विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 840 500832 494865 2026-09-26T00:07:40Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500832 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Iraq.svg|thumb|right|200px]] [[चित्रम्:Iraq in its region.svg|thumb]] '''ईराक''' ईरानस्य पश्चिमभागे स्थित: । * राजधानी: [[बगदाद]] * भाषा: [[अरबी]] ==नाम== अस्य नाम्नाम् अनेकानि प्रस्तावितानि उत्पत्तिः सन्ति । एकं सूत्रं उरुक-नगरे लिखितम् अस्ति, अतः अस्य उत्पत्तिः उरुक-नगरे अभवत् । अस्य नामस्य अन्यः सम्भाव्य व्युत्पत्तिः मध्यपार्सियायाः एरक् शब्दात् अस्ति, यस्य अर्थः "निम्नभूमिः" अस्ति । अरबीभाषायाः लोकानाम् अस्य नाम्नाः अर्थः "अतीव मूलं, सु-जलयुक्तः, उर्वरः" इति वर्तते । == बाह्‍य == * [https://web.archive.org/web/20100329132222/http://www.nmc.gov.iq/english/index_e.htm National Media Center of Iraq] * [http://www.iraqipresidency.net/index.php?language=english Presidency of Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915054730/http://www.iraqipresidency.net/index.php?language=english |date=2018-09-15 }} * [http://www.cabinet.iq Cabinet of Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025194123/http://www.cabinet.iq/ |date=2017-10-25 }} * [http://www.parliament.iq/english/index.php?newlang=english Parliament of Iraq] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-i/iraq.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313003308/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-i/iraq.html |date=2013-03-13 }} * [http://www.gegenstandpunkt.com/english/anti-iraq-war.html War against Saddam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041013151937/http://www.gegenstandpunkt.com/english/anti-iraq-war.html |date=2004-10-13 }} The Latest Contributions to the Never-Ending Debate over Just Wars and Unjustified Violence in World Politics * [http://www.iraq.gov/ Coalition Provisional Authority] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040329202517/http://www.iraq.gov/ |date=2004-03-29 }} * [http://www.al-bab.com/arab/countries/iraq.htm Arab Gateway: Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610185602/http://www.al-bab.com/arab/countries/iraq.htm |date=2016-06-10 }} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/country_profiles/791014.stm BBC News Country Profile: Iraq] * [https://web.archive.org/web/20070509151546/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/iz.html CIA information on Iraq] * [http://www.indepthinfo.com/iraq/index.shtml Indepth Analysis of the Gulf War] {{एशियाखण्डस्य देशाः}} [[वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] q83mvx7agdq0jvl9dlag68d04toj3d7 0 906 500905 500785 2026-09-26T05:11:33Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500905 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=मानकहिन्दीभाषा |nativename= {{lang|hi|मानक हिन्दी}} |image=Hindi.svg |imagesize= |imagecaption=देवनागरीलिपियते '''हिन्दी''' शब्दः |states={{IND|भारतम्}}<br> [[मारिषस्]], [[दक्षिण-आफ्रिका]], [[संयुक्तराज्यानि|संयुक्तराज्यानि अमरिका]], [[केनडा]], [[नेपालदेशः|नेपालः]]<!--not Mauritius, Suriname, etc. unless you have refs for Manak Hindi--> |speakers= |date=1991 |speakers2= कुल - ४९ कोटिः (४९० मिलियन्), [[उर्दू]] सहितं)<ref>[http://www.bbc.co.uk/languages/other/guide/urdu/steps.shtml BBC: A Guide to Urdu]</ref> |familycolor= हिन्द्-यूरोपीय |fam1=[[हिन्द-यूरोपीयभाषाः|हिन्द-यूरोपीय]] |fam2=[[हिन्द-ईरानीयभाषाः|हिन्द-ईरानीय]] |fam3=[[हिन्द-आर्यभाषाः|हिन्द-आर्य]] |fam4=[[केन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषाः|केन्द्रीयहिन्द-आर्य]] |fam5=[[केन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषाः#पाश्चात्यहिन्दी|पाश्चात्यहिन्दी]] |fam6=[[हिन्दुस्थानीभाषा]] | ancestor=[[शौरसेनीप्राकृतम्]] | ancestor2=[[शौरसेनीप्राकृतम्|शौरसेनी]] [[अपभ्रंसः]] | ancestor3=[[पुरातनहिन्दीभाषा|पुरातनहिन्दी]] | ancestor4=[[हिन्दुस्थानीभाषा|हिन्दुस्थानी]] | ancestor5=[[कौषवी उपभाषा|कौरवी]] | script={{unbulleted list |[[देवनागरी]] (आधिकारिक) |[[कैथीलिपिः|कैथी]] (ऐतिहासिक) |[[महाजनीलिपिः|महाजनी]] (ऐतिहासिक) |[[लण्डालिपयः|लण्डा]] (ऐतिहासिक)}} |nation={{IND|भारतम्}} |agency=केन्द्रीयहिन्दी आयुक्तः (भारतम्)<ref>केन्द्रीयहिन्दीनिदेशालयः भारतदेशे देवनागरीलिप्याः हिन्दीवर्तनीयाश्च प्रयोगं नियन्त्रयति । स्रोतः: [http://hindinideshalaya.nic.in/hindi/introduction.html केन्द्रीयहिन्दीनिदेशालयः: परिचयः]</ref> |iso1=hi |iso2=hin |iso3=hin |linglist=hin-hin |lingua=59-AAF-qf |notice=}} '''हिन्दीभाषा''', '''हिन्दी''' वा '''हिंदी''' सांविधानिकरूपेण [[भारतम्|भारतस्य]] एका आधिकारिकभाषा विद्यते । भारते अत्यधिकैः जनैः भाष्यमाणा अवगम्यमाना च भाषा विद्यते । विश्वे अधिकं भाषमाणायाः [[चीनीभाषा]]याः अनन्तरं स्थानं हिन्दीभाषायाः । [[उत्तरभारतम्|उत्तरभारते]] अस्याः उपयोगः अधिकः । भारते अन्येषु देशेषु च विद्यमानाः हिन्दी-भाषिणः ६० कोट्यधिकाः सन्ति । एते हिन्दीभाषया सम्भाषन्ते, पठन्ति, लिखन्ति च । [[फिजी]], [[मारिषस्]], गयाना, सूरीनाम् इत्येतेषु देशेषु अधिकाः, [[नेपालदेशः|नेपालदेशे]] केचन च हिन्दीभाषया सम्भाषन्ते । हिन्दीभाषा राष्ट्रभाषा, राजभाषा, सम्पर्कभाषा, जनभाषा इत्यादीनि सोपानानि आरुह्य विश्वभाषास्थानस्य अलङ्करणे अग्रेसरा वर्तते । भाषाविकासक्षेत्रे कृतपरिश्रमवतां भाषाविज्ञानिनां भविष्यवाणी हिन्दीभाषाप्रेमिणां सन्तोषदायिका अस्ति । ते वदन्ति यत् विश्वस्तरे अन्ताराष्ट्रियमहत्त्वम् आप्नुवत्सु भाषासु हिन्दी प्रमुखा अस्ति इति । ==शब्दानां व्युत्पत्तिः== हिन्दीशब्दस्य मूलं [[संस्कृतम्|संस्कृतस्य]] सिन्धुशब्दः इति मन्यते । 'सिन्धु'इत्येषः शब्दः [[सिन्धूनदी|सिन्धुनदीं]] परितः विद्यमानां भूमिं च निर्दिशति । अयं सिन्धुशब्दः इरानीयानां मुखे 'हिन्दु' इति जातम् । ततः हिन्दी, हिन्द इति जातम् । अग्रे इरानीयाः भारतस्य बहु भागं यदा आक्रान्तवन्तः तदा 'हिन्द्'शब्देन पूर्णं भारतं निर्देष्टुम् आरब्धवन्तः । इरानीभाषायाः 'ईक'प्रत्ययस्य योजनेन 'हिन्दीक' (हिन्दस्य) इति जातम् । यूनानीशब्दस्य 'इन्दिका'शब्दस्य आङ्ग्लशब्दः 'इण्डिया'इति जातम् । ==परिवारः== हिन्दीभाषा [[हिन्द-यूरोपीयभाषाः|हिन्द-यूरोपीयभाषापरिवारे]] अन्तर्भवति । इयं [[हिन्द-ईरानीयभाषाः|हिन्द-ईरानीयशाखायाः]] [[हिन्द-आर्यभाषाः|हिन्द-आर्य-उपशाखायां]] वर्गीकृता अस्ति । हिन्द-आर्यभाषाः संस्कृतभाषोत्पन्नाः सन्ति । [[उर्दू]], [[काश्मीरीभाषा|काश्मीरी]], [[बाङ्गलाभाषा|बाङ्ग्ला]], [[ओडियाभाषा|ओडिया]], [[पञ्जाबीभाषा|पञ्जाबी]], [[रोमानीभाषा|रोमानी]], [[मराठीभाषा|मराठी]] [[नेपाली भाषा|नेपाली]] इत्यादयः भाषाः हिन्द-आर्यभाषाः सन्ति । ==निर्माणकालः== [[अपभ्रंशः|अपभ्रंशस्य]] समाप्तेः अनन्तरम् आधुनिकभाषाणां जन्मकालः 'सङ्क्रान्तिकालः'इति निर्देष्टुं शक्यः । हिन्दीभाषायाः स्वरूपं [[शौरसेनीप्राकृतम्|शौरसेनी]]-[[अर्धमागधीप्राकृतम्|अर्धमागधीभाषयोः]] अपभ्रंशात् विकसितमस्ति । १० शतके अस्याः भाषायाः स्वतन्त्रास्तित्वं दृश्यते । अपभ्रंशस्य सम्बन्धे 'देशी'शब्दस्य प्रयोगः आधिक्येन श्रूयते । वस्तुतः 'देशी'शब्दः देशीशब्दं देशीभाषां च निर्दिशति । प्रश्नः अस्ति - देशीयशब्दः कस्याः भाषायाः ? इति । भरतमुनिः नाट्यशास्त्रे ये शब्दाः संस्कृतस्य तत्समो वा तद्भवो वा न विद्यन्ते तान् देशीशब्देन निर्दिशति । 'देशी'शब्दाः जनैः भाषितभाषायां रूढिगताः भवन्ति । ते सामान्यतः अपभ्रंशाः एव भवन्ति । जनभाषा व्याकरणनियमान् न अनुसरन्ति अपि तु व्याकरणमेव जनभाषाप्रवृत्तेः विश्लेषणं करोति । प्राकृतव्याकरणं संस्कृतस्य अनुसरणम् अकरोत् । संस्कृतं प्रकृतिः मन्यते । अतः ये शब्दाः तस्य नियमानुसारं न भवेयुः ते सर्वे देशीशब्दाः इति निर्दिश्यन्ते । ==इतिहासः== हिन्दीसाहित्यस्य इतिहासः अत्यन्तं विस्तृतः प्राचीनश्च विद्यते । अयं कालः त्रिधा विभक्तुं शक्या । ===आरम्भकालः=== [[Image:Idioma hindi.png|left|thumb|300px|भारते हिन्दीभाषी क्षेत्रम्]] [[चित्रम्:Countries where Hindi is spoken.png|center|thumb|350px|हिन्दी देश.]] ==तुलना== इयं भाषा संस्कृतभाषायाः साक्षात् पुत्री । अध: कानिचलहिन्दीवाक्यानि, तेषां प्रचलितं [[संस्कृतम्|संस्कृतस्य]]रूपञ्च प्रदत्तम्‌ । * नहीं, मिलता नहीं। / न हि, न प्राप्यते। * मित्र से मिल। / मित्रेण मिल। * कितना मूल्य हुआ? / कियत् मूल्यम् अभवत् ? * खरीदनें में बहुत रुपये लगेंगे। / क्रयणार्थं बहूनि रुप्यकाणि आवश्यकानि। * तुम सफाई पर ध्यान नहीं देते। / त्वं स्वच्छताया: विषये ध्यानं न ददासि। * मैं चिन्तित हूँ। / अहं चिन्तितः अस्मि। * क्षण में सब करता हूँ। / क्षणाभ्यन्तरे सर्वं करोमि। * मैं आज गीता पढता हूँ। / अहं अद्य गीतां पठामि। * यौवन में बंदरिया सुन्दरी। / यौवने मर्कटी सुन्दरी। * ग्राम में कृषक बसते हैं। / ग्रामे कृषका: वसन्ति। * काल की कुटिल गति। / कालस्य कुटिला गतिः। * आशा दुःख का कारण है / आशा दु:खस्य कारणम्‌। * मूल नष्ट हो जाने पर न तो फल, न पुष्प होते हैं / नष्टे मूले नैव फलं न च पुष्पम्‌। <table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300"> <tr><th colspan="2" bgcolor=lawngreen><big> '''हिन्दी''' </big></th></tr> <tr><td>संभाषिता <td>[[भारतम्|भारत]]<nowiki/>देशे <tr><td>वक्तार:<td> 80 कोटीः <tr><td>सूचीयतेस्थानम्<td>2 <tr><td valign=top>[[भाषाकुटुम्बः]] <td>[[हिन्दयुरोपीयः भाषापरिवारम्]]<br /> &nbsp;[[भारतीयभाषा]]<br /> &nbsp;&nbsp;'''हिन्‍दी''' <tr><th colspan=2 bgcolor=lawngreen>राजकीय पद्यतीः <tr><td>[[राजभाषा]]<td valign="top">[[भारतम्|भारत]]<nowiki/>स्य <tr><td valign=top>नियन्त्रणम्<td>केन्द्रीयहिन्दीआयुक्तः <tr><th colspan=2 bgcolor=lawngreen>भाषाकूटाणां <tr><td>[[ISO 639]]-1<td>hi <tr><td>ISO 639-2<td>hin <tr><td>[[SIL]]<td>HND </table> == लेखका: == * [[तुलसीदास]] * [[मीरा बाई]] * [[भारतेन्दु हरीश्चन्द्र]] * [[सुमित्रा नन्दन पन्त]] * [[मैथिलि शरण गुप्त]] * [[सूर्यकान्त त्रिपाठी निराला]] * [[जयशंकर प्रसाद]] * [[महादेवी वर्मा]] * [[अज्ञेय]] * [[मनोज]] ==== बाह्यगवाक्षा: ==== * [http://hi.wikipedia.org/ हिन्दी विकिपीडिया] * [https://web.archive.org/web/20160503161229/http://forum.janmaanas.com/ Janmaanas Ek Hindi Manch(Hindi Language Forum)] * [http://www.cs.wisc.edu/~navin/india/songs/index.html फिल्म-गीत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041029002820/http://www.cs.wisc.edu/~navin/india/songs/index.html |date=2004-10-29 }} * [http://www.srijangatha.com/ हिन्दीसाहित्यस्य संस्कृतेः भाषापत्रिकाः ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190522122845/http://srijangatha.com/ |date=2019-05-22 }} * [http://www.abhivyakti-hindi.org/ अभिव्यक्तिपत्रिकाः] * [http://india-n-indian.com/hi/ हिन्दीसाहित्यम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041014042404/http://www.india-n-indian.com/hi/ |date=2004-10-14 }} * [http://www.hindigagan.com हिन्दीगगनम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070517081250/http://www.hindigagan.com/ |date=2007-05-17 }} * [http://www.hindisahitya.blogspot.com हिन्दीसाहित्यम्] * [https://web.archive.org/web/20130805065953/http://hindinest.com/ हिन्दीनिबन्धाः] * [http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/hindipoets.html अमराः लेखका:] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[हिन्दुस्थानीभाषा]] * [[उर्दू]]भाषा * [[हिन्द-आर्यभाषाः]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य भाषाः]] * [[भारतस्य आधिकारिकभाषाः]] == सन्दर्भाः == [[वर्गः:भाषाः]] [[वर्गः:भारतीयभाषाः]] jrqffjt1sokyrjyysm5ewua78teevxu 0 915 500880 497356 2026-09-26T04:10:02Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500880 wikitext text/x-wiki {{short description|दक्षिणपूर्वयुरोपस्य देशः}}{{Redirect|ग्रीसदेशः}} {{Wikify|date=सप्तम्बर् २०११}} '''यवनदेशः''', आधिकारिकतया '''यावनिकगणराज्यम्''', [[दक्षिणपूर्वयूरोपा|दक्षिणपूर्वयूरोपायाः]] एकः देशः अस्ति। [[बल्कनप्रायद्वीपः|बल्कनप्रायद्वीपस्य]] दक्षिणभागे स्थितस्य यवनदेशस्य वायव्यदिशि [[अल्बानिया|शिपरीयायाः]], उत्तरदिशि [[उत्तरमेसिडोनिया|उत्तरमकेदोनियायाः]], [[बुल्गारिया|बल्घारियायाः]], पूर्वदिशि [[तुर्की|तुर्क्यः]] च भूसीमाः सन्ति। मुख्यभूमितः पूर्वदिशि [[एयेयसागरः]], पश्चिमदिशि [[यवनसागरः]], दक्षिणदिशि [[क्रितिकसागरः]], [[भूमध्यसागरः]] च अस्ति। [[भूमध्यसागरद्रोणी|भूमध्यसागरद्रोण्या]] सह यवनदेशस्य दीर्घतमा तटरेखा अस्ति, यत्र सहस्राणि द्वीपाः सन्ति। अस्मिन् देशे नव पारम्परिका भौगोलिकप्रदेशाः सन्ति। अस्य जनसङ्ख्या १ कोटितः अधिका अस्ति। [[अथिनापुरी]] राष्ट्रस्य राजधानी बृहत्तमं च नगरम् अस्ति, तदनन्तरं [[थेसलोनिकीपुरी]] [[पात्रापुरी]] च स्तः। {{देश | conventional_long_name = यावनिकगणराज्यम् | common_name = यवनदेशः | native_name = Ελληνική Δημοκρατία<br>{{transl|sa|''एल्लिनिकी दिमोक्रातीया''}} | image_flag = Flag of Greece.svg | image_coat = Coat of arms of Greece.svg | image_map = EU-Greece.svg | national_motto = {{lang|el|[[स्वातन्त्र्यं वा मृत्युः|Ελευθερία ή Θάνατος]]}} <small>([[यूनानीभाषा|यवनभाषा]])</small> <br/>"स्वातन्त्र्यं वा मृत्युः" | national_anthem = {{lang|el|[[स्वातन्त्र्यस्य सूत्रम्|Ύμνος εις την Ελευθερίαν]]}} <small>([[यूनानीभाषा|यवनभाषा]])</small> <br/>"स्वातन्त्र्यस्य सूत्रम्" | official_languages = [[यूनानीभाषा|यवनभाषा]] | regional_languages = नास्ति | languages_type = [[यूनानीभाषा|यवनभाषा]] | capital = [[आथेनानगरम्]] | latd = 37|latm=58|latNS=N|longd=77|longm=12|longEW=E | largest_city = राजधानी | demonym = [[यवनजनः|यवनः]] | government_type = '''[[एकात्मिक-सांसदिक-गणतन्त्रम्]]''' | leader_title1 = [[यवनदेशस्य राष्ट्रपतिः|राष्ट्रपतिः]] | leader_title2 = [[यवनदेशस्य प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] | leader_title3 = [[यवनदेशस्य संसद् अध्यक्षः|संसद् अध्यक्षः]] | leader_name1 = [[कोन्स्तान्तीनः तासौलः]] | leader_name2 = [[किर्याकः मित्सोताकिः]] | leader_name3 = [[निकितः कक्लामेनः]] | legislature = [[यावनिकसंसद्]] | area_rank = ९५ तमः | area_km2 = १,३१,९५७ | area_sq_mi = ५०,९४९ | percent_water = १.५१ | population_estimate = १,०४,००,७२० | population_estimate_rank = ९१ तमः | population_estimate_year = २०२४ | population_census_rank = अज्ञात | population_census = १,०४,३२,४८१ | population_census_year = २०२१ | population_density_km2 = ७.८९ | population_density_sq_mi = २०४.४ | population_density_rank = १३६ तमः | GDP_PPP_year = २०२४ अनुमानम् | GDP_PPP = $४३६.७५७ निखर्वम् | GDP_PPP_rank = [[सकलराष्ट्रियउत्पादनुसारं (क्रशस) देशाः|५४ तमः]] | GDP_PPP_per_capita = $४२,०६६ | GDP_PPP_per_capita_rank = [[प्रतिव्यक्ति सकलराष्ट्रियउत्पादनुसारं (क्रशस) देशाः|४८ तमः]] | GDP_nominal_year = २०२४ अनुमानम् | GDP_nominal = $२५२.७२३ निखर्वम् | GDP_nominal_rank = [[सकलराष्ट्रियउत्पादनुसारं (शाब्द) देशाः|५२ तमः]] | GDP_nominal_per_capita = $२४,३४२ | GDP_nominal_per_capita_rank = [[प्रतिव्यक्ति सकलराष्ट्रियउत्पादनुसारं (शाब्द) देशाः|४६ तमः]] | Gini = ३१.८ | Gini_rank = अज्ञात | Gini_year = २०२३ | HDI = {{Increase}}०.८९३ | HDI_rank = [[मानवविकाससूचकाङ्कानुसारं देशाः|३३ तमः]] | HDI_year = २०२२ | HDI_category = <font color="#026401">अतीव उच्चः</font> | sovereignty_type = [[स्वतन्त्रता]] | sovereignty_note = [[उथ्मान साम्राज्यम्|उथ्मान साम्राज्यतः]] | established_event1 = [[यवनजनस्य स्वातन्त्र्ययुद्धम्|स्वतन्त्र्यं घोषितम्]] | established_date1 = २५ मार्च १८२१ ([[यवनजनस्य स्वातन्त्र्ययुद्धम्|यवनजनस्य स्वातन्त्र्य युद्ध]]स्य पारम्परिकः आरम्भतिथिः), १५ जनवरी १८२२ ([[एपिडौरस इत्यत्र प्रथमा राष्ट्रियसभा|आधिकारिक घोषणा]]) | established_event2 = [[लण्डन (१८३०)|प्रत्यभिज्ञात]] | established_date2 = ३ फरवरी १८३० | established_event3 = [[तृतिययावनिकगणराज्यम्]] | established_date3 = २४ जुलाई १९७४ | established_event4 = [[यवनदेशस्य संविधानम्|वर्त्तमानं संविधानम्]] | established_date4 = ११ जूनं १९७५ | currency = [[यूरो]] (€) | currency_code = EUR | time_zone = [[पूर्वी यूरोपीय समयः|पू.यू.स]] | utc_offset =+०२:०० | time_zone_DST = [[पूर्वी यूरोपीय ग्रीष्मः समयः|पू.यू.ग्री.स]] | utc_offset_DST =+०३:०० | drives_on = दक्षिणतः | cctld = [[.gr]] | calling_code = [[यवनदेशस्य दूरभाषासङ्ख्यानि|३०]] }} [[पाश्चात्यसभ्यतायाः]] प्रसवभूमिः यवनदेशः, [[एथेन्सस्यप्रजातन्त्रम्|पाश्चात्यप्रजातन्त्रस्य]], [[पाश्चात्यदर्शनम्|पाश्चात्यदर्शनस्य]], [[पाश्चात्यसाहित्यम्|पाश्चात्यसाहित्यस्य]], [[इतिहासलेखनम्|पाश्चात्य इतिहासलेखनस्य]], [[राजनैतिकविज्ञानम्|पाश्चात्यराजनैतिकविज्ञानस्य]], जन्मभूमिरस्ति, प्रमुखः [[प्राचीनकालेविज्ञानम्|पाश्चात्यवैज्ञानिक]] [[यवनगणित|गणितीय]] च सिद्धान्तानां, [[नाट्यशास्त्रस्य इतिहासः|नाट्यशास्त्रस्य]], [[ओलम्पिकक्रीडा|ओलम्पिकक्रीडायाश्च]] जन्मभूमिः इति मन्यते। ईपू अष्टमशताब्द्यारभ्य, [[यवनजनः|यवनाः]] [[भूमध्यसागरः|भूमध्यसागरीय]]-[[कृष्णसागरः|कृष्णसागरयोः]] र्विस्तृताः पोलेइस् (एकवचनं ''[[पोलिस्]]'') इति नाम्ना प्रसिद्धेषु विविधस्वतन्त्रेषु [[नगरराज्यम्|नगरराज्येषु]] संगठिता आसन्। [[फिलिपः द्वितीयः|फिलिपः द्वितीय]] ईपू चतुर्थशताब्द्यां वर्तमानस्य यवनदेशस्य अधिकांशं भागम् एकीकृतवान्, तस्य पुत्रः [[अलेक्षन्द्रः|अलेक्षन्द्रः तृतीयः]] पूर्वभूमध्यसागरात्पश्चिम[[सिन्धुनदी|सिन्धुनद्या]] यावत् [[प्रारम्भिकविश्वमानचित्राणि|ज्ञातप्राचीनजगद्]]बहुभागं द्रुतगत्या जित्वा। तदनन्तरं [[एल्लिनिस्टिककाल|एल्लिनिस्टिककालस्य]] प्रचीनकाले [[यवनसंस्कृति|यवनसंस्कृतेः]] प्रभावस्य चोन्नतिरभवत्। यवनदेश ईपू द्वितीयशताब्द्यां [[रोमनगणराज्यम्|रोमनगणराज्येन]] विलीनोऽभवत्, [[रोमनसाम्राज्यम्|रोमनसाम्राज्यस्य]] अभिन्नः भागम् अभवत्, तस्य निरन्तरता च [[पूर्वीयरोमनसाम्राज्यम्|पूर्वीयरोमनसाम्राज्यं]], यत्संस्कृतिषु भाषायां च मुख्यतया [[मध्यकलीनयवनभाषा|यवनभाषाया]]सीत्। प्रथमशताब्द्यां उद्भूतो [[यवनरूढिवादीचर्च]] आधुनिकः [[यवनपरिचयः|यवनपरिचयस्य]] स्वरूपनिर्माणे सहाय्यं कृतवान्, यवन-परम्पराणां-व्यापक-[[पूर्वी रूढिवादी चर्च|रूढिवादी-जगति]] प्रसारितवांश्च। १२०४ तमे वर्षे [[चतुर्थस्येसाईधर्मयुद्धम्|चतुर्थस्येसाईधर्मयुद्धस्य]] अनन्तरं यवनः प्रायद्वीपस्य केषुचिद्भागेषु [[लतीनाः (मध्ययुगाः)|लतीनस्]]सम्पत्तिस्[[फ्राङ्कोराज्यम्|स्थापिता]], परन्तु १५ शताब्द्यां मध्यभागे अधिकांशः क्षेत्र [[उथ्मानसाम्राज्यम्|उथ्मानसाम्राज्यस्य]] अधिनोऽभवत्। १८२१ तमे वर्षे आरब्धस्य दीर्घकालीनस्य [[यवनजनस्य स्वातन्त्र्ययुद्धम्|स्वातन्त्र्ययुद्धस्य]] अनन्तरं १८३० तमे वर्षे यवनदेश आधुनिकः [[प्रथम एल्लिनिकगणराज्यम्|राष्ट्रराज्य]]रूपेण उद्भूतः। प्रथमशतवर्षेषु [[यवनराज्यम्|यवनराज्यं]] [[महान्विचारः|प्रदेशिकविस्तारं]] यचितवान्, यन्मुख्यतया २० शताब्द्याः आरम्भे [[बल्कनयुद्धानि|बल्कनयुद्धेषु]] १९२२ तमे वर्षे [[यवन-तुर्की-युद्धम्|यवन-तुर्की-युद्धे]] तस्य विनाशकारीपराजयपर्यन्तं साकारं जातम्। १९२४ तमे वर्षे स्थापितम् [[द्वितीय एल्लिनिकगणराज्यम्|अल्प आयुषं]] गणराज्यं [[राष्ट्रीय विभाजनम्|नागरिकविवादस्य]] शाखाभिः, [[यवन शरणार्थिनः|तुर्कीदेशाच्छरणार्थीनां]] पुनर्वासस्य आव्हानेन चाक्रान्तामासीत्। १९३६ तमे वर्षे [[अगस्तमासस्य ४ दिनाङ्क शासनम्|राजकीयैकाधिपतित्व राज्येन]] [[अक्षशक्तयो यवनदेशस्य दुर्गरक्षिनः|सैन्यदुर्गरक्षिनः]], [[यवनदेशस्य गृहयुद्धम्|गृहयुद्धं]], [[कर्णेलानां शासनम्|सैन्यैकाधिपतित्व]] च दीर्घकालं यावत् निरङ्कुशशासनस्य उद्घाटनं कृतम्। १९७४–७५ तमे वर्षे लोकतन्त्रस्य [[उपनिवेशीकरणोत्तरम्|पुनर्स्थापनं]] जातम्, येन [[तृतीय एल्लिनिकगणराज्यम्|वर्तमानसंसदीयगणराज्यस्य]] निर्माणं जातम्। १९५४ तमे वर्षे [[किप्रोसदेशे तुर्कीदेशस्याक्रमणम्|किप्रोसदेशे तुर्कीदेशस्याक्रमणे]] [[किप्रोसदेशस्य यवनजनसङ्ख्या|यवनजनसङ्ख्यायाः]] पक्षे युद्धप्रिय आसीत्। [[यवनार्थिकचमत्कारः|१९५० तः १९७० तमे दशके यावत् अभिलेखात्मकं आर्थिकवृद्धिं प्राप्तवान्]] यवनदेश उन्नत [[विश्वबैङ्कस्य उच्च-आय-अर्थव्यवस्था|उच्च-आय-अर्थव्यवस्थायुक्तो]] [[विकसितो देशः|विकसितो देशोऽस्ति]]। [[संयक्तराष्ट्रसङ्घ|संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य]] संस्थापकसदस्यः यवनदेशः १९८१ तमे वर्षे अद्य [[यूरोपीयसङ्घ|यूरोपीयसङ्घस्य]] सदस्यत्वेन सम्मिलितो दशमो सदस्य आसीत्, [[यूरोक्षेत्र|यूरोक्षेत्रस्य]] भागश्चास्ति। अन्येषां अन्तर्राष्ट्रीयसंस्थानां सदस्योऽस्ति, यथा [[यूरोपपरिषद्|यूरोपपरिषदः]], [[उत्तर आत्लान्तीकः सन्धि संगठन|वासस]] (१९५२ तः), [[आर्थिक सहयोगैवं विकिस संगठन|आसैवस]], [[विश्वव्यापारसंस्था|विश्वव्यापारसंस्थायाः]], [[यूरोपे सुरक्षासहकार्यसङ्गठनम्|यूसुसस]] च। यवनदेशे अद्वितीयं सांस्कृतिकविरासतां, विशालः [[यवनदेशे पर्यटनम्|पर्यटन-उद्योगः]], [[यवन मालवाहन परिवहनम्|प्रमुखः नौकायानक्षेत्रं]] चास्ति। यवनदेशस्य समृद्धा ऐतिहासिकविरासतां तस्य १९ [[यवनदेशे विश्वविरासतस्थलानां सूची|संराशवसंसं-विश्वविरासतस्थलानां]] अंशतः प्रतिबिम्बितास्ति। २०२३ तमे वर्षे विश्वे नवमः [[विश्व पर्यटन श्रेणी|सर्वाधिकं भ्रमणं कृत्वा]] यवनदेश आसीत्। ==नाम== ==इतिहासः== ==भूगोलविज्ञानम्== ==राजनीतिः== ==अर्थव्यवस्था== ==जनसांख्यिकीयः== ==संस्कृतिः== ==अपि द्रष्टव्यम्== ==बाह्यसम्पर्काः== * [http://www.justgreece.org Greece travel guide] * [http://www.aroundgreece.com Around Greece Travel Guide] - Online Travel Guide for Greece and the Greek Islands, full of useful information for visitors. * [https://web.archive.org/web/20170801193832/http://www.hri.org/ HR-Net (Hellenic Resources Network)] is a comprehensive, non-commercial web site covering Greek news, radio links, Greek language instruction and an [http://www.hri.org/nodes/greece.html enormous categorized list] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040929085826/http://www.hri.org/nodes/greece.html |date=2004-09-29 }} of sites related to Greece. [[वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः‎]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] il7862emo2vgxfeyfctjkzt0m38dmhh 0 916 500821 495430 2026-09-25T23:30:25Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500821 wikitext text/x-wiki {{ Infobox settlement | name = अजर्बैजान | image_skyline = | image_caption = अजर्बैजान }} {{Underlinked|date=जनुवरि २०१४}} [[File:Flag of Azerbaijan.svg|thumb|right|200px]] [[File:Azerbaijan_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg|thumb|right|300px]] '''अजर्बैजान''' एशियामहाद्वीपे अस्ति । इदं नाम अथर्वेण संबद्घितम् अस्ति । == बाह्यसम्पर्काः == * Much of the material in these articles comes from the [[CIA World Factbook]] 2000 [https://web.archive.org/web/20070509142818/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/aj.html] and the 2003 U.S. Department of State website. * [http://www.bakutoday.net Baku Today] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191007101248/http://www.bakutoday.net/ |date=2019-10-07 }} * [http://www.azeri.com/goscomstat/ State Statistical Committee of the Azerbaijan Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040117010858/http://www.azeri.com/goscomstat/ |date=2004-01-17 }} * [http://www.whitepages.top.az/html/ Who is Who in Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031207124720/http://www.whitepages.top.az/html/ |date=2003-12-07 }} * [http://www.un-az.org United Nations Office in Azerbaijan] with a [http://www.un-az.org/couinf.htm country report] * [http://www.loc.gov/rr/international/amed/azerbaijan/azerbaijan.html Library of Congress Portals on the World - Azerbaijan] {{एशियाखण्डस्य देशाः}} [[वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] phio1bzzswiem3sidy1azlotsey7a4i 0 920 500820 479854 2026-09-25T23:30:12Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500820 wikitext text/x-wiki {{other uses}} {{pp-move-indef}} {{Use dmy dates|date=March 2014}} {{Infobox country |conventional_long_name = Republic of Angola |native_name = {{native name|pt|República de Angola}} |common_name = अङ्गोला |image_flag = <!---DO NOT ADD the proposed flag; you WILL be reverted and warned!---> Flag of Angola.svg |image_coat = Emblem of Angola.svg |symbol_type = Emblem |national_anthem = {{native name|pt|[[Angola Avante]]!}}<br/>{{small|''Forward Angola!''}} |image_map = Angola (orthographic projection).svg |image_map2 = Angola - Location Map (2013) - AGO - UNOCHA.svg |capital = [[Luanda]] |latd=8 |latm=50 |latNS=S |longd=13 |longm=20 |longEW=E |largest_city = capital |official_languages = [[Portuguese language|Portuguese]] |national_languages = {{vunblist |[[Kongo language|Kikongo]] |[[Chokwe language|Chokwe]] |[[South Mbundu language|Umbundu]] |[[North Mbundu language|Kimbundu]] |[[Ganguela language|Ganguela]] |[[Kwanyama dialect|Kwanyama]]}} |regional_languages = |languages_type = |languages = |ethnic_groups = {{vunblist | 36% [[Ovimbundu]] | 25% [[Northern Mbundu people|Ambundu]] | 13% [[Bakongo]] | {{nowrap|22% other African}} | 2% [[Mestico|Mestiço]] | 1% Chinese | 1% [[White Africans of European ancestry|European]] }} |ethnic_groups_year = 2000 |demonym = अङ्गोलन् |government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Presidential system|presidential]] republic |leader_title1 = [[President of Angola|President]] |leader_name1 = {{nowrap|[[José Eduardo dos Santos]]}} |leader_title2 = [[Vice President of Angola|Vice President]] |leader_name2 = [[Manuel Vicente]] |legislature = [[National Assembly (Angola)|National Assembly]] |sovereignty_type = [[Angolan War of Independence|Independence]] |established_event1 = from [[Portugal]] |established_date1 = 11 November 1975 |area_rank = 23rd |area_magnitude = 1 E12 |area_km2 = 1246700 |area_sq_mi = 481354 |percent_water = negligible |population_estimate = 18,498,000<ref name=unpop>{{cite journal | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1 | version=2008 revision | format=PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2009 | accessdate=12 March 2009 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090318041906/http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | archivedate=18 March 2009 | deadurl=no }}</ref><ref>[http://www.google.com/publicdata/explore?ds=n4ff2muj8bh2a_&ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=POP&hl=en&dl=en#ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=POP&fdim_y=scenario:1&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=world&idim=country:AO&hl=en&dl=en Population Forecast to 2060 by International Futures hosted by Google Public Data Explorer]</ref> |population_estimate_rank = |population_estimate_year = 2009 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 14.8 |population_density_sq_mi = 38.4 |population_density_rank = 199th |GDP_PPP = $142.347 billion<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=614&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=53&pr.y=7 |title=Angola |publisher=International Monetary Fund |accessdate=17 April 2013}}</ref> |GDP_PPP_rank = 64th |GDP_PPP_year = 2014 |GDP_PPP_per_capita = $6,638<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = 107th |GDP_nominal = $133.543 billion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_rank = 61st |GDP_nominal_year = 2014 |GDP_nominal_per_capita = $6,227<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 91st |Gini_year = 2009 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 42.7 <!--number only--> |Gini_ref =<ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=2 March 2011}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = 2013 |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.508 <!--number only--> |HDI_rank = 148th |currency = [[Angolan kwanza|Kwanza]] |currency_code = AOA |time_zone = [[West Africa Time|WAT]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +1 |drives_on = right |calling_code = [[+244]] |iso3166code = |cctld = [[.ao]] |footnote_a = <!--Orphaned: [[Kongo language|Kikongo]], [[Kimbundu]] and [[Umbundu]] languages.--> }} '''अङ्गोला''' आफ्रीकामहाद्वीपे विद्यमानः देशोऽस्ति। * राजधानी- लुवाण्डा * आधिकारिकी भाषा - पुर्तगाली == External links == * [http://www.loc.gov/rr/international/amed/angola/angola.html Library of Congress Portals on the World - Angola] * [https://web.archive.org/web/20050120125050/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook//geos/ao.html CIA - The World Factbook -- Angola] - [[CIA]]'s Factbook on Angola [[वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] g5ag8vrq7nrpsvtzy79i8tn5i1fispr 0 922 500829 498383 2026-09-26T00:03:35Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500829 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:95%" |+ <big>'''Republik Österreich'''</big><br />आस्ट्रिया | align="center" colspan="2"| {| border=0 cellpadding=2 cellspacing=0 style="background:#f9f9f9; text-align:center" | width="130px"| [[चित्रम्:Flag of Austria.svg|125px|Flag of Austria.svg]] | width="130px"| [[चित्रम्:Coat of arms of Austria.svg|100px|Austria: Coat of Arms]] |} |- | colspan=2 style=text-align:center | [[Land der Berge, Land am Strome]]<br />{{small|''Land of Mountains, Land by the River''}}<br />[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg]] |- | colspan=2 style=text-align:center | [[चित्रम्:EU-Austria.svg|400px|Austria in EU]] <!--{{Infobox country | conventional_long_name = Republic of Austria | native_name = {{native name|de|Republik Österreich}} | common_name = आस्ट्रिया | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Coat of arms of Austria.svg | image_map = EU-Austria.svg | map_caption = {{map caption |location_color=dark green |region=Europe |region_color=dark grey |subregion=the [[European Union]] |subregion_color=green |legend=EU-Austria.svg}} | national_motto = --> |- |'''[[मुद्रा]]''' || [[यूरो]] / ''Euro'' (€)<br />Prior to [[1999]]: [[Österreichischer Schilling]]. |- | '''समयक्षेत्रम्''' <br />&nbsp;- ग्रीष्मकाले | [[Central European Time|CET]] ([[Coordinated Universal Time|UTC]]+1)<br />[[Central European Summer Time|CEST]] ([[Coordinated Universal Time|UTC]]+2) |- | '''[[Top-level domain|Internet TLD]]''' || .at |- | '''[[List of country calling codes|Calling Code]]''' || +43 |} '''आस्ट्रिया''' यूरोप-महाद्वीपे अस्ति । * अस्य राजधानी - [[वियेना]] * अस्य देशस्य भाषा - [[जर्मन]] === बाह्‍य === * [http://www.bundeskanzleramt.at/ Website of the Federal Chancellery of Austria (German, English)] * [http://www.austria-tourism.at/ "Alltag raus, Österreich rein"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050120084340/http://www.austria-tourism.at/ |date=2005-01-20 }} Official homepage of the Austrian National Tourist Office (German, English and other languages) * [http://www.aeiou.at/ Aeiou - Austrian cultural information system of the Federal Ministry for Education, Science and Culture] * [http://www.loc.gov/rr/international/european/austria/au.html Library of Congress Portals on the World - Austria] * [https://web.archive.org/web/20040929212657/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/au.html CIA's Factbook on Austria] * [http://radio.orf.at/ ORF - Austria Radio stations (live feed)] * [http://www.freeworldmaps.net/europe/austria/map.html Map of Austria] [[वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः]] [[वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] 39qzl6ebe90dgkc4ao2igxt7wcdgx7y 0 926 500827 479971 2026-09-26T00:01:08Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500827 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Coat of arms of Armenia.svg|right|110px]] [[File:Flag of Armenia.svg|thumb|right|200px]] [[File:Armenia on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg|thumb|right|300px]] '''आर्मीनिया''' एशिया-महाद्वीपे पश्चिमे अस्ति. * राजधानी - [[येरेवान]] * भाषा - [[आर्मीनियन]] === बाह्‍य === * [http://www.armenica.org Armenica.org] * [https://web.archive.org/web/20050707211252/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook//geos/am.html CIA - The World Factbook -- Armenia] {{एशियाखण्डस्य देशाः}} [[वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 7hfjep0z3aylwgfseuyyc5jkp05ehgk 0 1011 500891 499293 2026-09-26T04:43:41Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500891 wikitext text/x-wiki {{Infobox state | name = विहारराज्यम् | native_name = | type = [[भारतस्य राज्यानि|राज्यम्]] | image_seal = Seal of Bihar.jpg | anthem = ''[[मेरे भारत के कण्ठहार]]''<br/>(मम भारतस्य कण्ठहारः) | image_map = India Bihar locator map.svg | map_alt = | map_caption = [[भारतम्|भारते]] विहारस्य स्थाननिर्देशः | map_caption1 = विहारस्य मानचित्रम् | latd = 25.37 | longd = 85.13 | coor_pinpoint = पटना | coordinates_type = region:IN-BR_type:adm1st | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | coordinates_region = IN-BR | subdivision_type = देशः | subdivision_name = [[भारतम्]] | subdivision_type1 = वलयाः | subdivision_name1 = [[अङ्गः]], [[भोजपुरप्रदेशः|भोजपुरं]], [[मगधः]], [[मिथिला]], [[वृजिः]] (वज्जि) | subdivision_type2 = विभागाः | subdivision_name2 = पटना, तिरहुत, सारण, दरभङ्गा, कोशी, पूर्णिया, भागलपुरं, मुङ्गेर, मगधः | established_title = स्थापना | established_date = २२ मार्च् १९१२ (विहारराज्यरूपेण) | parts_type = [[भारतस्य मण्डलानि|मण्डलानि]] | parts_style = para | p1 = [[विहारराज्यस्य मण्डलानि|३८]] | seat_type = राजधानी | seat = [[पटना]] | seat1_type = महानगरम् | seat1 = पटना | government_footnotes = | governing_body = [[भारतसर्वकारः]], [[विहारसर्वकारः]] | leader_title = [[विहारराज्यस्य राज्यपालः|राज्यपालः]] | leader_name = [[फागू चौहान]] | leader_title1 = [[विहारराज्यस्य मुख्यमन्त्री|मुख्यमन्त्री]] | leader_name1 = [[नीतीशः कुमार]] ([[जनतादलम्(संयुक्तम्)|ज द सं]]) | leader_title2 = [[विहारराज्यस्य विधानसभा|विधानसभा]] | leader_name2 = [[द्विसदन]] (२४३ + ७५ पीठानि) | leader_title3 = [[भारतीयसंसत्|संसदीयक्षेत्राणि]] | leader_name3 = ४० | leader_title4 = [[भारतस्य उच्चन्यायालयः|उच्चन्यायालयः]] | leader_name4 = [[पटना उच्चन्यायालयः]] <!-- | leader_title5 = [[Principal Secretary of the Cabinet]] | leader_name5 = [[Afzal Amanullah IAS]] --> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = {{ref|area|†}} | area_total_km2 = ९४,१६३ | area_note = | area_rank = १२ तमः | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = १०,३८,०४,६३७ | population_as_of = २०११ | population_rank = [[जनसङ्ख्यानुसारं भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च|३ तमा]] | population_density_km2 = auto | population_note = | timezone1 = [[भारतीयमानकसमयः]] (आईएसटी) | utc_offset1 = +५:३० | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-BR]] | blank1_name_sec1 = [[Human Development Index|मानवसम्पन्मूलम् (HDI)]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ०.४१ <ref>{{cite web | last=Archives | first=FP | title=HDI in India rises by 21%: Kerala leads, Gujarat far behind | website=Firstpost | date=2011-10-21 | url=https://www.firstpost.com/india/hdi-in-india-rises-by-21-kerala-leads-gujarat-far-behind-114044.html | access-date=2025-12-12}}</ref>(<span style="color:#FF0000">निम्न</span>) | blank1_name_sec2 = HDI श्रेणी | blank1_info_sec2 = २१ तमा (२०११) | blank2_name_sec1 = [[भारतदेशे साक्षरता|साक्षरता]] | blank2_info_sec1 = ६३.८२ (२८तमा)<br/>७३.४% (पुरुषः)<br/>५३.३% (स्त्री) | blank3_name_sec1 = [[लिङ्गानुपात]] {{nobold|(२०११)}} | blank3_info_sec1 = ९१८ [[स्त्री|♀]]/१००० [[पुरुषः|♂]] | demographics_type1 = भाषाः | demographics1_title1 = अधिकृताः | demographics1_info1 = [[हिन्दी]] | demographics1_title2 = अतिरिक्त अधिकृताः | demographics1_info2 = [[उर्दू]] | demographics1_title3 = प्रादेशिक्यः | demographics1_info3 = [[अङ्गिकाभाषा|अङ्गिका]], [[भोजपुरीभाषा|भोजपुरी]], [[मगधीभाषा|मगधी]], [[मैथिलीभाषा|मैथिली]] | demographics_type2 = [[मानवसंसाधनसूची]] | demographics2_footnotes = <ref name="MOSPI">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|date=१ मार्च् २०१९|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|accessdate=९ जून् २०१९}}</ref> | demographics2_title1 = [[अर्थव्यवस्थायाः आकारानुसारं भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च|योग]] | demographics2_info1 = {{INRConvert|६.१२|lc}} | demographics2_title2 = प्रतिव्यक्ति | demographics2_info2 = {{INRConvert|४६६६४}} | area_code_type = [[UN/LOCODE]] | area_code = INBR | registration_plate = BR | website = [http://gov.bih.nic.in gov.bih.nic.in] | footnotes = }} '''विहार''' [[भारतम्|भारतस्‍य]] पूर्वभागे विद्यमानं किञ्चन राज्यम् । एतस्य राजधानी [[पटना]] अथवा [[पाटलीपुत्रम्]] अस्ति । अस्य राज्यस्य पूर्वभागे [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गराज्यं]], दक्षिणभागे [[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डराज्यं]] च विद्यते । 'विहार' इत्येतत् पदं प्रायशः 'बौद्धविहारम्' इत्यत्र विद्यमानस्य विहारशब्दस्य विकृतरूपम् इति भासते। इदं राज्यं [[गङ्गा|गङ्गानद्याः]] तस्याः उपनदीनाञ्च समृद्धक्षेत्रे विद्यते । प्राचीनकाले विशालसाम्राज्यानां मूलस्थानम् आसीत् इदं राज्यम् अधुना देशस्य अर्थव्यवस्थायाः कृते योगदाने अन्तिमस्थाने विद्यते। ==इतिहासः== विहारस्य ऐतिहासिकं नाम मगधः । विहारस्य राजधान्याः ऐतिहासिकं नाम [[पाटलीपुत्रम्]] । ===प्राचीनकालः=== प्राचीनकाले बलाढ्यसाम्राज्येषु अन्यतमम् आसीत् मगधसाम्राज्यम् । मौर्यवंशः, गुप्तवंशः इत्यादयः प्रसिद्धाः राजवंशाः इतः शासनम् अकुर्वन् । मौर्यवंशस्य सम्राजः [[अशोकः|अशोकस्य]] साम्राज्यं पश्चिमदिशि अफघानीस्थानपर्यन्तं विस्तृतम् आसीत् । मौर्यवंशस्य शासनं क्रि पू ३२५ तः क्रि पू १८५ पर्यन्तम् आसीत् । पञ्चमे षष्ठे च शतके अत्र बौद्धजैनधर्मयोः उगमः जातः । [[अशोकः]] [[बौद्धधर्मः|बौद्धधर्मस्य]] प्रचारे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निरूढवान्। सः स्वस्य पुत्रं महेन्द्रं [[बौद्धधर्मः|बौद्धधर्मस्य]] प्रचाराय [[श्रीलङ्का|श्रीलङ्काम्]] अप्रेषयत्। [[पाटलीपुत्रम्|पाटलीपुत्रे]] यत्र सः पुत्रस्य आप्रच्छनम् अकरोत् सः प्रदेशः महेन्द्रघट्टः इत्येव निर्दिश्यते । इतः [[बौद्धधर्मः]] अग्रे चीनादेशं प्रति ततः [[जापान|जापानदेशं]] प्रति च प्रसृतं जातम् । ===मध्यकालः=== द्वादशे शतके भख्तियारखिलजी विहारस्य आधिपत्यं प्राप्तवान् । तदा मगधदेशस्य राजधानी न आसीत् । षोडशे शतके शेरषाहसूरी [[देहली|देहल्यां]] मुगलचक्रवर्तिनं हुमायूनं पराजित्य देहलीसिंहासनम् आरूढवान् इत्यतः विहारस्य नाम पुनः प्रकाशितं जातम् । किन्तु अचिरात् [[अक्बरः]] विहारराज्यं [[पश्चिमबङ्गालराज्यम्|पश्चिमवङ्गे]] विलीनम् अकरोत्। ततः विहारस्य अस्तित्वं वङ्गराजानाम् अधीनं जातम् । ==आधुनिककालः== [[१८५७]] तमे वर्षे जाते [[भारतस्य प्रथमसङ्ग्रामः|भारतस्य प्रथमसङ्ग्रामे]] विहारीयः [[बाबू कुंवरसिंहः]] प्रमुखभूमिकां निरवहत् । [[१९१२]] तमे वर्षे [[पश्चिमबङ्गालराज्यम्|पश्चिमवङ्गस्य]] विभजनस्य कारणतः विहारराज्यं पुनः अस्तित्वं प्राप्नोत् । [[१९३५]] तमे वर्षे [[ओरिस्साराज्यम्]] इतः पृथक् कृतम् । स्वातन्त्रसङ्ग्रामावसरे विहारे जातः चम्पारणविद्रोहः ब्रिटीशजनानां बहिष्करणे विरोधे च प्रमुखं पात्रम् अवहत् । स्वातन्त्र्यानन्तरं विहारराज्यं पुनः एकवारं विभक्तम् । [[२०००]] तमे वर्षे [[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डराज्यं]] विहारतः पृथक्जातम्। [[भारतम्|भारतं]] त्यज्यताम् इत्येतस्मिन् आन्दोलने विहारस्य पात्रं मुख्यभूतम् आसीत् । ==भौगोलिकी स्थितिः== [[चित्रम्:Mountain of Ashram.jpg|thumb|'''वातावरणम्''']][[चित्रम्:Biharimap.png|thumb|'''नद्यः''']] इदं राज्यम् उत्तरे २१°५८'१०" ~ २७°३१'१५" अक्षांशे पूर्वदिशि ८२°१९'५०" ~ ८८°१७'४०" रेखांशे च विद्यते । राज्यस्य विस्तारः अस्ति ९४, १६३ चतरस्र कि मी मितः यस्मिन् ग्रामप्रदेशस्य विस्तारः अस्ति ९२,२५७.५१ च कि मी मितः । [[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डस्य]] पृथक्करणानन्तरं विहारस्य भूमिः, नदीभिः युक्ता कृषियोग्या समतला विद्यते । [[गङ्गा|गङ्गायाः]] पूर्वक्षेत्रे स्थितम् इदं राज्यं समुद्रतलात् १७३ पादमिते औन्नत्ये विद्यते । भौगोलिकदृष्ट्या विहारराज्यं त्रिधा विभक्तुं शक्यम् - उत्तरस्य शैलीय-निम्नश्च प्रदेशः, मध्ये विशालसमतलप्रदेशः, दक्षिणे पर्वतीयप्रदेशश्च । उत्तरीयपर्वतप्रदेशे सोमेश्वरश्रेणी विद्यते । अस्याः श्रेण्याः औन्नत्यं सामान्यतः ४५५ मीटर्मितम् । तत्र विद्यमानस्य सर्वोच्चशिखरस्य औन्नत्यं ८७४ मीटर्मितम् । सोमेश्वरश्रेण्याः दक्षिणभागे निम्नप्रदेशः विद्यते । अस्मिन् मृण्मयक्षेत्रे अर्जुनवृक्षाणां निबिडारण्यं विद्यते । व्याघ्राभयारण्यं वाल्मीकिनगरे स्थितमस्ति। [[गङ्गा|गङ्गानदी]] राज्यस्य मध्यभागे प्रवहति । उत्तरविहारे [[बागमती]], [[कोशी]], [[बूढी गण्डक]], [[गण्डक]], [[घाघरा]] इत्येताः नद्याः तासां सहायकनदीनां च समतलप्रदेशः वर्तते । सोन, पुनपुन, फल्गू, किऊल - नद्यः विहारस्य दक्षिणतः गङ्गया मिलन्ति । [[हिमालयः|हिमालयपर्वतात्]] प्रवहन्त्यः अन्याः नद्यः जलधाराश्च विहारद्वारा गङ्गया मिलन्ति । वृष्टिकाले नदीनां प्रवाहः महत्यै समस्यायै भवति। ग्रीष्मर्तौ राज्यस्य उष्णांशः भवति ३५°-४५° सेल्शियस्मितम् । शैत्यकाले ५°-१५° सेल्शियस्मितं भवति । शैत्यकालः नवम्बर्मासात् मध्यफेब्रवरिपर्यन्तं भवति । एप्रिल्मासतः मध्यजुलैपर्यन्तं भवति । ततः अक्टोबर्मासपर्यन्तं वृष्टिकालः भवति । प्रतिवर्षं सामान्यतः १२०५ मि मीटर्मिता वृष्टिः भवति । उत्तरस्यां दिशि भूमिः कृषियोग्या भवति । ==मण्डलानि== [[चित्रम्:BiharDistricts.svg|thumb|'''विहारराज्यस्य मण्डलानि''']] विहारराज्यम् ९ विभागेषु विभक्तम् अस्ति। एवं ३८ मण्डलानि सन्ति। भागलपुर, दरभङ्गा, कोसी, मगध, मुङ्गेर, पटना, पुर्णिया, सासाराम, तिरहुत एते ९ विभागाः भवन्ति। मण्डलानि- {|width = 70% | *[[अररियामण्डलम्|अररिया]] *[[अरवलमण्डलम्|अरवल]] *[[औरङ्गाबादमण्डलम्|औरङ्गाबाद्]] *[[कटिहारमण्डलम्|कटिहार]] *[[किशनगञ्जमण्डलम्|किशनगञ्ज]] *[[कैमूरमण्डलम्|कैमूर (भभुवा)]] *[[खगडियामण्डलम्|खगडिया]] *[[गयामण्डलम्|गया]] *[[गोपालगञ्जमण्डलम्|गोपालगञ्ज]] *[[जमुयीमण्डलम्|जमुयी]] | *[[जहानाबादमण्डलम्|जहानाबाद्]] *[[दरभङ्गामण्डलम्|दरभङ्गा]] *[[नवादामण्डलम्|नवादा]] *[[नालन्दामण्डलम्|नालन्दा]] *[[पटनामण्डलम्|पटना]] *[[पश्चिमचम्पारणमण्डलम्|पश्चिमचम्पारण (बेतिया)]] *[[पूर्णियामण्डलम्|पूर्णिया]] *[[पूर्वचम्पारणमण्डलम्|पूर्वचम्पारण (मोतिहारी)]] *[[बक्सरमण्डलम्|बक्सर]] *[[बाङ्कामण्डलम्|बाङ्का]] | *[[बेगूसरायमण्डलम्|बेगूसराय]] *[[भोजपुरमण्डलम्|भोजपुरम् (आरा)]] *[[भागलपुरमण्डलम्|भागलपुरम्]] *[[मधेपुरामण्डलम्|मधेपुरा]] *[[मुङ्गेरमण्डलम्|मुङ्गेर]] *[[मुजफ्फरपुरमण्डलम्|मुजफ्फरपुरम्]] *[[मधुबनीमण्डलम्|मधुबनी]] *[[रोहतासमण्डलम्|रोहतास (सासाराम)]] *[[लखीसरायमण्डलम्|लखीसराय]] *[[वैशालीमण्डलम्|वैशाली]] | *[[शिवहरमण्डलम्|शिवहर]] *[[शेखपुरामण्डलम्|शेखपुरा]] *[[सहरसामण्डलम्|सहरसा]] *[[समस्तीपुरमण्डलम्|समस्तीपुर]] *[[सारणमण्डलम्|सारण (छपरा)]] *[[सीतामढीमण्डलम्|सीतामढी]] *[[सीवानमण्डलम्|सीवान]] *[[सुपौलमण्डलम्|सुपौल]] |} ==भाषा संस्कृतिश्च== [[भोजपुरी]], [[मगधीभाषा|मगधी]], [[मैथिली]] च अत्रत्याः प्रमुखभाषाः । परन्तु [[हिन्दी]] [[उर्दू]] च केवलं राज्यस्य आधिकारिक भाषे स्तः । विहारस्य मैथिली मात्र [[भारतीयसंविधानस्य अष्टमानुसूची|भारतस्य अष्टम् अनुसुच्याम्]] योजिता। विहारस्य संस्कृतिः मगध-अङ्ग-मिथिला-वज्जी-संस्कृतीनां मिश्रणमस्ति। ग्रामनगरसंस्कृत्योः अधिकः भेदः न विद्यते। पारम्परिकरीतिनीतयः नगरजनैः अपि पाल्यन्ते सश्रद्धम् । समाजः अस्ति पुरुषप्रधानः। छठ, [[होलीपर्व|होली]], [[दीपावलिः]], [[नवरात्रम्]], [[महाशिवरात्रिः]], [[नागपञ्चमी]], [[श्री पञ्चमी]], [[मोहरम्]], [[ईद्]], [[क्रिस्मस्]] च प्रमुखाः उत्सवाः । सिक्खानां दशमः गुरुः [[गुरुगोविन्दसिंहः|गोविन्दसिंहस्य]] जन्मस्थानम् इत्यतः [[पटना|पटनायां]] तस्य जयन्तीमहोत्सवः परमश्रद्धया आचर्यते। [[विवाहसंस्कारः|विवाहपद्धतिः]] प्रदेशस्य संस्कृतिद्योतिका भवति। जातिगताग्रहस्य कारणेन अधिकांशाः विवाहाः पित्रोः सम्बन्धिनां द्वारा परिवारेषु एव भवन्ति। विवाहस्य शोभायात्रा वैभवादीनि परिवारयोः आर्थिकस्थितिम् अवलम्ब्य भवति । लोकगीतानां गानं सर्वेषु समुदायेषु अपि प्रचलति । आधुनिक-पुरातनचलच्चित्राणां [[सङ्गीतम्|सङ्गीतं]] श्रावितं भवति। विवाहेषु शहनायीवादनं सामान्यतया श्रूयते । अस्य वाद्यस्य वादकेषु प्रसिद्धतमः [[बिस्मिल्लाखानः]] विहारराज्ये एव जन्म प्राप्तवान् । ===जातिवादः=== [[जातिवादः]] विहारस्य देशस्य अन्यभागतुल्ये राजनीतेः सामाजिकजीवनसय अविभाज्यम् अङ्गं जातमस्ति । पूर्वम् अस्य विराट्स्वरूपः दृष्टिगोचरः जातः आसीत् । अद्यत्वे अयं भेदभावः न्यूनः जायमानः अस्ति। अस्य जातिवादस्य निर्मूलनाय जनैः अवलम्बितः मार्गः अस्ति - उपनाम्नः परिवर्तनम् । उपनान्मः श्रवणात् जातिबोधः न भवेत् इति कारणतः यादवः, शर्मा, मिश्रः, वर्मा, झा, सिंह, श्रीवास्तवः, रायः इत्यादीनि परिवर्त्य प्रकाशः, सुमनः, प्रभाकरः, रञ्जनः, भारती इत्यादीनि कृतवन्तः । ===मनोरञ्जनम्=== विहारस्य नगरेषु ग्रामेषु च चलच्चित्राणि लोकप्रियाणि जातानि सन्ति । हिन्दीचित्रसङ्गीतं सर्वेभ्यः रोचन्ते । मैथिली-भोजपुरीचलच्चित्राणि अपि प्रभुत्वं साधितवन्ति सन्ति । नगरेषु निवसद्भिः आङ्ग्लचित्राणि वीक्ष्यन्ते । नृत्य-नाटक-चित्रकलादिषु परिश्रमं कुर्वन्ति बहवः उच्चकुलीयाः । ===क्रीडाः=== [[भारतम्|भारते]] अन्यत्र इव अत्रापि [[क्रिकेट्-क्रीडा]] अधिकलोकप्रिया वर्तते। [[पादकन्दुकः]], [[हाकीक्रीडा]], [[टेनिस्-क्रीडा]], [[गोल्फ्-क्रीडा]] अपि अत्र प्रसिद्धाः । ग्रामप्रदेशः अधिकः इत्यतः पारम्परिकक्रीडा कबड्डी अपि अत्र प्रसिद्धा अस्ति । ==आर्थिकस्थितिः== विहारजनानां मुख्यम् आयमूलं वर्तते कृषिः। वाणिज्यं सर्वकारीयोद्योगः च आयमूलमस्ति । सर्वकारस्य प्रयत्नेन अधुना स्थितिः उत्तमा भवन्ती अस्ति । ७५% जनाः कृषिकार्यं कुर्वन्ति । [[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डस्य]] पृथक्करणानन्तरम् इदं राज्यं खनिजसम्पदा वञ्चितं जातम् । जनसङ्ख्यायाः वृद्धेः कारणतः अर्थव्यवस्था दुर्बला एव वर्तते । ==शिक्षणम्== विहारराज्यं विश्वस्मिन् विश्वे प्रसिद्धं शिक्षणकेन्द्रम् आसीत्। जगत्प्रसिद्धाः विश्वविद्यालयाः अस्मिन् राज्ये राराजन्ते स्म। प्राचीनकाले [[नालन्दाविश्वविद्यालयः]], [[विक्रमशिलाविश्वविद्यालयः]],[[ओदन्तपुरीविश्वविद्यालयः|ओदन्तपुरीविश्वविद्यालयाः]] च विहारस्य गौरववर्धकानि अध्ययनकेन्द्राणि आसन् । [[१९१७]] तमवर्षपर्यन्तं पटनाविश्वविद्यालयस्य प्रतिष्ठायुतं स्थानम् आसीत् । ==[[नलन्दाविश्वविद्यालयः]]== नालन्दास्थाने क्रिस्ताब्दस्य पञ्चमशतकतः द्वादशशतकपर्यन्तं कश्चन सवसतिकः विश्वविद्यालयः आसीत् इति इतिहासद्वारा ज्ञायते । अस्य प्रथमः सवसतिकः विश्वविद्यालयः इति प्रख्यातिः आसीत् । द्विसहस्रप्राध्यापकाः दशसहस्राधिकाः विद्यार्थिनः अत्र आसन् । जनाः देशविदेशतः विद्याप्राप्तये अत्र आगच्छन्ति स्म इति विदेशीयानां यात्रिकाणाम् उल्लेखेन ज्ञातुं शक्यते । चीनीचात्रिकः ह्यु येन् त्साङ्गः अस्य स्थानस्य स्पष्टतया उल्लेखं कृतवान् अस्ति । अस्मिन् विश्वविद्यालये बौद्धशास्त्रं, वेदाः, तर्कशास्त्रं, शब्दविद्या (व्याकरणम्) । मेडिसिन् (चिकित्साविद्या) इत्यादीनां शिक्षणं भवति स्म । सप्तमे शतके साम्राट् [[हर्षवर्धनः]], पालवंशीयाः राजानः च एतं विश्वविद्यालयं सगौरवं पोषितवन्तः । कुमारगुप्तः एतस्य विश्वविद्यालयस्य आरम्भम् कृतवान् इति इतिहासद्वारा ज्ञायते । नालन्दाविश्वविद्यालयः ५० चतुरस्रकि.मी प्रदेशे व्याप्तः आसीत् । प्रथमः महम्मदः भक्तियारखिल्जीद्वारा अत्र अग्निदाहं कारितवान् । तदा प्रज्ज्वालितः अग्निः षण्मासान् यावत् ज्वलन्नासीत् इति वदन्ति । रत्नोदधिः, रत्नसागरः, रत्नरञ्जकः इत्येते ग्रन्थालयाः भस्मीकृताः अभवन् । अनन्तरम् अत्र भूकम्पः अभवत् । तदा सर्व नष्टं भवत् । बौद्धसंन्यासिनः [[तिब्बत्]]देशं गतवन्तः केचन मारिताः च । नालन्दाप्रदेशे पूर्वम् आम्रवाटिकाः आसन् । गौतमबुद्धः अत्र किञ्चित्कालं स्थितवान् । सारिपुत्रः तथा महामोग्गालयन् इत्येतयोः बुद्धस्य शिष्ययोः जन्मस्थानम् एतत् । तयोः गृहम् इदानीमपि अस्ति । किन्तु देवालयरुपेण परिवर्तितम् अस्ति । [[अशोकः|अशोकचक्रवर्ती]] अत्र चैत्यं निर्मितवान् । अलेग्झाण्डर्र कन्निङ्गह्यां महोदयः क्रिस्ताब्दे १८६१ तमे वर्षे उत्खननद्वारा संशोधनं कृतवान् । क्रिस्ताब्दे १९१५ तमवर्षतः आर्कियालजीविभागेन १४ हेक्टरप्रदेशे उत्खननं कृत्वा स्मारकाणां भवनानां विषये ज्ञानसङ्ग्रहणं कृतम् अस्ति । अत्र १०८ विशालभवनानि (The Great Stupa) आसन् । सुभद्रायाम् आधारभूमौ निर्मितानि एतानि भवनानि अपूर्वाणि आसन् इति पञ्चमशतके आगतः चीनी यात्रिकः ह्यु येन् त्साङ्गमहोदयः उल्लिखितवान् अस्ति । आरम्भे एषः छात्रः आसीत् अनन्तर प्राध्यापकः । [[हर्षवर्धनः|हर्षवर्धनस्य]] काले एषः सर्वधर्मसम्मेलनाध्यक्षः आसीत् । अत्र विश्वविद्यालये प्रवेशार्थं प्रवेशपरीक्षा आसीत् इति तु विशेषः अस्ति । इदानी [[चीना]]-[[जापान]]-दक्षिणैशियादेशेभ्यः जनाः दर्शनार्थम् अत्र आगच्छन्ति । एकः वस्तुसङ्ग्रहालयः अपि अत्र स्थापितः अस्ति । ===वसतिः=== बर्मी-जापानी-जैनविश्रान्तिगृहाणि सन्ति । ===मार्गः=== [[गया]]तः ६५ कि.मी । [[राजगिर]]तः १९ कि.मी । [[पटना]]तः ९० कि.मी । ==[[पटना]]== विहारराज्यस्य महानगरमेतत् राज्यस्य राजधानी अस्ति । अस्य [[पाटलीपुत्रम्]] इति नाम आसीत् [[गङ्गा]]नद्याः तीरे ८ कि.मी दीर्घप्रदेशे व्याप्तं नगरमेतत् । पूर्वदिशि प्राचीनपटनानगरस्य भागः अस्ति । पश्चिमदिशि नवपटनानगरमस्ति । अत्रैव प्राशासनिकभवनानि सन्ति । मुख्यकार्यालयस्य पुरतः हुतात्मास्मारकं निर्मितम् अस्ति । गोलघर् धान्यसङ्ग्रहालयः क्रिस्ताब्दे १७७० तमे वर्षे निर्मितः। लार्ड् हेस्टिङ्ग महोदयेन रुपितं विचित्राकारकं भवनम् एतत् । एतत् २५ मीटर् उन्नतमस्ति । अस्य शिखरप्रदेशतः पटनानगरस्य म्यूसीयं, गुरुद्वारं, सिक्खानां हरमन्दिरं, पटनादेवीमन्दिरं सरदार-आश्रमः च द्रष्टुं शक्यते । खुदाभक्षप्राचीनवाचनालयः कुम्राहारप्राचीनपाटलीपुत्रम् (६ कि.मी) दूरे स्तः । [[कुम्राहार]] [[अशोकः|अशेकचक्रवर्तेः]] राजधानी आसीत् । क्रिस्तपूर्वतॄतीयशतके [[चन्द्रगुप्तमौर्यः|चन्द्रगुप्तमौर्यस्य]] [[बिन्दुसारः|बिन्दुसारस्य]] च राजधानी अत्र आसीत् । अत्र एकं सभाभवनमासीत् । इदानीं केवलं स्तम्भाः सन्ति । आनन्दविहारनामकं बौद्धमठम् अत्र आसीत् । पटनासमीपे दर्शनीयानि स्थानानि [[वैशाली]] [[राजगिर]] [[नळन्दा]] इत्यादीनि । ===धूमशकटमार्गः=== पूर्वविभागे [[देहली]]-पटना, [[कोलकाता]]-पटना धूमशकटमार्गौ स्तः । पटना बृहन्निस्थानमस्ति । ===विमानमार्गः=== [[देहली]][[वाराणसी]]- इत्यादिनगरेभ्यः विमानसम्पर्कः अस्ति । पटना टूर्स् एण्ड् ट्रावल्स् प्रवासव्यवस्थां करोति । ==सासाराम मान्युमेण्ट्== सासारामनगरं विहारराज्ये [[भोजपुरमण्डलम्|भोजपुरमण्डलस्य]] लघुपत्तनम् अस्ति । अत्र देहलीं शास्तवताम् सूरवंशीयानां वंशजः चक्रवर्ती शेरषाहः स्वस्य निमित्तं समाधिमन्दिरमेकं निर्मितवान् आसीत् । एतत् स्थानं चारित्रिकं अभूतपूर्वं च अस्ति । एषः क्रिस्ताब्दस्य १५४० तः १५४५ पर्यन्तं [[हुमायूनः|हुमायूनं]] जित्वा प्रशासनं कृतवान् । एतस्य वंशस्य नाम फरीद इति । एषः शूरः आसीत् । अस्य पिता हसन् । शेरषाहसूरी एकदा मृगयार्थं गत्वा व्याघ्रेण साक युद्धं कृतवान् । अतः एव अस्यनाम शेरषाह इत्यभवत् । समाधिमन्दिर एतत् कृतकसरोवरे १४०० चतुरस्रपादमिते जले निर्मितमस्ति । षड्भुजाकृतियुक्तं ४६ मीटरोन्नत्तवक्रभित्तियुतं जालन्ध्रयुतं गोलच्छदयुक्तं (Tomb) चैतत् रक्तवालुका शिलाभिः निर्मितम् अस्ति । अस्य प्रतिबिम्बं सरोवरजले सुन्दरतया प्रकाशते । जले प्लवते एव एषा रचना दृष्टिगोचरा भवति । अतः एव Island Tomb इति एतत् स्थानं कथयन्ति । पथानशैली रचना एषा भारते एव अत्युतमास्ति । ===वाहनमार्गः=== ग्राण्ट् ट्रङ्क मार्गस्य पार्श्वेऽस्ति । [[गया]]-[[वाराणसी]]-[[पटना]]- इत्यादिनगरेभ्यः वाहनानि सन्ति । ===धूमशकटमार्गः=== [[गया]]निस्थानतः २०३ कि.मी । ==[[बौद्धपरिक्रम-एक्सप्रेस्]] विशेषधूमशकटयानम्== बौद्धपरिक्रम-एक्सप्रेस् एतत् विशेषधूमशकटयानं [[गौतमबुद्धः|गौतमबुद्धस्य]] सम्बद्धानि स्थानानि सर्वाणि प्रदर्श्य आगच्छति । ===मार्गः=== [[उत्तरप्रदेशः|उत्तरप्रदेश]][[विहारम्|विहार]][[पश्चिमबङ्गालराज्यम्|पश्चिमबङ्गाल]]राज्येषु सञ्चरति । [[कोलकाता]]तः–[[गोरखपुरम्]]-[[कुशिनगरम्]] –[[वाराणसी]]– [[सारनाथः]]-[[राजगिर]]-[[नलन्दा]]-[[बुद्धगया]] स्थानानि दर्शयति । ===विवरणम्=== वैस् प्रेसिडेण्ट्, अशोकट्रावेल्स् अण्ड टूर्स् (I.T.D.C) नवादेहली । ==[[राजगिर]]== बौद्धमतस्य मुख्यस्थानेषु एतदपि अन्यतमम् अस्ति । प्रथमा बौद्धमहासभा राजगिरप्रदेशे अभवत् । [[गौतमबुद्धः]] अत्र निर्वाणात्पूर्व १२ वर्षाणि यावत् वासं कृतवान् । ===मार्गः=== [[नलन्दा]]तः १९ कि.मी ==[[वैशाली]]== भगवतः महावीरस्य जन्मस्थलमेतत् । प्राचीनकाले राजधानी आसीत् । २००० वर्षेभ्यः पूर्वम् अत्र प्रजाप्रभुत्वराज्यमासीत् । ===मार्गः=== [[पटना]]तः ४४ कि.मी ==विश्वविद्यालयाः== *[[पटनाविश्वविद्यालयः]] पटना *[[मगधविश्वविद्यालयः]] बोधगया *[[बाबासाहेबभीमरावअम्बेडकरविहारविश्वविद्यालयः]] मुजफ्फरपुरम् । *[[तिलकामाञ्झीभागलपुरविश्वविद्यालयः]] भागलपुरम् । *[[ललितनारायणमिथिलाविश्वविद्यालयः]] दरभङ्गा । *[[कामेश्वरसिंहदरभङ्गासंस्कृतविश्वविद्यालयः]] दरभङ्गा । *[[जयप्रकाशनारायणविश्वविद्यालयः]] छपरा । *[[भूपेन्द्रनारायणमण्डलविश्वविद्यालयः]] मधेपुरा । *[[वीरकुँवरसिंहविश्वविद्यालयः]] आरा । *[[नालन्दामुक्तविश्वविद्यालयः]] पटना । *[[मजहरुलहक़अरबीफरसीविश्वविद्यालयः]] पटना । *[[राजेन्द्रकृषिविश्वविद्यालयः]] पूसा, समस्तीपुरम् । ==चिकित्साकेन्द्राणि== *पटना मेडिकल कॉलेज और अस्पताल पटना *इन्दिरागान्धी आयुर्विज्ञान संस्थानम् पटना *नालन्दा मेडिकल कॉलेज और अस्पताल पटना *बुद्धा दन्त चिकित्सा संस्थानम् अस्पताल पटना *श्रीकृष्ण मेडिकल कॉलेज, अस्पताल मुजफ्फरपुर *अनुग्रह नारायण मगध मेडिकल कॉलेज, अस्पताल गया *दरभङ्गा मेडिकल कॉलेज अस्पताल लहेरियासराय *कटिहार मेडिकल कॉलेज अस्पताल कटिहार ==अन्यानि प्रमुखशैक्षणिकसंस्थानानि== *चाणक्यविधिविश्वविद्यालयः पटना *अनुग्रहनारायणसामाजिकपरिवर्तनसंस्थानम्, पटना *ललितनारायणमिश्रासामाजिकपरिवर्तनसंस्थानम्, पटना *केन्द्रीय प्लास्टिक् इञ्जिनियरिङ्ग् रिसर्च् इन्स्टीच्युट् (सिपेट्), हाजीपुर *केन्द्रीय औषधीय शिक्षा एवं शोध संस्थानम् (नाइपर), हाजीपुर *होटल् प्रबन्धन, खानपान एवं पोषाहार संस्थानम्, हाजीपुर *प्राकृत जैनशास्त्र एवं अहिंसा संस्थानम्, वैशाली ==दर्शनीयानि स्थानानि== ===पटनां परितः=== राज्यस्य राजधानी [[पटना]] ऐतिहासिकं स्थलं वर्तते । पूर्वम् इदं धर्मज्ञानयोः केन्द्रमासीत् । तत्रत्यानि दार्शनिकस्थलानि एतानि - * प्राचीनानि मध्यकालीनानि भवनानि- कुम्रहार परिसरः, अगमकुआँ, महेन्द्रघाट् * ब्रिटिशकालीनं भवनम्- जालानम्यूजियम, गोलघर, पटना सङ्ग्रहालयः, विधानसभाभवनम्, हैकोर्टभवनम्, सदाकत-आश्रमः * धार्मिकस्थलानि:-हरमन्दिरम्, बडीपटनादेवी, छोटीपटनादेवी, महावीरमन्दिरं, पादरी की हवेली, शेरशाह की मस्जिद, बेगू ह्जाम की मस्जिद, पत्थर की मस्जिद, जामा मस्जिद, फुलवारीशरीफ में बड़ी खानकाह, मनेरशरीफ - सूफी संत हज़रत याहया खाँ मनेरी स्मारकम् * ज्ञान-विज्ञानसम्बद्धानि केन्द्राणि- पटना विश्वविद्यालयः, सच्चिदानन्दसिन्हा लैब्ररी, सञ्जयगान्धिजैविक-उद्यानम्, श्रीकृष्णसिन्हाविज्ञानकेन्द्रम्, इन्दिरागान्धिताराघर, खुदाबक़्शग्रन्थालयः, विज्ञानपरिसरः ===वैशालीं परितः=== षष्ठशतकात् पूर्वं वज्जिसङ्घद्वारा स्थापितः विश्वस्य प्रथमगणराज्यस्य अवशेषः, अशोकस्तम्भः, बसोकुण्डे भगवतः [[महावीरः|महावीरस्य]] जन्मस्थली, अभिषेकपुष्करणी, विश्वशान्तिस्तूपः, राजा विशाल का गढ, चौमुखीमहादेवमन्दिरम्, भगवतः महावीरस्य जन्मदिने आयोज्यमानः वैशालीमहोत्सवः च प्रसिद्धाः सन्ति । {{विहारराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः}} {{विहारराज्यस्य राज्यपालाः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} ==वीथिका== <gallery> Bismillah at Concert1 (edited).jpg|'''बिस्मिल्लाखान्''' Mahabodhitemple.jpg|[[महाबोधिमन्दिरम्]] Chatt Ghat.jpg|'''उत्सवः''' Vikramshila restoration.jpg|'''विक्रमशिला वस्तुसङ्ग्रहालयः''' Vikramshila stone1.jpg|'''विक्रमशिला वस्तुसङ्ग्रहालयः''' Vikramshila 2012-08-10-17.10.45.jpg|'''विक्रमशिला वस्तुसङ्ग्रहालयः''' Framed Madhubani art in a shop.jpg|'''मधुबनिचित्रकला''' Giraffe at patna zoo.JPG|'''प्राणिसङ्ग्रहालयः''' </gallery> ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://bihar.nic.in/बिहरसर्वकरस्य जालस्थानम्] * [http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/st_bhr01.htm '''विहारः'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100821212034/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/st_bhr01.htm |date=2010-08-21 }} - सांस्कृतिकपरिचयः । * [http://books.google.co.in/books?id=syip6LKz78kC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false विहारस्य सांस्कृतिकवैभवम् ] * [http://www.brandbihar.com/विहारस्य प्रातिनिधिकजालस्थानम् - विहाराङ्कितम् ।]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bwg.co.in/index.html विहारकार्यसमूहः।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104075109/http://bwg.co.in/index.html |date=2011-11-04 }}- बिहरस्य विषये नैके विषयाः अत्र विनिविष्टाः। * [http://www.jaibhojpuri.com/ जयभोजपुरी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804171802/http://jaibhojpuri.com/ |date=2018-08-04 }} * [http://www.biharikhabar.com/index.php विहारीवार्ता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111206212936/http://www.biharikhabar.com/index.php |date=2011-12-06 }} * [http://bhadas.blogspot.com/2010/03/blog-post_4991.html विहारराज्यनिर्माणस्य इतिहासः ।] * [http://jaibihar.com/जयतु विहारः]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (आङ्ग्लभाषयासमाचारविचारस्य प्रवेशाः) * [http://www.mithilavihar.com/mithilaStatic/bihar-prAcIn_itihAs.jsp विहारस्य प्राचीनेतिहासः ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120224642/http://www.mithilavihar.com/mithilaStatic/bihar-prAcIn_itihAs.jsp |date=2008-11-20 }} * [http://swantahsukhay.blog.co.in/hamara-bihar/histroy-of-bihar/विहारस्य स्वर्णयुगम्।]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.buddhabihar.com/भगवतः बुद्धस्य विषये विहारसर्वकारस्य जालस्थानम् ।]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.kaverinews.com/article.php?id=371 विहारस्य प्रमुखानि ऐतिहासिकस्थानानि ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101074633/http://www.kaverinews.com/article.php?id=371 |date=2013-11-01 }} * [http://www.mithilavihar.com/mithilaStatic/bihar-vividhaa.jsp विहारे सर्वप्रथमम्, सर्वलघु, सर्वबृहत्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180225122305/http://www.mithilavihar.com/mithilaStatic/bihar-vividhaa.jsp/ |date=2018-02-25 }} * [http://hindi.business-standard.com/storypage.php?autono=29134 अभिवृद्धिपथे विहारः ।] * [http://hindi.economictimes.indiatimes.com/articleshow/5475625.cms IIM अभिवृद्धिशीलबिराहारं छात्राः गच्छन्ति ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123004510/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/articleshow/5475625.cms |date=2010-01-23 }} * [http://mungernews.blogspot.com/मुङ्गेरस्य विषये माध्यमस्य वार्ताः।]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/6514312.cms विहारस्य बालानां कृते विशेषशाला ] * [http://www.livehindustan.com//news/deshlocal/deshlocalnews/0-0-159819.html प्रवासोद्यमे गोवापेक्षया अग्रे ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910235351/http://www.livehindustan.com//news/deshlocal/deshlocalnews/0-0-159819.html |date=2015-09-10 }} * [http://hindi.business-standard.com/storypage.php?autono=45314 प्रवासोद्यमैः विहारनिर्माणम् ।] * [http://hindi.business-standard.com/storypage.php?autono=46384 विहारे निवेशनप्रस्तावानां सम्मर्दः ।] * [https://web.archive.org/web/20120426225133/http://www.livehindustan.com/news/deshlocal/deshlocalnews/article1-story-0-0-178921.html विहारस्य कन्याम् गौरीशङ्करशिखरे ध्वजं प्रसारितवती ।] * [http://www.livehindustan.com//news/business/businessnews/article1-bihar-milk-45-45-179841.html अधुना विहारस्य दुग्धं पिबति भारतम् ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003060350/http://www.livehindustan.com//news/business/businessnews/article1-bihar-milk-45-45-179841.html |date=2011-10-03 }} * [http://hindi.economictimes.indiatimes.com/articleshow/9236214.cms विहारीबन्धूनां हस्ते देहल्याः अधिकरसूत्रम् ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828173107/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/articleshow/9236214.cms |date=2011-08-28 }} *[http://www.apnabihar.org/ अस्माकं विहारः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120605013933/http://www.apnabihar.org/ |date=2012-06-05 }} *[http://othentics.in/swadesh/default_view_article_news.php?art_id=481&art_name=%26%232310%3B%26%232354%3B%26%232375%3B%26%232326%3B&limit=170&font=12 भ्रष्टानापुपरि नितीशस्य प्रहारः।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121205102/http://othentics.in/swadesh/default_view_article_news.php?art_id=481&art_name=%26%232310%3B%26%232354%3B%26%232375%3B%26%232326%3B&limit=170&font=12 |date=2012-01-21 }} *[http://www.hindi7.com/national-news-bihar-corrupt-ias-home-seized विहारराज्ये सुशाशन्स्य ध्वजः भ्रष्टाधिकारिणां गृहशोद्धनम् ।] == सम्‍बद्धाः विषया: == {{भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च}} [[वर्गः:विहारराज्यम्]] 79yxubqyrbc1g2f43hab1lo278h0r0e 0 1067 500830 482870 2026-09-26T00:03:36Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500830 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Flag of Australia.svg|thumb|right|200px]] [[चित्रम्:Australia_(orthographic_projection).svg|thumb|right|200px]] [[चित्रम्:Australia-climate-map MJC01.png|right|thumb|आस्ट्रेलियायाः वातावरणदर्शिनि चित्रम्]] ७,६८६,८४९ च कि मी विस्तारयुतः अस्ति '''आस्ट्रेलियाखण्डः''' । तास्मेनिया अस्मिन् अन्तर्भवति । अस्मिन् खण्डे ६ राजनैतिकविभागाः सन्ति । मांसं, क्षीरं, गोधूमः, फलानि, खनिजाः, कार्यागारः इत्येतैः आधारिता आर्थिकी व्यवस्था अत्र विद्यते । == परिसरः == === वृष्टिः === अस्य खण्डस्य महान् भागः मरुभूमिः इत्यतः शुष्कवातावरणम् अस्ति । वार्षिकवृष्टिः सामान्यतह् ५०० मि मीटर्मितम् । पर्थ, एडिलेड्, अल्बेनि, मेल्बर्न्, सिड्नि, ब्रिस्टेन्प्रदेशेषु वृष्टिः १०००-१५०० मि मीटर्मितं भवति । डार्विन्, यार्क भूशिरः, केर्क्स्, अल्बेनि, तास्मेनियायाः पश्चिमभागे वृष्टिः १५०० मि मी अपेक्षया अधिका भवति । खण्डस्य मध्यभागः पश्चिमभागश्च शुष्कौ स्तः । मध्यभागे ५००-२५० मि मी अपेक्षया न्यूना वृष्टिः भवति । अस्ट्रेलियायाः आल्प्स्-प्रदेशे हिमपातः भवति । खण्डस्य मध्यभागे मकरवृत्तं सञ्चरति । [[चित्रम्:Aus Flag.jpg|thumb|left|आस्ट्रेलियाध्वजः]] === औष्ण्यम् === जनवरीमासे अत्र ग्रीष्मकालः । दक्षिण-उत्तरभागेषु २५^० -३०^० सेण्टिग्रेड्मितम् औष्ण्यं भवति । मध्यभागे वायव्यभागे च ३०^० -३५^० सेण्टिग्रेड्मितं भवति । नैऋत्य-आग्नेयकरावलीप्रदेशेषु १०^० - १५^० सेण्टिग्रेड्मितं भवति । विशेषतया विशालस्याण्डिमरुभूमौ औष्ण्यं भवति ४०^० सेण्टिग्रेड्मितम् । जुलैमासे अत्र शैत्यकालः भवति । तदा उत्तरकरावलीप्रदेशेषु औष्ण्यं भवति २५^० -३०^० सेण्टिग्रेड्मितं भवति । दक्षिणदिशि १०^० सेण्टिग्रेड्मितस्य अपेक्षया न्यूनं भवति । विशेषतया तास्मेनिया, विक्टोरिया, न्यू सौथ् वेल्स् प्रदेशेषु औष्ण्यं ५^० सेण्टिग्रेड्मितस्य अपेक्षया न्यूनं भवति । == सस्यसम्पत्तिः == वातावरणानुगुणं सस्यानि अपि अत्र विविधानि भवन्ति । विक्टोरिया न्यू सौथ् वेल्स्भागेषु समशीतोष्णवलयस्य पर्णपातारण्यानि सन्ति । अत्र मरुद्रुमः नीलगिरिश्च अधिकप्रमाणेन वैविध्यमयरीत्या वर्धन्ते । निर्यास-वृक्षाः अपि अत्र वर्धन्ते । ब्रिस्टेन्तः डार्विन्पर्यन्तं करावलीप्रदेशः, उष्णवलयस्य अरण्यानि च विद्यन्ते । अत्र ओक्, फर्न्, ताडजातिवृक्षः, आर्चिड् इत्यादयः उष्णवलयस्य सस्यानि वर्धन्ते । अस्मिन् खण्डे कृष्यर्थं विद्यमाना भूमिः अत्यल्पा । अधिकांशः भागः उष्णवलयस्य तृणवर्धनसमतलप्रदेशः अस्ति । क्वीन्स्लेण्ड्, उत्तरभूप्रदेशस्य उत्तरार्धं, पश्चिमवलयस्य उत्तरार्धम् इत्येते तृणवर्धनप्रदेशाः । मरे-डार्लिङ्ग्-खातेषु च तृणानि वर्धन्ते । == फलोदयः == गोधूमः अत्रत्यः प्रमुखः फलोदयः । चीन-भारतयोः कृते इतः गोधूमस्य निर्यातः भवति । ओट्स्, बार्ले, सोरगम्, यावानलः, लघुप्रमाणेन व्रीहिश्च अत्र वर्धन्ते । समृद्धायाम् उत्तरभूम्यां कदली, आम्रम्, बीजपूरम्, मधुकर्कटी, अनानस्फलानि वर्धन्ते । दक्षिणभूम्यां नारङ्गम्, लिम्बूकम्, सेवम्, शुष्कद्राक्षा, बीजरहितानि वनफलानि च वर्धन्ते । अत्र ५५% भूभागः शाद्वलं १८% भूभागः अरण्यञ्च वर्तते । [[चित्रम्:Kalgoorlie The Big Pit DSC04498.JPG|thumb|आस्ट्रेलियायाः मुक्तमहास्वर्णखनिः]] == खनिजाः == अयः, खनिजाङ्गारम्, बाक्सैट् इत्येतेषां खनिः प्रमुखतया अत्र विद्यन्ते । स्वर्णखनिः विक्टोरियायां पश्चिमास्ट्रेलियायाञ्च विद्यते । विक्टोऱिया, क्वीन्स्लेण्ड् न्यू सौथ वेल्स् प्रदेशेषु खनिजाङ्गारस्य खनिः विद्यते । न्यू सौथ् वेल्स् प्रदेशे रजतं, पुष्पाञ्जनं, सीसम्, अयः इत्येते विद्यन्ते । क्वीन्स्लेण्ड्प्रदेशे ताम्रं, युरेनियं, तैलेन्धनानि सन्ति । विक्टोरियायाम् इन्धनतैलम्, अनिलः, जिप्सम्, टिन्, स्वर्णञ्च उपलभ्यते । दक्षिणास्ट्रेलियायां सीसम्, अयः, युरेनियं खनिजाः सन्ति । उत्तरभूप्रदेशेषु ताम्रं, स्वर्णं, युरेनियं, मेङ्गनीस्, बाक्सैट्, रजतं, मैका, टङ्ग्स्टन् इत्यादीनां खनिजाः विद्यन्ते । पश्चिमास्ट्रेलिया स्वर्णाय प्रसिद्धा अस्ति । अत्रत्ययोः कालगूर्ली कूलगार्डी प्रदेशयोः स्वर्णोत्पादनं भवति । तास्मेनियायां खनिजाङ्गारं, ताम्रं, दास्ता, टिन्, रजतम् इत्यादीनां खनिजाः लभ्यन्ते । == पर्वताः == ग्रेट्-डिवैडिङ्ग्-श्रेण्यः अत्र विद्यमानाः दीर्घाः विस्तृताः श्रेण्यः । सिड्नेः दक्षिणतः उत्तरस्य कुक्टौन्पर्यन्तं करावलेः समानान्तररूपेण विस्तृताः एताः सस्यानां वन्यप्राणिनाञ्च वरायते । होवेभूशिरसः वायव्यभागे आस्ट्रेलियायाः आल्प्स्-पर्वतश्रेण्यः विद्यन्ते । अत्र विद्यमानं २२३४ मी उन्नतं कोसियस्कोशिखरम् अस्मिन् खण्डे विद्यमानम् अत्युन्नतं शिखरं वर्तते । न्यूक्यासलस्य पश्चिमदिशि ब्लूपर्वताः सन्ति । एडीलेड्तः दक्षिणोत्तरदिशि फ्लैण्डर्स्-श्रेण्यः विद्यन्ते । ऐरिसरोवरस्य पूर्वभागेषु स्टुवर्ट्-मरुभूमिः, उत्तरदिशि सिम्प्सन्-मरुभूमिश्च विद्यते । अलीस्-स्प्रिङ्ग्सस्य उत्तरे मेक्डोनेल्-श्रेण्यः सन्ति । दक्षिणे मस्ग्रेव्-श्रेण्यः सन्ति । अस्याः श्रेण्याः दक्षिणभागे दक्षिण-पश्चिमभूप्रदेशेषु विक्टोरियामरुभूमिः विद्यते । अस्याः दक्षिणदिशि नल्लर्बार्-क्रीडाङ्गणं विद्यते । पश्चिमभूप्रदेशस्य मध्ये उत्तरभागे च गिब्सन्-मरुभूमिः, विशालस्याण्डि-सिकतामरुभूमिः च विद्यते । पर्थस्य समीपे डार्लिङ्ग्-श्रेण्यः सन्ति । वायव्यभागे हेमर्स्ले श्रेणी, राबर्ट्सन् श्रेणी च विद्यते । उत्तरे डर्बिप्रदेशस्य ईशान्यभागे किङ्ग् लियोपोल्ड् श्रेणी, ततः किम्बर्लि प्रस्थभूमिश्च विद्यते । उत्तरभूप्रदेशस्य उत्तरसमुद्रतीरभागे अर्न्हेम्-भूमिः विद्यते । अस्य दक्षिणभागे तनामिमरुभूमिः विद्यते । क्वीन्सलेण्ड्-प्रदेशस्य उत्तरभागे यार्क्-भूशिरसः प्रस्थभूमिः विद्यते । ऐरिसरोवरस्य कारणतः अत्र अन्तर्जलस्य लाभः विद्यते । == जलसम्पत्तिः == अस्मिन् खण्डे विद्यमाना प्रमुखा नदी वर्तते मरेनदी । इयं विक्टोरिया-न्यू सौथ् वेल्स् प्रदेशयोः प्रवहति । अस्याः उपनद्यः सन्ति - डार्लिङ्ग्, मुर्रुम्बिजी, गौल्बर्न् च । अर्धमार्गे शुष्कतां गच्छन्त्यः काश्चन नद्याः सन्ति । पर्वतप्रदेशतः प्रवहन्त्यः पेसिफिक्-समुद्रेण मिलन्तः लघुनद्यः सन्ति । ऐरिसरोवरः दक्षिण-अस्ट्रेलियायां विद्यमानः कश्चन शुष्कः सरोवरः । फ्लैण्डर्स्-श्रेणीनां पश्चिमदिशि मधुरजलस्य सरोवराः सन्ति । पश्चिम-आस्ट्रेलियायाः कालगूर्लियां परितः प्रदेशेषु विशालविक्टोरिया-मरुभूमिप्रदेशेषु च लघुसरोवराः सन्ति । मध्य-आस्ट्रेलियायाम् अन्तर्जलं विद्यते । आर्टीसियन्-कूपैः जलं लभ्यते । [[चित्रम्:Koala climbing tree.jpg|thumb|left|कोलाभल्लूकः]] == प्राणिपक्षिणः == अयं खण्डः विचित्र प्राणिनां पक्षिणां च वासभूमिः । अत्र विद्यमानाः अनेके प्राणिनः अन्यत्र न विद्यन्ते । शरीरे विद्यमानेषु स्यूतेषु श्रावकान् नयन्तः प्राणिनः अत्र अधिकतया दृश्यन्ते । काङ्गरू, वल्लाबि, पोसम्, वोम्ब्याट्, चिक्रोडः, महामूषिकः, तास्मेनियावृकाश्च एवं स्यूतवन्तः भवन्ति । कोलाभल्लूकः, प्लाटिपस्-नामकः जलचरप्राणी, पिपीलिकाभक्षी एचिड्ना इत्येते अत्रत्याः विशिष्टाः प्राणिनः । वनशुनकः 'डिङ्गो' मेषानां मृगयां करोति । शशाः अत्र अत्यधिकाः । कोकाबुर्रा-पक्षी, उड्डयननर्हः एमु, केसोवेरि, विविधशब्दान् अनुकुर्वन् लैर्-पक्षी च अत्रत्याः विशेषाः । आकर्षकवर्णयुताः शुकाः, मधुभक्षी पक्षी, तीक्ष्णपुच्छयुतः गृध्रः, बकः, कदम्बः, पेलिकन्, कृष्ण-हंसपक्षी च अत्र वसन्ति । == उद्यमाः == पर्थ, मेल्बर्न्, ब्रिस्टेन्, सिड्नि च अत्रत्याः प्रमुखानि उद्यमकेन्द्राणि । स्वर्णं खनिजाङ्गारयोः खन्युद्यमः अत्र पुरातनीयः महाप्रमाणकश्च वर्तते । अत्र मेषपालनं, ततः मेषमांस-ऊर्णयोः उत्पादनं, निर्यातः, क्षीरं, क्षीरकृषिः, उद्यानकर्म, गोधूमकृषिः च अत्रत्यप्रमुखकार्याणि । तान्त्रिकवस्तूनि, यन्त्रोपकरणानि, वस्त्रोत्पादनम्, आहारसंस्करणम्, अरण्यवृद्धिश्च अत्रत्याः प्रधानोद्यमाः । == वैशिष्ट्यानि == काङ्गरू, डिङ्गो, वल्लाबि, कोलाभल्लूकः प्रमुखाः प्राणिनः । एमु लैर् च प्रमुखपक्षिणौ । अत्रत्यमूलनिवासिनां साधनम् अस्ति '''बूमराङ्ग्''' इत्येतत् (क्षिप्यते चेत् भ्रमणानन्तरं प्रयोक्तारं प्रत्येव आगच्छति) । आर्टिसियन्कूपाः, विशालमरुभूमिः, फलयुक्ता पूर्वकरावली, '''ग्रेट् बेरियर्'''नामिका प्रवालभित्तिः च अत्रत्य विशेषः । जनपद-आर्थिक-स्वावलम्बनयुक्तः प्रजाप्रभुत्वयुक्तः अस्ति अयम् । विमानयानद्वारा भवति अत्र आरोग्यसंरक्षणम् । टेन्निस्, क्रिकेट् च अस्य खण्डस्य विशिष्टक्रीडे । सिड्निप्रदेशे विद्यमानः अयःसेतुः ५०२ मीटर्मितं दीर्घं विद्यते । राजधानी - [[कन्बेरा]] [[महाद्वीपः]] === बाह्‍य === * [http://www.australia.gov.au/ Australian Government Information and Services] * [http://dmoz.org/Regional/Oceania/Australia/ Open Directory Project: Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613132427/http://www.dmoz.org/Regional/Oceania/Australia/ |date=2006-06-13 }} * [http://www.virtualaustralia.com/photos/ Australian Photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040916081658/http://www.virtualaustralia.com/photos/ |date=2004-09-16 }} * [http://www.austemb.org/history.htm Australian History] — from the Washington Embassy * [http://www.australia.com Australian Tourist Commission] * [http://www.ausmag.net Backpacking in Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040926091715/http://www.ausmag.net/ |date=2004-09-26 }} Insider information about backpacking in Australia * [https://web.archive.org/web/20041117123338/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook//geos/as.html CIA - The World Factbook — Australia] - [[CIA]]'s Factbook on Australia * [http://www.liverpoolmuseums.org.uk/nof/emigrants/ emigration from Britain to Australia] Interactive real story of Nineteenth century * [http://www.synaptic.bc.ca/gallery/lcatntoc.htm#Australi Gallery of Australia Photographs] Attractions primarily in [[Queensland]] and the [[Northern Territory]] * [http://www.csu.edu.au/australia Guide to Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040929073608/http://www.csu.edu.au/australia/ |date=2004-09-29 }} Provides essential information about Australia * [http://www.travelconsumer.com/countries/australia.htm Travel guide to Australia] * [http://gutenberg.net.au/dictbiog/00-dict-biogIndex.html Dictionary of Australian Biography, 1949 edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222211015/http://gutenberg.net.au/dictbiog/00-dict-biogIndex.html |date=2010-12-22 }} [[वर्गः:भूखण्डाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] lsoev3j800ndeohbmuh2snbi5yv7u3l 0 1353 500886 500763 2026-09-26T04:28:19Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500886 wikitext text/x-wiki {{US state |Name = Vermont |Fullname = State of Vermont |Flag = Flag of Vermont.svg |Flaglink = [[Flag of Vermont|Flag]] |Seal = Seal of Vermont (B&W).svg |Map = Vermont in United States.svg |Nickname = The Green Mountain State |Motto = [[Freedom and Unity]] |Former = Vermont Republic |Capital = [[मान्ट्पेलियर्, वर्मान्ट्|मान्ट्पेलियर्]] |LargestCity = [[Burlington, Vermont|Burlington]] |LargestMetro = [[Burlington – South Burlington Metropolitan Area|Burlington-South Burlington]] |Demonym = Vermonter |Governor = [[Peter Shumlin]] (D) |Lieutenant Governor = [[Phillip Scott (Vermont)|Phillip Scott]] (R) |Senate President Pro Tempore = [[John F. Campbell]] (D) |Legislature = [[Vermont General Assembly|General Assembly]] |Upperhouse = [[Vermont Senate|Senate]] |Lowerhouse = [[Vermont House of Representatives|House of Representatives]] |Senators = [[Patrick Leahy]] (D)<br />[[Bernie Sanders]] (I) |Representative = [[Peter Welch]] (D) |OfficialLang = English |AreaRank = 45th |TotalAreaUS = 9,620 |TotalArea = 24,923 |LandAreaUS = 9250 |LandArea = 24,923 |WaterAreaUS = |WaterArea = 989 |PCWater = 4.1 |PopRank = 49th |2010Pop = 626,562 (2014 est)<ref name=PopEstUS /> |DensityRank = 30th |2000DensityUS = 67.7 |2000Density = 26.1 |MedianHouseholdIncome = $52,104 |IncomeRank = 20th |AdmittanceOrder = 14th |AdmittanceDate = March 4, 1791 |TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]] [[Eastern Time Zone|−5]]/[[Eastern Daylight Time|−4]] |Longitude = 71° 28′ W to 73° 26′ W |Latitude = 42° 44′ N to 45° 1′ N |WidthUS = 80 |Width = 130 |LengthUS = 160 |Length = 260 |HighestPoint = [[Mount Mansfield]]<ref>{{cite ngs|id=AE3691|designation=Mt Mansfield Highest Point | accessdate=October 24, 2011}}</ref><ref name=USGS>{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=[[United States Geological Survey]]|year=2001|accessdate=October 24, 2011|archive-date=July 22, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120722022527/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|deadurl=yes}}</ref><ref name=NAVD88>Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].</ref> |HighestElevUS = 4,393 |HighestElev = 1339 |MeanElevUS = 1,000 |MeanElev = 300 |LowestPoint = [[Lake Champlain]]<ref name=USGS/><ref name=NAVD88 /> |LowestElevUS = 95 to 100 |LowestElev = 29 to 30 |ISOCode = US-VT |Website = www.vermont.gov |PostalAbbreviation = VT }} वर्माण्ट् संयुक्तराज्यसंस्थायाः ईशानदिशि न्यू इङ्ग्लैण्ड्-प्रदेशे स्थितं राज्यम् अस्ति । वर्माण्ट्-राज्यस्य दक्षिणदिशि म्यासाचुसेट्स्-राज्यं, पूर्वदिशि न्यूहैम्पशायर-राज्यं, पश्चिमदिशि न्यूयॉर्क-राज्यं, उत्तरदिशि कनाडादेशस्य क्युबेक्-प्रान्तः च अस्ति १७९१ तमे वर्षे १४ तमे राज्यत्वेन संघे प्रवेशं प्राप्तम् अयं न्यू इङ्ग्लैण्ड्-देशस्य एकमेव राज्यम् अस्ति यस्य सीमा अटलाण्टिकमहासागरेण नास्ति । २०२० तमे वर्षे अमेरिकीजनगणनानुसारं अस्य राज्यस्य जनसंख्या ६४३,५०३ अस्ति, येन वायोमिङ्ग्-देशस्य पश्चात् अमेरिके द्वितीयं न्यूनतमजनसंख्यायुक्तं स्थानं प्राप्तम् । क्षेत्रफलेन राष्ट्रस्य षष्ठं लघुतमं राज्यम् अपि अस्ति । राज्यस्य राजधानी माण्ट्पेलिएर् अमेरिके न्यूनतमजनसंख्यायुक्ता राज्यराजधानी अस्ति, तस्य सर्वाधिकजनसंख्यायुक्तं नगरं बर्लिङ्गटनं राज्यस्य बृहत्तमं भवितुं न्यूनजनसंख्यायुक्तं नगरम् अस्ति। केचन १२,००० वर्षाणि यावत् अस्मिन् क्षेत्रे आदिवासिनः निवसन्ति । एल्गोन्क्वियन्-भाषिणः अबेनाकी-इरोक्वियन्-भाषिणः मोहाक्-इत्येतयोः प्रतिस्पर्धात्मकाः जनजातयः यूरोपीय-सङ्घर्षस्य समये अस्मिन् क्षेत्रे सक्रियताम् आचरन्ति स्म १७ शताब्द्यां फ्रांसीसी-उपनिवेशकाः फ्रान्स-राज्यस्य न्यू-फ्रांस्-उपनिवेशस्य भागत्वेन अस्य प्रदेशस्य दावान् कृतवन्तः । ग्रेट् ब्रिटेनराज्येन अटलाण्टिकतटस्य दक्षिणदिशि उपनिवेशान् निवेशयितुं आरब्धस्य अनन्तरं यूरोपस्य अतिरिक्तं उत्तर-अमेरिकादेशे द्वयोः राष्ट्रयोः स्पर्धा अभवत् । १७६३ तमे वर्षे सप्तवर्षीययुद्धे पराजितः सन् फ्रान्स्-देशः मिसिसिप्पी-नद्याः पूर्वदिशि स्थितं स्वक्षेत्रं ग्रेट् ब्रिटन्-देशाय समर्पितवान् । तदनन्तरं समीपस्थाः ब्रिटिश-त्रयोदश-उपनिवेशाः विशेषतः न्यू-हैम्पशायर-न्यूयॉर्क-प्रान्तयोः वर्तमान-वर्माण्ट्-देशं व्याप्य कनेक्टिकट्-नद्याः पश्चिमदिशि न्यू-हैम्पशायर-अनुदान-नामकस्य क्षेत्रस्य विस्तारस्य विषये विवादः अभवत् न्यूयॉर्क-नगरस्य प्रान्तीयसर्वकारेण अस्मिन् क्षेत्रे आवासिनां कृते भूमि-अनुदानं विक्रीतम्, यत् न्यू-हैम्पशायर-सर्वकारस्य पूर्वानुदानेन सह विग्रहं कृतवान् । ग्रीन माउण्टन् बॉयस् मिलिशिया न्यूयॉर्कद्वारा प्रदत्तभूमिपदवीभिः सह नव आगतानाम् आवासिनां विरुद्धं स्थापितानां न्यू हैम्पशायर-भूमि-अनुदान-आवासिनां हितस्य रक्षणं कृतवती अन्ततः न्यू हैम्पशायर-भूमि-अनुदान-उपाधिभिः सह आवासिनां समूहेन अमेरिकन-क्रान्ति-युद्धस्य समये १७७७ तमे वर्षे वर्माण्ट्-गणराज्यस्य स्वतन्त्रराज्यरूपेण स्थापना कृता वर्माण्ट्-गणराज्येन अन्येभ्यः राज्येभ्यः पूर्वं दासतायाः उन्मूलनं कृतम् । १९ शताब्द्याः मध्यभागे वर्माण्ट्-देशः उन्मूलनवादीभावनायाः प्रबलः स्रोतः आसीत्, यद्यपि दक्षिणकर्पासस्य उपरि अवलम्बितस्य अस्मिन् प्रदेशे वस्त्रचक्रेण विकासेन किङ्ग् कपास इत्यनेन सह अपि बद्धः आसीत् अमेरिकनगृहयुद्धे भागं ग्रहीतुं सैनिकानाम् एकं महत्त्वपूर्णं दलं प्रेषितवान् । राज्यस्य भूगोलः हरितपर्वतैः चिह्नितः अस्ति, ये राज्यस्य मध्यभागात् उत्तर–दक्षिणतः उपरि गच्छन्ति, पश्चिमदिशि चम्पलेन्-सरोवरं अन्यं उपत्यकाक्षेत्रं च कनेक्टिकट्-नद्याः उपत्यकायाः ​​पृथक् कुर्वन्ति यत् तस्य पूर्वसीमायाः अधिकांशं परिभाषयति अस्य अधिकांशः भूभागः कठोरकाष्ठैः, शङ्कुवृक्षैः च वनितः अस्ति, अस्य मुक्तभूमिः बहुभागः कृषिकार्याय समर्पिता अस्ति । अस्य राज्यस्य जलवायुः उष्णः, आर्द्रः ग्रीष्मकालः, शीतः, हिमयुक्तः शिशिरः च अस्ति । २०१८ तमे वर्षे वर्माण्ट्-देशस्य ३४ अरब-डॉलर्-रूप्यकाणां आर्थिकक्रियाकलापः सकलराष्ट्रीयउत्पादेन अमेरिकीराज्यानां प्रदेशानां च सूचीयां अन्तिमस्थाने आसीत् किन्तु प्रतिव्यक्तिं सकलराष्ट्रीयउत्पादेन ३४ तमे स्थाने आसीत् । २००० तमे वर्षे राज्यस्य विधायिका प्रथमतया समलैङ्गिकदम्पतीनां नागरिकसङ्घं मान्यतां दत्तवती । २०२१ तमे वर्षे संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य मानवविकाससूचकाङ्के अमेरिकीराज्येषु प्रदेशेषु च अयं राज्यः १२ तमे स्थाने अस्ति । =='''स्थलनाम'''== १७७७ तमे वर्षे तदा न्यू हैम्पशायर ग्राण्ट् इति नाम्ना प्रसिद्धः प्रदेशः स्वतन्त्रः इति घोषितवान्, न्यू कनेक्टिकट् गणराज्यम् इति । षड्मासाभ्यन्तरे अस्य नाम परिवर्तनं वर्माण्ट् गणराज्यम् इति अभवत् । ग्रीन-पर्वतस्य प्रारम्भिकः ज्ञातः सन्दर्भः १७७२ तमे वर्षे ग्रीन-पर्वत-बालकस्य सन्दर्भे अस्ति ।वास्तवतः "ग्रीन-पर्वत" इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्तः दस्तावेजाः "वर्मोण्ट्" इत्यस्य उल्लेखं कृत्वा पूर्वं भवन्ति, यत् १७७८ तमे वर्षे प्रथमवारं आङ्ग्ल-प्रकाशनेषु दृश्यते, यत्र क नक्शा बर्नार्ड रोमन्स् द्वारा। १७६० तमे वर्षात् पूर्वं कोऽपि फ्रेंच-दस्तावेजः (पत्राणि, पत्रिकाः, सैन्यप्रतिवेदनानि, नक्शाः च समाविष्टाः) वर्माण्ट्-सदृशस्य कस्यापि नामस्य सन्दर्भं न ददाति । क्लाउड् जे. १७८० तमे वर्षात् पूर्वं थोमस जेफ्रीस्, जॉन् माण्ट्रेसोर इत्यादीनां सर्वेक्षणानाम् अथवा संकलनानाम् आधारेण निर्मितस्य कोऽपि मानचित्रे वर्माण्ट् अथवा ग्रीन पर्वताः न सन्ति । अतः ऐतिहासिक अभिलेखः सूचयति यत् वर्माण्ट् इति नाम प्रथमवारं १७७० तमे दशके व्यापकरूपेण प्रयुक्तम्, आरम्भे ग्रीनपर्वत इति । ==टिप्पणी== {{reflist}} == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == ===General=== * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Vermont|Vermont}} ===Government=== * [http://www.vermont.gov शासकीय जालपृष्‍ठ] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=VT Energy Data and Statistics for Vermont] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110205193312/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=VT |date=2011-02-05 }} * [http://www.vermontagriculture.com/ Vermont Agriculture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030604213736/http://www.vermontagriculture.com/ |date=2003-06-04 }} * [http://www.vlct.org/ Vermont League of Cities and Towns] * [http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=50&StateName=Vermont#.U8P-xbEYevg USDA Vermont State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810162313/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=50&StateName=Vermont#.U8P-xbEYevg |date=2014-08-10 }} * [http://reason.org/ps369/ Roads compared to other states] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318143359/http://www.reason.org/ps369 |date=2009-03-18 }} ===Geology=== * [http://books.google.com/books?id=CQoeMsyDNPYC&pg=PA203&lpg=PA203&dq=-wikipedia+vermont+pangaea+-restaurant+geology+.edu&source=bl&ots=QhCiZBNBb0&sig=t6HUqxYGwEZSetvJ5HoYLCl3TYk&hl=en&ei=CIalTbaEPJK4tgfpn-y9Ag&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDUQ6AEwBA#v=onepage&q=Vermont&f=falseFrom Rodinia to Pangea: The Lithotectonic Record of the Appalachian Region] * [http://books.google.com/books?id=rn1PrjQqGmUC&pg=PA61&lpg=PA61&dq=-wikipedia+vermont+pangaea+-restaurant+geology+.edu&source=bl&ots=_5bZ-Jokxm&sig=bIoURdnwgHTQYXKeP2oNAFEfSrc&hl=en&ei=CIalTbaEPJK4tgfpn-y9Ag&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CDgQ6AEwBQ#v=onepage&q=vermont&f=false Laurentia-Gondwana connections before Pangea] * [http://purl.fdlp.gov/GPO/gpo21480 Bedrock Geologic Map of Vermont] [[United States Geological Survey]] ===Maps and demographics=== * [http://earthquake.usgs.gov/regional/states/vermont/history.php Earthquake facts, Vermont] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=VT USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Vermont] * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/50000.html "Vermont QuickFacts" U.S. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019082256/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/50000.html |date=2004-10-19 }}. * {{osmrelation-inline|60759}} ===Tourism and recreation=== * [http://www.vtliving.com/ Vermont Living Magazine] * [http://www.vermont.com/businesses/vermont-dept-of-tourism/ Vermont Department of Tourism and Marketing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818021319/https://www.vermont.com/businesses/vermont-dept-of-tourism/ |date=2013-08-18 }} ===Business=== * [http://www.vtchamber.com/ Vermont Chamber of Commerce] ===Culture and history=== * [http://www.ndakinna.org/ Vermont Native American Museum & Cultural Center] * [https://web.archive.org/web/20070625173710/http://www.nps.gov/history/NR/travel/centralvermont/ Central Vermont: Explore History in the Heart of the Green Mountains, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary] * [http://www.vermontartscouncil.org/ Vermont Arts Council] * [http://www.vermonthistory.org/ Vermont Historical Society]. * [http://cdi.uvm.edu/collections/index.xql Center for Digital Initiatives, University of Vermont Libraries] {{-}} {{America}} [[वर्गः:अमेरिकादेशः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 7vz5dkuatft37ok7v8riviuf0ldg9o1 0 1371 500842 491519 2026-09-26T01:02:42Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500842 wikitext text/x-wiki {{US state | Name = Kentucky | Fullname = Commonwealth of Kentucky | Flag = Flag of Kentucky.svg | Flaglink = [[Flag of Kentucky|Flag]] | Seal = Seal_of_Kentucky.svg | Map = Kentucky in United States.svg | Nickname = Bluegrass State | Former = None Found | Demonym = Kentuckian | Motto = [[United we stand, divided we fall]] and Deo gratiam habeamus (Let us be grateful to God) | Capital = [[Frankfort, Kentucky|Frankfort]] | OfficialLang = English<ref name="kysym">{{cite web | title=Kentucky State Symbols | publisher=Kentucky Department for Libraries and Archives | url=http://kdla.ky.gov/resources/KYSymbols.htm | archiveurl=https://web.archive.org/web/20061130030521/http://www.kdla.ky.gov/resources/KYSymbols.htm | archivedate=November 30, 2006 | accessdate=November 29, 2006 | deadurl=yes }}</ref> | LargestCity = [[Louisville, Kentucky|Louisville]] | LargestMetro = [[Louisville metropolitan area]] <!-- The majority of the Cincinnati/NKY population lies in Ohio. --> | Governor = [[Steve Beshear]] (D) | Lieutenant Governor = [[Jerry Abramson]] (D) | Legislature = [[Kentucky General Assembly]] | Upperhouse = [[Kentucky Senate|Senate]] | Lowerhouse = [[Kentucky House of Representatives|House of Representatives]] | Senators = [[Mitch McConnell]] (R)<br />[[Rand Paul]] (R) | Representative=5 Republicans, 1 Democrat | PostalAbbreviation = KY | AreaRank = 37th | TotalAreaUS =40,409 | TotalArea = 104,659 | LandAreaUS = 39,729 | LandArea = 102,895 | WaterAreaUS = 681 | WaterArea = 1,764 | PCWater = 1.7 | PopRank = 26th | 2010Pop = 4,395,295 (2013 est) | DensityRank = 22nd | 2000DensityUS = 110 | 2000Density = 42.5 | AdmittanceOrder = 15th | AdmittanceDate = June 1, 1792 | TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]] [[Eastern Time Zone|−5]]/[[Eastern Daylight Time|−4]] | TZ1Where = eastern half | TimeZone2 = [[Central Time Zone (North America)|Central]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]] [[Central Standard Time|−6]]/[[Central Daylight Time|−5]] | TZ2Where = western half | Latitude = 36° 30′ N to 39° 09′ N | Longitude = 81° 58′ W to 89° 34′ W | WidthUS = 140 | Width = 225 | LengthUS = 379 | Length = 610 | HighestPoint = [[Black Mountain (Kentucky)|Black Mountain]]<ref name=USGS>{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=[[United States Geological Survey]]|year=2001|accessdate=October 21, 2011|archive-date=November 9, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109183109/http://egsc.usgs.gov/isb//pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|deadurl=yes}}</ref><ref name=NAVD88>Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].</ref> | HighestElevUS = 4,145 | HighestElev = 1263 | MeanElevUS = 750 | MeanElev = 230 | LowestPoint = [[Mississippi River]] at {{nobreak|[[Kentucky Bend]]}}<ref name=USGS/><ref name=NAVD88/> | LowestElevUS = 257 | LowestElev = 78 | ISOCode = US-KY | Website = Kentucky.gov }} [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका]] देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति. ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://kentucky.gov/ Kentucky.gov: My New Kentucky Home] * [http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/kentucky/index.html Kentucky State Guide, from the Library of Congress] * [http://www.kentuckytourism.com/ Kentucky Department of Tourism] * [http://kentuckyhighlands.com/ The Kentucky Highlands Project] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=KY USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Kentucky] * [http://www.eia.gov/beta/state/?sid=KY Energy & Environmental Data for Kentucky] * [http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=21&StateName=Kentucky Kentucky State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810145637/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=21&StateName=Kentucky |date=2014-08-10 }} * [https://web.archive.org/web/20210211014806/https://kentucky.gov/about/pages/unbridledspirit.aspx Kentucky: Unbridled Spirit] * [http://www.kyvl.org/ Kentucky Virtual Library] * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/21000.html U.S. Census Bureau Kentucky QuickFacts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622061626/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/21000.html |date=2015-06-22 }} * [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Kentucky Kentucky State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221659/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Kentucky |date=2008-05-15 }} – Annotated list of searchable databases produced by Kentucky state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. {{clr}} {{America}} [[वर्गः:अमेरिकादेशः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] kfmii5lv1v2qszl79m0k5onfk5f9b98 0 1424 500903 490173 2026-09-26T05:05:15Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500903 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Somaliland map.png|thumb|250px|right]] '''सोमालिलैंड''' अफ्रीका-महाद्वीपे देश: अस्‍ति. === संबद्घ विषया: === == External links == * [https://web.archive.org/web/20010301084143/http://www.somalilandgov.com/ Somaliland official website] [[वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भारतम्]] * [[हिन्दूधर्मः]] * [[वैदिकसाहित्यम्]] fhqnrfny91nek72gt5yv0jiul6qoe8s 0 1428 500897 481046 2026-09-26T04:57:11Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500897 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Emblem of Saudi Arabia.svg|right|150px]] [[चित्रम्:Flag of Saudi Arabia.svg|right|200px]] [[चित्रम्:Saudi Arabia in its region.svg|thumb]] '''सोद्यरब''' ''(''المملكة العربيّة السّعوديّة'' ''Al-Mamlakah al-'Arabiyah as-Sa'udiyah'') एशियामहाद्वीपे विद्यमानः कश्चन देश: अस्‍ति। === संबद्घविषया: === == बाह्यशृङ्खला == * [http://www.library.uu.nl/wesp/populstat/Asia/saudiarc.htm Saudi Arabia: Historical Demographical Data Factsheet] * [http://www.bbg-jed.org British Business Group, Jeddah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060827100349/http://www.bbg-jed.org/ |date=2006-08-27 }} * [http://www.meforum.org/article/520 U.S. Department of State: Marriage to Saudis] * [https://web.archive.org/web/19980209230424/http://travel.state.gov/abduction_saudi.html U.S. Department of State: Saudi Arabia - International Parental Child Abduction] * [https://web.archive.org/web/20060909124329/http://www.toursaudiarabia.com/ A Virtual Tour of Saudi Arabia] {{एशियाखण्डस्य देशाः}} [[वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 83qecl9zavdvbg286d53soxum2uviv0 0 1459 500864 480522 2026-09-26T02:36:00Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500864 wikitext text/x-wiki '''नेदरलैंड्स''' यूरोपमहाद्वीपे विद्यमानः कश्चन देश: । {{देश| native_name = नेदर्लेण्ड्देशः| conventional_long_name = Koninkrijk der Nederlanden| common_name = नेदर्लेण्ड् | image_flag = Flag of the Netherlands.svg | image_coat = Royal Coat of Arms of the Netherlands.svg | image_map = EU-Netherlands.svg| national_motto = "Je maintiendrai"<br /> "Ik zal handhaven"| national_anthem = ''The William''<br/><center>[[File:Wilhelmus koor.oga|noicon|center]]</center> | official_languages =पर्तुगीज् भाषा| regional_languages=पश्चिम फ्रिसियन्, आङग्ल,साबा| languages_type=पर्तुगीज् भाषा| capital = आम्स्टर्डम् | latd=52 |latm=22 |latNS=N |longd=4 |longm=53 |longEW=E| largest_city = आम्स्टर्डम् | demonym = पर्तुगीज् | government_type=संयुक्तसंसदीय-गणतन्त्रम् |leader_title1= राष्ट्रपति: |leader_title2= |leader_title3= |leader_title4= प्रधानमन्त्री |leader_title5= | |leader_name1=विलियम् अलेक्जेन्डर् |leader_name2= |leader_name3= |leader_name4= मार्क् रूट् |leader_name5= | legislature=सदनम्| upper_house= सेनेट्| lower_house= प्रतिनिधिसदनम्| area_rank = १३५ तम | area_magnitude = 1 E10| area_km2= ४१,५४३ वर्गः कि मी| area_sq_mi= १६,०३९| <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> percent_water =१८ .४१| population_estimate=१६,७८८,९७३ | population_estimate_rank= | population_estimate_year = | population_census_rank = | population_census =| population_census_year = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = ८५२| <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> population_density_rank = ३१वां| GDP_PPP_year=२०११| GDP_PPP = $४.४६९trillion{{Sfn|International Monetary Fund}}| GDP_PPP_rank = तृतीयः| GDP_PPP_per_capita = $३,७०३{{Sfn|International Monetary Fund}}| GDP_PPP_per_capita_rank = १२९ वां| GDP_nominal_year=२०११| GDP_nominal = $१.८४३trillion{{Sfn|International Monetary Fund}}| GDP_nominal_rank =दशम| GDP_nominal_per_capita =$१,५२७{{Sfn|International Monetary Fund}}| GDP_nominal_per_capita_rank =१३३| Gini=36.8 |Gini_rank=७९ वीं |Gini_year=२००४| HDI_year = २०११| HDI = {{Increase}}०.५४७| HDI_rank = १२६ वीं| HDI_category = <font color="#ffcc00">मध्यम</font>| sovereignty_type = [[स्वतन्त्रता]] | sovereignty_note = [[युनैटेड् किङ्ग्डम्]] तः | established_event1 = दिनम्| established_date1 = [[१५ अगस्त]], [[१९४७]] | established_event2 = गणराज्यम्| established_date2 = [[२६ जनवरी]], [[१९५०]] | established_event3 = | established_date3 = | |currency=[[भारतीयरूप्यकम्]] ({{INR}}) |currency_code=INR |country_code=INR |time_zone=[[Indian Standard Time|IST]] |utc_offset=+०५:३०| time_zone= [[भारतीयप्रमाणसमयः|आइएसटी (IST)]] |time_zone_DST= ''न अनुसृयते'' | |date_format=डड/मम/यययय ([[:en:Anno Domini|AD]]) |utc_offset_DST=+०५:३०| |cctld=[[.in]]{{Collapsible list|title=इतर TLD| [[.ভারত]]<br/> [[.ભારત]]<br/> [[.भारत]]<br/> [[.ଭାରତ‌]]<br/> [[.ਭਾਰਤ]]<br/> [[.இந்தியா]]<br/> [[.భారత్]]<br/> [[بھارت.]]}} |calling_code=+31 |drives_on= दक्षिणतः }} === संबद्घविषया: === Holland has about 16 million people living in the counry. == बाह्यसम्पर्काः == * http://en.wikibooks.org/wiki/Dutch Dutch for English speakers (from [[Wikibooks]]) * [http://overheid.nl/guest/sites/ Overheid.nl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060426105014/http://overheid.nl/guest/sites/ |date=2006-04-26 }} - official Dutch government portal (includes official publications from 1995; older ones are only available in some libraries, on paper or [[microfiche]]) * [http://www.government.nl Government.nl] - official Dutch government web site * [http://www.sdu.nl/staatscourant/gemeentes/gemprovin.htm province maps showing subdivision in municipalities, and linking each municipality to its basic data page] * http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/nl.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509021408/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/nl.html |date=2007-05-09 }} * [http://www.cbs.nl/en/figures/default.asp CBS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050322020535/http://www.cbs.nl/en/figures/default.asp |date=2005-03-22 }} - Key figures from the Dutch bureau of statistics * http://flagspot.net/flags/nl-index.html - site about flags, but also with province maps showing municipalities, and some other info * Dutch news: [https://web.archive.org/web/20100429023739/http://www.rnw.nl/ Radio Netherlands], [http://www.expatica.com/source/site_content_subchannel.asp?subchannel_id=1 Expatica] * [http://www.haarlemshuffle.com/ haarlemshuffle.com] - English language resources and background information [[वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] hj1cnvsezqiheglanicfu5dwkfxohxn 0 1467 500825 490689 2026-09-25T23:45:40Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500825 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=जनुवरि २०१४}} [[File:Flag of Argentina.svg|thumb|]] [[File:Argentina_orthographic.svg|thumb|अर्जण्टिना]] [[File:ViñedoCafayate.jpg|thumb|]] '''अर्जन्टीना''' दक्षिण-अमेरिका-महाद्वीपे विद्यमानः देश: । ---- * [http://www.info.gov.ar Gobierno Electrónico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903065827/http://www.info.gov.ar/ |date=2017-09-03 }} - Official governmental gateway * [http://www.presidencia.gov.ar Presidencia] - Official presidential site (in Spanish) * [http://www.senado.gov.ar Honorable Senado de la Nación] - Official senatorial site (in Spanish) * [http://www.diputados.gov.ar Honorable Cámara de Diputados de la Nación] - Official lower house site (in Spanish) * [http://www.loc.gov/rr/international/hispanic/argentina/argentina.html Library of Congress Portals on the World - Argentina] * [http://www.coha.org Council on Hemispheric Affairs] Latin American information and analysis * [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ar.html CIA - The World Factbook -- Argentina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041001081151/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ar.html |date=2004-10-01 }} - [[CIA]]'s Factbook on Argentina * [https://web.archive.org/web/20130617201544/http://www.telam.com.ar/servicios/reporte Official news agency] {{commons|Argentina}} [[वर्गः:दक्षिण-अमेरिकादेशाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] aki1estsx3ssydu3o0lo5b1l28mn8g0 0 1470 500863 499510 2026-09-26T02:35:10Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500863 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = Republic of Nicaragua |native_name = ''República de Nicaragua'' |common_name = Nicaragua |image_flag = Flag of Nicaragua.svg |image_coat = Coat of arms of Nicaragua.svg |image_map = Nicaragua (orthographic projection).svg |national_motto = {{native phrase|es|En Dios Confiamos}}<br/>{{raise|0.2em|{{small|"[[In God We Trust]]"}}&nbsp;{{lower|0.2em|<ref name=cordoba>As shown on the [[Nicaraguan córdoba|Córdoba]] (bank notes and coins); see, for example, [http://bcn.gob.ni/billetes_monedas/index.html?&val=1 Banco Central de Nicaragua].</ref>}}}} |national_anthem = {{native name|es|''[[Salve a ti, Nicaragua]]''|italics=off|nolink=yes}}<br/>{{small|''Hail to Thee, Nicaragua''}}<br /><center>[[File:National Anthem of Nicaragua.ogg]]</center> |official_languages = [[Spanish language|स्पेनी भाषा]] |regional_languages = {{unbulleted list |[[English language|आंग्ल]] |[[Miskito language|मिस्किटो]] |[[Rama language|रामः]] |[[Sumo language|सुमो]] |{{nowrap|[[मिस्किटो तटीय क्रियोल]]}} |[[Garifuna language|गारिफुना]] |[[रामा के क्रियोल]]}} |ethnic_groups = {{unbulleted list | ६९% [[मेस्टिजो]] । | १७% [[श्वेत लैटिन अमेरिकी#निकारागुआ|श्वेत]]] । | ९% [[अफ्रो-निकारागुआ|काला]]] । | ५% [[अमेरिकादेशस्य आदिवासीजनाः|आदिवासी]] }} |ethnic_groups_year = २०११<ref name=indexmundi>{{cite web |title=Nicaragua Demographics Profile 2011 |work=Nicaragua |publisher=Index Mundi |year=2011 |url=http://www.indexmundi.com/nicaragua/demographics_profile.html |accessdate=2011-07-16}}</ref> |demonym = {{unbulleted list |[[Nicaraguans|निकारागुआ]] |[[Nica (toponym)|निका]] {{small|(informal)}} |[[पिनोलेरो]] {{small|(informal)}}}} |capital = {{raise|0.2em|[[File:Escudo de Managua.svg|20px|link=Coat of arms of Managua]]}}&nbsp;[[मनगुआ]] |latd=12 |latm=9 |latNS=N |longd=86 |longm=16 |longEW=W |largest_city = राजनगर |government_type = [[संवैधानिक राज्य|एकात्मक]] [[राष्ट्रपति व्यवस्था|राष्ट्रपति]] [[संवैधानिक गणराज्य]] |leader_title1 = [[निकारागुआ-राष्ट्रपतिः|राष्ट्रपतिः]] । |leader_name1 = {{nowrap|[[डैनियल ओर्टेगा]] ([[सैंडिनस्टा राष्ट्रीय मुक्ति मोर्चा|FSLN]])}} |leader_title2 = [[निकारागुआ-देशस्य उपराष्ट्रपतिः|उपराष्ट्रपतिः]] । |leader_name2 = [[उमर हलेस्लेवेन्स]] |legislature = [[राष्ट्रीय सभा (निकारागुआ)|राष्ट्रीय सभा]] |sovereignty_type = [[Independence]] {{nobold|from [[Spain]], [[Mexico]] and the [[Federal Republic of Central America]]}} |established_event1 = घोषित |established_date1 = १५ सितम्बर १८२१ |established_event2 = मान्यता प्राप्ता |established_date2 = २५ जुलै १८५० |established_event3 = [[प्रथम मेक्सिको साम्राज्यम्]] इत्यस्मात् |established_date3 = १ जुलाई १८२३ |established_event4 = [[मध्य अमेरिकासंघीयगणराज्यम्]] इत्यस्मात् |established_date4 = ३१ मे १८३८ |established_event5 = परिभ्रमण |established_date5 = १९ जुलै १९७९ |established_event6 = {{nowrap|वर्तमान संविधान}} |established_date6 = ९ जनवरी १९८७<ref name=cia/> |area_rank = ९७ तमः |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = १३०,३७५ इति |area_sq_mi = ५०,१९३ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = ७.१४ इति |population_estimate = |population_estimate_rank = १०९ तमः |population_estimate_year = |population_census = ६,०७१,०४५<ref>{{cite web |title=Población Total, estimada al 30 de Junio del año 2012 |url=http://www.inide.gob.ni/estadisticas/Cifras%20municipales%20a%C3%B1o%202012%20INIDE.pdf |publisher=National Nicaraguan Institute of Development Information |accessdate=24 March 2013 |pages=1–5 |language=Spanish}}</ref> |population_census_year = २०१२ |population_density_km2 = ५१ |population_density_sq_mi = ११४ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = १५५ तमः |GDP_PPP = २९.८९९ अब्ज डॉलर<ref name=IMF2012>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=53&pr1.y=8&c=278%2C283%2C128%2C944&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Nicaragua |publisher=International Monetary Fund |accessdate=2014-03-22}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_year = २०१४ |GDP_PPP_per_capita = $ ४,८४९<ref name=IMF2012/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = ११.८४८ अब्ज डॉलर<ref name=IMF2012/> |GDP_nominal_year = २०१४ |GDP_nominal_per_capita = $१,९२१<ref name=IMF2012/> |Gini_year = २००५ |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = ४०.५ <!--number only--> |Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?page=1 |title=Gini Index |publisher=[[World Bank]] |accessdate=2013-07-18}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = २०१३<!-- कृपया तस्य वर्षस्य उपयोगं कुर्वन्तु यस्य दत्तांशः निर्दिशति, न तु प्रकाशनवर्षस्य--> |HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> |HDI = ०.६१४ <!--संख्यामात्रम्--> |HDI_ref = <ref name=UNHDI2013>{{cite web |author=United Nations Development Programme |title=Table 1: Human Development index and its components |work=Human Development Report 2013 The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |year=2013 |publisher=United Nations |location=New York |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Tables_reprint.pdf |accessdate=2011-07-16}}</ref> |HDI_rank = १३२ तमः |currency = [[Nicaraguan córdoba|कोर्दोबा]] |currency_code = NIO |country_code = |time_zone = [[केन्द्रीय समयक्षेत्र|CST]] |utc_offset = −६ |drives_on = दक्षिणः |date_written = dd.mm.yyyy |calling_code = [[+५०५]] |cctld = [[.ni]] <!--- ORPHANED: |footnote_a = English and indigenous languages on Caribbean coast are also spoken. |footnote_b = Significant proportion of information obtained from [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nu.html CIA World Fact Book] ----> }} '''निकारगुवा''' उत्तर-अमेरिका-महाद्वीपे मध्यक्षेत्रे ‍देश: अस्‍ति. == कला == * [https://web.archive.org/web/20061205050600/http://yoyita.com/ अटेलियर योयिता] * [http://www.artenicaraguense.com आर्टे निकारागुएन्से] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190613012443/http://www.artenicaraguense.com/ |date=2019-06-13 }} * [https://web.archive.org/web/20061111084937/http://www.yoyita.com/Mauricio.htm मौरिसिओ रिजो] ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.visitanicaragua.com Visit Nicaragua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928160120/http://www.visitanicaragua.com/ |date=2007-09-28 }} *[http://www.nicaraguaspanishschools.org/ Nicaragua Spanish Language Schools NSLS] *[http://www.fedbrain.com/world-economy/nicaragua/index.html Nicaragua Economy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305070031/http://www.fedbrain.com/world-economy/nicaragua/index.html |date=2016-03-05 }} ; Government *[https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nicaragua.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114083119/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nicaragua.html |date=2009-01-14 }} ; General information *[http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/the-americas/nicaragua/business-corruption-in-nicaragua.aspx Nicaragua Corruption Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140324190742/http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/the-americas/nicaragua/business-corruption-in-nicaragua.aspx |date=2014-03-24 }} from the [[Business-Anti-Corruption Portal|Business Anti-Corruption Portal]] *[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nicaragua.htm Nicaragua] at ''UCB Libraries GovPubs'' *{{dmoz|Regional/Central_America/Nicaragua}} *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1225218.stm Nicaragua profile] from the [[BBC News]] *[http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/namerica/camerica/ni.htm Maps] from WorldAtlas.com *[http://www.nicaraguaportal.de/ Nicaraguaportal]: Official information of the Honorary Consulate of Nicaragua * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=NI Key Development Forecasts for Nicaragua] from [[International Futures]] ;Other *The State of the World's Midwifery – [http://www.unfpa.org/sowmy/resources/docs/country_info/profile/en_Nicaragua_SoWMy_Profile.pdf Nicaragua Country Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512152957/http://www.unfpa.org/sowmy/resources/docs/country_info/profile/en_Nicaragua_SoWMy_Profile.pdf |date=2013-05-12 }} [[वर्गः:अमेरिकादेशः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 067cguzpvnbx5uwrfdou8yjuu3cyhjt 0 2043 500836 497514 2026-09-26T00:36:41Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500836 wikitext text/x-wiki [[File:Kondadakuli.jpg|thumb|250px|यक्षगानकला]] [[File:Indian art NGFA.jpg|thumb|300px|शिल्पकला]] ==पीठिका== कला इति शब्दः अतिव्यापः अस्ति । विद्वांसः अपि अस्य परिभाषां केवलं कस्मिंश्चित् एकस्मिन् दृष्टिकोणेन एव कुर्वन्ति । कलयति इति काला । कल् धातुः सङ्ख्याने+टाप् । इति अस्य पदस्य व्याकरणस्य परिभाषा । मनुष्यशरीरस्य सप्तकलाः, चन्द्रस्य षोडशकलाः, सूर्यस्य द्वादशकलाः, अग्निमण्डलस्य दश कलाः, चतुष्षष्ठिः (६४) कुशलकलाः इति कलाभेदाः अस्य परिभाषाम् एव परिवर्तयन्ति । यद्यपि अस्य सहस्राधिकाः परिभाषाः भवन्ति । तथापि भारतीयपरम्परानुगुणं यस्यां क्रियायं कौशलम् अपेक्षितं भवति तस्य सर्वस्य कला इति अभिधानं युज्यते । यूरोपीयाः शस्त्रिणः अपि कलायां कौशलं महत्वपूर्णम् अस्ति इति मन्यन्ते । ==विस्तारः== मनुष्यस्य वैविध्यमयप्रक्रियाः कल्पनाविलासः भावाः इत्यादीनाम् अभिव्यक्तिः येन माध्यमेन भवति सा कला इति वक्तुं शक्यते । कलायाः अर्थः तत्त्वज्ञानस्य शाखायां सौन्दर्यमीमासां (एस्तेटिक्स्) परिभाषितः । विंशतिशकानन्तरं कलायाः निर्वचनम् अथवा अस्याः सामर्थ्यस्य निर्धारः कष्टसाध्यः अस्ति । रिचर्ड वोहिम् इति कश्चित् एतदर्थं मार्गत्रयं सूचयति । यथार्थवादः इति प्रथमस्य अनुगुणं सौन्दर्यास्वादनस्य गुणः स्वतन्त्रः मनुष्यस्य दृष्टिकोणम् अतिरिच्य स्वतन्त्रः भवति । चेदपि मनुष्याणाम् अनुभवानुगुणं भवति । द्वितीयः वास्तविकवादः अस्य वादानुगुणं सौन्दर्यास्वादनस्य गुणः स्वतन्त्रः चेदपि मनुष्याणाम् अनुभवानुगुणं भवति । तृतीयः सापेक्षतावादः अस्य वादानुगुणं गुणः नायं स्वतन्त्रः अयं मनुष्यस्य अनुभवम् अवलम्ब्य तिष्ठति । अपि च अन्यान्येषु विभिन्नः भवति ।<ref>ವೊಲೆಹಿಮ್ 1980, op. cit. ಎಸ್ಸೇ VI. pp. 231-39.</ref> काचित् कलासृष्टिः सृष्टुः उद्देशं दर्शयेत् इति अग्रहः नास्ति । किन्तु कदाचित् तस्याः कलायाः उद्देशः बाह्यगोचरः भवेत् । कदाचित् सामान्यः चायकंसकः अपि सकलः इति परिगणीतः भवति । यदा चित्रलेखनं वर्णचित्ररचनम् इत्यादयः अधिकप्रमाणेन क्रियते तर्हि उद्योगः इति कथ्यते । भारतीयसाम्प्रदाये कला इति शब्दः कस्यचिदपि कौशल्यस्य अथवा नैपुण्यस्य विषये उपयोजयन्ति । अयं भावः रम्यपरिकल्पनायाः (रोम्याण्टिक्) अन्दोलनस्य कालखण्डे परिवर्तितः । तदा कला तु मनुष्यस्य बौद्धिकसामर्थ्यस्य विशेषः इति परिगणय्य धर्मविज्ञानाभ्यां पृथक् वर्गीकृता ।<ref>{{cite web |author=Gombrich, Ernst. |url=http://www.gombrich.co.uk/showdoc.php?id=68 |title=Press statement on The Story of Art |accessdate=18 November 2008 |year=2005 |work=The Gombrich Archive |archive-date=6 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006212330/http://www.gombrich.co.uk/showdoc.php?id=68 |deadurl=yes }}</ref> सामान्यकला चिन्तनस्य भावनायाः च उत्तेजनार्थं कृता अस्ति । कलायाः लक्षणं रिचर्ड् वोलेहिम् एवमुक्तवान् मनुष्यसंस्कृतेः अत्यन्तं प्राचीनं भेदनदुस्साध्यं रहस्यम् इति वर्णितवान् ।<ref>रिचर्ड् वोलेहिम् '' रिचर्ड् वोलिहिम् एण्ड् इट्स् आब्जेक्ट्स् p.1, 2nd edn, 1980, केम्ब्रिज् युनिवर्सिटि प्रेस् ISBN 0-521-29706-0</ref> कला भावनायाः अभिव्यक्तेः वाहिनी अथवा भावस्य संवहनस्य माध्यमः इति वर्णितम् । लियो टाल् स्टाय् इत्येतस्य चिन्तनानुगुणं कला नाम मानवः अन्येन मनुष्येन सह संवहनर्थम् उपयुज्यमानः परोक्षः माध्यमः एव इति । किन्तु एतादृशी तु भाषा भवति ==कलोद्दिष्टाः== कला नाम आधुनिके काले सर्जनात्मककला (क्रियेटिव् आर्ट्) अथवा ललितकला (फैन् आर्ट्) इत्येतयोः संक्षिप्तरूपम् अस्ति इति । विक्षकानां सौन्दर्यप्रज्ञायाः आकर्षणम् अथवा प्रेक्षकानां लक्ष्यं सूक्ष्मविषयस्य दिशायाम् अकर्षणम् । यदि कौशलं सामान्यतया अथवा व्यावहारिकरूपेण उपयोजयति तां कलां कौशलम् इति वदन्ति । एतत् कौशलं व्यापारार्थम् अथवा उद्योगार्थं वा उपयोजयति तदा तां ललितकलाम् एव वाणिज्यकला इति व्यवहरन्ति । हस्तकलां विन्यासकलां च कदाचित् अन्वयिककला इति व्यवहरन्ति । कलारसिकाः ललितकला अन्वयिककला एतयो मध्ये व्यत्यासं परिकल्पयन्ति । किन्तु अयं व्यत्यासः केवलं व्याख्यानदृष्ट्या भवति वास्तवरूपेण एतयोः मध्ये मूलभूतः भेदः नास्ति ।<ref>देविड् नोविट्स् "दि बौण्डरीस् आफ् आर्ट्स् ", 1992</ref> किन्तु ललितकला अपि क्रियात्मकोद्देशयुक्ता स्वाभिव्यक्त्योद्देशयुता च भवति । कलायाः उद्देशः चिन्तनस्य संवहनं स्यात् । कित्नु राजकीयः तात्त्विकः उद्देशानां पूरणस्य कला सौन्दर्यप्रज्ञां जागर्ति । ग्रहणं (पर्सेप्शन्) गुणानां प्रदर्शनार्थं मनोरञ्जनार्थम् अथवा कदाचित् तीव्रभवनां प्रचोदनर्थं वा स्यात् । कदाचित् सामन्यावलोकनेन कश्चिदपि उद्देशः नास्ति इति भाति । किन्तु कला अनेकान् अंशान् स्वान्तरङ्गे सङ्गोपयति । कदाचित् कलानैपुण्यस्य अध्ययनां भवेत् कदाचित् कलानौपुण्ये प्रदर्शितं तन्त्रं भवतु, कलासृष्टिः स्यात्, अथवा वीक्षकानुभवः भवेत् । सर्जनात्मका कला अनेकपद्धतीनां समवायः भवति । अनियतपरिकल्पनाः अथवा चिन्तनानि क्रियात्मकरूपेण अभिव्यक्तिः अथवा स्वकल्पनाम् अन्येषां ज्ञापनम् एव कलासृष्टिः इति वक्तुं शक्यते । कलाकृतिः कदाचित् उद्देशं स्पष्टयेत् अथवा उपयुक्तरुपैः वस्तुभिः वा अवगन्तुं शक्येत । कला कस्यचित् जनस्य चिन्तनं भावं विश्वासम् अथवा कल्पनां संवेदनाशक्त्या (सेन्स्) उत्तेजयति । कला कस्याश्चित् कल्पनायाः अभिव्यक्तिः अपि भवितुमर्हति । अतः इयं रूपवैविध्यं प्राप्तुं शक्नोति । अपि च अनेकान् उद्देशान् पूरयति । ==इतिहासः== [[वात्सायनः|वात्सायनस्य]] [[कामसूत्रम्|कामसूत्रस्य]] जयमङ्गलस्य व्याख्यायां कलायाः द्वैविध्यम् अस्ति इति उक्तवान् । एका कामसूत्र सम्बद्धा कला अपरा तन्त्रसम्बद्धा कला इति । द्वयोः प्रत्येकताया सङ्ख्या६४भवति । कामसम्बद्धाः कलाः २४ यस्य सम्मन्धः सम्भोगस्य आसनेन भवति । द्यूतसम्बद्धाः २०, कामसुखसम्बद्धाः कलाः१६ अपि च ४उच्चतरकलाः । सर्वान् योजयित्वा ६४ कलाः भवन्ति । एतदतिरिच्य अन्याः काश्चन सामान्यकलाः उक्ताः सन्ति । गुहासु शिलासु रचितानि शिल्पकलाः सामान्यतः ४०००० वर्षेभ्यः पुरातनानि इति अपर् पालियोलिथिक् कालस्य पेट्रोग्लिप् साक्ष्यानि प्राप्तानि । किन्तु अस्याः कलायाः विषये निखरव्याख्यानं कर्तुं न शक्यते । यतः अस्याः कलायाः रचनस्य कालस्य संस्कृतेः च विषये विशेषज्ञानं न प्राप्तम् । प्रपञ्चे एतावता कलेन प्राप्ता प्राचीनतमा कलाकृतिः(आर्ट् आब्जिक्ट्) इत्युक्ते ७५०००वर्षेभ्यः प्राचीना दक्षिणाफ्रिकागुहासु प्राप्ता उत्कीर्णा शम्बूकस्य शुक्तिः । .<ref>ರಾಡ್‌ಫೋರ್ಡ್, ಟಿಮ್. "[http://education.guardian.co.uk/higher/artsandhumanities/story/0,12241,1193237,00.html World's Oldest Jewellery Found in Cave]"गार्डियन् अन्लिमिटेड् क्रि.श.२००४तमवर्षः एप्रिल् मासस्य १६</ref> कला स्वस्य अनेकानि साम्प्रदायिकमूलानि प्राचीनसंस्कृतौ सन्ति । मेसोपोटमिया पर्शिया [[भारतम्]] चीना प्राचीन् ग्रीक् रोम् इङ्का माया ओलेमेक् इत्यादयः प्राचीनसंस्कृतिषु कलामूलानि सन्ति । प्रत्येकं प्राचीनसंस्कारे अपि स्वस्य काञ्चित् कलाशैलीं पोषितवती । प्राचीना इस्लामिक् (मुसल्मानानाम्) कला मूर्तिचित्रणं तिरस्कृतवती अतः जियोमेट्रिकल् विन्यासः क्यालिग्राफी वास्तुशिल्पः इत्यादीनां विषये अदरः प्रदर्शितः । पूर्वस्यां दिशि कलासु मतस्य प्रभावः अधिकः आसीत् । [[भारतम्]] टिबेट् च देशभ्यां शिल्पेषु नृत्यकलायै प्राधान्यं दत्तम् । धार्मिकवर्णचित्राणि शिल्पकलाकृतिभिः प्रभावितानि आसन्त् । चीनादेशे अपि अनेकाः कलाप्रकारः प्रवर्धमानाः अभवन् । जेड् कार्विङ्ग् कांस्यशिल्पाः मृत्कलाकृतयः पद्यानि क्यालिगृफि सङ्गीतं च अनेकै राजवंशीयैः पोषितानि आसन् । [[जपानदेशः]] अपि स्वस्याः कलशैल्याः राजवंशस्य नाम एव अङ्कितवान् । अत्र क्यलिग्रफिवर्णचित्रयोः मिश्रणं दृष्टुं शक्यते । अस्मिन् देशे १७शतकस्य अनन्तरकाले ''वुड् ब्लाङ्क् प्रिण्टिङ्ग् '' प्रसिद्धम् अभवत् । == गुणलक्षणानि == कला सामान्यतः बाह्यचक्षुषाम् अवलोकनापेक्षया अन्तरङ्गग्राहणम् इच्छति । कलायाः सृष्टिः निर्दुष्टेन निर्दिष्टेन उद्देशेन च भवति । ललितकला किमपि अन्यं लक्ष्यं साधयति । एतादृशचिन्तनस्य परिणमेन कलासृष्टिः ऊहातीतम् । विभागनिश्चयः दुस्साध्यः अभवत् । कलासृष्टिं अनेकैः विधैः आस्वादयितुं शक्यते । अनेन कारणेन एव अस्याः नानाविधानि विवरणानि प्रस्तूयन्ते । कलायाः महोपलब्धिः नाम कस्मिंश्चित् एकस्मिन् कौशले नैपुणप्राप्तिः । अतवा कस्यचित् एकस्य माध्यमे नियन्त्रणप्राप्तिः । बहुशः आधुनिकाः कलाविदः केवलं कलाकृतेः दर्शनेन सर्वं ज्ञतं भवति तादृशकलाकृतीः न रचयन्ति । कलायाः परिवर्तनस्य गुणः भवति । ==वैविध्यम्== सर्जनात्मककालानं विभागः तस्याः उपयुत्कतन्त्राणाम् आधारेण क्रियते । अलङ्कारस्य कला (डेकोरेटिव्) रूपशिल्पकला (प्ल्यास्टिक् आर्ट्) प्रदर्शनकला (पर्फार्मिङ्ग् आर्ट्) इति विभगः क्रियते । अथवा साहित्यक्षेत्रं विज्ञानक्षेत्रम् इव न भूत्वा तन्त्रानुसारं शैक्षणिकरीत्या विभक्तेषु विषयेषु कला अपि काचित् भवति ।[http://www.rchoetzlein.com/quanta/theory/theory-new-media.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202112059/http://www.rchoetzlein.com/quanta/theory/theory-new-media.htm |date=2009-02-02 }} कला माध्यमः नाम कलकृतिः केन वस्तुना रचिता भवति सः । उदाहरणार्थं वर्णचित्रकलायाः माध्यमः कागदं वर्णा च । कलारुपम् नाम कलाप्रकारः इत्युक्ते काचित् कलात्मका अभिव्यक्तिः । उपयुक्तः माध्यमः प्रकारस्य उपरि प्रभावं करोति एव । शिल्पकृतेः आकारः त्रिमुखयुक्तं भवेत् यतः गुरुत्वस्य कारणेन सा आकृतिः न पतेत् । यस्य कस्यापि निर्दिष्टस्य माध्यमस्य किञ्चित् वैशिष्ट्यं निर्बन्धः नियति च भवन्ति एव । अस्य सम्प्रदायबद्धलक्षणम् इति व्यवहारः (फार्मल क्वालिटी) अस्य कश्चित् दृष्टन्तः एव भवति । वर्णचित्रकलायाः सम्प्रादायबद्धलक्षणानि नाम स्थूलपटः, वर्णानि, कूर्चः इत्यादयः । यस्याः कस्याः अपि कलकृतेः रूपं सम्प्रदायबद्धः माध्यमः कलाविदः उद्देशः च निर्धारयन्ति । कलाकृतेः शैली नाम कलाविदः कलाकृतेः विशिष्टं रूपं विशिष्टा पद्धति च । ==नैपुण्यम्== कला इति पदम् एवम् उपयोजयन्ति यत् प्रशिक्षया प्राप्तं सामर्थ्यम् अथवा माध्यमे प्राप्तं नियन्त्रणम् इति । भाषां योग्यरीत्या प्रयोजयति चेत् सापि कला इत्युच्यते । भवः चिन्तनं ग्रहणं च या अभिव्यञ्जयति सा कला इति सरलतया वक्तुं शक्यते । कश्चित् सामान्यः जनः कालावित् भवितुं तस्य विशेषः परिश्रमः परिणतिः च आवश्यकी इति जनसामान्यः अभिप्रायः । साम्प्रदायिकं नैपुण्यं कलातः पृथक्कर्तुम् अश्कयं गुणलक्षणं इति परिगणीतम् आसीत् । अतः कलायाः साफल्यं नैपुण्याधीनं भवति । किन्तु लियनार्डो डा विङ्कि इत्यस्यानुगुणं नैपुण्यस्य अभिव्यक्तिः तस्य प्रयत्नात् अधिकं न भवति इति । विंशतशतकस्य आरम्भे जान् सिंगर् सार्जेण्ट् करचतुर्यिन कृतप्रदर्शनानि जनप्रशंसाम् अवप्नोत् । किन्तु केचन शङ्कया पश्यन्ति स्म । तस्मिन् एव काले सुप्रसिद्धः कलाकारः पाब्लो पिकासो इत्येषः स्वस्य साम्प्रदायिकशैक्षिकप्रणालीं समाप्यमाणः आसीत् । आधुनिककलायाः विषये सर्वसामान्यः आक्षेपः इत्युक्ते सर्जनात्मककलाकृतिं सृष्टुम् आवश्यकस्य कौशलस्य अभावः सर्वदा अस्ति । कल्पनात्मकासु कलासु (कन्सेप्ट्युवल् आर्ट्स्) मार्सेल् डुचाम्प् इत्य्स्य फौण्टेन् इति नामान्वितः कलाकारः सिद्धवस्तूनि (फौण्ड् आब्जेक्ट्) उपयुज्य साम्प्रदायिककलाकौशलानि उत्सृज्य कलाकृतिं सृष्टवान् । हिर्स्टन् इति कश्चित् किमर्थं जनप्रियः कलाकारः अभवत् इत्युक्ते तस्य अगाधा कल्पनाशक्तिः जनान् मन्त्रमुग्धान् करोति स्म । कल्पनात्मकां समकालीनां च कलाकृतीनां रचनं सिद्धवस्तूनां संयोजनम् एव अस्ति । इदानीमपि अधुनिककलाकारः समकालीनाः च चित्ररचने वर्णविन्यासे च कुशलाः सन्ति । अपि च कलाकृतिनिर्माणे सिद्धहस्ताः सन्ति । === मौल्यनिर्णयः=== कला इति पदं कदाचित् योग्यतायाः निर्णयर्थमपि उपयोजयन्ति । अतः तद्भक्ष्यम् अपि काचित् कलासृष्टिः पाचकः कलाकारः इति वक्तुं शक्यते । वञ्चनमपि कला भवति । तस्य कूटस्य चातुर्यं कला इति परिगण्यते । मौल्यं निर्णेतुं विमर्शात्मकः मनोभावः आवश्यकः भवति । प्राथमिके स्तरे कस्याश्चिदपि कलाकृतेः श्रेष्ठतायाः परिगणनावसरे तस्यां तिरस्कारयोग्यः अथवा पुरस्कारयोगः गुणः अस्तिवा नेति परिक्षा सामर्थ्यम् आवश्यकं भवति । तस्य ग्रहणं सदापि अनुभवानाम् आधारेण एव भवति । तद्ग्रहणं व्यक्तेः व्यक्तिः भिन्नं भवति । या मनसः उल्लासं न जनयति तां कला इति न परिगणयेत् इति सामान्यः अभिप्रायः । किन्तु काचित् उत्तमा कला कदाचित् प्रेक्षकाणां श्रोतॄणां मोदं न जनयेत् अथवा सुन्दरा इति अभिप्रायं न कारयेत् । कस्यचित् कलाकारस्य प्रधानः उद्देशः न केवलं सौन्दर्यप्रज्ञायाः जागर्या प्रत्युत सामाजिकप्रज्ञायाः, नैतिकप्रज्ञायाः, अथवा सच्चिन्तनस्य जागर्या भवति । एतावदेव स्थापितस्य सुन्दरं सर्वं श्रेष्ठम् इति भावं विरुद्ध्य अभिप्रायभेदः आरब्धः एव । सदभिरुचियुक्ताम् आकर्षिकां सम्पूर्णतया त्यजेत् इति भावः अपि न । वास्तवेन अस्याः विरुद्धा अपि कदाचित् प्रकृता भवति । नैकाः कलाशालाः कलायाः श्रेष्ठतां विमर्शयितुं स्वमानदण्डं प्राप्नुवन् । कलायाः मौल्याङ्कनं कालधर्मानुगुणं भवति इति निश्चयः । == उद्देशः== विश्वस्य दीर्घेतिहासस्य पुटेषु कलायाः वैविध्यमयोद्देशाः दृश्यन्ते । अतः कलां निर्दिष्टस्य कस्यचिदपि उद्देशस्य नियतं कर्तुं न शक्यते । इत्युक्ते कलायाः उद्देशः अस्पष्टः इत्यपि न । कलासृष्टौ अनन्यानि विविधानि कारणानि भवन्ति । कलायाः उद्देशः चित्ताकर्षणं मनुष्यस्य मानवसहजभावानां स्पन्दनम् च । कला नैतिकां प्रज्ञा अथवा सौन्दर्याभिलाषां च जागरयति । अथावा तादृशभावानां संवहनार्थमपि उपयुक्ता भवेत् । कलावित् स्वभावं प्रकटयति । अतः प्रेक्षकाः श्रोतारः वा स्वभावान् अपि जगरयेयुः । परिणामकारिणी कला मनुष्यस्य स्थिते विषये नवज्ञानं व्यक्तेः अथवा समुदायस्य विषये ददाति । एतत् चिन्तनं सर्वदा सकारात्मकम् एव भवेत् इति आशयः नास्ति । कलालारस्य कौशलं तेन उप्ताद्यमानस्य परिणामे प्रभावं करोति । अनेन नूतना काचित् अन्तर्दृष्टिः उन्मीलिता भवति । एकवक्येन वदमः चेत् कलायाः उद्देशः कलाकारस्य भावाभिव्यञ्जनं लोकस्य मनोरञ्जनम् च । ==कलाभेदाः== *[[विज्ञानकला]] *[[ललितकला]] *[[कुशलकला]] *[[वाणिज्यकला]] *[[विनोदकला]] *[[सङ्कीर्णकला]] ===सामान्याः=== :* [[चित्रकला]] :* [[शिल्पकला]] :* [[नाट्यकला]] :* [[सङ्गीतम्|गानकला]] :* [[नृत्यकला]] :* [[जानपदकला]] :* [[पुस्तककला]] :* [[भाषणकला]] :* [[काव्यकला]] :* [[वास्तुकला]] ===७ शरीरकलाः=== :* मांसधरा :* रक्तधरा :* मेदोधरा :* श्लेष्मधरा :* मलधरा :* पित्तधरा :* रेतोधरा ===१६ चन्द्रकलाः=== :* अमृता :* मानदा :* पूषा :* तुष्टिः :* पुष्टिः :* रतिः :* धृतिः :* शशिनी :* चन्द्रिका :* कान्ति :* ज्योत्स्ना :* श्रीः :* प्रीतिः :* अङ्गदा :* पूर्णा :* पूर्णामृता ===१२सूर्यकलाः=== :* तपिनी :* तापिनी :* धूम्रा :* मरीचिः :* ज्वालिनी :* रुचिः :* सुषुम्णा :* भोगदा :* विश्वा :* बोधिनी :* धारिणी :* क्षमा ===१०अग्निमण्डलकलाः=== :* धूम्राचिः :* ऊष्मा :* ज्वलिनी :* ज्वालिनी :* विस्फुलिङ्गिनी :* सुश्रीः :* सुरूपा :* कपिला :* हव्यम् :* कव्याम् ===६४कुशलकलाः=== :* गीतम् - गानस्य कौशलम् । :* वाद्यम् - वेणुः वीणा मृदङ्गादीनां वादनकौशलम् । :* नृत्यम् - भरतनृत्यादिनाट्यकौशलम् । :* आलेख्यम् - चित्ररचनकौशलम् । :* विशेषकच्छेद्यम् - ललाटतिलकस्य रचनकौशलम् । :* तण्डुलकुसुमबलिविकाराः - बहुवर्णिततण्डुलैः देवस्य पुरतः पद्मादिरङ्गवल्लिरचनकौशलम् । :* पुष्पास्तरणम् - पुष्पाणि विकीर्य अलङ्करणकौशलम् । :* दशनवसनाङ्गरागः - देहस्य दन्दानां वस्त्राणां च वर्णसंयोजनकौशलम् । :* मणीभूमिकाकर्म - रत्नालङ्कारकौशलम् । :* शयनरचनम् - शय्यायाः अलङ्कारकौशलम् । :* उदकवादम्- जलतरङ्गवादनकौशलम् । :* उदकाघातः - नालिकया जलसेचनम् । :* चित्राश्च योगाः - अनेककष्टदानेन इन्द्रियनिस्तेजकरणम् । :* माल्यग्रथनविकल्पाः -विविधहाराणां निर्माणम् । :* शेखरकापीडयोजनम् - केशग्रन्थिं विरचय्य अलङ्करणम् । :* नेपथ्यप्रयोगः - नाट्यादीनां वेषभूषादिप्रसाधनम्। :* कर्णपत्रभङ्गाः - रत्नखचितपत्राकारस्य आभरणैः कर्णयोः अलङ्करणम् । :* गन्धयुक्तिः - सुगन्धद्रव्यानां निर्माणम् । :* भूषणयोजनम् - देहावयवानुगुणम् आभूषणयोजनम् । :* ऐन्दजालाः कौचुमाराश्च योगाः - यक्षविद्या अपिच शरीरसम्बद्धलोपान् दुरीकृत्य सौभाग्ययोगनिर्माणम् । :* हस्तलाघवम् - हस्तचालनकौशलम् । :* विचित्रशकयूषभक्ष्यविकारक्रिया - विविधैः शकैः भक्ष्यभोज्यनिर्माणम् । :* पानकरसरागासवयोजनम् - पनकेत्यादीनां पानीयनिर्माणम् । :* सूचीवानकर्माणि - सूचीतन्तुभिः वस्त्रचित्रविन्यासः । :* सूत्रक्रीडा - सूत्रेण विविधेन्द्रजालप्रदर्शनम्। :* वीनाडमरुकवाद्यानि - वीणाडमरुगेत्यादिवादानां वादनकौशलम् । :* प्रहेलिका - गूढार्थयुक्तचातुश्लोकानां निर्माणम् । :* प्रतिमाला - अन्त्याक्षरीपठनकौशलम् । :* दुर्वाचकयोगः - वादार्थं वा विनोदार्थं वा दुरुच्चारयुक्तशब्दनिर्माणम् । :* पुस्तकवाचनम् - अधिकपुस्तकानां पठनकौशलम् । :* नाटकाख्यायिकादर्शनम् - रूपकाणाम् आभिनयकौशलम् । :* कव्यसमस्यापूर्णम् - पद्यरूपसमस्यानां पूरणस्य कौशलम् । :* पट्टिकावेत्रवानविकल्पाः - वेत्रदण्डैः करण्डिका स्थाली इत्यादीनां ग्रथनम् । :* तक्षककर्माणि - दारुकर्म । :* तक्षणम् - काष्ठशिल्परचनम् । :* वास्तुविद्या - गृहनिर्माणकौशलम् । :* रूप्यरत्नपरीक्षा - रजतसुवर्णेत्यादीनां सुलोहानां परीक्षणम् । :* धातुवादः - सिला मृत्तिका लोहः रत्नम् इत्यादीनां धातूनां शोधनं परिशीलनम् च। :* मणिरागकारज्ञानम् - रत्नानां वर्णाकारादीनां ज्ञानम् । :* वृक्षायुर्वेदयोगाः - वृक्षकानाम् अरोपेन वाटिकानिर्माणम् । :* मेषकुक्कुटलषकयुद्धविधिः - मेषकुक्कुटेत्यादीनाम् कदनसंयोजनम् । :* शुकशारिकाप्रलापनम् - कीरेत्यादिपक्षीणां वगभ्यासकरणम् । :*उत्सादने संवहने केशमर्दने च कौशलम् - पादाघातने अङ्गमर्धने केशतैलाभ्यङ्गे नैपुण्यसम्पादनम् । :* अक्षरमुष्टिकाकथनम् - अङ्गुलिमुद्राभिः विविधविषयानां निरूपणकौशलम् । :* म्लेच्छितविकल्पाः - रहस्यविषयानां ज्ञापने युक्तियुक्तपदानां प्रयोगकौशलम् । :* देशभाषाविज्ञानम् - विविधदेशभाषाकौशलम् । :* निमित्तज्ञानम् - शकुनविज्ञानम् । :*पुष्पशकटिका - जलयुद्धारथं सजीवनिर्जीवयन्त्राणां संयोजनम् । :* धारणमातृका - अधीतशास्त्राणां दृढीकरणशास्त्राभ्यासः । :* सम्पाठ्यम् - सम्यक पठनम् । :* मानसी - दृश्यानाम् अदृश्यानां वस्तूनां भेदविषयचिन्तनम् । :* काव्यक्रिया - काव्यादीनां रचनम् । :* अभिधानकोशः - निघण्टुनिर्माणम् । :* छन्दोविज्ञानम् - वृत्तादीनां ज्ञानम् । :* क्रियाकल्पः - कार्यविधानस्य कौशलम् । :* छलितकयोगः - द्यूतेत्यादिभिः जनसम्मोहनम् । :* वस्त्रगोपनानि - विविधवस्त्राणां संरक्षणम् । :* द्यूतविशेषाः - विविधद्यूतक्रीडाः । :* आकर्षक्रीडा - चतुरङ्गक्रीडकौशलम् । :* बालक्रीडनकानि - बाललीलार्थं विविधाः खेलनज्ञानम् । :* वैनयिकीनाम् - विनयबोधनविद्या । :* वैजयिकीनाम् - विजयप्राप्तेः विधानबोधनज्ञानम् । :* व्यायामिकीनां च विद्या - व्यायमस्य विदिबोधनस्य विद्याज्ञानम् । :* :* ==वीथिका== <gallery> File:AshtaSiddhi.jpg|राजारविवर्मणः चित्रम् । अष्टसिद्धिभिः सहितः गणेशः । File:RajaRaviVarma MaharanaPratap.jpg|राजारविवर्मणः चित्रम् । महाराणाप्रतापसिंहः । File:Raja Ravi Varma, The Milkmaid (1904).jpg|राजारविवर्मणः चित्रम् । गोपिका(क्रि.श.१९०४) File:Raja Ravi Varma, Gypsies (1893).jpg|राजारविवर्मणः चित्रम् । पर्यटकाः (क्रि.श.१८९३) File:B Escorial 93v.jpg|मोसर्बिक् बीट् अस् इत्यस्य सूक्ष्मचित्रणम् । दशमशतकस्य File:BeuysAchberg78.jpg|जोसेफ् बेयुस् प्रदर्शनम् । क्रि.श. १९७८, ओन् दि वे टु पिबर्टरेयिन् फर्म आफ् दि सोशियल् अर्गानिसम् । File:Chateau-de-versailles-cour.jpg|वैर् सै लूयिस् ले वा प्रासदस्य अन्तः कोर्ट् आफ् हानर् इति विशालः द्वारः । File:Teke bottle.JPG|रवाण्ड देशस्य विंशतसातस्य अन्तिमभागे कूप्याः कलत्मकसृष्टिः File:VenusWillendorf.jpg|विलेण्डार्प् न वीनस्, File:lascaux2.jpg|लास् काक्स् गुहासु अश्व चित्राणि । File:Tugra Mahmuds II.gif|अटोमन् सम्राज्यस्य सुल्तान् अहमदस्य विशिष्टशैल्याः हस्ताक्षरम् । File:Ma Lin Guests.jpg|साङ्ग् साम्राज्यस्य कलावित् मा लिन् इत्यस्य वर्णचित्रम् ।, File:Great Wave off Kanagawa2.jpg|होकुसायि (जपान् क्रि.श.१७६०-१८४९)रचितम् ''दि ग्रेट् वे आफ् कानगाव'' पीनकाष्टशिल्पः । File:Michelangelo Buonarroti 017.jpg| आडम् मैकल् एञ्जेल्लो इत्यस्याः कापेल्ला सिस्टिना प्रदेशस्य भित्तिचित्रम् । File:Aboriginal hollow log tomb.jpg|आस्ट्रेलिया क्यानबेरा न्याषनल् वीथिकायां विराचितम् मूलनिवासिनां विवरयुतवृक्षस्य स्मारकम् । File:Transition 1880.jpg|किञ्चित् नवाजो रग् । File:Théodore Géricault, Le Radeau de la Méduse.jpg|थियोडोर् गेरिकाल्ट् इत्यस्य राफ्ट् आफ् दि मेड्युसा । File:Ravi Varma-Descent of Ganga.jpg|राजारविवर्मणः चित्रम् । गङ्गावतरणम् । File:Gandaberunda (Lalitha Mahal Palace Hotel, Mysore).jpg|कर्णाटकस्य लोहशिल्पः । </gallery> == टीकाः == {{reflist|30em}} == आधारग्रन्थाः== * [[ಆರ್ಥರ್ ಡಾನ್ಟೊ]], ''ದಿ ಅಬ್ಯುಸ್ ಆಫ್ ಬ್ಯೂಟಿ: ಎಸ್ತೆಟಿಕ್ಸ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಕಾನ್ಸೆಪ್ಟ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್.'' 2003 * ಡಾನ ಅರ್ನಾಲ್ಡ್ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗರೇಟ್ ಇವೆರ್ಸನ್ (eds.) ''ಆರ್ಟ್ ಅಂಡ್ ಥಾಟ್'' . ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್: ಬೇಸಿಲ್ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ವೆಲ್, 2003. * ಮೈಕಲ್ ಆನ್ ಹೋಲಿ ಮತ್ತು ಕೀತ್ ಮೋಕ್ಸಿ(eds.) ''ಆರ್ಟ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಅಂಡ್ ವಿಷ್ಯುಯಲ್ ಸ್ಟಡಿಸ್'' . ಯೇಲ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, 2002. * ಜಾನ್ ವೈಟ್‌ಹೆಡ್. ''ಗ್ರಾಸ್ಪಿಂಗ್‌ ಫಾರ್‌ ದಿ ವಿಂಡ್.'' 2001 * ನೋಯಲ್ ಕಾರೊಲ್, ''ಥಿಯರಿಸ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ ಟುಡೆ.'' 2000 * ಎವೆಲಿನ್ ಹಾಚರ್, ed. ''ಆರ್ಟ್ ಆಸ್ ಕಲ್ಚರ್: ಆನ್ ಇನ್ಟ್ರಡಕ್ಷನ್ ಟು ದಿ ಅಂತ್ರೊಪಾಲಜಿ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್.'' 1999 * ಕಾಥರೀನ್ ಡಿ ಸೆಗೆರ್(ed.). ''ಇನ್‌ಸೈಡ್‌ ದಿ ವಿಸಿಬಲ್'' . MIT ಪ್ರೆಸ್, 1996. * ನೀನಾ, ಫೆಲ್ಶಿನ್, ed. ''ಬಟ್ ಇಸ್ ಇಟ್ ಆರ್ಟ್?'' 1995). * ಸ್ಟೀಪನ್ ಡೇವಿಸ್, ''ಡೆಫನಿಷನ್ಸ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್.'' 1991 * ಆಸ್ಕರ್ ವೈಲ್ಡ್, "ಇನ್‌ಟೆನ್ಷನ್ಸ್". * ಜಿಯಾನ್ ರಾಬರ್ಟ್‌ಸನ್ ಮತ್ತು ಕ್ರೇಗ್ ಮಾಕ್‌ಡೇನಿಯಲ್, "ಥೀಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಕಾಂಟೆಂಪರರರಿ ಆರ್ಟ್, ವಿಷ್ಯುಯಲ್ ಆರ್ಟ್ ಆಫ್ಟರ್ 1980." 2005 ==विशेषावलोकनम् == * ಆಗ್ರಾಸ್, ರಾಬರ್ಟ್ ಎಂ. ಸ್ಟಾನ್‌ಸಿಯು, ಜಾರ್ಜ್ ಎನ್., ''ದಿ ನ್ಯೂ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ಸೈಯಿನ್ಸ್: ಮೈಂಡ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಯುನಿವರ್ಸ್'', ಲೇಕ್ ಭ್ಲಫ್, Ill.: ರೆಗ್ನೆರಿ ಗೇಟ್‌ವೇ, c1984. ISBN 0-89526-833-7 (ಈ ಪುಸ್ತದಲ್ಲಿ ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಾಗೆ ವ್ಯಾಪಕ ವಿಷಯ/ಮಾಹಿತಿಯಿದೆ) * [[ರಿಚರ್ಡ್ ವೊಲೆಹಿಮ್]], ''ಆರ್ಟ್ ಅಂಡ್ ಇಟ್ಸ್ ಆಬ್ಜೆಕ್ಟ್ಸ್'' * [[ಕಾರ್ಲ್ ಜಂಗ್]], ''ಮ್ಯಾನ್ ಅಂಡ್ ಹಿಸ್ ಸಿಂಬಲ್ಸ್'' * [[ಬೆನೆಡೆಟ್ಟೊ ಕ್ರೊಸೆ]], ''ಎಸ್ತೆಟಿಕ್ ಅಸ್ ಸೈನ್ಸ್ ಆಫ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಷನ್ ಅಂಡ್ ಜನರಲ್‌ ಲಿಂಗ್ವಿಸ್ಟಿಕ್, 1902'' * [[ವ್ಲಾಡಿಸ್ಲಾವ್, ತಾತರ್ಕಿವಿಕ್ಸ್‌]], ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸಿಕ್ಸ್ ಐಡಿಯಾಸ್ : ಆನ್ ಎಸ್ಸೇ ಇನ್ ಎಸ್ತೆಟಿಕ್ಸ್'', ಪೋಲಿಶ್ ಭಾಷೆಯಿಂದ ಅನುವಾದಿಸಲಾಗಿದೆ [[ಕ್ರಿಸ್ಟೊಫರ್ ಕಾಸ್‌ಪಾರೆಕ್]], ದಿ ಹಾಗ್, ಮಾರ್ಟಿನುಸ್ ನಿಜ್ಹಾಫ್, 1980. * [[ಲಿಯೋ ಟಾಲ್‌ಸ್ಟಾಯ್]], [[ವಾಟ್ ಇಸ್ ಆರ್ಟ್?]], 1897 * {{cite book|author=Kleiner, Gardner, Mamiya and Tansey|title=Art Through the Ages, Twelfth Edition (2 volumes)|publisher=Wadsworth|year=2004|isbn=0-534-64095-8 (vol 1) and ISBN 0-534-64091-5 (vol 2)}} * [[ಕ್ರಿಸ್ಟೀನ್ ಸ್ಟಿಲೆಸ್]] ಮತ್ತು [[ಪೀಟರ್ ಸೆಲ್ಸ್]], eds., ಥಿಯರಿಸ್ ಅಂಡ್ ಡಾಕುಮೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಕಾಂಟೆಂಪರರಿ ಆರ್ಟ್. ಬರ್ಕೆಲಿ: ಯ‌ೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಪ್ರೆಸ್, 1979. ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-17 ''Art and Play'' from the Dictionary of the History of ideas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110731114354/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-17 |date=2011-07-31 }} * [https://web.archive.org/web/20160306190600/http://witcombe.sbc.edu/arthlinks.html In-depth directory of art] * ''[http://www.sil.si.edu/digitalcollections/art-design/artandartistfiles/ Art and Artist Files in the Smithsonian Libraries Collection]'' (2005) ಸ್ಮಿತೋಸೊನಿಯನ್‌ ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಲೈಬ್ರರಿಸ್‌ * [http://www.vads.ahds.ac.uk/search.php Visual Arts Data Service (VADS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527035108/http://www.vads.ahds.ac.uk/search.php |date=2010-05-27 }} - UKಯ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಗ್ಯಾಲರಿ, ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಗಳ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಸಂಗ್ರಹಗಳು (ಕಲೆಕ್ಷನ್). * [http://www.RevolutionArtMagazine.com RevolutionArt - Art magazines with worldwide exhibitions, callings and competitions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117002156/http://revolutionartmagazine.com/ |date=2009-01-17 }} * [http://artforum.com/picks/ Artforum magazine - online art reviews - also previews of upcoming exhibitions] * [http://www.flonnet.com/fl2416/stories/20070824507606600.htm Article on the meaning of Art in Ancient India], [[ಫ್ರಂಟ್‌ಲೈನ್‌]] ನ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನ‌. [[वर्गः:कलाः]] [[वर्गः:अन्यभाषालेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] pzu6jv26x1ogpqh62wb6outc5v0a4g5 0 4671 500840 497913 2026-09-26T00:50:53Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500840 wikitext text/x-wiki [[File:Kuchipudi_Mihira_Pathuri.jpg|200px|thumb|'''कूचिपुडिनृत्यभङ्गी''']] [[आन्ध्रप्रदेशः|आन्ध्रप्रदेशराज्ये]] [[कृष्णामण्डलम्|कृष्णामण्डले]] [[कुचिपुडीग्रामः|कुचिपुडी]] इति ग्रामः अस्ति । ==प्रवेशः== अयं [[भारतम्|भारतस्य]] शास्त्रीयनृत्यभेदेषु अन्यतमः। '''कूचिपुडी पदम् आङ्ग्लम् - Kuchipudi, తెలుగు : కూచిపూడి ''' अस्य मूलं तु भारतदेशस्य [[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशः।]] दक्षिणभारतस्य अन्यराज्येषु अपि अयं नृत्यप्रकारः प्रसिद्धः अस्ति । कूचिपुडी इति आन्ध्रप्रदेशस्य कृष्णाणमण्डले [[गङ्गासागरम्|गङ्गासागरस्य]] (बङ्गालकोल्लि) तटप्रदेशे विद्यमानः कश्चन ग्रामः । तत्र वसन्तः विप्रजनाः एतत् नृत्यम् अभ्यस्यन्ति स्म । अतः अस्य नृत्यस्य कूचिपुडी इति नाम रूढिगतम् । ==प्रदर्शनम्== कूचिपुडीनृत्यप्रदर्शनं रङ्गमञ्चे कैश्चन कलापैः सह आरभ्यते । प्रत्येकं नृत्यपटुः अपि वेदिकामागत्य गीतनृत्यादिभिः एव स्वपरिचयं श्रावयति । अनेन नृत्यनाटिकायाः कलाकारस्य तस्य पात्रस्य च सन्निवेशानां परिचयः सहृदयाणां भवति । नृत्यार्थं गीतगानेन सह [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतस्य]] शैल्या वाद्योपकरणानि नादयन्ति । [[मृदङ्गम्।मृदङ्गं]], [[बाहुलीना]] (वयोलिन्), [[वेणुवाद्यम्|वेणुः]], [[तम्बूरः]] मन्द्रतन्त्री इत्यादीनां वाद्यानां सहयोगः अपि भवति । कलाविदः ''बुरुगु '' इति काष्टनिर्मिताभरणानि धरन्ति । ==शैली== कूचिपुडीनृत्यस्य चलनं वेगगतौ भवति । पृष्टभूमौ कर्णटकसङ्गीतस्य वाद्यानां सहयोगः भवति एव । अस्मिन् नृत्ये [[भरतनाट्यम्|भारतस्नाट्यस्य]] केचन अंशाः सम्मिलिताः । अस्य प्रदर्शनस्य कूचिपुडीगानेषु [[जतिस्वरः]] [[तिल्लानः]] च भवतः । नृत्यस्य गीतेषु कश्चित् भक्तः भगवति लीनः भवितुम् इच्छति इति भागः भवति । कूचिपुडीभरतनाट्ययोः पादन्यासेषु शैली भिन्ना भवति । कूचिपुडीनृत्यकलायाम् अपूर्वाणि विशिष्टानि नृत्यरूपाणि सन्ति । अत्र विशेषेण ’तरङ्गम्’ इति प्रकारः अस्ति । अत्र नर्तकः/नर्तिका पित्तलस्य स्थालिकायाः धारायां स्थित्वा स्थालिकां भ्रामयन् नृत्यं करोति । एतादृशनृत्यावसरे हस्तयोः तैलदीपौ शिरसि जलकलशः च भवन्ति । उभयरूपस्य नृत्ययोः वस्त्रविन्यासे सूक्ष्मः भेदः अस्ति । सामान्यतः भरतनृत्यस्य वेशभूषायां दीर्घाणि त्रिपुटानि भवन्ति । शाटिकायाः पुटानि वितृतानि इव दृश्यन्ते । किन्तु कूचिपुडीनृत्यप्रकारस्य वेशभूषायां केवलम् एकमेवपुटं दीर्घं च भवति । पौनपौन्येन कूचिपुडीनृत्यप्रकारे विंशतितमं करणम् उपयोजयन्ति । अत्र षट् प्रभेदाः भवन्ति । कूचिपुडी कलाविदः 'चौक' 'कट्टरनडु' 'कुप्पि अडगु' 'ओण्टडवु' 'जरडुवु' 'पक्कनाटु' इत्यादीनाम् उपयोगं कुर्वन्ति । ==चलनं सङ्गीतं च== कूचिपुडीकलाविदः गीतानाम् अनुगुणम् चित्ताकर्षकेण भावाभिनयेन त्वरितकटाक्षेण मुखविन्यासेन च रसभावान् निरूपयन्ति । तरङ्गे नृत्यकारः जलकलशं शिरसि संस्थाप्य पित्तलस्थालिकायाः धारायां स्थित्वा नृत्यति । पृष्ठभूमेः गानं सर्वजनपरिचितस्य कृष्णलीलातरङ्गिणीग्रन्थतः उद्धृतं भवति । इयं सन्निवेशः श्रीकृष्णस्य जीवनम् अवतारान् च निरूपयति । सगाननृत्येषु कलाकारः भामाकलापम् इति नृत्यनाटिकायां श्रीकृष्णस्य राज्ञ्याः सत्यभामायाः पात्रं निरूपयति । सत्यभामा प्रेमालापस्य विविधश्रेणिषु सञ्चलति । कूचिपुडीनृत्यप्रकारे कृष्णशब्दम् इति किञ्चित् गीतम् उल्लेखनीयम् अस्ति यत्र क्षिरविक्रेत्री गोपिका विविधरीत्या कृष्णम् आह्वयति । अत्र नृत्याङ्गनाः अत्याकर्षकं नृत्यं निरूपयन्ति । [[File:A Kuchipudi Sequence.ogv|400px|कूचिपुडीनृत्यप्रात्यक्षिकम् ]] == नृत्यपरिणताः== *डा. वेम्पटि चिन्नसत्यम् [http://www.kuchipudi.com/htmlfiles/tutor.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929191051/http://www.kuchipudi.com/htmlfiles/tutor.htm |date=2010-09-29 }}<ref>[http://www.kuchipudi.com कूचिपुडीनृत्याकादमीप्रवेशः]</ref> *गुरुः पि.वि.भरणि शङ्करः [http://www.kuchipudidanceacademy.in ] *अनुराग् देब् (आयुष्- पाग्लू छाग्लु महाराजः)कोलकता, पश्चिमबङ्गालः। [http://www.Anuragpagluchhaglumaharaj.com ]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *देवशीष् प्रधान् (बोटु महाराजः) कोलकता, पश्चिमबङ्गालः। [http://www.botumaharaj.co.in ]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * गुरुः जयराम रावः वनश्री रावः च । * श्रीनिवास रावः रविः च । * वेदान्तं लक्ष्मीनारायणः । * डा. उपा रामरावः । * तडेपल्लि पेरय्य । * चिन्ता कृष्णमूर्तिः । * वेदान्तं नारायण शर्मा । * डा. कोरद नरसिंह रावः । * गुरुः सि.आर्.आचार्यलू । * मृणालिनी साराभायी । * गुरुः बालकोण्डल रावः । * पि.बि.कृष्णभारती । * पसुमर्थि वेणुगोपालकृष्ण शर्मा । * डा.राजा रेड्डिः । * स्वागत् कूचिपुडी । * शोभा नायिडु । <ref>[http://mahamkalisuryanarayanasarma.blogspot.com/ ]</ref> *महाङ्कालि सूर्यनारायण शर्मा ।<ref>[http://www.rajaradhareddy.com/राजारेड्डिः राधारेड्डिः]</ref> *[http://www.yashodathakore.com ड. यशोधा ठाकोर्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718140058/http://www.yashodathakore.com/ |date=2011-07-18 }} * विजयपाल् पतलोथ् । * वंशिकृष्ण शर्मा । *मल्लिका रामप्रसादः । *इन्दिरा श्रीराम दीक्षितः । * रविः वेम्पटि । शलिकला पिनुमर्तिः । कमलारेड्डिः । कमला अय्यलराजु दासिक । सन्धाश्री आत्मकूरि । शारदा जम्मि । अनुराधा नेहरू । हिमबिन्दु चल्ला । यामिनी सारिपल्ली । ==व्याप्तिः== कूचिपुडीनृत्यं न केवलं भारते देशे प्रसृतम् अस्ति किन्तु [[उत्तर-अमेरिका]], युनैटेड् किङ्ग्डम्, [[आस्ट्रेलिया]] इत्यादिषु अन्यदेशेषु अपि व्याप्तम् अस्ति । तत्रापि कृतपरिश्रमाः कूचिपुडीनृत्यकलाविदः प्रशिक्षकाः निदेशकाः च सन्ति । == गिन्निस् विश्वाभिलेखं निर्मातारः कलाविदः== द्विशताधिकाः नृत्यगुरवः २८००सङ्ख्याकाः कूचिपुडीकलाविदः क्रि.श.२०१०तमे वर्षे डिसेम्बरमासस्य २६दिनाङ्के [[हैदराबाद्]] (भाग्यनगरे) जि.एम्.सि.बालयोगी क्रीडाङ्गणे हिन्दोलस्य तथा तिल्लानानामिकायाः नृत्यगतेः प्रदर्शनं कृत्वा विश्वस्तरीयं गिन्निस् अभिलेखं निर्मितवन्तः । कूचिपुडीनृत्यनिदेशकस्य कार्याणि प्रशंसितुम् समग्रभारतस्य सर्वराज्येभ्यः १५देशेभ्यः च आगताः नृत्यकलाविदः उपस्थिताः आसन् । अन्ताराष्ट्रियकूचिपुडीमहासम्मेलनस्य अङ्गतया ११निमेषाणां नृत्यकार्यक्रमः सञ्चालितः । कुचिपुडीनृत्यपरिणताः [[वेम्पटि चिन्नसत्यम्]], [[यामिनी कृष्णमूर्तिः]] [[राजा रेड्डिः]] [[राधा रेड्डिः]] शोभा नायिडु च राष्ट्रपतिपुरस्कारं प्राप्तवन्तः । ==उल्लेखाः== {{reflist}} *''कूचिपुडी भारतम्'' रागनृत्यश्रेणी ; श्री सद्गुरुप्रकाशनम् /इण्दियन् बुक्स् सेण्टर् नवदेहली, भारतम् । <gallery> File:Guru Bharani Shenkar.jpg|राष्ट्रस्तरस्य कूचिपुडिगुरुः नृयकलातपस्वी गुरुः पि.वि.भरणि शङ्करः । File:Kuchipudi Dance Uma Muralikrishna.jpg|बेङ्गलूरुनगरे नृत्यप्रदर्शनम् - उमा मुरलीकृष्णः च। File:Kumari._Aparna_Krovvidi.JPG|राजमहेन्द्रिमूलस्य राष्ट्रस्तरस्य कूचिपुडीकलावती अपर्णा क्रोव्विडि । File:Kuchipudi Dance Performance by V Anjana Devi at Ravindra Bharathi Hyderabad.jpg|ख्याता कूचिपुडीकलावती वि.अञ्जनादेवी । File:Kuchipudi_Dec_26th_2010.jpg|गिन्निस् विश्वाभिलेखस्य नृत्यप्रदर्शनं कुर्वन्तः कलाविदः । File:Kuchipudi Dec 26th 2010.jpg|कूचिपुडीसमूहनृत्यस्य महिलागणः । File:Flickr - dalbera - Deepika Reddy et ses musiciens.jpg|पार्षदसङ्गीतज्ञैः सह दीपिका रेड्डिः । File:Kuchipudi.jpg|राधाकृष्णनृत्यम् । File:Flickr - dalbera - Deepika Reddy (musée Guimet).jpg|दीपिका रेड्डिसमूहेन गणेशस्तुतिः। </gallery> ==बाह्यानुबन्धाः== *[http://www.spicmacay.com युवसु भारतीयनृत्यकलोत्तेजनसंस्था ।] *[https://web.archive.org/web/20150907085802/http://www.indiamartinusa.net/ कूचिपुडीनृत्यस्य वेशभूषाः ।] *[http://www.rajaradhareddy.com राजा रेड्ड, राधा रेड्डिः] *[http://www.kuchipudi.com/home.cfm कूचिपुडीनृत्यम् ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080211184103/http://www.kuchipudi.com/home.cfm |date=2008-02-11 }} *[http://kuchipudischool.com/kuchipudi%20page.htm कूचिपुडीनृत्यम् ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807091642/http://www.kuchipudischool.com/kuchipudi%20page.htm |date=2007-08-07 }} *[http://www.yuvabharati.org/कूचिपुडीनृत्यस्य दृश्यावली ।]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.classicalkuchipudi.com/लक्ष्मीशास्त्री शास्त्रीयकूचिपूडीकेन्द्रम् ।]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.bhavalaya.com/art%20and%20culture/famous_kuchipudi_dancers.html ख्यातः कूचिपुडीकलाविदः] *[http://www.kuchipudidanceacademy.in ] {{भारतस्य नृत्यकलाः}} [[वर्गः:नृत्यप्रकाराः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] ikongpwjyhwmpkbf7gaybefznqqa50z 0 5496 500843 480174 2026-09-26T01:05:55Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500843 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | Name = केलुचरण महापत्रः । | image = Closeup of the temple at Nrityagram Dance Community.jpg | image_size = | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1926|1|8}} | birth_place = [[रघुराजपुरम्]], [[पुरी]], [[ओडिशाराज्यम्]], [[भारतम्]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2004|4|7|1926|1|8}} | death_place = [[भुवनेश्वरः]], [[ओडिशाराज्यम्]] | occupation = [[भारतीयनृत्यपटुः]], [[नृत्यसंयोजकः]] | years_active = १९३५ - २००४ । | spouse = लक्ष्मीप्रिया महापात्रः<ref>[http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/04/15/stories/2005041501680200.htm Remembering the maestro]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Leela Venkatraman, ''[[The Hindu]]'', 15 April 2005.</ref> | other_names = | awards = क्रि.श.१९६६तमे वर्षे । [[सङ्गीतनाटकाकादेमीप्रशस्तिः।]] }} '''गुरुः'' केलुचरण महापात्रः''' (ओरियाभाषा - ଗୁରୁ କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ର) कश्चित् प्रसिद्धः भारतीयनृत्यपटुः अध्यापनगुरुः। (जीवितकालः क्रि.श. १९२६तमवर्षस्य जनवरिमासस्य अष्टमदिनाङ्कतः क्रि.श. २००४ तमवर्षस्य एप्रिलमासस्य सप्तमदिनाङ्कपर्यन्तम् ) अयं ओडिशी नृत्यस्य प्रतिनिधिः। विशतशतके प्राचीनभारतीयनृत्यानां पुनरुज्जीवनाय महान्तं प्रयत्नं कृतवान् ।.<ref>[http://query.nytimes.com gst/fullpage.html?res=9E02E2DF153EF93AA25753C1A9669C8B63&&scp=1&sq=mad%20boy&st=cse DANCE REVIEW; Sculptural And Sensual, It's Odissi] by Anna Kisselgoff, ''[[New York Times]]'', 19 October 2000.</ref> अपि च प्रसिद्धः भारतीयः संस्कृतकविः अपि येन गुरोः विषये एवं लिखितम् । सङ्गोपाङ्गशुभाङ्गीलासमधुरं सन्तीरणनृत्यार्णवम् इति ग्रन्थं लिखितवान् इति ।<ref name="srjan.com">{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.srjan.com/guruji.aspx |accessdate=2011-06-13 |archive-date=2012-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120910021257/http://www.srjan.com/GuruKelucharanMohapatra.php |deadurl=yes }}</ref> ==प्रशस्तयः== * [[सङ्गीतनाटककादमीपुरस्कारः।]], क्रि.श.१९६६तमे वर्षे । * [[पद्मश्रीः]], क्रि.श.१९७२तमे वर्षे । * [[पद्मभूषणः]], क्रि.श.१९८९तमे वर्षे । * [[सङ्गीतनाटकाकादमी सम्माननम् ।]], क्रि.श.१९९१तमे वर्षे । * [[पद्मविभूषणः]],क्रि.श २०००तमे वर्षे । * [[कालिदाससम्माननम्]] [[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेशसर्वकारेण]] दत्तम् । ==महोक्तयः== * "Odissi is not a mere dance form to entertain people but to inspire and elevate. I don't actually dance but pray in compassion and the spectators say that this 'form' is dancing."<ref name=hi>{{cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2006/04/07/stories/2006040701270300.htm|title=Glimpses of eternity|work=The Hindu | location=Chennai, India|date=7 April 2006}}</ref> * ""The real dance must convey the feeling of undivided existence, that a spectator can feel that he is not different from the thing observed"<ref name=hi/> '''केलुचरणमहापात्रः''' भारतीयशास्त्रीयनर्तकः नृत्यगुरुः च आसीत् । ओडिस्सीनृत्यस्य प्रतिपादकः एषः संस्कृतकविः च । अतः एव केलुचरणमहोदयस्य एवं वर्णनं कृतं दृश्यते - 'साङ्गोपाङ्गोशुभांगिलासमधुरं समतीर्णनृत्यार्णवम्'<ref name="srjan.com"/> इति। ==विषेषपठनम्== * ''The Making of a Guru: Kelucharan Mohapatra, His Life and Times'', by Ileana Citaristi. Published by Manohar, 2001. ISBN 81-7304-369-8. * ''The Dancing Phenomenon: mad boy'', by Sharon Lowen, Kelucharan Mohapatra, Avinash Pasricha. Lustre Press, Roli Books, 2001. ISBN 81-7436-179-0. ==उल्लेखाः== <references/> ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://www.odissidance.com/Guruji/K_Mohapatra.htm mad boy profile from www.odissidance.com] * [http://www.srjan.com/about_guruji.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090901075356/http://www.srjan.com/about_guruji.aspx |date=2009-09-01 }} * [http://specials.rediff.com/news/2004/apr/13sld1.htm Homage to a Guru] at ''[[Rediff.com]]'' ;दृश्यावलीसम्पर्कः । * [http://www.youtube.com/watch?v=VjkeZVewEjc&feature=related mad boy - Orissi dance - ''Gita Govinda''] * [http://www.youtube.com/watch?v=gk1bE4zWY2M&feature=related Guru Kelucharan Mohapatra - Geeta Govinda] * [http://www.youtube.com/watch?v=_Vn42yt98cY Dancer Madhavi Mudgal explains, a performance of Kelucharan Mohapatra] * [https://web.archive.org/web/20120910021257/http://www.srjan.com/guruji.aspx] <references/> [[वर्गः:नर्तकाः]] [[वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 7q5pirlxnqhqmr51qbv3s9ir4tazfhq 0 5522 500837 492764 2026-09-26T00:36:56Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500837 wikitext text/x-wiki {{ infobox settlement | name= कल्हणः | image_skyline= | image_caption=कल्हणः }} [[भारत|भारतीय]] लेखकः। अनेन [[काश्मीर|काश्‍मीरस्‍य]] इतिहास: लिखित: । एतस्‍य ऐतिहासिककाव्‍यस्‍य नामधेयं [[राजतरङ्गिणी]] इति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * Dhar, K. N. [https://web.archive.org/web/20160311012500/http://koausa.org/glimpses/kalhana.html ''Kalhana - The Chronicler'']. Retrieved on November 15, 2008. * Rajatarangini by Kalhana [http://books.google.co.in/books?id=4rcwLQDFh-EC&pg=PA92&l#v=onepage&q&f=false] [[वर्गः:संस्कृतकवयः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:द्वादशशताब्द्याः कवयः]] ou5zhpibmlrnuuetad9mskgo4d302iv 0 5616 500846 483164 2026-09-26T01:22:30Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500846 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Ramananda | image = | birth_date = 1199 | image_size = 200px | caption = Ramanand after his study years. | birth_place = [[Allahabad]], present day [[Uttar Pradesh, India]] | death_date = 1495 | death_place = [[Varanasi]], present day [[Uttar Pradesh, India]] | religion = [[Hindu]] | known = [[Vaishnav]] [[Ananda Bhashyakar]] | spouse = | father = | mother = | issue = }} भारतीय धर्मगुरुः। *[[भारतीय-सूची]] रामानन्दाचार्य:गुरुशिष्य परम्परा: परधाम्नि स्थितो रामःपुण्डरीकायतेक्षणः । सेवया परया जुष्टो जानक्यै तारकं ददौ ॥ १॥ श्रियः श्रीरपि लोकानां दुखोद्धरणहेतवे । हनूमते ददौ मन्त्रं सदा रामाङ्घ्रिसेविने ॥ २॥ ततस्तु ब्रह्मणा प्राप्तो मुह्यमानेन मायया । कल्पान्तरे तु रामो वै ब्रह्मणे दत्तवानिमम् ॥ ३॥ मन्त्रराजजपं कृत्वा धाता निर्मातृतां गतः । त्रयीसारमिमं धातुर्वसिष्ठो लब्धवान् परम् ॥ ४॥ पराशरो वसिष्ठाच्च सर्वसंस्कारसंयुतम् । मन्त्रराजं परं लब्ध्वा कृतकृत्यो बभूव ह ॥ ५॥ पराशरस्य सत्पुत्रो व्यासः सत्यवतीसुतः । पितुः षडक्षरं लब्ध्वा चक्रे वेदोपबृंहणम् ॥ ६॥ व्यासोऽपि बहुशिष्येषु मन्वानः शुभयोग्यताम् । परमहंसवर्य्याय शुकदेवाय दत्तवान् ॥ ७॥ शुकदेवकृपापात्रो बह्मचर्यव्रतेस्थितः । नरोत्तमस्तु तच्छिष्यो निर्वाणपदवीं गतः ॥ ८॥ स चापि परमाचार्यो गङ्गाधराय सूरये । मन्त्राणां परमं तत्त्वं राममन्त्रं प्रदत्तवान् ॥ ९॥ गङ्गाधरात् सदाचार्यस्ततो रामेश्वरो यतिः । द्वारानन्दस्ततो लब्ध्वा परब्रह्मरतोऽभवत् ॥ १०॥ देवानन्दस्तु तच्छिष्यः श्यामानन्दस्ततोऽग्रहीत् । तत्सेवया श्रुतानन्दश्चिदानन्दस्ततोऽभवत् ॥ ११॥ पूर्णानन्दस्ततो लब्ध्वा श्रियानन्दाय दत्तवान् । हर्यानन्दो महायोगी श्रियानन्दाङ्घ्रिसेवकः ॥ १२॥ हर्यानन्दस्य शिष्यो हि राघवानन्ददेशिकः । यस्य वै शिष्यतां प्राप्तो रामानन्दः स्वयं हरि ॥ १३॥ तस्माद् गुरुवारल्लब्ध्वा देवानामपि दुर्लभम् । प्रादात्तुभ्यमहन्तात गुह्यं तारकसंज्ञकम् ॥ १४॥ एवं परम्परा सौम्य प्रोक्ता श्रीसम्प्रदायिनाम् । मन्त्रराजस्य चाख्यातिर्भूम्यामेवमवातरत् ॥ १५॥ ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/490470/Ramananda रामानन्दः] * [https://web.archive.org/web/20140910202611/http://www.arshabodha.org/hindudharma/lctr10.1_hpathak_kabir.pdf रामानन्दकबीरादयः] [[वर्गः:मध्ययुगीयधार्मिकव्यक्तयः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] lqjb48n18naoq5iponvsehm1eqno37h 0 5618 500898 495030 2026-09-26T05:00:11Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500898 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu leader | name= साधुः तुकारामः | image= Tukaram.jpg | image_size = 200px | caption= तुकारामस्य तैलवर्णचित्रम् | birth_date= क्रि.श. १५९८तमवर्षः । | birth_place= देहू, [[पुण्यपत्तनम्]](पुणे), [[महाराष्टराज्यम्]], [[भारतम्]] | birth_name= | death_date= क्रि.श. १६५० तमवर्षः । | death_place= | guru= | disciple= | philosophy= | honors= | founder= | Literary works= | influenced = | signature= | footnotes= }} '''साधुः तुकारामः''' सप्तदशे शतके [[भारतम्|भारते]] दीर्घकालं प्रचलितस्य भक्त्यान्दोलनस्य प्रमुखः साधुः कविः । == तुकारामस्य जीवनं विरक्तिः च == तुकारामस्य जन्म [[भारतम्|भारतदेशस्य]] महाराष्ट्रराज्ये [[पुण्यपत्तनम्|पुण्यपत्तनस्य]] (पुणे) समीपे देहू इति ग्रामे क्रि.श. १९५८तमे वर्षे अभवत् । अस्य जन्मदिनस्य विषये विदुषाम् अभिप्रायभेदः अस्ति । अस्य कुलस्य सर्वे जनाः [[पण्ढरापुरम्|पण्ढरपूरस्य]] यात्रां नियमितरूपेण कुर्वन्ति । देहूग्रामस्य महाजनः इति कारणेन अस्य कुटुम्बः श्रीलः । अस्य बाल्यः मातुः कनकाई इत्यस्याः पितुः बहेबस्य च वात्सल्येन सुखेन व्यतीतम् । किन्तु एषः यदा१८वर्षीयः अभवत् तदा मातापितरौ दिवङ्गतौ । अस्मिन् एव देशे व्याप्तस्य क्षामस्य कारणेन अस्य प्रथमा पत्नी बालः च बुभुक्षया पीडितौ अकालमृत्युवशं गतौ । अस्य द्वितीया पत्नी जीजाबायी कठोरा आसीत् । एवं विपत्तीनां सागरे निमग्नः तुकारामः भवबन्धनात् विमुखः अभवत् । चित्तस्य प्रसन्नतां मनसः शान्तिं प्राप्तुं तुकारामः प्रतिदिनं देहूग्रामात् बहिः पर्वताग्रे उपविश्य विठ्ठलस्य नामस्मरणं करोति स्म । प्रापञ्चिकसुखात् विरक्तस्य परमेश्वरस्य प्राप्तये उन्मुखस्य तुकारामस्य बाबा चैतन्यनामकः साधुः श.श. १५४१तमे वर्षे माघशुद्धदशम्यां रामकृष्णहरिमन्त्रम् उपादिशत् । पश्चात् १७वर्षाणि प्रपञ्चस्य उपदेशार्थं व्यतीतवान् । अस्य सत्यवैराग्यं स्वच्छान्तःकरणं च दृष्ट्वा अस्य निन्दकाः अपि क्रमशः अस्य शिष्याः अभवन् । एवं भगवतः धर्मस्य उपदेशं कुर्वाणः परमार्थमार्गस्य अन्वेषणं कुर्वन् तुकारामः शा.श. १५७१तमवर्षे फल्गुकृष्णद्वादश्यां देहत्यागम् अकरोत् । == अभङ्गवाणी == तुकारामस्य मुखात् समये समये व सहजतया परिस्फुरिताः अभङ्गवाण्यः एव अस्य साहित्यकृतयः । अन्या कापि कृतिः इति पृथक् नास्ति । स्वस्य जीवनस्य उत्तरार्धे अनेन गीतानि, उक्तानि अस्य शिष्यैः अभिलिखितानि प्रायः ४००० अभङ्गरचनानि सन्ति । साधोः ज्ञानेश्वरस्य ज्ञानेश्वरी साधोः एकनाथस्य एकनथी भागवतम् च बारकरी सम्प्रदायवादिनां धर्मग्रन्थौ । एतयोः ग्रन्थयोः सारः तुकारामस्य अभङ्गेषु दृश्यते । तुकारामः स्वस्य साधकावस्थायां पूर्वसूरिणां ग्रन्थान् श्रद्धया गहनतया सम्यक् अधीतवान् । एतेषा त्रयाणां कृतिषु एकम् एव अध्यत्मसूत्रं दृष्यते । ज्ञानदेवस्य सुमधुरवाणी काव्यालङ्कारयुक्ता अस्ति । एकनाथस्य भाषा विसृता रसलालिता अस्ति । तुकारामस्य वाणी तु परिशुद्धा सूत्रबद्ध अल्पाक्षररमणीया मर्मभेदिका चास्ति । तुकारामस्य अभङ्गवाण्यः अत्यन्तम् आत्मपराः इति कारणेन अत्र पारमार्थिकजीवनस्य दर्शनं भवति । कौटुम्बिकापत्तिभ्यः त्रस्तः कश्चित् कुटुम्बी आत्मसाक्षात्कारी साधुः भबितुम् अर्हति इति निरूपणम् अस्य अभङ्गवाणिषु भवति । साधकस्य प्रथमावस्थायां तुकारामः मनसि कृतस्य निश्चयानुसारं संसारात् निवृत्तः पारमार्थे प्रवृत्तः इति दृश्यते । द्वितीयावस्थायां भगवतः साक्षात्कारस्य प्रयत्ने असफलम् आत्मानं संलक्ष्य आध्यात्मिकनिराशास्थितौ जीवनयापनं कृतवान् । इति भावः अस्य अभङ्गेषु दृष्यते । तृतीयावस्थायां तुकारामस्य किङ्ककर्तव्यविमूढे अन्धकारः शीघ्रमेव निवारितः । आत्मसाक्षात्कारस्य सूर्येण आलोकितः तुकारामः ब्रह्मानन्दे लीनः अभवत् । एषा एव अस्य अन्तिमा चिरवाञ्छिता सफलावस्था । == धर्मरक्षणं मौढ्यखण्डनम् == एवम् ईश्वरप्राप्तेः साधनसम्पन्नताया पश्चात् अस्य मुखारविन्दात् या उपदेशवाणी प्रकटीभूता सा अत्यन्तम् अर्थपूर्णा अभवत् । स्वभावतः स्पष्टवादी इति कारणतः अस्य वाणिषु कठोरता दृश्यते । किन्तु उद्देशः तु समाजतः दुष्टानां निर्दलनं कृत्वा धर्मस्य संरक्षणम् । एषः सर्वदा सत्यस्य एव अवलम्बनं कृतवान् । कस्यचिदपि प्रसन्नतायाः अथवा अप्रसन्नतायाः विषयम् अनुलक्ष्य धर्मसंरक्षणेन सह मौढ्यस्य खण्डनम् अपि निरन्तरम् अकरोत् । दाम्बिकं साधुम्, अनुभवशून्यं दम्बपण्दितं, दुराचरीधर्मगुरुं च तीव्रतया आक्षिप्तवान् । तुकारामः मनसा भाग्यवादी आसीत् अतः अनेन चित्रितः मानवीयसंसारः निराशा, विफलता, उद्वेगः इत्यादिभिः पूर्णम् अस्ति । तथापि संसारिणां संसारं त्यजतु इति कदापि उपदेशं न दत्तवान् । संसारस्य क्षिणिकभोगेषु निरतैः मानवैः शाश्वतसुखस्य परमार्थप्राप्तेः विषये प्रयत्नः करणीयः इत्येव अस्य उपदेशः । तुकारामस्य अधिकांशकाव्यरचनं कैवल्याभङ्गछन्दसि भवति स्म । तथापि रूपकात्मकरचनानि अपि कृतवान् । सर्वाणि रूपकणि काव्यदृष्ट्या उत्कृष्टम् अस्ति । अस्य वाणि श्रोतॄणां कर्णे पतति चेत् तेषां हृदयं परिगृह्णाति एव । अस्य काव्येषु अलङ्काराणां शब्दचमकृतेः च आधिक्यं दृश्यते । अस्य अभङ्गानि सूत्रबद्धानि भवन्ति । अल्पैरेव पदैः महार्थप्रतिपादनस्य अस्य शैली मराठीभाषासाहित्ये अद्वितीया अस्ति । == तुकारामस्य मूलशिक्षा == तुकारामः छत्रपतेः [[शिवाजीमहाराजः|शिवाजीमहाराजस्य]] गुरुः अभवत् । साधुः तुकारमः अस्मिन् विषये दृढमतिः यत् मनुष्यः ईश्वरस्य सन्तानम् इति कारणेण सर्वे समानाः । अनेन [[समर्थरामादासः|समर्थरामादासेन]] च महाराष्ट्रधर्मप्रसारः अभवत् । यस्य सिद्धान्तः भक्त्यान्दोलनेन प्रभावितः आसीत् । महाराष्ट्रधर्मस्य प्रभावः तत्कालीनसमाजिकविचारधारायां नितराम् अभवत् । यद्यपि अनेन वर्णव्यवस्थायां कुठाराघातं कर्तुम् अवसरः न प्राप्तः तथापि वर्णव्यवस्थां शिथिलां कर्तुम् अवश्यं सफलः अभवत् । == बाह्यानुबन्धाः == * [https://web.archive.org/web/20071205195201/http://www.tukaram.com/ सतः तुकारामस्य जीवनचरित्रम् । ] * [http://tukaram.com/ तुकारामस्य विष्यये अधिकज्ञानम् । ] * [http://mr.wikibooks.org/wiki/%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%BE तुकारामगाधा (मराठीभाषाया) ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071201010514/http://mr.wikibooks.org/wiki/%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%BE |date=2007-12-01 }} * [http://www.cfilt.iitb.ac.in/tukaram/page122.html साधोः तुकारामस्य अभङ्गानि ।] (DV-TTYogesh अक्षरविन्यासः) * [http://www.marathimati.com/marathiche_mandand/SaintTukaramMaharaj.asp साधुः तुकारामः क्रि.श.१६५०तमवर्षः, मार्चमासः ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080606224356/http://www.marathimati.com/marathiche_mandand/SaintTukaramMaharaj.asp |date=2008-06-06 }} {{सनातनधर्मगुरवः}} [[वर्गः:हिन्दुधर्ममार्गदर्शकाः]] [[वर्गः:मध्ययुगीयधार्मिकव्यक्तयः]] r9kp9gd3pil63ltcqvrhiqbmy8afvau 0 5697 500826 500715 2026-09-25T23:47:35Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500826 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = Albert Abraham Michelson | image = Albert Abraham Michelson2.jpg | birth_date = {{birth date|df=yes|1852|12|19}} | birth_place = [[Strzelno]], [[Kingdom of Prussia]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1931|5|9|1852|12|19}} | death_place = [[Pasadena, California]] | nationality = United States | field = [[Physics]] | workplaces = [[Case Western Reserve University]]<br/>[[Clark University]]<br/>[[University of Chicago]] | alma_mater = [[United States Naval Academy]]<br/>[[University of Berlin]] | doctoral_advisor = [[Hermann Helmholtz]] | doctoral_students = [[Robert Millikan]] | known_for = [[Speed of light]]<br/>[[Michelson–Morley experiment]] | prizes = [[Nobel Prize in Physics]] (1907)<br>[[Copley Medal]] (1907)<br>[[Henry Draper Medal]] (1916) | signature = Albert A Michelson Signature.svg |spouse=Margaret Hemingway (1877-1898; divorced; 3 children)<br>Edna Stanton (1899-1931; his death; 3 children) }} सः विख्यातः वैज्ञानिकः। *[[जीवनी]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/michelson-a-a.pdf National Academy of Sciences Biographical Memoir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140630084737/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/michelson-a-a.pdf |date=2014-06-30 }} * [http://www.aip.org/history/gap/Michelson/Michelson.html Michelson's Life and Works from the American Institute of Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716182659/http://www.aip.org/history/gap/Michelson/Michelson.html |date=2012-07-16 }} * [http://www.usna.edu/LibExhibits/collections/michelson/navy.html U.S. Naval Academy and The Navy] * [https://web.archive.org/web/20130224091917/http://www.usna.edu/Library/sca/findingaids/michelson/index.html USNA Guide to the Albert A. Michelson Collection, 1803–1989] * [http://www.usna.com/Document.Doc?id=617 From USNA to Nobel: Albert A. Michelson's Life and Contributions]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://michelson-house.uchicago.edu Michelson House at the University of Chicago] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050904233217/http://michelson-house.uchicago.edu/ |date=2005-09-04 }} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1907/michelson-bio.html Michelson's Nobel Prize Biography] * [http://www.gutenberg.org/author/Albert_A._Michelson Gutenberg] * [http://www.gutenberg.net/browse/BIBREC/BR11753.HTM Experimental Determination of the Velocity of Light] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713092420/http://www.gutenberg.net/browse/BIBREC/BR11753.HTM |date=2019-07-13 }} * [http://www.imdb.com/title/tt0529603/ IMDB: Bonanza episode ''Look to the Stars''] * [http://www.laphamsquarterly.org/voices-in-time/norman-maclean-learns-from-the-master.php?page=all Norman Maclean: ''"Billiards Is a Good Game": Gamesmanship and America's First Nobel Prize Scientist''; reprinted in Lapham's Quarterly] * [http://www.europa.com/~telscope/usna.doc The U.S. Naval Academy Observatory Programs and Times Gone By: A Tale of Two Domes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161118151416/http://www.europa.com/~telscope/usna.doc |date=2016-11-18 }} * [http://www.navair.navy.mil/nawcwd/nawcwd/news/2008/2008-02_michelson.htm NAWS China Lake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922110020/http://www.navair.navy.mil/nawcwd/nawcwd/news/2008/2008-02_michelson.htm |date=2008-09-22 }} * [http://eprints.jcu.edu.au/4957/1/4957_Shankland%26Orchiston_2002.pdf Nineteenth Century Astronomy at the U.S. Naval Academy] [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] hfgl6u987ui8uji6uy8nmdfl7bz94sw 0 5736 500851 499691 2026-09-26T01:51:31Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500851 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = Joseph Fourier | image = Fourier2.jpg|300px | image_size = 250px | caption = Jean Baptiste Joseph Fourier | birth_date = {{Birth date|1768|3|21|df=y}} | birth_place = [[Auxerre]], [[Burgundy (region)|Burgundy]], [[Kingdom of France]] (now in [[Yonne]], France) | death_date = {{death date and age|1830|5|16|1768|3|21|df=y}} | death_place = [[Paris]], [[Bourbon Restoration|Kingdom of France]] | residence = France | nationality = French | field = Mathematician, [[physicist]], and historian | work_institution = [[École Normale]]<br /> [[École Polytechnique]] | alma_mater = [[École Normale]] | doctoral_advisor = [[Joseph Lagrange]] | doctoral_students = [[dirichlet|Gustav Dirichlet]]<br />[[Giovanni Plana]]<br />[[Claude-Louis Navier]] | known_for = [[Fourier series]]<br /> [[Fourier transform]]<br /> [[Heat conduction#Fourier's law|Fourier's law of conduction]] | prizes = | footnotes = }} सः विख्यातः वैज्ञानिकः। * [[जीवनी]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://fourier1824.geologist-1011.mobi Fourier, J. B. J., 1824, Remarques Générales Sur Les Températures Du Globe Terrestre Et Des Espaces Planétaires., in Annales de Chimie et de Physique, Vol. 27, pp. 136–167 – translation by Burgess (1837).] * [http://www.wmconnolley.org.uk/sci/fourier_1827/fourier_1827.html Fourier 1827: MEMOIRE sur les températures du globe terrestre et des espaces planétaires] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003105434/http://www.wmconnolley.org.uk/sci/fourier_1827/fourier_1827.html |date=2019-10-03 }} * [https://web.archive.org/web/20060622200040/http://w3houches.ujf-grenoble.fr/ Université Joseph Fourier, Grenoble, France] *[http://blog.mathsbank.co.uk/2010/06/joseph-fourier-and-vuvuzela.html Joseph Fourier and the Vuvuzela] on [http://mathsbank.co.uk MathsBank.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120428155940/http://mathsbank.co.uk/ |date=2012-04-28 }} * {{MathGenealogy|id=17981}} * [http://portail.mathdoc.fr/cgi-bin/oetoc?id=OE_FOURIER__2 Joseph Fourier – Œuvres complètes, tome 2] Gallica-Math * Joseph Fourier, [http://books.google.de/books?id=TDQJAAAAIAAJ&pg=PA525 Théorie analytique de la chaleur] Google books [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] ad8g8r7d1xbtz9utzrler9r38rd9oqi 0 5763 500889 480965 2026-09-26T04:32:39Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500889 wikitext text/x-wiki सः विख्यातः वैज्ञानिकः। *[[जीवनी]] {{Infobox scientist |name = विलियम डी फिलिप्स |image = William D. Phillips.jpg |caption = Phillips at the 2012 [[Nobel Laureate Meetings at Lindau|Lindau Nobel Laureate Meeting]] |image_size = 200px |birth_date = {{Birth date and age|1948|11|5}} |birth_place = [[Wilkes-Barre, Pennsylvania|Wilkes-Barre]], [[Pennsylvania]] |nationality = [[United States]] |fields = [[Physics]] |workplaces = [[National Institute of Standards and Technology|NIST]]<br>[[University of Maryland, College Park]] |alma_mater = [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]]<br>[[Juniata College]] |known_for = [[Laser cooling]] |awards = [[Nobel Prize in physics]] (1997) |religion = [[Methodist]] }} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://nobelprize.org/physics/laureates/1997/phillips-autobio.html Nobel autobiography] *[http://physics.nist.gov/News/Nobel/phillipscv.html Curriculum Vitae] from [[NIST]]. *[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/press.html development of methods to cool and trap atoms with laser light.] *[https://web.archive.org/web/20100516090229/http://www.asa3.org/ASA/newsletter/SEPOCT99.htm "Nobelist William Phillips Addresses ASA '99"] [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः‎]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] kbn5akltztb69z45ly6r2t6zjz2jkpo 0 5764 500888 495170 2026-09-26T04:32:38Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500888 wikitext text/x-wiki सः विख्यातः वैज्ञानिकः। * [[जीवनी]] {{Infobox scientist |name = विल्लि फोलर |image = |birth_date = {{birth date|1911|8|9}} |birth_place = [[Pittsburgh, Pennsylvania|Pittsburgh]], [[Pennsylvania]] |death_date = {{death date and age|1995|3|14|1911|8|9}} |death_place = [[Pasadena, California|Pasadena]], [[California]] |doctoral_advisor = [[Charles Christian Lauritsen]] |academic_advisor = |doctoral_students = [[George Fuller (physicist)|George Fuller]], [[Donald Clayton]], [[F. Curtis Michel]] |influences = [[Fred Hoyle]] |influenced = |awards = [[Nobel Prize for Physics]] (1983) }} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.osti.gov/accomplishments/fowler.html Biography and Bibliographic Resources], from the [[Office of Scientific and Technical Information]], [[United States Department of Energy]] * [http://etd.caltech.edu/etd/available/etd-10112002-114537/ W.A. Fowler: ''Radioactive elements of a low atomic number'', Ph.D. dissertation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713073341/http://etd.caltech.edu/etd/available/etd-10112002-114537/ |date=2007-07-13 }} * [http://www.nobel.se/physics/laureates/1983/fowler-autobio.html A Brief Autobiography of W.A. Fowler] * [https://web.archive.org/web/20061213014546/http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/FowlerW/index.html Bruce Medal page] * [http://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/kt2d5nb7kj Guide to the Papers of William A. Fowler, 1917-1994] * [http://www.phy.ornl.gov/astrophysics/data/cf88/index.html Caughlan and Fowler 1988: THERMONUCLEAR REACTION RATES], [[Oak Ridge National Laboratory]] * [http://oralhistories.library.caltech.edu/94/ Interview with William A. Fowler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150307014859/http://oralhistories.library.caltech.edu/94/ |date=2015-03-07 }}, Caltech Archives Oral Histories Online [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः‎]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 073s9xlqkysgyx64pamgqbw7e7vbam7 0 5924 500858 500734 2026-09-26T02:13:48Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500858 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = थामस् एडिसन् | image = Thomas_Edison2.jpg | imagesize = 220px | caption = <div style="font-size: 90%">"Genius is one percent inspiration, ninety-nine percent perspiration."<br />– Thomas Alva Edison, [[Harper's Magazine|Harper's Monthly]] (September 1932 edition)</div> | birth_name = Thomas Alva Edison | birth_date = {{Birth date|mf=yes|1847|02|11}} | birth_place = [[Milan, Ohio]], U.S. | death_date = {{Death date and age|mf=yes|1931|10|18|1847|02|11}} | death_place = [[West Orange, New Jersey]], U.S. | occupation = Inventor, businessman | education = self educated with visits to the [[Cooper Union]] | nationality = [[American people|American]] | spouse = Mary Stilwell (1871-1884)<br />Mina Miller (1886-1931) | religion = [[Deism|Deist]] | partner = | children = Marion Estelle Edison (1873–1965)<br />Thomas Alva Edison Jr. (1876–1935)<br />William Leslie Edison (1878–1937)<br />[[Madeleine Edison]] (1888–1979)<br />[[Charles Edison]] (1890–1969)<br />[[Theodore Miller Edison]] (1898–1992) | parents =Samuel Ogden Edison, Jr. (1804–1896)<br />Nancy Matthews Elliott (1810–1871) | relatives = [[Lewis Miller (philanthropist)|Lewis Miller]] (father-in-law) | signature = Thomas Alva Edison Signature.svg | website = | footnotes = }} [[File:A day with Thomas A. Edison.webm|thumb|thumbtime=1|upright=1.1|''A Day with Thomas Edison'' (1922)]] [[चित्रं:Edison-at home in Ft. Myers Florida 1914 detail LC-LC-USZ62-131044, adjusted.jpg|thumb|right|थामस् एडिसन्]] थामस् एडिसनस्य नाम वयं सर्वे जानीमः एव । सः कदाचित्‌ चिन्तितवान्‌ 'मया मतदानपञ्जीकरणयन्त्रं निर्मातव्यम्‌' इति । निरन्तरचिन्तनेन सः तादृशस्य यन्त्रस्य निर्माणे समर्थः जातः एव । यन्त्रस्य स्वाम्यम्‌ अपि सम्पादितं तेन । एतस्मात्‌ मया प्रभूतं यशः सम्पाद्येत इति अभावयत्‌ सः । राष्ट्राध्यक्षाय तत्‌ यन्त्रं दर्शयितुं सः वाषिङ्गटन्‌ नगरं गतवान्‌ । संसदः सभाध्यक्षः च तेन दृष्टः । स्वस्य यन्त्रस्य वैशिष्ट्यं कार्यनिर्वहणसामर्थ्यं च सः विवृतवान्‌ अध्यक्षस्य पुरतः । एतस्य उपयोगतः मतदानविलम्बस्य दोषः दूरीकर्तुं शक्यः । एकस्य क्षणस्य विलम्बम् अपि एतत्‌ यन्त्रं न सहते । मतदाने एकोऽपि दोषः न भवति एतस्य उपयोगतः इति अवदत्‌ सः । सर्वे अपि सश्रद्धं श्रुत्वा तदीयं प्रयत्नं प्रशस्तवन्तः । राष्ट्राध्यक्षः - 'यन्त्रमिदं संसद्भवने यदि योज्येत तर्हि मतदाने शीघ्रता भवेत्‌ । किन्तु एतत्‌ यन्त्रम् अत्र प्रयोजनाय न भवेत्‌ । यतः राजनीतिपुरुषाः विलम्बम् एव इच्छन्ति । चर्चानिर्वहणादिनिमित्तं कालविलम्बः आवश्यकः एव भवति' इति उक्त्वा यन्त्रस्वीकारं निराकृतवान्‌ । एतस्य श्रवणात्‌ एडिसनः विषण्णवदनः जातः । गुणः अपि अत्र दोषाय जातः इति चिन्तयन्‌ सः निर्णीतवान्‌ इतः परं मया उच्चस्तरीयेभ्यः किमपि न करणीयम्‌ । यः यः आविष्कारः क्रियेत सः सामान्यानां जनानां निमित्तम् एव स्यात्‌ इति । अग्रे तेनैव एडिसन्‌ महोदयेन विद्युद्दीपस्य आविष्कारः कृतः । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== ;Locations * [http://www.menloparkmuseum.com/ Menlo Park Museum and Edison Memorial Tower] * [http://www.nps.gov/edis/index.htm Thomas Edison National Historical Park] (National Park Service) * [http://www.hfmgv.org/exhibits/edison/ Edison exhibit and Menlo Park Laboratory at Henry Ford Museum] * [http://www.edisonmuseum.org/ Edison Museum] * [http://www.phmuseum.org/depot/depot.htm Edison Depot Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021007230636/http://phmuseum.org/depot/depot.htm |date=2002-10-07 }} * [http://www.tomedison.org/ Edison Birthplace Museum] * [http://www.edisonhouse.org/ Thomas Edison House] ;Information and media * [http://ariwatch.com/VS/TheDiaryOfThomasEdison.htm The Diary of Thomas Edison] * [http://www.archives.gov/exhibits/american_originals_iv/sections/thomas_edison_patent.html Edison's patent application for the light bulb] at the National Archives. * {{IMDb name|id=0249379|name=Thomas Edison}} * [http://www.wired.com/science/discoveries/news/2008/01/dayintech_0104? January 4, 1903: Edison Fries an Elephant to Prove His Point] – [[Wired (magazine)|''Wired'']] article about Edison's "macabre form of a series of animal electrocutions using AC." * [http://www.nps.gov/history/NR/twhp/wwwlps/lessons/25edison/25edison.htm ''The Invention Factory: Thomas Edison's Laboratories''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726131136/http://www.nps.gov/history/NR/twhp/wwwlps/lessons/25edison/25edison.htm |date=2014-07-26 }} * [http://edison.rutgers.edu/ Rutgers: Edison Papers] * [http://www.edisonian.com/ Edisonian Museum Antique Electrics] * "[https://web.archive.org/web/20161204032415/http://www.pbs.org/wgbh/amex/edison/ Edison's Miracle of Light]" * [http://www.thomasedison.org Edison Innovation Foundation] – [[Non-profit foundation]] supporting the legacy of Thomas Edison. * [http://www.hfha.org/HenryFord.htm#Ford-Edison-Firestone-Burroughs The Illustrious Vagabonds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101221063324/http://www.hfha.org/HenryFord.htm#Ford-Edison-Firestone-Burroughs |date=2010-12-21 }} * [http://books.google.com/books?id=vuQDAAAAMBAJ&pg=PA614&dq=Popular+Mechanics+1931+curtiss&hl=en&ei=sZj0TNiVFcPXngeTp8W2CQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDMQ6AEwAw#v=onepage&q=Popular%20Mechanics%201931%20curtiss&f=true "The World's Greatest Inventor", October 1931, Popular Mechanics] detailed, illustrated article * 14 minutes "instructional" film with fictional elements [https://archive.org/details/filmcollectief-01-661 The boyhood of Thomas Edison] from 1964, produced by Coronet, published by ''archive.org'' *[http://www.booknotes.org/Watch/63449-1/Neil+Baldwin.aspx ''Booknotes'' interview with Neil Baldwin on ''Edison: Inventing the Century'', March 19, 1995.] *[http://www.booknotes.org/Watch/178806-1/Jill+Jonnes.aspx ''Booknotes'' interview with Jill Jonnes on ''Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse and the Race to Electrify the World'', October 26, 2003.] [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] smjtce99pu1lxzxwxf4iado08a1p9xu 0 8102 500899 490629 2026-09-26T05:00:29Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500899 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = सर् |name = चिन्तामण् द्वारकानाथ देशमुख् |honorific-suffix = |image = CD Deshmukh.jpg |caption = १९५९तने वर्षे चिन्तामण् द्वारकानाथ देशमुख् |office = अर्थसचिवः |primeminister = [[जवाहरलाल नेह्रू]] |predecessor = [[जान् मथै]] |successor = [[टि टि कृष्णमाचारि]] |term = मे २९, १९५०<ref>http://photodivision.gov.in/waterMarkdetails.asp?id=14554.jpg</ref>-१९५७ |order1 = तृतीयः |office1 = 'भारतीयरिसर्वबेङ्क' कार्यालयेमुख्याधिकारिः |predecessor1 = जेम्स् ब्रैड् टेलर् |successor1 = बेनेगल् राम राव् |term1 = १९४३-४९ |birth_place = नाटे, मह्दनगरम्, [[रायगडमण्डलम्]], [[महाराष्ट्रराज्यम्]] |birth_date = {{Birth date|1896|01|14|df=y}} |death_date = {{Death date and age|df=y|1982|10|02|1896|01|14}} |alma_mater = [[केम्ब्रिड्ज् विश्वविद्यालयः]] |nationality = भारतीयः |religion = [[हिन्दू]] }} '''चिन्तामण् द्वारकानाथ देशमुखवर्यः'''( Chintaman D Deshmukh) [[भारतम्|भारतस्य]] प्रमुखः अर्थशास्त्रज्ञः आसीत् । सः सी. डि. देशमुख् इत्येव प्रसिद्धः आसीत् । अयं 'भारतीयरिसर्व् बेङ्क्' ( Reserve Bank Of India) नामकस्य वित्तकोशस्य प्रथमप्रशासकः अपि आसीत् । १९४३ तमे वर्षे आङ्ग्लसर्वकारपरतया रिसर्ववित्तकोशे अध्यक्षपदवीं अलङ्कृतवान् । स्वातन्त्र्यानन्तरं सः केन्द्रसर्वकारस्य सचिवमण्डले ६ वर्षाणि यावत् अर्थसचिवत्वेन सेवां कृतवान् । ==प्रारम्भिकजीवनम्== १८९६ तमे वर्षे जनवरीमासस्य १४ दिनाङ्के [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रराज्यस्य]] [[रायगढमण्डलम्|रायगढदुर्गस्य]] समीपस्थे 'नाटा'नामके ग्रामे देशमुखवर्यः अजायत । एतस्य पिता द्वारकानाथगणेशः सुप्रसिद्धः न्यायवादी आसीत् । माता भागीरथीबाई । एतेषां पूर्णकुटुम्बः एव समाजसेवाकार्ये निरतः आसीत् । बाल्यादारभ्य देशमुखवर्यः प्रतिभान्वितः उत्तमविद्यार्थी च आसीत् । सः मुम्बैविश्वविद्यालयस्य दशमकक्षापरीक्षायां राष्ट्रियस्तरे प्रथमस्थानं प्राप्तवान् । १९१७तमे वर्षे [[ब्रिटेन्]]-देशस्य 'केम्ब्रिज् जीसस् विद्यालयतः' सस्यशास्त्रे 'फ़्रान्क् स्मार्ट्' पदकेन सह विज्ञानपदवीं प्राप्तवान् । १९१८तमे वर्षे [[लन्डन्]]-नगरे 'ई सि एस्' परीक्षायां प्रथमस्थानं प्राप्तवान् । ==वृत्तिजीवनम्== *१९३९तमे वर्षे देशमुखवर्यः रिसर्व्-बेङ्क् मध्ये लयसन्-अधिकरिरूपेण तदनन्तरं कार्यदर्शिरूपेण कार्यम् आरब्धवान् । १९४३- १९५०तमवर्षपर्यन्तं सः वित्तकोशस्य मुख्याधिकारिपदं निरूढवान् । *१९४४तमे वर्षे 'ब्रेटन-उड्स्' सम्मेलने भारतस्य प्रतिनिधिरूपेण भागं स्वीकृतवान् । सम्मेलनस्य परिणामतः अन्ताराष्ट्रिय-आर्थिकनिधिः (IMF) (इन्टर्नाशनल् बेङ्क् फ़ार् रिकन्स्ट्रक्षन् आण्ड् डेवेलप्मेण्ट्)(IBRD) नामकं संस्थाद्वयं स्थापितम् । तदनन्तरं देशमुखवर्यः एकवर्षपर्यन्तम् एतयोः संस्थयोः सदस्यः आसीत् । १९५१तमे वर्षे प्यारिस्-नगरे एतयोः संयुक्ताश्रयेण वार्षिकसम्मेलनं सञ्जातम् । तत्र देशमुखवर्यः अध्यक्षः आसीत् । *आङ्ग्लसर्वकारतः भारतदेशः यदा विभक्तः तदा देशमुखवर्यः विभक्तराष्ट्रद्वयस्य वित्तकोशीयव्यवहारान् आमूलाग्रं परिशीलितवान् । १९४९तमे वर्षे जनवरी मासे देशमुखवर्यस्य मार्गदर्शनेन रिसर्व् बेङ्क् संस्थायाः राष्ट्रीकरणं जातम् । *१९५०तः १९५६तमवर्षपर्यन्तं देशमुखवर्यः भारतसर्वकारस्य अर्थसचिवत्वेन कार्यं कृतवान् । आर्थिकप्रवृत्तीनाम् अध्ययनार्थं संशोधनविभागमेकं स्थापितवान् । सचिवपदस्य कृते त्यागपत्रं दत्त्वा सः विश्वविद्यालयानाम् अनुदानायोगस्य पूर्णावधि-अध्यक्षरूपेण नियुक्तः । तदनन्तरं [[देहलीविश्वविद्यालयः|देहलीविश्वविद्यालयस्य]] कुलपतिः अभवत् । ==वैयक्तिकजीवनम्== देशमुखवर्यः एकाम् आङ्ग्लकन्याम् ऊढवान् । एतयोः एका पुत्री अपि जाता । किन्तु भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं सा इङ्ग्लेण्ड्देशं प्रति गतवती । अनन्तरं देशमुखवर्यः दुर्गाबाई इत्याख्यां कन्यां परिणीतवान् । सा काङ्ग्रेस्पक्षस्य सदस्या स्वातन्त्रयोधा च । १९८२ तमे वर्षे अक्टोबर् मासस्य २ दिनाङ्के देशमुखवर्यः दिवङ्गतः । ==पुरस्काराः== *१९३७तमे संवत्सरे CIE (Companion of the Order of the Indian Empire)-संस्थायां देशमुखवर्यः नियुक्तः । * १९४४तमे संवत्सरे, आङ्ग्लसर्वकारतः 'नैट्-हुड्' (Knighthood) उपाधिं प्राप्तवान् । *१९५७तमे संवत्सरे,कोल्कताविश्वविद्यालयपरतया विज्ञानविषये गौरवडाक्टरेट्-पदवीं प्राप्तवान् । <ref>[http://www.caluniv.ac.in/About%20the%20university/university_frame.htm Honoris Causa]</ref> *१९५९तमे संवत्सरे, [[रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारः|रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारं ]] प्राप्तवान् । <ref>{{cite web |url = http://www.rmaf.org.ph/Awardees/name.htm |title = The Ramon Magsaysay Awardees by Name |accessdate = 2006-12-08 |publisher = The Ramon Magsaysay Foundation}}</ref>) *१९७५तमे संवत्सरे, भारतीयसर्वकारतः पद्मविभूषणप्रशस्तिं प्राप्तवान् । ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://web.archive.org/web/20061230044744/http://www.rbi.org.in/Content/Annual_CDMemorial.aspx चिन्तामणी द्वारकानाथ देशमुखः] * [http://indian-coins.com/republicindianotes/2-10000-rupees/c-d-deshmukh द्वारकानाथ देशमुखः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819084520/http://indian-coins.com/republicindianotes/2-10000-rupees/c-d-deshmukh |date=2014-08-19 }} [[वर्गः:भारतीय-अर्थशास्त्रज्ञः]] [[वर्गः:रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारभाजः]] lcpn849i2cc2yv3rg3hon5976cuifvk 0 9441 500890 500007 2026-09-26T04:38:26Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500890 wikitext text/x-wiki यस्मिन् लोके विद्यमानाः प्रायेण सर्वेऽपि विषयाः व्यवस्थितरूपेण निरूपिताः भवन्ति सः '''विश्वकोषः''' इत्युच्यते। <ref>विश्वकोषानुसारं १) {{url|http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/encyclopedia}}, <br> २) {{url|http://dictionary.cambridge.org/dictionary/british/encyclopedia}}, <br> ३) {{url|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/186603/encyclopaedia}}</ref> [[File:Encyclopaedia Britannica 15 with 2002.jpg|thumb|ब्रिटानिक् इङ्ग्लिष् विश्वकोषस्य १५तमी आवृत्तिः। (क्रि.श १९७४-२०१०)]] [[File:Acer Aspire 8920 Gemstone.jpg|thumbnail|right|अद्यत्वे सङ्गणके अन्तर्जालद्वारा प्राप्तुं शक्यः विश्वकोषः]] ==व्युत्पत्तिः== '''विश्वकोषः''' [आङ्लम्: '''Encyclopedia''' / '''Encyclopaedia''' एन्^सैक्ल(/सैक्लो)पीडिअ] इति विश्वे विद्यमानां सर्वेषां विषयाणां कोषः। ==इतिहासः== [[Image:naturalishistoria.jpg|thumb|Naturalis Historiæ - १६६९ तमावृत्त्याः शीर्षकपुटम्]] *विश्वकोषसदृशाः ग्रन्थाः प्रायेण २००० वर्षेभ्यः प्राक् अपि आसन्। [[क्रि.पू]] ११६ तमे वर्षे रोम्-देशस्य मार्कस् टेरेन्सि अस्-वारो(Marcus Terentius Varro) इत्येषः नैन् बुक्स् आफ डिसिप्लीन्स्(Nine Books of Disciplines) इति विश्वकोषसदृशं ग्रन्थम् अरचयत्। एषः ग्रन्थः विश्वकोषकर्तॄणां मार्गदर्शकः अभवत्। *क्रि.श ७७-७८ तमे वर्षे रोम् देशस्य फ्लिनि दि एल्डर्(Pliny the Elder) इत्येषः न्याचुरल् हिस्टरी(Natural History, Naturalis Historia) इति विश्वकोषं रचितवान्। क्रि.श ८०० तमे वर्षे विरचिते चीना-देशस्य टुयु इत्येतस्य विश्वकोषे विषयाः व्यवस्थितरूपेण विभक्ताः आसन्। *क्रि.श ९४७-१००२ वर्षेषु चीना-देशस्य उषु इत्येषः ३० भागात्मकं विश्वकोषं व्यरचयत्। आधुनिकविश्वकोषाणां रचनं १७-१८ शतमानकाले आरब्धम्। [[Image:Britannica 1. baskı.JPG|220px|thumb|right| ब्रिटानिक् इंग्लिष् विश्वकोषस्य प्रथमा आवृत्तिः। (क्रि.श १७६८-१७७१)]] [[File:Brockhaus Lexikon.jpg|right|thumb|300px|Brockhaus Konversations Lexikon - जर्मन् विश्वकोषस्य १४तमावृत्तिः। (१८९६–१९०८)]] ==प्रसिद्धाः विश्वकोषाः== *[[:en:Encyclopædia Britannica|एन्सैक्लोपीडिया ब्रिटानिका]]: एषः आधुनिकविश्वकोषेषु प्राचीनतमः। एतस्य प्रथमा आवृत्तिः १७६८ तमे वर्षे प्रकाशिता। *[[विकिपीडिया]]: एषः कश्चन अन्तर्जाल-आधारितः विश्वकोषः। अत्र अनेकासु भाषासु लेखाः समुपलभ्यन्ते। आङ्लभाषायामेव प्रायः ४.७ दशलक्षं लेखाः वर्तन्ते। ==भारते विश्वकोषाणां संरचनम्== # पौराणिकविषयैः सह वैद्यकीयं, व्याकरणं, ज्यौतिषं, नाट्यं, सङ्गीतेत्यादयः विषयाः गरुडपुराणे, अग्निपुराणे नारदपुराणे च विद्यन्ते। एते ग्रन्थाः वाङ्मयकोषाः इत्युच्यन्ते। #'षड्दर्शनसमुच्चयः' इत्येषः आयुर्वेदग्रन्थोऽपि विश्वकोषकल्पः। आग्नेयपुराणम् सर्वविद्यासङ्ग्रह इति नाम्ना विश्वकोषस्वरूपतां भजते। # क्रि.श १९०२-१९११ वर्षे बेङ्गालिभाषया रङ्गनाथमुखर्जी एवं नागेन्द्रनाथबसु इत्याभ्यां विरचितः २२ सम्पुटात्मकः विश्वकोषः भारतस्य प्रथमः विश्वकोषः इति कीर्तिभाक् भवति। # क्रि.श १९१३ तमे वर्षे कोमराजु वेङ्कटलक्ष्मणराव् इत्येषः तेलुगुभाषया विश्वकोषं प्रकाशयितुं प्रायतत। # क्रि.श १९६२ तमे वर्षे चेन्नै नगरतः ९ सम्पुटात्मकः विश्वकोषः तमिळुभाषया प्रकाशितः। # क्रि.श१९७२ तमे वर्षे केरळतः सर्वविज्ञानकोषम् इति २० सम्पुटात्मकः विश्वकोषः प्रकाशितः। ==टिप्पणी== {{Reflist|30em}} ==उद्धरणम्== {{refbegin|30em}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=encyclopedia&searchmode=none EtymologyOnline] * {{cite web |url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/186603/encyclopaedia|title=Encyclopaedia|author= |work= Encyclopædia Britannica|quote= |accessdate=July 27, 2010}} * {{cite book |title= Modern Lexicography|last= Béjoint|first= Henri |authorlink= |year= 2000|publisher= Oxford University Press|location= |isbn= 0-19-829951-6|page= |pages= |url= |accessdate=|quote= }} * {{cite book|title=Lexicography at a Crossroads: Dictionaries and Encyclopedias Today, Lexicographical Tools Tomorrow|editor=Bergenholtz, H., Nielsen, S., Tarp, S.|publisher=Peter Lang|year=2009|isbn=978-3-03911-799-4}} * {{cite book|last=Blom|first=Phillip|title=Enlightening the World: Encyclopédie, the Book that Changed the Course of History|url=https://archive.org/details/enlighteningworl0000blom|publisher=Palgrave Macmillan|location=New York; Basingstoke|year=2004|isbn=978-1-4039-6895-1|oclc=57669780}} * {{cite book|last=Collison|first=Robert Lewis|title=Encyclopaedias: Their History Throughout the Ages|publisher=Hafner|location=New York, London|year=1966|edition=2nd|oclc=220101699}} * {{cite book |title= The Oxford History of English Lexicography, Volume I|last= Cowie|first=Anthony Paul|year= 2009|publisher= Oxford University Press|location= |isbn= 0-415-14143-5|page=|pages= |url= http://books.google.com/?id=nhnVF9Or_wMC&printsec=frontcover&q|accessdate=August 17, 2010|quote=}} * {{cite book|last=Darnton|first=Robert|title=The business of enlightenment : a publishing history of the Encyclopédie, 1775–1800|url=https://archive.org/details/businessofenligh0000darn|publisher=Belknap Press|location=Cambridge|year=1979|isbn=0-674-08785-2}} * {{cite book |title= Dictionary of Lexicography|last= Hartmann|first=R. R. K. |last2=James|first2=Gregory|coauthors= Gregory James|year= 1998|publisher= Routledge|location= |isbn= 0-415-14143-5|page=|pages= |url= http://books.google.com/?id=49NZ12icE-QC&pg=PA49&dq=%22encyclopedic+dictionary%22%2Bencyclopedia&q=%22encyclopedic%20dictionary%22%2Bencyclopedia|accessdate=July 27, 2010|quote=}} * {{cite book|title=Notable encyclopedias of the seventeenth and eighteenth centuries: nine predecessors of the Encyclopédie|editor=Kafker, Frank A.|publisher=Voltaire Foundation|location=Oxford|year=1981|isbn=978-0-7294-0256-9|oclc=10645788}} * {{cite book|title=Notable encyclopedias of the late eighteenth century: eleven successors of the Encyclopédie|url=https://archive.org/details/notableencyclope0000unse|editor=Kafker, Frank A.|publisher=Voltaire Foundation|location=Oxford|year=1994|isbn=978-0-7294-0467-9|oclc=30787125}} * {{cite book|last=Needham|first=Joseph|title=Science and Civilization in China|publisher=Caves Books Ltd.|location=Taipei|year=1986|volume=5 – Chemistry and Chemical Technology|chapter=Part 7, Military Technology; the Gunpowder Epic|isbn=978-0-521-30358-3|oclc=59245877}} * {{cite journal|last=Rosenzweig|first=Roy|authorlink=Roy Rosenzweig|date=June 2006|title=Can History Be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past|journal=Journal of American History|volume=93|issue=1|pages=117–46|issn=1945-2314|url=http://chnm.gmu.edu/essays-on-history-new-media/essays/?essayid=42 | doi = 10.2307/4486062 }} * Sideris, Athanasios (2006). [https://www.academia.edu/481168/The_Encyclopedic_Concept_in_the_Web_Era= "The Encyclopedic Concept in the Web Era"], in Ioannides M., Arnold D., Niccolucci F. and K. Mania (eds.), ''The e-volution of Information Communication Technology in Cultural Heritage. Where Hi-Tech Touches teh Past: Risks and Challenges for the 21st Century. VAST 2006'', Epoch, Budapest, pp.&nbsp;192–197. ISBN 963-8046-74-0. * {{cite book|last=Walsh|first=S. Padraig|title=Anglo-American general encyclopedias: a historical bibliography, 1703–1967|url=https://archive.org/details/angloamericangen0000wals|publisher=Bowker|location=New York|year=1968|page=[https://archive.org/details/angloamericangen0000wals/page/270 270]|oclc=577541}} * {{cite book|last=Yeo|first=Richard R.|title=Encyclopaedic visions : scientific dictionaries and enlightenment culture|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, New York|year=2001|isbn=978-0-521-65191-2|oclc=45828872|url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/history-ideas-and-intellectual-history/encyclopaedic-visions-scientific-dictionaries-and-enlightenment-culture?format=HB}} {{refend}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.educ.fc.ul.pt/hyper/eng/index.html Encyclopaedia and Hypertext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060114061155/http://www.educ.fc.ul.pt/hyper/eng/index.html |date=2006-01-14 }} <!-- Is this important enough to include in this article? --> * [http://www.accuracyproject.org/cbe-errors-books.html Internet Accuracy Project] – Biographical errors in encyclopedias and almanacs * [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text Encyclopedia] – Diderot's article on the Encyclopedia from the original [[Encyclopédie]]. * [http://www.dm.unipi.it/~tucci/index.html De expetendis et fugiendis rebus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615051823/http://www.dm.unipi.it/~tucci/index.html |date=2008-06-15 }} – First Renaissance encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20010718235527/http://kennedy.byu.edu/staff/peterson/Multivol/Multibooks.html Errors and inconsistencies in several printed reference books and encyclopedias] * [http://reviews.cnet.com/1990-3118_7-6378998-1.html Digital encyclopedias put the world at your fingertips] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109213126/http://reviews.cnet.com/1990-3118_7-6378998-1.html |date=2013-11-09 }}&nbsp;– [[CNET]] article * [https://web.archive.org/web/20080112134535/http://www.uwstout.edu/lib/reference/encycl.htm Encyclopedias online] University of Wisconsin&nbsp;– Stout listing by category * [http://uwdc.library.wisc.edu/collections/HistSciTech/Cyclopaedia Chambers' ''Cyclopaedia''], 1728, with the 1753 supplement * [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=moa&cc=moa&key=title&page=browse&value=encyclop%C3%A6dia+americana&Submit=Quick+Browse ''Encyclopædia Americana''], 1851, [[Francis Lieber]] ed. (Boston: Mussey & Co.) at the University of Michigan Making of America site * [http://www.1902encyclopedia.com/ ''Encyclopædia Britannica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122212107/https://www.1902encyclopedia.com/ |date=2018-11-22 }}, articles and illustrations from 9th ed., 1875–89, and 10th ed., 1902–03. 4d7a8dp6mlnlc56fxkv1dntb0qnurld 0 9647 500883 496270 2026-09-26T04:18:31Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500883 wikitext text/x-wiki '''कूजन्तं रामरामेति मधुरं मधुराक्षरम्। '''आरुह्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिकोकिलम्॥''' '''अन्वयः-''' अहं वन्दे कोकिलः इव वाल्मीकिं यः सदा ‘राम, राम’ इति मधुरं मधुराक्षरम् अकूजत् तथा च कविताशाखाम् आरोहत्। ​ [[File:Indischer Maler von 1780 001.jpg|220px|right]] रामस्य अयनं (चरितं) रामायणम् । रामायणमादिकाव्यं सर्वेषां संस्कृतभाषाकाव्यानां जीवातुभूतं च भवति । रामायणं [[महाभारतम्|महाभारत]]<nowiki/>वत् कश्चिदितिहासग्रन्थो भवति । संस्कृतसाहित्येषु रामायणवत् प्रसिद्धः लोकप्रियश्च अन्यो ग्रन्थो नास्तीति वक्तुं शक्यते । नीतिदृष्ट्या काव्यात्मकदृष्ट्या लोकोपकारकदृष्ट्या च रामायणस्य महत्त्वं वर्धते । पितृपुत्रधर्मस्य पतिपत्नीधर्मस्य भ्रातृधर्मस्य तथा अन्यकौटुम्बिकधर्मस्य च आदर्शभूतो अयं ग्रन्थः ॥ आदिकाव्यस्य रामायणस्य कर्ता श्रीमद्वाल्मीकिः । पारम्परिक इतिहासरेवम् कथयते यत् श्रीवाल्मीकिः पूर्वं कश्चित् तस्करः (निषादः) आसीत् रत्नाकरो इति नाम्ना । सप्तऋषीणां दर्शनं कृत्वा तेषां कथितं मन्त्रं जपं कृत्वा तपस्यां कृत्वा रत्नाकरवाल्मीकिः जातः। रामायणे न केवलं युद्धमात्रं प्रत्युत सकलालङ्काराणां प्रकृतिसौन्दर्यस्य धर्मस्य च यत्र तत्र वर्णनं दृश्यते । सरलसंस्कृतभाषापठनार्थम् अत्यन्तोपयोगि साधनं च भवत्येतत् ॥ रामायणमादिकाव्यम् इति प्रसिद्धम्। इतिहासग्रन्थः इत्यपि भाव्यते एतत्। एतस्य ग्रन्थस्य रचयिता वाल्मीकिः। किरातकुले उत्पन्नः सः नारदस्य उपदेशात् तपः अकरोत्। तस्य शरीरम् आवृत्य वल्मीकः उत्पन्नः। ततः स बहिः आगतः इत्यतः तस्य नाम ‘वाल्मीकिः’ इति काचित् कथा श्रूयते। [[तमसानदी|तमसानदीं]] स्नानार्थं गच्छन् वाल्मीकिः व्याधेन मारितं क्रौञ्चं पश्यति। तदा शोकाकुलः सः - 'मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः' इति व्याधं शपति। ततः [[नारदः|नारदमुखात्]] रामस्य कथां श्रुत्वा सः रामायणं रचयति। सीतारामयोः वियोगः रामायणस्य मुख्यं कथावस्तु। महाभारते रामायणस्य कथा वर्णिता दृश्यते। [[पाणिनिः|पाणिनेः]] अष्टाध्याय्याम् अपि कैकेयीकौसल्यादयः शब्दाः उपलभ्यन्ते। अतः रामायणं महाभारतात् पाणिनेः च पूर्वम् आसीत् इति स्पष्टम्। रामायणं कदा आसीत् इति विषये मतभेदाः बहवः सन्ति। तथापि एतावत्तु वक्तुं शक्यते यत् वाल्मीकिः रामायणं क्रि·पू·पञ्चशतवर्षेभ्य: पूर्वम् रचितवान् स्यात् इति। रामायणग्रन्थे २४००० श्लोकाः सन्ति। रामायणस्य प्रतिसहस्रतमस्य श्लोकस्य आदौ गायत्रीमन्त्रस्य एकैकम् अक्षरं प्राप्यते। पाठभेदादयः न भवेयुः इति उद्देशेन एवं कृतं स्यात् कविना। रामायणं सर्वासु भारतीयभाषासु बह्वीषु विदेशीयभाषासु च अनूदितम् उपलभ्यते। एतस्मात् रामायणस्य जनप्रियता अतिस्पष्टा भवति। वाल्मीकेः शैली ललिता सरला सुन्दरी च। श्रीरामस्य धर्मनिष्ठा, सीतायाः सौशील्यं, भरतस्य भ्रातृवात्सल्यं, लक्ष्मणस्य कर्तव्यनिष्ठा, आञ्जनेयस्य कार्यदक्षता, सुग्रीवस्य सौहार्दभावः इत्यादयः अंशाः अतिरमणीयतया चित्रिताः तेन। संस्कृतसाहित्यनिर्माणे वाल्मिकिः शकपुरुषः इत्यत्र न अतिशयोक्तिः। ==आदिरामः== आदिरामः यः सनातन रामः सः पूर्णः परमात्मा च कथ्यते। वेदेषु सः पूर्णब्रह्म इति उच्यते, साधुभिः च "आदिरामः" इति उक्तम् । त्रेतायुगात् पूर्वं सत्ययुगे यः रामः पूज्यते सः "आदिरामः" इति नाम्ना प्रसिद्धः यः सम्पूर्णस्य जगतः निर्माता अस्ति। वेदेषु वर्णितः "आदिरामः" (पूर्णब्रह्म) त्रेतायुगे जातः दशरथस्य पुत्रात् रामचन्द्रात् भिन्नः अस्ति, सः अमरः रामः अस्ति। आदिरामः यः सनातन रामः सः पूर्णः परमात्मा च कथ्यते। वेदेषु सः पूर्णब्रह्म इति उच्यते, साधुभिः च "आदिरामः" इति उक्तम् । त्रेतायुगात् पूर्वं सत्ययुगे यः रामः पूज्यते सः "आदिरामः" इति नाम्ना प्रसिद्धः यः सम्पूर्णस्य जगतः निर्माता अस्ति। वेदेषु वर्णितः "आदिरामः" (पूर्णब्रह्म) त्रेतायुगे जातः दशरथस्य पुत्रात् रामचन्द्रात् भिन्नः अस्ति, सः अमरः रामः अस्ति। ==रामायणस्य उद्भवः== एकस्मिन् दिने वाल्मीकिमहर्षिः सन्ध्यावन्दनार्थं स्वशिष्यैः साकं नदीतीरं गतवान् । तत्र कश्चन निषादः वृक्षस्य उपरि विद्यमानयोः क्रौञ्चयोः मध्ये एकं मारितवान् । एतत् हृदयभेदकं दृश्यं कवेः मुखतः छन्दोबद्धरूपेण दुःखप्रवाहम् अकारयत् । तद्यथा- :'''मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।''' :'''यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥ इति ॥''' (हे निषाद! त्वं शाश्वतीः समाः प्रतिष्ठां मा अगमः यत् क्रौञ्चमिथुनात् काममोहितम् एकम् अवधीः) तदनन्तरं मम मुखतः शापवाक्यमागतम् इति चिन्तया महर्षिः ततोऽपि अधिकं दुःखम् अनुभूतवान् । किन्तु नारदमहर्षिणा प्रचोदितः सः दुःखम् अपनीय स्वमुखतः आगतस्य श्लोकस्य अपरम् अर्थं ज्ञातवान् । तद्यथा – हे मानिषाद, त्वं शाश्वतीः समाः प्रतिष्ठाम् अगमः, यत् क्रौञ्चमिथुनात् काममोहितम् एकम् अवधीः इति ॥ एषः विष्णुवन्दनपरः श्लोकः इत्यवगत्य तेन प्रेरितः वाल्मीकिः आदिकाव्यस्य रामायणस्य रचनाम् अकरोत् ॥ ==रामायणस्य रचनाकालः== अतिप्राचीनां अपि रामायणादिग्रन्थानाम् रचनाकालः एषः एव इति प्रायेण वक्तुं भाषाविज्ञानद्वारेण शक्यते । वस्तुतः एतस्मिन् वर्षे एतस्मिन् मासे एतस्मिन् दिने एतस्मिन समये एषः ग्रन्थः रचितः इति कथनं अशक्यं । तथापि एतादृशग्रन्थानां रचनाकालविषये पण्डिताः भिन्नं भिन्नं मतं प्रकटयन्ति । तदनुसृत्य रामायणस्यापि कालस्य सामान्यनिर्णयः कृतः अस्ति ।। वाल्मीकिरामायणमिति अस्माभि: उपलब्धो ग्रन्थ: वास्तव्येन भाषाविज्ञानेन संशोधितं अत:परं विदुषां एष्: प्रत्ययो यद् तद्ग्रन्थ: प्रायेण वाल्मीकिना रचितोपि तस्य विभिन्ना: रचयितार: स्पष्टं अभिज्ञातुम् शक्यन्ते | बालकाण्डम् तथा उत्तरकाण्डम् वाल्मीकिना न रचिते स्त: यत: तयो: शब्दविन्यास: साहित्यविन्यासश्च मध्यवर्तिभ्य: पञ्चभ्य: काण्डेभ्यो विभिन्नौ स्त: तत्परं कतिपयानि वृत्तान्यपि वैपरीत्येन वर्णितान्यपि सन्ति || रामायणे महाभारतवर्णितस्य कस्यापि कथापात्रस्य नाम न श्रूयते । महाभारते तु कृष्णस्य कथा वर्णिता अस्ति । महाभारतस्य सप्तमपर्वणि लङ्काकाण्डगतं पद्यद्वयं प्राप्तमस्ति । अतः रामायणं महाभारतात् प्राचीनं भवति । रामायणस्य बौद्धसाहित्यस्य च सम्बन्धः दृश्यते । रामायणीया कथा किञ्चित् परिवर्तनेन दशरथजातकनाम्ना पालिभाषया रचिता अस्ति । जातककथासु रामायणस्थलसाम्यम् अस्त्येव । बौद्धसाहित्यपण्डितः सिलवेनलेविमहाशयः स्पष्टयति यत् सद्धर्ममृत्युपस्थानस्य बौद्धग्रन्थस्य मूलम् अवश्यं वाल्मीकिरामायणम् इति तत्र विद्यमानं जम्बूद्वीपवर्णनं रामायणीयदिग्वर्णनस्य सदृशमस्ति इति । याकोबिमहाशयः भाषाविज्ञानदृष्ट्या बौद्धकालात् पूर्वमेव रामायणस्य कालः इति कथयति । एतैः सर्वैः अपि प्रमाणैः रामायणस्य बौद्धकालिकात् पूर्वत्वं सिद्धयति । रामायणे कोसलराजधानी अयोध्या इति प्रतिपादिता अस्ति । बौद्धैः यवनैः पतञ्जलिः कोसलराजधान्याः साकेतः इति नाम उच्यते । अतः साकेतनामकरणात् पूर्वमेव रामायणस्य रचनाकालः इति ज्ञायते ॥ पाटलीपुत्रस्य प्रतिष्ठापनं अजातशत्रुणा ई.पू. ५०० समये कृतम् । रामायणे पाटलीपुत्रस्य नाम नास्ति । पाणिनीयव्याकरणनियमाः सर्वे रामायणे न अनुसृताः दृश्यन्ते । एतादृशैः अनेकैः कारणैः रामायणस्य रचनाकालः ई.पू. ५०० इति सिद्धम् ॥ ==रामायणकाव्यरचनम्== [[चित्रम्:Valmiki Ramayana.jpg|150px|thumb|'''रामायणरचयिता वाल्मीकिः''']] अन्यान्यकविभिः लिखितेषु अन्यान्यरामायणावृत्तिषु बहुजनप्रियं, बहुजनपठनयोग्यं वाल्मीकिरामायणमेव । अनेकासु संस्कृतीषु उपयुज्यमानेभ्यः रामायणावृत्तिभ्यः आधारभूतं वाल्मीकिरामायणमेव । एषा कृतिः पूर्णापूर्णेषु हस्तप्रतिषु उपलब्धा अस्ति । तासु कृतिषु अत्यन्तं प्राचीना एकादशशतके रचिता अस्ति । वाल्मीकिरामायणस्य प्रस्तुतहस्तप्रतिः उत्तरभारतस्य दक्षिणभारतस्य च कृतिद्वयं प्रादेशिकावृत्तिरुपेण उपलब्धमस्ति । वाल्मीकिरामायणे कथा रामस्य जन्मनः आरभ्य तस्य अवतारसमाप्तिपर्यन्तमपि भवति । वाल्मीकिरामयणं सप्तकाण्डेषु विभज्यते । :[[बालकाण्डम्]] - रामस्य जननं, बाल्यं, वनवासात् पूर्वं विश्वामित्रर्षेः आज्ञया तेन सह राक्षससंहारार्थं वनगमनं,अहिल्याउद्धारम्,सीतास्वयंवरश्च -एताः घटनाः बालकाण्डे अन्तर्भवन्ति । :[[अयोध्याकाण्डम्]] - अस्मिन् भागे कैकेय्या याचितयोः द्वयोः वरयोः मध्ये एकस्य वरस्य पूरणरूपेण रामस्य वनवासः भवति । दशरथः पुत्रशोकात् मरणं प्राप्नोति । :[[अरण्यकाण्डम्]] - अस्मिन् भागे (काण्डे) वने रामस्य जीवनरीतिः, सीतापहरणं च चित्रितमस्ति । :[[किष्किन्धाकाण्डम्]] - सीतामन्विष्यन् रामः [[किष्किन्धा]]नामकं वानरसाम्राज्यं प्राप्नोति । तत्र सुग्रीवः हनुमान् इत्यादिभिः कपिभिः सह तस्य सख्यम् भवति । वानरसैन्यं सीतामन्वेष्टुं प्रवर्तते । :[[सुन्दरकाण्डम्]]- अत्रहनुमद्विषये विवरणमस्ति । हनुमतः अपरं नाम सुन्दरः इति । तत्कारणात् अस्य काण्डस्य नाम सुन्दरकाण्डमित्यस्ति । एषः समुद्रोल्लङ्घनं कृत्वा (समुद्रमुल्लङ्घ्य) लङ्कां प्रविशति । सीता रावणराज्ये लङ्कायाम् अशोकवने अस्ति इति ज्ञात्वा रामाय विषयं निवेदयति । :[[युद्धकाण्डम्]]- अस्मिन् काण्डे रामरावणयोः युद्धस्य विवरणमस्ति । रावणसंहारानन्तरं रामः स्वजनैः सह अयोध्यामागच्छति । श्रीरामस्य राज्याभिषेकस्य विवरणमस्ति । :[[उत्तरकाण्डम्]] -सीतारामौ वनवासानन्तरम् अयोध्यायां कथं जीवनं यापितवन्तौ इति चित्रितमस्ति । रजकस्य अवाच्यवचनकारणात् रामः सीतां परित्यजति वनं प्रेषयति च । कालान्तरे रामावतारपरिसमाप्तिपर्यन्तं कथा अनुवर्तते । वाल्मीकिरामायणस्य प्रथमान्तिमकाण्डयोः रचयिता [[वाल्मीकिः]] एव वा इति सन्देहः वर्तते । यतः अनयोः द्वयो काण्डयोः अवशिष्टानाम् अन्येषां पञ्चानां काण्डानां च लेखनशैली भिन्ना वर्तते, कथायां च विरोधाभासः अस्ति । तथापि एतौ द्वावपि काण्डौ रामायणस्य अविभाज्याङ्गौ इति तु सत्यमेव इति ज्ञानिनामभिप्रायः । रामस्य दैवांशत्वं, तस्य जन्म, रावणविषये दन्तकथाः ईदृशाः पौराणिकांशानां बहुभागाः अनयोः अध्याययोः एव द्र्ष्टुं शक्यन्ते । ==रामायणे मुख्यपात्राणि== [[रामः]] -रामायणकथानायकः श्रीरामः । सः अवतारपुरुषः इति रामायणे चित्रितः। श्रीरामः अयोध्याधिपस्य दशरथस्य अत्यन्तं प्रीतिपात्रं ज्येष्ठपुत्रः । अयोध्याप्रजाभ्यः अपि अत्यन्तं प्रीतिपात्रं श्रीरामः । एषः सद्गुणानां साकाररूपः (मूर्तरूपः)आसीत्। दशरथस्य तिसृषु पत्नीषु अन्यतमा [[कैकेयी]] दशरथेन दत्तेन वरद्वारा रामं वनं प्रेषयति । रामोऽपि राज्याभिषेकं विहाय वनगमनाय सिद्धः भवति । यदा वनवासे भवति तदैव राक्षसं [[रावणः|रावणं]] मारयति । [[सीता]] -श्रीरामस्य पत्नी सीता जनकमहाराजस्य पुत्री। सीता सच्चारित्र्यवती आसीत् । सा राममनुसृत्य वनं गच्छति । वने रावणेनापहृता भवति । रावणः सीतां लङ्कायां रहस्यस्थाने स्थापयति । कतिचनदिनानन्तरं रामः रावणं मारयित्वा सीतां बन्धमुक्तां कृत्वा अयोध्यामानयति । [[हनुमान्]]- हनुमान् इति प्रसिद्धः कश्चन कपिः (वानरः) । अयं वानरः किष्किन्धासाम्राज्ये वसति। एषः श्रीरामस्य परमभक्त्तः आसीत् ।(श्रीरामे हनूमतः पराभक्तिः) महासमुद्रमुल्लङ्घ्य सीतामन्विष्य रामं निवेदयति । तदनन्तरं लङ्कायाः सीतामानेतुं [[हनूमान्]] रामस्य बहु साहाय्यं करोति । [[लक्ष्मणः]]-श्रीरामस्य अनुजः लक्ष्मणः । यदा रामः वनगमनाय सन्नद्धः तदा राममनुगच्छत्येषः । वनवाससन्दर्भे लक्ष्मणः सीतारामयोः अपरिमितां सेवां करोति । रावणेन प्रेरितः [[मारीचः]] नाम राक्षसः मायामृगरूपेण आश्रमसमीपे इतस्ततः भ्रमति । तेन मृगेण आकृष्टा सीता तमपेक्षते । प्रथमं रामः तमानेतुं गतः । अल्पसमयानन्तरं लक्ष्मणोऽपि राममन्विषन् उटजात् निरगच्छत् । तदा एव रावणः सीतामपहरति । [[रावणः]] - लङ्काधिपः रावणः सः ब्रह्माणमधिकृत्य दशसहस्रं वर्षाणि यावत् तपः आचरति। विशिष्टं वरमेकं प्राप्नोति च यत् देवताभ्यः अथवा अन्याभ्यः शक्तिभ्यः मरणं न प्राप्नुयादिति । रावणस्य दशशिरांसि, विंशतिहस्ताः, [[ब्रह्मा|ब्रह्मणः]] वरकारणात् चिरंजीवित्वं, एवं सर्वस्मात् कारणात् रावणः लोककण्टकः अभवत् । दुष्टतया विजृम्भमाणस्य रावणस्य संहारं कर्तुं रामः भूलोके अवततार । [[दशरथः]] अयोध्याधिपः दशरथः । तस्य तिस्रः पत्न्यः आसन् । प्रथमा [[कौसल्या]], द्वितीया [[सुमित्रा]], तृतीया [[कैकेयी]] च । श्रीरामः कौसल्यायाः पुत्रः [[लक्ष्मणः]] [[शत्रुघ्नः]] च सुमित्रायाः यमलौ पुत्रौ, कैकेय्याश्च पुत्रः [[भरतः]] । दशरथस्य अत्यन्तं प्रीतिपात्रं कैकेयी आसीत् । सा कैकेयी दशरथात् वरद्वयं प्राप्नोत् तदनुसारं सा " रामः चतुर्दशवर्षाणि वनवासं कुर्यात्, भरतश्च अयोध्यायाः राजा भवेत् " इति अपेक्षितवती । पुत्रेण रामेण वियुक्तः दशरथः पुत्रशोकात मरणं प्राप्नोत् । [[भरतः]] - दशरथस्य द्वितीयः पुत्रः भरतः । सीतारामलक्ष्मणाः यदा वनं प्रस्थितवन्तः तदा भरतः अयोध्यायां नासीत् । परन्तु रामस्य वनगमनात् दुःखं सोढुमशक्तः [[दशरथः]] मृतः अभवत् । समस्तघटनानां मूलकारणं [[कैकेयी]] एव इति ज्ञात्वा भरतः कैकेय्यै क्रुध्यति । अनुक्षणं रामम् अन्वेष्टुं निर्गच्छति । पितृवाक्यपरिपालनार्थं वनं गतः रामः भरतेन निवेदितः चेदपि अयोध्यां प्रति आगमनं नाङ्गीकरोति । तदा भरतः रामस्य पादुकाद्वयं शिरसि संस्थाप्य अयोध्यामागच्छति । अयोध्यायाः सिंहासने श्रीरामस्य पादुके संस्थाप्य रामस्य परतया राज्यभारं निर्वहति भरतः । [[विश्वामित्रः]] -ब्रह्मर्षिः विश्वामित्रः अरण्ये हवनादिसत्कार्यकरणसन्दर्भे पीडयतः राक्षसान् संहर्तुं रामलक्ष्मणौ वनं प्रति नयति । कार्यं समाप्य ततः तौ मिथिलानगरं नयति । तत्र [[जनकः|जनकमहाराजः]] [[सीता|सीतायाः]] स्वयंवरम् आयोजितवानासीत् । तत्र [[शिवधनुः]] भग्नं कृत्वा रामः सीतां वृणोति। ==सारांशः== रामायणकथानायकः श्रीरामः हिन्दुभिः पूज्यमानेषु देवेषु अन्यतमः । रामः यत्र वसति स्म, यत्र यत्र प्रवासं कृतवान्, तादृशस्थानानि अद्य पवित्रक्षेत्राणि अभवन् । सनातनधर्मानुयायिनां तु रामायणकथायामतीव श्रद्धा वर्तते । पूर्णरामायणम् अथवा रामायणास्य केचन भागाः श्रद्धया पठ्यन्ते अथवा श्रूयन्ते चेत् यः पठति शृणोति वा सः महापापादपि प्रमुच्यते इति अनेके विश्वसन्ति । धार्मिकाणामभिप्राये रामः त्रिमूर्तिषु अन्यतमस्य [[विष्णुः|विष्णोः एव अवतारः]] । धर्मसंस्थापनार्थाय एव भुवमवतीर्णः श्रीरामः । ==रामस्य कौमारावस्था== लङ्काधिपः राक्षसराजः रावणः सृष्टिकर्तारं ब्रह्मणमधिकृत्य घोरं तपः आचरितवान् । तेन प्रसन्नः सन् ब्रह्मा रावणाय वरमेकं दत्तवान् ’ यक्षकिन्नरैः वा देवताभिः वा राक्षसौर्वा भवतः मरणं न स्यादिति । एकवारं दत्तं वरं प्रतिस्वीकर्तुं न शक्यते । तादृशं वरं प्राप्तवान् रावणः राक्षससहचरैः सह शिष्टान् ब्राह्मणान् बहु पीडयति स्म । सर्वाः देवताः ब्रह्माणं प्रार्थयन्ति स्म यत् 'भूमिम् अस्मान् च रक्ष' इति ब्रह्मापि विष्णुं सम्प्राप्य देवतानां दुःखं निवेद्य " सः रावणः देवैः राक्षसैः वा मरणं न स्यात् इति वरं प्राप्तवान् अस्ति । अतः कृपया भूमिमवतीर्य मनुष्यरूपेण रावणं संहरतु" इति प्रार्थितवान् । अस्मिन् सन्दर्भे कोसलाधिपः दशरथः अनपत्यकारणात् स्वस्य उत्तराधिकारित्वविषये चिन्ताक्रान्तः आसीत् । मन्त्रिणां पुरोहितानां गुरूणां च अभिप्रायं सम्प्राप्य सः राजा पुत्रप्राप्त्यर्थं [[पुत्रकामेष्टियागः|पुत्रकामेष्टियागं]] चकार । विष्णुः दशरथस्य ज्येष्ठपुत्ररूपेण जन्म प्राप्तुं निर्णीतवान् । यज्ञकुण्डे दैवीपुरुषः आविर्भूय दशरथाय पायसपूर्णं पात्रमेकं (स्वर्णकलशमेकं) दत्त्वा 'तव राज्ञीभ्यः पायसमेतत् देयम्’ इति उक्त्वा अदृश्यः अभवत् । दशरथः तिसृभ्यः राज्ञीभ्यः कौसल्या-सुमित्रा-कैकेयीभ्यः पायसस्य वितरणमकरोत् । कालक्रमेण ताः गर्भिण्यः अभवन् । नवमासं सम्पूर्य कौसल्या रामं, सुमित्रा लक्षणशत्रुघ्नौ, कैकेयी च भरतं प्रसूतवत्यः। इमे बालाः गुरुवसिष्ठात् सर्वाणि शास्त्राणि धनुर्विद्यां च जानन्तः अवर्धन्त । एकस्मिन् दिने [[विश्वामित्रः]] कोसलदेशमागत्य दशरथं प्रार्थयत् यत् यज्ञयागादिकार्ये पीडयतां राक्षसानां दमनार्थं रामः तेन सह प्रेषणीयः इति । विमनाः अपि दशरथः विश्वमित्रेण सह रामलक्ष्मणौ प्रेषितवान् । विश्वामित्रेण आज्ञप्तं कार्यं समापितवन्तौ रामलक्ष्मणौ । तेन सन्तुष्टः विश्वामित्रः अनेकैः दिव्यास्त्रैः अनुगृहीतवान् । [[चित्रम्:Ravi Varma-Rama-breaking-bow.jpg|150px|left|thumb|'''सीतास्वयंवरः''']] विश्वामित्रेण सह रामलक्ष्मणौ [[मिथिला]]नगरमागतौ । तत्र जनकमहाराजः स्वकन्यां सीतां स्वयंवरे नियोज्य विवाहं कर्तुं निर्णीतवान् । स्वयंवरे स्थापितं बलिष्ठं शिवधनुः यः उन्नयति सः सीतां वरयितुं योग्यः इति निर्णितमासीत् । अनेके विवाहेच्छवः प्रयत्नं कृत्वा असफलाः भूत्वा प्रतिनिवृत्ताः । परन्तु रामः कार्यमेतत् साधयितुं निश्चितवान् । सः यदा आस्थानं प्रविष्टवान् तदा [[जनकः]] तं दृष्ट्वा मुदितः । पञ्चशः जनाः तत् शिवधनुः आकृष्य आनीतवन्तः । परन्तु रामः तत् बहुसुलभतया उन्नीय भञ्जनं कृतवान् । सन्तुष्टः जनकः लावण्यवतीं सीतां रामाय दत्तवान् । विवाहमहोत्सवानन्तरं नवदम्पती अयोध्यां प्रस्थितौ । ==रामस्य वनवासः== [[चित्रम्:Rama-Bharata-Paduka.jpg|200px|left|thumb|'''भरताय श्रीरामस्य पादुकाप्रदानम्''']] राजा दशरथः स्वस्य उत्तराधिकारिणं रामं युवराजं कर्तुं निश्चितवान् । अयोध्यायाः जनाः एतस्याः घोषणायाः महता सन्तोषेण स्वागतं कृतवन्तः । दशरथः एतस्य उत्सवस्य विषये चर्चां कर्तुं पत्न्याः कैकेय्याः समीपं गतवान् । परन्तु दुष्टदास्याः [[मन्थरा|मन्थरायाः]] दुर्बोधनात् सा रुदती स्थिता आसीत् । किमर्थमिति चिन्तापरस्य दशरथस्य प्रश्नस्योत्तरं वदन्ती सा-बहुवर्षेभ्यः पूर्वं दशरथेन दत्तं वरद्वयं स्मारयित्वा यदि वरद्वयमिदानी ददाति तदा एव अहं सन्तुष्टा स्याम् ’ इति अवदत् ।[[चित्रम्:Kaikeyi vilap.jpg|150px|thumb|'''कैकेयीविलापः''']] तत्र प्रथमं वरं यत् 'रामः १४ वर्षाणि वनवासं कुर्यात्’ , द्वितीयं भरतः युवराजः स्यात् इति । दुःखितः दशरथः बहुविधप्रार्थनां कृतवान्। तथापि सा कठिनहृदया नाङ्ग्यकरोत् । आदर्शपुत्रः रामः सिंहासनं परित्यज्य वनं गन्तुं सिद्धोऽभवत् । सीतालक्ष्मणौ अपि रामेण सह गन्तुं सिद्धौ अभवताम् । दशरथः बहु दुखितः अभवत् । दुःखतप्ताः प्रजाः राममनुगम्य वनं प्रापय्य पुनरागताः । कालान्तरे पुत्रशोकात् दशरथः दिवङ्गतः । ==सीतापहरणम्== [[चित्रम्:Raja Ravi Varma, Jatayu vadha, 1906.jpg|150px|thumb|'''सीतापहारः जाठायुवधः च''']] जनान् नदीतीरे एव त्यक्त्वा सीतारामलक्ष्मणौ [[गङ्गा]]पारं गत्वा वनं प्राप्तवन्तः । चित्रकूटमिति सुन्दरमेकं वनप्रदेशं प्राप्य तत्र उटजमेकं निर्माय वासं कुर्वन्तः आसन् । अतीव सुन्दरे तस्मिन् स्थले नानाविधानि पुष्पाणि फलानि चासन् । [[चित्रकूटः]] नाम भुवमवतीर्णः स्वर्गः आसीत् । रामः वने जटायुना सह मित्रत्वं सम्पादितवान् । अस्मिन्नेव सन्दर्भे अयोध्यामागतः भरतः रामस्य वनगमनवार्तां श्रुत्वा स्वस्य मात्रे कैकेय्यै क्रुद्धः अभवत् । यतः कैकेयी एव रामं वनं प्रेषितवती आसीत । पुनः रामम् अयोध्यामानेतुं भरतः वनं गतः । परन्तु रामः पितृवाक्यपरिपालनकारणात् प्रतिनिवर्तयितुं नाङ्ग्यकरोत् (निराकृतवान्)। तदा भरतः रामस्य पाटुकाद्वयं सम्पाद्य अयोध्यामागत्य सिंहासने संस्थाप्य रामस्य नाम्नि एव राज्यभारमकरोत् । चतुर्दशवर्षाणि वनवासं समाप्य अनुक्षणम् अयोध्यामागच्छेत् नोचेत् अग्निप्रवेशं कृत्वा प्राणत्यागं करोमि इति उक्त्वा अगच्छत् ।[[चित्रम्:Ravana Sita Painting.tiff|left|thumb|'''रावणस्य दुराग्रहः''']] एकस्मिन दिने रावणस्य अनुजा [[शूर्पणखा]] नाम राक्षसी राममपश्यत् । रामे अनुरक्ता सा वेषपरिवर्तनं(छद्मवेशं) धृत्वा रामम् आक्रष्टुं प्रायतत। एकपत्नी-व्रतस्थः रामः कामपि प्रतिक्रियामेव नाददात् । सः लक्ष्मणस्य समीपे तां प्रेषितवान् । सः पुनः रामस्य समीपे एवं तां प्रेषितवान् । एवम् इतस्ततः प्रेषयताम् | रामस्य रहस्यानुज्ञया लक्ष्मणः तस्याः नासिकां कर्णौ च कर्तितवान् | क्रुद्धा सा रावणमासाद्य सर्वम् अप्यकथयत् । सीताम् अत्यन्तं रूपवतीं विज्ञाय रावणः रामं मारयित्वा सीतामानेतुं निर्णीतवान् । रावणस्य साहाय्यार्थं मारीचः आगतः । रामलक्ष्मणौ उटजात् बहुदूरं यथा आगच्छेताम् तथा उपायं कृतवान् मारिचः । गमनात् पूर्वं लक्ष्मणः सीमारेखां विलिख्य तस्याः उल्लङ्घनं न करणीयम् इति सीतां सूचितवान् । तदन्तः यावत्पर्यन्तं सीता भवति तावत्पर्यन्तं सा सुरक्षिता भवति इति विज्ञाप्य गतवान् । मुनिवेषेण आगतः रावणः भिक्षां याचितवान् । रेखामुल्लङ्घ्य आगन्तुं भीतः रावणः तामेव अग्रे आगन्तुं वदन् सीमोल्लङ्घनं कृतवतीं तां सीतां पुष्पकविमाने संस्थाप्य गतवान् । तद् दृष्ट्वा पक्षिराजः [[जटायुः]] सीतायाः रक्षणार्थमागतः । परन्तु रावणः तस्य पक्षौ कर्तयित्वा अग्रे गतवान् । प्रत्यागतौ रामलक्ष्मणौ उटजे सीतामदृष्ट्वा तामन्विष्यन्तौ जटायुना सीतापहरणं विज्ञाय दुःखितौ अभवताम् । ==वानरसाम्राज्यम्== सीतामन्विष्यन्तौ रामलक्षमणौ किष्किन्धां प्राप्य वानरराजेन [[सुग्रीवः|सुग्रीवेण]] हनुमता च आमिलताम् । सुग्रीवस्य सेनाधिपः आसीत् हनुमान् । सीतापहरणसन्दर्भे पुष्पकविमानतः यानि आभरणानि सीतया क्षिप्तानि तानि वानरैः प्राप्तानि आसन् । अग्रजेन वालिना वञ्चितः सुग्रीवः रामस्य साहाय्यमपेक्षते स्म । वालिसुग्रीवयुद्धे रामस्य साहाय्येन सुग्रीवः [[वाली|वालिनं]] हन्ति । [[चित्रम्:Brooklyn Museum - Rama and Lakshmana Confer with Sugriva about the Search for Sita Page from a Dispersed Ramayana Series.jpg|200px|thumb|'''श्रीरामस्य सुग्रीवसख्यम्''']] रामसुग्रीवौ सीतामन्वेष्टुं वानरसैन्यं सर्वासु दिक्षु प्रेषयतः । यावत्पर्यन्तं जटायोः अग्रजस्य [[सम्पातिः|सम्पातिनामकस्य]] पक्षिराजस्य मेलनमभवत् तावत्पर्यन्तमपि तेषां प्रयत्नस्य फलमेव न लब्धमासीत् । सम्पातिः विकलाङ्गत्वात् उड्डयितुमसमर्थः आसीत् । सूर्यस्य अतिसमीपे उड्डयनकारणात् तस्य पक्षौ दग्धौ आस्ताम् । परन्तु बलवता जटायुना सः रक्षितः । जटायुः बलवानासीत् परन्तु सम्पातिः शतयोजनदूरं द्रष्टुं समर्थः आसीत् । सम्पातिः वानरेभ्यः साहाय्यं कर्तुमङ्गीकृतवान् यतः तस्य सोदरः रावणेनैव हतः आसीत् । तावति काले तेन ज्ञातम् आसीत् यत् सीता दक्षिणदिशि [[लङ्का]]द्वीपे [[अशोकवनम्|अशोकवने]] अस्तीति । ==लङ्कायां हनूमान्== सुग्रीवः [[अङ्गदः|अङ्गदस्य]] नेतृत्वे दक्षिणदिशि वानरसैन्यं प्रेषितवान् । हनुमानपि अङ्गदस्य सेनापतिः भूत्वा तेन सह गतवान्। ते बहुदूरमतीत्य दक्षिणभागे महासमुद्रमेकमपश्यन् । सागरस्य पारं गन्तुमसमर्थाः सर्वे चिन्ताक्रान्ताः । परन्तु हनुमान् सैनिकान् तत्रैव स्थातुम् उक्त्वा स्वदेहं विशालं कृत्वा महाररूपं धृत्वा अपारं जलराशिम् उल्लङ्घ्य त्रिकूटपर्वते अवतीर्य लङ्कानगरमपश्यत् । महद्भिः रक्षकैः आवृतम् एतत् नगरं मार्जालवत् प्रविश्य अपश्यत् । परन्तु सीता तत्र नासीत् । तदनन्तरम् अशोकवने वृक्षस्याधः राक्षसीभिः परिवृता दुःखतप्ता सुन्दरी सीता तेन दृष्टा ।[[चित्रम्:Hanuman taking Sita's ring.jpg|thumb|'''हनूमता चूडामणिस्वीकारः''']] लघुकपिवेषेण वृक्षस्याधः अवतीर्य सीतायै अङ्गुलीयकमेकं दत्तवान् मारुतिः । स्वेन सहैव नेतुमिच्छन्तं मारुतिं "रामेणैव अहं रक्षितव्या" इत्युक्त्वा सीता स्वचूडामणिं साक्षीरूपेण रामाय दातुं हनुमते दत्तवती । ततः तत्र आगतः रावणः यदि सा मनसः परिवर्तनं कृत्वा तस्य वशे न भवति तर्हि मासद्वयाभ्यन्तरे तस्याः अङ्गानि कर्तयित्वा प्रातराशाय कल्पते इत्युक्तवान् । कुपितः मारुतिः आम्रवाटिकां नाशितवान् , अनुक्षणं तं बद्धवा ते राक्षसाः रावणसमीपं नीतवन्तः। " अहं रामस्य दूतः। सीतां रामाय समर्पय नोचेत् रामस्य क्रोधाय त्वं बलिः स्याः’ इति अवदत् । तस्मिन् क्रुद्धः रावणः तं हन्तुम् आज्ञापितवान् । तदा रावणस्य न्यायपरः सोदरः [[विभीषणः]] मध्ये प्रविश्य शास्त्रानुगुणं दूतः न हन्तव्यः अपि कृतस्य अपराधस्य शिक्षा तु भवितुमर्हति इति अवदत् । तदङ्गीकुर्वन् रावणः हनुमतः पुच्छे अग्निस्पर्शं कर्तुं सेवकानाज्ञापितवान् । यदा पुच्छे अग्निः दहति स्म तदा सः स्वशरीरं लघु कृत्वा गृहात् गृहं छदितः छदिम् उल्लङ्घ्य आलङ्काम् अग्निना दग्धवान् । तदनन्तरं रामसुग्रीवौ आसाद्य सीता रावणस्य बन्धने अस्तीति निवेद्य युद्धाय सज्जतां कृतवान् । ==लङ्कायां युद्धम्== समुद्रे सेतुं विना यः कोऽपि लङ्कां प्राप्तुं न शक्नोति। हनुमानेकः समुद्रमुल्लङ्घयितुं समर्थः अस्ति इति विचिन्त्य रामः समुद्रराजं प्रार्थितवान् । दिनत्रयमपि तत्रैव स्थित्वा प्रार्थितः चेदपि सः प्रसन्नः नाभवत् इतिकारणतः कुपितः रामः समुद्रस्योपरि शरप्रयोगं कतुमुद्युक्तः । तदा [[वरुणः]] प्रत्यक्षः भूत्वा तरङ्गान् दृढान् कृत्वा सेतुबन्धनं कर्तुम् आनुकूल्यं कल्पितवान् । सैन्यन सह रामः लङ्कां प्रविशति इति वार्तां श्रुत्वा भयस्य वातावरणं सृष्टम् (उत्पन्नम्) अभवत् । रावणस्यानुजः विभीषणः रामेण सह सन्धिं करोतु इति रावणम् उपदिष्टवान् परन्तु एतेन रावणः क्रुद्धः अभवत् । तत्कारणात् विभीषणः रामस्य पक्षे एव स्थितः । तदनन्तरं रामरावणयोर्युद्धे देवाः अपि भागं गृहीतवन्तः । [[इन्द्रः]] रामपक्षे असुराः रावणपक्षे स्थित्वा युद्धं कृतवन्तः । स्वल्पकालपर्यन्तं मिश्रफलेन युद्धं संवृत्तम् । तदनन्तरं रामरावणयोर्मध्ये एव बहुघोरं युद्धं संवृत्तम् । तदा देवताः अपि भीताः अभवन् । रामस्य एकैकः शरोऽपि रावणस्य शिरः एकैकशः अकर्तयत् तथापि तस्य शिरः पुनः प्रावर्धत । किङ्कर्तव्यमूढस्य रामस्य कृते विभीषणः रावणस्य नाभ्यां शरप्रयोगं करोतु इति उक्तवान् । तेन उपायेन रावणः हतः। आकाशात् पुष्पवृष्टिः अभवत् । कर्णायोः सङ्गीतम् अनुरणितं, रावणस्य पत्न्याः मण्डोदर्याः विलापं श्रुत्वा खिन्नः रामः शास्त्रोक्तरीत्या रावणस्य अन्त्यसंस्कारन् अकरोत् [[चित्रम्:Rama-Sita coronation.jpg|150px|thumb|'''श्रीरामसाम्राज्याभिषेकः''']]सन्तुष्टा सीता रामेण सह गन्तुमुद्युक्ता । परन्तु तस्याः आनन्दः तात्कालिकः आसीत् । बहुदिनेभ्यः रावणस्यैव गृहे स्थिता सीता परिशुद्धा नस्यादिति रामः शङ्कते स्म । प्रतिव्रता एवास्मि इति बहुवारं निवेदितः चेदपि शङ्का अनुवर्तिता । तेन खिन्ना सीता प्राणत्यागं कर्तुं निर्धार्य चितां निर्मातुम् उक्तवती । सर्वेषु पश्यत्सु सा अग्निं प्राविशत् ।अल्पसमये एव अग्निः तां बाहौ गृहीत्वा 'सीता परिशुद्धा’ इति बहिः स्थापितवान् । रामः आनन्देन सीतां स्वीकृतवान् । युद्धे रावणं पराजितवान् रामः सीतया सह पुनः आनन्देन अयोध्यां प्राप्तवान् । अयोध्यायाः प्रजाः भरतश्च अतीव सन्तुष्टाः अभवन् । रामः अयोध्यायाः राज्यभारं निरवहत् च । ==सीतापरित्यागः== श्रीरामे राज्यभारं कुर्वति सति अयोध्यायाः सर्वे प्रजाजनाः सुखिनः आसन् । अयोध्या सुखेन समृद्धा आसीत् । परन्तु स अपि आनन्दः बहुदिनानि नातिष्ठत् । रावणस्य बन्धने बहुदिनानि स्थितायाः सीतायाः पावित्र्यविषये केचन सन्देहेन भाषन्ते स्म । गूढपुरुषात् विषयं ज्ञात्वा रामः प्रजाः तोषयितुकामः सीतां परित्यक्तुं निश्चितवान् । अतः बहुवर्षाणि रामेण सह आनन्देन यापितम् अरण्यप्रदेशं प्रति पुनः एकाकिन्या गन्तव्यमापतितम् सीतया । दुःखतप्तां सीतां [[वाल्मीकिः]] स्वाश्रमं नीत्वा तत्राश्रयं दत्तवान् । तत्र सीता लवकुशनामकयोः यमलयोः कृते जन्म दत्तवती । लवकुशौ आश्रमे एव अवर्धताम् । वाल्मीकिमुनिना तयोः कृते सर्वाः विद्याः उपदिश्टाः । विंशतिवर्षीयौ सञ्जातौ लवकुशौ । तत्सन्दर्भे एव महत्येका चिन्ता रामं बाधते स्म । ब्राह्मणपुत्रं रावणं हतवतः रामस्य ब्रह्महत्यादोषस्तु स्यादेव तन्निवारणार्यं पापपरिहारार्थं सः [[अश्वमेधयागः|अश्वमेधयागं]] कर्तुं निर्णितवान् । अस्य यागस्य कृते सर्वेभ्यः ऋषिमुनिभ्यः, सर्वाभ्यः प्रजाश्यश्च आह्वानं दत्तम् । वाल्मीकिमुनिरपि लवकुशाभ्यां साकं अयोध्यामागतः । तत्र समस्तजनानां रामस्य च पुरतः वाल्मीकिरचितं रामायणं लवकुशाभ्यां गीतम् । स्वस्यैव कथां शृण्वन् रामः विस्मितः अभवत् । लवकुशौ रामस्यैव पुत्रौ इति वाल्मीकिमहर्षिणा उक्तम् । सीता वाल्मीकिआश्रमे एवास्ति इति विज्ञाय तामानेतुं रामः जनान् प्रेषितवान् । सीता आश्रमादागच्छति । पुनः सा पतिव्रता कलङ्करहिता इति ज्ञापयितुं पुनः परीक्षा स्यादिति वदति । रामस्य ईद्दशवचनं श्रुत्वा सीता दुःखिता अभवत् । सा मातरं भूमिं प्रति -यद्यहं क्लङ्करहिता स्याम् तर्हि मां तव समीपे नय इति प्रार्थितवती । सर्वे पश्यन्तः स्थितवन्तः । भूमिः महत्शब्दं कुर्वती द्विधा भिन्ना, तत्र सीतायाः कृते सिंहासनमेकनुपरि आगतम्। सीतायाः माता भूमाता तामालिङ्ग्य अन्तः अनयत् । भिन्ना भूमिः एकीभूता । दृश्यमेतत् दृष्ट्वा रामः 'सीतायाः विषये शङ्कितवान्’ इति दुःखितः अभवत् । तदा मुनयः अवदन् " रावणस्य संहारार्थमेव सीतावतारः अभवत् । स्वकार्यं समाप्य सा प्रतिनिवृत्ता । त्वं खिन्नः मा भूः " इति रामं समाश्वसन्ति । ==रामायणे नीतिपाठः== वाल्मीकिः रामायणे रामेण द्वारा मानवस्य जीवनस्य रीतिनीतीः च उपदिष्टवान् अस्ति । जीवनं क्षणभङ्गुरमस्ति, जीवने भोगाः लालसाः इत्यादयः अर्थहीनाः भवन्ति । मानवः शास्त्रसम्मतकार्याणि कुर्यात् , तेन विमखः न स्यात्, वेदेषु यदुक्तं स एव धर्मः। धर्मं धर्मार्थमेव पालयेत् न तु लाभस्य कृते इति वाल्मीकेः अभिप्रायः। धर्मरक्षणमेव इहपरे च लोके मानवस्य कल्याणाकरं भवति । वचनदानात् पूर्वमेव तस्य परिणामः चिन्तनीयः वचनदानस्यानन्तरं कष्टेन वा वचनपालनं करणीयमेव स्यादिति रामायणमुपदिशति । वाल्मीकिमुनेः मूलनीतिः सत्यमार्गमनुसर्तुं अतिमानवत्वस्य आवश्यकता नास्ति इति तु सिद्धम् । ==रामायणेतिहासः== साम्प्रदायिकविश्वासानुसारं रामायणं हिन्दुकालगणनायां चतुर्युगेषु अन्यतमे त्रेतायुगे रचितम् । काव्यस्य कर्ता वाल्मीकिः । तस्यापि रामायणे सक्रियं पात्रं वर्तते । [[पाणिनिः|पाणिनेः]] कालादपि पूर्वं विरचितमेतत् काव्यं संस्कृतभाषायामस्ति । रामायणं महाभारतं च महाकाव्ये संस्कृतेन एव रचिते स्तः । मूलरामायणं प्रायः क्रि.पू. पञ्चमे शतके रचितं स्यात् । अनेकशतकानि यावत् कर्णात् कर्णमागत्य मध्ये अनेके भेदाः सञ्जाताः । केवलं भाषाविश्लेषणेन रामायणरचनकालं निर्धारयितुं (संशोधयितुं) न श्क्यते । दीर्घप्रक्रिया इत्युक्ते प्रायः क्रि.पू . पञ्चमशतकात् क्रि.श चतुर्थशतकपर्यन्तमपि रामायणे बहवः भेदाः अभवन् । चतुर्थे शतके प्रक्रिया सम्पूर्णा इति तु ज्ञायते । रामायणकथाकालः इतोऽपि पूर्वतनकालः स्यात् । रामायणे कथापात्राणि एवं भवन्ति -रामः सीता दशरथः [[जनकः]] [[वसिष्ठः]] [[विश्वामित्रः]] इत्यादयः । एतानि सर्वाणि नामानि वेदबाह्मणेषु रामायणकालादपि पूर्वं दृश्यन्ते । परन्तु रामायणम् इव कथा वेदब्राह्मणेषु कुत्रापि न लभ्यते । रामायणे मुख्यपात्राणि वहन्तः [[ब्रह्मा]] [[विष्णुः]] इत्यादयः वेदोक्तदेवताः न सन्ति । रामायणमहाभारतपुराणरचनानन्तरमेव एते प्रसिद्धाः अभवन् । सामान्यतः रामायणस्य द्वितीयकाण्डात् षष्ठकाण्डपर्यन्तम् अतिप्राचीनभागः इति परिगण्यते । बालकाण्डः उत्तरकाण्डश्च अनन्तरं रचितः भागः इति परिगण्येते । एतयोः द्वयोः काण्डयोः रचयिता गङ्गजलानयनप्रदेशे प्राचीनभारतस्य षोडशजनपदकाले मगधकोसलदेशानां निकटपरिचितः स्यादिति ज्ञायते । यतः रामायणे वर्णितं राजकीयं भौगोलिकवर्णनं 'षोडशजनपद' कालीनां सामाजिक- स्थितिगतिं ज्ञापयति । परन्तु रामायणे अरण्यकाण्डे राक्षसानां विचित्रप्राणिनां च वर्णनमस्ति । मध्यभारत-दक्षिणभारतयोः भौगोलिकवर्णनानि वास्तवांशात् बहुदूरे वर्तन्ते । श्रीलङ्काद्वीपस्य, तथैव अनेकेषां स्थलानां विषये विवरणम् अस्पष्टमेवास्ति । एषामंशानामाधारेण इतिहासज्ञः [[हेच्. डि. सङ्कालिया]]महोदयः रामायणकालः प्रायः क्रि.पू ४ शतकं स्यादिति अभिप्रैति । परन्तु अन्यः चरित्रकारः [[ऐ.एल्. बाषम्]]महोदयः रामः क्रि.पू.सप्तमे अथवा अष्टमशतके जीवन् अप्रसिद्धः राजा स्यादिति प्रतिपादयति । पुनः अन्ये केचन रामायणकथाकालः क्रि.पू. ६००० वर्षाणि प्राचीनः स्यात् इति प्रतिपादयन्ति । ==रामायणस्य प्रतिपाद्यम्== चतुर्विंशतिसाहस्त्रीसंहिता इति रामायणस्य प्रसिध्दं नाम । अतः ज्ञायते अत्र २४००० श्लोकाः सन्ति इति । बालकाण्ड-अयोध्याकाण्ड आरण्यकाण्ड –किष्किन्धाकाण्ड-सुन्दरकाण्ड –युध्दकाण्ड-उत्तरकाण्डानि इति सप्तकाण्डानि सन्ति रामायणे । अनुष्टुप् श्लोकैः रामस्य चरितमेव मुख्यतया अत्र प्रतिपादितम् ॥ बालकाण्डे रामस्य यौवनकथा, विश्वामित्रस्य यागरक्षा, सीतापरिणयः इत्यादि वर्णितम् । अयोध्याकाण्डे रामस्य पट्टाभिषेकः, कैकेयीकृतविध्नः, दशरथमरणम् इत्यादि । आरण्यकाण्डे रामस्य दण्डकारण्यप्रवेशः, शूर्पणखायाः अङ्गच्छेदः, सीतापहरणं. रामस्य दुःखं च । किष्किन्धाकाण्डे रामसुग्रीवसंवादः, बालिवधं, सीटान्वेषणं च । सुन्दरकाण्डे लङ्कावर्णनं, हनुमतः सीतायाः दर्शनम् । युध्दकाण्डे रामरावणयुध्दं, राक्षसानां हननं लङ्काजयः । उत्तरकाण्डे सीतापवादश्रुतिः, सीतापरित्यागः, वाल्मीकेः आश्रमे लवाकुशयोः जननं परिसमाप्तिः च् रामायण- प्रतिपाद्यविषयाः ॥ ==रामायणस्य वैशिष्ट्यम्== रामायणम् आदिकाव्यमस्ति इत्येतदेव तस्य प्रथमं वैशिष्ट्यम् । अपि च सकलानां प्रमुख साहित्यग्रन्थानामपि आश्रयः च रामायणमेव । एतदुपजीव्यैव सकलभाषास्वपि अनन्तरसाहित्यानि आविर्भूतानि इति सारः । अलङ्कारादिप्रयोगेण तत्त्वशास्त्रादीनां प्रतिपादनेन भाषासारल्येन ऐतिहासिकविषयत्वेन च रामायणस्य स्थानम् अद्वितीयं वर्तते । सर्वभाषास्वपि रामायणस्य प्रभावः अद्भुतावहः अस्ति । एतावत्संख्यात्मकप्रादेशिकभाषाविवर्तनानि अन्यस्य कस्यापि ग्रन्थस्य भवितुं नार्हन्ति । वाल्मीकिरामायणम् अध्यात्मरामायणं, महारामायणं, संवृतरामायणम् अगस्त्यरामायणं, लोमहरामायणं, मञ्जुळरामायण्ं सौपद्यरामायणं, सौर्यरामायणं, चान्द्ररामायणम् इत्यादि शतशः भेदाः रामायणस्य इति अस्य महत्त्वं प्रकटयति । वनवासगमनावसरे सुमित्रया लक्ष्मणं प्रति कथ्यमानः :रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम् ।’ :अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात् यथा सुखम् ॥ इति श्लोकः रामायणस्य महत्वपूर्णतां प्रदर्शयति । इदं सत्यमेव उक्तम् यत् – ::वाल्मीकिगिरिसम्भूता रामाम्भोनिधिसंङ्गता । ::श्रीमद्रामायणी गङ्गा पुनाति भुवनत्रयम् ॥ इति शम् ॥ ===रामायणं गायत्रीमन्त्रश्च=== रामायणे २४,००० श्लोकाः विद्यन्ते । प्रसिद्धे गायत्रीमन्त्रे अपि विद्यमानानाम् अक्षराणां सङ्ख्या २४ । ब्रह्मगायन्त्रीमन्त्रम् इति प्रसिद्धः अयं गायत्रीमन्त्रः 'तत्सवितुर्वरेण्यम् । भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात्' इति विद्यते । रामायणे प्रथमसहस्रश्लोकस्य आदिमः श्लोकः '''त'''वर्णतः आरभ्यते । एवम् अग्रिमसहस्रश्लोकस्य प्रथमश्लोकः द्वितीयेन वर्णॆन आरभ्यते । इदं वैशिष्ट्यम् अध्ययनयोग्यं वर्तते । ==विभिन्नरूपान्तराणि== जानपदकथा इव रामायणकथायामपि विविधरुपान्तराणि सन्ति । प्रमुखतया उत्तरभारते प्रचलिता रामायणकथा दक्षिणभारत-दक्षिणपूर्वएषियाप्रदेशेषु प्रचलितकथायाः अपेक्षया अंशतः भिन्ना अस्ति । रामायणकथासम्प्रदायः [[थैलेण्ड्]], [[कम्बोजदेशः]](Cambodia), [[मलेशिया]], [[लाओस]], [[चम्पादेशः]](Vietnam), [[इण्डोनेशिया]] देशेषु प्रचलितः अस्ति । मलेषियादेशे रामायणस्य रूपान्तरे रामस्य अपेक्षया लक्ष्मणस्य एव प्रमुखस्थानं विद्यते । अत्र रामः दुर्बलः राजा इति परिगण्यते । ==भारतीयरूपान्तराणि== विविधकालघट्टेषु अनेके कवयः, काव्यज्ञाः च रामायणमलिखन् । तत्रापि अनेकैः रामायणरुपान्तराणि विभिन्नरीत्या रचितानि सन्ति । १४-१५ शतकेषु [[कुमारवाल्मीकिः]] [[कन्नड]]भाषया तोरवे रामायणमलिखत् । राष्ट्रकविना [[कुवेम्पु]]महोदयेन लिखितस्य 'श्रीरामायण दर्शनं", नामकृतेः कृते [[ज्ञानपीठप्रशस्तिः]] उपलब्धास्ति । विद्वान् [[रङ्गनाथशर्मा]]महोदयेन 'कन्नडवाल्मीकि रामायणम् रचितमस्ति । १२ शतके [[तमिळु]]भाषया [[कम्बः]] नाम कविः ‘[[कम्बरामायणम्]]’ अथवा 'रामावतारम्’ अरचयत् । [[हिन्दी]]भाषया १५७६ तमे वर्षे [[तुलसीदासः|तुलसीदासेन]] [[श्रीरामचरितमानसम्]]’ रचितम् । [[गुजराती]]भाषया [[प्रेमानन्दः]] नामकेन कविना १७ शतके, [[बङ्गाली]]कविना [[कृत्तिवासाः|कृत्तिवाससा]] १४ शतके, [[ओरिया]]कविना [[बलरामदासः|बलरामदासेन]] १६ शतके, [[मराठी]]कविना [[श्रीधरः|श्रीधरेण]] १८ शतके, [[तेलुगु]]कविना [[रङ्गनाथः|रङ्गनाथेन]] १५ शतके, च रामायणावृत्तयः रचिताः । रामायणस्य उपरुपान्तरेषु एतदेकम् अन्तर्भवति यत् रावणस्य दुष्टसोदरौ [[अहिरावणः]] [[महिरावणः]] च रामलक्ष्मणौ कालीमातुः कृते बलीहरणार्थं नयतः । अस्यां कथायां हनुमतः पात्रं महत्वपूर्णं वर्तते । सः एव रामलक्ष्मणौ रक्षति । [[केरळम्|केरलेषु]] स्थितानां 'मापिळ्ळे’ जनानां मध्ये प्रचलितं रामायणस्य रुपान्तरं वर्तते । "[[मापिळ्ळे रामायणम्]]’ इत्येव प्रसिद्धमेतत् रुपान्तरं जानपदशैल्यां वर्तते । मुसल्मानजनानां सम्प्रदायानुसारं लिखिते अस्मिन रुपान्तरे रामायणकथानायकः मुस्लिं सुल्तानः । रामस्यापि अत्र नामान्तरं 'लामस्’ इति । परन्तु अन्यानि सर्वाण्यपि कथापात्राणि यथावत् सन्ति । मुस्लिमजनानां सामाजिकनियमानुसारं कानिचन परिवर्तनानि कृतानि सन्ति । ==दक्षिणएषियामध्ये रामायणरुपान्तरम्== एषियाखण्डस्य अनेकदेशानां संस्कृतिः रामायणादेव स्वीकृता अस्ति । केषाञ्चन देशानां महाकाव्यानि रामायणकथासम्बद्धानि एव सन्ति । [[चीना]]देशस्य 'पश्चिमप्रवास’नामकस्य महाकाव्यस्य केचन भागाः रामायणाधृताः सन्ति। प्रमुखतया अस्मिन् काव्ये 'सुनवुकाङ्ग' नामकं पात्रं हनुमतः पात्राद् एव उद्धृतमिति विश्वसन्ति । इण्डोनेषियादेशस्य [[जावा]]प्रदेशे प्रायः नवमे शतके रामायणरुपान्तरम् एकं ‘[[काकातिन् रामायणम्]]’ इति अभवत् । एतत् संस्कृतरामायणाद्धृतमेव, अत्र अधिकतया परिवर्तनं न कृतमस्ति । लावोस् देशस्य "[[फालक् फा लाम्]]" नामकं काव्यं रामायणस्यैव रुपान्तरमास्ति । अत्र लक् नाम लक्ष्मणः, लाम् नाम रामः इति भवति । लाओ भाषायाः रुपान्तरमस्त्येतत् । अस्मिन् काव्ये रामस्य जीवनं बुद्धस्य अवतारेषु अन्यतममिति चित्रितमस्ति । मलेषिया देशस्य ‘[[हिकायत् सेरि राम]]काव्ये दशरथः प्रवादिमहम्मदस्य पौत्रः इति चित्रितमस्ति तथा ब्रह्मणः वरं न प्राप्नोति अपि तु अल्लाहतः वरं प्राप्नोति । थैल्याण्डदेशस्य ‘[[रामकियन्]]’ महाकाव्यं रामायणाद्धृतमेवास्ति । तत्र सीता [[मन्दोदरी]]रावणयोः पुत्री इति चित्रिता । ज्योतिषिकः विभीषणः सीतायाः जन्मकुण्डलीं दृष्ट्वा 'अपशकुनं स्याद्ग्रे’ इति वदति । तत्कारणात् रावणः तां जले क्षिपति । अनन्तरं सीता जनकाय लभ्यते । मुख्यकथा रामायणाद्धृता चेदपि सामाजिकनियमाः समाजाद्धृताः सन्ति । अत्र हनुमतः प्रमुखं स्थानं विद्यते । अस्य काव्यस्य वर्णचित्राणि [[ब्याङ्काक्]](Bankok) , नगरस्थे [[वात् फा कवेय्]] ’ देवालये लभ्यते । इतरेषु दक्षिणएषिया रुपान्तरेषु ‘[[बालि]] देशस्य [[रामकवच]] फिलिपैन्स्(Philipenes) देशस्य ‘[[मरडिय लळण्]]’ काम्बोडियादेशस्य ‘[[रीमकर]]’ [[मायन्मार]]देशस्य ‘[[यामजातदव]]’ एतानि प्रमुखानि भवन्ति । ==वर्तमानकाले रामायणकाव्यम्== कन्नडभाषायां राष्ट्रकविणा [[कुवेम्पु]]महाभागेन 'रामायणदर्शनं’ नाम काव्यं रचितम् । तेलुगुकविना [[विश्वनाथसत्यनारायणः|विश्वनाथसत्यनारायणमहाभागेन]] 'रामायण कल्पवृक्षमु’ नाम काव्यं रचितम् । द्वयोः अपि ज्ञानपीठप्रशस्तिः लब्धास्ति । आंग्लभाषया अशोकब्याङ्करनामकेन रामायणम् आधारीकृत्य षट्सरणीषु कादम्बरीः रचिताः सन्ति । [[काञ्चिपुरम्|काञ्चिपुरस्य]] गेटि रेल्वेथियेटर कम्पनि द्रविडजनानां स्वाभिमानं पुनः प्रतिष्ठापयितुम् (जागरणार्थं) अस्य काव्यस्य परिष्कृतदृष्टिकोणं प्रस्तुतीकरोति । अत्र रावणः विद्वान्, राजनीतिज्ञः च भवति । सीता रावणे अनुरक्ता भवति । रामः नीतिनियमैः विहीनः नयविनयविहीनः सन् लम्पटः राजकुमारः इति चित्रितः वर्तते । सः मद्यपानतः मारणहोमार्थमादिशति इति विचित्रवैरुद्ध्यविवरणानि सन्ति । ईदृशविरुद्धावृत्तयः साम्प्रदायिकप्रस्तुतिभ्यः बहुदूरे वर्तन्ते । ईदृशानि पात्रचित्रणानि द्रविडसंस्कृतेः स्वातन्त्र्यस्य च पुनः स्थापनाय द्रविडसत्याग्रहेषु अधिकतया क्रियमाणाः गुप्तप्रयत्नाः इति ज्ञायन्ते । ==रामायणस्य चिह्नानि== [[हम्पी]](पम्पाक्षेत्रस्य) समीपास्थितविजयनगरसमाज्यस्य अवशेषे सुग्रीवगुहा वर्तते । अस्यां गुहायां वर्णरञ्जितानि चिह्नानि भवन्ति । एषा गुहा सुन्दरकाण्डे वर्णिता किष्किन्धा इव अस्ति । रामः अत्रैव हनुमता अमिलत् इति वदन्ति । अत्रैव सुप्रसिद्धः [[हजाररामदेवालयः]] (सहस्ररामदेवालयः) वर्तते । ==आधाराः== * Arya, Ravi Prakash (ed.). ''Ramayana of Valmiki: Sanskrit Text and English Translation.'' (English translation according to M. N. Dutt, introduction by Dr. Ramashraya Sharma, 4-volume set) Parimal Publications: Delhi, 1998 ISBN 81-7110-156-9 * {{cite book|last=Bhattacharji|first=Sukumari|title=Legends of Devi|publisher=Orient Blackswan |year=1998|page=111|url=http://books.google.com/?id=2UszWGeqkZcC|isbn=9788125014386}} * {{Cite book| last = Brockington| first = John | year = 2003| contribution = The Sanskrit Epics | editor-last = Flood| editor-first = Gavin | title = Blackwell companion to Hinduism | publisher = [[Blackwell Publishing]] | pages = 116–128 | isbn = 0-631-21535-2 | url=http://books.google.com/?id=qSfneQ0YYY8C&pg=PA116| ref = harv| postscript = <!--None-->}} * {{cite book|last=Buck|first=William |coauthors=B.A. van Nooten|title=Ramayana|publisher=University of California Press|year=2000|page=432|isbn=9780520227033|url=http://books.google.com/?id=4Wzg6wFJ5xwC&printsec=frontcover}} * {{cite book|last=Dutt|first=Romesh C. |title=Ramayana|publisher=Kessinger Publishing|year=2004|page=208|isbn=9781419143878|url=http://books.google.com/?id=RPKav7K9eNUC}} *{{cite book|last=Dutt|first=Romesh Chunder |title=The Ramayana and Mahabharata condensed into English verse|publisher=Courier Dover Publications|year=2002|page=352|isbn=9780486425061|url=http://books.google.com/?id=MDf8N9nMlugC}} * {{cite book |title=Bhatti’s Poem: The Death of Rávana (Bhaṭṭikāvya) |last=Fallon |first=Oliver |year=2009 |location=New York |publisher=New York University Press, [[Clay Sanskrit Library]] |isbn=978-0-8147-2778-2 |url=http://www.claysanskritlibrary.org/volume-v-78.html |accessdate=2011-12-02 |archive-date=2021-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316124405/http://www.claysanskritlibrary.org/volume-v-78.html |deadurl=yes }} * {{cite book|last=Keshavadas|first=Sadguru Sant|title=Ramayana at a Glance|publisher=Motilal Banarsidass Publ., |year=1988|page=211|isbn=9788120805453|url=http://books.google.com/?id=3XIatVGyjmQC}} * {{cite book|last=Goldman|first=Robert P. | title=The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India: Balakanda|publisher=Princeton University Press|year=1990|page=456|isbn=9780691014852|url=http://books.google.com/?id=DWX43jnbOngC&printsec=frontcover |ref=harv}} * {{cite book|last=Goldman|first=Robert P.|title=The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India: Kiskindhakanda|publisher=Princeton University Press|year=1994|page=416|isbn=9780691066615|url=http://books.google.com/?id=BJMWT0ZJYHAC&printsec=frontcover}} *{{cite book|last=Goldman|first=Robert P. |title=The Ramayana of Valmiki: Sundarakanda|publisher=Princeton University Press|year=1996|page=576|isbn=9780691066622|url=http://books.google.com/?id=sFmsrEszbxgC&printsec=frontcover}} * Mahulikar, Dr. Gauri. ''Effect of Ramayana on Various Cultures And Civilisations'', Ramayan Institute * [[Kate Milner Rabb|Rabb, Kate Milner]], ''National Epics'', 1896 – [http://www.gutenberg.org/dirs/etext05/8ntle10.txt See eText] [[Project Gutenburg]] * {{cite journal|last=Murthy|first=S. S. N.|year=2003|month=November|title=A note on the Ramayana|journal=Electronic Journal of Vedic Studies|location=New Delhi|volume=10|issue=6|pages=1–18|issn=1084 -7561|url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs1006/ejvs1006article.pdf|ref=harv|accessdate=2011-12-02|archivedate=2012-08-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120808182601/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs1006/ejvs1006article.pdf}} * {{cite book|last=Prabhavananda|first=Swami|title=The Spiritual Heritage of India |publisher=Vedanta Press|year=1979 ([[Spiritual Heritage of India (book)|see also Wikipedia article on book]])|page=374|isbn=9780874810356|url=http://books.google.com/?id=zupDCwE73O0C&printsec=frontcover}} * Raghunathan, N. (transl.), ''Srimad Valmiki Ramayanam'', Vighneswara Publishing House, Madras (1981) * {{cite book|last=Sattar|first=Arshia (transl.)|authorlink=Arshia Sattar|title=The Rāmāyaṇa by Vālmīki|publisher=Viking|year=1996|page=696|isbn=9780140298666|url=http://books.google.com/?id=em3XAAAAMAAJ|ref=harv}} * {{cite book|last=Sundararajan|first=K.R.|title=Hindu spirituality: Vedas through Vedanta|editor=Krishna Sivaraman, Bithika Mukerji|publisher=The Crossroad Publishing Co.|year=1989|pages=106–126|chapter=The Ideal of Perfect Life : The Ramayana|isbn=9780824507558|url=http://books.google.com/?id=xPYp7_kMBK4C&pg=PA106}} * ''A different Song'' – Article from "The Hindu" 12 August 2005 – {{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/08/12/stories/2005081201210200.htm |title=The Hindu : Entertainment Thiruvananthapuram / Music : A different song |publisher=Hinduonnet.com |date=12 August 2005 |accessdate=1 September 2010 |archive-date=27 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101027001647/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/08/12/stories/2005081201210200.htm |deadurl=yes }} * ''[http://www.ramayanabook.com/ Valmiki's Ramayana illustrated with Indian miniatures from the 16th to the 19th century]'', 2012, Editions Diane de Selliers, ISBN : 978-2-903656-76-8 == अग्रिमाध्ययनाय == ;मूलग्रन्थाः * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gret_utf.htm#Ram GRETIL etext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724075838/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gret_utf.htm#Ram |date=2009-07-24 }} (input by Muneo Tokunaga) * [http://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3%E0%A4%AE%E0%A5%8D रामायणम्] ([[Devanagari]] version on [[Wikisource]]) ;अनुवादाः * ''[http://www.sacred-texts.com/hin/rama/index.htm Valmiki Ramayana]'' translated by Ralph T. H. Griffith (1870–1874) ( [http://www.gutenberg.org/etext/24869 Project Gutenberg] ) * ''[http://www.sacred-texts.com/hin/dutt/rama01.htm The Ramayana condensed into English verse]'' by [[Romesh Chunder Dutt|R.C. Dutt]] (1899) [http://www.archive.org/details/RamayanaTheEpicOfRamaPrinceOfIndiaCondensedIntoEnglishVerseBy at archive.org] * Prose translation of the complete Ramayana by M. N. Dutt (1891–1894): [http://www.archive.org/details/ramayanablaknda00vlgoog Balakandam], [http://www.archive.org/details/ramayana01duttgoog Ayodhya Kandam], [http://www.archive.org/details/ramayanaranyakn00vlgoog Aranya Kandam], [http://www.archive.org/details/TheRamayanaKishkindhaKandam Kishkindha Kandam], [http://www.archive.org/details/ramayanaranyakn00vlgoog Sundara Kandam], [http://www.archive.org/details/ramayana03vlgoog Yuddha Kandam], [http://www.archive.org/details/TheRamayanaUttaraKandam Uttara Kandam] * ''[http://books.google.com/books?id=nAzNbPus9TcC Rāma the Steadfast: an early form of the Rāmāyaṇa]'' translated by J. L. Brockington and Mary Brockington. Penguin, 2006. ISBN 0-14-044744-X. ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{wikisourcecat}} *[http://www.bl.uk/onlinegallery/ttp/ramayana/accessible/introduction.html Illustrated manuscript by Maharana Jagat Singh at British Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120101133918/http://www.bl.uk/onlinegallery/ttp/ramayana/accessible/introduction.html |date=2012-01-01 }} {{Commons category|Ramayana}} === अनुवादाः === * [http://valmiki.iitk.ac.in/index.php?id=translation Word to Word Translation of Valmiki Ramayanam with Sanskrit Text and Audio] * [http://vedabase.com/en/rkd Online book: Rāmāyaṇa - Retold by Kṛṣṇa Dharma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109203635/http://vedabase.com/en/rkd |date=2011-11-09 }} * [http://www.valmikiramayan.net/ Site with Valmiki Ramayana Text with Meaning] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070113034155/http://www.valmikiramayan.net/ |date=2007-01-13 }} * [http://www.gitapress.org/Download_Eng_pdf.htm ''Ramacharita manas'' (Tulsidas' Ramayana)] * [http://sampoornaramayanam.blogspot.com/ Complete Valmiki Ramayanam in Telugu] * [http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-one-bala-kanda/ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827100222/http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-one-bala-kanda/ |date=2011-08-27 }}, [http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-two-ayodhya-kanda-part-1/ 2.1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827100356/http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-two-ayodhya-kanda-part-1/ |date=2011-08-27 }}, [http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-two-ayodhya-kanda-part-2/ 2.2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920051815/http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-two-ayodhya-kanda-part-2/ |date=2011-09-20 }}, [http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-three-aranya-kanda/ 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920043414/http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-three-aranya-kanda/ |date=2011-09-20 }}, [http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-four-kiskindha-kanda/ 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920054047/http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-four-kiskindha-kanda/ |date=2011-09-20 }}, [http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-five-sundara-kanda/ 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827100658/http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-five-sundara-kanda/ |date=2011-08-27 }}, [http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-six-yuddha-kanda/ 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827100717/http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-six-yuddha-kanda/ |date=2011-08-27 }}, [http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-seven-uttara-kanda-part-1/ 7.1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827100726/http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-seven-uttara-kanda-part-1/ |date=2011-08-27 }}, [http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-seven-uttara-kanda-part-2/ 7.2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920044655/http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-seven-uttara-kanda-part-2/ |date=2011-09-20 }}: Detailed summaries of each book of the Ramayana, University of Lethbridge. [https://web.archive.org/web/20121001235704/http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/sankshepa_ramayanam/index.html] Hindi and English translation with grammatical information. === शोधप्रबन्धाः=== *{{cite journal|last=Siddhinathananda|first=Swami |title=The Role of the Ramayana in Indian Cultural Lore|journal=[[Vedanta Kesari]]|url=http://www.eng.vedanta.ru/library/vedanta_kesari/ramayana.php|ref=harv}} {{रामायणम्}} {{वैदिकविज्ञानम्}} [[वर्गः:रामायणम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:सज्जाऽर्हाणि पृष्ठानि]] 68zuy2qxrf3w8fm9ygsx5nbmycj7rj0 0 10723 500833 494468 2026-09-26T00:18:18Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500833 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | italic title = <!--ऊरुभङ्गम्--> | name = ऊरुभङ्गम् | image = Duryodana-kl.jpg | image_size = | alt = दुर्योधनः | caption = दुर्योधनः | author = भासः | audio_read_by = | title_orig = | orig_lang_code = | title_working = | translator = | illustrator = | cover_artist = | country = | language = | series = | release_number = | subject = | genre = | set_in = | publisher = | publisher2 = | pub_date = | english_pub_date = | published = | media_type = | pages = | awards = | isbn = | isbn_note = | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = | followed_by = | native_wikisource = | wikisource = | notes = | exclude_cover = | website = }} [[Image:Bima-kl.jpg|thumb|right|भीमः]] उरुभङ्गम् [[भासः|भासेन]] लिखितं नाटकम्। अस्य नाटकस्य कथा महाभारतं प्रतितिष्ठति। एतत् दुःखान्तनाटकम् अस्ति। त्रयः सैनिकाः पाण्डवकौरवाणां युद्धं वर्ण्यन्ति। रणभूमौ भ्रमन्तः भीमदुर्योधनयोः युद्धं पश्यन्ति। यदा भीमः पतितः दुर्योधनः भीमं हन्तुम् उद्युक्तः भवति । परं भीमः नियमान् भित्त्वा दुर्योधनस्य ऊरुं भञ्जयति। बलरामः भीमाय क्रुध्यति परं दुर्योधनः तं स्थिरीकरोति। सः भीमम् क्षाम्यति। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://homepage3.nifty.com/aa/e03partici.htm Center for Asian Theatre - Urubhangam - detailed synopsis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013075537/http://homepage3.nifty.com/aa/e03partici.htm |date=2013-10-13 }} *[http://www.catbd.org/urubhangam.html Center for Asian Theatre - Urubhangam (about,performance etc.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725142725/http://www.catbd.org/urubhangam.html |date=2011-07-25 }} *[http://www.keral.com/celebrities/kavalam/works.htm Kavalam Narayan Panikkar - Urubhangam adaptation & Other Works] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201200549/http://www.keral.com/celebrities/kavalam/works.htm |date=2010-02-01 }} *[https://web.archive.org/web/20090708150112/http://dli.iiit.ac.in/cgi-bin/Browse/scripts/use_scripts/advnew/metainfo.cgi Urubhangam - Digital Download - read the play online] *[http://ipac2.vpl.ca/ipac20/ipac.jsp?session=12NE374312E47.43325&profile=pac&uri=link=3100025~!412725~!3100001~!3100002&aspect=subtab97&menu=search&ri=1&source=~!horizon&term=Lakshman+Sarup&index= Bhasa Plays - Translated into English by A.C. Woolner and Lakshman Sarup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304030404/http://ipac2.vpl.ca/ipac20/ipac.jsp?session=12NE374312E47.43325&profile=pac&uri=link=3100025~!412725~!3100001~!3100002&aspect=subtab97&menu=search&ri=1&source=~!horizon&term=Lakshman+Sarup&index= |date=2016-03-04 }} *[http://openlibrary.org/b/OL15346391M/Urubhangam%2C-Urubhangam%2C-breaking-of-thighs%2C-a-Sanskrit-one-act-play-attributed-to-Bhasa. Urubhangam - Critically edited with introduction , notes and translation by C.R. Devadhar] *[http://www.exoticindiaart.com/book/details/IDG381/ Exotic India Arts - Complete Works of Bhasa with Translations,notes,etc.] *[http://www.easternbookcorporation.com/moreinfo.php?txt_searchstring=2877 Eastern Book Corporation - Complete Plays of Bhasa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121210005847/http://easternbookcorporation.com/moreinfo.php?txt_searchstring=2877 |date=2012-12-10 }}‎ [[वर्गः:संस्कृतनाटकानि]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] e5wcxk3kpyyddck4mhlk25hhpnbvuqe 0 10752 500859 487444 2026-09-26T02:17:42Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500859 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction |type = मण्डलम् |native_name = दिन्डुगलमण्डलम् |other_name = திண்டுக்கல் மாவட்டம் |nickname = |iucn_category = <!-- for protected areas only --> |state_name = [[तमिऴ्‌नाडु]] |metro = <!-- for neighbourhoods/suburbs only --> |skyline = 24Dindigul.jpg |skyline_caption = दिण्डुक्कलदुर्गः |latd = 10 | latm = 21 | lats = 14.4 |longd = 77 | longm = 59 | longs = 6 |base_map = Dindigul in Tamil Nadu (India).svg |locator_position = left |base_map_label = no |inset_map_marker = yes |map_caption = |area_total = |area_magnitude = |area_rank = |area_total_cite = |area_metro = |area_metro_cite = |altitude = |altitude_cite = |coastline = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |destinatione_1 = |direction_1 = |distance_1 = |mode_1 = |destinatione_2 = |direction_2 = |distance_2 = |mode_2 = |destinatione_3 = |direction_3 = |distance_3 = |mode_3 = |capital = <!-- for states/territories/regions only --> |hq = [[दिन्डुगल्]] |largest_city = [[दिन्डुगल्]] |largest_metro = [[दिन्डुगल्]] |nearest_city = |region = |district = |districts = |taluk_names = [[Attur]], [[Dindigul]], [[Kodaikanal]], [[Natham]], [[Nilakottai]], [[Oddanchatram]], [[Palani]], [[Vedasandur]]. |population_total = |population_rank = |population_as_of = 2011 |population_total_cite =<ref>{{cite web |title= |date= |author= |url= |publisher= |pages= |format=Excel}}</ref> |population_density = |population_density_cite = |population_Urban = |population_metro_rank = |population_metro_as_of = |population_metro_cite = |sex_ratio = |literacy = |literacy_male = |literacy_female = |official_languages = [[Tamil language|Tamil]] |leader_title_1 = Collector |leader_name_1 = K Nagarajan, [[Indian Administrative Service|IAS]] |leader_title_2 = |leader_name_2 = |leader_title_3 = |leader_name_3 = |established_title = |established_date = |legislature_type = |legislature_strength = |parliament_const = |assembly_const = |planning_agency = |civic_agency = |corp_zone = |corp_ward = |jurisdiction_title_1 = Municipal Corporations |jurisdiction_name_1 = Dindigul |jurisdiction_title_2 = Municipalities |jurisdiction_name_2 = |jurisdiction_title_3 = Town Panchayats |jurisdiction_name_3 = |blank_title_1 = Central location: |blank_value_1 = {{coord|10|21|N|77|59|E}} |blank_title_2 = |blank_value_2 = |abbreviation = <!-- ISO 3166-2 --> |area_telephone = 0451 |postal_code = 624xxx |unlocode = |vehicle_code_range = TN-57<ref>[http://www.tn.gov.in/sta/a2.pdf www.tn.gov.in]</ref> | zone = [[Southern Railway (India)|Southern Railway]] | division = [[Madurai]] | railway_code = DG |website = dindigul.nic.in/ |website_caption = Official website of Dindigul District |portal = |footnotes = |seal = |seal_size = |seal_caption = |coord_title = <!-- yes/no --> |autocat = <!-- yes/no --> }} '''दिण्डुक्कल् मण्डलं''' (Dindigul district) (तमिऴ् - திண்டுக்கல் மாவட்டம்) भारतस्य तमिऴ्नाडु राज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । इदं मण्डलं स्वस्य तालनिर्माणीभिः चर्मकार्यागारैः च प्रसिद्धम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रस्थानं दिण्डूक्कल् पत्तनम् । तमिऴ भाषायां ‘दिण्डु’ इति पदस्य ‘उपाधानम्’ इति, ‘कल्’ इत्यस्य ‘शिला’ इति अर्थः । दिण्डुक्कल् पत्तनस्य प्रवेशसमये तत्र विद्यमानस्य दुर्गस्य शिला उपाधानसदृशी दृश्यते इत्यतः तस्य प्रदेशस्य इदं नाम । आङ्ग्लप्रभावेण ‘दिण्डिगल्’ इति, ‘दिण्डुगल्’ इति च अस्य नाम्नः अपभ्रंशः जातः । ==भौगोलिकम्== दिण्डुक्कलमण्डलं [[१९८५]] तमे वर्षे [[मधुरैमण्डलम्|मधुरैमण्डलतः]] पृथक्कृतम् । अस्य उत्तरदिशि [[ईरोडमण्डालम्|ईरोडु]] तथा [[करूरुमण्डलम्|करूरुमण्डले]] स्तः । पूर्वस्यां दिशि [[तिरुचिराप्पळ्ळिमण्डलम्]] अस्ति । आग्नेये दक्षिणे च [[मधुरैमण्डलम्]], पश्चिमे [[केरलराज्यं]] च अस्ति । दिण्डुक्कलमण्डलस्य [[पऴनि]] तथा [[कोडैकेनाल्]] तालुके प्रसिद्धे स्तः । तमिऴ्नाडुराज्यस्य इतरेभ्यः प्रदेशेभ्यः अनयोः तालुकयोः वायुगुणः शीतलः इत्यतः प्रवासिनः अधिकतया अत्र आगच्छन्ति । दिण्डुक्कलमण्डले बहवः जलपाताः सन्ति । अञ्जुवीडु, बामेन् जलपातः, बेर् शोला जलपातः, फ़ैरी जलपातः, गौर् वेळ्ळैयन् जलपातः, ग्लेन् जलपातः, कुम्बक्करै जलपातः, कुदिरैयर् जलपातः, कुट्लडम्पट्टि जलपातः, नेप्चून् जलपातः, पालार् जलपातः, पाम्बार् जलपातः, पूम्बरै जलपातः, राजतजलधारा (सिल्वर् कास्केड्), स्कम्बा जलपातः, सर्पधारा (स्नेक् फ़ाल्स्), तक्कम् तूटम् जलपातः, तलैयर् जलपातः (राट् टैल्), तूवनम् जलपातः इत्येते तेषु प्रमुखाः । अस्मिन् मण्डले अनेके जलबन्धाः अपि सन्ति । धर्मतुपट्टि जलबन्धः, कामराजर् जलबन्धः, मञ्जलर् जलबन्धः, मरुदानदी जलबन्धः, कण्णाप्पट्टि जलबन्धः, परपालार् जलबन्धः, पालार् पोरण्डलार् जलबन्धः, वरडमनदी जलबन्धः, अऴगपुरी जलबन्धः, पेरनै जलबन्धः, कुदिरैयर् जलबन्धः च । ==जनसंख्या== [[२०११]] जनगणनानुगुणं दिण्डुक्कलमण्डलस्य जनसंख्या २,१६१,३६७ । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य २११ तमं स्थानम् । अत्र जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ३५७ (९२० प्रतिचतुरश्रमैल्) । [[२००१-२०११]] दशके जनसंख्यावृद्धिः १२.३९% आसीत् । अस्य मण्डलस्य पुं, स्त्री अनुपातः १०००:९९८ अस्ति । साक्षरताप्रमाणं ७६.८५% । ==उपमण्डलानि== * दिण्डुक्कलमण्डले अष्ट तालुकाः सन्ति * दिण्डुक्कल् * पऴनि * अतूरु * कोडैक्कानल् * ओड्डञ्छत्रम् * वेडसन्दूरु * नट्टम् * नीलक्कोट्टै * ==कृषिः वाणिज्यं च== [[२००६]] तमे वर्षे पञ्चायती राज् सचिवालयेन भारतदेशस्य २५० अतिदीनमण्डलानि अभिज्ञातानि । तेषु दिण्डुक्कलमण्डलम् अपि अन्तर्भूतम् । सम्प्रति, दीनप्रदेशसाहाय्यधनयोजनया (Backward Regions Grant Fund – BRGF) धनं प्राप्नुवत्सु मण्डलेषु दिण्डुक्कलम् अन्यतमम् । अस्मिन् मण्डले सङ्गणकतन्त्रज्ञानोद्यमः सम्यक् वर्धितः अस्ति । अत्रत्यः वस्त्रसीवनोद्यमः तमिऴ्नाडुराज्ये एव बृहत्तमः । अनेकानि वेश्मेष्टिकोत्पादनकेन्द्राणि अत्र सन्ति । दिण्डुक्कलतालाः रक्षाकपाटिकाः च गुणवत्त्वेन बहु प्रसिद्धाः । तण्डुलकलायवर्मिसेलीसम्बद्धाः आहारोद्यमाः अपि अत्र रूढाः सन्ति । दिण्डुक्कलप्रदेशस्य ७०% जनाः साक्षात् परम्परया वा कृषेः आधारेण एव जीवन्ति । दिण्डुक्कलपत्तनस्य परिसरे प्रायः १६५ तण्डुलसंस्करणकेन्द्राणि सन्ति । अत्रत्यं नागा धानापेषणकेन्द्रं विशालाक्षी धानापेषणकेन्द्रं च अत्यन्तं प्रसिद्धम् । अनिल् सेमिया, सेवरिट् सेमिया, नन्दिनी साम्बुरणि उद्यमाः अस्मिन् मण्डले सन्ति । अत्र कार्पासानां पलाण्डूनां कलायानां च महाविक्रयविपणयः बहुशः सन्ति । पन्नीर् द्राक्षाः इति ख्याताः कृष्णद्राक्षाः दिण्डुक्कलमण्डले एव रोहन्ति । वस्त्रसीवनोद्यमः अत्र प्रमुखः । तमिऴ्नाडुराज्यस्य भूतपूर्वः मुख्यमन्त्री एम्.जि.रामचन्द्रः अस्य मण्डलस्य औद्यमिकाभिवृद्धिं साधयितुम् अत्र बहूनां सीवनागाराणां प्रारम्भार्थं धनसाह्यं दत्तवान् । दिण्डुक्कलमण्डलस्य हस्तस्यूताः शाटिकाः विख्याताः । विशिष्य नगलनगरप्रदेशे शतशः सौराष्ट्रसमुदायस्य जनाः हस्तस्यूतानां शाटिकानां निर्माणे रताः सन्ति । गुणवत्तायाम् अत्युत्तमानाम् आसां शाटिकानां मूल्यं बहुन्यूनम् । कौशेयशाटिकावत् बहूनि वर्षाणि उपयोक्तुं शक्यन्ते च । चर्मसंस्करणघटकाः अपि दिण्डुक्कलमण्डले अधिकतया दृश्यन्ते । अत्रत्यानां संस्कृतानां सामिसंस्कृतानां च चर्मोत्पन्नानां विदेशविक्रयणं क्रियते । तमाखु (टोबाको) कृषिः, सिगार् उत्पादनं च ब्रिटिश्कालादपि दिण्डुक्कलप्रदेशे प्रचलति । विन्स्टन् चर्चिलस्य प्रियः चुरुट् इत्याख्यः सिगार्‌प्रभेदः दिण्डुक्कले एव निर्मितः । वेडसन्दूरे केन्द्रसर्वकारस्य तमाखुसंशोधनकेन्द्रम् अस्ति । दिण्डुक्कले निर्मितः सुवासितः रोजा पूगः तमिऴ्नाडुराज्ये प्रसिद्धः । ==वीक्षणीयस्थलानि== ===कोडैक्कानल्=== इदं दिण्डुक्कलमण्डले पर्वतश्रेण्याः मध्ये विद्यमानं पत्तनम् । तमिऴ्भाषायाम् अस्य पदस्य ’अरण्यस्य उपाहारः’ इत्यर्थः । ‘गिरिधाम्नां राजकुमारी’ इति कोडैक्कानल्पत्तनस्य ख्यातिः अस्ति । इदं पत्तनं [[१८४५]] तमे वर्षे निर्मितम् । अद्यापि बहुजनप्रियेषु गिरिधामसु अन्यतमम् अस्ति । ===पऴनिः=== इदं पत्तनं दिण्डुक्कलपत्तनात् ६० किलोमीटर् पश्मिमे अस्ति । कार्तिकेयस्य सुप्रसिद्धं मन्दिरम् अस्ति अत्र, यत्र प्रतिवर्षं सप्तदशलक्षाधिकाः भक्ताः आगच्छन्ति । इदं दण्डायुधपाणिमन्दिरं तमिऴ्नाडुराज्ये सुप्रसिद्धेषु ‘आरुपडै वीडु’ क्षेत्रेषु (देवसेनापतेः कार्त्तिकेयस्य षट् सेनाशिबिराणि) अन्यतमम् । अयं देवालयः शिवगिरेः उपरि अस्ति । देवालयस्य शिल्पकला पाण्ड्यशैल्याः । गर्भगृहस्य उपरि रमणीयं स्वर्णगोपुरम् अस्ति । पार्वतीदेव्याः पेरियनायकि अम्मन् देवालयः अपि पऴनिक्षेत्रे अस्ति । ===सिरुमलै=== अयं दिण्डुक्कलात् २५ किलोमीटर् दूरे विद्यमानः ६०००० एकर् विस्तीर्णः अरण्यप्रदेशः । अत्र बहवः गिरयः अपि सन्ति । आवर्षम् अत्र शीतलः वायुगुणः भवति । इदम् अरण्यं बहूनां वन्यानां प्राणिनां पक्षिणां च आश्रयः अस्ति । अत्रत्यं कदलीफलम् ‘सिरुमलै कदली’ इत्येव विख्यातम् । किन्तु एषु दिनेषु अज्ञातस्य कश्चन रोगस्य कारणेन अयं कदलीप्रभेदः नश्यमानः अस्ति । ===दिण्डुक्कलदुर्गः=== सप्तदशशतके निर्मितः अयं दुर्गः दिण्डुक्कलमण्डलस्य केन्द्रस्थाने दिण्डुक्कलपत्तने अस्ति । मधुरै नायकैः अयं दुर्गः [[१६०५]] तमे वर्षे निर्मितः । अस्य औन्नत्यं ९०० पादाः, परिधिः २.७५ किलोमीटर् । भारतस्य प्राच्यवस्तुसर्वेक्षणाविभागेन अयं दुर्गः सुरक्षितस्मारकत्वेन अभिज्ञातम् अस्ति । ===अतूरु कामराजसागरजलबन्धः=== दिण्डुक्कलमण्डलस्य अतूरुग्रामात् ६ किलोमीटर् दूरे अयं जलबन्धः अस्ति । कावेरीनद्याः उपनदी कोडगनार् नदी अत्र प्रवहति । अनेन जलबन्धेन ४०० एकर् विस्तीर्णं कामराजसरः निर्मितम् अस्ति । पक्षिवीक्षणार्थम् अयं प्रदेशः उत्तमः अस्ति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.dindigul.tn.nic.in/ Dindigul District] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225064813/http://www.dindigul.tn.nic.in/ |date=2018-12-25 }} * [https://web.archive.org/web/20110725115742/http://www.alllocale.com/group/dindugul AllLocale.com Website for every neighbourhood in Tamil Nadu and Dindugul] * [http://en.wikivoyage.org/wiki/Dindigul Dindigul - Wikivoyage] website useful for travelers to Dindigul City and nearby areas of interest * [http://www.hindu.com/2010/02/15/stories/2010021550520200.htm Dindigul district - A profile - The Hindu, Monday, Feb 15, 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218110423/http://www.hindu.com/2010/02/15/stories/2010021550520200.htm |date=February 18, 2010 }} {{Geographic location |Centre = दिण्डुगलमण्डलम् |North = |Northeast = [[करूर् मण्डलम्]] |East = [[तिरुचिरापल्लिमण्डलम्]] |Southeast = |South = [[मधुरैमण्डलम्]] |Southwest = [[इदुक्किमण्डलम्]], [[केरल]] <br> [[तेनिमण्डलम्]] |West = |Northwest = तिरुपूर्, कोयम्बत्तूर् मण्डलम् }} <references/> {{तमिळनाडु मण्डलाः}} anjzs4d3qvyk5jmqe8qng508w4lmjas 0 10754 500838 487441 2026-09-26T00:38:44Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500838 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction |type = मण्डलम् |native_name = काञ्चिपुरमण्डलम् |other_name = <!-- optional --> |nickname = |iucn_category = <!-- for protected areas only --> |state_name = [[तमिऴ्‌नाडु]] |metro = <!-- for neighbourhoods/suburbs only --> |skyline = Kanchipuram in Tamil Nadu (India).svg |skyline_caption = |latd = |latm = |lats = |longd= |longm= |longs= |base_map = |locator_position = left |base_map_label = no |inset_map_marker = yes |map_caption = |area_total = 4393 |area_magnitude = |area_rank = |area_total_cite = |area_metro = |area_metro_cite = |altitude = |altitude_cite = |coastline = 87.2 |climate = |precip = 1213 |temp_annual = |temp_winter = 19.8 |temp_summer = 36.6 |destinatione_1 = |direction_1 = |distance_1 = |mode_1 = |destinatione_2 = |direction_2 = |distance_2 = |mode_2 = |destinatione_3 = |direction_3 = |distance_3 = |mode_3 = |capital = <!-- for states/territories/regions only --> |hq =काञ्चिपुरम् |largest_city = काञ्चिपुरम् |largest_metro = |nearest_city = |region = |division = |district = काञ्चिपुरम् |districts = |taluk_names = काञ्चिपुरम्, श्रीपेरुम्बदूरु, उत्तिरमेरूरु, चेङ्गलपाट्टु, ताम्बरम्, तिरुक्काऴुकुण्ड्रम्, मधुरान्तकम्, चेय्यूरु |population_total = 3990897 |population_rank = |population_as_of = 2011 |population_total_cite =<ref>{{cite web |title=2011 Census of India |date=16 April 2011 |author= |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_tamilnadu.html |publisher= Indian government |pages= |format=Excel}}</ref> |population_density = |population_density_cite = |population_metro = 1534841 |population_metro_rank = |population_metro_as_of = 2001 |population_metro_cite = |sex_ratio = M-50.6%/F-49.4% |literacy = 67.84% |literacy_male = 74.72% |literacy_female = 60.78% |official_languages = [[तमिऴ्]] |leader_title_1 = |leader_name_1 = एस् शिवषण्मुख राजा, IAS |leader_title_2 = |leader_name_2 = |leader_title_3 = |leader_name_3 = |established_title = |established_date = जुलै 1, 1997 |legislature_type = |legislature_strength = 9 |parliament_const = |assembly_const = |planning_agency = |civic_agency = |corp_zone = |corp_ward = |jurisdiction_title_1 = |jurisdiction_name_1 = |jurisdiction_title_2 = |jurisdiction_name_2 = |jurisdiction_title_3 = |jurisdiction_name_3 = |blank_title_1 = Central location: |blank_value_1 = {{coord|11|50|N|78|00|E}} |blank_title_2 = |blank_value_2 = |abbreviation = <!-- ISO 3166-2 --> |area_telephone = 044 |postal_code = 605606 |unlocode = |vehicle_code_range = TN-19/21/22 |website = www.kanchi.nic.in/ |website_caption = Official website of District Collectorate, Kanchipuram |portal = |footnotes = |seal = |seal_size = |seal_caption = |coord_title = <!-- yes/no --> |autocat = <!-- yes/no --> }} '''काञ्चिपुरमण्डलम्''' (Kanchipuram district)(तमिऴ् - காஞ்சிபுரம் மாவட்டம்) [[भारतम्|भारतस्य]] तमिऴ्‌नाडुराज्यस्य ईशान्यदिशि काञ्चिपुरमण्डलम् अस्ति । अस्य केन्द्रस्थानं काञ्चिपुरपत्तनम् । जनसंख्यादृष्ट्या तमिऴ्‌नाडुराज्ये अस्य मण्डलस्य द्वितीयस्थानम् (प्रथमस्थानं भवति चेन्नैमण्डलस्य) । ==इतिहासः== [[File:Mamallapuram1a.jpg|thumb|left|महाबलिपुरे स्थितं देवालयम्]] - a UNESCO World Heritage Site]] क्रिस्तपूर्वकालादपि काञ्चिपुरस्य नाम प्रसिद्धम् अस्ति । पतञ्जलिकृते महाभाष्ये (क्रि.पू. द्वितीयशतकम्) अस्य उल्लेखः दृश्यते । ’मणिमेकलै’ तथा ’पेरुम्पनाट्टुपडै’ इत्येतयोः तमिऴ्‌काव्ययोः काञ्जिपुरं क्रिस्तपूर्वयुगे कथम् आसीत् इत्यस्य विस्तृतं वर्णनं दृश्यते । ’पत्तुपाट्टु’ इति सङ्गमसाहित्यभागे इदं पत्तनं २५०० वर्षेभ्यः प्राक् तोण्डैमन् इऴन्दिरायराजेन पालितम् इति उल्लिखितम् । काञ्जिपुरमण्डले पल्लवानां, चोळानां, विजयनगरराजानां तथा ब्रिटिष् जनानां प्रशासनम् आसीत् स्वातन्त्र्यपूर्वकाले । प्राचीनतमिऴ्देशविभागे इदं मण्डलं तोण्डैमण्डले अन्तर्भूतम् । काञ्जिपुरपत्तनं तोण्डैमण्डलस्य राजधानी आसीत् । क्रिस्तीयतृतीयशतकतः नवमशतकपर्यन्तं काञ्चिपुरं पल्लवानां राजधानी आसीत् । पल्लवाः उत्तरे [[कृष्णा|कृष्णानद्याः]] आरभ्य दक्षिणे [[कावेरी]]नदीपर्यन्तं देशं शासितवन्तः । तेषां काले काञ्चिपुरे प्राकाराणां परिखाणां मार्गाणां देवालयानां च निर्माणम् अभूत् । क्रिस्तीयदशमशतकतः त्रयोदशशतकपर्यन्तं चोळानां प्रशासनम् आसीत् । ततः सप्तदशशतकपर्यन्तं विजयनगरसाम्राज्यस्य भागः आसीत् । काञ्चिपुरं तमिऴुदेशे प्रसिद्धम् अध्ययनकेन्द्रम् आसीत् । तथैव हिन्दूनां, बौद्धानां जैनानां च पवित्रम् इदं स्थलम् । ‘पुष्पेषु जाती नगरेषु काञ्चि नारीषु रम्भा श्रमिणां गृहस्थः । ’ (वामनपुराणम् १२.५०) इति काञ्चिपुरं श्रेष्ठनगरत्वेन प्रशस्यते । काञ्चिपुरस्य राजसु अन्यतमः महेन्द्रवर्मा -१ प्रकाण्डपण्डितः, सङ्गीतज्ञः, नाटककर्ता च आसीत् । युवान् ष्वाङ्ग् नामकः [[चीनादेशः|चीनादेशस्य]] प्रवासी क्रिस्तीये सप्तमशतके काञ्चिपुरम् आगतः । अस्य नगरस्य परिधिः ६ किलोमीटर् आसीत् इति सः वदति । अत्रत्याः जनाः वीर्येण, धर्मतत्परतया, न्यायप्रियतया, अध्ययनपरतया च प्रसिद्धाः आसन् इति सः वदति । बुद्धः इदं पत्तनं प्रति आगतः आसीत् इत्यपि सः वदति । ब्रिटिश्‌ शासनस्य काले काञ्चिपुरस्य ‘काञ्जीवरम्’ इति नाम अभूत् । तत्काले इदं मण्डलं द्विधा विभक्तम्। उत्तरभागः,दक्षिणभागः च इति । [[१७८८]] तमे वर्षे अत्र प्रथमतया समाहर्ता (कलेक्टर्) नियुक्तः ब्रिटिश् प्रशासनेन । [[१७९०]] दशके क्लर्कः तथा बाल्फ़ोरः अत्र समाहर्तारौ आस्ताम् । [[१७९४]] तः [[१७९९]] पर्यन्तम् लियोनेल् प्लेसः समाहर्ता आसीत् । तस्य काले प्रसिद्धौ मधुरान्तक उत्तिरेमेरूरुतडागौ निर्मितौ । तदनन्तरं हाड्ज्सनः अत्र समाहर्ता आसीत् । तस्य निवासस्थलम् अद्यापि काञ्चिपुरे हाड्ज्सन्पेटनाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति । नवदशशतके करुङ्गुऴि अस्य मण्डलस्य केन्द्रस्थानम् अभवत् । [[१८५९]] तमे वर्षे गृहोद्यानं सैदापेट्टै केन्द्रस्थानम् अभवत् । [[१८५९]] तः [[१९६८]] पर्यन्तं सैदापेट्टै एव अस्य मण्डलस्य केन्द्रस्थानम् आसीत् । स्वातन्त्र्यानन्तरं काञ्चिपुरं चेङ्गलपाट्टुमण्डले आसीत् । ततः [[१९९७]] तमवर्षस्य जुलै प्रथमदिनाङ्के चेङ्गलपाट्टु एम्जीआर् मण्डलं द्वेधा विभक्तम् । तदा काञ्चिपुरं तथा तिरुवळ्ळूरुमण्डले जाते । ==भौगोलिकम्== काञ्चिपुरमण्डलं तमिऴ्‌नाडुराज्यस्य ईशान्यसमुद्रतीरे अस्ति । अस्य पूर्वभागे बङ्गालसमुद्रः, पश्चिमभागे वेल्लूरु, तिरुवण्णामलैमण्डले, उत्तरदिशे तिरुवळ्ळूरु, चेन्नैमण्डले, दक्षिणे विल्लुपुरमण्डलं च अस्ति । अस्य मण्डलस्य विस्तारः ४,४३,२१० हेक्टेर्‌परिमितः । ५७ किलोमीटर् दीर्घः समुद्रतटः अस्ति । अस्य मण्डलस्य नदीषु [[पालार्‌नदी]] प्रमुखा । ==जनसंख्या== [[२०११]] तमवर्षस्य जनगणनानुगुणं काञ्चिपुरमण्डलस्य जनसंख्या ३,९९०,८९७ । देशस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या कडलूरु ५९ तमम् । जनसान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ९२७ अस्ति । [[२००१-२०११]] दशके जनसंख्यावृद्धिः ३८.६९% आसीत् । अत्र पुं, स्त्री अनुपातः १०००-९८५ अस्ति । साक्षरता ८५.२९% अस्ति । [[File:Idli Sambar.JPG|right|thumb|160px|काञ्चिपुरपत्तनस्य प्रसिद्धं खाद्यं, मृदुइड्लि]] ==उपमण्डलानि== काञ्चिपुरमण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति * १. काञ्चिपुरम् * २.श्रीपेरुम्बदूरु * ३.उत्तिरमेरूरु * ४.चेङ्गलपाट्टु * ५.ताम्बरम् * ६.तिरुक्काऴुकुण्ड्रम् * ७. मधुरान्तकम् * ८.चेय्यूरु ==कृषिः वाणिज्यं च== [[File:Green brocade silk saree.jpg|thumb|left|180px|काञ्जिपुरपत्तनस्य प्रसिद्धा कौशेयशाटिका]] कृषिकार्यम् अस्य मण्डलस्य प्रमुखः उद्यमः । ४७% जनाः कृषिकार्यरताः सन्ति । व्रीहिः अत्र आरोप्यमानं प्रमुखं सस्यम् । कलायाः, इक्षुदण्डाः, धान्यानि, प्रियङ्गुसस्यानि च अपि अधिकतया उत्पाद्यन्ते । पालार्नदी, तडागाः कूपाश्च जलस्य प्रमुखमूलम् । कौशेयशाटिकानां वयनं काञ्जिपुरपत्तनस्य जनानां प्रमुखेषु उद्यमेषु अन्यतमम् । अतः इदं पत्तनं ’कौशेयपत्तनम्’ इति विख्यातम् । ४०० वर्षेभ्यः अपि देशस्य अत्युत्तमकौशेयशाटिकाः अत्र उत्पाद्यन्ते, अत्यन्तं जनप्रियाः च सन्ति । दक्षिणभारते कोऽपि विवाहः काञ्चिपुरशाटिकाः विना न प्रचलति इति प्रसिद्धिः अस्ति । राजधान्याः चेन्नैनगरस्य निकटे अस्ति इति कारणेन काञ्चिपुरे अनेकानि औद्यमिकसंस्थानानि सन्ति । ह्युण्डै, फ़ोर्ड्, मित्सुबिषि, नोकिया, साम्सङ्ग्, डेल्ल्, सैण्ट्-गोबैन् प्रभृतीनां बहूनां बृहत्संस्थानां उत्पादनशाखाः श्रीपेरुम्बदूरुसमीपे दृश्यन्ते । सङ्गणकक्षेत्रस्य प्रमुखानां टिसिएस्, इन्फ़ोसिस्, विप्रो, काग्निसेण्ट् इत्यादीनां संस्थानां कार्यालयाः अपि काञ्चिपुरमण्डले सन्ति । टिसिएस् तथा इन्फ़ोसिस् संस्थयोः महाकार्यालयौ स्तः, यत्र क्रमशः २२,००० तथा २५,००० उद्योगिनः कार्यरताः सन्ति । ==वीक्षणीयस्थलानि == ===काञ्चिपुरम्=== इदं देवालयनगरम् इत्येव ख्यातम् । अत्र दक्षिणभारतस्य प्रसिद्धपरम्पराणां देवालयाः सहस्रशः सन्ति । हिन्दूसम्प्रदायस्य सप्तसु पवित्रेषु मोक्षक्षेत्रेषु काञ्ची अपि अन्यतमा । तमिऴ्‌नाडुराज्यस्य प्रमुखाः शिवदेवालयाः, विष्णुदेवालयाः च अत्र सन्ति । विष्णोः वरदराज पेरुमाळ् मन्दिरं, शिवस्य एकाम्बरनाथमन्दिरं च बहुप्रसिद्धम् । कामाक्षीमन्दिरं, कुमारकोट्टं, कच्छपेश्वरमन्दिरं, कैलासनाथमन्दिरम् इत्यादीनि अत्रत्यानि प्रमुखमन्दिराणि । एकाम्बरनाथदेवालयस्य १९२ पादोन्नतं गोपुरं, वरदराजमन्दिरस्य शतस्तम्भमण्टपः च विजयनगरशिल्पकलायाः उज्ज्वलोदाहरणरूपेण तिष्ठतः । वरदराजदेवालयस्य शिल्पकलाकौशल्येन मोहितः ब्रिटिश् उपराजः राबर्ट् क्लैवः एतस्मै देवालयाय सुन्दराणि आभरणानि प्रदत्तवान् । ===वेदान्तङ्गल्=== [[Image:Vedanthangal Bird Sanctuary.jpg|thumb|right|वेदान्तङ्गल् पक्षिधाम]] अत्रत्यं पक्षिधाम भारतस्य प्रमुखपक्षिधामसु अन्यतमम् । इदं काञ्चिपुरपत्तनतः ४८ किलोमीटर् दूरे अस्ति । अक्टोबर्‌मासतः मार्च्‌मासपर्यन्तं बहुदूरादागताः बहवः विदेशीयपक्षिणः अत्र द्रष्टुं शक्याः । ===मुत्तुक्काडु=== बङ्गालसमुद्रस्य पृष्ठप्रवाहेण निर्मितं विशालं सरः इदम् । अत्र नौकायानस्य सर्फ़िङ्ग्‌क्रीडायाः च व्यवस्था अस्ति । इदं काञ्चिपुरपत्तनतः ८० किलोमीटर् दूरे अस्ति । तमिऴ्‌नाडुसर्वकारेण इदं स्थलं प्रवासिनः आकर्षयितुं तथा जलक्रीडानां केन्द्ररूपेण अभिवर्धितम् अस्ति । अत्र जलक्रीडायाम् आसक्तानां कृते प्रशिक्षणं प्रदर्शनं च आयोज्यते । ===मामल्लपुरम् (महाबलिपुरम्)=== काञ्जिपुरस्य प्रमुखप्रवासिस्थानम् इदं पल्लवराजानां प्रशासने अभिवृद्धिं प्रापत् । चेन्नैनगरतः ६० किलोमीटर् दूरे अस्ति । द्राविडदेवालयनिर्माणशैल्याः उत्तमम् उदाहरणम् इदम् । अत्र बहवः शिलादेवालयाः सन्ति । युनेस्को द्वारा [[विश्वपरम्परास्थानम्]] इति अभिज्ञातम् अस्ति मामल्लपुरम् । ===कोव्‌लाङ्ग्=== अयं चेन्नै नगरात् ४० किलोमीटर् दूरे मामल्लपुरमार्गे विद्यमानः मत्स्यग्राहिग्रामः । तत्र प्राचीनदुर्गस्य अवशेषाः सन्ति । अधुना तु तत्र विलासी समुद्रतीरावासः निर्मितः अस्ति । तरणार्थं, विण्ड् सर्फ़िङ्ग् क्रीडार्थं च अत्र व्यवस्था अस्ति । दर्गा तथा पुरातनं क्रैस्तमन्दिरम् अपि अत्र अस्ति । ===दक्षिणचित्रम्=== दक्षिणभारतीयजीवनविधानस्य परम्परायाः च संरक्षणार्थं निर्मितम् इदम् । अस्मिन् ग्रामे दक्षिणभारतस्य भिन्नशैल्याः गृहाणि निर्मितानि सन्ति । [[तमिऴ्‌नाडु]], [[कर्णाटकम्]], [[केरळम्]], [[आन्ध्रप्रदेशः]] इत्येतेषु १८-१९- २० तमशतकानां गृहाणां मार्गाणां च पुनर्निर्माणम् अत्र द्रष्टुं शक्यम् । चेन्नैतः २१ किलोमीटर् दूरे अस्ति दक्षिणचित्रम् । [[File:Crocodile Bank Chennai.jpg|thumb|right|मकरतीरे मकराः]] ===मकरतीरम् (क्रोकोडैल् ब्याङ्क्)=== मामल्लपुरात् १४ किलोमीटर् दूरे इदं मकरसन्तानोत्पत्तिकेन्द्रं निर्मितम् अस्ति । अत्र षट् प्रभेदानां प्रायः ५००० मकराः अन्ये सरीसृपाः च पालिताः सन्ति । अत्र सर्पोद्यानम् अपि अस्ति । तस्मिन् विषहारकाणाम् उत्पादनं क्रियते । सर्पेभ्यः विषाहरणस्य प्रदर्शनमपि भवति अस्मिन् केन्द्रे । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.kanchi.tn.nic.in/ Kanchipuram district] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908064506/http://www.kanchi.tn.nic.in/ |date=2017-09-08 }} * [https://web.archive.org/web/20110725115750/http://www.alllocale.com/group/kanchipuram AllLocale.com Website for every neighbourhood in Tamil Nadu and Kanchipuram] * [http://silvercascades.blogspot.in/2012/09/mamallapuram.html Mamallapuram- a photoblog] {{Geographic location |Centre = काञ्चिपुरमण्डलम् |North = |Northeast = [[चेन्नैमण्डलम्]] |East = ''[[बंगाळाखातसमुद्रः]]'' |Southeast = |South = [[विल्लूपुरमण्डलम्]] |Southwest = |West = [[तिरुवण्णामलैमण्डलम्]] |Northwest = [[वेलूरुमण्डलम्]] }} <references/> {{तमिळनाडु मण्डलाः}} [[वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि]] 5gk40ul5h92z2zr9b1oweaopw3nesn7 0 10935 500823 498305 2026-09-25T23:30:44Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500823 wikitext text/x-wiki <div style="float: right; margin: 0 0 1em 2em; width: 25em; text-align: right; font-size: 0.86em; line-height: normal;"><!-- start of floated right section --> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"><!-- start of slate grey box --> <big>'''अंटार्कटिका'''</big> <div style="text-align:center;"> [[चित्र:]]<!--Please see discussion or contribute to discussion if you are considering replacing this image--> <br /> <small>[[लाम्बर्ट अजिमुथाल इक्वल-एरिया प्रोजेक्शन|लाम्बर्ट अजिमुथाल प्रोजेक्शन]] पर आधारित मानचित्र।<br />[[दक्षिणी ध्रुव]] मध्य में है।</small> </div> {| style="background:none; text-align:left; table-layout:auto; border-collapse:collapse; padding:0; font-size:100%;" cellspacing="0" cellpadding="0" ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: .4em 1em .4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | क्षेत्र (कुल) <br /> (बर्फ रहित) <br /> (बर्फ सहित) <br /> | style="border-top:solid 1px #ccd2d9; padding:0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align:top;" | 14,000,000 किमी² (5,000,000 वर्ग मील) <br /> 280,000 किमी² (100,000 वर्ग मील) <br /> 13,720,000 किमी² (5,300,000 वर्ग मील) |- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | जनसंख्या <br /> (स्थाई) <br /> (अस्थाई) | style="border-top:solid 1px #ccd2d9; padding:0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align:top;" | [[Continent#Area and population|7वां]]<br /> शून्य <br /> ≈1,000 |- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | निर्भर | style="border-top:solid 1px #ccd2d9; padding:0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align:top;" | {{Collapsible list |title=4 |· [[Bouvet Island]] |· [[French Southern and Antarctic Lands|French Southern Territories]] |· [[Heard Island and McDonald Islands]] |· [[South Georgia and the South Sandwich Islands]]}} |- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | आधिकारिक क्षेत्रीय दावें | style="border-top:solid 1px #ccd2d9; padding:0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align:top;" | '''<small>[[अंटार्कटिक संधि व्यवस्था]]</small>''' {{Collapsible list |title=[[List of Antarctic territorial claims|8]] |· [[Adelie Land]] |· [[Antártica]] |· [[Argentine Antarctica]] |· [[Australian Antarctic Territory]] |· [[British Antarctic Territory]] |· [[Queen Maud Land]] |· [[Peter I Island]] |· [[Ross Dependency]]}} |- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | अनाधिकृत क्षेत्रीय दावें | style="border-top:solid 1px #ccd2d9; padding:0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align:top;" | {{Collapsible list |title=[[List of Antarctic territorial claims|1]] |[[Brazilian Antarctica]]}} |- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | दावों पर अधिकार के लिए सुरक्षित | style="border-top:solid 1px #ccd2d9; padding:0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align:top;" | {{Collapsible list |title=2 |· [[Russia|Russian Federation]] |· [[United States of America]]}} |- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | टाइम जोन | style="border-top:solid 1px #ccd2d9; padding:0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align:top;" | नहीं<br /> [[UTC-3]] <small>(केवल ग्राहम लैंड)</small> |- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | इंटरनेट टाप लेवल डामिन | style="border-top:solid 1px #ccd2d9; padding:0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align:top;" | [[.aq]] |- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | कालिंग कोड | style="border-top:solid 1px #ccd2d9; padding:0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align:top;" | [[List of country calling codes#Locations with no country code|प्रत्येक बेस के पैतृक देश पर निर्भर]] |} </div></div> [[सञ्चिका:Antarctica (orthographic projection).svg|लघुचित्रम्|अण्टार्क्टिका]] '''अण्टार्क्टिका''' तु पृथिव्यां दक्षिणतमः महाद्वीपः। अयं तु दक्षिणे गोलार्द्धे अण्टार्क्टिकानाम्नि क्षेत्रे स्थितः। दक्षिणमहासागरेण च परिवृत्तः। एतस्य क्षेत्रफलं 140 लक्षकिलोमीटरवर्गमितम् अस्ति। अयं तु क्षेत्रफलक्रमानुसारेण महाद्वीपेषु पञ्चमस्थानभाक्। एषः आस्ट्रेलियामहाद्वीपस्य द्विगुणिताकारः। अण्टार्क्टिकामहाद्वीपस्य प्रतिशतम् 98 मितं हिमावृत्तम्। तस्य च हिमावरणस्य स्थौल्यस्य मध्यमानं 1 मीलमितम् इति। [[File:Antarctica 6400px from Blue Marble.jpg|thumb|अण्टार्क्टिका]] <gallery> File: 061212-nordkapp.jpg File:Fryxellsee Opt.jpg File:Mount Erebus Aerial 2.jpg File:Aurore australe - Aurora australis.jpg </gallery> ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.bbc.co.uk/programmes/b00ss2th। In Our Time] * {{dmoz|Regional/Polar_Regions/Antarctic/|Antarctic region}} * [https://web.archive.org/web/20200412112451/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ay.html Factbook Entry] * [http://www.bsae2012.co.uk/ British Services Antarctic Expedition 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120330163717/http://www.bsae2012.co.uk/ |date=2012-03-30 }} * [http://www.ats.aq/ Antarctic Treaty Secretariat], ''de facto'' government * [http://www.antarctica.ac.uk/ British Antarctic Survey (BAS)] * [http://www.usap.gov/ U.S. Antarctic Program Portal] * [http://www.antarctica.gov.au/ Australian Antarctic Division] * [http://www.sanap.ac.za/ South African National Antarctic Programme – Official Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109040456/http://www.sanap.ac.za/ |date=2009-01-09 }} * [http://www.loc.gov/rr/international/frd/antarctica/antarctica.html Portals on the World – Antarctica] from the [[Library of Congress]] * [http://lima.nasa.gov/ NASA's LIMA] (Landsat Image Mosaic of Antarctica) ([http://lima.usgs.gov/ USGS mirror]) * ''[http://antarcticsun.usap.gov/ The Antarctic Sun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110227185933/http://antarcticsun.usap.gov/ |date=2011-02-27 }}'' (Online newspaper of the U.S. Antarctic Program) * [http://www.nzhistory.net.nz/politics/antarctica-and-nz Antarctica and New Zealand (NZHistory.net.nz)] * [http://www.nytimes.com/slideshow/2010/08/23/science/23saw_antarctica.html Journey to Antarctica in 1959] – slideshow by ''[[The New York Times]]'' * Listen to Ernest Shackleton describing his 1908 [http://aso.gov.au/titles/spoken-word/my-south-polar-expedition/ South Pole Expedition] * The recording describing Shackleton's 1908 South Pole Expedition was added to the [[National Film and Sound Archive]]'s [[Sounds of Australia]] registry in 2007 {{Commons|Antarctica|अण्टार्क्टिका}} [[वर्गः:भूखण्डाः|अण्टार्क्टिका]] [[वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] mafd3jin8gs900ed8ba1nnvbmk8ettn 0 10985 500848 480280 2026-09-26T01:26:58Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500848 wikitext text/x-wiki {{Infobox weather type |name = Tornado |image = F5 tornado Elie Manitoba 2007.jpg |caption = A tornado approaching [[Elie, Manitoba]]. |symbol = A large twirling funnel. |type = [[Extreme weather|Extreme]] |cloud = [[Cumulonimbus cloud|Cumulonimbus]], [[Wall cloud|Wall]], or [[Funnel cloud|Funnel]]. |effect = [[Death]], [[injury]], [[damage]] and destruction of property. }} चक्रवात एकः विपत्ति अस्ति। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.essl.org/ESWD European Severe Weather Database] * [https://web.archive.org/web/20110725192819/http://www.economics.noaa.gov/?goal=weather&file=events%2Ftornado%2F Social & Economic Costs of Tornadoes] * [http://celebrating200years.noaa.gov/breakthroughs/tornadowarnings/welcome.html Tornado Detection and Warnings] * [http://www.ejssm.org/ Electronic Journal of Severe Storms Meteorology] * [http://www.nssl.noaa.gov/edu/safety/tornadoguide.html NOAA Tornado Preparedness Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624204058/http://www.nssl.noaa.gov/edu/safety/tornadoguide.html |date=2008-06-24 }} * [http://www.tornadohistoryproject.com/ Tornado History Project - Maps and statistics from 1950-Present] [[वर्गः:प्राकृतिकविपत्तयः|चक्रवातः]] [[वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] kwmua3i2pys29qighkuot6nlzamk8o1 0 11631 500844 490620 2026-09-26T01:12:30Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500844 wikitext text/x-wiki आन्तरिक चिकित्सा क्षेत्र अस्ति। [[image:Intensivstation (01) 2007-03-03.jpg|thumb|220px|Intensive care unit]] [[File:Respiratory therapist.jpg|thumb|ICU patients may require [[mechanical ventilation]] if they have lost the ability to breathe normally.]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://web.archive.org/web/20171025193223/https://www.nhs.uk/conditions/intensive-care/pages/introduction.aspx Intensive Care Unit] * [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/criticalcare.html Critical care] * [http://www.sccm.org Society of Critical Care Medicine] * [http://www.icusteps.org ICUsteps - Intensive care patient support charity] * [http://www.vibha.info Organisation for Critical Care Transportation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904174352/http://www.vibha.info/ |date=2011-09-04 }} * [http://www.liebertonline.com/doi/abs/10.1089/tmj.2011.0045 इन्टेन्सिव् केर् चिकित्सा] {{चिकित्साशास्त्र}} [[वर्गः:चिकित्साः]] [[वर्गः:चित्रम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] tgaymkgrsdi6bnxhz1cvxdvjpoxl33s 0 11723 500822 500712 2026-09-25T23:30:38Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500822 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> | name = अटलान्टा | official_name = City of Atlanta | settlement_type = नगरम् | nickname = Hotlanta,<ref>{{Cite web |title="Love it or loathe it, the city’s nickname is accurate for the summer", ‘‘Atlanta Journal-Constitution’’, June 16, 2008 |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&p_theme=at&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=1215879443CB5810&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |accessdate=April 4, 2014 |archive-date=December 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206010936/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&p_theme=at&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=1215879443CB5810&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |deadurl=yes }}</ref> ATL,<ref>{{Cite web |title=“The service, dubbed the Atlanta Tourist Loop as a play on the city’s "ATL" nickname, will start April 29 downtown.” “Buses to link tourist favorites” ‘‘The Atlanta Journal-Constitution’’ |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&p_theme=at&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=111029FE6BC70418&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |accessdate=2014-04-04 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206012203/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&p_theme=at&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=111029FE6BC70418&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |deadurl=yes }}</ref> The City in a Forest,<ref>{{Cite web |title="Atlanta May No Longer Be the City in a Forest", ‘‘WSB-TV’’ |url=http://www.wsbtv.com/news/news/atlanta-may-no-longer-be-the-city-in-a-forest/nDLGr/ |accessdate=2014-04-04 |archive-date=2014-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028224916/http://www.wsbtv.com/news/news/atlanta-may-no-longer-be-the-city-in-a-forest/nDLGr/ |deadurl=yes }}</ref> The A,<ref>{{cite news|url=http://clatl.com/atlanta/because-were-the-only-city-easily-identified-by-just-one-letter/Content?oid=4291994|title=Because we're the only city easily identified by just one letter|work=[[Creative Loafing]]|date=November 23, 2011|accessdate=October 7, 2012}}</ref> The Gate City.<ref name=sunnysouth1891>{{cite news|url=http://atlnewspapers.galileo.usg.edu/atlnewspapers/view?docId=news/ssw1891/ssw1891-0021.xml|title=Our Quiz Column|work=Sunny South|page=5|accessdate=2014-04-04|archive-date=2012-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405194823/http://atlnewspapers.galileo.usg.edu/atlnewspapers/view?docId=news/ssw1891/ssw1891-0021.xml|deadurl=yes}}</ref> (See also [[Nicknames of Atlanta]]) | motto = ''Resurgens'' (Latin for ''rising again'') | image_skyline = Atlanta Montage 2.jpg | imagesize = 300px | image_caption = From top to bottom left to right: Atlanta skyline seen from [[Buckhead]], the [[Fox Theatre (Atlanta, Georgia)|Fox Theatre]], the [[Georgia State Capitol]], [[Centennial Olympic Park]], [[Millennium Gate]], the [[Atlanta Botanical Garden#Canopy Walk|Canopy Walk]], the [[Georgia Aquarium]], [[Atlanta from the Ashes (The Phoenix)|The Phoenix]] statue, and the [[Midtown Atlanta|Midtown]] skyline | image_flag = Flag of Atlanta.svg | flag_size = | image_seal = Seal of Atlanta.png | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = Fulton County Georgia Incorporated and Unincorporated areas Atlanta Highlighted.svg | mapsize = 250px | map_caption = City highlighted in [[Fulton County, Georgia|Fulton County]], location of Fulton County in the [[Georgia (U.S. state)|state of Georgia]] | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = USA | pushpin_map_caption = Location of the city of Atlanta, Georgia <!-- Location ------------------> | coordinates_region = US-GA | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_type1 = [[U.S. state|State]] | subdivision_type2 = [[List of counties in Georgia (U.S. state)|Counties]] | subdivision_name = {{nowrap|{{flag|United States of America}}}} | subdivision_name1 = {{flagicon|Georgia (U.S. state)}} [[Georgia (U.S. state)|Georgia]] | subdivision_name2 = [[Fulton County, Georgia|Fulton]], [[DeKalb County, Georgia|DeKalb]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title =[[Mayor]] | leader_name = [[Kasim Reed]] | leader_title1 = Body | leader_name1 = [[Atlanta City Council]] | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = Terminus | established_date = 1837 | established_title2 = Marthasville | established_date2 = 1843 | established_title3 = City of Atlanta | established_date3 = December 29, 1845 <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = 1 E8 | unit_pref = Imperial | area_footnotes = | area_total_km2 = 343.0 | area_land_km2 = 341.2 | area_water_km2 = 1.8 | area_total_sq_mi = 132.4 | area_land_sq_mi = 131.8 | area_water_sq_mi = 0.6 | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = 1963 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = 8376 | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = est. 2012 | population_most_beautiful_thing = J B | population_footnotes = | population_note = | population_total = 443,775 | population_density_km2 = 1230.9 | population_metro = 5,457,831 ([[list of metropolitan statistical areas|9th]]) | population_density_metro_km2 = 243 | population_urban = 4,975,300 | population_density_urban_km2 = |population_blank1_title = [[Combined statistical area|CSA]] |population_blank1 = 6,092,295 ([[Table of United States Combined Statistical Areas|11th]]) | population_blank2_title = [[Demonym]] | population_blank2 = Atlantan<ref>The term "Atlantans" is widely used by both [http://atlanta.bizjournals.com/atlanta/stories/2008/06/23/focus2.html local media] and [http://www.cnn.com/2008/US/weather/03/17/atlanta.tornado/index.html national media].</ref> | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = [[Eastern Time Zone|EST]] | utc_offset = -5 | timezone_DST = [[Eastern Daylight Time|EDT]] | utc_offset_DST = -4 | latd = 33 | latm = 45 | lats = 18 | latNS = N | longd = 84 | longm = 23 | longs = 24 | longEW = W | coordinates_display = | elevation_footnotes = <!--for references: use<ref> </ref> tags--> | elevation_m = 225 to 320 | elevation_ft = 738 to 1050 <!-- Area/postal codes & others --------> | area_code = [[Area code 404|404]], [[Area code 470|470]], [[Area code 678|678]], [[Area code 770|770]] | postal_code_type = [[ZIP code|ZIP code(s)]] | postal_code = 30060, 30301-30322, 30324-30334, 30336-30350, 30353 | blank_name = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]] | blank_info = 13-04000{{GR|2|dateform=mdy}} | blank1_name = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID | blank1_info = 0351615{{GR|3|dateform=mdy}} | website = {{url|http://www.atlantaga.gov/}} | footnotes = }} '''अटलान्टा''' [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका]] देशस्‍य नगरः अस्‍ति। ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.atlantaga.gov/ मुख्यपृष्टम्] *[http://www.atlantawatershed.org/ अट्लाण्टा जलविभागः] *[http://www.atlantapd.org/index.asp?nav=MW अटलाण्टा आरक्षकविभागः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808025536/http://atlantapd.org/index.asp?nav=mw |date=2007-08-08 }} *[http://www.atlanta.net अटलाण्टा विसिटर्स् ब्युरो] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201012044529/https://www.atlanta.net/ |date=2020-10-12 }} *[http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Home.jsp एण्ट्री] *[http://dlg.galileo.usg.edu/atlnewspapers अटलाण्टा प्राचीन वार्तापत्राः]{{Dead link|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20100714071312/http://atlantatimemachine.com/ अटलाण्टा समययन्त्रम्] *[http://www.nps.gov/history/nr/travel/atlanta/ अटलाण्टा जार्जिया ट्रावेल्स्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140626230025/http://www.nps.gov/history/nr/travel/atlanta/ |date=2014-06-26 }} {{America}} [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] pqbsntkmzds45thaw77g3pcgula10ol 0 11795 500875 481729 2026-09-26T03:55:01Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500875 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = [[मामितमण्डलम्]] | native_name = Mamit district | other_name = | settlement_type = मण्डलम् | image_skyline = MizoramMamit.png | image_alt = | image_caption = '''मिझोरामराज्ये मामितमण्डलम्''' | established_title = <!-- Established --> | subdivision_type = देशः | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = मण्डलम् | subdivision_name1 = [[मामितमण्डलम्]] | subdivision_type2 = उपमण्डलानि | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = विस्तारः | subdivision_name3 = ३०२५.७५ च.कि.मी. | subdivision_type4 = जनसङ्ख्या(२०११) | subdivision_name4 = ८६,३६४ | government_type = | governing_body = | leader_title = मण्डलसङ्गाहकः <br>(District Collector) | leader_name = Rodney L Ralte | timezone1 = भारतीयमानसमयः(IST) | utc_offset1 = +५:३० | website = http://mamit.nic.in/ | footnotes = }} [[चित्रम्:Mamiṭjungle.jpg|thumb|right|200px|डम्पा अभयारण्यस्य एकं दृश्यम्]] [[चित्रम्:Mamiṭwagh.jpg|thumb|right|400px|डम्पा अभयारण्यस्य एकं दृश्यम्]] '''मामितमण्डलं''' ({{lang-en|Mamit District}}) [[मिजोरामराज्यम्|मिजोरामराज्ये]] स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं [[मामित]] इत्येतन्नगरम् । १९९८ तमे वर्षे [[ऐजोलमण्डलम्|ऐजोलमण्डल]]स्य विभाजनं कृत्वा मामितमण्डलस्य स्थापना कृता । अतः नूतनमिदं मण्डलम् । == भौगोलिकम् == मामितमण्डलस्य विस्तारः ३०२५.७५ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि [[कोलासिबमण्डलम्|कोलासिबमण्डलं]], पश्चिमदिशि [[उत्तरत्रिपुरामण्डलम्|उत्तरत्रिपुरामण्डलं]], [[बाङ्ग्लादेशः]] च, दक्षिणदिशि [[लुङ्गलैमण्डलम्|लुङ्गलैमण्डलं]] , उत्तरदिशि [[असमराज्यम्|अस्सामराज्यम्]] अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् त्लोङ्ग, तुट्, तेरेय्, लाङ्गकाय्, खोत्लोङ्गतोय्पोय् च प्रमुखनद्यः सन्ति । ==जनसङ्ख्या== मामितमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ८६,३६४ अस्ति । अस्मिन् ४४,८२८ पुरुषाः, ४१,५३६ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले चतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे २९ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २९ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ३७.५६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९२७ अस्ति । अत्र साक्षरता ८४.९३ % अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् ८२.७५% जनाः ग्रामेषु निवसन्ति । == कृषिः == मण्डलेऽस्मिन् जल-पर्वत-सम्पत्कारणात् वनानां बाहुल्यं वर्तते । वनेषु वंशवृक्षाः, काष्ठं च उपलभ्यन्ते । बहुसङ्ख्यजनानाम् कृषिः एव उपजीविकासाधनम् । तण्डुलाः, पूगफलं, हरिद्रा च प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति । == उपमण्डलानि == अस्मिन् मण्डले त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति तानि - * पश्चिम फेलिङ्ग * पेइक * मामित == लोकजीवनम् == समाजे, कुटुम्बव्यवस्थायां च महिलानां स्थानं महत्त्वपूर्णम् । अस्मिन् मण्डले मिजो, रिआङ्ग(ब्रु), चक्मा च जनजातयः निवसन्ति । मण्डलमिदम् अल्पसङ्ख्याङ्कजनजातीनां प्राचुर्यात् जनजातिबहुसङ्ख्यं मन्यते । यानि मण्डलानि [[भारतम्|भारतदेशे]] जनजातिबहुसङ्ख्यकानि गण्यन्ते तेषु अन्यतमम् इदम् । मण्डलस्य सीमाप्रदेशे निवसन्तः चक्माजनजातिजनाः विकसनशीलाः । ते कृषियोग्यभूमिविषये, राजकीयविषये समस्याः सहन्ते । मण्डलेऽस्मिन् शिक्षणसुविधाः न्यूनाः सन्ति । इदानीं विकासकार्याणि जायमानानि सन्ति । मामितमण्डलजनाः तेषां पारम्परिकनृत्यप्रकारार्थं प्रसिद्धाः । 'खुल्लम्', छेइ-लाम्, सर्लम्कै, चेरो च लोकनृत्यानि विशिष्टानि सन्ति । जनानाम् उत्सवाः कृषिसम्बद्धाः सन्ति, यथा मिम्-कुट्, पोल् कुट् इत्यादयः । == वीक्षणीयस्थलानि == अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि - * डम्पा वन्यप्राणि-अभयारण्यं, व्याघ्रप्रकल्पश्च * पुल्लङ्गसेइ ऐतिहासिक-ग्रामः * कुङ्घमुन् ग्रामः * पश्चिम् फाइलेङ्ग * सैत्लौ नगरम् * लुङ्ग्कुल्ह पुरातत्त्वदृष्ट्या महत्त्वपूर्णं स्थानम् * लिङ्गमोल [[चित्रम्:Reiek Tlang Mamit Mizoram.jpg|thumb|left|300px|रेक् त्लाङ्गपर्वतावलिः]] {{Geographic location |Centre = ऐजोलमण्डलम् |North = [[असमराज्यम्]] |Northeast = |East =''[[कोलासिबमण्डलम्]]'' |Southeast = |South =''[[लुङ्गलैमण्डलम्]]'' |Southwest = |West =''[[उत्तरत्रिपुरामण्डलम्]]'', [[बाङ्ग्लादेशः]] |Northwest = }} ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://mamit.nic.in/index.html सर्वकारसङ्केतस्थलम्] * [http://www.census2011.co.in/census/district/386-mamit.html जनसङ्ख्या] * [https://web.archive.org/web/20160304142200/http://www.kvkmamit.nic.in/Detail%20survey%20of%20Mamit%20district.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322052837/https://web.archive.org/web/20160304142200/http://www.kvkmamit.nic.in/Detail%20survey%20of%20Mamit%20district.html |date=2014-03-22 }} मामितपर्यटनम्]] * [http://www.kvkmamit.nic.in/Detail%20survey%20of%20Mamit%20district.html लोकजीवनम्] {{मिजोरामराज्यस्य मण्डलानि}} {{भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च}} [[वर्गः:मिजोरामराज्यस्य मण्डलानि]] com5wa7fr7j018nngvnerli9srhuju7 0 12058 500850 497686 2026-09-26T01:48:55Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500850 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgrey | name = Bacteria | fossil_range = {{Long fossil range|4200|0|[[Archean]] or earlier&nbsp;– Recent}} | image = E. coli Bacteria (7316101966).jpg | image_width = 210px | image_caption = [[Scanning electron microscope|Scanning electron micrograph]] of ''[[Escherichia coli]]'' bacilli | domain = '''Bacteria''' | kingdom = '''Eubacteria''' | subdivision_ranks = Phyla<ref>{{cite web |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Undef&id=2&lvl=3&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock |title=Bacteria (eubacteria) |accessdate=10 September 2008 |work=Taxonomy Browser, US National Institute of Health}}</ref> | subdivision = *'''[[Gram positive]] / no [[Bacterial outer membrane|outer membrane]]''' [[Actinobacteria]] (high-[[GC-content|G+C]])<br /> [[Firmicutes]] (low-[[GC-content|G+C]])<br /> [[Tenericutes]] (no [[Cell wall|wall]]) *'''[[Gram negative]] / [[Bacterial outer membrane|outer membrane]] present''' [[Aquificae]]<br/> [[Deinococcus-Thermus]]<br/> [[Fibrobacteres]]–[[Chlorobi]]/[[Bacteroidetes]] ([[Sphingobacteria (phylum)|FCB&nbsp;group]])<br/> [[Fusobacteria]]<br /> [[Gemmatimonadetes]]<br /> [[Nitrospirae]]<br /> [[Planctomycetes]]–[[Verrucomicrobia]]/[[Chlamydiae]] ([[Planctobacteria|PVC&nbsp;group]])<br/> [[Proteobacteria]]<br /> [[Spirochaete]]s<br /> [[Synergistetes]] *'''Unknown / ungrouped''' [[Acidobacteria]]<br /> [[Chloroflexi (phylum)|Chloroflexi]]<br /> [[Chrysiogenetes]]<br /> [[Cyanobacteria]]<br /> [[Deferribacteraceae|Deferribacteres]]<br /> [[Dictyoglomi]]<br /> [[Thermodesulfobacteria]]<br /> [[Thermotogae]] }} [[File:Prokaryote cell.svg|thumb|280px|right|सामान्यजीवाणोः स्थापत्यम्]] जीवाणवः लघुजन्तवः सन्ति। वयं तान् स्वनेत्राभ्यां द्रष्टुं न शक्नुमः। परं वयं सूक्ष्मदर्शन्या जीवाणून् द्रष्टुम् समर्थाः स्म। केचन जीवाणवः अपकारिणः। ते व्याधीहेतुकाः सन्ति अथवा भोजनम् मलिनीकुर्वन्ति। अन्ये उपकारकाः सन्ति। ते दधिदाधिके सुराम् औषधानि वा उत्पादयन्ति। तेषां विविधानि रूपाणि सन्ति - वर्तुलाकारं(coccus), कम्बु-रूपं (spirillium), पदविच्छेदचिह्नरूपं (vibrio) अण्डाकारकम् (bacillus) च। नीलजीवाणवः आहारं स्वयम् उत्पादयन्ति । [[चित्रं:Jan Verkolje - Antonie van Leeuwenhoek.jpg|thumb|200px|अन्तोनि वोन् लूवेन्होक् जिवाणूनाम् प्रथमः दर्शकः आसीत्]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/MicrobeWiki MicrobeWiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206071749/http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/MicrobeWiki |date=2015-02-06 }}, an extensive [[wiki]] about [http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Microbial_Biorealm bacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208122124/http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Microbial_Biorealm |date=2015-02-08 }} and [http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Viral_Biorealm viruses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214015059/http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Viral_Biorealm |date=2015-02-14 }} * [http://www.ncppb.com Bacteria that affect crops and other plants] * [http://www.dsmz.de/bactnom/bactname.htm Bacterial Nomenclature Up-To-Date from DSMZ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929083605/http://www3.dsmz.de/bactnom/bactname.htm |date=2007-09-29 }} * [http://www.bacterio.cict.fr/eubacteria.html Genera of the domain Bacteria]&nbsp;– list of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature * [http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc99/4_17_99/fob5.htm The largest bacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211094146/http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc99/4_17_99/fob5.htm |date=2012-12-11 }} * [http://tolweb.org/tree?group=Eubacteria&contgroup=Life_on_Earth Tree of Life: Eubacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021015145/http://tolweb.org/tree?group=Eubacteria&contgroup=Life_on_Earth |date=2014-10-21 }} * [http://www.rowland.harvard.edu/labs/bacteria/index_movies.html Videos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105182817/http://www.rowland.harvard.edu/labs/bacteria/index_movies.html |date=2015-11-05 }} of bacteria swimming and tumbling, use of optical tweezers and other videos. * [http://www.stephenjaygould.org/library/gould_bacteria.html Planet of the Bacteria] by [[Stephen Jay Gould]] * [http://www.textbookofbacteriology.net/ On-line text book on bacteriology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913123627/http://www.textbookofbacteriology.net/ |date=2008-09-13 }} * [http://www.blackwellpublishing.com/trun/artwork/Animations/Overview/overview.html Animated guide to bacterial cell structure.] * [http://www.newscientist.com/channel/life/dn14094-bacteria-make-major-evolutionary-shift-in-the-lab.html Bacteria Make Major Evolutionary Shift in the Lab] * [http://esciencenews.com/articles/2009/02/19/online.collaboration.identifies.bacteria Online collaboration for bacterial taxonomy.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415222312/http://esciencenews.com/articles/2009/02/19/online.collaboration.identifies.bacteria |date=2014-04-15 }} * [http://patricbrc.org/ PATRIC], a Bioinformatics Resource Center for bacterial pathogens, funded by [http://www.niaid.nih.gov/ NIAID] * [http://wormweb.org/bacteriachemo Bacterial Chemotaxis Interactive Simulator]&nbsp;– A web-app that uses several simple algorithms to simulate bacterial chemotaxis. * [https://web.archive.org/web/20090130052842/http://ascb.org/ibioseminars/bassler/bassler1.cfm Cell-Cell Communication in Bacteria] on-line lecture by [[Bonnie Bassler]], and [http://www.ted.com/index.php/talks/bonnie_bassler_on_how_bacteria_communicate.html TED: Discovering bacteria's amazing communication system] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205033015/http://www.ted.com/index.php/talks/bonnie_bassler_on_how_bacteria_communicate.html |date=2011-12-05 }} [[वर्गः:प्राणिविज्ञानम्|जीवाणुः]] [[वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 3qk2pqmtonkn2vboy4i9qo1sv329uva 0 13093 500849 486158 2026-09-26T01:40:21Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500849 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Puri | native_name = ପୁରୀ | native_name_lang = Oriya | other_name = | settlement_type = City | image_skyline = Puri Montage1.png | image_alt = | image_caption = Montage of Puri City | nickname = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Odisha | pushpin_label_position = Right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 19.48 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 85.49 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|India}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|State]] | subdivision_name1 = [[Odisha]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|District]] | subdivision_name2 = [[Puri district|Puri]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | leader_title = Chairperson, Municipality | leader_name = Shantilata Pradhan | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 0 | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Oriya language|Oriya]], [[Hindi language|Hindi]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 75200x | area_code_type = Telephone code | area_code = 06752 | registration_plate = OD-13 | website = | footnotes = }} '''पुरी''' सर्वविधान् अपि पर्यटकान् सन्तोषयति। यदि कश्चित् धार्मिकमनोभावयुक्तः अस्ति तर्हि अत्र अस्ति जगन्नाथदेवालयः। यदि कश्चित् समुद्रप्रियः तर्हि स्वर्णतीरं तेषां स्वागतं करोति। यदि आहारप्रियाः सन्ति तर्हि तादृशैः अवश्यं अत्रत्या आहारविपणिः द्रष्टव्या। =='''समुद्रप्रियेभ्यः'''== भारते स्थितेषु श्रेष्ठेषु विहारयोग्येषु तीरेषु अन्यतमम् अस्ति पुरीस्थं समुद्रतीरम्। तरणाय काष्ठफलकावलम्बितप्लवनाय च एतत् नितरां प्रशस्तम् अस्ति। =='''धार्मिकश्रद्धालुभ्यः'''== पुरीस्थाः देवालयाः अतिप्रसिद्धाः। तत्रापि द्वादशे शतके निर्मितं जगन्नथमन्दिरस्य गोपुरं नितरां चित्ताकर्षकम्। '''नीलाचल'''नामकस्य पर्वतस्य उपरि स्थितस्य एतस्य मन्दिरस्य आराध्यदेवः भगवान् विष्णुः। अष्टमीटरात्मकः सूर्यस्तम्भः पूर्वं कदाचित् आसीत् कोणार्कसूर्यदेवालयस्य पुरतः। जगन्नाथपुर्याः वैशिष्ट्यद्वयम्। प्रथमा तु प्रसिद्धा वार्षिकी '''रथयात्रा'''। अपरा '''आनन्दविपणिः''' या च जगति एव अद्वितीयत्वेन ख्याता अस्ति। =='''क्रयणप्रियेभ्यः'''== पुरी क्रेतॄणां स्वर्गायते। अत्र हस्तनिर्मितवस्तूनां, विविधशिलाशिल्पानां, काष्ठशिल्पानां, शुक्तिनिर्मितवस्तूनां, वस्त्रस्योपरि निर्मितानां कलाचित्राणां, हस्तस्यूतिवस्तूनां च उपलब्धिः अत्र विशेषतः भवति। =='''पुरीं प्राप्तुं मार्गाः'''== १ भुवनेश्वरतः ६० किलोमीटर् दूरे अस्ति पुरी। २ कोणार्कतः ३५ किलोमीटर् दूरे अस्ति। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.puri.nic.in www.puri.nic.in Official website of Puri District] * [https://web.archive.org/web/20140524024433/http://www.orissatourism.gov.in/portal/ Odisha Tourism] * [http://www.panthanivas.com/ OTDC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819140532/http://www.panthanivas.com/ |date=2014-08-19 }} {{भारतस्य चत्वारि पुण्यधामानि}} [[वर्गः:ओडिशाराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि]] [[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:भारतस्य तीर्थक्षेत्राणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 1gxykr686nc345bax40eqla6ydhuq26 0 16784 500885 500027 2026-09-26T04:22:50Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500885 wikitext text/x-wiki {{Infobox Non-profit | name = राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः | title = राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः | image = | caption = राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य ध्वजः | founded_date = [[विजयदशमी]]१९२५ | founder = [[केशव बलिराम हेडगेवार]] | location = [[नागपुरम्]] | coordinates = {{Coord|21.04|N|79.16|E|}} | mission = "भारतस्य परमवैभवम्" | homepage = {{URL|http://rss.org/hindi/}} }} '''राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः''' ('''RSS''',{{efn|{{IAST|Rāṣṭrīya Svayaṃsevak Saṅgh}} {{IPA|hi|raːʂˈʈriːj(ə) swəjəmˈseːʋək səŋɡʱ|hindi}},{{Pronunciation|Rashtriya_Swayamsevak_Sangh.wav}}}} )<ref name="britrss">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/919613/Rashtriya-Swayamsevak-Sangh|title=Rashtriya Swayamsevak Sangh|quote=Rashtriya Swayamsevak Sangh. Hindu organization. ...|access-date=10 February 2010}}</ref> भारतदेशस्य एकं दक्षिणपन्थीयम् हिन्दुत्वाधारितं स्वयंसेवक–[[paramilitary|अर्धसैनिक]] संघटनम् अस्ति। अयं संघः [[Hindutva|हिन्दुत्वम्]] विचारधारायाः प्रचारकः अस्ति। एषः संघः हिन्दुत्वसंघटनानां विस्तीर्णस्य समूहस्य संघ परिवार इति ख्यातस्य मूलसंस्था तथा नेतृसंस्था च अस्ति, यः भारतीयसमाजस्य विविधेषु क्षेत्रेषु उपस्थितिं विकसितवान् अस्ति। अस्मिन् परिवारसमूहे भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) अपि अन्तर्भवति, या अद्य भारतस्य शासकः राजनैतिकदलः अस्ति, यस्य नेतृत्वं [[Narendra Modi|नरेन्द्र मोदी]] नामकः [[prime minister of India|भारतस्य प्रधानमन्त्री]] करोति। अधुना मोहन भागवत रष्ट्रियस्वयंसेवकसंघस्य ''[[List of leaders of the Rashtriya Swayamsevak Sangh#Sarsanghchalak|सरसंघचालकः]]'' (मुख्यः) अस्ति, तथा [[Dattatreya Hosabale|दत्तात्रेय होसाबले]] ''[[List of leaders of the Rashtriya Swayamsevak Sangh#Sarkaryavah|सरकार्यवाहः]]'' (महासचिवः) अस्ति। अस्य संघस्य स्थापना २७ सेप्टेम्बर् १९२५ तमे वर्षे अभवत्। आरम्भे अस्य संघटनस्य प्रेरणा हिन्दुसमाजस्य संगठनाय, “हिन्दुशासन”स्य संस्कारविकासाय, तथा हिन्दुसमुदायस्य ऐक्यं स्थापयितुं चरित्रनिर्माणाय च आसीत्, येन *हिन्दुराष्ट्र*स्य स्थापना साध्येत। अयं संघः हिन्दुत्वविचारधारायाः प्रसारं कर्तुम्, हिन्दुसमुदायस्य “सुदृढीकरणाय”, तथा भारतीयसंस्कृतेः तथाकथितसभ्यतामूल्यानां संरक्षणाय प्रयत्नं करोति। अपरपक्षे, एषः संघः हिन्दु–प्रधानतायाः सिद्धान्ते आधृतः इति अपि वर्णितः अस्ति, तथा अल्पसंख्यकानां विशेषतः मुस्लिमसमुदायस्य प्रति असहिष्णुतायाः आरोपाः कृताः सन्ति। औपनिवेशिककाले राष्ट्रियस्वयंसेवकसंघः [[Indian independence movement|भारतीयस्वातन्त्र्यआन्दोलन]]े प्रत्यक्षरूपेण भागं न अगृह्णात्, अपि तु ब्रिटिश राज इत्यनेन सह सहयोगं कृतवान् इति केचन इतिहासकाराः वर्णयन्ति। स्वातन्त्र्योत्तरकाले अयं संघः एकं प्रभावशालीं हिन्दुराष्ट्रवादी छत्रसंघटनं अभवत्, यस्य अनुबद्धसंघटनानि विद्यालयान्, सेवासंस्थाः, सामाजिकसंघांश्च स्थापयित्वा स्वविचारधारां प्रसारितवन्तः। अयं संघः १९४८ तमे वर्षे महात्मा गांधी महोदयस्य हत्यायाः अनन्तरं प्रतिबन्धितः अभवत्, ततः [[The Emergency (India)|आपत्काल]]काले (१९७५–१९७७), तथा १९९२ तमे वर्षे [[demolition of Babri Masjid|बाबरी मस्जिद विध्वंस]] अनन्तरं पुनः प्रतिबन्धितः अभवत्। एकविंशतितमे शताब्दे अयं संघः सदस्यसंख्यायाः आधारात् विश्वस्य सर्वाधिकः [[Far-right politics|अतिदक्षिणपन्थीयः]] संघटनः इति वर्णितः अस्ति। अयं संघः [[extremism|अतिवादि]] संघटनम् इति आलोचितः अस्ति, तथा विद्वत्समाजे अस्य द्वेषप्रचारः हिंसाप्रवर्तनं च समर्थयति इति मतैक्यम् अस्ति।. ==स्थापना== सङ्घस्य स्थापना १९२५तमे वर्षे [[नागपुरम्|नागपुरे]] [[डॉ.केशव बलिराम हेडगेवार]]द्वारा जाता। [[डॉ.केशव बलिराम हेडगेवारजी]] बाल्यकालात् एव राष्ट्रभक्तः आसीत्। तदानीङ्काले [[भारतं]] पराधिनम् आसीत् , भारतीयाः सङ्घटिताः न आसन्। तदानीङ्काले [[भारतम्|भारते]] स्वतन्त्रतार्थं रीतिद्वयम् आसीत् - १) [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|काङ्ग्रेसदलः]]२)क्रान्तिकारिणां दलः , इत्युक्ते हिंसकदलः - अहिंसकदलः। [[डॉ.हेडगेवारजी]] उभयत्र कार्यम् अकरोत्। सः यदा चिकित्सकपदवीं पठितुं कलकत्तानगरं गतवान् तदा क्रान्तिकारिणां सम्पर्के आगतः। क्रान्तिकारिणाम् एका संस्था " अनुशीलन-समिति " आसीत्। तस्यां युवा [[डॉ.हेडगेवारजी|केशवः]] सदस्यः जातः। [[डॉ.हेडगेवारजी|केशवः]] तत्र शिक्षाद्वयं प्राप्तवान् , चिकित्सायाः स्वतन्त्रतायाः च। [[डॉ.हेडगेवारजी|केशवः]]झटिति एव अनुभूतवान् यत् हिंसकआन्दोलनेन किमपि न भविष्यति। अतः ततः निर्गतः। [[डॉ.हेडगेवारजी|केशवः]] चिकित्सकपदवीं प्राप्य [[नागपुरम्|नागपुरं]] प्रत्यागतः। [[डॉ.हेडगेवारजी]] धनार्जनविषये विवाहविषये वा चिन्तनम् अकृत्वा राष्ट्रकार्ये एव संलग्नः अभवत्। १९१४तमे वर्षे लोकमान्यतिलकस्य आह्वाहनेन [[डॉ.हेडगेवारजी]] [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|काङ्ग्रेसदले]] आगतः। [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|काङ्ग्रेसदलस्य]] कार्यं कुर्वन् [[डॉ.हेडगेवारजी]] कारावासम् अपि प्राप्तवान्। [[डॉ.हेडगेवारजी]] [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|काङ्ग्रेसदलस्य]] [[हिन्दूधर्मः|हिन्दु]]- [[मुस्लिमधर्मः|मुस्लिम]] एक्ताविषये चिन्तनात् दुःखी आसीत्। सः वदति स्म यत् [[भारते]] [[हिन्दूधर्मः|हिन्दु]] , पारसी ,[[क्रैस्तमतम्|यहुदि]] ,[[मुस्लिमधर्मः|मुस्लिम]] इत्यादयः सर्वे सन्ति, तर्हि [[हिन्दूधर्मः|हिन्दु]] - [[मुस्लिमधर्मः|मुस्लिम]] एक्ताविषये एव किमर्थं चिन्तनम् ? १९१८तमे वर्षे महायुद्धः समाप्तः। तुर्किदेशः पराजितः। कमालपाशा राष्ट्रप्रमुखः जातः। सः खलिफापदं( [[मुस्लिमधर्मः|मुस्लिम]]सम्राट ) निष्काषितवान्। तदा [[मुस्लिमधर्मः|मुस्लिम]]जनान् आकर्षयितुं गान्धिः आन्दोलनं कृतवान्। आन्दोलनं खलिफात नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्। आन्दोलनम् असफलं जातं यतोहि स्वयं तुर्किजनाः खलिफापदं न इच्छन्ति स्म। किन्तु एतेन आन्दोलनेन [[भारते]] [[हिन्दूधर्मः|हिन्दु]] - [[मुस्लिमधर्मः|मुस्लिम]] मध्ये वैरभावः वर्धितः। एतत् कारणात् [[डॉ.हेडगेवारजी]] [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|काङ्ग्रेसदलं]] त्यक्तवान्। [[डॉ.हेडगेवारजी]] इदानीं[[भारतम्|भारतस्य]] पराधिनतायाः विषये मूलतः चिन्तनम् आरब्धवान्। प्राचीनस्य भारतीयराष्ट्रस्य पराभवः किमर्थं जातः? एवञ्च कथम् एतत् राष्ट्रं बलवत् सङ्घटितं च भवेत् ? इत्यन्योः प्रश्नयोः समाधानं कश्चित् स्वप्नदृष्टवत् सः आजीवनम् अन्विष्यन् आसीत्। सः ज्ञातवान् यत् भारतीयाः सङ्घटिताः न सन्ति अतः पराधिनाः सन्ति। अतः राष्ट्रहिताय सङ्घटननिर्माणं कुर्मः। इदं कार्यम् ईश्वरीयं कार्यम्। " राष्ट्राय जीवदानं सरलं किन्तु राष्ट्राय एव जीवनं कठिनम् "। वयं कठिनं कार्यं कुर्मः। एतेन विचारेण १९२५तमे वर्षे [[विजयादशमी|विजयादशम्याः]] दिने गोष्ठिद्वारा सङ्घस्य आरम्भः जातः। गोष्ठ्याम् उपस्थितेषु प्रमुखाः आसन् भाऊजीकावरे, अण्णासोहोनी, विश्वनाथकेलकर .बालाडीहुद्दार , बापूराभेदी च। सङ्घस्य स्थापनां तु [[नागपुरम्|नागपुरस्य]] निर्जनायां भूम्यां " मोहितेवाड " इति स्थाने जाता किन्तु अधुना सङ्घः आभारते अस्ति। == नामकरणम् == राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य नाम्नि त्रयः शब्दाः वर्तन्ते। १) राष्ट्रिय २)स्वयंसेवकः ३)राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः। १) वयं वदामः यत् कार्यं करणीम् , किन्तु कस्य कृते ? उत्तरम् आगच्छति राष्ट्रार्थम्। को नाम राष्ट्रः ? केवलभूभागः ? केवलजनानां समुहः वा? न , राष्ट्रः इत्युक्ते समान इतिहासः येषाम् अस्ति , येषां कृते समानपरिमाणाः सन्ति तादृशानां समुहः। ये राष्ट्रं स्वमातृभूमिं गण्यते तादृशानां राष्ट्रियानां समुहः एव राष्ट्रः। २)स्वयंसेवकः धनपेक्षा विना एव समाजकार्यं करोति। वयं मातुः सेवां कृत्वा धनं याचयामः वा ? न , तर्हि मातृभूम्याः कार्यार्थम् अपि धनं नावश्यकम्। स्वयंसेवकः इत्युक्ते नेतुः कृते व्यवस्था कर्ता,जयघोषकर्ता वा न , डॉक्टरजी वदति स्म स्वयंसेवकः अर्थात् राष्ट्रभक्तः जनः। राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य पूजनीयद्वितीयः [[सरसङ्घचालकाः|सरसङ्घचालकः]] [[श्रीगुरुजी]] आत्मानं स्वयंसेवकरुपेण ?????????। ३)सङ्घः अर्थात् सङ्ग्रहणमात्रं न। संस्कारयुक्तानां जनानां सङ्ग्रहणम्। शाखायाम् आज्ञा भवति " एकशः सम्पत् " तदा जातिभेदं विना सर्वे एकपङ्कत्यां तिष्ठन्ति। सङ्घस्य अर्थः अस्ति सामाजिकानां राष्ट्रियानां सङ्ग्रहणम्। राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य नामद्वारा एव सङ्घस्य उदेश्यः स्पष्टः भवति। राष्ट्रार्थं सामाजिकानां समुहः राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः। == राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य कार्यक्रमाः == राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य बहवः कार्यक्रमाः सन्ति। तेषां विभागत्रयम् अस्ति- : १) नित्यकार्यक्रमाः २) नैमितिककार्यक्रमाः ३) उत्सवाः। १) '''नित्यकार्यक्रमाः''' सङ्घस्य नित्यकार्यक्रमः शाखा अस्ति। शाखायां ये कार्यक्रमाः भवन्ति ते नित्यकार्यक्रमाः। ते यथा सूर्यनमस्काराः , निःयुद्धः , दण्डयुद्धः इत्यादयः। पुनः ये विविधाः वर्गाः भवन्ति ते अपि नित्यकार्यक्रमाः। यथा दीपावलिवर्गः, सङ्घशिक्षावर्गाः। एते कार्यक्रमाः करणियाः एव। २) नैमितिककार्यक्रमाः सङ्घकार्यवर्धनार्थं विविधाः ३) उत्सवाः == पारिभाषिकशब्दाः == सङ्घस्य केचन पारिभाषिकशब्दाः सन्ति , यथा '''[[सरसङ्घचालकाः|सरसङ्घचालकः]]''' - सङ्घस्य मार्गदर्शकः। '''सरकार्यवाहः''' - राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य निर्वाचितः सर्वोच्चः पदाधिकारी। '''सङ्धचालकः''' - स्थानीयकार्यस्य ,स्थानीयकार्यकतृणां च पालकः। '''मुख्यशिक्षकः''' - नित्यशाखायाः कार्यक्रमाणां सञ्चालकः। '''कार्यवाहः''' - शाखा‌क्षेत्रस्य प्रमुखः। '''गटनायकः''' - शाखा‌क्षेत्रस्य एकस्य लघुभौगोलिकभागस्य प्रमुखः। '''प्रचारकः''' - साकल्येन सङ्घकार्याय समर्पितः अवैतनिकः अविवाहितः कार्यकर्ता। '''चन्दनम''' - सपीतिः। '''सङ्घशिक्षावर्गः''' - सङ्घस्य कार्यपद्धतेः पाठनस्य क्रमबद्धा वर्षत्रयीया प्रशिक्षण योजना। == आलोचना == राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः [[extremism|अतिवादी]] संघटनम् इति तथा एकं परामिलिटरी समूहः इति आलोचितः अस्ति।<ref name="paramilitary" /><ref name="Curran1950"/><ref name="Margolis2000">{{cite book | author=Eric S. Margolis | title=War at the Top of the World: The Struggle for Afghanistan, Kashmir and Tibet | url=https://books.google.com/books?id=zMSLsSVKxNMC&pg=PA95 | access-date=12 November 2012 | year=2000 | publisher=Taylor & Francis Group | isbn=978-0-415-93062-8 | page=95 }}</ref> अस्य सदस्यैः यदा मुस्लिमविरोधी हिंसायां भागः गृहीतः, तदा अपि अयं संघः तीव्रतया निन्दितः।<ref name="indianexpress kar sevaks" /> अयं संघः १९८४ तमे वर्षे [[Bajrang Dal|बजरंग दल]] इति नाम्ना एकं उग्रशाखां अपि स्थापयत्।<ref name="Atkins2004" /><ref name="Breker"> {{cite book|last1=Breker|first1=Torkel|title=The Routledge Handbook of Religion and Security|year=2012|publisher=Routledge|isbn=978-0415667449|pages=86–87|editor=Chris Seiple |editor2= Dennis R. Hoover |editor3=Pauletta Otis}} </ref> [[Shiv Sena (1966–2022)|शिवसेना]] सह, राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः दंगेषु संलग्नः अभवत्, यत्र ख्रिस्तीयानां तथा मुस्लिमानां विरुद्धं हिंसां प्रेरयन् आयोजयन् च दृष्टः।<ref name=Parashar> {{cite book|last1=Parashar|first1=Swati|title=Women and Militant Wars: The Politics of Injury|url=https://archive.org/details/womenmilitantwar0000para|year=2014|publisher=Routledge|isbn=978-0415827966|page=[https://archive.org/details/womenmilitantwar0000para/page/77 77]}} </ref><ref name="Horowitz"/> अतः विद्वत्समाजे बौद्धिकेषु च एतत् सामान्यं मतैक्यम् अस्ति यत् राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः द्वेषं प्रसारयति।<ref>{{Cite journal|last=Sundar|first=Nandini|date=2004|title=Teaching to Hate: RSS' Pedagogical Programme|url=https://www.jstor.org/stable/4414900|journal=Economic and Political Weekly|volume=39|issue=16|pages=1605–1612|jstor=4414900|issn=0012-9976}}</ref> === आतङ्कवादः अतिवादः च === राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः आतङ्कवादीकृत्यानां प्रचारणेन आयोजनं च कृत्वा आलोचितः अस्ति, तथा अनेके आतङ्कवादी आक्रमणानि अस्य संघस्य सदस्यैः सम्बद्धानि इति निर्दिष्टानि सन्ति। नवम्बर् २००३ तमे वर्षे, महाराष्ट्रस्य [[Parbhani|परभानि]] नगरे एकस्मिन् [[mosque|मस्जिदे]] संघसदस्यैः स्थापितयोः द्वयोः विस्फोटकयोः कारणात् एकः जनः मृतः, चतुस्त्रिंशत् जनाः च आहताः। अन्यः विस्फोटः भारत–पाकिस्तानयोः मध्ये गच्छति स्म इति रेलयानस्य मध्ये अभवत्, यत्र अष्टषष्टिः जनाः, प्रायः पाकिस्तानीनः, मृताः। २९ सेप्टेम्बर् २००८ तमे दिने, [[Malegaon|मालेगांव]] नगरे, रमजानोपवासभङ्गकाले मुस्लिमजनानां समीपे, संघसम्बद्धैः आतङ्कवादिभिः स्थापितः विस्फोटकः विस्फोटितः, यत्र षट् जनाः मृताः, १०१ जनाः च आहताः। २००३ तः २००८ पर्यन्तं, संघेन अथवा अन्यैः सङ्घपरिवारसम्बद्धसंघटनैः सम्बद्धानि नव आतङ्कवादी आक्रमणानि प्रायः १५० जनानां मृत्युकारणानि अभवन्, येषु अधिकांशाः मुस्लिमाः आसन्, तथा बहूनि आक्रमणानि मुस्लिमधार्मिकस्थलेषु अथवा इस्लामीपर्वदिनेषु अभवन्।<ref name="Jacobin2024">{{cite web | last=Ahmed | first=Safa | title=India's Largest Paramilitary Force Got Away With Terror | website=Jacobin | date=29 September 2024 | url=https://jacobin.com/2024/09/rss-terror-india-hindutva-modi | access-date=25 October 2024}}</ref> सेप्टेम्बर् २०२२ तमे वर्षे, राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघस्य पूर्वः ''प्रचारकः'' (पूर्णकालिककार्यकर्ता) यशवन्तः शिन्दे नामकः, एकस्मिन् साक्षात्कारमध्ये शपथपत्रे च उद्घाटितवान् यत् सः पाकिस्तानदेशे गुप्तकार्यानि तथा भारतदेशे [[false flag]] आतङ्कवादी आक्रमणानि कर्तुं प्रशिक्षितः आसीत्, येषां दोषारोपणं पश्चात् मुस्लिमेषु कर्तुं शक्येत। सः उक्तवान् यत् सः तथा तस्य सहप्रशिक्षिताः महाराष्ट्रस्य [[Jalna, Maharashtra|जाल्ना]], [[Purna|पूर्ण]] तथा परभणी नगरेषु मस्जिदीनां विस्फोटनं कृतवन्तः। शिन्देन राष्ट्रियस्वयंसेवकसंघस्य तथा विस्तीर्णस्य सङ्घपरिवारस्य प्रमुखसदस्यान् अपि आक्रमणानां योजनायां अथवा तेषां ज्ञानसंपादनायां दोषारोपितवान्, यत्र एकः पूर्वः राष्ट्रियकार्यकारिणीसदस्यः तथा [[Bharatiya Janata Party|भाजपा]] इत्यस्य एकः राष्ट्रियसचिवः अपि अन्तर्भवन्ति।<ref name="Caravan2022">{{cite web | title=An RSS worker trained in firearms and bomb-making reveals the Sangh's extremist underbelly | website=The Caravan | date=30 September 2022 | url=https://caravanmagazine.in/crime/rss-worker-yashwant-shinde-interview-hindu-terrorism-rss-vhp-mohan-bhagwat | access-date=25 October 2024}}</ref> शिन्देन उक्तं यत् एतेषां बहूनां गुप्तकार्यानां लक्ष्यं हिन्दूनां मध्ये [[Islamophobia|इस्लामभीतिं]] वर्धयितुं, हिंसक-मुस्लिम-आतङ्कवादिनां रूढिचित्रं सुदृढीकर्तुं, तथा BJP तथा हिन्दुराष्ट्रवादीकार्यसूच्याः समर्थनं प्राप्तुं आसीत्। भारतस्य राष्ट्रीय अन्वेषण एजेन्सी इत्यस्य वक्तव्येऽपि एतत् पुष्टं कृतं, यत्र उक्तं यत् एते विस्फोटाः “जनानां आतङ्कसर्जनाय … हिन्दु–मुस्लिमयोः मध्ये साम्प्रदायिकभेदं उत्पादयितुं” योजनया कृताः।<ref name="Jacobin2024"/><ref name="Caravan2022"/> === दङ्गैः सह संलग्नता === राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः साम्प्रदायिकदङ्गेषु सहभागितायाः कारणात् निन्दितः अस्ति। {{Quote box|अभिलेखेषु ये सामग्रीः सन्ति तेषां विषये सावधानीपूर्वकं गम्भीरं च विचारं कृत्वा आयोगस्य मतं यत् जमशेदपुरे विस्तृतसङ्गठनेन सह आरएसएसस्य, यस्य भारतीयजनतापक्षेण, भारतीयमजदूरसङ्घेन च सह निकटसम्बन्धः आसीत्, तस्य वातावरणस्य निर्माणे सकारात्मकः हस्तः आसीत् यत् साम्प्रदायिकविकारप्रकोपाय सर्वाधिकं अनुकूलम् आसीत्। प्रथमे सन्दर्भे श्री देवरसस्य भाषणं (रामनवमीपर्वतः केवलं पञ्चदिनानि पूर्वं प्रदत्तम्) हिन्दु-उग्रवादिनः मार्ग-संख्या १४ विषये स्वमागधेषु अविश्वासं प्रेरयितुं प्रवृत्ताः आसन् द्वितीयं तस्य भाषणं साम्प्रदायिकप्रचारस्य बराबरम् आसीत् तृतीयम्, विभागीयसम्मेलने ये शाखाः, शिबिराणि च आयोजितानि आसन्, तेषु हिन्दुजनतायाः समक्षं उग्रवादी वातावरणं प्रस्तुतम् । परिस्थितौ आयोगः १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासस्य ११ दिनाङ्के घटितानां उपद्रवानां वातावरणं निर्मातुं आरएसएस-सङ्घस्य उत्तरदायीत्वं न दातुं शक्नोति ।|1979 के जमशेदपुर दंगे पर जितेन्द्र नारायण आयोग की रिपोर्ट <ref>{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=yB5NM0o3I9QC&pg=PA95 |chapter=An Analytical View of Communal Violence |last1=Shakir |first1=Moin |title=Communal Riots in Post-Independence India |publisher=Sangam Books |access-date=26 January 2011|isbn=978-81-7370-102-3|year=1991|editor-last=Engineer|editor-first=Asgharali |edition=2nd}}</ref> }} ह्यूमन राइट्स वॉच नामकः न्यूयॉर्कस्थितः मानवाधिकारसंस्था इति अशासकीयसंस्था, एतत् आरोपयति यत् विश्वहिन्दुपरिषद् (विहिप), बजरङ्गदलः, राष्ट्रियस्वयंसेवकसंघः तथा BJP, [[2002 Gujarat violence|गुजरातदङ्गेषु]] सहभागी आसन्, ये [[Godhra train burning|गोधरा रेलगाडी दहन]] अनन्तरं उद्भूताः।<ref name="Corrêa">{{cite book|last1=Corrêa|first1=Sonia|title=Sexuality, Health and Human Rights|url=https://archive.org/details/sexualityhealthh0000corr|year=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0415351188|page=[https://archive.org/details/sexualityhealthh0000corr/page/67 67]}}</ref> अनेकस्मिन् प्रत्यक्षदर्शिभिः दत्तेषु पुलिस-अभियोगपत्रेषु, स्थानिक-विहिप, भाजपा तथा बी.डी नेतॄणां नामानि उल्लिखितानि सन्ति।<ref name="hrw1">{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2002/04/29/india-gujarat-officials-took-part-anti-muslim-violence |title=India: Gujarat Officials Took Part in Anti-Muslim Violence |publisher=Human Rights Watch |date=30 April 2002}}</ref> आर एस एस तथा विहिप उभौ अपि कथितवन्तौ यत् तौ हिंसाविरामाय आह्वानं कृतवन्तौ, तथा स्वसमर्थकान् स्वयंसेवकान् च शान्तिभङ्गकारिणां क्रियाणां निरोधनाय निर्देशितवन्तौ।<ref name="rediff02032002"/><ref>{{cite web|url=http://www.politicsnow.in/illusory-nationalism/|title=Illusory Nationalism and its woes}}</ref> === बाबरी मस्जिद विध्वंसने संलग्नता === लिबरहान आयोग इत्यस्य २००९ तमे वर्षस्य प्रतिवेदने अनुसारं, [[Demolition of the Babri Masjid|बाबरीमस्जिदविध्वंसः]] सङ्घपरिवारद्वारा आयोजितः आसीत्।<ref name="indianexpress kar sevaks" /><ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/rssfeed/india/Excerpts-from-the-Liberhan-Commission-report/Article1-479907.aspx|title=संग्रह प्रतिलिपि|accessdate=2025-12-30|archive-date=2011-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606125658/http://www.hindustantimes.com/rssfeed/india/Excerpts-from-the-Liberhan-Commission-report/Article1-479907.aspx|deadurl=yes}}</ref> आयोगः उक्तवान् — “अयोध्यायां [[Ram Janmabhoomi movement|मन्दिरनिर्माणआन्दोलन]]स्य सम्पूर्णं दायित्वं अथवा श्रेयः सङ्घपरिवारस्य एव आरोपणीयम्।”<ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/report/2009/nov/24/liberhan-comes-down-heavily-on-advani-and-vajpayee.htm}}</ref> आयोगः अपि निर्दिष्टवान् यत् सङ्घपरिवारः एकं “विस्तीर्णं, सर्वव्यापकम्, जैविकसंघटनम्” अस्ति, यत् समाजस्य प्रायः सर्ववर्गान् समावेष्टुम् अर्हति। राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः अस्य प्रतिवेदनस्य उत्तरदायित्वं नाङ्गीकृतवान् तथा अस्य निष्पक्षतां प्रश्नीकृतवान्। पूर्वः आर एस एस -प्रमुखः [[K. S. Sudarshan|के . स० सुदर्शन]] आरोपितवान् यत् मस्जिदविध्वंसः शासकीयकर्मचारिभिः कृतः, न तु [[Kar Sevak|कारसेवकैः]]। अपरपक्षे, भारतसरकारस्य [[white paper|श्वेतपत्रम्]] इत्यनेन एषः मतः निरस्तः यत् विध्वंसः पूर्वनियोजितः आसीत्।<ref name="TNIE07122009" /> १९९२ तमे वर्षे बाबरीमस्जिदविध्वंसानन्तरं, तत्कालीनसरकारेण राष्ट्रियस्वयंसेवकसंघः राष्ट्राय संकटः इति मत्वा प्रतिबन्धितः अभवत्। पश्चात् १९९३ तमे वर्षे, अवैधानिकक्रियाणां प्रमाणाभावात्, एषः प्रतिबन्धः निवर्तितः।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6PnBFW7cdtsC|title=The RSS and the BJP: A Division of Labor}}</ref> === Involvement in politics === अनेकाः सङ्घपरिवारसम्बद्धराजनीतिज्ञाः — यथा १९६०–७० दशकेषु बलराज माधोक , तथा BJP नेतारः यथा [[L. K. Advani|ल॰ के॰ आडवाणी]] — दलराजनीतौ RSS हस्तक्षेपं प्रति असन्तोषं व्यक्तवन्तः। यद्यपि केचन हिन्दुराष्ट्रवादिनः मन्यन्ते स्म यत् सङ्घः राजनीतौ भागं गृह्णीयात्, तथापि १९५० दशकपर्यन्तं RSS स्वं शुद्धं सांस्कृतिकआन्दोलनम् इति एव अवदत्। स्वातन्त्र्योत्तरकाले, [[M. S. Golwalkar]] क्रमशः स्वमतं परिवर्तितवान्, विशेषतः १९४८ तमे वर्षे [[Mahatma Gandhi|महात्मा गांधी]] हत्यायाः अनन्तरं प्रतिबन्धकाले। तस्य काले, भूमिगताः केचन स्वयंसेवकाः राजनीतिसहभागितां समर्थितवन्तः। एतेषु प्रमुखः [[K. R. Malkani|के.]] आर मलकानी १९४९ तमे वर्षे लिखितवान्।{{sfn|Jaffrelot, Hindu Nationalism Reader|2007|p=175–179}} {{quote box|...}} Golwalkar तेषां मतं स्वीकृतवान्, तथा स्यामा प्रसाद मुखर्जी सह मिलित्वा [[Bharatiya Jana Sangh|भारतीय जनसंघ]] नामकस्य नूतनदलस्य समर्थनं कृतवान्। अस्य दलस्य नेतृत्वं आर एस एस -सम्बद्धाः नेतारः — [[Deendayal Upadhyaya|दीनदयाल उपाध्याय]] , बलराज माधोक तथा [[Atal Bihari Vajpayee|अटल बिहारी वाजपेयी]] — ग्रहणवन्तः। पश्चात् [[Balasaheb Deoras|बालासाहेब देवरस]] RSS प्रमुखः अभवत्, सः राजनीतौ अत्यन्तं सक्रियः अभवत्। १९६५ तमे वर्षे सः जनसंघस्य वार्षिकसभायां भाषणं कृतवान्, यत् RSS इतिहासे अभूतपूर्वम् इति मन्यते। RSS क्रमशः निर्वाचनराजनीतौ अपि प्रत्यक्षरूपेण संलग्नः अभवत्। १९८० तमे वर्षे भारतीय जनता पार्टी (BJP) नामकः नूतनः दलः स्थापितः अभवत्। आरम्भे अयं दलः हिन्दुराष्ट्रवादीपहचानेभ्यः दूरस्थः आसीत्, येन RSS असन्तुष्टः अभवत्। कालान्तरं, अयोध्याविवादः, [[Ram Rath Yatra]] च, BJP दलस्य राजनीतिकोदयाय प्रमुखः अभवत्। २००४ तमे वर्षे पश्चात्, २०१४ तमे वर्षे, [[Narendra Modi]] नेतृत्वे BJP पुनः सत्तां प्राप्तवती। मोदी पूर्वं RSS सदस्यः आसीत्, तथा गुजरातस्य मुख्यमन्त्री अपि अभवत्। RSS समर्थनं, तथा काङ्ग्रेसदलस्य विरुद्धं जन-असन्तोषः, २०१४ निर्वाचनसफलतायाः प्रमुखकारणानि इति वर्ण्यन्ते।<ref name=":1" /> == [[सरसङ्घचालकाः]]== {{मुख्यलेखः|राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सरसङ्घचालकाः}} <gallery> चित्रम्:Dr. Hedgevar.jpg|[[केशव बलिराम हेडगेवार]]जी चित्रम्:Sri guruji.jpg|[[माधव सदाशिवराव गोलवलकर]]जी चित्रम्:Balasaheb devaras.jpg | [[मधुकर दत्तात्रेय देवरस]]जी चित्रम्:के.सी.सुदर्शनः.jpg| [[कुपाहल्ली सीतारमैया सुदर्शन]]जी चित्रम्:Dr. mohan rao Bhagwat1.jpg |[[मोहनरावभागवत]]जी </gallery> ==शाखाः== [[File:A RSS swayamsevak.jpg|thumb|right|150px|मातृभूम्याः रक्षणस्य प्रतिज्ञां कुर्वाणः स्वयंसेवकः]] रा.स्व सङ्घस्य प्रमुखः कार्यक्रमः शाखा। रा.स्व.सं तावत् शाखाद्वारा चलति। शाखा प्रतिदिनं घण्टां यावत् सार्वजनिकेषु स्थानेषु चलति। प्रायः राष्ट्रे अधुना ६०,००० शाखाः सन्ति। रा.स्व.सङ्घस्य शाखासु स्वयं सेवकानां व्यक्तित्वनिर्माणस्य विकसनस्य दृष्ट्या बहूनि कार्याणि आयोज्यन्ते। देहस्य दृढतासम्पादनाय योगः तथा व्यायामः अपि भवति। प्रतिदिनं क्रीडा अपि भवति। नागरिकज्ञानं, समाजसेवा, समुदायजीवनं, देशभक्तिः इत्यादयः गुणाः अत्र कार्यक्षेत्रे योजिताः सन्ति। स्वयं सेवकानां प्रथमचिकित्साविषये आपत्काले जनानां रक्षणं, पुनर्वसतिः इत्यादीनां कार्याणां विषये प्रशिक्षणं दीयते अत्र। शाखाः यत्र चलन्ति ताद्शग्रामेषु अथवा प्रदेशेषु स्वच्छताकार्येषु अभिवृद्धिकार्येषु प्रवृत्ताः भवितुं सङ्घः स्वयंसेवकान् प्रेरयति। ==राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य ध्वजः== श्रीगुरुजी सङ्घस्य ध्वजम् एवं वर्णयति " सङ्घः स्वस्य पुरतः कञ्चन मनुष्यं अथवा किञ्चन पुस्तकम् अधिकरपदव्याम् न अस्थापयत् अपितु राष्ट्रजीवने विद्यमानायाः साधुतायाः श्रेष्ठतायाः प्रज्जवलन् प्रतीकः भगवध्वजः (केसरध्वजः) एव सङ्घस्य कृते प्राधिकारी। अनेन सङ्घ्ः राष्ट्रं  प्रति निश्चलां भक्तिं वर्धयितुं प्रयतते। स शाश्वतो भगवध्वजः अस्माकम् नयनोः पुरतः प्रान्तजातिभाषाप्रथादीन् अपाहाय पुरातनस्य पवित्रस्य संहितस्य राष्ट्रजीवनस्य विमलं, विशुद्धं, कृत्स्नं सजीवितं चित्रम् आनयति। अयं भगवध्वजः वस्तुतः अस्माकं धर्मसंस्कृतपरम्परादर्शाणां प्रतीको भवति " == [[सङ्घस्य प्रार्थना]] == {{मुख्यलेखः|राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य प्रार्थना}} सङ्घस्य प्रार्थनायां त्रयः श्लोकाः सन्ति। प्रथमश्लोकस्य वृत्तं भुजङ्गप्रयात , अन्यद्वयस्य मेघनिर्घोष अस्ति। प्रार्थनायां त्रयोदशपंक्तयः सन्ति। द्वादशपंक्तयः संस्कृते सन्ति , अन्तिमा हिन्दिभाषायाम् अस्ति। १९४०तमे वर्षे अस्याः संस्कृतप्रार्थनायाः आरम्भः जातः। तस्मात् पूर्वं प्रार्थना मराठि - हिन्दि भाषयोः आसीत् , किन्तु कार्यवर्धनान्तरं प्रार्थनायाः भाषा परिवर्तनीया इति एका गोष्ठि जाता। तस्यां गोष्ठ्याम् आद्य [[सरसङ्घचालकाः|सरसङ्घचालकः]] [[डॉ.हेडगेवारजी]], [[श्रीगुरजी]], श्री अप्पाजी ,श्री बाबासाहेबजी , [[मधुकर दत्तात्रेय देवरस|श्रीबाळासाहेबजी]] इत्यादयः गणमान्याः उपस्थिताः आसन्। प्रार्थनायाः संस्कृत रुपातरं श्री नरहरनारायणभिडे द्वारा १९३९तमे वर्षे फरवरीमासे जातम्। एतस्याः प्रथमवारं गानं १९४०तमस्य वर्षस्य [[पुणे]] - शिक्षावर्गे अभवत्। श्री यादवरावजोषी स्वरं दत्तवान् , सः एव प्रथमं प्रार्थनायाः गानं कृतवान्। :{{cquote|<i> :'''सङ्घस्य प्रार्थना''' । :नमस्ते सदा वत्सले मातृभूमे :त्वया हिन्दुभूमे सुखं वर्धितोहम् । :महामङ्गले पुण्यभूमे त्वदर्थे :पतत्वेष कायो नमस्ते नमस्ते ।। १ ।। :प्रभो शक्तिमन् हिन्दुराष्ट्राङ्गभूता :इमे सादरं त्वां नमामो वयम् :त्वदीयाय कार्याय बद्धा कटीयम् :शुभामाशिषं देहि तत्पूर्तये । :अजय्याञ्च विश्वस्य देहीश शक्तिम् :सुशीलं जगद्येन नम्रं भवेत् :श्रुतञ्चैव यत्कण्टकाकीर्णमार्गम :स्वयं स्वीकृतं नः सुगं कारयेत् ।। २ ।। :समुत्कर्षनिःश्रेयसस्यैकमुग्रम् :परं साधनं नाम वीरव्रतम् :तदन्तः स्फुरत्वक्षया ध्येयनिष्ठा :ह्रदन्तः प्रजागर्ततुतीव्रा निशम् । :विजेत्री च न संहता कार्यशक्तिः :विधायास्य धर्मस्य संरक्षणम् :परं वैभवं नेतुमेतत् स्वराष्ट्रम् :समर्था भवत्वाशिषा ते भृशम् ।। ३ ।। :।। भारत माताकी जय ।। :}} <br /> == राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सहयोगीसंस्थाः == * [http://www.sevabharathi.org/ सेवा भारती] * [http://www.vidyabharati.org/aboutus.asp विद्या-भारती] * [http://www.swadeshi.org/dynamic/ स्वदेशी जागरण मंच] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050619084639/http://www.swadeshi.org/dynamic/ |date=2005-06-19 }} * [http://www.abvp.org/ अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050426084407/http://www.abvp.org/ |date=2005-04-26 }} * [http://www.hssworld.org हिंदू स्वयंसेवक संघ] * [http://www.vhp.org/ विश्व हिंदू परिषद] * [http://www.bms.org.in/ भारतीय मजदूर संघ] * [http://bharatiyakisansangh.org/kisan-sangh/ भारतीय किसान संघ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128073307/http://bharatiyakisansangh.org/kisan-sangh/ |date=2011-11-28 }} ==बाह्यतन्तुः== * [http://www.rss.org/] (अँग्रेजी ) * [http://www.archivesofrss.org/index.php Archieves of RSS] * [http://rssonnet.org/index.php?option=com_timeline&task=resolve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306014138/http://rssonnet.org/index.php?option=com_timeline&task=resolve |date=2012-03-06 }} * [http://www.panchjanya.com/ पाञ्चजन्य] - [[सङ्घः|सङ्घस्य]] मुखपत्रम् (हिन्दी - साप्ताहिकम्) * [http://www.organiser.org/dynamic/ Organiser (आर्गनाइजर)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927234021/http://www.organiser.org/dynamic/ |date=2007-09-27 }} - सङ्घस्य (अंग्रेजी - साप्ताहिकम्) * [http://www.sadhanaweekly.com/index.php साधना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100506021012/http://www.sadhanaweekly.com/index.php |date=2010-05-06 }} (राष्ट्रियविचाराणां का गुजरातीसाप्ताहिकम्) * [http://www.hinduyuva.org/tattva-blog/ हिन्दू स्वयंसेवकसङ्घस्य, यूएसएपत्रिका " '''तत्त्व''' "] (अंग्रेजी ) * [https://web.archive.org/web/20070915052100/http://www.golwalkarguruji.org/hindi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070915052100/https://web.archive.org/web/20070915052100/http://www.golwalkarguruji.org/hindi |date=2007-09-15 }} श्री गोलवलकर [[गुरुजी]] - [[सङ्घः|सङ्घस्य]] द्वितीयः सरसङ्घचालकः विषयकं जालस्थानम् * [http://mahashakti.bharatuday.in/2009/12/rashtriya-swayamsevak-sangh.html राष्ट्रस्य सङ्गठनम् : राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ] - [[सङ्घः|सङ्घस्य]] परिचयात्मकः लेखः * [http://www.geetganga.org/ गीत गङ्गा] - राष्ट्रभक्तेः गीतानि * [http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/1014476.cms] '''विशेष''' * [http://othentics.in/swadesh/default_view_editorial_news.php?edit_id=122&edit_name=%26%232360%3B%26%232306%3B%26%232346%3B%26%232366%3B%26%232342%3B%26%232325%3B%26%232368%3B%26%232351%3B&limit=170&font=12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221032/http://othentics.in/swadesh/default_view_editorial_news.php?edit_id=122&edit_name=%26%232360%3B%26%232306%3B%26%232346%3B%26%232366%3B%26%232342%3B%26%232325%3B%26%232368%3B%26%232351%3B&limit=170&font=12 |date=2016-03-04 }} (स्वदेश) * [http://in.jagran.yahoo.com/news/opinion/general/6_3_6164478.html/print/]{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://kranti4people.com/article.php?aid=2700]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} , [http://kranti4people.com/article.php?aid=2706 भाग-२]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} , [http://kranti4people.com/article.php?aid=2717 भाग-३]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==बाह्यानुबन्धः== {{सङ्घपरिवारः}} [[वर्गः:राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः‎]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] oc6jubqzujy4u1vbq5yll7z6ip5985j 0 17185 500877 500041 2026-09-26T04:04:33Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500877 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox scientist |name = मेघनाद साहा <br/> Meghnad Saha |image = Dr-Meghnad-Saha.jpg |image_size = 280px |caption = '''মেঘনাদ সাহা''' |birth_date = {{Birth date|1893|10|6|df=y}} |birth_place = शेबडाताली, [[ढाकामण्डलम्|ढाका]], (आङ्ग्लकालीकभारतम्) (सद्यः बाङ्गलादेशः) |death_date = {{Death date and age|1956|2|16|1893|10|6|df=y}} |death_place = [[देहली]], [[भारतम्]] |residence = [[भारतम्]] |nationality = भारतीयः |ethnicity = वङ्गदेशीयः |field = भौतिकी, गणितं च |work_institution = इलाहाबादविश्वविद्यालयः<br>कोलकाताविश्वविद्यालयः<br>इम्पिरियल् कॉलेज लंदन<br>इण्डियन् एसोशियेशन् फॉर् द कल्टिवेशन् ऑफ् साइन्स् |alma_mater = ढाकामहाविद्यालयः<br>कोलकाताविश्वविद्यालयः |doctoral_advisor = |doctoral_students = |known_for = तापीयावेशः ([[:en:Thermal ionisation|Thermal ionisation]]<br>साहा आवेशीयवसमीकरणम् [[:en:Saha ionization equation|Saha ionization equation]] |religion = [[नास्तिकः]] <ref>{{cite book|title=Meghnad Saha, scientist with a vision|date=1984|publisher=National Book Trust, India|author=Santimay Chatterjee, Enakshi Chatterjee|page=5|quote=Even though he later came to be known as an atheist, Saha was well-versed in all religious texts— though his interest in them was purely academic.}}</ref><ref>{{cite book|title=Nucleus and Nation: Scientists, International Networks, and Power in India|url=https://archive.org/details/nucleusnationsci0000ande|date=2010|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226019758|author=Robert S. Anderson|accessdate=10 July 2012|page=[https://archive.org/details/nucleusnationsci0000ande/page/602 602]|quote=a self-described atheist, saha loved swimming in the river and his devout wife loved the sanctity of the spot. swimming and walking were among the few things they could do together.}}</ref> |prizes = |footnotes = }} [[File:SahaInBerlin.jpg|thumb|'''बर्लिन्-देशे मेघनाद साहा, १९२१''']] [[File:M N Saha, J C Bose, J C Ghosh,Snehamoy Dutt, S N Bose, D M Bose, N R Sen, J N Mukherjee, N C Nag.jpg|thumb|'''कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य विज्ञानिभिः सह मेघनाद साहा''']] [[File:Meghnad Saha bust BITM.JPG|thumb|'''बिराल इण्डस्ट्रि एण्ड टेकनोलोजि म्यूजियम्-संस्थायां डॉ. मेघनादस्य पूत्तलः''']] [[File:Meghnad saha.JPG|thumb|'''मेघनाद साहा''']] '''डॉ मेघनाद साहा''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|m|ɛ|g|h|ə|n|aː|d|ə|_|s|aː|h|aː}}) ({{lang-bn|মেঘনাদ সাহা}}, {{lang-en|Meghnad Saha}}) [[भारतम्|भारत]]<nowiki/>स्य प्रख्यातः [[वैज्ञानिकः]], [[अध्यापकः|शिक्षकश्च]] । डॉ मेघनादः स्वाध्ययनं १९१३ तमे वर्षे समापयत् । तस्मात् वर्षात् आजीवनं सः [[विज्ञानम्|विज्ञान]]<nowiki/>स्य सेवायै सातत्येन कार्यमकरोत् । १९१३ तमे वर्षे सः 'इण्डियन् साइंस कॉङ्ग्रेस् एसोशिएशन्'-संस्थायाः स्थापनायां महत्त्वपूर्णं योगदानम् अकरोत् । १९२५ तमे वर्षे सः 'साइंस कॉङ्ग्रेस'-संस्थायाः गणित-भौतिक-विभागयोः अध्यक्षः अभवत् । १९३४-३५ मध्ये डॉ मेघनादस्य प्रयत्नैः 'नेशनल् इंस्टीट्यूट् ऑफ् साइंस'-संस्थायाः स्थापना अभवत् । १९३७ तः १९३९ पर्यन्तं सः तस्याः संस्थायाः सभापतिः आसीत् । सः महेन्द्रलालसर्वकारीयप्रयोगशालायाः पुनारचनाम् अकारयत् । ततः सा प्रयोगशाला 'इंडियन् एसोशिएशन् फॉर द कल्टीवेशन् ऑफ् साइंस' इति प्रसिद्धा अभवत् । १९४४ तमे वर्षे, १९४६ तमे वर्षे च क्रमेण मन्त्रित्वेन, अध्यक्षत्वेन च तस्यां संस्थायां कार्यरतः आसीत् । १९५३ तमे वर्षे [[भारतसर्वकारः]] डॉ मेघनादं 'साइंस एसोशिएशन्'-संस्थायाः निदेशकत्वेन न्ययुङ्क्त । तस्मिन् पदे सः मृत्युपर्यन्तं स्वदायित्वम् अवहत् <ref>Eminent scientists published by Scholastic India pvt. Ltd.</ref>। मेघनादः [[अमेरिका]]<nowiki/>-देशस्य, [[फ्रान्सदेशः|फ्रांस]]<nowiki/>-देशस्य च फैला इत्यत्वेन चितः । सः अनेकवारं विदेशेषु [[भारतम्|भारत]]स्य नेतृत्वम् अकरोत् । सः १९५२ तमे वर्षे [[लोकसभा]]<nowiki/>याः निर्वाचने निर्दलीयसदस्यत्वेन बहुमतेन विजयी अभवत् । ततः तेन [[संसद्‍ (भारतम्)|संसदि]] विज्ञानविकासस्य अनेके अंशाः उद्घोषिताः । == जन्म, परिवारश्च == १८९३ तमस्य वर्षस्य [[अक्तूबर]]<nowiki/>-मासस्य षष्ठे (६/१०/१८९३) <ref>{{Cite book|author=कुष्णमुरारी लाल श्रीवात्सव|title=भारतीय वैज्ञानिक|publisher=प्रतिभा प्रतिष्ठान, नई दिल्ली| isbn=978-93-83111-68-8|year=2015|page= 141}}</ref> दिनाङ्के पूर्ववङ्गप्रदेशस्य (सद्यः [[बाङ्गलादेशः|बाङ्गलादेशे]]) [[ढाका]]<nowiki/>-मण्डलस्य शेबडाताली-नामके ग्रामे मेघनादस्य जन्म अभवत् । कनसाइ-नद्याः तीरे विकसितः सः ग्रामः । मेघनादः अत्यन्ते निर्धने परिवारे लब्धजन्मः । तस्य पितुः, मातुश्च नाम क्रमेण जगन्नाथः, भुवनेश्वरीदेवी च । जगन्नाथः धान्यापणिकः (Grocer) आसीत् । ग्रामस्थस्य तस्य आपणस्य स्थितिः अतिदरिद्रा आसीत् । भुवनेश्वरीदेवी अभावग्रस्तं तद्गृहम् अति प्ररिश्रमेण सञ्चालयति स्म । गृहसञ्चालननिपूणायाः तस्याः गृहे वस्तूनाम् अभावे सत्यपि बालकानां पालने अभवास्य स्थितिः कदापि न भवति स्म । जगन्नाथस्य न्यूनायेन परिवारः दरिद्रजीवनं यापयति स्म । तयोः अष्टौ अपत्यानि आसन् । मेधनादः तयोः पञ्चमः सन्तानः आसीत् । १९१८ तमे वर्षे मेघनादस्य [[विवाहः]] अभवत् । मेघनादस्य पत्न्याः नाम राधारानी आसीत् । तयोः त्रयः पुत्राः, चतस्रः पुत्र्यश्च आसन् <ref>Indian Parliament (1952-57) book</ref> । == शिक्षणम् == यतो हि जगन्नाथस्य अष्टौ अपत्यानि आसन्, अतः सर्वेभ्यः शिक्षणव्यस्थां कर्तुं दरिद्रः सः असमर्थः आसीत् । दरिद्रे वातावरणे बालमेघनादस्य प्राथमिकशिक्षणं ग्रामस्य सर्वकारीयशालायाम् आरब्धम् । पादत्राणस्य अभवात् सः नग्नपद्भ्यां शालां गच्छति स्म । यदा कदापि सः पाठशालायाः मुक्तः भवति स्म, तदा आपणे स्थित्वा स्वपितुः साहाय्यं करोति स्म । धनाभावे सत्यपि अध्ययने बालमेघनादः परिश्रमी आसीत् । तस्य बुद्धिचातुर्येण, परिश्रमेण च विद्यालयस्य सर्वेऽपि शिक्षकाः प्रभाविताः आसन् । बालमेघनादः यत्किमपि पठति स्म, तत् सः कदापि न विस्मरति स्म । तस्य स्मरणशक्तिः अपि अति विचक्षणा आसीत् । परीक्षायाम् अखिलमण्डले तस्य प्रप्रथमस्थानम् आसीत् । ग्रामस्थे विद्यालये प्राथमिकशिक्षणं प्राप्य सः ७ माइल् दूरे स्थिते सिमुलिया-ग्रामं माध्यमिकशिक्षणं प्राप्तुं गच्छति स्म । प्रतिदिनं १४ माइल् पद्भ्यां कठिनयात्रात्वात् बालमेघनादस्य अध्ययनप्रक्रिया अति कठिना आसीत् । दीर्घकालं यावत् सः प्रतिदिनं १४ माइल् यात्रां करोति स्म, परन्तु अनुजस्य पीडां दृष्ट्वा तस्य अग्रजः जयनाथः सिमुलिया-ग्रामे बालमेघनादस्य निवासाय व्यस्थाम् अकारयत् । ततः सिमुलिया-ग्रामे अनन्तकुमाराख्यस्य कस्यचित् वैद्यस्य गृहे निवस्य बालमेघनादः अध्ययनं प्रारभत । यतो हि बालमेघनादः जानाति स्म यत्, तेन वैद्येन तस्योपरि महान् उपकारः कृतः, अतः बालमेघनादोऽपि गृहकार्येषु साहाय्यं करोति स्म । गोप्रेमी बालमेघनादः नित्यं [[गौः|गो]]<nowiki/>सेवां करोति स्म । प्राथमिकशिक्षणे मेधावी बालमेघनादः माध्यमिकशिक्षणेऽपि चमत्कारम् अकरोत् । [[गणितम्|गणित]]<nowiki/>विषयः तस्मै अति रोचते स्म । अतः सः विद्यालयस्य शिक्षकैः बहुवारं प्रोत्साहितः । १९०५ तमे वर्षे दशमीकाक्षायां बालमेघनादः सम्पूर्णे ढाकामण्डले प्रप्रथमं स्थानं प्राप्य उत्तीर्णः अभवत् । तेन कृतस्य परिश्रमस्य फलश्रुतिः सर्वेभ्यः आनन्दस्य विषयः आसीत् । सर्वकारेणापि तस्मै छात्रवृत्तिः दत्त्वा तस्य साहाय्यं कृतम् । एवं बालमेघनादेन स्वाध्ययनस्य महान् धनविघ्नः स्वयमेव अपाकृतः । == माध्यमिकशिक्षणं, क्रान्तिश्च == १९०५ तमे वर्षे मेघनादः त्रयोदशवर्षीयः अपि नासीत् । तावति अल्पवयसि सः ढाका-महानगरस्य कॉलेजियेट्-विद्यालयं प्रविष्टः । तत्रापि तस्य परिश्रमेण सर्वेऽपि प्रसन्नाः आसन् । स्वाध्ययनक्षमतया तेन तस्मिन् विद्यालयेऽपि छात्रवृत्तिः अर्जिता । तस्य शिक्षामूल्यम् अपि क्षम्यम् अभवत् । १९०५ तमः वर्षः राष्ट्रियान्दोलनेभ्यः अपि महत्त्वपूर्णः आसीत् । यतो हि तस्मिन् वर्षे एव भारते वङ्गभङ्गस्य आन्दोलनं जायमानम् आसीत् । सर्वेऽपि नागरिकाः, विद्यार्थिनः च सर्वकारस्य विरोधाय असहोयगान्दोलनम् अकुर्वन् । आन्दोलनकाले वङ्गप्रदेशस्य [[राज्यपालः]] सर्वेषां विद्यालयानां, महाविद्यालयानां च निरीक्षणाय गतः । सर्वकारं प्रति विरोधदर्शनाय सर्वेऽपि विद्यार्थिनः कक्षाम् एव न गताः । विद्यार्थिनाम् आचरणेन क्रुद्धः राज्यपालः मेघनादसदृशानाम् अनेकेषां विद्यार्थिनां छात्रवृत्तिम् अस्थगयत् । अनुपस्थितान् विद्यार्थिनः राज्यपालः विद्यालयात्, महाविद्यालयात् च बहिष्कृतवान् । राज्यपालस्य निर्णयेन मेघनादस्य अध्ययने अवरोधः समुत्पन्नः । किङ्कर्तव्याकर्तव्यमूढः मेघनादः बहुदिनानि इतस्ततः अभ्रमत् । परन्तु सर्वकारीयनिर्णयस्य विरोधाय ढाका-महागरस्य किशोरिलाल-जुबली-विद्यालयः मेघनादाय प्रवेशेण सह छात्रवृत्तिः अपि अयच्छत् । अग्रजः जयनाथः अपि मेघनादस्य आर्थिकसाहाय्यम् अकरोत् । ततः विद्यालयस्य, अग्रजस्य च साहाय्येन मेघनादः स्वाध्ययनं पुनरारम्भत । [[इतिहासः|इतिहास]]<nowiki/>-[[संस्कृतम्|संस्कृत]]<nowiki/>-[[विज्ञानम्|विज्ञान]]<nowiki/>-[[ज्योतिषशास्त्रम्|ज्योतिषां]] ज्ञानार्जनस्य उद्देशेन मेघनादेन विविधानां सम्प्रदायानाम् अध्ययनं प्रारब्धम् । तेन [[हिन्दूधर्मः|हिन्दु]]<nowiki/>-[[बौद्धधर्मः|बौद्ध]]<nowiki/>-[[जैनधर्मः|जैन]]<nowiki/>-[[क्रैस्तमतम्|ईसाई]]<nowiki/>-[[इस्लाम्-मतम्|इस्लाम्]]<nowiki/>-धर्माणाम् अभ्यासः कृतः । ‘बप्टिस्ट् मिशन’-संस्थया आयोजिते वङ्ग-बाइबल-परीक्षायां मेघनादः प्रप्रथमस्थानी आसीत् । तस्याः परीक्षायाः पुरस्कारत्वेन मेघनादः बाइबल-ग्रन्थं, शतं रूप्यकाणि च अलभत । मेघनादस्य स्मरणशक्त्या सर्वेऽपि चकिताः आसन् । १९०९ तमे वर्षे मेट्रिक्यूलेशन-परीक्षायां मेघनादः आवङ्गप्रदेशं प्रप्रथमस्थाने उत्तीर्णः अभवत् । [[संस्कृतम्|संस्कृत]]<nowiki/>-[[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्ल]]<nowiki/>-[[बाङ्गला भाषा|बङ्गाली]]<nowiki/>-[[गणितम्|गणित]]<nowiki/>-विषयेषु मेघनादः सर्वाधिकाङ्कान् अर्जयत् । १९११ तमे वर्षे ढाका-विश्वविद्यलयान्तर्गततया ढाका-महाविद्यालात् [[भौतिकशास्त्रम्|भौतिक]]<nowiki/>-[[रसायनविज्ञानम्|रसायन]]<nowiki/>-[[विज्ञानम्|विज्ञान]]<nowiki/>-गणित-[[जर्मनभाषा]]<nowiki/>-दिविषयैः सह इण्टरमीडिएड्-परीक्षा प्रथमश्रेण्या मेघनादेन उत्तीर्णा । तस्यां परीक्षायां मेघनादः गणित-रसायन-विषययोः प्रप्रथमे स्थाने आसीत् । यद्यपि सः तयोः विषययोः प्रप्रथमः आसीत्, परन्तु सर्वेषां विषयाणाम् अङ्कान् आहत्य सः तृतीयं स्थानं प्रापत् । जर्मनभाषा मेघनादेन डॉ. नागेन्द्रनाथात् अधीता । डॉ. नागेन्द्रनाथः ढाका-महाविद्यालये रसायन-विषयस्य प्राध्यापकः आसीत् । गणितविषयः मेघनादेन के पी बसु-महोदयतात् अधीतः । ढाका-महाविद्यालयस्य प्रधानाचार्यः आर्चीबाल्ड इत्येषः अपि मेघनादस्य अनेकवारं साहाय्यम् अकरोत् । ढाकामहाविद्यालयात् उत्तीर्णः मेघनादः यदा [[कोलकाता]]<nowiki/>-महानगरम् अगच्छत्, तदापि तयोः पत्रव्यवहारः अनर्गलतया भवति स्म । == उच्चशिक्षणम् == ढाका-महाविद्यालयात् मेघनादः कोलकाता-महानगरस्य प्रेसीडेंसी-महाविद्यालयम् उच्चिशिक्षणं प्राप्तुम् अगच्छत् । १९१३ तमे वर्षे मेघनादः गणितविषयम् अधिकृत्य बी. एस्. सी ऑनर्स् इत्येनम् उपाधिं प्रप्रथमश्रेण्यां प्रापत् । कोलकता-विश्वविद्यलये तस्य द्वितीयः क्रमः आसीत् । तस्मिन् महाविद्यालये मेघनादस्य सहपाठिनः कालान्तरे प्रख्यातप्राध्यापकाः अभूवन् । तेषु सत्येन्द्र बोस, निखल रञ्जन सेन, जे सी घोष, जे एन् मुकर्जी इत्येते अन्तर्भवन्ति । प्रशान्त चन्द्र महालनबीस, नील रतन धर इत्येतौ मेघनादस्य ज्येष्ठसहपाठिनौ आस्ताम् । शरत् चन्द्र बोस इत्येषः मेघनादस्य सहपाठी आसीत् । [[नेताजी सुभाष चन्द्र बसु]] इत्यस्मात् महाभागात् मेघनादः वर्षत्रयात् प्राच्यः आसीत् । १९१५ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयात् गणितविषयम् अधिकृत्य एम् एस् सी इत्येषः उपाधिः अर्जितः मेघनादेन । एम् एस् सी इत्यस्य परीक्षायाम् अपि प्रप्रथमश्रेण्या मेघनादः उत्तीर्णः अभवत् । तस्मिन् वर्षेऽपि मेघनादः आविश्वविद्यालयं द्वितीयस्थानं प्रापत् । मेघनादः यदा कोलकाता-विश्वविद्यालये पठति स्म, तदा अनेके विश्विविख्याताः जनाः तस्य अध्यापकाः आसन् । तेषु [[जगदीश चन्द्र बसु|जगदीशचन्द्र बसु]], [[प्रफुल्लचन्द्र राय]], डी एन् मल्लिक इत्येते अन्तर्भवन्ति । परिवारस्य आर्थिकस्थितेः निर्बलतायाः कारणेन विश्वविद्यालयात् शिक्षां प्राप्य निर्गतः मेघनादः वृत्त्योपार्जनाय निर्णयम् अकरोत् । == वृत्तिः == उच्चशिक्षणं प्राप्य निर्गतः मेघनादः यदा वृत्त्युपार्जनाय उचितं स्थानम् अन्विषन् आसीत्, तदा तस्य ध्याने भारतीयवित्तसेवायाः (Indian Finance Service) परीक्षा आगता । परन्तु क्रान्तिकारिभिः मेघनादस्य सम्बन्धत्वा आङ्ग्लसर्वकारेण भारतीयवित्तसेवायाः परीक्षायै मेघनादाय अनुमतिः न प्रदत्ता । मेघनादस्य यैः क्रान्तिकारिभिः निकटतमसम्बन्धः आसीत्, तेषु मुख्यौ डॉ. [[राजेन्द्र प्रसाद]], [[नेताजी सुभाषचन्द्र बोस|नेताजी सुभाषचन्द्र बसु]] इत्येतौ आस्ताम् । आङ्ग्लसर्वकारस्य दमनेन अप्रभावितः मेघनादः कोलकाता-महानगरस्य भवानीपुराख्यं क्षेत्रं बालकान् पाठयितुं गच्छति स्म । तस्मात् विशेषवर्गात् (tuition) धनोपार्जनं कृत्वा मेघनादः परिवारपोषणम् आरभत । विशेषवर्गात् अधिकधनस्योपार्जनं न भवति स्म, अतः धनं रक्षितुं प्रतिदिनं मेघनादः पद्भ्यां, द्विचक्रिकया वा पाठयितुं गच्छति स्म । एकवर्षं यावत् सः विशेषवर्गमाध्यमे (Tuition) धनोपार्जनम् अकरोत् । == कोलकाताविश्वविद्यालये == १९१६ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिः प्रो. आशुतोष मुकर्जी इत्येषः गणितविभागस्य प्रवक्तृत्वेन मेघनादस्य नियुक्तम् अकरोत् । परन्तु गणितविभागस्य अध्यक्षेण सह (प्रो. गणेशप्रसाद) मेघनादस्य सम्बन्धः सामान्यः नासीत्, अतः उपकुलपतिः मेघनादस्य स्थानान्तरं भौतिकीविभागे अकरोत् । भौतिकीस्नातकः मेघनादः अविरतपरिश्रमेण स्नातकोत्तरछात्रान् पाठयित्वा शीघ्रं हि भौतिकीविषयस्य उत्तमाध्यापकत्वेन ख्यातः अभवत् । भौतिकीविषयस्य प्राध्यापकत्वेन मेघनादेन भौतिकीविषये अधिकं संशोधनम् आरब्धम् । जर्मनभाषायाः ज्ञाता मेघनादः ऐन्स्टैन् इत्यस्य आपेक्षिकतायाः विशिष्टसिद्धान्तः (Spezielle Relativitätstheorie or special theory of relativity) इत्येतस्य विषयस्य अध्ययनम् अकरोत् । ततः सत्येन्द्र-महोदयेन (सत्येन्द्र बोस) सह मिलित्वा तं सिद्धान्तम् आङ्ग्लभाषया अनूद्य प्रकाशयत् । आपेक्षिकतायाः विशिष्टसिद्धान्तः इत्येतस्य विषयस्य आङ्ग्लानुवादः प्रप्रथमं १९१९ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालेन प्रकाशितः <ref>https://archive.org/stream/principleofrelat00eins/principleofrelat00eins_djvu.txt</ref>। == संशोधनक्षेत्रे == भौतिकीविषयस्य योग्यरीत्या अध्यापनस्य प्रयासं कर्तुं मेघनादः संशोधनस्य रसिकः अभवत् । भौतिकीविषयस्य विभिन्नविषयाणाम् अध्ययनं कुर्वन् चतुर्विंशतिवर्षीयः मेघनादः १९१७ तमे वर्षे “मैक्सवेल स्ट्रेसेज्” इत्येतस्मिन् विषये शोधपत्रम् अलिखत् । ‘फिलॉसॉफिकल मैगजीन’ इत्याख्यायां विज्ञानक्षेत्रस्य सर्वोच्चपत्रिकायां तच्छोधपत्रं प्राकाशितम् । शोधपत्रप्रकाशनानन्तरं तु मेघनादस्य ज्ञानं विश्वव्याप्तम् अभवत् । ततः मेघनादः सूक्ष्मग्राह्युपकरणस्य निर्माणम् अकरोत् । तस्य सूक्ष्मग्राह्युपकरणस्य प्रयोगावसरे मेघनादः असिद्धयत् यत्, यदा प्रकाशः कस्मिँश्चित् सूक्ष्मवस्तूनि पतति, तदा तस्मिन् वस्तूनि भारः भवति इति । मेघनादः तं भारम् अमापयत् । तस्य प्रयोगेण ''प्रकाशभारसिद्धान्तः'' सिद्धः अभवत् । ततः मेघनादेन विकिरणभारस्य विद्युदीयाकर्षणसिद्धान्तस्योपरि (On Radiation-Pressure and the Quantum Theory) शोधप्रबन्धः लिखितः <ref>http://adsabs.harvard.edu/full/1919ApJ....50..220S</ref> । मेघनादस्य प्रकाशभारसिद्धान्तस्य, विद्युदीयाकर्षणसिद्धान्तस्य च कार्येण सर्वेऽपि विज्ञानिनः मुग्धाः अभूवन् । १९१८ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयः मेघनादाय डी. एस्. सी. इति उपाधिम् अयच्छत् । तस्मिन् समये मेघनादः पञ्चविंशतिवर्षीयः आसीत् । १९१९ तमे वर्षे मेघनादः कोलकाता-विश्विद्यालयात् ‘प्रेमचन्द रायचन्द’-छात्रवृत्तिं, गुरुप्रसन्नपर्यटनस्य फैलोशिप् च प्रापत् । फैलोशिप्, छात्रवृत्तिश्च मेघनादेन ‘हारवर्ड् क्लासिफिकेशन् ऑफ् स्ट्रेलर् स्प्रेक्ट्रा’ इत्यस्मिन् विषये शोधप्रबन्धं लिखित्वा अर्जिता । छात्रवृत्तिं प्राप्य सः १९१९ तमस्य वर्षस्य अन्तिमेषु मासेषु [[यूरोपखण्डः|यूरोप]]<nowiki/>-देशम् अगच्छत् । यस्मिन् पोते सः यात्रां कुर्वन् आसीत्, तस्मिन्नेव पोते अपरः [[भारतीयविज्ञानिनां सूचिः|भारतीयवैज्ञानिकः]], आचार्यश्च [[प्रफुल्लचन्द राय]] इत्येषः महोदयः यात्रां कुर्वन् आसीत् । यात्रां समाप्य यदा मेघनादः यूरोप-देशं प्रापत्, तदा तस्य स्नेहमयाख्यस्य मित्रस्य परामर्शानुसारं सः इम्पीरियल्-महाविद्यालस्य प्राध्यापकेन फाउलर-महोदयेन सह मन्त्रणाम् अकरोत् । फाउलर्-महोदयः वर्णक्रमिकी-विषयस्य प्रख्यातः वैज्ञानिकः आसीत् । मेघनादः विभिन्नेषु विषयेषु फाउलर्-महोदयेन सह, जे जे टाम्सन्-महोदयेन सह (कैम्ब्रिज-विश्वविद्यालयस्य प्राध्यापकः), प्रो. नेर्न्स्ट-महोदयेन सह (जर्मनी-देशे प्राध्यापकः) च विचारविमर्शम् अकरोत् । “मैक्सवेल स्ट्रेसेज्” इत्येस्मिन् विषये मेघनादेन शोधपत्रं प्राकाशितम् । ततः वर्षद्वयाभ्यान्तरे एव मेघनादेन ‘तापीयावेशः’ (विद्युत द्वारा कणों को अविष्‍ट करने की क्रिया, Ionization) इत्यस्मिन् विषये गहनं संशोधनं कृतम् । मेघनादेन साधितं यत्, [[सूर्यः|सूर्ये]] वायूनां परमाणुषु असाधारणोष्मा, असाधारणभारश्च भवति, तेन ऊष्मा-भारौ आवेशितौ भवतः । सः प्रक्रमः (Process) तापीयावेशः उच्यते । स्वसंशोधनस्य आधारेण मेघनादः तन्तौ तत्त्वानाम् उपस्थितिं ज्ञातुं मार्गं प्रादर्शयत् । १९२० तमे वर्षे मेघनादस्य ‘''तापीयावेशसिद्धान्तः''’ [[लन्डन्|लन्दन]]<nowiki/>-महानगरस्य ‘फिलॉसॉफिकल मैगजीन’ मध्ये प्रकाशितः । मेघनादस्य सः सिद्धान्तः अद्य Saha ionization equation इति प्रसिद्धः अस्ति । १९२१ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिः आशुतोष-महोदयः मेघनादाय एकं पत्रम् अलिखत् । तस्मिन् पत्रे सः उदलिखत्, भवान् भारतं प्रत्यागत्य पुनः कोलकाता-विश्वविद्यालये भौतिकीं पाठयतु इति । भवतः कृते विश्वविद्यालये संशोधनस्यापि व्यवस्था कृता इत्यपि तस्मिन् पत्रे लिखितम् आसीत् । उपकुलपतिना सम्मानितः मेघनादः कोलकाता-महाविद्यालयस्य भौतिकप्राध्यापकत्वेन वर्षद्वयं कार्यम् अकरोत् । अलीगढविश्वविद्यालयः, [[बनारसविश्वविद्यालयः]] च मेघनादं स्वप्रयोगशालायां नियुक्तं कर्तुं सज्जः आसीत् । परन्तु कोलकाता-विश्वविद्याले अधिकसाधनानाम् अभावं दृष्ट्वा मेघनादः कालोकता-महाविद्यालये एव अविरतं कार्यम् अकरोत् । भारतीयवातावरणविज्ञानविभागस्य निदेशकः सर गिलबर्ट् वाकर् इत्येषोऽपि कोडाईकनाल-वेधशालायां सूर्यरङ्गावल्याः (Sun’s Spectrum) विषये संशोधनं कर्तुं मेघनादं न्यवेदयत् । परन्तु अधिकवेचनस्य, अधिकसुविधायाः च लोभं त्यक्त्वा मेघनादः आङ्ग्लसर्वकारीयपदं नाङ्ग्यकरोत् । == इलाहाबादविश्वविद्यालये == १९२३ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयं त्यक्त्वा मेघनादः [[इलाहाबाद]]<nowiki/>-विश्वविद्यालये भौतिकीविभागाध्यक्षस्य पदम् अगृह्णात् । तत्पदं सः पञ्चदश वर्षाणि स्वगौरवं व्यभूषयत् । इलाहाबाद-विश्वविद्यालये विद्युत्समस्या, प्रयोगशालासमस्या, उपकरणसमस्या, ऊष्णजलवायुसमस्या च आसीत् । यद्यपि इलाहाबाद-विश्विद्यालये तादृश्यः अनेकाः समस्याः आसन्, तथापि मेघनादस्य अध्यक्षतायां तस्य विश्वविद्यालयस्य भौतिकीविभागः अत्युन्नतिम् अकरोत् । मेघनादस्य काले इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य प्रयोगशाला विश्वविख्याता आसीत् । १९२७ तमे वर्षे [[इटली]]<nowiki/>-देशस्य महानतमस्य वैज्ञानिकस्य वोल्टा इत्यस्य जन्मशताब्द्यां डॉ. मेघनादः उपस्थितः । ततः १९३३ तमे वर्षे अमेरिका-देशस्य हार्वर्ड-विश्वविद्यालयस्य शताब्दी-समारम्भेऽपि मेघनादः ससम्मानम् उपस्थितः । इलाहाबाद-प्रयोगशालायाः आर्थिकस्थितिः अपि निर्बला आसीत् । १९२७ तमे वर्षे डॉ. मेघनादः ‘रॉयल् सोसाइटी’ इत्याख्यायाः संस्थायाः फैलो (एफ् आर् एस्) इति चितः । डॉ. मेघनादाय अभिनन्दनं पाठयितुम् [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशराज्य]]<nowiki/>स्य [[राज्यपालः]] सर विलियम् मॉरिस् इत्येषः किञ्चन पत्रम् अलिखत् । राज्यपालं प्रत्युत्तरं लिखन् मेघनादः स्वार्थिकाऽक्षमतायाः उल्लेखम् अकरोत् । अतः सर् विलियम् मॉरिस् इत्येषः मेघनादाय पञ्च सहस्ररूप्यकाणि प्रैषयत् । ततः १९३५ तमे वर्षे रॉयल् सोसाइटी इत्येषा संस्था अपि मेघनादस्य द्वि सहस्ररूप्यकाणां साहाय्यम् अकरोत् । तेन धनेन डॉ. मेघनादः तापीयावेशक्षेत्रे संशोधनम् अकुर्वन् । ततः सः आयनमण्डलक्षेत्रेऽपि संशोधनमारभत । डॉ. मेघनादस्य आध्यक्ष्ये इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य भौतिकीविभागात् अनेके योग्याः संशोधकाः संशोधनम् अकुर्वन् । तेषु संशोधकेषु डॉ. गोविन्दराम तोषनीवाल, डॉ. रामनिवास राय, डॉ. कल्याण बक्श माथुर, डॉ. रामरत्न वाजपेयी इत्यादयः महत्त्वपूर्णानि अनुसंधानानि अकुर्वन् । डॉ. मेधनादः १९३४ तमे वर्षे भारतीयविज्ञानकॉङ्ग्रेस-संस्थायाः अध्यक्षत्वेन निर्वाचितः । १९३७-३८ तमे वर्षे सः राष्ट्रियविज्ञानसंस्थानस्य अध्यक्षत्वेन नियुक्तः । १९३६ तमे वर्षे ‘कार्नेगी टैवलिंग फैलोशिप’ इत्येतत् अपि डॉ. मेघनादः प्रापत् । == पुनः कोलकाता-विश्वविद्यालये नियुक्तः == पञ्चदश वर्षाणि इलाहाबाद-विश्वविद्यालये कार्यं कृत्वा १९३८ तमे वर्षे डॉ. मेघनादः कोलकाता-विश्वविद्यालये भौतिकी-प्राध्यापकत्वेन नियुक्तः अभवत् । सः भौतिक्याः तारकनाथ-पालित-पीठिकायाम् आरूढः अभवत् । इलाहाबाद-विश्वविद्यालयं त्यक्त्वा कोलकाता-विश्वविद्यालये नियुक्तः डॉ. मेघनादः मध्ये जर्मनीविज्ञान-अकादमी-संस्थायाः सदस्यः अभवत् । कोलकाता-विश्वविद्यालये पुनर्नियुक्तः डॉ. मेघनादः स्वसंशोधनस्य दिशाम् एव पूर्णतया पर्यवर्तयत् । डॉ. मेघनादः परमाणुविज्ञानक्षेत्रे यत् नाभिकीयभौतिकीत्वेन प्रसिद्धम् अस्ति, तस्मिन् विषये स्वानुसन्धानम् आरभत । विश्वविद्यालये अन्तरिक्षकिरणानुसन्धानप्रयोगशलां निर्मिय डॉ. मेघनादः परमाण्वनुसन्धानस्य प्रप्रथमं सोपानं पूर्णम् अकरोत् । डॉ. मेघनादः स्वछात्रौ दार्जिलिंग-प्रदेशस्य २१०० मी. उन्नतं पर्वतम् अन्तरिक्षकिरणमापनाय प्रैषयत् । तौ छात्रौ डॉ. एन् दासगुप्त, पी सी भट्टाचार्य च आस्ताम् । नाभिकीयभौतिकीक्षेत्रे अनुसन्धानाय आवश्यकं ‘साइक्लोट्रॉन्’ इत्यस्य स्थापनायै जवाहरलाला नेहरू इत्येषः, कोलकाता-विश्वविद्यालयः, केचन उद्योगपतयः, टाटा एण्ड सन्स्-संस्था इत्यादयः डॉ. मेघनादस्य आर्थिकसाहाय्यम् अकुर्वन् । साइक्लोट्रॉन् (Cyclotron) इत्यस्य स्थापनायै डॉ. नागचौधरी, बी एम् बनर्जी, डॉ. अजीतकुमार साहा, कमलेश राय इत्यादयः नवयुवानः डॉ. मेघनादस्य साहाय्यम् अकुर्वन् । == साहा इंस्टीट्यूट् ऑफ् न्यूक्लियर फिजिक्स् <ref>http://www.saha.ac.in/web/about-sinp/brief-history</ref> == साइक्लोट्रॉन् (Cyclotron) इत्यस्मात् रेडियो-कैल्शियम्, रेडियो-फास्फोरस् इत्यादीनां कृत्रिमतत्त्वानां निर्माणं शक्यते । तानि कृत्रिमतत्त्वानि चिकित्साक्षेत्रे उपयुज्यन्ते । डॉ. मेघनादस्य आग्रहेण ‘इण्डियन् स्कूल ऑफ् ट्रापिकल मिडिसन्’ इत्येषा संस्था स्वरोगिणः डॉ. मेघनादस्य प्रयोगशालां प्रेषयति स्म । साइक्लोट्रॉन् इत्यस्य संशोधनस्य कृते शक्तिशालिसूक्ष्मदर्शिणः अपि आवश्यकता अनुभूता डॉ. मेघनादेन । यतो हि एतादृशे संशोधने तत्त्वानि कैंसर, ल्यूकोमिया, ट्यूमर इत्यादिभिः रोगैः ग्रस्तानि अपि भवन्ति स्म । तादृशैः तत्त्वैः युक्तानां रोगिणां शरीरे रक्तपरिवर्तनं, जीवाणूनां जन्म च भवति । रक्ते जायमानं परिवर्तनं, जीवाणूनाम् अभ्यासः च शक्तिशालिसूक्ष्मदर्शिना एव ज्ञातुं शक्यते । एकलक्षरूप्यकमूल्यात्मकं तत् इलेट्रॉन्-सूक्ष्मदर्शियन्त्रं भारते कुत्रापि उपलब्धं नासीत् । तथा च भारते कोऽपि तादृशं यन्त्रं सञ्चालयितुम् अपि न जानाति स्म । परन्तु डॉ. मेघनादेन तस्य यन्त्रस्य क्रयणनिश्चयः कृतः । यन्त्रं क्रेतुं डॉ. मेघनादस्य साहाय्यं केन्द्रसर्वकारः, वङ्गसर्वकारः, उद्योगपतयः इत्यादयः अकुर्वन् । १९४५ तमे वर्षे डॉ. एन् दासगुप्त इत्येनम् [[अमेरिका]]<nowiki/>-देशं सम्प्रेष्य स्टैनफोर्ड-विश्वविद्यालयस्य मार्टेन इत्याख्यस्य प्राध्यापकस्य साहाय्येन डॉ. मेघनादः इलेक्ट्रॉन्-सूक्ष्मदर्शियन्त्रस्य परिकल्पनां निर्मापितवान् । तथा च तस्य यन्त्रस्य अनेके अवयवाः तस्मिन् स्टैनफोर्ड-विश्वविद्यालये एव निर्मापितानि । प्रयोगशालायाः कार्येण सह डॉ. मेघनादः सर्वकारीयकार्येषु अपि सँल्लग्नः आसीत् । १९४९ तमे वर्षे डॉ. [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन्]]<nowiki/>-महोदयस्य अध्यक्षतायां निर्मितस्य विश्वविद्यालयायोगस्यापि सः सदस्यः आसीत् । डॉ. मेघनादस्य प्रयासाः १९५० तमे वर्षे फलीभूताः । १९५० तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य ‘यूनिवर्सिटी कॉलेज् ऑफ् साइंस्’ इत्यस्यां संस्थायां ‘इंस्टीट्यूट् ऑफ् न्यूक्लियर फिजिक्स्’ इत्यस्याः संस्थायाः स्थापना अभवत् । ततः तस्याः संस्थायाः नाम परिवर्तितं सत् ‘साहा इंस्टीट्यूट् ऑफ् न्यूक्लियर फिजिक्स्’ इत्येयत् अभवत् । तस्याः संस्थायाः विधिवदुद्घाटनं १९५० तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य एकादशे (११/१/१९५०) दिनाङ्के अभवत् । ‘साहा इंस्टीट्यूट् ऑफ् न्यूक्लियर फिजिक्स्’-संस्थायाः उद्घाटनं नॉबेल-पुरस्कारविजेत्री आइरीन् जोलियो क्यूरी इत्येषा अकरोत् । डॉ. मेघनादः आजीवनं तस्याः संस्थायाः अवैतनिकनिदेशकपदं व्यभूषयत् । ततः तेन नाभिकीयभौतिकी-न्यूट्रॉन्-भौतिकी-नाभिकीयरसायन-कण-त्वरित्रादिक्षेत्रेषु गभीरानुसन्धानं प्रारब्धम् । तेन सह स्नातकोत्तस्य अध्ययनाध्यापनं च प्रारब्धम् । एवं डॉ. मेघनादेन द्वयोः अदम्यविभागयोः स्थापना कृता । प्रथमः नाभिकीयभौतिकी, अपरः जीवभौतिकी च । १९५२ तः १९५६ पर्यन्तं कोलकाता-विश्वविद्यालये भौतिक्या निवृत्तप्राध्यापकत्वेन कार्यम् अकरोत् । १९५०-१९५६ इंस्टीट्यूट ऑफ् न्यूक्लियर् फिजिक्स्-संस्थायाः संस्थापकस्य, निदेशकस्य च पदे आसीत् । १९५५-१९५६ मध्ये ‘इण्डियन् एसोसिएशन् फॉर् द कल्टीवेशन् ऑफ् साइंस’ इत्यस्याः संस्थायाः निदेशकः आसीत् । == संशोधनानि, कार्याणि च == डॉ. मेघनादः संशोधनक्षेत्रे अनेकानि कार्याणि अकरोत् । तेषां कार्याणाम् अन्तर्गततया मेघनादस्य मतानि, विचाराः, अन्यजनैः सम्पर्काः च आसन् । तस्य प्रसिद्धेः कारणेन तस्य जीवनस्य अनेके प्रसङ्गाः उपलभ्यन्ते । === ताराकीयवर्णक्रमः === रदरफोर्ड्, बोर इत्येतयोः सिद्धान्तयोः उपयोगं कृत्वा तारकीयवर्णक्रमाणां भेदं ज्ञातुं प्रप्रथमः प्रयासः डॉ. मेघनादेन कृतः । ताराणां वर्णक्रमाणां स्रोतसां प्राकृतिकस्पष्टीकरणं प्रस्तुत्य तस्य विषयस्य जटिलताम् अपाकरोत् सः । अनेकेषां वैज्ञानिकानां मते तारकीयवर्णक्रमक्षेत्रे डॉ. मेघनादस्य संशोधनं मौलिकं, स्वाभाविकं च आसीत् । ऊष्णपदार्थानां शनैः शनैः जायमानायाः विभाजनप्रक्रियायाः स्मरणं कृत्वा पदार्थः [[वायुः|वायु]]<nowiki/>त्वेन परिवर्तितः भवति । तस्य वायोः अणवः पदार्थत्वेन परिणमन्ति । ततः ते अणवः क्रमेण घटकतत्त्वेषु, अणुतत्त्वेषु, परमाणुतत्तवेषु च परिणमन्ति । अतः डॉ. मेघनादः अवदत्, "अधिके तापमाने ६००० ° उत तस्मात् अधिके तापमाने यदि तारा भवति, तर्हि तारायाः अनेके घटकपरमाणवः स्वबाह्योपग्रहीयविद्युदणुं (इलैक्टॉन्) त्यजति" इति । डॉ. मेघनादस्य मौलिकसंशोधनं तस्मै अन्ताराष्ट्रियख्यातिम् अयच्छत् । तस्य सिद्धान्तः '''नक्षत्राणां रश्मिचित्राणां भौतिकसिद्धान्तः''<nowiki/>' इति प्रसिद्धः । === तापगतिकीयनियमाः, गतिजसिद्धान्तश्च === अग्रे विविधवायूनां गतिजसिद्धान्तानां, तापगतिकीयसिद्धान्तानां च विविधवायुषु परीक्षणं कर्तुम् इच्छति स्म डॉ. मेधनादः । इलेक्टॉन्-आयन-परमाणूनां वायुमिश्रितेषु गतिजसिद्धान्तेषु सङ्ख्यात्मकसूत्राणां प्रयोगं कृत्वा मेघनादः प्रामाणयत्, "यस्य कस्यापि तत्त्वस्य परमाणूनां खण्डनम् उत आवेशीकरणम् उच्चतापमानादेव न, अपि तु निम्नभारेणापि शक्यम् अस्ति । यावत् पर्यन्तं कस्यचित् परमाणोः विभाजनस्य, पुनर्मिलनस्य च गतिः सन्तुलिता न भवति, तावत् उच्चतापमाने उत उच्चभारे कस्यचित् परमाणोः इलैकट्रॉन् इत्यस्य, खण्डितभागानां च विभाजनप्रक्रिया स्वतः सातत्येन प्रचलति" इति । उक्तविषयस्य सिद्धये डॉ. मेघनादस्य समीकरणम् एकमात्रं गणितीकरणम् आसीत् । तस्य सिद्धान्तेन कस्यचित् तारकीयवायुमण्डले आवेशीकरणस्य गणनां कर्तुं शक्यते । डॉ. मेघनादः प्रप्रथमवारं कस्यचित् तारकस्य, परमाणोः च गहनसम्बन्धम् उपास्थापयत् । डॉ. मेघनादस्य स एव सिद्धान्तः ताराभौतिक्याः आधारः अभवत् । सामान्यपरिप्रक्ष्ये डॉ. मेघनादस्य तारा-परमाण्वोः सिद्धान्तः मनुष्यजीवनस्य कृते अनुपयोगी प्रतिभाति । परन्तु आवेशीकरणस्य सिद्धान्तः अस्माकं नित्य-नैमित्तिककार्येषु अत्यधिकोपयोगी अस्ति । यथा – रेडिया-तरङ्गाणां प्रेक्षणं, ज्वालामूखिनां संवहनं, विस्फोटकप्रतिक्रियाणां निर्माणम् इत्यादिषु । === ज्योतिभौतिकविज्ञानम् === १९३८ तमे वर्षे डॉ. मेघनादः कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य 'बोस रिसर्च इंस्टीट्यूट्'-संस्थायाः निदेशकः अभवत् । तस्मिन् पदे आसीनः सन् सः अनेकान् आविष्कारान् अकरोत् । तेषु मुख्याः १. तापमानसिद्धान्तः २. नॉपजन ३. वर्णपटविज्ञानम् ४. परमाणोः रचना ५. 'डाइरेक्' इत्यस्य परमाणुसिद्धान्तः । उक्ताध्ययनैः डॉ. मेघनादः ज्योतिभौतिकविज्ञानक्षेत्रे अनेकानि संशोधनानि अकरोत् । तस्य सर्वं संशोधनं मौलिकम् आसीत् । ज्योतिर्भौतिकविज्ञाने आकाशीय-पिण्डानां भौतिकावस्थितिः, प्रकाशः, तापक्रमः, वायुमण्डलरचना इत्यादयः डॉ. मेघनादस्य अध्ययनविषयाः आसन् । === नदीसमस्यायाः व्याख्या === भारतीयनदीनां समस्याः परिहर्तुं डॉ मेघनादेन अनेके उपायाः निर्दिष्टाः । १९१३ तमे वर्षे [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|वङ्गप्रदेश]]<nowiki/>स्य दामोदरनद्यां भयङ्करे आप्लवे (flood) जाते, डॉ मेघनादेन अनेकेषां शिबिराणाम् आयोजनं कृतम् आसीत् । ततः १९२३ तमे वर्षे वङ्गप्रदेशस्य उत्तरदिग्भागेऽपि आप्लवे सञ्जाते डॉ मेघनादः शिबिराणाम् आयोजनम् अकरोत् । तेषु वर्षेषु तस्य यः अनुभवः आसीत्, तस्य आधारेण स्वसंशोधनं कृत्वा डॉ. मेघनादः 'मॉर्डन् रिव्यू' इत्यादिषु समाचरापत्रेषु लेखान् अपि अलखित् । १९१३ तः १९४० पर्यन्तं डॉ. मेघनादेन नदीसमस्यानां यत् किमपि संशोधनं कृतम् आसीत्, तेन आधारेण तेन नदीसमस्यानां काचित् व्याख्या उपस्थापिता । नदीसमस्यानां व्याख्यां कुर्वन् सः उदलिखत्, [[जर्मनी]]<nowiki/>-[[अमेरिका]]<nowiki/>-[[रूस]]<nowiki/>-देशानां वैज्ञानिकप्रयोगशालासु नदीनियन्त्रणसम्बद्धाः प्रयोगाः भवन्ति । तेषां प्रयोगाणाम् आधारेण ते नदीनियन्त्रणस्य कार्यं सुचारुरीत्या कुर्वन्ति । अतः डॉ मेघनादस्य इच्छा आसीत् यत्, भारतेऽपि नदीसंशोधनस्य प्रयोगशालाः भवेयुः इति । तेन नदीसंशोधनशालायाः स्थापनायाः विचाराः अनेकासु पत्रिकासु अपि प्रकाशिताः । तैः लेखैः डॉ मेघनादः सर्वकारस्य ध्यानं नदीप्रयोगशालां प्रति आक्रष्टुम् इच्छति स्म । १९४२ तमे वर्षे तस्य प्रयासाः सफलाः अभूवन् । तस्मिन् वर्षे वङ्गप्रदेशे "नद्यनुसन्धानसंस्थान"स्य स्थापना अभवत् । १९४३ तमे वर्षे पुनः दामोदरनद्यां आप्लवे सञ्जाते सति सर्वकारः आप्लवनिवारणयोजनासमितेः अध्यक्षपदे डॉ मेघनादस्य नियुक्तिम् अकरोत् । आप्लवनिवारणसमितेः अध्यक्षो भूत्वा सः दामोदरनदीम् उपलक्ष्य अनेकाः योजनाः अरचयत् । सः अमेरिका-देशस्य 'टेनिसी वैली अथॉरिटी'-संस्थावत् 'दामोदर वैली कॉरपोरेशन्'-संस्थायाः रचनाम् अकरोत् । तस्याः संस्थायाः निरीक्षणे दामोदरनद्याः तटे अनेकेषां योजनानां क्रियान्वयः अभवत् । === नवीनपञ्चाङ्गस्वीकारः === डॉ मेघनादः भारतीयज्योतिश्शास्त्रेऽपि रुचिमान् आसीत् । यदा सः [[जयपुरम्|जयपुर]]<nowiki/>स्य महाराजा-महाविद्यालयं पाठयितुम् अगच्छत्, तदा सः आविश्वं प्रसिद्धं [[जन्तरमन्तरवेधशाला]]<nowiki/>म् अपि अगच्छत् । 'कौंसिल ऑफ् साइंटिफिक् एंड इंडस्ट्रियल् रिसर्च'-संस्थायाः आग्रहेण डॉ. मेघनादः १९५२ तमे वर्षे पञ्चाङ्गसंशोधनसमितेः अध्यक्षः अभवत् । वर्षत्रयानन्तरं १९५५ तमे पञ्चाङ्गसंशोधनप्रबन्धः तेन यूनेस्को-संस्थायाः सम्मुखम् उपस्थापितः । तस्मिन् प्रबन्धे डॉ मेघनादेन यत् संशोधनं कृतम् आसीत्, तेन सर्वेऽपि अति प्रसन्नाः आसन् । सः भारतसर्वकाराय अपि काँश्चन परामर्शान् अयच्छत् । ततः भारतसर्वकारेणापि नवीनपञ्चाङ्गस्य स्वीकारः कृतः । == राजनेता == बाल्याकालात् निर्धनतायाम् अध्यापितः डॉ मेघनादः स्वसामर्थ्येन अनेकासां संस्थानां संस्थापकः, सहस्थापकः, अध्यक्षः च अभवत् । तस्य ज्ञानेन, कार्यैः च भारतं गर्वान्वितम् आसीत् । १९५२ तमे वर्षे यदा [[लोकसभा]]<nowiki/>याः निर्दलीयसदस्यत्वेन डॉ मेघनादः निर्वाचने भागम् अवहत्, तदा सः बहुभिः मतैः [[निर्वाचनम्|निर्वाचने]] विजयी अभवत् । सः कोऽपि राजनेता नासीत्, अपि तु सः सत्तायाः उपयोगं कृत्वा भारते विज्ञानविकासं कर्तुम् इच्छति स्म । अतः तेन [[संसद्‍ (भारतम्)|संसदि]] ये केऽपि अंशा उद्घोषिताः, तेषु अधिकाः विज्ञानसम्बद्धाः आसन् । १९५४ तमस्य वर्षस्य [[मई]]-मासस्य दशमे (१०/५/१९५४) दिनाङ्के संसदि परमाणूर्जायाः शान्तिपूर्णोपयोगे वादः आरब्धः । डॉ मेघादस्य प्रयासैः तस्य वादस्य आरम्भः आसीत् । डॉ. मेघनादः संसदि बहुधा भारते प्रयोगशालायानाम् आधुनिकीकरणस्य विषयान् उपस्थापयति स्म । यतो हि तस्य मतम् आसीत् यत्, भारतीयप्रयोगशालाः आधुनिकोपकरणैः, पुस्तकालयैः च समृद्धाः स्युः इति । === विस्थापितेभ्यः कार्यम् === १९५० तमे पूर्ववङ्गप्रदेशात् विस्थापितानां साहाय्यार्थं डॉ मेघनादः साहाय्यशिबिरस्य निर्माणम् अकरोत् । यद्यपि सः स्वयम् उच्चरक्तचापेन, आंशिकपक्षाघातेन च पीडितः आसीत्, तथापि सः तेषां साहाय्यार्थं गच्छति स्म । सः [[असमराज्यम्|असमराज्य]]<nowiki/>स्य, [[त्रिपुराराज्य]]<nowiki/>स्य विस्थापितानाम् अपि साहाय्यार्थं गच्छति स्म । १९५६ तमस्य वर्षस्य [[फरवरी]]-मासस्य त्रयोदशे (१३/२/१९५६) <ref name="कुष्णमुरारी लाल श्रीवात्सव 2015 151">{{Cite book|author=कुष्णमुरारी लाल श्रीवात्सव|title=भारतीय वैज्ञानिक|publisher=प्रतिभा प्रतिष्ठान, नई दिल्ली| isbn=978-93-83111-68-8|year=2015|page= 151}}</ref> दिनाङ्के मेघनादः संसदः आयव्ययसत्रे (Budget Session) भागं वोढुं सः [[देहली]]<nowiki/>म् अगच्छत् । तत्र तेन विस्थापितानां समस्याः, अनुद्योगितायाः (unemployment), नदीनियन्त्रणस्य च अंशाः चर्चिताः । == मृत्युः == १९५६ तमस्य वर्षस्य [[फरवरी]]-मासस्य षोडशे (१६/२/१९५६) <ref name="कुष्णमुरारी लाल श्रीवात्सव 2015 151"/> दिनाङ्के डॉ मेघनादः महत्त्वपूर्णानि प्रलेखनानि (Documents) नीत्वा [[राष्ट्रपतिभवनम्|राष्ट्रपतिभवनं]] गच्छन् आसीत । परन्तु मार्ग एव सः मूर्छितः अभवत् । मूर्छितं डॉ मेघनादं कश्चन सज्जनः चिकित्सालयम् अनयत् । परन्तु तावता डॉ मेघनादः देहं त्यक्तवान् आसीत् । डॉ मेघनादस्य संस्मरणे विज्ञानक्षेत्रे विशिष्टानुसन्धानकृद्भ्यः प्रतिवर्षं 'डॉ मेघनाद साहा स्मारक'-पुरस्कारः प्रदीयते । == व्यक्तित्वम् == यद्यपि डॉ. मेघनादः संशोधनकत्वेन स्वजीवनं समार्पयत्, ताथापि सः आदिनं प्रयोगशालायां स्थित्वा संशोधनं न करोति स्म । सः बर्नाल्, हाल्डेन्, जूलियट् क्यूरी इत्यादिवत् स्वसहयोगिभिः सह स्थित्वा तान् विज्ञानस्य सामाजिकोद्देशान् प्रति कर्तव्यभावं प्रबोधयति स्म । तस्य मतम् आसीत् यत्, स्वतन्त्रभारते वैज्ञानिकानां कार्येण अर्थव्यवस्थाविकासः भवतु । प्रत्येकस्मिन् स्तरे तान्त्रिकज्ञानं व्यापकं स्यात् इति । अत एव सः स्वजीवनस्य अन्तिमेषु वर्षेषु शिक्षा-औद्योगिकीकरण-राष्ट्रियायोजन-नदीयोजना-समाजवाद-[[कृषिः|कृषि]]<nowiki/>-इत्यादीनां कृते कार्यं कृतवान् । शिक्षादीनां विकासे विज्ञानस्य बाहुल्येन उपयोगः एव तस्य लक्ष्यम् आसीत् । अतः तेन तेषां विषयाणां समस्याः निवारयितुं स्वपूर्णं ध्यानं योजितम् । १९३५ तमात् वर्षात् सः 'साइंस् एण्ड कल्चर्'-पत्रिकायां प्रतिमासं विभिन्नानां समाजोपयोगिविषयाणां सम्पादनं करोति स्म । तेषु विषयेषु मुख्यत्वेन देशविकाससम्बद्धाः अंशाः भवन्ति स्म । भारतीयोद्योगपतिभिः, वैदेशिकधनिकैः च यद्धनं भारतात् बहिः गच्छति स्म, तस्य विरोधाय सः स्वपत्रिकासु पौनःपौन्येन लिखति स्म । डॉ. मेघनादः भारते औद्योगिकोन्नतिम् इच्छति स्म, येन भारतीयसमाजः आधुनिकव्यावहारिकविज्ञानेन लाभान्वितः स्यात् । तस्य इच्छा आसीत् यत्, भारतं शीघ्रातिशीघ्रं सुखि, समृद्धं च भवेत् । भारतीयानां मार्गदर्शनावसरे सः सोवियतसङ्घस्य उदोहरणं दत्त्वा वदति स्म यत्, यथा सोवियतसङ्घवासिभिः भारतात् अपि अधिकानां समस्यानां प्रतीकारं कृत्वा स्वस्य सामन्तवादी, कृषिप्रधानः च देशः समृद्धः कृतः, तथैव अस्माभिः स्वदेशे करणीयम् । आधुनिकविज्ञानेन, तान्त्रिकसाहाय्येन च निर्धनदेशोऽपि समृद्धः भवितुम् अर्हति इति । अतः डॉ. मेघनादः वैज्ञानिकानां प्रतिभाविकासम् अपि समृद्धभारताय विभिन्नमार्गेषु मुख्यमार्गत्वेन परिगणयति स्म । वैज्ञानिकानां प्रतिभाविकासाय कार्यं कर्तुं सः स्वयम् अपि उत्सुकतापूर्वकं कार्यं करोति स्म । सः जानाति स्म यत्, निर्धनतायाः कारणेन कथं प्रतिभायाः विकासः अवरुणद्धि ? इति । यतो हि सः स्वयं निर्धनतायाः कारणेन अनेकानि कष्टानि असहत । स्वबाल्यकालस्य स्मरणं कृत्वा सः तं वैद्यं (डॉ. अनन्तकुमार दास) प्रति स्वकृतज्ञतां प्रदर्शयति स्म, यस्य साहाय्यनेन सः अपठत् । १९३५ तमे वर्षे वैज्ञानिकज्ञानस्य प्रसाराय डॉ. मेघनादेन 'साइंस एण्ड कल्चर्'-पत्रिकायाः आरम्भः कृतः । तस्यां पत्रिकायां सः शताधिकान् लेखान् अलिखत् । तेषु शतष्षु राष्ट्रिययोजना-वैज्ञानिकशिक्षा-उद्योग-भूभौतिकी-आप्लव-अदुष्कालनियन्त्रण-परमाणुभौतिकी-पुरातत्वादीनां स्वानुसन्धानम् अलिखत् । तेषु विषयेषु तस्य असाधारणज्ञानस्य, व्यापकदृष्टेः च पूर्णतया बोधः भवति । १९३८ तमे वर्षे भारतीयराष्ट्रियकॉङ्ग्रेस-दलस्य कस्याँञ्चित् सभायां सुभाषचन्द्रस्य भाषणे समाप्ते सति डॉ मेघनादः तं पृष्टवान् । सः अपृच्छत्, किं स्वतन्त्रे भारते पारम्परिकसंसाधनैः [[कृषिः]] भविष्यति ? अर्थात् शकटाधारितानां कृषिसाधनानाम् उपयोगेन उत आधुनिकयन्त्राणाम् उपयोगेन कृषिः भविष्यति ? इति । ततः सः स्वमतम् अपि उपास्थापयत्, "यदि भारम् उन्नतिं कर्तुम् इच्छति, तर्हि भारते व्यापकतया विशुद्धं, व्यावहारिकं च अनुसन्धानम् आवश्यकम् । सर्वैः वैज्ञानिकैः मिलित्वा शिक्षायाः, अनुसन्धानस्य च राष्ट्रिययोजना निर्मिय तस्याः क्रियान्वयः करणीयः" इति । १९३८ तमे वर्षे [[जवाहरलाल नेहरू|पण्डितः]] यदा राष्ट्रिययोजानासमितेः अध्यक्षः आसीत्, तदा ईन्धनस्य, शक्तेः च उपसमित्याध्यक्षः डॉ मेघनादः आसीत् । तस्मिन् काले तेन भारते नदीनां समस्याः गाम्भीर्येण परिलक्षिताः । ततः राष्ट्रियोजनासमितेः सिञ्चनस्य, जलमार्गाणां च उपसमितेः अपि सः अध्यक्षपदं व्यभूषयत् । १९४० तमे वर्षे डॉ मेघनादः डॉ [[शान्तिस्वरूप भटनागर|शान्तिस्वरूप]]<nowiki/>स्य अध्यक्षतायां भारतसर्वकारस्य 'कौंसिल ऑफ् साइंटिफिक एण्ड् इंडस्ट्रियल् रिसर्च'-संस्थायां सदस्यः अभवत् । सर्वेषु पदेषु डॉ मेघनादस्य कार्यं भारतविकासस्य लक्ष्यं प्रति सवेगम् आसीत् । तस्य वरदहस्तैः अनेकेषां नवीनानां प्रयोगाणां शिलान्यासः अभवत् । सः विद्यार्थिनः पौनःपुन्येन वदति स्म यत्, ''"परिश्रमेण कार्यं कुर्वन्तः भवन्तु, प्रतिष्ठां स्वतः प्राप्स्यन्ति"'' इति । प्रसिद्धः ज्योतिश्शास्त्री सर एण्डिक्टन् इत्येषः अवदत्, ज्योतिश्शास्त्रे गैलिलियो इत्यस्मात् अद्य पर्यन्तं ये आविष्काराः अभूवन्, तेषु [[भारतम्|भारत]]स्य महतः वैज्ञानिकस्य डॉ मेघनादस्य आविष्काराः अपि महत्त्वपूर्णाः सन्ति इति । == लिखितानि पुस्तकानि == * ए ट्रीटीड ऑन् दी थ्योरी ऑफ् रिलिटिविटी * ऑन् ए फिजीकल थ्योरी ऑफ दी सोलर कोरोना * ए ट्रीटीज ऑन हीट * ए ट्रीटीज ऑन् मॉर्डन् फिजिक्स * माई एक्सपीरियेंस इन रशिया {{Bengal Renaissance}} ==सम्बद्धाः लेखाः== * डॉ. [[राजेन्द्र प्रसाद]] * [[शान्तिस्वरूप भटनागर]] * [[जवाहरलाल नेहरू]] * [[अमेरिका]] == सन्दर्भाः == {{reflist|2}} == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * http://www.iloveindia.com/indian-heroes/meghnad-saha.html{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.vigyanprasar.gov.in/scientists/saha/sahanew.htm * http://scientistsinformation.blogspot.in/2010/01/meghnad-saha-1893-1956.html * http://www.importantindia.com/10350/biography-of-meghnad-saha/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200534/http://www.importantindia.com/10350/biography-of-meghnad-saha/ |date=2016-03-04 }} * http://www.thefamouspeople.com/profiles/meghnad-saha-5301.php * http://h2g2.com/entry/A22268351 * [http://adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..155D डॉ. मेघनादस्य संशोधनपत्रम्] * {{cite web | title = डॉ मेघनाद साहा | url = http://www.vigyanprasar.gov.in/scientists/saha/sahanew.htm | accessdate = 2008-05-31}} * [http://www.calcuttaweb.com/people/msaha.shtml जीवनी] * [http://www.lifestylemac.com/life-with-meghnad-saha चित्रा रोय द्वारा स्वपितुः विषये लिखितं पुस्तकम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713204440/http://www.lifestylemac.com/life-with-meghnad-saha |date=2011-07-13 }} * [https://web.archive.org/web/20080907132402/http://banglapedia.org/HT/S_0022.HTM जीवनी] * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/SahaEquation.html ScienceWorld: साहासमीकरणम्] * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?db_key=AST&db_key=PRE&qform=AST&arxiv_sel=astro-ph&arxiv_sel=cond-mat&arxiv_sel=cs&arxiv_sel=gr-qc&arxiv_sel=hep-ex&arxiv_sel=hep-lat&arxiv_sel=hep-ph&arxiv_sel=hep-th&arxiv_sel=math&arxiv_sel=math-ph&arxiv_sel=nlin&arxiv_sel=nucl-ex&arxiv_sel=nucl-th&arxiv_sel=physics&arxiv_sel=quant-ph&arxiv_sel=q-bio&sim_query=YES&ned_query=YES&aut_logic=OR&obj_logic=OR&author=Saha%2C+M&object=&start_mon=&start_year=&end_mon=&end_year=&ttl_logic=OR&title=&txt_logic=OR&text=&nr_to_return=100&start_nr=1&jou_pick=ALL&ref_stems=&data_and=ALL&group_and=ALL&start_entry_day=&start_entry_mon=&start_entry_year=&end_entry_day=&end_entry_mon=&end_entry_year=&min_score=&sort=SCORE&data_type=SHORT&aut_syn=YES&ttl_syn=YES&txt_syn=YES&aut_wt=1.0&obj_wt=1.0&ttl_wt=0.3&txt_wt=3.0&aut_wgt=YES&obj_wgt=YES&ttl_wgt=YES&txt_wgt=YES&ttl_sco=YES&txt_sco=YES&version=1 डॉ मेघनादस्य संशोधनप्रबन्धानां सूचिः] == अधिकवाचनाय == * [https://books.google.co.in/books?id=2StgeTkyX5QC&pg=PT140&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%98%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A6+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0CCUQ6AEwAWoVChMIysadnpDExwIVR46OCh0gYA1x#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%98%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A6%20%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BE&f=true भारतीय वैज्ञानीक] * [http://www.new1.dli.ernet.in/data1/upload/insa/INSA_1/20005b68_99.pdf जीवनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016233034/http://www.new1.dli.ernet.in/data1/upload/insa/INSA_1/20005b68_99.pdf |date=2013-10-16 }} * [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/Obs../0076//0000040.000.html Obituary - ''The Observatory'' '''76''' (1956) 40] * [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/PASP./0068//0000282.000.html Obituary - ''Proceedings of the Astronomical Society of the Pacific'' '''68''' (1956) 282] {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः]] [[वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य विज्ञानिनः]] [[वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:१८९३ जननम्]] [[वर्गः:१९५६ मरणम्]] daxi0z4dqflxyuxaivjo541rchdj7fp 0 17203 500834 496972 2026-09-26T00:24:09Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500834 wikitext text/x-wiki (कालः - १८२२ तः १९४४) {{Infobox scientist |name = Sir Arthur Eddington |image = Arthur Stanley Eddington.jpg |image_size = 250px |caption = Arthur Stanley Eddington (1882–1944) |birth_name=Arthur Stanley Eddington |birth_date = {{birth date|1882|12|28|df=y}} |death_date = {{death date and age|1944|11|22|1882|12|28|df=y}} |birth_place = [[Kendal]], England |death_place = [[Cambridge]], England |residence = England |citizenship = |nationality = [[English people|English]] |ethnicity = |fields = [[Astrophysics]] |workplaces = [[University of Cambridge]] |alma_mater = [[Victoria University of Manchester|University of Manchester]]<br>[[University of Cambridge]] |doctoral_advisor = <!--There was no PhD at Cambridge before 1919--> |academic_advisors = [[Robert Alfred Herman]] |doctoral_students = [[Leslie Comrie]]<br>Gerald Merton<br>G. L. Clark<br>[[Cecilia Payne-Gaposchkin]]<br>[[Subrahmanyan Chandrasekhar|S. Chandrasekhar]]<br>[[Hermann Bondi]] |notable_students = |known_for = [[Eddington limit]]<br>[[Eddington number]]<br>[[Eddington–Dirac number]]<br>[[Eddington–Finkelstein coordinates]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = [[Horace Lamb]]<br>[[Arthur Schuster]]<br>[[John William Graham]] |influenced = |awards = [[Royal Society]][[Royal Medal]] (1928)<br> [[Smith's Prize]] (1907) <br> [[Royal Astronomical Society|RAS]] [[Gold Medal of the Royal Astronomical Society|Gold Medal]] (1924)<br>[[Henry Draper Medal]] (1924) <br> [[Bruce Medal]] (1924)<br>[[Knights Bachelor]] (1930)<br>[[Order of Merit]] (1938) |signature = <!--(filename only)--> |footnotes = }} अयम् '''एड्डिङ्गटन् सर् अर्थर् स्ट्यान्ले''' (Eddingtun Sir Arthur Stanley) प्रख्यातः खगोलशास्त्रज्ञः । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.trinitycollegechapel.com/about/memorials/brasses/eddington/ Trinity College Chapel] * A Guide to Churchill College, Cambridge: text by Dr. Mark Goldie, pages 62 and 63 (2009) * O'Connor, J. J., and E. F. Robertson, "''[http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Eddington.html Arthur Stanley Eddington] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051221113602/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Eddington.html |date=2005-12-21 }}''". School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland. * Eddington [http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Quotations/Eddington.html Quotations] * Bennett, Clark, "''[https://web.archive.org/web/20010411220717/http://www.usd.edu/phys/courses/phys300/gallery/clark/edd.html Sir Arthur Eddington] (1882–1944)''". Founding Fathers of Relativity. * Tenn, Joseph S.,"[http://phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/eddington/ Arthur Stanley Eddington] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501073727/http://phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/eddington/ |date=2015-05-01 }}". The Bruce Medalists. * Clausen, Ben, "''[http://www.grisda.org/bclausen/papers/co46.htm Men of Science and of Faith in God] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051119081915/http://www.grisda.org/bclausen/papers/co46.htm |date=2005-11-19 }}, Sir Arthur Stanley Eddington (1882–1944)''". * Russell, Henry Norris, "''[http://adsbit.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?bibcode=1928ApJ....67...83R Review of The Internal Constitution of the Stars] by A.S. Eddington''". Ap.J. 67, 83 (1928). * Durham, Ian T., "''Eddington & Uncertainty''". Physics in Perspective (September&nbsp;– December). Arxiv, History of Physics. * [http://www.cosmobrain.com.br/cosmoforum/viewtopic.php?t=118 Experiments of Sobral and Príncipe repeated in the space] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928092625/http://www.cosmobrain.com.br/cosmoforum/viewtopic.php?t=118 |date=2007-09-28 }} project in proceeding in fórum astronomical. * Lecchini, Stefano, "''[http://www.amazon.de/dp/3952288268 How Dwarfs Became Giants. The Discovery of the Mass-Luminosity Relation]''". ''Bern Studies in the History and Philosophy of Science'', pp.&nbsp;224 (2007). * Stanley, Matthew. "An Expedition to Heal the Wounds of War: The 1919 Eclipse Expedition and Eddington as Quaker Adventurer." Isis 94 (2003): 57–89. * Stanley, Matthew. "So Simple a Thing as a Star: Jeans, Eddington, and the Growth of Astrophysical Phenomenology" in British Journal for the History of Science, 2007, 40: 53-82. * [[ODNB]] article by C. W. Kilmister, ‘Eddington, Sir Arthur Stanley (1882–1944)’, ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004 [http://www.oxforddnb.com/view/article/32967, accessed 23 November 2008] * [https://web.archive.org/web/20090923013418/http://www.phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/Eddington/index.html Biography and bibliography of Bruce medalists: Arthur Stanley Eddington] * [http://www.allais.wiki/priorartdocs/eddington.htm Links to online copies of important books by Eddington: 'The Nature of the Physical World', 'The Philosophy of Physical Science', 'Relativity Theory of Protons and Electrons', and 'Fundamental Theory'] [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] csy4hipid3xluzq17pixhcznu03fvx2 0 20021 500893 481029 2026-09-26T04:51:05Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500893 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:White moustache of villager 01.jpg|thumb|300px|श्मश्रु]] इदं श्मश्रु [[शरीरम्|शरीरस्य]] किञ्चन अङ्गम् । श्मश्रु [[मनुष्यः|मानवेषु]] पुरुषाणां केवलं भवति, न तु स्त्रीणाम् । इदं श्मश्रु आङ्ग्लभाषायां Moustache इति उच्यते । श्मश्रु बहुविधानां भवति । विभिन्नेषु आकारेषु कर्तयन्ति अपि । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.cbc.ca/radio2/tempo/2011/11/29/tempos-top-five-composer-moustaches/ Photos of famous composers' moustaches in recognition of] [[Movember]] * [https://web.archive.org/web/20160315232522/http://www.eklektik.be/page/documentaries/12/ofmoustachesandmen.html] French documentary (52min) about history of moustache [[वर्गः:शरीरस्य अवयवाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[अक्षि]] * [[अङ्गुली]] * [[अङ्गुष्ठः]] * [[अनामिका]] fe82vuyofm846fjwpeupj71qpcrcjta 0 21054 500879 498904 2026-09-26T04:08:06Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500879 wikitext text/x-wiki [[File:Kerala 06 dance.jpg|thumb|मोहिनियाट्टं नृत्यस्य काचित् भङ्गिः]] ==प्रवेशः== '''मोहिनियाट्टम्''' [[भारतम्|भारतस्य]] दक्षिणभागे विद्यमानस्य [[केरळराज्यम्|केरळराज्यस्य]] विशिष्ठा प्राचिना च नृत्यकला अस्ति । (आङ्ग्लभाषा - Mohiniyattam, [[कन्नडभाषा]] - ಮೋಹಿನಿಯಾಟಂ, [[मलयालभाषा]] - മോഹിനിയാട്ടം) तमिळुभाषामूलस्य नृत्यगुरुः, तञ्जावूरु चतुष्टयेषु अन्यतमः वडिवेलुः च मिलित्वा अस्य नृत्यस्य उत्कर्षं कृतवन्तौ । एकाकिनी महिला सुललितं प्रदर्शयितुं शक्यं नृत्यं मोहिनीयाट्टम् । अस्य पदस्य व्युत्त्पत्तिः एवमस्ति । मोहिनी अर्थात् प्रेक्षाकान् आकर्षति इति, आट्टम् नाम शरीरसय सुललितचलनम् इति । मोहिनीयाट्टम् इत्युक्ते आकर्षकं लास्यम् इति अर्थः प्राप्यते । अपि च मोहिन्याः नाट्यम् इत्यपि अर्थं बोधयति । [[श्रीमहाविष्णुः]] मोहिन्याः रूपेण द्विवारं भूमौ अवततार इति कथा अस्ति । देवासुरैः अमृतप्राप्तये क्षीरसागरमथनं कृतम् । तस्मिन् अवसरे भगवान् नारायणः मोहिनी अभवत् । अन्यस्मिन् अवसरे भास्मासुरः शिवस्य वरप्रसादात् लोककण्ठकः आभवत् । तदा तस्य मारणाय पुनः मोहिन्याः अवतारं कृतवान् भगवान् नारायणः । ==वैविध्यम्== [[भरतनाट्यम्]] कथकळि च दक्षिणभारतस्य प्रधानौ नृत्यभेदौ । एताभ्यां नृत्याभ्यां बहुधा प्रभाविता इयं मोहिनियाट्टं नृत्यकला । तञ्जावूरुचतुष्टयेषु अन्यतमः वडिवेलु इत्यख्यः राज्ञः [[स्वातीतिरुनाळ्]] इत्यस्य आस्थाने प्रदर्श्य अस्य नृत्यप्रकारस्य परिचयं कारितवान् । विशालायाः सालङ्कृतकट्यः दोलनं स्थितभङ्गेः नयेन चालनम् इत्यादयः अस्मिन् नृत्ये भवन्ति । मोहिनियाट्टस्य मूलस्थाने केरळराज्ये यथेष्टं प्रवर्धमानाः ताडवृक्षाः मन्दगत्या प्रवहन्त्यः नद्यः च अस्य नृत्यस्य दर्शनेन स्मृताः भवन्ति । मोहिनीयाट्टं नृत्ये 'अटवुकल् ' इति नाम्ना ४०विधानि चलनानि सन्ति । ==पुनरुत्थानम्== विंशतिशतकस्य उत्तरभागे मोहिनियाट्टस्य पुनश्चेतनार्थं त्रीणि आधारस्तम्भानि इव श्री [[स्वाती तिरुनाळ्]]रामवर्मा, श्री [[वल्लतोळ् नारयण मेनन्]](महाकविः केरळकलामण्डलस्य सम्स्थापकः च), श्रीमती [[कलामण्डलं कल्याणीकुट्टि अम्मा]] (मोहिनीयाट्टं नृत्यजननी इति ख्याता)च सन्ति । गुर्वी कल्याणी कुट्टि अम्मा एव नृत्यरूपकस्य पृष्ठभूमेः परिचयं कृतवती । स्वर्गात् आगतायाः मोहिन्याः नर्तनस्य पेक्षया कस्याश्चित् नृत्याङ्गनायाः लास्यविलासः जनाकर्षकः इति अवदत् । मोहिनीयाट्टं नर्तनस्य वेशभूषाः विशिष्टाः सन्ति । अस्य नर्तनस्य श्वेतवर्णस्य शाटिकायाः अञ्चले स्वर्णरेखाः भवन्ति । हस्तलक्षणदीपिका इति मुद्राभावविवरणयुक्तग्रन्थः अस्य नृत्यस्य आधारः । मोहिनीयाट्टं नृत्यस्य गीतगानं तु लयबद्धवाद्यसङ्गीतयुक्तं विभिन्नचरणेषु भवन्ति । अस्य नृत्यस्य गीतानानि मणीप्रवालः इति (संस्कृतमलयाळभाषयोः सम्मिश्रितणम्) भाषया भवन्ति । गीतानि नेपथ्ये गायन्ति तदा नृत्याङ्गना सुललितमुद्राभिः पादन्यासैः च नृत्यं प्ररभते । नृत्याङ्गना स्वलास्येन अतिमोहपरवशतां न जनयति किन्तु सौम्यमनोहररीत्या नेत्राभिनयेन हावभावेन च प्रदर्शयन्ति । ==अवलोकनयोग्याः== :* [[अनुराग पाग्लू देब्]] अन्ताराष्ट्रियख्यातिवेत्तः मोहिनीयाट्टं नृत्यकलावित् । :* [[केरळराज्यम्|केरळस्य]] [[केरळकलामण्डलम्|कलामण्डलस्य]] [[कल्याणिकुट्टि अम्मा]] :* [[माणिमाधवचाक्यारः]] :* [[नाट्यकल्पद्रुमम्]] :* [[थुळळ्]] :* [[पञ्चवाद्यम्]] :* [[केरळकलमण्डलम्]] :* [[कनन् रेले]] - नृत्यकलावित् । :* [[सुनन्दा नायत्]] - नृत्याङ्गना । :* [[कलामण्डलं लीलम्मा]] - नृत्याङ्गना । :*[[स्मिता राजन्]] - नृत्याङ्गना । :* [[देवाशीष् प्रधानः]] (बोटु महाराज्) [[पश्चिमबङ्गालराज्यम्|पश्चिमबङ्गालस्य]] राजधान्याः [[कोलकता]]याः नृत्यपटुः। http://www.botumaharaj.co.in{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==वीथिका== <gallery> चित्रम्:Divya_Nedungadi_2.jpg चित्रम्:Mohiniyattam6.JPG चित्रम्:Mohiniyattam5.JPG चित्रम्:Mohiniyattam7.JPG चित्रम्:Mohiniyattam10.JPG चित्रम्:Mohiniyattam11.JPG चित्रम्:Mohiniyattam12.JPG File:Mohiniyattam11.JPG चित्रम्:Divya_Nedungadi_1.jpg File:Methil Devika.JPG File:Mohiniyattam4.JPG File:Mohiniyattam.png File:Sunanda Nair.jpg चित्रम्:Smitha Rajan-Ananda Sayana.JPG </gallery> ==बाह्यानुबन्धाः== {{commonscat}} *[http://www.kalamandalam.org केरळकलामण्डलम्]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20150907085802/http://www.indiamartinusa.net/ मोहिनियाट्टसम्बद्धाभरणानि ।] *[http://asia-perfo-arts.com अलेक्स हडरि लिखितम् भारतम् इति ग्रन्थः ।] *[http://www.bhavalaya.com/art%20and%20culture/famous_mohiniyattam_dancers.html ख्याताः मोहिनियाट्टं कलाविदः] [[वर्गः:नृत्यप्रकाराः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] i1tpki8e4a1rprew9kmz3341nx5lcbt 0 21878 500862 488723 2026-09-26T02:27:49Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500862 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction |native_name=Nalgonda, Andhra Pradesh |nickname='Nilagiri' |type=city |skyline= |latd=17.05|longd=79.27 |locator_position=right |inset_map_marker=yes |state_name=तेलङ्गाणाराज्यम् |region=तेलङ्गाणः |district=नल्गोण्डामण्डलम् |leader_title_1=MLA |leader_name_1=कोमतिरेड्डि वेङ्कटरेड्डि |parliament_const= नल्गोण्डा[[लोकसभा]] |leader_title_2=MP |leader_name_2=गुतसिकन्दर् रेड्डि |altitude=421 |population_as_of=2011 |population_total=135,163 |official_languages=[[तेलुगुभाषा|तेलुगु]], [[उर्दू]] |area_magnitude=sq. km |area_telephone=91 8682 |postal_code=508001 |vehicle_code_range=AP 24 |}} '''नल्गोण्डामण्डलम्''' (Nalgonda district) दक्षिणभरतदेशस्य आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकमण्डलं अस्ति। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं [[नल्गोण्डा]] नगरम्। ==इतिहासः== बहुभिः राजवंशीयैः पालितमिदं नीलगिरिः इति व्यवहृतं मण्डलं नल्गोण्डा । काकतीयराजाः, [[शातवाहनसाम्राज्यम्|शातवाहनाः]], कदम्बवंशजाः, [[चालक्याः]] , मोघल् राजाः च पालकेषु प्रमुखाः । [[१९०५]] तमवर्षपर्यन्तं वरङ्गल्, मेदक् इति मण्डलयोः मध्ये सम्मिलितम् आसीत् । निजांविरोधिकरणोद्यमे सप्रश्रयं भागः स्वीकृतः अस्य मण्डलस्य सामाजिकैः । भौगोलिकम् अस्य मण्डलस्य प्राग्दिशि खम्मं, कृष्णा च मण्डले, पश्चिमायां रङ्गारेड्डि, भाग्यनगरमण्डले, दक्षिणे महबूब् नगरमण्डलं च सीमायां वर्तन्ते । राज्यवैशाल्ये ५.१७% भूम्याम् इदं मण्डलं विस्तृतम् । अरण्यं ५.८३% वर्तते । ७५% कृषिभूमिः अस्ति । नागार्जुनसागर् वामकुल्याभ्यः सस्यभूमये जलं प्रेष्यते । ==कृषिः वाणिज्यं च== [[कार्पासः]], [[मरीचिका|मरीचिकाः]], [[कलायः]], इत्यादीनां विरलतया सेद्यं क्रियते । मण्डलं पारिश्रामिकक्षेत्रे प्रकृतं न प्रवर्तते । सिमेण्ट् कर्मागाराणि, दोण्डपाडु, वाडपल्ली, केहपल्लीप्रान्तेषु वर्तन्ते । पोयम्पल्ली हस्तकलाशाटिकाः प्रसिध्दाः । ==वीक्षणीयस्थलानि== [[यादगिरि]] लक्ष्मीनरसिंहस्वामी देवालयः, भुवनगिरिदुर्गम्, मिट्टपल्लि नृसिंहस्वामी देवालयः, नागार्जुनसागरवारधिः, जनगामसमीपस्थाः [[बौध्दस्तूपाः]] इत्यादीनि पर्याटकस्थलानि विराजन्तेऽस्मिन् मण्डले । मण्डलमिदं पञ्चनारसिंहक्षेत्रम् इति प्रसिद्धम् । ==तालूकाः== {| width=50% | *[[यादगिरिगुट्ट]] *[[आलेरु]] *[[राजापेट्]] *[[तुर्कपल्लि]] *[[भुवनगिरिः]] *[[बोम्मलरामारम्]] *[[पोचम्पल्लि]] *[[बीबीनगरम्]] *[[रामन्नपेट्]] *[[वेलिगोण्ड]] *[[चौटुप्पल्]] *[[मोत्कूर्]] | *[[आत्मकूरु]] *[[गुण्डाल]] *[[तुङ्गतुर्ति]] *[[तिरुमलगिरिः]] *[[नूतनकलु]] *[[अर्वपल्लि]] *[[सूर्यापेट]] *[[पेनपहाड्]] *[[आत्मकूरु]] *[[मोते]] *[[चेवेमुल]] *[[नक्रेकल्]] | *[[केतेपल्लि]] *[[षालि गौरारम्]] *[[कट्टङ्गूरु]] *[[चेन्दूर्]] *[[मुनुगोडु]] *[[नारायणपुरम्]] *[[नल्गोण्ड]] *[[नार्कट्पल्लि]] *[[कानगल्]] *[[चिट्याल्]] *[[नाम्पल्लि]] *[[तिप्पर्ति]] | *[[चिन्तपल्लि]] *[[गुर्रम्पोडे]] *[[मर्रिगूड]] *[[देवरकोण्ड्]] *[[पेद्द अरिसेर्लपल्लि]] *[[चन्दम्पेट्]] *[[गुण्ड्लपल्लि]] *[[निडमानूरु]] *[[हालिय(अनुमुल)]] *[[त्रिपुरारम्]] *[[मिर्यालगूड्]] *[[पेद्दपूर्]] | *[[दामर्लचेर्ल्]] *[[वेमुलपल्लि]] *[[हुजूर्नगर्]] *[[नेरेडुचर्ल्]] *[[गर्डेपल्लि]] *[[मेट्टम्पल्लि]] *[[कोदाड्]] *[[मेल्लचेरुवु]] *[[चिलुकूरु]] *[[नडिगूडेम्]] *[[मुनगाल]] |} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{commons category}} * [https://web.archive.org/web/20180809013939/http://www.nalgonda.info/ Nalgonda.info] * [http://www.onefivenine.com/india/villag/Nalgonda] List of Villages in Nalgonda * {{Wikivoyage-inline|Nalgonda (district)}} * [http://www.nalgonda.org/ Nalgonda.org] * [http://nalgonda.ap.nic.in/ Nalgonda District online] * [http://www.aponline.gov.in/Quick%20links/apfactfile/info%20on%20districts/nalgonda.html Nalgonda factfile at APOnline.gov.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303175656/http://www.aponline.gov.in/Quick%20links/apfactfile/info%20on%20districts/nalgonda.html |date=2016-03-03 }} * [http://www.nalgonda.org/places/places.htm Nalgonda District Tourist Opportunities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703103059/http://www.nalgonda.org/places/places.htm |date=2013-07-03 }} * [http://books.google.co.in/books?id=zXBB1nZYoLIC&pg=PT1&dq=research+in+the+Hyderabad+State&lr=&as_brr=3&ei=gnoqS_ntGYiGlQSU-MjLCw&cd=20#v=onepage&q=&f=false. Neelagiri to Nalgonda.page 160] {{Geographic location |Centre = नल्गोण्डामण्डलम् |North = वरंगल् मण्डलम् |Northeast = |East = [[खम्मम् मण्डलम्]] <br> [[कृष्णामण्डलम्]] |Southeast = गिण्डूरुमण्डलम् |South = |Southwest = महबूब् नगरमण्डलम् |West = रंगारेड्डी मण्डलम् |Northwest = [[मेदकमण्डलम्]] }} {{तेलङ्गाणाराज्यम्}} [[वर्गः:तेलङ्गाणाराज्यस्य मण्डलानि]] 3vknz1kr1ru2gs6e8dk76lom7jlcc87 0 21966 500874 499104 2026-09-26T03:51:34Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500874 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction |type = मण्डलम् |native_name = महबूब् नगरमण्डलम् |nickname = 'रुक्मम्मपेटा' 'पलामूर्'' |district = महबूब् नगरमण्डलम् |state_name = तेलङ्गाणाराज्यम् |latd = 16.46 |longd = 77.56 |altitude = 498 |locator_position = right |area_total = 18432 |coastline = 0 |climate = उष्णवातावरणम् |Avg. rainfall = 754mm |precip = 803 |temp_annual = 35.0 |temp_summer = 40.9 |temp_winter = 25.0 |population_as_of = 2001 |population_total = 3513 934 |population_density = 167 |sex_ratio = 0.973 |Literacy Rate = 29.58% |official_languages = [[हिन्दीभाषा]], [[तेलुगुभाषा]], [[उर्दूभाषा]] |leader_title_2 = MLA |leader_name_2 = येन्नम् श्रीनिवासरेड्डी |parliament_const = Mahabubnagar [[Lok Sabha]] |leader_title_3 = MP |leader_name_3 = के. चन्द्रशेखरराव् |planning_agency = Mahabubnagar Municipal Corporation |area_telephone = +91-08542 |postal_code = 509 001 |vehicle_code_range = AP22 |website = www.mahabubnagar.nic.in/ |footnotes = }} '''महबूबनगरमण्डलम्''' (Mahbubnagar district) [[तेलङ्गाणाराज्यम्]] स्थितमेकमण्डलं अस्ति। ==इतिहासः== [[१८७०]] तमे वर्षे नागरकर्नूल् इति नाम्ना आविर्भूतं महबूब् नगरमण्डलम् । [[१८८३]] तमे वर्षे मण्डलस्य केन्द्रं नागरकर्नूल् तः महबूब् नगरं प्रति परिवर्तितम् । ततः पूर्वं [[चोळवंशः|चोलैः]], [[काकतीयैः]], [[बहमनीसुल्तानजनैः]], [[कुतुब्शाहीसुल्तानजनैः]], [[मोघलसाम्राज्‍यम्|मोघल्]] चक्रवर्तिभिः [[नैजां नवाब्]] पालकैः च चिरं परिपालितम् । [[१९०५]] तमे वर्षे [[तेलङ्गाणाराज्यम्|तेलङ्गाणाराज्ये]] संयोजितम् इदं मण्डलम् । ==भौगोलिकम्== अस्य मण्डलस्य प्राच्यां दिशि [[नल्गोण्डामण्डलम्|नल्गोण्डा]],[[प्रकाशमण्डलम्|प्रकाशमण्डले]] , पश्चिमदिशि [[कर्णाटकराज्यम्|कर्णाटकराज्यम्]], उत्तरे भाग्यनगरं, दक्षिणे च कृष्णा, तुङ्गभद्रानद्यौ च सीमायां वर्तन्ते । राज्यविस्तीर्णे ६.७% भूम्यां मण्डलम् इदं विस्तृतम् । १६.४% भूमिः अरण्येन विस्तृता । मक्तल् प्रान्ते [[कृष्णा|कृष्णानद्याः]] प्रवेशः अस्मिन् मण्डले । क्वार्टस्, आसबेस्टास्, फेलस्पर्, सुधाशिलाः इत्यादयः खनिजाः उपलभ्यन्ते । गद्वाल्, आलम्पूर्, प्रान्तयोः [[तुङ्गभद्रा|तुङ्गभद्रा]]नदी प्रवाहः वर्तते । कलवकुर्ति, अच्चम्पेटा, प्रान्तयोः “ दिण्डी नदी प्रवहन्ती, चन्द्रगिरिप्रान्ते [[कृष्णा|कृष्णा]]नद्या सम्मिलति । ==कृषिः वणिज्यं च == [[कलायः]], एरण्डः इत्यादीनां धान्यानां सेद्यं क्रियते कृषकैः । रायचूर - चेन्नै, सिकिन्दराबाद् - मुम्बै, सिकिन्दराबाद् - गुन्तकल् रैल्मार्गाः मण्डलेस्मिन् वर्तन्ते । ==वीक्षणीयस्थलानि == आलम्पूर् जोगुलाम्बादेवीपीठं, उमामहेश्वरग्रामे प्रसिद्धपुण्यक्षेत्रं शिवालयः, मल्लेलतीर्थग्रामे प्रसिद्ध शिवलिङ्गं, मण्यं कोण्ड श्रीवेङ्कटेश्वरस्वमी देवालयः, राजोलिकोट देवालयः, पिल्ललमर्रि, गद्वाल् दुर्गम्, [[तुङ्गभद्रा|तुङ्गभद्रानदी]] तीरस्थः नवब्राह्मालयः इत्यादीनी पर्याटकानां मनोल्लासं जनयन्ति । ==तालूकाः== {| width= 65% | * [[ कोण्डगल्]] * [[मद्दूरु]] * [[दौलताबाद्]] * [[बोम्रान्पेट]] * [[ कोसिगि]] * [[ दामरगिद्द]] * [[ मक्तल्]] * [[ उट्कूरु]] * [[ नारायणपेट्]] * [[ धन्वाड्]] * [[ मङ्ग्नूर्]] * [[ कोयिल्कोण्ड्]] | * [[नवाब्पेट]] * [[महबूबनगरम्]] * [[ हन्वाड]] * [[ जडचर्ल्]] * [[ बालानगरम्]] * [[ बूत्पूर्]] * [[ फरुक्नगर्]] * [[ केषं पेट्]] * [[ कोन्दुर्ग]] * [[ कोत्तूरु]] * [[ अमङ्गल्]] * [[ कल्वकुर्ति]] | * [[ वेल्डण्डि]] * [[ वङ्गूरु]] * [[ माड्गुल]] * [[ मिड्जिल्]] * [[ तालकोण्डपल्लि]] * [[ नागरकर्नूल्]] * [[ तिम्माजीपेट्]] * [[ तेल्कपल्लि]] * [[ बिज्नपल्लि]] * [[ गोपालपेट्]] * [[ ताण्डूर्]] * [[ कोत्तकोट्]] | * [[ वनपर्ति]] * [[ पेब्बेर्]] * [[ धनापूर्]] * [[ पेद्दमन्दाडि]] * [[ मुसापेट्]] * [[ आत्मकूरु]] * [[ देवरकद्र]] * [[ चिन्नचिन्तकुण्ट]] * [[ नेर्वि]] * [[ एज्]] * [[ गद्वाल]] * [[ धारुर्]] | * [[ मल्दकल्लु]] * [[ घट्]] * [[ अलम्पूर्]] * [[ वड्डेपल्लि]] * [[ माकोषाड्]] * [[ इट्कियार्]] * [[ कोल्लापूर्]] * [[ पेद्दकोत्तपल्लि]] * [[ कोडेर्]] * [[ पानगल्]] * [[ वीपङ्गण्डल]] * [[ अच्चम्पेट्]] | * [[ अमलाबाद्]] * [[ लिङ्गाल्]] * [[ बालमूर्]] * [[ उप्पनूतुल]] |} == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == *[https://web.archive.org/web/20190821225648/http://www.palamoor.org/ Palamoor NRI Forum] *[http://mahabubnagar.tripod.com/Frames.htm Mahabubnagar.com]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.mahabubnagar.nic.in Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023093131/http://www.mahabubnagar.nic.in/ |date=2018-10-23 }} * [https://web.archive.org/web/20130711015757/http://www.indiagrowing.com/Andhra_Pradesh/Mahabubnagar Information site] {{Geographic location |Centre = महबूब् नगरमण्डलम् |North = [[रङ्गारेड्डी मण्डलम्]] |Northeast = [[नल्गोण्डा मण्डलम्]] |East = [[गुण्टूरुमण्डलम्]] |Southeast = [[प्रकाशमण्डलम्]] |South = [[कर्नूलुमण्डलम्]] |Southwest = [[रायचूर् मण्डलम्]], [[कर्णाटक]] |West = [[यादगिरिमण्डलम्]], [[कर्णाटक]] |Northwest = [[गुल्बर्गमण्डलम्]], [[कर्णाटक]] }} {{तेलङ्गाणाराज्यम्}} [[वर्गः:तेलङ्गाणाराज्यस्य मण्डलानि]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] i213rsxgqt8zqv2z0rwg88vgxr1utmu 0 22820 500906 493145 2026-09-26T05:23:10Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500906 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-blp|small=yes}}{{Infobox cricket tournament | name = २०१२ इन्डियन् प्रीमियर् लीग् | image = DLF IPL Logo.png | imagesize = 250px | caption = Logo of the [[DLF Limited|DLF]] Indian Premier League | administrator = [[Board of Control for Cricket in India|BCCI]] | cricket format = [[Twenty20]] | tournament format = [[Round-robin tournament|Double round robin]] and [[Page playoff system|playoffs]] | host = {{flag|India}} | champions = TBA | count = | participants = 9<ref>{{Cite document|url=http://www.मुम्बईmirror.com/article/59/2011101520111015030315106ba572e80/IPlV-to-have-9-teams-and-will-be-held-for-53-days.html?pageno=2|title=IPL-V to have 9 teams and will be held for 53 days|publisher=[[मुम्बई Mirror]]|accessdate=21 October 2011|date=15 October 2011}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | matches = 76 | attendance = | player of the series = | most अङ्कैः = | most wickets = | website = [http://www.iplt20.com/ www.iplt20.com] | previous_year = 2011 | previous_tournament = २०११ इन्डियन् प्रीमियर् लीग् | next_year = 2013 | next_tournament = २०१३ इन्डियन् प्रीमियर् लीग् }} ==पृष्ठभूमिका== 'इण्डियन् प्रीमियर् लीग्' इत्येषः भारते विंशतिः-२० क्रिकेट्-सर्वविजयत्वाय विद्यमानः कश्चन वृत्तिपरः गणः विद्यते । अयं मुम्बयीनगरे विद्यमानेन भारतीयक्रिकेट्-नियन्त्रणमण्डल्या आरब्धः । अस्य अध्यक्षः अस्ति मण्डल्याः उपाध्यक्षः राजीवशुक्लः । अद्यत्वे अस्मिन् जगतः क्रीडापटूनां नव गणाः विद्यन्ते । २०१० तमे वर्षे यूट्यूब्-माध्यमेन क्रीडायाः प्रसारम् ऐदम्प्राथम्येन अनेन ऐ पि एल् गणेन कृतम् । चतुर्थे चक्रे अस्य मूल्यं २.९२ बिलियन्-यु एस् डालर्स्परिमितम् इति ऊहितम् । किन्तु अनेन गणेन नैके भ्रष्टाचारसम्बद्धाः आरोपाः प्राप्ताः । ==परिचयः== २०१२ इन्डियन् प्रीमियर् लीग् इत्येषः इन्डियन् प्रीमियर् लीग् इत्येतस्य पञ्चमः घट्टः विद्यते । अस्य क्रीडाचक्रम् एप्रिल्-मासस्य ४ दिनाङ्कतः मे-मासस्य २७ दिनाङ्कपर्यन्तम् आसीत् । कोल्कत नैट् रैडर्स् गणः विजयी जातः । चेन्नै सूपर् किङ्ग्स्गणः पराजयं प्राप्नोत् । कोचि टस्कर्स् केरल इत्येतस्य गणस्य निर्गमनानन्तरं नव गणाः अवशिष्टाः । अस्य क्रीडाचक्रस्य वीक्षकसङ्ख्या अधिकतमा आसीत् । पूर्वतनचक्रे ७३ क्रीडाः १६२ दशलक्षजनैः वीक्षितम् । अस्मिन् क्रीडाचक्रे ७४ क्रीडाः १६३ दशलक्षजनैः वीक्षितम् । अत्र प्रवृत्तेषु १९ क्रीडासु स्पर्धा रोचकरी आसीत् । क्रीडाचक्रस्य अन्त्ये विविधानि कष्टानि अनुभूतानि । कोल्कत नैट् रैडर्स्, चेन्नै सूपर् किङ्ग्स्, देहली डेर्डेविल्स् - इत्येते त्रयः श्रेष्ठाः गणाः २०१२ चाम्पियन्स् लीग् ट्वेण्टि-२० इत्येतस्मिन् भारतस्य प्रतिनिधिरूपेण क्रीडिष्यन्ति । राजस्थान् रायल्स् गणेन उत्तमप्रदर्शनपुरस्कारः प्राप्तः । किङ्ग्स् XI पञ्जाबगणस्य ताडकः मन्दीप् सिङ्घः क्रीडाचक्रस्य 'उदयमानतारा' इति पदेन भूषितः जातः । कोल्कत नैट् रैडर्स् गणस्य कन्दुकक्षेपकः कूटस्य क्रीडालुः इति पदेन भूषितः जातः । ==क्रीडाङ्गणम्== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; position:relative; left:6%" |- ! style="width:25%" | [[चेन्नै]] ! style="width:25%" | [[मुम्बई]] ! style="width:25%" | [[पुणे]] ! style="width:25%" | [[कोलकता]] |- | {{Cr-IPL|chen}} | {{Cr-IPL|mumb}} | {{Cr-IPL|Pune}} | {{Cr-IPL|kolk}} |- | [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]] | [[वान्खेडे क्रीडाङ्गणम्]] | [[सुब्रतोराय् सहारा क्रीडाङ्गणम्]] | [[ईडन् गार्डन्]] |- | उपवेशनस्थानानि: ५०,००० | उपवेशनस्थानानि: ४५,००० | उपवेशनस्थानानि: ५५,००० | उपवेशनस्थानानि: ९०,०००<ref>[http://content-ind.cricinfo.com/India/content/ground/57980.html Eden Gardens | India | Cricket Grounds | ESPN Cricinfo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227120741/http://content-ind.cricinfo.com/india/content/ground/57980.html |date=2009-02-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227120741/http://content-ind.cricinfo.com/india/content/ground/57980.html |date=2009-02-27 }}. Content-ind.cricinfo.com. Retrieved on 4 September 2011.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bcci.tv/bcci/bccitv/community/venues/venue/4d1dcac36bcb9 |title=Eden Gardens, कोलकता &#124; Venues &#124; BCCI |publisher=[[Board of Control of Cricket in India|BCCI]] |accessdate=22 April 2012 5:46 (UTC) |archive-date=30 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730150108/http://www.bcci.tv/bcci/bccitv/community/venues/venue/4d1dcac36bcb9 |deadurl=yes }}</ref> {{dubious|1=उपवेशनस्थानानि of Eden Gardens|date=May 2012}} |- | [[File:MAC Chepauk stadium.jpg|150px]] | [[File:Wankhede Stadium Feb2011.jpg|150px]] |[[File:Sahara Stadium Pune 4.jpg|150px]] | [[File:Eden gardens ipl 2011.jpg|150px]] |- ! [[मोहाली]] ! rowspan="10" colspan="2" |{{location map+ |India |float=center |AlternativeMap=India location map.svg|width=475 |caption= |places= {{location map~ |India |lat=13.083888 |long=80.27 |label=[[चेन्नै]] |position=right}} {{location map~ |India |lat=18.975 |long=72.825833 |label=[[मुम्बई]] |position=left}} {{location map~ |India |lat=30.78 |long=76.69 |label=[[मोहाली]] |position=right}} {{location map~ |India |lat=22.569722 |long=88.369722 |label=[[कोलकता]] |position=top}} {{location map~ |India |lat=12.966666 |long=77.566666 |label=[[बेङ्गळूरु]] |position=left}} {{location map~ |India |lat=32.2220 |long=76.3172 |label=[[धर्मशाला]] |position=left}} {{location map~ |India |lat=26.9260 |long=75.8235 |label=[[जयपुरम्]] |position=left}} {{location map~ |India |lat=18.40 |long=73.42 |label=[[पुणे]] |position=bottom}} {{location map~ |India |lat=28.61 |long=77.23 |label=[[देहली]] |position=right}} {{location map~ |India |lat=17.40 |long=78.45 |label=[[हैदराबाद्, भारतम्|हैदराबाद्]] |position=right}} {{location map~ |India |lat=17.47 |long=83.21 |label=[[विशाखपत्तनम्]] |position=bottom}} {{location map~ |India |lat=20.27 |long=85.52 |label=[[कटकम्]]|position=right}} }} ! [[बेङ्गळूरु]] |- | {{Cr-IPL|kings}} | {{Cr-IPL|bang}} |- | [[Punjab Cricket Association Stadium|PCA Stadium]] | [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]] |- | उपवेशनस्थानानि: ३०,००० | उपवेशनस्थानानि: ५५,००० |- | [[File:LightsMohali.png|150px]] | [[File:MChinnaswamy-Stadium.jpg|150px]] |- ! [[हैदराबाद्, India|हैदराबाद्]] ! [[देहली]] |- | {{Cr-IPL|decc}} | {{Cr-IPL|Delhi}} |- | [[राजीवगान्धी-अन्ताराष्ट्रियक्रीडाङ्गणम्]] | [[फ़िरोज़् शाह् कोट्ला क्रीडाङ्गणम्]] |- | उपवेशनस्थानानि: ५५,००० | उपवेशनस्थानानि: ४८,००० |- | [[File:Uppal stadium.jpg|150px]] | [[File:Firoze shah.jpg|150px]] |- ! [[विशाखपत्तनम्]] ! [[जयपुरम्]] ! [[कटकम्]] ! [[धर्मशाला]] |- | {{Cr-IPL|decc}} | {{Cr-IPL|raja}} | {{Cr-IPL|decc}} | {{Cr-IPL|kings}} |- | [[ACA-VDCA Stadium]] | [[Sawai Mansingh Stadium]] | [[Barabati Stadium]] | [[HPCA Stadium]] |- | उपवेशनस्थानानि: २५,००० | उपवेशनस्थानानि: ३०,००० | उपवेशनस्थानानि: ४५,००० | उपवेशनस्थानानि: २३,००० |- | [[File:vizagacavdca.jpg|150px]] | | [[File:Barabati stadium.jpg|150px]] | |} ===Group stage=== {{hatnote |1=All times local ([[UTC+5:30]])}} {{Limited overs matches |date={{Anchor|match1}} 4 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1={{Cr-IPL|chen-h|L}} | team2= {{Cr-IPL|mumb|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score1 = 112 (19.5 overs) | runs1= [[Suresh Raina]] 36 (26) | wickets1= [[Kieron Pollard]] 2/15 (4 overs) | score2 = 115/2 (16.5 overs) | runs2= [[Richard Levi]] 50 (35) | wickets2= [[Dwayne Bravo]] 1/14 (3 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 8 wickets | motm= [[Richard Levi]] (मुम्बै इण्डियन्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548306.html Scorecard] | toss = मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches |date= {{Anchor|match2}} 5 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kolk-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|delhi|R}} | venue = [[ईडन् गार्डन्]], [[कोलकाता]] | score1 = 97/9 (12 overs)| runs1= [[Laxmi Ratan Shukla|Laxmi Shukla]] 26 (17)| wickets1= [[Morné Morkel]] 3/18 (3 overs) | score2 = 100/2 (11.1 overs)| runs2= [[Irfan Pathan]] 42[[not out|*]] (20)| wickets2= [[Rajat Bhatia (cricketer)|Rajat Bhatia]] 1/7 (1.1 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 8 wickets | motm= [[Irfan Pathan]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548307.html Scorecard] | toss = डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to field. | notes = Rain-shortened match. Match started at 22:30 and reduced to 12 overs per side.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/content/story/559994.html |title=Irfan Pathan blows take Delhi to win |date=5 April 2012 |publisher=[[ESPN Cricinfo]] |first=Abhishek |last=Purohit |accessdate=7 April 2012<!-- 1:41 (UTC) -->}}</ref> }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match3}} 6 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|mumb-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|pune|R}} | venue = [[Wankhede Stadium]], [[मुम्बई]] | score2 = 101/9 (20 overs) | runs2=[[Dinesh Karthik]] 32 (32)| wickets2= [[Ashok Dinda]] 4/17 (4 overs) | score1 = 129/9 (20 overs) | runs1= [[Steve Smith (cricketer born 1989)|Steve Smith]] 39 (32) | wickets1= [[Lasith Malinga]] 2/16 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|pune-r}} won by 28 runs | motm= [[Steve Smith (cricketer born 1989)|Steve Smith]] (पुणे वारियर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548308.html Scorecard] | man of the match = [[Steve Smith (cricketer born 1989)|Steven Smith]] | toss = मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match4}} 6 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|raja-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kings|R}} | venue = [[Sawai Mansingh Stadium]], [[Jaipur]] | score1 = 191/4 (20 overs) | runs1= [[Ajinkya Rahane]] 98 (66) | wickets1= [[James Faulkner (cricketer)|James Faulkner]] 2/41 (4 overs) | score2 = 160/9 (20 overs) | runs2= [[Mandeep Singh]] 34 (25) | wickets2= [[Kevon Cooper]] 4/25 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|raja-r}} won by 31 runs | motm= [[Ajinkya Rahane]] (राजस्थान् रायल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548309.html Scorecard] | toss= किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match5}} 7 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|bang-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|delhi|R}} | venue = [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]], [[Bangalore]] | score1 = 157/8 (20 overs) | runs1= [[AB de Villiers]] 64[[not out|*]] (42) | wickets1= [[Doug Bracewell]] 3/32 (4 overs) | score2 = 137/7 (20 overs) | runs2= [[Naman Ojha]] 33 (26) | wickets2= [[Muttiah Muralitharan]] 3/25 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|bang-r}} won by 20 runs | motm= [[AB de Villiers]] (रायल् चालेञ्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548310.html Scorecard] | toss= डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match6}} 7 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|decc-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|chen|R}} | venue = [[ACA-VDCA Stadium]], [[Visakhapatnam]] | score2 = 119 (17.1 overs)| runs2= [[Cameron White]] 23 (16) | wickets2= [[Ravindra Jadeja]] 5/16 (4 overs) | score1 = 193/6 (20 overs)| runs1= [[Ravindra Jadeja]] 48 (29) | wickets1= [[Dale Steyn]] 2/25 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 74 runs| motm= [[Ravindra Jadeja]] (Chennai Super Kings) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548311.html Scorecard] | toss= डेक्कन् चार्जर्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match7}} 8 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|raja-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kolk|R}} | venue = [[Sawai Mansingh Stadium]], [[Jaipur]] | score1 = 164/5 (20 overs)| runs1= [[Brad Hodge]] 44 (29) | wickets1= [[Brett Lee]] 2/29 (4 overs) | score2 = 142 (20 overs)| runs2= [[Manoj Tiwary]] 59 (49)| wickets2= [[Kevon Cooper]] 3/28 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|raja-r}} won by 22 runs| motm= [[Brad Hodge]] (राजस्थान् रायल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548312.html Scorecard] | toss= कोल्कत्ता नैट् रैडर्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match8}} 8 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|pune-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kings|R}} | venue = [[Pune International Cricket Centre|Subrata Roy Sahara Stadium]], [[Pune]] | score1 = 166/6 (20 overs) | runs1= [[Marlon Samuels]] 46 (39) | wickets1= [[Harmeet Singh]] 3/24 (3.2 overs) | score2 = 144/8 (20 overs) | runs2= [[Bipul Sharma]] 35[[not out|*]] (18)| wickets2= [[Rahul Sharma (Indian cricketer)|Rahul Sharma]] 2/34 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|pune-r}} won by 22 runs| motm= [[Marlon Samuels]] (Pune Warriors) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548313.html Scorecard] | toss= पुणे वारियर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match9}} 9 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|decc-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|mumb|R}} | venue = [[ACA-VDCA Stadium]], [[Visakhapatnam]] | score1 = 138/9 (20 overs) | runs1= [[Shikhar Dhawan]] 41 (24) | wickets1= [[Munaf Patel]] 4/20 (4 overs) | score2 = 142/5 (20 overs)| runs2= [[Rohit Sharma]] 73[[not out|*]] (50)| wickets2= [[Dale Steyn]] 3/12 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 5 wickets | motm= [[Rohit Sharma]] (मुम्बै इण्डियन्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548314.html Scorecard] | toss= डेक्कन् चार्जर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match10}} 10 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|bang-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|kolk|R}} | venue = [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]], [[Bangalore]] | score2 = 123/9 (20 overs)| runs2= [[Vinay Kumar]] 25 (26)| wickets2= [[Lakshmipathy Balaji]] 4/18 (4 overs) | score1 = 165/8 (20 overs) | runs1= [[Gautam Gambhir]] 64 (39)| wickets1= [[Vinay Kumar]] 2/18 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 42 runs | motm= [[Lakshmipathy Balaji]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548315.html Scorecard] | toss= रायल् चालेञ्जर्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match11}} 10 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|delhi-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|chen|R}} | venue = [[Feroz Shah Kotla]], [[Delhi]] | score2 = 111/2 (13.2 overs)| runs2= [[Kevin Pietersen]] 43[[not out|*]] (26)| wickets2= [[Ravichandran Ashwin]] 1/21 (3.2 overs) | score1 = 110/8 (20 overs)| runs1= [[Dwayne Bravo]] 22 (31) | wickets1= [[Morné Morkel]] 2/19 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 8 wickets | motm= [[Morné Morkel]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548316.html Scorecard] | toss= डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match12}} 11 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|mumb-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|raja|R}} | venue = [[Wankhede Stadium]], [[मुम्बई]] | score1 = 197/6 (20 overs) | runs1= [[Kieron Pollard]] 64 (33) | wickets1= [[Amit Singh]] 2/29 (4 overs) | score2 = 170 (19.4 overs) | runs2= [[Owais Shah]] 76 (42) | wickets2= [[Munaf Patel]] 4/28 (3.4 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 27 runs | motm= [[Kieron Pollard]] (मुम्बै इण्डियन्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548317.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match13}} 12 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|chen-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|bang|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score2 = 208/5 (20 overs) | runs2= [[Faf du Plessis]] 71 (46) | wickets2= [[Muttiah Muralitharan]] 3/21 (4 overs) | score1 = 205/8 (20 overs) | runs1= [[Chris Gayle]] 68 (35) | wickets1= [[Doug Bollinger]] 3/24 (3 overs) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 5 wickets | motm= [[Faf du Plessis]] (Chennai Super Kings) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548318.html Scorecard] | toss= रायल् चालेञ्जर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match14}} 12 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|kings-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|pune|R}} | venue = [[Punjab Cricket Association Stadium]], [[मोहाली]], [[Chandigarh]] | score1 = 115 (19 overs) | runs1= [[Mithun Manhas]] 31 (28)| wickets1= [[Dimitri Mascarenhas]] 5/25 (4 overs) | score2 = 116/3 (17.4 overs) | runs2= [[Shaun Marsh]] 64[[not out|*]] (54)| wickets2= [[Rahul Sharma (Indian cricketer)|Rahul Sharma]] 1/17 (3 overs) | result = {{Cr-IPL|kings-r}} won by 7 wickets | motm= [[Dimitri Mascarenhas]] (किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548319.html Scorecard] | toss= किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match15}} 13 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|kolk-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|raja|R}} | venue = [[ईडन् गार्डन्]], [[कोलकाता]] | score2 = 137/5 (19.2 overs) | runs2= [[Jacques Kallis]] 31 (38) | wickets2= [[Ashok Menaria]] 1/3 (1 over) | score1 = 131/5 (20 overs) | runs1= [[Owais Shah]] 31 (33) | wickets1= [[Shakib Al Hasan]] 3/17 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 5 wickets | motm= [[Shakib Al Hasan]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548320.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match16}} 14 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|chen|L}} | team2 = {{Cr-IPL|pune-h|R}} | venue = [[Pune International Cricket Centre|Subrata Roy Sahara Stadium]], [[Pune]] | score1 = 155/5 (20 overs) | runs1= [[Ravindra Jadeja]] 44 (26) | wickets1= [[Rahul Sharma (Indian cricketer)|Rahul Sharma]] 2/16 (3 overs) | score2 = 156/3 (19.2 overs) | runs2= [[Jesse Ryder]] 73[[not out|*]] (56) | wickets2= [[Yo Mahesh]] 1/22 (2.2 overs) | result = {{Cr-IPL|pune-r}} won by 7 wickets | motm= [[Jesse Ryder]] (पुणे वारियर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548322.html Scorecard] | toss= Chennai Super Kings won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match17}} 15 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kings|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kolk-h|R}} | venue = [[ईडन् गार्डन्]], [[कोलकाता]] | score1 = 134/9 (20 overs) | runs1= [[Mandeep Singh]] 38 (34) | wickets1= [[Sunil Narine]] 5/19 (4 overs) | score2 = 132/7 (20 overs) | runs2= [[Debabrata Das]] 35[[not out|*]] (23) | wickets2= [[Piyush Chawla]] 3/18 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kings-r}} won by 2 runs | motm= [[Sunil Narine]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548323.html Scorecard] | toss= कोल्कत्ता नैट् रैडर्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match18}} 15 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|raja|L}} | team2 = {{Cr-IPL|bang-h|R}} | venue = [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]], [[Bangalore]] | score1 = 195/2 (20 overs) | runs1= [[Ajinkya Rahane]] 103[[not out|*]] (60) | wickets1= [[Zaheer Khan]] 1/15 (4 overs) | score2 = 136 (20 overs)| runs2= [[Mayank Agarwal]] 34 (21) | wickets2= [[Siddharth Trivedi]] 4/23 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|raja-r}} won by 59 runs | motm= [[Ajinkya Rahane]] (राजस्थान् रायल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548324.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to bat. | notes = Ajinkya Rahane smashed 6 consecutive fours off an S. Aravind over – which was a first for the IPL.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/content/story/561338.html |title=Centurion Rahane stars in big win for Royals |publisher=[[ESPN Cricinfo]] |first=Kanishkaa |last=Balachandran |date=15 April 2012 |accessdate=23 April 2012 10:31 (UTC) }}</ref> }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match19}} 16 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|mumb-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|delhi|R}} | venue = [[Wankhede Stadium]], [[मुम्बई]] | score1 = 92 (19.2 overs) | runs1= [[Harbhajan Singh]] 33 (22) | wickets1= [[Umesh Yadav]] 2/11 (4 overs) | score2 = 93/3 (14.5 overs) | runs2= [[Virender Sehwag]] 32 (36) | wickets2= [[RP Singh]] 2/24 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 7 wickets | motm= [[Shahbaz Nadeem]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548325.html Scorecard] | toss= डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match20}} 17 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|raja-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|decc|R}} | venue = [[Sawai Mansingh Stadium]], [[Jaipur]] | score2 = 197/5 (19.4 overs) | runs2 = [[Brad Hodge]] 48[[not out|*]] (21) | wickets2= [[Siddharth Trivedi]] 1/27 (4 overs) | score1 = 196/2 (20 overs) | runs1= [[JP Duminy]] 58[[not out|*]] (26) | wickets1= [[Amit Mishra]] 3/32 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|raja-r}} won by 5 wickets | motm= [[Brad Hodge]] (राजस्थान् रायल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548326.html Scorecard] | toss= डेक्कन् चार्जर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match21}} 17 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|bang-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|pune|R}} | venue = [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]], [[Bangalore]] | score2 = 186/4 (20 overs) | runs2= [[Chris Gayle]] 81 (48) | wickets2= [[Marlon Samuels]] 1/5 (2 overs) | score1 = 182/6 (20 overs) | runs1= [[Robin Uthappa]] 69 (45) | wickets1= [[Vinay Kumar]] 2/34 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|bang-r}} won by 6 wickets | motm= [[Chris Gayle]] (रायल् चालेञ्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548327.html Scorecard] | toss= पुणे वारियर्स् won the toss and elected to bat. | notes = [[Chris Gayle]] created the record for the most number of consecutive sixes during a match in IPL history where he hit [[Rahul Sharma (Indian cricketer)|Rahul Sharma]] for 5 consecutive sixes in a single over.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/content/story/561593.html |title=De Villiers, Gayle help Bangalore edge thriller |date=17 April 2012 |first=Abhishek |last=Purohit |publisher=[[ESPN Cricinfo]] |accessdate=18 April 2012<!-- 8:59 (UTC) -->}}</ref> }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match22}} 18 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kings-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kolk|R}} | venue = [[Punjab Cricket Association Stadium]], [[मोहाली]], [[Chandigarh]] | score1 = 124/7 (20 overs) | runs1= [[Adam Gilchrist]] 40[[not out|*]] (33) | wickets1=[[Sunil Narine]] 2/24 (4 overs) | score2 = 127/2 (16.3 overs) | runs2= [[Gautam Gambhir]] 66[[not out|*]] (44)| wickets2=[[Piyush Chawla]] 2/19 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 8 wickets | motm= [[Gautam Gambhir]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548328.html Scorecard] | toss= किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः won toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match23}} 19 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|delhi-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|decc|R}} | venue = [[Feroz Shah Kotla]], [[Delhi]] | score2 = 162/5 (19.1 overs) | runs2= [[Kevin Pietersen]] 103[[not out|*]] (64)| wickets2= [[Dale Steyn]] 2/19 (4 overs) | score1 = 157/8 (20 overs) | runs1= [[Parthiv Patel]] 45 (27)| wickets1= [[Morné Morkel]] 3/23 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 5 wickets | motm= [[Kevin Pietersen]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548321.html Scorecard] | toss= डेक्कन् चार्जर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match24}} 19 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|chen-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|pune|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score1 = 164/5 (20 overs) | runs1= [[Faf du Plessis]] 58 (48) | wickets1= [[Marlon Samuels]] 3/39 (4 overs) | score2 = 151/7 (20 overs) | runs2= [[Angelo Mathews]] 27 (22) | wickets2= [[Nuwan Kulasekara]] 2/10 (2 overs) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 13 runs | motm= [[Nuwan Kulasekara]] (Chennai Super Kings) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548330.html Scorecard] | toss= पुणे वारियर्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match25}} 20 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kings-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|bang|R}} | venue = [[Punjab Cricket Association Stadium]], [[मोहाली]], [[Chandigarh]] | score1 = 163/6 (20 overs) | runs1= [[David Hussey]] 41 (34) | wickets1= [[Zaheer Khan|Khan]], [[Andrew McDonald (cricketer)|McDonald]] 2/25 (4 overs) each | score2 = 166/5 (19.3 overs) | runs2= [[Chris Gayle]] 87 (56) | wickets2= [[Parvinder Awana]] 4/34 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|bang-r}} won by 5 wickets | motm= [[Chris Gayle]] (रायल् चालेञ्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548331.html Scorecard] | toss= रायल् चालेञ्जर्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match26}} 21 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|chen-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|raja|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score1 = 146/4 (20 overs) | runs1= [[Owais Shah]] 52 (43) | wickets1= [[Shadab Jakati]] 1/12 (2 overs) | score2 = 147/3 (20 overs) | runs2= [[Faf du Plessis]] 73 (52) | wickets2= [[Kevon Cooper]] 2/23 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 7 wickets | motm= [[Faf du Plessis]] (Chennai Super Kings) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548332.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match27}} 21 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|delhi-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|pune|R}} | venue = [[Feroz Shah Kotla]], [[Delhi]] | score2 = 172/7 (20 overs) | runs2= [[Virender Sehwag]] 57 (32) | wickets2= [[Alfonso Thomas]] 3/22 (4 overs) | score1 = 192/3 (20 overs) | runs1= [[Jesse Ryder]] 86 (58)| wickets1= [[Morné Morkel]] 3/50 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|pune-r}} won by 20 runs | motm= [[Sourav Ganguly]] (पुणे वारियर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548333.html Scorecard] | toss= डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match28}} 22 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|mumb-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kings|R}} | venue = [[Wankhede Stadium]], [[मुम्बई]] | score1 = 163/6 (20 overs) | runs1= [[James Franklin (cricketer)|James Franklin]] 79 (51) | wickets1=[[Parvinder Awana]] 2/23 (4 overs) | score2 = 164/4 (19.3 overs) | runs2= [[Shaun Marsh]] 68[[not out|*]] (40) | wickets2= [[Kieron Pollard]] 2/14 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kings-r}} won by 6 wickets | motm= [[Shaun Marsh]] (किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548334.html Scorecard] | toss= मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match29}} 22 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|decc-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kolk|R}} | venue = [[Barabati Stadium]], [[Cuttack]] | score1 = 126/7 (20 overs) | runs1= [[Shikhar Dhawan]] 50 (50) | wickets1= [[Lakshmipathy Balaji]] 2/22 (4 overs) | score2 = 127/5 (19 overs) | runs2= [[Manoj Tiwary]] 30[[not out|*]] (28)| wickets2= [[Dale Steyn]] 2/24 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 5 wickets | motm= [[Brett Lee]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548335.html Scorecard] | toss= कोल्कत्ता नैट् रैडर्स् won the toss and elected to field. | notes = The match had a delayed start, but was not shortened.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/content/story/562200.html |title=कोलकाता earn hard-fought points |publisher=[[ESPN Cricinfo]] |first=George |last=Binoy |date=22 April 2012 |accessdate=23 April 2012 10:32 (UTC) }}</ref> }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match30}} 23 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|raja-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|bang|R}} | venue = [[Sawai Mansingh Stadium]], [[Jaipur]] | score1 = 189/3 (20 overs) | runs1= [[Tillakaratne Dilshan]] 76[[not out|*]] (58)| wickets1= [[Brad Hogg]] 2/39 (4 overs) | score2 = 143/7 (20 overs) | runs2= [[Rahul Dravid]] 58 (42) | wickets2= [[KP Appanna]] 4/19 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|bang-r}} won by 46 runs | motm= [[AB de Villiers]] (रायल् चालेञ्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548336.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to field. | notes = The Man of the Match award was originally given to AB de Villiers, who then presented it to KP Appanna. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match31}} 24 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|pune-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|delhi|R}} | venue = [[Pune International Cricket Centre|Subrata Roy Sahara Stadium]], [[Pune]] | score1 = 146/2 (20 overs) | runs1= [[Mangal Pandey]] 80[[not out|*]] (56) | wickets1= [[Irfan Pathan]] 1/23 (4 overs) | score2 = 148/2 (16 overs) | runs2= [[Virender Sehwag]] 87[[not out|*]] (48)| wickets2= [[Rahul Sharma (Indian cricketer)|Rahul Sharma]] 1/33 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 8 wickets | motm= [[Virender Sehwag]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548337.html Scorecard] | toss= पुणे वारियर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match32}} 24 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kolk-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|decc|R}} | venue = [[ईडन् गार्डन्]], [[कोलकाता]] | score1 = | runs1= | wickets1= | score2 = | runs2= | wickets2= | result = Match abandoned | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548338.html Scorecard] | rain= Match abandoned without a toss due to rain.{{Fact|date=April 2012}} }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match33}} 25 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kings-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|mumb|R}} | venue = [[Punjab Cricket Association Stadium]], [[मोहाली]], [[Chandigarh]] | score1 = 168/3 (20 overs) | runs1= [[David Hussey]] 68[[not out|*]] (40) | wickets1= [[James Franklin (cricketer)|James Franklin]] 1/5 (1 over) | score2 = 171/6 (19.5 overs) | runs2= [[Rohit Sharma]] 50 (30) | wickets2= [[Parvinder Awana]] 3/39 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 4 wickets | motm= [[Ambati Rayudu]] (मुम्बै इण्डियन्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548339.html Scorecard] | toss= किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match34}} 25 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|bang-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|chen|R}} | venue = [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]], [[Bangalore]] | score2 = | runs2= | wickets2= | score1 = | runs1= | wickets1= | result = Match abandoned | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548340.html Scorecard] | toss= रायल् चालेञ्जर्स् won the toss and elected to field. | rain= Match abandoned without a ball bowled due to rain.{{Fact|date=April 2012}} | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match35}} 26 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|pune-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|decc|R}} | venue = [[Pune International Cricket Centre|Subrata Roy Sahara Stadium]], [[Pune]] | score2 = 159/7 (20 overs) | runs2= [[Robin Uthappa]] 29 (27) | wickets2= [[Ashish Reddy]] 2/32 (4 overs) | score1 = 177/4 (20 overs) | runs1= [[Cameron White]] 78 (46) | wickets1= [[Bhuvneshwar Kumar]] 1/34 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|decc-r}} won by 18 runs | motm= [[Cameron White]] (डेक्कन् चार्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548341.html Scorecard] | toss= डेक्कन् चार्जर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match36}} 27 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|delhi-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|mumb|R}} | venue = [[Feroz Shah Kotla]], [[Delhi]] | score1 = 207/5 (20 overs) | runs1= [[Virender Sehwag]] 73 (39) | wickets1= [[Robin Peterson]] 3/37 (4 overs) | score2 = 170/9 (20 overs) | runs2= [[Ambati Rayudu]] 62 (39) | wickets2= [[Shahbaz Nadeem]] 2/35 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 37 runs | motm= [[Virender Sehwag]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548342.html Scorecard] | toss= मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match37}} 28 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kings|L}} | team2 = {{Cr-IPL|chen-h|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score1 = 156/8 (20 overs) | runs1= [[Mandeep Singh]] 56 (50) | wickets1= [[Albie Morkel]] 3/29 (4 overs) | score2 = 149/8 (20 overs) | runs2= [[Dwayne Bravo]] 30 (21) | wickets2= [[Azhar Mahmood]] 3/25 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kings-r}} won by 7 runs | motm= [[Mandeep Singh]] (किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548343.html Scorecard] | toss= किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match38}} 28 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kolk-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|bang|R}} | venue = [[ईडन् गार्डन्]], [[कोलकाता]] | score1 = 190/4 (20 overs) | runs1= [[Gautam Gambhir]] 93 (51) | wickets1= [[Vinay Kumar]] 2/31 (4 overs) | score2 = 143/6 (20 overs) | runs2= [[Chris Gayle]] 86 (58) | wickets2= [[Jacques Kallis]] 2/31 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 47 runs | motm= [[Gautam Gambhir]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548344.html Scorecard] | toss= कोल्कत्ता नैट् रैडर्स् won the toss and elected to bat. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match39}} 29 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|delhi-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|raja|R}} | venue = [[Feroz Shah Kotla]], [[Delhi]] | score1 = 152/6 (20 overs) | runs1= [[Virendar Sehwag]] 63 (39) | wickets1= [[Pankaj Singh]] 2/25 (4 overs) | score2 = 151/3 (20 overs) | runs2= [[Ajinkya Rahane]] 84[[not out|*]] (63) | wickets2= [[Morné Morkel]] 1/26 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 1 run | motm= [[Virender Sehwag]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548345.html Scorecard] | toss= डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to bat. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match40}} 29 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|mumb-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|decc|R}} | venue = [[Wankhede Stadium]], [[मुम्बई]] | score2 = 101/5 (18.1 overs) | runs2= [[Rohit Sharma]] 42 (48) | wickets2= [[Dale Steyn]] 2/10 (4 overs) | score1 = 100 (18.4 overs) | runs1= [[Shikhar Dhawan]] 29 (32) | wickets1= [[Lasith Malinga]] 4/16 (3.4 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 5 wickets | motm= [[Dale Steyn]] (डेक्कन् चार्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548346.html Scorecard] | toss= मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to field. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match41}} 30 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|chen-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kolk|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score1 = 139/5 (20 overs) | runs1= [[Suresh Raina]] 44 (34)| wickets1= [[Jacques Kallis]] 2/21 (4 overs) | score2 = 140/5 (19.4 overs) | runs2= [[Gautam Gambhir]] 63 (52) | wickets2= [[Ravichandran Ashwin]] 2/22 (3.4 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 5 wickets | motm= [[Gautam Gambhir]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548347.html Scorecard] | toss= Chennai Super Kings won the toss and elected to bat. | notes = The Man of the Match award was originally given to Gautam Gambhir, who then presented it to Debabrata Das.<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl-2012/news/Its-about-how-you-finish-Gautam-Gambhir/articleshow/12943087.cms | title=It's about how you finish: Gautam Gambhir | publisher=The Times of India | accessdate=30 April 2012}}</ref> }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match42}} 1 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|decc-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|pune|R}} | venue = [[Barabati Stadium]], [[Cuttack]] | score1 = 186/4 (20 overs) | runs1= [[Kumar Sangakkara]] 82 (52) | wickets1= [[Wayne Parnell]] 1/25 (4 overs) | score2 = 173/5 (20 overs) | runs2= [[Steve Smith (cricketer born 1989)|Steve Smith]] 47[[Not out|*]] (27) | wickets2= [[Ankit Sharma]] 1/9 (2 overs) | result = {{Cr-IPL|decc-r}} won by 13 runs | motm= [[Kumar Sangakkara]] (डेक्कन् चार्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548348.html Scorecard] | toss= डेक्कन् चार्जर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match43}} 1 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|raja-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|delhi|R}} | venue = [[Sawai Mansingh Stadium]], [[Jaipur]] | score1 = 141/6 (20 overs)| runs1= [[Rahul Dravid]] 57 (43) | wickets1= [[Pawan Negi]] 4/18 (4 overs) | score2 = 144/4 (15.2 overs) | runs2= [[Virender Sehwag]] 73 (38) | wickets2= [[Brad Hogg]] 2/32 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 6 wickets | motm= [[Pawan Negi]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548349.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to bat. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match44}} 2 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|bang-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kings|R}} | venue = [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]], [[Bangalore]] | score1 = 158/5 (20 overs) | runs1= [[Chris Gayle]] 71 (42) | wickets1= [[Azhar Mahmood]] 3/20 (4 overs) | score2 = 163/6 (19.5 overs) | runs2= [[Nitin Saini]] 50 (36)| wickets2= [[Andrew McDonald (cricketer)|Andrew McDonald]] 2/25 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kings-r}} won by 4 wickets | motm= [[Azhar Mahmood]] (किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548350.html Scorecard] | toss= किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match45}} 3 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|mumb|L}} | team2 = {{Cr-IPL|pune-h|R}} | venue = [[Pune International Cricket Centre|Subrata Roy Sahara Stadium]], [[Pune]] | score1 = 120/9 (20 overs) | runs1= [[Sachin Tendulkar]] 34 (35) | wickets1= [[Bhuvneshwar Kumar]] 2/9 (3 overs) | score2 = 119/6 (20 overs) | runs2= [[Mithun Manhas]] 42[[not out|*]] (34) | wickets2= [[Harbhajan Singh]] 2/18 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 1 run | motm= [[Lasith Malinga]] (मुम्बै इण्डियन्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548351.html Scorecard] | toss= मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to bat. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match46}} 4 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|chen-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|decc|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score1 = 160/6 (20 overs) | runs1= [[Faf du Plessis]] 42 (35) | wickets1= [[Veer Pratap Singh]] 2/35 (3 overs) | score2 = 150/5 (20 overs) | runs2= [[Cameron White]] 77 (53) | wickets2= [[Suresh Raina]] 1/5 (1 over) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 10 runs | motm= [[Suresh Raina]] (Chennai Super Kings) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548352.html Scorecard] | toss= Chennai Super Kings won the toss and elected to bat. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match47}} 5 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kolk-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|pune|R}} | venue = [[ईडन् गार्डन्]], [[कोलकाता]] | score1 = 150/6 (20 overs)| runs1= [[Gautam Gambhir]] 56 (36) | wickets1= [[Angelo Mathews]] 2/17 (4 overs) | score2 = 143/8 (20 overs) | runs2= [[Sourav Ganguly]] 36 (35) | wickets2= [[Marchant de Lange]] 3/34 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 7 runs | motm= [[Sunil Narine]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548353.html Scorecard] | toss= कोल्कत्ता नैट् रैडर्स् won the toss and elected to bat. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match48}} 5 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|kings-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|raja|R}} | venue = [[Punjab Cricket Association Stadium]], [[मोहाली]], [[Chandigarh]] | score2 = 134/8 (20 overs) | runs2= [[Shaun Marsh]] 34 (27) | wickets2= [[Shaun Tait]] 2/18 (4 overs) | score1 = 177/6 (20 overs) | runs1= [[Rahul Dravid]] 46 (39) | wickets1= [[Ryan Harris (cricketer)|Ryan Harris]] 4/34 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|raja-r}} won by 43 runs | motm= [[Shane Watson]] (राजस्थान् रायल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548354.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match49}} 6 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|mumb-h|R}} | team1 = {{Cr-IPL|chen|L}} | venue = [[Wankhede Stadium]], [[मुम्बई]] | score2 = 174/8 (20 overs) | runs2= [[Sachin Tendulkar]] 74 (44) | wickets2= [[Ravindra Jadeja]] 2/12 (2 overs) | score1 = 173/8 (20 overs) | runs1= [[Murali Vijay]] 41 (29) | wickets1= [[Lasith Malinga]] 3/25 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 2 wickets | motm= [[Dwayne Smith]] (मुम्बै इण्डियन्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548355.html Scorecard] | toss= मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match50}} 6 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|bang-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|decc|R}} | venue = [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]], [[Bangalore]] | score2 = 185/5 (18.5 overs) | runs2= [[Tillakaratne Dilshan]] 71 (54) | wickets2= [[Amit Mishra]] 2/28 (4 overs) | score1 = 181/2 (20 overs) | runs1= [[Shikhar Dhawan]] 73[[not out|*]] (52) | wickets1= [[Prasanth Parameswaran]] 1/45 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|bang-r}} won by 5 wickets | motm= [[AB de Villiers]] (Royal Challangers Bangalore) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548356.html Scorecard] | toss= रायल् चालेञ्जर्स् won the toss and elected to field. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match51}} 7 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|delhi-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kolk|R}} | venue = [[Feroz Shah Kotla]], [[Delhi]] | score1 = 153/9 (20 overs) | runs1= [[Irfan Pathan]] 36 (22) | wickets1= [[Jacques Kallis]] 2/20 (4 overs) | score2 = 154/4 (18.4 overs) | runs2= [[Brendon McCullum]] 56 (44) | wickets2= [[Umesh Yadav]] 2/30 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 6 wickets | motm= [[Jacques Kallis]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548357.html Scorecard] | toss= डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match52}} 8 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|pune-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|raja|R}} | venue = [[Pune International Cricket Centre|Subrata Roy Sahara Stadium]], [[Pune]] | score1 = 125/6 (20 overs) | runs1= [[Anustup Majumdar]] 30 (20) | wickets1= [[Shaun Tait]] 3/13 (4 overs) | score2 = 126/3 (16.2 overs) | runs2= [[Shane Watson]] 90[[not out|*]] (51) | wickets2= [[Bhuvneshwar Kumar]] 1/17 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|raja-r}} won by 7 wickets | motm= [[Shane Watson]] (राजस्थान् रायल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548358.html Scorecard] | toss= पुणे वारियर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match53}} 8 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|decc-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|kings|R}} | venue = [[Rajiv Gandhi International Cricket Stadium]], [[Hyderabad, India|Hyderabad]] | score2 = 145/8 (20 overs) | runs2= [[Daniel Harris]] 30 (29) | wickets2= [[David Hussey]] 2/2 (1 over) | score1 = 170/5 (20 overs) | runs1= [[Mandeep Singh]] 75 (48) | wickets1= [[Ashish Reddy]] 2/39 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kings-r}} won by 25 runs | motm= [[Mandeep Singh]] (किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548359.html Scorecard] | toss= डेक्कन् चार्जर्स् won the toss and elected to field. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match54}} 9 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|mumb-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|bang|R}} | venue = [[Wankhede Stadium]], [[मुम्बई]] | score1 = 141/6 (20 overs) | runs1= [[Dinesh Karthik]] 44 (39) | wickets1= [[Harshal Patel|H Patel]], [[Muttiah Muralitharan|Muralitharan]] 2/24 (4 overs) | score2 = 142/1 (18 overs) | runs2= [[Chris Gayle]] 82[[not out|*]] (59) | wickets2= [[Pragyan Ojha]] 1/25 (2 overs) | result = {{Cr-IPL|bang-r}} won by 9 wickets | motm= [[Chris Gayle]] (रायल् चालेञ्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548360.html Scorecard] | toss= रायल् चालेञ्जर्स् won the toss and elected to field. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match55}} 10 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|decc-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|delhi|R}} | venue = [[Rajiv Gandhi International Cricket Stadium]], [[Hyderabad, India|Hyderabad]] | score1 = 187/4 (20 overs) | runs1= [[Shikhar Dhawan]] 84 (49) | wickets1= [[Varun Aaron]] 2/30 (4 overs) | score2 = 193/1 (16.4 overs) | runs2= [[David Warner (cricketer)|David Warner]] 109[[not out|*]] (54)| wickets2= [[Shikhar Dhawan]] 1/27 (2 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 9 wickets | motm= [[David Warner (cricketer)|David Warner]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548329.html Scorecard] | toss= डेक्कन् चार्जर्स् won the toss and elected to bat. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match56}} 10 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|raja-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|chen|R}} | venue = [[Sawai Mansingh Stadium]], [[Jaipur]] | score1 = 126/6 (20 overs) | runs1= [[Brad Hodge]] 33 (28) | wickets1= [[Ben Hilfenhaus]] 2/8 (4 overs) | score2 = 127/6 (18.1 overs) | runs2= [[Suresh Raina]] 23 (17) | wickets2= [[Siddharth Trivedi]] 2/18 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 4 wickets | motm= [[Ben Hilfenhaus]] (Chennai Super Kings) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548361.html Scorecard] | toss= Chennai Super Kings won the toss and elected to field. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match57}} 11 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|pune-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|bang|R}} | venue = [[Pune International Cricket Centre|Subrata Roy Sahara Stadium]], [[Pune]] | score2 = 138/9 (20 overs) | runs2= [[Robin Uthappa]] 38 (23) | wickets2= [[Vinay Kumar]] 3/32 (4 overs) | score1 = 173/3 (20 overs) | runs1= [[Chris Gayle]] 57 (31) | wickets1= [[Angelo Mathews]] 1/14 (3 overs) | result = {{Cr-IPL|bang-r}} won by 35 runs | motm= [[Chris Gayle]] (रायल् चालेञ्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548362.html Scorecard] | toss= पुणे वारियर्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match58}} 12 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|kolk-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|mumb|R}} | venue = [[ईडन् गार्डन्]], [[कोलकाता]] | score2 = 155/4 (20 overs) | runs2= [[Jacques Kallis]] 79 (60) | wickets2= [[Pragyan Ojha]] 1/26 (3 overs) | score1 = 182/1 (20 overs) | runs1= [[Rohit Sharma]] 109[[not out|*]] (60) | wickets1= [[Shakib Al Hasan]] 1/27 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 27 runs | motm= [[Rohit Sharma]] (मुम्बै इण्डियन्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548363.html Scorecard] | toss= मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match59}} 12 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|chen-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|delhi|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score2 = 115/1 (15.2 overs) | runs2= [[Murali Vijay]] 48[[not out|*]] (40) | wickets2= [[Irfan Pathan]] 1/15 (2 overs) | score1 = 114/5 (20 overs) | runs1= [[Yogesh Nagar]] 44[[not out|*]] (47) | wickets1= [[Ben Hilfenhaus]] 3/27 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 9 wickets | motm= [[Ben Hilfenhaus]] (Chennai Super Kings) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548364.html Scorecard] | toss= Chennai Super Kings won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match60}} 13 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|raja-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|pune|R}} | venue = [[Sawai Mansingh Stadium]], [[Jaipur]] | score1 = 170/4 (20 overs) | runs1= [[Ajinkya Rahane]] 61 (47) | wickets1= [[Ashish Nehra]] 3/23 (4 overs) | score2 = 125/9 (20 overs) | runs2= [[Steve Smith (cricketer born 1989)|Steve Smith]] 37 (31) | wickets2= [[Ajit Chandila]] 4/13 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|raja-r}} won by 45 runs | motm= [[Ajit Chandila]] (राजस्थान् रायल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548365.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to bat. | notes = Ajit Chandila gets the first [[hat-trick (cricket)|hat-trick]] of IPL 2012 and ninth overall.<ref>{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-13/news/31689151_1_pune-warriors-jesse-ryder-rajasthan-royals |title=RR vs PWI: राजस्थान् रायल्स् maul Pune Warriors by 45 runs |newspaper=[[The Times of India]] |agency=[[Press Trust of India|PTI]] |date=13 May 2012 09:45 (UTC) |accessdate=15 May 2012 03:28 (UTC) |archive-date=27 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130127170345/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-13/news/31689151_1_pune-warriors-jesse-ryder-rajasthan-royals |deadurl=yes }}</ref> }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match61}} 13 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|kings-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|decc|R}} | venue = [[Punjab Cricket Association Stadium]], [[मोहाली]], [[Chandigarh]] | score1 = 190/4 (20 overs) | runs1= [[Shikhar Dhawan]] 71 (50) | wickets1= [[Azhar Mahmood]] 2/39 (4 overs) | score2 = 194/6 (20 overs) | runs2= [[David Hussey]] 65[[not out|*]] (35) | wickets2= [[Dale Steyn]] 2/26 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kings-r}} won by 4 wickets | motm= [[David Hussey]] (किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548366.html Scorecard] | toss= डेक्कन् चार्जर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match62}} 14 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|bang-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|mumb|R}} | venue = [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]], [[Bangalore]] | score1 = 171/6 (20 overs) | runs1= [[Mayank Agarwal]] 64[[not out|*]] (30) | wickets1= [[Kieron Pollard]] 1/20 (3 overs) | score2 = 173/5 (19.4 overs) | runs2= [[Ambati Rayudu]] 81[[not out|*]] (54) | wickets2= [[Muttiah Muralitharan]] 1/16 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 5 wickets | motm= [[Ambati Rayudu]] (मुम्बै इण्डियन्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548367.html Scorecard] | toss= मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to field. | notes = The match started at 16:50 due to rain, but was not shortened. Also play was stopped for 8 minutes during मुम्बई's chase as one of the light towers stopped working.<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl-2012/news/Rayudu-combines-with-Pollard-to-ruin-Bangalores-day/articleshow/13142207.cms |title=Rayudu combines with Pollard to ruin Bangalore's day |newspaper=[[The Times of India]] |first=Sunil |last=Subbaiah |agency=[[Times News Network|TNN]] |date=14 May 2012 21:04 (UTC) |accessdate=15 May 2012 03:42 (UTC) }}</ref> }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match63}} 14 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kolk-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|chen|R}} | venue = [[ईडन् गार्डन्]], [[कोलकाता]] | score1 = 158/6 (20 overs) | runs1= [[Gautam Gambhir]] 62 (43) | wickets1= [[Shadab Jakati]] 2/26 (4 overs) | score2 = 160/5 (20 overs) | runs2= [[Michael Hussey]] 56 (39)| wickets2= [[Sunil Narine]] 2/14 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 5 wickets | motm= [[Michael Hussey]] (Chennai Super Kings) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548368.html Scorecard] | toss= Chennai Super Kings won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match64}} 15 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|delhi-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|kings|R}} | venue = [[Feroz Shah Kotla]], [[Delhi]] | score2 = 140/5 (19 overs) | runs2= [[Mahela Jayawardene]] 56[[not out|*]] (49) | wickets2= [[Parvinder Awana]] 3/22 (4 overs) | score1 = 136/8 (20 overs) | runs1= [[David Hussey]] 40[[not out|*]] (35) | wickets1= [[Umesh Yadav]] 3/21 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 5 wickets | motm= [[Umesh Yadav]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548369.html Scorecard] | toss= किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match65}} 16 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|mumb-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|kolk|R}} | venue = [[Wankhede Stadium]], [[मुम्बई]] | score1 = 140/7 (20 overs) | runs1= [[Manoj Tiwary]] 41 (43) | wickets1= [[Rudra Pratap Singh]] 2/33 (4 overs) | score2 = 108/10 (19.1 overs) | runs2= [[Sachin Tendulkar]] 27 (24) | wickets2= [[Sunil Narine]] 4/15 (3.1 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 32 runs | motm= [[Sunil Narine]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548370.html Scorecard] | toss= मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match66}} 17 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|kings-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|chen|R}} | venue = [[HPCA Stadium]], [[Dharamsala, Himachal Pradesh|Dharamsala]] | score1 = 120/7 (20 overs) | runs1= [[Dwayne Bravo]] 48 (43) | wickets1= [[Parvinder Awana]] 2/12 (4 overs) | score2 = 123/4 (16.3 overs) | runs2= [[Adam Gilchrist]] 64[[not out|*]] (46) | wickets2= [[Dwayne Bravo]] 2/18 (3 overs) | result = {{Cr-IPL|kings-r}} won by 6 wickets | motm= [[Adam Gilchrist]] (किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548371.html Scorecard] | toss= किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match67}} 17 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|delhi-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|bang|R}} | venue = [[Feroz Shah Kotla]], [[Delhi]] | score1 = 215/1 (20 overs) | runs1= [[Chris Gayle]] 128[[not out|*]] (62) | wickets1= [[Varun Aaron]] 1/38 (4 overs) | score2 = 194/9 (20 overs) | runs2= [[Ross Taylor]] 55 (26) | wickets2= [[Prasanth Parameswaran]] 3/30 (3 overs) | result = {{Cr-IPL|bang-r}} won by 21 runs | motm= [[Chris Gayle]] (रायल् चालेञ्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548372.html Scorecard] | toss= डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match68}} 18 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|decc-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|raja|R}} | venue = [[Rajiv Gandhi International Cricket Stadium]], [[Hyderabad, India|Hyderabad]] | score1 = 126/8 (20 overs) | runs2= [[Rahul Dravid]] 39 (36) | wickets2= [[Dale Steyn]] 2/16 (4 overs) | score2 = 128/5 (18.4 overs) | runs1= [[Akshath Reddy]] 42 (35) | wickets1= [[Siddharth Trivedi]] 2/20 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|decc-r}} won by 5 wickets | motm= [[Dale Steyn]] (डेक्कन् चार्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548373.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match69}} 19 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kings-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|delhi|R}} | venue = [[HPCA Stadium]], [[Dharamsala, Himachal Pradesh|Dharamsala]] | score1 = 141/8 (20 overs) | runs1= [[Siddharth Chitnis]] 38 (32) | wickets1= [[Morne Morkel]] 4/20 (4 overs) | score2 = 145/4 (18.2 overs) | runs2= [[David Warner (cricketer)|David Warner]] 79 (44) | wickets2= [[Ryan Harris (cricketer)|Ryan Harris]] 2/19 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 6 wickets | motm= [[Umesh Yadav]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548374.html Scorecard] | toss= डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match70}} 19 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|pune-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|kolk|R}} | venue = [[Pune International Cricket Centre|Subrata Roy Sahara Stadium]], [[Pune]] | score1 = 136/4 (20 overs) | runs1= [[Shakib Al Hasan]] 42 (30) | wickets2= [[Wayne Parnell]] 2/18 (4 overs) | score2 = 102/8 (20 overs) | runs2= [[Jesse Ryder]] 22 (24) | wickets1= [[Shakib Al Hasan]] 2/18 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 34 runs | motm=[[Shakib Al Hasan]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548375.html Scorecard] | toss= कोल्कत्ता नैट् रैडर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match71}} 20 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|decc-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|bang|R}} | venue = [[Rajiv Gandhi International Cricket Stadium]], [[Hyderabad, India|Hyderabad]] | score1 = 132/7 (20 overs)| runs1= [[JP Duminy]] 74 (53) | wickets1= [[Vinay Kumar]] 3/22 (4 overs) | score2 = 123/9 (20 overs)| runs2= [[Virat Kohli]] 42 (40) | wickets2= [[Dale Steyn]] 3/8 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|decc-r}} won by 9 runs | motm=[[Dale Steyn]] (डेक्कन् चार्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548376.html Scorecard] | toss= रायल् चालेञ्जर्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match72}} 20 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|raja-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|mumb|R}} | venue = [[Sawai Mansingh Stadium]], [[Jaipur]] | score1 = 162/6 (20 overs)| runs1= [[Shane Watson]] 45 (36)| wickets1= [[Dhawal Kulkarni]] 3/18 (4 overs) | score2 = 163/0 (18 overs)| runs2= [[Dwayne Smith]] 87[[Not out|*]] (58)| wickets2= [[Shane Watson]] 0/17 (3 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 10 wickets | motm= [[Dwayne Smith]] (मुम्बै इण्डियन्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548377.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to bat. }} ===Playoff stage=== <!-- When a match is in progress, please change the |result= parameter to {{match in progress}} Do not add information about unfinished innings. Wikipedia is an encyclopedia and does not allow live scoring. See [[Wikipedia:What Wikipedia is not]] and [[Wikipedia:NOTNEWS]] for why it is not allowed. If you see any information about unfnished innings, remove it immediately. --> :''All times local ([[UTC+5:30]])'' ;Qualifier 1 {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match73}} 22 May 2012 | time = 20:00 | daynight = yes | team1 ={{Cr-IPL|delhi|L}} | team2 ={{Cr-IPL|kolk|R}} | venue = [[Pune International Cricket Centre|Subrata Roy Sahara Stadium]], [[Pune]] | score1 = 144/8 (20 overs) | runs1 = [[Mahela Jayawardene]] 40 (33) | wickets1 = [[Sunil Narine|Narine]], [[Jacques Kallis|Kallis]] 2/24 (4 overs) | score2 = 162/4 (20 overs) | runs2 = [[Yusuf Pathan]] 40[[Not out|*]] (21) | wickets2 = [[Pawan Negi]] 1/18 (4 overs) | result ={{Cr-IPL|kolk-r}} won by 18 runs | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548378.html Scorecard] | umpires = [[Billy Doctrove]] and [[Simon Taufel]] | motm = [[Yusuf Pathan]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | toss = कोल्कत्ता नैट् रैडर्स् won the toss and elected to bat. }} ;Eliminator {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match74}} 23 May 2012 | time = 20:00 | daynight = yes | team2 = {{Cr-IPL|mumb|L}} | team1 = {{Cr-IPL|chen|R}} | venue = [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]], [[Bangalore]] | score2 = 149/9 (20 overs) | runs2 = [[Dwayne Smith]] 38 (22) | wickets2 = [[Dwayne Bravo]] 2/10 (3 overs) | score1 = 187/5 (20 overs) | runs1 = [[Mahendra Singh Dhoni]] 51[[Not out|*]] (20) | wickets1 = [[Dhawal Kulkarni]] 3/46 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 38 runs | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548379.html Scorecard] | umpires = [[Billy Bowden]] and [[Kumar Dharmasena]] | motm = [[Mahendra Singh Dhoni]] (Chennai Super Kings) | notes = [[Mahendra Singh Dhoni]] hit [[James Franklin (cricketer)|James Franklin]] for the tournament's biggest six, 112 metres. | toss = मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to field. }} ;Qualifier 2 {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match75}} 25 May 2012 | time = 20:00 | daynight = yes | team2 ={{Cr-IPL|delhi|L}} | team1 = {{Cr-IPL|chen-h|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score1 = 222/5 (20 overs) | runs1 = [[Murali Vijay]] 113 (58) | wickets1 = [[Varun Aaron]] 2/63 (4 overs) | score2 = 136/10 (16.5 overs) | runs2 = [[Mahela Jayawardene]] 55 (38) | wickets2 = [[Ravichandran Ashwin]] 3/23 (3.5 overs) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 86 runs | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548380.html Scorecard] | umpires = [[Billy Doctrove]] and [[Simon Taufel]] | motm = [[Murali Vijay]] (Chennai Super Kings) | toss = डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to field. }} ;Final {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match76}} 27 May 2012 | time = 20:00 | daynight = yes | team1 ={{Cr-IPL|kolk|R}} | team2 = {{Cr-IPL|chen-h|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = Final | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548381.html Scorecard] | umpires = | motm = | toss = }} ==बाह्यसम्पर्कतन्तवः== <references/> [[वर्गः:भारतीयप्रीमियर् लीग्]] [[वर्गः:अन्यभाषालेखाः]] nqqv8top6g2b7cqnn60dd3o3myr3kfs 0 23144 500867 495732 2026-09-26T02:55:55Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500867 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction |type = मण्डलम् |native_name = पुदुक्कोट्टै मण्डलम् |other_name = <!-- Pudhugai --> |nickname = कन्धगपूमि |iucn_category = <!-- for protected areas only --> |state_name = [[तमिऴ्‌नाडु]] |metro = <!-- for neighbourhoods/suburbs only --> |skyline = Pudukottai in Tamil Nadu (India).svg |skyline_caption = |latd = |latm = |lats = |longd= |longm= |longs= |base_map = |locator_position = left |base_map_label = no |inset_map_marker = yes |map_caption = |area_total = 4663 |area_magnitude = |area_rank = |area_total_cite = |area_metro = |area_metro_cite = |altitude = |altitude_cite = |coastline = 42 |climate = |precip = 827 |temp_annual = |temp_winter = 17.8 |temp_summer = 40.9 |destinatione_1 = |direction_1 = |distance_1 = |mode_1 = |destinatione_2 = |direction_2 = |distance_2 = |mode_2 = |destinatione_3 = |direction_3 = |distance_3 = |mode_3 = |capital = <!-- for states/territories/regions only --> |hq = [[पुदुक्कोट्टै]] |largest_city = [[पुदुक्कोट्टै ]] |largest_metro = |nearest_city = [[तिरुचिरापल्लि]], [[तंजावूरु]] |region = |division = |district = पुदुक्कोट्टै मण्डलम् |districts = |taluk_names = पुदुक्कोट्टै, करम्बक्कुडिः, आलङ्गुडिः, अरन्तङ्गिः, तिरुमायम्, पोन्नमरावतिः, गन्धर्वकोट्टै, अवुडैयर्कोविलः, मनमेल्कुडिः, कुलत्तूरुः, इल्लुप्पूरुः |population_total = 1618725 |population_rank = |population_as_of = 2011 |population_total_cite = |author= |title=District Statistical Handbook 2006-2007 Pudukkottai District |url=http://www.pudukkpttai.tn.nic.in/disprogeogra.html |accessdate= |publisher= |pages= |format= |population_density = |population_density_cite = |population_metro = |population_metro_rank = |population_metro_as_of = 2011 |population_metro_cite = |sex_ratio = पुरुष-50%/स्त्री-50% |literacy = 80% |literacy_male = 80% |literacy_female = 65% |official_languages = [[तमिळ्]], [[आङ्ग्लभाषा]] |leader_title_1 = Collector & District Magistrate |leader_name_1 = बि। महेश्वरी,IAS |leader_title_2 = |leader_name_2 = |leader_title_3 = |leader_name_3 = |established_title = पुदुक्कोट्टै |established_date = 14th जनवरी 1974 |legislature_type = निर्वाचितम् |legislature_strength = |parliament_const = 0 |assembly_const = 6 |planning_agency = |civic_agency = |corp_zone = |corp_ward = |jurisdiction_title_1 = |jurisdiction_name_1 = |jurisdiction_title_2 = |jurisdiction_name_2 = |jurisdiction_title_3 = |jurisdiction_name_3 = |blank_title_1 = Central location: |blank_value_1 = {{coord|10|15|N|78|55|E}} |blank_title_2 = |blank_value_2 = |abbreviation = <!-- ISO 3166-2 --> |area_telephone = 04322 |postal_code = 622xxx |unlocode = |vehicle_code_range = TN-55 |website = pudukkottai.nic.in/ |website_caption = Official website of District Collectorate, Pudukkottai |portal = |footnotes = |seal = |seal_size = |seal_caption = |coord_title = <!-- yes/no --> |autocat = <!-- yes/no --> }} पुदुक्कोट्टैमण्डलं (Pudukkottai District) (तमिऴ्:புதுக்கோட்டைமாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं पुदुक्कोट्टैनगरम् । तमिऴ्भाषायां इदं मण्डलं पुदुगै इति प्रसिद्धम् अस्ति । ==भौगोलिकम् == पुदुक्कोट्टैमण्डलस्य विस्तारः ४६६३ चतुरश्रकिलोमीटर् । अत्र ४२ किलोमीटर् दीर्घं समुद्रतीरम् अस्ति । अस्य ईशान्यदिशि पूर्वदिशि च तञ्जावूरुमण्डलम्, आग्नेयदिशि प्राक् जलसङ्क्रमः, नैर्ऋत्ये रामनाथपुरमण्डलं तथा शिवगङ्गामण्डलम्, पश्चिमवायव्यदिशयोः तिरुचिराप्पळ्ळिमण्डलं च अस्ति । ==इतिहासः== ऐतिहासिककालाद् अपि प्राक् अस्मिन् प्रदेशे जनवसतिः आसीद् इति अत्र दृष्टैः पुरातनावशेषैः ज्ञायते । भिन्नेषु कालेषु अत्र पाण्ड्यानां, चोळानां, पल्लवानां, होय्सळानां, विजयनगरराजानां, मधुरैनायकानां च प्रशासनम् आसीत् । अतः अत्रत्ये सामाजिकजीवने, संस्कृतौ, वाणिज्ये, उद्यमेषु सर्वेषाम् एतेषां प्रभावः दृश्यते । तमिऴ्भाषायाः अतिप्राचीने सङ्गमसाहित्ये अस्य मण्डलस्य केषाञ्चन प्रदेशानाम् उल्लेखः अस्ति । पुरनानूरौ तिरुमायम् उपमण्डलस्य ओलियमङ्गलम् ‘ओल्लैयूरु’ इति उच्यते । इदं कवेः ओल्लैयूरु किलन् मकन् पेरुञ्चत्तानस्य ओल्लैयूरु तन्दबुधपाण्ड्यस्य च जन्मस्थलम् । अगनानूरौ अपि ओल्लैयूरोः उल्लेखः अस्ति । इदं नगरं पाण्ड्यकाले प्रामुख्यम् अभजत । सङ्गमकाले अस्मिन् मण्डले पाण्ड्यानां प्रशासनम् आसीत् । उत्तरसीमायां केचन भागाः उरयूरुचोळानां प्रशासने आसन् । अत्र सामुद्रवाणिज्यम् अपि अभिवृद्धम् आसीत् । आलङ्गुडि उपमण्डलस्य करुक्ककुरिच्चौ ५०० तः अधिकानि रोमन् सुवर्णनाणकानि रजतनाणकानि च लब्धानि । चतुर्थशतकस्य अन्त्यात् षष्ठशतकस्य अन्तिमपादपर्यन्तं कलभ्राः इमं प्रदेशं शासितवन्तः । ५९० तमे वर्षे कडुङ्गोनपाण्ड्येन कलभ्राः पराजिताः । पाण्ड्यराजानां शासनानि अस्मिन् मण्डले कुडुमियन्मलै, तिरुगोकर्णं, सित्तन्नवासल् इत्यादिषु प्रदेशेषु लब्धाः सन्ति । पुदुक्कोट्टैनगरात् प्रवहन्ती वेल्लार् नदी प्राचीनकाले चोळराज्यस्य पाण्ड्यराज्यस्य च सीमाभूता आसीत् । तस्याः उत्तरभागः कोनाडु इति , दक्षिणभागश्च कानाडु इति ख्यातः आसीत् । नन्दिवर्मणः (७३०-७९६) कालात् अस्मिन् मण्डले पल्लवानां शासनम् आरब्धम् । पल्लवानां पाण्ड्यानां च शासनसमये अत्र तमिऴ् भक्तिसम्प्रदायस्य उगमः आसीत् । तेवारेषु अस्य मण्डलस्य अनेकेषां देवालयानाम् उल्लेखः दृश्यते । नायन्मारेषु त्रयः एतन्मण्डलाभिजाताः – कोडुम्बलूरोः इडङ्गलिनायनारः, देवरमलैप्रदेशस्य पेरुमिऴलै कुरुम्बनायनारः, मनमेल्गुडेः कुलच्चिरैनायनारः च । एकादशशतकपर्यन्तं जैनधर्मः अत्र बहुभिः अनुष्ठितः आसीत् । अतः मण्डले बहूनि जैनधर्मसम्बद्धानि स्थलानि सन्ति । कोट्टैपट्टिने, करूरौ च बौद्धविग्रहाः अपि सन्ति । नवमशतके तञ्जावूरौ प्रशासनम् आरब्धवन्तः चोळाः इमं प्रदेशम् अपि स्वायत्तीकृतवन्तः । प्रथमस्य परान्तकस्य (९०७-९५५) काले चोळाः सम्पूर्णं पाण्ड्यराज्यं जितवन्तः । तृतीयकुलोत्तुङ्गस्य कालपर्यन्तम् (११७८-१२१८) अयं प्रदेशः चोळानाम् अधीनम् आसीत् । ततः पुनः अत्र पाण्ड्यानां प्रशासनम् आरब्धम् । जातवर्मसुन्दरपाण्ड्यस्य जातवर्मवीरपाण्ड्यस्य च युगलराज्यभारे इदं मण्डलं समृद्धिं प्राप्नोत् । देहलीसुल्तानस्य अलावुद्दिन् खिल्जेः सेनानीः मलिककाफ़रः पाण्ड्यदेशम् आक्रम्य मधुरैनगरे सुल्तानानां प्रशासनम् आरब्धवान् । प्रायः ७५ वर्षाणि यावत् अस्मिन् मण्डले मधुरैसुल्तानानां प्रशासनम् आसीत् । ततः [[१३७१]] तमे वर्षे विजयनगरसाम्राज्यस्य कुमारकम्पणः मधुरैसुल्तानान् पराजितवान् । विजयनगरस्य अधीनत्वेन अनेके प्रादेशिकाः अधिराजाः अत्र प्रभाविनः आसन् । सप्तदशशतकस्य अन्ते पुदुक्कोट्टै तोण्डैमानाः बलिष्ठाः अभवन् । ततः आरभ्य [[१९४७]] तमे वर्षे स्वान्तन्त्र्यप्राप्तिपर्यन्तं ते एव अस्मिन् प्रदेशे प्रशासनं कृतवन्तः । ब्रिटिशानां शासनकाले मद्रास् सर्वकारस्य अधीनतया पञ्च राजकुमारप्रान्ताः आसन्। तेषु पुदुक्कोट्टै अपि अन्यतमम् । तोण्डैमानाः हैदरालि, टिपूसुल्तानयोः विरुद्धं प्रवृत्ते युद्धे ब्रिटिशानां साहाय्यं कृतवन्तः । अतः ब्रिटिशाः पुदुक्कोट्टैमण्डलं तेषाम् एव राज्यभारे स्थापितवन्तः । अष्टादशशतकस्य अन्त्यपर्यन्तम् अयं प्रदेशः ‘तोण्डैमानराज्यम्’ इत्येव प्रसिद्धः आसीत् । स्वातन्त्र्यानन्तरं [[१९७४]] तमवर्षस्य जनवरीमासस्य १४ दिनाङ्के पूर्वतनतिरुचिरापळ्ळिमण्डलस्य पुदुक्कोट्टैविभागं, तञ्जावूरुमण्डलस्य कांश्चन भागान् च योजयित्वा पुदुक्कोट्टैमण्डलं निर्मितम् । ==जनसंख्या== [[२०११]] वर्षस्य जनगणनानुगुणं पुदुक्कोट्टैमण्डलस्य जनसंख्या १,६१८,७२५ अस्ति । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य ३०९ तमं स्थानम् । अत्र जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ३४८ (९०० प्रतिचतुरश्रमैल्) । [[२००१-२०११]] दशके जनसंख्यावृद्धिः १०.९% आसीत् । अस्य मण्डलस्य पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१०१५, साक्षरताप्रमाणं च ७७.७६% अस्ति । ==उपमण्डलानि== पुदुक्कोट्टैमण्डले एकादश उपमण्डलानि सन्ति * पुदुक्कोट्टै * करम्बक्कुडिः * आलङ्गुडिः * अरन्तङ्गिः * तिरुमायम् * पोन्नमरावतिः * गन्धर्वकोट्टै * अवुडैयर्कोविलः * मनमेल्कुडिः * कुलत्तूरुः * इल्लुप्पूरुः ==वीक्षणीयस्थलानि== ===चित्तन्नवासलः=== पुदुक्कोट्टैनगरात् १६ किलोमीटर् दूरे विद्यमानं जैनानां प्राचीनं वासस्थलम् इदम् । अत्र गुहान्तर्गतदेवालये अजन्तासदृशानि चित्राणि दृश्यन्ते । अत्र ब्राह्मीलिप्यां क्रिस्तपूर्वद्वितीयशतकस्य शिलाशासनम् अपि अस्ति । अयं गुहादेवालयः पाण्ड्यैः क्रिस्तीये नवमशतके शोधितः, कलाभिः अलङ्कृतः च । देवालयस्य अर्धमण्डपे जैनतीर्थङ्कराणां मूर्तयः दृश्यन्ते । ===कुडुबलूरुः=== अयं ग्रामः पुदुक्कोट्टैतः ३६ किलोमीटर् दूरे अस्ति । तमिऴ्भाषायाः प्राचीनकाव्ये शिलप्पदिकारे अस्य उल्लेखः अस्ति । अत्र विद्यमानः प्राचीनतमः चोळदेवालयः ’मूवर्कोयिल्’ (देवालयत्रयम्) इति प्रसिद्धः । तेषु सम्प्रति द्वौ देवालयौ एव अवशिष्टौ । एते देवालयाः क्रिस्तीये दशमशतके विक्रमकेसरिणा निर्मिताः । चोळानां शिल्पकलावैभवः अत्र द्रष्टुं शक्यः । ===तिरुमायम्=== अत्र [[१६८७]] तमे वर्षे रामनाथपुरस्य सेतुपतिना निर्मितः ४० एकर् विस्तीर्णः दुर्गः अस्ति । सत्यगिरीश्वरनाम्ना शिवस्य, तथा सत्यमूर्तिनाम्ना विष्णोः गुहादेवालयौ अत्र स्तः । ===कुडुमियन्मलै=== अयं गिरिः पुदुक्कोट्टैतः २० किलोमीटर् दूरे अस्ति । अत्र होय्सळकालस्य बृहत् गुहादेवालयः अस्ति । अत्रत्यः आराध्यदेवः शिखागिरीश्वरः । अस्मिन् देवालये सुन्दराणि शिल्पानि सन्ति । ===विरलिमलै=== तिरुचिरापळ्ळितः ३० किलोमीटर् दूरे विद्यमाने अस्मिन् पर्वते सुब्रह्मण्यस्य देवालयः अस्ति । अत्रैव मयूराणं संरक्षणधाम अपि अस्ति । आवूरुः – अत्र [[१५४७]] तमे वर्षे फ़ादर् जान् वेनान्षियस् बौचेटेन निर्मितः क्रैस्तदेवतागारः अस्ति । अत्रैव [[१७४७]] तमे वर्षे नूतनः रोमन् काथोलिक् क्रैस्तदेवालयः निर्मितः । ===तिरुगोकर्णः=== अत्र क्रिस्तीये नवमशतके पाण्ड्यराजेन निर्मितः श्रीगोकर्णेश्वर बृहदम्बामन्दिरम् अस्ति । पुदुक्कोट्टैवस्तुसङ्ग्रहालयः अपि तिरुगोकर्णे अस्ति । अत्र भूगर्भशास्त्रं, प्राणिशास्त्रं, चित्रकला, पुरातत्त्वशास्त्रं, मानवशास्त्रं, नाणकाध्ययनं, अर्थशास्त्रं, सस्यशास्त्रसम्बद्धानि अमूल्यवस्तूनि दृश्यन्ते । पळ्ळिवासलः – पुदुक्कोट्टै मधुरैराजमार्गे विद्यमानम् इदं इस्लामधर्मस्य पवित्रक्षेत्रम् । कट्टुबाबा इति प्रसिद्धस्य बाबा फ़क्रुद्दीनस्य स्मारकम् अत्र दृश्यते । रबियुल् अहिर् मासे अत्र वार्षकः उत्सवः (उरस्) भवति । ===अवुडैयर्कोविल्=== अस्य मण्डलस्य वैभवपूर्णेषु देवालयेषु अस्य आत्मनाथदेवालयस्य अग्रस्थानम् । अयं देवालयः बृहतीभिः शिलामूर्तिभिः पूरितः अस्ति । शिलाशासनेषु अयं देवालयः ’तिरुप्पेरुन्दुरै’ इति उच्यते । शैवसता माणिक्कवासगरेण सम्बद्धः अयं देवालयः । शैवानां पवित्रग्रन्थः’तिरुवासगं’ माणिक्कवासगरेण अत्रैव विरचितः । अस्य विशेषः यत् देवः अत्र निर्गुणरूपेण आराध्यते । गर्भगृहे कापि मूर्तिः नास्ति । माणिक्कवासगरस्य मूर्तिः एव देवालयस्य उत्सवमूर्तिः । इदं क्षेत्रं पुदुक्कोट्टैतः ४९ किलोमीटर् दूरे अस्ति । == बाह्यसम्पर्काः == {{commons category|Pudukkottai district}} *[http://pudukkottai.nic.in Pudukkottai District] *[http://pudukkottai.pbwiki.com Pudukkottai Wiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080317114845/http://pudukkottai.pbwiki.com/ |date=2008-03-17 }} *[http://pudukkottai.nic.in/history.htm Pudukkottai History] *[http://groups.yahoo.com/group/pudukkottai Pudukkottai discussion forum] *[https://web.archive.org/web/20110725115759/http://www.alllocale.com/group/pudukkottai AllLocale.com Website for every neighbourhood in Tamil Nadu and Pudukkottai] == टिप्पणी == {{reflist}} {{Geographic location |Centre = पुदुक्कोट्टैमण्डलम् |North = [[तिरुचिरापल्लि मण्डलम्]] |Northeast = [[तन्जावूरुमण्डलम्]] |East = |Southeast = ''[[पाल्क् स्त्रैट्]]'' |South = |Southwest = [[रामनाथपुरम् मण्डलम्]] |West = [[शिवगङ्गा मण्डलम्]] |Northwest = }} {{तमिळनाडु मण्डलाः}} [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] hoio2xoa5ypbyv4c3k17h58nlz2hj6f 0 23534 500892 487706 2026-09-26T04:46:03Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500892 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction |type = मण्डलम् |native_name = शिवगङ्गामण्डलम् |other_name = சிவகங்கை மாவட்டம் |nickname = |iucn_category = <!-- for protected areas only --> |state_name = तमिळ् नाडु |metro = <!-- for neighbourhoods/suburbs only --> |skyline = Sivaganga in Tamil Nadu (India).svg |skyline_caption = |latd = 9 |latm = 43 |lats = 0 |longd= 78 |longm= 49 |longs= 0 |base_map = |locator_position = left |base_map_label = no |inset_map_marker = yes |map_caption = |area_total = 4189 |area_magnitude = |area_rank = |area_total_cite = |area_metro = |area_metro_cite = |altitude = |altitude_cite = |coastline = |climate = |precip = 875.2 |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |destinatione_1 = |direction_1 = |distance_1 = |mode_1 = |destinatione_2 = |direction_2 = |distance_2 = |mode_2 = |destinatione_3 = |direction_3 = |distance_3 = |mode_3 = |capital = <!-- for states/territories/regions only --> |hq = शिवगङ्गानगरम् |largest_city = करैकुडि |largest_metro = |nearest_city = |region = |division = |district = शिवगङ्गामण्डलम् |districts = |taluk_names = [[शिवगङ्गामण्डलम् ]], [[देवकोट्टै]] |population_total = 1341250 |population_rank = |population_as_of = 2011 |population_total_cite =<ref>{{cite web |title=2011 Census of India |date=16 April 2011 |author= |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_tamilnadu.html |publisher= Indian government |pages= |format=Excel}}</ref> |population_density = 274.7 |population_density_cite = |population_metro = |population_metro_rank = |population_metro_as_of = |population_metro_cite = |sex_ratio = पु-49%/स्त्री-51% |literacy = 52.5% |literacy_male = |literacy_female = |official_languages = [[तमिळ्]] |leader_title_1 = Collector & District Magistrate |leader_name_1 = वि। राजारमन्, IAS |leader_title_2 = |leader_name_2 = |leader_title_3 = |leader_name_3 = |established_title = |established_date = |legislature_type = |legislature_strength = |parliament_const = |assembly_const = |planning_agency = |civic_agency = |corp_zone = |corp_ward = |jurisdiction_title_1 = |jurisdiction_name_1 = |jurisdiction_title_2 = |jurisdiction_name_2 = |jurisdiction_title_3 = |jurisdiction_name_3 = |blank_title_1 = |blank_value_1 = |blank_title_2 = |blank_value_2 = |abbreviation = <!-- ISO 3166-2 --> |area_telephone = 04575 |postal_code = 630561 |unlocode = |vehicle_code_range = TN-63 <ref>[http://www.tn.gov.in/sta/a2.pdf www.tn.gov.in/sta/a2.pdf]</ref> |website = www.sivaganga.tn.nic.in/ |website_caption = Official website of District Collectorate, Sivaganga |portal = |footnotes = |seal = |seal_size = |seal_caption = |coord_title = <!-- yes/no --> |autocat = <!-- yes/no --> }} '''शिवगङ्गामण्डलम्''' (Sivaganga District) ({{lang-ta|சிவகங்கை மாவட்டம்}}) (तमिऴ्:சிவகங்கைமாவட்டம்) शिवगङ्गामण्डलं दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं शिवगङ्गानगरम् । ==भौगोलिकम्== अस्य मण्डलस्य विस्तारः ४१८९ चतुरश्रकिलोमीटर् । अस्य ईशान्यदिशे पुदुक्कोट्टैमण्डलम्, उत्तरे तिरुच्चिराप्पळ्ळिमण्डलम्, आग्नेये रामनाथपुरमण्डलं, नैर्ऋत्ये विरुदुनगरमण्डलं, पश्चिमे मधुरैमण्डलं च अस्ति । ==इतिहासः== शिवगङ्गामण्डलं [[१९८५]] तमवर्षस्य मार्च् मासस्य पञ्चदशदिनाङ्के रामनाथपुरमण्डलात् पृथक्कृतम् । ==जनसंख्या== [[२०११]] तमवर्षस्य जनगणनानुगुणं शिवगङ्गामण्डलस्य जनसंख्या १,३४१,२५० । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य ३६० तमं स्थानम् । अत्र जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ३२४ (८४० प्रतिचतुरश्रमैल्) अस्ति । [[२००१-२०११]] दशके जनसंख्यायाः वृद्धेः प्रमाणं १६.०९% आसीत् । अस्मिन् मण्डले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१००० अस्ति, साक्षरताप्रमाणं च ८०.४६% । ==उपमण्डलानि== शिवगङ्गामण्डले षट् उपमण्डलानि सन्ति। तानि - :१. शिवगङ्गा :२. मनमधुरै :३. इलयङ्कुडिः :४. देवकोट्टै :५. कारैकुडिः :६. तिरुप्पत्तूरुः ==कृषिः वाणिज्यं च== [[२००६]] तमे वर्षे केन्द्रसर्वकारस्य पञ्चायती राज् सचिवालयेन निर्दिष्टेषु देशस्य २५० अतिदीनमण्डलेषु शिवगङ्गा अपि परिगणिता। सम्प्रति, तमिऴ्‌नाडुराज्यस्य षट् मण्डलानि सर्वकारस्य दीनप्रदेशसहायधनयोजनया (Backward Regions Grant Fund Programme) साहाय्यं लभमानाः सन्ति। तेषु शिवगङ्गा अन्यतमा । अस्य मण्डलस्य ७२.८% जनाः कृषिकार्यम् अवलम्बन्ते । अस्य मण्डलस्य प्रमुखं सस्यं तण्डुलः । मण्डले प्रायेण सर्वत्र लोहितमृत्तिका दृश्यते । अत्र रुह्यमानानि अन्यानि सस्यानि इक्षुखण्डः, कलायः, इत्यादयः । शिवगङ्गायां शक्तिशर्कराकार्यागारम् अस्ति, यत्र प्रतिदिनं ५००० टन् परिमिता शर्करा उत्पाद्यते । सहस्राधिकाः जनाः अत्र उद्योगं प्राप्नुवन्ति । ==वीक्षणीयस्थलानि== ===वेत्तन्ङ्गुडिपक्षिधाम=== इदं पक्षिधाम तिरुप्पत्तूरोः समीपे अस्ति । अत्र विदेशेभ्यः बहवः पक्षिणः आगच्छन्ति । वैट् ऐबिस्, एषियन् ओपन्बिल् स्टार्क्, नैट् हेरान् इत्येते सुदूरात् अत्र आगच्छन्तः प्रमुखाः पक्षिप्रभेदाः । एतदतिरिच्य विनाशसन्निहिताः पक्षिप्रभेदाः अपि बहवः अत्र दृश्यन्ते। यथा पैण्टेड् स्टार्ज्, ग्रे हेरान्, डार्टर्, लिटल् कार्मोरण्ट्, लिटल् एग्रेट्, इण्टर्मीडियट् एग्रेट्, काटल् एग्रेट्, कामन् टील्, स्पाट्‌बिल्, पिन्टैल्, फ़्लेमिङ्गो इत्यादयः । नवेम्बर् मासतः फ़ेब्रवरीमासपर्यन्तं इदं पक्षिधाम वीक्षणीयं भवति । ===चेट्टिनाडु=== इदं नाट्टुकोट्टै चेट्टियारसमुदायस्य मूलस्थानम् । अस्य समुदायस्य जनाः वित्तकोशोद्यमे, वाणिज्ये च सफलाः सन्ति । अतिकटुः चेट्टिनाडुपाकः बहुप्रसिद्धः । पुरातनानि चेट्टियाराणां भवनानि अतिविशालानि, सुन्दराणि, कलात्मकतया निर्मितानि च सन्ति । पाण्ड्यकालस्य केचन देवालयाः अपि अत्र दृश्यन्ते । तिरुगोष्ठियूरुनि विद्यमानः कर्पगविनायकदेवालयः, श्रीसौमिनारायणपेरुमाळ् देवालयः च प्रसिद्धौ । ===पञ्चभूतेश्वरम्=== इदं मनमधुरैतः ५ किलोमीटर् दूरे परमकुडिमार्गे अस्ति । श्रीरामः अनेन मार्गेण लङ्कां गतवान् इति प्रतीतिः । अत्र श्रीमहापञ्चमुखप्रत्यङ्गिरादेव्याः शिलादेवालयः अस्ति । अस्य देवालयस्य विस्तारः ५.५ एकर्‌परिमितः । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.sivagangaionline.in/ Lates information of sivagangai district] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101223210058/http://www.sivagangaionline.in/ |date=2010-12-23 }} *[http://www.sivagangaipages.com/ Sivagangai District Latest News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104192531/http://sivagangaipages.com/ |date=2014-01-04 }} *[http://www.ypages.sivagangaipages.com/ Sivagangai District Yellow Pages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100430134322/http://www.ypages.sivagangaipages.com/ |date=2010-04-30 }} *[http://www.sivaganga.tn.nic.in/ Sivaganga District] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060811024857/http://www.sivaganga.tn.nic.in/ |date=2006-08-11 }} *[https://web.archive.org/web/20120923020851/http://www.alllocale.com/group/sivaganga AllLocale.com Website for every neighbourhood in Tamil Nadu and Sivaganga] ==लक्षणम्== {{reflist}} {{Geographic location |Centre = शिवगङ्गामण्डलम् |North = तिरुचिरापल्लिमण्डलम् |Northeast = पुदुक्कोटै मण्डलम् |East = |Southeast = [[रामनाथपुरमण्डलम्]] |South = |Southwest = विरुधुनगरमण्डलम् |West = [[मधुरैमण्डलम्]] |Northwest = }} <references/> [[वर्गः:तमिळनाडुराज्यस्य मण्डलानि]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] hv8ygln3ymhzrkdoki3indog3ljucoh 0 23597 500853 487694 2026-09-26T01:58:00Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500853 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction |type = मण्डलम् |native_name = तञ्जावूरुमण्डलम् |other_name = தஞ்சாவூர் மாவட்டம் |nickname = |iucn_category = <!-- for protected areas only --> |state_name = तमिळ्नाडु |metro = <!-- for neighbourhoods/suburbs only --> |skyline = Thanjavur city.jpg |skyline_caption = तञ्जावूरुदेवालयम् |latd = 10 | latm = 47 | lats = 8.16 |longd = 79 | longm = 8 | longs = 24.36 |base_map = Thanjavur in Tamil Nadu (India).svg |locator_position = left |base_map_label = no |inset_map_marker = yes |map_caption = |area_total = |area_magnitude = |area_rank = |area_total_cite = |area_metro = |area_metro_cite = |altitude = |altitude_cite = |coastline = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |destinatione_1 = |direction_1 = |distance_1 = |mode_1 = |destinatione_2 = |direction_2 = |distance_2 = |mode_2 = |destinatione_3 = |direction_3 = |distance_3 = |mode_3 = |capital = <!-- for states/territories/regions only --> |hq = [[तञ्जावूरु]] |largest_city = |largest_metro = |nearest_city = |region = |division = |district = |districts = |taluk_names = [[कुम्भकोणम्]], [[ओरतनाडुः]], [[पापनाशम्]], [[पट्टुकोट्टै]], [[पेरवुरनिः]], [[तञ्जावूरुः]],[[तिरुवैयारुः]], [[तिरुविडैमरुदूरुः]] |population_total = |population_rank = |population_as_of = 2011 |population_total_cite =<ref>{{cite web |title= |date= |author= |url= |publisher= |pages= |format=Excel}}</ref> |population_density = |population_density_cite = |population_Urban = |population_metro_rank = |population_metro_as_of = |population_metro_cite = |sex_ratio = |literacy = |literacy_male = |literacy_female = |official_languages = [[तमिळ् भाषा|तमिळ्]] |leader_title_1 = |leader_name_1 = के। भास्करन्, IAS |leader_title_2 = |leader_name_2 = |leader_title_3 = |leader_name_3 = |established_title = |established_date = |legislature_type = |legislature_strength = |parliament_const = |assembly_const = |planning_agency = |civic_agency = |corp_zone = |corp_ward = |jurisdiction_title_1 = |jurisdiction_name_1 = |jurisdiction_title_2 = |jurisdiction_name_2 = |jurisdiction_title_3 = |jurisdiction_name_3 = |blank_title_1 = Central location: |blank_value_1 = {{coord|10|47|N|79|8|E}} |blank_title_2 = |blank_value_2 = |abbreviation = <!-- ISO 3166-2 --> |area_telephone = 04362 |postal_code = 613xxx |unlocode = |vehicle_code_range = TN-49<ref>[http://www.tn.gov.in/sta/a2.pdf www.tn.gov.in]</ref> |website = Thanjavur.nic.in/ |website_caption = Official website of Thanjavur District |portal = |footnotes = |seal = |seal_size = |seal_caption = |coord_title = <!-- yes/no --> |autocat = <!-- yes/no --> }} तञ्जावूरुमण्डलं (Thanjavur District) (तमिऴ्:தஞ்சாவூர்மாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य [[तमिळ्नाडु| तमिऴ्नाडुराज्यस्य]] ३२ मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं तञ्जावूरुपत्तनम् । ==भौगोलिकम्== तञ्जावूरुमण्डलं [[तमिऴ्‌नाडु|तमिऴ्नाडुराज्यस्य]] मध्यभागे वर्तते । अस्य विस्तारः ३४७७ चतुरश्रकिलोमीटर् । अस्य ईशान्यदिशि [[नागपट्टिणमण्डलं]], पूर्वस्यां दिशि [[तिरुवारूरुमण्डलं]], दक्षिणे बङ्गालसमुद्रस्य पाक् जलसङ्क्रमः, पश्चिमे [[पुदुक्कोट्टैमण्डलम्]], उत्तरे कोल्लिडं नदी च अस्ति । नद्याः अपरस्मिन् पार्श्वे [[तिरुच्चिराप्पळ्ळि|तिरुच्चिराप्पळ्ळिमण्डलम्]], [[पेरम्बलूर् मण्डलम्|पेरम्बलूरुमण्डले]] स्तः । ==जनसंख्या== [[२०११]] तमे वर्षे जनगणनानुगुणं तञ्जावूरुमण्डलस्य जनसंख्या २,४०२,७८१ अस्ति। जनसंख्यादृष्ट्या [[भारतम्|भारतस्य]] ६४० मण्डलेषु अस्य मण्डलस्य १८५ तमं स्थानम् । मण्डले जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ६९१ (१,७९० प्रतिचतुरस्शमैल्) अस्ति । [[२००१-२०११]] दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं ८.४२% आसीत् । तञ्जावूरुमण्डाले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१०३१, साक्षरताप्रमाणं च ८२.७२% अस्ति। ==उपमण्डलानि== तञ्जावूरुमण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि - :१. कुम्भकोणम् :२. ओरतनाडुः :३. पापनाशम् :४. पट्टुकोट्टै :५. पेरवुरनिः :६. तञ्जावूरुः :७. तिरुवैयारुः :८. तिरुविडैमरुदूरुः ==कृषिः वाणिज्यं च== इदं मण्डलं [[कावेरीनदी|कावेरीनद्याः]] तीरप्रदेशे वर्तते । अतः अस्मिन् राज्ये फलवत्तमः प्रदेशः अयम् । अत्र तण्डुलः अत्यधिकप्रमाणे उत्पाद्यते । अतः इदं मण्डलं राज्यस्य तण्डुलपात्रम् इत्येव विख्यातम् । कावेरी नदी, तस्याः उपनद्यः च कृष्यर्थं जलं प्रयच्छन्ति । तण्डुलम् अतिरिच्य नारिकेलः, इक्षुखण्डश्च अत्र अधिकप्रमाणे रुह्यते । तमिऴ्नाडु राज्ये नारिकेलस्य अधिकतमम् उत्पादनं तञ्जावूरुमण्डले एव भवति । ==वीक्षणीयस्थलानि== [[Image:Brihadeeswara.jpg|thumb|200px|right|बृहदीश्वरदेवालयः]] ===बृहदीश्वरदेवालयः=== तञ्जावूरुपत्तने विद्यमानः परमेश्वरस्य अयं देवालयः चोळराजेन प्रथमराजराजेन निर्मितः । अयं देवालयः चोळानां शिल्पकलाशैल्याः अत्युत्तमम् उदाहरणम् । युनेस्कोद्वारा अयं देवालयः विश्वपरम्परास्मारकत्वेन अभिज्ञातः । अस्य देवालयस्य गोपुरं ६४.८ मीटर् उन्नतम् अस्ति । गर्भगृहे ४ मीटर् उन्नतं महालिङ्गम् अस्ति । ५.९४ मीटर् दीर्घा नन्दिनः एकशिलामूर्तिः अपि अत्र विराजते । इयं मूर्तिः भारतस्य बृहत्तमेषु नन्दिविग्रहेषु द्वितीया । देवालयस्य अन्तर्भित्तिषु चोळकालस्य चित्राणि चित्रितानि सन्ति । ===तञ्जावूरुराजभवनम्=== इदं राजभवनं बृहदीश्वरदेवालयात् एककिलोमीटर्‌ दूरे अस्ति । भवनं परितः बृहत्यः दुर्गभित्तयः सन्ति । इदं भवनं चतुर्दशशतके नायकैः मराठैः च निर्मितम् । मराठराजपरिवारः अत्र वसति । राजपरिवारस्य आराध्यदेवस्य चन्द्रमौलीश्वरस्य देवालयः भवनस्य अन्तः अस्ति । ===कलासङ्ग्रहालयः=== तञ्जावूरुनगरे विद्यमाने अस्मिन् कलासङ्ग्रहालये विशिष्टाः कांस्यमूर्तयः, शिलाशिल्पानि, कलाकृतयः च सन्ति । हिन्दूदेवताभिः पुराणैः च सम्बद्धाः बहवः कलाकृतयः अत्र द्रष्टुं शक्याः । ऐतिहासिकदृष्ट्या अयं सङ्ग्रहः अमूल्यः । ===सरस्वतीमहलग्रन्थालयः=== तञ्जावूरुमहाराजस्य सरफोजेः अयं ग्रन्थालयः मध्यकालिकग्रन्थानां सङ्ग्रहवत्सु ग्रन्थालयेषु प्रमुखः, विश्वप्रसिद्धः च । नायकानां मराठानां च वंशस्थैः अयं ग्रन्थालयः संरक्षितः । अत्र कलासंस्कृतिसाहित्यसम्बद्धाः ताडग्रन्थाः, पुस्तकानि, भूपटानि, चित्राणि च सन्ति । अयं ग्रन्थालयः [[१९१८]] तमे वर्षे सार्वजनिकः कृतः । ===राजराजमणिमण्डपः=== अयं तञ्जावूरुनगरस्य दक्षिणभागे अस्ति । [[१९९५]] तमे वर्षे अष्टमस्य तमिऴ् सम्मेलनस्य सन्दर्भे अयं निर्मितः । अस्मिन् मणिमण्डपे वस्तुसङ्ग्रहालयः अपि अस्ति । ===शिवगङ्गातडागः=== अयं तडागः बृहदीश्वरदेवालयस्य वायव्यभित्तेः बहिः अस्ति । एतं तडागं परितः बृहत्यः भित्तयः सन्ति । अस्य जलं बहु मधुरम् इति विख्यातम् । ===तिरुक्करुगावूरुः=== तञ्जावूरुनगरात् २० किलोमीटर् दूरे ईशान्यदिशि कावेर्याः उपनद्याः वेट्टारुनद्याः तीरे इदं क्षेत्रम् अस्ति । अत्र अरुळमिगुमुल्लैवननाथस्य गर्भरक्षाम्बिकायाः च मन्दिरे स्तः । शिवभक्ताभ्यां तिरुज्ञानसम्बन्धर् तिरुनावुक्करसर्भ्याम् एते देवते उद्दिश्य अनेके उल्लेखाः कृताः । ===पट्टीश्वरम्=== अयं ग्रामः कुम्भकोणस्य समीपे अस्ति । अत्र दुर्गादेव्याः देवालयः अस्ति । इयं दुर्गा चोळानां आराध्यदेवी आसीत् । अस्याः अनुग्रहेण एव चोळाः १००० शिवलिङ्गानि स्थापयितुं समर्थाः इति प्रतीतिः । ===मनोरः=== राजा सर्फ़ोजिः [[१८१४]] तमे वर्षे नेपोलियनस्य विरुद्धं ब्रिटिशानां विजयस्य स्मरणार्थम् इदम् अष्टस्तरीयं नगरं निर्मितवान् । इदं तञ्जावूरुमण्डलस्य पट्टुकोट्टैपत्तनात् २० किलोमीटर् दूरे बङ्गालसमुद्रस्य तीरे शरभेन्द्रराजपत्तनाख्ये ग्रामे अस्ति । ===पापनाशम्=== तञ्जावूरुपत्तनात् ३० किलोमीटर् दूरे विद्यमाने अस्मिन् पत्तने पल्लवनाथस्वामिनः देवालयः अस्ति । १०८ शिवालयाः अपि अत्र सन्ति । [[१६००-१६३४]] मध्ये नायकैः निर्मितः बृहत् तण्डुलागारः अत्र अस्ति । अस्य औन्नत्यं ३६ पादाः । ===स्वामिमलै=== अयं सुब्रह्मण्यस्य ‘आरुपडैवीडु’ क्षेत्रेषु अन्यतमः, तञ्जावूरुतः ३२ किलोमीटर् दूरे अस्ति । अत्र कार्त्तिकेयः स्वपित्रे परमेश्वराय प्रणवस्य रहस्यं बोधितवान् इति स्थलपुराणम् । अतः अत्र कार्त्तिकेयः गुरुरूपेण, परमेश्वरः तच्छिष्यत्वेन च राजगोपुरे द्रष्टुं शक्यः । ===कुम्भकोणम्=== तञ्जावूरुतः ४० किलोमीटर् दूरे इदं पत्तनम् अस्ति । देवालयानां पत्तनम् इत्येव इदं ख्यातम् । सारङ्गपाणिदेवालयः, कुम्भेश्वरदेवालयः, नागेश्वरदेवालयः, रामस्वामिदेवालयः च अत्रत्येषु देवालयेषु प्रमुखाः । अत्र प्रतिद्वादशवर्षम् एकवारं महाकुम्भाभिषेकः प्रचलति । ===उप्पिलियप्पन् देवालयः=== अयं देवालयः कुम्भकोणतः ६ किलोमीटर् दूरे, तञ्जावूरुपत्तनात् ४६ किलोमीटर् दूरे च अस्ति । अत्रत्यः आराध्यदेवः वेङ्कटेश्वरः । ===तिरुविडैमरुदूरुः=== अयं कुम्भकोणतः ८ किलोमीटर् दूरे अस्ति । कावेरीनदी अस्मिन् ग्रामे प्रवहति । अयं ग्रामः ‘मध्यार्जुनम्’ इत्यपि ख्यातः । अत्रत्य आराध्यदेवः महालिङ्गेश्वरः, देवी च पेरुनमुलै अम्माळ् अस्ति। ===नवग्रहक्षेत्राणि=== कुम्भकोणस्य समीपे नवसु ग्रामेषु नवग्रहसम्बद्धाः देवालयाः सन्ति । तानि - :तिरुनागेश्वरम् – राहुः :तिरुनल्लारुः – शनिः :कीऴ्पेरुम्पल्लम् – केतुः :वैदीश्वरन् कोयिल् – अङ्गारकः :सूर्यनार् कोयिल् – सूर्यः :आलङ्गुडिः – गुरुः :तिङ्गळूरुः – चन्द्रः :काञ्चनूरुः – शुक्रः :तिरुवेङ्गाडुः – बुधः ===पूण्डिमाता बेसिलिका=== पूण्डिग्रामः तञ्जावूरुतः ३५ किलोमीटर् दूरे अस्ति । इदं रोमन् काथोलिकानां पवित्रं क्षेत्रम् । ===ष्वार्ट्ज़् क्रिस्तदेवालयः=== तञ्जावूरुपत्तने विद्यमानः अयं क्रैस्तदेवालयः अष्टादशशतके निर्मितः । अयं शिवगङ्गातडागस्य पूर्वभागे अस्ति । <references/> ==बाह्यसम्पर्कतंतुः== * [http://www.thanjavur.nic.in/ Thanjavur District Development Authority] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130804033912/http://thanjavur.nic.in/ |date=2013-08-04 }} *[http://www.akshayatemple.com/ the famous Sri Akshayapureeswarar Temple,Vilangulam & Post, Peravurani Taluk, Thanjavur Dist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524161300/http://akshayatemple.com/ |date=2013-05-24 }} *[https://web.archive.org/web/20130813055453/http://www.kasangadu.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130720044813/https://web.archive.org/web/20130813055453/http://www.kasangadu.com/ |date=2013-07-20 }} http://www.thamarankottai.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223073134/https://web.archive.org/web/20130813055453/http://www.kasangadu.com/ |date=2009-02-23 }} *[http://www.kasangadu.com/ http://www.kasangadu.com/] *http://www.moothakurichi.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703183855/http://www.moothakurichi.com/ |date=2013-07-03 }} * [http://villages.ws/india/tamil_nadu/thanjavur/ Villages of Thanjavur District] *[http://www.thanjavur.tn.nic.in/ Thanjavur District] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203160555/http://www.thanjavur.tn.nic.in/ |date=2006-02-03 }} *[http://gisserver.nic.in/tncoast/THANJAVUR.htm Thanjavur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107073613/http://gisserver.nic.in/tncoast/THANJAVUR.htm |date=2006-01-07 }} *[https://web.archive.org/web/20110725115856/http://www.alllocale.com/group/thajavur AllLocale.com Website for every neighbourhood in Tamil Nadu and Thanjavur] {{Geographic location |Centre = तञ्जावूरुमण्डलम् |North = [[अरियलूर् मण्डलम्]] |Northeast = [[नागपट्टिणमण्डलम्]] |East = [[तिरुवारूरुमण्डलम्]] |Southeast = ''[[पाल् स्त्रैट्]]'' |South = |Southwest = |West = [[पुदुक्कोट्टैमण्डलम्]] |Northwest = [[तिरुच्चिरापळ्ळिमण्डलम्]] }} {{Tamil Nadu}} {{Thanjavur district}} [[वर्गः:तमिळनाडुराज्यस्य मण्डलानि]] f88iwsfa661wd1ppj782lqltd3dfbvb 0 24412 500871 500399 2026-09-26T03:30:49Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500871 wikitext text/x-wiki ’मण्डलम्’ , 'जनपदम्’ , 'जिल्ला’ इत्यादिभिः पदैः निर्दिष्टानि नामानि आङ्लभाषायाः "District" इति अर्थं सूचयन्ति । कार्यनिर्वहणदृष्ट्या राज्यस्य अथवा केन्द्रशासितप्रदेशस्य मण्डलैः विभागः कृतः दृश्यते । तानि मण्डलानि पुनश्च उपमण्डलैः विभक्तानि भवन्ति । राज्यस्य वा केन्द्रशासितप्रदेशस्य वा कार्याङ्गस्य विभागीयकेन्द्रं भवति। मण्डलानि पुनश्च उपमण्डलेषु (तहशील् अथवा तालूक्) विभक्तानि भवन्ति । कदाचित् तानि उपविभागत्वेन निर्दिश्यन्ते । कदाचित् साक्षात् तालूक् अथवा तहशील् इत्येव कथ्यन्ते । भारते आहत्य ६४० मण्डलानि सन्ति । <ref>http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/paper2_4.pdf</ref> मण्डलकेन्द्रस्य स्थाने एतेषां कार्यालयाः अन्तर्भवन्ति। <!--- TO BE TRANSLATED *the [[Deputy Commissioner (India)|Deputy Commissioner]] or District Magistrate or [[District Collector]], an officer of the [[Indian Administrative Service]], in charge of [[Public administration|administration]] and [[revenue]] collection *the [[Superintendent of Police (India)|Superintendent of Police]] or Deputy Commissioner of Police, an officer belonging to the [[Indian Police Service]], responsible for maintaining [[Law and order (politics)|law and order]] *the [[Deputy Conservator of Forests (India)|Deputy Conservator of Forests]], an officer belonging to the [[Indian Forest Service]], entrusted with the management of the forests, [[Natural environment|environment]] and wildlife of the district Each of these officials is aided by officers of the appropriate branches of state government. ---> सामान्यतः सर्वेषु मण्डलेषु मण्डलकेन्द्राणि भवन्ति । यद्यपि [[मुम्बयी]]नामकं नगरमण्डलम् अस्ति तथापि एतस्य निश्चितः केन्द्रकार्यालयः नास्ति । किन्तु अस्य नगरमण्डलस्य मण्डलाधिकारी (जिल्लाधिकारी) अस्ति । == Overview == {| |- | <div style="float:right;"> {{Indian states and territories image map|image-width=380}} </div> {| class="wikitable sortable" |+ प्रतिराज्यं प्रतिकेन्द्रशासितप्रदेशं च मण्डलानां सङ्ख्या |- ! bgcolor="#99ccff" | मानचित्रसूची ! bgcolor="#99ccff" | राज्यस्य अथवा केन्द्रशासितप्रदेशस्य नाम ! bgcolor="#99ccff" | मण्डलानां सङ्ख्या ! bgcolor="#99ccff" | जनसङ्ख्या<ref>{{cite web | url = http://www.census2011.co.in/states.php | title = List of states with Population, Sex Ratio and Literacy Census 2011 | publisher = 2011 Census of India | accessdate = 23 January 2013 }}</ref> ! bgcolor="#99ccff" | जनसङ्ख्या प्रति मण्डलम् |- | 1 || [[अरुणाचलप्रदेशस्य मण्डलानि|अरुणाचलप्रदेशः]] | {{right}} 26 | {{right}} {{formatnum:1383727}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:1383727/26round0}}}} |- | 2 || [[असमराज्यस्य मण्डलानि|असमराज्यम्]] | {{right}} 35 | {{right}} {{formatnum:31205576}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:31205576/34round0}}}} |- | 3 || [[आन्ध्रप्रदेशस्य मण्डलानि|आन्ध्रप्रदेशः]] | {{right}} 13 | {{right}} {{formatnum:49577103}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:49577103/13round0}}}} |- | 4 || [[उत्तरप्रदेशस्य मण्डलानि|उत्तरप्रदेशः]] | {{right}} 75 | {{right}} {{formatnum:199812341}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:199812341/75round0}}}} |- | 5 || [[उत्तराखण्डस्य मण्डलानि|उत्तराखण्डः]] | {{right}} 13 | {{right}} {{formatnum:10086292}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:10086292/13round0}}}} |- | 6 || [[ओडिशाराज्यस्य मणडलानि|ओडिशा]] | {{right}} 30 | {{right}} {{formatnum:41974218}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:41974218/30round0}}}} |- | 7 || [[कर्णाटकस्य मण्डलानि|कर्णाटकम्]] | {{right}} 31 | {{right}} {{formatnum:61095297}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:61095297/31round0}}}} |- | 8 || [[केरळराज्यस्य मण्डलानि|केरळ]] | {{right}} 14 | {{right}} {{formatnum:33406061}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:33406061/14round0}}}} |- | 9 || [[गुजरातराज्यस्य मण्डलानि|गुजरात]] | {{right}} 33 | {{right}} {{formatnum:60439692}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:60439692/33round0}}}} |- | 10 || [[गोवाराज्यस्य मण्डलानि|गोवा]] | {{right}} 2 | {{right}} {{formatnum:1458545}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:1458545/2round0}}}} |- | 11 || [[छत्तीसगढराज्यस्य मण्डलानि|छत्तीसगढ]] | {{right}} 28 | {{right}} {{formatnum:25545198}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:25545198/28round0}}}} |- | 12 || [[झारखण्डराज्यस्य मणडलानि|झारखण्ड]] | {{right}} 24 | {{right}} {{formatnum:32988134}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:32988134/24round0}}}} |- | 13 || [[तमिळ्नाडुराज्यस्य मण्डलानि|तमिऴ्नाडु]] | {{right}} 38 | {{right}} {{formatnum:72147030}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:72147030/38round0}}}} |- | 14 || [[तेलङ्गाणाराज्यस्य मण्डलानि|तेलङ्गाणा]] | {{right}} 33 | {{right}} {{formatnum:35003674}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:35003674/33round0}}}} |- | 15 || [[त्रिपुराराज्यम्]] | {{right}} 8 | {{right}} {{formatnum:3673917}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:3673917/8round0}}}} |- | 16 || [[नागालैण्डराज्यम्]] | {{right}} 12 | {{right}} {{formatnum:1978502}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:1978502/12round0}}}} |- | 17 || [[पञ्जाबराज्यस्य मण्डलानि|पञ्जाब]] | {{right}} 23 | {{right}} {{formatnum:27743338}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:27743338/23round0}}}} |- | 18 || [[पश्चिमबङ्गराज्यस्य मण्डलानि|पश्चिमबङ्गराज्यम्]] | {{right}} 23 | {{right}} {{formatnum:91276115}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:91276115/23round0}}}} |- | 19 || [[बिहारराज्यस्य मण्डलानि|बिहार]] | {{right}} 38 | {{right}} {{formatnum:104099452}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:104099452/38round0}}}} |- | 20 || [[मणिपुरराज्यम्]] | {{right}} 16 | {{right}} {{formatnum:2570390}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:2570390/16round0}}}} |- | 21 || [[मध्यप्रदेशस्य मण्डलानि|मध्यप्रदेशः]] | {{right}} 52 | {{right}} {{formatnum:72626809}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:72626809/52round0}}}} |- | 22 || [[महाराष्ट्रस्य मण्डलानि|महाराष्ट्रम्]] | {{right}} 36 | {{right}} {{formatnum:112374333}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:112374333/36round0}}}} |- | 23 || [[मिजोरामराज्यम्]] | {{right}} 11 | {{right}} {{formatnum:1097206}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:1097206/11round0}}}} |- | 24 || [[मेघालयराज्यम्]] | {{right}} 12 | {{right}} {{formatnum:2966889}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:2966889/12round0}}}} |- | 25 || [[राजस्थानस्य मण्डलानि|राजस्थानम्]] | {{right}} 33 | {{right}} {{formatnum:68548437}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:68548437/33round0}}}} |- | 26 || [[सिक्किमराज्यम्]] | {{right}} 4 | {{right}} {{formatnum:610577}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:610577/4round0}}}} |- | 27 || [[हरियाणाराज्यस्य मण्डलानि|हरियाणा]] | {{right}} 22 | {{right}} {{formatnum:25351462}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:25351462/22round0}}}} |- | 28 || [[हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि|हिमाचलप्रदेशः]] | {{right}} 10 | {{right}} {{formatnum:6864602}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:6864602/10round0}}}} |- | क || ''[[अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहस्य मण्डलानि|अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः]]'' | {{right}} 3 | {{right}} {{formatnum:380581}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:380581/3round0}}}} |- | ख || ''[[चण्डीगढ]]'' | {{right}} 1 | {{right}} {{formatnum:1055450}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:1055450/1round0}}}} |- | ग || ''[[जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि|जम्मूकश्मीरम्]]'' | {{right}} 20 | {{right}} {{formatnum:12258093}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:12258093/20round0}}}} |- | घ || ''[[दादरा नगरहवेली च दीव दमण च]]'' | {{right}} 3 | {{right}} {{formatnum:586956}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:586956/3round0}}}} |- | ङ || ''[[पुदुच्चेरी]]'' | {{right}} 4 | {{right}} {{formatnum:1247953}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:1247953/4round0}}}} |- | च || ''[[देहल्याः मण्डलानि|दिल्ली]]'' | {{right}} 11 | {{right}} {{formatnum:16787941}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:16787941/11round0}}}} |- | छ || ''[[लद्दाख्]]'' | {{right}} 2 | {{right}} {{formatnum:290492}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:290492/2round0}}}} |- | ज || ''[[लक्षद्वीपाः]]'' | {{right}} 1 | {{right}} {{formatnum:64473}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:64473/1round0}}}} |- ! !! कुल !! 742 ! {{right}} {{formatnum:1210576856}} ! {{right}} {{formatnum:{{#expr:1210576856/742round0}}}} |} |} ==राज्यानि== === [[आन्ध्रप्रदेशः]] (AP) === {{see also|आन्ध्रप्रदेशस्य मण्डलानि }} {{legend|#FFFFA7|''प्रस्तावितानि मण्डलानि''}} {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=#99ccff ! # ! सङ्केतः<ref name=distcodes /> ! मण्डलम्<ref name=censusdist2011 /> ! मण्डलकेन्द्रम् ! जनसङ्ख्या <br />(2021) ! विस्तीर्णता <br />(km²) ! सान्द्रता <br />(/km²)<ref name=censusdist2011 /> |- |1 | |style="background:#FFFFA7; " |[[अल्लूरी सीताराम राजू मण्डलम्|अल्लूरी सीताराम राजू]] |[[पदेरु]] | | | |- |2 | |style="background:#FFFFA7; " |[[अनकापल्ली मण्डलम्|अनकापल्ली]] |[[अनकापल्ली]] | | | |- | 3 || AN || [[अनन्तपुरमण्डलम्|अनन्तपुरम्]]|| [[अनन्तपुरम् (आन्ध्रप्रदेशः)]]|| {{right}} 4,083,315|| {{right}} 19,130|| {{right}} 213 |- |4 | |style="background:#FFFFA7; " |[[अन्नामय मण्डलम्|अन्नामय]] |[[रायचोटी]] | | | |- |5 | |style="background:#FFFFA7; " |[[बापटला मण्डलम्|बापटला]] |[[बापटला]] | | | |- | 6 || CH || [[चित्तूरुमण्डलम्|चित्तूरु]]|| [[चित्तूरु]] || {{right}} 4,170,468|| {{right}} 15,152|| {{right}} 275 |- | 7 || EG || [[पूर्वगोदावरीमण्डलम्|पूर्वगोदावरी]]|| [[काकिनाड]]|| {{right}} 5,151,549|| {{right}} 10,807|| {{right}} 477 |- |8 | |style="background:#FFFFA7; " |[[एलुरु मण्डलम्|एलुरु]] |[[एलुरु]] | | | |- | 9 || GU || [[गुण्टूरुमण्डलम्|गुण्टूरु]]|| [[गुण्टूरु]]|| {{right}} 4,889,230|| {{right}} 11,391|| {{right}} 429 |- | 10 || CU || [[कडपामण्डलम्|कडपा]]|| [[कडपा]]|| {{right}} 2,884,524|| {{right}} 15,359|| {{right}} 188 |- |11 | |style="background:#FFFFA7; " |[[काकीनाडा मण्डलम्|काकीनाडा]] |[[काकीनाडा]] | | | |- |12 | |style="background:#FFFFA7; " |[[कोनासीमा मण्डलम्|कोनासीमा]] |[[अमलापुरम]] | | | |- | 13 || KR || [[कृष्णामण्डलम्|कृष्णा]]|| [[मछलीपट्टनम्]]|| {{right}} 4,529,009|| {{right}} 8,727|| {{right}} 519 |- | 14 || KU || [[कर्नूलुमण्डलम्|कर्नूलु]]|| [[कर्नूलु]]|| {{right}} 4,046,601|| {{right}} 17,658|| {{right}} 229 |- |15 | |style="background:#FFFFA7; " |[[मण्यम् मण्डलम्|मण्यम्]] |[[पार्वतीपुरम् (आन्ध्रप्रदेशः)|पार्वतीपुरम्]] | | | |- |16 | |style="background:#FFFFA7; " |[[एन टी रामराव मण्डलम्|एन् टी आर्]] |[[विजयवाडा]] | | | |- |17 | |style="background:#FFFFA7; " |[[नन्दयाल मण्डलम्|नन्दयाल]] |[[नन्दयाल]] | | | |- |18 | |style="background:#FFFFA7; " |[[पलनाडु मण्डलम्|पलनाडु]] |[[नरसारावपेट्]] | | | |- | 19 || PR || [[प्रकाशमण्डलम्| प्रकाशम्]]|| [[ओङ्गोल्]]|| {{right}} 3,392,764|| {{right}} 17,626|| {{right}} 192 |- |20 | |style="background:#FFFFA7; " |[[श्री बालाजी मण्डलम्|श्री मण्डलम्]] |[[तिरुपति]] | | | |- |21 | |style="background:#FFFFA7; " |[[श्री सत्य साईं मण्डलम्|श्री सत्य साई]] |[[पुट्टपर्थी]] | | | |- | 22 || NE || [[नेल्लूरुमण्डलम्|श्री पोट्टी श्रीरामुलु नेल्लूरु]]|| [[नेल्लूरु]] || {{right}} 2,966,082|| {{right}} 13,076|| {{right}} 227 |- | 23 || SR || [[श्रीकाकुलमण्डलम्|श्रीकाकुलम्]]|| [[श्रीकाकुलम्]]|| {{right}} 2,699,471|| {{right}} 5,837|| {{right}} 462 |- | 24 || VS || [[विशाखपट्टणमण्डलम्|विशाखपट्टणम्]]|| [[विशाखपट्टणम्]]|| {{right}} 4,288,113|| {{right}} 11,161|| {{right}} 384 |- | 25 || VZ || [[विजयनगरमण्डलम्|विजयनगरम्]]|| [[विजयनगरम्]]|| {{right}} 2,342,868|| {{right}} 6,539|| {{right}} 358 |- | 26 || WG || [[पश्चिमगोदावरीमण्डलम्|पश्चिमगोदावरी]]|| [[भीमावरम्]]|| {{right}} 3,934,782|| {{right}} 7,742|| {{right}} 490 |} ==[[आन्ध्रप्रदेशः]] (AP)== {{see also|आन्ध्रप्रदेशस्य मण्डलानि }} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 width=98% style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | width="10%" | '''सङ्केतः''' | width="20%" | '''मण्डलम्''' | width="20%" | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | width="10%" | '''जनसङ्ख्या (२०११) | width="10%" | '''विस्तीर्णता (km²)''' | width="10%" | '''सान्द्रता(/km²)''' | width="20%" | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AD|| [[अदिलाबाद् मण्डलम्|अदिलाबाद्]]|| [[आदिलाबाद्]]|| २,७३७,७३८|| १६,१०५|| १७०|| http://adilabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AN|| [[अनन्तपुरमण्डलम्|अनन्तपुरम्]]|| [[अनन्तपुरम् (आन्ध्रप्रदेशः)]]|| ४,०८३,३१५|| १९,१३०|| २१३|| http://anantapur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140603101542/http://anantapur.nic.in/ |date=2014-06-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चित्तूरुमण्डलम्|चित्तूरु]]|| [[चित्तूरु]]|| ४,१७०,४६८|| १५,१५२|| २७५|| http://chittoor.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | EG|| [[पूर्वगोदावरीमण्डलम्|पूर्वगोदावरी]]|| [[काकिनाड]]|| ५,१५१,५४९|| १०,८०७|| ४७७||http://eastgodavari.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[गुण्टूरुमण्डलम्|गुण्टूरु]]|| [[गुण्टूरु]]|| ४,८८९,२३०|| ११,३९१|| ४२९||http://guntur.nic.in/ |- bgcolor=#01DFD7 | HY||[[हैदराबाद् मण्डलम्|हैदराबाद्]]|| [[हैदराबाद्]]|| ४,०१०,२३८|| २१७|| १८,४८०||http://hyderabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CU|| [[कडपामण्डलम्|कडपा]]|| [[कडपा]]|| २,८८४,५२४|| १५,३५९|| १८८||http://kadapa.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[करींनगरमण्डलम्|करींनगर्]]|| [[करींनगर]]||३,८११,७३८|| ११,८२३|| ३२२||http://karimnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KH|| [[खम्मममण्डलम्|खम्मम्]]|| [[खम्मम्]]|| २,७९८,२१४|| १६,०२९|| १७५||http://khammam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KR|| [[कृष्णामण्डलम्|कृष्णा]]|| [[मछलीपट्टनम्]]|| ४,५२९,००९|| ८,७२७|| ५१९||http://krishna.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KU|| [[कर्नूलुमण्डलम्|कर्नूल्]]|| [[कर्नूलु]]|| ४,०४६,६०१|| १७,६५८|| २२९||http://kurnool.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मेहबूब् नगरमण्डलम्|मेहबूब् नगरम्]]|| [[मेहबूब् नगरम्]]|| ४,०४२,१९१|| १८,४३२|| २१९||http://mahabubnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ME|| [[मेदक् मण्डलम्|मेदक्]]|| [[सङ्गारेड्डि]]||३,०३१,८७७|| ९,६९९|| ३१३||http://medak.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NA|| [[नल्गोण्डामण्डलम्|नल्गोण्डा]]|| [[नल्गोण्डा]]|| ३,४८३,६४८|| १४,२४०|| २४५||http://nalgonda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NE|| [[नेल्लूरुमण्डलम्|नेल्लूरु]]|| [[नेल्लूरु]]|| २,९६६,०८२|| १३,०७६|| २२७||http://nellore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926021745/http://nellore.nic.in/ |date=2011-09-26 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NI|| [[निजामाबाद् मण्डलम्]]|| [[निजामाबाद् (आन्ध्रप्रदेशः)|निजामाबाद्]]|| २,५५२,०७३|| ७,९५६|| ३२१||http://nizamabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PR|| [[प्रकाशमण्डलम्|प्रकाशम्]]|| [[ओङ्गोल्]]|| ३,३९२,७६४|| १७,६२६|| १९३||http://prakasam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[रङ्गारेड्डिमण्डलम्|रङ्गारेड्डि]]|| [[हैदराबाद्]]|| ५,२९६,३९६|| ७,४९३|| ७०७||http://rangareddy.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[श्रीकाकुलम्]]|| [[श्रीकाकुलम्]]|| २,६९९,४७१|| ५,८३७|| ४६२||http://srikakulam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | VS|| [[विशाखपट्टणमण्डलम्|विशाखपट्टणम्]]|| [[विशाखपट्टणम्]]||४,२८८,११३|| ११,१६१|| ३४०||http://visakhapatnam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | VZ|| [[विजयनगरमण्डलम्|विजयनगरम्]]|| [[विजयनगरम्]]|| २,३४२,८६८|| ६,५३९|| ३८४||http://vizianagaram.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WA|| [[वरङ्गल् मण्डलम्|वरङ्गल्]]|| [[वरङ्गल्]]|| ३,५२२,६४४|| १२,८४६|| २५२||http://warangal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WG|| [[पश्चिमगोदावरीमण्डलम्|पश्चिमगोदावरी]]|| [[एलुरु]]|| ३,९३४,७८२|| ७,७४२|| ४९०||http://wgodavari.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815193442/http://wgodavari.nic.in/ |date=2013-08-15 }} |} ==अरुणाचलप्रदेशः(AR)== {{see also|अरुणाचलप्रदेशस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AJ|| [[अञ्जावमण्डलम्|अञ्जाव्]]|| [[हवायी, (भारतम्)|हवायी]] || align=right | १८,४२८|| align=right | ३,२३४||align=right | ६|| http://lohit.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चङ्लङ् मण्डलम्|चङ्लङ्]]|| [[चङ्लङ्]]|| align=right | १२४,९९४|| align=right | ४,६६२|| align=right | २७ || http://changlang.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | EK|| [[पूर्वकमेङ्गमण्डलम्|पूर्वकमेङ्]]|| [[सेप्पा]]|| align=right | ५७,०६५|| align=right | ४,१३४|| align=right | १४|| http://eastkameng.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ES|| [[पूर्वसियाङ्गमण्डलम्|पूर्वसियाङ्]]|| [[Pasighat]]|| align=right | ८७,४३०|| align=right | ४,००५|| align=right | २२|| http://eastsiang.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | EL|| [[लोहितमण्डलम्|लोहित]]|| [[तेझु]]|| align=right | १४३,४७८|| align=right | २,४०२|| align=right | १३ || http://lohit.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LB|| [[दक्षिणसुबनसिरीमण्डलम्|दक्षिणसुबनसिरी]]|| [[झिरो]]|| align=right | ९७,१६४|| align=right | १०,१३५|| align=right | १० || http://lowersubansiri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पपुम्पारेमण्डलम्|पपुम्पारे]]|| [[युपिया]]|| align=right | १६७,७५०|| align=right | २,८७५|| align=right | ४२ || http://papumpare.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TA|| [[तवाङ्गमण्डलम्|तवाङ्]]|| [[तवाङ्गटौन्]]|| align=right | ३८,९२४|| align=right | २,०८५|| align=right | १९ || http://tawang.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TI|| [[तिरप् मण्डलम्|तिरप्]]|| [[खोंसा]]|| align=right | १००,२२७|| align=right | २,३६३|| align=right | ४२|| http://tirap.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[Dibang Valley district|Dibang Valley]]|| [[अनिनि]]|| align=right | २५७,५४३|| align=right | २३,०२९|| align=right | ४ || http://dibang.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | US|| [[उत्तरसियाङ्गमण्डलम्|उत्तरसियाङ्]]|| [[यिङ्कियोङ्]]|| align=right | ३३,१४६ || align=right | ६,१८८ || align=right | ५ || http://uppersiang.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UB|| [[उत्तरसुबनसिरीमण्डलम्|उत्तरसुबनसिरी]]|| [[दापोरिजो]]|| align=right | ५४,९९५|| align=right | ७,०३२|| align=right | ८||http://uppersubansiri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WK|| [[पश्चिमकामेङ्गमण्डलम्|पश्चिमकामेङ्]]|| [[बोम्डिला]]|| align=right | ७४,५९५|| align=right | ७,४२२|| align=right | १० || http://westkameng.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WS|| [[पश्चिमसियाङ्गमण्डलम्|पश्चिमसियाङ्ग]]|| [[अलोङ्,अरुणाचलप्रदेशः|अलोङ्Along]]|| align=right | १०३,५७५|| align=right | ८,३२५ || align=right | १२ || http://westsiang.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF |} ==Assam (AS)== {{See also|Districts of Assam}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''Code''' | '''District''' | '''Headquarters''' | '''Population (2001)''' | '''Area (km²)''' | '''Density (/km²)''' | '''Official website''' |- bgcolor=#F4F9FF | BA|| [[Barpeta district|Barpeta]]|| [[Barpeta]]|| align=right | 1,642,420|| align=right | 3,245|| align=right | 506||http://barpeta.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BO|| [[Bongaigaon district|Bongaigaon]]|| [[Bongaigaon]]|| align=right | 906,315|| align=right | 2,510|| align=right | 361||http://bongaigaon.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829083245/http://bongaigaon.gov.in/ |date=2011-08-29 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CA|| [[Cachar district|Cachar]]|| [[Silchar]]|| align=right | 1,442,141|| align=right | 3,786|| align=right | 381||http://cachar.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[Darrang district|Darrang]]|| [[Mangaldoi]]|| align=right | 1,503,943|| align=right | 3,481|| align=right | 432||http://darrang.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DM|| [[Dhemaji district|Dhemaji]]|| [[Dhemaji]]|| align=right | 569,468|| align=right | 3,237|| align=right | 176||http://dhemaji.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DB|| [[Dhubri district|Dhubri]]|| [[Dhubri]]|| align=right | 1,634,589|| align=right | 2,838|| align=right | 576||http://dhubri.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DI|| [[Dibrugarh district|Dibrugarh]]|| [[Dibrugarh]]|| align=right | 1,172,056|| align=right | 3,381|| align=right | 347||http://dibrugarh.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118131217/http://dibrugarh.gov.in/ |date=2021-01-18 }} |- bgcolor=#F4F9FF | GP|| [[Goalpara district|Goalpara]]|| [[Goalpara]]|| align=right | 822,306|| align=right | 1,824|| align=right | 451||http://goalpara.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GG|| [[Golaghat district|Golaghat]]|| [[Golaghat]]|| align=right | 945,781|| align=right | 3,502|| align=right | 270||http://golaghat.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[Hailakandi district|Hailakandi]]|| [[Hailakandi]]|| align=right | 542,978|| align=right | 1,327|| align=right | 409||http://hailakandi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JO|| [[Jorhat district|Jorhat]]|| [[Jorhat]]|| align=right | 1,009,197|| align=right | 2,851|| align=right | 354||http://jorhat.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[Karbi Anglong district|Karbi Anglong]]|| [[Diphu]]|| align=right | 812,320|| align=right | 10,434|| align=right | 78||http://karbianglong.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031174011/http://karbianglong.gov.in/ |date=2014-10-31 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KR|| [[Karimganj district|Karimganj]]|| [[Karimganj]]|| align=right | 1,003,678|| align=right | 1,809|| align=right | 555||http://karimganj.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019002458/http://karimganj.gov.in/ |date=2014-10-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KK|| [[Kokrajhar district|Kokrajhar]]|| [[Kokrajhar]]|| align=right | 930,404|| align=right | 3,129|| align=right | 297||http://kokrajhar.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LA|| [[Lakhimpur district|Lakhimpur]]|| [[North Lakhimpur]]|| align=right | 889,325|| align=right | 2,277|| align=right | 391||http://lakhimpur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[Marigaon district|Marigaon]]|| [[Marigaon]]|| align=right | 775,874|| align=right | 1,704|| align=right | 455||http://morigaon.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NG|| [[Nagaon district|Nagaon]]|| [[Nagaon]]|| align=right | 2,315,387|| align=right | 3,831|| align=right | 604||http://nagaon.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127083327/http://nagaon.gov.in/ |date=2021-01-27 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NL|| [[Nalbari district|Nalbari]]|| [[Nalbari]]|| align=right | 1,138,184|| align=right | 2,257|| align=right | 504||http://nalbari.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NC|| [[Dima Hasao district|Dima Hasao]]|| [[Haflong]]|| align=right | 186,189|| align=right | 4,888|| align=right | 38||http://nchills.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003023706/http://nchills.gov.in/ |date=2019-10-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[Sibsagar district|Sibsagar]]|| [[Sibsagar]]|| align=right | 1,052,802|| align=right | 2,668|| align=right | 395||http://sivasagar.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[Sonitpur district|Sonitpur]]|| [[Tezpur]]|| align=right | 1,677,874|| align=right | 5,324|| align=right | 315||http://sonitpur.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201205051/http://sonitpur.gov.in/ |date=2020-12-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TI|| [[Tinsukia district|Tinsukia]]|| [[Tinsukia]]|| align=right | 1,150,146|| align=right | 3,790|| align=right | 303||http://tinsukia.gov.in/ |} ==बिहारराज्यम्(BR)== {{See also|बिहारराज्यस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2011)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता(2011) (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AR|| [[अररियामण्डलम्|अररिया]]|| [[अररिया]]|| align=right | २,८०६,२००|| align=right | २,८२९|| align=right | ९९२||http://araria.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | AR|| [[अरवलमण्डलम्|अरवल]]|| [[अरवल]]|| align=right | ६९९,५६३|| align=right | ४,८३९|| align=right | १०९९||http://arwal.bih.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AU|| [[औरङ्गाबादमण्डलम्, बिहार|औरङ्गाबाद्]]|| [[औरङ्गाबाद्, बिहार|औरङ्गाबाद्]]|| align=right | २,५११,२४३|| align=right | ३,३०३|| align=right | ७६०||http://aurangabad.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | BA|| [[बाङ्कामण्डलम्|बाङ्का]]|| [[बाङ्का]]|| align=right | २,०२९,३३९|| align=right | ३,०१८|| align=right | ६७२||http://banka.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | BE|| [[बेगुसरायीमण्डलम्|बेगुसरायी]]|| [[बेगुसराय]]|| align=right | २,९५४,३६७|| align=right | १,९१७|| align=right | १,५४०||http://begusarai.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | BG|| [[भागलपुरमण्डलम्|भागलपुरम्]]|| [[भागलपुरम्]]|| align=right | ३,०३२,२२६|| align=right | २,५६९|| align=right | १,१८०||http://bhagalpur.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | BJ||[[भोजपुरमण्डलम्|भोजपुरम्]]|| [[आरा]]|| align=right | २,७२०,१५५|| align=right | २,४७३|| align=right | १,१३६||http://bhojpur.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | BU|| [[बक्सरमण्डलम्|बक्सर]]|| [[बक्सर]]|| align=right | १,७०७,६४३|| align=right | १,६२४|| align=right | १,००३||http://buxar.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[दरभङ्गामण्डलम्|दरभङ्गा]]|| [[दरभङ्गा]]|| align=right | ३,९२१,९७१|| align=right | २,२७८|| align=right | १,७२१||http://darbhanga.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | EC|| [[पूर्वचम्पारणमण्डलम्|पूर्वचम्पारण]]|| [[मोतिहारी]]|| align=right | ५,०८२,८६८|| align=right | ३,९६९|| align=right | १२८१||http://eastchamparan.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | GA|| [[गयामण्डलम्|गया]]|| [[गया]]|| align=right | ४,३७९,३८३|| align=right | ४,९७८|| align=right | ८८०||http://gaya.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | GO|| [[गोपालगञ्जमण्डलम्|गोपालगञ्ज]]|| [[गोपालगञ्ज]]|| align=right | २,५५८,०३७|| align=right | २,०३३|| align=right | १,२५८||http://gopalganj.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[जमुयीमण्डलम्|जमुयी]]|| [[जमुयी]]|| align=right | १,७५६,०७८|| align=right | ३,०९९|| align=right | ५६७||http://jamui.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818201023/http://jamui.bih.nic.in/ |date=2011-08-18 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JE|| [[जहानाबादमण्डलम्|जहानाबाद्]]|| [[जहानाबाद्]]|| align=right | १,१२४,१७६|| align=right | १,५६९|| align=right | १२०६||http://Jehanabad.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | KH|| [[खगरियामण्डलम्|खगरिया]]|| [[खगरिया]]|| align=right | १,६५७,५९९|| align=right | १,४८६|| align=right |१,११५||http://khagaria.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | KI|| [[किशनगञ्जमण्डलम्|किशनगञ्ज]]|| [[किशनगञ्ज]]|| align=right | १,६९०,९४८|| align=right | १,८८४|| align=right | ८९८||http://kishanganj.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | KM|| [[कैमूरमण्डलम्|कैमूर]]|| [[भबुवा]]|| align=right | १,६२६,९००|| align=right | ३,३६३|| align=right | ४८८||http://kaimur.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | KT|| [[कटिहारमण्डलम्|कटिहार]]|| [[कटिहार]]|| align=right | ३,ओ६८,१४९|| align=right | ३,०५६|| align=right | १००४||http://katihar.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | LA|| [[लक्खिसरायमण्डलम्|लक्खिसराय]]|| [[लक्खिसराय]]|| align=right | १,०००,७१७|| align=right | १,२२९|| align=right | ८१५||http://lakhisarai.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | MB|| [[मधुबनीमण्डलम्|मधुबनी]]|| [[मधुबनी]]|| align=right | ४,४७६,०४४|| align=right | ३,५०१|| align=right | १,२७९||http://madhubani.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | MG|| [[मुङ्गेरमण्डलम्|मुङ्गेर]]|| [[मुङ्गेर]]|| align=right | १,३५९.०५४|| align=right | १,४१९|| align=right | ९५८||http://munger.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151219044930/http://www.munger.bih.nic.in/ |date=2015-12-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | MP|| [[माधेपुरमण्डलम्|माधेपुरम्]]|| [[माधेपुरम्]]|| align=right | १,९९४,६१८|| align=right | १,७८७|| align=right | १११६||http://madhepura.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | MZ|| [[मुझफ्फरपुरमण्डलम्|मुझफ्फरपुर]]|| [[मुझफ्फरपुर]]|| align=right | ४,७७८,६१०|| align=right | ३,१७३|| align=right | १,५०६||http://muzaffarpur.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | NL|| [[नलन्दामण्डलम्|नलन्दा]]|| [[बिहारशरीफ]]|| align=right | २,८७२,५२३|| align=right | २,३५४|| align=right | १,२२०||http://nalanda.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | NW|| [[नवादामण्डलम्|नवादा]]|| [[नवादा]]|| align=right | २,२१६,६५३|| align=right | २,४९२|| align=right | ८८९||http://nawada.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पाटनामण्डलम्|पाटना]]|| [[पाटना]]|| align=right | ५,७७२,८०४|| align=right | ३,२०२|| align=right | १,८०३||http://patna.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228012237/http://patna.bih.nic.in/ |date=2011-02-28 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[पूर्णियामण्डलम्|पूर्णिया]]|| [[पूर्णिया]]|| align=right | ३,२७३,१२७|| align=right | ३,२२८|| align=right | १०१४||http://purnia.bih.nic.in{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | RO|| [[रोहतासमण्डलम्|रोहतास]]|| [[सासाराम]]|| align=right | २,९६२,५९३|| align=right | ३,८५०|| align=right | ७६३||http://rohtas.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SH|| [[सहरसामण्डलम्|सहरसा]]|| [[सहरसा]]|| align=right | १,८९७,१०२|| align=right | १,७०२|| align=right | ११२५||http://saharsa.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SM|| [[समस्तीपुरमण्डलम्|समस्तीपुरम्]]|| [[समस्तीपुरम्]]|| align=right | ४,२५४,७८२|| align=right | २,९०५|| align=right | १,४६५||http://samastipur.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[शिवहरमण्डलम्|शिवहर]]|| [[शिवहर]]|| align=right | ६५६,९१६|| align=right | ४४३|| align=right | १,८८२||http://sheohar.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SP|| [[शेखपुरामण्डलम्|शेखपुरा]]|| [[शेखपुरा]]|| align=right | ६३४,९२७|| align=right | ६८९|| align=right | ९२२||http://sheikhpura.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[सारनमण्डलम्|सारन]]|| [[छपरा]]|| align=right | ३,९४३,०९८|| align=right | २,६४१|| align=right | १,४९३||http://saran.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[सीतामढी]]|| [[सीतामढी]]|| align=right | ३,४१९,६२२|| align=right | २,१९९|| align=right | १,४९१||http://sitamarhi.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180720032153/http://sitamarhi.bih.nic.in/ |date=2018-07-20 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SU|| [[सुपौलमण्डलम्|सुपौल]]|| [[सुपौल]]|| align=right | २,२२८,३९७|| align=right | २,४१०|| align=right | ९१८||http://supaul.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SW|| [[सीवानमण्डलम्|सीवान]]|| [[सीवान]]|| align=right | ३,३१८,१७६|| align=right | २,२१९|| align=right | १,४९५||http://siwan.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | VA|| [[वैशालीमण्डलम्|वैशाली]]|| [[हाजीपुरम्]]|| align=right | ३,४९५,३४९|| align=right | २,०३६|| align=right | १,७१७||http://vaishali.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | WC|| [[पश्चिमचम्पारणमण्डलम्|पश्चिमचम्पारण]]|| [[बेतिया]]|| align=right | ३,९२२,७८०|| align=right | ५,२२९|| align=right | ७५०||http://westchamparan.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF |} == छत्तिसगढ़(CG)== {{see also|Districts of Chhattisgarh}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BA|| [[Bastar district|Bastar]]|| [[Jagdalpur]]|| align=right | 1,411,644|| align=right | 14,968|| align=right | 87||http://bastar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020406145058/http://bastar.nic.in/ |date=2002-04-06 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BJ|| [[Bijapur district, Chhattisgarh|Bijapur]]|| [[Bijapur, Chhattisgarh|Bijapur]]|| align=right | 255,180|| align=right | 6,555|| align=right | 35|| |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[Bilaspur district, Chhattisgarh|Bilaspur]]|| [[Bilaspur, Chhattisgarh|Bilaspur]]|| align=right | 2,662,077|| align=right | 8,270|| align=right | 241||http://bilaspur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[Dantewada district|Dantewada]]|| [[Dantewada]]|| align=right | 532,791|| align=right | 17,538|| align=right | 41||http://dantewada.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[Dhamtari district|Dhamtari]]|| [[Dhamtari]]|| align=right | 799,199|| align=right | 3,383|| align=right | 208||http://dhamtari.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DU|| [[Durg district|Durg]]|| [[Durg]]|| align=right | 3.343,079|| align=right | 8,542|| align=right | 328||http://durg.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[Jashpur district|Jashpur]]|| [[Jashpur Nagar]]|| align=right | 8,52,043|| align=right | 5,825|| align=right | 127||http://jashpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JC|| [[Janjgir-Champa district|Janjgir-Champa]]|| [[Naila Janjgir]]|| align=right | 1,620,632|| align=right | 3,848|| align=right | 342||http://janjgirchampa.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | KB|| [[Korba district|Korba]]|| [[Korba, Chhattisgarh|Korba]]|| align=right | 1,206,563|| align=right | 6,615|| align=right | 153||http://korba.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051211002149/http://korba.nic.in/ |date=2005-12-11 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KJ|| [[Koriya district|Koriya]]|| [[Baikunthpur, Koriya|Baikunthpur]]|| align=right | 659,039|| align=right | 6,578|| align=right | 89||http://koriya.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060102213143/http://koriya.nic.in/ |date=2006-01-02 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KK|| [[Kanker district|Kanker]]|| [[Kanker]]|| align=right | 748,593|| align=right | 6,513|| align=right | 100||http://kanker.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KW|| [[Kabirdham district|Kabirdham (formerly Kawardha)]]|| [[Kawardha]]|| align=right | 584,667|| align=right | 4,237|| align=right | 138||http://kawardha.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[Mahasamund district|Mahasamund]]|| [[Mahasamund]]|| align=right | 1,032,275|| align=right | 4,779|| align=right | 180||http://mahasamund.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NR|| [[Narayanpur district|Narayanpur]]|| [[Narayanpur town|Narayanpur]]|| align=right | 140,206|| align=right | 6,640|| align=right | 17|| |- bgcolor=#F4F9FF | RG|| [[Raigarh district|Raigarh]]|| [[Raigarh]]|| align=right | 1,493,627|| align=right | 7,068|| align=right | 179||http://raigarh.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050307064830/http://raigarh.nic.in/ |date=2005-03-07 }} |- bgcolor=#F4F9FF | RN|| [[Rajnandgaon district|Rajnandgaon]]|| [[Rajnandgaon]]|| align=right | 1,537,520|| align=right | 8,062|| align=right | 159||http://rajnandgaon.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RP|| [[Raipur district|Raipur]]|| [[Raipur, Chhattisgarh|Raipur]]|| align=right | 4,062,160|| align=right | 13,083|| align=right | 230||http://raipur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SJ|| [[Surguja district|Surguja]]|| [[Surguja]] || align=right | 1,520,661|| align=right | 9,265|| align=right | 137||http://surguja.nic.in/ |} == देहली (DL)== {{see also|देहल्याः मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | CD || [[मध्यदेहलीमण्डलम्|मध्यदेहली]]|| दर्यागञ्ज|| align=right | ६४४,००५ || align=right | २५ || align=right | २५,७५९||http://dccentral.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ED || [[पूर्वदेहलीमण्डलम्|पूर्वदेहली]]|| प्रीतविहार|| align=right | १,४४८,७७० || align=right | ४४० || align=right | ३२९३ ||http://dceast.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ND || [[नवदेहलीमण्डलम्|नवदेहली]]|| कन्नाट् प्लेस् || align=right | ३०२,३६३ || align=right | २२|| align=right | १३७४४||http://dcnewdelhi.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NO || [[उत्तरदेहलीमण्डलम्|उत्तरदेहली]]|| सदरबझार|| align=right | ७७९,७८८ || align=right | ५९ || align=right | १२९९६ ||http://dcnorth.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NE || [[उत्तरपूर्वदेहलीमण्डलम्|उत्तरपूर्वदेहली]]|| शहदरा|| align=right | १,७६३,७१२ || align=right | ५२ || align=right | ३३९१७ ||http://dcnortheast.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NW || [[उत्तरपश्चिमदेहलीमण्डलम्|उत्तरपश्चिमदेहली]]|| काञ्झावाला|| align=right | ७८५,२८४ || align=right | १३० || align=right | ६०४१||http://dcnorthwest.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SD || [[दक्षिणदेहलीमण्डलम्|दक्षिणदेहली]]|| साकेत|| align=right | २,२५८,४९० || align=right | २५० || align=right | ९०३३ ||http://dcsouth.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SW || [[दक्षिणपश्चिमदेहलीमण्डलम्|दक्षिणपश्चिमदेहली]]|| वसन्तविहार || align=right | १,७४९,४९२ || align=right | ३९५ || align=right | ४४३० ||http://dcsouthwest.delhigovt.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130715211719/http://dcsouthwest.delhigovt.nic.in/ |date=2013-07-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | WD || [[पश्चिमदेहलीमण्डलम्|पश्चिमदेहली]]|| राजौरीगार्डन्|| align=right | २,११९,६४१ || align=right | ११२ || align=right | १८९२५||http://dcwestrev.delhigovt.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103184838/http://dcwestrev.delhigovt.nic.in/ |date=2007-01-03 }} |} ==गोवा(GA)== {{see also|गोवाराज्यस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | NG || [[उत्तरगोवामण्डलम्|उत्तरगोवा]]|| [[पणजी]]|| align=right | ७५७,४०७|| align=right | १,७३६|| align=right | ४३६||http://northgoa.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219223718/http://northgoa.nic.in/ |date=2011-12-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SG|| [[दक्षिणगोवामण्डलम्|दक्षिणगोवा]]|| [[मडगांव]]|| align=right | ५८६,५९१|| align=right | १,९६६|| align=right | २९८298||http://southgoa.nic.in/ |} == गुजरातराज्यम् (GJ)== {{see also|गुजरातराज्यस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या(2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AH || [[अहमदाबाद् मण्डलम्|अहमदाबाद्]] || [[अहमदाबाद्]] || align=right | ५,८०८,३७८ || align=right | ८,७०७ || align=right | ६६७||http://amdavad.gujarat.gov.in/{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | AM || [[अम्रेलीमण्डलम्|अम्रेली]] || [[अम्रेली]] || align=right | १,३९३,२९५ || align=right | ६,७६० || align=right | २०६||http://amreli.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040318143126/http://www.amreli.gujarat.gov.in/ |date=2004-03-18 }} |- bgcolor=#F4F9FF | AN || [[आनन्दमण्डलम्|आनन्द]] || [[आनन्द]] || align=right | १८५६,७१२ || align=right | २,९४२ || align=right | ६३१||http://anand.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506053212/http://www.anand.gujarat.gov.in/ |date=2009-05-06 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BK ||[[बनासकाठामण्डलम्|बनासकाठा]] || [[पालम्पुरम्]] || align=right | २,५०२,८४३ || align=right | १२,७०३|| align=right | १९७||http://banaskantha.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520081946/http://banaskantha.gujarat.gov.in/ |date=2009-05-20 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BR || [[भरुचमण्डलम्|भरुच]] || [[भरुच]] || align=right | १,३७०,१०४ || align=right | ६,५२४ || align=right | २१०||http://bharuch.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410030430/http://bharuch.gujarat.gov.in/ |date=2009-04-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BV || [[भावनगरमण्डलम्|भावनगरम्]] || [[भावनगरम्]] || align=right | २,४६९,२६४ || align=right | ११,१५५ || align=right | २२१||http://bhavnagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427204858/http://bhavnagar.gujarat.gov.in/ |date=2009-04-27 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DA || [[दहोडमण्डलम्|दहोड]] || [[दहोड]] || align=right | १,६३५,३७४ || align=right | ३,६४२ || align=right | ४४९||http://dahod.gujarat.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DG || [[डाङ्गमण्डलम्|द डाङ्ग्स्]] || [[अहवा]] || align=right | १८६,७१२ || align=right | १,७६४ || align=right | १०६||http://dangs.gujarat.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GA || [[गान्धिनगरमण्डलम्|गान्धिनगरम्]] || [[गान्धिनगरम्]] || align=right | १,३३४,७३१ || align=right | ६४९ || align=right | २,०५७||http://gandhinagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093434/http://gandhinagar.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JA || [[जामनगरमण्डलम्|जामनगरम्]] || [[जामनगरम्]] || align=right | १,९१३,६८५ || align=right | १४,१२५ || align=right | 135||http://jamnagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200419235354/http://jamnagar.gujarat.gov.in/ |date=2020-04-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JU ||[[जुनागढमण्डलम्|जुनागढ]] || [[जुनागढ]] || align=right | २,४४८,४२७ || align=right | ८,८३९ || align=right | २७७||http://junagadh.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093445/http://junagadh.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KA || [[कच्छमण्डलम्|कच्छ]] || [[भुज्]] || align=right | १,५२६,३२१ || align=right | ४५,६७२ || align=right | ३३||http://kutch.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101004708/http://kutch.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KH || [[खेडमण्डलम्|खेड]] || [[नडियाद्]] || align=right | २,०२३,३५४ || align=right | ४,२१५ || align=right | ४८०||http://kheda.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301071253/http://kheda.gujarat.gov.in/ |date=2012-03-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | MA || [[मेहसाणामण्डलम्|मेहसाणा]] || [[मेहसाणा]] || align=right | १,८३७,६९६ || align=right | ४,३८६ || align=right | ४१९||http://mehsana.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200420143952/http://mehsana.gujarat.gov.in/ |date=2020-04-20 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NR || [[नर्मदामण्डलम्|नर्मदा]] || [[राजपिप्ला]] || align=right | ५१४,०८३ || align=right | २,७४९ || align=right | १८७||http://narmada.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201025194843/http://narmada.gujarat.gov.in/ |date=2020-10-25 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NV || [[नवसारिमण्डलम्|नवसारि]] || [[नवसारि]] || align=right | १,२२९,२५० || align=right | २,२११ || align=right | ५५६||http://navsari.gujarat.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PA || [[पाटणमण्डलम्|पाटण]] || [[पाटण]] || align=right | १,१८१,९४१ || align=right | ५,७३८ || align=right | २०६||http://patan.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093528/http://patan.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PM || [[पञ्चमहलमण्डलम्|पञ्चमहल]] || [[गोध्रा]] || align=right | २,०२४,८८३ || align=right | ५,२१९ || align=right | ३८८||http://panchmahals.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811070417/http://panchmahals.gujarat.gov.in/ |date=2010-08-11 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PO || [[पोरबन्दरमण्डलम्|पोरबन्दर]] || [[पोरबन्दर]] || align=right | ५३६,८५४ || align=right | २,२९४ || align=right | २३४||http://porbandar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103042254/http://porbandar.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | RA || [[राजकोटमण्डलम्|राजकोट]] || [[राजकोट]] || align=right | ३,१५७,६७६|| align=right | ११,२०३|| align=right | २८२||http://rajkot.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101124450/http://rajkot.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SK || [[साबरकाठामण्डलम्|साबरकाठा]] || [[हिम्मतनगरम्]] || align=right | २,०८३,४१६ || align=right | ७,३९० || align=right | 282||http://sabarkantha.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913162613/http://sabarkantha.gujarat.gov.in/ |date=2011-09-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SN || [[सुरेन्द्रनगरमण्डलम्|सुरेन्द्रनगरम्]] || [[सुरेन्द्रनगरम्]] || align=right | १,५१५,१४७ || align=right | १०,४८९ || align=right | 144||http://surendranagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109203040/http://surendranagar.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-09 }} |- bgcolor=#F4F9FF | ST || [[सूरतमण्डलम्|सूरत्]] || [[सूरत]] || align=right | ४,९९६,३९१ || align=right | ७,६५७ || align=right | ६५३||http://surat.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093545/http://surat.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | VD || [[वडोदरामण्डलम्|वडोदरा]] || [[वडोदरा]] || align=right | ३,६३९,७७५ || align=right | ७,७९४ || align=right | ४६७||http://vadodara.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093559/http://vadodara.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | VL || [[वल्साडमण्डलम्|वल्साड]] || [[वल्साड]] || align=right | १,४१०,६८० || align=right | ३,०३४ || align=right | ४६५||http://valsad.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093604/http://valsad.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |} ==[[हरियाणा]] (HR)== {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता(/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AM|| [[अम्बालामण्डलम्|अम्बाला]]|| [[अम्बाला]]|| align=right | १,०१३,६६०|| align=right | १,५६९|| align=right | ६४६||http://ambala.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012221438/http://ambala.nic.in/ |date=2007-10-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BH|| [[भिवानीमण्डलम्|भिवानी]]|| [[भिवानी]]|| align=right | १,४२४,५५४|| align=right | ५,१४०|| align=right | २७७||http://bhiwani.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163314/http://bhiwani.nic.in/ |date=2011-07-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | FR|| [[फरीदाबादमण्डलम्|फरीदाबाद्]]|| [[फरीदाबाद्]]|| align=right | २,१९३,२७६|| align=right | २,१०५|| align=right | १,०४२||http://faridabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FT|| [[फतेहाबादमण्डलम्|फतेहाबाद्]]|| [[फतेहाबाद्, हरियाणा|फतेहाबाद्]]|| align=right | ८०६,१५८|| align=right | २,४९१|| align=right | ३२४||http://fatehabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[गुडगांवमण्डलम्|गुडगांव]]|| [[गुडगांव]]|| align=right | १,६५७,६६९|| align=right | २,७६०|| align=right | ६०१||http://gurgaon.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602231540/http://gurgaon.nic.in/ |date=2008-06-02 }} |- bgcolor=#F4F9FF | HI|| [[हिसारमण्डलम्|हिसार]]|| [[हिसार]]|| align=right | १,५३६,४१७|| align=right | ३,७८८|| align=right | ४०६||http://hisar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JH|| [[झज्जरमण्डलम्|झज्जर]]|| [[झज्जर]]|| align=right | ८८७,३९२|| align=right | १,८६८|| align=right | ४७५||http://jhajjar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JI|| [[जीन्दमण्डलम्|जीन्द]]|| [[जीन्द]]|| align=right | १,१८९,७२५|| align=right | २,७३६|| align=right | ४३५||http://jind.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KR|| [[कर्नालमण्डलम्|कर्नाल]]|| [[कर्नाल]]|| align=right | १,२७४,८४३|| align=right | २,४७१|| align=right | ५१६||http://karnal.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415152944/http://karnal.nic.in/ |date=2009-04-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KT|| [[कैथलमण्डलम्|कैथल्]]|| [[कैथल]]|| align=right | ९४५,६३१|| align=right | २,७९९|| align=right | ३३८||http://kaithal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KU|| [[कुरुक्षेत्रमण्डलम्|कुरुक्षेत्रम्]]|| [[कुरुक्षेत्रम्]]|| align=right | ८२८,१२०|| align=right | १,२१७|| align=right | ६८०||http://kurukshetra.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[महेन्द्रगढमण्डलम्|महेन्द्रगढ]]|| [[नर्नौल]]|| align=right | ८१२,०२२|| align=right | १,६८३|| align=right | ४८२||http://mahendragarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MW|| [[मेवातमण्डलम्|मेवात]]|| [[नुह]]|| align=right | ९९३,०००|| align=right | १,७६५ || align=right | ५६२ ||http://mewat.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | PK|| [[पञ्चकुलामण्डलम्|पञ्चकुला]]|| [[पञ्चकुला]]|| align=right | ४६९,२१०|| align=right | ८१६|| align=right | ५७५||http://panchkula.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PP|| [[पाणिपत् मण्डलम्|पाणिपत्]]|| [[पाणिपत्]]|| align=right | ९६७,३३८|| align=right | १,२५०|| align=right | ७७४||http://panipat.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RE|| [[रेवाडीमण्डलम्|रेवाडी]]|| [[रेवाडी]]|| align=right | ७६४,७२७|| align=right | १,५५९|| align=right | ४९१||http://rewari.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703082821/http://rewari.nic.in/ |date=2007-07-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | RO|| [[रोहटकमण्डलम्|रोहटक]]|| [[रोहटक]]|| align=right | ९४०,०३६|| align=right | १,६६८|| align=right | ५६४||http://rohtak.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090209215206/http://rohtak.nic.in/ |date=2009-02-09 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[सिरसामण्डलम्, हरियाणा|सिरसा]]|| [[सिरसा,हरियाणा|सिरसा]]|| align=right | १,१११,०१२|| align=right | ४,२७६|| align=right | २६०||http://sirsa.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421232326/http://sirsa.nic.in/ |date=2018-04-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SNP|| [[सोनीपत् मण्डलम्|सोनीपत्]]|| [[सोनीपत्]]|| align=right | १,२७८,८३०|| align=right | २,२६०|| align=right | ५६६||http://sonepat.gov.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | YN|| [[यमुनानगरमण्डलम्|यमुनानगरम्]]|| [[यमुनानगरम्]]|| align=right | ९८२,३६९|| align=right | १,७५६|| align=right | ५५९ ||http://yamunanagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PW|| [[पलवलमण्डलम्|पलवल]] || [[पलवल]]|| align=right | ९३४,६७५ || align=right | १,८७५ || align=right | ४९९|| http://palwal.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} ==हिमाचलप्रदेशः (HP)== {{see also|हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता(/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[बिलासपुरमण्डलम्, हिमाचलप्रदेशः|बिलासपुरम्]]|| [[बिलासपुरम्, हिमाचलप्रदेशः|बिलासपुरम्]]|| align=right | ३४०,७३५|| align=right | १,१६७|| align=right | २९२||http://hpbilaspur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चम्बामण्डलम्|चम्बा]]|| [[चम्बा, हिमाचलप्रदेशः|चम्बा]]|| align=right | ४६०,४९९|| align=right | ६,५२८|| align=right | ७१||http://hpchamba.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[हमीरपुरमण्डलम्, हिमाचलप्रदेशः|हमीरपुरम्]]|| [[हमीरपुरम्, हिमाचलप्रदेशः|हमीरपुरम्]]|| align=right | ४१२,००९|| align=right | १,११८|| align=right | ३६९||http://hphamirpur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[काङ्ग्रामण्डलम्|काङ्ग्रा]]|| [[धर्मशाला, हिमाचलप्रदेशः|धर्मशाला]]|| align=right | १,३३८,५३६|| align=right | ५,७३९|| align=right | २३३||http://hpkangra.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KI|| [[किन्नौरमण्डलम्|किन्नौर]]|| [[रेकोङ्ग् प्यो]]|| align=right | ८३,९५०|| align=right | ६,४०१|| align=right | १३||http://hpkinnaur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KU|| [[कुलुमण्डलम्|कुलु]]|| [[कुलु]]|| align=right | ३७९,८६५|| align=right | ५,५०३|| align=right | ६९||http://hpkullu.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LS|| [[लाहौल्-स्पितीमण्डलम्|लाहौल् तथा स्पिती]]|| [[केलोङ्ग्]]|| align=right | ३३,२२४|| align=right | १३,८३५|| align=right | २||http://hplahaulspiti.gov.in |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मण्डीमण्डलम्|मण्डी]]|| [[मण्डी]]|| align=right | ९००९८७|| align=right | ३,९५०|| align=right | २२८||http://hpmandi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SH|| [[शिमलामण्डलम्|शिमला]]|| [[शिमला]]|| align=right | ७२१,७४५|| align=right | ५,१३१|| align=right | १४१||http://hpshimla.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[सिर्मौरमण्डलम्|सिर्मौर]]|| [[नहान्]]|| align=right | ४५८,३५१|| align=right | २,८२५|| align=right | १६२||http://hpsirmaur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[सोलन् मण्डलम्|सोलन्]]|| [[सोलन्]]|| align=right | ४९९,३८०|| align=right | १,९३६|| align=right | २५८||http://hpsolan.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UNA|| [[उनामण्डलम्|उना]]|| [[उना, हिमाचलप्रदेशः|उना]]|| align=right | ४४७,९६७|| align=right | १,५४०|| align=right | २९१||http://hpuna.nic.in/ |} ==जम्मूकाश्मीरराज्यम् (JK)== {{see also|जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''जनसङ्ख्या (2011)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AN|| [[अनन्तनागमण्डलम्|अनन्तनाग]]|| [[अनन्तनाग]]|| align=right | ७३४,५४९|| align=right | १,०६९,७४९|| align=right | २८५३ || align=right | ३७५ ||http://anantnag.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BD|| [[बडगांवमण्डलम्|बडगांव]]|| [[बडगांव]]|| align=right | ६२९,३०९|| align=right | ७५५,३३१ || align=right | १४०६ || align=right | ७३५ || http://budgam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF |BPR ||[[बण्डिपोरामण्डलम्|बण्डिपोरा]]||[[बण्डिपोरा]]|| align=right | ३१६,४३६|| align=right | ३८५०९९ || align=right | ३,०१०|| align=right | ३९८||http://bandipore.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बारामूलामण्डलम्|बारामूला]]|| [[बारामूला]]|| align=right | ८५३,३४४|| align=right | १,०१५,५०३ || align=right | ३३२९ || align=right | ३०५||http://baramulla.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DO|| [[डोडामण्डलम्|डोडा]]|| [[डोडा]]|| align=right | ३२०,२५६ || align=right | ४०९,५७६ || align=right | ११,६९१|| align=right | ५९||http://doda.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GB||[[गण्डेरबालमण्डलम्|गण्डेरबाल]] || [[गण्डेरबाल]] || align=right | २११,८९९ || align=right | २९७,००३ || align=right | २५८|| align=right | ११५१|| |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[जम्मूमण्डलम्|जम्मू]]|| [[जम्मू]]|| align=right | १,३४३,७५६ || align=right | १,५२६,४०६|| align=right | ३,०९७|| align=right | ५०८||http://jammu.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KR|| [[कार्गिलमण्डलम्|कार्गिल]] || [[कार्गिलनगरम्|कार्गिल्]]|| align=right | ११९,३०७|| align=right | १४३,३८८ || align=right | १४,०३६|| align=right | ८||http://kargil.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KT|| [[कठुवामण्डलम्|कठुवा]]|| [[कठुवा]]|| align=right | ५५५०,०८४ || align=right | ६१५,७११ || align=right | २,६५१|| align=right | २०५||http://kathua.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KW|| [[किस्त्वारमण्डलम्|किस्त्वार]] ||[[किस्त्वार]]|| align=right | १९०,८४३|| align=right | २३१,०३७|| align=right | १८४८|| align=right | १२५|| |- bgcolor=#F4F9FF | KU|| [[कुप्वाडामण्डलम्|कुप्वाडा]]||[[कुप्वाडा]] || align=right | ६५०,३९३|| align=right | ८७५,५६४|| align=right | २,३७९|| align=right | २६९||http://kupwara.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KG|| [[कुल्गांवमण्डलम्|कुल्गांव]]|| [[कुल्गांव]] || align=right | 437,885 || align=right | 423,181 || align=right | 457|| align=right | 925|| |- bgcolor=#F4F9FF | LE|| [[लेहमण्डलम्|लेह]]|| [[लेह]]|| align=right | ११७,२३२ || align=right | १४७,१०४|| align=right | ४५,११०|| align=right | १||http://leh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PO|| [[पूञ्छमण्डलम्, भारतम्|पूञ्छ]]|| [[पूञ्छ]]|| align=right | ३७२,६१३|| align=right | ४७६,८२० || align=right | १,६७४|| align=right | २२२||http://poonch.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[पुलवामामण्डलम्|पुलवामा]]|| [[पुलवामा]]|| align=right | ४४१,२७५|| align=right | ५७०,०६०|| align=right | १,३९८|| align=right | ४५२||http://pulwama.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[राजौरीमण्डलम्|राजौरी]]|| [[राजौरी]]|| align=right | ४८३,२८४|| align=right | ६१९,२६६|| align=right | २,६३०|| align=right | १८२||http://rajouri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RB|| [[रामबनमण्डलम्|रामबन]]|| [[रामबन, जम्मूकाश्मीरम्|रामबन]]|| align=right | १८०,८३० || align=right | २८३,३१३|| align=right | १३३० || align=right | 213|| |- bgcolor=#F4F9FF | RS|| [[रियासीमण्डलम्|रियासी]] || [[रियासी]] || align=right | २६८,४४१ || align=right | ३१४,७१४ || align=right | १७१० || align=right | १८४ || |- bgcolor=#F4F9FF | SB|| [[साम्बामण्डलम्|साम्बा]]|| [[साम्बा, जम्मू|साम्बा]]|| align=right | २४५,०१६|| align=right | ३१८,६११|| align=right | ९१३ || align=right | ३१४||http://samba.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF |SH|| [[शुपियामण्डलम्|शुपिया]] || [[शुपिया]] || align=right | २११,३३२ || align=right | २६५,९६० || align=right | ३१२ || align=right | ८५२ || |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[श्रीनगरमण्डलम्|श्रीनगरम्]]|| [[श्रीनगरम्]]|| align=right | ९९०,५४८|| align=right | १,२५०,१७३|| align=right | २,२२८|| align=right | ५५६||http://srinagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[उधमपुरमण्डलम्|उधमपुरम्]]|| [[उधमपुरम्]]|| align=right | ४७५,०६८|| align=right | ५५५,३५७|| align=right | ४,५५०|| align=right | २११||http://udhampur.gov.in/ |} == झारखण्ड (JH)== {{see also|Districts of Jharkhand}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BO|| [[Bokaro district|Bokaro]]|| [[Bokaro Steel City|Bokaro]]|| align=right | 1,775,961|| align=right | 2,861|| align=right | 621 || http://bokaro.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[Chatra district|Chatra]]|| [[Chatra]]|| align=right | 790,680|| align=right | 3,700|| align=right | 214 || http://chatra.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DE|| [[Deoghar district|Deoghar]]|| [[Deoghar]]|| align=right | 1,161,370|| align=right | 2,479|| align=right | 468 |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[Dhanbad district|Dhanbad]]|| [[Dhanbad]]|| align=right | 2,394,434|| align=right | 2,075|| align=right | 1,154 || http://dhanbad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DU|| [[Dumka district|Dumka]]|| [[Dumka]]|| align=right | 1,754,571|| align=right | 5,518|| align=right | 318 || http://dumka.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ES|| [[East Singhbhum district|East Singhbhum]]|| [[Jamshedpur]]|| align=right | 1,978,671|| align=right | 3,533|| align=right | 560 || http://jamshedpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GA|| [[Garhwa district|Garhwa]]|| [[Garhwa]]|| align=right | 1,034,151|| align=right | 4,064|| align=right | 254 || http://garhwa.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GI|| [[Giridih district|Giridih]]|| [[Giridih]]|| align=right | 1,901,564|| align=right | 4,887|| align=right | 389 || http://giridih.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GO|| [[Godda district|Godda]]|| [[Godda]]|| align=right | 1,047,264|| align=right | 2,110|| align=right | 496 || http://godda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[Gumla district|Gumla]]|| [[Gumla]]|| align=right | 1,345,520|| align=right | 9,091|| align=right | 148|| http://gumla.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[Hazaribagh district|Hazaribag]]|| [[Hazaribagh|Hazaribag]]|| align=right | 2,277,108|| align=right | 6,154|| align=right | 370||http://hazaribag.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[Koderma district|Koderma]]|| [[Koderma]]|| align=right | 498,683|| align=right | 1,312|| align=right | 380 || http://koderma.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LO|| [[Lohardaga district|Lohardaga]]|| [[Lohardaga]]|| align=right | 364,405|| align=right | 1,494|| align=right | 244 || http://lohardaga.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PK|| [[Pakur district|Pakur]]|| [[Pakur]]|| align=right | 701,616|| align=right | 1,805|| align=right | 389|| http://pakur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PL|| [[Palamu district|Palamu]]|| [[Daltonganj]]|| align=right | 2,092,004|| align=right | 8,717|| align=right | 240|| http://palamu.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[Ranchi district|Ranchi]]|| [[Ranchi]]|| align=right | 2,783,577|| align=right | 7,974|| align=right | 349 || http://ranchi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[Sahebganj district|Sahibganj]]|| [[Sahebganj]]|| align=right | 927,584|| align=right | 1,599|| align=right | 580 || http://sahibganj.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SK|| [[Seraikela Kharsawan district|Seraikela Kharsawan]]|| [[Seraikela]] || align=right | 848,850|| align=right | 2,725|| align=right | 312|| http://seraikela.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WS|| [[West Singhbhum district|West Singhbhum]]|| [[Chaibasa]]|| align=right | 2,080,265|| align=right | 9,906|| align=right | 210|| http://chaibasa.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RM|| [[Ramgarh district|Ramgarh]]|| [[Ramgarh, Jharkhand|Ramgarh]]|| align=right | 8,39,482|| align=right | 1,212|| align=right | 692 |} ==[[कर्णाटकम्]] (KA)== {{see also|कर्णाटकस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (२०११)''' | '''विस्तीर्णता(km²)''' | '''सान्द्रता(/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BD|| [[बीदरमण्डलम्|बीदर]]|| [[बीदर]]|| align=right | १,५०१,३७४|| align=right | ५,४४८|| align=right | २७६||http://www.bidar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BG|| [[बेळगावीमण्डलम्|बेळगावी]]|| [[बेळगावी]]|| align=right | ४,२०७,२६४|| align=right | १३,४१५|| align=right | ३१४||http://www.belgaum.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630210052/http://www.belgaum.nic.in/ |date=2015-06-30 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BJ|| [[बिजापुरमण्डलम् (कर्णाटकम्)|बिजापुरम्]]||[[बिजापुरम्]]|| align=right | १,८०८.८६३|| align=right | १०,५१७|| align=right | १७२||http://www.bijapur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514062653/http://www.bijapur.nic.in/ |date=2019-05-14 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BK|| [[बागलकोटेमण्डलम्|बागलकोटे]]|| [[बागलकोटे]]|| align=right | १,६५२,२३२|| align=right | ६,५८३|| align=right | २५१||http://www.bagalkot.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810072308/http://www.bagalkot.nic.in/ |date=2019-08-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BL|| [[बळ्ळारीमण्डलम्|बळ्ळारी]]|| [[बळ्ळारी]]|| align=right | २,०२५,२४२|| align=right | ८,४३९|| align=right | २४०||http://www.bellary.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810072307/http://www.bellary.nic.in/ |date=2019-08-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बेङ्गळूरुग्रामान्तरमण्डलम्|बेङ्गळूरुग्रामान्तरम्]]|| [[बेङ्गळूरु]]|| align=right | १,८७७,४१६|| align=right | ५,८१५|| align=right | ३२३||http://www.bangalorerural.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331110239/http://www.bangalorerural.nic.in/ |date=2019-03-31 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BN|| [[बेङ्गळूरुनगरमण्डलम्|बेङ्गळूरु]]|| [[बेङ्गळूरु]]|| align=right | ६,५२३,११०|| align=right | २,१९०|| align=right | २,९७९||http://bangaloreurban.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116153217/http://bangaloreurban.nic.in/ |date=2007-11-16 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CJ|| [[चामराजनगरमण्डलम्|चामराजनगरम्]]|| [[चामराजनगरम्]]|| align=right | ९६४,२७५|| align=right | ५,१०२|| align=right | १८९||http://chamrajnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CK|| [[चिक्कमगळूरुमण्डलम्|चिक्कमगळूरु]]|| [[चिक्कमगळूरु]]|| align=right | १,१३९,१०४|| align=right | ७,२०१|| align=right |१५८|| http://chickmagalur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CT|| [[चित्रदुर्गमण्डलम्|चित्रदुर्गम्]]|| [[चित्रदुर्गम्]]|| align=right | १,५१०,२२७|| align=right | ८,४३७|| align=right | १७९||http://www.chitradurga.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315120849/http://www.chitradurga.nic.in/ |date=2019-03-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[दावणगेरेमण्डलम्|दावणगेरे]]|| [[दावणगेरे]]|| align=right | १,७८९.६९३|| align=right | ५,९२६|| align=right | ३०२||http://www.davanagere.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517105317/http://davanagere.nic.in/ |date=2018-05-17 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धारवाडमण्डलम्|धारवाड]]|| [[धारवाड]]|| align=right | १,६०३,७९४|| align=right | ४,२६५|| align=right | ३७६||http://www.dharwad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DK|| [[दक्षिणकन्नडमण्डलम्]]|| [[मङ्गळूरु]]|| align=right | १,८९६,४०३|| align=right | ४,५५९|| align=right | ४१६||http://www.dk.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315220959/http://www.dk.nic.in/ |date=2019-03-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | GA|| [[गदगमण्डलम्|गदग]]|| [[गदग-बेटगेरी]]|| align=right | ९७१,९५५|| align=right | ४,६५१|| align=right | २०९||http://gadag.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[गुल्बर्गामण्डलम्|गुल्बर्गा]]|| [[गुल्बर्गा]]|| align=right | ३,१२४,८५८|| align=right | १६,२२४|| align=right | १९३||http://www.gulbarga.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910164747/http://www.gulbarga.nic.in/ |date=2019-09-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | HS|| [[हासनमण्डलम्]]|| [[हासनम्]]|| align=right | १,७२१,३१९|| align=right | ६,८१४|| align=right |२५३||http://www.hassan.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HV|| [[हावेरीमण्डलम्]]|| [[हावेरी]]|| align=right | १,४३७,८६०|| align=right | ४,८२५|| align=right | २९८||http://haveri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KD|| [[कोडगुमण्डलम्|कोडगु]]|| [[मडिकेरी]]|| align=right | ५४५,३२२|| align=right | ४,१०२|| align=right | १३३||http://www.kodagu.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315175025/http://www.kodagu.nic.in/ |date=2019-03-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KL|| [[कोलारमण्डलम्|कोलार]]|| [[कोलार]]|| align=right | २,५२३,४०६|| align=right | ८,२२३|| align=right | ३०७||http://kolar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KP|| [[कोप्पळमण्डलम्]]|| [[कोप्पळ]]|| align=right | १,१९३,४९६|| align=right | ७,१९०|| align=right | १६६||http://www.koppal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मण्ड्यमण्डलम्]]|| [[मण्ड्य]]|| align=right | १,७६१,७१८|| align=right | ४,९६१|| align=right | ३५५||http://www.mandya.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190312035834/http://www.mandya.nic.in/ |date=2019-03-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | MY|| [[मैसूरुमण्डलम्]]|| [[मैसूरु]]|| align=right | २,६२४,९११|| align=right | ६,८५४|| align=right | ३८३||http://www.mysore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810052646/http://www.mysore.nic.in/ |date=2019-08-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[रायचूरुमण्डलम्|रायचूरु]]|| [[रायचूरु]]|| align=right | १,६४८,२१२|| align=right | ६,८३९|| align=right | २४१||http://www.raichur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SH|| [[शिवमोग्गामण्डलम्|शिवमोग्गा]]|| [[शिवमोग्गा]]|| align=right | १,६३९,५९५|| align=right | ८,४९५|| align=right | १९३||http://www.shimoga.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513041244/http://shimoga.nic.in/ |date=2012-05-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TU|| [[तुमकूरुमण्डलम्|तुमकूरु]]|| [[तुमकूरु]]|| align=right | २,५७९,५१६|| align=right | १०,५९८|| align=right | २४३||http://www.tumkur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190320013636/http://www.tumkur.nic.in/ |date=2019-03-20 }} |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[उडुपीमण्डलम्|उडुपी]]|| [[उडुपी]]|| align=right | १,१०९४९४|| align=right | ३,८७९|| align=right | २८६|| |- bgcolor=#F4F9FF | UK|| [[उत्तरकन्नडमण्डलम्|उत्तरकन्नड]]|| [[कारवारम्]]|| align=right | 1,353,299|| align=right | 10,291|| align=right | 132||http://uttarakannada.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RM|| [[रामनगरमण्डलम्|रामनगर]] || [[रामनगरम्]] || align=right | ७९,३६५ || || || http://www.ramanagaracity.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721161719/http://www.ramanagaracity.gov.in/ |date=2011-07-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CK|| [[चिक्कबळ्ळापुरमण्डलम्|चिक्कबळ्ळापुर]] || [[चिक्कबळ्ळापुरम्]] || align=right | ५४,९३८ || || || http://www.chikballapur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190310100553/http://www.chikballapur.nic.in/ |date=2019-03-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | YG|| [[यादगिरिमण्डलम्|यादगिरि]] || [[यादगिरि]] || || || || |} == केरळ (KL)== {{see also|Districts of Kerala}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AL|| [[Alappuzha district|Alappuzha]]|| [[Alappuzha]]||align=right| 2,105,349||align=right| 1,414||align=right| 1,489||http://www.alappuzha.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180525195417/http://alappuzha.nic.in/ |date=2018-05-25 }} |- bgcolor=#F4F9FF | ER|| [[Ernakulam district|Ernakulam]]|| [[Kakkanad]]||align=right| 3,098,378||align=right| 2,951||align=right| 1,050|| http://ernakulam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ID|| [[Idukki district|Idukki]]|| [[Painavu]]||align=right| 1,128,605||align=right| 4,479||align=right| 252|| http://idukki.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KL|| [[Kollam district|Kollam]]|| [[Kollam]]||align=right| 2,584,118||align=right| 2,498||align=right| 1,034|| http://kollam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KN|| [[Kannur district|Kannur]]|| [[Kannur]]||align=right| 2,412,365||align=right| 2,966||align=right| 813 || http://kannur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KS|| [[Kasaragod district|Kasaragod]]|| [[Kasaragod]]||align=right| 1,203,342||align=right| 1,992||align=right| 604||http://kasargod.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KT|| [[Kottayam district|Kottayam]]|| [[Kottayam]]||align=right| 1,952,901||align=right| 2,203||align=right| 886|| http://kottayam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KZ|| [[Kozhikode district|Kozhikode]]|| [[Kozhikode]]||align=right| 2,878,498||align=right| 2,345||align=right| 1,228||http://kozhikode.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[Malappuram district|Malappuram]]|| [[Malappuram]]||align=right| 3,629,640||align=right| 3,550||align=right| 1,022||http://malappuram.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PL|| [[Palakkad district|Palakkad]]|| [[Palakkad]]||align=right| 2,617,072||align=right| 4,480||align=right| 584||http://palakkad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PT|| [[Pathanamthitta]]|| [[Pathanamthitta]]||align=right| 1,231,577||align=right| 2,462||align=right| 500||http://pathanamthitta.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TS|| [[Thrissur district|Thrissur]]|| [[Thrissur]]||align=right| 2,975,440||align=right| 3,032||align=right| 981||http://thrissur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TV|| [[Thiruvananthapuram]]|| [[Thiruvananthapuram]]||align=right| 3,234,707||align=right| 2,192||align=right| 1,476||http://www.trivandrum.gov.in// {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180315003725/http://www.trivandrum.gov.in// |date=2018-03-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | WA|| [[Wayanad district|Wayanad]]|| [[Kalpetta]]||align=right| 786,627||align=right| 2,131||align=right| 369 || http://wayanad.nic.in/ |} ==मध्यप्रदेशः (MP)== {{see also|मध्यप्रदेशस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | width="10%" | '''सङ्केतः''' | width="20%" | '''मण्डलम्''' | width="20%" | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | width="10%" | '''जनसङ्ख्या (२०११) | width="10%" | '''विस्तीर्णता (km²)''' | width="10%" | '''सान्द्रता(/km²)''' | width="20%" | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AL|| [[अलिराजपुरमण्डलम्|अलिराजपुरम्]]|| [[अलिराजपुरम्]]|| || || |||http://alirajpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AP|| [[अन्नुपुरमण्डलम्|अन्नुपुरम्]]|| [[अन्नुपुरम्]]|| align=right | ६,६७,१५५|| align=right | ३,७०१|| align=right | १८०|| http://anuppur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AS|| [[अशोकनगरमण्डलम्|अशोकनगरम्]]|| [[अशोकनगरम्]]|| align=right | ६,८८,९४०|| align=right | ४,६७३.९४|| align=right | १४७||| http://ashoknagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BL|| [[बालाघाटमण्डलम्|बालाघाट्]]|| [[बालाघाट्]]|| align=right | १,४४५,७६०|| align=right | ९,२२९|| align=right | १५७|| http://balaghat.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बर्वानिमण्डलम्|बर्वानि]]|| [[बर्वानि]]|| align=right | १,०८१,०३९|| align=right | ५,४३२|| align=right | १९९|| http://barwani.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BE|| [[बेतुलमण्डलम्|बेतुल]]|| [[बेतुल]]|| align=right | १,३९४,४२१|| align=right | १०,०४३|| align=right | १३९|| http://betul.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BD|| [[भिण्डमण्डलम्|भिण्ड]]|| [[भिण्ड]]|| align=right | १,४२६,९५१|| align=right | ४,४५९|| align=right | ३२०|| http://bhind.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BP|| [[भोपालमण्डलम्|भोपाल]]|| [[भोपाल]]|| align=right | १,८३६,७८४|| align=right | २,७७२|| align=right | ६६३|| http://bhopal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BU || [[बर्हानपुरमण्डलम्|बर्हानपुरम्]]|| [[बर्हानपुरम्]]|| || |||| http://burhanpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CT|| [[छतरपुरमण्डलम्|छतरपुरम्]]|| [[छतरपुरम्]]|| align=right | १,४७४,६३३|| align=right | ८,६८७|| align=right | १७०|| http://chhatarpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CN|| [[छिन्दवाडामण्डलम्|छिन्दवाडा]]|| [[छिन्दवाडा]]|| align=right | १,८४८,८८२|| align=right | ११,८१५|| align=right | १५६|| http://chhindwara.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DM|| [[दमोहमण्डलम्|दमोह]]|| [[दमोह]]|| align=right | १,०८१,९०९|| align=right | ७,३०६|| align=right | १४८|| http://damoh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DT|| [[दतियामण्डलम्|दतिया]]|| [[दतिया]]|| align=right | ६२७,८१८|| align=right |२,६९४|| align=right | २३३|| http://datia.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DE|| [[देवासमण्डलम्|देवास]]|| [[देवास]]|| align=right | १,३०६,६१७|| align=right | ७,०२०|| align=right | १८६|| http://dewas.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धारमण्डलम्|धार]]|| [[धार]]|| align=right | १,७४०,५७७|| align=right | ८,१५३|| align=right | २१३|| http://dhar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DI|| [[दिण्डोरीमण्डलम्|दिण्डोरी]]|| [[दिण्डोरी]]|| align=right | ५७९,३१२|| align=right | ७,४२७|| align=right | ७८|| http://dindori.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[गुनामण्डलम्|गुना]]|| [[गुना]]|| align=right | ९७६,५९६|| align=right | ६,४८५|| || http://guna.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GW|| [[ग्वालियरमण्डलम्|ग्वालियर्]]|| [[ग्वालियर्]]|| align=right | १,६२९,८८१|| align=right | ५,४६५|| align=right | २९८|| http://gwalior.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[हरदामण्डलम्|हरदा]]|| [[हरदा]]|| align=right | ४७४,१७४|| align=right | ३,३३९|| align=right | १४२|| http://harda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HO|| [[होशङ्गाबादमण्डलम्|होशङ्गाबाद्]]|| [[होशङ्गाबाद्]]|| align=right | १,०८५,०११|| align=right | ६,६९८|| align=right | १६२|| http://hoshangabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | IN|| [[इन्दौरमण्डलम्|इन्दौर]]|| [[इन्दौर]]|| align=right | ४,५८५,३२१|| align=right | ३,८९८|| align=right | ६६३|| http://www.indore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724145904/http://www.indore.nic.in/ |date=2019-07-24 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[जबलपुरमण्डलम्|जबलपुरम्]]|| [[जबलपुरम्]]|| align=right | २,१६७,४६९|| align=right | ५,२१०|| align=right | ४१६|| http://jabalpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JH|| [[झबुवामण्डलम्|झबुवा]]|| [[झबुवा]]|| align=right | १,३९६,६७७|| align=right | ६,७८२|| align=right | २०६|| http://jhabua.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[कटनीमण्डलम्|कटनी]]|| [[कटनी]]|| align=right | १,०६३,६८९|| align=right | ४,९४७|| align=right | २१५|| http://katni.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | EN|| [[खाण्डवामण्डलम्|खाण्डवा]] (पूर्वनीमर)|| [[खाण्डवा]]|| align=right | १,७०८,१७०|| align=right | १०,७७९|| align=right | १५८|| http://khandwa.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WN|| [[खर्गोनमण्डलम्|खर्गोन]]|| [[खर्गोन]](पश्चिमनीमर)|| align=right | 1,529,954|| align=right | 8,010|| align=right | 191|| http://khargone.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ML|| [[मण्डलामण्डलम्|मण्डला]]|| [[मण्डला]]|| align=right | ८९३,९०८|| align=right | ५,८०५|| align=right | १५४|| http://mandla.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MS|| [[मन्दसोरमण्डलम्|मन्दसोर]]|| [[मन्दसोर]]|| align=right | १,१८३,३६९|| align=right | ५,५३०|| align=right | २१४|| http://mandsaur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MO|| [[मोरेनामण्डलम्|मोरेना]]|| [[मोरेना]]|| align=right | १,५८७,२६४|| align=right | ४,९९१|| align=right | ३१८|| http://morena.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NA|| [[नरसिङ्गपुरमण्डलम्|नरसिङ्गपुरम्]]|| [[नरसिङ्गपुरम्]]|| align=right | ९५७,३९९|| align=right | ५१३३|| align=right | १८७|| http://narsinghpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NE|| [[नीमचमण्डलम्|नीमच]]|| [[नीमच]]|| align=right | ७२५,४५७|| align=right | ४,२६७|| align=right | 170|| http://neemuch.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पन्नामण्डलम्|पन्ना]]|| [[पन्ना]]|| align=right | ८५४,२३५|| align=right | ७,१३५|| align=right | १२०|| http://panna.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RE|| [[रेवामण्डलम्|रेवा]]|| [[रेवा]]|| align=right | १,९७२,३३३|| align=right | ६,३१४|| align=right | ३१२|| http://rewa.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RG|| [[रायगढमण्डलम्, मध्यप्रदेशः|रायगढ]]|| [[रायगढ, मध्यप्रदेशः|रायगढ]]|| align=right | १,२५३,२४६|| align=right | ६,१४३|| align=right | २०४|| http://rajgarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RL|| [[रतलाममण्डलम्|रतलाम]]|| [[रतलाम]]|| align=right | १,२१४,५३६|| align=right | ४,८६१|| align=right | २५०|| http://ratlam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RS|| [[रायसेनमण्डलम्|रायसेन]]|| [[रायसेन]]|| align=right | १,१२०,१५९|| align=right | ८,४६६|| align=right | १३२|| http://raisen.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SG|| [[सागरमण्डलम्|सागर]]|| [[सागर, मध्यप्रदेशः|सागर]]|| align=right | ६,१२१,७८३|| align=right | १०,२५२|| align=right | १९७|| http://sagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[सतनामण्डलम्|सतना]]|| [[सतना]]|| align=right | १,८६८,६४८|| align=right | ७,५०२|| align=right | २४९|| http://satna.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[सिहोरमण्डलम्|सिहोर]]|| [[सिहोर]]|| align=right | १०,७८.७६९|| align=right | ६,५७८|| align=right | १६४|| http://sehore.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[शिवोनीमण्डलम्|शिवोनी]]|| [[शिवोनी]]|| align=right | १,१६५,८९३|| align=right | ८७५८|| align=right | १३३|| http://seoni.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SH|| [[शहडोलमण्डलम्|शहडोल]]|| [[शहडोल]]|| align=right | १,५७२,७४८|| align=right | ९,९५४|| align=right | १५८|| http://shahdol.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SJ|| [[शाजापुरमण्डलम्|शाजापुरम्]]|| [[शाजापुरम्]]|| align=right | १,२९०,२३०|| align=right | ६,१९६|| align=right | २०८|| http://shajapur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SP|| [[शिवपुरमण्डलम्|शिवपुरम्]]|| [[शिवपुरम्]]|| align=right | ५५९,७१५|| align=right | ६,५८५|| align=right | ८५|| http://sheopur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SV|| [[शिवपुरीमण्डलम्|शिवपुरी]]|| [[शिवपुरी]]|| align=right | १,४४०,६६६|| align=right | १०,२९०|| align=right | १४०|| http://shivpuri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[सीधीमण्डलम्|सीधी]]|| [[सीधी]]|| align=right | १,८३०,५५३|| align=right | १०,५२०|| align=right | १७४|| http://sidhi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SN|| [[सिङ्ग्रौलीमण्डलम्|सिङ्ग्रौली]]|| [[वैधान]]|| align=right | ९२०,१६९ || align=right | ५,६७२ || align=right | १६२|| http://singrauli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TI|| [[टीकमगढमण्डलम्|टीकमगढ]]|| [[टीकमगढ]]|| align=right | १,२०३,१६०|| align=right | ५,०५५|| align=right | २३८|| http://tikamgarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UJ|| [[उज्जयिनीमण्डलम्|उज्जयिनी]]|| [[उज्जैन|उज्जयिनी]]|| align=right | १,७०९,८८५|| align=right | ६,०९१|| align=right | २८१|| http://ujjain.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UM|| [[उमरियामण्डलम्|उमरिया]]|| [[उमरिया]]|| align=right | ५१५,८५१|| align=right | ४,०६२|| align=right | १२७|| http://umaria.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | VI|| [[विदिशामण्डलम्|विदिशा]]|| [[विदिशा]]|| align=right | १,२१४,७५९|| align=right | ७,३६२|| align=right | १६५|| http://vidisha.nic.in/ |} ==[[महाराष्ट्र राज्यम्]](MH)== {{see also|महाराष्ट्रस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | ''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (२००१)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AH|| [[अहमदनगरमण्डलम्|अहमदनगर]]|| [[अहमदनगरम्|अहमदनगर]]|| align=right | ४,०८८,०७७|| align=right | १७,०४८|| align=right | २४०|| http://ahmednagar.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AK|| [[अकोलामण्डलम्|अकोला]]|| [[अकोला]]|| align=right | १,६२९,३०५|| align=right | ५,४२९|| align=right | ३०० || http://akola.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AM|| [[अमरावतीमण्डलम्|अमरावती]]||[[अमरावती, महाराष्ट्रम्|अमरावती]]|| align=right | २,६०६.०६३|| align=right | १२,२३५|| align=right | २१३ || http://amravati.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AU|| [[औरङ्गाबादमण्डलम्|औरङ्गाबाद्]]|| [[औरङ्गाबाद् (महाराष्ट्रम्)|औरङ्गाबाद्]]|| align=right | २,९२०,५४८|| align=right | १०,१०७|| align=right | २८९ || http://aurangabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BH|| [[भण्डारामण्डलम्|भण्डारा]]|| [[भण्डारा]]|| align=right| १,१३५,८३५|| align=right | ३,८९०|| align=right | २९२ || http://bhandara.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[बीडमण्डलम्|बीड]]|| [[बीड]]|| align=right | २,१५९,८४१|| align=right | १०,६९३|| align=right | २०२ || http://beed.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BU|| [[बुलढाणामण्डलम्|बुलढाणा]]|| [[बुलढाणा]]|| align=right | २,२२६,३२८|| align=right | ९,६६१|| align=right | २३० || http://buldhana.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चन्द्रपुरमण्डलम्|चन्द्रपुर]]|| [[चन्द्रपुरम्|चन्द्रपुर]]|| align=right | २,०७७,९०९|| align=right | ११,४४३|| align=right | १८२ || http://chanda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धुळेमण्डलम्|धुळे]]|| [[धुळे]]|| align=right | १,७०८,,९९३|| align=right | ८,०९५|| align=right | २११ || http://dhule.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GA|| [[गडचिरोलीमण्डलम्|गडचिरोली]]|| [[गडचिरोली]]|| align=right | ९,६९,९६०|| align=right | १४,४१२|| align=right | ६७ || http://gadchiroli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GO|| [[गोन्दियामण्डलम्|गोन्दिया]]|| [[गोन्दिया]]|| align=right | १,२००,१५१|| align=right | ५,४३१|| align=right | २२१ || http://gondia.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HI|| [[हिङ्गोलीमण्डलम्|हिङ्गोली]]|| [[हिङ्गोली]]|| align=right | ९८६,७१७|| align=right | ४,५२६|| align=right | २१८ || http://hingoli.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JG|| [[जळगावमण्डलम्|जळगाव]]|| [[जळगाव]]|| align=right | ३,६७९,९३६|| align=right | ११,७६५|| align=right | ३१३ || http://jalgaon.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JN|| [[जालनामण्डलम्|जालना]]|| [[जालना, महाराष्ट्रम्|जालना]]|| align=right | १,६१२,३५७|| align=right | ७,७१८|| align=right | २०९ || http://jalna.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[कोल्हापुरमण्डलम्|कोल्हापुर]]|| [[कोल्हापुर]]|| align=right | ३,५१५,४१३|| align=right | ७,६८५|| align=right | ४५७ || http://kolhapur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LA|| [[लातूरमण्डलम्|लातूर]]|| [[लातूर]]|| align=right | २,०७८,२३७|| align=right | ७,१५७|| align=right | २९० || http://latur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MC|| [[मुम्बईमण्डलम्]]|| [[मुम्बई]]|| align=right | ३,३२६,८३७|| align=right | ६९|| align=right | ४८,२१५ || http://mumbaicity.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MU|| [[मुम्बई-उपनगर-मण्डलम्]]|| [[बान्द्रा (पूर्वम्)]]|| align=right | ८,५८७,५६१|| align=right | ५३४|| align=right | १६,०८२ || http://mumbaisuburban.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NB|| [[नन्दुरबारमण्डलम्|नन्दूरबार]]|| [[नन्दुरबार]]|| align=right | १,३०९,१३५|| align=right | ५,०५५|| align=right | २५९ || http://nandurbar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ND|| [[नान्देडमण्डलम्|नान्देड]]|| [[नान्देड]]|| align=right | २,८६८,१५८|| align=right | १०,५२८|| align=right | २७२ || http://nanded.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NG|| [[नागपुरमण्डलम्|नागपुर]]|| [[नागपुर]]|| align=right | ४,०५१,४४४|| align=right | ९,८९२|| align=right | ४१० || http://nagpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NS|| [[नाशिकमण्डलम्|नाशिक]]|| [[नाशिक]]|| align=right | ४,९८७,९२३|| align=right | १५,५३९|| align=right | ३२१ || http://nashik.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | OS|| [[उस्मानाबादमण्डलम्|उस्मानाबाद्]]|| [[उस्मानाबाद्]]|| align=right | १,४७२,२५६|| align=right | ७,५६९|| align=right | १९५ || http://osmanabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[परभणीमण्डलम्|परभणी]]|| [[परभणी]]|| align=right | १,४९१,१०९|| align=right | ६,५११|| align=right | २२९ || http://parbhani.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[पुणेमण्डलम्|पुणे]]|| [[पुणे]]|| align=right | ७,२२४,२२४|| align=right |१५,६४३|| align=right | ४६२ || http://pune.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RG|| [[रायगडमण्डलम्(महाराष्ट्रम्)|रायगड]]|| [[अलिबाग्]]|| align=right | २,२०५,९७२|| align=right | ७,१५२|| align=right |३०८ || http://raigad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RT|| [[रत्नगिरिमण्डलम्|रत्नागिरि]]|| [[रत्नागिरि]]|| align=right | १,६९६,४८२|| align=right | ८,२०८|| align=right | २०७ || http://ratnagiri.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[सिन्धुदुर्गमण्डलम्|सिन्धुदुर्गम्]]|| [[सिन्धुदुर्ग]]|| align=right | ८६१,६७२|| align=right | ५,२०७|| align=right | १६५ || http://sindhudurg.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SN|| [[साङ्गलीमण्डलम्|साङ्गली]]|| [[साङ्गली]]|| align=right | २,५८१,८३५|| align=right | ८,५७२|| align=right | ३०१ || http://sangli.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[सोलापुरमण्डलम्|सोलापुरम्]]|| [[सोलापुरम्]]|| align=right | ३,८५५,३८३|| align=right | १४,८९५|| align=right | २५९|| http://solapur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[सातारामण्डलम्|सातारा]]|| [[सातारा]]|| align=right | २,७९६,९०६|| align=right | १०,४७५|| align=right | २६७ || http://satara.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113130255/http://satara.gov.in/ |date=2020-11-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TH|| [[ठाणेमण्डलम्|ठाणे]]|| [[ठाणे]]|| align=right | ८,१२८,८३३|| align=right | ९,५५८|| align=right | ८५० || http://thane.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WR|| [[वर्धामण्डलम्|वर्धा]]|| [[वर्धा]]|| align=right | १,२३०,६४०|| align=right | ६,३०९|| align=right | १९५ || http://wardha.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WS|| [[वाशिममण्डलम्|वाशिम]]|| [[वाशिम]]|| align=right | १,०१९,७२५|| align=right | ५,१५५|| align=right | १९८ || http://washim.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | YA|| [[यवतमाळमण्डलम्|यवतमाळ]]|| [[यवतमाळ]]|| align=right | २,४६०,४८२|| align=right | १३,५८२|| align=right | १८१ || http://yavatmal.nic.in/ |} == मणिपुर राज्यम् (MN)== {{see also|Districts of Manipur}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[बिष्णुपुरमण्डलम्]]|| [[बिष्णुपुर]]|| align=right | 205,907|| align=right | 496|| align=right | 415||http://ukhrul.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CC|| [[चुरचन्दपुरमण्डलम्]]|| [[चुरचन्दपुर]]|| align=right | 228,707|| align=right | 4,574|| align=right | 50||http://churachandpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CD|| [[चन्देलमण्डलम्]]|| [[चन्देल]]|| align=right | 122,714|| align=right | 3,317|| align=right | 37||http://chandel.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | EI|| [[पूर्व-इम्फालमण्डलम्]]||[[पोरोम्पट्]]|| align=right | 393,780|| align=right | 710|| align=right | 555|| http://imphaleast.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SE|| [[सेनापतिमण्डलम्]]|| [[सेनापति]]|| align=right | 379,214|| align=right | 3,269|| align=right | 116||http://Senapati.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TA|| [[तमेङ्ग्लोङमण्डलम्]]|| [[तमेङ्ग्लोङ]]|| align=right | 111,493|| align=right | 4,391|| align=right | 25||http://tamenglong.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TH|| [[थौबालमण्डलम्]]|| [[थौबाल]]|| align=right | 366,341|| align=right | 514|| align=right | 713||http://thoubal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UK|| [[उख्रुलमण्डलम्]]|| [[उख्रुल]]|| align=right | 140,946|| align=right | 4,547|| align=right | 31||http://ukhrul.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WI|| [[पश्चिम-इम्फालमण्डलम्]]|| [[लाम्फेल्पट्]]|| align=right | 439,532|| align=right | 519|| align=right | 847|| http://imphalwest.nic.in/ |} == मेघालय राज्यम्(ML)== {{see also|Districts of Meghalaya}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | EK|| [[पूर्व खासिहिल्स्]]|| [[Shillong]]|| align=right | 660,994|| align=right | 2,752|| align=right | 240||http://eastkhasihills.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WK|| [[पश्चिम खासिहिल्स्]]|| [[Nongstoin]]|| align=right | 294,115|| align=right | 5,247|| align=right | 56||http://westkhasihills.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SWG|| [[नैऋत्य खासिहिल्स्]]|| [[Mawkyrwat]]|| align=right | 515,813|| align=right | 3,714|| align=right | 139||http://southwestgarohills.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RB|| [[रि-भोई]]|| [[Nongpoh]]|| align=right | 192,795|| align=right | 2,378|| align=right | 81||http://ribhoi.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | EJH|| [[पूर्व जैनतियाहिल्स्]]|| [[Khliehriat]]|| align=right | 295,692|| align=right | 3,819|| align=right | 77||http://jaintia.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328212912/http://jaintia.nic.in/ |date=2014-03-28 }} |- bgcolor=#F4F9FF | WJH|| [[पश्चिम जैनतियाहिल्स्]]|| [[Jowai]]|| align=right | 515,813|| align=right | 3,714|| align=right | 139|| http://jaintia.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328212912/http://jaintia.nic.in/ |date=2014-03-28 }} |- bgcolor=#F4F9FF | EG|| [[पूर्व गारोहिल्स्]]|| [[विल्यमनगर]]|| align=right | 247,555|| align=right | 2,603|| align=right | 95||http://eastgarohills.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615020254/http://eastgarohills.nic.in/ |date=2008-06-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF |NG|| [[उत्तर गारोहिल्स्]]|| [[resubelpara]]|| align=right | 515,813|| align=right | 3,714|| align=right | 139||http://northgarohills.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608095129/http://northgarohills.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | WG|| [[पश्चिम गारोहिल्स्]]|| [[तुरा]]|| align=right | 515,813|| align=right | 3,714|| align=right | 139||http://westgarohills.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SG|| [[दक्षिण गारोहिल्स्]]|| [[बाघमारा]]|| align=right | 515,813|| align=right | 3,714|| align=right | 139||http://southgarohills.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SWG|| [[नैऋत्य गारोहिल्स् ]]|| [[अम्पती]]|| align=right | 515,813|| align=right | 3,714|| align=right | 139||http://southwestgarohills.gov.in/ |} == [[मिजोरामराज्यम्]] (MZ)== {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (२०११)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AI|| [[ऐजोलमण्डलम्]]|| [[ऐजोल]]|| align=right| ४,००,३०९||align=right |http://aizawl.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चम्पायमण्डलम्]]|| [[चम्पाय]]|| align=right | १,२५,७४५|| align=right |http://champhai.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[कोलासिबमण्डलम्]]|| [[कोलासिब]]|| align=right | ८३,९५५|| align=right |http://kolasib.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LA|| [[लौङ्गत्लायमण्डलम्]]|| [[लौङ्गत्लाय]]|| align=right | १,१७,८९४|| align=right|http://lawngtlai.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LU|| [[लुङ्गलैमण्डलम्]]|| [[लुङ्गलै]]|| align=right | १,६१,४२८|| align=right|http://lunglei.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मामितमण्डलम्]]|| [[मामित]]|| align=right | ८६,३६४|| align=right|http://mamit.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[साइहामण्डलम्]]|| [[साइहा]]|| align=right | ५६,५७४|| align=right|http://saiha.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SE|| [[सेरसिपमण्डलम्]]|| [[सेरसिप]]|| align=right | ६४,९३७|| align=right|http://serchhip.nic.in/ |} == [[नागाल्याण्डराज्यम्]] (NL)== {{see also|Districts of Nagaland}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | DI|| [[Dimapur district|Dimapur]]|| [[Dimapur]]|| align=right | 308,382|| align=right | 926|| align=right | 333||http://dimapur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[Kohima district|Kohima]]|| [[Kohima]]|| align=right | 314,366|| align=right | 3,113|| align=right | 101||http://kohima.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MK|| [[Mokokchung district|Mokokchung]]|| [[Mokokchung]]|| align=right | 227,230|| align=right | 1,615|| align=right | 141||http://mokokchung.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MN|| [[Mon district|Mon]]|| [[Mon, India|Mon]]|| align=right | 259,604|| align=right | 1,786|| align=right | 145||http://mon.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PH|| [[Phek district|Phek]]|| [[Phek]]|| align=right | 148,246|| align=right | 2,026|| align=right | 73||http://phek.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TU|| [[Tuensang district|Tuensang]]|| [[Tuensang]]|| align=right | 414,801|| align=right | 4,228|| align=right | 98||http://tuensang.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WO|| [[Wokha district|Wokha]]|| [[Wokha]]|| align=right | 161,098|| align=right | 1,628|| align=right | 99||http://wokha.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ZU|| [[Zunheboto district|Zunheboto]]|| [[Zunheboto]]|| align=right | 154,909|| align=right | 1,255|| align=right | 123||http://zunheboto.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF |} ==Orissa (OR)== {{See also|Districts of Orissa}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AN|| [[Angul district|Angul]]|| [[Angul]]|| align=right | 1,139,341|| align=right | 6,347|| align=right | 180|| |- bgcolor=#F4F9FF | BD|| [[Boudh district|Boudh]] (Bauda)|| [[Boudh]]|| align=right | 373,038|| align=right | 4,289|| align=right | 87|| |- bgcolor=#F4F9FF | BH|| [[Bhadrak district|Bhadrak]]|| [[Bhadrak]]|| align=right | 1,332,249|| align=right | 2,788|| align=right | 478|| |- bgcolor=#F4F9FF | BL|| [[Balangir district|Balangir]] || [[Balangir]]|| align=right | 1,335,760|| align=right | 6,552|| align=right | 204|| |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[Bargarh district|Bargarh]] (Baragarh)|| [[Bargarh]]|| align=right | 1,345,601|| align=right | 5,832|| align=right | 231|| |- bgcolor=#F4F9FF | BW|| [[Balasore district|Balasore]] || [[Balasore]]|| align=right | 2,023,056|| align=right | 3,706|| align=right | 546|| |- bgcolor=#F4F9FF | CU|| [[Cuttack district|Cuttack]]|| [[Cuttack]]|| align=right | 2,340,686|| align=right | 3,915|| align=right | 598|| |- bgcolor=#F4F9FF | DE|| [[Debagarh district|Debagarh]] (Deogarh)|| [[Debagarh]]|| align=right | 274,095|| align=right | 2,781|| align=right | 99|| |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[Dhenkanal district|Dhenkanal]]|| [[Dhenkanal, India|Dhenkanal]]|| align=right | 1,065,983|| align=right | 4,597|| align=right | 232|| |- bgcolor=#F4F9FF | GN|| [[Ganjam]]|| [[Chhatrapur]]|| align=right | 3,136,937|| align=right | 8,033|| align=right | 391|| http://ganjam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GP|| [[Gajapati district|Gajapati]]|| [[Paralakhemundi]]|| align=right | 518,448|| align=right | 3,056|| align=right | 170|| |- bgcolor=#F4F9FF | JH|| [[Jharsuguda district|Jharsuguda]]|| [[Jharsuguda]]|| align=right | 509,056|| align=right | 2,202|| align=right | 231|| |- bgcolor=#F4F9FF | JP|| [[Jajpur district|Jajpur]] || [[Panikoili]]|| align=right | 1,622,868|| align=right | 2,885|| align=right | 563|| |- bgcolor=#F4F9FF | JS|| [[Jagatsinghpur district|Jagatsinghpur]]|| [[Jagatsinghpur]]|| align=right | 1,056,556|| align=right | 1,759|| align=right | 601|| |- bgcolor=#F4F9FF | KH|| [[Khordha district|Khordha]]|| [[Bhubaneswar]]|| align=right | 1,874,405|| align=right | 2,888|| align=right | 649|| |- bgcolor=#F4F9FF | KJ|| [[Kendujhar district|Kendujhar]] (Keonjhar)|| [[Kendujhar]]|| align=right | 1,561,521|| align=right | 8,336|| align=right | 187|| |- bgcolor=#F4F9FF | KL|| [[Kalahandi district|Kalahandi]]|| [[Bhawanipatna]]|| align=right | 1,334,372|| align=right | 8,197|| align=right | 163|| http://kalahandi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KN|| [[Kandhamal district|Kandhamal]]|| [[Phulbani]]|| align=right | 647,912|| align=right | 6,004|| align=right | 108|| http://kandhamal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[Koraput district|Koraput]]|| [[Koraput]]|| align=right | 1,177,954|| align=right | 8,534|| align=right | 138|| |- bgcolor=#F4F9FF | KP|| [[Kendrapara district|Kendrapara]]|| [[Kendrapara]]|| align=right | 1,301,856|| align=right | 2,546|| align=right | 511|| |- bgcolor=#F4F9FF | ML|| [[Malkangiri district|Malkangiri]]|| [[Malkangiri]]|| align=right | 480,232|| align=right | 6,115|| align=right | 79|| |- bgcolor=#F4F9FF | MY|| [[Mayurbhanj district|Mayurbhanj]]|| [[Baripada]]|| align=right | 2,221,782|| align=right | 10,418|| align=right | 213|| http://mayurbhanj.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NB|| [[Nabarangpur district|Nabarangpur]]|| [[Nabarangpur]]|| align=right | 1,018,171|| align=right | 5,135|| align=right | 198|| |- bgcolor=#F4F9FF | NU|| [[Nuapada district|Nuapada]]|| [[Nuapada]]|| align=right | 530,524|| align=right | 3,408|| align=right | 156|| |- bgcolor=#F4F9FF | NY|| [[Nayagarh district|Nayagarh]]|| [[Nayagarh]]|| align=right | 863,934|| align=right | 3,954|| align=right | 218|| |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[Puri district|Puri]]|| [[Puri]]|| align=right | 1,498,604|| align=right | 3,055|| align=right | 491|| |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[Rayagada district|Rayagada]]|| [[Rayagada]]|| align=right | 823,019|| align=right | 7,585|| align=right | 109|| |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[Sambalpur district|Sambalpur]]|| [[Sambalpur]]|| align=right | 928,889|| align=right | 6,702|| align=right | 139|| |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[Subarnapur district|Subarnapur]] (Sonepur)|| [[Sonepur, Orissa|Subarnapur]]|| align=right | 540,659|| align=right | 2,284|| align=right | 237|| |- bgcolor=#F4F9FF | SU|| [[Sundergarh district|Sundergarh]] || [[Sundergarh]]|| align=right | 1,829,412|| align=right | 9,942|| align=right | 184|| http://sundergarh.nic.in/ |} ==[[पाण्डीचेरी]] अथवा[[पुदुचेरी]] (PY)== {{see also|पाण्डीचेर्याः मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपृष्ठम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[कारैकलमण्डलम्|कारैकल्]]|| [[कारैकल्]] || align=right | १७०,६४०|| align=right | १६०|| align=right | १,०६७||http://Karaikal.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[माहेमण्डलम्|माहे]]|| [[माहे]] || align=right | ३६,८२३|| align=right | ९|| align=right | ४,०९१||http://mahe.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PO|| [[पाण्डीचेरीमण्डलम्|पाण्डीचेरी]]|| [[पाण्डीचेरीनगरम्|पाण्डीचेरी]] || align=right | ७३५,००४|| align=right | २९३|| align=right | २,५०९||http://puducherry.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | YA|| [[यानम् मण्डलम्|यानम्]]|| [[यानम्, पाण्डीचेरी|यानम्]] || align=right | ३१,३६२|| align=right | ३०|| align=right | १,०४५||http://yanam.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050130000201/http://yanam.nic.in/ |date=2005-01-30 }} |} ==पञ्जाब् (PB)== {{see also|पञ्जाबराज्यस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' |'''मण्डलकेन्द्रम्'' |''' जनसङ्ख्या(2001)''' |''' विस्तीर्णता(km²)''' | '''सान्द्रता(/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AM|| [[अमृतसरमण्डलम्|अमृतसर]]|| [[अमृतसर]]|| align=right | ३,०७४,२०७|| align=right | ५,०७५|| align=right | ६०६|| http://amritsar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BNL|| [[बर्नालामण्डलम्|बर्नाला]]|| [[बर्नाला]]|| || || || |- bgcolor=#F4F9FF | BA|| [[भटिण्डामण्डलम्|भटिण्डा]]|| [[भटिण्डा]]|| align=right | १,१८१,२३६|| align=right | ३,३७७|| align=right | ३५०|| http://bathinda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FI|| [[फिरोजपुरमण्डलम्|फिरोजपुरम्]]|| [[फिरोजपुरम्]]|| align=right | १,७४४,७५३|| align=right | ५,८६५|| align=right | २९७|| http://ferozepur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FR|| [[फरीदकोटमण्डलम्|फरीदकोट]]|| [[फरीदकोट, पञ्जाब्|फरीदकोट]]|| align=right | ५५२,४६६|| align=right | १,४७२|| align=right | ३७५|| http://faridkot.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FT|| [[फतेहगढ साहिब् मण्डलम्|फतेहगढ साहिब्]]|| [[फतेहगढ साहिब्]]|| align=right | ५३९,७५१|| align=right | १,१८०|| align=right | ४५७|| http://fatehgarhsahib.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FA|| [[फजिल्कामण्डलम्|फजिल्का]]|| [[फजिल्का]]|| align=right | १,९९८,४६४|| align=right | ५,०२१|| align=right | ३९८|| http://fazilka.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[गुरुदासपुरमण्डलम्|गुरुदासपुरम्]]|| [[गुरुदासपुरम्]]|| align=right | २,०९६,८८९|| align=right | ३,५७०|| align=right | ५८७|| http://gurdaspur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HO|| [[होशियारपुरमण्डलम्|होशियारपुरम्]]|| [[होशियारपुरम्]]|| align=right | १,४७८,०४५|| align=right | ३,३१०|| align=right | ४४७|| http://hoshiarpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[जलन्धरमण्डलम्|जलन्धर]]|| [[जलन्धर]]|| align=right | १,९५३,५०८|| align=right | २,६५८|| align=right | ७३५|| http://jalandhar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[कपूर्थलामण्डलम्|कपूर्थला]]|| [[कपुर्थला]]|| align=right | ७५२,२८७|| align=right | १,६४६|| align=right | ४५७|| http://kapurthala.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819073139/http://kapurthala.nic.in/ |date=2010-08-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | LU|| [[लुधियानामण्डलम्|लुधियाना]]|| [[लुधियाना]]|| align=right | ३,०३०,३५२|| align=right | ३,७४४|| align=right | ८०९|| http://ludhiana.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मनसामण्डलम्, भारतम्|मानसा]]|| [[मनसा, पञ्जाब्|मनसा]]|| align=right | ६८८,६३०|| align=right | २,१७४|| align=right | ३१७|| http://mansa.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MO|| [[मोगामण्डलम्|मोगा]]|| [[मोगा, पञ्जाब्|मोगा]]|| align=right | ८८६,३१३|| align=right | १,६७२|| align=right | ५३०|| http://moga.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MU|| [[मुक्तसरमण्डलम्|श्रीमुक्तसर साहिब्]]|| [[श्रीमुक्तसर साहिब्]]|| align=right | ७७६,७०२|| align=right | २,५९६|| align=right | २९९|| http://muktsar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पठानकोटमण्डलम्|पठानकोट]]|| [[पठानकोट]]|| align=right | १,९९८,४६४|| align=right | ५,०२१|| align=right | ३९८|| http://Pathankot.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पटियालामण्डलम्|पटियाला]]|| [[पटियाला]]|| align=right | १,८३९,०५६|| align=right | ३,६२७|| align=right | ५०७|| http://patiala.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RU|| [[रूपनगरमण्डलम्|रूपनगरम्]]|| [[रूपनगरम्]]|| align=right | १,११०,०००|| align=right | १,११७|| align=right | ५२४|| http://rupnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SAS|| [[मोहालीमण्डलम्|मोहाली]] अथवा [[अजितगढमण्डलम्|अजितगढ]]|| [[मोहाली]] अथवा [[साहिबजादा अजितसिङ्गनगरम्]]|| || || || |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[सङ्गरूरमण्डलम्|सङ्गरूर]]|| [[सङ्गरूर]]|| align=right | १,९९८,४६४|| align=right | ५,०२१|| align=right | ३९८|| http://sangrur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | || [[शहीदभगतसिङ्गनगरमण्डलम्|शहीदभगतसिङ्गनगरम्]]|| [[नवान् शहर]]|| align=right | ५८६,६३७|| align=right | १,२५८|| align=right | ४६६ || http://nawanshahr.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TT|| [[तरन् तारन् मण्डलम्]]|| [[तरन् तारन् साहिब्]]|| || || || |} ==[[राजस्थानम्]] (RJ)== {{see also|राजस्थानस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता(km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AJ|| [[अजमेरमण्डलम्|अजमेर]]|| [[अजमेर्]]|| align=right | २,१८०,५२६|| align=right | ८,४८१|| align=right | २५७||http://ajmer.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209203540/http://ajmer.nic.in/ |date=2015-02-09 }} |- bgcolor=#F4F9FF | AL|| [[अलवरमण्डलम्|अलवर]]|| [[अलवर]]|| align=right | २,९९०,८६२|| align=right | ८,३८०|| align=right | ३५७||http://alwar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120803030422/http://alwar.nic.in/ |date=2012-08-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[बीकानेरमण्डलम्|बिकानेर]]|| [[बीकानेर]]|| align=right | १,६७३,५६२|| align=right | २७,२४४|| align=right | ६१61||http://bikaner.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BM|| [[बाडमेरमण्डलम्|बाडमेर]]|| [[बाडमेर]]|| align=right | १,९६३,७५८|| align=right | २८,३८७|| align=right | ६९||http://barmer.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218154347/http://barmer.nic.in/ |date=2014-12-18 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BN|| [[बांसवाडामण्डलम्|बांसवाडा]]|| [[बांसवाडा]]|| align=right | १,५००,४२०|| align=right | ५,०३७|| align=right | २९८||http://banswara.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112210213/http://banswara.nic.in/ |date=2015-01-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BP|| [[भरतपुरमण्डलम्|भरतपुरम्]]|| [[भरतपुरम्]]|| align=right | २,०९८,३२३|| align=right | ५,०६६|| align=right | ४१४||http://bharatpur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512184953/http://bharatpur.nic.in/ |date=2013-05-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बारामण्डलम्|बारा]]|| [[बारा]]|| align=right | १,०२२,५६८|| align=right | ६,९५५|| align=right | १४७||https://web.archive.org/web/20090425203918/http://baran.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BU|| [[बून्दीमण्डलम्|बुन्दी]]|| [[बून्दी]]|| align=right | ९६१,२६९|| align=right | ५,५५०|| align=right | १७३||http://bundi.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501203724/http://bundi.nic.in/ |date=2009-05-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BW|| [[भिलवाडामण्डलम्|भिलवाडा]]|| [[भिलवाडा]]|| align=right | २,००९,५१६|| align=right | १०,४५५|| align=right | १९२||http://bhilwara.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508053201/http://bhilwara.nic.in/ |date=2009-05-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CR|| [[चुरुमण्डलम्|चुरु]]|| [[चुरु]]|| align=right | १,९२२,९०८|| align=right | १६,८३०|| align=right | ११४||http://churu.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206042050/http://churu.nic.in/ |date=2012-02-06 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CT|| [[चित्तौडगढमण्डलम्|चित्तौडगढ]]|| [[चित्तौडगढ]]|| align=right | १,८०२,६५६|| align=right | १०,८५६|| align=right | १६६||http://chittorgarh.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409231429/http://chittorgarh.nic.in/ |date=2009-04-09 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[दौसामण्डलम्|दौसा]]|| [[दौसा]]|| align=right | १,३१६,७९०|| align=right | ३,४२९|| align=right | ३८४||http://dausa.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080131224345/http://dausa.nic.in/ |date=2008-01-31 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धौलपुरमण्डलम्|धौलपुरम्]]|| [[धौलपुरम्]]|| align=right | ९८२,८१५|| align=right | ३,०८४|| align=right | ३१९||http://dholpur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050829124718/http://dholpur.nic.in/ |date=2005-08-29 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DU|| [[डुङ्गरपुरमण्डलम्|डुङ्गरपुरम्]]|| [[डुङ्गरपुरम्]]|| align=right | १,१०७,०३७|| align=right | ३,७७०|| align=right | २९४||http://dungapur.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | GA|| [[गङ्गानगरमण्डलम्|गङ्गानगरम्]]|| [[गङ्गानगरम्]]|| align=right | १,७८८,४८७|| align=right | ७,९८४|| align=right | २२४||http://ganganagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119115934/http://ganganagar.nic.in/ |date=2012-01-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[हनुमानगढमण्डलम्|हनुमानगढ]]|| [[हनुमानगढ]]|| align=right | १,५१७,३९०|| align=right | १२,६४५|| align=right | १२०||http://hanumangarh.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429195052/http://hanumangarh.nic.in/ |date=2009-04-29 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JJ|| [[झुञ्झुनुमण्डलम्|झुञ्झुनु]]|| [[झुञ्झुनु]]|| align=right | १,९१३,०९९|| align=right | ५,९२८|| align=right | ३२३||http://jhunjhunu.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223160948/http://jhunjhunu.nic.in/ |date=2012-02-23 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JL|| [[जालौरमण्डलम्|जालौर]]|| [[जालौर]]|| align=right | १,४४८,४८६|| align=right | १०,६४०|| align=right | १३६||http://jalore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007100206/http://jalore.nic.in/ |date=2011-10-07 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JO|| [[जोधपुरमण्डलम्|जोधपुरम्]]|| [[जोधपुरम्]]|| align=right | २,८८०,७७७|| align=right | २२,८५०|| align=right | १२६||http://jodhpur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523045929/http://jodhpur.nic.in/ |date=2013-05-23 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JP|| [[जयपुरमण्डलम्|जयपुरम्]]|| [[जयपुरम्]]|| align=right | ५,२५२,३८८|| align=right | ११,१५२|| align=right | ४७१||http://jaipur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051105100942/http://jaipur.nic.in/ |date=2005-11-05 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JS|| [[जैसलमेरमण्डलम्|जैसलमेर]]|| [[जैसलमेर]]|| align=right | ५,०७,९९९|| align=right | ३८,४०१|| align=right | १३||http://jaisalmer.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409231232/http://jaisalmer.nic.in/ |date=2009-04-09 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JW|| [[झालवाडामण्डलम्|झालवाडा]]|| [[झालवाडा]]|| align=right | १,१८०,३४२|| align=right | ६,२१९|| align=right | १९०||http://jhalawar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052547/http://www.jhalawar.nic.in/ |date=2009-04-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[करौलीमण्डलम्|करौली]]|| [[करौली]]|| align=right | १,२०५,६३१|| align=right | ५,५३०|| align=right | २१८||http://karauli.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052542/http://www.karauli.nic.in/ |date=2009-04-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[कोटामण्डलम्|कोटा]]|| [[कोटा]]|| align=right | १,५६८,५८०|| align=right | ५,४४६|| align=right | २८८||http://kota.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504121015/http://kota.nic.in/ |date=2009-05-04 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NA|| [[नागौरमण्डलम्|नागौर]]|| [[नागौर]]|| align=right | २,७७३,८९४|| align=right | १७,७१८|| align=right | १५७||http://nagaur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203231308/http://www.nagaur.nic.in/ |date=2007-12-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पालीमण्डलम्|पालीi]]|| [[पाली]]|| align=right | १,८१९,२०१|| align=right | १२,३८७|| align=right | १४७||http://pali.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112215332/http://pali.nic.in/ |date=2015-01-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PG|| [[प्रतापगढमण्डलम् (राजस्थानम्)|प्रतापगढ]]|| [[प्रतापगढ (राजस्थानम्)|प्रतापगढ]]|| align=right | {{formatnum:१७५८६७}} || align=right | ६४२ || align=right | २७४ ||http://pratapgarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[राजसमन्दमण्डलम्|राजसमन्द]]|| [[राजसमन्द]]|| align=right | ९८६,२६९|| align=right | ३,८५३|| align=right | २५६||http://rajsamand.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205060304/http://rajsamand.nic.in/ |date=2007-02-05 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SK|| [[सीकरमण्डलम्|सीकर]]|| [[सीकर]]|| align=right | २,२८७,२२९|| align=right | ७,७३२|| align=right | २९६||http://sikar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223201444/http://sikar.nic.in/ |date=2012-02-23 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SM|| [[सवायीमाधोपुरमण्डलम्|सवायीमाधोपुरम्]]|| [[सवायीमाधोपुरम्]]|| align=right | १,११६,०३१|| align=right | ४,५००|| align=right | २४८||http://sawaimadhopur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520123107/http://sawaimadhopur.nic.in/ |date=2013-05-20 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[सिरोहीमण्डलम्|सिरोही]]|| [[सिरोही]]|| align=right | ८५०, ७५६|| align=right | ५,१३६|| align=right | १६६||http://sirohi.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401082647/http://sirohi.nic.in/ |date=2013-04-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TO|| [[टोङ्कमण्डलम्|टोङ्क]]|| [[टोङ्क, भारतम्|टोङ्क]]|| align=right | १,२११,३४३|| align=right | ७,१९४|| align=right | १६८||http://tonk.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052537/http://www.tonk.nic.in/ |date=2009-04-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुरम्]]|| [[उदयपुरम्]]|| align=right | २,६३२,२१०|| align=right | १३,४३०|| align=right | १९६||http://udaipur.nic.in/ |} == [[सिक्किमराज्यम्]] (MP)== {{see also|Districts of Sikkim}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | ES|| [[पूर्वसिक्किममण्डलम्]]|| [[गङ्गटोक]]|| align=right | 244,790|| align=right | 954|| align=right | 257||http://esikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205320/http://esikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NS|| [[उत्तरसिक्किममण्डलम्]]|| [[Mangan, India|मङ्गन्]]|| align=right | 41,023|| align=right | 4,226|| align=right | 10||http://nsikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205319/http://nsikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SS|| [[दक्षिणसिक्किममण्डलम्]]|| [[नाम्ची]]|| align=right | 131,506|| align=right | 750|| align=right | 175||http://ssikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205319/http://ssikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | WS|| [[पश्चिमसिक्किममण्डलम्]]|| [[गेझिङ्ग]]|| align=right | 123,174|| align=right | 1,166|| align=right | 106||http://wsikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205319/http://wsikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }} |} ==[[तमिळ्नाडु]] (TN)== {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AY|| [[अरियलूर् मण्डलम्|अरियलूर्]]|| [[अरियलूर्]]|| align=right | ६९८,०००|| align=right | ३,२०८|| align=right | ३२२|| http://municipality.tn.gov.in/Ariyalur/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091102195707/http://municipality.tn.gov.in/Ariyalur/ |date=2009-11-02 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चेन्नैमण्डलम्|चेन्नै]]|| [[चेन्नै]] (मद्रास्)|| align=right | ४,२१६,२६८|| align=right | १७४|| align=right | २४,२३१|| http://www.chennai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429011354/http://www.chennai.tn.nic.in/ |date=2011-04-29 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CO|| [[कोयम्बत्तूरुमण्डलम्|कोयम्बत्तूरु]]|| [[कोयम्बत्तूरु]]|| align=right | ४,२२४,१०७|| align=right | ७,४६९|| align=right | ५६६|| https://web.archive.org/web/20050830025750/http://www.coimbatore.tn.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CU|| [[कडलूरुमण्डलम्|कडलूरु]]|| [[कडलूरु]]|| align=right | २,२८०,५३०|| align=right | ३,९९९|| align=right | ५७०|| http://www.cuddalore.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060201235923/http://www.cuddalore.tn.nic.in/ |date=2006-02-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धर्मपुरीमण्डलम्|धर्मपुरी]]|| [[धर्मपुरी]]|| align=right | २,८३३,२५२|| align=right | ४,४९७|| align=right | २९४|| http://www.dharmapuri.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721174824/http://www.dharmapuri.tn.nic.in/ |date=2011-07-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DI|| [[दिण्डुगलमण्डलम्|दिण्डुगल]]|| [[दिण्डुगल्]]|| align=right | १,९१८,९६०|| align=right | ६,०५८|| align=right | ३१७|| http://www.dindigul.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225064813/http://www.dindigul.tn.nic.in/ |date=2018-12-25 }} |- bgcolor=#F4F9FF | ER|| [[ईरोडमण्डलम्|ईरोड]]|| [[ईरोड]]|| align=right | २,५७४,०६७|| align=right | ५,७१४|| align=right | ३१४|| http://erode.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KC|| [[काञ्चिपुरमण्डलम्|काञ्चिपुरम्]]|| [[काञ्चिपुरम्]]|| align=right | २,८६९,९२०|| align=right |४,४३३|| align=right | ६४७|| http://www.kanchi.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908064506/http://www.kanchi.tn.nic.in/ |date=2017-09-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KK|| [[कन्याकुमारीमण्डलम्|कन्याकुमारी]]|| [[नागरकोयिल्]]|| align=right | १,६६९,७६३|| align=right | १,६८५|| align=right | ९९१|| http://www.kanyakumari.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125193622/http://www.kanyakumari.tn.nic.in/ |date=2021-01-25 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KR|| [[करूरुमण्डलम्|करूरु]]|| [[करूरु]]|| align=right | ९३३,७९१|| align=right | २,८९६|| align=right | ३२२|| http://karur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मधुरैमण्डलम्|मधुरै]]|| [[मधुरै]]|| align=right | २,५६२,२७९|| align=right | ३,६७६|| align=right | ६९७|| http://www.madurai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321120205/http://www.madurai.tn.nic.in/ |date=2019-03-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NG|| [[नागपट्टिणमण्डलम्|नागपट्टिणम्]]|| [[नागपट्टिणम्]]|| align=right | १,४८७,०५५|| align=right | २,७१६|| align=right | ५४८|| http://www.nagapattinam.tn.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NI|| [[नीलगिरीमण्डलम्|नीलगिरि]]|| [[ऊटी|उदकमण्डलम्]]|| align=right | ७६४,८२६|| align=right | २,५४९|| align=right | ३००|| http://nilgiris.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NM|| [[नामक्कलमण्डलम्|नामक्कल]]|| [[नामक्कल]]|| align=right | १,४९५,६६१|| align=right | ३,४२९|| align=right | ४३६|| http://namakkal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PE|| [[पेरम्बलूरुमण्डलम्|पेरम्बलूरु]]|| [[पेरम्बलूरु]]|| align=right | ४८६,९७१|| align=right | १,७५२|| align=right | 278|| http://www.perambalur.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813070309/http://www.perambalur.tn.nic.in/ |date=2006-08-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[पुदुक्कोट्टैमण्डलम्|पुदुक्कोट्टै]]|| [[पुदुक्कोट्टै]]|| align=right | १,४५२,२६९|| align=right | ४,६५१|| align=right | ३१२|| http://pudukkottai.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[रामनाथपुरमण्डलम्|रामनाथपुरम्]]|| [[रामनाथपुरम्]]|| align=right | १,१८३,३२१|| align=right | ४,१२३|| align=right | २८७|| http://ramanathapuram.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[सेलं मण्डलम्|सेलम्]]|| [[सेलं, तमिळ्नाडु|सेलम्]]|| align=right | २,९९२,७५४|| align=right | ५,२२०|| align=right | ५७३|| http://salem.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[शिवगङ्गामण्डलम्|शिवगङ्गा]]|| [[शिवगङ्गा]]|| align=right | १,१५०,७५३|| align=right | ४,०८६|| align=right | २८२|| http://sivaganga.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TP|| [[तिरुप्पूरमण्डलम्|तिरुप्पूर]]|| [[तिरुप्पूर]]|| align=right | १९,१७,०३३|| align=right | ५,१०६|| align=right | ३७५|| http://tiruppurcorp.tn.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212230043/http://tiruppurcorp.tn.gov.in/ |date=2009-02-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TC|| [[तिरुचिरापळ्ळिमण्डलम्|तिरुचिरापळ्ळि]]|| [[तिरुचिरापळ्ळि]]|| align=right | २,३८८,८३१|| align=right | ४,४०७|| align=right | 542|| http://tiruchirappalli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TH|| [[तेनिमण्डलम्|तेनि]]|| [[तेनि]]|| align=right | १,०९४,७२४|| align=right | ३,०६६|| align=right | ३५७|| http://www.theni.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060810180551/http://www.theni.tn.nic.in/ |date=2006-08-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TI|| [[तिरुनेल्वेलीमण्डलम्|तिरुनेल्वेली]]|| [[तिरुनेल्वेली]]|| align=right | २,८०१,१९४|| align=right | ६,८१०|| align=right | ४११|| http://www.nellai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180704012421/http://www.nellai.tn.nic.in/ |date=2018-07-04 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TJ|| [[तञ्जावूरुमण्डलम्|तञ्जावूरु]]|| [[तञ्जावूरु]]|| align=right | २,२०५,३७५|| align=right | ३,३९७|| align=right | ६४९|| http://thanjavur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TK|| [[तूतुकुडिमण्डलम्|तूतुकुडि]]|| [[तूतुकुडि]] (तुटिकोरन्)|| align=right | १,५६५,७४३|| align=right | ४,६२१|| align=right | 339|| http://thoothukudi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TL|| [[तिरुवळ्ळूरुमण्डलम्|तिरुवळ्ळूरु]]|| [[तिरुवळ्ळूरु]]|| align=right | २,७३८,८६६|| align=right | ३,४२४|| align=right | ८००|| http://www.tiruvallur.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716022602/http://www.tiruvallur.tn.nic.in/ |date=2011-07-16 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TR|| [[तिरुवारूरुमण्डलम्|तिरुवारूरु]]|| [[तिरुवारूरु]]|| align=right | १,१६५,२१३|| align=right | २,१६१|| align=right | 539|| http://www.tiruvarur.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060113073936/http://www.tiruvarur.tn.nic.in/ |date=2006-01-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TV|| [[तिरुवण्णामलैमण्डलम्|तिरुवण्णामलै]]|| [[तिरुवण्णामलै]]|| align=right | २,८८१,८५३|| align=right | ६,१९१|| align=right | ४६६|| http://www.tiruvannamalai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924193702/http://www.tiruvannamalai.tn.nic.in/ |date=2011-09-24 }} |- bgcolor=#F4F9FF | VE|| [[वेल्लूरुमण्डलम्|वेल्लूरु]]|| [[वेल्लूरु]]|| align=right | ३,४८२,९७०|| align=right | ६,०७७|| align=right | ५७३|| http://vellore.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | VL|| [[विऴुप्पुरमण्डलम्|विऴुप्पुरम्]]|| [[विळुप्पुरम्]]|| align=right | २,९४३,९१७|| align=right | ७,२१७|| align=right | ४०८|| http://www.viluppuram.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060808053020/http://www.viluppuram.tn.nic.in/ |date=2006-08-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | VR|| [[विरुदुनगरमण्डलम्|विरुदुनगरम्]]|| [[विरुदुनगरम्]]|| align=right | १२०१७८९ || align=right | ३,४४६ || align=right | ३४७ || http://www.virudhunagar.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514153823/http://www.virudhunagar.tn.nic.in/ |date=2019-05-14 }} |} == [[त्रिपुराराज्यम्]] (TR)== {{see also|Districts of Tripura}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धलाइमण्डलम्]]|| [[अमबाशा ]]|| align=right | 307,417|| align=right | 2,523|| align=right | 122||http://dhalai.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NT|| [[उत्तरत्रिपुरामण्डलम्]]|| [[धर्मनगर]]|| align=right | 590,655|| align=right | 2,821|| align=right | 209||http://northtripura.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[दक्षिणत्रिपुरामण्डलम्]]|| [[Udaipur, Tripura|Udaipur]]|| align=right | 762,565|| align=right | 2,152|| align=right | 354||http://southtripura.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KH || [[खोवइमण्डलम्]]|| [[--]]|| align=right | --|| align=right | --|| align=right | --||http://khowai.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[सिपाहीजाला]]|| [[विश्रामगञ्ज]]|| align=right | --|| align=right | --|| align=right | --||http://sepahijala.nic.in/welcome.html |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[उनाकोटी]]|| [[--]]|| align=right | --|| align=right | --|| align=right | --||http://unakoti.nic.in/welcome.html |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[गोमतीमण्डलम्]]|| [[--]]|| align=right | --|| align=right | --|| align=right | --||http://gomati.nic.in/gomati.html |- bgcolor=#F4F9FF | WT|| [[पश्चिमत्रिपुरामण्डलम्]]|| [[आगरतळा]]|| align=right | 1,530,531|| align=right | 2,997|| align=right | 511||http://westtripura.nic.in/ |} ==उत्तरप्रदेशः (UP)== {{see also|उत्तरप्रदेशस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AG|| [[आग्रामण्डलम्|आग्रा]]|| [[आग्रा]]|| align=right | ३,६११,३०१|| align=right | ४,०२७|| align=right | ८९७||http://agra.nic.in/def.asp |- bgcolor=#F4F9FF | AH|| [[अलाहाबादमण्डलम्|अलाहाबद्]]|| [[अलाहाबाद्]]|| align=right | ४,९४१,५१०|| align=right | ५,४२४|| align=right | ९११||http://allahabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AL|| [[अलिगढमण्डलम्|अलिगढ]]|| [[अलिगढ, उत्तरप्रदेशः|अलिगढ]]|| align=right | २,९९०,३८८|| align=right | ३,७४७|| align=right | ७९८||http://aligarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AN|| [[अम्बेडकरनगरमण्डलम्|अम्बेडकरनगरम्]]|| [[अक्बरपुरम्, अम्बेडकरनगरम्|अक्बरपुरम्]]|| align=right | २,०२५,३७३|| align=right | २,३७२|| align=right | ८५४||http://ambedkarnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AU|| [[औरैयामण्डलम्|औरैया]]|| [[औरैया]]|| align=right | १,१७९,४९६|| align=right | २,०५१|| align=right | ५७५||http://auraya.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |date=2007-09-06 }} |- bgcolor=#F4F9FF | AZ|| [[अझमगढमण्डलम्|अझमगढ]]|| [[अझमगढ]]|| align=right | ३,९५०,८०८|| align=right | ४,२३४|| align=right | ९३३||http://azamgarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BB|| [[बाराबङ्कीमण्डलम्|बाराबङ्की]]|| [[बाराबङ्की]]|| align=right | २,६७३,३९४|| align=right | ३,८२५|| align=right | ६९९||http://barabanki.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BD|| [[बदांयूमण्डलम्|बदांयू]]|| [[बदांयू]]|| align=right | ३,०६९,२४५|| align=right | ५,१६८|| align=right | ५९४||http://badaun.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163216/http://badaun.nic.in/ |date=2011-07-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BG|| [[बागपतमण्डलम्|बागपत्]]|| [[बागपत्]]|| align=right | १,१६४,३८८|| align=right | १,३४५|| align=right | ८६६||http://bagpat.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BH|| [[बहरैचमण्डलम्|बहरैच्]]|| [[बहरैच्]]|| align=right | २,३८४,२३९|| align=right | ५,७४५|| align=right | ४१५||http://behraich.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206030259/http://behraich.nic.in/ |date=2007-02-06 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[बिजनौरमण्डलम्|बिजनौर]]|| [[बिजनौर]]|| align=right | ३,१३०,५८६|| align=right | ४,५६१|| align=right | ६८६||http://bijnor.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | BL|| [[बलियामण्डलम्|बलिया]]|| [[बलिया]]|| align=right | २,७५२,४१२|| align=right | २,९८१|| align=right | ९२३||http://ballia.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BN|| [[बान्दामण्डलम्|बान्दा]]|| [[बान्दा, उत्तरप्रदेशः|बान्दा]]|| align=right | १,५००,२५३|| align=right | ४,४१३|| align=right | ३४०||http://banda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BP|| [[बलरामपुरमण्डलम्|बलरामपुरम्]]|| [[बलरामपुरम्]]|| align=right | १,६८४,५६७|| align=right | २,९२५|| align=right | ५७६||http://balrampur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बरेलीमण्डलम्|बरेली]]|| [[बरेली]]|| align=right | ३,५९८,७०१|| align=right | ४,१२०|| align=right | ८७३||http://bareilly.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BS|| [[बस्तिमण्डलम्|बस्ति]]|| [[बस्ति, उत्तरप्रदेशः|बस्ति]]|| align=right | २,०६८,९२२|| align=right | ३,०३४|| align=right | ६८२||http://basti.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BU|| [[बुलन्दशहरमण्डलम्|बुलन्दशहर]]|| [[बुलन्दशहर]]|| align=right | २,९२३,२९०|| align=right | ३,७१९|| align=right | ७८६||http://bulandshahar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CD|| [[चन्दौलीमण्डलम्|चन्दौली]]|| [[चन्दौली]]|| align=right | १,६३९,७७७|| align=right | २,५५४|| align=right | ६४२||http://chandauli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CS|| [[छत्रपतिशाहूजिमहाराजनगरमण्डलम्|छत्रपतिशाहूजिमहाराजनगरम्]] || [[गौरीगञ्ज]]|| || || || |- bgcolor=#F4F9FF | CT|| [[चित्रकूटमण्डलम्|चित्रकूटम्]]|| [[चित्रकूटधाम (कार्वी)]]|| align=right | ८००,५९२|| align=right | ३,२०२|| align=right | २५०||http://chitrakoot.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DE|| [[देवरियामण्डलम्|देवरिया]]|| [[देवरिया, उत्तरप्रदेशः|देवरिया]]|| align=right | २,७३०,३७६|| align=right | २,५३५|| align=right | १,०७७||http://deoria.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ET|| [[एटामण्डलम्|एटा]]|| [[एटा]]|| align=right | २,७८८,२७०|| align=right | ४,४४६|| align=right | ६२७||http://etah.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF |KR || [[कांशीरामनगरमण्डलम्|कांशीरामनगरम्]]|| [[कासगञ्ज]]|| || || || |- bgcolor=#F4F9FF | EW|| [[इटावामण्डलम्|इटावा]]|| [[इटावा]]|| align=right | १,३४०,०३१|| align=right | २,२८७|| align=right | ५८६||http://etawah.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FI|| [[फिरोझाबादमण्डलम्|फिरोझाबाद्]]|| [[फिरोझाबाद्]]|| align=right | २,०४५,७३७|| align=right | २,३६१|| align=right | ८६६||http://firozabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FR|| [[फर्रुकाबादमण्डलम्|फर्रुकाबाद्]]|| [[फतेहगढ]]|| align=right | १,५७७,२३७|| align=right | २,२७९|| align=right | ६९२||http://farrukhabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FT|| [[फतेहपुरमण्डलम्|फतेहपुरम्]]|| [[फतेहपुरम्, उत्तरप्रदेशः|फतेहपुरम्]] || align=right | २,३०५,८४७|| align=right | ४,१५२|| align=right | ५५५||http://fatehpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FZ|| [[फैजाबादमण्डलम्|फैजाबाद्]]|| [[फैजाबाद्]]|| align=right | २,०८७,९१४|| align=right | २,७६५|| align=right | ७५५||http://faizabad.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903122813/http://faizabad.nic.in/ |date=2011-09-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | GB|| [[गौतमबुद्धनगरमण्डलम्|गौतमबुद्धनगरम्]]|| [[नोयडा]]|| align=right | १,१९१,२६३|| align=right | १,२६९|| align=right | ९३९||http://gbnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GN|| [[गोण्डामण्डलम्|गोण्डा]]|| [[गोण्डा]]|| align=right | २,७६५,७५४|| align=right | ४,४२५|| align=right | ६२५||http://gonda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GP|| [[गाझिपुरमण्डलम्|गाझिपुरम्]]|| [[गाझिपुरम्]] || align=right | ३,०४९,३३७|| align=right | ३,३७७|| align=right | ९०३||http://ghazipur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GR|| [[गोरखपुरमण्डलम्|गोरखपुरम्]]|| [[गोरखपुरम्]]|| align=right | ३,७८४,७२०|| align=right | ३,३२५|| align=right | १,१३८||http://gorakhpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GZ|| [[गाझियाबादमण्डलम्, भारतम्|गाझियाबाद्]]|| [[गाझियाबाद्, उत्तरप्रदेशः|गाझियाबाद्]]|| align=right | ३,२८९,५४०|| align=right | १,९५६|| align=right | १,६८२||http://ghaziabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HM|| [[हमीरपुरमण्डलम्, उत्तरप्रदेशः|हमीरपुरम्]]|| [[हमीरपुरम्, उत्तरप्रदेशः|हमीरपुरम्]]|| align=right | १,०४२,३७४|| align=right | ४,३२५|| align=right | २४१||http://hamirpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HR|| [[हरदोयीमण्डलम्|हरदोयी]]|| [[हरदोयी]]|| align=right | ३,३९७,४१४|| align=right | ५,९८६|| align=right | ५६८||http://hardoi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HT|| [[महामायानगरमण्डलम्|महामायानगरम्]]|| [[हाथरस]]|| align=right | १,३३३,३७२|| align=right | १,७५२|| align=right | ७६१||http://hathras.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JH|| [[झान्सीमण्डलम्|झान्सी]]|| [[झान्सी]]|| align=right | १,७४६,७१५|| align=right | ५,०२४|| align=right | ३४८||http://jhansi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JL|| [[जालौनमण्डलम्|जलौन]]|| [[उरयी]]|| align=right | १,४५५,८५९|| align=right | ४,५६५|| align=right | ३१९||http://jalaun.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JP|| [[ज्योतिबाफुलेनगरमण्डलम्|ज्योतिबाफुलेनगरम्]]|| [[अम्रोहा]]|| align=right | १,४९९,१९३|| align=right | २,३२१|| align=right | ६४६||http://jpnagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312173025/http://jpnagar.nic.in/ |date=2016-03-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JU|| [[जौनपुरमण्डलम्|जौनपुरम्]]|| [[जौनपुरम्, उत्तरप्रदेशः|जौनपुरम्]]|| align=right | ३,९११,३०५|| align=right | ४,०३८|| align=right | ९६९ || http://jaunpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KD|| [[रमाबायीनगरमण्डलम्|रमाबायीनगरम् (कानपुरदेहातमण्डलम्)]]|| [[अक्बरपुरम्, रमाबायीनगरम्|अक्बरपुरम्]]|| align=right | १,५८४,०३७|| align=right | ३,१४३|| align=right | ५०४||http://kanpurdehat.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | KJ|| [[कन्नौजमण्डलम्|कन्नौज]]|| [[कन्नौज]]|| align=right | १,३८५,२२७|| align=right | १,९९३|| align=right | ६९५||http://kannauj.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KN|| [[कानपुरनगरमण्डलम्|कानपुरम्]]|| [[कानपुरम्]]|| align=right | ४,१३७,४८९|| align=right | ३,०२९|| align=right | १,३६६||http://kanpurnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KS|| [[कौशाम्बीमण्डलम्|कौशाम्बी]]|| [[मञ्झानपुरम्]]|| align=right | १,२९४,९३७|| align=right | १,८३७|| align=right | ७०५||http://kaushambhi.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513183352/http://kaushambhi.nic.in/ |date=2016-05-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KU|| [[कुशीनगरमण्डलम्|कुशीनगरम्]]|| [[पडरौना]]|| align=right | २,८९१,९३३|| align=right | २,९०९|| align=right | ९९४||http://kushinagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LA|| [[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुरम्]]|| [[ललितपुरम्]]|| align=right | ९७७,४४७|| align=right | ५,०३९|| align=right | 194||http://lalitpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LK|| [[लखीमपुरखीरीमण्डलम्|लखीमपुरखीरी]]|| [[खीरी]]|| align=right | ३,२००,१३७|| align=right | ७,६८०|| align=right | ४१७||http://kheri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LU|| [[लखनौमण्डलम्|लखनौ]]|| [[लखनौ]]|| align=right | ३,६८१,४१६|| align=right | २,५२८|| align=right | १,४५६ ||http://lucknow.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MB|| [[मवुमण्डलम्|मवु]]|| [[मवु]]|| align=right | १,८४९,२९४|| align=right | १,७१३|| align=right | १,०८०||http://mau.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ME|| [[मेरठमण्डलम्|मेरठ]]|| [[मेरठ]]|| align=right | ३,००१,६३६|| align=right | २,५२२|| align=right | १,१९०||http://meerut.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MG|| [[महाराजागञ्जमण्डलम्|महाराजागञ्ज]]|| [[महाराजागञ्ज, उत्तरप्रदेशः|महाराजागञ्ज]]|| align=right | २,१६७,०४१|| align=right | २,९४८|| align=right | ७३५||http://maharajganj.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MH|| [[महोबामण्डलम्|महोबा]]|| [[महोबा]]|| align=right | ७०८,८३१|| align=right | २,८४७|| align=right | २४९||http://mahoba.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MI|| [[मिर्जापुरमण्डलम्|मिर्जापुरम्]]|| [[मिर्जापुरम्]]|| align=right | २,११४,८५२|| align=right | ४,५२२|| align=right | ४६८||http://mirzapur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MO|| [[मोरादाबादमण्डलम्|मोरादाबाद्]]|| [[मोरादाबाद्]]|| align=right | ३,७४९,६३०|| align=right | ३,६४८|| align=right | १,०२८||http://moradabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MP|| [[मैनपुरीमण्डलम्|मैनपुरी]]|| [[मैनपुरी]]|| align=right | १,५९२,८७५|| align=right | २,७६०|| align=right | ५७७||http://mainpuri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MT|| [[मथुरामण्डलम्|मथुरा]]|| [[मथुरा]]|| align=right | २,०६९,५७८|| align=right | ३,३३३|| align=right | ६२१||http://mathura.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MU|| [[मुजफ्फरनगरमण्डलम्|मुजफ्फरनगरम्]]|| [[मुजफ्फरनगरम्]]|| align=right | ३,५४१,९५२|| align=right | ४,००८|| align=right | ८८४||http://muzaffarnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PN || [[पञ्चशीलनगरमण्डलम्]] (हापुर)|| [[हापुर]]|| align=right | १,४५१,९८३|| || || |- bgcolor=#F4F9FF | PI|| [[पीलीभीतमण्डलम्|पीलीभीत्]]|| [[पीलीभीत्]]|| align=right | १,६४३,७८८|| align=right | ३,४९९|| align=right | ४७०|| http://www.pilibhit.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180504053550/http://www.pilibhit.nic.in/ |date=2018-05-04 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PB || [[प्रबुद्धनगरमण्डलम्|प्रबुद्धनगरम्]] (शामली)|| [[शामली]]|| align=right | १,०७,२३३|| || || http://nppshamli.in/statis.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517001110/http://nppshamli.in/statis.aspx |date=2018-05-17 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PR|| [[प्रतापगढमण्डलम्, उत्तरप्रदेशः|प्रतापगढ]]|| [[प्रतापगढ, उत्तरप्रदेशः|प्रतापगढ]]|| align=right | २,७२७,१५६|| align=right | ३,७१७|| align=right | ७३४||http://pratapgarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[रामपुरमण्डलम्|रामपुरम्]]|| [[रामपुरम्, उत्तरप्रदेशः|रामपुरम्]]|| align=right | १,९२२,४५०|| align=right | २,३६७|| align=right | ८१२||http://rampur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RB|| [[रायबरेलीमण्डलम्|रायबरेली]]|| [[रायबरेली]]|| align=right | २,८७२,२०४|| align=right | ४,६०९|| align=right | ६२३||http://raebareli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[सहारनपुरमण्डलम्|सहारनपुरम्]]|| [[सहारनपुरम्]]|| align=right | २,८४८,१५२|| align=right | ३,६८९|| align=right |७७२||http://saharanpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[सीतापुरमण्डलम्|सीतापुरम्]]|| [[सीतापुरम्]]|| align=right | ३,६१६,५१०|| align=right | ५,७४३|| align=right | ६३०||http://sitapur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SJ|| [[शाहजहानपुरमण्डलम्|शाहजहानपुरम्]]|| [[शाहजहानपुरम्]]|| align=right | २,५४९,४५८|| align=right | ४,५७५|| align=right | ५५७||http://shahjahanpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SK|| [[सन्तकबीरनगरमण्डलम्|सन्तकबीरनगरम्]]|| [[खलिलाबाद्, भारतम्|खलिलाबाद्]]|| align=right | १,४२४,५००|| align=right | १,४४२|| align=right | ९८८||http://sknagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SN|| [[सिद्धार्थनगरमण्डलम्|सिद्धार्थनगरम्]]|| [[नवगढ]]|| align=right | २,०३८,५९८|| align=right | २,७५१|| align=right | ७४१||http://sidharthnagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023182139/http://sidharthnagar.nic.in/ |date=2018-10-23 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[सोनभद्रमण्डलम्|सोनभद्र]]|| [[राबर्ट्स्गञ्ज]]|| align=right | १,४६३,४६८|| align=right | ६,७८८|| align=right | २१६||http://sonbhadra.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[सन्तरविदासनगरमण्डलम्|सन्तरविदासनगरम्]]|| [[ग्यानपुरम्]]|| align=right | १,३५२,०५६|| align=right | ९६०|| align=right | १,४०८||http://srdnagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827201411/http://srdnagar.nic.in/ |date=2011-08-27 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SU|| [[सुल्तानपुरमण्डलम्|सुल्तानपुरम्]]|| [[सुल्तानपुरम्, उत्तरप्रदेशः|सुल्तानपुरम्]]|| align=right | ३,१९०,९२६|| align=right | ४,४३६|| align=right | ७१९||http://sultanpur.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SV|| [[श्रावस्तीमण्डलम्|श्रावस्ती]]|| [[श्रावस्ती]]|| align=right | १,१७५,४२८|| align=right | १,१२६|| align=right | १,०४४||http://shravasti.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UN|| [[उन्नावमण्डलम्|उन्नाव्]]|| [[उन्नाव्]]|| align=right | २,७००,४२६|| align=right | ४,५५८|| align=right | ५९२||http://unnao.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | VA|| [[वाराणसीमण्डलम्|वाराणसी]]|| [[वाराणसी]]|| align=right | ३,१४७,९२७|| align=right | १,५७८|| align=right | १,९९५||http://varanasi.nic.in/ |} ==[[उत्तराखण्डराज्यम्]] (UK)== {{see also|उत्तराखण्डस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AL|| [[अल्मोरामण्डलम्|अल्मोरा]]||[[अल्मोरा]] |- bgcolor=#F4F9FF | BA|| [[बागेश्वरमण्डलम्|बागेश्वरम्]]|| [[बागेश्वरम्]]|| align=right | २४९,४५३|| align=right | २,३१०|| align=right | १०८||http://bageshwar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CL|| [[चमोलीमण्डलम्|चमोली]]|| [[चमोली गोपेश्वरम्|गोपेश्वरम्]]|| align=right | ३६९,१९८|| align=right | ७,६९२|| align=right | ४८||http://chamoli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CP|| [[चम्पावतमण्डलम्|चम्पावत]]|| [[चम्पावतनगरम्|चम्पावत]]|| align=right | २२४,४६१|| align=right | १,७८१|| align=right | १२६||http://champawat.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DD|| [[डेहराडूनमण्डलम्|डेहराडून्]]|| [[डेहराडून्]]|| align=right | १,२७९,०८३|| align=right | ३,०८८|| align=right | ४१४||http://dehradun.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[हरिद्वारमण्डलम्|हरिद्वारम्]]|| [[हरिद्वारम्]]|| align=right | १,४४४,२१३|| align=right | २,३६०|| align=right | ६१२||http://haridwar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NA|| [[नैनितालमण्डलम्|नैनिताल्]]|| [[नैनिताल्]]|| align=right | ७६२,९१२|| align=right | ३,८५३|| align=right | १९८||http://nainital.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PG|| [[पौरीगढवालमण्डलम्|पौरीगढवाल]]|| [[पौरी]]|| align=right | ६९६,८५१|| align=right | ५,४३८|| align=right | १२८||http://pauri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PI|| [[पिथौरागढमण्डलम्|पिथौरागढ]]|| [[पिथौरागढ]]|| align=right | ४६२,१४९|| align=right | ७,११०|| align=right | ६५||http://pithoragarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RP|| [[रुद्रप्रयागमण्डलम्|रुद्रप्रयागः]]|| [[रुद्रप्रयागः]]|| align=right | २२७,४६१|| align=right | १,८९६|| align=right | १२०||http://rudraprayag.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TG|| [[टिहरीगढवालमण्डलम्|टिहरीगढवाल्]]|| [[टिहरी]]|| align=right | ६०४, ६०८|| align=right | ४,०८५|| align=right | १४८||http://tehri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | US|| [[उधमसिङ्गनगरमण्डलम्|उधमसिङ्गनगरम्]]|| [[रुद्रपुरम्]]|| align=right | १,२३४,५४८|| align=right | २,९१२|| align=right | ४२४||http://usnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UT|| [[उत्तरकाशीमण्डलम्|उत्तरकाशी]]|| [[उत्तरकाशी]]|| align=right | २९४,१७९|| align=right | ७,९५१|| align=right | ७||http://uttarkashi.nic.in/ |} ==West Bengal (WB)== {{see also|Districts of West Bengal}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[Birbhum district|Birbhum]]|| [[Suri, Birbhum|Suri]]|| align=right | 3,012,546|| align=right | 4,545|| align=right | 663 ||http://birbhum.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BN|| [[Bankura district|Bankura]]|| [[Bankura]]|| align=right | 3,191,822|| align=right | 6,882|| align=right | 464 ||http://bankura.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428213307/http://www.bankura.nic.in/ |date=2009-04-28 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[Bardhaman district|Bardhaman]]|| [[Bardhaman]]|| align=right | 6,919,698|| align=right | 7,024|| align=right | 985 ||http://bardhaman.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[Darjeeling district|Darjeeling]]|| [[Darjeeling]]|| align=right | 1,605,900|| align=right | 3,149|| align=right | 510 ||http://darjeeling.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DD|| [[Dakshin Dinajpur district|Dakshin Dinajpur]]|| [[Balurghat]]|| align=right | 1,670,931|| align=right | 2,183|| align=right | 688 ||http://ddinajpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HG|| [[Hooghly district|Hooghly]]|| [[Hugli-Chuchura]]|| align=right | 5,040,047|| align=right | 3,149|| align=right | 1,601 ||http://hooghly.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HR|| [[Howrah district|Howrah]]|| [[Howrah]]|| align=right | 4,274,010|| align=right | 1,467|| align=right | 2,913 ||http://howrah.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[Jalpaiguri district|Jalpaiguri]]|| [[Jalpaiguri]]|| align=right | 3,403,204|| align=right | 6,227|| align=right | 547 ||http://jalpaiguri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KB|| [[Cooch Behar district|Cooch Behar]]|| [[Cooch Behar]]|| align=right | 2,478,280|| align=right | 3,387|| align=right | 732 ||http://coochbehar.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[Kolkata district|Kolkata]]|| [[Kolkata]]|| align=right | 4,580,544|| align=right | 185|| align=right | 24,760 ||http://kolkata.gov.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[Maldah district|Maldah]]|| [[English Bazar]]|| align=right | 3,290,160|| align=right | 3,733|| align=right | 881 ||http://malda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PM || [[Paschim Medinipur district|Paschim Medinipur]]|| [[Midnapore]]|| align=right | 5,193,411 || align=right | 9,786 || align=right | 531 || http://paschimmedinipur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PR || [[Purba Medinipur district|Purba Medinipur]]|| [[Tamluk]]|| align=right | 4,417,377 || align=right | 4,785 || align=right | 923 || http://purbamedinipur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MU|| [[Murshidabad district|Murshidabad]]|| [[Baharampur]]|| align=right | 5,863,717|| align=right | 5,324|| align=right | 1,101 ||http://murshidabad.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NA|| [[Nadia district|Nadia]]|| [[Krishnanagar, Nadia|Krishnanagar]]|| align=right | 4,603,756|| align=right | 3,927|| align=right | 1,172 ||http://nadia.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PN|| [[North 24 Parganas district|North 24 Parganas]]|| [[Barasat]]|| align=right | 8,930,295|| align=right | 4,095|| align=right | 2,181 ||http://north24parganas.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PS|| [[South 24 Parganas district|South 24 Parganas]]|| [[Alipore]]|| align=right | 6,909,015|| align=right | 9,955|| align=right | 694 ||http://s24pgs.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[Purulia district|Purulia]]|| [[Purulia]]|| align=right | 2,535,233|| align=right | 6,259|| align=right | 405 ||http://purulia.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[Uttar Dinajpur district|Uttar Dinajpur]]|| [[Raiganj]]|| align=right | 2,441,824|| align=right | 3,180|| align=right | 768 ||http://uttardinajpur.nic.in/ |} ==नगरमण्डलानि== *[[बेङ्गळूरुनगरमण्डलम्]] *[[कोलकातानगरमण्डलम्]] *[[मध्यदेहलीमण्डलम्]] *[[चेन्नैमण्डलम्]] *[[हैदराबादनगरमण्डलम्]] *[[Kamrup Metropolitan district]] *[[एर्णाकुलम् मण्डलम्]] *[[मुम्बयीनगरमण्डलम्]] ==See also== *[[Administrative divisions of India]] *[[Municipalities of India]] == टिप्पणी == {{Reflist}} == बाह्यसम्पर्काः == *[http://www.demographie.net/atlas2001 2001 maps]; provides maps of social, economic and demographic data of India in 2001 {{Geography of India}} {{India topics}} {{Articles on second-level administrative divisions of Asian countries}} {{DEFAULTSORT:Districts of India}} [[वर्गः:भारतस्य मण्डलानि]] [[वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके]] gitxwerken40gkph195zu0hy8idjpc8 0 24430 500854 482235 2026-09-26T01:59:37Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500854 wikitext text/x-wiki == मण्डलानि -३१== * [[चेन्नैमण्डलम्]] * [[काञ्चिपुरमण्डलम्]] * [[तिरुवळ्ळूरुमण्डलम्]] * [[वेल्लूरुमण्डलम्]] * [[तिरुवण्णामलैमण्डलम्]] * [[कडलूरुमण्डलम्]] * [[विऴुप्पुरमण्डलम्]] * [[सेलं मण्डलम्]] * [[नामक्कलमण्डलम्]] * [[धर्मपुरीमण्डलम्]] * [[पुदुक्कोट्टैमण्डलम्]] * [[ईरोडमण्डलम्]] * [[नीलगिरीमण्डलम्]] * [[कोयम्बत्तूरुमण्डलम्]] * [[करूरुमण्डलम्]] * [[तिरुचिरापळ्ळिमण्डलम्]] * [[नागपट्टिणमण्डलम्]] * [[पेरम्बलूरुमण्डलम्]] * [[अरियलूर् मण्डलम्]] * [[तिरुवारूरुमण्डलम्]] * [[मधुरैमण्डलम्]] * [[तेनिमण्डलम्]] * [[दिन्डुगलमण्डलम्]] * [[रामनाथपुरमण्डलम्]] * [[शिवगङ्गामण्डलम्]] * [[विरुदुनगरमण्डलम्]] * [[तिरुनेल्वेलीमण्डलम्]] * [[तूतुकुडिमण्डलम्]] * [[कन्याकुमारीमण्डलम्]] * [[तिरुप्पूरमण्डलम्]] * [[तञ्जावूरुमण्डलम्]] ==तमिळ्नाडु (TN)== {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AY|| [[अरियलूर् मण्डलम्|अरियलूर्]]|| [[अरियलूर्]]|| align=right | ६९८,०००|| align=right | ३,२०८|| align=right | ३२२|| http://municipality.tn.gov.in/Ariyalur/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091102195707/http://municipality.tn.gov.in/Ariyalur/ |date=2009-11-02 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चेन्नैमण्डलम्|चेन्नै]]|| [[चेन्नै]] (मद्रास्)|| align=right | ४,२१६,२६८|| align=right | १७४|| align=right | २४,२३१|| http://www.chennai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429011354/http://www.chennai.tn.nic.in/ |date=2011-04-29 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CO|| [[कोयम्बत्तूरुमण्डलम्|कोयम्बत्तूरु]]|| [[कोयम्बत्तूरु]]|| align=right | ४,२२४,१०७|| align=right | ७,४६९|| align=right | ५६६|| https://web.archive.org/web/20050830025750/http://www.coimbatore.tn.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CU|| [[कडलूरुमण्डलम्|कडलूरु]]|| [[कडलूरु]]|| align=right | २,२८०,५३०|| align=right | ३,९९९|| align=right | ५७०|| http://www.cuddalore.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060201235923/http://www.cuddalore.tn.nic.in/ |date=2006-02-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धर्मपुरीमण्डलम्|धर्मपुरी]]|| [[धर्मपुरी]]|| align=right | २,८३३,२५२|| align=right | ४,४९७|| align=right | २९४|| http://www.dharmapuri.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721174824/http://www.dharmapuri.tn.nic.in/ |date=2011-07-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DI|| [[दिण्डुगलमण्डलम्|दिण्डुगल]]|| [[दिण्डुगल्]]|| align=right | १,९१८,९६०|| align=right | ६,०५८|| align=right | ३१७|| http://www.dindigul.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225064813/http://www.dindigul.tn.nic.in/ |date=2018-12-25 }} |- bgcolor=#F4F9FF | ER|| [[ईरोडमण्डलम्|ईरोड]]|| [[ईरोड]]|| align=right | २,५७४,०६७|| align=right | ५,७१४|| align=right | ३१४|| http://erode.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KC|| [[काञ्चिपुरमण्डलम्|काञ्चिपुरम्]]|| [[काञ्चिपुरम्]]|| align=right | २,८६९,९२०|| align=right |४,४३३|| align=right | ६४७|| http://www.kanchi.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908064506/http://www.kanchi.tn.nic.in/ |date=2017-09-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KK|| [[कन्याकुमारीमण्डलम्|कन्याकुमारी]]|| [[नागरकोयिल्]]|| align=right | १,६६९,७६३|| align=right | १,६८५|| align=right | ९९१|| http://www.kanyakumari.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125193622/http://www.kanyakumari.tn.nic.in/ |date=2021-01-25 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KR|| [[करूरुमण्डलम्|करूरु]]|| [[करूरु]]|| align=right | ९३३,७९१|| align=right | २,८९६|| align=right | ३२२|| http://karur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मधुरैमण्डलम्|मधुरै]]|| [[मधुरै]]|| align=right | २,५६२,२७९|| align=right | ३,६७६|| align=right | ६९७|| http://www.madurai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321120205/http://www.madurai.tn.nic.in/ |date=2019-03-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NG|| [[नागपट्टिणमण्डलम्|नागपट्टिणम्]]|| [[नागपट्टिणम्]]|| align=right | १,४८७,०५५|| align=right | २,७१६|| align=right | ५४८|| http://www.nagapattinam.tn.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NI|| [[नीलगिरीमण्डलम्|नीलगिरि]]|| [[ऊटी|उदकमण्डलम्]]|| align=right | ७६४,८२६|| align=right | २,५४९|| align=right | ३००|| http://nilgiris.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NM|| [[नामक्कलमण्डलम्|नामक्कल]]|| [[नामक्कल]]|| align=right | १,४९५,६६१|| align=right | ३,४२९|| align=right | ४३६|| http://namakkal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PE|| [[पेरम्बलूरुमण्डलम्|पेरम्बलूरु]]|| [[पेरम्बलूरु]]|| align=right | ४८६,९७१|| align=right | १,७५२|| align=right | 278|| http://www.perambalur.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813070309/http://www.perambalur.tn.nic.in/ |date=2006-08-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[पुदुक्कोट्टैमण्डलम्|पुदुक्कोट्टै]]|| [[पुदुक्कोट्टै]]|| align=right | १,४५२,२६९|| align=right | ४,६५१|| align=right | ३१२|| http://pudukkottai.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[रामनाथपुरमण्डलम्|रामनाथपुरम्]]|| [[रामनाथपुरम्]]|| align=right | १,१८३,३२१|| align=right | ४,१२३|| align=right | २८७|| http://ramanathapuram.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[सेलं मण्डलम्|सेलम्]]|| [[सेलं, तमिळ्नाडु|सेलम्]]|| align=right | २,९९२,७५४|| align=right | ५,२२०|| align=right | ५७३|| http://salem.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[शिवगङ्गामण्डलम्|शिवगङ्गा]]|| [[शिवगङ्गा]]|| align=right | १,१५०,७५३|| align=right | ४,०८६|| align=right | २८२|| http://sivaganga.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TP|| [[तिरुप्पूरमण्डलम्|तिरुप्पूर]]|| [[तिरुप्पूर]]|| align=right | १९,१७,०३३|| align=right | ५,१०६|| align=right | ३७५|| http://tiruppurcorp.tn.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212230043/http://tiruppurcorp.tn.gov.in/ |date=2009-02-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TC|| [[तिरुचिरापळ्ळिमण्डलम्|तिरुचिरापळ्ळि]]|| [[तिरुचिरापळ्ळि]]|| align=right | २,३८८,८३१|| align=right | ४,४०७|| align=right | 542|| http://tiruchirappalli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TH|| [[तेनिमण्डलम्|तेनि]]|| [[तेनि]]|| align=right | १,०९४,७२४|| align=right | ३,०६६|| align=right | ३५७|| http://www.theni.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060810180551/http://www.theni.tn.nic.in/ |date=2006-08-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TI|| [[तिरुनेल्वेलीमण्डलम्|तिरुनेल्वेली]]|| [[तिरुनेल्वेली]]|| align=right | २,८०१,१९४|| align=right | ६,८१०|| align=right | ४११|| http://www.nellai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180704012421/http://www.nellai.tn.nic.in/ |date=2018-07-04 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TJ|| [[तञ्जावूरुमण्डलम्|तञ्जावूरु]]|| [[तञ्जावूरु]]|| align=right | २,२०५,३७५|| align=right | ३,३९७|| align=right | ६४९|| http://thanjavur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TK|| [[तूतुकुडिमण्डलम्|तूतुकुडि]]|| [[तूतुकुडि]] (तुटिकोरन्)|| align=right | १,५६५,७४३|| align=right | ४,६२१|| align=right | 339|| http://thoothukudi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TL|| [[तिरुवळ्ळूरुमण्डलम्|तिरुवळ्ळूरु]]|| [[तिरुवळ्ळूरु]]|| align=right | २,७३८,८६६|| align=right | ३,४२४|| align=right | ८००|| http://www.tiruvallur.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716022602/http://www.tiruvallur.tn.nic.in/ |date=2011-07-16 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TR|| [[तिरुवारूरुमण्डलम्|तिरुवारूरु]]|| [[तिरुवारूरु]]|| align=right | १,१६५,२१३|| align=right | २,१६१|| align=right | 539|| http://www.tiruvarur.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060113073936/http://www.tiruvarur.tn.nic.in/ |date=2006-01-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TV|| [[तिरुवण्णामलैमण्डलम्|तिरुवण्णामलै]]|| [[तिरुवण्णामलै]]|| align=right | २,८८१,८५३|| align=right | ६,१९१|| align=right | ४६६|| http://www.tiruvannamalai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924193702/http://www.tiruvannamalai.tn.nic.in/ |date=2011-09-24 }} |- bgcolor=#F4F9FF | VE|| [[वेल्लूरुमण्डलम्|वेल्लूरु]]|| [[वेल्लूरु]]|| align=right | ३,४८२,९७०|| align=right | ६,०७७|| align=right | ५७३|| http://vellore.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | VL|| [[विऴुप्पुरमण्डलम्|विऴुप्पुरम्]]|| [[विळुप्पुरम्]]|| align=right | २,९४३,९१७|| align=right | ७,२१७|| align=right | ४०८|| http://www.viluppuram.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060808053020/http://www.viluppuram.tn.nic.in/ |date=2006-08-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | VR|| [[विरुदुनगरमण्डलम्|विरुदुनगरम्]]|| [[विरुदुनगरम्]]|| align=right | १२०१७८९ || align=right | ३,४४६ || align=right | ३४७ || http://www.virudhunagar.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514153823/http://www.virudhunagar.tn.nic.in/ |date=2019-05-14 }} |} [[वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यम्]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] fmzi4947pca5mppk4kmyvs3pgyi6cxi 0 24556 500882 482487 2026-09-26T04:15:46Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500882 wikitext text/x-wiki ==मण्डलनि== अस्मिन् राज्ये ३३ मण्डलानि सन्ति । {|width = 70% | * [[अजमेरमण्डलम्]] * [[अलवरमण्डलम्]] * [[उदयपुरमण्डलम्]] * [[करौलीमण्डलम्]] * [[कोटामण्डलम्]] * [[श्रीगङ्गानगरमण्डलम्]] * [[चित्तौडगढमण्डलम्]] * [[चुरूमण्डलम्]] * [[जयपुरमण्डलम्]] * [[जालौरमण्डलम्]] | * [[जैसलमेरमण्डलम्]] * [[जोधपुरमण्डलम्]] * [[झालावाडमण्डलम्]] * [[झुञ्झुनुमण्डलम्]] * [[टोङ्कमण्डलम्]] * [[दौसामण्डलम्]] * [[धौलपुरमण्डलम्]] * [[डुङ्गरपुरमण्डलम्]] * [[नागौरमण्डलम्]] * [[पालीमण्डलम्]] | * [[प्रतापगढमण्डलम् (राजस्थानम्)]] * [[बारामण्डलम्]] * [[बांसवाडामण्डलम्]] * [[बाडमेरमण्डलम्]] * [[बून्दीमण्डलम्]] * [[भीलवाडामण्डलम्]] * [[भरतपुरमण्डलम्]] * [[बीकानेरमण्डलम्]] * [[राजसमन्दमण्डलम्]] * [[सवाई माधोपुरमण्डलम्]] | * [[सीकरमण्डलम्]] * [[सिरोहीमण्डलम्]] * [[हनुमानगढमण्डलम्]] |} ==[[राजस्थानम्]] (RJ)== {{see also|राजस्थानस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AJ|| [[अजमेरमण्डलम्|अजमेर]]|| [[अजमेर]]|| align=right | २,१८०,५२६|| align=right | ८,४८१|| align=right | २५७||http://ajmer.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209203540/http://ajmer.nic.in/ |date=2015-02-09 }} |- bgcolor=#F4F9FF | AL|| [[अलवरमण्डलम्|अलवर]]|| [[अलवर]]|| align=right | २,९९०,८६२|| align=right | ८,३८०|| align=right | ३५७||http://alwar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120803030422/http://alwar.nic.in/ |date=2012-08-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[बीकानेरमण्डलम्|बीकानेर]]|| [[बीकानेर]]|| align=right | १,६७३,५६२|| align=right | २७,२४४|| align=right | ६१61||http://bikaner.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BM|| [[बाडमेरमण्डलम्|बाडमेर]]|| [[बाडमेर]]|| align=right | १,९६३,७५८|| align=right | २८,३८७|| align=right | ६९||http://barmer.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218154347/http://barmer.nic.in/ |date=2014-12-18 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BN|| [[बांसवाडामण्डलम्|बांसवाडा]]|| [[बांसवाडा]]|| align=right | १,५००,४२०|| align=right | ५,०३७|| align=right | २९८||http://banswara.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112210213/http://banswara.nic.in/ |date=2015-01-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BP|| [[भरतपुरमण्डलम्|भरतपुर]]|| [[भरतपुरम्]]|| align=right | २,०९८,३२३|| align=right | ५,०६६|| align=right | ४१४||http://bharatpur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512184953/http://bharatpur.nic.in/ |date=2013-05-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बारामण्डलम्|बारा]]|| [[बारा]]|| align=right | १,०२२,५६८|| align=right | ६,९५५|| align=right | १४७||https://web.archive.org/web/20090425203918/http://baran.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BU|| [[बून्दीमण्डलम्|बून्दी]]|| [[बून्दी]]|| align=right | ९६१,२६९|| align=right | ५,५५०|| align=right | १७३||http://bundi.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501203724/http://bundi.nic.in/ |date=2009-05-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BW|| [[भीलवाडामण्डलम्|भीलवाडा]]|| [[भीलवाडा]]|| align=right | २,००९,५१६|| align=right | १०,४५५|| align=right | १९२||http://bhilwara.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508053201/http://bhilwara.nic.in/ |date=2009-05-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CR|| [[चुरूमण्डलम्|चुरू]]|| [[चुरू]]|| align=right | १,९२२,९०८|| align=right | १६,८३०|| align=right | ११४||http://churu.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206042050/http://churu.nic.in/ |date=2012-02-06 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CT|| [[चित्तौडगढमण्डलम्|चित्तौडगढ]]|| [[चित्तौडगढ]]|| align=right | १,८०२,६५६|| align=right | १०,८५६|| align=right | १६६||http://chittorgarh.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409231429/http://chittorgarh.nic.in/ |date=2009-04-09 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[दौसामण्डलम्|दौसा]]|| [[दौसा]]|| align=right | १,३१६,७९०|| align=right | ३,४२९|| align=right | ३८४||http://dausa.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080131224345/http://dausa.nic.in/ |date=2008-01-31 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धौलपुरमण्डलम्|धौलपुरम्]]|| [[धौलपुरम्]]|| align=right | ९८२,८१५|| align=right | ३,०८४|| align=right | ३१९||http://dholpur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050829124718/http://dholpur.nic.in/ |date=2005-08-29 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DU|| [[डुङ्गरपुरमण्डलम्|डुङ्गरपुर]]|| [[डुङ्गरपुरम्]]|| align=right | १,१०७,०३७|| align=right | ३,७७०|| align=right | २९४||http://dungapur.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | GA|| [[श्रीगङ्गानगरमण्डलम्|श्रीगङ्गानगर]]|| [[श्रीगङ्गानगरम्]]|| align=right | १,७८८,४८७|| align=right | ७,९८४|| align=right | २२४||http://ganganagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119115934/http://ganganagar.nic.in/ |date=2012-01-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[हनुमानगढमण्डलम्|हनुमानगढ]]|| [[हनुमानगढ]]|| align=right | १,५१७,३९०|| align=right | १२,६४५|| align=right | १२०||http://hanumangarh.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429195052/http://hanumangarh.nic.in/ |date=2009-04-29 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JJ|| [[झुञ्झुनुमण्डलम्|झुञ्झुनु]]|| [[झुञ्झुनु]]|| align=right | १,९१३,०९९|| align=right | ५,९२८|| align=right | ३२३||http://jhunjhunu.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223160948/http://jhunjhunu.nic.in/ |date=2012-02-23 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JL|| [[जालौरमण्डलम्|जालौर]]|| [[जालौर]]|| align=right | १,४४८,४८६|| align=right | १०,६४०|| align=right | १३६||http://jalore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007100206/http://jalore.nic.in/ |date=2011-10-07 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JO|| [[जोधपुरमण्डलम्|जोधपुर]]|| [[जोधपुरम्]]|| align=right | २,८८०,७७७|| align=right | २२,८५०|| align=right | १२६||http://jodhpur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523045929/http://jodhpur.nic.in/ |date=2013-05-23 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JP|| [[जयपुरमण्डलम्|जयपुर]]|| [[जयपुरम्]]|| align=right | ५,२५२,३८८|| align=right | ११,१५२|| align=right | ४७१||http://jaipur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717032559/http://jaipur.nic.in/ |date=2011-07-17 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JS|| [[जैसलमेरमण्डलम्|जैसलमेर]]|| [[जैसलमेर]]|| align=right | ५,०७,९९९|| align=right | ३८,४०१|| align=right | १३||http://jaisalmer.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409231232/http://jaisalmer.nic.in/ |date=2009-04-09 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JW|| [[झालावाडमण्डलम्|झालावाड]]|| [[झालावाड]]|| align=right | १,१८०,३४२|| align=right | ६,२१९|| align=right | १९०||http://jhalawar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052547/http://www.jhalawar.nic.in/ |date=2009-04-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[करौलीमण्डलम्|करौली]]|| [[करौली]]|| align=right | १,२०५,६३१|| align=right | ५,५३०|| align=right | २१८||http://karauli.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052542/http://www.karauli.nic.in/ |date=2009-04-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[कोटामण्डलम्|कोटा]]|| [[कोटा]]|| align=right | १,५६८,५८०|| align=right | ५,४४६|| align=right | २८८||http://kota.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504121015/http://kota.nic.in/ |date=2009-05-04 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NA|| [[नागौरमण्डलम्|नागौर]]|| [[नागौर]]|| align=right | २,७७३,८९४|| align=right | १७,७१८|| align=right | १५७||http://nagaur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203231308/http://www.nagaur.nic.in/ |date=2007-12-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पालीमण्डलम्|पाली]]|| [[पाली]]|| align=right | १,८१९,२०१|| align=right | १२,३८७|| align=right | १४७||http://pali.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112215332/http://pali.nic.in/ |date=2015-01-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PG|| [[प्रतापगढमण्डलम् (राजस्थानम्)|प्रतापगढ]]|| [[प्रतापगढ (राजस्थानम्)|प्रतापगढ]]|| align=right | १,७५,८६७ || align=right | ६४२ || align=right | २७४ ||http://pratapgarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[राजसमन्दमण्डलम्|राजसमन्द]]|| [[राजसमन्द]]|| align=right | ९८६,२६९|| align=right | ३,८५३|| align=right | २५६||http://rajsamand.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205060304/http://rajsamand.nic.in/ |date=2007-02-05 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SK|| [[सीकरमण्डलम्|सीकर]]|| [[सीकर]]|| align=right | २,२८७,२२९|| align=right | ७,७३२|| align=right | २९६||http://sikar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223201444/http://sikar.nic.in/ |date=2012-02-23 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SM|| [[सवाई माधोपुरमण्डलम्|सवाई माधोपुर]]|| [[सवाई माधोपुरम्]]|| align=right | १,११६,०३१|| align=right | ४,५००|| align=right | २४८||http://sawaimadhopur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520123107/http://sawaimadhopur.nic.in/ |date=2013-05-20 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[सिरोहीमण्डलम्|सिरोही]]|| [[सिरोही]]|| align=right | ८५०, ७५६|| align=right | ५,१३६|| align=right | १६६||http://sirohi.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401082647/http://sirohi.nic.in/ |date=2013-04-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TO|| [[टोङ्कमण्डलम् |टोङ्क]]|| [[टोङ्क, भारतम्|टोङ्क]]|| align=right | १,२११,३४३|| align=right | ७,१९४|| align=right | १६८||http://tonk.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052537/http://www.tonk.nic.in/ |date=2009-04-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| [[उदयपुरम्]]|| align=right | २,६३२,२१०|| align=right | १३,४३०|| align=right | १९६||http://udaipur.nic.in/ |} [[वर्गः:राजस्थानराज्यम्]] '''Pt.Bhanwarlal Sharma''' ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[अष्टाङ्गयोगः]] * [[हठयोगः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] jv3np8jbwdsubycnw02nlyhcaoq30j0 0 24566 500828 479981 2026-09-26T00:03:32Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500828 wikitext text/x-wiki {{हिन्दुस्तानि रागः |आरोहणम् =स रे म प ध स |अवरोहणम्=स नि ध प म ग रे स |पक्कड(छायास्वराः) = म प ध नि ध म ग रे स |वादि = |संवादि = |थाट्=[[आसावरीथाट्]] |जातिः= |समयः= प्रातः १० तः १२ }} [[चित्रम्:Asavari Ragini, Ragamala, 1610.jpg|200px|right|'''आसावरि रागिणी''']] '''आसावरिरागः''' (Asavari) [[हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य]] प्रसिद्धः [[रागः]] भवति । अस्य रागस्य "आशावरी" इत्यपि व्यवहरन्ति। अयं [[भैरवरागः|भैरवरागस्य]] पत्नी इति भावयन्ति। पत्नी नाम "रागिणी" इत्यर्थः। "आसावरीथाट्” अपि [[हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते]] प्रसिद्धम् अस्ति। [[करुणरसः|करुणरसप्रधानः]] [[रागः]] भवति । प्रातः कालीनः [[रागः]] भवति। एनं रागं वादने अपि उपयोगं कुर्वन्ति। लोकप्रियोयस्य रागस्य वादिस्वरः कोमलदैवतः भवति। संवादि कोमलगान्धारः स्वरः भवति। सम्पूर्णम् ओढवजात्यासहितः [[रागः]] भवति। :'''श्रीखण्डशैलशिखरे शुकपक्षवस्त्रा,''' :::'''मातङ्गमौक्तिककृतोत्तमहारवल्लि।''' :'''आकृष्य चन्दनतरोरुरगं वहन्ती,''' :::'''सासावरी मलयजोज्वलनीरकान्तिः॥''' आरोहः - स रे म प ध स<br> अवरोहः – स नि ध प म ग रे स<br> पक्कड – म प ध नि ध म ग रे स <br> ==समयः== प्रातः १० तः १२ वादनपर्यन्तं प्रशस्तः कालः भवति। ==थाट्== *आसावरि ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.itcsra.org/sra_others_samay_index.html SRA on Samay and Ragas] *[http://www.itcsra.org/sra_raga/sra_raga_that/sra_raga_that_index.html SRA on Ragas and Thaats] *[http://www.sawf.org/music/articles.asp?pn=Music Rajan Parrikar on Ragas] *[http://www.chandrakantha.com/raga_raag/film_song_raga/asavari.shtml Film Songs in Rag Asavari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120504063132/http://chandrakantha.com/raga_raag/film_song_raga/asavari.shtml |date=2012-05-04 }} *[https://web.archive.org/web/20120925022506/http://oceanofragas.com/listenragas.aspx Listen to Raga] {{हिन्दूस्थानीयसङ्गीतम्}} [[वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः]] [[वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] e8wujuj2e8ty4unv1h1d6lzuk9x0ckx 0 24567 500901 484305 2026-09-26T05:01:02Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500901 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = सीकरमण्डलम् | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = मण्डलम् | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Sikar in Rajasthan (India).svg | map_alt = | map_caption = राजस्थानराज्ये सीकरमण्डलम् | image_dot_map = | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type = Country | subdivision_name = भारतम् | subdivision_type1 = States and territories of India|State | subdivision_name1 = राजस्थान | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | unit_pref = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 7742 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_footnotes = |leader_title = |leader_name = | population_total = 2677737 | population_as_of = २०११ | population_density_km2 = | population_density_sq_mi= | population_est = | pop_est_as_of = | website = http://sikar.nic.in | footnotes = }} [[Image:Laxmangarh Fort, Rajasthan.jpg|right|300px]] [[Image:Harshnath Temple Sikar 2.JPG|right|300px]] '''सीकरमण्डलं''' ({{lang-hi|सीकर जिला}}, {{lang-en|Sikar district}}) [[राजस्थानराज्यम्|राजस्थानराज्ये]] स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति [[सीकर]]नामकं नगरम् । ==भौगोलिकम्== सीकरमण्डलस्य विस्तारः ७७४२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे [[जयपुरमण्डलम्|जयपुरमण्डलं]], पश्चिमे [[चुरूमण्डलम्|चुरूमण्डलं]], [[नागौरमण्डलम्|नागौरमण्डलं]] च, उत्तरे [[झुञ्झुनुमण्डलम्|झुञ्झुनुमण्डलं]], दक्षिणे [[जयपुरमण्डलम्]] अस्ति । अस्मिन् मण्डले ४५९.८ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । ==जनसङ्ख्या== २०११ जनगणनानुगुणं सीकरमण्डलस्य जनसङ्ख्या २,६७७,७३७ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ३४६ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३४६ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १७.०४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४४ अस्ति । अत्र साक्षरता ७२.९८ % अस्ति । ==उपमण्डलानि== अस्मिन् मण्डले षड् उपमण्डलानि सन्ति । तानि - * [[सीकर]] * फतेपुर * लक्ष्मणगढ * दान्तारामगढ * नीम का थाना * श्रीमाधोपुर ==वीक्षणीयस्थलानि== अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि - * खाटूश्यामजी * गणेश्वर * जीणमातामन्दिरम् * रघुनाथमन्दिरम् * हर्षनाथमन्दिरम् * श्रीमानसीदेवीमन्दिरम् इत्यादीनि । ==बाह्यानुबन्धाः== *[http://zpsikar.org/ Sikar Zila parishad web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903071708/http://zpsikar.org/ |date=2018-09-03 }} *[https://web.archive.org/web/20120204045946/http://sikar.nic.in/gal_skr.htm Sikar District web site] *[http://sikar.nic.in/gal_skr.htm Photo gallery of Sikar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204045946/http://sikar.nic.in/gal_skr.htm |date=2012-02-04 }} [[वर्गः:राजस्थानस्य मण्डलानि]] nvarvs8w19jmwobl46j6ustizbxeii6 0 24663 500857 480441 2026-09-26T02:13:38Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500857 wikitext text/x-wiki {{हिन्दुस्तानि रागः |आरोहणम् =स रे ग प ध नि स |अवरोहणम्=स नि ध प ग रे स |पक्कड(छायास्वराः) = ग रे ग, प ध नि स |वादि = |संवादि = |थाट्=[[पूर्विरागः|पूर्वि]] |जातिः= |समयः= सायं ५ तः ७ पर्यन्तम् }} '''त्रिवेणीरागः''' (Triveni Raga) [[हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य]] कश्चन [[रागः]] भवति । [[पूर्विरागः|पूर्वि]]थाट् गणस्य [[रागः]] भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः ऋषभः (रे) भवति । संवादिस्वरः पञ्चमः (प) भवति । षाडवजात्या सहितः [[रागः]] भवति । [[करुणरसः|करुणरसप्रतिपादकः]] [[रागः]] भवति । अस्य रागस्य प्रशस्तकालः सायङ्कालः भवति । ==श्लोकः== '''रम्भायास्तु तरोः मूलनिषन्ना पीतवर्णभाग्।'''<br> '''त्रिवेणी सा च विज्ञेया पूर्णाश्री च वराङ्गना॥''' *आरोहः - स रे ग प ध नि स *अवरोहः - स नि ध प ग रे स *पक्कड - ग रे ग, प ध नि स ==समयः== अस्य रागस्य प्रशस्तकालः सायं ५ तः ७ पर्यन्तं भवति। ==थाट्== *[[पूर्विरागः|पूर्वि]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.itcsra.org/sra_others_samay_index.html SRA on Samay and Ragas] *[http://www.itcsra.org/sra_raga/sra_raga_that/sra_raga_that_index.html SRA on Ragas and Thaats] *[http://www.sawf.org/music/articles.asp?pn=Music Rajan Parrikar on Ragas] *[https://web.archive.org/web/20120925022506/http://oceanofragas.com/listenragas.aspx Listen to Raga] {{हिन्दूस्थानीयसङ्गीतम्}} [[वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः]] [[वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] fagdn14tbh9gtno0ibr60ph8dmk4ot3 0 24664 500904 481111 2026-09-26T05:05:17Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500904 wikitext text/x-wiki '''सोरठिरागः''' (Sorath Raga) [[हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य]] कश्चन [[रागः]] भवति । खमाज थाट् गणस्य [[रागः]] भवति। अस्य रागस्य वादिस्वरः ॠषभः (रे) भवति । संवादिस्वरः धैवतः (ध) भवति । ओढव तथा षाडवाभ्यां मिलितः भवति । अस्य रागस्य प्रशस्तकालः मध्यरात्रिः भवति । सोरट् इत्यपि अस्यैव रागस्य नामान्तरं भवति । [[शृङ्गाररसः|शृङ्गाररसस्य]] तथा [[अद्भुतरसः|अद्भुतरसस्य]] प्रतिपादकः [[रागः]] भवति । ==श्लोकः== '''पीनोन्नतस्तनसुशोभनहारवल्ली कर्णोत्पलीभ्रमरनादविलग्नचित्ता।'''<br> '''यातिप्रियान्तिकमतिश्लथबाहुवल्ली सौराष्ट्रिका मदनमूर्तिसुचारुगौरा॥''' *आरोहः - स रे म प नि स *अवरोहः - स रे नि ध म प ध म रे नि स *पक्कड - स रे म प, नि ध-म प ध, म रे नि स ==समयः== सायं ६ तः ८ पर्यन्तं प्रशस्तकालः भवति । ==थाट्== *खमाज थाट् ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.itcsra.org/sra_others_samay_index.html SRA on Samay and Ragas] *[http://www.itcsra.org/sra_raga/sra_raga_that/sra_raga_that_index.html SRA on Ragas and Thaats] *[http://www.sawf.org/music/articles.asp?pn=Music Rajan Parrikar on Ragas] *[https://web.archive.org/web/20120925022506/http://oceanofragas.com/listenragas.aspx Listen to Raga] {{हिन्दूस्थानीयसङ्गीतम्}} [[वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 9crvulepf8xx2ozafb2u2qa79srcklv 0 24665 500876 480792 2026-09-26T03:56:34Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500876 wikitext text/x-wiki '''मालवीरागः''' (Malavi Raga) [[हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य]] कश्चन [[रागः]] भवति । [[पूर्विरागः|पूर्वि]]थाट् गणस्य [[रागः]] भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः ऋषभः (रे) भवति । एवं संवादिस्वरः पञ्चमः (प) भवति। षाडवजात्यासहितः भवति । [[शृङ्गाररसः|शृङ्गाररसप्रतिपादकः]] [[रागः]] भवति । अस्य रागस्य प्रशस्तकालः सायङ्कालः भवति । ==श्लोकः== '''पीनस्तनी शुभ्रविलासनेत्रा नितम्बबिम्बप्रतिबद्धकाञ्ची ।'''<br> '''मुखारविन्दसुरगीतरम्या नृत्याङ्गना मालविकाप्रवीणा ॥''' *आरोहः - स रे ग म प, म ध स *अवरोहः - स नि प म ग रे स *पक्कड - ध स नि प म, म ग रे स ==समयः== सायं ४ तः ६ पर्यन्तं प्रशस्तकालः भवति । ==थाट्== *[[पूर्विरागः|पूर्वि]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.itcsra.org/sra_others_samay_index.html SRA on Samay and Ragas] *[http://www.itcsra.org/sra_raga/sra_raga_that/sra_raga_that_index.html SRA on Ragas and Thaats] *[http://www.sawf.org/music/articles.asp?pn=Music Rajan Parrikar on Ragas] *[https://web.archive.org/web/20120925022506/http://oceanofragas.com/listenragas.aspx Listen to Raga] {{हिन्दूस्थानीयसङ्गीतम्}} [[वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः]] [[वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] mtdnz3bxribgt907088e14xrgqek4xo 0 24675 500869 480636 2026-09-26T03:17:51Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500869 wikitext text/x-wiki {{हिन्दुस्तानि रागः |आरोहणम् = स रे ग म प ध स |अवरोहणम्=स ध प म प ग म ग रे स |पक्कड(छायास्वराः) = ध- प म प, ग म रे स |वादि = |संवादि = |थाट्=[[भैरव]] |जातिः= |समयः= प्रातः ६ तः ८ पर्यन्तम् }} '''बङ्गालीभैरवरागः''' (Bangalibhairava Raga) [[हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य]] कश्चन [[रागः]] भवति । भैरव थाट् गणस्य [[रागः]] भवति । क्रोधरसस्य तथा वीररसस्यच प्रतिपादकः [[रागः]] भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः धैवतः (ध) भवति। एवं संवादिस्वरः ऋषभः (रे) भवति । षाडवजात्यासहितः [[रागः]] भवति। अस्य रागस्य प्रशस्तकालः प्रातःकालः भवति । ==श्लोकः== '''कक्षा निवेशितकरण्डधरस्तपस्वी भास्वत्रिशूलपरिमण्डितवामहस्तः।'''<br> '''भस्मोज्वलो निबिडबद्धजटाकलापो बङ्गालेत्यभियितस्तरुणोर्कवर्णः॥''' *आरोहः - स रे ग म प ध स *अवरोहः -स ध प म प ग म ग रे स *पक्कड - ध- प म प, ग म रे स ==समयः== प्रशस्तकालः प्रातःकालः भवति। ६ तः ८ पर्यन्तं प्रशस्तकालः भवति। ==थाट्== *[[भैरव]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.itcsra.org/sra_others_samay_index.html SRA on Samay and Ragas] *[http://www.itcsra.org/sra_raga/sra_raga_that/sra_raga_that_index.html SRA on Ragas and Thaats] *[http://www.sawf.org/music/articles.asp?pn=Music Rajan Parrikar on Ragas] *[https://web.archive.org/web/20120925022506/http://oceanofragas.com/listenragas.aspx Listen to Raga] {{हिन्दूस्थानीयसङ्गीतम्}} [[वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः]] [[वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया]] [[वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] 9kzev5emv7tlpu2wz1yvea23593yynb 0 24700 500835 480069 2026-09-26T00:30:39Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500835 wikitext text/x-wiki {{हिन्दुस्तानि रागः |आरोहणम् =स रे ग म प ध नि स |अवरोहणम्=स नि ध प म ग रे स |पक्कड(छायास्वराः) = स नि स नि ध प म, म ग रे स |वादि = |संवादि = |थाट्=[[बिलावल]] |जातिः= |समयः= प्रातःकालः }} '''ककुभरागः''' (kakubharaga) [[हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य]] कश्चन [[रागः]] भवति । "बिलावल" थाट् गणस्य [[रागः]] भवति । [[करुणरसः|करुणरसप्रतिपादकः]] [[रागः]] भवति। अस्य रागस्य वादिस्वरः "मध्यमः"(म) भवति। एवं संवादिस्वरः षड्जः (स) भवति। अस्य [[रागः|रागस्य]] प्रशस्तकालः प्रातःकालः भवति। सम्पूर्णजात्यासहितः भवति । ==श्लोकः== '''सुपोषिताङ्गी रतिमण्डिताङ्गी चन्द्रानना चम्पकपुष्पयुक्ता ।'''<br> '''कटाक्षिणी स्यात् परमा विचित्रा गानेऽयमुक्ता ककुभामनोज्ञा ॥''' *आरोहः - स रे ग म प ध नि स *अवरोहः - स नि ध प म ग रे स *पक्कड - स नि स नि ध प म, म ग रे स ==समयः== प्रशस्तकालः प्रातःकालः भवति । ==थाट्== * बिलावल ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.itcsra.org/sra_others_samay_index.html SRA on Samay and Ragas] *[http://www.itcsra.org/sra_raga/sra_raga_that/sra_raga_that_index.html SRA on Ragas and Thaats] *[http://www.sawf.org/music/articles.asp?pn=Music Rajan Parrikar on Ragas] *[https://web.archive.org/web/20120925022506/http://oceanofragas.com/listenragas.aspx Listen to Raga] {{हिन्दूस्थानीयसङ्गीतम्}} [[वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 8x6v4ta5zn2rde0k4nhhqelui6cj83y 0 24716 500865 480539 2026-09-26T02:41:14Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500865 wikitext text/x-wiki {{हिन्दुस्तानि रागः |आरोहणम् =स म म ग म ध नि ध स |अवरोहणम्=स नि ध प म म ग म ग रे स |पक्कड(छायास्वराः) = |वादि = |संवादि = |थाट्=[[मारवा]] |जातिः= |समयः= रात्रौ अन्तिम प्रहरः }} '''पञ्चमरागः''' (Panchama Raga) [[हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य]] कश्चन [[रागः]] भवति । मारवा थाट् गणस्य रागः भवति । ओडव तथा षाडवजात्यासहितः [[रागः]] भवति । [[शृङ्गाररसः|शृङ्गाररसप्रतिपादकः]] [[रागः]] भवति । ==श्लोकः== '''मयूरबर्हीः दृढवीणिबद्धा पिकशुकच्युतलताङ्कुरेण।'''<br> '''सौन्दर्यलावण्यमनोज्ञमूर्तिः सा पञ्चमी प्रातसमेवदन्ती॥''' *आरोहः - स म म ग म ध नि ध स *अवरोहः - स नि ध प म म ग म ग रे स ==समयः== रात्रौ अन्तिम प्रहरः प्रशस्तकालः भवति । ==थाट्== *मारवा ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.itcsra.org/sra_others_samay_index.html SRA on Samay and Ragas] *[http://www.itcsra.org/sra_raga/sra_raga_that/sra_raga_that_index.html SRA on Ragas and Thaats] *[http://www.sawf.org/music/articles.asp?pn=Music Rajan Parrikar on Ragas] *[https://web.archive.org/web/20120925022506/http://oceanofragas.com/listenragas.aspx Listen to Raga] {{हिन्दूस्थानीयसङ्गीतम्}} [[वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः]] [[वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] bjx3gojbgo4rrseq82mv37kxhi5vg9y 0 24717 500847 484624 2026-09-26T01:25:08Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500847 wikitext text/x-wiki {{हिन्दुस्तानि रागः |आरोहणम् =सा रे प म प नि सां |अवरोहणम्=सां नि ध प, म प ग रे म ग रे सा |पक्कड(छायास्वराः) = ध प म प, म ग, म ग रे सा |वादि = |संवादि = |थाट्=[[पूर्विरागः|पूर्वि]] |जातिः= |समयः= सायं ५ तः ७ पर्यन्तम् }} '''गौरीरागः''' (Gauri Raga) [[हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य]] कश्चन [[रागः]] । [[पूर्विरागः|पूर्वि]] थाट् गणस्य [[रागः]] भवति । [[करुणरसः]] तथा [[शृङ्गाररसः|शृङ्गाररसयोः]] प्रतिपादकः [[रागः]] भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः ऋषभः (रे) भवति । एवं संवादिस्वरः पञ्चमः (प) भवति । ओढव तथा सम्पूर्णजात्यासहितः भवति । अस्य रागस्य प्रशस्तकालः सायङ्कालः भवति । *आरोहः - सा रे प म प नि सां *अवरोहः - सां नि ध प, म प ग रे म ग रे सा *पक्कड - ध प म प, म ग, म ग रे सा ==समयः== सायं ५ तः ७ पर्यन्तं भवति। ==थाट्== *[[पूर्विरागः|पूर्वि]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.itcsra.org/sra_others_samay_index.html SRA on Samay and Ragas] *[http://www.itcsra.org/sra_raga/sra_raga_that/sra_raga_that_index.html SRA on Ragas and Thaats] *[http://www.sawf.org/music/articles.asp?pn=Music Rajan Parrikar on Ragas] *[https://web.archive.org/web/20120925022506/http://oceanofragas.com/listenragas.aspx Listen to Raga] {{हिन्दूस्थानीयसङ्गीतम्}} [[वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः]] [[वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] 2gt1ywodt8whfcya9ywoxp1hxdaajsx 0 24718 500878 480812 2026-09-26T04:04:35Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500878 wikitext text/x-wiki '''मेघरागः(मल्हार)''' (Megha/ Meghamalhar Raga) [[हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य]] कश्चन [[रागः]] भवति । "काफिथाट्" गणस्य [[रागः]] भवति । [[करुणरसः|करुणरसप्रतिपादकः]] [[रागः]] भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः षड्जः (स) भवति । एवं संवादिस्वरः पञ्चमः (प) भवति । ओडवजात्यासहितः [[रागः]] भवति । *आरोहः - स म रे म प नि नि स *अवरोहः - स नि प म रे, ग म रे स *पक्कड - म प रे स, नि स रे स, नि प ==समयः== मध्याह्नकालः अस्य रागस्य प्रशस्तकालः भवति । वर्षाकालः अतीवोत्तमकालः। ==थाट्== *काफि ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.itcsra.org/sra_others_samay_index.html SRA on Samay and Ragas] *[http://www.itcsra.org/sra_raga/sra_raga_that/sra_raga_that_index.html SRA on Ragas and Thaats] *[http://www.sawf.org/music/articles.asp?pn=Music Rajan Parrikar on Ragas] *[https://web.archive.org/web/20120925022506/http://oceanofragas.com/listenragas.aspx Listen to Raga] {{हिन्दूस्थानीयसङ्गीतम्}} [[वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] ecl0aajm9gw9dceo1r7cl33d8amfep7 0 24719 500841 480165 2026-09-26T00:56:11Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500841 wikitext text/x-wiki {{हिन्दुस्तानि रागः |आरोहणम् =स म, म प ध प नि ध स |अवरोहणम्=स नि ध प, म प, ग म रे स |पक्कड(छायास्वराः) = स म, म प ध प म, प म- रे स |वादि = |संवादि = |थाट्=[[कल्याण ]] |जातिः= |समयः= रात्रौ ८ तः १० पर्यन्तम् }} '''केदाररागः''' (kedara raga) [[हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य]] कश्चन [[रागः]] भवति। "कल्याण" थाट् गणस्य [[रागः]] भवति। [[शृङ्गाररसः|शृङ्गार]][[वीररसः|वीररसयोः]] प्रतिपादकः [[रागः]] भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः शुद्धमध्यमः भवति । एवं संवादिस्वरः षड्जः भवति। [[चित्रम्:Kedara Ragini.jpg|thumb|left|केदार रागिणी]] *आरोहः - स म, म प ध प नि ध स *अवरोहः - स नि ध प, म प, ग म रे स *पक्कड - स म, म प ध प म, प म- रे स ==समयः== रात्रौ ८ तः १० पर्यन्तं प्रशस्तकालः भवति। ==थाट्== *कल्याण ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.itcsra.org/sra_others_samay_index.html SRA on Samay and Ragas] *[http://www.itcsra.org/sra_raga/sra_raga_that/sra_raga_that_index.html SRA on Ragas and Thaats] *[http://www.sawf.org/music/articles.asp?pn=Music Rajan Parrikar on Ragas] *[https://web.archive.org/web/20120925022506/http://oceanofragas.com/listenragas.aspx Listen to Raga] {{हिन्दूस्थानीयसङ्गीतम्}} [[वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] ge437kkjpmvp1glzcnvyin26tq4hkc4 0 24723 500845 480238 2026-09-26T01:21:44Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500845 wikitext text/x-wiki {{हिन्दुस्तानि रागः |आरोहणम् =स रे म प ध स |अवरोहणम्=स ध प म रे स |पक्कड(छायास्वराः) = ध प म प म- रे स, ध स |वादि = |संवादि = |थाट्=[[भैरव]] |जातिः= |समयः= प्रातः ६ तः ८ पर्यन्तम् }} '''गुणकलिरागः''' (Gunakali Raga) [[हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य]] कश्चन [[रागः]] । [[भैरव]] थाट् गणस्य [[रागः]] भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः षड्जः(स) भवति। संवादिस्वरः पञ्चमः (प) भवति । [[वीररसः|वीररसप्रतिपादकः]] [[रागः]] भवति । अस्य रागस्य प्रशस्तकालः प्रातःकालः भवति। *आरोहः- स रे म प ध स *अवरोहः - स ध प म रे स *पक्कड - ध प म प म- रे स, ध स ==समयः== प्रातः ६ तः ८ पर्यन्तं प्रशस्तकालः भवति। ==थाट्== *[[भैरव]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.itcsra.org/sra_others_samay_index.html SRA on Samay and Ragas] *[http://www.itcsra.org/sra_raga/sra_raga_that/sra_raga_that_index.html SRA on Ragas and Thaats] *[http://www.sawf.org/music/articles.asp?pn=Music Rajan Parrikar on Ragas] *[https://web.archive.org/web/20120925022506/http://oceanofragas.com/listenragas.aspx Listen to Raga] {{हिन्दूस्थानीयसङ्गीतम्}} [[वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] fgrqug1r87qjk6jadaq6yl6g55i6twf 0 24731 500870 480661 2026-09-26T03:24:02Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500870 wikitext text/x-wiki {{हिन्दुस्तानि रागः |आरोहणम् =स रे ग प ध स |अवरोहणम्=स ध प ग रे स |पक्कड(छायास्वराः) = ध प ग प, ध प ग-रे स |वादि = |संवादि = |थाट्=[[भैरव]] |जातिः= |समयः= प्रातः ६ तः ८ पर्यन्तम् }} '''बिभासरागः''' (Bibhasa Raga) [[हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य]] कश्चन [[रागः]] भवति । [[भैरव]] थाट् गणस्य रागः भवति । ओडव जात्यासहितः [[रागः]] भवति। प्रातर्गेयः [[रागः]] भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः धैवतः (ध) भवति। गान्धारः (ग) संवादिस्वरः भवति । ’रे’ तथा ’ध’ स्वरौ कोमलस्वरौ भवतः । गप तथा मध स्वरसमूहौ रसोत्पादकौ भवतः । अस्मिन् रागे पञ्चमे (प) वैशिष्ट्यम् अस्ति । [[वीररसः|वीररसप्रतिपादकः]] [[रागः]] भवति । *आरोहः - स रे ग प ध स *अवरोहः - स ध प ग रे स *पक्कड - ध प ग प, ध प ग-रे स ==समयः== प्रातः ६ तः ८ पर्यन्तं प्रशस्तकालः भवति । ==थाट्== *[[भैरव]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.itcsra.org/sra_others_samay_index.html SRA on Samay and Ragas] *[http://www.itcsra.org/sra_raga/sra_raga_that/sra_raga_that_index.html SRA on Ragas and Thaats] *[http://www.sawf.org/music/articles.asp?pn=Music Rajan Parrikar on Ragas] *[https://web.archive.org/web/20120925022506/http://oceanofragas.com/listenragas.aspx Listen to Raga] {{हिन्दूस्थानीयसङ्गीतम्}} [[वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः]] [[वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] egu2ecqz08m4wkd98njkgkcsowjzgki 0 25094 500831 488123 2026-09-26T00:05:51Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500831 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement | name = इन्द्रपुरम् | other_name = इन्दोर् | settlement_type = 'Mini Mumbai' | image_map = MP Indore district map.svg | map_caption = मध्यप्रदेश राजयस्य मानचित्रे इन्दौर | image_skyline = Indore_(1).jpg | image_alt = इन्दौर-महानगरम् | image_caption = '''इन्द्रमहानगरम्''' | established_title = <!-- Established --> | founder = मल्हारराव होलकर | subdivision_type = देशः | subdivision_name = [[भारतम्]] | subdivision_type1 = राज्यम् | subdivision_name1 = [[मध्यप्रदेशराज्यम्]] | subdivision_type2 = मण्डलम् | subdivision_name2 = [[इन्द्रपुरमण्डलम्]] | subdivision_type3 = महानगरविस्तारः | subdivision_name3 = ५३० चतुरस्र कि. मी. | subdivision_type4 = जनसङ्ख्या (२०११) | subdivision_name4 = १९, ६०, ६३१ | government_type = महापौरपरिषद्-सर्वकारः (Mayor–council government) | governing_body = इन्दौर म्युनिसिपल् कोर्पोरेशन् | leader_title = महापौरः | leader_name = कृष्ण मुरारी मोघे | leader_title3 = म्युनिसिपल कमीशनर् | leader_name3 = राकेश सिंह | population_demonym = इन्दौरी, इन्दौरीयन्स, इन्दौरीपन | timezone1 = [[भारतीयमानकसमयः]]([[IST]]) | utc_offset1 = +५:३० | postal_code_type = पिन कोड | postal_code = ४५२ xxx | area_code = ०७३१ | registration_plate = एम पी-०९ | blank_name_sec2 = लिङ्गानुपातः | blank_info_sec2 = पु.-५०%, स्त्री.-४६% | blank2_name = साक्षरता | blank2_info = ८७.३८% | blank3_name = भाषाः | blank3_info =, [[हिन्दी]], [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लं]], [[मराठी]], [[पञ्जाबी]] च | website = [http://www.imcindore.org/ Indore Municipal Corporation ] }} '''इन्द्रपुरमि'''त्येतद्({{IPA audio link|Udit इन्दौर.wav}}) ({{lang-hi|इंदौर}}, {{lang-en|Indore}}) महानगरं [[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेशराज्यस्ये]]<nowiki/>न्द्ररपुरविभागेऽन्तर्गतस्ये[[इन्दौरमण्डलम्|न्द्मरपुरमण्डलस्य]] केन्द्रमस्ति । इन्द्रमहानगरं [[मध्यप्रदेश]]राज्यस्य प्रमुखमहानगरेष्वन्यतमं वर्तते । इदं नगरं [[मध्यप्रदेश]]स्य व्यावसायिकं केन्द्रमपि विद्यते । वास्तविकतयाऽस्य नगरस्य मुख्यसंस्थापकवंशजाः इदानीमपीन्द्रमहानगरे निवसन्ति । इदं नगरमेकस्मिन् शैलप्रस्थे स्थितमस्ति । इन्द्रपुरं मध्यभारतस्य सर्वाधिकं समृद्धं नगरमस्ति । नगरमिदं ’मिनि [[मुम्बई|मुम्बै]]’ इत्यपि प्रसिद्धमस्ति । == जनसङ्ख्या == २०११ जनगणनानुगुणम् इन्द्रपुरस्य जनसङ्ख्या १९,६०,६३१ अस्ति । अत्र १०,२०,८८३ पुरुषाः, ९,३९,७४८ महिलाश्च सन्ति । [[भारत]]स्य प्रमुखनगरेषु इन्द्रपुरस्य पञ्चदशक्रमाङ्कोऽस्ति । अस्मिन् नगरे प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ४७१ जनाः वसन्ति अर्थादस्य नगरस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटः ४७१ जनाः । अत्र पुं-स्त्र्यनुपातः १०००-९२१ अस्ति । अत्र साक्षरता ८७.३८% अस्ति । ==भौगोलिकी स्थितिः== इन्द्रनगं [[भारत]]स्य मध्यभागे स्थितमस्ति । अस्य निर्देशाङ्कः २२ º ७२ उ., ७५ º ८६ पू. अस्ति । समुद्रतलात् अस्य नगरस्य औन्नत्यं ५५३ मी. अस्ति । इदं नगरं मालवा-शैलप्रस्थस्य दक्षिणसीमायां स्थितम् अस्ति । नगरमिदं [[सरस्वतीनदी|सरस्वतीनद्याः]], [[खाननदी|खाननद्याः]] च तटे स्थितमस्ति । इमे नद्यौ [[क्षिप्रानदी|क्षिप्रानद्याः]] उपनद्यौ स्तः । अस्मिन् नगरे नवम्बर-तः फरवरी-पर्यन्तं शीतर्तुः भवति । शीतर्तौ अस्य नगरस्य न्यूनतमं तापमानं २ ºC भवति । अस्मिन् नगरे अप्रैल-तः जून-पर्यन्तं ग्रीष्मर्तुः भवति । ग्रीष्मर्तौ अस्य नगरस्य अधिकतमं तापमानं ४५ ºC भवति । अस्मिन् नगरे जुलाई-तः सितम्बर-पर्यन्तं वर्षर्तुः भवति । अत्र सामान्यतः ३०-३५ इन्च(inch) स्तरं यावत् वर्षा भवति । ==इतिहासः== पुरा इन्दौर-महानगरस्य नाम ’इन्द्र’ आसीत् । अत्र १७४१ तमे वर्षे इन्द्रेश्वर-मन्दिरस्य निर्माणम् अभवत्, तदनन्तरम् अस्य नगरस्य नाम ’इन्दौर’ अभवत् । इदं नगरं मराठा-शासनस्य केन्द्रमासीत् । १७१५ तमे वर्षे इदं नगरं मराठा-वंशजानां होलकर-शासनस्य आधिपत्ये आसीत् । ततः परं १७२४ तमस्य वर्षस्य मई-मासस्य १८ दिनाङ्के पेशवा बाजीराव इत्याख्यस्य आधिपत्ये आगतम् । १७३३ तमे वर्षे पेशवा बाजीराव इत्ययं मल्हारराव होलकर इत्यस्मै इन्दौर-नगरस्य आधिपत्यं पुरस्काररुपेण दत्तवान् । मल्हारराव होलकर इत्यस्य मृत्योः परं द्वौ अयोग्यशासकौ आगतवन्तौ । ताभ्यां शासकाभ्यां किमपि कार्यं न कृतम् । तत्पश्चात् तृतीया शासिका अहिल्याबाई आगतवती । तया शासनकार्यं सफलतापूर्वकं कृतम् । १८१८ तमे वर्षे इदं नगरं ब्रिटिश-शासनस्य आधिपत्ये आगतम् । इदं नगरं ब्रिटिश-मध्यभारतसंस्थायाः मुख्यालयः आसीत् । मध्यभारतस्य ग्रीष्मकालीनं केन्द्रम् अपि आसीत् । ==[[कृषिः]] वाणिज्यं च== इन्द्रनगरमौद्योगिकं नगरमस्ति । तत्र ५००० अधिकाः लघु-बृहदुद्योगाः सन्ति । इन्द्रपुरस्य समीपे पीथमपुर-नगरमप्येकमौद्योगिकं नगरमस्ति । इदं नगरमिन्द्रनगरात् २७ कि. मी. दूरे स्थितमस्ति । अस्मिन् नगरेऽपि चतुश्शताधिकाः उद्योगाः, शताधिकाः अन्ताराष्ट्रिय-उद्योगाः सन्ति । अत्राधिकतया वाहनयन्त्रागाराः सन्ति । इन्द्रपुरं [[मध्यप्रदेश]]राज्यस्य मुख्यं व्यापारिकं केन्द्रमस्ति । कृषकाः स्वस्येत्पादनानां विक्रयणार्थं तत्र गच्छन्ति । इन्दौर-महानगरं [[मध्यप्रदेश]]स्य प्रमुखम् उत्पादनवितरणकेन्द्रमस्ति । अस्य नगरस्य समीपस्था भूमिः उत्पादनाय उत्तमा अस्ति । इन्दौर-महानगरं वैज्ञानिक-तकनीकी-अनुसन्धानस्य, शिक्षाक्षेत्रस्य च एकं मुख्यं नगरम् अस्ति । अस्मिन् नगरे स्थितं राजा रामन्ना प्रौद्योगिकी केन्द्र (RRCAT), भारतीय प्रबन्धन संस्थान (IIM) च भारतस्य महत्वपूर्णं संस्थानं वर्तते । नगरेऽस्मिन् ३० ’एञ्जिनियरिङ्ग्’ महाविद्यालयाः सन्ति । महात्मा गान्धी मेडिकल कॉलेज, दन्त चिकित्सा महाविद्यालय, कृषि महाविद्यालय, होलकर विज्ञान महाविद्यालय च अस्मिन्नगरे विद्यमानाः अन्याः शिक्षणसंस्थाः सन्ति । ==वीक्षणीयस्थलानि== ===लाल बाग महल=== इदं भवनं होलकर-राजवंशजानां वास्तुकलायाः उत्कृष्टतमं प्रतिरूपमस्ति । पुरा इदं भवनं साम्राज्यस्य विशिष्टजनानां मिलनस्थानमासीत् । अस्मिन् भवने एव साम्राज्यस्य मुख्याधिकारिणः गोष्ठीः कुर्वन्ति स्म । अस्य भवनस्य निर्माणकार्यस्य आरम्भः १८८६ तमे वर्षे महाराजा तुकोजी राव होलकर द्वितीय इत्याख्यस्य शासने अभवत् । महाराजा तुकोजी राव होलकर तृतीय इत्याख्यस्य शासनकाले निर्माणकार्यं समाप्तं जातम् । ===राजवाडा महल=== राजवाडा महल इन्दौर-महानगरस्य मध्ये स्थितमस्ति । होलकर-शासनकाले अस्य निर्माणम् अभवत् । इदं भवनं सुन्दरमस्ति । इदं भवनं सप्तभूमम् अस्ति । इदम् एकम् ऐतिहासिकं भवनम् अस्ति । ===बडा गणपति=== इदं मन्दिरम् इन्दौर-महानगरस्य सर्वेषु मन्दिरेषु मुख्यमस्ति । अस्य मन्दिरस्य निर्माणं १८५७ तमे वर्षे अभवत् । अस्मिन् मन्दिरे भगवतः [[गणेशः|गणपतेः]] विशालप्रतिमा अस्ति । अस्याः प्रतिमायाः औन्नत्यं २५ फीट् अस्ति । ===खजराना मन्दिरम्=== इदं मन्दिरं खजराना-क्षेत्रे स्थितमस्ति । अस्मिन् मन्दिरे भगवतः [[गणेशः|गणपतेः]] प्रतिमा अस्ति । अस्य मन्दिरस्य निर्माणं होलकर-वंशस्य महाराज्ञ्या अहिल्याबाई इत्यनया कारितम् । ===गान्धी हॉल्=== गान्धी हॉल् इन्दौर-महानगरे [[महात्मा गान्धी]]-मार्गे स्थितमस्ति । एकस्मिन् काले इदम् इन्दौर-महानगरस्य सुन्दर-भवनमासीत् । ===केन्द्रीय सङ्ग्रहालय=== अयम् इन्दौर-महानगरस्य मुख्यः सङ्ग्रहालयः अस्ति । सङ्ग्रहालयेऽस्मिन् बहूनि शस्त्राणि सङ्गृहीतानि सन्ति । ===अन्यानि वीक्षणीयस्थलानि=== * गीता भवन * छतरीयाँ * अन्नपूर्णा मन्दिर * हरसिद्धि मन्दिर * बीजासन माता मन्दिर * एरोड्रम रोड * गेन्देश्वर महादेव मन्दिर * गोपेश्वर महादेव मन्दिर * जबरेश्वर महादेव मन्दिर * राजवाडा गोपाल मन्दिर * राजवाडा शनि मन्दिर * नेहरू पार्क ==रोचकतथ्यानि== * १९७१ तमे वर्षे [[भारत]]-’वेस्ट् इण्डीज़्’ इत्येतयोः देशयोः मध्ये [[क्रिकेट्-क्रीडा]]याः आयोजनम् अभवत् । तस्यां क्रीडायां [[भारत]]देशः विजयी अभवत् । तेन कारणेन इन्दौर-महानगरे एकस्य बल्ल(Bat)स्मारकस्य स्थापना कृता । तस्य औन्नत्यं ३० फीट् अस्ति । तस्योपरि सर्वेषां क्रीडालूनां हस्ताक्षराणि अङ्कितानि सन्ति । * इन्दौर-महानगरे भगवतः [[गणेशः|गणपतेः]] विश्वस्य उच्चतमा प्रतिमा अस्ति । * सलमान खान, जॉनी वॉकर, विजेन्द्र घाटगे (गायकः), आमीर खान, [[किशोर कुमार]] (गायकः) इत्यादीनाम् इन्दौर-महानगरेण सह सम्बन्धः अस्ति । * [[भारत]]स्य प्रसिद्धायाः गायिकाय़ाः [[लता मङ्गेशकरः|लता मङ्गेशकर]], क्रिकेट-क्रीडालोः राहुल द्रविड इत्यस्य च जन्मस्थलमपि इन्दौर-महानगरम् अस्ति । ==मार्गाः== ===वायुमार्गः=== इन्दौर-महानगरे देवी अहिल्याबाई होलकर विमानस्थानकम् अस्ति । [[देहली]], [[मुम्बई]], [[भोपाल]], [[अहमदाबाद]], [[चेन्नै]], [[चण्डीगढ]], [[हैदराबाद्]], [[कोलकाता]], [[रायपुर]] इत्यादिभ्यः [[भारत]]स्य प्रमुखनगरेभ्यः इन्दौर-महानगरं प्रति विमानयानानि सन्ति । ===धूमशकटमार्गः=== [[मुम्बई]], [[आगरा]], [[अहमदाबाद]], [[चेन्नै]], [[चण्डीगढ]], [[हैदराबाद्]], [[ग्वालियर]], [[झांसी]], [[उज्जैन]], [[कोलकाता]] इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः इन्दौर-नगरं प्रति रेलयानानि सन्ति । ===भूमार्गः=== इन्दौर-महानगरस्य मार्ग-परिवहन-निगमः बहुविकसितः अस्ति । मध्यप्रदेशस्य सर्वेभ्यः नगरेभ्यः, ग्रामेभ्यः, अन्यराज्येभ्यः च नियमितरूपेण इन्दौर-नगराय बस्-यानानि प्राप्यन्ते । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{commons|Category:Indore|{{PAGENAME}}}} http://hi.bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8C%E0%A4%B0 <br> http://www.census2011.co.in/census/city/299-indore.html <br> http://www.bharatbrand.com/english/mp/districts/Indore/Indore.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140609011400/http://www.bharatbrand.com/english/mp/districts/Indore/Indore.html |date=2014-06-09 }} <br> [https://web.archive.org/web/20140713090312/http://hi.bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8C%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%A8 Bharat discovery indore] [[वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि]] {{शिखरं गच्छतु}} n3ypsxan8o5dbrldt5yctagsz08pj1f 0 26399 500894 500024 2026-09-26T04:51:07Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500894 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = Shyamji Krishna Varma | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = | image = Shyamji krishna varma.jpg | image_size = | alt = | caption = Shyamji Krishna Varma | birth_name = Shyamji Krishna Nakhua | birth_date = {{birth date|df=yes|1857|10|04}} | birth_place = [[Mandvi]], [[Kutch]], [[Gujarat]] | death_date = {{Death date|df=yes|1930|03|30}} | death_place = [[Geneva]], [[Switzerland]] | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | ethnicity = [[South Asian ethnic groups|Indian]] | education = B.A. | alma_mater = Wilson High School, [[Mumbai]]; [[Balliol College]], [[Oxford University]] | occupation = Indian Revolutionary, lawyer, Journalist, Nationalist | employer = | organization = [[The Indian Home Rule Society]], [[India House]], [[The Indian Sociologist]] | known_for = [[Indian independence movement|Indian Independence Movement]] | notable_works = | style = | religion = | spouse = Bhanumati Krishna Varma | partner = | children = | parents = Karsan Bhanushali (Nakhua), Gomatibai | awards = | siblings = | website = {{url|www.krantiteerth.org}} | footnotes = | box_width = }} '''श्यामजी कृष्ण वर्मा''' (१८५७-१९३०) इत्ययं भारतस्य क्रान्तिकारी<ref>{{cite book|last=Chandra|first=Bipan|title=India's Struggle for Independence|url=https://archive.org/details/indiasstrugglefo0000unse|publisher=Penguin Books India|location=[[New Delhi]]|year=1989|pages=[https://archive.org/details/indiasstrugglefo0000unse/page/145 145]|isbn=978-0-14-010781-4|accessdate=January 17, 2010}}</ref> अधिवक्ता, तथा च पत्रकारः आसीत्। सः भारतीयहोम्-रूल्-सोसाय्टी इत्येतत्, इन्डिया-हाउस् इत्येतत् तथा च लन्दन्-नगरे द-इन्डियन्-सोश्योलोजिस्ट् इत्येतत् स्थापितवान्। सः बैलियोल्-महाविद्यालयतः स्नातकः आसीत्, तथा च प्रसिद्धः संस्कृतविद्वान् आसीत्, अन्यासु च भारतीयभाषास्वपि तस्य विद्वत्ता आसीत्। सः भारते सङ्क्षिप्तमेकं विधानाधारितं जीवनवृत्तं (legal career) व्यतीतवान्, भारतस्य च केषुचित् राजकुमारीयराज्येषु सः दीवानपदे कार्यं कृतवान्।<ref name=Qur123>{{Harvnb|Qur|2005|p=123}}</ref> १९०५ तमे वर्षे सः इन्डिया-हाउस् इत्येतत् तथा च द-इन्डियन्-सोश्योलोजिस्ट् इत्येतत् स्थापितवान्। ते च सङ्गठने शीघ्रमेव मौलिकराष्ट्रवादिनां व्यवस्थितसम्मेलनस्थलत्वेन परिवर्तिते जाते। भारतीयेषु ब्रिटेनस्थेषु छात्रेषु तेऽतीव प्रसिद्धेऽभवताम्। सङ्गठनस्य प्रसिद्धतमेषु सदस्येषु चान्यतमः आसीत् [[विनायकदामोदरसावरकरः]]। [[File:Shyamji Krishna Varma 1989 stamp of India.jpg|thumb|श्यामजी कृष्ण वर्मा ]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://web.archive.org/web/20160305121007/http://freeindia.org/dynamic/modules.php?name=content&pa=showpage&pid=529 Shyamji Krishna Varma] * [http://hvmajithiya.files.wordpress.com/2010/12/shree-shyamji-krishna-varma-memorial.pdf Shyamji Krishna Varma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425020502/http://hvmajithiya.files.wordpress.com/2010/12/shree-shyamji-krishna-varma-memorial.pdf |date=2012-04-25 }} == सन्दर्भाः == <references/> {{भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः}} [[वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः‎]] [[वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 2a0m1gnnjk6znn95npriekxryuy1u5v 0 26841 500873 481721 2026-09-26T03:51:31Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500873 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Masanobu-Fukuoka.jpg|200px|thumb|'''मसानबु फ़ुकोका''']] '''मसानबु फुकोका''' (Masanobu Fukuoka) कश्चन सुप्रसिद्धः [[कृषिः|कृषी]]वलः तत्वज्ज्ञानिः च आसीत् । [[भूमिः]] स्वयमेव सारयुक्तः भवति । सहजकृषिकरणे अधिकतया लाभः अस्ति इति निरूपितवान् । सहजकृष्याश्रयणे न्यूनधनेनैव कृषिकार्यं साधितुं शक्यते इति अस्य अभिप्रायः आसीत् । सर्वदा कृषिक्षेत्रे प्रयोगान् कुर्वन् आसीत् । अस्यैव सहजकृषिः जगत्प्रसिद्धा संजाता । स्वसिद्धान्तं साधितवान् फुकोका । ==जननम्, वैय्यक्तिकञ्च== मसानबु फुकोका [[१९१३]] तमे संवत्सरे फेब्रवरिमासस्य २ दिनाङ्के [[जपान्]]-देशस्य 'ल्यो’ प्रदेशे अजायत् । सः 'कुरोसोवावर्यस्य' शिष्यः भवति । कृषिविज्ञानक्षेत्रे कुरोसोवावर्यस्य प्रसिद्धिः अस्ति । एषः 'जिब्रालिक'-प्रचोदकग्रन्थिं संशोधितवान् । ==कृषिः== फ़ुकोका संशधनाकेन्द्रे कार्यं कुर्वन् आसीत् । तस्मिन् समये अस्वस्थः जातः । अतः कार्यं त्यक्त्वा स्वग्रामं गतवान् । ग्रामे एव सः कृषिकार्यम् आरब्धवान् । फ़ुकोका नूतनजातीयसस्यानां आविष्कारं न कृतवान् । किन्तु, नूतनां कृषिपद्धतीं आविष्कृतवान् । अस्याः पद्धत्याः नाम नैसर्गिककृषिः उत स्वाभाविककृषिः इति । पिता कृषीवलः आसीत् । अनेन सह कार्यम् आरब्धवान् । सः क्षेत्रे नारङ्गफलस्य कृषिं आरब्धवान् । औषधानाम् अपेक्षा नास्ति, किन्तु सहजतया तासां सस्यानां वृद्धिः भविष्यति इति चिन्तितवान् । सस्यानां वृद्धिः न जाता । तेन कारणेन पिता कुपितः । कृषिकार्यं त्यक्त्वा कार्यन्तरम् अन्वेषणं करोतु इति उक्तवान् । अष्टवर्षाणि कृषिकार्यं विहाय कार्यान्तरे प्रविष्टः। तत्र अपि किमर्थं सस्यानां वृद्धिः सहजतया न जाता इति चित्राक्रान्तः आसीत् । सङ्कीर्णजातीयैः सस्यैः रासयनिककृषिपद्धत्या फलोदयः अधिकतया प्राप्यते स्म । कथं स्वाभाविककृषिपद्धत्या एतानि सस्यानि फलितानि भवन्ति? इत्यालोचयत् । अतः सः एवम् अलोचनां कृतवान्, "यानि सस्यानि स्वाभाविककृषिपद्धत्या फलितानि तानि एव आनीय स्वाभाविकतया एव तेषां फलोदयार्थं प्रयत्नः करणीयः । यदि सङ्कीर्णजातीयानि सस्यानि आनीय स्वाभाविककृषिपद्धत्या पोषणं क्रियते तर्हि तेषां नाशः भवत्येव ।“ इति । एतस्मात् निर्णयात् फ़ुकोका [[१९४५]] तमे संवत्सरे कृषिकार्यार्थं ग्रामं प्रति पुनः गतवान् । स्वक्षेत्रे विनूतनान् क्रमान् उपयुज्य कृषिकार्यम् आरब्धवान् । ==कृतयः== अनेन रचिते पुस्तके, *ओन्-स्ट्रारेवूल्यूषन् *दि न्याचुरल् वे आफ़् फ़ार्मिङ्ग् ==कृषितत्त्वानि== अस्य कानिचन कृषितत्वानि एवं सन्ति । *१भूमेः कर्षणं न करणीयम् । कर्षणेन यथा भूमेः स्थितिः भविष्यति तथैव सस्यानां मूलानि भूमौ गत्वा सहजतयैव भूमेः स्थितिः भविष्यति इति अस्य अभिप्रायः । नैकाः सूक्ष्माणवः निरन्तरतया भूमेः फलवत्ततां वर्धयन्तः भवन्ति । *२ (रासयनिक)औषधानाम् उपयोगः न करणीयः । एतेषां उपयोगेन भूम्यै हानिः भविष्यति इति । *३ स्तम्बघनानां निर्मूलनं न करणीयम् । *४ क्रिमिनाशकानाम् उपयोगः न करणीयः । ==पुरस्काराः== *[[१९८८]] तमे संवत्सरे विश्वभारती विश्वविद्यालयस्य "देसिकोट्टम्" पुरस्कारं प्राप्तवान् । *[[१९८८]] तमे संवत्सरे रामन् म्याग्सेसे पुरस्कारं प्राप्तवान् । *[[१९७७]] तमे संवत्सरस्य मार्च्-मासस्य २६ तमे दिनाङ्के "अर्थ कौन्सिल् पुरस्कारं प्राप्तवान्" (Earth Council Award) । ==बाह्यानुबन्धः== * [http://www.context.org/ICLIB/IC14/Fukuoka.htm Greening The Desert: Applying natural farming techniques in Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206180734/http://context.org/ICLIB/IC14/Fukuoka.htm |date=2010-12-06 }}, interview with Masanobu Fukuoka * [http://gandhifoundation.org/2009/12/27/masanobu-fukuoka-and-natural-farming-by-m-r-rajagopalan/ Masanobu Fukuoka and Natural Farming] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321091228/http://gandhifoundation.org/2009/12/27/masanobu-fukuoka-and-natural-farming-by-m-r-rajagopalan/ |date=2015-03-21 }}, Gandhi Foundation * [http://www.motherearthnews.com/Nature-Community/1982-07-01/Masanobu-Fukuoka.aspx Masanobu Fukuoka: Japanese Organic Farmer], Mother Earth News magazine * [https://web.archive.org/web/20100727162141/http://www.lifepositive.com/Body/nature/fukuoka-organicfarming.asp Nature - Nature knows best], Life Positive * ''Farmer philosopher Masanobu Fukuoka'', part [http://www.jef.or.jp/backnumber/161th_promenade.pdf 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720070459/http://www.jef.or.jp/backnumber/161th_promenade.pdf |date=2011-07-20 }}, [http://www.jef.or.jp/backnumber/162th_promenade.pdf 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720070520/http://www.jef.or.jp/backnumber/162th_promenade.pdf |date=2011-07-20 }}, [http://www.jef.or.jp/backnumber/163th_promenade.pdf 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720070611/http://www.jef.or.jp/backnumber/163th_promenade.pdf |date=2011-07-20 }}; Japan Economic Forum [[वर्गः:जपान्-देशीयाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] d5zmiso2rny2nsyvtv3fxd0yjb8jly0 0 26955 500881 480841 2026-09-26T04:10:15Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500881 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Trombidium.jpg|200px|thumb|'''युनानि औषधम्''']] '''युनानिचिकित्सा''' (Unani/Yunani ) चिकित्सापद्धतिषु अन्यतमा । ’हिकमत’ इति अस्याः चिकित्सायाः पर्यायवाचकम् । ’युनानी-तिब उत युनान’ नाम्ना अपि प्रथिता एषा चिकित्सा । [[भारतम्|भारते]] शताधिकेषु विश्वविद्यालयेषु युनानिचिकित्सां बोधयन्ति । भारतीय प्राचीन [[आयुर्वेदः|आयुर्वेद]]चिकित्सायाः अस्याः च साम्यता अस्ति । एषा [[भारतम्|भारतस्य]] पर्याय चिकित्सा इति मन्यन्ते । आप्रपञ्चे युनानिचिकित्सायाः उत्तमा गतिः अस्ति । एषा चिकित्सा [[हिप्पाक्रटीस्|हिपोक्रटिस्"]] प्रपञ्चितैः सूत्रैः आधारिता । अस्याः चिकित्सायाः प्रकारेण शरीरे चत्वारः रसाः सन्ति इति । कफ- रक्त-पीतपित्त-नीलपित्तानि च तानि भवन्ति । ==इतिहासः== ४६०-३७७ वत्सरात् पूर्वं युनानिचिकित्सायाः आविष्कारः जातः । ’हिप्पोक्रेट’ नामकः दार्शनिकः अस्याः चिकित्सायाः जन्मदाता भवति । हिप्पोक्रेट मेसोपोटामिया संस्कृतौ विद्यमानां चिकित्सापद्धतीं वर्धयितुं प्रयत्नं कृतवान् । अस्य अनन्तरं १२९ २०० (वर्षे) समये जालीनूस्-वर्यस्य काले यूनानिचिकित्साम् औषधान् च परिचायितवान् । हकीम् जालीनूस्- वर्यस्य समनन्तरं जाबिर् इब् हयात्, हकीम् इब् सीनादयाः एनां चिकित्सां वर्धितवन्तः । ==चिकित्सापद्धतिः== युनानिचिकित्सा पद्धतिः भारतीय चिकित्सासु अन्यतमा । कफ्,पित्त, रक्तादि अधारेण रोगस्य लक्षणानि रोगाः च ज्ञाताः भवन्ति । मानवस्य शरीरे विद्यमानानां पृथिव्यादि पञ्चतत्वानां न्यूनाधिक्केनापि रोगाः ज्ञाताः भवन्ति । एतेषां कारणेनैव शरीरे असंतुलनता न भवति । एवम् एतेषां तत्वानाम् अनन्य मिश्रणेनैव प्रत्येकस्य स्वभावः रक्तविशेषता च ज्ञायते । कफप्रधाना व्यक्तिः चेत् शैत्यस्वभावयुक्तः भवति । ==चिकित्सा विधानानि== युनानिचिकित्सायां चत्वारः विभागाः विद्यन्ते । *प्रथमा – इलाज् बिद् तद्बिर् चिकित्सायां औषधानाम् विना केवलं भौतिकपरिस्थित्या एव चिकित्सां कुर्वन्ति । *द्वितीया – इलाज् बिल् गिजा चिकित्सायाम् अहारेणैव चिकित्सां कुर्वन्ति । *तृतीया – अस्यां चिकित्सायाम् औषधानां साहाय्येन् चिकित्सां कुर्वन्ति । एतेषां औषधानां निर्माणार्थं वल्लीणाम्, जन्तुभिः स्वीकृतपदार्थानाम्, धातूनाञ्च उपयोगं कुर्वन्ति । *तुरीया – अस्यां चिकित्सायाम् आवश्यकतानुरोधेन शस्त्रचिकित्सां कुर्वन्ति । अस्यां पद्धतौ प्रप्रथमतया “रेजस्” शस्त्रचिकित्सयाः उपयोगं कृतवान् । तदर्थम् एव (फादर् आफ् सर्जरि) “शस्त्रचिकित्सायाः पितामहः” इति प्रसिद्धिरस्य । ==युनानिचिकित्सा संस्थाः विद्यालयाः च== *गोवर्नमेण्ट युनानि मेडिकल् कोलेज्, चैन्नै, तमिलनाडु *जमै तब्बिया डेब्याण्ड् (B.U.M.S& M.D) *शमिम् अहमद् सय्यदि युनानि होस्पिटल् फोर् जोयिण्ट्स् पेन् *जमै रेमिडिस् (UNANI DRUGS MANUFACTURING COMPANY, INDIA) *बकै दावाखान् पि.वि.टि लटडि , देहली, *अवामि ल्याबोरेटोरीस्, लाहोर्, पाकिस्तानम् *हम्दर्द युनिवर्सिटि, कराचि, पाकिस्तानम् *फर्ज़ाना दवाखाना, कराचि, पाकिस्तानम् *सेन्ट्रल् कौन्सिल् फार् रिसर्च इन् युनानि मेडिसिन्, भारतम् *अज्मल् खान् तिब्बिया कोलेज्, अलिघर् मुस्लिम् युनिवर्सिटि, अलिघर्, उ.प *इब्न सिन्हा अकाडमि ओफ़् मेदिवाल् मेडिसिन् याण्ड सैन्स्, भारतम् *न्याषनल् इन्स्टिट्युट् आफ् युनानि मेडिसिन्, (Government of India) *ए याण्ड यु तिब्बायि कोलेज्, निव् देहली *फ्याकलिटि आफ् युनानि मेडिसिन्, जमै हम्दर्द, निव् देहली *गोवर्नमेण्ट निज़ामिया तिब्बि कोलेज् याण्ड होस्पिटल्, हैदराबाद् *अन्जुमन् ऐ इस्लाम्स् तिब्बि कोलेज् याण्ड होस्पिटल्, मुंबई *ZVM युनानि कोलेज् याण्ड होस्पिटल्, पुना *स्टेट् तक्मेल्-उत्-तिब् कोलेज् याण्ड होस्पिटल्, लखनौ *स्टेट् युनानि मेडिकल् कोलेज् याण्ड हेच्.ए.हेच्.आर्.डि.एम्. होस्पिटल्, अलहाबाद् *सैफिया हमिदिया युनानि तिब्बिया कोलेज् याण्ड सैद् होस्पिटल् ,बुरान्पुर् ,म.प्र *टिप्पु सुल्तान् युनानि मेडिकल् कोलेज्, गुलबर्गा, कर्णाटका * गोवर्नमेण्ट युनानि &आयुर्वेदिक् मेडिकल् कोलेज् & होस्पिटल्, ढाका, बाङ्ग्लादेशः *मार्कज़् युनानि मेडिकल् कोलेज् & होस्पिटल्, क्यालिकट्, भारतम् *दि इन्स्टिट्युट् आफ् इण्डिजिनियस् मेडिसिन् युनिवर्सिटि आफ् कोलम्बो, श्रीलङ्का *गोवर्नमेण्ट युनानि मेडिकल् कोलेज् , बसवेश्वरनगरम्, बेङ्गळूरु *मोहसिन् इ मिल्लत् युनानि मेडिकल् कोलेज् याण्ड होस्पिटल् ,छत्तिसगड् * HSZH स गोवर्मेण्ट् युनानि मेडिकल् कोलेज्, भूपाल् *अहेमद् गरिब् युनानि मेडिकल् कोलेज्, भारतम् ==बाह्यानुबन्धः== *[http://www.ibnsinaacademy.org History of Medicine and Sciences], *[http://www.unani.com/index.htm American Institute of Unani Medicine] *[http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/directory/locations.cfm#CIndia Directory of History of Medicine Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703100327/http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/directory/locations.cfm#CIndia |date=2013-07-03 }} *[https://web.archive.org/web/20140209130141/http://www.lifepositive.com/Body/traditional-therapies/unani.asp Healing - Unveiling Unani] [[वर्गः:चिकित्साः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 2choa00bhv2vlucmfl3v12m7ss5xawf 0 27086 500852 499894 2026-09-26T01:55:42Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500852 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement | name = डङ्कपुरम् | native_name = ડાકોર | native_name_lang = Guj,Urdu,Farsi | other_name = Dakor | settlement_type = श्रीरणछोडरायमन्दिरं, डङ्कपुरम् | image = [[चित्रम्:Dakor temple.jpg|right|260px|श्रीरणछोडरायमन्दिरं, डङ्कपुरम्]] | subdivision_type = स्थितिः | subdivision_name = [[खेडामण्डलम्]], [[गुजरातराज्यम्]] | subdivision_type1 = मुख्योत्सवः | subdivision_name1 = [[जन्माष्टमी]] | subdivision_type2 = स्थापनादिनः | subdivision_name2 = माघमासस्य कृष्णपक्षस्य पञ्चमी | subdivision_type3 = जालस्थानम् | subdivision_name3 = [http://www.ranchhodraiji.org/common/index.aspx www.ranchhodraiji.org] }} '''डङ्कपुरम्''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|d|ə|n|k|ə|p|ʊ|r|ə|m}}) ({{lang-gu|ડાકોર}}, {{lang-en|Dakor}}) [[गुजरातराज्यम्|गुजरातराज्यस्य]] [[खेडामण्डलम्|खेडामण्डलस्य]] ठासरा उपमण्डले स्थितं, सेरुकानद्याः तीरे विकसितञ्च पवित्रं तीर्थस्थानमस्ति <ref>{{Cite web |title=Falling Rain Genomics, Inc - Dakor |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Dakor.html |access-date=2015-03-18 |archive-date=2013-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605124611/http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Dakor.html |deadurl=yes }}</ref> । अत्र भगवतः श्रीरणछोडरायस्य सुप्रसिद्धं मन्दिरमस्ति । एतत् स्थलं 'डाकोर' इति नाम्ना प्रसिद्धम् । == पुराणे डङ्कपुरम् == [[महाभारत]]काले डङ्कपुरं परितः गाढवनानि आसन् । वनेषु नद्यः, तडागाः, सरोवराः च आसन् । अतः ऋषयः तपस्तप्तुम् अत्र आगच्छन्ति स्म, तथा आश्रमं निर्माय तपश्चर्यां कुर्वन्ति स्म । अत्र डङ्कनामकः कश्चन ऋषिः निवसति स्म । एकस्मिन् दिने डङ्कर्षेः तपसा प्रसन्नः [[शिवः]] 'वरं याचस्व' इति ऋषिम् अकथयत् । "हे [[शिव]] ! भवान् अत्रैव निवसतु" इति ऋषिः अयाचत । ततः [[शिवः]] शिवलिङ्गरूपेण तत्रैव न्यवसत् । अधुना एतत् स्थलं डङ्कनाथमहादेव इति नाम्ना विख्यातम् अस्ति । तेन अस्य स्थलस्य नाम डङ्कपुरम् इति । [[चित्रम्:Ranchod.jpg|thumb|right|280px|'''रणछोडरायः डङ्कपुरम्''']] एकवारं [[कृष्णः|श्रीकृष्णेन]] सह भीमार्जुनौ डङ्कपुरमार्गं भूत्वा कुत्रचित् गच्छन्तौ आस्ताम् । मार्गे [[भीमः]] अतृष्यत् । तदा भगवान् [[कृष्णः|श्रीकृष्णः]] तं डङ्कर्षेः आश्रमसमीपे स्थितं तडागम् अदर्शयत् । जलं पीत्वा ते त्रयः वृक्षछायायां विश्रामं स्वीकुर्वन्तः आसन् । तदा [[भीमः]] एवम् अचिन्तयत्, "एषः तडागः इतोऽपि बृहत् भवेत् चेत्, बहूनां पशुपक्षिमानवादीनां तृष्णाशान्तिर्भवेत्" इति । तदा सः गदायाः प्रहारेण तडागविस्तारम् अवर्धयत् । एषः तडागः ५७२ प्रहल(Acre)मितः विस्तृतोऽस्ति । एषः गोमतीतडागः इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति । यदा भगवान् [[कृष्णः|श्रीकृष्णः]] डङ्कर्षेः आश्रमम् अगच्छत्, तदा [[कृष्णः|श्रीकृष्णः]] ऋषिं "वरं याचस्व" इति अकथयत् । डङ्कर्षिः अवदत्, "हे द्वारकेश ! भवान् अत्रैव निवसतु" इति । किञ्चित् विचार्य [[कृष्णः|श्रीकृष्णः]] अवदत्, कलियुगे द्वारका-तः आगत्य अहम् अत्र निवत्स्यामि इति । एवं [[कृष्णः|श्रीकृष्णः]] डङ्कपुरागमनस्य वचनं दत्तवान् <ref>http://www.gujaratgifts.com/gujinfo/temples.htm</ref> । == 'बोडाणा'नामकः भक्तः == अधुना यत् डङ्कपुरम् अस्ति, तत् भगवतः [[कृष्णः|श्रीकृष्णस्य]] 'बोडाणा' इत्याख्यस्य परमभक्तस्य भक्त्या ख्यातिं प्राप्तवदस्ति । 'बोडाणा' पूर्वस्मिन् जन्मनि विजयानन्दनामकः गोपालकः आसीत् । [[होलीपर्व|होलीकायाः]] दिवसे विजयानन्दं विहाय अन्ये सर्वे गोपालकाः [[कृष्णः|श्रीकृष्णस्य]] पूजनार्थं गतवन्तः । परन्तु मदान्धः विजयानन्दः गृहे एव स्थितवान् । [[कृष्णः|श्रीकृष्णः]] विजयानन्दस्य मित्रस्वरूपं धृत्वा तं पूजनार्थं प्रेरितवान् । पूजां समाप्य पुनरागमनकाले विजयानन्दः ज्ञातवान् यत् एतत् मम मित्रं नापि तु [[कृष्णः|श्रीकृष्ण]] एव इति । पश्चाद् [[कृष्णः|श्रीकृष्णः]] तं स्वस्य बोधं कारितवान् । विजयानन्दः क्षमां ययाच । [[कृष्णः|श्रीकृष्ण]] उवाच - "[[कलियुगम्|कलियुगस्य]] ४२०० वर्षपश्चात् तव जन्म [[क्षत्रिय]]कुले भविष्यति । तदा तव मोक्षो भविष्यती"ति । === [[कलियुगम्|कलौ]] विजयानन्दस्य 'बोडाणा'रूपे जन्म === [[File:Ranchhodji Shrungar Dakor.webm|thumb|300px|<center>'''रणछोडरायस्य शृङ्गारारती'''</center>]] पूर्वजन्मनः पुण्यप्रभावेन विजयानन्दः शिश्वावस्थायामेव श्रीरणछोडरायस्य भक्तिं प्रारभत । कलियुगे विजयानन्दस्य नाम बोडाणा आसीत् । तस्य पत्न्याः नाम गङ्गाबाई आसीत् । बोडाणा वर्षे द्विवारं [[द्वारका|द्वारकां]] गत्वा द्वारकाधीशाय [[तुलसी]]सस्यम् अर्पयति स्म । सः षड्मासं यावत् [[तुलसी]]सस्यं पोषयति स्म, समाप्ते षष्ठमासे, तत् सस्यं द्वारकाधीशाय अर्पयति स्म । पुनः आगत्य आगामिनियात्रायै नूतनं [[तुलसी]]सस्यं प्रारोप्य पोषयति स्म । विना जामितो भूत्वा, सः बाल्यकालादारभ्य ७० वर्षपर्यन्तं, द्वारकाधीशस्य दर्शनार्थं [[द्वारका|द्वारकां]] गच्छति स्म, [[तुलसी]]सस्यं चार्पयति स्म । परन्तु 'बोडाणा'-परमभक्तः यदा ७२ वर्षीयः जातः, तदा [[कृष्णः|श्रीकृष्णः]] तम् उक्तवान्, "भोः ! त्वं यदा आगामिनियात्रायै आगच्छेः, तदा शकटं नीत्वा आगच्छ । अहं त्वया सहैव आगमिष्यामी"ति । === [[कृष्णः|श्रीकृष्णस्य]] डङ्कपुरागमनम् === प्रतिप्रश्नं विना 'बोडाणा' आगामिनियात्रायां शकटं नीत्वा अगच्छत् । यदा सः [[द्वारका|द्वारकां]] प्राप्तवान्, तदा द्वारकावासिनः 'गुग्गुली'-[[ब्राह्मणः|ब्राह्मणाः]] अपृच्छन्, "अरे वृद्ध! तव सदृशम् एनं जीर्णं शकटं नीत्वा कुत्र गच्छसि ? किमर्थम् एनं स्वञ्च पीडयसि त्वं ?" सुविविक्तः 'बोडाणा' उक्तवान्, "द्वारकाधीशं नेतुम् आगतोऽहम्" इति । परन्तु केऽपि तस्य विश्वासं न कृतवन्तः । तथाऽपि मन्दिरद्वारं तु बृहत्तालकेन पिधाय गतवन्तः ते । श्री[[कृष्णः]] जन्मसमये यथा सर्वबन्धनं मुक्तं कृतवान्, तथा रात्रौ अस्य मन्दिरस्य द्वारमपि बन्धनमुक्तं कृतवान् । [[द्वारका]]नगर्याः सीमा-तः डङ्कपुरग्रामसीमापर्यन्तं श्री[[कृष्णः]] रथम् अचालयत् । एवञ्च तौ कार्तिकमासस्य पूर्णीमायां डङ्कपुरं प्राप्तवन्तौ । === 'बोडाणा'-भक्तस्य [[मोक्षः]] === प्रातःकाले 'गुग्गुली'-[[ब्राह्मणः|ब्राह्मणाः]] दृष्टवन्तः यत् द्वारकाधीशस्य विग्रहः नास्ति इति । 'बोडाणा' एव विग्रहं नीत्वा अगच्छत् इति विचिन्त्य ते डङ्कपुरं अगच्छन् । क्रोधेन ते 'बोडाणा'-परमभक्तम् आहूतवन्तः । परन्तु श्री[[कृष्णः]] 'बोडाणा'-परमभक्तम् उक्तवान् "मां गोमतीतडागे गोपयतु" इति । अतः 'बोडाणा' [[कृष्णः|श्रीकृष्णं]] तडागे गोपयित्वा [[ब्राह्मणः|ब्राह्मणानुप]] अगच्छत् । क्रुद्धाः [[ब्राह्मणः|ब्राह्मणाः]] 'बोडाणा'-परमभक्तोपरि शूलस्य प्रहारम् अकुर्वन् । तेन प्रहारेणैव 'बोडाणा'-परमभक्तस्य [[मोक्षः|मोक्षो]] जातः । प्रहारे सति तस्य रक्तं यथा निर्गतं, तथैव जलमग्नश्रीकृष्णस्यापि अभूत् । श्रीकृष्णस्य रक्तेन जलमपि रक्तवर्णीयं जातम् । अतः तडागजलं रक्तवर्णीयमस्तीति भक्ताः वदन्ति । === 'सेवर्धन'नामके कूपे द्वाराकाधीशविग्रहः=== 'गुग्गुली'ब्राह्मणाः द्वारकाधीशं [[द्वारका|द्वारकां]] पुनरागम्यताम् इति न्यवेदयन् । परन्तु श्री[[कृष्णः]] उवाच- "भो ब्राह्मणाः! भवन्तः षड्मासपश्चाद् द्वारकायाः 'सेवर्धन'नामके कूपे द्वितीयं विग्रहं प्राप्स्यन्ति । तस्य विग्रहस्य पूजां कुर्वन्तु" इति । परन्तु अधीराः 'गुग्गुली'ब्राह्मणाः षड्मासात् पूर्वमेव भगवतः विग्रहम् अन्वेष्य [[द्वारका|द्वारकां]] नीतवन्तः । तेन विग्रहस्य आकारः लघु अस्ति इति भक्ताः कथयन्ति । अस्याः कथायाः कुत्रापि उल्लेखो नास्ति । परन्तु भक्ताः वदन्ति, एतस्याः श्रीकृष्णलीलायाः पश्चाद् श्रीद्वारकाधीशः डङ्कपुरे एव निवसन्नस्ति इति । == रणछोडरायस्य भव्यमन्दिरस्य स्थापना == १७७२ तमे वर्षे शुभकृतिसंवत्सरे, १६९० तमे शालिवाहनशके, फाल्गुनमासे, कृष्णपक्षस्य पञ्चम्यां, सोमवासरे, गोमतीतडागस्य पूर्वदिशि रणछोडरायस्य भव्यातिभव्यस्य सुन्दरमन्दिरस्य प्राणप्रतिष्ठा जाता <ref>http://www.gujaratplus.com/web/gujarat/info/pilgrim/pilgrim2.html</ref> । [[चित्रम्:Gomati Krishna.jpg|thumb|right|200px|'''गोमतीतडागमन्दिरम्''']] == गोमतीतडागमन्दिरम् == गोमतीतडागे यत्र [[कृष्णः|श्रीकृष्णस्य]] विग्रहः आसीत्, तत्र एकं मन्दिरम् अस्ति । भक्ताः कथयन्ति, अत्रस्था भूमिः अधुनापि रक्तवर्णीयास्ति । अत्र भगवतः [[कृष्णः|श्रीकृष्णस्य]] चरणचिह्नमस्ति । सर्वे गत्वा [[कृष्णः|श्रीकृष्णस्य]] पूजनं कुर्वन्ति । == मुख्योत्सवाः == <poem> १. कार्तिकमासस्य शुक्लपक्षस्य प्रतिपदा - अन्नकूटोत्सवः, गोवर्धनपूजा २. कार्तिकमास्य शुक्लपक्षस्य एकादशी - तुलसीविवाहः ३. माघमास्य कृष्णपक्षस्य पञ्चमी - श्रीरणछाडरायस्य प्राणप्रतिष्ठापनोत्सवः ४. फाल्गुनमास्य शुक्लपक्षस्य पूर्णिमा - [[होलीपर्व|होलीका]] (एतस्मिन् दिने लक्षशः भक्ताः पदयात्राद्वारा तत्र गच्छन्ति ।) ५. श्रावणमास्य कृष्णपक्षस्य अष्टमी - [[जन्माष्टमी]] </poem> == मार्गाः == === धूमशकटमार्गः === [[भारतम्|भारतस्य]], [[गुजरातराज्यम्|गुजरातराज्यस्य]] च अन्यभागेभ्यः [[नडियाद्]]रेलस्थानं सरलतया प्राप्तुं शक्यते । ततः 'बस्'यानेन डङ्कपुरं (डाकोर) प्राप्तुं शक्यते । === भूमार्गः === डङ्कपुरम् [[अहमदाबाद्]]तः ९० कि.मी., [[नडियाद्]]तः ४२ कि.मी., [[आणन्द्]]तः ३० कि.मी. दूरे अस्ति । एतेभ्यः नगरेभ्यः डङ्कपुरं प्राप्तुं यानानि मिलन्ति । == सम्बद्धाः लेखाः == [[कृष्ण]] [[शिव]] [[ब्राह्मण]] [[महाभारत]] == बाह्यानुबन्धः == http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/dakor.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131227142145/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/dakor.htm |date=2013-12-27 }} https://web.archive.org/web/20130808074722/http://yatradham.gujarat.gov.in/yatradhams/Dakor/default.html http://www.accuweather.com/en/in/dakor/188241/weather-forecast/188241 http://www.mapsofindia.com/india/where-is-dakor.html == उद्धरणम् == {{reflist|2}} {{गुजरातराज्यस्य ऐतिहासिकस्थलानि}} {{गुजरातराज्यस्य पर्यटनस्थलानि}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि]] [[वर्गः:गुजरातराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि]] dqqtta95tpoiqi0qjq7loaow7szjz10 0 27263 500884 480891 2026-09-26T04:20:02Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500884 wikitext text/x-wiki '''राष्ट्रियभूभौतिकानुसन्धानसंस्था''' (National Geophysical Research Institute) वैज्ञानिक-औद्योगिकानुसन्धानपरिषदः सङ्घटकप्रयोगशाला वर्तते । पृथ्वीविज्ञानक्षेत्रे विविधेषु विषयेषु संशोधनानि कर्तव्यानि इति धिया इदं संस्थानं १९६१ तमे वर्षे संस्थापितम् । अत्र पञ्चशताधिकाः विज्ञानिनः तान्त्रिकसहायकाश्च कार्यरताः सन्ति येषु द्विशताधिकाः विज्ञाने कृतभूरिपरिश्रमाः येषां संशोधनप्रबन्धाः राष्ट्रियान्तराष्ट्रियासु पत्रिकासु प्रकाश्यन्ते । अनेन संस्थानेन [[भूकम्पः]], भूपर्यावरणं, [[भूमिः|भूमेः]] अन्तारचना, भूभौतिकोपकरणानाम् अविषकारः, खनिजाविष्कारः, भूजलस्रोतसः आविष्कारः, हैड्रोकार्बन्-कोल्-आविष्कारः इत्यादिषु विषयेषु संशोधनानि क्रियन्ते । ==बाह्यसम्पर्कतन्तवः== * [https://web.archive.org/web/20110707172807/http://www.ngri.org.in/ राष्ट्रीय भूभौतिकीय अनुसंधान संस्थान का जालघर] * [http://www.ngri.org.in/ NGRI web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707172807/http://www.ngri.org.in/ |date=2011-07-07 }} * [http://www.csir.res.in/ CSIR web site] [[वर्गः:वैज्ञानिकसंस्थाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] jo1ha8yfrrewodcuxrxby1droxzaqzv 0 27477 500861 483569 2026-09-26T02:23:39Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500861 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = धीरूभाई अम्बाणी | image = | image_size = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1932|12|28}} | birth_place = [[Chorvad]], [[Junagadh State]], [[British Raj]] (now [[Gujarat]], [[India]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|2002|07|06|1932|12|28}} | death_place = [[Mumbai]], [[India]] | nationality = {{flagicon|india}}[[India]]n | ethnicity = [[Gujarati people|Gujarati Vaishnav]] [[Modh]]<ref>[http://www.nytimes.com/2008/06/15/business/worldbusiness/15ambani.html?pagewanted=1&_r=2 Indian to the Core, and an Oligarch, ANAND GIRIDHARADAS, New York Times, June 15, 2008 ]</ref> | religion = [[Hinduism]] | occupation = Founder of [[Reliance Industries]]<br />Founder of [[Reliance Power]]<br />Founder of [[Reliance Capital]] | death_cause = [[Stroke]] | spouse = Kokilaben Ambani | children = [[Mukesh Ambani]]<br /> [[Anil Ambani]]<br />Nina Kothari<br />Deepti Salgaonkar <br /> Prabhujai }} भारतीय उद्योगपति। *[[भारतीय-सूची]] ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.ril.com/html/aboutus/founder.html Founder Chairman, Reliance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140811183922/http://www.ril.com/html/aboutus/founder.html |date=2014-08-11 }} * [http://www.daiict.ac.in Dhirubhai Ambani Institute of Information and Communication Technology] * [http://www.time.com/time/asia/magazine/article/0,13673,501020722-320795,00.html "Remembering the Prince of Polyester," Time Magazine, 15 July 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081123051758/http://www.time.com/time/asia/magazine/article/0,13673,501020722-320795,00.html |date=23 November 2008 }} * [http://www.rediff.com/money/2003/jul/05sld1.htm Dhirubhai Ambani in Memoriam, Rediff.com] * [http://www.peopleforever.org/NFHomepage.aspx?NFID=91 Dhirubhai Ambani from peopleforever.org] * [http://www.dhirubhai.net Dhirubhai Ambani from dhirubhai.net] * [http://brightreader.com/polyester.html "The Polyester Prince": Hamish McDonald] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070422160157/http://www.brightreader.com/polyester.html |date=2007-04-22 }} * [http://www.pharmabiz.com/article/detnews.asp?articleid=16927&sectionid=50 Dhirubhai Ambani addressing at the ChemTech Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070903100937/http://www.pharmabiz.com/article/detnews.asp?articleid=16927&sectionid=50 |date=2007-09-03 }} - [http://www.pharmabiz.com PharmaBiz.com] - Thursday, January 23, 2003 * [http://in.rediff.com/money/2006/feb/03dhiru.htm Dhirubhai gave management a whole new 'ism'] A.G. Krishnamurthy on Rediff.com * [https://web.archive.org/web/20150416033537/http://ril.com/html/aboutus/Mukesh_Ambani.html Mukesh Ambani] Son of Late Sh. Dhirubhai Ambani [[वर्गः:भारतीय-उद्योगपतयः]] [[वर्गः:भारतीयोद्योगपतिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] fzd1nqjimzvvmal7ijay3w9cp3ajhsi 0 27652 500856 499360 2026-09-26T02:06:45Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500856 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system |name=तिब्बतीलिपिः |type=[[अबुगिडा]] |time=क्रैस्तवीय ६५०–वर्तमानकालः |languages=[[तिब्बतीभाषा|तिब्बती]]<br>[[भुटानीभाषा|भुटानी]]<br>[[लादाखीभाषा|लादाखी]]<br>[[सिक्किमीभाषा|सिक्किमी]]<br>बाल्टी<br>[[तमाङ्गभाषा|तमाङ्ग]]<br>[[शेरपाभाषा|शेरपा]]<br>साङ्गलाभाषा<br>गुरुङ्गभाषा |fam1=[[प्रोटो-सिनेटिक् वर्णाः]] |fam2=[[ध्वन्यात्मकवर्णाः]] |fam3=[[अरमाइक् लिपिः]] |fam4=[[ब्राह्मीलिपिः]] |fam5=[[गुप्तलिपिः]] |fam6=[[सिद्धमातृकालिपिः|सिद्धम्]] |children=[[लिम्बुलिपिः]]<br />[[लेप्चालिपिः]]<br />फागस्पालिपिः |unicode=[http://www.unicode.org/charts/PDF/U0F00.pdf U+0F00&ndash;U+0FFF] |iso15924=Tibt |sample=Tibetan Varnamala.png |imagesize= }} '''तिब्बतीलिपिः''' [[अबुगिडा]] लेखनपद्धतेः एका लिपिः । [[भारतीयलिपयः|भारतीयलिपिः]] [[ब्राह्मीलिपिः|ब्राह्मीलिपितः]] अस्याः लिपेरुत्पत्तिः । मुख्यरूपेण तिब्बतीभाषया लेखनार्थम् इयं लिपिः तिब्बतीजनैः उपयुज्यते । परन्तु भुटानी-सिक्क्मी-लदाखी भाषास्वपि एषा लिपिः व्यवहृता भवति । अस्याः लिपेः मुद्रितरूपं ''युचेन्'' इति नाम्ना उच्यते ({{bo|w=dbu-can|t=དབུ་ཅན་</span>|lang=yes}}; "मात्रा सहित") तथा वक्रहस्तलिखितरूपस्य नाम ''उमे'' इति ({{bo|w=dbu-med|t=དབུ་མེད་|lang=yes}}; "मात्रा रहित")। तिब्बतीयसंस्कृते वाहिका लिपिरियं तिब्बतदेशान्तरेष्वपि प्रचारिता आसीत् यथा- [[भुटान्-देशः]], [[नेपालदेशः|नेपालदेशः]], [[भारतम्|भारतदेशः]], [[पाकिस्थानम्|पाकिस्थानदेशः]] इत्यादि<ref>Chamberlain 2008</ref>। [[लिम्बुलिपिः|लिम्बु]]-[[लेप्चालिपिः|लेप्चालिपयोः]] जननी एषा तिब्बतीलिपिः<ref name="daniels">Daniels, Peter T. and William Bright. ''The World’s Writing Systems''. New York: Oxford University Press, 1996.</ref> । साम्प्रतिककाले तिब्बतीलिपेः रोमन्-लिप्यन्तरीकरणं बहुधाप्रकारेण कृतमस्ति <ref>अधिकवचनाय अनुशीलयतु [http://www.eki.ee/wgrs/rom1_bo.pdf] [http://www.eki.ee/wgrs/rom2_dz.pdf]</ref> । ==इतिहासः== प्रायः क्रैस्तवीयसप्तमशताब्द्यी तिब्बतीलिपेः आविर्भावकालः । ऐतिहासिककथायं वर्णितमस्ति यत्, 'थोन्मि-सम्भोता' इति एकः राजाधिकारी लेखनशैलीं शिक्षणार्थं राज्ञैः प्रषितमासीत् (५६९-६४९)। तस्य प्रत्यागमनस्य अनन्तरं वर्णमाला तत्र रचिताऽसीत् । प्रारम्भिकस्तरे वर्णानाम् आकारः [[भारतीयलिपयः|भारतीयलिपि]]सदृशः आसीत् <ref>Which specific Indic script inspired the Tibetan alphabet remains controversial. Recent study suggests Tibetan script was based on an adaption from Khotan of the Indian Brahmi and Gupta scripts taught to Thonmi Sambhota in Kashmir (Berzin, Alexander. ''A Survey of Tibetan History - Reading Notes Taken by Alexander Berzin from Tsepon, W. D. Shakabpa, Tibet: A Political History. New Haven, Yale University Press, 1967: http://www.berzinarchives.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/survey_tibetan_history/chapter_1.html).</ref>। तिब्बतीलिपेः परिवर्तनस्य धारात्रयम् वर्तन्ते । तेषु प्रमुखधारा बौद्धपुस्तकानां सङ्कलनमासीत् (नवमशताब्द्यायाः प्रथमभागः) । लिपेः स्तरपरिवर्तनं नासीत् तदा किन्तु कथ्यभाषायां परिवर्तितासीत् । यथा संयुक्तोच्चारणस्य लोपः । ==विवरणम्== तिब्बतीलिपेः वर्णमालायां त्रिंशतव्यञ्जनवर्णाः सन्ति <ref name="daniels" />। {| cellpadding="8" style="font-size: large" |- |ཀ <small>क {{IPA|/ká/}}</small> ||ཁ <small>ख {{IPA|/kʰá/}}</small> ||ག <small>ग {{IPA|/kà, kʰà/}}</small> ||ང <small>ङ {{IPA|/ŋà/}}</small> |- |ཨོཾ<small>ॐ {{IPA|/tʃá/}}</small> ||ཆ <small>च {{IPA|/tʃʰá/}}</small> ||ཇ <small>ज {{IPA|/tʃà/}}</small> ||ཉ <small>ञ {{IPA|/ɲà/}}</small> |- |ཏ <small>त {{IPA|/tá/}}</small> ||ཐ <small>थ {{IPA|/tʰá/}}</small> ||ད <small>द {{IPA|/tà, tʰà/}}</small> ||ན <small>न {{IPA|/nà/}}</small> |- |པ <small>प {{IPA|/pá/}}</small> ||ཕ <small>फ {{IPA|/pʰá/}}</small> ||བ <small>ब {{IPA|/pà, pʰà/}}</small> ||མ <small>म {{IPA|/mà/}}</small> |- |ཙ <small>tsa {{IPA|/tsá/}}</small> ||ཚ <small>tsha {{IPA|/tsʰá/}}</small> ||ཛ <small>dza {{IPA|/tsà/}}</small> ||ཝ <small>wa {{IPA|/wà/}}</small> <small>(वस्तुतः वर्नमालायाः अंशः न)<ref>[[Old Tibetan]] had no letter w, which was instead a digraph for 'w.</ref></small> |- |ཞ <small>zha {{IPA|/ʃà/}}<ref name="ReferenceA">In the case of zh and sh the h signifies [[palatalization]].</ref></small> ||ཟ <small>za {{IPA|/sà/}}</small> ||འ <small>'a {{IPA|/hà/}}<ref>The ''h'' or [[apostrophe]] (’) usually signifies [[aspiration (phonetics)|aspiration]].</ref></small> |- |ཡ <small>य {{IPA|/jà/}}</small> ||ར <small>र {{IPA|/rà/}}</small> ||ལ <small>ल {{IPA|/là/}}</small> |- |ཤ <small>श {{IPA|/ʃá/}}<ref name="ReferenceA"/></small>||ས <small>स {{IPA|/sá/}}</small> ||ཧ <small>ह {{IPA|/há/}}<ref>The single letter h represents a voiceless glottal fricative.</ref></small> |- |ཨ <small>a {{IPA|/á/}}</small> |} [[Image:Tibetan script.svg|left|small|500px|तिब्बती व्यञ्जनवर्णाः]] [[Image:Om Mani Padme Hum.jpg|left|thumb|250px|<div style="line-height:1.7em">(मध्यतः) तिब्बतीयबौद्धधर्मस्य मूलमन्त्रम् ''ॐ मणि पद्मे ॐ'' ({{IAST|Oṃ Maṇi Padme Hūṃ}}) ({{bo|w=oMmanipad+mehU~M|t=ༀམཎིཔདྨེཧཱུྃ|lang=yes}}) (वामतः मध्यपर्यन्तम्) ''ॐ वज्रसत्त्व ॐ'' ({{IAST|"Oṃ Vajrasattva Hūm"}}) ({{bo|w=oM badzrasatwa hUM |t=ༀབཛྲསཏྭཧཱུཾ|lang=yes}}),</div>]] इतर[[भारतीयलिपयः|भारतीयलिपिसदृशः]] तिब्बतीयव्यञ्जनवर्णाः स्वरयोजिताः भवन्ति । अस्याः लिपेर्वैशिष्ट्यम् यत् वर्णाः मूलरूपेण वा भिन्नथाऽपि लेखितुं शक्याः । तथा विशेषवर्णाः, उपवर्णाः सन्ति । ===स्वरवर्णाः=== {| class="wikitable" style="font-size: large; line-height:150%" |-align=center style="font-size:small" ![[देवनागरी]] !ऐ ए एस् टि !तीब्बती !Dependent vowel signs | rowspan="10" width="50px" |&nbsp; ! [[देवनागरी]] !ऐ ए एस् टि !तीब्बती !स्वरचिह्नानि |-align=center |अ||{{IAST|a}}||{{bo-textonly|ཨ}}||&nbsp;||औ||{{IAST|au}}||{{bo-textonly|ཨཽ}}||{{bo-textonly|&#xf7d;}} |-align=center ||आ||{{IAST|ā}}||{{bo-textonly|ཨཱ}}||{{bo-textonly|&#xf71;}}||ऋ||{{IAST|ṛ}}||{{bo-textonly|རྀ}}||{{bo-textonly|&#xf76;}} |-align=center ||इ||{{IAST|i}}||{{bo-textonly|ཨི}}||{{bo-textonly|&#xf72;}}||ॠ||{{IAST|ṝ}}||{{bo-textonly|རཱྀ}}||{{bo-textonly|&#xf77;}} |-align=center ||ई||{{IAST|ī}}||{{bo-textonly|ཨཱི}}||{{bo-textonly|&#xf73;}}||ऌ||{{IAST|ḷ}}||{{bo-textonly|ལྀ}}||{{bo-textonly|&#xf78;}} |-align=center ||उ||{{IAST|u}}||{{bo-textonly|ཨུ}}||{{bo-textonly|&#xf74;}}||ॡ||{{IAST|ḹ}}||{{bo-textonly|ལཱྀ}}||{{bo-textonly|&#xf79;}} |-align=center ||ऊ|||{{IAST|ū}}||{{bo-textonly|ཨཱུ}}||{{bo-textonly|&#xf75;}}||अं||rowspan="2"|{{IAST|aṃ}}||{{bo-textonly|ཨཾ}}||{{bo-textonly|&#xf7e;}} |-align=center ||ए||{{IAST|e}}||{{bo-textonly|ཨེ}}||{{bo-textonly|&#xf7a;}}||अँ||{{bo-textonly|ཨྃ}}||{{bo-textonly|&#xf83;}} |-align=center ||ऐ||{{IAST|ai}}||{{bo-textonly|ཨཻ}}||{{bo-textonly|&#xf7b;}}||अः||{{IAST|aḥ}}||{{bo-textonly|ཨཿ}}||{{bo-textonly|&#xf7f;}} |-align=center ||ओ||{{IAST|o}}||{{bo-textonly|ཨོ}}||{{bo-textonly|&#xf7c;}}|| colspan="4" |&nbsp; |} ===व्यञ्जनवर्णाः=== {| class="wikitable" style="font-size:large; line-height:150%;" |-align=center style="font-size:small" ! width="100px" |[[देवनागरी]] ! width="100px" |ऐ ए एस् टि ! width="100px" |तीब्बती | rowspan="18" width="50px" |&nbsp; ! width="100px" |[[देवनागरी]] ! width="100px" |ऐ ए एस् टि ! width="100px" |तीब्बती |-align=center ||क||{{IAST|ka}}||{{bo-textonly|ཀ}}||द||{{IAST|da}}||{{bo-textonly|ད}} |-align=center ||ख||{{IAST|kha}}||{{bo-textonly|ཁ}}||ध||{{IAST|dha}}||{{bo-textonly|དྷ}} |-align=center ||ग||{{IAST|ga}}||{{bo-textonly|ག}}||न||{{IAST|na}}||{{bo-textonly|ན}} |-align=center ||घ||{{IAST|gha}}||{{bo-textonly|གྷ}}||प||{{IAST|pa}}||{{bo-textonly|པ}} |-align=center ||ङ||{{IAST|ṅa}}||{{bo-textonly|ང}}||फ||{{IAST|pha}}||{{bo-textonly|ཕ}} |-align=center ||च||{{IAST|ca}}||{{bo-textonly|ཙ}}||ब||{{IAST|ba}}||{{bo-textonly|བ}} |-align=center ||छ||{{IAST|cha}}||{{bo-textonly|ཚ}}||भ||{{IAST|bha}}||{{bo-textonly|བྷ}} |-align=center ||ज||{{IAST|ja}}||{{bo-textonly|ཛ}}||म||{{IAST|ma}}||{{bo-textonly|མ}} |-align=center ||झ||{{IAST|jha}}||{{bo-textonly|ཛྷ}}||य||{{IAST|ya}}||{{bo-textonly|ཡ}} |-align=center ||ञ||{{IAST|ña}}||{{bo-textonly|ཉ}}||र||{{IAST|ra}}||{{bo-textonly|ར}} |-align=center ||ट||{{IAST|ṭa}}||{{bo-textonly|ཊ}}||ल||{{IAST|la}}||{{bo-textonly|ལ}} |-align=center ||ठ||{{IAST|ṭha}}||{{bo-textonly|ཋ}}||व||{{IAST|va}}||{{bo-textonly|ཝ}} |-align=center ||ड||{{IAST|ḍa}}||{{bo-textonly|ཌ}}||श||{{IAST|śa}}||{{bo-textonly|ཤ}} |-align=center ||ढ||{{IAST|ḍha}}||{{bo-textonly|ཌྷ}}||ष||{{IAST|ṣa}}||{{bo-textonly|ཥ}} |-align=center ||ण||{{IAST|ṇa}}||{{bo-textonly|ཎ}}||स||{{IAST|sa}}||{{bo-textonly|ས}} |-align=center ||त||{{IAST|ta}}||{{bo-textonly|ཏ}}||ह||{{IAST|ha}}||{{bo-textonly|ཧ}} |-align=center ||थ||{{IAST|tha}}||{{bo-textonly|ཐ}}||क्ष||{{IAST|kṣa}}||{{bo-textonly|ཀྵ}} |} देवनागरी वर्णमालायां मूर्धन्यवर्णाः 'ट ठ ड ण ष' ({{Unicode|ṭa}}, {{Unicode|ṭha}}, {{Unicode|ḍa}}, {{Unicode|ṇa}}, {{Unicode|ṣa}}) तिब्बतीलिप्यां तालव्यवर्णैः द्योत्यन्ते 'त थ द ध न श'{{bo-textonly|ཏ ཐ ད ན ཤ}} (ta, tha, da, na, sha)। तालव्यवर्णानां तिब्बतीय-अनुवादस्य प्राचीननियमानुसारं 'च छ ज झ' (ca cha ja jha) {{bo-textonly|ཙ ཚ ཛ ཛྷ}} (tsa tsha dza dzha), वर्णैः परिवर्तते । परन्तु वर्तमानकाले {{bo-textonly|ཅ ཆ ཇ ཇྷ}} (ca cha ja jha) प्रयोगोऽपि दृश्यते । ==यूनिकोड संस्करणम्== यूनिकोड प्रथमसंस्करणेषु लिपिषु तिब्बती लिपिः एका (१९९१), यूनिकोडसूचिः U+1000&ndash;U+104F। यद्यपि १९९३ संवत्सरे सम्स्करणं १.१ परिवर्तितासीत् । तिब्बतीलिपिः पुनर्संयोजनम् १९९६ तमे सम्वत्सरे जुलै मासे अभवत् (यूनिकोड संस्करणम् २.०) । यूनिकोडसूच्यां तिब्बतीलिपिः U+0F00&ndash;U+0FFF मध्ये अस्ति । अत्र वर्णाः, संख्याः एवं उच्चारणचिह्नानि, धार्मिकग्रन्थेषु विद्यमानाः विशेषचिह्नानि च सन्ति । {{Unicode chart Tibetan}} ==लिप्यन्तरीकरणम्== बह्वनुवादकतन्त्राणि तथा तिब्बतीलिप्यन्तीकरणतन्त्राणि वर्तमानकाले उपलभ्यन्ते । तेषु अधिकव्यवहृतम् तन्त्रमस्ति '''वैली लिप्यन्तरीकरणविधिः''' (Wylie transliteration)। ==टिप्पणी== {{Reflist|2}} ==उद्धरणानि== *Asher, R. E. ed. ''The Encyclopedia of Language and Linguistics''. Tarrytown, NY: Pergamon Press, 1994. 10 vol. *Beyer, Stephan V. (1993). ''The Classical Tibetan Language''. Reprinted by Delhi: Sri Satguru. *Chamberlain, Bradford Lynn. 2008. Script Selection for Tibetan-related Languages in Multiscriptal Environments. ''International Journal of the Sociology of Language'' 192:117–132. *Csoma de Kőrös, Alexander. (1983). ''A Grammar of the Tibetan Language''. Reprinted by Delhi: Sri Satguru. *Csoma de Kőrös, Alexander (1980–1982). ''Sanskrit-Tibetan-English Vocabulary''. 2 vols. Reprinted by Delhi: Sri Satguru. *Daniels, Peter T. and William Bright. ''The World’s Writing Systems''. New York: Oxford University Press, 1996. *Das, Sarat Chandra: “The Sacred and Ornamental Characters of Tibet”. ''Journal of the Asiatic Society of Bengal'', vol. 57 (1888), pp.&nbsp;41–48 and 9 plates. *Das, Sarat Chandra. (1996). ''An Introduction to the Grammar of the Tibetan Language''. Reprinted by Delhi: Motilal Banarsidass. *Jacques, Guillaume 2012. [http://www.academia.edu/2322359/A_new_transcription_system_for_Old_and_Classical_Tibetan A new transcription system for Old and Classical Tibetan], Linguistics of the Tibeto-Burman Area, 35.3:89-96. *Jäschke, Heinrich August. (1989). ''Tibetan Grammar''. Corrected by Sunil Gupta. Reprinted by Delhi: Sri Satguru. ==बाह्यजालस्थानानि== * [http://sites.google.com/site/chrisfynn2/home/tibetanscriptfonts/howtowritethetibetanscript Tibetan Calligraphy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130128174741/https://sites.google.com/site/chrisfynn2/home/tibetanscriptfonts/howtowritethetibetanscript |date=2013-01-28 }}—how to write the Tibetan script. * [http://www.archive.org/details/LearningToWriteTibetan Learning to Write Tibetan] by Don-grub{{Clarify|date=May 2012}} ([http://www.archive.org/download/LearningToWriteTibetan/AllPdfLearningToWriteTibetan.pdf PDF] 14 MB / [http://www.archive.org/stream/LearningToWriteTibetan/AllPdfLearningToWriteTibetan.djvu DjVu] 6.11 MB) * [http://www.unicode.org/charts/PDF/U0F00.pdf Unicode area U0F00-U0FFF, Tibetan script (162KB)] * [http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/26a34146-33a6-48ce-001e-f16ce7908a6a/encoding%20model%20of%20the%20tibetan%20script%20in%20the%20ucs.html Encoding Model of the Tibetan Script in the UCS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110005635/http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/26a34146-33a6-48ce-001e-f16ce7908a6a/encoding%20model%20of%20the%20tibetan%20script%20in%20the%20ucs.html |date=2020-11-10 }} *[http://sites.google.com/site/chrisfynn2/tibetanscriptintheucs An index of documents related to the encoding of Tibetan in the Unicode / ISO 10646 standards]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20100217134634/http://sites.google.com/site/chrisfynn2/jomolhari Jomolhari Font]—Unicode compatible. [http://www.thdl.org/tools/fonts/tibfonts.php Download] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011190640/http://www.thdl.org/tools/fonts/tibfonts.php |date=2008-10-11 }} * [http://www.digitaltibetan.org/index.php/Tibetan_Fonts Overview of Tibetan Unicode fonts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201221134631/http://www.digitaltibetan.org/index.php/Tibetan_Fonts |date=2020-12-21 }} * [http://www.tashimannox.com/index.php/tibetan-calligraphy/about-the-artist/scripts-and-conservation Tibetan scripts and conservation] by Tashi Mannox * [http://www.nitartha.org/downloads.html#FontFiles 2 fonts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201182655/http://www.nitartha.org/downloads.html#FontFiles |date=2009-02-01 }}—not Unicode compatible. * [https://web.archive.org/web/20080924183911/http://babel.uoregon.edu/Yamada/fonts/tibetan.html 2 fonts]: 1 Macintosh, not Unicode compatible. * [http://www.tibetan-calligraphy.com/index.php?option=com_content&view=article&id=12&Itemid=3 Origins of Tibetan Calligraphy]: History and guide to Tibetan script. * [http://www.omniglot.com/writing/tibetan.htm Omniglot's Guide to the Tibetan writing system] * [http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/26a34146-33a6-48ce-001e-f16ce7908a6a/home.html Tibetan Scripts, Fonts & Related Issues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110005635/http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/26a34146-33a6-48ce-001e-f16ce7908a6a/home.html |date=2020-11-10 }}—[[THDL]] articles on Unicode font issues; free cross-platform OpenType fonts—Unicode compatible. * [https://web.archive.org/web/20100311084009/http://sites.google.com/site/chrisfynn2/thetibetanwritingsystem Elements of the Tibetan writing system]. * [http://www.kuro5hin.org/story/2004/2/5/01839/12103 Introduction to Tibetan Orthography], at [[Kuro5hin]] * [http://savannah.nongnu.org/projects/free-tibetan/ Free Tibetan Fonts Project] * [http://www.ancientscripts.com/tibetan.html Ancient Scripts: Tibetan] * [http://www.daicing.com/manchu/index.php?page=tibetan-dao-daicing-keyboard Daicing Alphabet of Tibetan Transliteration (DAO) & Daicing Tibetan Keyboard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806235539/http://www.daicing.com/manchu/index.php?page=tibetan-dao-daicing-keyboard |date=2010-08-06 }} {{list of writing systems}} [[वर्गः:लिपयः]] d8tj1xymgytplu8q5b95a4fn8ihohps 0 27816 500900 500020 2026-09-26T05:00:33Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500900 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system |name=सिंहल |type=अबुगिडा |time=क्रैस्तवीय ७००तः –वर्तमानकालः |languages=[[सिंहलभाषा]] |fam1=[[ब्राह्मीलिपिः]] |fam2=[[पल्लवलिपिः|दक्षिणब्राह्मी]] |sisters= [[तमिळ्-ब्राह्मीलिपिः|तमिळ्-ब्राह्मी]] |children= |unicode=[http://www.unicode.org/charts/PDF/U0D80.pdf U+0D80–U+0DFF] |iso15924=Sinh |sample=Sinhala aksharamalawa.png |imagesize=300px }} '''सिंहललिपिः''' ({{lang-si|සිංහල අක්ෂර මාලාව}}, ''सिंहल अक्षर मालाव'') अबुगिडा लेखनपद्धतेः प्रकारविशेषः । मुख्यतः [[श्रीलङ्का|सिंहल]]देशीय जनाः [[सिंहलभाषा|सिंहलभाषया]] लेखनावसरे इमं लिपिम् उपयुज्यन्ते । तथापि इयं लिपिः [[पालिभाषा|पालि]]-[[संस्कृतम्|संस्कृतभाषया]] लेखननिमित्तमपि उपयुक्ताऽसीत्<ref name="World 408">Daniels (1996), p. 408.</ref>। [[ब्राह्मीलिपिः|ब्राह्मीलिपेः]] वंशभूता इयं सिंहलीलिपिः अतीवप्राचीना एका लिपिः(प्रायः २००० वर्षपुरातनी)<ref name="World 408" />। <br /> सिंहललिपेः वर्णमालायाः शुद्धासिंहल (ශුද්ධ සිංහල) मिश्रसिंहल (මිශ්‍ර සිංහල) इति च भेदद्वयं स्तः ।<ref name="Gair1997:15f">Gair and Paolillo 1997: 15f.</ref> ==वर्णाः== [[Image:Sinhala-ka-k-ki-img.png|left|thumb|व्यञ्जनवर्णः ''क'' ක । ''कि'' लेखनार्थं 'क'कारस्य उपरि एका रेखा योज्यते ක: කි. एतदर्थं 'क'कारस्य अन्तस्थ 'अ'कारः {{IPA|/a/}} 'इ'कारेण {{IPA|/i/}} परिवर्तते । स्वररहितः व्यञ्जनवर्णः अपि भवितुमर्हति । एतादृशं शुद्धव्यञ्जनवर्णं लेखनार्थं विशेषहलन्तचिह्नम् (''hal kirīma'') योजितव्यम् : ක් ।]] {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;" |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="12" | {{show |(दक्षिणपार्श्वे [दर्शनम्] इत्यत्र क्लिक् करोतु यदि कोष्टकं केवलम् दृश्यते) | [[Image:sinhala-suddha-consonants.png]] }} |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="12" | ''' वर्णाः''' |- style="background:#aaa; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | colspan="4" | '''अघोषाः''' || | colspan="4" | '''घोषाः''' | | |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | यूनिकोड || [[देवनागरी]] || ऐ पि ए | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | यूनिकोड || [[देवनागरी]] || ऐ पि ए | | style="background:#aaa;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| कण्ठ्य | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ක || 0D9A || क||{{IPA|[ka]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ග || 0D9C || ग ||{{IPA|[ɡa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| कण्ठ्य |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| मूर्धन्य | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ට || 0DA7 || ट ||{{IPA|[ʈa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඩ || 0DA9 || ड ||{{IPA|[ɖa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| मूर्धन्य |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| दन्त्य | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ත || 0DAD || त ||{{IPA|[t̪a]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ද || 0DAF || द ||{{IPA|[d̪a]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| दन्त्य |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| ओष्ठ्य | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ප || 0DB4 || प ||{{IPA|[pa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| බ || 0DB6 || ब ||{{IPA|[ba]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| ओष्ठ्य |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| |- | colspan="12" style="background:#aaa; text-align:center;"| |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="12" | '''इतरवर्णाः''' |- style="background:#aaa; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | colspan="4" | ''' ''' || | colspan="4" | ''' ''' | | |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | यूनिकोड || [[देवनागरी]] || ऐ पि ए | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | यूनिकोड || [[देवनागरी]] || ऐ पि ए | | style="background:#aaa;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| उष्मवर्णाः | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ස || 0DC3 || स ||{{IPA|[sa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| හ || 0DC4 || ह ||{{IPA|[ha]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| उष्मवर्णाः |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| तालव्य | style="background:#ccc; font-size:24px;"| (ච) || (0DA0) || च ||({{IPA|[t͡ʃa]}}) | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ජ || 0DA2 || ज ||{{IPA|[d͡ʒa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| तालव्य |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| अनुनासिकाः | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ම || 0DB8 || म ||{{IPA|[ma]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| න || 0DB1 || न ||{{IPA|[na]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| अनुनासिकाः |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| द्रववर्णाः | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ල || 0DBD ||ल ||{{IPA|[la]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ර || 0DBB || र ||{{IPA|[ra]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| द्रववर्णाः |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| अन्तःस्थ्य | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ව || 0DC0 || व ||{{IPA|[ʋa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ය || 0DBA || य ||{{IPA|[ja]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| अन्तःस्थ्य |- style="text-align:center;" | style="background:#999; text-align:right;"| मूर्धन्य | style="background:#bbb; font-size:24px;"| ණ || style="background:#eee;"| 0DAB || style="background:#eee;"| ण || style="background:#eee;"| {{IPA|[ɳa]}} | style="background:#bbb; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#bbb; font-size:24px;"| ළ || style="background:#eee;"| 0DC5 || style="background:#eee;"| ळ || style="background:#eee;"| {{IPA|[ɭa]}} | style="background:#bbb;"| | style="background:#999; text-align:left;"| मूर्धन्य |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| |- | colspan="12" style="background:#aaa; text-align:center;"| [[माध्यमम्:Sinhala-suddha-consonants.png|कोष्टकमिदं चित्ररूपेण प्रदर्शयतु]] |} {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;" |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="24" | {{show |(दक्षिणपार्श्वे [दर्शनम्] इत्यत्र क्लिक् करोतु यदि कोष्टकं केवलम् दृश्यते) | [[Image:sinhala-suddha-vowels.png]] }} |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="24" | ''' Vowels''' |- style="background:#999; text-align:center;" | | colspan="8" | '''short''' || | | | | colspan="8" | '''long''' || | | |- style="background:#aaa; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | colspan="4" | '''independent''' || | colspan="4" | '''diacritic ''' | | | | colspan="4" | '''independent''' || | colspan="4" | '''diacritic ''' | | |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| අ || 0D85 || a ||{{IPA|[a]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:12px;"| inherent || || a ||{{IPA|[a, ə]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ආ || 0D86 || ā ||{{IPA|[aː]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ා || 0DCF || ā ||{{IPA|[aː]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| එ || 0D91 || e ||{{IPA|[e]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ෙ || 0DD9 || e ||{{IPA|[e]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඒ || 0D92 || ē ||{{IPA|[eː]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ේ || 0DDA || ē ||{{IPA|[eː]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඉ || 0D89 || i ||{{IPA|[i]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ි || 0DD2 || i ||{{IPA|[i]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඊ || 0D8A || ī ||{{IPA|[iː]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ී || 0DD3 || ī ||{{IPA|[iː]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඔ || 0D94 || o ||{{IPA|[o]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ො || 0DDC || o ||{{IPA|[o]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඕ || 0D95 || ō ||{{IPA|[oː]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ෝ || 0DDD || ō ||{{IPA|[oː]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| උ || 0D8B || u ||{{IPA|[u]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ු || 0DD4 || u ||{{IPA|[u]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඌ || 0D8C || ū ||{{IPA|[uː]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ූ || 0DD6 || ū ||{{IPA|[uː]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඇ || 0D87 || æ/ä ||{{IPA|[æ]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ැ || 0DD0 || æ ||{{IPA|[æ]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඈ || 0D88 || {{Unicode|ǣ}} ||{{IPA|[æː]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ෑ || 0DD1 || {{Unicode|ǣ}} ||{{IPA|[æː]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| |- | colspan="24" style="background:#aaa; text-align:center;"| [[माध्यमम्:Sinhala-suddha-vowels.png|कोष्टकमिदं चित्ररूपेण प्रदर्शयतु]] |} {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;" |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="9" | {{show |(दक्षिणपार्श्वे [दर्शनम्] इत्यत्र क्लिक् करोतु यदि कोष्टकं केवलम् दृश्यते) | [[Image:sinhala-suddha-prenasalized-stops.png]] }} |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="9" | '''Prenasalized consonants''' |- style="background:#aaa; text-align:center;" | style="background:#aaa;" colspan="9"| |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | nasal ||obstruent || prenasalized <br /> consonant || Unicode || translit. || IPA || | style="background:#aaa;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| velar | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ඞ | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ග | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ඟ | 0D9F | ''{{Unicode|n̆ga}}'' | {{IPA|[ⁿɡa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| velar |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| retroflex | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ණ | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ඩ | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ඬ | 0DAC || ''{{Unicode|n̆ḍa}}'' ||{{IPA|[ⁿɖa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| retroflex |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| dental | style="background:#ccc; font-size:24px;"|න | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ද | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ඳ | 0DB3 || ''{{Unicode|n̆da}}'' ||{{IPA|[ⁿd̪a]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| dental |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| labial | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ම | style="background:#ccc; font-size:24px;"|බ | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ඹ | 0DB9 || ''{{Unicode|m̆ba}}'' ||{{IPA|[ᵐba]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| labial |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | colspan="7" | | style="background:#aaa;"| |- style="background:#aaa; text-align:center;" | colspan="9"| [[माध्यमम्:Sinhala-suddha-prenasalized-stops.png|कोष्टकमिदं चित्ररूपेण प्रदर्शयतु]] |} {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;" |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="12" | {{show |(दक्षिणपार्श्वे [दर्शनम्] इत्यत्र क्लिक् करोतु यदि कोष्टकं केवलम् दृश्यते) | [[Image:sinhala-misra-consonants.png]] }} |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="12" | '''Extra miśra plosives''' |- style="background:#aaa; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | colspan="4" | '''voiceless''' || | colspan="4" | '''voiced''' | | |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | Unicode || translit. || IPA | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | Unicode || translit. || IPA | | style="background:#aaa;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| velar | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඛ || 0D9B || kha ||{{IPA|[ka]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඝ || 0D9D || gha ||{{IPA|[ɡa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| velar |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| retroflex | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඨ || 0DA8 || {{Unicode|ṭha}} ||{{IPA|[ʈa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඪ || 0DAA || {{Unicode|ḍha}} ||{{IPA|[ɖa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| retroflex |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| dental | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ථ || 0DAE || tha ||{{IPA|[t̪a]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ධ || 0DB0 || dha ||{{IPA|[d̪a]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| dental |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| labial | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඵ || 0DB5 || pha ||{{IPA|[pa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| භ || 0DB7 || bha ||{{IPA|[ba]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| labial |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| |- | colspan="12" style="background:#aaa; text-align:center;"| |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="12" | '''Other additional miśra graphemes''' |- style="background:#aaa; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | colspan="4" | ''' ''' || | colspan="4" | ''' ''' | | |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | Unicode || translit.|| IPA | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | Unicode || translit.|| IPA | | style="background:#aaa;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| sibilants | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ශ || 0DC1 || śa ||{{IPA|[sa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ෂ || 0DC2 || {{Unicode|ṣa}} ||{{IPA|[sa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| sibilants |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| aspirate affricates | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඡ || 0DA1 || cha ||{{IPA|[t͡ʃa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඣ || 0DA3 || jha ||{{IPA|[d͡ʒa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| aspirate affricates |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| nasals | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඤ || 0DA4 || ña ||{{IPA|[ɲa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඥ || 0DA5 || gna ||{{IPA|[ɡna]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| nasals |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| other | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඞ || 0D9E || {{Unicode|ṅa}} ||{{IPA|[ŋa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ෆ || 0DC6 || fa ||{{IPA|[fa, ɸa, pa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| other |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| other | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ඦ || 0DA6 || {{Unicode|n̆ja}}<ref>This letter is not used anywhere, neither in modern nor ancient Sinhala. Its usefulness is unclear, but it forms part of the standard alphabet <http://unicode.org/reports/tr2.html>.</ref> ||{{IPA|[nd͡ʒa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| fප || n/a || fa ||{{IPA|[fa, ɸa, pa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| other |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| |- | colspan="12" style="background:#aaa; text-align:center;"| [[माध्यमम्:Sinhala-misra-consonants.png|कोष्टकमिदं चित्ररूपेण प्रदर्शयतु]] |} {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;" |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="24" | {{show |(दक्षिणपार्श्वे [दर्शनम्] इत्यत्र क्लिक् करोतु यदि कोष्टकं केवलम् दृश्यते) | [[Image:sinhala-misra-vowels.png]] }} |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="24" | ''' Vocalic diacritics''' |- style="background:#aaa; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | colspan="4" | '''independent''' || | colspan="4" | '''diacritic ''' | | | | colspan="4" | '''independent''' || || '''diacritic ''' | | | | | |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| [[diphthong]]s | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඓ || 0D93 || ai ||{{IPA|[ai]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:12px;"| ෛ || 0DDB || ai ||{{IPA|[ai]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඖ || 0D96 || au ||{{IPA|[au]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ෞ || 0DDE || au ||{{IPA|[au]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| diphthongs |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| [[Syllabic consonant|syllabic r]] | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඍ || 0D8D || {{Unicode|ṛ}} ||{{IPA|[ur]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ෘ || 0DD8 || {{Unicode|ṛ}} ||{{IPA|[ru, ur]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඎ || 0D8E || {{Unicode|ṝ}} ||{{IPA|[ruː]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ෲ || 0DF2 || {{Unicode|ṝ}} ||{{IPA|[ruː, uːr]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| syllabic r |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| [[Syllabic consonant|syllabic l]] | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඏ || 0D8F || {{Unicode|ḷ}} ||{{IPA|[li]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ෟ || 0DDF || {{Unicode|ḷ}} ||{{IPA|[li]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඐ || 0D90 || {{Unicode|ḹ}} ||{{IPA|[liː]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ෳ || 0DF3 || {{Unicode|ḹ}} ||{{IPA|[liː]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| syllabic l |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| |- | colspan="24" style="background:#aaa; text-align:center;"| [[माध्यमम्:Sinhala-suddha-vowels.png|कोष्टकमिदं चित्ररूपेण प्रदर्शयतु]] |} {{Unicode chart Sinhala}} <!----The alphabet is written from left to right. The Sinhalese script is an [[abugida]], as each [[consonant]] has an [[inherent vowel]] ({{IPA|/a/}}), which can be changed with the different vowel signs (see image on left). Most of the Sinhalese letters are [[curlicue]]s; straight lines are almost completely absent from the alphabet. This is because Sinhala used to be written on [[Palm leaf manuscript|dried palm leaves]], which would split along the veins on writing straight lines. This was undesirable, and therefore, the round shapes were preferred. The core set of letters forms the '''''{{IAST|śuddha siṃhala}}''''' alphabet (pure Sinhalese, ශුද්ධ සිංහල{{ref|suddhasimhala|img}}), which is a subset of the '''''{{IAST|miśra siṃhala}}''''' alphabet (mixed Sinhalese, මිශ්‍ර සිංහල{{ref|misrasimhala|img}}). This "pure" alphabet contains all the graphemes necessary to write {{unicode|Eḷu}} (classical Sinhalese) as described in the classical grammar {{Unicode|Sidatsan̆garā}} (1300 AD).<ref name="Gair1997">Gair and Paolillo 1997.</ref> This is the reason why this set is also called '''''{{unicode|Eḷu hōdiya}}''''' ({{unicode|"Eḷu alphabet"}} එළු හෝඩිය{{ref|eluhodiya|img}}). The definition of the two sets is thus a historic one. Out of pure coincidence, the phoneme inventory of present-day colloquial Sinhala is such that yet again the ''śuddha'' alphabet suffices as a good representation of the sounds.<ref name="Gair1997" /> All native [[phoneme]]s of the Sinhala spoken today can be represented in ''{{IAST|śuddha}}'', while in order to render special Sanskrit and Pali sounds, one can fall back on ''{{IAST|miśra siṃhala}}''. This is most notably necessary for the [[grapheme]]s for the [[Middle Indic]] phonemes that the [[Sinhalese language]] lost during its history, such as [[Aspirated consonant|aspirate]]s.<ref name="Gair1997" /> Sinhalese had special symbols to represent numerals, which were in use until the beginning of the [19th] century. This system is now superseded by Arabic numerals.<ref>{{cite web|url=http://www.sundayobserver.lk/2004/09/19/fea29.html |title=Online edition of Sunday Observer - Business |publisher=[http://www.sundayobserver.lk Sunday Observer] |date= |accessdate=21 September 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://unicode.org/mail-arch/unicode-ml/y2006-m12/0127.html |title=Unicode Mail List Archive: Re: Sinhala numerals |publisher=[http://unicode.org Unicode Consortium] |date= |accessdate=21 September 2008}}</ref> Neither the [[Sinhalese numerals]] nor U+0DF4 ෴ Sinhalese punctuation [[kunddaliya]] is in general use today. The kunddaliya was formerly used as a full stop; it is included for scholarly use. The Sinhalese numerals are not presently encoded.<ref>{{cite web|url=http://www.sinhala-online.com/sinhala-digits-number-page.html |title=Old Sinhala Numbers and Digits |publisher=[http://www.sinhala-online.com Sinhala Online] |author=Roland Russwurm |accessdate=23 September 2008}}</ref> ==इतिहासः प्रयोगश्च== The Sinhalese script originated from the [[Brāhmī script|Brahmi script]], thought to have been brought from Northern India, around the 3rd century B.C.,<ref name="World 408" /><ref>Daniels (1996), p. 380.</ref> however there are recent findings on [[pottery]] from Anuradhapura, dating from the 6th century BCE,<ref>{{cite web|url=http://www.lankalibrary.com/geo/dera1.html |title=Su Deraniyagala, Pre- And Protohistoric Settlement In Sri Lanka |publisher=Lankalibrary.com |date=1996-09-14 |accessdate=2012-03-18}}</ref> with lithic inscriptions dating from the 2nd century BC.<ref name=Geiger2>Geiger (1995) p. 2</ref> Thereafter it underwent a largely separate process of development, than the mainland scripts. It was also influenced by south Indian scripts, at various stages of its development, particularly the Pallava script (early Grantha script).<ref>Daniels (1996), p. 379.</ref> By the 9th century CE, [[literature]] written in Sinhalese script had emerged and the script began to be used in other contexts. For instance, the [[Pali Canon|Buddhist literature]] of the [[Theravada]]-[[Buddhism|Buddhists]] of Sri Lanka, written in [[Pali]], used the Sinhalese alphabet. Today, the alphabet is used by approximately [[Demographics of Sri Lanka|16,000,000 people]] to write the Sinhalese language in very diverse contexts, such as [[List of newspapers in Sri Lanka|newspaper]]s, [[List of television networks in Sri Lanka|TV commercial]]s, [[Government of Sri Lanka|government]] announcements, [[graffiti]], and [[Education in Sri Lanka|schoolbook]]s. [[Sinhalese language|Sinhala]] is the main language written in this script, but rare instances of [[Sri Lankan Creole Malay language|Sri Lanka Malay]] are recorded. [[Image:Sinhala-language-area.png|frame|right|265px|Areas of use of the Sinhalese alphabet. Sinhala is more prominent in the Southern and Western regions, while the [[Tamil language]] and [[Tamil alphabet|alphabet]] are used more often in the north and east of the island.]] ==शुद्धासिंहली (Śuddha siṃhala)== The ''śuddha'' graphemes are the mainstay of the Sinhalese alphabet and are used on an everyday-basis. Every sequence of sounds of the Sinhalese language of today can be represented by these graphemes. Additionally, the ''śuddha'' set comprises graphemes for [[retroflex]] {{unicode|⟨ḷ⟩}} and {{unicode|⟨ṇ⟩}}, which are no longer phonemic in modern Sinhala. These two letters were needed for the representation of {{Unicode|Eḷu}}, but are now obsolete from a purely phonemic view. However, words which [[language history|historically]] contain these two phonemes are still often written with the graphemes representing the retroflex sounds. ===व्यञ्जनवर्णाः=== The ''śuddha'' alphabet comprises 8 [[plosive]]s, 2 [[fricative]]s, 2 [[affricate]]s, 2 [[nasal stop|nasal]]s, 2 [[liquid consonant|liquids]] and 2 [[semivowel|glide]]s. Additionally, there are the two graphemes for the retroflex sounds {{IPA|/ɭ/}} and {{IPA|/ɳ/}}, which are not phonemic in modern Sinhala, but which still form part of the set. These are shaded in the table. The voiceless affricate (ච {{IPA|[t͡ʃa]}}) is not included in the ''śuddha'' set by purists since it does not occur in the main text of the {{unicode|Sidatsan̆garā}}. The {{Unicode|Sidatsan̆garā}} does use it in examples though, so this sound did exist in {{Unicode|Eḷu}}. In any case, it is needed for the representation of modern Sinhala.<ref name="Gair1997" /> The basic shapes of these consonants carry an inherent {{IPA|/a/}} unless this is replaced by another vowel or removed by the ''hal kirīma''. ===Vowels=== [[Image:Sinhala u diacritics (wip ku kuu).svg|thumb|right|The vocalic diacritics for ''u'' and ''ū'' vary according to the consonant to which they are attached.]] Vowels come in two shapes: independent and diacritic. The independent shape is used when a vowel does not follow a consonant, e.g. at the beginning of a word. The diacritic shape is used when a vowel follows a consonant. Depending on the vowel, the diacritic can attach at several places. The diacritic for <nowiki><i></nowiki> attaches above the consonant, the diacritic for <nowiki><u></nowiki> attaches below, the diacritic for <ā> follows, while the diacritic for <e> precedes. <o> finally is marked by the combination of preceding <e> and following <ā>. While <a,e,i,o> are regular, the diacritic for <nowiki><u></nowiki> takes a different shape according to the consonant it attaches to. The most common one is represented on the image on the right for the consonant ප (p). The k-shape is used for some consonants ending at the lower right corner (ක (k),ග (g), ත(t), but not න(n) or හ(h)). Combinations of ර(r) or ළ({{Unicode|ḷ}}) with <nowiki><u></nowiki> have idiosyncratic shapes.<ref name="JM11">Jayawardena-Moser (2004) p. 11</ref> ===Prenasalized consonants=== The [[prenasalized consonant]]s resemble their plain counterparts. {{unicode|⟨m̆b⟩}} is made up by the left half of ⟨m⟩ and the right half of ⟨b⟩, while the other three are just like the grapheme for the plosive with a little stroke attached to their left.<ref name = "Fairbanks126">Fairbanks et al. (1968), p. 126</ref> Vowel diacritics attach in the same way as they would to the corresponding plain plosive. ===Non-vocalic diacritics=== [[Image:Sinhala-hal-kiriima.svg|thumb|130px|right|The two shapes of the ''hal kirīma'' for p (left) and b (right).]] The [[anusvara]] (often called ''binduva'' 'zero' ) is represented by one small circle ං (Unicode 0D82),<ref name="Karunatillakexxxii">Karunatillake (2004), p. xxxii</ref> and the [[visarga]] (technically part of the ''miśra'' alphabet) by two ඃ (Unicode 0D83). The inherent vowel can be removed by a special diacritic, the ''hal kirīma'' (්), which varies in shape according to the consonant it attaches to. Both are represented in the image on the right side. The first one is the most common one, while the second one is used for letters ending at the top left corner. ==''Miśra'' set== The ''miśra'' alphabet is a [[superset]] of ''śuddha''. It adds letters for [[aspirated consonant|aspirates]], [[retroflex]]es and [[sibilant]]s, which are not phonemic in today's Sinhala, but which are necessary to represent non-native words, like [[loanword]]s from [[Tatsama|Sanskrit]], Pali or [[Sinhalese words of English Origin|English]]. The use of the extra letters is mainly a question of prestige. From a purely phonemic point of view, there is no benefit in using them, and they can be replaced by a (sequence of) ''śuddha'' letters as follows: For the ''miśra'' aspirates, the replacement is the [[Tenuis consonant|plain]] ''śuddha'' counterpart, for the ''miśra'' [[retroflex]] [[liquid consonant|liquids]] the corresponding ''śuddha'' [[coronal consonant|coronal]] liquid,<ref name="Karunatillakexxxi">Karunatillake (2004), p. xxxi</ref> for the [[sibilant]]s, <nowiki><s></nowiki>.<ref>Daniels (1996), p. 410.</ref> ඤ (ñ) and ඥ (gn) cannot be represented by ''śuddha'' graphemes but are found only in fewer than 10 words each. ෆ fa can be represented by ප pa with a Latin <f> inscribed in the cup. There are six additional vocalic diacritics in the ''miśra'' alphabet. The two [[diphthong]]s are quite common, while the "syllabic" {{unicode|ṛ}} is much rarer, and the "syllabic" {{unicode|ḷ}} is all but obsolete. The latter are almost exclusively found in loanwords from Sanskrit.<ref name="Matzel8">Matzel (1983), p. 8</ref> The ''miśra'' {{unicode|⟨ṛ⟩}} can be also be written with ''śuddha'' ⟨r⟩+⟨u⟩ or ⟨u⟩+⟨r⟩, which corresponds to the actual [[pronunciation]]. The ''miśra'' syllabic {{unicode|⟨ḷ⟩}} is obsolete, but can be rendered by ''śuddha'' ⟨l⟩+⟨i⟩.<ref name="Matzel14">Matzel (1983), p. 14</ref> Miśra ⟨au⟩ is rendered as ''śuddha'' ⟨awu⟩, ''miśra'' ⟨ai⟩ as ''śuddha'' ⟨ayi⟩. ==वर्णानां नामानि== The letters of the English alphabet have more or less arbitrary names, e.g. ''em'' for the letter <m> or ''bee'' for the letter <nowiki><b></nowiki>. The Sinhala ''śuddha'' graphemes are named in a uniform way adding ''-yanna'' to the sound produced by the letter, including vocalic diacritics.<ref name="Karunatillakexxxii"/><ref name="Fairbanks366">Fairbanks et al. (1968), p. 366</ref> The name for the letter අ is thus ''ayanna'', for the letter ආ ''āyanna'', for the letter ක ''kayanna'', for the letter කා ''kāyanna'', for the letter කෙ ''keyanna'' and so forth. For letters with ''hal kirīma'', an [[Epenthesis|epenthetic]] ''a'' is added for easier pronunciation: the name for the letter ක් is ''akyanna''. Another naming convention is to use ''al-'' before a letter with suppressed vowel, thus ''alkayanna''. Since the extra ''miśra'' letters are phonetically not distinguishable from the ''śuddha'' letters, proceeding in the same way would lead to confusion. Names of ''miśra'' letters are normally made up of the names of two ''śuddha'' letters pronounced as one word. The first one indicates the sound, the second one the shape. For example, the aspirated ඛ (kh) is called ''bayanu kayanna''. ''kayanna'' indicates the sound, while ''bayanu'' indicates the shape: ඛ (kh) is similar in shape to බ (b) (''bayunu = like bayanna''). Another method is to qualify the ''miśra'' aspirates by ''mahāprāna'' (ඛ: ''mahāprāna kayanna'') and the ''miśra'' retroflexes by ''mūrdhaja'' (ළ: ''mūrdhaja layanna''). ==संयुक्तवर्णाः== [[Image:sinhala-shri.png|thumb|left|Śrī]] Certain combinations of graphemes trigger special [[Typographic ligature|ligatures]]. Special signs exist for an ර (r) following a consonant (inverted arch underneath), a ර (r) preceding a consonant (loop above) and a ය (y) following a consonant (half a ය on the right). <ref name="Karunatillakexxxi" /> <ref name="Fairbanks109">Fairbanks et al. (1968), p. 109</ref> <ref name="JM12">Jayawardena-Moser (2004), p. 12</ref> Furthermore, very frequent combinations are often written in one stroke, like ''ddh'', ''kv'' or ''kś''. If this is the case, the first consonant is not marked with a ''hal kirīma''. <ref name="Karunatillakexxxi" /> <ref name="Matzel8" /> <ref name="JM12" /> Deleted image removed: [[Image:Chesrilanka-ligature.jpg|thumb|right|265px|Ligatures of ද(d)+ය(y) (blue on yellow) and ක(k)+ෂ ි (ṣi) (red on white)]] The image on the left shows the [[glyph]] for ''[[shri|śrī]]'', which is composed of the letter ''ś'' with the vowel ''ī'' marked above and a ligature indicating the ''r'' below. The image on the right shows ligatures of ද(d)+ය(y) and ක(k)+ෂි (ṣi) on the Political science course advertisement. Most other conjunct consonants are made with an explicit virama, called ''al-lakuna'', as shown in the following table, some of which may vary between fonts. ==इतरलिपिभिः सह तोलनम्== Sinhala is one of the [[Brahmic family|Brahmic scripts]], and thus shares many similarities with other members of the family, such as the [[Kannada]], [[Malayalam]], [[Telugu language|Telugu]], [[Tamil script]] and [[Devanāgarī]]. As a general example, {{IPA|/a/}} is the inherent vowel in all these scripts.<ref name="World 408" /> Other similarities include the diacritic for <ai>, which resembles a doubled <e> in all scripts (Sinhala e:ෙ, ai:ෛ; Malayalam െ, ൈ; Tamil e:ெ, ai:ை, Devanāgarī pe:पे, pai:पै). The combination of the diacritics for <e> and <ā> yields <o> in all these scripts: *Sinhala e: ෙ, Sinhala ā: ා, Sinhala o: ො *Malayalam e:െ, Malayalam ā: ാ, Malayalam o: ൊ *Tamil e:ெ, Tamil ā: ா, Tamil o: ொ *Devanāgarī e: `, Devanāgarī ā: ा, Devanāgarī o: ो The diacritic for <au> is composed of preceding <e> and following <ḷ> in Sinhala (ෞ) Malayalam (ൌ) and Tamil (ௌ). ==सिंहली लिप्यन्तरीकरणम्== Sinhala [[transliteration]] (Sinhala: ''roma akurin liweema'', literally "Roman letter writing) can be done in analogy to [[Devanagari transliteration|Devanāgarī transliteration]]. A problem is the transliteration of /ඇ/, not found in Devanāgarī. This is <ä> in the [[German language|German]] tradition of [[Wilhelm Geiger]], and <æ> in the Anglophone tradition (e.g. [[James Gair]]). Layman's transliterations in Sri Lanka normally follow neither of these. Vowels are transliterated according to English spelling equivalences, which can yield a variety of spellings for a number of phonemes. {{IPA|/iː/}} for instance can be <ee>, <e>, <ea>, <nowiki><i></nowiki>, etc. A transliteration pattern peculiar to Sinhala, and facilitated by the absence of phonemic aspirates, is the use of <nowiki><th></nowiki> for the [[voiceless dental plosive]], and the use of <t> for the [[voiceless retroflex plosive]]. This is presumably because the retroflex plosive {{IPA|/ʈ/}} is perceived the same as the English [[voiceless alveolar plosive|alveolar plosive]] {{IPA|/t/}}, and the Sinhala dental plosive {{IPA|/t̪/}} is equated with the English [[voiceless dental fricative]] {{IPA|/θ/}}.<ref name="Matzel16">Matzel (1983), p. 16</ref> Dental and retroflex voiced plosives are always rendered as <d>, though, presumably because <dh> is not found as a representation of {{IPAslink|ð}} in English orthography. ==यूनिकोडसंस्करणम्== Sinhalese script was added to the [[Unicode]] Standard in September 1999 with the release of version 3.0. The Unicode block for Sinhala is U+0D80&ndash;U+0DFF. Grey areas indicate non-assigned code points. This character allocation has been adopted in Sri Lanka as the [[Technical standard|Standard]] SLS1134. ==संङ्गगणकोपयोगः== [[Image:Sinhala-script-scim-screenshot.png|thumb|right|Input of Sinhala characters into a terminal and [[Firefox]] on the [[xubuntu]] desktop using [[scim]]]] Generally speaking, Sinhala support is less developed than support for Devanāgarī for instance. A recurring problem is the rendering of diacritics which precede the consonant and diacritic signs which come in different shapes, like the one for <nowiki><u></nowiki>. Sinhala does not come built in with [[Windows XP]], unlike [[Tamil language|Tamil]] and [[Hindi]]. However, all versions of [[Windows Vista]] come with Sinhala support by default, and do not require external [[font]]s to be installed to read Sinhalese script. For [[Mac OS X]], Sinhala font and keyboard support can be found at [http://web.nickshanks.com/typography/ ''web.nickshanks.com/typography/''] and at [http://www.xenotypetech.com/osxSinhala.html ''www.xenotypetech.com/osxSinhala.html'']. For [[Linux]], the [[scim]] input method selector allows to use Sinhalese script in applications like [[Computer terminal|terminals]] or [[web browser]]s. * [[History of Sinhala software]] * [[Singlish Typewriter]]----> ===अन्तर्जालस्रोताः=== * [[w:si:Wikipedia:Sinhala font|Sinhala guide of the Sinhalese Wikipedia (in English)]] * [http://www.kaputa.com/uniwriter Online Sinhala Unicode Writer] * [http://groups.google.com/group/Sinhala-Unicode Sinhala Unicode Support Group] * [http://www.ucsc.cmb.ac.lk/ltrl/services/keyboard/ Online Unicode Converter] ==टिप्पणी== {{Reflist|30em}} ==उद्धरणानि== *{{cite book |last=Daniels |first=Peter T. |authorlink=Peter T. Daniels |title=The World's Writing Systems |url=https://archive.org/details/worldswritingsys0000unse_v1k3 |publisher=Oxford University Press |year=1996 |location=Oxford, UK |chapter= Sinhala alphabet |doi= |id= |isbn=0-19-507993-0}} *{{cite book |last=Fairbanks |first=G. W. |coauthors= J. W. Gair, M. W. S. D. Silva |title=Colloquial Sinhalese (Sinhala) |publisher=South Asia Programm, Cornell University |year=1968 |location=Ithaca, NY |id= |isbn=}} *{{cite book |last=Gair |first=J. W. |coauthors= John C. Paolillo |title=Sinhala |publisher=South Asia Programm, Cornell University |year=1997 |location=München, Newcastle |isbn=}} *{{cite book |last=Geiger |first=Wilhelm |title=A Grammar of the Sinhalese Language |publisher=AES Reprint |year=1995 |location=New Delhi |isbn=}} *{{cite book |last=Jayawardena-Moser |first=Premalatha |title=Grundwortschatz Singhalesisch - Deutsch |publisher=Harassowitz |year=2004 |location=Wiesbaden | edition = 3 |isbn=}} *{{cite book |last=Karunatillake |first=W. S. |title=An Introduction to Spoken Sinhala |publisher= |year=1992 |location=Colombo | edition = [several new editions] |isbn=}} *{{cite book |last=Matzel |first=Klaus |title=Einführung in die singhalesische Sprache |publisher=Harrassowitz |year=1983 |location=Wiesbaden |isbn=}} ==बाह्यसम्पर्कानि== {{Commons category|सिंहलीलिपिः}} *[http://www.unicode.org/charts/PDF/U0D80.pdf Sinhala Unicode Character Code Chart] *[http://www.ceylon-online.com/sinhala_sign_page.html Complete table of consonant-diacritic-combinations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090806024953/http://www.ceylon-online.com/sinhala_sign_page.html |date=2009-08-06 }} *[http://www.sinhala-online.com/sinhala-sign-page.html?unicode=yes&languages=English Complete table of consonant-diacritic-combinations as text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313045421/http://sinhala-online.com/sinhala-sign-page.html?languages=english&unicode=yes |date=2016-03-13 }} *[http://www.omniglot.com/writing/sinhala.htm Sinhala page at Omniglot] *[https://web.archive.org/web/20160313053356/http://fsi-language-courses.org/courses/sinhala/basic/module%201/fsi%20-%20sinhala%20basic%20course%20-%20module%201%20-%20student%20text.pdf ''Sinhala basic course'', module 1, "Beginning signs and letters"] (Bonny Graham MacDougall and Kamini de Abrew, [[Foreign service institute]]) <!-- *[http://www.downloads.sinhalaya.com/Pages/SinhalaFont.htm List of free fonts for the Sinhalese script] link now 404 not found as of 09/Nov/08 --> *[https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/subasa-tamil-to-sinhala/ Transliteration Add-on for Firefox (Tamil script to Sinhalese script)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013022115/https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/subasa-tamil-to-sinhala/ |date=2017-10-13 }} *[http://asiantribune.com/news/2009/11/30/sinhala-accepted-one-world%E2%80%99s-most-creative-alphabets Sinhala Accepted As One Of The World’s Most Creative Alphabets] {{list of writing systems}} [[वर्गः:लिपयः]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] 0ad4kndio7zpa8ltitap9hj87b1a12b 0 31433 500839 499948 2026-09-26T00:50:29Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500839 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | italic title = <!--(see above)--> | name = कुरआन् اَلْقُرآن | image = | image_size = | alt = | caption = विकच कुरआन् | Religion = [[इस्लाम]] | Period = 609–632 | author = [[अल्लाह]]ात् अवतीर्णः अभवत्। | audio_read_by = | title_orig = | orig_lang_code = | title_working = | translator = | illustrator = | cover_artist = | country = | language = [[अरबी]] | series = | release_number = | subject = जीवनविधानस्य शास्त्रः | genre = | set_in = | publisher = | publisher2 = | pub_date = | english_pub_date = | published = | media_type = | pages = | awards = | isbn = | isbn_note = | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = | followed_by = | native_wikisource = | wikisource = | notes = | exclude_cover = | website = }} {{इस्लाम्}} '''कुरआन् शरीफ्''' ([[अरबीभाषा|अरबी]]: القرآن आल्-क़ुर'आन्) [[इस्लाममतम्|मुस्लिमजनानां]] पवित्रः कश्चन ग्रन्थः । [[इस्लाममतम्|इस्लाम्-मतानुसारं]] भगवतः वाणीरूपेण ग्रन्थोऽयं [[मुहम्मद्]] नवी (प्रवक्ता) द्वारा खण्डशः भूलोके अवतीर्णः । समग्रकुरआन्-ग्रन्थे ११४ सूराः(अध्यायाः) सन्ति । तथा ''आयात्'' (पङ्क्ति)संख्या ६,२३६ । कुरआन्-ग्रन्थस्य मूलभाषा [[अरबीभाषा|अरबी]] । इस्लामीय-भाष्यकारस्य मतानुसारं कुरआन्-ग्रन्थः अपरिवर्तनीयः । अस्मिन् विषये आयाते (पङ्क्तौ) उक्तमस्ति - {{cquote|अहं स्वयम् उपदेशग्रन्थरूपेण अवतीर्णवान् अस्मि, तथा च अस्य संरक्षकोऽपि अहमेव अस्मि ।<ref>{{Cite web |title=Qur'ān, Chapter 15, Verse 9 |url=http://www.usc.edu/dept/MSA/quran/015.qmt.html#015.009 |accessdate=2014-03-26 |archive-date=2007-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070402072548/http://www.usc.edu/dept/MSA/quran/015.qmt.html#015.009 |deadurl=yes }}</ref>}} == उत्पत्तिः == [[File:Opened Qur'an.jpg|thumb|कुरआन्, मुस्लिमजनानां पवित्रशास्त्रः]] [[अरबीभाषा|अरबी]] व्याकरणे ''कुरआन्'' शब्दोयं 'मास्दार्' (क्रियावाचक-विशेष्य)रूपेण व्यवह्रियते । अयं शब्दः قرأ 'क्करा'आ' इत्यस्मात् क्रियापदात् निष्पन्नः, यस्य अर्थः 'पठनम्', वा 'आवृत्तिकरणं' । इदमेव क्रियापदं कुरआन् पदस्य मूलत्वेन परिगण्यते<ref>BYU Studies, vol. 40, number 4, 2001. Page 52</ref> । ’कुरआन्’शब्दस्य उच्चारणस्य "मास्दार्" (الوزن) ([[रागः]]) भवति غفران "गुफ्रान्"। एतया शैल्या उच्चारितश्चेत् अर्थः भवति अधिकः भावः, अध्यवसायः, कर्मसम्पादने एकाग्रता वा । एतस्मात् अवगम्यते कुरआन् इत्यस्य अर्थः केवलं पठनम्, आवृत्तिकरणं वा न वरञ्च एकाग्रचित्तेन पठनम् इति । कुरआन्-ग्रन्थेऽपि शब्दोऽयम् अस्मिन्नेव अर्थे प्रयुक्तः अस्ति । कुरआन्-ग्रन्थस्य ’''सूरा-आल्-कियामह्’'' इत्येतस्यां ७५ तमसूरायाम् (अध्याये), १८ तमे आयाते (पङ्क्तौ) कुरआन् शब्दस्य उल्लेखः अस्ति - {{cquote|इतःपरम्, अहं यदा तं (कुरआन्) पाठं पठामि , तदा भवान् तस्य पाठस्य (कुर्'आ'नाह्) अनुसरणं करोतु<ref name="माआरिफुल् कुरआन्">माआरिफुल् कुरान् </ref>}} ==संज्ञा == मुस्लिम्-मतानुसारं [[मुहम्मद्]]([[इस्लाममतम्|मुस्लिमजनानां]] प्रवक्ता ([[अल्लाह्]]स्यदूतः)वाणीं साक्षात् [[अरबीभाषा|अरबीभाषया]] प्राप्तवान् आसीत् । ग्रन्थोऽयं ''मु'जिया'' (अलौकिकः) तथा मानवजातेः पथप्रदर्शकः । [[इस्लाममतम्|मुस्लिमजनानां]] विश्वासः विद्यते यत् कुरआन्-ग्रन्थे मानवानां सर्वविधानां समस्यानां समाधानमस्ति । एवञ्च अयं ग्रन्थः पूर्णाङ्गजीवनविधानं<ref>{{Cite web |title=आल्-इहकाम्, आल्-आमिदि |url=http://islamport.com/w/usl/Web/970/1.htm |accessdate=2014-03-26 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528183720/http://islamport.com/w/usl/Web/970/1.htm |deadurl=yes }}</ref> बोधयति । == विभिन्नविषयक-आयाताः (पङ्क्तयः) == {{div col|3}} * आदेशात्मकाः आयाताः= १००० * निषेधात्मकाः आयाताः= १००० * भीत्यात्मकाः आयाताः= १००० * प्रतिज्ञात्मकाः आयाताः= १००० * दृष्टान्तात्मकाः आयाताः=१००० * इतिहासात्मकाः आयाताः= १००० * प्रशंसात्मकाः आयाताः= २५० * पूर्णतात्मकाः आयाताः=१०० * उद्देश्यात्मकाः आयाताः=२५० * इतराः = ६६ * आहत्य = ६२३६<ref>चन्द्रः तथा कुरान्, जाकिर् नायेक्, मल्लिक् ब्रादर्स्</ref> {{div col end}} == विभिन्नाध्यायानां पङ्क्तीनां च प्रसिद्धिः == * [[सूरा अर रहमान्]] = कुरआन्-शास्त्रस्य मुकुटः * [[सूरा अल बाकारा]] = कुरआन्-शास्त्रस्य सिंहासनम् * [[सूरा इयासिन्]]= कुरआन्-शास्त्रस्य मनः * [[सूरा अल-इखलास]]= कुरआन्-शास्त्रस्य एकतृतीयांश * [[सूरा अल-फतिहा]]= कुरआन्-शास्त्रस्य जननी * [[अयातुल कुरसी]] = कुरआन्-शास्त्रस्य मित्रम् <ref>चन्द्रः तथा कुरआन्, जाकिर् नायेक्, मल्लिक् ब्रादर्स्</ref> == टिप्पणी == {{reflist|2}} === अनुवादाः === * [http://quranacademy.org/quran Quran Word by Word] // QuranAcademy.org * [http://al-quran.info Al-Quran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} प्रकल्पस्य Zohurul Hoque तथा Muhiuddin Khan द्वारा आनुवादः । * [http://www.islamibayanaat.com/EnglishMarefulQuran.htm कुरान्-ग्रन्थस्य आङ्ग्लभाषया अनुवादः एवं व्याख्या, मारिफुल् कुरान्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070329034450/http://www.islamibayanaat.com/EnglishMarefulQuran.htm |date=2007-03-29 }}, मुफति ताकी उस्मानी महोदयेन लिखितः । * [https://web.archive.org/web/20081226071944/http://www.globalquran.com/ Global Quran] - त्रिंशत् भाषासु कुरान् अनुवादः । * [http://www.sacred-texts.com/isl/index.htm#quran कुरान्] - इन्टार्नेट् स्याक्रेड् टेक्स्ट् आर्कैव् * [http://www.islamawakened.com/Quran/ पुनर्जागरिकं इस्लाम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100601065013/http://www.islamawakened.com/Quran/ |date=2010-06-01 }} * [http://www.free-minds.org/quran/ The Message - Free Minds / Progressive Muslims] - a literal translation of the Qur'an. * [http://www.islamusa.org/OnlineTrans/index.html Online translation of the Qur'ān] — translated by a team of Muslim scholars including the first woman to translate the Qur'ān into English. * [http://banglatafheem.com/ ताफहीनमुल् कुरान् अन्तर्जाले] * अ[http://tanzil.net/#1:2 न्तर्जालानुवादः] === तथ्यानुसन्धानम् === * [https://web.archive.org/web/20081226071944/http://www.globalquran.com/ GlobalQuran.com] Search quran in over 30 different languages at one time * [http://www.masjidtucson.org/quran/search/index.html Search the Qur'ān] * [http://www.hti.umich.edu/k/koran/ Qur'ān] Search or browse the English Shakir translation * [http://www.answering-christianity.com/quran_search.htm Qur'ān Search] === मातृकाः === * [http://www.usna.edu/Users/humss/bwheeler/quran/quran_index.html Qur'ān Manuscripts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070629092913/http://www.usna.edu/Users/humss/bwheeler/quran/quran_index.html |date=2007-06-29 }} * [http://www.islamicpoint.net/urdu/ Qur'ān Manuscripts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070619053337/http://www.islamicpoint.net/urdu/ |date=2007-06-19 }} === श्रव्य-दृश्यपरिकराः === * [http://www.QuranAcademy.com Quran Academy: Audio/Video commentary/translation of the Qur'ān] * [http://www.submissionradio.org English audio recitation/translation of the Qur'ān] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090625195125/http://www.submissionradio.org/ |date=2009-06-25 }} * [http://www.irfan-ul-quran.com Irfan-ul-Quran.com] Qur'ān recitation in the voices of 12 most popular Qura of the world * [http://is.aswatalislam.net/CategorySelectionMadeP.aspx?CatID=1001 Qur'ān recitations by 271 different reciters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621214236/http://is.aswatalislam.net/CategorySelectionMadeP.aspx?CatID=1001 |date=2007-06-21 }} [[वर्गः:इस्लाममतम्]] r9yogfqhfv6g3gh4oxs4t51r90rktvm 0 32465 500866 497976 2026-09-26T02:45:44Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500866 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox person | name = '''Paresh Rawal'''<br/>परेश रावल | native_name_lang = પરેશ રાવલ | image = Paresh Rawal.jpg | image_size = 300px|350px | alt = '''[[राष्ट्रपतिः|राष्ट्रपतेः]] [[पद्मश्रीपुरस्कारः|पद्मश्रीपुरस्कारं]] प्रापन् परेशः''' | caption = '''[[राष्ट्रपतिः|राष्ट्रपतेः]] [[पद्मश्रीपुरस्कारः|पद्मश्रीपुरस्कारं]] प्रापन् परेशः''' | birth_date = ३०/५/१९५० | birth_place = [[मुम्बई]]-महानगरं, [[महाराष्ट्रराज्यम्]]<ref name="mumbai">{{cite web |author=Asira Tarannum, TNN Aug 2, 2011, 03.14pm IST. |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-02/news-interviews/29841645_1_paresh-rawal-theatre-civil-engineering |title='Star kids are not good actors' - Times Of India |publisher=Articles.timesofindia.indiatimes.com |date=2011-08-02 |accessdate=2013-01-01 |archive-date=2013-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705191223/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-02/news-interviews/29841645_1_paresh-rawal-theatre-civil-engineering |deadurl=yes }}</ref> | nationality = भारतीयः | office1 = [[Member of Legislative Assembly]] from [[Thakurdwara]] | term_start1 = 16 May 2013 | term_end1 = Incumbent | education = एन्.एम्. महाविद्यालयः <ref>{{cite web|title=UMANG 2010, Inter-Collegiate Culture Festival, Narsee Monjee college|url=http://collegekhabar.com/events/umang-2010-inter-collegiate-culture-festival-narsee-monjee-college/|accessdate=2014-06-06|archive-date=2012-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104191708/http://collegekhabar.com/events/umang-2010-inter-collegiate-culture-festival-narsee-monjee-college/|deadurl=yes}}</ref> | occupation = अभिनेता : मञ्चनाटिका, चलच्चित्राणि <br/> चलच्चित्रनिर्माता : धारावाहिकः, चलच्चित्रम् <br/> राजनेता : [[भारतीयजनतापक्षः]] पूर्व[[कर्णावती]]-महानगरम् | years_active = १९८४ वर्षात् साम्प्रतम् | organization = [[बोलिवुड्|बॉलिवुड्]] | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = | weight = <!-- {{convert|weight in kg|kg|lb}} --> | spouse = स्वरूप सम्पत | children = आदित्यः, अनिरूद्धः च | awards = [[पद्मश्री]], [[राष्ट्रियचलच्चित्रपुरस्कारः (भारतम्)|राष्ट्रियचलच्चित्रपुरस्कारः]] | website = }} '''परेश रावल''' ({{lang-gu |પરેશ રાવલ}}, {{lang-en|Paresh Rawal}}) भारतीयचलच्चित्रक्षेत्रस्य प्रख्यातः अभिनेता । नायक-खलनायक-सहनायक-हास्य-पारम्परिक-आधुनिकेषु पात्रेषु तस्य अभिनयवैविध्यं दृश्यते एव । नायकत्वेन '[[सरदार वल्लभभाई पटेल|सरदार]]', खलनायकत्वेन 'दौड', सहनायकत्वेन 'नायक', हास्यनायकत्वेन 'हेरा फेरी', पारम्परिकनायकत्वेन 'रोड टु सङ्गम', आधुनिकनायकत्वेन 'ओ माय् गोड्' इत्यादीनि तस्य अतिप्रसिद्धानि चलच्चित्राणि (movies) सन्ति । आबालवृद्धाः तस्य अभिनयस्य भूरिशः प्रशंसां कुर्वन्ति । साम्प्रतं [[भारतीयजनतापक्ष]]स्य प्रत्याशित्वेन पूर्व[[कर्णावती]]-महानगरस्य लोकसभासदस्यः अपि अस्ति परेश रावल । == जन्म, परिवारश्च == [[File:Swaroop Sampat and Paresh Rawal.jpg|thumb|right|'''स्वपत्न्या सह परेशः''']] १९५० तमस्य वर्षस्य ‘मई’-मासस्य त्रिंशत्तमे (३०/५/१९५०) <ref>{{cite web |url=http://www.surfindia.com/celebrities/bollywood/paresh-rawal.html |title=Paresh Rawal Actor,Paresh Rawal Profile,Paresh Rawal Movies,Paresh Rawal Wallpapers,Paresh Rawal Photo Gallery |publisher=Surfindia.com |date=1950-05-30 |accessdate=2012-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230529212913/https://www.surfindia.com/celebrities/bollywood/paresh-rawal.html |archivedate=2023-05-29 |deadurl=yes}}</ref> दिनाङ्के [[महाराष्ट्रराज्य]]स्य [[मुम्बई]]-महानगरे<ref name="mumbai"/> परेशस्य जन्म अभवत् । [[गान्धीनगरमण्डल]]स्य [[कलोल]]-पत्तनस्य समीपं पलियाद-नामके ग्रामे तस्य पारम्परिकं निवासस्थानमस्ति । तस्य पत्न्याः नाम स्वरूप सम्पत अस्ति । तयोः द्वौ पुत्रौ स्तः । तयोः नाम क्रमेण आदित्यः, अनिरुद्धः च । तस्य पत्नी स्वरूप लेखिका, विश्वसुन्दरी (१९७९) च वर्तते । == व्यवसायः == १९८४ तमे वर्षे 'होली'-नामकात् चलच्चित्रात् परेशः स्वव्यावसायिकजीवनस्य प्रारम्भम् अकरोत् । वर्षद्वयस्य अविरतपरिश्रमेण १९८६ तमे वर्षे ‘नाम’ इत्यस्य चलच्चित्रस्य अनन्तरं '[[बोलिवुड्]]'-संस्थायां नायकत्वेन सः प्रतिष्ठितः अभवत् । १९८० देशके, १९९० दशके च शताधिकेषु चलच्चित्रेषु सः खलनायकस्य अभिनयम् अकरोत् । परन्तु ततः हास्यनायकत्वेन 'हेरा फेरी' नामके चलच्चित्रे अभिनयं कृत्वा सः दर्शकानां हृदयम् अजयत । सः [[तेलुगु]]-भाषायाः चलच्चित्रेषु अपि प्रशंसनीयम् अभिनयम् अकरोत् । १९९४ तमे वर्षे 'वो छोकरी', 'सर'<ref name="PR">{{cite web|title=Paresh Rawal|publisher=Yahoo.com Won 2 national awards for Woh Chokri & Sir|url=http://in.movies.yahoo.com/artists/Paresh-Rawal/biography-10095.html|accessdate=2008-04-20|archive-date=2008-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080623193136/http://in.movies.yahoo.com/artists/Paresh-Rawal/biography-10095.html|deadurl=yes}}</ref> इत्येतयोः चलच्चत्रयोः अभिनयस्य आधारेण सः [[राष्ट्रियचलच्चित्रपुरस्कारः|राष्ट्रियचलच्चित्रपुरस्कारं]] (National Film Award) प्रापत् । ततः सः ऐतिहासिके 'सरदार'-चलच्चित्रे अभिनयम् अकरोत् । तस्मिन् चलच्चित्रे [[भारतम्|भारतस्य]] [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]त्वेन परेशस्य अभिनयं दृष्ट्वा आभारतस्य, समग्रविश्वस्य च जनाः तस्य प्रशंसाम् अकुर्वन् । २००० तमे वर्षे 'हेरा फेरी'<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=206&catName=MjAwMA==|title=Box Office 2000|publisher=BoxOfficeIndia.Com|accessdate=2008-04-20|archive-date=2008-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080323090246/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=206&catName=MjAwMA==|deadurl=yes}}</ref> चलच्चित्रानन्तरं परेशस्य प्रतिष्ठा हास्यनायकत्वेन अभवत् । तस्य चलच्चित्रस्य 'बाबू राव' इत्यस्य प्रात्रम् अधुना पर्यन्तम् उच्चतम-हास्यपात्रत्वेव परिगण्यते । तस्मिन् चलच्चित्रे परेशस्य वर्तनं, वचनं, क्रोधः, हास्यं, कारुण्यं सर्वम् अत्युत्तमं, हास्यजनकं च आसीत् । परेशस्य कथनमासीत् यत्, “तत् पात्रं मम जीवनस्य कठोरपरिश्रमस्य सारः आसीत्” इति । तस्मिन् वर्षे सः 'फिल्मफेर्'-संस्थाद्वारा उत्तम-हास्यनायकत्वेन पुरस्कारं प्रापत् । २००२ तमे वर्षे [[अमिताभ बच्चन]] इत्यनेन महानायकेन सह 'आँखे'-चलच्चित्रे अभिनयम् अकरोत् । तस्मिन् चलच्चित्रे सः अन्धयाचकस्य पात्रस्य अभिनयम् अकरोत् । तस्य पात्रस्य कृतेऽपि तस्य बहुप्रशंसा अभवत् । ततः सः हास्यनायकत्वे बहूनि चलच्चित्राणि अकरोत् । यथा – 'आवारा पागल दिवाना'(२००२), 'गरम मसाला'(२००५), 'दीवाने हुए पागल'(२००५), 'मालामाल वीक्लि'(२००६), 'गोलमाल'(२००६), 'हलचल'(२००४), 'चुप चुप के'(२००६), 'भागं भाग'(२००६), 'भूल भुलैया', 'वेलकम', 'मेरे बाप पहले आप'(२००८) । २०१२ तमे वर्षे चलच्चित्रनिर्मातृत्वेन परेशः 'ओ माय् गोड्'-चलच्चत्रम् अरचयत् । अन्धश्रद्धायाः उपरि आधिरतं तत् चलच्चित्रं दर्शकेषु अतिप्रसिद्धम् अभवत् । वर्तमान[[प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्रिणः]] [[नरेन्द्र मोदी]] इत्यस्य जीवनाधारितस्य एकस्य चलच्चित्रस्य सः निर्माणं करिष्यति<ref>{{cite web|title=Paresh Rawal to act,produce Narendra Modi's|url=http://ibnlive.in.com/news/paresh-rawal-set-to-play-narendra-modi-in-a-biopic/426172-8-66.html|accessdate=2014-06-06|archive-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016213212/http://ibnlive.in.com/news/paresh-rawal-set-to-play-narendra-modi-in-a-biopic/426172-8-66.html|deadurl=yes}}</ref> । तत् चलच्चित्रम् 'ओ माय् गोड्' पश्चात् निर्मातृत्वेन तस्य द्वितीयं चलच्चित्रं भविष्यति । == राजनैतिक्षेत्रे परेशः == २०१४ तमस्य वर्षस्य [[लोकसभा]]याः निर्वाचने सः [[भारतीयजनतापक्ष]]स्य प्रत्याशित्वेन पूर्व[[कर्णावती]]-क्षेत्रस्य [[लोकसभा]]याः सदस्यत्वेन चितः । निर्वाचनविजयानन्तरम् एकस्मिन् साक्षात्कारे सः अवदत्, “अहं राजनीतिं कर्तुम् अत्र उपस्थितः नास्मि । [[नरेन्द्र मोदी|नरेन्द्र]]महाभागस्य समर्थनं सर्वेषां भारतीयानां दायित्वं वर्तते । तस्य दायित्वस्य निर्वहणार्थम् अहं उपस्थितः । अहं कदापि राजनीतिं न करिष्यामि अपि तु केवलं जनानां प्रश्नानां समाधानार्थं स्वप्रयत्नं करिष्ये” इति ।<ref>{{Cite web|title=Paresh Rawal in dinu solanki out|url=http://indianexpress.com/article/india/politics/paresh-rawal-in-dinu-solanki-out/|accessdate=May 26, 2014}}</ref><ref>{{Cite web|title=Election results 2014 Paresh rawals biopic on Narendra Modi on hold|accessdate=May 26, 2014|url=http://www.bollywoodlife.com/news/election-results-2014-paresh-rawals-biopic-on-narendra-modi-on-hold/}}</ref> == पुरस्काराः == === [[पद्मश्रीपुरस्कारः]] === २०१४ तमे वर्षे भारतीयसर्वकारेण तस्मै [[पद्मश्रीपुरस्कारः]] प्रदत्तः । सः पुरस्कारः तस्य मनोरञ्जनक्षेत्रस्य अदम्ययोगदानस्य प्रशंसायै प्रदत्तः भारतसर्वकारेण । === राष्ट्रियचलच्चित्रपुरस्कारः === १९९४ तमे वर्षे 'वो छोकरी', 'सर' इत्येतयोः चलच्चत्रयोः अभिनयस्य आधारेण सः राष्ट्रियचलच्चित्रपुरस्कारं (National Film Award) प्रापत् । === फिल्मफेर्-पुरस्कारः === १९९३ तमे वर्षे 'सर'<ref name="PR"/> इत्यस्य चलच्चित्रस्य खलनायकस्य अभिनयार्थं सः उत्तम-खलनायकस्य पुरस्कारं प्रापत् । २००१ तमे वर्षे 'हेरा फेरी' इत्यस्य चलच्चित्रस्य हास्यनायकस्य अभिनयार्थं सः उत्तम-हास्यनायकस्य पुरस्कारं प्रापत् । २००३ तमे वर्षे 'आवारा पागल दिवाना' इत्यस्य चलच्चित्रस्य हास्यनायकस्य अभिनयार्थं सः उत्तम-हास्यनायकस्य पुरस्कारं प्रापत् । == सम्बद्धाः लेखाः == [[नरेन्द्र मोदी]] [[बॉलिवुड्]] [[राष्ट्रियचलच्चित्रपुरस्कारः (भारतम्)]] [[भारतीयजनतापक्षः]] == उद्धरणम् == {{Reflist|2}} == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{commons|Category:Paresh Rawal|{{PAGENAME}}}} http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/no-point-in-cashing-in-on-the-modi-name-paresh-rawal/article1-1221700.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140529130620/http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/no-point-in-cashing-in-on-the-modi-name-paresh-rawal/article1-1221700.aspx |date=2014-05-29 }} http://www.ndtv.com/topic/paresh-rawal http://www.koimoi.com/actor/paresh-rawal/ http://indianexpress.com/article/india/politics/paresh-rawal-tops-the-list-of-richest-candidates-in-gujarat/ {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेतारः‎]] [[वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:१९५० जननम्]] 5w4qdphdzqyedtn9hbslvujny8k7hui 0 35295 500895 495084 2026-09-26T04:52:28Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500895 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | name = श्यामाप्रसाद मुखोपाध्याय<br /> শ্যামাপ্রসাদ মুখোপাধ্যায় | image = Shyamaprasad Mukhopadhyay.jpg |imagesize = 250px | birth_date = {{birth date|df=yes|1901|07|06}} | birth_place = [[कोलकाता]], [[पश्चिमवङ्गराज्यम्]], [[भारतम्]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1953|06|23|1901|07|06}} | party = हिन्दुमहासभा, [[भारतीयजनसङ्घः]] | religion = [[हिन्दु]] | nationality = भारतीयः | ethnicity = [[Bengali Hindu]] | spouse = सुधा देवी |blank1 = पिता |data1 = [[आशुतोष मुखोपाध्याय]] |blank2 = माता |data2 = योगमाया देवी (''जोगमाया देवी'') }} '''डा. श्यामाप्रसाद मुखोपाध्याय''' अथवा '''डा. श्यामाप्रसाद मुखार्जी''' (जन्म- ६ जुलै १९०१- मृत्युः-२३ जून् १९५३) एकः प्रसिद्धः राजनैतिकनेता आसीत्। अयञ्च '''भारत केशरी''' नाम्नाऽपि ख्यातः। डा. श्यामाप्रसाद प्रथमहिन्दुराष्ट्रवादिनः राजनैतिकदलस्य [[भारतीयजनसङ्घः|भारतीयजनसङ्घस्य]] प्रस्थापकः । सः अखिलभारतीय-हिन्दुमहासभायाः सभापतिः च आसीत्। [[जवाहरलाल नेहरू]] महोदयस्य मन्त्रीपरिषदि श्यामाप्रसादः औद्योगिकमन्त्री आसीत्। १९५१ तमे वर्षे, [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू-महोदयेन]] सह मतविरोधकारणवशतः सः [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्]]-पक्षं त्यक्त्वा राष्ट्रवादिनः [[भारतीयजनसङ्घः|भारतीयजनसङ्घस्य]] स्थापनाम् अकरोत्। == शैशवकालः शिक्षाश्च == १९०१ तमवर्षस्य जुलै मासस्य ६ दिनाङ्के श्यामाप्रसाद मुखार्जी ब्राह्मणपरिवारे जन्मलभत्। तस्य पिता [[आशुतोष मुखोपाध्याय]], माता च श्रीमती योगमाया देवी आसीत्। आशुतोष मुखोपाध्याय शिक्षाविद्, कोलकाता उच्चन्यायालयस्य विचारपतिः तथा कोलकाता विश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिः च आसीत्। रमाप्रसाद मुखोपाध्यायः, उमाप्रसाद मुखोपाध्यायः बामाप्रसाद मुखोपाध्यायश्च तस्य अनुजाः आसन् <ref name="VENKATRAMAN2008">{{cite book|author=Thirumang Venkatraman|title=Discovery of Spiritual India|url=http://books.google.co.in/books?id=Xd_rc7vWaEQC&pg=PA42&lpg=PA42&dq=uma+prasad+mukhopadhyay&source=bl&ots=J0tAXVGiOW&sig=f7-D1cnm0kvFRCg5mJTwsK8UMCE&hl=en&sa=X&ei=iwt-U7SLL9GF8gXi3YHoAQ&ved=0CDMQ6AEwAjgK#v=onepage&q=uma%20prasad%20mukhopadhyay&f=false|date=January 2008|publisher=Lulu.com|isbn=978-1-4357-0472-5|page=42}}</ref>। श्यामाप्रसादः १९२१ तमे संवत्सरे स्नातकपदवीं (आङ्ग्लसान्मानिकः) तथा च विश्वविद्यालये प्रथमस्थानं प्राप्तवान्। ==टिप्पणी== {{Reflist}} ==बाह्यसम्पर्काः== * [https://web.archive.org/web/20120430055021/http://www.indpride.com/drshyamaprasadmukherjee.html Excerpts from convocation address at Benares Hindu University (1 December, 1940)] {{Persondata <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]]. --> | NAME = Mookerjee, Syama Prasad | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = Indian politician | DATE OF BIRTH = 6 July 1901 | PLACE OF BIRTH = Kolkata in Bengal | DATE OF DEATH = 23 June 1953 | PLACE OF DEATH = Kashmir }} [[वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य राजनेतारः]] [[वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 7qo3lc6xd9xdbq2960cymdjbwp6jpe2 0 35521 500872 498969 2026-09-26T03:50:51Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500872 wikitext text/x-wiki {{Infobox person <!-- Before adding any fields/contents to infobox please do refer the template documentation well, at template:Infobox person --> | name = मम्मूट्टि | image = Mamooty.jpg|180px|Muhammadkutty | caption = २००९ तमे वर्षे मम्मूट्टि | birth_name = मुहम्मद् कुट्टि इस्मैल् पनिपरम्बिल् | birth_date ={{Birth date and age|df=yes|1951|9|7}}<ref>{{cite web|title=Happy 62nd birthday Mammootty: What makes him Malayalam cinema's superstar|url=http://ibnlive.in.com/photogallery/14353.html|publisher=IBNLive|accessdate=16 March 2014|date=7 September 2013|archive-date=16 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140316165245/http://ibnlive.in.com/photogallery/14353.html|deadurl=yes}}</ref> | birth_place = चेम्पु, [[कोट्टायम-मण्डलम्]], [[भारतम्]] | nationality = भारतीयः | other_names = मुहम्मद् कुट्टि इस्मैल् पनिपरम्बिल् | alma_mater = महाराजकालेज्, [[एरणाकुलम्-मण्डलम्]]<br/>गौर्मेण्ट् ला कालेज्, एर्नाकुलम्<small>(L.L.B.)</small> | occupation = चलच्चित्राभिनेता |Best friend = मनूप् अब्राहिम् Film Producer|producer]] | years_active = १९७९-अद्यावधि | known_for = | notable_works = | influences = | influenced = | television = | title = [[पद्मश्री-पुरस्कारः]] (1998)<br />[http://www.keralauniversity.ac.in/administrator/components/com_lightgallery/lightgallery/7264ddad-5a80-55c9-0a61-00004575588a_dsc_8417.jpg कलकत्ताविश्वविद्यालयः गौरव-डाक्टरेट् (2010)]<br /> | term = | boards = | spouse = सल्फत् <ref name="mangalam1">{{cite web |url=http://www.mangalam.com/cinema/latest-news/209438 |title=അഞ്ച്‌ രുചി വിശേഷങ്ങളും മമ്മൂട്ടിയും |publisher=mangalam.com |date= |accessdate=2014-08-13 |archive-date=2014-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728102910/http://www.mangalam.com/cinema/latest-news/209438 |deadurl=yes }}</ref> | children = सुरुमि <br /> डल्कर् सल्मान् | awards =अत्युत्तमनटः-राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तिः (1989, 1993, 1998)<br/>अत्युत्तमनटः-केरलराज्यप्रशस्तिः (2009, 2004, 1993, 1989, 1984) | signature = | signature_alt = | signature_size = | website = {{URL|www.mammootty.com/}} | footnotes = }} '''मुहम्मद् कुट्टिः''' मलयाळभाषायाः प्रसिद्धाभिनेता वर्तते । अयं १९५३ तमस्य वर्षस्य सप्टम्बर्-मासस्य ७ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् <ref name="bio2"></ref><ref name="bio3"></ref> मलयाळं-चलच्चित्रक्षेत्रे नटः निर्मापकश्च भूत्वा आत्मानं समायोजितवान् अस्ति । केषुचित् तमिळु, हिन्दी तथा तेलुगु-भाषाणां चलच्चित्रेष्वपि एतेनाभिनीतम् । त्रिदशकेभ्यः अधिककालस्य तस्य वृत्तिजीवने अयं ३०० अधिकेषु चलच्चित्रेषु नटितवान् । “शिकारि”नामके कन्नडभाषाचलच्चित्रेऽपि नटतः तस्य इदं प्रथमं कन्नडचित्रं वर्तते ।<ref>[http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/07/22/stories/2005072202270100.htm "ऐ वाण्ट् टु प्ले लीड् रोल्स्"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110115160037/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/07/22/stories/2005072202270100.htm |date=2011-01-15 }}. ''दि हिन्दु'' शुक्रवासरः, जुलै २२, २००५</ref> मम्मुट्टिः स्वस्य साधनाय अनेकाः प्रशस्तयः आसादितवान् अस्ति । एषु तिस्रः राष्ट्रियप्रशस्तयः, सप्त राज्यप्रशस्तयः तथा दश फिल्म्फेर् प्रशस्तयः सन्ति । १९८८तमे वर्षे भारतसर्वकारः भारतस्य चलच्चित्रक्षेत्राय तस्य गणनीयं योगदानं निमित्तीकृत्य पद्मश्रीप्रशस्तिं प्रदाय सममानयत् । मम्मुट्टिः “मलयाळं कम्यूनिकेषन्स्” इत्येतस्य अध्यक्षोऽपि वर्तते । इदं मलयाळं “टि.वि.” वाहिन्यः ‘कैरालि टि.वि., पीपल् टि.वि. तथा “डब्ल्यू ई”टि.वि.<ref>[http://kairalitv.in/tv/aboutus.asp मलयालं कम्युनिकेषन्स् बोर्ड् आफ् डैरेक्टर्स्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215193012/http://kairalitv.in/TV/aboutus.asp |date=2010-12-15 }}. “kairalitv.in''. 1 नवम्बर् 2004. '' ''(२००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्)''</ref> इत्येताः अपि चालयति । केरळराज्ये वनिता-नियतकालिकया कयाचित् पत्रिकया यदा वाचकेषु समीक्षा कृता तदा अयमेव मम्मुट्टिः केरळे एव अति लैङ्गिक-आकर्षकः नटः इति चितः अस्ति ।<ref>{{Cite web |title='वनित सर्वे चूसस् मम्मुट्टि आस् दि सेक्सियस्ट् आक्टर्' |url=http://www.filmyposter.com/content/view/47/39/ |accessdate=2014-11-03 |archive-date=2012-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102095034/http://www.filmyposter.com/content/view/47/39/ |deadurl=yes }}</ref> मम्मुट्टिः अक्षय-योजनायाः सद्भावना-राजदूतः अस्ति ।<ref name="thehindubusinessline2006">[http://www.thehindubusinessline.com/2006/02/27/stories/2006022700581700.htm मम्मुट्टि एन्लैवन्स् अक्षय नेट्वर्क्]. दि हिन्दु बिसिनेस्लैन्''.'' ''26 फेब्रवरी 2006 '' ''२००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्'' </ref> ==कुटुम्बं तथा आरम्भिकं जीवनम्== मम्मुट्टिः भारतस्य केरळराज्यस्य कोट्टायं ‘जिल्ला’प्रदेशस्य वैकोम् इत्यस्य समीपस्थे ‘चेम्पु’ इति प्रदेशे जनितो वर्धितश्च । मध्यमवर्गस्य मुस्लिमकुटुम्बे तस्य जननम् । स एव कुटुम्बस्य ज्येष्ठः पुत्रः । तस्य पिता ‘इस्मेल्’ कृषिको वर्तते माता च गृहिणी । कोच्चिप्रदेशस्य महाराजमहाविद्यालये प्रौढशाला(पदवी-पूर्व)शिक्षणं प्राप्नोत् । पश्चात् तेन ‘एर्नाकुलं सर्वकारीय-विधि-विद्यालये’ विधि-शिक्षणम् अधीतम् । ‘मञ्जेरि’ इत्यत्र वर्षद्वयं यावत् विधि-अभ्यासः अपि तेन कृतः । १९८०तमे वर्षे ‘सुल्फात्’ इत्येतां वृणीतवते तस्मै पुत्री ‘सुरुमि’(जननम् १९८२) तथा पुत्रः ‘दुल्खार् सल्मान्’(जननम् १९८६)[१] च स्तः । ==आरम्भिकवृत्तिजीवनम्(१९७१-१९८०)== १९७१तमे वर्षे मम्मुट्टिः अनुभवाङ्गळ् पालिचकल् इति अप्रख्याते चित्रे प्रथमवारम् अभिनीतवान् । अस्य निर्देशनं के.एन्.सेतुमाधवन् अकरोत् ।<ref>{{cite web|url=http://www.chakpak.com/celebrity/mammootty/filmography/12328 |title='Mammootty filmography' |publisher=Chakpak.com |date= |accessdate=2010-04-22}}</ref> तदानीं सः महाराजविद्यालयस्य च्छात्रः आसीत् । १९७३तमे वर्षे सः ‘कालचक्रं’ चित्रे पुनरपि पात्रमन्यत् निरवहत् । इदमेव चित्रं के.नारायणन् इत्येतेन निर्दिष्टं ‘प्रेम्नजीर्’ चित्रं वर्तते । अभिनयस्य ‘सजिन्’ इत्येतेन नाम्ना सहैव तेनाभिनीतम् । पश्चात् तेन तन्नाम त्यक्तम् । १९७९तमे वर्षे यदा ‘देवलोकम्’ इति चित्रे प्रथमवारं मुख्यपात्रे तेनाभिनीतं तदा तस्य वृत्तिपरं चलच्चित्रजीवनं समारब्धम् ।<ref>[http://entertainment.oneindia.in/celebrities/star-profile/mammootty-profile-060907.html दि वेटरन् हीरो आफ् मलयालम् इण्डस्ट्रि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019223202/http://entertainment.oneindia.in/celebrities/star-profile/mammootty-profile-060907.html |date=2007-10-19 }}. ''oneindia.in'' . 6 सेप्टेम्बर् 2007 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> अस्य निर्देशकः ज्येष्ठः निर्देशकः एम्.टि.वासुदेवन् नायर् आसीत् । तथापि चलच्चित्रमिदं विमोचनं न प्राप्नोत् । ==१९८०तमस्य दशकम्== मम्मुट्टेः प्रदर्शनाय विमुक्तं प्रथमं चित्रं एम्.आजाद् निर्देशनस्य एम्.टि.वासुदेवन् नायर् चित्रकथायाः ‘विल्कानुण्डु स्वप्नङ्गळ्’ वर्तते ।<ref name="Mammootty completes his 300">{{Cite web |title=मम्मुट्टि कम्प्लीट्स् हिस् 300 |url=http://www.indiaglitz.com/channels/malayalam/article/25761.html |accessdate=2014-11-03 |archive-date=2012-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709055449/http://www.indiaglitz.com/channels/malayalam/article/25761.html |deadurl=yes }}</ref> के.जि.जार्जेण निर्दिष्टे ‘मेळा’चित्रे तस्य ‘सर्कस्’इति प्रख्यातस्य क्रीडाचक्रस्य कलाविदः पात्रं तथा ऐ.वि.शशि-निर्देशनस्य ‘त्रिष्णा’चित्रे नायकनटत्वेन तस्य पात्रं सर्वान् आकर्षत् ।<ref name="bio2">{{Cite web |title='मम्मुट्टि बियो' |url=http://www.iloveindia.com/indian-heroes/muhammed-kutty.html |accessdate=2014-11-03 |archive-date=2014-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912203120/http://www.iloveindia.com/indian-heroes/muhammed-kutty.html |deadurl=yes }}</ref><ref name="bio3">{{Cite web |title='मम्मुट्टि बयोग्रफि' |url=http://movie.webindia123.com/movie/asp/artist.asp?a_id=31&name=Mammootty&purpose=Biography |accessdate=2023-09-30 |archive-date=2014-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140316215546/http://movie.webindia123.com/movie/asp/artist.asp?a_id=31&name=Mammootty&purpose=Biography |deadurl=yes }}</ref> के.जि.जार्जेण एव निर्दिष्टे गवेषण-रोमाञ्चकारिकथायुक्ते ‘यवनिका(१९८२)’चित्रे तस्य आरक्षकाधिकारि-पात्रं तस्मै कठिन-आरक्षकाधिकारि-पात्र-निर्वहणस्य परम्परायाः मूलमकल्पयत् । अग्रिमेषु वर्षेषु तेन अनेकेषु साहस-गवेषण-रोमाञ्चकारि-चित्रेषु इदमेव पात्रं निरूढं वर्तते ।<ref>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=e14ef1df-f9fa-4724-8d0b-4a1244c76604&amp;MatchID1=4582&amp;TeamID1=7&amp;TeamID2=3&amp;MatchType1=2&amp;SeriesID1=1149&amp;PrimaryID=4582&amp;Headline=Mammootty+plays+a+cop+25th+time मम्मुट्टि टु प्ले ए काप् फार् दि २५ त्तमवारम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223052943/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=e14ef1df-f9fa-4724-8d0b-4a1244c76604&MatchID1=4582&TeamID1=7&TeamID2=3&MatchType1=2&SeriesID1=1149&PrimaryID=4582&Headline=Mammootty+plays+a+cop+25th+time |date=2008-12-23 }}. ''हिन्दूस्तान् टैम्स्'' 2007 सेप्टेम्बर् 6 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्.</ref> १९८१तमे वर्षे तस्य ‘अहिंसा’चित्रस्य अभिनयाय अत्युत्तम-पोषकनट-विभागे प्रथमराज्यप्रशस्तिः प्रदत्ता ।<ref>{{Cite web |title=मम्मुट्टि प्रशस्तयः |url=http://popcorn.oneindia.in/artist-awards/2447/1/mammootty.html |accessdate=2014-11-03 |archive-date=2009-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090610050042/http://popcorn.oneindia.in/artist-awards/2447/1/mammootty.html |deadurl=yes }}</ref> १९८०तमस्य दशकस्य मध्यावधौ पद्मराजन् इत्यस्य ‘कूडेविडे’ तथा जोषिवर्यस्य ‘आ रात्रि’चित्रयोः अभिनयः विहितः । एम्.टि.वासुदेवन् नायर्-चित्रकथायाः ‘अल्कूततिल् तनिये’ तथा ‘आदियोळुक्कुकळ्’चित्रयोः अभिनयः गुणस्तरे तं नटत्वेन स्थिरमकरोत् ।<ref>[http://www.hindu.com/thehindu/fr/2007/01/19/stories/2007011900780100.htm ट्रिब्यूट् टु पजासि राजा]. ''दि हिन्दु ''19 जनवरी 2007. २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> १९८२तमवर्षतः १९८६तमवर्षावधौ पञ्चवर्षं यावत् तेन नायकनटत्वेन १५०अधिकचित्रेषु नटितम् ।<ref name="Mammootty completes his 300"></ref> एम्.टि.वासुदेवन् नायर्-चित्रकथा तथा ऐ.वि.शशि-निर्देशनस्य ‘आदियोळुक्कुकळ्’चित्रस्य ‘करुणन्’पात्राय तस्मै अत्युत्तमनटविभागे राज्यप्रशस्तिः तथा फिल्म्फेर् प्रशस्तिः च अलभत । मम्मुट्टिना बालुमहेन्द्र-निर्देशनस्य ‘यात्रा’चित्राय राज्य-विशेष-निर्णायक-प्रशस्तिः तथा अत्युत्तम-नट-फिल्म्फेर्-प्रशस्तिः च आसादिते स्तः । तस्मिन् चित्रे तेन अरण्याधिकारिणः पात्रं निरूढमासीत् । ८०तमदशकस्य इतरचित्राणि ‘निराक्कूट्टु(१९८५), निव् डेल्लि(१९८७) तथा तनिवरतनम्(१९८७) च सन्ति । ==१९८० तथा १९९० दशकस्य उत्तरार्धभागः== १९८८तमे वर्षे ‘ओरु सि.बि.ऐ.डैरि कुरुप्पु’ इत्यस्मिन् चित्रे मम्मुट्टिनाभिनीतम् । तस्य समनन्तरमेव इतोऽपि चित्रत्रयं हननं-निगूढतायाः उत्तरभागान् तैरेव पात्रैः निर्मितमभवत् । जागृता(१९८९), सेतुराम् ऐयर् सि.बि.ऐ(२००४) तथा नेरारियन् सि.बि.ऐ(२००५)-इत्येतेनां चित्राणां निर्देशनं के.मधुः अकरोत् । सेतुराम् ऐयर् इत्येतस्मिन् पात्रे अभिनीतस्य मम्मुट्टिनः चित्रार्थं चित्रकथा एस्.एन्.स्वामी-रचिता आसीत् । एम्.टि.वासुदेवन् नायर्-वर्यस्य चित्रद्वये अनेनाभिनीतम् । ‘अक्षराङ्गळ्’ चित्रम् ऐ.वी.शशि इत्येतन निर्दिष्टम् । अपरं च सुकृतं हरिकुमार् इत्ययं निरदिशत् । मम्मुट्टिः ’ओरु वडक्कन् वीरगथा’चित्रे अभ्यनयत् । अस्य निर्देशनं टि.हरिररन् कृत्वा चित्रकथां एम्.टि.वासुदेवन् नायर् इत्येषः अरचयत । विशिष्टपराक्रमेणयुक्तं किन्तु सन्दर्भानाम् आवर्ते निलीय कुनाम प्राप्तं चित्रं ’चेकावर्’(भाटकयोद्धा) इत्येततदासीत् । अस्य चित्रणेन असौ मम्मुट्टिः अत्युत्तमनटविभागे स्थितां राष्ट्रिय-फिल्म्फेर्-प्रशस्तिं प्राप्नोत् । अडूर् गोपालकृष्ण इत्यस्य निर्देशनस्य ’मथिलुकाल्’चित्रे मम्मुट्टेः अभिनयमपि प्रशस्त्यर्थं परिगणितवन्तः आसन् । ऐ.वि.शशि-निर्देशनस्य ’मृगया’चित्रे आखेटकस्य वरुण्णि-पात्रं तथा अपरस्य चित्रस्य ’महायानम्’ इत्यस्य अपि अभिनयं राज्यप्रशस्तै पर्यगणयन् । मम्मुट्टिः ’अमरम्’चित्रस्य अभिनयाय फिलंफेर् प्रशस्तिं प्राप्तवान् वर्तते, अस्य निर्देशनं भरतन् इत्येषः अकरोत् ।<ref name="Awards and Recognitions">[http://www.manoramaonline.com/advt/movie/mammootty_birthday/awards_recognitions.htm प्रशस्तयः सम्माननानि च]</ref> मम्मुट्टिः स्वस्य द्वितीयां राष्ट्रियां प्रशस्तिम् अडूर् गोपालकृष्णन् इत्यस्य ’विधेयन्’चित्रस्य अभिनयाय तथैव टि.वि.चन्द्रन् इत्यस्य निर्देशकस्य ’पोन्थन् मादा’चित्रस्य अभिनयाय च स्व्यकरोत् । अनयोरेव चित्रयोरभिनयाय तेन राज्यप्रशस्तिरपि सम्पादिता । ’कोचिन् हनीफा’निर्देशनस्य ’वात्सल्यम्’ इत्यस्य चित्रस्य अभिनयः अपि राज्य-प्रशस्त्यै परिगणितः आसीत् ।<ref name="Awards and Recognitions"></ref> १९९९तमे वर्षे मम्मुट्टिः स्वस्य तृतीयां राष्ट्रियां प्रशस्तिं ’डा॥बाबा साहेब् अम्बेड्कर्’ इति इङ्ग्लीष् भाषायाः चलनचित्राय समार्जयत् । इदं चित्रम् अम्बेड्कर् जीवनचरित्रयुतं वर्तते । अस्य निर्देशनं जब्बार् पटेल्नि इत्येषः अकरोत् ।<ref>[http://ambedkar.org/News/hl/moviepreview.htm डा बाबासाहेब् अम्बेड्कर्-चलच्चित्र-पूर्वदर्शनम्]. ''ambedkar.org'' . २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> एतत् चित्रं भारतस्य राष्ट्रिय-चलनचित्र-अभिवृद्धि-निगमः तथा सामाजिक-न्याय-सचिवालयः प्रायोजयत् । ==अद्यत्वे== २०००तमवर्षात् पूर्वं मम्मुट्टिः सिद्धिकि इत्यस्य क्रोनिक् ब्याचेलर् इत्यस्मिन् चित्रे, के.मधु इत्यस्य सेतुराम अय्यर् सि.बि.ऐ. तथा ब्लेस्सि इत्यस्य काज् चा इत्यादिषु चित्रेषु अनटत् । काज् चा इत्यस्य चित्रस्य निर्वाहकस्य माधवन् चित्रणाय २००४तमे वर्षे तेन राज्यप्रशस्तिः आसादिता । २००५तमवर्षं तस्य अत्यन्तं यशस्विवर्षं इति तदा निरूपितं यदा तस्मिन्नेव वर्षे धनार्जने प्रधानपात्रं निरूढं तोम्मनुं मक्कळुम् तथा राजामाणिक्यम् इति चित्रद्वयं चित्रमन्दिरेषु सम्यक् धनमार्जयन् । अन्वर् रषीद् इत्येतेन ऐदम्प्राथम्येन निर्दिष्टं राजामाणिक्यम् चित्रं तस्य कालस्य मलयाळं चित्ररङ्गस्य अत्यन्तं यशस्विचित्रमिति प्रख्यातं जातम् ।<ref>[http://www.my-kerala.com/cgi-bin/n/viewnews.cgi?newsid1138360311,19240, राजामाणिक्यं लीपिङ्ग् टुवर्ड्स् दि 'बिग्गेस्ट्-एवर् ग्रोस्सेर्'स्टेटस्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071113155331/http://www.my-kerala.com/cgi-bin/n/viewnews.cgi?newsid1138360311,19240, |date=2007-11-13 }}. ''My-Kerala.com News'' . 14 एप्रिल् 2007. २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्.</ref> २०००तमदशकस्य मध्यावधेः इतराणि चित्राणि नाम जानि आण्टोनि इत्यस्य थुरुप्पु गुलान्(२००६) तथा शफि इत्यस्य मायावि(२००७) अमुल् नीरद् इत्यस्य बिग् बि(२००७) तथैव अन्वर् रषीद् इत्यस्य अण्णन् तम्बि(२००८) तथा च जयराज् इत्यस्य लौड् स्पीकर्(२००९) सन्ति । २००९तमे वर्षे अक्टोबर् मासे पजसि राजा इत्येतत् चित्रं टि.हरिहरन् इत्यस्य निर्देशने तथा एम्.टि.वासुदेवन् नायर् इत्यस्य चित्रकथया निर्मितं जातम् । मलयाळं चलनचित्रेतिहासे एव अत्यन्तं धनमुपार्जितं चित्रमिदमिति प्रख्यातम् ।<ref>[http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=14916133&amp;cid=14625530 केरल बाक्स् आफीस् - सेप्टे २८ टु अक्टो २०]. ''सिफि'' . 21 अक्टोबर् 2009 २००९ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य चतुर्थे पुनः सम्पादितम् </ref> २००९तमे वर्षे असौ स्वस्य पञ्चमराज्यप्रशस्तिम् अत्युत्तमनटनाय पालेरि माणिक्यम् इति चित्रस्य कृते समपादयत् । २००९तमे वर्षे एव मम्मुट्टिः अत्युत्तमनटनाय राष्ट्रप्रशस्तै नामनिर्दिष्टः अभवत् । किन्तु स्पर्धायाः अन्तिमे चक्रे अमिताभबच्चनाय प्रशस्तिः प्रदत्ता इति कृत्वा अस्मै नालभत । निर्णायकानां निर्धारं कुट्टि श्राङ्क्(२००९तमस्य वर्षस्य अत्युत्तमचित्रप्रशस्तिविजेता) इति चित्रस्य निर्देशकः ’शाजि एन्.करुण्’ तथा पालेरि माणिक्यं निर्देशकः ’रञ्जित्’ च बच्चनाय प्रशस्तिप्रदानविषये टीकितवन्तौ ।<ref>{{Cite web |title='न्याषनल् अवार्ड् क्रियेट्स् काण्ट्रोवर्सि' |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=126143 |accessdate=2014-11-03 |archive-date=2010-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918221930/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=126143 |deadurl=yes }}</ref> मम्मुट्टेः एषु दिनेषु विमुक्तं चित्रं प्राञ्चियेतन् एण्ड् दि सेण्ट् धनार्जने अतिसमर्थं चित्रं सत् अस्य निर्देशनं रञ्जित् अकरोत् ।<ref>{{cite web|url=http://www.topnews.in/pranchiyettan-and-saint-turns-out-safe-hit-2277767|title=Pranchiyettan And The Saint Turns Out A Safe Hit |date=29 September 2010|publisher=Topnews.in}}</ref> ==इतरभाषाचित्राणि== मम्मुट्टिः मलयाळेतरभाषायुतेषु चलच्चित्रेषु नटितवान् अस्ति । आसु भाषासु तमिळु, तेलुगु, हिन्दी, कन्नड तथा इङ्ग्लीष् च सन्ति । १९८९तमे वर्षे मौनं सम्मतम् चित्रात् प्रथमतया तमिळभाषाचित्ररङ्गप्रवेशमकरोत् । अस्य निर्देशकः के.मधु वर्तते । तमिळभाषायाः एव के.बालचन्दर् इत्यस्य अळगन्, मणिरत्नम् इत्यस्य तलपथि, राजीव् मेनन् इत्यस्य कण्डुकोण्डैन् कण्डुकोण्डैन्{४}- इत्येतेषां निर्देशकानां चित्रेष्वभिनीतवान् । किलिपेच्चु केक्काव(१९९३) इत्येतत् चित्रं निर्देशकः ’फाजिल्’ निर्दिष्टवान् । अस्मिन् चित्रे मम्मुट्टिः साहसप्रणयनायकस्य पात्रे अभ्यनयत् । के.विश्वनाथ् इत्यस्य स्वाति किरणम्(१९९२) इति तेलुगुचित्रे अनन्तशर्मा इत्यस्य पात्रं निरवहत् । २००५तमे वर्षे तेन कन्नडभाषाचित्रे लव् इत्यस्मिन्नभिनीतवान् । २९८९तमे वर्षे विमुक्तात् त्रियात्रि चित्रात् प्राथम्येन हिन्दीभाषाचलच्चित्रं प्राविशत् । किन्तु नायकपात्रे तस्य प्रथमं चित्रं दर्तिपुत्र आसीत् । जीवनचरित्रकथायुक्ते डा।बाबा साहेब् अम्बेड्कर् चित्रे असावभ्यनयत् । इङ्ग्लीष्-भाषायाः अस्य चित्रस्य निर्देशनं ’जब्बार् पटेल्’ निरवहत् । एतेन सौ जूट् एक् सच्(२००४) चित्रे अपि अनटत् । अनेनैव महाशयेन यदा २००६तमे वर्षे दुबै प्रदेशे ’ऐ ऐ एफ् ए’प्रशस्तिसमारम्भः आसीत् तदा ’ऐ ऐ एफ् ए’प्रशस्तिसङ्घटकाः दक्षिण-भारत-चलनचित्राणि उपेक्षमाणाः सन्ति इति सर्वेषामेव प्रकटमेव अटीक्यत । बालिवुड्-चित्रोद्यमः आत्मानम् अन्ताराष्ट्रिय-स्तरस्य इति कथनात् पूर्वं दक्षिण-भारत-चलनचित्रोद्यमस्य स्पर्धां सम्मुखीकुर्यात् इति तेन कथितम् ।<ref>[http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2006/07/07/stories/2006070703030300.htm सौत्-वाव्ड्!!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120080704/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2006/07/07/stories/2006070703030300.htm |date=2011-01-20 }}. ''दि हिन्दु'' शुक्रवासरः, 7 जुलै 2006 २००९ तमस्य वर्षस्य जून्-मासस्य १९ पुनः सम्पादितम्</ref> ==सामाजिककार्याणि== मम्मुट्टिः षडधिक-जनोपयोगिनीषु योजनासु स्वात्मानं विनियुज्य आवश्यकेभ्यः जनेभ्यः साहाय्यस्य प्रदानस्य ध्येयेन प्रवृत्तो वर्तते ।<ref>[http://www.mammoottylive.com/socialworker/index.php मम्मुट्टि आस् सोषियल् आक्टर्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070307102851/http://www.mammoottylive.com/socialworker/index.php |date=2007-03-07 }}. ''Mammoottylive.com'' . 25 फेब्रवरी ೨೦೦೭, २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> ===वेदना तथा उपशमनकेन्द्रम्=== मम्मुट्टिः वेदना तथा उपशमन-शुश्रूषा-सौसाइटि इत्यस्य आश्रयदाता अस्ति ।<ref>[http://painandpalliativecare.org/report_2001.htm ಪೇನ್ ಎಂಡ್ ಪ್ಯಾಲಿಯೇಟಿವ್ ಕೇರ್ ಸೊಸೈಟಿ ಪ್ಯಾಟ್ರನ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311185957/http://www.painandpalliativecare.org/report_2001.htm |date=2016-03-11 }}. ''painandpalliativecare.org '' . ಜುಲೈ 2007 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> इयं केरळस्य धर्मदत्तिसंस्था वर्तते । विषमावस्थायां स्थितानां ’क्यान्सर्’रोगपीडितानां जीवन-स्तरस्य सुधारणस्य ध्येयेन अस्याः संस्थायाः संस्थापनमभवत् । भारतस्य कोळिकोड्-प्रदेशे स्थितायाः अस्याः संस्थायाः इन्धनं प्रारम्भिकयन्त्रं च एष एव अस्ति ।<ref>[http://painandpalliativecare.org/aboutus.htm ರೆಲೆವನ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಪೇನ್ ಎಂಡ್ ಪ್ಯಾಲಿಯೇಟಿವ್ ಕೇರ್ ಸೊಸೈಟಿ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309102108/http://painandpalliativecare.org/aboutus.htm |date=2016-03-09 }}. ''painandpalliativecare.org '' . ಅಕ್ಟೋಬರ್, 2006 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> केरळ-राज्याद्यन्तं ’क्यान्सर्’-रोगपीडितेभ्यः सर्वेभ्यः जनेभ्यः वेदनायाः उपशमनस्य च शुश्रूषायाः प्रदानस्य विनूतनायाः योजनायाः प्रस्तुतिमसावकरोत् ।<ref>[http://keralas.s3.amazonaws.com/forms_of_kerala ಫಾರಂ ಆಫ್ ಕೇರಳ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318033235/http://keralas.s3.amazonaws.com/forms_of_kerala |date=2020-03-18 }} ''amazon news'' .</ref> ===जीवन्-ज्योतिः=== मम्मुट्टिः जीवन्-ज्योति इत्यस्य सामाजिककार्यस्य राजदूतोऽपि वर्तते । अस्य ध्येयं तु कस्यचिदपि नेत्ररोगेण हृत्सम्बन्धिरोगेण अस्थिसम्बन्धिरोगेण पित्तजनकाङ्गरोगेण मूत्रपिण्डवैफल्यस्य रोगेण हेमोफिलिया रोगेण वा ’इ एन् टी’समस्यया[उल्लेखः आवश्यकः] वा पीडितस्य चिकित्सान्वेषणे सति साहाय्यकरणस्य वर्तते । ===दूरदर्शनस्य वृत्तिजीवनम्=== २०१०तमे वर्षे मम्मुट्टिः मलयाळं कम्यूनिकेषन्स् इत्यस्य अध्यक्षः आसीत् ।<ref name="kairalitv.in">[http://kairalitv.in/tv/aboutus.htm ಮಲಯಾಳಂ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ಸ್ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಡೈರೆಕ್ಟರ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926012304/http://kairalitv.in/tv/aboutus.htm |date=2015-09-26 }}. “kairalitv.in''. 1 ನವೆಂಬರ್ 2004. '' ''२००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्''</ref> अनेनैव कैराळि टि.वि. पीपल् टि.वि. तथा चानल् वि इत्याद्याः मलयाळं दूरदर्शनवाहिन्यः सञ्चाल्यन्ते । एतेन दूरदर्शननिर्माणस्य संस्था ’मेगाबैट्स्’ अपि रचिता वर्तते । इयं संस्था काश्चित् दूरदर्शनधारावाहिन्यः अपि निर्मिताः । तासु प्रथमा अस्ति १९९०तमस्य दशकस्य अन्तिमभागस्य ज्वलायय् । निर्मापकत्वेन इयं तस्य प्रथमा योजना वर्तते ।<ref>[http://www.rediff.com/entertai/2001/jan/24mallu.htm "ವೈ ಶುಡ್ ದೆ? ][http://www.rediff.com/entertai/2001/jan/24mallu.htm ಎಸ್ಪೆಶಲಿ ವೆನ್ ಥೆಯ್ ಆರ್ ಬ್ಯುಸಿ ಪ್ರೋಡ್ಯುಸಿಂಗ್ ಎ ಸೂಪರ್‌ಹಿಟ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಸೋಪ್"]. rediff.com. 21 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 1998 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> ज्वलायय् इत्येतेन मलयाळं-दूरदर्शनेतिहासम् एव निर्मितं वर्तते ।<ref>[http://www.ddktvm.gov.in/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=5&amp;Itemid=26 ಮೇಗ ಸೀರಿಯಲ್ಸ್ ಮೇಗಾ ಹಿಟ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305053037/http://ddktvm.gov.in/index.php?id=5&itemid=26&option=com_content&task=view |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305053037/http://ddktvm.gov.in/index.php?id=5&itemid=26&option=com_content&task=view |date=2016-03-05 }}. rediff.com. 28 ಅಕ್ಟೋಬರ‍್ 2006 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> मम्मुट्टिः चलनचित्रवितरणसंस्थां काञ्चिदपि आरभत । तस्याः नाम आसीत् मम्मुट्टि-टेक्नोटैन्मेण्ट् इति ।<ref>[http://movies.indiainfo.com/malayalam/movienews/morenews37.html ಮಮ್ಮುಟ್ಟಿ ಇನ್ ವೈಸ್ ಟೆಕ್ನೋಟೈನ್‌ಮೆಂಟ್ ಟ್ರಿಕ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070825062501/http://movies.indiainfo.com/malayalam/movienews/morenews37.html |date=2007-08-25 }} ''Indiainfo.com'' ಮಾರ್ಚ್ 2002. २००९ तमस्य वर्षस्य जून्-मासस्य १९ पुनः सम्पादितम्</ref> केरळे वितीर्णस्य कार्मेघम् इत्यस्य तमिळुभाषाचलनचित्रस्य वितरणमस्यैव कार्यम् । अनया संस्थया वितरणाधिकारप्राप्तौ प्राथम्यं सुसंरक्षितम् आसीत् । ==अन्यकार्यक्रमाः== मम्मुट्टिः २००६तमे अक्टोबर्-मासे १६दिनाङ्के केरळमूलस्य ’सौत् इण्डियन् ब्याङ्क्’ इत्यस्य उद्यमस्य उद्योगसङ्केतात्मकः राजदूतोऽभवत् ।<ref>[http://www.southindianbank.com/News/newsdetails.aspx?news_id=105 सौत् इण्डियन् अनौन्सस् मम्मुट्टि यास् ब्राण्ड् अम्बासिडर्]. ''SouthIndianBank.com'' . २००६ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर् १६ २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref><ref>[http://indiaearnings.moneycontrol.com/sub_india/corpannoun.php?sel_comp=SIB सौत् इण्डियन् बेङ्क् हेस् अपायिण्टेड् पद्मश्री भारत् मम्मुट्टि आस् ब्राण्ड् अम्बासिडर्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160122145403/http://indiaearnings.moneycontrol.com/sub_india/corpannoun.php?sel_comp=SIB |date=2016-01-22 }}. ''moneycontrol.com'' . 16 अक्टोबर् 2006 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> एषः केरळ-वालिबाल्-लीग् इत्यस्य उद्योगसङ्केतात्मकः राजदूतत्वेनापि दृष्टो वर्तते ।<ref>[http://www.blonnet.com/2009/11/04/stories/2009110451451700.htm केरल वालीबाल् लीग् फार्मड् – मम्मुट्टि आस् ब्राण्ड् अम्बासिडर्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102161115/http://www.blonnet.com/2009/11/04/stories/2009110451451700.htm |date=2011-01-02 }}. ''हिन्दु बिसिनेस् लैन्'' . नवम्बर् 04, 2009.</ref> मम्मुट्टिः तथा दुबै-मूलस्य उद्यमी एम्.ए.यूसुफ् अलि इत्येतौ ’दुबै इण्टर्नेट् सिटि(डी ऐ सि) अधिकारिणः मिलित्वा कोच्चि-प्रदेशे उद्दिष्टस्य स्मार्ट् सिटि इति योजयायाः कृते मुखमण्डपं निर्मितवन्तौ ।<ref>[http://www.ibnlive.com/news/business/04_2007/mammootty-brings-it-park-to-kerala-38529.html मम्मुट्टि ब्रिङ्ग्स् IT पार्क् टु केरल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512054012/http://www.ibnlive.com/news/business/04_2007/mammootty-brings-it-park-to-kerala-38529.html |date=2008-05-12 }}. ''ibnlive.com, IANS '' . 14 एप्रिल् 2007, २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> ==सन्दर्भाः== {{reflist|3}} tm9zkdc47hfxydvnd16600es5fov96d 0 41206 500860 481616 2026-09-26T02:21:29Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500860 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox scientist |name = डॉ. दौलतसिंह कोठारी <br/> Daulat Singh Kothari |image = दौलतसिंह कोठारी.gif |image_size = 280px |caption = '''अस्य नाम्ना कोठारी-आयोगः प्रसिद्धः''' |birth_date = {{Birth date|1906|7|6|df=y}} |birth_place = [[उदयपुरम्|उदयपुरं]], [[राजस्थान]]राज्यम् (आङ्ग्लकाले मेवाडराज्ये) |death_date = {{Death date and age|1993|2|4|1906|7|6|df=y}} |death_place = [[जयपुरम्|जयपुरं]], [[राजस्थानराज्यम्]] |residence = [[भारतम्]] |nationality = भारतीयः |ethnicity = राजस्थानी |field = भौतिकी, शिक्षणं च |work_institution = इलाहाबादविश्वविद्यालयः<br>देहलीविश्वविद्यालयः |alma_mater = |doctoral_advisor = |doctoral_students = |known_for = राष्ट्रियशिक्षायोगाध्यक्षः |religion = [[हिन्दुः]] |prizes = |footnotes = }} '''दौलतसिंहः''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|d|ɔː|l|ə|t|ə|s|ɪ|h|ə|_|k|oː|t|h|aː|r|iː}}) ({{lang-hi|दौलत सिंह कोठारी}}, {{lang-en|Daulat Singh Kothari}}) [[भारतम्|भारत]]स्य प्रसिद्धः वैज्ञानिकः । १९६१ तमात् वर्षात् दशवर्षाणि यावत् सः विश्वविद्यालयानुदानायोगस्य अध्यक्षपदं व्यभूषयत् । १९६४ तमे वर्षे सः राष्ट्रियशिक्षायोगस्यापि अध्यक्षः आसीत् । प्रशासकीयसेवायै १९६२ तमे वर्षे सः [[पद्मभूषणम्|पद्मभूषणं]], १९७३ तमे वर्षे च [[पद्मविभूषणम्|पद्मविभूषणं]] प्राप्नोत् । == जन्म, परिवारश्च == १९०६ तमस्य वर्षस्य [[जुलाई]]-मासस्य षष्ठमे (६/७/१९०६) दिनाङ्के [[राजस्थान]]राज्यस्य [[उदयपुर|उदयपुरे]] दौलतसिंहस्य जन्म अभवत् । तस्मिन् काले उदयपुरं मेवाडराज्यस्य अङ्गभूतम् आसीत् । दौलतसिंहस्य पिता फतेहलाल कोठारी [[शिक्षकः]] आसीत् । तस्य ज्येष्ठः पुत्रः दौलतसिंहः । दौलतसिंहस्य अन्ये त्रयः भ्रातरः, एका भगिनी च आसन् । १९१८ तमे वर्षे अष्टात्रिंशत् (३८) वर्षीयः फतेहलाल-महोदयः दिवङ्गतः । तस्मिन् काले दौलतसिंहः द्वादशवर्षदेशीयः (१२) आसीत् । ज्येष्ठपुत्रे सति पितुः निधनोत्तरं गृहदायित्वं दौलतसिहंस्योपरि आपतितम् । दौलतसिंहस्य माता जैनमतानुयायिनी आसीत् । सा सर्वदा अन्येषां साहाय्यार्थं तत्परा भवति स्म । दौलतसिंहस्य जीवने तस्य मातुः प्रभावः प्रत्यक्षः आसीत् । डॉ. दौलतसिंहस्य पत्न्याः नाम सुजाता आसीत् । तयोः त्रयः पुत्राः आसन् । तेषां नामानि क्रमेण लक्ष्मणसिंहः, ललितः, प्रतापसिंहश्च । लक्ष्मणसिंहः देहली-विश्वविद्यालये सेवानिवृत्तः प्राध्यापकः । == शिक्षणम् == दौलतसिंहस्य प्राथमिकं शिक्षणम् उदयपुरे एव अभवत् । ततः फतेहलाल इत्यस्य शिरमल बापना इत्याख्यः मित्रं स्वपुत्रेण सह अध्ययनं कर्तुं दौलतसिंहम् आह्वयत् । शिरमल बापना इत्येषः इन्दोरराज्यस्य मुख्यमन्त्री आसीत् । प्राथमिकशिक्षणोत्तरं दौलतसिहंस्य माध्यमिकशिक्षणम् [[इन्दौर]]<nowiki/>-नगरे आरब्धम् । १९२२ तमे वर्षे महाराजा शिवाजीराव-उच्चविद्यालयात् दौलतसिंहः मैट्रिक्यूलेशन्-परीक्षायाम् उत्तीर्णः । इन्दौर-नगरे माध्यमिकशिक्षणं समाप्य सः उदयपुरं प्रतिगम्य इन्टर्मिडियेट्-कक्षायाः अध्ययनं प्रारभत । १९२४ तमे वर्षे 'राजपूत बॉर्ड'-मध्ये सः प्रथमक्रमेण इन्टर्मिडियेट्-परीक्षायाम् उत्तीर्णः अभवत् । तस्यां परीक्षायां सः [[भौतिकशास्त्रम्|भौतिकशास्त्रं]], [[रसतन्त्रम्|रसायनं]], [[गणितम्|गणित]]<nowiki/>म् इत्येतेषु त्रिषु विषयेषु विशेषयोग्यतां प्राप्नोत् । इन्टर्मिडियेट्-परीक्षायाम् उत्तमप्रदर्शनत्वात् मेवाड-राज्यस्य महाराजात् प्रतिमासं पञ्चाशतः (५०) रूप्यकाणां लब्धछात्रवृत्तिः सः इलाहाबाद-विश्वविद्यालये अध्ययनम् अकरोत् । तस्मिन् काले इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य भौतिकीविभागाध्यक्षः डॉ. [[मेघनाद साहा|मेघनादः]] आसीत् । तस्य मार्गदर्शने दौलतसिंहः बी एस् सी, एम एस् सी इत्येते पदव्यौ प्राप्नोत् । १९२६ तमे वर्षे 'बी एस् सी'-पदवीं, १९२८ तमे वर्षे च 'एम एस् सी'-पदवीं सः अलभत । == वृत्तिः == 'एम एस् सी'-पदवीप्राप्तः दौलतसिंहः इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य भौतीकविभागे एव व्याख्यातृत्वेन वृत्तिं प्रारभत । तत्र वर्षद्वयं यावत् अध्याप्य सः उच्चशिक्षणं प्राप्तुम् [[इङ्ग्लेण्ड्|इङ्गलैण्ड]]<nowiki/>-देशम् अगच्छत् । तस्य कृते युनाइटेड् प्रोविन्स्-इत्याख्यां राज्यसर्वकारस्य छात्रवृत्तिं, मेवाडराज्यात् ३५०० रूप्यकाणां वृद्धिविहीनम् ऋणं च सः अलभत । १९३० तमे वर्षे सः इङ्गलैण्ड-देशम् अगच्छत् । तत्र केम्ब्रिज्-विश्वविद्यालस्य केवेन्डिश्-प्रयोगशालायां सः [[अर्नेस्ट रदरफोर्ड]] इत्याख्यस्य मार्गदर्शनं प्राप्य विद्यावाचस्पतिः (Phd) अभवत् । डॉ मेघनादस्य कथनेन दौलतसिंहः अर्नेस्ट रदरफोर्ड-महोदयस्य समीपं गतवान् आसीत् । केम्ब्रिज्-विश्वविद्यालयात् विद्यावाचस्पतिः भूत्वा दौलतसिंहः भारतं प्रत्यागच्छत् । यतः विदेशगमनात् प्राक् सः इलाहाबाद-विश्वविद्याले पाठयन्नासीत्, अतः १९३३ तमे वर्षे इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य भौतिकी-विभागे तेन व्याख्यातृत्वेन कार्यम् अनुसृतम् (resumed) (पुनरारब्धम् इत्यर्थः) <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://auaa.in/?page_id=31 |accessdate=2012-07-07 |archive-date=2012-07-07 |archive-url=https://archive.ph/20120707073335/http://auaa.in/?page_id=31 |deadurl=no }}</ref> । १९३४ तमे वर्षे देहली-विश्विद्यालये भौतिकविभागाध्यक्षत्वेन सः भौतिकविषयाध्यापनम् आरभत । तस्मिन् काले देहली-विश्वविद्यालयस्य विज्ञानविभागः ‘कश्मीरि गेट’ इत्याख्ये विस्तारे आसीत् । विज्ञानविभागस्य प्रयोगशालायां पर्याप्तसाधनानानि नासन् । विश्वविद्यालयाय बी एस् सी-कक्षां यावदेव पाठयितुं मान्यता आसीत् । परन्तु ततः दौलतसिंहेन कार्यभारे स्वीकृते सति अनेकानि सकारात्मकानि परिवर्तनानि विश्वविद्यालये, विज्ञानविभागे च अभूवन् । १९४२ तमे वर्षे दौलतसिंहः भौतिकविभागस्य व्याख्यातृत्वेन नियुक्तः । उपकुलपितेः सहयोगेन दौलतसिंहः नवीनस्य भौतिकविभागस्य सुचारुस्थापनाम् अकरोत् । प्रथमे वर्षे भौतिकविभागे केवलं पञ्च छात्राः आसन्, ये १९४४ तमे वर्षे उत्तीर्णाः । दौलतसिंहस्य सततपरिश्रमेण भौतिकविभागे प्रयोगशाला सम्पन्नतां गता । विद्यार्थिनां विविधविषयाणां विकासार्थं दौलतसिंहः सर्वदा तत्परः भवति स्म । सः निश्चितकालावधौ उत्तमान् भौतिकविज्ञानिनः प्रयोगशालां प्रति आहूय विशेषवर्गाणाम् आयोजनं करोति स्म । तेन प्रयोगशालया उचितविकासः साधितः । ये विज्ञानिनः तां प्रयोगशालां प्रति मार्गदर्शनाय गतवन्तः, तेषु पी एम् एस् बकेट् (PMS Blackett), निल्स् बोह्र् (Niels Bohr), पि एम् एम् धिरक् (PAM Dirac), पी कापित्झा (P Kapitza), आई प्रिगोगिन् (I Prigogine), सि वि रामन् (CV Raman), एच् जे भामा (H.J. Bhabha), एम् एन् साहा (M.N. Saha), के एस् कृष्णन् (K.S Krishnan) च अन्तर्भवन्ति । सक्रियं विज्ञानविभागं चालयन् सः विभिन्नेषु विषयेषु अनेकान् शोधप्रबन्धान् प्राकाशयत् । तेषु विषयेषु भौतिकशास्त्रं (physics), खगोलीयभौतिकशास्त्रं (astrophysics), प्लास्मा-भौतिकशास्त्रं (plasma physics), चुम्बकीय-विज्ञानं (magneto hydrodynamics), क्वोन्टम् इलेक्ट्रोडायनामिक्स् (quantum electrodynamics), रिलेटिविक् क्वोन्टम्स् स्टेटेस्टिक्स् (relativistic quantum statistics) च मुख्याः विषयाः आसन् । देहलीविश्वविद्यालये दौलतसिंहस्य कार्यस्य प्रशंसा सर्वैः विज्ञानिभिः, विद्यार्थिभिः, विश्वविद्यालयैः, भारतसर्वकारेण च कृता । दौलतसिंहस्य कार्यं दृष्ट्वा १९४८ तमे वर्षे [[भारतसर्वकारः]] देहलीविश्वविद्यालयं न्यवदेयत् यत्, डॉ. दौलतसिंहः भारतस्य विज्ञानपरामर्शकः भवेत् इति । एवं त्रिभ्यः वर्षेभ्यः डॉ. दौलतसिंहः भारतसर्वकारस्य रक्षामन्त्रालयस्य कार्ये सँल्लग्नः अभवत् । ततः १९५२ तमे वर्षे सः विश्वविद्यालयस्य कार्येषु पुनः सक्रियः अभवत् । परन्तु रक्षामन्त्रालये मानदपरामर्शकत्वेन दशकं यावत् सेवाम् अकरोत् । यदा डॉ. दौलतसिंहः रक्षामन्त्रालये कार्यरतः आसीत्, तदा मन्त्रालयेन निम्नप्रयोगशालाः प्रस्थापिताः । १. आयुधप्रौद्योगिकीसंस्थानम्, पुणे (Institute of Armament Technology, Pune.) २. नौसेनायै रसायनस्य, धातुकर्मणः च प्रयोगशाला (Naval Chemical and Metallurgical Laboratory, Mumbai.) ३. भारतीयनौसेनाभौतिकप्रयोगशाला, कोच्चि (Indian Naval Physical Laboratory, Kochi) ४. अग्न्यनुसन्धानकेन्द्रम् (Centre for Fire Research, Delhi) ५. वज्रावस्थाभौतिकीप्रयोगशाला, दिल्ली (Solid State Physics Laboratory, Delhi ) ६. रक्षाखाद्यशोधप्रयोगशाला, मैसूर (Defence Food Research Laboratory, Mysore) ७. फिजियोलॉजी, संबद्धविज्ञानं च केन्द्रम्, चेन्नई (Defence Institute of Physiology and Allied Sciences, Chennai ) ८. साइकोलॉजिकलरिसर्च-निदेशालयः, नवदेहली (Directorate of Psychological Research, New Delhi) ९. रक्षाविद्युदानुसन्धानप्रयोगशाला, हैदराबाद (Defence Electronics and Research Laboratory, Hyderabad) १०. वैज्ञानिकमूल्याङ्कनसमूहः, देहली (Scientific Evaluation Group, Delhi) ११. तकनीकी-बैलिस्टिक-अनुसन्धानप्रयोगशाला, चण्डीगढ (Technical Ballistic Research Laboratory, Chandigarh) १९६१ तमे वर्षे डॉ. दौलतसिंहः विश्वविद्यालयानुदानायोगस्य अध्यक्षत्वेन नियुक्तः । तस्मिन् आयोगे सः त्रयोदश वर्षाणि अध्यक्षत्वेन दायित्वम् अवहत् । == राष्ट्रियशिक्षायोगः == राष्ट्रियशिक्षायोगः भारतीयशिक्षायोगः इत्यपि प्रसिद्धम् । १९६४ तमे वर्षे यदा भारतसर्वकारः भारतीयशिक्षायोगस्य रचनाम् अकरोत्, तदा डॉ. दौलतसिंहं तस्य आयोगस्य अध्यक्षं न्ययुङ्क्त <ref>http://mohitpuri.pbworks.com/w/page/11465802/Indian%20Education%20Commission%201964-66</ref> । डॉ. दौलतसिंहः तस्मिन् पदे वर्षद्वयम् आसीनः । तस्य आयोगस्य अन्येषु सदस्येषु भगवान सहाय, एस् चक्रवर्ती, एम् एल् धर, एम् वि माथुर, जि पार्थसारथि इत्यादयः प्रमुखाः । तेन आयोगने "शिक्षायाः, राष्ट्रस्य च विकासः" (Education and National Development) इत्याख्यं वृत्तम् (report) उपस्थापितम् । स्वतन्त्रे भारते सम्भवतः सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णेषु प्रलेखेषु अन्यतमस्य तस्य वृत्तस्य चर्चा सर्वत्र भवति । तस्य प्रलेखस्य चर्चनीयविषयेषु मुख्यौ विषयौ समानविद्यालयव्यवस्था, स्नातकोत्तरं यावत् मातृभाषया शिक्षणम् इत्येतौ आस्ताम् । १. भाषानीतिः – शिक्षायाः सर्वेषु चरणेषु प्रादेशिकभाषाः एव शिक्षामाध्यमं स्यात् । (प्रारम्भिकस्तरे मातृभाषायै एव सर्वाधिकं महत्त्वं दीयते ।) तस्य उद्देश्यस्य पूर्त्यै निश्चितस्य, सुनियोजितस्य, समयबद्धस्य च कार्यक्रमस्य रचना करणीया । [[आङ्ग्लभाषा]] संसारेण सह अस्माकं सञ्चारस्य मुख्यमाध्यमम् अस्ति । सा आधुनिकवैज्ञानिकयुगस्य वर्धमानं ज्ञानं प्राप्तुम् अपि मुख्यसाधनम् अस्ति । अतः अस्माभिः आङ्ग्लभाषायाः पठनपाठने प्रात्साहनं दातव्यम् । अन्यान्ताराष्ट्रियभाषाणाम् अपि बहुधा पठनं, पाठनं च भूयात् । तासु भाषासु मुख्यतया [[रूसी भाषा|रूसी]], [[स्पेनिश्]], [[फ्रेञ्चभाषा|फ्रेन्च्]], [[जर्मनी]] इत्यादयः भाषाः अन्तर्भवन्ति । राष्ट्रियस्तरे सम्पर्कभाषात्वेन [[हिन्दीभाषा]] प्रोत्साहनीया । तथा च येषु क्षेत्रेषु हिन्दीभाषा सम्भाषणभाषा नास्ति, तेषु क्षेत्रेषु हिन्दीभाषायाः अध्ययनाध्यापनं प्रोत्साहनीयम् । भारतस्य सर्वाः राष्ट्रियभाषाः सम्पर्कजालिकायाः निर्माणे सहायभूताः भवितुम् अर्हन्ति । अतः सर्वेषु क्षेत्रेषु हिन्दीभाषायाः अध्यापनक्षेत्राणि भवेयुः । शालासु, माध्यमिकविद्यालयेषु च त्रिभाषीयव्यवस्था स्यात् । द्वितीयायाः भाषायाः पाठनं षड्वर्षाणि यावत्, तृतीयायाः भाषायाः अध्यापनं (न्यूनाति न्यूनं) वर्षत्रयं स्यात् । उच्चतरमाध्यमिकचरणे भाषाणाम् अध्यापनं स्यात् । तथा च यावत् पर्यन्तं कयाचित् भाषया सह विद्यार्थिनाम् अन्तरङ्गसम्बन्धः स्थापितः न स्यात्, तावत् पर्यन्तं विश्वविद्यालयचरणे न कस्यापि भाषायाः अध्यापनम् अनिवार्यं स्यात् । २. सामान्यशालाप्रणाली – साम्प्रते काले सम्पन्नवर्गे, निर्धनवर्गे च सामाजिकी, आर्थिकी च विषमता दरीदृश्यते । देशे एकत्र उच्चकोट्याः शिक्षणसंस्थाः सन्ति, यत्र आर्थिक-सामाजिकदृष्ट्या सम्पन्नवर्गः गच्छति । अपरत्र सर्वकारेण चाल्यामानाः संस्थाः सन्ति, यत्र सामान्यतः निर्धनवर्गः गच्छति । समाजे व्याप्तः एतादृशः पृथक्करणभावः अतितराम् आपत्तिजनकः वर्तते । अतः राष्ट्रियशालाप्रणाल्याः आवश्यकता अस्ति । तया प्रणाल्या समाजे व्याप्तस्य पृथक्करणस्य भावः नंक्ष्यति । तेन नाशेन विद्यार्थिनः एकस्यां शालायाम् एव शिक्षां प्राप्तुं प्रभविष्यन्ति । प्राथमिकशालायै विशेषतया "प्रतिवेशिशालायाम् अध्ययनम्" इति प्रतिमानं (Model) स्यात् । तेन प्रतिमानेन सर्वेषां वर्गाणां, जातीनां, धर्माणां च बालकाः एकस्यां शालायाम् एव पठिष्यन्ति । कोठारीशिक्षायोगस्य (१९६४-६६) अनुशंसानां महत्त्वम् अत्यधिकम् आसीत् । अत एव यूनेस्को-संस्था यदा अन्ताराष्ट्रियशिक्षायोगस्य रचनाम् अकरोत्, तदा सः आयोगः कोठारीशिक्षायोगस्य अनुशंसायाः आधारं स्व्यकरोत् । सः अन्ताराष्ट्रियायोगः शिक्षणविकासाय दशकं यावत् संशोधनम् अकरोत् । राष्ट्रियशिक्षायोगस्य वृत्ते डॉ. दौलतसिंहस्य अन्येऽपि विचाराः प्रत्यक्षाः भवन्ति । तत्र किञ्चन प्रसिद्धम् उद्धरणम् अस्ति यत्, <poem>{{cquote|भारतस्य भाग्यं तस्याः (शिक्षिकायाः) वर्गे आकारं गृह्णाति । एषः न केवलम् आलङ्कारिकशब्दोपयोगः, अपि तु अस्माकं विश्वासः अस्ति । विज्ञान-प्रौद्योगिक-आपन्ने विश्वस्मिन् जनानां समृद्धिः, कल्याणं, सुरक्षा इत्येतेषाम् आधारेण शिक्षणस्तरः निर्धार्यते । राष्ट्रियपुनर्निर्माणस्य कृते उत्तमोद्यमः मुख्यः । तस्य प्रधानलक्ष्यं जनानां जीवनस्तरे औन्नत्यस्य अस्ति । विद्यालयात्, महाविद्यालयात् च गुणवत्तायुक्ताः, अधिकाधिकाः च जनाः निर्गच्छेयुः इति तस्य जीवनस्तरस्य आधारः अस्ति" इति <ref>The destiny of India is now being shaped in her classrooms. This, we believe, is no mere rhetoric. In a world based on science and technology, it is education that determines the level of prosperity, welfare and security of the people. On the quality and number of persons coming out of our schools and colleges will depend our success in the great enterprise of national reconstruction, the principal objective of which is to raise the standard of living of our people. – Dr. Kothari, http://www.teindia.nic.in/files/reports/ccr/KC/KC_V3.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423111058/http://www.teindia.nic.in/Files/Reports/CCR/KC/KC_V3.pdf |date=2014-04-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423111058/http://www.teindia.nic.in/Files/Reports/CCR/KC/KC_V3.pdf |date=2014-04-23 }} ।</ref>}}</poem> यतो हि डॉ. दौलतसिंहः शिक्षणक्षेत्रे कृतपरिश्रमः आसीत्, अतः तेन अनेके नूतनाः मार्गाः अन्विष्टाः । तेषु राष्ट्रियशैक्षणिकानुसन्धान-प्रशिक्षण-परिषदः (National Council of Educational Research and Training (NCERT)) नाम मुख्यं मन्यते । यदा राष्ट्रियशैक्षणिकानुसन्धान-प्रशिक्षण-परिषदः आरम्भः अभवत्, तदा डॉ. दौलतसिंहः न केवलं तस्याः परिषदः मूलसिद्धान्तानां निर्माणे योगदानम् अयच्छत्, अपि तु तस्याः परिषदः भविष्यत्कालस्य योजनानां मानचित्रस्यापि परिकल्पानाम् अकरोत् । राष्ट्रियशैक्षणिकानुसन्धान-प्रशिक्षण-परिषदः भविष्यत्कालीनयोजनायाः परिकल्पना तेन शिक्षणायोगस्य १९६४-६६ वृत्ते उल्लिखिता अस्ति । == केन्द्रियसेवापरीक्षाविभागः == १९७४ तमे वर्षे भारतसर्वकारः केन्द्रीयसेवापरीक्षाविभागस्य परीक्षापद्धतेः पुनर्निरीक्षणाय दलम् अरचयत् । तस्य दलस्य अध्यक्षत्वेन भारतसर्वकारः डॉ. दौलतसिंहस्य चयनम् अकरोत् । भारतसर्वकारस्य केन्द्रीयसेवापरीक्षा-विभागस्य कृते परीक्षाप्रक्रियायाः, चयनप्रक्रियायाः च नीत्युपस्थापने डॉ. दौलतसिंहस्य भूमिका महत्त्वपूर्णा असिध्यत् । १९७६ तमे वर्षे तेन दलेन स्वस्य प्रेलखः सर्वकाराय प्रदत्तः । तस्य प्रलेखस्य परिणामतः १९७९ तमे वर्षे भारतसर्वकारः आई.ए.एस्., आई.पी.एस्., अन्यविंशत्यै पदेभ्यश्च सामान्यपरीक्षायाः प्रारम्भम् अकरोत् । तस्मिन् प्रलेखे द्वयोः विषययोः अनुशंसा अतिमहत्त्वपूर्णा, क्रान्तिकारिणी च असिद्धयत् । प्रथमं तु स्वभाषासु (भारतीय[[भारतस्य संविधानम्|संविधान]]<nowiki/>स्य अष्टमे अनुच्छेदे उक्ताः सर्वाः भारतीयभाषाः), आङ्ग्लभाषायां च उत्तरं दातुं स्वतन्त्रता । द्वितीयं वयस्सीमया सह समग्रे देशे परीक्षाकेन्द्राणि अपि वर्धेरन् । केन्द्राणां वर्धनेन सुदूरेषु ग्रामेषु स्थिताः विद्यार्थिनः अपि एतादृशीं परीक्षां दातुं शक्नुयुः इति । डॉ. दौलतसिंहस्य दृढविश्वासः आसीत् यत्, "राष्ट्रस्य विकासेन, समृद्ध्या च सह शिक्षणस्य साक्षात् सम्बन्धः अस्ति । तत्रापि वैज्ञानिकं, प्रौद्योगिकं च शिक्षणं मुख्यतया अनुबन्धितम् अस्ति" इति । अतः सः देशे युवसु स्थितायाः प्रतिभायाः अन्वेषणाय राष्ट्रियशैक्षणिकानुसन्धान-प्रशिक्षण-परिषदा 'द नेशनल् सायन्स् टेलेन्ट्', 'नेशनल् टेलेन्ट् सर्च्' इत्येतयोः कार्यक्रमयोः आरम्भं कृतवान् । तयोः कार्यक्रमयोः मूलभूतविचारः डॉ. दौलतसिंहस्य आसीत् <ref>http://www.vigyanprasar.gov.in/scientists/DKothari.htm</ref> । प्राथमिकस्तरात् विश्वविद्यालयस्तरं यावत् शिक्षायाम् एकरूपता, सामञ्जस्यं च कथं शक्येत ? इत्यस्मिन् विषये शिक्षायोगे सक्रियः डॉ. दौलतसिंहः अनेकान् विधीन् उपास्थापयत् । तेभ्यः विधिभ्यः अध्यापकाः, छात्राः च लाभान्विताः अभूवन् । विद्यार्थिषु अनुभवं वर्धयितुं डॉ. दौलतसिंहः कार्यानुवभवयोजनायाः (Work-Experience) आरम्भम् अकरोत् । शिक्षायोगस्य अनेके सिद्धान्ताः भारतीयराष्ट्रियशिक्षानीतेः आधाराः आसन् । काठारी-आयोगस्य अनेके प्रस्तावाः शनैः शनैः राष्ट्रियशिक्षायोगे कार्यान्विताः अभूवन् । == संशोधनक्षेत्रे == डॉ. दौलतसिंहस्य रुचिकरः विषयः [[खगोलशास्त्रम्]] आसीत् । डॉ. दौलतसिंहः 'आयनीकरण-भारः' इत्यस्य सिद्धान्तम् अन्विष्टवान् । तस्य सिद्धान्तस्य प्रयोगः तेन 'ह्वाइट् ड्वार्फ्' इत्याख्यस्य तारकस्य रचनापद्धतिं ज्ञातुं कृतः । अखिलस्य विश्वस्य वैज्ञानिकैः डॉ. दौलतसिंहस्य सिद्धान्तः महत्त्वूपूर्णः परिलक्षितः । तस्मिन् सिद्धान्ते डॉ. दौलतसिंहः उपास्थापयत् यत्, "औष्ण्यं विना केवलं भारः अपि परमाणूनां खण्डने क्षमः अस्ति । शीतद्रव्येऽपि परमाणोः भञ्जकभारः शतलक्ष-पाउण्ड-प्रतिवर्गात्मकः भवति । सा शक्तिः पृथिव्याः भूगर्भे स्थितस्य धातुः, पर्वतः इत्यादीनां चतुस्सहस्र-माईल-परिमितस्य भारात् अपि अधिकः भवति" इति । === युद्धक्षेत्रे विज्ञानप्रयोगः === अद्यत्वे समग्रे विश्वस्मिन् सः देश एव युद्धकौशले शक्तिशाली, पारङ्गतश्च मन्यते, यस्य पार्श्वे आधुनिकतमवैज्ञानिकास्त्राणि भवेयुः । १९४८ तमे वर्षे भारतसर्वकारः डॉ. दौलतसिंहाय प्रतिरक्षा-विज्ञान-सङ्घटनस्य निदेशकपदम् अयच्छत् । तस्मिन् पदे सः १९६१ पर्यन्तं कार्यम् अकरोत् । तस्मिन् कार्यकाले डॉ. दौलतसिंहः भारते यत्रापि वैज्ञानिकप्रतिष्ठानानां, प्रयोगशालानां च आवश्यकता आसीत्, तत्र प्रतिष्ठानानां, प्रयोगशालानां च स्थापनाम् अकारयत् । सः विस्फोटकभारस्य तीव्रभारे धातूनां प्रयोगम् अकरोत् । प्रयोगस्य परिणामतः तस्य रुचिः धातुविद्याक्षेत्रे समुद्भूता । अतः सः 'प्रोजेक्टाइल्स्' इत्याख्यस्य विषयस्य संशोधनं प्रारब्धवान् । तस्य संशोधनस्य क्रियान्वयाय [[जोधपुरम्|जोधपुरे]] प्रयोगशालायाः स्थापनाञ्चकार । तस्याः प्रयोगशालायाः लक्ष्यम् आसीत् यत्, जोधपुरस्य समीपे यः मुरुभूभागः अस्ति, सः मरुभूभागः हरितभूभागः स्यात् इति । डॉ. दौलतसिंहस्य मार्गदर्शने रक्षाविज्ञानसङ्घटनेनापि प्रगतिः साधिता । तेन सङ्घटनेन शस्त्रविज्ञानम्, इलेक्ट्रॉनिक-विद्या, वातावरणशरीरक्रियाविज्ञानं, धातुकर्म, मानव-यन्त्राणां दुर्घटनाग्रस्तनिवारणं, भूस्थायित्वं, खाद्यसंरक्षणं, मरुभूमौ वृक्षोत्पादनं, विमानशास्त्रं, गैस-वायूनां टरबाईन् इत्यादीनां विषयाणां संशोधनं कृतम् । == शान्तिप्रयासः == डॉ. दौलतसिंहः न केवलं खगोलशास्त्री, भौतिकशास्त्री च आसीत्, अपि तु सः आधुनिकप्रौद्योगिक्याः विकासाय भारतीयसङ्घटनेषु सक्रियः वैज्ञानिकः आसीत् । प्रतिरक्षायाः क्षेत्रेषु सक्रियः सः सर्वदा शान्तिपूर्णरीत्या देशविकासस्य प्रबलः पक्षधरः आसीत् । यतो हि सः जानाति स्म यत्, परमाणुशस्त्रस्य उपयोगेन विश्वस्मिन् कीदृशाः प्रभावाः भवितुम् अर्हन्ति, अतः सः सर्वदा परमाणुशस्त्राणां निर्माणस्य, विस्फोटस्य च विरोधी आसीत् । परमाणुशस्त्राणां विरोधाय डॉ. [[होमी जहाँगीर भाभा|होमी भाभा]]<nowiki/>-महोदयेन सह मिलित्वा तेन एकं पुस्तकम् अपि लिखितम् । तस्य पुस्तकस्य नाम 'परमाणु विस्फोट और उनके प्रभाव' इति अस्ति । तत्पुस्तकं [[जर्मनी|जर्मन]]<nowiki/>-भाषायां, [[जापानी भाषा|जापानी]]<nowiki/>-भाषायां चापि उपलभ्यते । == [[हिन्दीभाषा|हिन्दी]]<nowiki/>प्रेम == डॉ. दौलतसिंहः देशस्य युवभ्यः यानि कार्याणि अकरोत्, तेषु विज्ञानसम्बद्धानाम् आङ्ग्लशब्दानां हिन्दीपारिभाषिकशब्देषु अनुवादः अपि अन्तर्भवति । शिक्षामन्त्रालयस्य हिन्द्यायोगान्तर्गतस्य वैज्ञानिक-तकनीकि-शब्दानुसन्धानायोगस्यापि सः अध्यक्षपदं व्यभूषयत् । १९८१ तमे वर्षे अध्यक्षत्वेन आरूढः डॉ. दौलतसिंहः तस्मिन् पदे १९९१ तमं वर्षं यावत् आसीत् । विज्ञानसम्बद्धं साहित्यं हिन्द्याम् अपि उपलभ्येत इति डॉ. दौलतसिंहस्य महती इच्छा आसीत् । यतो हि तस्य मतम् आसीत् यत्, हिन्द्या लिखितं साहित्यमेव जनसामान्यं विज्ञानं प्रति प्रोत्साहिष्यति इति । सः हिन्द्या एव नवीनस्य वैज्ञानिकसाहित्यस्य निर्माणं भवेत् इति चिन्तयति स्म । केषाञ्चन विदुषां मतम् अस्ति यत्, [[महात्मा गान्धी|गान्धी]], [[राममनोहर लोहिया|लोहिया]] इत्येतयोः अनन्तरं भारतीयभाषाणाम् उन्नत्यै कार्यकर्तृषु डॉ. दौलतसिंहः प्रथमः आसीत् । यदि केन्द्रीयसेवानां परीक्षायां भारतीयभाषायाम् उत्तरं दातुम् अवकाशः नाभविष्यत्, तर्हि ग्रामेषु स्थिताः विद्यार्थिनः कदापि एतादृशीं परीक्षां दातुं न प्राभविष्यन् । == मृत्युः == १९९३ तमस्य वर्षस्य [[फरवरी]]-मासस्य चतुर्थे (४/२/१९९३) दिनाङ्के [[राजस्थानराज्यम्|राजस्थानराज्य]]<nowiki/>स्य [[जयपुरम्|जयपुरे]] [[हृदयाघातः|हृदयाघातेन]] डॉ. दौलतसिहस्य मृत्युः अभवत् । पूर्वरात्रौ यदा सः सुप्तवान्, तदा सः [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]<nowiki/>याः, भक्तामरस्तोत्रस्य च पठनं कृत्वा अस्वपत् । रात्रौ निद्रायामेव हृदयाघाते सति सः देहम् अत्यजत् । डॉ. दौलतसिंहः स्वजीवनस्य अन्तिमदिनेषु ललिताख्येन स्वपुत्रेण सह निवसति स्म । सः ललितः कुत्रचित् स्वलेखे अलिखत्, "एकदा शरीरपरीक्षणाय अहं पितरं न्यवेदयम् । तस्मिन् समये पिता रुग्णः न आसीत् । अपि तु अहं केवलं पूर्वजागर्यायै तथा कर्तुम् इच्छामि स्म । परन्तु मम निवदेनस्य प्रत्युत्तरं यच्छन् पिता अवदत् यत्, इतः परं मम कृते किमपि कार्यं शेषं नास्ति इति त्वया अवगन्तव्यम्" इति । == व्यक्तित्वम् == उच्चपदेषु कार्यरतः डॉ. दौलतसिंहः सर्वदा सरलम्, आदर्शपूर्णं च जीवनम् अयापयत् । अभिमानशून्यः सः यदा देहली-विश्वविद्यालयात् निवृत्तः अभवत्, तदा लघौ स्यूते स्ववस्त्राणि संस्थाप्य राजस्थानम् अगच्छत् । डॉ. दौलतसिंहस्य पौत्री दीपिका अलखित् यत्, यदा मम पितामहः देहली-विश्वविद्यालयात् निवृत्तः अभवत्, तदा पितामहः, पितामही च सर्वाणि वस्तूनि कस्मिँश्चित् लघौ स्यूते पर्यावर्तयेताम् (wind up) । ततः परम् अहं तौ सर्वदा तावतेन सामग्रीसमम्भारेण सहैव अपश्यम् इति । डॉ. दौलतसिंहस्य व्यक्तित्वे बहु सामर्थ्यम् आसीत् । वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायां विज्ञाननीति-भारतीयभाषा-आङ्ग्लभाषासु च विद्यमानायाः जटिलसमस्यायाः समाधानं सर्वकारः तस्य कृतिषु पश्यन् भवति । == प्रशस्तयः <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |accessdate=2015-10-06 |archive-date=2015-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |deadurl=yes }}</ref> == * [[पद्मभूषणम्]], १९६२ * [[पद्मविभूषणम्]], १९७३ * अणुव्रतपुरस्कारः, तुलसी फाउण्डेशन् == कार्यम् == * व्याख्याता, इलाहाबाद-विश्वविद्यालयः, १९३३ * विज्ञानविभागाध्यक्षः, देहली-विश्वविद्यालयः, १९३४-१९४८ * विज्ञानपरामर्शकः, रक्षामन्त्रालयः, १९४८-१९५१ * अध्यक्षः, विश्वविद्यालयानुदानायोगः, १९६१-१९७३ * महाध्यक्षः, इण्डियन् साईन्स् कॉङ्ग्रेस्, १९६२, नवदेहली * अध्यक्षः, भारतीयराष्ट्रियवैज्ञानिक-अकादमी, १९७३-१९७४ * कुलपतिः, जवहारलालनेहरू-विश्वविद्यालयः, १९८२-१९९२ == पुस्तकानि == * Atom and Self: Collection of Lectures Delivered - डॉ. दौलतसिंह कोठारी, सम्पादनं – फिरोझ् एहमद्. प्रकाशकः – न्यू एज् इन्टर्नेशनल् पब्लिकेशन्, नवदेहली, २००२ * Knowledge and Wisdom: Collection of Lectures Delivered - डॉ. दौलतसिंह कोठारी, सम्पादनं – फिरोझ् एहमद्. प्रकाशकः – न्यू एज् इन्टर्नेशनल् पब्लिकेशन्, नवदेहली, २००२ * Education and Character Building: Convocation Addresses Delivered - डॉ. दौलतसिंह कोठारी National Institute of Science Communication (now renamed as National Institute of Science Communication and Information Resources). New Delhi, 2000. * न्यूमरस पेपर्स् ऑन् स्टैटिस्टिकल् थर्मोडायनेमिक्स् * थ्योरी ऑफ् ह्वाइट् ड्वार्थ् स्टार्स् * न्यूक्लियर् एक्स्प्लोसिव्स् एण्ड् देयर् इफेक्ट्स् (जर्मनी-भाषायां, जापानी-भाषायाम् अपि उपलब्धम्) == सम्बद्धाः लेखाः == * डॉ. [[मेघनाद साहा]] * डॉ. [[होमी जहाँगीर भाभा|होमी भाभा]] * [[विश्वविद्यालयानुदानायोगः]] * [[रक्षामन्त्रालयः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * http://www.vigyanprasar.gov.in/scientists/DKothari.htm * http://www.indianstampghar.com/2011/07/indian-stamp-d-s-kothari-by-india-post/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107060629/https://www.indianstampghar.com/2011/07/indian-stamp-d-s-kothari-by-india-post/ |date=2017-11-07 }} * http://www.jankipul.com/2013/07/blog-post_12.html * http://www.manoharprabhakar.blogspot.in/2012/10/blog-post_1561.html == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == * [https://web.archive.org/web/20140423111058/http://www.teindia.nic.in/Files/Reports/CCR/KC/KC_V3.pdf शिक्षायाः, राष्ट्रस्य च विकासः (Education and National Development)] {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:वैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः]] [[वर्गः:राजस्थानस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:१९९३ मरणम्]] [[वर्गः:१९०६ जन्म]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] 0nkagm065fcipyr39pq4bzwqei7kb03 0 52722 500868 481667 2026-09-26T03:13:02Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500868 wikitext text/x-wiki {{Infobox project | abbreviation = PMJDY | hi = प्रधानमन्त्रिजनधनयोजना | image = PM Modi launches the Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana.jpg | image_size = 350px | alt = प्रधामन्त्रिजनधनयोजना | caption = प्रधानमन्त्रिजनधनयोजनायाः समारम्भः | country = [[भारतम्]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | ministry = [[वित्तमन्त्रालयः]] | key_people = [[अरुण जेटली]] | launched = {{Start date and age|2014|08|28|df=y}} | website = {{url|http://www.pmjdy.gov.in}} | status = Active }} [[File:PM Modi commends bank officers and staff for successful roll-out of Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana (15492776252).jpg|thumb|योजनायाः सफलतायै प्रधानमन्त्री सर्वेभ्यः वित्तकोषेभ्यः, वित्तकोषाणां कार्यकर्तृृभ्यः अभिनन्दानि अपाठयत् ।]] '''प्रधानमन्त्रिजनधनयोजना''' (सङ्क्षेपः - पीएमजेडीवाई) भारते वित्तीयसमावेशाय राष्‍ट्रिययोजना अस्ति । एषा योजना भ्रष्टाचारविरुद्धं [[भारतसर्वकार]]<nowiki/>स्य अभियानाङ्गम् । तस्याभियानस्य अन्तर्गततया वित्तीयक्षेत्रे समाविष्टानां वित्तीयसेवानाम् उपयोगं सुनिश्चितं कर्तुम् एतस्याः योजनायाः आरम्भः अभवत् । एतस्याः योजनायाः उद्देश्‍यम् आदेशं सर्वेभ्यः परिवारेभ्यः वित्तकोषस्य सुविधा प्रदानम् अस्ति । अत्र प्रत्येकस्य परिवारस्य कृते वित्तकोषलेखां प्रदातुं प्रयासः भवति ।<ref name="pib-hi-29910">{{cite web|url = http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=29910|title = प्रधानमन्त्री सर्वेभ्यः वित्तकोषाधिकारिभ्यः वि-पत्रं प्रैषयत्|date = 25 अगस्त 2014|accessdate = 28 अगस्त 2014|publisher = पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार}}</ref> एतस्याः योजनायाः घोषणा [[अगस्त १५]] २०१४ दिनाङ्के अभवत् । ततः तस्याः शुभारम्भः २८ अगस्त २०१४ दिनाङ्के [[भारतस्य प्रधानमन्त्री|भारतीयप्रधानमन्त्री]] श्री[[नरेंद्र मोदी|नरेन्द्र मोदी]] अकरोत् ।<ref name="pib-hi-29954">{{cite web|url = http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=29954|title = श्रीनरेन्द्रमोदी अद्य प्रधानमन्त्रिजनधनयोजनायाः शुभारम्भं करिष्यते|date = 28 अगस्त 2014|accessdate = 28 अगस्त 2014|publisher = पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार}}</ref> एतस्याः परियोजनायाः औपचारिकारम्भात् पूर्वं प्रधानमन्त्री सर्वेभ्यः वित्तकोषेभ्यः वि-पत्रं प्रेषितवान् । तस्मिन् विपत्रे सः अलिखत् यद्, प्रत्येकाय परिवाराय वित्तलेखा स्यात् । अहम् एतस्याः योजनायाः कृते राष्‍ट्रियप्राथमिकतां घोषयामि । भवन्तः अविरतं परिश्रमं कृत्वा सप्तकोटितः अधिकेभ्यः परिवारेभ्यः एतस्याः योजनायाः अन्तर्गततया वित्तलेखाः उद्घाटयन्तु इति । <ref name="pib-hi-29910" /> योजनायाः उद्घाटनदिने एव १.५ कोटिः लेखाः सर्वैः वित्तकोषैः उद्घाटिताः । <ref name="ET-28-aug-14">{{cite web|url = http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/pm-jan-dhan-yojana-launched-aims-to-open-1-5-crore-bank-accounts-on-first-day/articleshow/41093413.cms|title = PM 'Jan Dhan' Yojana launched; aims to open 1.5 crore bank accounts on first day|date = 28 अगस्त 2014|accessdate = 28 अगस्त 2014|publisher = द इकोनॉमिक टाईम्स}}</ref> == लक्ष्यम् == पीएमजेडीवाई इत्येतस्याः योजनायाः अन्तर्गततया षट्सु स्तम्भेषु व्यापकवित्तीयसमावेशनस्य लक्ष्यं निर्धारितम् अस्ति <ref name="pib-hi-29954" />- === प्रथमचरणः (१५ अगस्त २०१४ तः १४ अगस्त २०१५) === : १) वित्तकोषीयक्षेत्रे सर्वेभ्यः लेखायाः सुविधा स्यात् । : २) ६ मासोत्तरं ५००० रूप्यकाणाम् अधिककर्षणस्य (overdraft) सुविधया सह सामान्यवित्तकोषस्य उद्घाटनम्, एकलक्ष्यरूप्यकाणां दुर्घटनासुरक्षा च प्रदातव्या । तथा च सुरक्षया सह 'डेबिट'-पत्रं, कृषक-पत्रं च प्रदातव्यम् । : ३) वित्तीयसाक्षरताकार्यक्रमाः आयोजनीयाः । === द्वितीयचरणः (१५ अगस्त २०१५ तः १५ अगस्त २०१८) === : ४) अधिककर्षण-लेखासु (overdraft account) क्षतिप्रपूर्त्यै 'क्रेडिट'-आश्वासनराशेः स्थापना करणीया । : ५) सूक्ष्मसुरक्षा : ६) स्वावलम्बनसदृशे असङ्गटितक्षेत्रे सुरक्षायोजना । एतस्मादतिरिक्तम् एतस्मिन् चरणे पर्वतीय-जनजातीय-दुर्गमक्षेत्रेषु निवसद्भ्यः परिवारेभ्यः एतस्याः योजनायाः लाभः प्रापणीयः । ततोधिकम्, एतस्मिन् चरणे परिवारस्य शेषवयस्केषु सदस्येषु. विद्यार्थिषु चापि ध्यानं भविष्यति । === कार्ययोजना === * सामान्यतः १०००-१५०० परिवारयुक्तानां ३-४ ग्रामाणां देशस्य सर्वेभ्यः ग्रामीणक्षेत्रेभ्यः, अर्धनगरीयक्षेत्रेभ्यः च 'सब-सर्विस एरिया' (एसएसए) इत्यस्याः योजनायाः अन्तर्गततया अन्तर्भावनस्य योजना अस्ति । एतस्मिन् प्रस्तावे पूर्वोत्तरराज्येभ्यः अवकाशः प्रदत्तः अस्ति । * प्रस्तावः अस्ति यद्, आगमिषु त्रिषु वर्षेषु प्रत्येककेन्द्रस्य व्यवहारार्हतां दृष्ट्वा २००० तः अधिकजनसङ्ख्याकेषु ७४००० अधिकेषु ग्रामेषु स्वावलम्बनाभियानस्य अन्तर्गततया व्यापारप्रतिनिधिभिः दृश्यन्ते । एतादृशेषु केन्द्रेषु पूर्णशाखायाः विकासः भविष्यति । * सम्पूर्णे देशे सर्वे षल्लक्षं ग्रामाः 'सर्विस एरिया' इत्यनया योजनया सह योजयिष्यन्ते । तस्यां योजनायां प्रत्येकवित्तकोषाः 'सर्विस एरिया' इत्यस्मिन् अन्तर्भूतानां १००० तः १५००० परिवाराणां कृते निश्चितं वित्तकोषबिन्दुं निर्धारयिष्यन्ति । सर्वेषु क्षेत्रेषु वित्तकोषशाखाः भवन्तु इत्यपि प्रस्तावः अस्ति । वित्तकोशशाखाः इत्युक्ते यथा किञ्चन वित्तकोषकेन्द्रं नगरे भवति, तथैव भवतु इति । शाखारहितवित्तकोषाणाम् अन्तर्गततया नियततया व्यापारप्रतिनिधिमध्यस्थस्य सेवाः भविष्यन्ति । तासां सेवानां माध्यमेन सामान्यसुविधाः सर्वेभ्यः दातुं प्रयासः भविष्यति । * योजनायाः कार्यान्वयननीतिः अस्ति यद्, वर्तमानवित्तकोषस्य यः प्रारूपः अस्ति, तस्य उपयोगं कृत्वा परिवारेभ्यः योग्या वित्तकोषसुविधा भवेदिति । ग्राम्यक्षेत्रेषु, नगरक्षेत्रेषु च एतावता येषां परिवाराणाम् एतस्याः योजनायाः अन्तर्गततया वित्तकोषलेखाः न सन्ति, तेषां कृतेऽपि अत्र प्रयासाः भविष्यन्ति । विस्तारकार्यस्य अन्तर्गततया ५०००० अतिरिक्तव्यापारप्रतिनिधीनां व्यवस्था, ७००० शाखानां, २०००० एटीएम-सुविधायाः अपि प्रस्तावः अस्ति । * सर्वेषाम् अनुभवः अस्ति यद्, एषु वित्तकोषेषु सम्मर्दः न्यूनः भवति, तत्र अतिरिक्तव्ययः अधिकः भवति इति । एवं लाभार्थिनां लाभस्योपरि अपि प्रश्नार्थचिह्नं भवति । अतः एतस्याः योजनायाः व्यापकता अनिवार्या अस्ति । * नवीने कार्यक्रमे सर्वासु सर्वकारीययोजनासु (केन्द्र/राज्य/स्थानीयनिकायेषु) वित्तकोषाधारितः एव आदानप्रदानव्यवहारः भवतु इति अपि प्रस्तावितम् अस्ति । एतस्यां योजनायाम् 'एलपीजी', 'डीबीटी' इत्येतयोः योजनयोः अन्तर्भावाय अपि प्रस्तावः विद्यते । ग्रामीणविकासमन्त्रालयेन प्रायोजितः महात्मा-गान्धी-नरेगा-कार्यक्रमः अपि एतस्याः योजनायाः अन्तर्गततया भविष्यति । * योजनायाः कार्यान्वये विभागस्य सहायतायै कस्यचित् परियोजनाप्रबन्धनपरामर्शदातुः अपि साहाय्यं स्वीकरिष्यते । * [[देहली|देहल्याम्]] अन्यराज्याणां राजधानिषु च एतस्याः योजनायाः सहसा एव कार्यान्वयं भविष्यति । * कार्यक्रमस्य प्रगतिपत्राय जालस्थानम् अपि भविष्यति । विभिन्नेभ्यः पक्षेभ्यः तत्र सूचना भविष्यति । यथा - केन्द्रसर्वकारः, राज्यसर्वकारविभागाः, भारतीय-रिझर्व-बेंक इति संस्था, नाबार्ड, एनपीसीआई इत्यादीनां भूमिका परिभाषिता भविष्यति । ग्राम्यक्षेत्रेषु वित्तकोषस्य व्यापारप्रतिनिधीनां नियुक्तेः प्रस्तावः अस्ति । * दूरसञ्चारविभागाय अनुरोधः कृतः अस्ति यद्, सम्पर्कविषये या कापि समस्या अस्ति, तस्याः समाधानाय प्रयत्नं करोतु इति । दूरसञ्चारविभागस्य अनुमानम् अस्ति यद्, भारतस्य ५.९३ लक्षेषु ५०००० ग्रामेषु एतस्याः योजनायाः कार्यान्वयम् अतीव कष्टकरं भविष्यति, कदाचित् एषा योजना तेषु ग्रामेषु कार्यान्विता नापि भवेत् । == निष्पादनम् == २८ अगस्त २०१४ दिनाङ्के योजनायाः उद्घाटनदिने सम्पूर्णे भारते समस्तवित्तकोषैः अनुमानेन ६०००० शिबिराणि आयोजितानि । <ref name="ET-28-aug-14-1">{{cite web|url = http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/government-to-boost-financial-inclusion-through-pradhan-mantri-jan-dhan-yojana/articleshow/40964375.cms|title = Government to boost financial inclusion through Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana|date = 28 अगस्त 2014|accessdate = 28 अगस्त 2014|publisher = द इकोनॉमिक टाईम्स}}</ref> तस्य परिणामस्वरूपं, योजनायाः प्रथमदिने एव १.५ कोटिः वित्तकोषलेखाः उद्घाटिताः । [[प्रधानमन्त्री]] एतस्य अभूतपूर्वस्य अवसरं, 'भारताय "वित्तीयस्वतंत्रतादिवस"त्वेन' समबोधयत् ।<ref name="economictimes">{{cite web | url=http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/pm-jan-dhan-yojana-launched-aims-to-open-1-5-crore-bank-accounts-on-first-day/articleshow/41093413.cms | title= PM 'Jan Dhan' Yojana launched; aims to open 1.5 crore bank accounts on first day | publisher= द इकोनॉमिक टाईम्स | date=28 अगस्त 2014 | accessdate=28 अगस्त 2014 }}</ref> २ अक्तूबर २०१४ पर्यन्तं पीएमजेडीवाई-योजनायां ५.२९ कोटिः लेखाधारकाः आसन् । तेषु ग्राम्यक्षेत्रात् ३.१२ कोटिः, नगरविस्तारात् २.१७ कोटिः आसन् । १.७८ कोटिषु लेखासु रुप्यक-पत्रम् अपि प्रकाशितम् । <ref name="pib-hi-30673">{{cite web|url = http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=30673|title = प्रधानमंत्री धन-जन योजना (पीएमजेडीवाई)|date = 2 अक्टूबर 2014|accessdate = 7 अक्टूबर 2014|publisher = पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार}}</ref> केन्द्रशासितप्रदेशयोः, [[पुदुचेरी]], [[चण्डीगढ]] इत्येतयोः, [[गुजरातराज्यम्|गुजरातराज्य]]<nowiki/>स्य [[महेसाणामण्डलम्|मेहसाणामण्डले]], [[पोरबन्दरमण्डलम्|पोरबन्दरमण्डले]] च वित्तकोषीयसुविधायाः प्रावधानेन सह समस्तपरिवाराणां कृते पीएमजेडीवाई-योजनायाः अन्तर्गततया वित्तकोषीयलेखाः निर्मिताः । <ref name="pib-hi-30673" /> == लेखाधारकेभ्यः सुविधाः <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.pmjdy.gov.in/files/whatsnew/Hi-Article-Gurgaon.pdf |accessdate=2016-08-17 |archive-date=2021-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303111715/https://www.pmjdy.gov.in/files/whatsnew/Hi-Article-Gurgaon.pdf |deadurl=yes }}</ref> == प्रधानमन्त्रिणः [[नरेन्द्रमोदि]]<nowiki/>नः अतिमहत्त्वाकाङ्क्ष्याः एतस्याः योजनायाः आकर्षणं वर्धयितुं केन्द्रसर्वकारेण जनधनयोजनायाः अन्तर्गततया याः लेखाः उद्घाटिताः, तासां कृते विशेषसुविधाः उद्घोषिताः । हरियाणाग्राम्यवित्तकोषस्य क्षेत्रीयप्रबन्धकः आर्. एस्. शर्मा इत्येषः अवदत् यद्, जनधनयोजनायाः अन्तर्गततया ये धारकाः लेखाः उद्घाटितवन्तः, तेभ्यः नियमाः सरलाः कृताः । ते धारकाः यदि स्वलेखायां स्थितस्य धनस्य पृच्छाम् अपि करिष्यन्ति, तर्ह्यपि तद् लेखाव्यवहारत्वेन (Account Transaction) परिगणिष्यते । पूर्वं तु ये धारकाः लेखा-तः धनं स्वीकरिष्यन्ति, लेखायां धनं स्थापयिष्यन्ति वा चेदेव, तेषां तद् आदानप्रदानं लेखाव्यवहारत्वेन (Account Transaction) परिगण्यते स्म । केन्द्रसर्वकारेण नियमेऽस्मिन् शिथिलातायाः परिचयः दत्तः, यतो हि सर्वकारः अधिकाधिकेभ्यः भारतीयेभ्यः सुरक्षाकवचस्य सुविधां दातुम् इच्छति इति । अत्र उल्लेखनीयम् अस्ति यद्, लेखाव्यवहारस्य अवधिः ४५ दिवसानामेव आसीत्, सर्वकारः तं नियमं परिवर्त्य लेखाव्यवहारस्य अवधिं ९० दिनानाम् अकरोत् । अनेन शिथिलनियमेन अधिकानां लाभः भविष्यतीति सः अयोजयत् । एतस्यां योजनायां शून्य-लेखा, निःशुल्कं रूप्यकपत्रम्, अधिककर्षणलेखा-सुविधा इत्यादयः सुविधाः तदैव प्राप्यते, यदा लेखायां ४५ दिनेषु निश्चतधनराशेः निवेशः भवेत्, लेखायां समयानुसारं लेखाव्यववहारः भवेच्च । उक्ताः सर्वाः सुविधाः प्राप्तुं पूर्वं ४५ दिनानाम् अवधिः आसीत्, परन्तु तत्र परिवर्तनं कृत्वा केन्द्रसर्वकारेण ९० दिनानि घोषितानि । अतः अधिकाधिकाः जनाः एतस्याः योजनायाः लाभं स्वीकर्तुं शक्नुवन्ति । गिनिस-पुस्तके जनधनयोजनायाः समावेशोऽपि अभवत् । <ref>https://www.youtube.com/watch?v=0HzchJoFBgM</ref> जनधनयोजनायाः विषये नरेन्द्रमोदी स्वस्य मनोवार्ताकार्यक्रमे उद्घोषणाम् अकरोत् । योजनायां सहयोगं कर्तुं सः देशवासिभ्यः अभिनन्दनानि अपाठयच्च <ref>https://www.youtube.com/watch?v=apqgUNW3r64</ref>। == निवेशः == प्रधानमन्त्रिजनधनयोजनयाः साङ्ख्यिकी ('''६ जुलाई २०१६''' पर्यन्तम्) (सर्वाः वित्तसङ्ख्याः कोटौ सन्ति)<ref name=pmjdy>{{citation |title=Pradhan Mantri Jan-Dhan Yojana |url=http://www.pmjdy.gov.in/account |work=pmjdy.gov.in |accessdate=2016-08-17 |archive-date=2015-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121042804/http://pmjdy.gov.in/account |deadurl=yes }}</ref> <center> <div> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | क्रमः ! rowspan="2" style="width: 150px;" | ! colspan="3" style="text-align: center;" | लेखानां सङ्ख्या ! rowspan="2" style="text-align: center;" | रूप्यक पत्रस्य आहात्य सङ्ख्या ! rowspan="2" style="text-align: center;" | आधारपत्रस्य क्रमानुगुणम् ! rowspan="2" style="text-align: center;" | लेखायां धनम् ! rowspan="2" style="text-align: center;" | % शून्यं-धनं यासु लेखासु |- ! ग्राम ! नगराणि ! '''योगः''' |- style="text-align: center" | 1 | सार्वजिनिकक्षेत्रस्य वित्तकोषाः (Public Sector Banks) | ९.८२ |७.७४ |१७.५६ |१४.६८ |८.८४ | ३१४०९.४२ |२५.६२ |- style="text-align: center" | 2 | स्थानीयग्राम्यवित्तकोषाः (Regional Rural Banks) |३.४२ |०.५६ |३.९८ |२.७९ |१.७२ | ७०३१.१५ |२१.१४ |- style="text-align: center" | 3 | वैय्यक्तिकवित्तकोषाः (Private Banks) | ०.५१ |.०३२ |०.८३ |०.७७ |०.३४ | १४९८.३१ |३६.९८ |- style="text-align: center" | | '''योगः''' | १३.७५ |८.६२ |२२.३७ |१८.२४ |१०.७० |'''{{INR Convert|39938.89|c}}''' |२५.२५ |} </div> </center> == विज्ञापनानि == जनधनयोजनायाः प्रचाराय केन्द्रसर्वकारेण बहूनि विज्ञापनानि कृतानि । तेषु विज्ञापनेषु एकस्मिन् विज्ञापने शताब्देः महानायकत्वेन प्रसिद्धः [[अमिताभबच्चनः]] अपि विज्ञापनम् अकरोत् । <ref>https://www.youtube.com/watch?v=E7o8fvFYZ-w</ref> <ref>https://www.youtube.com/watch?v=NdL7TANcTW4</ref> <ref>https://www.youtube.com/watch?v=a3zoZu2N8UE</ref> <ref>https://www.youtube.com/watch?v=TJtPAU678t0</ref> <ref>https://www.youtube.com/watch?v=tDTyjM3eEDQ</ref> गृहे गृहे एका वित्तलेखा, ( घर घर में एक बैंक खाता,) भविताऽस्माकं भाग्यविधाता (बनेगा अपना भाग्यविधाता) । == सम्बद्धाः लेखाः == * [[अङ्कीयतालकम्]] * [[अङ्कीयभारतम्]] * [[स्वच्छभारताभियानम्]] * [[भारते निर्मीयन्ताम्]] * [[नरेन्द्र मोदी]] * [[वस्तुसेवयोः करः (भारतम्)]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * [http://www.pmjdy.gov.in/files/E-DocumenTs/faq_hindi.pdf जनधनयोजनासन्दर्भे सामान्याः जिज्ञासाः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160910102541/http://pmjdy.gov.in/files/E-DocumenTs/faq_hindi.pdf |date=2016-09-10 }} * [https://web.archive.org/web/20160910064948/http://www.pmjdy.gov.in/files/Forms/account-opening/Hindi.pdf जनधनयोजनायाः प्रपत्रम्] * [http://www.pmjdy.gov.in/files/stories/hi-axis-bank.pdf सफलताकथा - एस्सिस्-बैंक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411191944/https://www.pmjdy.gov.in/files/stories/hi-axis-bank.pdf |date=2021-04-11 }} * [http://www.pmjdy.gov.in/files/stories/Hi-Central-Bank-of-India.pdf सफलताकथा - सि. बि. आई] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213093608/http://www.pmjdy.gov.in/files/stories/Hi-Central-Bank-of-India.pdf |date=2016-12-13 }} == उद्धरणम् == {{Reflist|2}} == अधिकवाचनाय == http://www.kotak.com/sites/default/files/pradhan_mantri_jan_dan_yojana_knowmore.pdf [[वर्गः:भारतसर्वकारस्य योजनाः]] [[वर्गः:मोदिशासनम्]] e9kfv9k1vklhdp5j447492l8rni4s56 0 54654 500824 492408 2026-09-25T23:33:38Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500824 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Ekamukhalinga_(Shiva_linga_with_one_face),_Jammu_and_Kashmir_or_Afghanistan,_Shahi_Period,_9th_century_-_Royal_Ontario_Museum_-_DSC09652.JPG|सम्बद्धं=https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE:Ekamukhalinga_(Shiva_linga_with_one_face),_Jammu_and_Kashmir_or_Afghanistan,_Shahi_Period,_9th_century_-_Royal_Ontario_Museum_-_DSC09652.JPG|दक्षिणत|लघुत्तम|एकमुखि लिङ्गम् (शिवलिङ्गेन सह एकं मुखम्), [[अफगानिस्तान|अफगानिस्थान]]]] [[सञ्चिका:Kabul_Museum_statue_2.jpg|सम्बद्धं=https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE:Kabul_Museum_statue_2.jpg|दक्षिणत|लघुत्तम|काबुलसङ्ग्रहालये मूर्तिः]] '''अफगानिस्थान-देशे हिन्दूधर्मस्य '''पालनं लघुना अल्पसङ्ख्याक-अफगानी-दलेन भवति। हिन्दूधर्मे विश्वस्यमानाः उपसहस्राः जनाः सामान्यतः काबुल -नगरे,  देशस्य अन्यप्रमुखेषु नगरेषु च निवसन्ति।<ref name="rfi2">[http://www.rfi.fr/actuen/articles/119/article_5843.asp Sikhs struggle for recognition in the Islamic republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930190603/http://www1.rfi.fr/actuen/articles/119/article_5843.asp |date=2018-09-30 }}, by Tony Cross.</ref><ref>{{Cite web |title=Minority Hindu and Sikh population shrinking in Afghanistan:US |url=http://news.in.msn.com/international/article.aspx?cp-documentid=250427553 |accessdate=2016-11-05 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224215730/http://www.msn.com/en-in/news/world?cp-documentid=250427553 |deadurl=yes }}</ref><ref>Legal traditions of the world: sustainable diversity in law, H. Patrick Glenn Edition 3, Oxford University Press, 2007</ref><ref><cite class="citation web">[http://www.hindustantimes.com/chandigarh/dark-days-continue-for-sikhs-and-hindus-in-afghanistan/article1-1255023.aspx "Dark days continue for Sikhs and Hindus in Afghanistan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224215729/https://www.hindustantimes.com/chandigarh/dark-days-continue-for-sikhs-and-hindus-in-afghanistan/story-6SSLOpBTjGbZVCuWaByyIO.html |date=2018-12-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224215729/https://www.hindustantimes.com/chandigarh/dark-days-continue-for-sikhs-and-hindus-in-afghanistan/story-6SSLOpBTjGbZVCuWaByyIO.html |date=2018-12-24 }}. </cite></ref> अफगानिस्थान-देशस्योपरि [[इस्लाम्-मतम्|म्लेच्छानां]] विजयात् प्राक् अफगानिस्थानस्य जनता बहुधार्मिकी आसीत्। [[हिन्दूधर्मः|हिन्दूधर्म]]<nowiki/>स्य, [[बौद्धधर्मः|बौद्धधर्म]]<nowiki/>स्य च अनुयायियनः बहुसङ्ख्याकायाः आसन्।<ref>Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th-11th centuries, Volume 1 of Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World, André Wink, ISBN 90-04-09509-8, Publisher BRILL, 1990.</ref> एकादश्यां शताब्द्याम् अनेकानि [[हिन्दुदेवालयः|हिन्दूमन्दि]]<nowiki/>राणि ध्वस्थानि कृतानि उत तेषां स्थाने [[मस्जिद|म्लेच्छप्रार्थनागृह]]<nowiki/>स्य निर्माणम् अभवत्। ==इतिहासः== [[सञ्चिका:Coin_of_KanishkaII.jpg|सम्बद्धं=https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE:Coin_of_KanishkaII.jpg|दक्षिणत|लघुत्तम|कुषाणस्य राज्ञ्या कनिष्क-द्वितीयेन सह भगवतः शिवस्य सुवर्ण-दिनार-मुद्रा (200-220 AD)]] हिन्दूधर्मस्य अफगान-देशे कदा आरम्भः अभवत् इत्यस्य न कापि विश्वसनीया सूचना अस्ति, परन्तु इतिहासकाराणां मन्तव्यम् अस्ति यत्, प्राचीने काले दक्षिणहिन्दूकुशस्य क्षेत्रं सांस्कृतिकरूपेण [[सिन्धुसंस्कृतिः|सिन्धूसंस्कृतिना]] सह संल्लग्ना आसीदिति। पक्षान्तरे, अधिकांशाः इतिहासकाराः वदन्ति यत्, वंशपरम्परया अफगानिस्थानं प्राचीनार्याणां निवासस्थानम् आसीद्, यत् 330 ई. पू. [[सिकन्दर महान|अलक्ष्येन्द्रस्य]], ग्रीक-सेनायाः च आगमनात् प्राक् [[अकिमेनिड्-साम्राज्यम्|हख़ामनी-साम्राज्य]]<nowiki/>स्य अधीने आसीत्। तत्स्थानं त्रयाणां वर्षाणाम् अनन्तरं अलक्ष्येन्द्रस्य प्रस्थानोत्तरं सेलयूसिद-साम्राज्यस्य अङ्गम् अभवत्। 305 क्रैस्टपूर्वं, यूनानी-साम्राज्येण भारतस्य [[मौर्यसाम्राज्यम्|मौर्यसाम्राज्येन]] सह सन्धिं कृत्वा दक्षिणहिन्दूकुशस्य नियन्त्रणं समर्पितम्। पञ्चम्यां, सप्तम्यां च शताब्द्यां मध्ये यदा चीनदेशीयाः यात्रिणः फाहियान, गीत यूं, ह्वेन त्सांग च अफगानिस्थानस्य यात्रां कृतवन्तः, तदा तैः अनेके यात्रा वृत्तान्ताः लिखिताः, तेषां वृत्तान्तानां साहाय्येन अफगानिस्थानस्य सन्दर्भे अनेकानां विश्वसनीयानां सूचनानां सङ्कलनम् अभवत्। ते उक्तवन्तः यत्, उत्तरदिशायां अमू-नद्याः (ऑक्सस् नदी), [[सिन्धूनदी|सिन्धूनद्याः]] च मध्ये विभिन्नेषु प्रान्तेषु बुद्धधर्मस्य अनुसरणं भवति।<ref name="Habibi2"><cite class="citation web">[http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/E-Chinese_Travelers.htm "Chinese Travelers in Afghanistan"]. </cite></ref> यद्यपि तैः हिन्दूधर्मस्य विषये अधिकं किमपि नोल्लेखितं, तथापि गीत यूं इत्येषः उल्लेखिकवान् यत्, हेफथलाइट् (Hephthalite) इत्येतैः शासकैः कदापि बौद्धधर्मस्य मूलतत्त्वं न ज्ञातं, किन्तु "ते छद्मदेवतानां प्रचारं, पशूनां मांसं प्राप्तुम् आखेटं च कृतवन्तः"।<ref name="Habibi2" /> चीनदेशीयः भिक्षुगणः बौद्धधर्मस्य अनुयायी आसीत्। अतः सम्भवतः कस्यचिद् अन्यधर्मस्य विषये लेखितुं तेषां भिक्षूणां रुचिः न स्यात्। ततोधिकं, युद्धनायकानां, दस्यूनां (डाकु, bandit) च आतङ्कत्वाद् अफगानिस्थान-क्षेत्रस्य यात्रा तेभ्यः अतीव सङ्कटपूर्णा आसीत्।<ref name="Habibi2" /> ===काबुल-शाही-राजवंशः, झूनबिल-राजवंशश्च=== [[सञ्चिका:Gardesh Ganesha dedicated by Khingila, Kabul, 7-8th century CE.jpg|सम्बद्धं=https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE:Gardesh Ganesha dedicated by Khingila, Kabul, 7-8th century CE.jpg|लघुत्तम|310x310पिट|पञ्चम्यां शताब्द्यां मारबल-प्रस्तरसैः निर्मिता गणेशमूर्तिः। अफगानिस्थान-देशस्य गरदेज-प्रदेशात् सा प्राप्ता। सद्यः सा मूर्तिः काबुल-प्रदेशस्य दरगाह-पीर-रतन-नाथ-नामके स्थले वर्तते। शिलालेखानाम् अनुसारं एषा "महागणेशस्य उत्कृष्टा, सुन्दरमूर्तिः" हेफथलाइट् (Hephthalite)वंशस्य शासकेन खिंगल इत्यनेन प्रस्थापिता आसीत्।]] म्लेच्छानाम् (मुस्लिम) अफगानिस्थान-विजयात् पूर्वं तत्र विभिन्नाः धार्मिकपरम्पराः आसन्, यासु [[पारसी|पारसी-]]<nowiki/>धर्मपरम्परा (उत्तरपूर्वस्य क्षेत्रे), पेगन-मतपरम्परा (मूर्तिपूजापद्धतिः) (दक्षिणे, पूर्वभागे च), [[बौद्ध धर्म|बौद्धधर्मपरम्परा]] (दक्षिणपूर्वक्षेत्रे), [[हिन्दू धर्म|हिन्दूधर्मपरम्परा]] ([[काबुल]]<nowiki/>-नगरे, अन्येषु विभिन्नेषु स्थानेषु) च अन्तर्भवन्ति। [[फारसी]], खलजी, [[तुर्की]], अफगानी इत्येतेषां जनानां निवासस्थानम् अपि [[अफगानिस्थान]]<nowiki/>म् आसीत्। दक्षिणक्षेत्रस्य हफखाली-वंशीयैः झूनबिल्, एपिगोनी जनैः दक्षिण[[हिन्दू कुश|हिन्दूकुश]]<nowiki/>-प्रदेशे शासनं कृतमासीत्। पूर्वभागे काबुल-शाह-वंशीयानां वर्चस्वम् आसीत्। झूनबिल, कालुल-शाह इत्येतेषां सम्बन्धः अपि [[भारतीय उपमहाद्वीप|भारतीयोपमहाद्वीपी]]<nowiki/>यया संस्कृत्या सह आसीत्। झूनबिल्-वंशीयाः राजानः भगवतः [[सूर्य|सूर्यस्य]] पूजां कुर्वन्ति स्म; भगवन्तं सूर्यं ते 'झून' इत्यनेन नाम्ना जानन्ति स्म। तस्मात् 'झून' इत्यस्मात् शब्दात् एव तस्य वंशस्य नाम व्युत्पन्नम्। वर्तमानकालिकानां केषाञ्चन इतिहासविदाम् अनुचितं अनुमानम् अस्ति यत्, ये जनाः मूर्तिपूजां कुर्वन्ति, ते सर्वेऽपि हिन्दवः इति। उदाहरणार्थं आन्द्रे विन्क् इत्याख्यः लेखकः अलिखत्, "झून-जनानां सम्प्रदायः मूलतः हिन्दूः आसीत्; न तु बौद्धः, [[फारसी]] वा।" <ref name="Wink2">André Wink, "Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World", Brill 1990. p 118</ref> सर्वान् मूर्तिपूजकान् हिन्दूधर्मस्य भागत्वेन स्वीकारः अयोग्यः। सम्पूर्णे विश्वे मूर्तिपूजा व्याप्ता अस्ति, येषु [[मक्का]], [[साउदी अरब]] इत्यादयः अपि अन्तर्भूताः। <ref name="Wink2" /> ६५३-४ AD मध्ये अब्दुल्-रहमान्-बिन्-समारा इत्येषः ६,००० अरबी-मुस्लिम-सैनिकैः सह झूनबिल-वंशीयानां सीमायाः अतिक्रमणम् अकरोत्, झमिनदवार-क्षेत्रे स्थितं झून-मन्दिरं (सूर्यमन्दिरं) यावत् गतवान् च। अफगानिस्थाने स्थिताः समकालीनः [[हेलमन्द प्रान्त|हेलमन्दप्रान्तः]], यः प्राचीने काले मुसा-कुला (अद्यत्वे किञ्चन मुसा-कुला-नगरम् अपि तत्र वर्तते) इत्यनेन नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्, तस्मात् क्षेत्रात् त्रीणि माइलपरिमितं दूरे झमिनदवार इति क्षेत्रम् आसीदिति मन्यते। अरब-सेनायाः सेनापतिः तस्य मन्दिरस्य "सूर्यमूर्तेः हस्तम् अखण्डयत्, मूर्तेः अक्ष्णोः स्थितौ [[कुरुविंद|कुरुविन्दौ]] (ruby) च निषकासयत्। सिस्थान इत्यस्य क्षेत्रस्य मर्झबान् इत्यस्य भगवतः अनुपयोगितां सिद्धयितुं एवं कृतम् आसीत्"।<ref>André Wink, "Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World", Brill 1990. p 120</ref>  काबुल-शाही-शासकाः उत्तरीय-झूनबिल-क्षेत्रे शासनं अकुर्वन्। तस्मिन् क्षेत्रे [[काबुलिस्तान|काबुलिस्थानं]], [[गांधार (जनपद)|गान्धारजनपदः]] चापि अन्तर्भवतः। अरबी-जनाः काबुल-नगरं यावत् इस्लाम-धर्मस्य सन्देशेन सह प्राप्तवन्तः, परन्तु ते तत्र अधिकं शासनं कर्तुम् असक्षमाः। काबुल-शाह-वंशीयाः नगरं परितः उन्नतां भित्तिं (wall) निर्मातुं निश्चयं कृतवन्तः, येन अरब-देशीयैः जायमानेभ्यः आक्रमणेभ्यः स्वराज्यस्य रक्षा भवेत्। सा भित्तिः अद्यापि तत्र दरीदृश्यते। <ref><cite class="citation news">"The Kabul Times Annual". </cite></ref>2002 नामकं काचित् पुस्तकम् अस्ति, तस्य पुस्तकस्य लेखकः विलियम् वोगेल्सन्ग् इत्येषः अलिखत् यत्, "अष्टम्यां, नवम्यां च शताब्द्यां आधुनिक-अफगानिस्थानस्य पूर्वक्षेत्रीयप्रान्तेषु अम्लेच्छानां (ये मुस्लिमाः न ते अम्लेच्छाः) शासकानां शासनम् आसीदिति। यद्यपि तेषु अनेके स्थानीयशासकाः हुन्निक-वंशीयाः, तुर्की-वंशीयाः च आसन्, तथापि मुसलमानाः तान् हिन्दूत्वेन एव परिगणयन्ति स्म। पूर्वीयाफगानिस्थानीयानां सन्दर्भे तेषां मुसलमान-जनानाम् अनुमानम् उचितम् आसीदिति अद्यत्वे सिद्धं भवति। यतो हि ते सर्वे अम्लेच्छाः सांस्कृतिकदृष्ट्या दृढतया [[भारतीय उपमहाद्वीप|भारतीयोपमहाद्वीपीय]]<nowiki/>संस्कृतेः प्रभाविताः आसन्। तेषु अधिकतराः हिन्दवः, बौद्धाः वा आसन्।"<ref>by Willem Vogelsang, Edition: illustrated Published by Wiley-Blackwell, 2002 Page 188</ref> ८७० AD मध्ये [[सफ़्फ़ारी राजवंश|सफ़्फ़ारी-राजवंशात्]] [[ज़रंज|ज़ारंज-]]<nowiki/>वंशपर्यन्तम् अफगानिस्थानस्य विशालक्षेत्रस्योपरि म्लेच्छानां विजयपताकाः आसन्; मुस्लिम-राज्यपालावीम सम्पूर्ण-देशे नियुक्तिः भवति स्म। काचित् सूचना उपलभ्यते यत्, दशम्यां शताब्द्यां [[ग़ज़नवी साम्राज्य|गझनवी]] इत्यस्य अतिक्रमणं यावत् मुसलमान-जनाः, हिन्दवः च प्रतिवेशिधर्मानुसारं निवासं कुर्वन्ति स्म। ''हिन्दू'' -शब्दस्य अफगानिस्थाने प्रथमवारं ९८२ तमे वर्षे प्रकटः उपयोगः अभवदिति प्रमाणाः प्राप्यन्ते। हुदौद-अल-आलम् इत्यस्य नाङ्गरहार-प्रदेशस्य राज्ञ्या सह जाते संवादे 'हिन्दू'-शब्दस्य उपयोगः वर्तते। हुदौद-अल-आलम् इत्यस्य तस्मिन् सम्बोधने इस्लाम-धर्मे सर्वेषाम् अन्तर्भवनस्य सार्वजनिकः अप्रत्यक्षः सन्देशः आसीत्। हुदौद-अल-आलम् इत्यस्य ३० अधिकाः पत्न्यः आसन्। तासां सर्वासां " [[मुसलमान|'मुस्लिम']], 'अफगान', 'हिन्दूः' " इति वर्णनं भवति स्म। <ref name="Vogelsang2"><cite class="citation book">Vogelsang, Willem (2002). </cite></ref> सामान्यतः भौगोलिकदृष्ट्या जनानां नामकरणं भवति स्म। उदाहरणतया, ''[[Hindu|हिन्दूः]]'' (उत ''[[Hindustani people|हिन्दूस्थानी]]'') इत्यस्य शब्दस्य ऐतिहासिकदृष्ट्या [[भूगोल|भौगोलिक]]<nowiki/>शब्दत्वेन वर्णितः आसीत्। अर्थात्, ये [[हिन्दुस्तान|हिन्दूस्थानस्य]] (भारतीयोपमहाद्वीपस्य) मूलनिवासिनः आसन्, ते हिन्दवः इति। तथा च ''अफगान''  इत्यस्य शब्दस्यापि। अफगानिस्थानदेशस्य मूलनिवासिनः इति। <ref><cite class="citation book">David Lorenzen. </cite></ref> [[सञ्चिका:Kabul_Museum_statue_2.jpg|सम्बद्धं=https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE:Kabul_Museum_statue_2.jpg|300x300पिट]] दशम्यां शताब्द्यां यदा [[महमूद ग़ज़नवी|महमूद गजनी]] इत्येषः [[सिन्धु नदी|सिन्धूनदीं]] लङ्घयित्वा हिन्दूस्थानं (हिन्दूनां भूमिः) प्रवेशाय यतमानः आसीत्, तदा तेन सह आगताः गझनवी-देशीयाः मुसलमान-जनाः हिन्दून् बन्दिनः कृत्वा तेषां दासत्वेन उपयोगं कुर्वन्तः आसन्। ते दासाः एव अद्यत्वे अफगानिस्थान-देशीयाः। [[अल-इदरीसी]] इत्येषः प्रमाणीकरोति यत्, द्वादश्यां शताब्द्यां यावत् सर्वैः शाही-राजभिः राज्याभिषेकावसरे कश्चन अनुबन्धः (contract) पालनीयः भवति स्म। सः अनुबन्धः काबुल-क्षेत्रे प्रवृत्तः आसीत् । तस्मिन् अनुबन्धे केचन परम्परागताः अभिसन्धयः आसन्, तेषां स्वीकारः तेभ्यः अनिवार्यः आसीदिति। <ref name="Al-Idrisi 1991, p 1272">Al-Idrisi, p. 67, Maqbul Ahmed; Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World, 1991, p. 127, Andre Wink.</ref> गझनवी-देशीयानां सैनिकानां पदाक्रान्ततायाः कारणेन [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी-इस्लाम]] इत्यस्य वर्चस्वं स्थिरम् अभवत्। ते अद्यत्वे अफगानिस्थाने, पाकिस्थाने च सन्ति। विभिन्नेषु ऐतिहासिकेषु स्रोतस्सु, यथा मार्टिन एवन्स्, इ. जे. ब्रिल्, फरिश्ता इत्यादिषु पुस्तकेषु काबुल-तः अफगानिस्थानस्य अन्यभागेषु इस्लाम-विस्तारस्य, महमूद इत्यस्य विजयस्य घटनाः उल्लिखिताः सन्ति । [[घोरी राजवंश|घोरी-राजवंशेन]] घझनवी-राज्यस्य अधिकः विस्तारः साधितः। खिलजी-राजवंशीयानां काले भारतीयैः, अफगानिस्थानिभिः च स्वातन्त्र्यान्दोलनानि भवन्ति स्म। मुघल-वशं यावत् तानि आन्दोलनानि अभूवन्। हिन्दूधर्मस्य अफगानिस्थान-देशे आरम्भः कदा अभवत् इत्यस्य विश्वसनीयाः सूचनाः न प्राप्यन्ते, परन्तु इतिहासविदां मन्तव्यम् अस्ति यत्, प्राचीने काले दक्षिण[[हिन्दु कुश|हिन्दूकुशस्य]] क्षेत्रं सांस्कृतिकदृष्ट्या [[सिंधु घाटी सभ्यता|सिन्धूसंस्कृत्या]] सह संल्लग्नम् आसीदिति। पक्षान्तरे, अनेके इतिहासविदां कथनम् अस्ति यत्, वंशपरम्परया अफगानिस्थानं प्राचीनार्यणां निवासस्थानम् आसीदिति। तत् स्थानं ३३० ई. पू [[सिकंदर महान|अलक्ष्येन्द्रस्य]], तस्य ग्रीक-सेनायाः आगमनात् प्राक् [[हख़ामनी साम्राज्य|हख़ामनी-साम्राज्य]]<nowiki/>स्य अधीनम् आसीत्। त्रिषु वर्षेषु अलक्ष्येन्द्रः इतः प्रस्थानम् अकरोत्, ततः सेलयूसिद-साम्राज्यस्य अङ्गम् अभवत् तत् स्थानम्। ३०५ क्रैस्तपूर्वं, यूनानी-साम्राज्यं भारतस्य [[मौर्य राजवंश|मौर्यसाम्राज्येन]] सन्धिं कृत्वा दक्षिणहिन्दूकुशस्य नियन्त्रणं समार्पयत्। अफगानिस्थाने ये मुख्यजाती स्तः, ये अद्यापि हिन्दूधर्मस्य अनुसरणं कुरुतः, ते [[पंजाबी समुदाय|पंजाबी]], [[सिन्धी लोग|सिंधी]] च। ते सर्वेऽपि जनाः सिखजनैः सह व्यापारं कर्तुं एकोनविंशत्यां शताब्द्याम् अफगानिस्थानं गताः आसन्।<ref name="BBC2"><cite class="citation web">Majumder, Sanjoy (2003-09-25). </cite></ref> [[अफ़ग़ानिस्तान में सोवियत युद्ध|अफगानिस्थानदेशे सोवियतयुद्धात्]] पूर्वम् अफगानिस्थाने सहस्रशः हिन्दवः निवसन्ति स्म। परन्तु अद्यत्वे तत्र केवलं १००० हिन्दवः एव निवसन्ति। <ref name="rfi2" /> अधिकांशा हिन्दवः विस्थापिताः भूत्वा भारते निवसन्ति। बहवः जनाः [[यूरोपीय संघ|यूरोपीयसङ्घम्]], [[उत्तर अमेरिका|उत्तर-अमेरिकां]] च प्रति गतवन्तः। अफगानिस्थाने ये मुख्यजाती स्तः, ते एकवारम् अफगान-देशस्य अर्थव्यवस्थायाम् अपि नियन्त्रणम् अस्थापयेताम्। सिख इत्यादिनः जनाः तत्र 'हिन्दकोवंशी' इति सम्बोधिताः भवन्ति।<ref name="Encyclopædia Britannica2"><cite class="citation web">[http://encyclopedia.jrank.org/PAS_PER/HINDKI.html "Hindki"]. </cite></ref> भाषा-जनसाङ्ख्यिक्यानुसारं हिन्दू-समुदायः विविधेषु स्थानेषु सामान्यतः क्षेत्रीयां भाषां वदन्ति। ये जनाः पंजाब-तः सन्ति, ते [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]<nowiki/>-भाषां, सिंधतः सन्ति, ते [[सिन्धी भाषा|सिंधीभाषां]] च वदन्ति। काबुली, कान्धरी च समुदायः [[पश्तो भाषा|पश्तो]]<nowiki/>भाषां, [[हिन्दको भाषा|हिन्दकोभाषायाः]] विभाषाः (dialects) च वदन्ति। स्थानीयहिन्दू-समुदायः मुख्यतया अफगानिस्थानस्य [[काबुल]]<nowiki/>-नगरे एव निवसति। '२००२ लोया जिरगा'-राजकीयपक्षे द्वे मतक्षेत्रे हिन्दूभ्यः आरक्षिते आस्तां,<ref>[http://newsvote.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2032169.stm Afghanistan's loya jirga] BBC 0- June 7, 2002</ref> पूर्वराष्ट्रपतिनः [[हामिद करज़ई|हामिद करजई]] इत्यस्य आर्थिकपरामर्शकः अफगान-देशीयः हिन्दूः आसीत्। १९९६ तः २००१ यावत् तालिबान-शासकानां शासनकाले हिन्दूभ्यः आदेशः आसीत् यत्, तैः अनिवार्येण पीतवर्णीयं चिह्नं धरणीयम् इति। ते कारणं दत्तवन्तः यत्, प्रार्थना-काले मस्जिद-स्थले प्रार्थनां कर्तुं ये मुस्लिम-जनाः न गच्छन्ति, तेभ्यः दण्डं दातुं सारल्यं भवेदिति। हिन्दूमहिलाभिः तु सर्वदा अनिवार्येण [[बुर्क़ा|बुर्का]] इति वस्त्रं धरणीयम् एव। अन्यथा सार्वजनिकस्तरे तासां "रक्षायाः", उत्पीडनस्य च घटनासु नियन्त्रणं भवेत् । परन्तु एतादृशं तालिबान-शासकानां योजनायाः भागः आसीत्, येन ते "म्लेच्छभिन्नान्", "मूर्तिपूजकान्" च सारल्येन पृथक् द्रष्टुं शक्नुयुः।<ref>[http://archives.cnn.com/2001/fyi/news/05/22/taleban.hindus/index.html Taliban to mark Afghan Hindus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221021043/http://archives.cnn.com/2001/fyi/news/05/22/taleban.hindus/index.html |date=2007-02-21 }},''CNN''</ref> तस्य निर्णयस्य निन्दां भारतीयः, अमेरिक-देशीयः सर्वकारः च धार्मिकस्वतन्त्रतायाः उल्लङ्घनस्य आधरेण अकरोत्। [[भोपाल]]<nowiki/>-नगरे (भारत) तस्य तालिबान-शासनस्य निर्णयस्य व्यापकः विरोधः अभवत्। संयुक्त-राज्य-अमेरिका-देशे मानहानि-विरोधि-लीग-संस्थायाः अध्यक्षेण इब्राहीम फोक्समन इत्यनेन तालिबान-शासकानां तस्याः आज्ञायाः तुलना [[नाज़ी जर्मनी|नाजी जर्मनी]]<nowiki/>-प्रथाभिः सह कृता। तत्रापि [[यहूदी]]<nowiki/>-जनैः अनिवार्यत्वेन परिचयपत्रं धारणीयं भवति स्म। <ref>[http://english.people.com.cn/english/200105/23/eng20010523_70812.html Taliban: Hindus Must Wear Identity Labels],''People's Daily''</ref> अनेके प्रभावशालिनः संयुक्त-राज्य-अमेरिका-देशस्य सांसदैः पीतवर्णीयं चिह्नं धृत्वा "अहम् अपि हिन्दूः अस्मि" इति मन्त्रिमण्डलस्य सभायाम् उद्घोषितम्। एवं कृत्वा ते अफगानिस्थाने स्थितैः हिन्दूभिः सह स्वस्य ऐक्यं प्रदर्शितवन्तः।<ref>[http://wwrn.org/articles/10021/ WorldWide Religious News - U.S. House condemns Taliban over Hindu badges; Reuters, June 13, 2001]</ref><ref>[http://www.cnsnews.com/node/10432 CNSNEWS - US Lawmakers Condemn Taliban Treatment Of Hindus]</ref><ref>[http://www.rediff.com/us/2001/jun/14us1.htm US Lawmakers say: We are Hindus, Rediff News]</ref><ref>{{Cite web |title=Afghanistan News Center |url=http://www.afghanistannewscenter.com/news/2001/june/jun8d2001.html |accessdate=2016-11-05 |archive-date=2012-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402015503/http://www.afghanistannewscenter.com/news/2001/june/jun8d2001.html |deadurl=yes }}</ref> भारतीयविश्लेषकः राहुल बनर्जी इत्येषः लिखति यत्, अफगानिस्थाने राज्य-प्रायोजिता उत्पीडनस्य प्रथमा घटना नासीत्। वर्षेभ्यः हिन्दू-समाजस्य विरुद्धं हिंसायाः कारणेन शीघ्रतया हिन्दू-जनसङ्ख्यायां पतनं दरीदृश्यते। <ref name="cns2">[http://www.cnsnews.com/news/article/us-lawmakers-condemn-taliban-treatment-hindus US Lawmakers Condemn Taliban Treatment Of Hindus],''CNSnews.com''</ref> १९९० पश्चात्, अनेके अफगान-हिन्दवः विस्थापिताः। ते अन्यदेशं प्रति गताः च। ते अद्यत्वे [[भारत|भारतं]], [[जर्मनी]], अमेरिकासंयुक्तराज्यम् इत्येतादृशेभ्यः राष्ट्रेभ्यः आश्रयस्य आशां कुर्वन्तः सन्ति।<ref>[http://www.pluralism.org/resources/slideshow/hindgerm/index.php Immigrant Hinduism in Germany: Tamils from Sri Lanka and Their Temples] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015194706/http://www.pluralism.org/resources/slideshow/hindgerm/index.php |date=2012-10-15 }},''pluralism.org''</ref> जुलाई २०१३ मध्ये, अफगान-संसदि अल्पसङ्ख्याक-समूहाय आरक्षितस्थानानां विधेयकः (bill) अस्वीकृतः अभवत्; तस्य विधेयकस्य विरुद्धं मतदानं जातम् आसीत्। तत्कालीनेन राष्ट्रपतिना [[हामिद करज़ई|हामिद करजई]] इत्यनेन उपस्थापिते तस्मिन् विधेयके जनजातीय-जनेभ्यः, "महिलाभ्यः", "असक्षमवर्गाय" च आरक्षणं स्वीकृतम् आसीत्, परन्तु धार्मिकाधारेण अल्पसङ्ख्याकेभ्यः समानतायाः अनुच्छेदः संविधाने नास्ति इति कारणं दत्तम्। <ref><cite class="citation web">[http://kabulpress.org/my/spip.php?article166718 "We condemn the discrimination against Sikhs and Hindus of Afghanistan"]. </cite></ref> ==प्राचीनहिन्दूमन्दिराणि== {| class="wikitable" !स्थानम् !विवरणम् !अन्यसूचनाः |- |शकवदमन्दिरम् <ref name="Qarabāgh-e Ghaznī Page 1022">Buddhist caves of Jāghūrī and Qarabāgh-e Ghaznī, Afghanistan By Giovanni Verardi, Elio Paparatti Page 102</ref> |[[लोगर प्रान्त|लोगरराज्यम्]] <ref name="Qarabāgh-e Ghaznī Page 1022" /> |- |पोलुशा <ref name="ReferenceA2">A History of civisalition of Ancient India Vol 11, by Romesh Chander Dutt, p. 135</ref> |भीमादेवी (दुर्गा), महेश्वरमन्दिरं च <ref name="ReferenceA2" /> |[[ह्वेन त्सांग]] इत्यषः अत्र यात्रां कृतवान् <ref name="ReferenceA2" /> |} ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[चीन-देशे हिन्दूधर्मः]] * [[हिन्दुधर्मः|हिन्दूधर्मः]] * [[सिन्धुसंस्कृतिः|सिन्धूसंस्कृतिः]] ==सन्दर्भः== <div class="reflist" style="list-style-type: decimal;"> <references /></div> ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.afghanhindu.info/ www.afghanhindu.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190305063405/http://www.afghanhindu.info/ |date=2019-03-05 }} * [http://www.afghanhindu.com/ अफगान हिन्दू एसोसिएशन ऑफ अमेरिका] * [http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml हिंदुओं का अफगानिस्थान परित्याग] , हिन्दूधर्मः आज, 2 अप्रैल 1994 * '' [http://www.indianexpress.com/ie/daily/20010105/iin05014.html लालेख  अफगानिस्थान में हिन्दूओं के शासन पर प्रकाश डालते हुए कुछ शिलालेख]'', [[द इंडियन एक्सप्रेस|इंडियन एक्सप्रेस]] 5 जनवरी 2010 * [[वर्गः:हिन्दुधर्मः]] [[वर्गः:देशानुसारं हिन्दुधर्मः]] ke0x1pbeliwcd8ylpxlknzwqeztspfc 0 75346 500855 468121 2026-09-26T02:03:27Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500855 wikitext text/x-wiki [[:en:Tamil_literature|तमिळ साहित्य:]] एव अति सम्पदक च चिरात् साहित्यिक परम्पराम् द्विसहस्र वर्षाः अपि अस्ति | ततः तमिळ साहित्य अतीव श्रेष्ठ भव कार्य: दर्शयन्ति सिद्धि निर्देश चिर कालांश विस्तारण: सन्ति | तमिळ साहित्यस्य अंशदाता: प्राधान्यतस् दक्षिण भारतदेशातस्य तमिळ जनः [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिल्नाडु]], [[केरळराज्यम्|केरला]], [[श्रीलङ्का|श्री लङ्का]] श्री लङ्का तमिळ जन: च तमिळ आप्रवास जन: जात तमिळ भूमि: | तमिळ साहित्यस्य चरित्रः अनुसरण: तमिल्नाडुस्य चरित्रमपि, विविध: कालांशस्य सामाजिक, अर्थशास्तरः, राजनीति, च संस्कृतिक् परिवरर्तनपि समीपेन अनुसरन्ति । ३०० (BCE) पूर्वपि आरब्धव्य: [[:en:Sangam_literature|सङ्गम साहित्य:]] प्रेम, युद्ध, सामाजिक, गुणाः च धर्म: अपि पर्यायिन् जीवनस्य अनेक: भूत: आसक्ति भिन्न: कविः सङ्ग्रहण: प्रतिवपति। तदा पूर्वराग महाकाव्य: च नीति साहित्य, सैव वैष्णव जैन च बुद्ध लेखक: च कवियः अपि पञ्चमं शतकम् (CE) यावन् लिखित अस्ति । षट् शतकम् च द्वादश शतकमन्पि, नयन्मर: (षैविस्मिअन्  गेषिस) च अल्वर्स (वैष्णवान गेषिस) विरचित तमिल भक्ति काव्य:। तदनन्तरम् सर्व [[भारतम्|भारतदेशस्य]] उपखण्डपि आकृष्ट महान् भक्ति काव्य: विन्यास अभिप्रस्थित। तस्मिन् युगे [https://tamilnation.org/literature/kamban/kambaramayanam.htm कंबरमयनं] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} च महत् पुराणम केचन तमिल साहित्य: महत् कार्य: सृष्टयन्ति च भिन्न: कविशु परिगृहीतस्मि चोल: च पाण्ड्य: साम्राज्यपि परिपुष्ट: भवन्ति। तदनन्तरम् मध्यकालिन समवाय अनेक विविध साहित्य कार्य: च केचन मौसुल च फिरङ्गिन् लेखिकपि उपकरण: आत् ददर्शयन्ति । तमिळ साहित्यस्य प्रत्यजीवनम नवदश शतकमन्पि धार्मिक च तर्कविद्यासम्बन्धिन् प्रकृतिस्य कार्य: च सेनाध्यक्ष जनापि उपभोग सरल शैली विरचितस्म । आधुनिक तमिळ साहित्य  लुलित अन्यमनस्क भारतीय स्वदेशाभिमानिन् कवि: च लेखिक: सुब्रमनियन भरति संस्थित च जनः अपि प्रभाव: यवासवनी साहित्यस्य शक्तिमपि सफलयति आरब्धव्य अनेक अन्य जनः करोतिस्म । साक्षरता वृद्धि तमिळ गद्य उन्माद च प्रबुद्ध प्रगत:। लघु काथः च कादम्बरी उत्प्लवते। आधुनिक तमिळ साहित्य वितण्डा व्यक्त तमिळ चित्रमन्दिर:वाल्लभ्य तमिळ साहित्य परस्परम् आप्याययति मार्ग: सञ्चार: भवन्ति । = '''सङ्गम कालांश:।''' = [[:en:Sangam_literature|सङ्गम साहित्ये]] केचन प्राचिन: तमिळ साहित्यपि विचति च प्रेम:, परम्परा:,  युद्ध:, धर्माध्यक्षता:, व्यापार:, च मृत्यु: प्रति विधत्ते। दौर्भाग्यवशाते सङ्गम अवधि: जात: अधिक: तमिळ साहित्य: नष्ट: आसीत् । एतद् कालांशस्य सामान्यतः लभ्यते साहित्य: बहुशः तमिळ संस्कृति इमम् सुवर्ण  युगस्य सिद्ध: वस्तु: सम्पत्ति एकः अंश भवन्ति । === '''सङ्गम कालांशस्य प्रसिद्ध तमिळ साहित्य कार्यः ।''' === === '''[[:en:Five_Great_Epics|पञ्च महाकाव्य:।]]''' === '''१) जीवक चिन्तामणि ।''' '''२) चिलप्पतिकरं ।''' '''३) मनिमेकलै।''' '''४) कुन्दलकेसि।''' '''५) वलयपथि।''' = '''सङ्गम अपर: अवधि:।''' = = '''उपदेशक कालांश:।''' = सङ्गम युगस्य नंतर त्रीणि शक्तिमन:। आक्रमकपि तमिळ नीति:, अन्वीक्षिकी च धर्मस्थ सञ्जात विविध वचन: च पद: परिवर्तन: समुत्पन्न। सर्वत ३०० (BCE) अपि, तमिळ भूमि: कलब्र: अतः आहूत जनः समूहः प्रभाव: आसीत् । कलब्र: आस्म बुद्धिस्थ: च एतस्मिन् अवधि: विविध बुद्ध लेखिका: उत्स्मय आगतः । === '''उपदेशक कालांशस्य प्रसिद्ध तमिळ साहित्य कार्यः ।''' === [[सञ्चिका:Thiruvalluvar Statue at Kanyakumari 02.jpg|लघुचित्रम्|293x293अणवः|Author of '''[[तिरुक्कुरळ्|तिरुक्कुरल्]]''']] '''१) [[तिरुक्कुरळ्|तिरुक्कुरल् ।]]''' '''२) कालवली नर्पतु।''' '''३) नलतियर।''' '''४) इन्न नर्पथु।''' '''५) इनियवै नर्पथु।''' = '''भक्ति अवधि:।''' = ५०० (CE)  सर्वत कलासृष्ठि: पतति: तत् समाहित इन्दुस्य प्रतिक्रिया श्रुति । कलब्रस्य दक्षिणपि पाण्ड्य: च उत्तरे पाल्लवा: विकृत: । कलब्र: उदिति तथापि जैन च बुद्ध: प्रभाव: अत्र न तमिल्नाडु अवस्थित। === '''भक्ति कालांशस्य प्रसिद्ध तमिळ साहित्य कार्यः।''' === '''१) थिरुकदैक्कप्पु।''' '''२) [[:en:Thevaram|थेवरं]]।''' '''३) थिरुपातु।''' [[सञ्चिका:Manikkavacakar, India, Tamil Nadu, Chola period, 11th-12th century AD, bronze - Linden-Museum - Stuttgart, Germany - DSC03795.jpg|लघुचित्रम्|Manikkavacakar, Author of '''[[:en:Thiruvasagam|थिरुवसकं]]''']] '''४) [[:en:Thiruvasagam|थिरुवसकं]] & थिरुक्कोवैयर।''' '''५) थिरुविसैप्प & तिरुप्पल्लाण्डु।''' '''६) [[:en:Tirumantiram|थिरुमन्धिरं]]।''' '''७) पेरिया  पुराणां।''' = '''मध्यकालिन साहित्य:।''' = मध्यकालिन अवधि: अधिराज्य चोलः कालांश:, सम्पूर्ण दक्षिण भारतदेश समान धर्माध्यक्षता । ११ च १३ शतकमे मध्ये अवधि: चोलः अधिकार: यावद् शिखरे, किन्तु विदेशीय आक्रमण: धृत च तमिळ जन: जीवनः शान्ति च प्रभूतम भवन्ति । === '''मध्यकालिन कालांशस्य प्रसिद्ध तमिळ साहित्य कार्यः।''' === [[सञ्चिका:Statue of Avvaiyar.jpg|लघुचित्रम्|Avvaiyar author of '''[[:en:Aathichoodi|आअथिचॊदि]]''']] '''१) [[:en:Aathichoodi|आअथिचॊदि]]।''' '''२) [https://tamilnation.org/literature/kamban/kambaramayanam.htm कंब रामायणं] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ।''' = '''प्रसिद्ध तमिळ साहित्य महाकविः ।''' = ●     '''कल्कि कृष्णमूर्तिः।''' ●     '''थि. जनकिरामान।''' ●     '''आशोकमित्रन् ।''' ●     '''इन्दिरा पर्थसरथ्य।''' ●     ''' च. स. लक्ष्मी।''' ●     '''थि. क. सिवसन्करान।''' ●     ''' ग. थिलकवथि।''' ●     '''अ. स. ज्ञानसंबन्दन।''' ●     '''लक्ष्मी थिरिपुरसुन्दरि।''' ●     ''' कि. व.  जगन्नत्हन।''' [[वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:तमिळ्-साहित्यम्]] ex2m4hcc3zs91b414ufoccpwgb3xrzx 0 80304 500896 499994 2026-09-26T04:56:26Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500896 wikitext text/x-wiki {{देश|conventional_long_name=संयुक्तारबामीरियराज्यानि|common_name=सं॰अ॰अ॰|native_name={{native name|अरबी|الإمارات العربية المتحدة}}<br />{{लिप्यंतरणम्|अल्-ʾइमारात् अल्-ʿअरबीयह् अल्-मुत्तःइदह्}}|image_flag=Flag of the United Arab Emirates.svg|image_coat=Emblem of the United Arab Emirates.svg|symbol_type=[[Emblem of the United Arab Emirates|Emblem]]|national_motto={{lang|ar|الله الوطن الرئيس}}|national_anthem={{lang|ar|عيشي بلادي}}<br />"''[[Ishy Bilady|{{transliteration|ar|Īšiy Bilādī}}]]''"<br />"Long Live My Country"<br />{{parabr}}{{center| }}|image_map=United Arab Emirates (orthographic projection).svg|capital=[[Abu Dhabi]]|largest_city=<!-- Don't change to Abu Dhabi without a citation -->[[Dubai]]<br />{{coord|25|15|N|55|18|E|display=inline}}|official_languages=[[Modern Standard Arabic|Arabic]]<ref>{{cite web |title=Fact sheet |url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |website=United Arab Emirates |publisher=U.ae |access-date=31 August 2020 |archive-date=18 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118101755/https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |deadurl=yes }}</ref>|demonym=[[Emiratis|Emirati]]<ref name=WorldFactbook/>|government_type=[[Federal monarchy|Federal]] [[Islamic monarchy|Islamic]] [[parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[semi-constitutional monarchy]]<ref>{{cite book|last=Stewart|first=Dona J.|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives|publisher=Routledge|date=2013|location=London and New York|isbn=978-0415782432|page=155}}</ref><ref>{{cite book|last=Day|first=Alan John|title=Political Parties of The World|url=https://archive.org/details/politicalparties0004daya|publisher=Stockton|date=1996|isbn=1561591440|page=[https://archive.org/details/politicalparties0004daya/page/599 599]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|title=United Arab Emirates Constitution|work=UAE Ministry of Justice|access-date=10 October 2018|accessdate=2022-10-19|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011053637/https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|deadurl=yes}}</ref>|leader_title1=[[President of the United Arab Emirates|President]]|leader_name1=[[Mohamed bin Zayed Al Nahyan]]<ref>{{cite news |title=Sheikh Mohamed bin Zayed Al Nahyan elected as new UAE president |url=https://gulfnews.com/uae/government/sheikh-mohamed-bin-zayed-al-nahyan-elected-as-uae-president-1.1652518419842 |access-date=14 May 2022 |work=[[Gulf News]] |date=14 May 2022}}</ref>|leader_title2=[[List of prime ministers of the United Arab Emirates|Vice President and<br>Prime Minister]]|leader_name2=[[Mohammed bin Rashid Al Maktoum]]|legislature={{plainlist| * [[Federal Supreme Council]] * [[Federal National Council]] }}|sovereignty_type=[[History of the United Arab Emirates|Establishment]]|established_event1=[[Emirate of Ras Al Khaimah]]|established_date1=1708|established_event2=[[Emirate of Sharjah|Sharjah]]|established_date2=1727|established_event3=[[Emirate of Abu Dhabi|Abu Dhabi]]|established_date3=1761|established_event4=[[Emirate of Umm Al Quwain|Umm Al Quwain]]|established_date4=1768|established_event5=[[Emirate of Ajman|Ajman]]|established_date5=1816|established_event6=[[Emirate of Dubai|Dubai]]|established_date6=1833|established_event7=[[Emirate of Fujairah|Fujairah]]|established_date7=1879|area_km2=83,600|area_rank=114th|area_sq_mi=32,278 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]-->|percent_water=negligible|population_estimate_year=2020|population_estimate=9,282,410<ref name="u.ae">{{cite web|url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet/|title=United Arab Emirates Population (2020)|website=u.ae}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|population_census=4,106,427|population_estimate_rank=92nd|population_census_year=2005|population_density_km2=121|population_density_sq_mi=256 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]-->|population_density_rank=110th|GDP_PPP={{increase}} $779.234 billion<ref name=imf2>{{cite web |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report |title=United Arab Emirates |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref>|GDP_PPP_year=2022|GDP_PPP_rank=34th|GDP_PPP_per_capita={{increase}} $78,255<ref name=imf2/>|GDP_PPP_per_capita_rank=6th|GDP_nominal={{increase}} $501.354 billion<ref name=imf2/>|GDP_nominal_year=2022|GDP_nominal_rank=32nd|GDP_nominal_per_capita={{increase}} $50,349<ref name=imf2/>|GDP_nominal_per_capita_rank=21st|Gini=26.0 <!--number only-->|Gini_year=2018|Gini_rank=|HDI=0.911 <!--number only-->|HDI_year=2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->|HDI_rank=26th|currency=[[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]|currency_code=AED|time_zone=[[Time in the United Arab Emirates|United Arab Emirates Standard Time]]|utc_offset=+04:00|date_format=dd/mm/yyyy|drives_on=right<!-- The steering wheel is on the left hand side of the car, but they drive on the right hand side of the road – that is driving on the right-->|calling_code=[[Telephone numbers in the United Arab Emirates|+971]] <!--- <nowiki>|</nowiki> Communication Companies = Etisalat<ref>{{cite web|url=http://www.etisalat.ae/|title=Welcome to Etisalat|publisher=Etisalat.ae}}</ref> <nowiki>|</nowiki> Communication Companies = du<ref>{{cite web|url=http://www.du.ae/|title=Emirates Integrated Telecommunications Company|publisher=Du.ae}}</ref> <nowiki>|</nowiki> Local calling_code = {{unbulleted list|[[Abu Dhabi]]: 02|[[Dubai]]: 04|[[Sharjah (emirate)|Sharjah]] nd [[Ajman]] : 06|[[Al-Ain]]: 03|[[Fujairah]]: 09|[[Umm al-Quwain]] and [[Ras al-Khaimah]]: 07}} ---->|cctld={{unbulleted list |[[.ae]] |[[emarat|امارات.]]}}|footnotes=<div style="background:#ddf;padding:0.2em;font-size:135%;text-align:center;">'''[[Portal:United Arab Emirates|United Arab Emirates portal]]'''</div>}} <references /> '''संयुक्तारबामीरियराज्यानि''' ( '''UAE''' ; {{Lang-ar|الإمارات العربية المتحدة}} {{Transl|ar|al-ʾImārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah}} ), वा '''अमीरियराज्यानि''' ( {{Lang-ar|الإمارات}} {{Transl|ar|al-ʾImārāt}} ), पश्चिमजम्बूद्वीपे ( The Middle East ) स्थितः देशः अस्ति। अरबद्वीपसमूहस्य पूर्वे अन्तभागे स्थितम् अस्ति, [[ओमान]] - [[सऊदी अरब]] - देशयोः सीमाः अस्ति, यदा तु फारस - खाते [[कतार]] - [[ईरान]] - देशयोः सह समुद्रीयसीमाः सन्ति |. अबुधाबी राष्ट्रस्य राजधानी अस्ति, दुबई, सर्वाधिकं जनसंख्यायुक्तं नगरं, अन्तर्राष्ट्रीयकेन्द्रम् अस्ति । संयुक्तारबामीरियराज्यानि सप्त अमीरियराज्य संघात् निर्मितं ऐच्छिकं राजतन्त्रम् अस्ति, यत्र अबुधाबी (राजधानी), अज्मान्, दुबई, फुजैराः, रस् अल् खैमाः, शार्जाः, उम्म् अल् ुक प्रत्येकं अमीरियराज्य एकेन अमीरेण शासितम् अस्ति तथा च अमीराः मिलित्वा संघीयसर्वोच्चपरिषदं निर्मान्ति | संघीय सर्वोच्चपरिषदः सदस्याः स्वसदस्यानां मध्ये एकं अध्यक्षं उपराष्ट्रपतिं च निर्वाचयन्ति । व्यवहारे अबुधाबी-नगरस्य अमीरः राष्ट्रपतिरूपेण कार्यं करोति, दुबई-नगरस्य शासकः उपराष्ट्रपतिः अपि च प्रधानमन्त्रिरूपेण कार्यं करोति । <ref name=":1">{{Cite web|title=United Arab Emirates's Constitution of 1971 with Amendments through 2004|url=https://www.constituteproject.org/constitution/United_Arab_Emirates_2004.pdf|website=ConstituteProject.org|accessdate=29 October 2017}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.constituteproject.org/constitution/United_Arab_Emirates_2004.pdf "United Arab Emirates's Constitution of 1971 with Amendments through 2004"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </cite></ref> २०१३ तमे वर्षे देशस्य जनसंख्या ९२ लक्षं आसीत्, येषु १४ लक्षं अमीरातीनागरिकाः, ७८ लक्षं प्रवासिनः च आसन् । <ref name="natur">Habboush, Mahmoud. (10 October 2013) [http://uk.reuters.com/article/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 Call to naturalise some expats stirs anxiety in the UAE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714171325/http://uk.reuters.com/article/2013/10/10/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 |date=2014-07-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714171325/http://uk.reuters.com/article/2013/10/10/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 |date=2014-07-14 }}.</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.migrationpolicy.org/article/labor-migration-united-arab-emirates-challenges-and-responses|title=Labor Migration in the United Arab Emirates: Challenges and Responses|publisher=migrationpolicy.org|accessdate=12 February 2016|date=18 September 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.migrationpolicy.org/article/labor-migration-united-arab-emirates-challenges-and-responses "Labor Migration in the United Arab Emirates: Challenges and Responses"]. migrationpolicy.org. 18 September 2013<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14703998|title=United Arab Emirates country profile|date=28 September 2016|accessdate=23 October 2016}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14703998 "United Arab Emirates country profile"]. </cite></ref> २०२० तमे वर्षे संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि-देशस्य जनसंख्या प्रायः ९९ लक्षं भवति।<ref name="worldometers.info">{{Cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/united-arab-emirates-population/|title=United Arab Emirates Population (2022)|website=www.worldometers.info}}</ref> संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि-देशे १,२५,००० वर्षाणाम् अधिकं कालात् जनाः निवसन्ति । मेसोपोटामिया, [[ईरान|पारस्य]], [[भारतम्|भारत]] इत्यादीनां बहूनां सभ्यतानां व्यापारस्य चतुर्मार्ग अभवत् । <ref name="auto">{{Cite web|last=thedigitalphilatelist|date=8 January 2021|title=United Arab Emirates|url=https://thedigitalphilatelist.com/united-arab-emirates/|accessdate=8 July 2021|website=The Digital Philatelist|language=en-AU}}</ref> [[इस्लाम्-मतम्|इस्लामधर्मः]] आधिकारिकधर्मः [[अरबीभाषा]] च राजभाषा अस्ति । संयुक्त अरब अमीरियराज्यानिस्य सिद्धतैलस्य प्राकृतिकवायुस्य च भण्डारः क्रमशः विश्वस्य षष्ठः सप्तमः च बृहत्तमः अस्ति । <ref name="EIA">{{Cite web|url=https://www.eia.gov/beta/international/data/browser/#/?pa=00000000000000000000000000000000002&c=vvvvuvo&ct=0&tl_id=5-A&vs=INTL.57-1-AFG-TBPD.A&vo=0&v=H&start=2014&end=2016|title=Production of Crude Oil including Lease Condensate 2016|publisher=U.S. [[Energy Information Administration]]|format=CVS download|accessdate=27 May 2017}}</ref> <ref>U.S. Energy Information Administration, [http://www.eia.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=5&pid=57&aid=6 International Energy Statistics], accessed 17 January 2019.</ref> अबूधाबी-अमीरियराज्यस्य शासकः देशस्य प्रथमः राष्ट्रपतिः च जायद बिन सुल्तान अल नह्यान्, स्वास्थ्यसेवायां, शिक्षायां, आधारभूतसंरचनेषु च तेलस्य राजस्वस्य निवेशं कृत्वा संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि-देशस्य विकासस्य निरीक्षणं कृतवान्। <ref name="bbc.co.uk">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14703998|title=United Arab Emirates profile|date=14 November 2012}}</ref> उपसागरसहकारपरिषदः सदस्येषु संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि अर्थव्यवस्था सर्वाधिकं विविधा अस्ति । <ref>{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/datamapper/index.php|title=IMF Data Mapper|publisher=Imf.org|accessdate=12 February 2016}}</ref> एकविंशतितमे शतके देशः तैल-गैसयोः उपरि न्यूनतया निर्भरः जातः, आर्थिकदृष्ट्या पर्यटन-व्यापारयोः विषये केन्द्रितः अस्ति । सर्वकारः आयकरं न गृह्णाति, यद्यपि निगमकरः स्थापितः अस्ति तथा च २०१८ तमे वर्षे ५% मूल्यवर्धितकरः स्थापितः <ref>{{Cite news|url=https://gulfnews.com/business/economy/vat/new-era-in-uae-as-vat-takes-effect-1.2149627|title=New era in UAE as VAT takes effect|date=1 January 2018|accessdate=12 July 2018}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAugustine2018">Augustine, Babu Das (1 January 2018). </cite></ref> एम्नेस्टी इन्टरनेशनल्, फ्रीडम हाउस तथा ह्यूमन राइट्स् वॉच इत्यादयः मानवाधिकारसमूहाः सं॰अ॰अ॰-देशं मानवअधिकारविषये सामान्यतया घटिया इति मन्यन्ते, यत्र नागरिकाः शासनस्य आलोचनां कुर्वन्ति यत् कारागारं कृत्वा यातनां दत्तं भवति, राज्यसुरक्षायन्त्रेण उत्पीडिताः परिवाराः, बलात् अन्तर्धानस्य प्रकरणाः च भवन्ति <ref>{{Cite web|title=United Arab Emirates Archives|url=https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/united-arab-emirates/report-united-arab-emirates/|website=[[Amnesty International]]|accessdate=3 April 2022|language=en}}</ref> <ref name="usdep">{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2013/nea/220380.htm|title=2013 Human Rights Reports: United Arab Emirates|website=[[US Department of State]]|quote=Sharia (Islamic law) courts, which adjudicate criminal and family law, have the option of imposing flogging as punishment for adultery, [[prostitution]], consensual premarital sex, pregnancy outside marriage, defamation of character, and drug or alcohol abuse.}}</ref> सभा, संघ, पत्रिका, अभिव्यक्ति, धर्म इत्यादयः व्यक्तिगताधिकाराः अपि भृशं दमनं कुर्वन्ति । <ref>{{Cite web|title=Report on the situation of journalists in the UAE Input for the Secretary General Report on the safety of journalists and the issue of impunity|url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Journalists/GA72/InternationalCentreJusticeHumanRights.pdf|website=ohchr.org|publisher=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|accessdate=12 May 2022|language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Journalists/GA72/InternationalCentreJusticeHumanRights.pdf "Report on the situation of journalists in the UAE Input for the Secretary General Report on the safety of journalists and the issue of impunity"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''ohchr.org''. </cite></ref> सं॰अ॰अ॰ - देशः मध्यमशक्तिः इति मन्यते । इदं [[संयुक्तराष्ट्रसङ्घः|संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य]], अरबलीगस्य, इस्लामिकसहकारसङ्गठनस्य, ओपेकस्य, असंलग्नआन्दोलनस्य, उपसागरसहकारपरिषदस्य (GCC) सदस्यम् अस्ति । 7hwxmhgcdwrjl3b8v5rs9ljviyx4x8q 0 82420 500887 498971 2026-09-26T04:30:26Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500887 wikitext text/x-wiki  {{Needs image}} {{Infobox person|name=വി.കെ. നാരായണ ഭട്ടതിരി|image=|image_size=150px|caption=|birth_name=|birth_date={{birth date|1880|8|1}}|birth_place=|death_date={{death date and age|1954|11|20|1880|8|1}}|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|residence=|nationality=[[ചിത്രം:Flag of India.svg|20px]] [[ഭാരതം|ഭാരതീയൻ]]|other_names=|known_for=|education=|alma_mater=|employer=|occupation=|home_town=|title=|salary=|networth=|height=|weight=|term=|predecessor=|successor=|party=|boards=|religion=|spouse=|partner=|children=|parents=പി. നീലകണ്ഠൻ ഭട്ടതിരിപ്പാട്, നീലി അന്തർജ്ജനം|relations=|signature=|website=|footnotes=}} मलयालम लेखक एवं वैदिक विद्वान च असीत् श्री '''वि.के नारायणभट्टतिरी''' (१८८०-१९५४) <ref name="m2">{{Cite web|title=V. K. Narayana Bhattathiri - A short biography|url=http://www.vedarthavichara.org/en/a_short_biography_of_VK_Narayana_Bhattathiri|accessdate=2013 നവംബർ 20|archivedate=2012-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610100340/http://vedarthavichara.org/en/a_short_biography_of_VK_Narayana_Bhattathiri}}</ref> सः समाजसुधारकर्तारूपेण अपि प्रासंगिकः अस्ति तथा च वडाकञ्चरी श्रीकेरलवर्मा ग्रान्धशालस्य संस्थापकः अस्ति । <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://newspaper.mathrubhumi.com/thrissur/news/thrissur-1.8091478 |accessdate=2023-05-15 |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515031047/https://newspaper.mathrubhumi.com/thrissur/news/thrissur-1.8091478 |deadurl=yes }}</ref> मलयालमभाषायां वैदिकसाहित्यस्य परिचये तेन प्रशंसनीयं योगदानं कृतम् । == जीवनरेखा == १८८० तमे वर्षे अगस्तमासस्य १ दिनाङ्के वरावूर कपलिङ्घाटमना इति नामके ब्राह्मणगृहे नीलकंठनभट्टतिरिपाट्- नीली-अन्थर्जनयोः पुत्रत्वेन वी.के.नारायण भट्टथिरिः जातः <ref name="m1">{{Cite web|title=കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി - വി.കെ. നാരായണ ഭട്ടതിരി|url=http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/Profiles/VKNarayanaBhattathiri/Html/VKNBhattathiriPage.htm|accessdate=2013 നവംബർ 20}}</ref> । १९०५ तमे वर्षे स्मार्तविचारे साम्प्रदायिकविघटनस्य आदेशः प्राप्तः । तस्य विरुद्धं आदेशितं गबनं पश्चात् अपाकृतम् । == वि के नारायणभट्टतिरि पुरस्कारः == वडाकञ्चरी श्री केरलवर्मा सार्वजनिक पुस्तकालय एवं कोझीकोड वि. के. नारायण भट्टथिरी स्मृति न्यासेन एषः पुरस्कारः प्रदत्तः अस्ति । * २०२१ - डा. के. जी पौलुस <ref>https://keralakaumudi.com/news/news.php?id=627934&u=local-news-thrissur</ref> * २०२२ - पृ. चित्रां नम्बूथिरीपाद <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://www.kairalinewsonline.com/2022/11/29/578597.html |access-date=2023-05-15 |archive-date=2023-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127233246/https://www.kairalinewsonline.com/2022/11/29/578597.html |deadurl=yes }}</ref> == कार्याणि == * वेदार्थविचारः * वेदः धर्मात् * पतंजलि योग सूत्र टीका == सन्दर्भः == {{Reflist}} == बाह्यलिङ्काः == # [http://sreyas.in/paathanjalayogam-vedarasmi-vyakhyanam-scanned-pdf http://sreyas.in/पाथञ्जलयोगं-वेदरसमी-व्याख्यान-स्कैन-pdf] # [https://web.archive.org/web/20130722115324/http://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/2405905-local_news-thrissur-%E0%B4%B5%E0%B4%9F%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B4%9E%E0%B5%8D%E0%B4%9A%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%BF.html http://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/2405905-local_news-Thrissur-%E0%B4%B5%E0%B4%9F%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95 %E0%B4%BE%E0%B4%9E%E0%B5%8D%E0%B4%9A%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%BF.html] Archived [[वर्गः:१९५४ मरणम्]] [[वर्गः:१८८० जननम्]] [[वर्गः:नवम्बर २० दिने मृताः]] [[वर्गः:अगस्त् प्रथमे दिने जाताः]] cbd2lhegdvkq4jni7hb47k8xrmm34te 0 92547 500815 500809 2026-09-25T12:28:05Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपालस्य प्रदेशाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500815 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | native_name = | native_name_lang = sa | settlement_type = [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रदेशः]] | motto = | etymology = सुदूरपश्चिमाञ्चलविकासक्षेत्रम् | image_skyline = {{ Photomontage | photo1a = Mt Saipal.png | photo2a = Api Nampa.JPG | photo2b = Ghoda Ghodi Lake.JPG | photo3a = Beautiful lake located at the far-west Nepal.jpg | photo3b = Suklaphanta Wildlife Reserve 1.jpg | photo4a = Badimalika Temple, Bajura, Nepal.jpg | spacing = 1 | position = centre | size = 300 | foot_montage = घड्याः दिशि उपरितः [[सैपालहिमालयः]], [[घोडाघोडीतालः]], [[शुक्लाफाँटाराष्ट्रिय निकुञ्जे]] [[बार्हशृङ्गः|बार्हशृङ्गाः]], [[बडिमालिकामन्दिरम्]], [[खप्तडतालः]], [[अपिहिमालयः]] }} | image_seal = Emblem of Sudurpashchim Province.png | image_map = Nepal Sudurpashchim Pradesh.svg | mapsize = 300px | map_caption = नेपालस्य मानचित्रे सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य स्थितिः | subdivision_type = [[सार्वभौमसम्पन्नराष्ट्राणां सूची|राष्ट्रम्]] | subdivision_name = {{झन्डा|नेपाल}} | seat_type = [[राजधानी]] अस्थायीराजधानी | seat = [[गोदावरीनगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]] [[धनगढीउपमहानगरपालिका|धनगढी]] | seat1_type = बृहत्तमं नगरम् | seat1 = [[धनगढीउपमहानगरपालिका|धनगढी]] | parts_type = [[नेपालस्य जिल्लाः|जिल्लाः]] | parts_style = para | p1 = [[#जिल्लाः|९]] | governing_body = [[नेपालस्य प्रादेशिकसर्वकाराः|सुदूरपश्चिमप्रदेशसर्वकारः]] | leader_title = [[प्रदेशप्रमुखः (नेपाल)|प्रदेशप्रमुखः]] | leader_name = नजीर मियाँ | leader_title1 = [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]] | leader_name1 = [[कमलबहादुरशाहः]] | leader_title2 = उच्चन्यायालयः | leader_name2 = उच्चन्यायालयः दिपायल | leader_title3 = [[सुदूरपश्चिमप्रदेशसभा|प्रदेशसभा]] | leader_name3 = [[एकसदनपद्धतिः|एकसदनात्मकः]] (५३ आसनानि) | leader_title4 = [[नेपालस्य संसदीयनिर्वाचनक्षेत्राणां सूची|निर्वाचनक्षेत्राणि]] | leader_name4 = [[प्रतिनिधिसभा (नेपाल)|प्रतिनिधिसभा]] १६ [[राष्ट्रियसभा (नेपाल)|राष्ट्रियसभा]] ८ | established_title1 = सुदूरपश्चिम इति नामकरणम् | established_date1 = १२ आश्विन २०७५ | named_for = [[सुदूरपश्चिमाञ्चलविकासक्षेत्रम्]] | established_title = स्थापना | established_date = ३ आश्विन २०७२ | area_total_km2 = 19999.28 | area_rank = [[नेपालस्य प्रदेशाः|षष्ठम्]] | population_as_of = [[राष्ट्रियजनगणना २०७८|वि.सं. २०७८]] | population_total = 2694783 | population_rank = [[जनसङ्ख्यानुसारं नेपालस्य प्रदेशानां सूची|पञ्चमम्]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[जनसङ्ख्यानुसारं नेपालस्य प्रदेशानां सूची|पञ्चमम्]] | population_demonym = सुदूरपश्चिमेली | blank_name_sec1 = [[नेपालस्य भाषाः|आधिकारिकभाषा]] | blank_info_sec1 = [[नेपालीभाषा|नेपाली]] | blank1_name_sec1 = [[नेपालस्य भाषाः|अन्याः आधिकारिकभाषाः]] | blank1_info_sec1 = [[थारुभाषा|थारु]] [[डोटेलीभाषा|डोटेली]] | blank_name_sec2 = [[मानवविकाससूचकाङ्कः]] (वि.सं. २०७९) | blank_info_sec2 = ०.४७८ | blank1_name_sec2 = क्रमः | blank1_info_sec2 = सप्तमम् | blank2_name_sec2 = [[साक्षरता]] | blank2_info_sec2 = ७६.२% | blank3_name_sec2 = लिङ्गानुपातः | blank3_info_sec2 = ८९.५१ [[पुरुषः|♂]] /१०० [[स्त्री|♀]] | blank4_name_sec2 = [[सकलगृहस्थोत्पादनम्]] | blank4_info_sec2 = $२.४६ अब्ज-अमेरिकी-डॉलर् | blank5_name_sec2 = क्रमः | blank5_info_sec2 = षष्ठम् | timezone = [[नेपालीसमयः]] | utc_offset = +५:४५ | coordinates = {{coord|28|42|12|N|80|34|01|E|type:adm1st_source:itwiki_region:NP|display=title,inline}} | elevation_max_m = 7,132 | elevation_max_point = [[अपिहिमालयः]]https://sudurpaschim.fncci.org/province-profile.php | website = [https://sudurpashchim.gov.np/ सुदूरपश्चिमप्रदेशः] }} '''सुदूरपश्चिमप्रदेशः''' ३ आश्विन २०७२ तमे दिने स्वीकृतेन नेपालस्य [[नेपालस्य संविधानम् २०७२|नूतनसंविधानेन]] स्थापितेषु [[नेपालस्य प्रदेशाः|सप्तप्रदेशेषु]] अन्यतमः अस्ति<ref>{{cite web|url=http://www.statoids.com/unp.html|title=Nepal Provinces|publisher=statoids.com|access-date=24 September 2026}}<ref>। अस्य सीमाः उत्तरेण [[चीनदेशः|चीनदेशस्य]] [[तिब्बतस्वायत्तप्रदेशः]], पूर्वेण [[कर्णालीप्रदेशः]] तथा [[लुम्बिनीप्रदेशः]], पश्चिमदक्षिणयोः च क्रमशः [[भारतदेशः|भारतस्य]] [[उत्तराखण्डराज्यम्]] तथा [[उत्तरप्रदेशः|उत्तरप्रदेशराज्यम्]] इत्येतैः सह सम्बद्धाः सन्ति। अयं प्रदेशः १९,५३९ वर्गकिलोमीटर्-परिमितं क्षेत्रम् आवृणोति, यत् देशस्य कुलक्षेत्रफलस्य प्रायः १३.२२% अस्ति। आरम्भे '''प्रदेशसङ्ख्या ७''' इति ज्ञातः अयं प्रदेशः २०७५ आश्विनमासे नवनिर्वाचितया प्रदेशसभया '''सुदूरपश्चिमप्रदेशः''' इति स्थायिनाम्ना स्वीकृतः। २०७५ आश्विन १२ दिनाङ्के प्रदेशसभायाः मतदानानुसारं [[गोदावरीनगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]] प्रदेशस्य राजधानी इति घोषितम्, [[धनगढीउपमहानगरपालिका|धनगढी]] तु अस्थायीराजधानी अस्ति <ref>{{cite web |title=Prov 7 named Sudurpashchim amid objection from NC, RJP |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/prov-7-named-Sudurpashchim-amid-objection-from-nc-rjp/ |publisher=The Himalayan Times |access-date=1 October 2018 |date=28 September 2018}}{{cite web |title=Province 7 named Sudurpashchim, Godawari capital |url=https://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-09-28/province-7-named-sudurpashchim-godawari-capital.html |publisher=The Kathmandu Post |access-date=1 October 2018 |date=28 September 2018}}</ref> । प्रदेशस्य जनसङ्ख्यायाः अर्थव्यवस्थायाश्च दृष्ट्या प्रमुखेषु नगरेषु धनगढी, [[भीमदत्तनगरपालिका|महेन्द्रनगरम्]] तथा [[टीकापुरनगरपालिका|टीकापुरम्]] अन्तर्भवन्ति<ref>{{cite web|title=Nepal Provinces|url=http://www.statoids.com/unp.html|website=www.statoids.com}}</ref> । == इतिहासः == [[image:सुदूरपश्चिम प्रदेश.png|thumb|left|सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य मण्डलानि]] डोटीराज्यं कुमाऊँप्रदेशस्य पश्चिमोत्तरे भागे स्थितं प्राचीनं राज्यम् आसीत्, यत् त्रयोदशशताब्द्यां कुमाऊँस्य [[कत्यूरिराज्यम्|कत्यूरिराज्यस्य]] विघटनानन्तरं निर्मितम्। डोटीराज्यम् अष्टानां पृथक्-राज्यानाम् अन्यतमम् आसीत् <ref>Dr.Y.S Kathoch, A New History of Uttarakhand; On Katyuri Dynasty "Around,13th Century Katyuri Dynasty established in Ranachulihat was broken into many sections" Doti was among them</ref> कत्यूरिराज्यम् अष्टानां राजकुमाराणां कृते अष्टधा विभक्तम् अभवत्, ततः पृथक्-पृथक् स्वतन्त्रराज्यानि निर्मितानि। तेषु बैजनाथ-कत्युरी, द्वारहाट, डोटी, बारामण्डल, अस्कोट, सिरा, सोरा तथा सुई (काली कुमाऊँ) इत्यादीनि आसन्। पश्चिमे रामगङ्गा (उत्तराखण्डः) तथा पूर्वे कर्णाली इत्येतयोः मध्ये स्थितं सर्वं भूभागं डोटीराज्ये कत्यूरिवंशस्य रैकाः राज्यं कुर्वन्ति स्म<ref>Advin T. Atkinson; Gazetteer Hindi Edition (2003); He wrote (Page 274) Whole territory to the east of Ram gang was belongs to Raikas during the late 16th century.</ref>। [[कञ्चनपुरजिल्ला|कञ्चनपुरजिल्लायां]] स्थितं "ब्रह्मदेवमण्डी" कत्यूरिराज्ञा ब्रह्मदेवेन स्थापितम् आसीत्<ref>Dr. Madam Chandra Bhatt; A New History of Uttarakhand (2006): " Champawat ke Chand Raja</ref>। === डोटीराज्यस्य रैकाः === [[कत्यूरिराज्यम्|कत्यूरिराज्यस्य]] पतनानन्तरं त्रयोदशशताब्द्यां निरञ्जनमल्लदेवः डोटीराज्यस्य संस्थापकः आसीत्। सः संयुक्तकत्यूरिराज्यस्य अन्तिमस्य कत्यूरिराजस्य पुत्रः आसीत्<ref>Dr. Y. S. Kathoch; A New History of Uttarakhand (2006)</ref> डोटीराजानः '''रैका महाराजाः''' इत्यपि कथ्यन्ते स्म।Badri Datt Pandey; History of Kumaun (1937) <ref>Badri Datt Pandey; History of Kumaun (1937)</ref>। === मुगलानाम् आक्रमणम् === षोडशशताब्द्यां [[अकबरः|अकबरस्य]] शासनकाले [[मुगलाः|मुगलैः]] डोटीराज्यस्य रैकान् प्रति आक्रमणं कृतम्। तैः रैकानां राजधानी अजयमेरुः आक्रान्ता। [[अजयमेरुग्रामपालिका|अजयमेरुः]] अधुना [[डडेल्धुराजिल्ला|डडेल्धुराजिल्लायां]] विद्यते। [[लखनऊ|लखनऊनगरे]] निवसता अकबरस्य सेनापतिना हुसेनखानेन आक्रमणस्य नेतृत्वं कृतम्। [[मुगलसाम्राज्यम्|मुगलसाम्राज्यस्य]] काले हिन्द-फारसी इतिहासकारः अब्द अल-कादिर बदायूनी (प्रायः १५४०–१६१५) इत्यस्य मते लखनऊस्थितः मुगलसेनापतिः हुसेनखानः रैकानां राज्यस्य धनसम्पत्त्या लोभितः आसीत् तथा सः तं प्रदेशं लुण्ठितुम् इच्छति स्म। तथापि तस्य आक्रमणं विफलम् अभवत्<ref>{{cite web |url=http://thekumaonhills.com/kumaon-history/ |title=Kumaon History |publisher=Thekumaonhills.com |date=29 March 1947 |access-date=4 June 2015 |archive-date=19 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219064757/http://thekumaonhills.com/kumaon-history/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219064757/http://thekumaonhills.com/kumaon-history/ |date=19 February 2020 }}</ref>। === खैरगढ-सिङ्घाईराज्यम् === राजा दीपशाही १७९० ईस्वीमध्ये [[नेपालम्|नेपालात्]] निष्कासितः अभवत्। ततः अवधस्य तराईप्रदेशं (अधुना [[भारतस्य]] [[उत्तरप्रदेशस्य]] [[लखिमपुरखेरीजिल्ला|लखिमपुरखेरीजिल्ला]]) प्राप्य सः [[ब्रिटिशभारत|ब्रिटिशभारते]] खैरगढे खैरगढ-सिङ्घाईराज्यस्य स्थापनां कृतवान्<ref>[http://members.iinet.net.au/~royalty/ips/k/khairigarh]{{dead link|date=December 2019}}</ref>। == भूगोलः == सुदूरपश्चिमप्रदेशः १९,५३९ वर्गकिलोमीटर् अर्थात् देशस्य कुलक्षेत्रफलस्य १३.२२% भागं व्याप्नोति। अस्य प्रदेशस्य कुलक्षेत्रफले हिमालीयभूभागः ७,९३२.८३४ वर्गकिलोमीटर् (४०.६०%), पर्वतीयभूभागः ६,७४८.७७०६ वर्गकिलोमीटर् (३४.५४%) तथा तराईप्रदेशः ४,८५७.३९५४ वर्गकिलोमीटर् (२४.८६%) अस्ति। अतः अयं प्रदेशः मुख्यतया पर्वतीय-हिमालीयभूभागयुक्तः अस्ति। अयं नेपालस्य पश्चिमोत्तरभागे स्थितः अस्ति। अस्य प्रदेशस्य द्वौ जिल्लौ ([[कैलालीजिल्ला|कैलाली]] तथा [[कञ्चनपुरजिल्ला|कञ्चनपुर]]) तराईप्रदेशे स्थितौ स्तः, चत्वारः ([[डोटीजिल्ला|डोटी]], [[डडेल्धुराजिल्ला|डडेल्धुरा]], [[अछामजिल्ला|अछाम]] तथा [[बैतडिजिल्ला|बैतडी]]) पर्वतीयप्रदेशे, त्रयः ([[दार्चुलाजिल्ला|दार्चुला]], [[बझाङजिल्ला|बझाङ]] तथा [[बाजुराजिल्ला|बाजुरा]]) हिमालीयप्रदेशे च सन्ति<ref name="Sudurpashchim 2022">{{Cite web |title=प्रदेश परिचय {{!}} प्रदेश प्रमुखस्य कार्यालय |lang=ne |url=http://oph.sudurpashchim.gov.np/index.php/node/170 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712000329/http://oph.sudurpashchim.gov.np/index.php/node/170 |archive-date=12 July 2022 |website=oph.sudurpashchim.gov.np }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230731065841/http://oph.sudurpashchim.gov.np/index.php/node/170 |date=31 July 2023 }}</ref>। अस्य प्रदेशस्य पूर्वदिशि [[कर्णालीनदी]], मध्यभागे [[सेतीनदी]] तथा पश्चिमदिशि [[महाकालीनदी]] प्रवहन्ति। सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य प्रत्यक्षप्रशासितप्रदेशस्य अतिरिक्तं नेपालः [[कालापानी]] तथा उत्तरकुठी-उपत्यकायाः भारतप्रशासितप्रदेशान् अपि दावयति। एते संयुक्तरूपेण "कालापानी-लिम्पियाधुराक्षेत्रम्" इति कथ्यन्ते। नेपालसर्वकारस्य जालस्थलेषु एतेषां क्षेत्राणां समावेशेन प्रदेशस्य क्षेत्रफलम् १९,९९९.२८ वर्गकिलोमीटर् इति निर्दिष्टम् अस्ति<ref name="invest.sudurpashchim">{{Cite web |title=About Sudurpashchim Province |url=https://invest.sudurpashchim.gov.np/pages/about-sudurpashchim |publisher=invest.sudurpashchim.gov.np |access-date=24 August 2025 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250827233811/https://invest.sudurpashchim.gov.np/pages/about-sudurpashchim |date=27 August 2025 }}</ref>। === हिमालयाः === अस्य प्रदेशस्य प्रमुखाः हिमालयाः अपिहिमालयः (७१३२ मीटर्), सैपालहिमालयः (७०२५ मीटर्), बोबयेचुली (६,८०८ मीटर्), नाम्पाहिमालयः (६७५५ मीटर्), ओम्पर्वतः (५५९० मीटर्) तथा जेठीबहुरानी (६८५० मीटर्) इत्येते सन्ति। {| class="wikitable" |+सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य प्रमुखाः हिमालयाः !हिमालयः !उच्चता !जिल्ला !हिमशृङ्खला !अतिरिक्तविवरणम् |- |[[अपिहिमालयः]] |७,१३२ |[[दार्चुला]] |योका पर्वत [[गुराँसहिमालयः]] |सन् १९६० तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[सैपालहिमालयः]] |७,०३१ |[[बझाङ]] |पश्चिमनेपालहिमालयः |सन् १९६० तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[जेठीबहुरानी]] |६,८५० |[[दार्चुला]] |[[हिमालयः]] |सन् १९७८ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम्<ref name=":1">{{Cite web |last=Annapurna |first=Kris |date=2022-02-25 |title=Gurans Himal: Stories From the Far Western Himalaya » Explorersweb |url=https://explorersweb.com/gurans-himal-stories-from-the-far-western-himalaya/ |access-date=24 September 2026|website=Explorersweb}}</ref> |- |[[बोबयेचुली]] |६,८०८ |[[दार्चुला]] |व्यासऋषिहिमालयः |सन् १९९६ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[नाम्पाहिमालयः]] |६,७५५ |[[दार्चुला]] |[[गुराँसहिमालयः]] |सन् १९७२ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[ओम् पर्वत]] |५,५९० |[[दार्चुला]] |[[हिमालयः]] |सन् २००४ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |} == सर्वकारः प्रशासनं च == [[प्रदेशप्रमुखः (नेपाल)|प्रदेशप्रमुखः]] राज्यपालस्य कार्यं करोति, [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]] च प्रदेशसर्वकारस्य प्रमुखः भवति<ref>{{Cite news|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2016-09-19/high-courts-get-their-chief-judges.html|title=High Courts get their chief judges|access-date=24 September 2026|language=en}}</ref>। दिपायल-उच्चन्यायालयस्य मुख्यन्यायाधीशः न्यायपालिकायाः प्रमुखः अस्ति<ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/trilochan-bhatta-becomes-province-7-chief-minister/|title=Trilochan Bhatta becomes Province 7 chief minister|date=16 February 2018|work=The Himalayan Times|access-date=24 September 2026|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |title=President of Nepal administers oath to Chiefs of seven provinces {{!}} DD News |url=http://ddnews.gov.in/international/president-nepal-administers-oath-chiefs-seven-provinces |access-date=27 April 2018 |website=ddnews.gov.in |language=en}}</ref>। प्रदेशप्रमुखः, मुख्यमन्त्री तथा मुख्यन्यायाधीशः क्रमशः गङ्गाप्रसादयादवः, [[कमलबहादुरशाहः]] तथा नजीरमियाँ इत्येते सन्ति। अस्मिन् प्रदेशे ५३ प्रदेशसभानिर्वाचनक्षेत्राणि तथा १६ प्रतिनिधिसभानिर्वाचनक्षेत्राणि सन्ति<ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/constituency-delimitation-commission-creates-495-constituencies/|title=CDC creates 495 constituencies|date=31 August 2017|work=The Himalayan Times|access-date=24 September 2026|language=en}}</ref>। ==सन्दर्भसूची== [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशाः]] ifzo4jhjwhmcvnj9j6nlngs95awad9a 500816 500815 2026-09-25T12:31:52Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[Draft:सुदूरपश्चिम प्रदेशः]] पृष्ठं [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः]] प्रति स्थानान्तरितम्: पाण्डुलेखनलेखं मूललेखस्थाने नीतम् 500815 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | native_name = | native_name_lang = sa | settlement_type = [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रदेशः]] | motto = | etymology = सुदूरपश्चिमाञ्चलविकासक्षेत्रम् | image_skyline = {{ Photomontage | photo1a = Mt Saipal.png | photo2a = Api Nampa.JPG | photo2b = Ghoda Ghodi Lake.JPG | photo3a = Beautiful lake located at the far-west Nepal.jpg | photo3b = Suklaphanta Wildlife Reserve 1.jpg | photo4a = Badimalika Temple, Bajura, Nepal.jpg | spacing = 1 | position = centre | size = 300 | foot_montage = घड्याः दिशि उपरितः [[सैपालहिमालयः]], [[घोडाघोडीतालः]], [[शुक्लाफाँटाराष्ट्रिय निकुञ्जे]] [[बार्हशृङ्गः|बार्हशृङ्गाः]], [[बडिमालिकामन्दिरम्]], [[खप्तडतालः]], [[अपिहिमालयः]] }} | image_seal = Emblem of Sudurpashchim Province.png | image_map = Nepal Sudurpashchim Pradesh.svg | mapsize = 300px | map_caption = नेपालस्य मानचित्रे सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य स्थितिः | subdivision_type = [[सार्वभौमसम्पन्नराष्ट्राणां सूची|राष्ट्रम्]] | subdivision_name = {{झन्डा|नेपाल}} | seat_type = [[राजधानी]] अस्थायीराजधानी | seat = [[गोदावरीनगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]] [[धनगढीउपमहानगरपालिका|धनगढी]] | seat1_type = बृहत्तमं नगरम् | seat1 = [[धनगढीउपमहानगरपालिका|धनगढी]] | parts_type = [[नेपालस्य जिल्लाः|जिल्लाः]] | parts_style = para | p1 = [[#जिल्लाः|९]] | governing_body = [[नेपालस्य प्रादेशिकसर्वकाराः|सुदूरपश्चिमप्रदेशसर्वकारः]] | leader_title = [[प्रदेशप्रमुखः (नेपाल)|प्रदेशप्रमुखः]] | leader_name = नजीर मियाँ | leader_title1 = [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]] | leader_name1 = [[कमलबहादुरशाहः]] | leader_title2 = उच्चन्यायालयः | leader_name2 = उच्चन्यायालयः दिपायल | leader_title3 = [[सुदूरपश्चिमप्रदेशसभा|प्रदेशसभा]] | leader_name3 = [[एकसदनपद्धतिः|एकसदनात्मकः]] (५३ आसनानि) | leader_title4 = [[नेपालस्य संसदीयनिर्वाचनक्षेत्राणां सूची|निर्वाचनक्षेत्राणि]] | leader_name4 = [[प्रतिनिधिसभा (नेपाल)|प्रतिनिधिसभा]] १६ [[राष्ट्रियसभा (नेपाल)|राष्ट्रियसभा]] ८ | established_title1 = सुदूरपश्चिम इति नामकरणम् | established_date1 = १२ आश्विन २०७५ | named_for = [[सुदूरपश्चिमाञ्चलविकासक्षेत्रम्]] | established_title = स्थापना | established_date = ३ आश्विन २०७२ | area_total_km2 = 19999.28 | area_rank = [[नेपालस्य प्रदेशाः|षष्ठम्]] | population_as_of = [[राष्ट्रियजनगणना २०७८|वि.सं. २०७८]] | population_total = 2694783 | population_rank = [[जनसङ्ख्यानुसारं नेपालस्य प्रदेशानां सूची|पञ्चमम्]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[जनसङ्ख्यानुसारं नेपालस्य प्रदेशानां सूची|पञ्चमम्]] | population_demonym = सुदूरपश्चिमेली | blank_name_sec1 = [[नेपालस्य भाषाः|आधिकारिकभाषा]] | blank_info_sec1 = [[नेपालीभाषा|नेपाली]] | blank1_name_sec1 = [[नेपालस्य भाषाः|अन्याः आधिकारिकभाषाः]] | blank1_info_sec1 = [[थारुभाषा|थारु]] [[डोटेलीभाषा|डोटेली]] | blank_name_sec2 = [[मानवविकाससूचकाङ्कः]] (वि.सं. २०७९) | blank_info_sec2 = ०.४७८ | blank1_name_sec2 = क्रमः | blank1_info_sec2 = सप्तमम् | blank2_name_sec2 = [[साक्षरता]] | blank2_info_sec2 = ७६.२% | blank3_name_sec2 = लिङ्गानुपातः | blank3_info_sec2 = ८९.५१ [[पुरुषः|♂]] /१०० [[स्त्री|♀]] | blank4_name_sec2 = [[सकलगृहस्थोत्पादनम्]] | blank4_info_sec2 = $२.४६ अब्ज-अमेरिकी-डॉलर् | blank5_name_sec2 = क्रमः | blank5_info_sec2 = षष्ठम् | timezone = [[नेपालीसमयः]] | utc_offset = +५:४५ | coordinates = {{coord|28|42|12|N|80|34|01|E|type:adm1st_source:itwiki_region:NP|display=title,inline}} | elevation_max_m = 7,132 | elevation_max_point = [[अपिहिमालयः]]https://sudurpaschim.fncci.org/province-profile.php | website = [https://sudurpashchim.gov.np/ सुदूरपश्चिमप्रदेशः] }} '''सुदूरपश्चिमप्रदेशः''' ३ आश्विन २०७२ तमे दिने स्वीकृतेन नेपालस्य [[नेपालस्य संविधानम् २०७२|नूतनसंविधानेन]] स्थापितेषु [[नेपालस्य प्रदेशाः|सप्तप्रदेशेषु]] अन्यतमः अस्ति<ref>{{cite web|url=http://www.statoids.com/unp.html|title=Nepal Provinces|publisher=statoids.com|access-date=24 September 2026}}<ref>। अस्य सीमाः उत्तरेण [[चीनदेशः|चीनदेशस्य]] [[तिब्बतस्वायत्तप्रदेशः]], पूर्वेण [[कर्णालीप्रदेशः]] तथा [[लुम्बिनीप्रदेशः]], पश्चिमदक्षिणयोः च क्रमशः [[भारतदेशः|भारतस्य]] [[उत्तराखण्डराज्यम्]] तथा [[उत्तरप्रदेशः|उत्तरप्रदेशराज्यम्]] इत्येतैः सह सम्बद्धाः सन्ति। अयं प्रदेशः १९,५३९ वर्गकिलोमीटर्-परिमितं क्षेत्रम् आवृणोति, यत् देशस्य कुलक्षेत्रफलस्य प्रायः १३.२२% अस्ति। आरम्भे '''प्रदेशसङ्ख्या ७''' इति ज्ञातः अयं प्रदेशः २०७५ आश्विनमासे नवनिर्वाचितया प्रदेशसभया '''सुदूरपश्चिमप्रदेशः''' इति स्थायिनाम्ना स्वीकृतः। २०७५ आश्विन १२ दिनाङ्के प्रदेशसभायाः मतदानानुसारं [[गोदावरीनगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]] प्रदेशस्य राजधानी इति घोषितम्, [[धनगढीउपमहानगरपालिका|धनगढी]] तु अस्थायीराजधानी अस्ति <ref>{{cite web |title=Prov 7 named Sudurpashchim amid objection from NC, RJP |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/prov-7-named-Sudurpashchim-amid-objection-from-nc-rjp/ |publisher=The Himalayan Times |access-date=1 October 2018 |date=28 September 2018}}{{cite web |title=Province 7 named Sudurpashchim, Godawari capital |url=https://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-09-28/province-7-named-sudurpashchim-godawari-capital.html |publisher=The Kathmandu Post |access-date=1 October 2018 |date=28 September 2018}}</ref> । प्रदेशस्य जनसङ्ख्यायाः अर्थव्यवस्थायाश्च दृष्ट्या प्रमुखेषु नगरेषु धनगढी, [[भीमदत्तनगरपालिका|महेन्द्रनगरम्]] तथा [[टीकापुरनगरपालिका|टीकापुरम्]] अन्तर्भवन्ति<ref>{{cite web|title=Nepal Provinces|url=http://www.statoids.com/unp.html|website=www.statoids.com}}</ref> । == इतिहासः == [[image:सुदूरपश्चिम प्रदेश.png|thumb|left|सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य मण्डलानि]] डोटीराज्यं कुमाऊँप्रदेशस्य पश्चिमोत्तरे भागे स्थितं प्राचीनं राज्यम् आसीत्, यत् त्रयोदशशताब्द्यां कुमाऊँस्य [[कत्यूरिराज्यम्|कत्यूरिराज्यस्य]] विघटनानन्तरं निर्मितम्। डोटीराज्यम् अष्टानां पृथक्-राज्यानाम् अन्यतमम् आसीत् <ref>Dr.Y.S Kathoch, A New History of Uttarakhand; On Katyuri Dynasty "Around,13th Century Katyuri Dynasty established in Ranachulihat was broken into many sections" Doti was among them</ref> कत्यूरिराज्यम् अष्टानां राजकुमाराणां कृते अष्टधा विभक्तम् अभवत्, ततः पृथक्-पृथक् स्वतन्त्रराज्यानि निर्मितानि। तेषु बैजनाथ-कत्युरी, द्वारहाट, डोटी, बारामण्डल, अस्कोट, सिरा, सोरा तथा सुई (काली कुमाऊँ) इत्यादीनि आसन्। पश्चिमे रामगङ्गा (उत्तराखण्डः) तथा पूर्वे कर्णाली इत्येतयोः मध्ये स्थितं सर्वं भूभागं डोटीराज्ये कत्यूरिवंशस्य रैकाः राज्यं कुर्वन्ति स्म<ref>Advin T. Atkinson; Gazetteer Hindi Edition (2003); He wrote (Page 274) Whole territory to the east of Ram gang was belongs to Raikas during the late 16th century.</ref>। [[कञ्चनपुरजिल्ला|कञ्चनपुरजिल्लायां]] स्थितं "ब्रह्मदेवमण्डी" कत्यूरिराज्ञा ब्रह्मदेवेन स्थापितम् आसीत्<ref>Dr. Madam Chandra Bhatt; A New History of Uttarakhand (2006): " Champawat ke Chand Raja</ref>। === डोटीराज्यस्य रैकाः === [[कत्यूरिराज्यम्|कत्यूरिराज्यस्य]] पतनानन्तरं त्रयोदशशताब्द्यां निरञ्जनमल्लदेवः डोटीराज्यस्य संस्थापकः आसीत्। सः संयुक्तकत्यूरिराज्यस्य अन्तिमस्य कत्यूरिराजस्य पुत्रः आसीत्<ref>Dr. Y. S. Kathoch; A New History of Uttarakhand (2006)</ref> डोटीराजानः '''रैका महाराजाः''' इत्यपि कथ्यन्ते स्म।Badri Datt Pandey; History of Kumaun (1937) <ref>Badri Datt Pandey; History of Kumaun (1937)</ref>। === मुगलानाम् आक्रमणम् === षोडशशताब्द्यां [[अकबरः|अकबरस्य]] शासनकाले [[मुगलाः|मुगलैः]] डोटीराज्यस्य रैकान् प्रति आक्रमणं कृतम्। तैः रैकानां राजधानी अजयमेरुः आक्रान्ता। [[अजयमेरुग्रामपालिका|अजयमेरुः]] अधुना [[डडेल्धुराजिल्ला|डडेल्धुराजिल्लायां]] विद्यते। [[लखनऊ|लखनऊनगरे]] निवसता अकबरस्य सेनापतिना हुसेनखानेन आक्रमणस्य नेतृत्वं कृतम्। [[मुगलसाम्राज्यम्|मुगलसाम्राज्यस्य]] काले हिन्द-फारसी इतिहासकारः अब्द अल-कादिर बदायूनी (प्रायः १५४०–१६१५) इत्यस्य मते लखनऊस्थितः मुगलसेनापतिः हुसेनखानः रैकानां राज्यस्य धनसम्पत्त्या लोभितः आसीत् तथा सः तं प्रदेशं लुण्ठितुम् इच्छति स्म। तथापि तस्य आक्रमणं विफलम् अभवत्<ref>{{cite web |url=http://thekumaonhills.com/kumaon-history/ |title=Kumaon History |publisher=Thekumaonhills.com |date=29 March 1947 |access-date=4 June 2015 |archive-date=19 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219064757/http://thekumaonhills.com/kumaon-history/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219064757/http://thekumaonhills.com/kumaon-history/ |date=19 February 2020 }}</ref>। === खैरगढ-सिङ्घाईराज्यम् === राजा दीपशाही १७९० ईस्वीमध्ये [[नेपालम्|नेपालात्]] निष्कासितः अभवत्। ततः अवधस्य तराईप्रदेशं (अधुना [[भारतस्य]] [[उत्तरप्रदेशस्य]] [[लखिमपुरखेरीजिल्ला|लखिमपुरखेरीजिल्ला]]) प्राप्य सः [[ब्रिटिशभारत|ब्रिटिशभारते]] खैरगढे खैरगढ-सिङ्घाईराज्यस्य स्थापनां कृतवान्<ref>[http://members.iinet.net.au/~royalty/ips/k/khairigarh]{{dead link|date=December 2019}}</ref>। == भूगोलः == सुदूरपश्चिमप्रदेशः १९,५३९ वर्गकिलोमीटर् अर्थात् देशस्य कुलक्षेत्रफलस्य १३.२२% भागं व्याप्नोति। अस्य प्रदेशस्य कुलक्षेत्रफले हिमालीयभूभागः ७,९३२.८३४ वर्गकिलोमीटर् (४०.६०%), पर्वतीयभूभागः ६,७४८.७७०६ वर्गकिलोमीटर् (३४.५४%) तथा तराईप्रदेशः ४,८५७.३९५४ वर्गकिलोमीटर् (२४.८६%) अस्ति। अतः अयं प्रदेशः मुख्यतया पर्वतीय-हिमालीयभूभागयुक्तः अस्ति। अयं नेपालस्य पश्चिमोत्तरभागे स्थितः अस्ति। अस्य प्रदेशस्य द्वौ जिल्लौ ([[कैलालीजिल्ला|कैलाली]] तथा [[कञ्चनपुरजिल्ला|कञ्चनपुर]]) तराईप्रदेशे स्थितौ स्तः, चत्वारः ([[डोटीजिल्ला|डोटी]], [[डडेल्धुराजिल्ला|डडेल्धुरा]], [[अछामजिल्ला|अछाम]] तथा [[बैतडिजिल्ला|बैतडी]]) पर्वतीयप्रदेशे, त्रयः ([[दार्चुलाजिल्ला|दार्चुला]], [[बझाङजिल्ला|बझाङ]] तथा [[बाजुराजिल्ला|बाजुरा]]) हिमालीयप्रदेशे च सन्ति<ref name="Sudurpashchim 2022">{{Cite web |title=प्रदेश परिचय {{!}} प्रदेश प्रमुखस्य कार्यालय |lang=ne |url=http://oph.sudurpashchim.gov.np/index.php/node/170 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712000329/http://oph.sudurpashchim.gov.np/index.php/node/170 |archive-date=12 July 2022 |website=oph.sudurpashchim.gov.np }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230731065841/http://oph.sudurpashchim.gov.np/index.php/node/170 |date=31 July 2023 }}</ref>। अस्य प्रदेशस्य पूर्वदिशि [[कर्णालीनदी]], मध्यभागे [[सेतीनदी]] तथा पश्चिमदिशि [[महाकालीनदी]] प्रवहन्ति। सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य प्रत्यक्षप्रशासितप्रदेशस्य अतिरिक्तं नेपालः [[कालापानी]] तथा उत्तरकुठी-उपत्यकायाः भारतप्रशासितप्रदेशान् अपि दावयति। एते संयुक्तरूपेण "कालापानी-लिम्पियाधुराक्षेत्रम्" इति कथ्यन्ते। नेपालसर्वकारस्य जालस्थलेषु एतेषां क्षेत्राणां समावेशेन प्रदेशस्य क्षेत्रफलम् १९,९९९.२८ वर्गकिलोमीटर् इति निर्दिष्टम् अस्ति<ref name="invest.sudurpashchim">{{Cite web |title=About Sudurpashchim Province |url=https://invest.sudurpashchim.gov.np/pages/about-sudurpashchim |publisher=invest.sudurpashchim.gov.np |access-date=24 August 2025 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250827233811/https://invest.sudurpashchim.gov.np/pages/about-sudurpashchim |date=27 August 2025 }}</ref>। === हिमालयाः === अस्य प्रदेशस्य प्रमुखाः हिमालयाः अपिहिमालयः (७१३२ मीटर्), सैपालहिमालयः (७०२५ मीटर्), बोबयेचुली (६,८०८ मीटर्), नाम्पाहिमालयः (६७५५ मीटर्), ओम्पर्वतः (५५९० मीटर्) तथा जेठीबहुरानी (६८५० मीटर्) इत्येते सन्ति। {| class="wikitable" |+सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य प्रमुखाः हिमालयाः !हिमालयः !उच्चता !जिल्ला !हिमशृङ्खला !अतिरिक्तविवरणम् |- |[[अपिहिमालयः]] |७,१३२ |[[दार्चुला]] |योका पर्वत [[गुराँसहिमालयः]] |सन् १९६० तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[सैपालहिमालयः]] |७,०३१ |[[बझाङ]] |पश्चिमनेपालहिमालयः |सन् १९६० तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[जेठीबहुरानी]] |६,८५० |[[दार्चुला]] |[[हिमालयः]] |सन् १९७८ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम्<ref name=":1">{{Cite web |last=Annapurna |first=Kris |date=2022-02-25 |title=Gurans Himal: Stories From the Far Western Himalaya » Explorersweb |url=https://explorersweb.com/gurans-himal-stories-from-the-far-western-himalaya/ |access-date=24 September 2026|website=Explorersweb}}</ref> |- |[[बोबयेचुली]] |६,८०८ |[[दार्चुला]] |व्यासऋषिहिमालयः |सन् १९९६ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[नाम्पाहिमालयः]] |६,७५५ |[[दार्चुला]] |[[गुराँसहिमालयः]] |सन् १९७२ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[ओम् पर्वत]] |५,५९० |[[दार्चुला]] |[[हिमालयः]] |सन् २००४ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |} == सर्वकारः प्रशासनं च == [[प्रदेशप्रमुखः (नेपाल)|प्रदेशप्रमुखः]] राज्यपालस्य कार्यं करोति, [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]] च प्रदेशसर्वकारस्य प्रमुखः भवति<ref>{{Cite news|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2016-09-19/high-courts-get-their-chief-judges.html|title=High Courts get their chief judges|access-date=24 September 2026|language=en}}</ref>। दिपायल-उच्चन्यायालयस्य मुख्यन्यायाधीशः न्यायपालिकायाः प्रमुखः अस्ति<ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/trilochan-bhatta-becomes-province-7-chief-minister/|title=Trilochan Bhatta becomes Province 7 chief minister|date=16 February 2018|work=The Himalayan Times|access-date=24 September 2026|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |title=President of Nepal administers oath to Chiefs of seven provinces {{!}} DD News |url=http://ddnews.gov.in/international/president-nepal-administers-oath-chiefs-seven-provinces |access-date=27 April 2018 |website=ddnews.gov.in |language=en}}</ref>। प्रदेशप्रमुखः, मुख्यमन्त्री तथा मुख्यन्यायाधीशः क्रमशः गङ्गाप्रसादयादवः, [[कमलबहादुरशाहः]] तथा नजीरमियाँ इत्येते सन्ति। अस्मिन् प्रदेशे ५३ प्रदेशसभानिर्वाचनक्षेत्राणि तथा १६ प्रतिनिधिसभानिर्वाचनक्षेत्राणि सन्ति<ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/constituency-delimitation-commission-creates-495-constituencies/|title=CDC creates 495 constituencies|date=31 August 2017|work=The Himalayan Times|access-date=24 September 2026|language=en}}</ref>। ==सन्दर्भसूची== [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशाः]] ifzo4jhjwhmcvnj9j6nlngs95awad9a 500818 500816 2026-09-25T12:33:26Z Ganesh Paudel 6561 500818 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | native_name = | native_name_lang = sa | settlement_type = [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रदेशः]] | motto = | etymology = सुदूरपश्चिमाञ्चलविकासक्षेत्रम् | image_skyline = {{ Photomontage | photo1a = Mt Saipal.png | photo2a = Api Nampa.JPG | photo2b = Ghoda Ghodi Lake.JPG | photo3a = Beautiful lake located at the far-west Nepal.jpg | photo3b = Suklaphanta Wildlife Reserve 1.jpg | photo4a = Badimalika Temple, Bajura, Nepal.jpg | spacing = 1 | position = centre | size = 300 | foot_montage = घड्याः दिशि उपरितः [[सैपालहिमालयः]], [[घोडाघोडीतालः]], [[शुक्लाफाँटाराष्ट्रिय निकुञ्जे]] [[बार्हशृङ्गः|बार्हशृङ्गाः]], [[बडिमालिकामन्दिरम्]], [[खप्तडतालः]], [[अपिहिमालयः]] }} | image_seal = Emblem of Sudurpashchim Province.png | image_map = Nepal Sudurpashchim Pradesh.svg | mapsize = 300px | map_caption = नेपालस्य मानचित्रे सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य स्थितिः | subdivision_type = [[सार्वभौमसम्पन्नराष्ट्राणां सूची|राष्ट्रम्]] | subdivision_name = {{झन्डा|नेपाल}} | seat_type = [[राजधानी]] अस्थायीराजधानी | seat = [[गोदावरीनगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]] [[धनगढीउपमहानगरपालिका|धनगढी]] | seat1_type = बृहत्तमं नगरम् | seat1 = [[धनगढीउपमहानगरपालिका|धनगढी]] | parts_type = [[नेपालस्य जिल्लाः|जिल्लाः]] | parts_style = para | p1 = [[#जिल्लाः|९]] | governing_body = [[नेपालस्य प्रादेशिकसर्वकाराः|सुदूरपश्चिमप्रदेशसर्वकारः]] | leader_title = [[प्रदेशप्रमुखः (नेपाल)|प्रदेशप्रमुखः]] | leader_name = नजीर मियाँ | leader_title1 = [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]] | leader_name1 = [[कमलबहादुरशाहः]] | leader_title2 = उच्चन्यायालयः | leader_name2 = उच्चन्यायालयः दिपायल | leader_title3 = [[सुदूरपश्चिमप्रदेशसभा|प्रदेशसभा]] | leader_name3 = [[एकसदनपद्धतिः|एकसदनात्मकः]] (५३ आसनानि) | leader_title4 = [[नेपालस्य संसदीयनिर्वाचनक्षेत्राणां सूची|निर्वाचनक्षेत्राणि]] | leader_name4 = [[प्रतिनिधिसभा (नेपाल)|प्रतिनिधिसभा]] १६ [[राष्ट्रियसभा (नेपाल)|राष्ट्रियसभा]] ८ | established_title1 = सुदूरपश्चिम इति नामकरणम् | established_date1 = १२ आश्विन २०७५ | named_for = [[सुदूरपश्चिमाञ्चलविकासक्षेत्रम्]] | established_title = स्थापना | established_date = ३ आश्विन २०७२ | area_total_km2 = 19999.28 | area_rank = [[नेपालस्य प्रदेशाः|षष्ठम्]] | population_as_of = [[राष्ट्रियजनगणना २०७८|वि.सं. २०७८]] | population_total = 2694783 | population_rank = [[जनसङ्ख्यानुसारं नेपालस्य प्रदेशानां सूची|पञ्चमम्]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[जनसङ्ख्यानुसारं नेपालस्य प्रदेशानां सूची|पञ्चमम्]] | population_demonym = सुदूरपश्चिमेली | blank_name_sec1 = [[नेपालस्य भाषाः|आधिकारिकभाषा]] | blank_info_sec1 = [[नेपालीभाषा|नेपाली]] | blank1_name_sec1 = [[नेपालस्य भाषाः|अन्याः आधिकारिकभाषाः]] | blank1_info_sec1 = [[थारुभाषा|थारु]] [[डोटेलीभाषा|डोटेली]] | blank_name_sec2 = [[मानवविकाससूचकाङ्कः]] (वि.सं. २०७९) | blank_info_sec2 = ०.४७८ | blank1_name_sec2 = क्रमः | blank1_info_sec2 = सप्तमम् | blank2_name_sec2 = [[साक्षरता]] | blank2_info_sec2 = ७६.२% | blank3_name_sec2 = लिङ्गानुपातः | blank3_info_sec2 = ८९.५१ [[पुरुषः|♂]] /१०० [[स्त्री|♀]] | blank4_name_sec2 = [[सकलगृहस्थोत्पादनम्]] | blank4_info_sec2 = $२.४६ अब्ज-अमेरिकी-डॉलर् | blank5_name_sec2 = क्रमः | blank5_info_sec2 = षष्ठम् | timezone = [[नेपालीसमयः]] | utc_offset = +५:४५ | coordinates = {{coord|28|42|12|N|80|34|01|E|type:adm1st_source:itwiki_region:NP|display=title,inline}} | elevation_max_m = 7,132 | elevation_max_point = [[अपिहिमालयः]]https://sudurpaschim.fncci.org/province-profile.php | website = [https://sudurpashchim.gov.np/ सुदूरपश्चिमप्रदेशः] }} '''सुदूरपश्चिमप्रदेशः''' ३ आश्विन २०७२ तमे दिने स्वीकृतेन नेपालस्य [[नेपालस्य संविधानम् २०७२|नूतनसंविधानेन]] स्थापितेषु [[नेपालस्य प्रदेशाः|सप्तप्रदेशेषु]] अन्यतमः अस्ति<ref>{{cite web|url=http://www.statoids.com/unp.html|title=Nepal Provinces|publisher=statoids.com|access-date=24 September 2026}}<ref>। अस्य सीमाः उत्तरेण [[चीनदेशः|चीनदेशस्य]] [[तिब्बतस्वायत्तप्रदेशः]], पूर्वेण [[कर्णालीप्रदेशः]] तथा [[लुम्बिनीप्रदेशः]], पश्चिमदक्षिणयोः च क्रमशः [[भारतदेशः|भारतस्य]] [[उत्तराखण्डराज्यम्]] तथा [[उत्तरप्रदेशः|उत्तरप्रदेशराज्यम्]] इत्येतैः सह सम्बद्धाः सन्ति। अयं प्रदेशः १९,५३९ वर्गकिलोमीटर्-परिमितं क्षेत्रम् आवृणोति, यत् देशस्य कुलक्षेत्रफलस्य प्रायः १३.२२% अस्ति। आरम्भे '''प्रदेशसङ्ख्या ७''' इति ज्ञातः अयं प्रदेशः २०७५ आश्विनमासे नवनिर्वाचितया प्रदेशसभया '''सुदूरपश्चिमप्रदेशः''' इति स्थायिनाम्ना स्वीकृतः। २०७५ आश्विन १२ दिनाङ्के प्रदेशसभायाः मतदानानुसारं [[गोदावरीनगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]] प्रदेशस्य राजधानी इति घोषितम्, [[धनगढीउपमहानगरपालिका|धनगढी]] तु अस्थायीराजधानी अस्ति <ref>{{cite web |title=Prov 7 named Sudurpashchim amid objection from NC, RJP |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/prov-7-named-Sudurpashchim-amid-objection-from-nc-rjp/ |publisher=The Himalayan Times |access-date=1 October 2018 |date=28 September 2018}}{{cite web |title=Province 7 named Sudurpashchim, Godawari capital |url=https://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-09-28/province-7-named-sudurpashchim-godawari-capital.html |publisher=The Kathmandu Post |access-date=1 October 2018 |date=28 September 2018}}</ref> । प्रदेशस्य जनसङ्ख्यायाः अर्थव्यवस्थायाश्च दृष्ट्या प्रमुखेषु नगरेषु धनगढी, [[भीमदत्तनगरपालिका|महेन्द्रनगरम्]] तथा [[टीकापुरनगरपालिका|टीकापुरम्]] अन्तर्भवन्ति<ref>{{cite web|title=Nepal Provinces|url=http://www.statoids.com/unp.html|website=www.statoids.com}}</ref> । == इतिहासः == [[image:सुदूरपश्चिम प्रदेश.png|thumb|left|सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य मण्डलानि]] डोटीराज्यं कुमाऊँप्रदेशस्य पश्चिमोत्तरे भागे स्थितं प्राचीनं राज्यम् आसीत्, यत् त्रयोदशशताब्द्यां कुमाऊँस्य [[कत्यूरिराज्यम्|कत्यूरिराज्यस्य]] विघटनानन्तरं निर्मितम्। डोटीराज्यम् अष्टानां पृथक्-राज्यानाम् अन्यतमम् आसीत् <ref>Dr.Y.S Kathoch, A New History of Uttarakhand; On Katyuri Dynasty "Around,13th Century Katyuri Dynasty established in Ranachulihat was broken into many sections" Doti was among them</ref> कत्यूरिराज्यम् अष्टानां राजकुमाराणां कृते अष्टधा विभक्तम् अभवत्, ततः पृथक्-पृथक् स्वतन्त्रराज्यानि निर्मितानि। तेषु बैजनाथ-कत्युरी, द्वारहाट, डोटी, बारामण्डल, अस्कोट, सिरा, सोरा तथा सुई (काली कुमाऊँ) इत्यादीनि आसन्। पश्चिमे रामगङ्गा (उत्तराखण्डः) तथा पूर्वे कर्णाली इत्येतयोः मध्ये स्थितं सर्वं भूभागं डोटीराज्ये कत्यूरिवंशस्य रैकाः राज्यं कुर्वन्ति स्म<ref>Advin T. Atkinson; Gazetteer Hindi Edition (2003); He wrote (Page 274) Whole territory to the east of Ram gang was belongs to Raikas during the late 16th century.</ref>। [[कञ्चनपुरजिल्ला|कञ्चनपुरजिल्लायां]] स्थितं "ब्रह्मदेवमण्डी" कत्यूरिराज्ञा ब्रह्मदेवेन स्थापितम् आसीत्<ref>Dr. Madam Chandra Bhatt; A New History of Uttarakhand (2006): " Champawat ke Chand Raja</ref>। === डोटीराज्यस्य रैकाः === [[कत्यूरिराज्यम्|कत्यूरिराज्यस्य]] पतनानन्तरं त्रयोदशशताब्द्यां निरञ्जनमल्लदेवः डोटीराज्यस्य संस्थापकः आसीत्। सः संयुक्तकत्यूरिराज्यस्य अन्तिमस्य कत्यूरिराजस्य पुत्रः आसीत्<ref>Dr. Y. S. Kathoch; A New History of Uttarakhand (2006)</ref> डोटीराजानः '''रैका महाराजाः''' इत्यपि कथ्यन्ते स्म।Badri Datt Pandey; History of Kumaun (1937) <ref>Badri Datt Pandey; History of Kumaun (1937)</ref>। === मुगलानाम् आक्रमणम् === षोडशशताब्द्यां [[अकबरः|अकबरस्य]] शासनकाले [[मुगलाः|मुगलैः]] डोटीराज्यस्य रैकान् प्रति आक्रमणं कृतम्। तैः रैकानां राजधानी अजयमेरुः आक्रान्ता। [[अजयमेरुग्रामपालिका|अजयमेरुः]] अधुना [[डडेल्धुराजिल्ला|डडेल्धुराजिल्लायां]] विद्यते। [[लखनऊ|लखनऊनगरे]] निवसता अकबरस्य सेनापतिना हुसेनखानेन आक्रमणस्य नेतृत्वं कृतम्। [[मुगलसाम्राज्यम्|मुगलसाम्राज्यस्य]] काले हिन्द-फारसी इतिहासकारः अब्द अल-कादिर बदायूनी (प्रायः १५४०–१६१५) इत्यस्य मते लखनऊस्थितः मुगलसेनापतिः हुसेनखानः रैकानां राज्यस्य धनसम्पत्त्या लोभितः आसीत् तथा सः तं प्रदेशं लुण्ठितुम् इच्छति स्म। तथापि तस्य आक्रमणं विफलम् अभवत्<ref>{{cite web |url=http://thekumaonhills.com/kumaon-history/ |title=Kumaon History |publisher=Thekumaonhills.com |date=29 March 1947 |access-date=4 June 2015 |archive-date=19 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219064757/http://thekumaonhills.com/kumaon-history/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219064757/http://thekumaonhills.com/kumaon-history/ |date=19 February 2020 }}</ref>। === खैरगढ-सिङ्घाईराज्यम् === राजा दीपशाही १७९० ईस्वीमध्ये [[नेपालम्|नेपालात्]] निष्कासितः अभवत्। ततः अवधस्य तराईप्रदेशं (अधुना [[भारतस्य]] [[उत्तरप्रदेशस्य]] [[लखिमपुरखेरीजिल्ला|लखिमपुरखेरीजिल्ला]]) प्राप्य सः [[ब्रिटिशभारत|ब्रिटिशभारते]] खैरगढे खैरगढ-सिङ्घाईराज्यस्य स्थापनां कृतवान्<ref>[http://members.iinet.net.au/~royalty/ips/k/khairigarh]{{dead link|date=December 2019}}</ref>। == भूगोलः == सुदूरपश्चिमप्रदेशः १९,५३९ वर्गकिलोमीटर् अर्थात् देशस्य कुलक्षेत्रफलस्य १३.२२% भागं व्याप्नोति। अस्य प्रदेशस्य कुलक्षेत्रफले हिमालीयभूभागः ७,९३२.८३४ वर्गकिलोमीटर् (४०.६०%), पर्वतीयभूभागः ६,७४८.७७०६ वर्गकिलोमीटर् (३४.५४%) तथा तराईप्रदेशः ४,८५७.३९५४ वर्गकिलोमीटर् (२४.८६%) अस्ति। अतः अयं प्रदेशः मुख्यतया पर्वतीय-हिमालीयभूभागयुक्तः अस्ति। अयं नेपालस्य पश्चिमोत्तरभागे स्थितः अस्ति। अस्य प्रदेशस्य द्वौ जिल्लौ ([[कैलालीजिल्ला|कैलाली]] तथा [[कञ्चनपुरजिल्ला|कञ्चनपुर]]) तराईप्रदेशे स्थितौ स्तः, चत्वारः ([[डोटीजिल्ला|डोटी]], [[डडेल्धुराजिल्ला|डडेल्धुरा]], [[अछामजिल्ला|अछाम]] तथा [[बैतडिजिल्ला|बैतडी]]) पर्वतीयप्रदेशे, त्रयः ([[दार्चुलाजिल्ला|दार्चुला]], [[बझाङजिल्ला|बझाङ]] तथा [[बाजुराजिल्ला|बाजुरा]]) हिमालीयप्रदेशे च सन्ति<ref name="Sudurpashchim 2022">{{Cite web |title=प्रदेश परिचय {{!}} प्रदेश प्रमुखस्य कार्यालय |lang=ne |url=http://oph.sudurpashchim.gov.np/index.php/node/170 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712000329/http://oph.sudurpashchim.gov.np/index.php/node/170 |archive-date=12 July 2022 |website=oph.sudurpashchim.gov.np }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230731065841/http://oph.sudurpashchim.gov.np/index.php/node/170 |date=31 July 2023 }}</ref>। अस्य प्रदेशस्य पूर्वदिशि [[कर्णालीनदी]], मध्यभागे [[सेतीनदी]] तथा पश्चिमदिशि [[महाकालीनदी]] प्रवहन्ति। सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य प्रत्यक्षप्रशासितप्रदेशस्य अतिरिक्तं नेपालः [[कालापानी]] तथा उत्तरकुठी-उपत्यकायाः भारतप्रशासितप्रदेशान् अपि दावयति। एते संयुक्तरूपेण "कालापानी-लिम्पियाधुराक्षेत्रम्" इति कथ्यन्ते। नेपालसर्वकारस्य जालस्थलेषु एतेषां क्षेत्राणां समावेशेन प्रदेशस्य क्षेत्रफलम् १९,९९९.२८ वर्गकिलोमीटर् इति निर्दिष्टम् अस्ति<ref name="invest.sudurpashchim">{{Cite web |title=About Sudurpashchim Province |url=https://invest.sudurpashchim.gov.np/pages/about-sudurpashchim |publisher=invest.sudurpashchim.gov.np |access-date=24 August 2025 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250827233811/https://invest.sudurpashchim.gov.np/pages/about-sudurpashchim |date=27 August 2025 }}</ref>। === हिमालयाः === अस्य प्रदेशस्य प्रमुखाः हिमालयाः अपिहिमालयः (७१३२ मीटर्), सैपालहिमालयः (७०२५ मीटर्), बोबयेचुली (६,८०८ मीटर्), नाम्पाहिमालयः (६७५५ मीटर्), ओम्पर्वतः (५५९० मीटर्) तथा जेठीबहुरानी (६८५० मीटर्) इत्येते सन्ति। {| class="wikitable" |+सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य प्रमुखाः हिमालयाः !हिमालयः !उच्चता !जिल्ला !हिमशृङ्खला !अतिरिक्तविवरणम् |- |[[अपिहिमालयः]] |७,१३२ |[[दार्चुला]] |योका पर्वत [[गुराँसहिमालयः]] |सन् १९६० तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[सैपालहिमालयः]] |७,०३१ |[[बझाङ]] |पश्चिमनेपालहिमालयः |सन् १९६० तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[जेठीबहुरानी]] |६,८५० |[[दार्चुला]] |[[हिमालयः]] |सन् १९७८ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम्<ref name=":1">{{Cite web |last=Annapurna |first=Kris |date=2022-02-25 |title=Gurans Himal: Stories From the Far Western Himalaya » Explorersweb |url=https://explorersweb.com/gurans-himal-stories-from-the-far-western-himalaya/ |access-date=24 September 2026|website=Explorersweb}}</ref> |- |[[बोबयेचुली]] |६,८०८ |[[दार्चुला]] |व्यासऋषिहिमालयः |सन् १९९६ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[नाम्पाहिमालयः]] |६,७५५ |[[दार्चुला]] |[[गुराँसहिमालयः]] |सन् १९७२ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[ओम् पर्वत]] |५,५९० |[[दार्चुला]] |[[हिमालयः]] |सन् २००४ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |} == सर्वकारः प्रशासनं च == [[प्रदेशप्रमुखः (नेपाल)|प्रदेशप्रमुखः]] राज्यपालस्य कार्यं करोति, [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]] च प्रदेशसर्वकारस्य प्रमुखः भवति<ref>{{Cite news|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2016-09-19/high-courts-get-their-chief-judges.html|title=High Courts get their chief judges|access-date=24 September 2026|language=en}}</ref>। दिपायल-उच्चन्यायालयस्य मुख्यन्यायाधीशः न्यायपालिकायाः प्रमुखः अस्ति<ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/trilochan-bhatta-becomes-province-7-chief-minister/|title=Trilochan Bhatta becomes Province 7 chief minister|date=16 February 2018|work=The Himalayan Times|access-date=24 September 2026|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |title=President of Nepal administers oath to Chiefs of seven provinces {{!}} DD News |url=http://ddnews.gov.in/international/president-nepal-administers-oath-chiefs-seven-provinces |access-date=27 April 2018 |website=ddnews.gov.in |language=en}}</ref>। प्रदेशप्रमुखः, मुख्यमन्त्री तथा मुख्यन्यायाधीशः क्रमशः गङ्गाप्रसादयादवः, [[कमलबहादुरशाहः]] तथा नजीरमियाँ इत्येते सन्ति। अस्मिन् प्रदेशे ५३ प्रदेशसभानिर्वाचनक्षेत्राणि तथा १६ प्रतिनिधिसभानिर्वाचनक्षेत्राणि सन्ति<ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/constituency-delimitation-commission-creates-495-constituencies/|title=CDC creates 495 constituencies|date=31 August 2017|work=The Himalayan Times|access-date=24 September 2026|language=en}}</ref>। ==सन्दर्भसूची== {{नेपालस्य प्रदेशाः तथा मण्डलानि}} [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशाः]] bj2222bi6amp0hj25go480tw42ozh8v 500819 500818 2026-09-25T12:36:06Z Ganesh Paudel 6561 /* सन्दर्भसूची */ 500819 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | native_name = | native_name_lang = sa | settlement_type = [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रदेशः]] | motto = | etymology = सुदूरपश्चिमाञ्चलविकासक्षेत्रम् | image_skyline = {{ Photomontage | photo1a = Mt Saipal.png | photo2a = Api Nampa.JPG | photo2b = Ghoda Ghodi Lake.JPG | photo3a = Beautiful lake located at the far-west Nepal.jpg | photo3b = Suklaphanta Wildlife Reserve 1.jpg | photo4a = Badimalika Temple, Bajura, Nepal.jpg | spacing = 1 | position = centre | size = 300 | foot_montage = घड्याः दिशि उपरितः [[सैपालहिमालयः]], [[घोडाघोडीतालः]], [[शुक्लाफाँटाराष्ट्रिय निकुञ्जे]] [[बार्हशृङ्गः|बार्हशृङ्गाः]], [[बडिमालिकामन्दिरम्]], [[खप्तडतालः]], [[अपिहिमालयः]] }} | image_seal = Emblem of Sudurpashchim Province.png | image_map = Nepal Sudurpashchim Pradesh.svg | mapsize = 300px | map_caption = नेपालस्य मानचित्रे सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य स्थितिः | subdivision_type = [[सार्वभौमसम्पन्नराष्ट्राणां सूची|राष्ट्रम्]] | subdivision_name = {{झन्डा|नेपाल}} | seat_type = [[राजधानी]] अस्थायीराजधानी | seat = [[गोदावरीनगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]] [[धनगढीउपमहानगरपालिका|धनगढी]] | seat1_type = बृहत्तमं नगरम् | seat1 = [[धनगढीउपमहानगरपालिका|धनगढी]] | parts_type = [[नेपालस्य जिल्लाः|जिल्लाः]] | parts_style = para | p1 = [[#जिल्लाः|९]] | governing_body = [[नेपालस्य प्रादेशिकसर्वकाराः|सुदूरपश्चिमप्रदेशसर्वकारः]] | leader_title = [[प्रदेशप्रमुखः (नेपाल)|प्रदेशप्रमुखः]] | leader_name = नजीर मियाँ | leader_title1 = [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]] | leader_name1 = [[कमलबहादुरशाहः]] | leader_title2 = उच्चन्यायालयः | leader_name2 = उच्चन्यायालयः दिपायल | leader_title3 = [[सुदूरपश्चिमप्रदेशसभा|प्रदेशसभा]] | leader_name3 = [[एकसदनपद्धतिः|एकसदनात्मकः]] (५३ आसनानि) | leader_title4 = [[नेपालस्य संसदीयनिर्वाचनक्षेत्राणां सूची|निर्वाचनक्षेत्राणि]] | leader_name4 = [[प्रतिनिधिसभा (नेपाल)|प्रतिनिधिसभा]] १६ [[राष्ट्रियसभा (नेपाल)|राष्ट्रियसभा]] ८ | established_title1 = सुदूरपश्चिम इति नामकरणम् | established_date1 = १२ आश्विन २०७५ | named_for = [[सुदूरपश्चिमाञ्चलविकासक्षेत्रम्]] | established_title = स्थापना | established_date = ३ आश्विन २०७२ | area_total_km2 = 19999.28 | area_rank = [[नेपालस्य प्रदेशाः|षष्ठम्]] | population_as_of = [[राष्ट्रियजनगणना २०७८|वि.सं. २०७८]] | population_total = 2694783 | population_rank = [[जनसङ्ख्यानुसारं नेपालस्य प्रदेशानां सूची|पञ्चमम्]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[जनसङ्ख्यानुसारं नेपालस्य प्रदेशानां सूची|पञ्चमम्]] | population_demonym = सुदूरपश्चिमेली | blank_name_sec1 = [[नेपालस्य भाषाः|आधिकारिकभाषा]] | blank_info_sec1 = [[नेपालीभाषा|नेपाली]] | blank1_name_sec1 = [[नेपालस्य भाषाः|अन्याः आधिकारिकभाषाः]] | blank1_info_sec1 = [[थारुभाषा|थारु]] [[डोटेलीभाषा|डोटेली]] | blank_name_sec2 = [[मानवविकाससूचकाङ्कः]] (वि.सं. २०७९) | blank_info_sec2 = ०.४७८ | blank1_name_sec2 = क्रमः | blank1_info_sec2 = सप्तमम् | blank2_name_sec2 = [[साक्षरता]] | blank2_info_sec2 = ७६.२% | blank3_name_sec2 = लिङ्गानुपातः | blank3_info_sec2 = ८९.५१ [[पुरुषः|♂]] /१०० [[स्त्री|♀]] | blank4_name_sec2 = [[सकलगृहस्थोत्पादनम्]] | blank4_info_sec2 = $२.४६ अब्ज-अमेरिकी-डॉलर् | blank5_name_sec2 = क्रमः | blank5_info_sec2 = षष्ठम् | timezone = [[नेपालीसमयः]] | utc_offset = +५:४५ | coordinates = {{coord|28|42|12|N|80|34|01|E|type:adm1st_source:itwiki_region:NP|display=title,inline}} | elevation_max_m = 7,132 | elevation_max_point = [[अपिहिमालयः]]https://sudurpaschim.fncci.org/province-profile.php | website = [https://sudurpashchim.gov.np/ सुदूरपश्चिमप्रदेशः] }} '''सुदूरपश्चिमप्रदेशः''' ३ आश्विन २०७२ तमे दिने स्वीकृतेन नेपालस्य [[नेपालस्य संविधानम् २०७२|नूतनसंविधानेन]] स्थापितेषु [[नेपालस्य प्रदेशाः|सप्तप्रदेशेषु]] अन्यतमः अस्ति<ref>{{cite web|url=http://www.statoids.com/unp.html|title=Nepal Provinces|publisher=statoids.com|access-date=24 September 2026}}<ref>। अस्य सीमाः उत्तरेण [[चीनदेशः|चीनदेशस्य]] [[तिब्बतस्वायत्तप्रदेशः]], पूर्वेण [[कर्णालीप्रदेशः]] तथा [[लुम्बिनीप्रदेशः]], पश्चिमदक्षिणयोः च क्रमशः [[भारतदेशः|भारतस्य]] [[उत्तराखण्डराज्यम्]] तथा [[उत्तरप्रदेशः|उत्तरप्रदेशराज्यम्]] इत्येतैः सह सम्बद्धाः सन्ति। अयं प्रदेशः १९,५३९ वर्गकिलोमीटर्-परिमितं क्षेत्रम् आवृणोति, यत् देशस्य कुलक्षेत्रफलस्य प्रायः १३.२२% अस्ति। आरम्भे '''प्रदेशसङ्ख्या ७''' इति ज्ञातः अयं प्रदेशः २०७५ आश्विनमासे नवनिर्वाचितया प्रदेशसभया '''सुदूरपश्चिमप्रदेशः''' इति स्थायिनाम्ना स्वीकृतः। २०७५ आश्विन १२ दिनाङ्के प्रदेशसभायाः मतदानानुसारं [[गोदावरीनगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]] प्रदेशस्य राजधानी इति घोषितम्, [[धनगढीउपमहानगरपालिका|धनगढी]] तु अस्थायीराजधानी अस्ति <ref>{{cite web |title=Prov 7 named Sudurpashchim amid objection from NC, RJP |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/prov-7-named-Sudurpashchim-amid-objection-from-nc-rjp/ |publisher=The Himalayan Times |access-date=1 October 2018 |date=28 September 2018}}{{cite web |title=Province 7 named Sudurpashchim, Godawari capital |url=https://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-09-28/province-7-named-sudurpashchim-godawari-capital.html |publisher=The Kathmandu Post |access-date=1 October 2018 |date=28 September 2018}}</ref> । प्रदेशस्य जनसङ्ख्यायाः अर्थव्यवस्थायाश्च दृष्ट्या प्रमुखेषु नगरेषु धनगढी, [[भीमदत्तनगरपालिका|महेन्द्रनगरम्]] तथा [[टीकापुरनगरपालिका|टीकापुरम्]] अन्तर्भवन्ति<ref>{{cite web|title=Nepal Provinces|url=http://www.statoids.com/unp.html|website=www.statoids.com}}</ref> । == इतिहासः == [[image:सुदूरपश्चिम प्रदेश.png|thumb|left|सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य मण्डलानि]] डोटीराज्यं कुमाऊँप्रदेशस्य पश्चिमोत्तरे भागे स्थितं प्राचीनं राज्यम् आसीत्, यत् त्रयोदशशताब्द्यां कुमाऊँस्य [[कत्यूरिराज्यम्|कत्यूरिराज्यस्य]] विघटनानन्तरं निर्मितम्। डोटीराज्यम् अष्टानां पृथक्-राज्यानाम् अन्यतमम् आसीत् <ref>Dr.Y.S Kathoch, A New History of Uttarakhand; On Katyuri Dynasty "Around,13th Century Katyuri Dynasty established in Ranachulihat was broken into many sections" Doti was among them</ref> कत्यूरिराज्यम् अष्टानां राजकुमाराणां कृते अष्टधा विभक्तम् अभवत्, ततः पृथक्-पृथक् स्वतन्त्रराज्यानि निर्मितानि। तेषु बैजनाथ-कत्युरी, द्वारहाट, डोटी, बारामण्डल, अस्कोट, सिरा, सोरा तथा सुई (काली कुमाऊँ) इत्यादीनि आसन्। पश्चिमे रामगङ्गा (उत्तराखण्डः) तथा पूर्वे कर्णाली इत्येतयोः मध्ये स्थितं सर्वं भूभागं डोटीराज्ये कत्यूरिवंशस्य रैकाः राज्यं कुर्वन्ति स्म<ref>Advin T. Atkinson; Gazetteer Hindi Edition (2003); He wrote (Page 274) Whole territory to the east of Ram gang was belongs to Raikas during the late 16th century.</ref>। [[कञ्चनपुरजिल्ला|कञ्चनपुरजिल्लायां]] स्थितं "ब्रह्मदेवमण्डी" कत्यूरिराज्ञा ब्रह्मदेवेन स्थापितम् आसीत्<ref>Dr. Madam Chandra Bhatt; A New History of Uttarakhand (2006): " Champawat ke Chand Raja</ref>। === डोटीराज्यस्य रैकाः === [[कत्यूरिराज्यम्|कत्यूरिराज्यस्य]] पतनानन्तरं त्रयोदशशताब्द्यां निरञ्जनमल्लदेवः डोटीराज्यस्य संस्थापकः आसीत्। सः संयुक्तकत्यूरिराज्यस्य अन्तिमस्य कत्यूरिराजस्य पुत्रः आसीत्<ref>Dr. Y. S. Kathoch; A New History of Uttarakhand (2006)</ref> डोटीराजानः '''रैका महाराजाः''' इत्यपि कथ्यन्ते स्म।Badri Datt Pandey; History of Kumaun (1937) <ref>Badri Datt Pandey; History of Kumaun (1937)</ref>। === मुगलानाम् आक्रमणम् === षोडशशताब्द्यां [[अकबरः|अकबरस्य]] शासनकाले [[मुगलाः|मुगलैः]] डोटीराज्यस्य रैकान् प्रति आक्रमणं कृतम्। तैः रैकानां राजधानी अजयमेरुः आक्रान्ता। [[अजयमेरुग्रामपालिका|अजयमेरुः]] अधुना [[डडेल्धुराजिल्ला|डडेल्धुराजिल्लायां]] विद्यते। [[लखनऊ|लखनऊनगरे]] निवसता अकबरस्य सेनापतिना हुसेनखानेन आक्रमणस्य नेतृत्वं कृतम्। [[मुगलसाम्राज्यम्|मुगलसाम्राज्यस्य]] काले हिन्द-फारसी इतिहासकारः अब्द अल-कादिर बदायूनी (प्रायः १५४०–१६१५) इत्यस्य मते लखनऊस्थितः मुगलसेनापतिः हुसेनखानः रैकानां राज्यस्य धनसम्पत्त्या लोभितः आसीत् तथा सः तं प्रदेशं लुण्ठितुम् इच्छति स्म। तथापि तस्य आक्रमणं विफलम् अभवत्<ref>{{cite web |url=http://thekumaonhills.com/kumaon-history/ |title=Kumaon History |publisher=Thekumaonhills.com |date=29 March 1947 |access-date=4 June 2015 |archive-date=19 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219064757/http://thekumaonhills.com/kumaon-history/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219064757/http://thekumaonhills.com/kumaon-history/ |date=19 February 2020 }}</ref>। === खैरगढ-सिङ्घाईराज्यम् === राजा दीपशाही १७९० ईस्वीमध्ये [[नेपालम्|नेपालात्]] निष्कासितः अभवत्। ततः अवधस्य तराईप्रदेशं (अधुना [[भारतस्य]] [[उत्तरप्रदेशस्य]] [[लखिमपुरखेरीजिल्ला|लखिमपुरखेरीजिल्ला]]) प्राप्य सः [[ब्रिटिशभारत|ब्रिटिशभारते]] खैरगढे खैरगढ-सिङ्घाईराज्यस्य स्थापनां कृतवान्<ref>[http://members.iinet.net.au/~royalty/ips/k/khairigarh]{{dead link|date=December 2019}}</ref>। == भूगोलः == सुदूरपश्चिमप्रदेशः १९,५३९ वर्गकिलोमीटर् अर्थात् देशस्य कुलक्षेत्रफलस्य १३.२२% भागं व्याप्नोति। अस्य प्रदेशस्य कुलक्षेत्रफले हिमालीयभूभागः ७,९३२.८३४ वर्गकिलोमीटर् (४०.६०%), पर्वतीयभूभागः ६,७४८.७७०६ वर्गकिलोमीटर् (३४.५४%) तथा तराईप्रदेशः ४,८५७.३९५४ वर्गकिलोमीटर् (२४.८६%) अस्ति। अतः अयं प्रदेशः मुख्यतया पर्वतीय-हिमालीयभूभागयुक्तः अस्ति। अयं नेपालस्य पश्चिमोत्तरभागे स्थितः अस्ति। अस्य प्रदेशस्य द्वौ जिल्लौ ([[कैलालीजिल्ला|कैलाली]] तथा [[कञ्चनपुरजिल्ला|कञ्चनपुर]]) तराईप्रदेशे स्थितौ स्तः, चत्वारः ([[डोटीजिल्ला|डोटी]], [[डडेल्धुराजिल्ला|डडेल्धुरा]], [[अछामजिल्ला|अछाम]] तथा [[बैतडिजिल्ला|बैतडी]]) पर्वतीयप्रदेशे, त्रयः ([[दार्चुलाजिल्ला|दार्चुला]], [[बझाङजिल्ला|बझाङ]] तथा [[बाजुराजिल्ला|बाजुरा]]) हिमालीयप्रदेशे च सन्ति<ref name="Sudurpashchim 2022">{{Cite web |title=प्रदेश परिचय {{!}} प्रदेश प्रमुखस्य कार्यालय |lang=ne |url=http://oph.sudurpashchim.gov.np/index.php/node/170 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712000329/http://oph.sudurpashchim.gov.np/index.php/node/170 |archive-date=12 July 2022 |website=oph.sudurpashchim.gov.np }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230731065841/http://oph.sudurpashchim.gov.np/index.php/node/170 |date=31 July 2023 }}</ref>। अस्य प्रदेशस्य पूर्वदिशि [[कर्णालीनदी]], मध्यभागे [[सेतीनदी]] तथा पश्चिमदिशि [[महाकालीनदी]] प्रवहन्ति। सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य प्रत्यक्षप्रशासितप्रदेशस्य अतिरिक्तं नेपालः [[कालापानी]] तथा उत्तरकुठी-उपत्यकायाः भारतप्रशासितप्रदेशान् अपि दावयति। एते संयुक्तरूपेण "कालापानी-लिम्पियाधुराक्षेत्रम्" इति कथ्यन्ते। नेपालसर्वकारस्य जालस्थलेषु एतेषां क्षेत्राणां समावेशेन प्रदेशस्य क्षेत्रफलम् १९,९९९.२८ वर्गकिलोमीटर् इति निर्दिष्टम् अस्ति<ref name="invest.sudurpashchim">{{Cite web |title=About Sudurpashchim Province |url=https://invest.sudurpashchim.gov.np/pages/about-sudurpashchim |publisher=invest.sudurpashchim.gov.np |access-date=24 August 2025 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250827233811/https://invest.sudurpashchim.gov.np/pages/about-sudurpashchim |date=27 August 2025 }}</ref>। === हिमालयाः === अस्य प्रदेशस्य प्रमुखाः हिमालयाः अपिहिमालयः (७१३२ मीटर्), सैपालहिमालयः (७०२५ मीटर्), बोबयेचुली (६,८०८ मीटर्), नाम्पाहिमालयः (६७५५ मीटर्), ओम्पर्वतः (५५९० मीटर्) तथा जेठीबहुरानी (६८५० मीटर्) इत्येते सन्ति। {| class="wikitable" |+सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य प्रमुखाः हिमालयाः !हिमालयः !उच्चता !जिल्ला !हिमशृङ्खला !अतिरिक्तविवरणम् |- |[[अपिहिमालयः]] |७,१३२ |[[दार्चुला]] |योका पर्वत [[गुराँसहिमालयः]] |सन् १९६० तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[सैपालहिमालयः]] |७,०३१ |[[बझाङ]] |पश्चिमनेपालहिमालयः |सन् १९६० तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[जेठीबहुरानी]] |६,८५० |[[दार्चुला]] |[[हिमालयः]] |सन् १९७८ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम्<ref name=":1">{{Cite web |last=Annapurna |first=Kris |date=2022-02-25 |title=Gurans Himal: Stories From the Far Western Himalaya » Explorersweb |url=https://explorersweb.com/gurans-himal-stories-from-the-far-western-himalaya/ |access-date=24 September 2026|website=Explorersweb}}</ref> |- |[[बोबयेचुली]] |६,८०८ |[[दार्चुला]] |व्यासऋषिहिमालयः |सन् १९९६ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[नाम्पाहिमालयः]] |६,७५५ |[[दार्चुला]] |[[गुराँसहिमालयः]] |सन् १९७२ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[ओम् पर्वत]] |५,५९० |[[दार्चुला]] |[[हिमालयः]] |सन् २००४ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |} == सर्वकारः प्रशासनं च == [[प्रदेशप्रमुखः (नेपाल)|प्रदेशप्रमुखः]] राज्यपालस्य कार्यं करोति, [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]] च प्रदेशसर्वकारस्य प्रमुखः भवति<ref>{{Cite news|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2016-09-19/high-courts-get-their-chief-judges.html|title=High Courts get their chief judges|access-date=24 September 2026|language=en}}</ref>। दिपायल-उच्चन्यायालयस्य मुख्यन्यायाधीशः न्यायपालिकायाः प्रमुखः अस्ति<ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/trilochan-bhatta-becomes-province-7-chief-minister/|title=Trilochan Bhatta becomes Province 7 chief minister|date=16 February 2018|work=The Himalayan Times|access-date=24 September 2026|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |title=President of Nepal administers oath to Chiefs of seven provinces {{!}} DD News |url=http://ddnews.gov.in/international/president-nepal-administers-oath-chiefs-seven-provinces |access-date=27 April 2018 |website=ddnews.gov.in |language=en}}</ref>। प्रदेशप्रमुखः, मुख्यमन्त्री तथा मुख्यन्यायाधीशः क्रमशः गङ्गाप्रसादयादवः, [[कमलबहादुरशाहः]] तथा नजीरमियाँ इत्येते सन्ति। अस्मिन् प्रदेशे ५३ प्रदेशसभानिर्वाचनक्षेत्राणि तथा १६ प्रतिनिधिसभानिर्वाचनक्षेत्राणि सन्ति<ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/constituency-delimitation-commission-creates-495-constituencies/|title=CDC creates 495 constituencies|date=31 August 2017|work=The Himalayan Times|access-date=24 September 2026|language=en}}</ref>। ==सन्दर्भसूची== {{नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः}} [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशाः]] f2l2dszxwlo49vy66hcc5mgr1xz3u5e 500902 500819 2026-09-26T05:02:59Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 500902 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | native_name = | native_name_lang = sa | settlement_type = [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रदेशः]] | motto = | etymology = सुदूरपश्चिमाञ्चलविकासक्षेत्रम् | image_skyline = {{ Photomontage | photo1a = Mt Saipal.png | photo2a = Api Nampa.JPG | photo2b = Ghoda Ghodi Lake.JPG | photo3a = Beautiful lake located at the far-west Nepal.jpg | photo3b = Suklaphanta Wildlife Reserve 1.jpg | photo4a = Badimalika Temple, Bajura, Nepal.jpg | spacing = 1 | position = centre | size = 300 | foot_montage = घड्याः दिशि उपरितः [[सैपालहिमालयः]], [[घोडाघोडीतालः]], [[शुक्लाफाँटाराष्ट्रिय निकुञ्जे]] [[बार्हशृङ्गः|बार्हशृङ्गाः]], [[बडिमालिकामन्दिरम्]], [[खप्तडतालः]], [[अपिहिमालयः]] }} | image_seal = Emblem of Sudurpashchim Province.png | image_map = Nepal Sudurpashchim Pradesh.svg | mapsize = 300px | map_caption = नेपालस्य मानचित्रे सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य स्थितिः | subdivision_type = [[सार्वभौमसम्पन्नराष्ट्राणां सूची|राष्ट्रम्]] | subdivision_name = {{झन्डा|नेपाल}} | seat_type = [[राजधानी]] अस्थायीराजधानी | seat = [[गोदावरीनगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]] [[धनगढीउपमहानगरपालिका|धनगढी]] | seat1_type = बृहत्तमं नगरम् | seat1 = [[धनगढीउपमहानगरपालिका|धनगढी]] | parts_type = [[नेपालस्य जिल्लाः|जिल्लाः]] | parts_style = para | p1 = [[#जिल्लाः|९]] | governing_body = [[नेपालस्य प्रादेशिकसर्वकाराः|सुदूरपश्चिमप्रदेशसर्वकारः]] | leader_title = [[प्रदेशप्रमुखः (नेपाल)|प्रदेशप्रमुखः]] | leader_name = नजीर मियाँ | leader_title1 = [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]] | leader_name1 = [[कमलबहादुरशाहः]] | leader_title2 = उच्चन्यायालयः | leader_name2 = उच्चन्यायालयः दिपायल | leader_title3 = [[सुदूरपश्चिमप्रदेशसभा|प्रदेशसभा]] | leader_name3 = [[एकसदनपद्धतिः|एकसदनात्मकः]] (५३ आसनानि) | leader_title4 = [[नेपालस्य संसदीयनिर्वाचनक्षेत्राणां सूची|निर्वाचनक्षेत्राणि]] | leader_name4 = [[प्रतिनिधिसभा (नेपाल)|प्रतिनिधिसभा]] १६ [[राष्ट्रियसभा (नेपाल)|राष्ट्रियसभा]] ८ | established_title1 = सुदूरपश्चिम इति नामकरणम् | established_date1 = १२ आश्विन २०७५ | named_for = [[सुदूरपश्चिमाञ्चलविकासक्षेत्रम्]] | established_title = स्थापना | established_date = ३ आश्विन २०७२ | area_total_km2 = 19999.28 | area_rank = [[नेपालस्य प्रदेशाः|षष्ठम्]] | population_as_of = [[राष्ट्रियजनगणना २०७८|वि.सं. २०७८]] | population_total = 2694783 | population_rank = [[जनसङ्ख्यानुसारं नेपालस्य प्रदेशानां सूची|पञ्चमम्]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[जनसङ्ख्यानुसारं नेपालस्य प्रदेशानां सूची|पञ्चमम्]] | population_demonym = सुदूरपश्चिमेली | blank_name_sec1 = [[नेपालस्य भाषाः|आधिकारिकभाषा]] | blank_info_sec1 = [[नेपालीभाषा|नेपाली]] | blank1_name_sec1 = [[नेपालस्य भाषाः|अन्याः आधिकारिकभाषाः]] | blank1_info_sec1 = [[थारुभाषा|थारु]] [[डोटेलीभाषा|डोटेली]] | blank_name_sec2 = [[मानवविकाससूचकाङ्कः]] (वि.सं. २०७९) | blank_info_sec2 = ०.४७८ | blank1_name_sec2 = क्रमः | blank1_info_sec2 = सप्तमम् | blank2_name_sec2 = [[साक्षरता]] | blank2_info_sec2 = ७६.२% | blank3_name_sec2 = लिङ्गानुपातः | blank3_info_sec2 = ८९.५१ [[पुरुषः|♂]] /१०० [[स्त्री|♀]] | blank4_name_sec2 = [[सकलगृहस्थोत्पादनम्]] | blank4_info_sec2 = $२.४६ अब्ज-अमेरिकी-डॉलर् | blank5_name_sec2 = क्रमः | blank5_info_sec2 = षष्ठम् | timezone = [[नेपालीसमयः]] | utc_offset = +५:४५ | coordinates = {{coord|28|42|12|N|80|34|01|E|type:adm1st_source:itwiki_region:NP|display=title,inline}} | elevation_max_m = 7,132 | elevation_max_point = [[अपिहिमालयः]]https://sudurpaschim.fncci.org/province-profile.php | website = [https://sudurpashchim.gov.np/ सुदूरपश्चिमप्रदेशः] }} '''सुदूरपश्चिमप्रदेशः''' ३ आश्विन २०७२ तमे दिने स्वीकृतेन नेपालस्य [[नेपालस्य संविधानम् २०७२|नूतनसंविधानेन]] स्थापितेषु [[नेपालस्य प्रदेशाः|सप्तप्रदेशेषु]] अन्यतमः अस्ति<ref>{{cite web|url=http://www.statoids.com/unp.html|title=Nepal Provinces|publisher=statoids.com|access-date=24 September 2026}}<ref>। अस्य सीमाः उत्तरेण [[चीनदेशः|चीनदेशस्य]] [[तिब्बतस्वायत्तप्रदेशः]], पूर्वेण [[कर्णालीप्रदेशः]] तथा [[लुम्बिनीप्रदेशः]], पश्चिमदक्षिणयोः च क्रमशः [[भारतदेशः|भारतस्य]] [[उत्तराखण्डराज्यम्]] तथा [[उत्तरप्रदेशः|उत्तरप्रदेशराज्यम्]] इत्येतैः सह सम्बद्धाः सन्ति। अयं प्रदेशः १९,५३९ वर्गकिलोमीटर्-परिमितं क्षेत्रम् आवृणोति, यत् देशस्य कुलक्षेत्रफलस्य प्रायः १३.२२% अस्ति। आरम्भे '''प्रदेशसङ्ख्या ७''' इति ज्ञातः अयं प्रदेशः २०७५ आश्विनमासे नवनिर्वाचितया प्रदेशसभया '''सुदूरपश्चिमप्रदेशः''' इति स्थायिनाम्ना स्वीकृतः। २०७५ आश्विन १२ दिनाङ्के प्रदेशसभायाः मतदानानुसारं [[गोदावरीनगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]] प्रदेशस्य राजधानी इति घोषितम्, [[धनगढीउपमहानगरपालिका|धनगढी]] तु अस्थायीराजधानी अस्ति <ref>{{cite web |title=Prov 7 named Sudurpashchim amid objection from NC, RJP |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/prov-7-named-Sudurpashchim-amid-objection-from-nc-rjp/ |publisher=The Himalayan Times |access-date=1 October 2018 |date=28 September 2018}}{{cite web |title=Province 7 named Sudurpashchim, Godawari capital |url=https://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-09-28/province-7-named-sudurpashchim-godawari-capital.html |publisher=The Kathmandu Post |access-date=1 October 2018 |date=28 September 2018}}</ref> । प्रदेशस्य जनसङ्ख्यायाः अर्थव्यवस्थायाश्च दृष्ट्या प्रमुखेषु नगरेषु धनगढी, [[भीमदत्तनगरपालिका|महेन्द्रनगरम्]] तथा [[टीकापुरनगरपालिका|टीकापुरम्]] अन्तर्भवन्ति<ref>{{cite web|title=Nepal Provinces|url=http://www.statoids.com/unp.html|website=www.statoids.com}}</ref> । == इतिहासः == [[image:सुदूरपश्चिम प्रदेश.png|thumb|left|सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य मण्डलानि]] डोटीराज्यं कुमाऊँप्रदेशस्य पश्चिमोत्तरे भागे स्थितं प्राचीनं राज्यम् आसीत्, यत् त्रयोदशशताब्द्यां कुमाऊँस्य [[कत्यूरिराज्यम्|कत्यूरिराज्यस्य]] विघटनानन्तरं निर्मितम्। डोटीराज्यम् अष्टानां पृथक्-राज्यानाम् अन्यतमम् आसीत् <ref>Dr.Y.S Kathoch, A New History of Uttarakhand; On Katyuri Dynasty "Around,13th Century Katyuri Dynasty established in Ranachulihat was broken into many sections" Doti was among them</ref> कत्यूरिराज्यम् अष्टानां राजकुमाराणां कृते अष्टधा विभक्तम् अभवत्, ततः पृथक्-पृथक् स्वतन्त्रराज्यानि निर्मितानि। तेषु बैजनाथ-कत्युरी, द्वारहाट, डोटी, बारामण्डल, अस्कोट, सिरा, सोरा तथा सुई (काली कुमाऊँ) इत्यादीनि आसन्। पश्चिमे रामगङ्गा (उत्तराखण्डः) तथा पूर्वे कर्णाली इत्येतयोः मध्ये स्थितं सर्वं भूभागं डोटीराज्ये कत्यूरिवंशस्य रैकाः राज्यं कुर्वन्ति स्म<ref>Advin T. Atkinson; Gazetteer Hindi Edition (2003); He wrote (Page 274) Whole territory to the east of Ram gang was belongs to Raikas during the late 16th century.</ref>। [[कञ्चनपुरजिल्ला|कञ्चनपुरजिल्लायां]] स्थितं "ब्रह्मदेवमण्डी" कत्यूरिराज्ञा ब्रह्मदेवेन स्थापितम् आसीत्<ref>Dr. Madam Chandra Bhatt; A New History of Uttarakhand (2006): " Champawat ke Chand Raja</ref>। === डोटीराज्यस्य रैकाः === [[कत्यूरिराज्यम्|कत्यूरिराज्यस्य]] पतनानन्तरं त्रयोदशशताब्द्यां निरञ्जनमल्लदेवः डोटीराज्यस्य संस्थापकः आसीत्। सः संयुक्तकत्यूरिराज्यस्य अन्तिमस्य कत्यूरिराजस्य पुत्रः आसीत्<ref>Dr. Y. S. Kathoch; A New History of Uttarakhand (2006)</ref> डोटीराजानः '''रैका महाराजाः''' इत्यपि कथ्यन्ते स्म।Badri Datt Pandey; History of Kumaun (1937) <ref>Badri Datt Pandey; History of Kumaun (1937)</ref>। === मुगलानाम् आक्रमणम् === षोडशशताब्द्यां [[अकबरः|अकबरस्य]] शासनकाले [[मुगलाः|मुगलैः]] डोटीराज्यस्य रैकान् प्रति आक्रमणं कृतम्। तैः रैकानां राजधानी अजयमेरुः आक्रान्ता। [[अजयमेरुग्रामपालिका|अजयमेरुः]] अधुना [[डडेल्धुराजिल्ला|डडेल्धुराजिल्लायां]] विद्यते। [[लखनऊ|लखनऊनगरे]] निवसता अकबरस्य सेनापतिना हुसेनखानेन आक्रमणस्य नेतृत्वं कृतम्। [[मुगलसाम्राज्यम्|मुगलसाम्राज्यस्य]] काले हिन्द-फारसी इतिहासकारः अब्द अल-कादिर बदायूनी (प्रायः १५४०–१६१५) इत्यस्य मते लखनऊस्थितः मुगलसेनापतिः हुसेनखानः रैकानां राज्यस्य धनसम्पत्त्या लोभितः आसीत् तथा सः तं प्रदेशं लुण्ठितुम् इच्छति स्म। तथापि तस्य आक्रमणं विफलम् अभवत्<ref>{{cite web |url=http://thekumaonhills.com/kumaon-history/ |title=Kumaon History |publisher=Thekumaonhills.com |date=29 March 1947 |access-date=4 June 2015 |archive-date=19 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219064757/http://thekumaonhills.com/kumaon-history/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219064757/http://thekumaonhills.com/kumaon-history/ |date=19 February 2020 }}</ref>। === खैरगढ-सिङ्घाईराज्यम् === राजा दीपशाही १७९० ईस्वीमध्ये [[नेपालम्|नेपालात्]] निष्कासितः अभवत्। ततः अवधस्य तराईप्रदेशं (अधुना [[भारतस्य]] [[उत्तरप्रदेशस्य]] [[लखिमपुरखेरीजिल्ला|लखिमपुरखेरीजिल्ला]]) प्राप्य सः [[ब्रिटिशभारत|ब्रिटिशभारते]] खैरगढे खैरगढ-सिङ्घाईराज्यस्य स्थापनां कृतवान्<ref>[http://members.iinet.net.au/~royalty/ips/k/khairigarh]{{dead link|date=December 2019}}</ref>। == भूगोलः == सुदूरपश्चिमप्रदेशः १९,५३९ वर्गकिलोमीटर् अर्थात् देशस्य कुलक्षेत्रफलस्य १३.२२% भागं व्याप्नोति। अस्य प्रदेशस्य कुलक्षेत्रफले हिमालीयभूभागः ७,९३२.८३४ वर्गकिलोमीटर् (४०.६०%), पर्वतीयभूभागः ६,७४८.७७०६ वर्गकिलोमीटर् (३४.५४%) तथा तराईप्रदेशः ४,८५७.३९५४ वर्गकिलोमीटर् (२४.८६%) अस्ति। अतः अयं प्रदेशः मुख्यतया पर्वतीय-हिमालीयभूभागयुक्तः अस्ति। अयं नेपालस्य पश्चिमोत्तरभागे स्थितः अस्ति। अस्य प्रदेशस्य द्वौ जिल्लौ ([[कैलालीजिल्ला|कैलाली]] तथा [[कञ्चनपुरजिल्ला|कञ्चनपुर]]) तराईप्रदेशे स्थितौ स्तः, चत्वारः ([[डोटीजिल्ला|डोटी]], [[डडेल्धुराजिल्ला|डडेल्धुरा]], [[अछामजिल्ला|अछाम]] तथा [[बैतडिजिल्ला|बैतडी]]) पर्वतीयप्रदेशे, त्रयः ([[दार्चुलाजिल्ला|दार्चुला]], [[बझाङजिल्ला|बझाङ]] तथा [[बाजुराजिल्ला|बाजुरा]]) हिमालीयप्रदेशे च सन्ति<ref name="Sudurpashchim 2022">{{Cite web |title=प्रदेश परिचय {{!}} प्रदेश प्रमुखस्य कार्यालय |lang=ne |url=http://oph.sudurpashchim.gov.np/index.php/node/170 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712000329/http://oph.sudurpashchim.gov.np/index.php/node/170 |archive-date=12 July 2022 |website=oph.sudurpashchim.gov.np }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230731065841/http://oph.sudurpashchim.gov.np/index.php/node/170 |date=31 July 2023 }}</ref>। अस्य प्रदेशस्य पूर्वदिशि [[कर्णालीनदी]], मध्यभागे [[सेतीनदी]] तथा पश्चिमदिशि [[महाकालीनदी]] प्रवहन्ति। सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य प्रत्यक्षप्रशासितप्रदेशस्य अतिरिक्तं नेपालः [[कालापानी]] तथा उत्तरकुठी-उपत्यकायाः भारतप्रशासितप्रदेशान् अपि दावयति। एते संयुक्तरूपेण "कालापानी-लिम्पियाधुराक्षेत्रम्" इति कथ्यन्ते। नेपालसर्वकारस्य जालस्थलेषु एतेषां क्षेत्राणां समावेशेन प्रदेशस्य क्षेत्रफलम् १९,९९९.२८ वर्गकिलोमीटर् इति निर्दिष्टम् अस्ति<ref name="invest.sudurpashchim">{{Cite web |title=About Sudurpashchim Province |url=https://invest.sudurpashchim.gov.np/pages/about-sudurpashchim |publisher=invest.sudurpashchim.gov.np |access-date=24 August 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250827233811/https://invest.sudurpashchim.gov.np/pages/about-sudurpashchim |archivedate=27 August 2025 |deadurl=yes }}</ref>। === हिमालयाः === अस्य प्रदेशस्य प्रमुखाः हिमालयाः अपिहिमालयः (७१३२ मीटर्), सैपालहिमालयः (७०२५ मीटर्), बोबयेचुली (६,८०८ मीटर्), नाम्पाहिमालयः (६७५५ मीटर्), ओम्पर्वतः (५५९० मीटर्) तथा जेठीबहुरानी (६८५० मीटर्) इत्येते सन्ति। {| class="wikitable" |+सुदूरपश्चिमप्रदेशस्य प्रमुखाः हिमालयाः !हिमालयः !उच्चता !जिल्ला !हिमशृङ्खला !अतिरिक्तविवरणम् |- |[[अपिहिमालयः]] |७,१३२ |[[दार्चुला]] |योका पर्वत [[गुराँसहिमालयः]] |सन् १९६० तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[सैपालहिमालयः]] |७,०३१ |[[बझाङ]] |पश्चिमनेपालहिमालयः |सन् १९६० तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[जेठीबहुरानी]] |६,८५० |[[दार्चुला]] |[[हिमालयः]] |सन् १९७८ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम्<ref name=":1">{{Cite web |last=Annapurna |first=Kris |date=2022-02-25 |title=Gurans Himal: Stories From the Far Western Himalaya » Explorersweb |url=https://explorersweb.com/gurans-himal-stories-from-the-far-western-himalaya/ |access-date=24 September 2026|website=Explorersweb}}</ref> |- |[[बोबयेचुली]] |६,८०८ |[[दार्चुला]] |व्यासऋषिहिमालयः |सन् १९९६ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[नाम्पाहिमालयः]] |६,७५५ |[[दार्चुला]] |[[गुराँसहिमालयः]] |सन् १९७२ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |- |[[ओम् पर्वत]] |५,५९० |[[दार्चुला]] |[[हिमालयः]] |सन् २००४ तमे वर्षे प्रथमम् आरोहणम् |} == सर्वकारः प्रशासनं च == [[प्रदेशप्रमुखः (नेपाल)|प्रदेशप्रमुखः]] राज्यपालस्य कार्यं करोति, [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]] च प्रदेशसर्वकारस्य प्रमुखः भवति<ref>{{Cite news|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2016-09-19/high-courts-get-their-chief-judges.html|title=High Courts get their chief judges|access-date=24 September 2026|language=en}}</ref>। दिपायल-उच्चन्यायालयस्य मुख्यन्यायाधीशः न्यायपालिकायाः प्रमुखः अस्ति<ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/trilochan-bhatta-becomes-province-7-chief-minister/|title=Trilochan Bhatta becomes Province 7 chief minister|date=16 February 2018|work=The Himalayan Times|access-date=24 September 2026|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |title=President of Nepal administers oath to Chiefs of seven provinces {{!}} DD News |url=http://ddnews.gov.in/international/president-nepal-administers-oath-chiefs-seven-provinces |access-date=27 April 2018 |website=ddnews.gov.in |language=en}}</ref>। प्रदेशप्रमुखः, मुख्यमन्त्री तथा मुख्यन्यायाधीशः क्रमशः गङ्गाप्रसादयादवः, [[कमलबहादुरशाहः]] तथा नजीरमियाँ इत्येते सन्ति। अस्मिन् प्रदेशे ५३ प्रदेशसभानिर्वाचनक्षेत्राणि तथा १६ प्रतिनिधिसभानिर्वाचनक्षेत्राणि सन्ति<ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/constituency-delimitation-commission-creates-495-constituencies/|title=CDC creates 495 constituencies|date=31 August 2017|work=The Himalayan Times|access-date=24 September 2026|language=en}}</ref>। ==सन्दर्भसूची== {{नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः}} [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशाः]] bcdz04h78teucyiee9cuj7b28oengt4 0 92549 500812 2026-09-25T12:21:32Z Ganesh Paudel 6561 नूतनलेखस्य प्रारूपं निर्मितम् 500812 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = बागमतीप्रदेशः |native_name = बागमती प्रदेश |settlement_type = प्रदेशः |image_map = Nepal Bagmati Province.svg |mapsize = 250px |subdivision_type = देशः |subdivision_name = [[नेपालः]] |seat_type = राजधानी |seat = [[हेटौंडा]] |largest_city = [[काष्ठमण्डपनगरम् ]] |parts_type = जिल्लाः |parts = १३ |area_total_km2 = २०३०० |population_as_of = २०७८ |population_total = ६११६८६६ |population_density_km2 = ३०१ |established_date = २०७२ आश्विन ३ |timezone = [[नेपालस्य प्रमाणिकसमयः|UTC+५:४५]] |official_language = [[नेपालीभाषा]] |website = [https://ocmcm.bagamati.gov.np/](https://ocmcm.bagamati.gov.np/) }} '''बागमतीप्रदेशः''' [[नेपालः|नेपालस्य]] सप्तसु प्रदेशेषु अन्यतमः अस्ति। अस्य प्रदेशस्य राजधानी [[हेटौंडा]] अस्ति। नेपालस्य राजधानी [[काष्ठमण्डपनगरम् ]] अपि अस्मिन् प्रदेशे एव वर्तते। प्रदेशस्य क्षेत्रफलं २०,३०० वर्गकिलोमीटरमितम् अस्ति। एतत् नेपालस्य कुलक्षेत्रफलस्य प्रायः १३.७९ प्रतिशतं भवति। अस्मिन् प्रदेशे त्रयोदश मण्डलम् ः सन्ति। प्रदेशस्य पूर्वभागे [[कोशीप्रदेशः]], पश्चिमभागे [[गण्डकीप्रदेशः]], उत्तरभागे [[चीनदेशः]] तथा दक्षिणभागे [[मधेशप्रदेशः]] अस्ति। प्रदेशस्य दक्षिणभागः [[भारतः|भारतस्य]] सीमया सम्बद्धः अस्ति। समुद्रतलात् १४१ मीटरतः ७,२२९ मीटरपर्यन्तं प्रदेशस्य भूभागः विस्तृतः अस्ति। न्यूनतमबिन्दुः [[चितवन]]-मण्डलम् याः गोलाघाटः तथा उच्चतमबिन्दुः [[रसुवा]]-मण्डलम् स्थितः लाङटाङ लिरुङः अस्ति।<ref name="प्रदेशपरिचय">{{cite web |title=प्रदेश परिचय |url=[https://ocmcm.bagamati.gov.np/](https://ocmcm.bagamati.gov.np/) |publisher=मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय, बागमती प्रदेश |language=ne }}</ref> == नामकरणम् == अस्य प्रदेशस्य नाम [[बागमती नदी|बागमतीनद्याः]] नाम्ना अभवत्। बागमती नदी [[काष्ठमण्डपनगरम् उपत्यका|काष्ठमण्डपनगरम् -उपत्यकायाः]] मध्येन प्रवहति। सा [[नेवार]]-सभ्यतायाः विकासे तथा नगरीकरणे महत्त्वपूर्णं स्थानं वहति। बौद्धग्रन्थेषु अपि अस्याः नद्याः प्राचीनानि नामानि उल्लिखितानि सन्ति। [[विनयपिटक|विनयपिटके]] नदी ''नन्दबग्गा'' तथा ''वग्गुमुदा'' इति नामभ्यां निर्दिष्टा अस्ति। [[मज्झिमनिकाय|मज्झिमनिकायस्य]] बत्थसुत्तन्ते सा ''बाहुमती'' इति नाम्ना उल्लिखिता अस्ति। नेपालस्य प्राचीनाभिलेखे अपि ''वाग्वति पारप्रदेशे'' इति निर्देशः दृश्यते।<ref name="नामकरण">{{cite web |title=नेपाली वास्तु र वास्तुग्रन्थको संक्षिप्त परिचय |author=तारानन्द मिश्र |url=[https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/](https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/) |language=ne }}</ref> वि.सं. २०७६ पौषमासस्य २७ दिनाङ्के प्रदेशसभायाः सभायां बहुमतद्वारा ''बागमती'' इति प्रदेशस्य नाम स्वीकृतम्। तस्मिन्नेव समये [[हेटौंडा]] नगरं प्रदेशस्य स्थायी राजधानीरूपेण स्वीकृतम्।<ref>{{cite web |title=प्रदेश ३ को नाम बागमती, राजधानी हेटौँडा कायम |url=[https://www.bbc.com/nepali](https://www.bbc.com/nepali) |publisher=बीबीसी नेपाली |language=ne }}</ref> == इतिहासः == ऐतिहासिकदृष्ट्या वर्तमानस्य बागमतीप्रदेशस्य भूभागः ''काष्ठमण्डपनगरम् क्षेत्रम्'' इति नाम्ना परिचितः आसीत्। वि.सं. २०१२ तमे वर्षे काष्ठमण्डपनगरम् क्षेत्रस्य प्रशासनिकरूपेण स्थापना अभवत्। तस्मिन् काले पञ्च मण्डलम् ः अन्तर्भूताः आसन्।<ref>{{cite web |title=नेपालको जिल्ला प्रशासन पुनर्गठनको रिपोर्ट |url=[https://saruwa.moga.gov.np/](https://saruwa.moga.gov.np/) |publisher=नेपाल सरकार |language=ne }}</ref> तत्कालीनाः पञ्च मण्डलम् ः एवं आसन्— # नारायणी अञ्चल — [[बारा]], [[पर्सा]] तथा [[रौतहट]]। # राप्ती अञ्चल — [[चितवन]], [[रामेछाप]] तथा [[मकवानपुर]]। # बागमती अञ्चल — [[सिन्धुपाल्चोक]] तथा [[काभ्रेपलाञ्चोक]] । [[नुवाकोट]] तथा [[धादिङ]]। # काष्ठमण्डपनगरम् -मण्डलम् — [[काष्ठमण्डपनगरम् ]], [[ललितपुर]] तथा [[भक्तपुर]]। वि.सं. २०१८ तमे वर्षे तत्कालीनराजा [[महेन्द्रः|महेन्द्रेण]] प्रशासनिकव्यवस्थायाः पुनर्गठनं कृतम्। तदा ''क्षेत्र''-व्यवस्था निरस्ता अभवत् तथा देशः ७५ मण्डलम् सु विभक्तः अभवत्। वर्तमानस्य बागमतीप्रदेशस्य अधिकांशः भूभागः ततः [[मध्यमाञ्चलविकासक्षेत्रम्|मध्यमाञ्चलविकासक्षेत्रे]] अन्तर्भूतः अभवत्। नेपालस्य संघीयसंविधानस्य कार्यान्वयनानन्तरं वर्तमानः बागमतीप्रदेशः पूर्वं ''प्रदेश नं. ३'' इति नाम्ना परिचितः आसीत्। अनन्तरं वि.सं. २०७६ पौषमासे अस्य ''बागमतीप्रदेशः'' इति नाम निर्धारितम्। == भूगोलः == बागमतीप्रदेशस्य क्षेत्रफलं २०,३०० वर्गकिलोमीटरमितम् अस्ति। एतत् नेपालस्य कुलक्षेत्रफलस्य प्रायः १३.७९ प्रतिशतं भवति। अस्य प्रदेशस्य न्यूनतमो बिन्दुः [[चितवन]]-मण्डलम् यां स्थितः गोलाघाटः अस्ति, यः समुद्रतलात् १४१ मीटरमिते उन्नते स्थितः अस्ति। उच्चतमः बिन्दुः [[रसुवा]]-मण्डलम् यां लाङटाङहिमशृङ्खलायां स्थितः लाङटाङ लिरुङः अस्ति, यस्य उन्नतिः समुद्रतलात् ७,२२९ मीटरमिता अस्ति। प्रदेशे दश उपजलाधारव्यवस्थाः त्रयस्त्रिंशत् मुख्यनद्यश्च सन्ति। तासु [[सुनकोशी नदी|सुनकोशीनदी]] दीर्घतमा नदी अस्ति, यस्याः दीर्घता १६०.१९ किलोमीटरमिता अस्ति। [[लालबकैया नदी|लालबकैया]] नदी लघुतमा अस्ति, यस्याः दीर्घता १.८९ किलोमीटरमिता अस्ति।<ref name="प्रदेशपरिचय" /> प्रदेशस्य कुलभूमेः ५३.७ प्रतिशतं वनैः तथा ७.५७ प्रतिशतं झाडी-बुट्यानैश्च आवृतम् अस्ति। समग्रतया ५९.२७ प्रतिशतं भूमिः वनक्षेत्ररूपेण प्रयुज्यते। कृषियोग्यभूमिः प्रायः २४.३४ प्रतिशतं अस्ति। ताल-पोखरीभिः आवृता भूमिः ३०७ हेक्टरमिता अस्ति।<ref name="प्रदेशपरिचय" /> === जलवायुः === प्रदेशस्य भौगोलिकविविधतायाः कारणेन जलवायौ अपि विविधता दृश्यते। हिमालयप्रदेशेषु शीतलः जलवायुः, मध्यपहाडीप्रदेशेषु समशीतोष्णः जलवायुः, तथा चितवन-मकवानपुरादिषु निम्नप्रदेशेषु उष्णः जलवायुः दृश्यते। {| class="wikitable" |+ बागमतीप्रदेशस्य प्रमुखनगराणां औसततापमानं वर्षामानं च ! स्थानम् ! अगस्तमासे तापमानम्<br />(°C) ! जनवरीमासे तापमानम्<br />(°C) | ! वार्षिकवर्षा<br />(मि.मी.) | | ---------------------------- | | [[बनेपा]] | | २३.७ | | ९.९ | | १९३०.८ | | - | | [[भरतपुर]] | | २७.६ | | १४.२ | | २५५०.१ | | - | | [[हेटौंडा]] | | २६.५ | | १२.९ | | २०६९.५ | | - | | [[सूर्यविनायक]] | | २१.४ | | ७.७ | | १८२१.७ | | - | | [[काष्ठमण्डपनगरम् ]] | | २३.० | | १०.० | | १३६०.० | | - | | [[कीर्तिपुर]] | | २३.५ | | ९.४ | | २१००.९ | | } | == शासनम् प्रशासनं च == बागमतीप्रदेशे एकसदनात्मकः प्रदेशसभात्मकः शासनव्यवस्था अस्ति। [[मुख्यमन्त्री]] प्रदेशस्य सरकारस्य प्रमुखः भवति। प्रदेशप्रमुखः राज्यस्य संवैधानिकप्रतिनिधिः अस्ति। प्रदेशसभायां ११० सदस्याः सन्ति। प्रदेशस्य प्रतिनिधिसभायां ३३ निर्वाचनक्षेत्राणि सन्ति। प्रदेशसभायाः सामान्यकार्यकालः पञ्चवर्षात्मकः भवति।<ref>{{cite web |title=प्रदेश सभा — बागमती प्रदेश |url=[https://pradeshsabha.bagamati.gov.np/](https://pradeshsabha.bagamati.gov.np/) |publisher=बागमती प्रदेश सभा |language=ne }}</ref> प्रदेशस्य राजधानी [[हेटौंडा]] अस्ति। प्रदेशसभायाः तथा प्रदेशसरकारस्य प्रमुखाः कार्यालयाः हेटौंडानगरे स्थिताः सन्ति। == प्रशासनिकविभाजनम् == बागमतीप्रदेशः त्रयोदशसु मण्डलम् सु विभक्तः अस्ति। मण्डलम् ः पुनः नगरपालिकासु ग्रामपालिकासु च विभक्ताः सन्ति। प्रदेशे त्रयः महानगरपालिकाः, एका उपमहानगरपालिका, एकचत्वारिंशत् नगरपालिकाः तथा चतुःसप्ततिः ग्रामपालिकाः सन्ति।<ref name="जिल्ला">{{cite web |title=List of districts of Bagmati Province |url=[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_districts_of_Bagmati_Province](https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_districts_of_Bagmati_Province) |language=en }}</ref> {| class="wikitable" |+ बागमतीप्रदेशस्य मण्डलम् ः ! क्र. ! मण्डलम् ! सदरमुकाम ! स्थानीयतहसङ्ख्या ! जनसङ्ख्या<br />(वि.सं. २०७८) ! क्षेत्रफलम्<br />(वर्गकि.मी.) | ! जनघनत्वम् | | ------------------ | | १ | | [[सिन्धुली]] | | सिन्धुलीमाढी | | ९ | | ३,००,०२६ | | २,४९१ | | १२०.४ | | - | | २ | | [[रामेछाप]] | | मन्थली | | ८ | | १,७०,३०२ | | १,५४६ | | १३१.१ | | - | | ३ | | [[दोलखा]] | | भीमेश्वर | | ९ | | १,७२,७६७ | | २,१९१ | | ७८.८५ | | - | | ४ | | [[भक्तपुर]] | | भक्तपुर | | ४ | | ४,३२,१३२ | | ११९ | | ३,६३० | | - | | ५ | | [[धादिङ]] | | धादिङवेशी | | १३ | | ३,२५,७१० | | १,९२६ | | १६९.१ | | - | | ६ | | [[काष्ठमण्डपनगरम् ]] | | काष्ठमण्डपनगरम् | | ११ | | २०,४१,५८७ | | ३९५ | | ५,२०० | | - | | ७ | | [[काभ्रेपलाञ्चोक]] | | धुलिखेल | | १३ | | ३,६४,०३९ | | १,३९६ | | २६०.८ | | - | | ८ | | [[ललितपुर]] | | ललितपुर | | ६ | | ५,५१,६६७ | | ३९६.९२ | | १,४०० | | - | | ९ | | [[नुवाकोट]] | | विदुर | | १२ | | २,६३,३९१ | | १,१२१ | | २३५ | | - | | १० | | [[रसुवा]] | | धुन्चे | | ५ | | ४६,६८९ | | १,५४४ | | ३०.२४ | | - | | ११ | | [[सिन्धुपाल्चोक]] | | चौतारा | | १२ | | २,६२,६२४ | | २,५४२ | | १०३.३ | | - | | १२ | | [[चितवन]] | | भरतपुर | | ७ | | ७,१९,८५९ | | २,२३८.३९ | | ३२० | | - | | १३ | | [[मकवानपुर]] | | हेटौंडा | | १० | | ४,६६,०७३ | | २,४२६ | | १९० | | } | == प्रमुखाणि धार्मिकस्थलानि == बागमतीप्रदेशः धार्मिक-सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णः प्रदेशः अस्ति। अत्र हिन्दू-बौद्धादिधर्मसम्बद्धानि बहूनि तीर्थस्थलानि सन्ति। प्रमुखेषु धार्मिकस्थलेषु— * [[पशुपतिनाथमन्दिरम्]] — काष्ठमण्डपनगरम् * [[बूढानीलकण्ठ]] — काष्ठमण्डपनगरम् * [[स्वयम्भूनाथः]] — काष्ठमण्डपनगरम् * [[चाँगुनारायणमन्दिरम्]] — भक्तपुर * [[गोसाइँकुण्ड]] — रसुवा * [[कालिञ्चोक भगवती]] — दोलखा * [[भीमेश्वरमन्दिरम्]] — दोलखा इत्यादीनि सन्ति।<ref>{{cite web |title=प्रदेश परिचय |url=[https://ocmcm.bagamati.gov.np/](https://ocmcm.bagamati.gov.np/) |publisher=बागमती प्रदेश सरकार |language=ne }}</ref> == प्रमुखाणि ऐतिहासिकदुर्गाणि == === मकवानपुरगढी === [[मकवानपुरगढी]] ऐतिहासिकं तथा पर्यटनदृष्ट्या महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति। तत् [[हेटौंडा]]-नगरात् प्रायः १७ किलोमीटरमिते दूरे उत्तरपूर्वदिशि [[मकवानपुर]]-मण्डलम् यां स्थितम् अस्ति। === सिन्धुलीगढी === [[सिन्धुलीगढी]] प्राकृतिकसौन्दर्येण ऐतिहासिकमहत्त्वेन च प्रसिद्धम् अस्ति। तत् [[काष्ठमण्डपनगरम् ]]-नगरात् प्रायः १५० किलोमीटरमिते दूरे पूर्वदिशि स्थितम् अस्ति। नेपाल-अङ्ग्रेजयुद्धस्य इतिहासे अस्य विशेषं महत्त्वम् अस्ति। === रसुवागढी === [[रसुवागढी]] नेपाल-चीनयोः सीमायां स्थितं ऐतिहासिकं दुर्गम् अस्ति। नेपाल-चीनयोः व्यापारिकसम्बन्धेषु अस्य महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति। अस्य निर्माणं वि.सं. १९१२ तमे वर्षे अभवत्। == जनसाङ्ख्यिकी == वि.सं. २०७८ तमस्य वर्षस्य राष्ट्रियजनगणनानुसारं बागमतीप्रदेशस्य जनसङ्ख्या ६१,१६,८६६ अस्ति। एषा जनसङ्ख्या नेपालस्य कुलजनसङ्ख्यायाः प्रायः २०.९७ प्रतिशतं भवति। प्रदेशस्य जनघनत्वं प्रति वर्गकिलोमीटरं प्रायः ३०१ जनाः सन्ति।<ref>{{cite web |title=नेपाल जनगणना २०७८ |url=[https://censusnepal.cbs.gov.np/](https://censusnepal.cbs.gov.np/) |publisher=राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय, नेपाल |language=ne }}</ref> === जातीयसमूहाः === बागमतीप्रदेशे विविधाः जातीयसमुदायाः निवसन्ति। प्रमुखेषु जातीयसमूहेषु तामाङ, ब्राह्मण, क्षेत्री, नेवार, मगर, विश्वकर्मा, गुरुङ, थारू, राई, दमाई, सार्की तथा चेपाङ इत्यादयः सन्ति। {| class="wikitable" |+ प्रमुखाः जातीयसमूहाः ! जातीयसमूहः | ! जनसङ्ख्यायाः प्रतिशतता | | ------------------------ | | [[तामाङ]] | | २०.५४% | | - | | [[ब्राह्मण]] | | १८.३२% | | - | | [[क्षेत्री]] | | १७.१३% | | - | | [[नेवार]] | | १७.०७% | | - | | [[मगर]] | | ४.८७% | | - | | [[विश्वकर्मा]] | | २.५२% | | - | | [[गुरुङ]] | | २.२२% | | - | | [[थारू]] | | १.६३% | | - | | [[राई]] | | १.५२% | | - | | [[दमाई]] | | १.३६% | | - | | [[सार्की]] | | १.३३% | | - | | [[चेपाङ]] | | १.१६% | | } | === भाषाः === बागमतीप्रदेशे [[नेपालीभाषा]] सर्वाधिकप्रचलिता मातृभाषा अस्ति। प्रदेशस्य कुलजनसङ्ख्यायाः प्रायः ६७.२३ प्रतिशतं जनाः नेपालीभाषां मातृभाषारूपेण प्रयुञ्जते। अन्येषु प्रमुखभाषासु [[तामाङभाषा]] १८.४९ प्रतिशतं तथा [[नेपालभाषा]] १२.४४ प्रतिशतं जनानां मातृभाषा अस्ति। अन्यासु भाषासु [[मगरभाषा]] १.८२%, [[थारूभाषा]] १.३३%, [[मैथिलीभाषा]] १.१९%, [[गुरुङभाषा]] ०.९३% तथा [[चेपाङभाषा]] ०.८५% सन्ति।<ref>{{cite web |title=नेपाल जनगणना २०७८ |url=[https://censusnepal.cbs.gov.np/](https://censusnepal.cbs.gov.np/) |publisher=राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय |language=ne }}</ref> === धर्मः === वि.सं. २०७८ तमस्य जनगणनानुसारं बागमतीप्रदेशे हिन्दुधर्मावलम्बिनः बहुसङ्ख्यकाः सन्ति। तदनन्तरं बौद्धधर्मावलम्बिनः सन्ति। {| class="wikitable" ! धर्मः ! प्रतिशत | --------------------- | | [[हिन्दुधर्मः]] | | ७१.७८% | | - | | [[बौद्धधर्मः]] | | २३.२८% | | - | | [[ईसाईधर्मः]] | | २.८७% | | - | | प्रकृतिपूजा | | ०.७५% | | - | | [[इस्लामः]] | | ०.६७% | | - | | [[किरातधर्मः]] | | ०.४१% | | - | | अन्ये अथवा अधार्मिकाः | | ०.२३% | | } | == बाह्यसम्पर्काः == * {{Official website|[https://ocmcm.bagamati.gov.np/|बागमतीप्रदेशस्य](https://ocmcm.bagamati.gov.np/|बागमतीप्रदेशस्य) मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषदः कार्यालयः}} * {{Official website|[https://pradeshsabha.bagamati.gov.np/|बागमतीप्रदेशसभा}}](https://pradeshsabha.bagamati.gov.np/|बागमतीप्रदेशसभा}}) == सन्दर्भाः == {{Reflist}} hfvgn75v1a8bq8iof9syvliv6vkan9w 500813 500812 2026-09-25T12:25:22Z Ganesh Paudel 6561 अनावश्यक पाठं मार्जनम् 500813 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = बागमतीप्रदेशः |native_name = बागमती प्रदेश |settlement_type = प्रदेशः |image_map = Nepal Bagmati Province.svg |mapsize = 250px |subdivision_type = देशः |subdivision_name = [[नेपालः]] |seat_type = राजधानी |seat = [[हेटौंडा]] |largest_city = [[काष्ठमण्डपनगरम् ]] |parts_type = जिल्लाः |parts = १३ |area_total_km2 = २०३०० |population_as_of = २०७८ |population_total = ६११६८६६ |population_density_km2 = ३०१ |established_date = २०७२ आश्विन ३ |timezone = [[नेपालस्य प्रमाणिकसमयः|UTC+५:४५]] |official_language = [[नेपालीभाषा]] |website = [https://ocmcm.bagamati.gov.np/](https://ocmcm.bagamati.gov.np/) }} '''बागमतीप्रदेशः''' [[नेपालः|नेपालस्य]] सप्तसु प्रदेशेषु अन्यतमः अस्ति। अस्य प्रदेशस्य राजधानी [[हेटौंडा]] अस्ति। नेपालस्य राजधानी [[काष्ठमण्डपनगरम् ]] अपि अस्मिन् प्रदेशे एव वर्तते। प्रदेशस्य क्षेत्रफलं २०,३०० वर्गकिलोमीटरमितम् अस्ति। एतत् नेपालस्य कुलक्षेत्रफलस्य प्रायः १३.७९ प्रतिशतं भवति। अस्मिन् प्रदेशे त्रयोदश मण्डलम् ः सन्ति। प्रदेशस्य पूर्वभागे [[कोशीप्रदेशः]], पश्चिमभागे [[गण्डकीप्रदेशः]], उत्तरभागे [[चीनदेशः]] तथा दक्षिणभागे [[मधेशप्रदेशः]] अस्ति। प्रदेशस्य दक्षिणभागः [[भारतः|भारतस्य]] सीमया सम्बद्धः अस्ति। समुद्रतलात् १४१ मीटरतः ७,२२९ मीटरपर्यन्तं प्रदेशस्य भूभागः विस्तृतः अस्ति। न्यूनतमबिन्दुः [[चितवन]]-मण्डलम् याः गोलाघाटः तथा उच्चतमबिन्दुः [[रसुवा]]-मण्डलम् स्थितः लाङटाङ लिरुङः अस्ति।<ref name="प्रदेशपरिचय">{{cite web |title=प्रदेश परिचय |url=[https://ocmcm.bagamati.gov.np/](https://ocmcm.bagamati.gov.np/) |publisher=मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय, बागमती प्रदेश |language=ne }}</ref> == नामकरणम् == अस्य प्रदेशस्य नाम [[बागमती नदी|बागमतीनद्याः]] नाम्ना अभवत्। बागमती नदी [[काष्ठमण्डपनगरम् उपत्यका|काष्ठमण्डपनगरम् -उपत्यकायाः]] मध्येन प्रवहति। सा [[नेवार]]-सभ्यतायाः विकासे तथा नगरीकरणे महत्त्वपूर्णं स्थानं वहति। बौद्धग्रन्थेषु अपि अस्याः नद्याः प्राचीनानि नामानि उल्लिखितानि सन्ति। [[विनयपिटक|विनयपिटके]] नदी ''नन्दबग्गा'' तथा ''वग्गुमुदा'' इति नामभ्यां निर्दिष्टा अस्ति। [[मज्झिमनिकाय|मज्झिमनिकायस्य]] बत्थसुत्तन्ते सा ''बाहुमती'' इति नाम्ना उल्लिखिता अस्ति। नेपालस्य प्राचीनाभिलेखे अपि ''वाग्वति पारप्रदेशे'' इति निर्देशः दृश्यते।<ref name="नामकरण">{{cite web |title=नेपाली वास्तु र वास्तुग्रन्थको संक्षिप्त परिचय |author=तारानन्द मिश्र |url=[https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/](https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/) |language=ne }}</ref> वि.सं. २०७६ पौषमासस्य २७ दिनाङ्के प्रदेशसभायाः सभायां बहुमतद्वारा ''बागमती'' इति प्रदेशस्य नाम स्वीकृतम्। तस्मिन्नेव समये [[हेटौंडा]] नगरं प्रदेशस्य स्थायी राजधानीरूपेण स्वीकृतम्।<ref>{{cite web |title=प्रदेश ३ को नाम बागमती, राजधानी हेटौँडा कायम |url=[https://www.bbc.com/nepali](https://www.bbc.com/nepali) |publisher=बीबीसी नेपाली |language=ne }}</ref> == इतिहासः == ऐतिहासिकदृष्ट्या वर्तमानस्य बागमतीप्रदेशस्य भूभागः ''काष्ठमण्डपनगरम् क्षेत्रम्'' इति नाम्ना परिचितः आसीत्। वि.सं. २०१२ तमे वर्षे काष्ठमण्डपनगरम् क्षेत्रस्य प्रशासनिकरूपेण स्थापना अभवत्। तस्मिन् काले पञ्च मण्डलम् ः अन्तर्भूताः आसन्।<ref>{{cite web |title=नेपालको जिल्ला प्रशासन पुनर्गठनको रिपोर्ट |url=[https://saruwa.moga.gov.np/](https://saruwa.moga.gov.np/) |publisher=नेपाल सरकार |language=ne }}</ref> तत्कालीनाः पञ्च मण्डलम् ः एवं आसन्— # नारायणी अञ्चल — [[बारा]], [[पर्सा]] तथा [[रौतहट]]। # राप्ती अञ्चल — [[चितवन]], [[रामेछाप]] तथा [[मकवानपुर]]। # बागमती अञ्चल — [[सिन्धुपाल्चोक]] तथा [[काभ्रेपलाञ्चोक]] । [[नुवाकोट]] तथा [[धादिङ]]। # काष्ठमण्डपनगरम् -मण्डलम् — [[काष्ठमण्डपनगरम् ]], [[ललितपुर]] तथा [[भक्तपुर]]। वि.सं. २०१८ तमे वर्षे तत्कालीनराजा [[महेन्द्रः|महेन्द्रेण]] प्रशासनिकव्यवस्थायाः पुनर्गठनं कृतम्। तदा ''क्षेत्र''-व्यवस्था निरस्ता अभवत् तथा देशः ७५ मण्डलम् सु विभक्तः अभवत्। वर्तमानस्य बागमतीप्रदेशस्य अधिकांशः भूभागः ततः [[मध्यमाञ्चलविकासक्षेत्रम्|मध्यमाञ्चलविकासक्षेत्रे]] अन्तर्भूतः अभवत्। नेपालस्य संघीयसंविधानस्य कार्यान्वयनानन्तरं वर्तमानः बागमतीप्रदेशः पूर्वं ''प्रदेश नं. ३'' इति नाम्ना परिचितः आसीत्। अनन्तरं वि.सं. २०७६ पौषमासे अस्य ''बागमतीप्रदेशः'' इति नाम निर्धारितम्। == भूगोलः == बागमतीप्रदेशस्य क्षेत्रफलं २०,३०० वर्गकिलोमीटरमितम् अस्ति। एतत् नेपालस्य कुलक्षेत्रफलस्य प्रायः १३.७९ प्रतिशतं भवति। अस्य प्रदेशस्य न्यूनतमो बिन्दुः [[चितवन]]-मण्डलम् यां स्थितः गोलाघाटः अस्ति, यः समुद्रतलात् १४१ मीटरमिते उन्नते स्थितः अस्ति। उच्चतमः बिन्दुः [[रसुवा]]-मण्डलम् यां लाङटाङहिमशृङ्खलायां स्थितः लाङटाङ लिरुङः अस्ति, यस्य उन्नतिः समुद्रतलात् ७,२२९ मीटरमिता अस्ति। प्रदेशे दश उपजलाधारव्यवस्थाः त्रयस्त्रिंशत् मुख्यनद्यश्च सन्ति। तासु [[सुनकोशी नदी|सुनकोशीनदी]] दीर्घतमा नदी अस्ति, यस्याः दीर्घता १६०.१९ किलोमीटरमिता अस्ति। [[लालबकैया नदी|लालबकैया]] नदी लघुतमा अस्ति, यस्याः दीर्घता १.८९ किलोमीटरमिता अस्ति।<ref name="प्रदेशपरिचय" /> प्रदेशस्य कुलभूमेः ५३.७ प्रतिशतं वनैः तथा ७.५७ प्रतिशतं झाडी-बुट्यानैश्च आवृतम् अस्ति। समग्रतया ५९.२७ प्रतिशतं भूमिः वनक्षेत्ररूपेण प्रयुज्यते। कृषियोग्यभूमिः प्रायः २४.३४ प्रतिशतं अस्ति। ताल-पोखरीभिः आवृता भूमिः ३०७ हेक्टरमिता अस्ति।<ref name="प्रदेशपरिचय" /> === जलवायुः === प्रदेशस्य भौगोलिकविविधतायाः कारणेन जलवायौ अपि विविधता दृश्यते। हिमालयप्रदेशेषु शीतलः जलवायुः, मध्यपहाडीप्रदेशेषु समशीतोष्णः जलवायुः, तथा चितवन-मकवानपुरादिषु निम्नप्रदेशेषु उष्णः जलवायुः दृश्यते। == शासनम् प्रशासनं च == बागमतीप्रदेशे एकसदनात्मकः प्रदेशसभात्मकः शासनव्यवस्था अस्ति। [[मुख्यमन्त्री]] प्रदेशस्य सरकारस्य प्रमुखः भवति। प्रदेशप्रमुखः राज्यस्य संवैधानिकप्रतिनिधिः अस्ति। प्रदेशसभायां ११० सदस्याः सन्ति। प्रदेशस्य प्रतिनिधिसभायां ३३ निर्वाचनक्षेत्राणि सन्ति। प्रदेशसभायाः सामान्यकार्यकालः पञ्चवर्षात्मकः भवति।<ref>{{cite web |title=प्रदेश सभा — बागमती प्रदेश |url=[https://pradeshsabha.bagamati.gov.np/](https://pradeshsabha.bagamati.gov.np/) |publisher=बागमती प्रदेश सभा |language=ne }}</ref> प्रदेशस्य राजधानी [[हेटौंडा]] अस्ति। प्रदेशसभायाः तथा प्रदेशसरकारस्य प्रमुखाः कार्यालयाः हेटौंडानगरे स्थिताः सन्ति। == प्रशासनिकविभाजनम् == बागमतीप्रदेशः त्रयोदशसु मण्डलम् सु विभक्तः अस्ति। मण्डलम् ः पुनः नगरपालिकासु ग्रामपालिकासु च विभक्ताः सन्ति। प्रदेशे त्रयः महानगरपालिकाः, एका उपमहानगरपालिका, एकचत्वारिंशत् नगरपालिकाः तथा चतुःसप्ततिः ग्रामपालिकाः सन्ति।<ref name="जिल्ला">{{cite web |title=List of districts of Bagmati Province |url=[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_districts_of_Bagmati_Province](https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_districts_of_Bagmati_Province) |language=en }}</ref> {| class="wikitable" |+ बागमतीप्रदेशस्य मण्डलम् ः ! क्र. ! मण्डलम् ! सदरमुकाम ! स्थानीयतहसङ्ख्या ! जनसङ्ख्या<br />(वि.सं. २०७८) ! क्षेत्रफलम्<br />(वर्गकि.मी.) ! जनघनत्वम् | | ------------------ | | १ | | [[सिन्धुली]] | | सिन्धुलीमाढी | | ९ | | ३,००,०२६ | | २,४९१ | | १२०.४ | | - | | २ | | [[रामेछाप]] | | मन्थली | | ८ | | १,७०,३०२ | | १,५४६ | | १३१.१ | | - | | ३ | | [[दोलखा]] | | भीमेश्वर | | ९ | | १,७२,७६७ | | २,१९१ | | ७८.८५ | | - | | ४ | | [[भक्तपुर]] | | भक्तपुर | | ४ | | ४,३२,१३२ | | ११९ | | ३,६३० | | - | | ५ | | [[धादिङ]] | | धादिङवेशी | | १३ | | ३,२५,७१० | | १,९२६ | | १६९.१ | | - | | ६ | | [[काष्ठमण्डपनगरम् ]] | | काष्ठमण्डपनगरम् | | ११ | | २०,४१,५८७ | | ३९५ | | ५,२०० | | - | | ७ | | [[काभ्रेपलाञ्चोक]] | | धुलिखेल | | १३ | | ३,६४,०३९ | | १,३९६ | | २६०.८ | | - | | ८ | | [[ललितपुर]] | | ललितपुर | | ६ | | ५,५१,६६७ | | ३९६.९२ | | १,४०० | | - | | ९ | | [[नुवाकोट]] | | विदुर | | १२ | | २,६३,३९१ | | १,१२१ | | २३५ | | - | | १० | | [[रसुवा]] | | धुन्चे | | ५ | | ४६,६८९ | | १,५४४ | | ३०.२४ | | - | | ११ | | [[सिन्धुपाल्चोक]] | | चौतारा | | १२ | | २,६२,६२४ | | २,५४२ | | १०३.३ | | - | | १२ | | [[चितवन]] | | भरतपुर | | ७ | | ७,१९,८५९ | | २,२३८.३९ | | ३२० | | - | | १३ | | [[मकवानपुर]] | | हेटौंडा | | १० | | ४,६६,०७३ | | २,४२६ | | १९० | |} | == प्रमुखाणि धार्मिकस्थलानि == बागमतीप्रदेशः धार्मिक-सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णः प्रदेशः अस्ति। अत्र हिन्दू-बौद्धादिधर्मसम्बद्धानि बहूनि तीर्थस्थलानि सन्ति। प्रमुखेषु धार्मिकस्थलेषु— * [[पशुपतिनाथमन्दिरम्]] — काष्ठमण्डपनगरम् * [[बूढानीलकण्ठ]] — काष्ठमण्डपनगरम् * [[स्वयम्भूनाथः]] — काष्ठमण्डपनगरम् * [[चाँगुनारायणमन्दिरम्]] — भक्तपुर * [[गोसाइँकुण्ड]] — रसुवा * [[कालिञ्चोक भगवती]] — दोलखा * [[भीमेश्वरमन्दिरम्]] — दोलखा इत्यादीनि सन्ति।<ref>{{cite web |title=प्रदेश परिचय |url=[https://ocmcm.bagamati.gov.np/](https://ocmcm.bagamati.gov.np/) |publisher=बागमती प्रदेश सरकार |language=ne }}</ref> == प्रमुखाणि ऐतिहासिकदुर्गाणि == === मकवानपुरगढी === [[मकवानपुरगढी]] ऐतिहासिकं तथा पर्यटनदृष्ट्या महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति। तत् [[हेटौंडा]]-नगरात् प्रायः १७ किलोमीटरमिते दूरे उत्तरपूर्वदिशि [[मकवानपुर]]-मण्डलम् यां स्थितम् अस्ति। === सिन्धुलीगढी === [[सिन्धुलीगढी]] प्राकृतिकसौन्दर्येण ऐतिहासिकमहत्त्वेन च प्रसिद्धम् अस्ति। तत् [[काष्ठमण्डपनगरम् ]]-नगरात् प्रायः १५० किलोमीटरमिते दूरे पूर्वदिशि स्थितम् अस्ति। नेपाल-अङ्ग्रेजयुद्धस्य इतिहासे अस्य विशेषं महत्त्वम् अस्ति। === रसुवागढी === [[रसुवागढी]] नेपाल-चीनयोः सीमायां स्थितं ऐतिहासिकं दुर्गम् अस्ति। नेपाल-चीनयोः व्यापारिकसम्बन्धेषु अस्य महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति। अस्य निर्माणं वि.सं. १९१२ तमे वर्षे अभवत्। == जनसाङ्ख्यिकी == वि.सं. २०७८ तमस्य वर्षस्य राष्ट्रियजनगणनानुसारं बागमतीप्रदेशस्य जनसङ्ख्या ६१,१६,८६६ अस्ति। एषा जनसङ्ख्या नेपालस्य कुलजनसङ्ख्यायाः प्रायः २०.९७ प्रतिशतं भवति। प्रदेशस्य जनघनत्वं प्रति वर्गकिलोमीटरं प्रायः ३०१ जनाः सन्ति।<ref>{{cite web |title=नेपाल जनगणना २०७८ |url=[https://censusnepal.cbs.gov.np/](https://censusnepal.cbs.gov.np/) |publisher=राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय, नेपाल |language=ne }}</ref> === जातीयसमूहाः === बागमतीप्रदेशे विविधाः जातीयसमुदायाः निवसन्ति। प्रमुखेषु जातीयसमूहेषु तामाङ, ब्राह्मण, क्षेत्री, नेवार, मगर, विश्वकर्मा, गुरुङ, थारू, राई, दमाई, सार्की तथा चेपाङ इत्यादयः सन्ति। {| class="wikitable" |+ प्रमुखाः जातीयसमूहाः ! जातीयसमूहः ! जनसङ्ख्यायाः प्रतिशतता | | ------------------------ | | [[तामाङ]] | | २०.५४% | | - | | [[ब्राह्मण]] | | १८.३२% | | - | | [[क्षेत्री]] | | १७.१३% | | - | | [[नेवार]] | | १७.०७% | | - | | [[मगर]] | | ४.८७% | | - | | [[विश्वकर्मा]] | | २.५२% | | - | | [[गुरुङ]] | | २.२२% | | - | | [[थारू]] | | १.६३% | | - | | [[राई]] | | १.५२% | | - | | [[दमाई]] | | १.३६% | | - | | [[सार्की]] | | १.३३% | | - | | [[चेपाङ]] | | १.१६% | |} | === भाषाः === बागमतीप्रदेशे [[नेपालीभाषा]] सर्वाधिकप्रचलिता मातृभाषा अस्ति। प्रदेशस्य कुलजनसङ्ख्यायाः प्रायः ६७.२३ प्रतिशतं जनाः नेपालीभाषां मातृभाषारूपेण प्रयुञ्जते। अन्येषु प्रमुखभाषासु [[तामाङभाषा]] १८.४९ प्रतिशतं तथा [[नेपालभाषा]] १२.४४ प्रतिशतं जनानां मातृभाषा अस्ति। अन्यासु भाषासु [[मगरभाषा]] १.८२%, [[थारूभाषा]] १.३३%, [[मैथिलीभाषा]] १.१९%, [[गुरुङभाषा]] ०.९३% तथा [[चेपाङभाषा]] ०.८५% सन्ति।<ref>{{cite web |title=नेपाल जनगणना २०७८ |url=[https://censusnepal.cbs.gov.np/](https://censusnepal.cbs.gov.np/) |publisher=राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय |language=ne }}</ref> === धर्मः === वि.सं. २०७८ तमस्य जनगणनानुसारं बागमतीप्रदेशे हिन्दुधर्मावलम्बिनः बहुसङ्ख्यकाः सन्ति। तदनन्तरं बौद्धधर्मावलम्बिनः सन्ति। {| class="wikitable" ! धर्मः ! प्रतिशत | --------------------- | | [[हिन्दुधर्मः]] | | ७१.७८% | | - | | [[बौद्धधर्मः]] | | २३.२८% | | - | | [[ईसाईधर्मः]] | | २.८७% | | - | | प्रकृतिपूजा | | ०.७५% | | - | | [[इस्लामः]] | | ०.६७% | | - | | [[किरातधर्मः]] | | ०.४१% | | - | | अन्ये अथवा अधार्मिकाः | | ०.२३% | |} | == बाह्यसम्पर्काः == * {{Official website|[https://ocmcm.bagamati.gov.np/|बागमतीप्रदेशस्य](https://ocmcm.bagamati.gov.np/|बागमतीप्रदेशस्य) मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषदः कार्यालयः}} * {{Official website|[https://pradeshsabha.bagamati.gov.np/|बागमतीप्रदेशसभा}}](https://pradeshsabha.bagamati.gov.np/|बागमतीप्रदेशसभा}}) == सन्दर्भाः == {{Reflist}} fd8edkw5gqv6ka7meuqwjp66r415ket 500814 500813 2026-09-25T12:27:19Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपालस्य प्रदेशाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500814 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = बागमतीप्रदेशः |native_name = बागमती प्रदेश |settlement_type = प्रदेशः |image_map = Nepal Bagmati Province.svg |mapsize = 250px |subdivision_type = देशः |subdivision_name = [[नेपालः]] |seat_type = राजधानी |seat = [[हेटौंडा]] |largest_city = [[काष्ठमण्डपनगरम् ]] |parts_type = जिल्लाः |parts = १३ |area_total_km2 = २०३०० |population_as_of = २०७८ |population_total = ६११६८६६ |population_density_km2 = ३०१ |established_date = २०७२ आश्विन ३ |timezone = [[नेपालस्य प्रमाणिकसमयः|UTC+५:४५]] |official_language = [[नेपालीभाषा]] |website = [https://ocmcm.bagamati.gov.np/](https://ocmcm.bagamati.gov.np/) }} '''बागमतीप्रदेशः''' [[नेपालः|नेपालस्य]] सप्तसु प्रदेशेषु अन्यतमः अस्ति। अस्य प्रदेशस्य राजधानी [[हेटौंडा]] अस्ति। नेपालस्य राजधानी [[काष्ठमण्डपनगरम् ]] अपि अस्मिन् प्रदेशे एव वर्तते। प्रदेशस्य क्षेत्रफलं २०,३०० वर्गकिलोमीटरमितम् अस्ति। एतत् नेपालस्य कुलक्षेत्रफलस्य प्रायः १३.७९ प्रतिशतं भवति। अस्मिन् प्रदेशे त्रयोदश मण्डलम् ः सन्ति। प्रदेशस्य पूर्वभागे [[कोशीप्रदेशः]], पश्चिमभागे [[गण्डकीप्रदेशः]], उत्तरभागे [[चीनदेशः]] तथा दक्षिणभागे [[मधेशप्रदेशः]] अस्ति। प्रदेशस्य दक्षिणभागः [[भारतः|भारतस्य]] सीमया सम्बद्धः अस्ति। समुद्रतलात् १४१ मीटरतः ७,२२९ मीटरपर्यन्तं प्रदेशस्य भूभागः विस्तृतः अस्ति। न्यूनतमबिन्दुः [[चितवन]]-मण्डलम् याः गोलाघाटः तथा उच्चतमबिन्दुः [[रसुवा]]-मण्डलम् स्थितः लाङटाङ लिरुङः अस्ति।<ref name="प्रदेशपरिचय">{{cite web |title=प्रदेश परिचय |url=[https://ocmcm.bagamati.gov.np/](https://ocmcm.bagamati.gov.np/) |publisher=मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय, बागमती प्रदेश |language=ne }}</ref> == नामकरणम् == अस्य प्रदेशस्य नाम [[बागमती नदी|बागमतीनद्याः]] नाम्ना अभवत्। बागमती नदी [[काष्ठमण्डपनगरम् उपत्यका|काष्ठमण्डपनगरम् -उपत्यकायाः]] मध्येन प्रवहति। सा [[नेवार]]-सभ्यतायाः विकासे तथा नगरीकरणे महत्त्वपूर्णं स्थानं वहति। बौद्धग्रन्थेषु अपि अस्याः नद्याः प्राचीनानि नामानि उल्लिखितानि सन्ति। [[विनयपिटक|विनयपिटके]] नदी ''नन्दबग्गा'' तथा ''वग्गुमुदा'' इति नामभ्यां निर्दिष्टा अस्ति। [[मज्झिमनिकाय|मज्झिमनिकायस्य]] बत्थसुत्तन्ते सा ''बाहुमती'' इति नाम्ना उल्लिखिता अस्ति। नेपालस्य प्राचीनाभिलेखे अपि ''वाग्वति पारप्रदेशे'' इति निर्देशः दृश्यते।<ref name="नामकरण">{{cite web |title=नेपाली वास्तु र वास्तुग्रन्थको संक्षिप्त परिचय |author=तारानन्द मिश्र |url=[https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/](https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/) |language=ne }}</ref> वि.सं. २०७६ पौषमासस्य २७ दिनाङ्के प्रदेशसभायाः सभायां बहुमतद्वारा ''बागमती'' इति प्रदेशस्य नाम स्वीकृतम्। तस्मिन्नेव समये [[हेटौंडा]] नगरं प्रदेशस्य स्थायी राजधानीरूपेण स्वीकृतम्।<ref>{{cite web |title=प्रदेश ३ को नाम बागमती, राजधानी हेटौँडा कायम |url=[https://www.bbc.com/nepali](https://www.bbc.com/nepali) |publisher=बीबीसी नेपाली |language=ne }}</ref> == इतिहासः == ऐतिहासिकदृष्ट्या वर्तमानस्य बागमतीप्रदेशस्य भूभागः ''काष्ठमण्डपनगरम् क्षेत्रम्'' इति नाम्ना परिचितः आसीत्। वि.सं. २०१२ तमे वर्षे काष्ठमण्डपनगरम् क्षेत्रस्य प्रशासनिकरूपेण स्थापना अभवत्। तस्मिन् काले पञ्च मण्डलम् ः अन्तर्भूताः आसन्।<ref>{{cite web |title=नेपालको जिल्ला प्रशासन पुनर्गठनको रिपोर्ट |url=[https://saruwa.moga.gov.np/](https://saruwa.moga.gov.np/) |publisher=नेपाल सरकार |language=ne }}</ref> तत्कालीनाः पञ्च मण्डलम् ः एवं आसन्— # नारायणी अञ्चल — [[बारा]], [[पर्सा]] तथा [[रौतहट]]। # राप्ती अञ्चल — [[चितवन]], [[रामेछाप]] तथा [[मकवानपुर]]। # बागमती अञ्चल — [[सिन्धुपाल्चोक]] तथा [[काभ्रेपलाञ्चोक]] । [[नुवाकोट]] तथा [[धादिङ]]। # काष्ठमण्डपनगरम् -मण्डलम् — [[काष्ठमण्डपनगरम् ]], [[ललितपुर]] तथा [[भक्तपुर]]। वि.सं. २०१८ तमे वर्षे तत्कालीनराजा [[महेन्द्रः|महेन्द्रेण]] प्रशासनिकव्यवस्थायाः पुनर्गठनं कृतम्। तदा ''क्षेत्र''-व्यवस्था निरस्ता अभवत् तथा देशः ७५ मण्डलम् सु विभक्तः अभवत्। वर्तमानस्य बागमतीप्रदेशस्य अधिकांशः भूभागः ततः [[मध्यमाञ्चलविकासक्षेत्रम्|मध्यमाञ्चलविकासक्षेत्रे]] अन्तर्भूतः अभवत्। नेपालस्य संघीयसंविधानस्य कार्यान्वयनानन्तरं वर्तमानः बागमतीप्रदेशः पूर्वं ''प्रदेश नं. ३'' इति नाम्ना परिचितः आसीत्। अनन्तरं वि.सं. २०७६ पौषमासे अस्य ''बागमतीप्रदेशः'' इति नाम निर्धारितम्। == भूगोलः == बागमतीप्रदेशस्य क्षेत्रफलं २०,३०० वर्गकिलोमीटरमितम् अस्ति। एतत् नेपालस्य कुलक्षेत्रफलस्य प्रायः १३.७९ प्रतिशतं भवति। अस्य प्रदेशस्य न्यूनतमो बिन्दुः [[चितवन]]-मण्डलम् यां स्थितः गोलाघाटः अस्ति, यः समुद्रतलात् १४१ मीटरमिते उन्नते स्थितः अस्ति। उच्चतमः बिन्दुः [[रसुवा]]-मण्डलम् यां लाङटाङहिमशृङ्खलायां स्थितः लाङटाङ लिरुङः अस्ति, यस्य उन्नतिः समुद्रतलात् ७,२२९ मीटरमिता अस्ति। प्रदेशे दश उपजलाधारव्यवस्थाः त्रयस्त्रिंशत् मुख्यनद्यश्च सन्ति। तासु [[सुनकोशी नदी|सुनकोशीनदी]] दीर्घतमा नदी अस्ति, यस्याः दीर्घता १६०.१९ किलोमीटरमिता अस्ति। [[लालबकैया नदी|लालबकैया]] नदी लघुतमा अस्ति, यस्याः दीर्घता १.८९ किलोमीटरमिता अस्ति।<ref name="प्रदेशपरिचय" /> प्रदेशस्य कुलभूमेः ५३.७ प्रतिशतं वनैः तथा ७.५७ प्रतिशतं झाडी-बुट्यानैश्च आवृतम् अस्ति। समग्रतया ५९.२७ प्रतिशतं भूमिः वनक्षेत्ररूपेण प्रयुज्यते। कृषियोग्यभूमिः प्रायः २४.३४ प्रतिशतं अस्ति। ताल-पोखरीभिः आवृता भूमिः ३०७ हेक्टरमिता अस्ति।<ref name="प्रदेशपरिचय" /> === जलवायुः === प्रदेशस्य भौगोलिकविविधतायाः कारणेन जलवायौ अपि विविधता दृश्यते। हिमालयप्रदेशेषु शीतलः जलवायुः, मध्यपहाडीप्रदेशेषु समशीतोष्णः जलवायुः, तथा चितवन-मकवानपुरादिषु निम्नप्रदेशेषु उष्णः जलवायुः दृश्यते। == शासनम् प्रशासनं च == बागमतीप्रदेशे एकसदनात्मकः प्रदेशसभात्मकः शासनव्यवस्था अस्ति। [[मुख्यमन्त्री]] प्रदेशस्य सरकारस्य प्रमुखः भवति। प्रदेशप्रमुखः राज्यस्य संवैधानिकप्रतिनिधिः अस्ति। प्रदेशसभायां ११० सदस्याः सन्ति। प्रदेशस्य प्रतिनिधिसभायां ३३ निर्वाचनक्षेत्राणि सन्ति। प्रदेशसभायाः सामान्यकार्यकालः पञ्चवर्षात्मकः भवति।<ref>{{cite web |title=प्रदेश सभा — बागमती प्रदेश |url=[https://pradeshsabha.bagamati.gov.np/](https://pradeshsabha.bagamati.gov.np/) |publisher=बागमती प्रदेश सभा |language=ne }}</ref> प्रदेशस्य राजधानी [[हेटौंडा]] अस्ति। प्रदेशसभायाः तथा प्रदेशसरकारस्य प्रमुखाः कार्यालयाः हेटौंडानगरे स्थिताः सन्ति। == प्रशासनिकविभाजनम् == बागमतीप्रदेशः त्रयोदशसु मण्डलम् सु विभक्तः अस्ति। मण्डलम् ः पुनः नगरपालिकासु ग्रामपालिकासु च विभक्ताः सन्ति। प्रदेशे त्रयः महानगरपालिकाः, एका उपमहानगरपालिका, एकचत्वारिंशत् नगरपालिकाः तथा चतुःसप्ततिः ग्रामपालिकाः सन्ति।<ref name="जिल्ला">{{cite web |title=List of districts of Bagmati Province |url=[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_districts_of_Bagmati_Province](https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_districts_of_Bagmati_Province) |language=en }}</ref> {| class="wikitable" |+ बागमतीप्रदेशस्य मण्डलम् ः ! क्र. ! मण्डलम् ! सदरमुकाम ! स्थानीयतहसङ्ख्या ! जनसङ्ख्या<br />(वि.सं. २०७८) ! क्षेत्रफलम्<br />(वर्गकि.मी.) ! जनघनत्वम् | | ------------------ | | १ | | [[सिन्धुली]] | | सिन्धुलीमाढी | | ९ | | ३,००,०२६ | | २,४९१ | | १२०.४ | | - | | २ | | [[रामेछाप]] | | मन्थली | | ८ | | १,७०,३०२ | | १,५४६ | | १३१.१ | | - | | ३ | | [[दोलखा]] | | भीमेश्वर | | ९ | | १,७२,७६७ | | २,१९१ | | ७८.८५ | | - | | ४ | | [[भक्तपुर]] | | भक्तपुर | | ४ | | ४,३२,१३२ | | ११९ | | ३,६३० | | - | | ५ | | [[धादिङ]] | | धादिङवेशी | | १३ | | ३,२५,७१० | | १,९२६ | | १६९.१ | | - | | ६ | | [[काष्ठमण्डपनगरम् ]] | | काष्ठमण्डपनगरम् | | ११ | | २०,४१,५८७ | | ३९५ | | ५,२०० | | - | | ७ | | [[काभ्रेपलाञ्चोक]] | | धुलिखेल | | १३ | | ३,६४,०३९ | | १,३९६ | | २६०.८ | | - | | ८ | | [[ललितपुर]] | | ललितपुर | | ६ | | ५,५१,६६७ | | ३९६.९२ | | १,४०० | | - | | ९ | | [[नुवाकोट]] | | विदुर | | १२ | | २,६३,३९१ | | १,१२१ | | २३५ | | - | | १० | | [[रसुवा]] | | धुन्चे | | ५ | | ४६,६८९ | | १,५४४ | | ३०.२४ | | - | | ११ | | [[सिन्धुपाल्चोक]] | | चौतारा | | १२ | | २,६२,६२४ | | २,५४२ | | १०३.३ | | - | | १२ | | [[चितवन]] | | भरतपुर | | ७ | | ७,१९,८५९ | | २,२३८.३९ | | ३२० | | - | | १३ | | [[मकवानपुर]] | | हेटौंडा | | १० | | ४,६६,०७३ | | २,४२६ | | १९० | |} | == प्रमुखाणि धार्मिकस्थलानि == बागमतीप्रदेशः धार्मिक-सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णः प्रदेशः अस्ति। अत्र हिन्दू-बौद्धादिधर्मसम्बद्धानि बहूनि तीर्थस्थलानि सन्ति। प्रमुखेषु धार्मिकस्थलेषु— * [[पशुपतिनाथमन्दिरम्]] — काष्ठमण्डपनगरम् * [[बूढानीलकण्ठ]] — काष्ठमण्डपनगरम् * [[स्वयम्भूनाथः]] — काष्ठमण्डपनगरम् * [[चाँगुनारायणमन्दिरम्]] — भक्तपुर * [[गोसाइँकुण्ड]] — रसुवा * [[कालिञ्चोक भगवती]] — दोलखा * [[भीमेश्वरमन्दिरम्]] — दोलखा इत्यादीनि सन्ति।<ref>{{cite web |title=प्रदेश परिचय |url=[https://ocmcm.bagamati.gov.np/](https://ocmcm.bagamati.gov.np/) |publisher=बागमती प्रदेश सरकार |language=ne }}</ref> == प्रमुखाणि ऐतिहासिकदुर्गाणि == === मकवानपुरगढी === [[मकवानपुरगढी]] ऐतिहासिकं तथा पर्यटनदृष्ट्या महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति। तत् [[हेटौंडा]]-नगरात् प्रायः १७ किलोमीटरमिते दूरे उत्तरपूर्वदिशि [[मकवानपुर]]-मण्डलम् यां स्थितम् अस्ति। === सिन्धुलीगढी === [[सिन्धुलीगढी]] प्राकृतिकसौन्दर्येण ऐतिहासिकमहत्त्वेन च प्रसिद्धम् अस्ति। तत् [[काष्ठमण्डपनगरम् ]]-नगरात् प्रायः १५० किलोमीटरमिते दूरे पूर्वदिशि स्थितम् अस्ति। नेपाल-अङ्ग्रेजयुद्धस्य इतिहासे अस्य विशेषं महत्त्वम् अस्ति। === रसुवागढी === [[रसुवागढी]] नेपाल-चीनयोः सीमायां स्थितं ऐतिहासिकं दुर्गम् अस्ति। नेपाल-चीनयोः व्यापारिकसम्बन्धेषु अस्य महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति। अस्य निर्माणं वि.सं. १९१२ तमे वर्षे अभवत्। == जनसाङ्ख्यिकी == वि.सं. २०७८ तमस्य वर्षस्य राष्ट्रियजनगणनानुसारं बागमतीप्रदेशस्य जनसङ्ख्या ६१,१६,८६६ अस्ति। एषा जनसङ्ख्या नेपालस्य कुलजनसङ्ख्यायाः प्रायः २०.९७ प्रतिशतं भवति। प्रदेशस्य जनघनत्वं प्रति वर्गकिलोमीटरं प्रायः ३०१ जनाः सन्ति।<ref>{{cite web |title=नेपाल जनगणना २०७८ |url=[https://censusnepal.cbs.gov.np/](https://censusnepal.cbs.gov.np/) |publisher=राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय, नेपाल |language=ne }}</ref> === जातीयसमूहाः === बागमतीप्रदेशे विविधाः जातीयसमुदायाः निवसन्ति। प्रमुखेषु जातीयसमूहेषु तामाङ, ब्राह्मण, क्षेत्री, नेवार, मगर, विश्वकर्मा, गुरुङ, थारू, राई, दमाई, सार्की तथा चेपाङ इत्यादयः सन्ति। {| class="wikitable" |+ प्रमुखाः जातीयसमूहाः ! जातीयसमूहः ! जनसङ्ख्यायाः प्रतिशतता | | ------------------------ | | [[तामाङ]] | | २०.५४% | | - | | [[ब्राह्मण]] | | १८.३२% | | - | | [[क्षेत्री]] | | १७.१३% | | - | | [[नेवार]] | | १७.०७% | | - | | [[मगर]] | | ४.८७% | | - | | [[विश्वकर्मा]] | | २.५२% | | - | | [[गुरुङ]] | | २.२२% | | - | | [[थारू]] | | १.६३% | | - | | [[राई]] | | १.५२% | | - | | [[दमाई]] | | १.३६% | | - | | [[सार्की]] | | १.३३% | | - | | [[चेपाङ]] | | १.१६% | |} | === भाषाः === बागमतीप्रदेशे [[नेपालीभाषा]] सर्वाधिकप्रचलिता मातृभाषा अस्ति। प्रदेशस्य कुलजनसङ्ख्यायाः प्रायः ६७.२३ प्रतिशतं जनाः नेपालीभाषां मातृभाषारूपेण प्रयुञ्जते। अन्येषु प्रमुखभाषासु [[तामाङभाषा]] १८.४९ प्रतिशतं तथा [[नेपालभाषा]] १२.४४ प्रतिशतं जनानां मातृभाषा अस्ति। अन्यासु भाषासु [[मगरभाषा]] १.८२%, [[थारूभाषा]] १.३३%, [[मैथिलीभाषा]] १.१९%, [[गुरुङभाषा]] ०.९३% तथा [[चेपाङभाषा]] ०.८५% सन्ति।<ref>{{cite web |title=नेपाल जनगणना २०७८ |url=[https://censusnepal.cbs.gov.np/](https://censusnepal.cbs.gov.np/) |publisher=राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय |language=ne }}</ref> === धर्मः === वि.सं. २०७८ तमस्य जनगणनानुसारं बागमतीप्रदेशे हिन्दुधर्मावलम्बिनः बहुसङ्ख्यकाः सन्ति। तदनन्तरं बौद्धधर्मावलम्बिनः सन्ति। {| class="wikitable" ! धर्मः ! प्रतिशत | --------------------- | | [[हिन्दुधर्मः]] | | ७१.७८% | | - | | [[बौद्धधर्मः]] | | २३.२८% | | - | | [[ईसाईधर्मः]] | | २.८७% | | - | | प्रकृतिपूजा | | ०.७५% | | - | | [[इस्लामः]] | | ०.६७% | | - | | [[किरातधर्मः]] | | ०.४१% | | - | | अन्ये अथवा अधार्मिकाः | | ०.२३% | |} | == बाह्यसम्पर्काः == * {{Official website|[https://ocmcm.bagamati.gov.np/|बागमतीप्रदेशस्य](https://ocmcm.bagamati.gov.np/|बागमतीप्रदेशस्य) मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषदः कार्यालयः}} * {{Official website|[https://pradeshsabha.bagamati.gov.np/|बागमतीप्रदेशसभा}}](https://pradeshsabha.bagamati.gov.np/|बागमतीप्रदेशसभा}}) == सन्दर्भाः == {{Reflist}} [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशाः]] ni7sfbnptr9o7wvx4j8rvvv8ipl5xt6 0 92550 500817 2026-09-25T12:31:52Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[Draft:सुदूरपश्चिम प्रदेशः]] पृष्ठं [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः]] प्रति स्थानान्तरितम्: पाण्डुलेखनलेखं मूललेखस्थाने नीतम् 500817 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः]] rlpexxk0f5o5h1i5gm0lrvdsfb2i9aj