विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 834 501076 499254 2026-09-29T04:37:37Z Kandarpajit Kallol 8931 501076 wikitext text/x-wiki {{Infobox Language |name = संस्कृता भाषा |pronunciation = {{IPA-sa|ˈsɐmskr̩tɐm||Samskritam.ogg}} |region = [[भारतम्|भारते]] [[नेपाल|नेपाले]] [[जम्बुद्वीपः|जम्बुद्वीपे]] |familycolor = Indo-European | fam1 = [[ हिन्द्-भाषापरिवारः|भारोपीयभाषाः ]] | fam2 = [[हिन्द्-आर्यभाषापरिवारः|हिन्द्-आर्यभाषाः ]] |script = देवनागिरी<ref name="banerji">{{Cite book|last = Banerji|first = Suresh|title = A companion to Sanskrit literature: spanning a period of over three thousand years, containing brief accounts of authors, works, characters, technical terms, geographical names, myths, legends, and twelve appendices|year = 1971|page = 672|url = http://books.google.com/books?id=JkOAEdIsdUs|isbn = 9788120800632}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br />ब्राह्मी |nation = ▪[[भारतम्]] •[[हिमाचलप्रदेशराज्यम्]] •[[उत्तराखण्डराज्यम्]] |iso1 = sa |iso2 = san |iso3 = san |image = The word संस्कृतम् (Sanskrit) in Sanskrit.svg |imagesize = |imagecaption = [[देवनागरी|देवनागर्यां]] ''संस्कृतम्'' }} '''संस्कृतं''' जगतः समृद्धशास्त्रीयासु भाषासु वर्तते। संस्कृतं भारतस्य जगतो वा भाषास्वेकतमातिप्राचीनम्। भारती सुरभारत्यमरभारत्यमरवाणी सुरवाणी गीर्वाणवाणी गीर्वाणी देववाणी देवभाषा संस्कृतावाग् दैवीवागित्यादिभिर् नामभिर् एषा भाषा प्रसिद्धा। भारतीयभाषाभिर् बाहुल्येन संस्कृतशब्दा उपयुज्यन्ते। संस्कृताद् एवाधिका भारतीयभाषाः उद्बभूवुः। तावदेव भारतयुरोपीयभाषावर्गीया अनेका भाषाः संस्कृतप्रभावं संस्कृतशब्दप्राचुर्यं च प्रदर्शयन्ति। व्याकरणेन सुसंस्कृतभाषा जनानां संस्कारप्रदायिनी भवति। पाणिनीयाष्‍टाध्‍यायीति नाम्नि महर्षिपाणिनेर् विरचना जगतः सर्वासां भाषाणां व्याकरणग्रन्थेष्वन्यतमा व्याकरणानां भाषाविदां भाषाविज्ञानिनां च प्रेरणास्‍थानम् इवास्ति। संस्कृतवाङ्मयं विश्ववाङ्मयेऽद्वितीयं स्थानम् अलङ्करोति। संस्‍कृतस्‍य प्राचीनतमग्रन्‍था वेदाः सन्‍ति। वेदशास्त्रपुराणेतिहासकाव्यनाटकदर्शनादिभिर् अनन्तवाङ्मयरूपेण विलसन्त्यस्त्येषा देववाक्। न केवलं धर्मार्थकाममोक्षात्मकाश् चतुर्विधपुरुषार्थहेतुभूता विषया अस्याः साहित्यस्य शोभां वर्धयन्त्यपि तु धार्मिकनैतिकाध्यात्मिकलौकिकवैज्ञानिकपारलौकिकविषयैरपि सुसम्पन्नेयं देववाणी। == इतिहासः == [[चित्रम्:Devimahatmya Sanskrit MS Nepal 11c.jpg|right|thumb|400px|संस्कृतस्य तालपत्रं ([[नेपाललिपिः]] प्रयुक्तम्)]] इयं भाषा न केवलं [[भारत|भारतस्‍यापि]] तु विश्वस्य प्राचीनतमा भाषेति मन्यते। इयं भाषा तावती समृद्धास्ति यत् प्रायः सर्वासु भारतीयभाषासु न्‍यूनाधिकरूपेणास्‍याः शब्‍दाः प्रयुज्‍यन्‍ते। अतो भाषाविदां मतेनेयं सर्वासां भाषाणां जननी मन्‍यते। पुरा संस्कृतं लोकभाषा बभूव जनाश्च संस्कृतेनावदन्।‌ इदानीं तु केवलं विद्वांसो वदन्ति॥ अस्याः संस्कृतभाषाया इतिहासः कालो वातिप्राचीनः। उच्यते यद् इयं भाषा ब्रह्माण्डस्यादि भाषा। अस्याश्च भाषाया व्याकरणम् अप्यतिप्राचीनम्। तद्यथा- ब्रह्मा बृहस्पतये बृहस्पतिरिन्द्रायेन्द्रो भरद्वाजाय भरद्वाजो वशिष्ठाय वशिष्ठ ऋषिभ्य इति संस्कृतभाषाया उत संस्कृतव्याकरणस्यातिप्राचीनत्वं दृश्यते। विश्‍वस्‍यादिमो ग्रन्‍थ[[ऋग्वेदः]] संस्‍कृतभाषायामेवास्ति। अन्‍ये च वेदा यथा [[यजुर्वेदः]] [[सामवेदः|सामवेदो]][[अथर्ववेदः|ऽथर्ववेद]]श्च संस्‍कृतभाषायामेव श्रूयन्ते। [[आयुर्वेदः|आयुर्वेद]][[धनुर्वेदः|धनुर्वेद]][[उपवेदः|गन्‍धर्ववेदा]][[अर्थशास्त्रम्|र्थशास्त्रा]]ख्याश्चत्‍वार [[उपवेदः|उपवेदा]] अपि संस्‍कृतेनैव विरचिताः॥ सर्वय् [[उपनिषत्|उपनिषदः]] संस्‍कृतय् उपनिबद्धाः । अन्‍ये ग्रन्‍थाः [[शिक्षा]] [[कल्पः|कल्पो]] [[निरुक्तम्|निरुक्तं]] [[ज्योतिषम्|ज्‍योतिषं]] [[छन्दः|छन्दो]] [[व्‍याकरणम्|व्‍याकरणं]] [[दर्शनम्]] [[इतिहासः]] [[पुराणम्|पुराणं]] [[काव्यम्|काव्‍यं]] शास्‍त्रं चेत्यादयः ॥ [[पाणिनि|महर्षिपाणिनिना]] विरचितो[[अष्‍टाध्‍यायी|ऽष्टाध्यायीति]] संस्‍कृतव्‍याकरणग्रन्थोऽधुनापि भारते विदेशेषु च भाषाविज्ञानिनां प्रेरणास्‍थानं वर्तते ॥ :वाक्यकारं वररुचिं भाष्यकारं पतञ्जलिम् | :पाणिनिं सूत्रकारं च प्रणतोऽस्मि मुनित्रयम् ॥ == लिपिः == [[लिपिः|लिपिर्]] वर्णादिनां बोधकं चिह्नम्। संस्‍कृतलेखनं पूर्वं [[सरस्‍वतीलिपिः|सरस्वतीलिप्या]] विविदे ‌| कालान्‍तरं [[ब्राह्मीलिपिः|ब्राह्मीलिप्या]] लिलिखिरे। तदनन्तरम् एतस्य लेखनं [[देवनागरी|देवनागर्याम्]] आरभ्यत। अन्‍यरूपान्‍तराण्यधोनिर्दिष्टानि सन्ति – [[असमियाभाषा|असमीयालिपिर्]] [[बाङ्गलालिपिः|बाङ्गलालिपिर्]] [[ओडियालिपिः]] [[शारदालिपिः|शारदालिपिस्]] [[तेलुगुलिपिः|तेलुगुलिपिस्]] [[तमिऴलिपिः|तमिऴलिपिर्]] [[ग्रन्थलिपिः|ग्रन्थलिपिर्]] [[यवद्वीप|यावाद्वीपलिपिः]] कम्‍बोजलिपिः [[कन्नडलिपिः|कन्नडलिपिर्]] [[नेपाललिपिः|नेपाललिपिर्]] [[मलयाळलिपिः|मलयाळलिपिर्]] [[गुजरातीलिपिः|गुजरातीलिपिर्]] इत्यादयः ॥ मूलतो यस्मिन् प्रदेशे या लिपिर्जनैर्मातृभाषां लेखितुमुपयुज्यते तस्मिन्प्रदेशे तयैव लिप्या संस्कृतमपि लिख्यते। पूर्वं सर्वत्रैवमेवासीत्। अत एव प्राचीना हस्तलिखितग्रन्थानेकासु लिप्या लिखिताः सन्ति । अर्वाचीने काले तु संस्कृतग्रन्थानां मुद्रणं सामान्यतो नागरीलिप्याऽदर्शि। नवीनकाले संस्कृतभाषालेखनार्थं देवनागरीलिपिरेव प्राय उपयुज्यते। == अक्षरमाला == अक्षराणां समूहो[[अक्षरमाला|ऽक्षरमालेत्यु]]च्यते। संस्कृतभाषाया लौकिकीयमक्षरमाला। अक्षरैर् एभिर्घटितमेव गैर्वाण्यां समस्तं पदजगत्। भाषा तावद्वाक्यरूपा; वाक्यानि पदैर्घटितानि, पदान्यक्षरैरारभ्यन्ते; अक्षराणि वर्णैरूपकल्पितानि। तथा घटादिपदार्थानां परमाणवेव भाषायोपादानकारणं वर्णाः। निरवत्रैकत्वव्यवहारार्हः स्फुटो नादो वर्णेति तस्य लक्षणम्। तत्र स्वयमुच्चारणार्हो वर्णः '''स्वरः'''; तदनर्हं '''व्यञ्जनम्'''। व्यञ्जनवर्णानां स्वयमुच्चारणाक्षमत्वात् तेष्वेकैकस्मिन्नपि प्रथमस्वरोऽकारो योजितः। तथा च वयमक्षराण्येव लिखामो न तु वर्णान्; अत एव चाक्षरमालेति व्यवहरामो न तु वर्णमालेति। अक्षराणि स्वराः व्यञ्जनानि चेति द्विधा विभक्तानि। स्वराक्षराणाम् उच्चारणसमयेऽन्येषां वर्णानां साहाय्यं नापेक्षितम्। '''स्वयं राजन्ते इति स्वराः'''। संस्कृतभाषायाः अक्षरमाला पट्टिकया प्रदर्श्यते – {{अक्षरमाला - संस्कृतम्}} ऌकारस्य प्रयोगोऽत्यन्तविरलः। अन्तिमौ अं, अः इति वर्णाव् अनुस्वारविसर्गौ स्तः। एतयोर् उच्चारणं स्वराक्षराणाम् अनन्तरमेव भवति। अनुस्वारविसर्गौ विहायान्यानि स्वराक्षराणि भाषाशास्त्रे '''अच्''' शब्देन व्यवह्रियन्ते। अनुस्वारविसर्गयोस् त्व् अचि, व्यञ्जनेषु चान्तर्भावः। यद्यप्यक्षराणां वर्णारारब्धत्वाद् वर्णानामेव लिपिभिर् विन्यासो न्याय्यः, तथापि व्यञ्जनानां स्वरपरतन्त्राणां स्वयमुच्चरितुमशक्यत्वाद् अक्षराणामेव लिपिसञ्ज्ञितानि चिह्नानि पूर्वैः कल्पितानि। यूरोपदेशीयास्तु स्वस्वभाषालेखने वर्णानेवोपयुञ्जते, न त्वक्षराणि। यथा 'श्री' इत्येकां लिपिं Sri इति तिसृभिर्लिखन्त्याङ्ग्लेयाः। अविभाज्यैको नादो '''वर्णः'''; केवलो व्यञ्जनसंसृष्टो वा स्वरैकोऽक्षरम् इति वर्णाक्षरयोर्भेदः। अनेन च केवलः स्वरो वर्णेत्यक्षरमिति च द्वावपि व्यपदेशवर्हतीति स्फुटम्। केवलं तु व्यञ्जनं वर्णैव। केवलैव स्वरा लिपिषु स्वस्वचिह्नैर्निर्दिश्यन्ते; व्यञ्जनसंसृष्टास्तु चिह्नान्तरैरेव लिख्यन्ते। :यथा – ::क् + अ = क ::क् + आ = का ::क् + इ = कि ::क् + ई = की ::क् + उ = कु ::क् + ऊ = कू ::क् + ऋ = कृ ::क् + ॠ = कॄ ::क् + ऌ = कॢ ::क् + ॡ = कॣ ::क् + ए = के ::क् + ऐ = कै ::क् + ओ = को ::क् + औ = कौ :::::इत्यादि। "क्" इतिवद् व्यञ्जनलिपिनामधो दक्षिणायता रेखा ताभ्यः स्वरांशपृथक्करणं सूचयति। यद्यपि लोके व्यवहारेष्वक्षरैरेवोपयोगस्थापि वैयाकरणाः वर्णैर्व्यवहरन्ति। अतश्च "क", "कि", "कु" इत्यादयः लिपयैकैकचिह्नात्मिकापि स्वरव्यञ्जनरूपवर्णद्वयघटिता। अक्षरमालायां परिगणितानां वर्णानां विभागे स्वरव्यञ्जनात्मना द्विविधो महाविभागोक्तैव। == स्वराः == अच्‌‌- स्वयं राजते इति स्वरः। स्वरा उच्चारणसमयदैर्घ्याधारेण ह्रस्वदीर्घप्लुता इति त्रिधा विभक्ताः। एकमात्रः स्वरो ह्रस्वो द्विमात्रो दीर्घस्त्रिमात्रः प्लुतश्च भवेयुः। दूर स्थितस्य पुरुषस्य आह्वानाय प्लुत उपयुज्यते। विसर्गः अर्द्धमात्रकः, जिह्वामूलीयोपध्मानियौ पादमात्रकौ च। उच्चारणकालमात्रानुसारेण स्वरास्तावत् त्रिविधाः – # एकया मात्रया अ, इ, उ इत्यादिवदुच्चार्यमाणो '''ह्रस्वः'''। # आ, ई, ऊ इत्यादिवद् द्वाभ्यामुच्चार्यमाणो '''दीर्घः'''। # आ३, ई३, ऊ३ इत्यादिवत् तिसृभिरुच्चार्यमाणः '''प्लुतः'''। '''ह्रस्वस्वराः''' येषां स्वराणाम् उच्चारणम् एकमात्राकालेन भवति ते ह्रस्वस्वराः इति कथ्यन्ते। ते पञ्च सन्ति| तान् मूलस्वराः इति अपि कथयन्ति। ::अ इ उ ऋ ऌ '''दीर्घस्वराः''' येषां स्वराणाम् उच्चारणं मात्राद्वयेन भवति ते दीर्घस्वराः इति कथ्यन्ते। ते अष्टौ सन्ति। ::आ ई ऊ ॠ (ॡ) ए ऐ ओ औ '''प्लुतस्वराः''' येषां स्वराणाम् उच्चारणं मात्रात्रयेण भवति ते प्लुतस्वराः इति कथ्यन्ते। तान् एवं लिखन्ति । ::आ३ ई३ ऊ३ ऋृ३ ॡ३ ए३ ऐ३ ओ३ औ३ दूर स्थितस्य पुरुषस्य आह्वानाय प्लुत उपयुज्यते। उदाहरणानि: # आगच्छ कृष्णा३, अत्र गौः चरति। # भोः बाला३ आगच्छन्तु। व्यञ्जनान्तशब्दानां संबोधने तु शब्दस्य टेः प्लुतः कल्पनीयः (पदान्तव्यञ्जनात पूर्ववर्णः टिः)। यथा राजे३श्। [राजेश् इति हिन्दी नाम] * एषु ह्रस्वदीर्घाभ्यामेव पदानि घटितानि। प्लुतस्तु काक्कादिवद्वाक्यमात्रदृष्टः स्वरविकारः। अत एव च तस्य लिपिषु चिह्नानि न कल्पितानि। * स्वरेषु 'ऌ'कारोऽतीव विरलः – "कॢप्तम्", "कॢप्तिः" इत्येकस्य धातोः रूपेष्वेव दृष्टः। अस्य दीर्घः 'ॡ' कुत्रापि नोपयुज्यते। * ए, ओ एषां ह्रस्वः संभवन् देश्यभाषासु दृष्टोऽपि संस्कृते नापेक्ष्यते। परन्तु, संस्कृतभाषायां देश्यपदप्रयोगार्थं एषां ह्रस्वरूपम् आधुनिककाले उपयुज्यते। एकारस्य ह्रस्वरूपं देवनागर्यां "ऎ" इति लिख्यते। ओकारस्य ह्रस्वरूपं देवनागर्यां "ऒ" इति लिख्यते। * ए, ओ एतौ दीर्घौ एव! तत्-सवर्णौ ह्रस्व-वर्णौ एवं लिख्येते – ए, ओ । (दाक्षिणात्य-शब्दानां देवनागर्यां लेखने उपयुज्येते।) सङ्गीतशास्त्रप्रसिद्धं तारमन्द्रत्वभेदं निमित्तीकृत्य स्वराणां उदात्तः, अनुदात्तः, स्वरित इत्यन्यथापि त्रैविध्यमस्ति। [[चित्रम्:Rigveda MS2097.jpg|thumb|300x300पिक्सेल|[[ऋग्वेदः|ऋग्वेदस्य]] प्रथमं सूक्तम् - उदात्तोऽनुदात्तस्वरितचिह्नानिसहितम्]] अयमपि भेदः सूत्रकारवचनैरेवोच्यते – ::उच्चैरुदात्तः। नीचैरनुदात्तः। समाहारः स्वरितः। उच्चः स्वर '''उदात्तः'''; नीचो'''ऽनुदात्तः'''; उच्चनीचमिश्रितः '''स्वरितः'''। लिपिषु स्वराणामङ्कने बहव सन्ति सम्प्रदायाः। तत्र बह्वादृत एकोऽत्र विव्रीयते। – अनुदात्तस्यचिह्नमधस्तिरश्चीरेखा, स्वरितस्योपर्यूर्ध्वाधरा। अचिह्नितमक्षरमुदात्तम्। अनुदात्तेषु न सर्वाण्यङ्क्यन्ते। अपितु उदात्तात् स्वरिताद्वा पूर्वमेवाक्षरम्। पूर्वानुदातचिह्ननमाद्युदात्ते पदे कर्तुं न शक्यते। अतोऽनङ्कितमाद्यक्षरमुदात्तत्वेनैव ग्राह्यम्। अनुदात्तास्तु वाक्यप्रारम्भे सन्देहनिवारणाय यावदुदात्तदर्शनमङ्क्यन्ते। लिपौ वैदिकस्वराः इति लिख्यन्ते–<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/ShuklaYajurvedaMadhyandiniyaSamhitaChowkhambaOrientalia/mode/2up|title=Shuklayajurveda Samhita}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/ShatpathBrahmanISayanacharyaAndShriHariSwami/mode/2up|title=Shatapathabrahmana}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/cu31924023050325/mode/2up|title=Vedic grammar}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://epustakalay.com/writer/1464-shripa/|title=श्रीपाद दामोदर सातवळेकर - Shripad Damodar Satwalekar}}</ref> {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" | ! rowspan="3" |उदात्तः ! colspan="2" rowspan="3" |अनुदात्तः ! colspan="4" |स्वरितः ! colspan="4" |स्वरितः (सातवलेकरेण) |- ! colspan="2" |स्वतन्त्रः ! colspan="2" |आश्रितः ! colspan="2" |स्वतन्त्रः ! colspan="2" |आश्रितः |- !नोदात्ताग्रिमः !उदात्ताग्रिमः !अकुपितः !कुपितः !नोदात्ताग्रिमः !उदात्ताग्रिमः !अकुपितः !कुपितः |- |ऋगथर्ववेदयोः |अ | colspan="2" |अ॒ | colspan="8" |अ॑ |- |तैत्तिरीयशाखायाम् (कृष्णयजुर्वेदे) |अ | colspan="2" |अ॒ | colspan="4" |अ॑ अ᳚ | colspan="4" |अ॑ |- |मैत्रायणीसंहितायाम् (कृष्णयजुर्वेदे) |अ॑ | colspan="2" |अ॒ | colspan="2" |अ᳗ |अ᳔ |अ᳛ | colspan="2" |अ᳘ |अ᳖ |अ᳕ |- |काठकसंहितायाम् (कृष्णयजुर्वेदे) |अ॑ | colspan="2" |अ |अ᳗ |अ᳙᳙ | colspan="2" |अ᳝᳝ |अ᳘ |अ᳕ | colspan="2" |अ |- |शुक्लयजुर्वेदसंहतयोः |अ |अ॒ |अ᳘ |अ᳖ |अ᳕ | colspan="2" |अ॑ |अ᳖ |अ᳕ | colspan="2" |अ॑ |- |शतपथब्राह्मणे (शुक्लयजुर्वेदे) |अ᳘ | colspan="6" |अ | colspan="4" style="background-color:#D3D3D3;"| |} == अयोगवाहौ == {{मुख्यलेखः|अनुस्वारः|विसर्गः}} '''अनुस्वारः''' '''अर्ध-"म"कार'''सदृशाध्वनिरनुस्वारः। अं '''विसर्गः''' अः विसर्गापरपर्यायो विसर्जनीयः। '''अर्ध-"ह"कार'''सदृशः ध्वनिः। पदान्त-रेफस्योच्चारण विशेषः। '''चन्द्रविन्दु''' '''अर्ध-"न"कार'''सदृशः ध्वनिरनुस्वारः।अँ विसर्गादयो न स्वतन्त्रा वर्णाः; नैभिः किमपि पदमारभ्यते। स्वराणामन्तेषु कदाचिदुपलभ्यन्त इत्येव। अत एवैतेऽक्षरसमाम्नाये न पठिताः। == व्यञ्जनानि == व्यञ्जनवर्णाः सर्वे स्वराक्षरस्य साहाय्य्येनैव उच्चार्यन्ते। अक्षरमालायां स्वरस्य साहाय्य्येनैव व्यञ्जनानि प्रदर्शितानि। उदाहरणम्: क् + अ = क उच्चारणस्थानं अनुसृत्य व्यञ्जनानि अधोनिर्दिष्टरूपेण विभक्तानि #कवर्गः #चवर्गः #टवर्गः #तवर्गः #पवर्गः # अन्तस्थाः अथवा मध्यमाः # ऊष्माणः शुद्धव्यञ्जनानां लेखने अधः चिह्नं योजनीयम् (यथा क्, च्, म्)। व्यञ्जनेन सह प्रयोगार्थं अ इति अक्षरं विहाय अन्येषां स्वराणां कृते अपि भिन्नभिन्नानि चिह्नानि कल्पितानि। ==संयुक्ताक्षराणि== संयुक्ताक्षरं द्वित्राणां व्यञ्जनानां मिलितं रूपं संयुक्ताक्षरं भवति। उदा: क् + व = क्व क् + य = क्य व् + य = व्य '''कार्त्स्न्यं''' इत्यत्र पञ्चव्यञ्जनानां संयोगः अपि सम्भूतः। केषाञ्चन संयुक्ताक्षराणां लेखने भिन्ना रीति अस्ति। संयुक्ताक्षरस्य लेखने व्यञ्जनानां यथातथामेलनम् अपि कुत्रचित् भवेत् उदाः, कुक्कुरः, तत्त्वम् == उच्चारणशास्त्रम् == वर्णाभिव्यक्तिप्रदेशः उच्चारणस्थानं कथ्यते। शब्दप्रयोगसमये कायाग्निना प्रेरितः वायुः कण्ठादिस्थानेषु सञ्चरन् वर्णान् अभिव्यनक्ति। वर्णानाम् सप्त उच्चारणस्थानानि सन्ति – १. कण्ठः, २. जिह्वमूलं, ३. तालु ४. मूर्धा (शिरः), ५. दन्ताः, ६. ओष्ठौ, ७. नासिका॥ तद्यथा<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/PaniniyaShiksha/mode/2up|title=पाणिनीयशिक्षा}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/yagyavalkya-shiksha-swami-brahmamuni-vidya-martand|title=यज्ञवल्क्यशिक्षा}}</ref> – <div align="center"> {| class="wikitable" width="60%" style="border:none;" ! rowspan="6" |वर्णस्य उत्पत्तिस्थानानि ! rowspan="6" |वर्णानां संज्ञाः ! colspan="2" rowspan="5" |स्वराः ! colspan="4" rowspan="2" |व्यञ्जनानि !अनुनासिकाः !अन्तःस्थानि ! colspan="2" rowspan="2" |ऊष्माणः |- ! colspan="2" |द्रवाः |- ! colspan="4" rowspan="2" |स्पृष्टाः !स्पृष्टाः !ईषत्स्पृष्टाः ! colspan="2" |नमेस्पृष्टाः |- ! colspan="4" |अव्याहताः |- ! colspan="2" |श्वासाः ! colspan="4" |नादाः !श्वासाः !नादाः |- !ह्रस्वाः !दीर्घाः !अल्पप्राणाः !महाप्राणाः !अल्पप्राणाः !महाप्राणाः ! colspan="2" |अल्पप्राणाः ! colspan="2" |महाप्राणाः |- !कण्ठः !कण्ठ्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">अ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">आ</span> | colspan="5" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | rowspan="2" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">अः<br />(विसर्जनीयः)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ह्</span> |- !जिह्वमूलम् !जिह्वामूलीयाः | colspan="2" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">क्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ख्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | <span style="font-size: 130%;">ग्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">घ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ङ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ᳲक्<br />(जिह्वामूलीयः)</span> | rowspan="8" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | |- !तालु !तालव्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">इ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ई</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">च्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">छ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ज्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">झ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ञ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">य्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">श् </span> |- !मूर्धा !मूर्धन्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ऋ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ॠ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ट्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ठ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ड् (ळ्)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ढ् (ळ्ह्)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ण्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;"> र्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ष्</span> |- !दन्ताः !दन्त्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ऌ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">(ॡ)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">त्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">थ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">द्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ध्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">न्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ल् </span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">स् </span> |- !ओष्ठौ !ओष्ठ्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">उ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ऊ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">प्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">फ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ब्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">भ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">म्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">व् </span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ᳲप्</span> <span style="font-size: 130%;">(उप</span><span style="font-size: 130%;">ध्मा</span><span style="font-size: 130%;">नीय</span><span style="font-size: 130%;">ः</span><span style="font-size: 130%;">) </span> |- !कण्ठतालु !कण्ठतालव्यौ | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ए ऐ</span> | colspan="7" rowspan="2" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;"> </span> |- !कण्ठोष्ठः !कण्ठोष्ठ्यौ | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ओ औ</span> |- !नासिका !नासिक्याः | colspan="6" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;"> </span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">अं<br />(अनुस्वारः)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">अँय्य् अँव्व् अँल्ल्<br />(चन्द्रबिन्दुः)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | |- |}</div> == उच्चारणभेदाः == देशभेदादुच्चारणभेदाः। यथा – यत्र दक्षिणभारतीयानां 'व’कारोच्चारणं सम्प्रदायस्तत्र बङ्गाः 'ब’कारमुच्चरन्ते। बवयोरभेदः, रलयोरभेदः, डळयोरभेद इत्यादिप्रपञ्चः सर्वेऽप्येवमुत्पन्नः। == संस्कृतभाषाप्रभावः == संस्कृतभाषायाः शब्दाः मूलरूपेण सर्वासु भारतीयभाषासु लभ्यन्ते। सर्वत्र भारते भाषाणामेकतायाः रक्षणमपि केवलं संस्‍कृतेनैव क्रियमाणम् अस्ति। अस्‍यां भाषायां न केवलं भारतस्‍य अपि तु निखिलस्‍यापि जगतः मानवानां कृते हितसाधकाः जीवनोपयोगिनः सिद्धान्‍ताः प्रतिष्‍ठापिताः सन्‍ति। इयमेव सा भाषा यत्र ध्‍वनेः लिपेश्‍च सर्वत्रैकरूपता वर्तते। [[मलयाळम्‌]], [[तेलुगु]], [[कन्नड]] इति इमाः दाक्षिणात्‍यभाषाः संस्‍कृतेन भृशं प्रभाविताः। <div align="center"> {| class="wikitable" width="60%" style="border:none;" |+तत्सम-तद्भव-समान-शब्दाः |- !संस्कृतशब्दः ![[हिन्दी]] ![[मराठीभाषा|मराठी]] ![[मलयाळम्]] ![[कन्नड]] ![[तेलुगु]] ![[ग्रीक]] ![[लेतिन]] ![[आङ्गलिक]] ![[जर्मन]] ![[बाङ्गला]] ![[फ़ारसी]] |- !मातृ |align="center"|माता |माता |align="center"|माताव् |align="center"| |align="center"|माता/मातृ |align="center"| |align="center"|मातेर |align="center"|मदर |align="center"|मुटेर |align="center"|माता, मातृ |align="center"|मादिर/मादर |- !पितृ |align="center"|पिता |पिता |align="center"|पिताव् |align="center"| |align="center"|पिता/पितृ/तन्ड्री |align="center"| |align="center"|पातेर |align="center"|फादर |align="center"|फ़ाटेर |align="center"|पिता, पितृ |align="center"|पिदर |- !दुहितृ |align="center"| दोहता | |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|डटर |align="center"| |align="center"|दौहित्रो | |- !भ्रातृ |align="center"|भाई, भ्राता |भाऊ |align="center"|भ्राताव् |align="center"| |align="center"|भ्राता |align="center"| |align="center"| |align="center"|ब्रदर |align="center"|ब्रुडेर |align="center"|भ्राता, भाई |align="center"|बिरादर |- !पत्तनम् |align="center"| पट्टन, पटना | |align="center"|पट्टणम् |align="center"| |align="center"|पट्टणम् |align="center"| |align="center"| |align="center"|प्लट |align="center"| | | |- !वैदूर्यम् |align="center"|लहसुनिया | |align="center"|वैडूर्यम् |align="center"|वैडूर्यम् |align="center"|वैडूर्यम् |align="center"| |align="center"| |align="center"| | | | |- !सप्तन् |align="center"|सात् |सात |सप्तम् |align="center"| |align="center"|सप्त |align="center"| |align="center"|सेप्तम् |align="center"|सेभेन |align="center"|ज़ीबेन | | |- !अष्टौ |align="center"|आठ् |आठ |align="center"|एट्ट् |align="center"| |align="center"|अष्ट |align="center"|होक्तो |align="center"|ओक्तो |align="center"|एट |align="center"|आख़्ट | | |- !नवन् |align="center"|नौ |नऊ |align="center"|नवम् |align="center"| |align="center"|नवम/नव |align="center"|हेणेअ |align="center"|नोवेम् |align="center"|नाइन |align="center"|नोएन | | |- !द्वारम् |align="center"| द्वार |दार |align="center"|द्वारम् |align="center"| |align="center"|द्वारम् |align="center"| |align="center"| |align="center"|डोर |align="center"|टोर | | |- !नालिकेरः |align="center"|नारियल् |नारळ |align="center"|नाळिकेरम् |align="center"| |align="center"|नारिकेलम |align="center"| |align="center"| |align="center"|कोकोनट |align="center"|कोकोस्नुस्स | | |- |}</div> == वाक्यरचना == संस्‍कृते एकस्‍य धातो: रूपाणि अर्थकालानुसारेण दशसु लकारेषु भवन्‍ति । प्रत्‍येकलकारे प्रथमपुरुष:, मध्‍यमपुरुष:, उत्तमपुरुष: इति त्रय: पुरुषा: सन्‍ति, अपि च एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम् इति त्रीणि वचनानि सन्ति। * [[उपसर्गाः]] * [[समासा:]] * [[धातुविमर्श:]] * [[व्‍याकरणम्]] * [[संस्कृतवाङ्मयम्]] अस्‍याः भाषायाः वैशिष्‍ट्‍यं नाम दण्डचिह्नम्‌। '''न वर्तते अत्र अन्‍यानि विरामचिह्नानि केवलं दण्डचिह्नमेव।'<nowiki/>''' एतदेव चिन्हं विधानं प्रश्‍नम्‌ उद्‍गारं च सूचयति। अत: एकस्‍यैव वाक्‍यस्‍य भिन्‍नान्‌ अर्थान्‌ प्राप्‍नुमः वयम्‌। उदाहरणार्थं वाक्‍यांशः एकः दीयते। अभ्‍युत्‍थानं च धर्मस्‍य नैव दृष्‍टं कदाचन इति एतस्‍य वाक्‍यस्‍य द्वौ अर्थौ स्‍त:॥ ==संस्कृतस्य शब्दनिर्माणसामर्थ्यम् == कृदन्तं, तद्धितं, समासाः एकशेषः तथा सनाद्यन्तधातुरूपाणि इति पञ्च नूतनशब्दनिर्माणस्य साधनानि अस्यां भाषायां सन्ति।एतैः साधनैः कोटिशः शब्दाः निर्मातुं शक्याः।अत्र कृदन्तस्य उदाहरणं पश्यामः <br> गमिधातुः (भ्वादिः परस्मै) गत्यर्थकः।तस्मात् धातोः एतावन्तः कृदन्त-शब्दाः सम्भवन्ति।एवं तद्धितान्ताः, समासाः एकशेषाः तथा सनाद्यन्तधातुरूपाणि इति एतेषां समावेशम् अत्र कुर्मः चेत् एकस्माद् धातोः निर्मितानां शब्दानां सङ्ख्या नूनं कोट्यधिकाः भविष्यति।<br> कृदन्तशब्दानाम् अत्र प्रातिपदिकम् उल्लिखितम्।<br> {| class="wikitable sortable" border="1" |- |गत |गतक |गति |गतिक |गत्वन् |- |गत्वर |गन्तव्य |गन्तृ |गन्त्रिका |गम |- |गमक |गमथ |गमन |गमनिका |गमनीय |- |गमयितृ |गमित |गमिन् |गमिष्ठ |गमिष्णु |- |गम्य |गम्यमान |गामिक |गामुक |गामिन् |- |अतिगम् |अतिग |अधिगम् |अधिगत |अधिगन्तृ |- |अधिगम |अधिगमन |अधिगम्य |अधिगमनीय |अनुगम् |- |अनुग |अनुगत |अनुगति |अनुगतिक |अनुगन्तव्य |- |अनुगम |अनुगमन |अनुगम्य |अनुगामिन् |अनुगामुक |- |अपगम् |अपग |अपगत |अपगम |अपगमन |- |अपिगम् |अभिगम् |अभिगत |अभिगन्तृ |अभिगम |- |अभिगमन |अभिगम्य |अभिगामिन् |अवगम् |अवगत |- |अवगति |अवगन्तव्य |अवगम |अवगमक |अवगमयितृ |- |अवगम्य |आगम् |आगत |आगति |आगन्तव्य |- |आगन्तु |आगन्तुक |आगम |आगमन |आगामिन् |- |आगमिष्ठ |आगमिक |आगमिन् |आगमुक |आजिगमिषु |- |उद्गम् |उद्गा |उद्गति |उद्गम |उपगम् |- |उपग |उपगत |उपगति |दुर्गम |निगम |- |निगमन |निर्गम |निर्गत |निर्गम् |निर्गमन |- |परागम् |परागत |परागन्तृ |परागम |परिगम् |- |परिग |परिगत |परिगन्तव्य |परिगम |परिगमन |- |परिगमिन् |परिगम्य |प्रगम् |प्रगम |प्रगत |- |प्रगमन |प्रगमनीय |प्रगामन |प्रगामिन् |प्रगे |- |प्रतिगम् |प्रतिगत |प्रतिगति |प्रतिगमन |विगम् |- |विगत |सङ्गम् |सङ्ग |सङ्गत |सङ्गम |- |सङ्गति |सङ्गथ |सङ्गमन |सङ्गमक |सङ्गमनीय |- |सङ्गमिन् |सङ्गिन् |सुगम | | |} == ध्येयवाक्यानि == अल्पाक्षरैः अनन्त, गाम्भीर्य, गहनार्थयुक्तानि तादृशध्येयवाक्यानि गुरुः इव, मित्रमिव, श्रेयोभिलाषी इव अस्मान् निरन्तरं प्रेरयन्ति। जीवनयाने सत्प्रदर्शनं कुर्वन्ति। सूत्र, मन्त्र, तन्त्र, सूक्ति, सुभाषितरूपेण असङ्ख्याकानि प्रेरणावाक्यानि सन्ति। तानि पठ्यमानाः जनाः नूतनोत्साहं, चैतन्यं, स्फूर्तिं च प्राप्नुवन्ति। उदाहरणरूपेण कानिचन ध्येयवाक्यानि पश्यामः – भारतप्रशासनादारभ्य अनेकप्राशासनिककार्यनिर्वहणसंस्थाः, प्रशासनिकतदितरविद्यासंस्थाः, स्वच्छन्दसेवाधार्मिकसांस्कृतिकसंस्थाः च विविधग्रन्थेभ्यः विविधसंस्कृतसूक्तीः ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृत्य स्वस्वलक्ष्यसाधने प्रेरणां लभन्ते। एतत् संस्कृतभाषायाः औन्नत्यं प्रकटयति। * भारतमहाराज्येन “'''सत्यमेव जयते'''” इति मुण्डकोपनिषदः वाक्यं ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृतम्। भारतप्रशासनस्य राजमुद्रिकायाम् अङ्कितमिदं सर्वान् प्रेरयति। जनाः सर्वदा सत्यमार्गे जीवनं यापयेयुः इति भावेन एतद्वाक्यं स्वीकृतम्। * नेपालप्रशासनेन “'''जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी'''” इति मुण्डकोपनिषदः वाक्यं ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृतम्। * भारतस्य सर्वोन्नतन्यायालयस्य ध्येयवाक्यं “'''यतो धर्मः ततो जयः'''”इति महाभारतात् स्वीकृतम्। यत्र धर्मः वर्तते तत्र हि विजयः निश्चयः इत्यर्थः। * भारतस्य लोकसभायाम् अध्यक्षस्थानस्य उपरि लिखितम् अस्ति – “'''धर्मचक्रप्रवर्तनाय'''” इति । तेन धर्मबुद्ध्या सभा चालयितव्या इति प्रेरणां लभतामिति चिन्तयित्वा तद्वाक्यं स्थापितम्। * भारतस्य डाक्-तार् विभागस्य ध्येयवाक्यम् – “'''सेवा अस्माकं धर्मः'''” तदनुगुणतया उद्योगिनः अहर्निशं सेवारताः भवन्ति। * भारतीय रैल् विभागस्य वाक्यम् – “'''श्रम एव जयते'''”। श्रमजीविनः, कर्मकराः जनानां सुखयात्रार्थं कार्यं कुर्वन्ति। रैल् विभागं विजयमार्गे चालयन्ति च। * भारतस्य जीवनबीमानिगम् इति संस्था श्रीमद् भगवद्गीतायाः “'''योगक्षेमं वहाम्यहम्'''” इति वाक्यं ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृत्य जनानां योग-क्षेमनिर्वहणार्थं व्यवस्थां करोति। * “'''नभः स्पृशं दीप्तम्'''” इति ध्येयवाक्यं भारतीय वायुसेना इति संस्थाया अस्ति। एतद् भगवद्गीतायाः एकादशाध्यायात् स्वीकृतम्। वायुसेनायाः शक्तिः दीप्तिः आकाशपर्यन्तं व्याप्तम् इत्यर्थं सूचयति एतद्वाक्यम्। * भारतीय नौ सेना “'''शं नो वरुणः'''” इति उपनिषद् मन्त्रं स्वीकृत्य प्रेरणां प्राप्नोति । जलाधिदेवस्य वरुणस्य अनुग्रहेण देशरक्षणकार्ये सर्वदा निमग्ना भवति। * आकाशवाणी “'''बहुजनहिताय बहुजनसुखाय'''” इति वाक्यानुगुणं जनानां हितार्थं, सुखार्थं, संगीत, साहित्य, सांस्कृतिकादि कार्यक्रमैः जनान् रञ्जयति। * दूरदर्शन् “'''सत्यं शिवं सुन्दरम्'''” इति सुन्दरसंस्कृतवाक्यं ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृत्य श्रव्य, दृश्यमाध्यमेन जनमनोरञ्जनकार्यक्रमान् योजयति। * राष्ट्रियविद्याभ्यासगवेषण-प्रशिक्षण परिषदः ध्येयवाक्यम् “'''असतो मा सद्गमय'''” इति वर्तते। * केन्द्रीयविद्यालयसङ्घटनम् इति केन्द्रसर्वकारस्य विद्याविभागस्य ध्येयवाक्यमस्ति “'''तत्त्वं पूषण्णपावृणु'''” इति ईशावास्योपनिषदः मन्त्रः। * ग्रामीणविद्यार्थीणां विद्याविकासार्थं केन्द्रसर्वकारेण संस्थापितानां नवोदयविद्यालयानां प्रेरणवाक्यम् “'''प्रज्ञानं ब्रह्म'''” इति महावाक्यम्। एतत् तैत्तिरीय -उपनिषदः उद्धृतम्। प्रज्ञानम् एव ब्रह्मस्वरूपम्। अतः ज्ञानं सम्पादनीयम्। * भारतराष्ट्रीयशास्त्रीयसंस्थया यजुर्वेदात् स्वीकृतं ध्येयवाक्यं तत् “'''हवयामि भर्गः सवितुर्वरेण्यम्'''”। * भारतीयपाळमार्गरक्षणबलः इत्यस्य प्रेरणवाक्यं “'''यशो लभस्व'''” इति। विधि नियमपालनेन कीर्तिं प्राप्नुहि इति स्फूर्तिं ददाति एतत् वाक्यम्। * इन्डियन् ऐक्स्प्रस् इति प्रसिद्ध आङ्ग्लवार्तापत्रिकायाः ध्येयवाक्यं “'''सर्वत्र विजयम्'''” इति। * विद्याभारती प्रमुखस्वच्छन्दविद्यासंस्था जातीयस्तरे नैकान् विद्यालयान् चालयति । तेषु विद्यालयेषु भारतविद्यापद्धत्या विद्याबोधनं कुर्वन्ति। तस्याः विद्यासंस्थायाः ध्येयवाक्यं “'''सा विद्या या विमुक्तये'''” इति उपनिषद्वाक्यम्। विद्या केवलम् उदरपोषणार्थं न संसारबन्धविमुक्तिरूपा मोक्षप्राप्ति एव। तादृशी विद्या आध्यात्मिकी विद्या एव, इति विद्यायाः परमार्थतत्त्वं ज्ञापयति एतद् ध्येयवाक्यम्। * न केवलं भारतदेशे, परन्तु विश्वे सुप्रसिद्ध -आध्यात्मिक तथा सेवासंस्था श्रीरामकृष्णमठः तत्मठस्य ध्येयवाक्यं “'''तन्नो हंसः प्रचोदयात्'''” परमात्मा बुद्धिं सत्यमार्गे प्रचोदयात् इत्यर्थः। श्री रामकृष्णपरमहंसगुरोः आशयान् विश्वव्याप्तान् कर्तुं स्वामी विवेकानन्देन स्थापित अयं मठः। * हरियानाराज्यस्य ध्येयवाक्यं “'''योगः कर्मसु कौशलम्'''” एतत् श्रीमद्भगवद्गीतायाः उद्धृतम्। * देहलीविश्वविद्यालयेन स्वीकृतं ध्येयवाक्यं “'''निष्ठा धृतिः सत्यम्'''”। ध्येयनिष्ठा, धैर्यं, सत्यं च एतत् त्रयम् अवश्यम् अनुष्ठेयम्। * आन्ध्रप्रदेशे विशाखपट्टणस्थ प्रसिद्ध -आन्ध्रविश्वकला परिषत् स्वध्येयवाक्यं “'''तेजस्विनावधीतमस्तु'''” इति उपनिषदः स्वीकृतम्। गुरुशिष्यौ तेजोवन्तौ भूत्वा मिलित्वैव अध्ययनं करणीयं परस्परं रक्षकौ भूत्वा सुखदुःखे सहैव अनुभवन्तौ द्वेषं विना अध्ययनम् अध्यापनञ्च करणीयमिति उपनिषदाम् आदेश अस्ति। * आन्ध्रप्रदेशस्थ उच्चमाध्यमिकशिक्षासंस्था इत्यस्य ध्येयवाक्यं “'''विद्यया अमृतमश्नुते'''” इत्यस्ति। * श्रीसत्यसाइमानितविश्वविद्यालयस्य ध्येयवाक्यं “'''सत्यं वद धर्मं चर'''” इति तैत्तरीय -उपनिषद्वाक्यम्। सत्यं भाषितव्यं, धर्मेण वर्तितव्यमिति च मानवस्य कर्तव्यं निर्दिष्टम् उपनिषदि। * आचार्यनागार्जुनविश्वविद्यालयस्य ध्येयवाक्यं “'''सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् '''” इति उपनिषद्वाक्यम्। सत्ये सर्वधर्माः निहिताः। अतः सत्यपालनं सर्वैः अनुष्ठेयम् इति प्रेरणां प्राप्तुं तेन स्वीकृतम्। * केरळविश्वविद्यालयस्य ध्येयवाक्यं “'''कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा'''” इत्यस्ति। * केरळराज्यस्य महात्मागान्धी विश्वविद्यालयस्य ध्येयवाक्यं “'''विद्यया अमृतमश्नुते'''” इत्यस्ति। विद्यया मनुष्यः अमरत्वं प्राप्नोति । अतः सर्वः विद्यावान् भवेदिति उपनिषद्वाक्यं प्रेरयति। एवं बहुविध संस्कृतसूक्तयः अस्मान् निरन्तरं प्रेरयन्ति, एषा संस्कृतभाषायाः महिमा अस्ति। == अद्यत्वे संस्कृतभाषाया: स्थितिः == अद्यत्वे संस्कृतभाषा उन्नतस्थाने विद्यते। नैके जनाः संस्कृतभाषामधिगन्तुं प्रयतमानाः सन्ति। तत्प्रशंसायां न केवलम् जना: अग्रे भवन्ति अपि तु अनेके कार्यक्रमाः अपि प्रचलन्ति । परन्तु अपेक्षितपरिणामः नास्ति| ==संस्कृतं संवादभाषा == संस्कृतं संवादभाषा आसीत् अथवा न इति कश्चन प्रश्नः वारंवारम् उपस्थाप्यते। अस्य प्रश्नस्य पृष्ठभूमि: एवम् १८तमे शतके आङ्ग्लतत्त्वज्ञेषु केषाञ्चित् मतमेवम् आसीत् यत् संस्कृतं नाम कापि भाषा वस्तुत: नास्ति।एतत् ब्राह्मणानां कुटिलम् असत्यं प्रतिपादनं यत् संस्कृतं नाम प्राचीनतमा भाषा अस्ति इति। अन्य: एक आक्षेप: तदानीं कृतः यत् संस्कृतं नाम वैय्याकरणै: निर्मिता कृत्रिमा भाषा इति। एताभ्याम् आक्षेपेभ्यः जातः अयं तृतीयः आक्षेपः यत् ‘एषा भाषा संवादभाषा आसीत् अथवा केवलं शास्त्रिपण्डितानां लिखिता भाषा आसीत्?’ दैनन्दिने व्यवहारे उपयुक्ता भाषा आसीत् अथवा केवलं वाङ्मयनिर्माणार्थं ब्राह्मणै: हेतुत: निर्मिता जटिला कठिना गूढा च भाषा आसीत्? एतस्य आक्षेपस्य विचार: संस्कृतज्ञैः जनैः विविधै: अङ्गै: कृत:।सः एवम्- अ) ===भाषाशास्त्रदृष्ट्या – === १ प्रथमं वचनम् अनन्तरं लेखनम् इति नैसर्गिक: एष: नियम:।यत: वचनं निसर्गसिद्धं, लेखनं तु मनुष्यनिर्मितम् अत: कृत्रिमम्।अत: संस्कृतलेखनात् पूर्वं संस्कृतवचनं निसर्गत: एव सिद्धम्। २ स्वराघाता: संवादभाषायाम् एव सम्भवन्ति, न तु लिखितभाषायाम्। स्वराघातानां सम्यक् ज्ञानं मौखिकरूपेण एव शक्यम्।लेखने स्वराघातानां चिह्नानि दर्शयितुं शक्यानि परं तेषां स्वराणाम् उच्चारा: कथं करणीया: इति तु साक्षात् उच्चारेण एव ज्ञायते।संस्कृते विद्यमानम् अतिप्राचीनं साहित्यं नाम ऋग्वेद:।एतस्मिन् ऋग्वेदे अपि स्वराघाता: सन्ति। तर्हि संस्कृतं संवादभाषा न आसीत् इति वक्तुं कथं शक्यते ? वेदवाङ्मये स्वराघाता: आसन् अपि तु स्वरभेदेन अर्थभेद: अपि भवति स्म।एतत् तस्य उदाहरणद्वयम् – १ एकस्मिन् यज्ञे इन्द्रशत्रु: इति शब्दस्य उच्चारे पुरोहितेन हेतुत: परिवर्तनं कृतम्।तेन यजमान: अत्यन्तं विरुद्धं फलं प्राप्तवान् इति कथा प्रसिद्धा। २ असुरा: युद्धकाले हे अरय: हे अरय: इति देवान् सम्बोधयितुम् इच्छन्ति स्म।परं तेषाम् उच्चारा: अशुद्धा: आसन्।ते हेऽलय: हेऽलय: इति अवदन्।अशुद्धोच्चारेण तेषां पापां जातं, तेन तेषां युद्धे पराभव: अभवत्। भाषायां शब्दोच्चाराणां स्वराघातानां च महत्त्वम् एतावत् प्रतिपादितम् अस्ति। अत: संस्कृतं तदा उच्चारे आसीत् इति स्पष्टम्। भाषा स्वरबद्धा आसीत् एतदर्थम् इतोऽपि एकं प्रमाणं नाम पाणिनिना सङ्गीत-स्वरै: सह भाषास्वराणां सम्बन्ध: प्रतिपादित: अस्ति।भाषा संवादे आसीत् अत: एव एतत् शक्यम् अभवत्।अन्यथा या भाषा केवलं लेखने अस्ति, संवादे नास्ति तस्या: सङ्गीतस्वरै: सह सम्बन्ध: कथं भवेत् ? वेदस्य ६ अङ्गानि सन्ति।तेषु शिक्षा इति एकम् अङ्गम्।एतस्मिन् अङ्गे शब्दोच्चाराणां विस्तृत: गभीर: च विचार: अस्ति।शब्दोच्चाराणां सूक्ष्मातिसूक्ष्मा: भेदा: अत्र वर्णिता:। ३एष: मम अपराध: । एष: मम अपराध:? अस्मिन् वाक्यद्वये शब्दा: ते एव, तेषां क्रम: अपि स: एव।तथापि अर्थ: भिन्न:।एष: अर्थभेद: केवलम् उच्चारेण स्पष्ट: भवति।यस्यां भाषायाम् एकस्य एव वाक्यस्य केवलम् उच्चारभेदेन आशयभेद: भवति सा भाषा संवादभाषा अस्ति इति स्पष्टम्। पाश्चात्यभाषाशास्त्रज्ञानां मते संस्कृतभाषा युरोभारतीयभाषासमूह-अन्तर्गता।एतस्मिन् समूहे या: अन्या: भाषा: सन्ति तासां विषये एषा संवादभाषा आसीत् वा? इति आक्षेप: कदापि न भवति।अत: वयं पृच्छाम: संस्कृतस्य विषये एव एष: आक्षेप: किमर्थम्? अत: भाषाशास्त्रदृष्ट्या वयं निश्चयेन वक्तुं शक्नुम: यत् संस्कृतभाषा संवादभाषा आसीत् । आ) व्याकरणदृष्ट्या संस्कृतं वैय्याकरणै: कृत्रिमरीत्या निर्मिता भाषा अस्ति इति केचन पाश्चात्या: वदन्ति।यदि एवम् तर्हि संस्कृते नियमानाम् अपवादा: कथम्? वैकल्पिकं रूपं कथम्? या भाषा जनानां मुखे भवति तस्याम् एव अनियमितं रूपं भवन्ति, तस्याम् एव वैकल्पिकरूपाणि अपि सम्भवन्ति।अत: संस्कृतं नाम वैय्याकरणै: निर्मिता कृत्रिमा भाषा इति आरोप: निराधार:। भिन्नभिन्नशब्दानां भिन्न-भिन्नदेशेषु उच्चारणं कथं भवति इति एतस्मिन् विषये व्याकरणमहाभाष्ये नैकानि उदाहरणानि सन्ति यथा अनुनासिकस्य उच्चार: कथं करणीय: इति एतस्य उदाहरणम् एवम् - यथा सौराष्ट्रिका नारी तक्रँ इत्यभिभाषाम् एतस्माद् उदाहरणात् स्पष्टं यत् सौराष्ट्रदेशे महिला: संस्कृतेन वदन्ति स्म। निरुक्ते 2.2.8 तथा अष्टाध्याय्यां 4.1.157/4.1.160 इत्यत्र अपि स्थानविशेषेण उच्चारभेद: सूचित:। डा. विण्टरनिट्झमहोदय: स्वनिरीक्षणं लिखति यत् पाणिनि: कात्यायन: तथा पतञ्जलि: इति एतेषां ग्रन्थेषु उच्चारितशब्दस्य एव विमर्श: प्राधान्येन विद्यते, न तु लिखितशब्दस्य। यास्क: पाणिनि: च वैदिकभाषात: उक्तिभाषाया: पार्थक्यं दर्शयितुम् उक्तिभाषाया: उल्लेखं भाषाशब्देन कुरुत:।(प्रत्यये भायायां नित्यम्।- पाणिनि:।3.2.108)(निरुक्तम् 1.4.5.7/ 1.2.6.7/ ) यदि एषा उक्तिभाषा नास्ति तर्हि पाणिनिसूत्रं 8.4.48, तथा गणसूत्राणि 18,20,29 इति एतत् सर्वम् अनर्थकं स्यात्। पतञ्जलिना वैयाकरण-रथचालकयो: संवाद: वर्णित:(महाभाष्यम् 2.4.56)। संस्कृतशब्दा: सामान्यजनानां जीवनै: सह सम्बद्धा: एव इति तत्र दर्शितम्। अत: व्याकरणदृष्ट्या अपि संस्कृतं संवादभाषा आसीद् इति सिद्ध्यति। इ) === वाङ्मयदृष्ट्या === जगत: आद्यं वाङ्मयं नाम ऋग्वेद:।एतस्मिन् वेदे अपि संवादसूक्तानि सन्ति, यथा पुरुरवा-ऊर्वशीसूक्तम्, यमयमीसंवाद:, पणिसरमासंवाद:।अत: तदा अपि एषा भाषा संवादे आसीत् इति स्पष्टम्। वेदानाम् अनन्तरं सन्ति ब्राह्मणग्रन्था:।तेषु अपि संवादरूपेण एव विषयस्य प्रतिपादनं दृश्यते। ब्राह्मणग्रन्थानाम् अनन्तरं सन्ति उपनिषद्ग्रन्था:।उपनिषद्ग्रन्थेषु अपि गुरुशिष्ययो: प्रश्नोत्तराणि सन्ति।एवं संवादमाध्यमं तत्रापि अस्ति एव। चतुर्णां वेदानां संहिता:, ब्राह्मणग्रन्था: उपनिषद: इति सर्वं वैदिकं वाङ्मयम्।संस्कृतं संवादभाषा आसीत् इति एतदर्थम् उपरि उक्तानि सबलानि प्रमाणानि तत्र सन्ति। रामायणं तथा च महाभारतम् इति द्वौ इतिहासग्रन्थौ ।एतौ द्वौ अपि ग्रन्थौ कीर्तनरूपौ।विशेषत: महाभारतं व्यासमहर्षिणा वैशाम्पायानाय कथितं, वैशम्पायनेन सूताय कथितं सूतेन च जनमेजय-नृपाय कीर्तितम्।एषा सर्वा संवादपरम्परा खलु।यदा रामायणस्य अथवा महाभारतस्य व्याख्यानं प्रचलति स्म तदा श्रोतृवृन्दे पण्डिता: अपि आसन् तथा च सामान्या: जना: अपि आसन्।तेषां सर्वेषा संस्कृतश्रवणस्य निरन्तरम् अभ्यास: आसीत् अत: एव एतत् शक्यम् अभवत्। अस्माकं पवित्रा भगवद्गीता तु संस्कृतसंवादस्य उत्कृष्टम् उदाहरणम् । गीताया: उपसंहारे – राजन् संस्मृत्य संस्मृत्य संवादम् इमम् अद्भुतम्। केशवार्जुनयो: पुण्यं हृष्यामि च पुन: पुन:॥गीता १८.७६ इति सञ्जयस्य वचनम् अस्ति।<br> संस्कृतनाटकानि नाम एकम् प्रबलं प्रमाणम्।संस्कृतनाटकेषु प्राय: सर्वाणि पात्राणि संस्कृतेन वदन्ति।यानि पात्राणि अपभ्रष्टसंस्कृतेन वदन्ति तानि अपि अन्यस्य पात्रस्य संस्कृतं अनायासं जानन्ति।एते नाट्यप्रयोगा: उत्सवेषु समारोहेषु च भवन्ति स्म।तदा समाजस्य सर्वेभ्य: स्तरेभ्य: आगता: प्रेक्षका: तस्य आनन्दम् अनुभवन्ति स्म। अत: तदा संस्कृतं समाजस्य सर्वेषु आर्थिक-शैक्षिक-स्तरेषु संवादभाषा आसीत् इति निश्चितम्।<br> राजकुमाराणां शिक्षा संस्कृतभाषया आसीद् इति पञ्चतन्त्राद् ज्ञायते। मन्दबुद्धीनाम् अपि राजपुत्राणां शिक्षा यदि संस्कृतेन भवति स्म तर्हि सामान्यानां राजपुत्राणां शिक्षा संस्कृतेन एव आसीद् इति कैमुतिकन्यायेन सिद्धम्।<br> ===ई ऐतिहासिकदृष्ट्या – ===<br> युवान श्वाङ्ग: लिखति यद् वादनिर्णयाय चर्चा संस्कृतेन भवति।<br> कामसूत्रे लिखितं रसिक: संस्कृतं प्राकृतम् अपि वदतु।(का. सू. 4.20) गणिका संस्कृतप्राकृते उभे अपि जानाति स्म। उभयभाषिणां रञ्जनाय एतद् आसीद् इति स्पष्टम्।आयुर्वेद:, ज्योतिषम्, तत्त्वज्ञानं, शिल्पशास्त्रं, गणितं, सङ्गीतम् इत्यादीनि शास्त्राणि गुरुशिष्यसंवादरूपेण एव लिखितानि सन्ति। समाजे या भाषा प्रचलति,तया एव भाषया शास्त्रग्रन्थानां लेखनं पाठनं च भवति।अत: ऐतिहासिकदृष्ट्या अपि संस्कृतं संवादभाषा आसीद् इति सिद्धम्। <br> एतै: सर्वै: प्रमाणै: सिद्धं यत् संस्कृतं संवादभाषा आसीत् इदानीमपि सा संवादे अस्ति इति तु प्रत्यक्षं वयं पश्याम:।प्रस्तुतसन्दर्भे म्याक्सम्युलरमहोदयस्य वचनम् एकम् स्मरणीयम्- ===निर्णय: === अतः अस्य वादस्य निर्णय: एवमेव यत्- <br> 1 संस्कृतम् उक्तिभाषा आसीत्। <br> 2 शिक्षिता: जना: तया भाषया वदन्ति स्म। <br> 3 अशिक्षिता: जना: यद्यपि तया सम्भाषणे असमर्था: अथवा अकुशला: तथापि श्रवणे अर्थावबोधे ते अवश्यं क्षमा: आसन्।<br> == संस्कृताभ्युद्धारणम् == संस्‍कृतभाषाया: साहित्‍यमतीव सरसं वर्तते । तथा अस्‍या: व्‍याकरणं नितान्तं व्‍यवस्‍थितम् अस्‍ति। संस्‍कृतसाहित्‍यं वैदिककालादारभ्‍य अद्यावधिपर्यन्तं सुललितं विराजते । वर्ण्‍यविषयाणां बाहुल्‍यात्‌ अस्‍या: भाषाया: शब्‍दकोष: अतिविशाल:। संस्कृतभाषया भाषमाणा: ग्रामा: बहवः सन्ति । कर्णाटके मत्तूरू, मध्यप्रदेशे झिरि इत्यादय: उदाहरणानि। * [[अभिनन्दन-वाक्यानि]] * == इमानि अपि पश्यन्तु == *[https://www.sanskritexam.com/2020/07/Learn-sanskrit.html संस्कृतभाषायाः वैज्ञानिकत्वम्] * [https://www.sanskritexam.com/ संस्कृतभाषायाः शिक्षणजालपुटम् (संस्कृत सीखें)] * [[संस्‍कृत भारती]] * [[सारस्वत-निकेतनम्]] * [[संस्कृतसम्बद्धलेखाः]] == बाह्यानुबन्धाः == *[https://web.archive.org/web/20090727183202/http://www.geocities.com/giirvaani/ गीर्वाणी - उदात्तसंस्कृतसाहित्यम् - परिभाषासहितम्] * [http://members.tripod.com/~sarasvati/alphabet.html Sanskrit Alphabet in Devanagari Script and Pronunciation Key] * [http://www.americansanskrit.com/athome/online01/alphabet.html The Sanskrit Alphabet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525224136/http://americansanskrit.com/athome/online01/alphabet.html |date=2006-05-25 }} * [http://www.uni-koeln.de/phil-fak/indologie/tamil/mwd_search.html Monier-Williams Dictionary - Searchable] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050613082539/http://www.uni-koeln.de/phil-fak/indologie/tamil/mwd_search.html |date=2005-06-13 }} * [http://www.ibiblio.org/sripedia/ebooks/mw/0000/ Monier-Williams Dictionary - Printable] * [http://samskritabharati.org/ संस्कृत-भारती] * [http://jahnavisanskritejournal.in/ संस्कृत एवं संस्कृति के प्रचार-प्रसार हेतु समर्पित एक ऐसा स्थल है जिसके अन्तर्गत संस्कृत (ब्लाग), जाह्नवी (Sanskrit Online Journal) आदि की अन्विति की गयी है।]{{Dead link|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://sanskritam.ning.com/ संस्कृत के प्रमुख श्रोत, गीत आदि] * संस्कृत ई-जर्नल * [http://sanskrit.gde.to/all_sa/ संस्कृत के अनेकानेक ग्रन्थ, देवनागरी में] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031209030726/http://sanskrit.gde.to/all_sa/ |date=2003-12-09 }} * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Sanskrit सहस्रों संस्कृत ग्रन्थ, अनेक स्रोतों से, अनेक इनकोडिंग में] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101107022605/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Sanskrit |date=2010-11-07 }} * [http://titus.uni-frankfurt.de/indexe.htm?/texte/texte2.htm#ind TITUS Indica] - Indic Texts == आधाराः == <references/> ‎ [[वर्गः:भारतीयभाषाः|संस्कृतम्]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:संस्कृतभाषा]] 8nub7s2x4gecuy9r89yxfp33v84n0mu 501077 501076 2026-09-29T04:38:27Z Kandarpajit Kallol 8931 /* */ 501077 wikitext text/x-wiki {{Infobox Language |name = संस्कृता भाषा |pronunciation = {{IPA-sa|ˈsɐmskr̩tɐm||Samskritam.ogg}} |region = [[भारतम्|भारते]] [[नेपाल|नेपाले]] [[जम्बुद्वीपः|जम्बुद्वीपे]] |familycolor = Indo-European | fam1 = [[ हिन्द्-भाषापरिवारः|भारोपीयभाषाः ]] | fam2 = [[हिन्द्-आर्यभाषापरिवारः|हिन्द्-आर्यभाषाः ]] |script = देवनागिरी<ref name="banerji">{{Cite book|last = Banerji|first = Suresh|title = A companion to Sanskrit literature: spanning a period of over three thousand years, containing brief accounts of authors, works, characters, technical terms, geographical names, myths, legends, and twelve appendices|year = 1971|page = 672|url = http://books.google.com/books?id=JkOAEdIsdUs|isbn = 9788120800632}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br />ब्राह्मी |nation = ▪[[भारतम्]] •[[हिमाचलप्रदेशराज्यम्]] •[[उत्तराखण्डराज्यम्]] |iso1 = sa |iso2 = san |iso3 = san |image = The word संस्कृतम् (Sanskrit) in Sanskrit.svg |imagesize = |imagecaption = [[देवनागरी|देवनागर्यां]] ''संस्कृतम्'' }} '''संस्कृतं''' जगतः समृद्धशास्त्रीयासु भाषासु वर्तते। संस्कृतं [[भारत]]स्य जगतो वा भाषास्वेकतमातिप्राचीनम्। भारती सुरभारत्यमरभारत्यमरवाणी सुरवाणी गीर्वाणवाणी गीर्वाणी देववाणी देवभाषा संस्कृतावाग् दैवीवागित्यादिभिर् नामभिर् एषा भाषा प्रसिद्धा। भारतीयभाषाभिर् बाहुल्येन संस्कृतशब्दा उपयुज्यन्ते। संस्कृताद् एवाधिका भारतीयभाषाः उद्बभूवुः। तावदेव भारतयुरोपीयभाषावर्गीया अनेका भाषाः संस्कृतप्रभावं संस्कृतशब्दप्राचुर्यं च प्रदर्शयन्ति। व्याकरणेन सुसंस्कृतभाषा जनानां संस्कारप्रदायिनी भवति। पाणिनीयाष्‍टाध्‍यायीति नाम्नि महर्षिपाणिनेर् विरचना जगतः सर्वासां भाषाणां व्याकरणग्रन्थेष्वन्यतमा व्याकरणानां भाषाविदां भाषाविज्ञानिनां च प्रेरणास्‍थानम् इवास्ति। संस्कृतवाङ्मयं विश्ववाङ्मयेऽद्वितीयं स्थानम् अलङ्करोति। संस्‍कृतस्‍य प्राचीनतमग्रन्‍था वेदाः सन्‍ति। वेदशास्त्रपुराणेतिहासकाव्यनाटकदर्शनादिभिर् अनन्तवाङ्मयरूपेण विलसन्त्यस्त्येषा देववाक्। न केवलं धर्मार्थकाममोक्षात्मकाश् चतुर्विधपुरुषार्थहेतुभूता विषया अस्याः साहित्यस्य शोभां वर्धयन्त्यपि तु धार्मिकनैतिकाध्यात्मिकलौकिकवैज्ञानिकपारलौकिकविषयैरपि सुसम्पन्नेयं देववाणी। == इतिहासः == [[चित्रम्:Devimahatmya Sanskrit MS Nepal 11c.jpg|right|thumb|400px|संस्कृतस्य तालपत्रं ([[नेपाललिपिः]] प्रयुक्तम्)]] इयं भाषा न केवलं [[भारत|भारतस्‍यापि]] तु विश्वस्य प्राचीनतमा भाषेति मन्यते। इयं भाषा तावती समृद्धास्ति यत् प्रायः सर्वासु भारतीयभाषासु न्‍यूनाधिकरूपेणास्‍याः शब्‍दाः प्रयुज्‍यन्‍ते। अतो भाषाविदां मतेनेयं सर्वासां भाषाणां जननी मन्‍यते। पुरा संस्कृतं लोकभाषा बभूव जनाश्च संस्कृतेनावदन्।‌ इदानीं तु केवलं विद्वांसो वदन्ति॥ अस्याः संस्कृतभाषाया इतिहासः कालो वातिप्राचीनः। उच्यते यद् इयं भाषा ब्रह्माण्डस्यादि भाषा। अस्याश्च भाषाया व्याकरणम् अप्यतिप्राचीनम्। तद्यथा- ब्रह्मा बृहस्पतये बृहस्पतिरिन्द्रायेन्द्रो भरद्वाजाय भरद्वाजो वशिष्ठाय वशिष्ठ ऋषिभ्य इति संस्कृतभाषाया उत संस्कृतव्याकरणस्यातिप्राचीनत्वं दृश्यते। विश्‍वस्‍यादिमो ग्रन्‍थ[[ऋग्वेदः]] संस्‍कृतभाषायामेवास्ति। अन्‍ये च वेदा यथा [[यजुर्वेदः]] [[सामवेदः|सामवेदो]][[अथर्ववेदः|ऽथर्ववेद]]श्च संस्‍कृतभाषायामेव श्रूयन्ते। [[आयुर्वेदः|आयुर्वेद]][[धनुर्वेदः|धनुर्वेद]][[उपवेदः|गन्‍धर्ववेदा]][[अर्थशास्त्रम्|र्थशास्त्रा]]ख्याश्चत्‍वार [[उपवेदः|उपवेदा]] अपि संस्‍कृतेनैव विरचिताः॥ सर्वय् [[उपनिषत्|उपनिषदः]] संस्‍कृतय् उपनिबद्धाः । अन्‍ये ग्रन्‍थाः [[शिक्षा]] [[कल्पः|कल्पो]] [[निरुक्तम्|निरुक्तं]] [[ज्योतिषम्|ज्‍योतिषं]] [[छन्दः|छन्दो]] [[व्‍याकरणम्|व्‍याकरणं]] [[दर्शनम्]] [[इतिहासः]] [[पुराणम्|पुराणं]] [[काव्यम्|काव्‍यं]] शास्‍त्रं चेत्यादयः ॥ [[पाणिनि|महर्षिपाणिनिना]] विरचितो[[अष्‍टाध्‍यायी|ऽष्टाध्यायीति]] संस्‍कृतव्‍याकरणग्रन्थोऽधुनापि भारते विदेशेषु च भाषाविज्ञानिनां प्रेरणास्‍थानं वर्तते ॥ :वाक्यकारं वररुचिं भाष्यकारं पतञ्जलिम् | :पाणिनिं सूत्रकारं च प्रणतोऽस्मि मुनित्रयम् ॥ == लिपिः == [[लिपिः|लिपिर्]] वर्णादिनां बोधकं चिह्नम्। संस्‍कृतलेखनं पूर्वं [[सरस्‍वतीलिपिः|सरस्वतीलिप्या]] विविदे ‌| कालान्‍तरं [[ब्राह्मीलिपिः|ब्राह्मीलिप्या]] लिलिखिरे। तदनन्तरम् एतस्य लेखनं [[देवनागरी|देवनागर्याम्]] आरभ्यत। अन्‍यरूपान्‍तराण्यधोनिर्दिष्टानि सन्ति – [[असमियाभाषा|असमीयालिपिर्]] [[बाङ्गलालिपिः|बाङ्गलालिपिर्]] [[ओडियालिपिः]] [[शारदालिपिः|शारदालिपिस्]] [[तेलुगुलिपिः|तेलुगुलिपिस्]] [[तमिऴलिपिः|तमिऴलिपिर्]] [[ग्रन्थलिपिः|ग्रन्थलिपिर्]] [[यवद्वीप|यावाद्वीपलिपिः]] कम्‍बोजलिपिः [[कन्नडलिपिः|कन्नडलिपिर्]] [[नेपाललिपिः|नेपाललिपिर्]] [[मलयाळलिपिः|मलयाळलिपिर्]] [[गुजरातीलिपिः|गुजरातीलिपिर्]] इत्यादयः ॥ मूलतो यस्मिन् प्रदेशे या लिपिर्जनैर्मातृभाषां लेखितुमुपयुज्यते तस्मिन्प्रदेशे तयैव लिप्या संस्कृतमपि लिख्यते। पूर्वं सर्वत्रैवमेवासीत्। अत एव प्राचीना हस्तलिखितग्रन्थानेकासु लिप्या लिखिताः सन्ति । अर्वाचीने काले तु संस्कृतग्रन्थानां मुद्रणं सामान्यतो नागरीलिप्याऽदर्शि। नवीनकाले संस्कृतभाषालेखनार्थं देवनागरीलिपिरेव प्राय उपयुज्यते। == अक्षरमाला == अक्षराणां समूहो[[अक्षरमाला|ऽक्षरमालेत्यु]]च्यते। संस्कृतभाषाया लौकिकीयमक्षरमाला। अक्षरैर् एभिर्घटितमेव गैर्वाण्यां समस्तं पदजगत्। भाषा तावद्वाक्यरूपा; वाक्यानि पदैर्घटितानि, पदान्यक्षरैरारभ्यन्ते; अक्षराणि वर्णैरूपकल्पितानि। तथा घटादिपदार्थानां परमाणवेव भाषायोपादानकारणं वर्णाः। निरवत्रैकत्वव्यवहारार्हः स्फुटो नादो वर्णेति तस्य लक्षणम्। तत्र स्वयमुच्चारणार्हो वर्णः '''स्वरः'''; तदनर्हं '''व्यञ्जनम्'''। व्यञ्जनवर्णानां स्वयमुच्चारणाक्षमत्वात् तेष्वेकैकस्मिन्नपि प्रथमस्वरोऽकारो योजितः। तथा च वयमक्षराण्येव लिखामो न तु वर्णान्; अत एव चाक्षरमालेति व्यवहरामो न तु वर्णमालेति। अक्षराणि स्वराः व्यञ्जनानि चेति द्विधा विभक्तानि। स्वराक्षराणाम् उच्चारणसमयेऽन्येषां वर्णानां साहाय्यं नापेक्षितम्। '''स्वयं राजन्ते इति स्वराः'''। संस्कृतभाषायाः अक्षरमाला पट्टिकया प्रदर्श्यते – {{अक्षरमाला - संस्कृतम्}} ऌकारस्य प्रयोगोऽत्यन्तविरलः। अन्तिमौ अं, अः इति वर्णाव् अनुस्वारविसर्गौ स्तः। एतयोर् उच्चारणं स्वराक्षराणाम् अनन्तरमेव भवति। अनुस्वारविसर्गौ विहायान्यानि स्वराक्षराणि भाषाशास्त्रे '''अच्''' शब्देन व्यवह्रियन्ते। अनुस्वारविसर्गयोस् त्व् अचि, व्यञ्जनेषु चान्तर्भावः। यद्यप्यक्षराणां वर्णारारब्धत्वाद् वर्णानामेव लिपिभिर् विन्यासो न्याय्यः, तथापि व्यञ्जनानां स्वरपरतन्त्राणां स्वयमुच्चरितुमशक्यत्वाद् अक्षराणामेव लिपिसञ्ज्ञितानि चिह्नानि पूर्वैः कल्पितानि। यूरोपदेशीयास्तु स्वस्वभाषालेखने वर्णानेवोपयुञ्जते, न त्वक्षराणि। यथा 'श्री' इत्येकां लिपिं Sri इति तिसृभिर्लिखन्त्याङ्ग्लेयाः। अविभाज्यैको नादो '''वर्णः'''; केवलो व्यञ्जनसंसृष्टो वा स्वरैकोऽक्षरम् इति वर्णाक्षरयोर्भेदः। अनेन च केवलः स्वरो वर्णेत्यक्षरमिति च द्वावपि व्यपदेशवर्हतीति स्फुटम्। केवलं तु व्यञ्जनं वर्णैव। केवलैव स्वरा लिपिषु स्वस्वचिह्नैर्निर्दिश्यन्ते; व्यञ्जनसंसृष्टास्तु चिह्नान्तरैरेव लिख्यन्ते। :यथा – ::क् + अ = क ::क् + आ = का ::क् + इ = कि ::क् + ई = की ::क् + उ = कु ::क् + ऊ = कू ::क् + ऋ = कृ ::क् + ॠ = कॄ ::क् + ऌ = कॢ ::क् + ॡ = कॣ ::क् + ए = के ::क् + ऐ = कै ::क् + ओ = को ::क् + औ = कौ :::::इत्यादि। "क्" इतिवद् व्यञ्जनलिपिनामधो दक्षिणायता रेखा ताभ्यः स्वरांशपृथक्करणं सूचयति। यद्यपि लोके व्यवहारेष्वक्षरैरेवोपयोगस्थापि वैयाकरणाः वर्णैर्व्यवहरन्ति। अतश्च "क", "कि", "कु" इत्यादयः लिपयैकैकचिह्नात्मिकापि स्वरव्यञ्जनरूपवर्णद्वयघटिता। अक्षरमालायां परिगणितानां वर्णानां विभागे स्वरव्यञ्जनात्मना द्विविधो महाविभागोक्तैव। == स्वराः == अच्‌‌- स्वयं राजते इति स्वरः। स्वरा उच्चारणसमयदैर्घ्याधारेण ह्रस्वदीर्घप्लुता इति त्रिधा विभक्ताः। एकमात्रः स्वरो ह्रस्वो द्विमात्रो दीर्घस्त्रिमात्रः प्लुतश्च भवेयुः। दूर स्थितस्य पुरुषस्य आह्वानाय प्लुत उपयुज्यते। विसर्गः अर्द्धमात्रकः, जिह्वामूलीयोपध्मानियौ पादमात्रकौ च। उच्चारणकालमात्रानुसारेण स्वरास्तावत् त्रिविधाः – # एकया मात्रया अ, इ, उ इत्यादिवदुच्चार्यमाणो '''ह्रस्वः'''। # आ, ई, ऊ इत्यादिवद् द्वाभ्यामुच्चार्यमाणो '''दीर्घः'''। # आ३, ई३, ऊ३ इत्यादिवत् तिसृभिरुच्चार्यमाणः '''प्लुतः'''। '''ह्रस्वस्वराः''' येषां स्वराणाम् उच्चारणम् एकमात्राकालेन भवति ते ह्रस्वस्वराः इति कथ्यन्ते। ते पञ्च सन्ति| तान् मूलस्वराः इति अपि कथयन्ति। ::अ इ उ ऋ ऌ '''दीर्घस्वराः''' येषां स्वराणाम् उच्चारणं मात्राद्वयेन भवति ते दीर्घस्वराः इति कथ्यन्ते। ते अष्टौ सन्ति। ::आ ई ऊ ॠ (ॡ) ए ऐ ओ औ '''प्लुतस्वराः''' येषां स्वराणाम् उच्चारणं मात्रात्रयेण भवति ते प्लुतस्वराः इति कथ्यन्ते। तान् एवं लिखन्ति । ::आ३ ई३ ऊ३ ऋृ३ ॡ३ ए३ ऐ३ ओ३ औ३ दूर स्थितस्य पुरुषस्य आह्वानाय प्लुत उपयुज्यते। उदाहरणानि: # आगच्छ कृष्णा३, अत्र गौः चरति। # भोः बाला३ आगच्छन्तु। व्यञ्जनान्तशब्दानां संबोधने तु शब्दस्य टेः प्लुतः कल्पनीयः (पदान्तव्यञ्जनात पूर्ववर्णः टिः)। यथा राजे३श्। [राजेश् इति हिन्दी नाम] * एषु ह्रस्वदीर्घाभ्यामेव पदानि घटितानि। प्लुतस्तु काक्कादिवद्वाक्यमात्रदृष्टः स्वरविकारः। अत एव च तस्य लिपिषु चिह्नानि न कल्पितानि। * स्वरेषु 'ऌ'कारोऽतीव विरलः – "कॢप्तम्", "कॢप्तिः" इत्येकस्य धातोः रूपेष्वेव दृष्टः। अस्य दीर्घः 'ॡ' कुत्रापि नोपयुज्यते। * ए, ओ एषां ह्रस्वः संभवन् देश्यभाषासु दृष्टोऽपि संस्कृते नापेक्ष्यते। परन्तु, संस्कृतभाषायां देश्यपदप्रयोगार्थं एषां ह्रस्वरूपम् आधुनिककाले उपयुज्यते। एकारस्य ह्रस्वरूपं देवनागर्यां "ऎ" इति लिख्यते। ओकारस्य ह्रस्वरूपं देवनागर्यां "ऒ" इति लिख्यते। * ए, ओ एतौ दीर्घौ एव! तत्-सवर्णौ ह्रस्व-वर्णौ एवं लिख्येते – ए, ओ । (दाक्षिणात्य-शब्दानां देवनागर्यां लेखने उपयुज्येते।) सङ्गीतशास्त्रप्रसिद्धं तारमन्द्रत्वभेदं निमित्तीकृत्य स्वराणां उदात्तः, अनुदात्तः, स्वरित इत्यन्यथापि त्रैविध्यमस्ति। [[चित्रम्:Rigveda MS2097.jpg|thumb|300x300पिक्सेल|[[ऋग्वेदः|ऋग्वेदस्य]] प्रथमं सूक्तम् - उदात्तोऽनुदात्तस्वरितचिह्नानिसहितम्]] अयमपि भेदः सूत्रकारवचनैरेवोच्यते – ::उच्चैरुदात्तः। नीचैरनुदात्तः। समाहारः स्वरितः। उच्चः स्वर '''उदात्तः'''; नीचो'''ऽनुदात्तः'''; उच्चनीचमिश्रितः '''स्वरितः'''। लिपिषु स्वराणामङ्कने बहव सन्ति सम्प्रदायाः। तत्र बह्वादृत एकोऽत्र विव्रीयते। – अनुदात्तस्यचिह्नमधस्तिरश्चीरेखा, स्वरितस्योपर्यूर्ध्वाधरा। अचिह्नितमक्षरमुदात्तम्। अनुदात्तेषु न सर्वाण्यङ्क्यन्ते। अपितु उदात्तात् स्वरिताद्वा पूर्वमेवाक्षरम्। पूर्वानुदातचिह्ननमाद्युदात्ते पदे कर्तुं न शक्यते। अतोऽनङ्कितमाद्यक्षरमुदात्तत्वेनैव ग्राह्यम्। अनुदात्तास्तु वाक्यप्रारम्भे सन्देहनिवारणाय यावदुदात्तदर्शनमङ्क्यन्ते। लिपौ वैदिकस्वराः इति लिख्यन्ते–<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/ShuklaYajurvedaMadhyandiniyaSamhitaChowkhambaOrientalia/mode/2up|title=Shuklayajurveda Samhita}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/ShatpathBrahmanISayanacharyaAndShriHariSwami/mode/2up|title=Shatapathabrahmana}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/cu31924023050325/mode/2up|title=Vedic grammar}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://epustakalay.com/writer/1464-shripa/|title=श्रीपाद दामोदर सातवळेकर - Shripad Damodar Satwalekar}}</ref> {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" | ! rowspan="3" |उदात्तः ! colspan="2" rowspan="3" |अनुदात्तः ! colspan="4" |स्वरितः ! colspan="4" |स्वरितः (सातवलेकरेण) |- ! colspan="2" |स्वतन्त्रः ! colspan="2" |आश्रितः ! colspan="2" |स्वतन्त्रः ! colspan="2" |आश्रितः |- !नोदात्ताग्रिमः !उदात्ताग्रिमः !अकुपितः !कुपितः !नोदात्ताग्रिमः !उदात्ताग्रिमः !अकुपितः !कुपितः |- |ऋगथर्ववेदयोः |अ | colspan="2" |अ॒ | colspan="8" |अ॑ |- |तैत्तिरीयशाखायाम् (कृष्णयजुर्वेदे) |अ | colspan="2" |अ॒ | colspan="4" |अ॑ अ᳚ | colspan="4" |अ॑ |- |मैत्रायणीसंहितायाम् (कृष्णयजुर्वेदे) |अ॑ | colspan="2" |अ॒ | colspan="2" |अ᳗ |अ᳔ |अ᳛ | colspan="2" |अ᳘ |अ᳖ |अ᳕ |- |काठकसंहितायाम् (कृष्णयजुर्वेदे) |अ॑ | colspan="2" |अ |अ᳗ |अ᳙᳙ | colspan="2" |अ᳝᳝ |अ᳘ |अ᳕ | colspan="2" |अ |- |शुक्लयजुर्वेदसंहतयोः |अ |अ॒ |अ᳘ |अ᳖ |अ᳕ | colspan="2" |अ॑ |अ᳖ |अ᳕ | colspan="2" |अ॑ |- |शतपथब्राह्मणे (शुक्लयजुर्वेदे) |अ᳘ | colspan="6" |अ | colspan="4" style="background-color:#D3D3D3;"| |} == अयोगवाहौ == {{मुख्यलेखः|अनुस्वारः|विसर्गः}} '''अनुस्वारः''' '''अर्ध-"म"कार'''सदृशाध्वनिरनुस्वारः। अं '''विसर्गः''' अः विसर्गापरपर्यायो विसर्जनीयः। '''अर्ध-"ह"कार'''सदृशः ध्वनिः। पदान्त-रेफस्योच्चारण विशेषः। '''चन्द्रविन्दु''' '''अर्ध-"न"कार'''सदृशः ध्वनिरनुस्वारः।अँ विसर्गादयो न स्वतन्त्रा वर्णाः; नैभिः किमपि पदमारभ्यते। स्वराणामन्तेषु कदाचिदुपलभ्यन्त इत्येव। अत एवैतेऽक्षरसमाम्नाये न पठिताः। == व्यञ्जनानि == व्यञ्जनवर्णाः सर्वे स्वराक्षरस्य साहाय्य्येनैव उच्चार्यन्ते। अक्षरमालायां स्वरस्य साहाय्य्येनैव व्यञ्जनानि प्रदर्शितानि। उदाहरणम्: क् + अ = क उच्चारणस्थानं अनुसृत्य व्यञ्जनानि अधोनिर्दिष्टरूपेण विभक्तानि #कवर्गः #चवर्गः #टवर्गः #तवर्गः #पवर्गः # अन्तस्थाः अथवा मध्यमाः # ऊष्माणः शुद्धव्यञ्जनानां लेखने अधः चिह्नं योजनीयम् (यथा क्, च्, म्)। व्यञ्जनेन सह प्रयोगार्थं अ इति अक्षरं विहाय अन्येषां स्वराणां कृते अपि भिन्नभिन्नानि चिह्नानि कल्पितानि। ==संयुक्ताक्षराणि== संयुक्ताक्षरं द्वित्राणां व्यञ्जनानां मिलितं रूपं संयुक्ताक्षरं भवति। उदा: क् + व = क्व क् + य = क्य व् + य = व्य '''कार्त्स्न्यं''' इत्यत्र पञ्चव्यञ्जनानां संयोगः अपि सम्भूतः। केषाञ्चन संयुक्ताक्षराणां लेखने भिन्ना रीति अस्ति। संयुक्ताक्षरस्य लेखने व्यञ्जनानां यथातथामेलनम् अपि कुत्रचित् भवेत् उदाः, कुक्कुरः, तत्त्वम् == उच्चारणशास्त्रम् == वर्णाभिव्यक्तिप्रदेशः उच्चारणस्थानं कथ्यते। शब्दप्रयोगसमये कायाग्निना प्रेरितः वायुः कण्ठादिस्थानेषु सञ्चरन् वर्णान् अभिव्यनक्ति। वर्णानाम् सप्त उच्चारणस्थानानि सन्ति – १. कण्ठः, २. जिह्वमूलं, ३. तालु ४. मूर्धा (शिरः), ५. दन्ताः, ६. ओष्ठौ, ७. नासिका॥ तद्यथा<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/PaniniyaShiksha/mode/2up|title=पाणिनीयशिक्षा}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/yagyavalkya-shiksha-swami-brahmamuni-vidya-martand|title=यज्ञवल्क्यशिक्षा}}</ref> – <div align="center"> {| class="wikitable" width="60%" style="border:none;" ! rowspan="6" |वर्णस्य उत्पत्तिस्थानानि ! rowspan="6" |वर्णानां संज्ञाः ! colspan="2" rowspan="5" |स्वराः ! colspan="4" rowspan="2" |व्यञ्जनानि !अनुनासिकाः !अन्तःस्थानि ! colspan="2" rowspan="2" |ऊष्माणः |- ! colspan="2" |द्रवाः |- ! colspan="4" rowspan="2" |स्पृष्टाः !स्पृष्टाः !ईषत्स्पृष्टाः ! colspan="2" |नमेस्पृष्टाः |- ! colspan="4" |अव्याहताः |- ! colspan="2" |श्वासाः ! colspan="4" |नादाः !श्वासाः !नादाः |- !ह्रस्वाः !दीर्घाः !अल्पप्राणाः !महाप्राणाः !अल्पप्राणाः !महाप्राणाः ! colspan="2" |अल्पप्राणाः ! colspan="2" |महाप्राणाः |- !कण्ठः !कण्ठ्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">अ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">आ</span> | colspan="5" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | rowspan="2" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">अः<br />(विसर्जनीयः)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ह्</span> |- !जिह्वमूलम् !जिह्वामूलीयाः | colspan="2" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">क्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ख्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | <span style="font-size: 130%;">ग्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">घ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ङ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ᳲक्<br />(जिह्वामूलीयः)</span> | rowspan="8" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | |- !तालु !तालव्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">इ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ई</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">च्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">छ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ज्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">झ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ञ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">य्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">श् </span> |- !मूर्धा !मूर्धन्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ऋ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ॠ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ट्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ठ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ड् (ळ्)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ढ् (ळ्ह्)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ण्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;"> र्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ष्</span> |- !दन्ताः !दन्त्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ऌ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">(ॡ)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">त्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">थ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">द्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ध्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">न्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ल् </span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">स् </span> |- !ओष्ठौ !ओष्ठ्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">उ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ऊ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">प्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">फ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ब्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">भ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">म्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">व् </span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ᳲप्</span> <span style="font-size: 130%;">(उप</span><span style="font-size: 130%;">ध्मा</span><span style="font-size: 130%;">नीय</span><span style="font-size: 130%;">ः</span><span style="font-size: 130%;">) </span> |- !कण्ठतालु !कण्ठतालव्यौ | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ए ऐ</span> | colspan="7" rowspan="2" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;"> </span> |- !कण्ठोष्ठः !कण्ठोष्ठ्यौ | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ओ औ</span> |- !नासिका !नासिक्याः | colspan="6" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;"> </span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">अं<br />(अनुस्वारः)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">अँय्य् अँव्व् अँल्ल्<br />(चन्द्रबिन्दुः)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | |- |}</div> == उच्चारणभेदाः == देशभेदादुच्चारणभेदाः। यथा – यत्र दक्षिणभारतीयानां 'व’कारोच्चारणं सम्प्रदायस्तत्र बङ्गाः 'ब’कारमुच्चरन्ते। बवयोरभेदः, रलयोरभेदः, डळयोरभेद इत्यादिप्रपञ्चः सर्वेऽप्येवमुत्पन्नः। == संस्कृतभाषाप्रभावः == संस्कृतभाषायाः शब्दाः मूलरूपेण सर्वासु भारतीयभाषासु लभ्यन्ते। सर्वत्र भारते भाषाणामेकतायाः रक्षणमपि केवलं संस्‍कृतेनैव क्रियमाणम् अस्ति। अस्‍यां भाषायां न केवलं भारतस्‍य अपि तु निखिलस्‍यापि जगतः मानवानां कृते हितसाधकाः जीवनोपयोगिनः सिद्धान्‍ताः प्रतिष्‍ठापिताः सन्‍ति। इयमेव सा भाषा यत्र ध्‍वनेः लिपेश्‍च सर्वत्रैकरूपता वर्तते। [[मलयाळम्‌]], [[तेलुगु]], [[कन्नड]] इति इमाः दाक्षिणात्‍यभाषाः संस्‍कृतेन भृशं प्रभाविताः। <div align="center"> {| class="wikitable" width="60%" style="border:none;" |+तत्सम-तद्भव-समान-शब्दाः |- !संस्कृतशब्दः ![[हिन्दी]] ![[मराठीभाषा|मराठी]] ![[मलयाळम्]] ![[कन्नड]] ![[तेलुगु]] ![[ग्रीक]] ![[लेतिन]] ![[आङ्गलिक]] ![[जर्मन]] ![[बाङ्गला]] ![[फ़ारसी]] |- !मातृ |align="center"|माता |माता |align="center"|माताव् |align="center"| |align="center"|माता/मातृ |align="center"| |align="center"|मातेर |align="center"|मदर |align="center"|मुटेर |align="center"|माता, मातृ |align="center"|मादिर/मादर |- !पितृ |align="center"|पिता |पिता |align="center"|पिताव् |align="center"| |align="center"|पिता/पितृ/तन्ड्री |align="center"| |align="center"|पातेर |align="center"|फादर |align="center"|फ़ाटेर |align="center"|पिता, पितृ |align="center"|पिदर |- !दुहितृ |align="center"| दोहता | |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|डटर |align="center"| |align="center"|दौहित्रो | |- !भ्रातृ |align="center"|भाई, भ्राता |भाऊ |align="center"|भ्राताव् |align="center"| |align="center"|भ्राता |align="center"| |align="center"| |align="center"|ब्रदर |align="center"|ब्रुडेर |align="center"|भ्राता, भाई |align="center"|बिरादर |- !पत्तनम् |align="center"| पट्टन, पटना | |align="center"|पट्टणम् |align="center"| |align="center"|पट्टणम् |align="center"| |align="center"| |align="center"|प्लट |align="center"| | | |- !वैदूर्यम् |align="center"|लहसुनिया | |align="center"|वैडूर्यम् |align="center"|वैडूर्यम् |align="center"|वैडूर्यम् |align="center"| |align="center"| |align="center"| | | | |- !सप्तन् |align="center"|सात् |सात |सप्तम् |align="center"| |align="center"|सप्त |align="center"| |align="center"|सेप्तम् |align="center"|सेभेन |align="center"|ज़ीबेन | | |- !अष्टौ |align="center"|आठ् |आठ |align="center"|एट्ट् |align="center"| |align="center"|अष्ट |align="center"|होक्तो |align="center"|ओक्तो |align="center"|एट |align="center"|आख़्ट | | |- !नवन् |align="center"|नौ |नऊ |align="center"|नवम् |align="center"| |align="center"|नवम/नव |align="center"|हेणेअ |align="center"|नोवेम् |align="center"|नाइन |align="center"|नोएन | | |- !द्वारम् |align="center"| द्वार |दार |align="center"|द्वारम् |align="center"| |align="center"|द्वारम् |align="center"| |align="center"| |align="center"|डोर |align="center"|टोर | | |- !नालिकेरः |align="center"|नारियल् |नारळ |align="center"|नाळिकेरम् |align="center"| |align="center"|नारिकेलम |align="center"| |align="center"| |align="center"|कोकोनट |align="center"|कोकोस्नुस्स | | |- |}</div> == वाक्यरचना == संस्‍कृते एकस्‍य धातो: रूपाणि अर्थकालानुसारेण दशसु लकारेषु भवन्‍ति । प्रत्‍येकलकारे प्रथमपुरुष:, मध्‍यमपुरुष:, उत्तमपुरुष: इति त्रय: पुरुषा: सन्‍ति, अपि च एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम् इति त्रीणि वचनानि सन्ति। * [[उपसर्गाः]] * [[समासा:]] * [[धातुविमर्श:]] * [[व्‍याकरणम्]] * [[संस्कृतवाङ्मयम्]] अस्‍याः भाषायाः वैशिष्‍ट्‍यं नाम दण्डचिह्नम्‌। '''न वर्तते अत्र अन्‍यानि विरामचिह्नानि केवलं दण्डचिह्नमेव।'<nowiki/>''' एतदेव चिन्हं विधानं प्रश्‍नम्‌ उद्‍गारं च सूचयति। अत: एकस्‍यैव वाक्‍यस्‍य भिन्‍नान्‌ अर्थान्‌ प्राप्‍नुमः वयम्‌। उदाहरणार्थं वाक्‍यांशः एकः दीयते। अभ्‍युत्‍थानं च धर्मस्‍य नैव दृष्‍टं कदाचन इति एतस्‍य वाक्‍यस्‍य द्वौ अर्थौ स्‍त:॥ ==संस्कृतस्य शब्दनिर्माणसामर्थ्यम् == कृदन्तं, तद्धितं, समासाः एकशेषः तथा सनाद्यन्तधातुरूपाणि इति पञ्च नूतनशब्दनिर्माणस्य साधनानि अस्यां भाषायां सन्ति।एतैः साधनैः कोटिशः शब्दाः निर्मातुं शक्याः।अत्र कृदन्तस्य उदाहरणं पश्यामः <br> गमिधातुः (भ्वादिः परस्मै) गत्यर्थकः।तस्मात् धातोः एतावन्तः कृदन्त-शब्दाः सम्भवन्ति।एवं तद्धितान्ताः, समासाः एकशेषाः तथा सनाद्यन्तधातुरूपाणि इति एतेषां समावेशम् अत्र कुर्मः चेत् एकस्माद् धातोः निर्मितानां शब्दानां सङ्ख्या नूनं कोट्यधिकाः भविष्यति।<br> कृदन्तशब्दानाम् अत्र प्रातिपदिकम् उल्लिखितम्।<br> {| class="wikitable sortable" border="1" |- |गत |गतक |गति |गतिक |गत्वन् |- |गत्वर |गन्तव्य |गन्तृ |गन्त्रिका |गम |- |गमक |गमथ |गमन |गमनिका |गमनीय |- |गमयितृ |गमित |गमिन् |गमिष्ठ |गमिष्णु |- |गम्य |गम्यमान |गामिक |गामुक |गामिन् |- |अतिगम् |अतिग |अधिगम् |अधिगत |अधिगन्तृ |- |अधिगम |अधिगमन |अधिगम्य |अधिगमनीय |अनुगम् |- |अनुग |अनुगत |अनुगति |अनुगतिक |अनुगन्तव्य |- |अनुगम |अनुगमन |अनुगम्य |अनुगामिन् |अनुगामुक |- |अपगम् |अपग |अपगत |अपगम |अपगमन |- |अपिगम् |अभिगम् |अभिगत |अभिगन्तृ |अभिगम |- |अभिगमन |अभिगम्य |अभिगामिन् |अवगम् |अवगत |- |अवगति |अवगन्तव्य |अवगम |अवगमक |अवगमयितृ |- |अवगम्य |आगम् |आगत |आगति |आगन्तव्य |- |आगन्तु |आगन्तुक |आगम |आगमन |आगामिन् |- |आगमिष्ठ |आगमिक |आगमिन् |आगमुक |आजिगमिषु |- |उद्गम् |उद्गा |उद्गति |उद्गम |उपगम् |- |उपग |उपगत |उपगति |दुर्गम |निगम |- |निगमन |निर्गम |निर्गत |निर्गम् |निर्गमन |- |परागम् |परागत |परागन्तृ |परागम |परिगम् |- |परिग |परिगत |परिगन्तव्य |परिगम |परिगमन |- |परिगमिन् |परिगम्य |प्रगम् |प्रगम |प्रगत |- |प्रगमन |प्रगमनीय |प्रगामन |प्रगामिन् |प्रगे |- |प्रतिगम् |प्रतिगत |प्रतिगति |प्रतिगमन |विगम् |- |विगत |सङ्गम् |सङ्ग |सङ्गत |सङ्गम |- |सङ्गति |सङ्गथ |सङ्गमन |सङ्गमक |सङ्गमनीय |- |सङ्गमिन् |सङ्गिन् |सुगम | | |} == ध्येयवाक्यानि == अल्पाक्षरैः अनन्त, गाम्भीर्य, गहनार्थयुक्तानि तादृशध्येयवाक्यानि गुरुः इव, मित्रमिव, श्रेयोभिलाषी इव अस्मान् निरन्तरं प्रेरयन्ति। जीवनयाने सत्प्रदर्शनं कुर्वन्ति। सूत्र, मन्त्र, तन्त्र, सूक्ति, सुभाषितरूपेण असङ्ख्याकानि प्रेरणावाक्यानि सन्ति। तानि पठ्यमानाः जनाः नूतनोत्साहं, चैतन्यं, स्फूर्तिं च प्राप्नुवन्ति। उदाहरणरूपेण कानिचन ध्येयवाक्यानि पश्यामः – भारतप्रशासनादारभ्य अनेकप्राशासनिककार्यनिर्वहणसंस्थाः, प्रशासनिकतदितरविद्यासंस्थाः, स्वच्छन्दसेवाधार्मिकसांस्कृतिकसंस्थाः च विविधग्रन्थेभ्यः विविधसंस्कृतसूक्तीः ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृत्य स्वस्वलक्ष्यसाधने प्रेरणां लभन्ते। एतत् संस्कृतभाषायाः औन्नत्यं प्रकटयति। * भारतमहाराज्येन “'''सत्यमेव जयते'''” इति मुण्डकोपनिषदः वाक्यं ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृतम्। भारतप्रशासनस्य राजमुद्रिकायाम् अङ्कितमिदं सर्वान् प्रेरयति। जनाः सर्वदा सत्यमार्गे जीवनं यापयेयुः इति भावेन एतद्वाक्यं स्वीकृतम्। * नेपालप्रशासनेन “'''जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी'''” इति मुण्डकोपनिषदः वाक्यं ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृतम्। * भारतस्य सर्वोन्नतन्यायालयस्य ध्येयवाक्यं “'''यतो धर्मः ततो जयः'''”इति महाभारतात् स्वीकृतम्। यत्र धर्मः वर्तते तत्र हि विजयः निश्चयः इत्यर्थः। * भारतस्य लोकसभायाम् अध्यक्षस्थानस्य उपरि लिखितम् अस्ति – “'''धर्मचक्रप्रवर्तनाय'''” इति । तेन धर्मबुद्ध्या सभा चालयितव्या इति प्रेरणां लभतामिति चिन्तयित्वा तद्वाक्यं स्थापितम्। * भारतस्य डाक्-तार् विभागस्य ध्येयवाक्यम् – “'''सेवा अस्माकं धर्मः'''” तदनुगुणतया उद्योगिनः अहर्निशं सेवारताः भवन्ति। * भारतीय रैल् विभागस्य वाक्यम् – “'''श्रम एव जयते'''”। श्रमजीविनः, कर्मकराः जनानां सुखयात्रार्थं कार्यं कुर्वन्ति। रैल् विभागं विजयमार्गे चालयन्ति च। * भारतस्य जीवनबीमानिगम् इति संस्था श्रीमद् भगवद्गीतायाः “'''योगक्षेमं वहाम्यहम्'''” इति वाक्यं ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृत्य जनानां योग-क्षेमनिर्वहणार्थं व्यवस्थां करोति। * “'''नभः स्पृशं दीप्तम्'''” इति ध्येयवाक्यं भारतीय वायुसेना इति संस्थाया अस्ति। एतद् भगवद्गीतायाः एकादशाध्यायात् स्वीकृतम्। वायुसेनायाः शक्तिः दीप्तिः आकाशपर्यन्तं व्याप्तम् इत्यर्थं सूचयति एतद्वाक्यम्। * भारतीय नौ सेना “'''शं नो वरुणः'''” इति उपनिषद् मन्त्रं स्वीकृत्य प्रेरणां प्राप्नोति । जलाधिदेवस्य वरुणस्य अनुग्रहेण देशरक्षणकार्ये सर्वदा निमग्ना भवति। * आकाशवाणी “'''बहुजनहिताय बहुजनसुखाय'''” इति वाक्यानुगुणं जनानां हितार्थं, सुखार्थं, संगीत, साहित्य, सांस्कृतिकादि कार्यक्रमैः जनान् रञ्जयति। * दूरदर्शन् “'''सत्यं शिवं सुन्दरम्'''” इति सुन्दरसंस्कृतवाक्यं ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृत्य श्रव्य, दृश्यमाध्यमेन जनमनोरञ्जनकार्यक्रमान् योजयति। * राष्ट्रियविद्याभ्यासगवेषण-प्रशिक्षण परिषदः ध्येयवाक्यम् “'''असतो मा सद्गमय'''” इति वर्तते। * केन्द्रीयविद्यालयसङ्घटनम् इति केन्द्रसर्वकारस्य विद्याविभागस्य ध्येयवाक्यमस्ति “'''तत्त्वं पूषण्णपावृणु'''” इति ईशावास्योपनिषदः मन्त्रः। * ग्रामीणविद्यार्थीणां विद्याविकासार्थं केन्द्रसर्वकारेण संस्थापितानां नवोदयविद्यालयानां प्रेरणवाक्यम् “'''प्रज्ञानं ब्रह्म'''” इति महावाक्यम्। एतत् तैत्तिरीय -उपनिषदः उद्धृतम्। प्रज्ञानम् एव ब्रह्मस्वरूपम्। अतः ज्ञानं सम्पादनीयम्। * भारतराष्ट्रीयशास्त्रीयसंस्थया यजुर्वेदात् स्वीकृतं ध्येयवाक्यं तत् “'''हवयामि भर्गः सवितुर्वरेण्यम्'''”। * भारतीयपाळमार्गरक्षणबलः इत्यस्य प्रेरणवाक्यं “'''यशो लभस्व'''” इति। विधि नियमपालनेन कीर्तिं प्राप्नुहि इति स्फूर्तिं ददाति एतत् वाक्यम्। * इन्डियन् ऐक्स्प्रस् इति प्रसिद्ध आङ्ग्लवार्तापत्रिकायाः ध्येयवाक्यं “'''सर्वत्र विजयम्'''” इति। * विद्याभारती प्रमुखस्वच्छन्दविद्यासंस्था जातीयस्तरे नैकान् विद्यालयान् चालयति । तेषु विद्यालयेषु भारतविद्यापद्धत्या विद्याबोधनं कुर्वन्ति। तस्याः विद्यासंस्थायाः ध्येयवाक्यं “'''सा विद्या या विमुक्तये'''” इति उपनिषद्वाक्यम्। विद्या केवलम् उदरपोषणार्थं न संसारबन्धविमुक्तिरूपा मोक्षप्राप्ति एव। तादृशी विद्या आध्यात्मिकी विद्या एव, इति विद्यायाः परमार्थतत्त्वं ज्ञापयति एतद् ध्येयवाक्यम्। * न केवलं भारतदेशे, परन्तु विश्वे सुप्रसिद्ध -आध्यात्मिक तथा सेवासंस्था श्रीरामकृष्णमठः तत्मठस्य ध्येयवाक्यं “'''तन्नो हंसः प्रचोदयात्'''” परमात्मा बुद्धिं सत्यमार्गे प्रचोदयात् इत्यर्थः। श्री रामकृष्णपरमहंसगुरोः आशयान् विश्वव्याप्तान् कर्तुं स्वामी विवेकानन्देन स्थापित अयं मठः। * हरियानाराज्यस्य ध्येयवाक्यं “'''योगः कर्मसु कौशलम्'''” एतत् श्रीमद्भगवद्गीतायाः उद्धृतम्। * देहलीविश्वविद्यालयेन स्वीकृतं ध्येयवाक्यं “'''निष्ठा धृतिः सत्यम्'''”। ध्येयनिष्ठा, धैर्यं, सत्यं च एतत् त्रयम् अवश्यम् अनुष्ठेयम्। * आन्ध्रप्रदेशे विशाखपट्टणस्थ प्रसिद्ध -आन्ध्रविश्वकला परिषत् स्वध्येयवाक्यं “'''तेजस्विनावधीतमस्तु'''” इति उपनिषदः स्वीकृतम्। गुरुशिष्यौ तेजोवन्तौ भूत्वा मिलित्वैव अध्ययनं करणीयं परस्परं रक्षकौ भूत्वा सुखदुःखे सहैव अनुभवन्तौ द्वेषं विना अध्ययनम् अध्यापनञ्च करणीयमिति उपनिषदाम् आदेश अस्ति। * आन्ध्रप्रदेशस्थ उच्चमाध्यमिकशिक्षासंस्था इत्यस्य ध्येयवाक्यं “'''विद्यया अमृतमश्नुते'''” इत्यस्ति। * श्रीसत्यसाइमानितविश्वविद्यालयस्य ध्येयवाक्यं “'''सत्यं वद धर्मं चर'''” इति तैत्तरीय -उपनिषद्वाक्यम्। सत्यं भाषितव्यं, धर्मेण वर्तितव्यमिति च मानवस्य कर्तव्यं निर्दिष्टम् उपनिषदि। * आचार्यनागार्जुनविश्वविद्यालयस्य ध्येयवाक्यं “'''सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् '''” इति उपनिषद्वाक्यम्। सत्ये सर्वधर्माः निहिताः। अतः सत्यपालनं सर्वैः अनुष्ठेयम् इति प्रेरणां प्राप्तुं तेन स्वीकृतम्। * केरळविश्वविद्यालयस्य ध्येयवाक्यं “'''कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा'''” इत्यस्ति। * केरळराज्यस्य महात्मागान्धी विश्वविद्यालयस्य ध्येयवाक्यं “'''विद्यया अमृतमश्नुते'''” इत्यस्ति। विद्यया मनुष्यः अमरत्वं प्राप्नोति । अतः सर्वः विद्यावान् भवेदिति उपनिषद्वाक्यं प्रेरयति। एवं बहुविध संस्कृतसूक्तयः अस्मान् निरन्तरं प्रेरयन्ति, एषा संस्कृतभाषायाः महिमा अस्ति। == अद्यत्वे संस्कृतभाषाया: स्थितिः == अद्यत्वे संस्कृतभाषा उन्नतस्थाने विद्यते। नैके जनाः संस्कृतभाषामधिगन्तुं प्रयतमानाः सन्ति। तत्प्रशंसायां न केवलम् जना: अग्रे भवन्ति अपि तु अनेके कार्यक्रमाः अपि प्रचलन्ति । परन्तु अपेक्षितपरिणामः नास्ति| ==संस्कृतं संवादभाषा == संस्कृतं संवादभाषा आसीत् अथवा न इति कश्चन प्रश्नः वारंवारम् उपस्थाप्यते। अस्य प्रश्नस्य पृष्ठभूमि: एवम् १८तमे शतके आङ्ग्लतत्त्वज्ञेषु केषाञ्चित् मतमेवम् आसीत् यत् संस्कृतं नाम कापि भाषा वस्तुत: नास्ति।एतत् ब्राह्मणानां कुटिलम् असत्यं प्रतिपादनं यत् संस्कृतं नाम प्राचीनतमा भाषा अस्ति इति। अन्य: एक आक्षेप: तदानीं कृतः यत् संस्कृतं नाम वैय्याकरणै: निर्मिता कृत्रिमा भाषा इति। एताभ्याम् आक्षेपेभ्यः जातः अयं तृतीयः आक्षेपः यत् ‘एषा भाषा संवादभाषा आसीत् अथवा केवलं शास्त्रिपण्डितानां लिखिता भाषा आसीत्?’ दैनन्दिने व्यवहारे उपयुक्ता भाषा आसीत् अथवा केवलं वाङ्मयनिर्माणार्थं ब्राह्मणै: हेतुत: निर्मिता जटिला कठिना गूढा च भाषा आसीत्? एतस्य आक्षेपस्य विचार: संस्कृतज्ञैः जनैः विविधै: अङ्गै: कृत:।सः एवम्- अ) ===भाषाशास्त्रदृष्ट्या – === १ प्रथमं वचनम् अनन्तरं लेखनम् इति नैसर्गिक: एष: नियम:।यत: वचनं निसर्गसिद्धं, लेखनं तु मनुष्यनिर्मितम् अत: कृत्रिमम्।अत: संस्कृतलेखनात् पूर्वं संस्कृतवचनं निसर्गत: एव सिद्धम्। २ स्वराघाता: संवादभाषायाम् एव सम्भवन्ति, न तु लिखितभाषायाम्। स्वराघातानां सम्यक् ज्ञानं मौखिकरूपेण एव शक्यम्।लेखने स्वराघातानां चिह्नानि दर्शयितुं शक्यानि परं तेषां स्वराणाम् उच्चारा: कथं करणीया: इति तु साक्षात् उच्चारेण एव ज्ञायते।संस्कृते विद्यमानम् अतिप्राचीनं साहित्यं नाम ऋग्वेद:।एतस्मिन् ऋग्वेदे अपि स्वराघाता: सन्ति। तर्हि संस्कृतं संवादभाषा न आसीत् इति वक्तुं कथं शक्यते ? वेदवाङ्मये स्वराघाता: आसन् अपि तु स्वरभेदेन अर्थभेद: अपि भवति स्म।एतत् तस्य उदाहरणद्वयम् – १ एकस्मिन् यज्ञे इन्द्रशत्रु: इति शब्दस्य उच्चारे पुरोहितेन हेतुत: परिवर्तनं कृतम्।तेन यजमान: अत्यन्तं विरुद्धं फलं प्राप्तवान् इति कथा प्रसिद्धा। २ असुरा: युद्धकाले हे अरय: हे अरय: इति देवान् सम्बोधयितुम् इच्छन्ति स्म।परं तेषाम् उच्चारा: अशुद्धा: आसन्।ते हेऽलय: हेऽलय: इति अवदन्।अशुद्धोच्चारेण तेषां पापां जातं, तेन तेषां युद्धे पराभव: अभवत्। भाषायां शब्दोच्चाराणां स्वराघातानां च महत्त्वम् एतावत् प्रतिपादितम् अस्ति। अत: संस्कृतं तदा उच्चारे आसीत् इति स्पष्टम्। भाषा स्वरबद्धा आसीत् एतदर्थम् इतोऽपि एकं प्रमाणं नाम पाणिनिना सङ्गीत-स्वरै: सह भाषास्वराणां सम्बन्ध: प्रतिपादित: अस्ति।भाषा संवादे आसीत् अत: एव एतत् शक्यम् अभवत्।अन्यथा या भाषा केवलं लेखने अस्ति, संवादे नास्ति तस्या: सङ्गीतस्वरै: सह सम्बन्ध: कथं भवेत् ? वेदस्य ६ अङ्गानि सन्ति।तेषु शिक्षा इति एकम् अङ्गम्।एतस्मिन् अङ्गे शब्दोच्चाराणां विस्तृत: गभीर: च विचार: अस्ति।शब्दोच्चाराणां सूक्ष्मातिसूक्ष्मा: भेदा: अत्र वर्णिता:। ३एष: मम अपराध: । एष: मम अपराध:? अस्मिन् वाक्यद्वये शब्दा: ते एव, तेषां क्रम: अपि स: एव।तथापि अर्थ: भिन्न:।एष: अर्थभेद: केवलम् उच्चारेण स्पष्ट: भवति।यस्यां भाषायाम् एकस्य एव वाक्यस्य केवलम् उच्चारभेदेन आशयभेद: भवति सा भाषा संवादभाषा अस्ति इति स्पष्टम्। पाश्चात्यभाषाशास्त्रज्ञानां मते संस्कृतभाषा युरोभारतीयभाषासमूह-अन्तर्गता।एतस्मिन् समूहे या: अन्या: भाषा: सन्ति तासां विषये एषा संवादभाषा आसीत् वा? इति आक्षेप: कदापि न भवति।अत: वयं पृच्छाम: संस्कृतस्य विषये एव एष: आक्षेप: किमर्थम्? अत: भाषाशास्त्रदृष्ट्या वयं निश्चयेन वक्तुं शक्नुम: यत् संस्कृतभाषा संवादभाषा आसीत् । आ) व्याकरणदृष्ट्या संस्कृतं वैय्याकरणै: कृत्रिमरीत्या निर्मिता भाषा अस्ति इति केचन पाश्चात्या: वदन्ति।यदि एवम् तर्हि संस्कृते नियमानाम् अपवादा: कथम्? वैकल्पिकं रूपं कथम्? या भाषा जनानां मुखे भवति तस्याम् एव अनियमितं रूपं भवन्ति, तस्याम् एव वैकल्पिकरूपाणि अपि सम्भवन्ति।अत: संस्कृतं नाम वैय्याकरणै: निर्मिता कृत्रिमा भाषा इति आरोप: निराधार:। भिन्नभिन्नशब्दानां भिन्न-भिन्नदेशेषु उच्चारणं कथं भवति इति एतस्मिन् विषये व्याकरणमहाभाष्ये नैकानि उदाहरणानि सन्ति यथा अनुनासिकस्य उच्चार: कथं करणीय: इति एतस्य उदाहरणम् एवम् - यथा सौराष्ट्रिका नारी तक्रँ इत्यभिभाषाम् एतस्माद् उदाहरणात् स्पष्टं यत् सौराष्ट्रदेशे महिला: संस्कृतेन वदन्ति स्म। निरुक्ते 2.2.8 तथा अष्टाध्याय्यां 4.1.157/4.1.160 इत्यत्र अपि स्थानविशेषेण उच्चारभेद: सूचित:। डा. विण्टरनिट्झमहोदय: स्वनिरीक्षणं लिखति यत् पाणिनि: कात्यायन: तथा पतञ्जलि: इति एतेषां ग्रन्थेषु उच्चारितशब्दस्य एव विमर्श: प्राधान्येन विद्यते, न तु लिखितशब्दस्य। यास्क: पाणिनि: च वैदिकभाषात: उक्तिभाषाया: पार्थक्यं दर्शयितुम् उक्तिभाषाया: उल्लेखं भाषाशब्देन कुरुत:।(प्रत्यये भायायां नित्यम्।- पाणिनि:।3.2.108)(निरुक्तम् 1.4.5.7/ 1.2.6.7/ ) यदि एषा उक्तिभाषा नास्ति तर्हि पाणिनिसूत्रं 8.4.48, तथा गणसूत्राणि 18,20,29 इति एतत् सर्वम् अनर्थकं स्यात्। पतञ्जलिना वैयाकरण-रथचालकयो: संवाद: वर्णित:(महाभाष्यम् 2.4.56)। संस्कृतशब्दा: सामान्यजनानां जीवनै: सह सम्बद्धा: एव इति तत्र दर्शितम्। अत: व्याकरणदृष्ट्या अपि संस्कृतं संवादभाषा आसीद् इति सिद्ध्यति। इ) === वाङ्मयदृष्ट्या === जगत: आद्यं वाङ्मयं नाम ऋग्वेद:।एतस्मिन् वेदे अपि संवादसूक्तानि सन्ति, यथा पुरुरवा-ऊर्वशीसूक्तम्, यमयमीसंवाद:, पणिसरमासंवाद:।अत: तदा अपि एषा भाषा संवादे आसीत् इति स्पष्टम्। वेदानाम् अनन्तरं सन्ति ब्राह्मणग्रन्था:।तेषु अपि संवादरूपेण एव विषयस्य प्रतिपादनं दृश्यते। ब्राह्मणग्रन्थानाम् अनन्तरं सन्ति उपनिषद्ग्रन्था:।उपनिषद्ग्रन्थेषु अपि गुरुशिष्ययो: प्रश्नोत्तराणि सन्ति।एवं संवादमाध्यमं तत्रापि अस्ति एव। चतुर्णां वेदानां संहिता:, ब्राह्मणग्रन्था: उपनिषद: इति सर्वं वैदिकं वाङ्मयम्।संस्कृतं संवादभाषा आसीत् इति एतदर्थम् उपरि उक्तानि सबलानि प्रमाणानि तत्र सन्ति। रामायणं तथा च महाभारतम् इति द्वौ इतिहासग्रन्थौ ।एतौ द्वौ अपि ग्रन्थौ कीर्तनरूपौ।विशेषत: महाभारतं व्यासमहर्षिणा वैशाम्पायानाय कथितं, वैशम्पायनेन सूताय कथितं सूतेन च जनमेजय-नृपाय कीर्तितम्।एषा सर्वा संवादपरम्परा खलु।यदा रामायणस्य अथवा महाभारतस्य व्याख्यानं प्रचलति स्म तदा श्रोतृवृन्दे पण्डिता: अपि आसन् तथा च सामान्या: जना: अपि आसन्।तेषां सर्वेषा संस्कृतश्रवणस्य निरन्तरम् अभ्यास: आसीत् अत: एव एतत् शक्यम् अभवत्। अस्माकं पवित्रा भगवद्गीता तु संस्कृतसंवादस्य उत्कृष्टम् उदाहरणम् । गीताया: उपसंहारे – राजन् संस्मृत्य संस्मृत्य संवादम् इमम् अद्भुतम्। केशवार्जुनयो: पुण्यं हृष्यामि च पुन: पुन:॥गीता १८.७६ इति सञ्जयस्य वचनम् अस्ति।<br> संस्कृतनाटकानि नाम एकम् प्रबलं प्रमाणम्।संस्कृतनाटकेषु प्राय: सर्वाणि पात्राणि संस्कृतेन वदन्ति।यानि पात्राणि अपभ्रष्टसंस्कृतेन वदन्ति तानि अपि अन्यस्य पात्रस्य संस्कृतं अनायासं जानन्ति।एते नाट्यप्रयोगा: उत्सवेषु समारोहेषु च भवन्ति स्म।तदा समाजस्य सर्वेभ्य: स्तरेभ्य: आगता: प्रेक्षका: तस्य आनन्दम् अनुभवन्ति स्म। अत: तदा संस्कृतं समाजस्य सर्वेषु आर्थिक-शैक्षिक-स्तरेषु संवादभाषा आसीत् इति निश्चितम्।<br> राजकुमाराणां शिक्षा संस्कृतभाषया आसीद् इति पञ्चतन्त्राद् ज्ञायते। मन्दबुद्धीनाम् अपि राजपुत्राणां शिक्षा यदि संस्कृतेन भवति स्म तर्हि सामान्यानां राजपुत्राणां शिक्षा संस्कृतेन एव आसीद् इति कैमुतिकन्यायेन सिद्धम्।<br> ===ई ऐतिहासिकदृष्ट्या – ===<br> युवान श्वाङ्ग: लिखति यद् वादनिर्णयाय चर्चा संस्कृतेन भवति।<br> कामसूत्रे लिखितं रसिक: संस्कृतं प्राकृतम् अपि वदतु।(का. सू. 4.20) गणिका संस्कृतप्राकृते उभे अपि जानाति स्म। उभयभाषिणां रञ्जनाय एतद् आसीद् इति स्पष्टम्।आयुर्वेद:, ज्योतिषम्, तत्त्वज्ञानं, शिल्पशास्त्रं, गणितं, सङ्गीतम् इत्यादीनि शास्त्राणि गुरुशिष्यसंवादरूपेण एव लिखितानि सन्ति। समाजे या भाषा प्रचलति,तया एव भाषया शास्त्रग्रन्थानां लेखनं पाठनं च भवति।अत: ऐतिहासिकदृष्ट्या अपि संस्कृतं संवादभाषा आसीद् इति सिद्धम्। <br> एतै: सर्वै: प्रमाणै: सिद्धं यत् संस्कृतं संवादभाषा आसीत् इदानीमपि सा संवादे अस्ति इति तु प्रत्यक्षं वयं पश्याम:।प्रस्तुतसन्दर्भे म्याक्सम्युलरमहोदयस्य वचनम् एकम् स्मरणीयम्- ===निर्णय: === अतः अस्य वादस्य निर्णय: एवमेव यत्- <br> 1 संस्कृतम् उक्तिभाषा आसीत्। <br> 2 शिक्षिता: जना: तया भाषया वदन्ति स्म। <br> 3 अशिक्षिता: जना: यद्यपि तया सम्भाषणे असमर्था: अथवा अकुशला: तथापि श्रवणे अर्थावबोधे ते अवश्यं क्षमा: आसन्।<br> == संस्कृताभ्युद्धारणम् == संस्‍कृतभाषाया: साहित्‍यमतीव सरसं वर्तते । तथा अस्‍या: व्‍याकरणं नितान्तं व्‍यवस्‍थितम् अस्‍ति। संस्‍कृतसाहित्‍यं वैदिककालादारभ्‍य अद्यावधिपर्यन्तं सुललितं विराजते । वर्ण्‍यविषयाणां बाहुल्‍यात्‌ अस्‍या: भाषाया: शब्‍दकोष: अतिविशाल:। संस्कृतभाषया भाषमाणा: ग्रामा: बहवः सन्ति । कर्णाटके मत्तूरू, मध्यप्रदेशे झिरि इत्यादय: उदाहरणानि। * [[अभिनन्दन-वाक्यानि]] * == इमानि अपि पश्यन्तु == *[https://www.sanskritexam.com/2020/07/Learn-sanskrit.html संस्कृतभाषायाः वैज्ञानिकत्वम्] * [https://www.sanskritexam.com/ संस्कृतभाषायाः शिक्षणजालपुटम् (संस्कृत सीखें)] * [[संस्‍कृत भारती]] * [[सारस्वत-निकेतनम्]] * [[संस्कृतसम्बद्धलेखाः]] == बाह्यानुबन्धाः == *[https://web.archive.org/web/20090727183202/http://www.geocities.com/giirvaani/ गीर्वाणी - उदात्तसंस्कृतसाहित्यम् - परिभाषासहितम्] * [http://members.tripod.com/~sarasvati/alphabet.html Sanskrit Alphabet in Devanagari Script and Pronunciation Key] * [http://www.americansanskrit.com/athome/online01/alphabet.html The Sanskrit Alphabet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525224136/http://americansanskrit.com/athome/online01/alphabet.html |date=2006-05-25 }} * [http://www.uni-koeln.de/phil-fak/indologie/tamil/mwd_search.html Monier-Williams Dictionary - Searchable] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050613082539/http://www.uni-koeln.de/phil-fak/indologie/tamil/mwd_search.html |date=2005-06-13 }} * [http://www.ibiblio.org/sripedia/ebooks/mw/0000/ Monier-Williams Dictionary - Printable] * [http://samskritabharati.org/ संस्कृत-भारती] * [http://jahnavisanskritejournal.in/ संस्कृत एवं संस्कृति के प्रचार-प्रसार हेतु समर्पित एक ऐसा स्थल है जिसके अन्तर्गत संस्कृत (ब्लाग), जाह्नवी (Sanskrit Online Journal) आदि की अन्विति की गयी है।]{{Dead link|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://sanskritam.ning.com/ संस्कृत के प्रमुख श्रोत, गीत आदि] * संस्कृत ई-जर्नल * [http://sanskrit.gde.to/all_sa/ संस्कृत के अनेकानेक ग्रन्थ, देवनागरी में] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031209030726/http://sanskrit.gde.to/all_sa/ |date=2003-12-09 }} * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Sanskrit सहस्रों संस्कृत ग्रन्थ, अनेक स्रोतों से, अनेक इनकोडिंग में] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101107022605/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Sanskrit |date=2010-11-07 }} * [http://titus.uni-frankfurt.de/indexe.htm?/texte/texte2.htm#ind TITUS Indica] - Indic Texts == आधाराः == <references/> ‎ [[वर्गः:भारतीयभाषाः|संस्कृतम्]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:संस्कृतभाषा]] pmpxy0f4dtcjnetd9vqq5xlneosmotv 0 843 501058 499567 2026-09-29T00:06:20Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501058 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox officeholder |name = जवाहरलाल नेहरु |image = Bundesarchiv Bild 183-61849-0001, Indien, Otto Grotewohl bei Ministerpräsident Nehru cropped.jpg |caption = Jawaharlal Nehru in 1959 |office = [[List of Prime Ministers of India|1st]] [[Prime Minister of India]] |monarch = [[George VI of the United Kingdom|George VI]]<br>(until 26 January 1950) |governor_general = [[Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma|The Earl Mountbatten of Burma]]<br>[[C. Rajagopalachari|Chakravarti Rajagopalachari]]<br>(until 26 January 1950) |president = [[Rajendra Prasad]]<br>[[Sarvepalli Radhakrishnan]] |deputy = [[Vallabhbhai Patel]] |term_start = 15 August 1947 |term_end = 27 May 1964 |predecessor = Position established |successor = [[Gulzarilal Nanda]] <small>(Acting)</small> |office2 = [[Minister of Defence (India)|Minister of Defence]] |term_start2 = 31 October 1962 |term_end2 = 14 November 1962 |predecessor2 = [[V. K. Krishna Menon]] |successor2 = [[Yashwantrao Chavan]] |term_start3 = 30 January 1957 |term_end3 = 17 April 1957 |predecessor3 = [[Kailash Nath Katju]] |successor3 = [[V. K. Krishna Menon]] |term_start4 = 10 February 1953 |term_end4 = 10 January 1955 |predecessor4 = [[N. Gopalaswami Ayyangar]] |successor4 = [[Kailash Nath Katju]] |office5 = [[Minister of Finance (India)|Minister of Finance]] |term_start5 = 13 February 1958 |term_end5 = 13 March 1958 |predecessor5 = [[T. T. Krishnamachari|Tiruvellore Thattai Krishnamachariar]] |successor5 = [[Morarji Desai]] |term_start6 = 24 July 1956 |term_end6 = 30 August 1956 |predecessor6 = [[C. D. Deshmukh|Chintaman Dwarakanath Deshmukh]] |successor6 = [[T. T. Krishnamachari|Tiruvellore Thattai Krishnamachariar]] |office7 = [[Minister of External Affairs (India)|Minister of External Affairs]] |term_start7 = 15 August 1947 |term_end7 = 27 May 1964 |predecessor7 = Position established |successor7 = [[Gulzarilal Nanda]] |birth_date = {{Birth date|1889|11|14|df=y}} |birth_place = [[Prayagraj]], [[North-Western Provinces]], [[British Raj|British India]] |death_date = {{Death date and age|1964|5|27|1889|11|14|df=y}} |death_place = New Delhi, [[Delhi]], India |party = [[Indian National Congress]] |spouse = [[Kamla Nehru|Kamala Kaul]] |children = [[Indira Gandhi]] |alma_mater = [[Trinity College, Cambridge]]<br>[[Inns of Court School of Law|Inns of Court]] |profession = [[Barrister]] |signature = Jawaharlal Nehru Signature.svg |religion = Agnosticism<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=zoQUqJZgjgYC&pg=PA54 |title=The Spirit of the School – Julian Stern – Google Boeken |publisher=Books.google.com |date=25 April 2009 |accessdate=10 July 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.google.co.in/newspapers?id=LZotAAAAIBAJ&sjid=jp4FAAAAIBAJ&pg=7168,1579610 |page=4 |title=Mob Scenes Mar Last Nehru Rites|work=The Gazette|location=Montreal |date=9 June 1964 |publisher=Google News Archive}}</ref><ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/opinion/edit-page/LEADER-ARTICLEBRInter-faith-Harmony-Where-Nehru-and-Gandhi-Meet/articleshow/196028.cms |title=Inter-faith Harmony: Where Nehru and Gandhi Meet Times of India |author=Ramachandra Guha |date=23 September 2003 |work=The Times of India}}</ref><ref>In Jawaharlal Nehru's autobiography, ''An Autobiography'' (1936), and in the Last Will & Testament of Jawaharlal Nehru, in ''Selected Works of Jawaharlal Nehru'', 2nd series, vol. 26, p. 612,</ref> |website = [http://pmindia.gov.in/en/former_pm/shri-jawaharlal-nehru/ {{PAGENAME}}] }} '''जवाहरलाल नेहरुः''' (१८८९-१९६४) प्रयागे जात: । [[चित्रम्:Bundesarchiv Bild 183-61849-0001, Indien, Otto Grotewohl bei Ministerpräsident Nehru.jpg|thumb|नेहरु जर्मनी देशे]] १९४७तः-१९६४तमवर्षपर्यन्तं स: भारतस्य प्रधानमन्त्री आसीत्‌ । सः भारतवर्षस्य सर्वाधिककालपर्यन्तं नेतृत्वं कृतवान् तथा च प्रथमः प्रधानमन्त्री आसीत् । तस्य पितुः नाम मोतीलालनेहरुः । मातु: नाम स्‍वरूपरानी इति । केम्ब्रिजविश्‍वविद्यालये स्‍नातकपरीक्षाम्‌ उत्तीर्य स: विधिवेत्ता अभवत्‌। तस्य ब्राह्‍मणकुलोत्‍पन्‍नया कमलया सह विवाह: सम्पन्‍नः। == प्रारम्भिकजीवनं शैक्षणिकविषयः च == जवहरलाल् नेहरु महोदयस्य माता स्वरूपराणी पिता च मोतिलाल् नेहरु (१८६१-१९३१) कश्मीरपण्डित कुले जातः । तस्य विद्याभ्यासः भारते इङ्ग्लण्डदेशे च अभवत् । इङ्ग्लण्डदेशे इण्डिपेण्डेण्ट् बोय्स् स्कूल (अननुदानितबालकशालायां) तथा केम्ब्रिडज्प्रदेशे हेरो ट्रिनिटि कलाशालायां च पठितवान् । यदा इङ्ग्लण्डदेशे आसीत् तदा अयं जो नेहरु इति प्रसिद्धः । अयं ७-२-१९१६ दिनाङ्के षोडशवर्षीयां कमलाकौर इत्येतया सह विवाहं कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे तयोः पुत्री जाता तस्याः नाम [[इन्दिरागान्धिः|इन्दिरा प्रियदर्शिनी]] इति । == जीवनं तथा वृत्तिः == भारतदेशस्य स्वातन्त्र्यम् आगस्ट १५ दिनाङ्के १९४७ वर्षे अभवत् । तदा नेहरु ध्वजारोहणम् अकरोत् । प्रजाप्रभुत्वविषये नेहरु गुणत्वम् अपश्यत् इष्टवान् च। सः सेक्यूलरिसं, लिबरलिसं च इष्टवान् । दरिद्रेभ्यः दीनेभ्यः च साहाय्यकरणं तस्य प्रवृत्तिः आसीत् । नेहरुमहोदयस्य एतादृशाः गुणाः अस्माकं देशस्य संविधानरचनायां सहकरिणः अभवन् । देशस्य औन्नत्यर्थं प्रपञ्चे ये हितकारिणः गुणाः आसन् तान् अत्र स्थापितवान् । तस्य पुत्री इन्दिरा तथा दौहित्रः [[राजीवगान्धिः|राजीवः]] स्वयं देशसेवां कर्तुकामौ देशस्य प्रधानमन्त्रिणौ अभवताम् । == गान्धीमहाभागस्य उत्तराधिकारी == १९४१ जनवरी १५ दिनाङ्के गान्धी अवदत् । "मम तथा नेहरुवर्यस्य मध्ये भिन्नाभिप्रायाः सन्ति इति जनाः वदन्तः सन्ति । परन्तु आवयोः मध्ये .क्षुल्लककारणेन मनोभेदःन भवेत् आवयोः लक्ष्यं सर्वदा एकमेव भवति । यत् किमपि भवतु ममोत्तरं नेहरु एव अधिकारी भवति, न तु [[राजाजी]] इति बहुकालात् वदन् अस्मि" इति।."<ref name="gopalgandhi">Gandhi, Gopalkrishna. [http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article388858.ece "The Great Dandi March — eighty years after"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161209183151/http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article388858.ece |date=2016-12-09 }}, ''[[The Hindu]]'', 5 April 2010</ref> == राजकीयपूर्वभागः == नेहरु महाभागः तथा तेन साकं ये कारागृहे आसन् तेषां मोचनम् अभवत् । ब्रिटिश्जनाः राजकीयप्रभुत्वं भारतीयानां कृते ह्स्तान्तरितं कर्तुं निश्चितवन्तः। तदर्थं ब्रिटिश् केबिनेट् मुख्यस्थाः भारतमागताः ।<ref>{{cite web |url=http://cs.nyu.edu/kandathi/swaraj.txt |title=Declaration of independence |accessdate=14 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130517214940/http://cs.nyu.edu/kandathi/swaraj.txt |archivedate=17 May 2013 |deadurl=yes }}</ref> यदा नेहरुमहाभागः प्रधानमन्त्रित्वेन कार्यभारम् ऊढवान् तदा भारते हिन्दूमुस्लिं कलहः तस्य कार्ये प्रत्यूहवत् अभवत् । महमदाली [[जिन्ना]] मुस्लिमजनानां कृते स्वतन्त्र्यदेशः आवश्यकः इति आग्रहं कृतवान् । अत एव एताद्दशविघ्नानां मध्ये तस्य कार्यम् अग्रे न गतम् । मुस्लिं जनानां तथा हिन्दूनां सहयोगेन भारते यदा प्रजाप्रभुत्वराज्यं कर्तुं न शक्तः तदा नेहरु भारतस्य विभजनं कर्तुं अनिच्छया अङ्गीकृतवान् । विभागः तु यथा ब्रिटिश्जानानां योजनानुसारम् अभवत् । अयं विभागः तु जून् ३ दिनाङ्के १९४७ वर्षे अभवत् । तदा आग्स्ट १५ दिनाङ्के सः प्रधानमन्त्रिरुपेण प्रमाणवचनं स्वीकृतवान् । तदनन्तरं तस्य प्रथमभाषणं Tryst with Destiny इति प्रसिद्धम् । तस्य भाषणस्य सारांशः एवम् आसीत्- 'अस्माकं लक्ष्यं प्रति गन्तुं सन्धानं कृतम् । इदानीं सन्धानस्य फलप्राप्त्यर्थं समयः आगतः । पूर्णतया कर्तुं न शक्यते चेदपि किञ्चिद् वा कर्तु प्रयतनीयम् । मध्यरात्रे १२ वादने यदा सर्वे सुप्ताः आसन् तदा अस्माकं देशः जागरितः आसीत्। स्वातन्त्र्यं तु प्राप्नोत् । दुर्लभं तादृशं क्षणं सर्वदा न लभ्यते। प्राचीनं सन्त्यज्य अस्माभिः नावीन्यं प्राप्तम् अस्ति। देशस्य चरिते ईद्दशं क्षणं पुनः न आगच्छति । एतावत् पर्यन्तं येषां वाक्, मनः सर्वं निगूढे आसीत् इदानीम् तेषां स्वातन्त्र्यम् आगतम् । अस्मिन् सन्दर्भे भारतस्य तथा भारतीयतायाः च सेवां कर्तुं वयं प्रतिज्ञां कुर्मः मानवतां च न त्यजाम ’ इति। तस्मिन् काले मतान्तरकलहाः बहुत्र वर्धन्ते स्म । अयं कलहः [[पञ्जाब्]] [[देहली]] [[बङ्गाल्]] इत्यत्र सर्वत्र प्रसारितः आसीत् । नेहरु मुस्लिम् नेतृभिः साकं आभारतं सञ्चरन् सर्वत्र देशे शान्तिस्थापनाय तथा शरणार्थिनां मनः प्रसादनार्थं प्रायतत । सः मौलाना आजाद तथा अन्यैः नेतृभिः साकं मुस्लिमबान्धवानां भारते स्थातुं तथा योगक्षेमं वोढुं च वार्तालापं कृतवान् । देशस्थितिं वीक्ष्य तस्य मनोवेदना सञ्जाता। १९४७ तमे वर्षे -भारत-पाकीस्तानयुद्धं रोद्धुं युनैटेड नेशन्स् साहाय्यं प्रार्थितवान्। पाकिस्तानदेशस्य तथा भारतस्य च मध्ये स्थितं [[हैदराबाद्]] इति प्रान्तं भारतस्य इति उद्धोषयितुं नेहरु मनः न चकार। यतः मतीयकलहः भवेदिति। बि.जे.पी नायकः जस्वन्तसिङ्गः एवं वदति " नेहरुमहोदयस्य चिन्तनानि एव अस्माकं भारतस्य विभजने कारणीभूतानि अभवन्। यतः सः एकत्र प्रभुत्वम् इच्छति जिन्ना तु विभागीयप्रभुत्वम् इच्छति। एतयोः मध्ये मनस्तापः एव विभजनस्य अन्यतमं कारणमभवत् । भारतस्वातन्त्र्यानन्तरं नेहरु तस्य पुत्रीम् इन्दिराम् एव तस्य तथा तस्य कार्यकलापस्य पर्यवेक्षिकारूपेण आयोजयामास । तस्य नेतृत्वे १९५२ निर्वाचने काङ्ग्रेस् पक्षः बहुमतं प्राप्नोत्। ततः इन्दिरा नेहरुगृहमेव आगत्य तस्य सर्वाङ्गीणकार्यं पश्यन् तेन साकं स्वदेशविदेशपर्यटनं कृतवती । एषा तस्य कार्यकर्तृषु प्रमुखा अभवत् । तेन इतिहासविषये " द डिस्कवरी ऑफ इन्डिआ" अपि च " ग्लिंप्सेस ऑफ वर्ल्ड हिस्टरी" इति अभ्यासपूर्णौ ग्रन्थद्वयं लिखितम् । तस्य जन्मदिनं नवेम्बरमासस्य चतुर्दशदिनाङ्कम् अखिले भारतवर्षे बालदिनत्वेन उत्साहपूर्वकम् आचर्यते । महात्‍मनः गान्धे: सम्पर्के आगते स: स्‍वातन्‍त्रसङ्‍ग्रामे सन्‍नद्घ: अभवत्‌ । {{भारतरत्नपुरस्कारभाजः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.india-today.com/itoday/millennium/100people/nehru.html India Today's profile of Nehru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151103174317/http://www.india-today.com/itoday/millennium/100people/nehru.html |date=2015-11-03 }} * [http://www.hinduonnet.com/fline/fl2120/stories/20041008000307600.htm Nehru's legacy to India]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728032727/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2120/stories/20041008000307600.htm |date=2011-07-28 }} * [http://books.google.com/books?id=sI_I-jk8YWsC&dq=nehru+communalism&printsec=frontcover Nehru on Communalism] * [http://www.saadigitalarchive.org/search/jawaharlal%20nehru Jawaharlal Nehru materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)]{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{भारतस्य प्रधानमन्त्रिक्रमः|शीर्षकम्=[[भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः]] |पूर्वतनः=|अग्रिमः=[[लाल बहादूर शास्त्री]]}} {{भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः}} [[वर्गः:काङ्ग्रेस्-पक्षस्य नेतारः‎]] [[वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः]] [[वर्गः:१८८९ जननम्]] [[वर्गः:१९६४ मरणम्]] {{शिखरं गच्छतु}} i6tm6mkgyo95le3rso9a8sy1v8cwv67 0 4671 501055 500840 2026-09-28T23:49:45Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501055 wikitext text/x-wiki [[File:Kuchipudi_Mihira_Pathuri.jpg|200px|thumb|'''कूचिपुडिनृत्यभङ्गी''']] [[आन्ध्रप्रदेशः|आन्ध्रप्रदेशराज्ये]] [[कृष्णामण्डलम्|कृष्णामण्डले]] [[कुचिपुडीग्रामः|कुचिपुडी]] इति ग्रामः अस्ति । ==प्रवेशः== अयं [[भारतम्|भारतस्य]] शास्त्रीयनृत्यभेदेषु अन्यतमः। '''कूचिपुडी पदम् आङ्ग्लम् - Kuchipudi, తెలుగు : కూచిపూడి ''' अस्य मूलं तु भारतदेशस्य [[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशः।]] दक्षिणभारतस्य अन्यराज्येषु अपि अयं नृत्यप्रकारः प्रसिद्धः अस्ति । कूचिपुडी इति आन्ध्रप्रदेशस्य कृष्णाणमण्डले [[गङ्गासागरम्|गङ्गासागरस्य]] (बङ्गालकोल्लि) तटप्रदेशे विद्यमानः कश्चन ग्रामः । तत्र वसन्तः विप्रजनाः एतत् नृत्यम् अभ्यस्यन्ति स्म । अतः अस्य नृत्यस्य कूचिपुडी इति नाम रूढिगतम् । ==प्रदर्शनम्== कूचिपुडीनृत्यप्रदर्शनं रङ्गमञ्चे कैश्चन कलापैः सह आरभ्यते । प्रत्येकं नृत्यपटुः अपि वेदिकामागत्य गीतनृत्यादिभिः एव स्वपरिचयं श्रावयति । अनेन नृत्यनाटिकायाः कलाकारस्य तस्य पात्रस्य च सन्निवेशानां परिचयः सहृदयाणां भवति । नृत्यार्थं गीतगानेन सह [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतस्य]] शैल्या वाद्योपकरणानि नादयन्ति । [[मृदङ्गम्।मृदङ्गं]], [[बाहुलीना]] (वयोलिन्), [[वेणुवाद्यम्|वेणुः]], [[तम्बूरः]] मन्द्रतन्त्री इत्यादीनां वाद्यानां सहयोगः अपि भवति । कलाविदः ''बुरुगु '' इति काष्टनिर्मिताभरणानि धरन्ति । ==शैली== कूचिपुडीनृत्यस्य चलनं वेगगतौ भवति । पृष्टभूमौ कर्णटकसङ्गीतस्य वाद्यानां सहयोगः भवति एव । अस्मिन् नृत्ये [[भरतनाट्यम्|भारतस्नाट्यस्य]] केचन अंशाः सम्मिलिताः । अस्य प्रदर्शनस्य कूचिपुडीगानेषु [[जतिस्वरः]] [[तिल्लानः]] च भवतः । नृत्यस्य गीतेषु कश्चित् भक्तः भगवति लीनः भवितुम् इच्छति इति भागः भवति । कूचिपुडीभरतनाट्ययोः पादन्यासेषु शैली भिन्ना भवति । कूचिपुडीनृत्यकलायाम् अपूर्वाणि विशिष्टानि नृत्यरूपाणि सन्ति । अत्र विशेषेण ’तरङ्गम्’ इति प्रकारः अस्ति । अत्र नर्तकः/नर्तिका पित्तलस्य स्थालिकायाः धारायां स्थित्वा स्थालिकां भ्रामयन् नृत्यं करोति । एतादृशनृत्यावसरे हस्तयोः तैलदीपौ शिरसि जलकलशः च भवन्ति । उभयरूपस्य नृत्ययोः वस्त्रविन्यासे सूक्ष्मः भेदः अस्ति । सामान्यतः भरतनृत्यस्य वेशभूषायां दीर्घाणि त्रिपुटानि भवन्ति । शाटिकायाः पुटानि वितृतानि इव दृश्यन्ते । किन्तु कूचिपुडीनृत्यप्रकारस्य वेशभूषायां केवलम् एकमेवपुटं दीर्घं च भवति । पौनपौन्येन कूचिपुडीनृत्यप्रकारे विंशतितमं करणम् उपयोजयन्ति । अत्र षट् प्रभेदाः भवन्ति । कूचिपुडी कलाविदः 'चौक' 'कट्टरनडु' 'कुप्पि अडगु' 'ओण्टडवु' 'जरडुवु' 'पक्कनाटु' इत्यादीनाम् उपयोगं कुर्वन्ति । ==चलनं सङ्गीतं च== कूचिपुडीकलाविदः गीतानाम् अनुगुणम् चित्ताकर्षकेण भावाभिनयेन त्वरितकटाक्षेण मुखविन्यासेन च रसभावान् निरूपयन्ति । तरङ्गे नृत्यकारः जलकलशं शिरसि संस्थाप्य पित्तलस्थालिकायाः धारायां स्थित्वा नृत्यति । पृष्ठभूमेः गानं सर्वजनपरिचितस्य कृष्णलीलातरङ्गिणीग्रन्थतः उद्धृतं भवति । इयं सन्निवेशः श्रीकृष्णस्य जीवनम् अवतारान् च निरूपयति । सगाननृत्येषु कलाकारः भामाकलापम् इति नृत्यनाटिकायां श्रीकृष्णस्य राज्ञ्याः सत्यभामायाः पात्रं निरूपयति । सत्यभामा प्रेमालापस्य विविधश्रेणिषु सञ्चलति । कूचिपुडीनृत्यप्रकारे कृष्णशब्दम् इति किञ्चित् गीतम् उल्लेखनीयम् अस्ति यत्र क्षिरविक्रेत्री गोपिका विविधरीत्या कृष्णम् आह्वयति । अत्र नृत्याङ्गनाः अत्याकर्षकं नृत्यं निरूपयन्ति । [[File:A Kuchipudi Sequence.ogv|400px|कूचिपुडीनृत्यप्रात्यक्षिकम् ]] == नृत्यपरिणताः== *डा. वेम्पटि चिन्नसत्यम् [http://www.kuchipudi.com/htmlfiles/tutor.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929191051/http://www.kuchipudi.com/htmlfiles/tutor.htm |date=2010-09-29 }}<ref>[http://www.kuchipudi.com कूचिपुडीनृत्याकादमीप्रवेशः]</ref> *गुरुः पि.वि.भरणि शङ्करः [http://www.kuchipudidanceacademy.in ] *अनुराग् देब् (आयुष्- पाग्लू छाग्लु महाराजः)कोलकता, पश्चिमबङ्गालः। [http://www.Anuragpagluchhaglumaharaj.com ]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *देवशीष् प्रधान् (बोटु महाराजः) कोलकता, पश्चिमबङ्गालः। [http://www.botumaharaj.co.in ]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * गुरुः जयराम रावः वनश्री रावः च । * श्रीनिवास रावः रविः च । * वेदान्तं लक्ष्मीनारायणः । * डा. उपा रामरावः । * तडेपल्लि पेरय्य । * चिन्ता कृष्णमूर्तिः । * वेदान्तं नारायण शर्मा । * डा. कोरद नरसिंह रावः । * गुरुः सि.आर्.आचार्यलू । * मृणालिनी साराभायी । * गुरुः बालकोण्डल रावः । * पि.बि.कृष्णभारती । * पसुमर्थि वेणुगोपालकृष्ण शर्मा । * डा.राजा रेड्डिः । * स्वागत् कूचिपुडी । * शोभा नायिडु । <ref>[http://mahamkalisuryanarayanasarma.blogspot.com/ ]</ref> *महाङ्कालि सूर्यनारायण शर्मा ।<ref>[http://www.rajaradhareddy.com/राजारेड्डिः राधारेड्डिः]</ref> *[http://www.yashodathakore.com ड. यशोधा ठाकोर्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718140058/http://www.yashodathakore.com/ |date=2011-07-18 }} * विजयपाल् पतलोथ् । * वंशिकृष्ण शर्मा । *मल्लिका रामप्रसादः । *इन्दिरा श्रीराम दीक्षितः । * रविः वेम्पटि । शलिकला पिनुमर्तिः । कमलारेड्डिः । कमला अय्यलराजु दासिक । सन्धाश्री आत्मकूरि । शारदा जम्मि । अनुराधा नेहरू । हिमबिन्दु चल्ला । यामिनी सारिपल्ली । ==व्याप्तिः== कूचिपुडीनृत्यं न केवलं भारते देशे प्रसृतम् अस्ति किन्तु [[उत्तर-अमेरिका]], युनैटेड् किङ्ग्डम्, [[आस्ट्रेलिया]] इत्यादिषु अन्यदेशेषु अपि व्याप्तम् अस्ति । तत्रापि कृतपरिश्रमाः कूचिपुडीनृत्यकलाविदः प्रशिक्षकाः निदेशकाः च सन्ति । == गिन्निस् विश्वाभिलेखं निर्मातारः कलाविदः== द्विशताधिकाः नृत्यगुरवः २८००सङ्ख्याकाः कूचिपुडीकलाविदः क्रि.श.२०१०तमे वर्षे डिसेम्बरमासस्य २६दिनाङ्के [[हैदराबाद्]] (भाग्यनगरे) जि.एम्.सि.बालयोगी क्रीडाङ्गणे हिन्दोलस्य तथा तिल्लानानामिकायाः नृत्यगतेः प्रदर्शनं कृत्वा विश्वस्तरीयं गिन्निस् अभिलेखं निर्मितवन्तः । कूचिपुडीनृत्यनिदेशकस्य कार्याणि प्रशंसितुम् समग्रभारतस्य सर्वराज्येभ्यः १५देशेभ्यः च आगताः नृत्यकलाविदः उपस्थिताः आसन् । अन्ताराष्ट्रियकूचिपुडीमहासम्मेलनस्य अङ्गतया ११निमेषाणां नृत्यकार्यक्रमः सञ्चालितः । कुचिपुडीनृत्यपरिणताः [[वेम्पटि चिन्नसत्यम्]], [[यामिनी कृष्णमूर्तिः]] [[राजा रेड्डिः]] [[राधा रेड्डिः]] शोभा नायिडु च राष्ट्रपतिपुरस्कारं प्राप्तवन्तः । ==उल्लेखाः== {{reflist}} *''कूचिपुडी भारतम्'' रागनृत्यश्रेणी ; श्री सद्गुरुप्रकाशनम् /इण्दियन् बुक्स् सेण्टर् नवदेहली, भारतम् । <gallery> File:Guru Bharani Shenkar.jpg|राष्ट्रस्तरस्य कूचिपुडिगुरुः नृयकलातपस्वी गुरुः पि.वि.भरणि शङ्करः । File:Kuchipudi Dance Uma Muralikrishna.jpg|बेङ्गलूरुनगरे नृत्यप्रदर्शनम् - उमा मुरलीकृष्णः च। File:Kumari._Aparna_Krovvidi.JPG|राजमहेन्द्रिमूलस्य राष्ट्रस्तरस्य कूचिपुडीकलावती अपर्णा क्रोव्विडि । File:Kuchipudi Dance Performance by V Anjana Devi at Ravindra Bharathi Hyderabad.jpg|ख्याता कूचिपुडीकलावती वि.अञ्जनादेवी । File:Kuchipudi_Dec_26th_2010.jpg|गिन्निस् विश्वाभिलेखस्य नृत्यप्रदर्शनं कुर्वन्तः कलाविदः । File:Kuchipudi Dec 26th 2010.jpg|कूचिपुडीसमूहनृत्यस्य महिलागणः । File:Flickr - dalbera - Deepika Reddy et ses musiciens.jpg|पार्षदसङ्गीतज्ञैः सह दीपिका रेड्डिः । File:Kuchipudi.jpg|राधाकृष्णनृत्यम् । File:Flickr - dalbera - Deepika Reddy (musée Guimet).jpg|दीपिका रेड्डिसमूहेन गणेशस्तुतिः। </gallery> ==बाह्यानुबन्धाः== *[http://www.spicmacay.com युवसु भारतीयनृत्यकलोत्तेजनसंस्था ।] *[https://web.archive.org/web/20150907085802/http://www.indiamartinusa.net/ कूचिपुडीनृत्यस्य वेशभूषाः ।] *[https://web.archive.org/web/20120226053241/http://www.rajaradhareddy.com/ राजा रेड्ड, राधा रेड्डिः] *[http://www.kuchipudi.com/home.cfm कूचिपुडीनृत्यम् ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080211184103/http://www.kuchipudi.com/home.cfm |date=2008-02-11 }} *[http://kuchipudischool.com/kuchipudi%20page.htm कूचिपुडीनृत्यम् ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807091642/http://www.kuchipudischool.com/kuchipudi%20page.htm |date=2007-08-07 }} *[http://www.yuvabharati.org/कूचिपुडीनृत्यस्य दृश्यावली ।]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.classicalkuchipudi.com/लक्ष्मीशास्त्री शास्त्रीयकूचिपूडीकेन्द्रम् ।]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.bhavalaya.com/art%20and%20culture/famous_kuchipudi_dancers.html ख्यातः कूचिपुडीकलाविदः] *[http://www.kuchipudidanceacademy.in ] {{भारतस्य नृत्यकलाः}} [[वर्गः:नृत्यप्रकाराः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] sd53sj784tzm8ff6moim8hp5ogef8fw 0 5499 501072 481094 2026-09-29T02:08:14Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501072 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Sudha Chandran | birth_name = Sudha Chandran | image = Sudha chandran rabindranath tagore 150th birth aniversary celebration.jpg | caption = Chandran at Rabindranath Tagore's 150th birth anniversary celebrations | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1965|09|27}}<ref>{{cite web|title=Sudha Chandran Herself|url=http://www.nokiajeenaisikanaam.indiatimes.com/sudha.html|website=Indiatimes|accessdate=16 June 2016}}</ref><ref name="gulf">{{cite web|title=Women's Day special – against all odds|url=http://gulfnews.com/opinion/thinkers/women-s-day-special-against-all-odds-1.1685946|website=Gulf News|first=Vimala|last=Madon|accessdate=16 June 2016|date=7 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160308102926/http://gulfnews.com/opinion/thinkers/women-s-day-special-against-all-odds-1.1685946|archivedate=8 March 2016|deadurl=no}}</ref> | birth_place = [[Mumbai]], [[Maharashtra]], India | spouse = {{Marriage|Ravi Dang|1994}}<ref name="dna">{{cite web|last1=Farook|first1=Farhana|title=I view the accident as a blessing: Sudha Chandran|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-i-view-the-accident-as-a-blessing-sudha-chandran-1134378|website=DNA|accessdate=16 June 2016|date=21 November 2007}}</ref> }} '''सुधा चन्द्रन्''' ([[Tamil language|Tamil]]: சுதா சந்திரன்) परिपूर्णा [[भरतनाट्यम्|भरतनाट्यस्य]] नृत्याङ्गना । अपि च [[भारतस्य चलच्चित्रम्|भारतस्य चलच्चित्रलोके]] दूरदर्शनकार्यक्रमेषु च अभिनयं नृत्यं च कृतवती । [[क्रि.श.१९८१]]तमे वर्षे [[तमिळ् नाडुराज्यस्य|तमिऴ् नाडु]] [[त्रिची]]समीपे सम्भूतात् सञ्चारवाहनस्य अपाघातात् एकपादेन हीना अपि कृतकपादयुक्ता एषा नृत्यक्षेत्रे अभिनयक्षेत्रे च यशः प्राप्तवती । ==बाल्यं शिक्षा च== सुधा चन्द्रन् क्रि.श.१९६४तमे वर्षे सञ्जाता । <ref name="ref१">[http://www.thehindu.com/life-and-style/metroplus/article१११४६९.ece?service=mobile Never-say-die attitude: BACK ON THE BIG SCREEN - Sudha Chandran] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} '[[The Hindu]]'</ref> मितिबायी महाविद्यालयात् सा स्नातकपदवीम् अवप्नोत् । मुम्बै नगरे सा स्नातकोत्तरपदवीं समापितवती । क्ति.श.१९८११तमे वर्षे यदा सा तीर्थयात्राप्रसङ्गेफ़्न दक्षिणभारते तमिऴ् नाडु प्रान्ते गच्छन्ती सञ्चारयानस्य अपघातात् दक्षिणटङ्का नष्टा। तदनन्तरं तस्याः तत् दौर्बल्यं कृतकटङ्कां योजयित्वा भारतदेशस्य अग्रगण्यनृत्याङ्नासु अन्यतमा अभवत् । दैहिकमानसिकत्रासेन मध्ये वर्षद्वयं यावत् नर्तनस्य अभ्यासः त्यक्तः । तस्याः परिश्रमसाध्यम् उपलब्धिं परिगणयन्तः वैदेशिकाः तां नृत्यप्रदर्शनार्थम् आहूतवन्तः । यूरोप केनडा मध्यप्राच्येत्यादिषु विविधस्थानेषु नृत्यं प्रदर्श्य पुरस्कारान् सम्माननानि च प्राप्तवती । तस्याः प्रसिद्धिं परिगणयन्तः चलच्चित्रदूरदर्शनजनाः तां कार्यक्रमेषु योजितवन्तः । ==जीवनयात्रा== [[क्रि.श.१९८४]]तमे वर्षे [[तेलुगुभाषा|तेलुगुभाषायाः]] मयूरी इति चलच्चित्रे कथया आकृष्टा सुधा चन्द्रन् तस्मिन् नटति । [[क्रि.श.१९८६]]तमे वर्षे एतत् एव चलच्चित्रं [[हिन्दीभाषा|हिन्दीभाषया]] ''नाचि मयूरी'' इति नाम्ना पुनर्निर्मितम् । तस्मिन् एव वर्षे अनेन चलच्चित्रे अभिनयार्थम् इयं राष्ट्रियपुरस्कारं प्राप्तवती । एकता कपूरु इत्यनया निर्मिते दूरदर्शनवाहिन्याः ''कहीं किसी रोज़्'' हिन्दीभाषायाः कथामालिकायां रामोला सिकण्ड इति पात्रं निरूढवती यत् बहुखातमभवत् । भारतस्य दूरदर्शनवाहिनीषु अतिप्रसिद्धा अभिनेत्रिषु इयम् अन्यतमा इति परिगण्यते । यत्रापि अन्यस्मिन् क्षेत्रे कार्यं कुर्वती प्रसिधा अभवत् चेत् अपि अस्याः अनुरक्तिः भरतनाट्यम् एव । अतः सा [[मुम्बै]]नगरे सुधाचन्द्रन् अकादेमी अफ् डान्स् इति इति नृत्याकादमीम् अस्थापयत् । इदानीम् अस्याः संस्थायाः [[पुण्यपत्तनम्]] (पुणे) मध्ये अपि शाखा अस्ति । रविकुमार दङ्ग् इतेषः अस्याः पतिः अस्य नृत्यकलाशालायाः निदेशाकः अस्ति । आहत्य सुधा चन्द्रन् विश्वेऽस्मिन् आत्मविश्वासस्य मूर्तिरिव अस्ति । ==दूरदर्शनवाहिन्यां कलासेवा== {|class="wikitable" ! कताशीर्षमकम् || पात्रम् || वाहिनी |-''[[सौन्दर्यवल्ली]]''|| - || [[जयाTV]] | ''[[अन्तरालम्]]'' || - || [[दूरदर्शनम् राष्ट्रियप्रसारः]] |- | ''[[अरसि]]'' || मधुरै तिलवती || [[सन् TV (भारतम्)|सन् TV]] |- | ''[[बहुरानियाँ ]]'' || - || [[राष्ट्रियदूरदर्शनम् Metro]] |- | ''[[कथामालिकाचन्द्रकान्ता|चन्द्रकान्ता]]'' ||- || [[राष्ट्रियदूरदर्शनम्]] |- | ''[[चस्मे बदूर्]]'' || - || [[ज़ी TV]] |- | ''[[हमारी बहू तुलसी]]'' || तुलसि || [[राष्ट्रियदूरदर्शनम्]] |- | ''[[हम पाञ्च]]|| आनन्दस्य पत्नी || [[ज़ी TV]] |- | ''[[जाने भी दो यारो ]]'' || - || [[राष्ट्रियदूरदर्शनम् Metro]] |- | ''[[कि.स्ट्रीट् पाली हल्ली ]]'' || गायत्री कौल || [[स्टार् प्लस्]] |- | ''[[कहीं किसी रोज़् ]]'' || रोमोला सिकण्ड || [[स्टार् प्लस्]] |- | ''[[कैसे कहूँ ]]'' || - || [[ज़ी TV]] |- | ''[[कलसम्]]'' || चन्द्रमति|| [[सन् TV]] |- | ''[[कसौटी]]'' ||मासी || [[स्टार् प्लस्]] |- | ''[[कुच् इस् तरहा]]'' || मल्लिका नन्दा || [[Sony Entertainment Television (India)|Sony TV]] |- | ''[[क्या दिल् में है ]]'' ||राजेश्वरी देवी|| [[९X]] |- | ''[[क्या सास भी कभी बहू थी]] || आरक्षकाधिकारिणी || [[स्टार् प्लस्]] |- | ''[[साथ् साथ् ]]'' ||- || [[राष्ट्रियदूरदर्शनम् Metro]] |- | ''[[सोलह सिङ्गार् ]]'' ||राजेश्वरी देवी || [[सहारा वन्]] |- | ''[[तुम्हारी दिशा]]'' || दिशायाः माता || [[ज़ी TV]] |- | '' [[कश्मकश् ज़िन्दगी की]] ''||राजलक्ष्मी||[[राष्ट्रियदूरदर्शनम्]] |- | '' [[कथापरयुम् कव्याञ्जली]] ''||राजलक्ष्मी||[[सूर्यTV]] |- | [[सौन्दर्यवल्ली]] || अखिलाण्डेश्वरी|| [[जयाTV]] |- | [[जैयम्]] || पद्मा || [[जयाTV]] |- | [[पोण्डट्टि तेवै]] || राजलक्ष्मी || [[सन् TV]] |- | [[थक थिमि था]] || सा स्वयम् || [[जया TV]] |} ==चलच्चित्रजगति कलासेवा== {| border="२" cellpadding="४" cellspacing="0" width="५0%" style="margin: १em १em १em 0; background: #f९f९f९; border: १px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: ९५%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्षम् !! चलच्चित्रम् !! पात्रम् !! टीका |- |[[क्रि.श.२००६]] || [[शादी करके फँस गया यार - हिन्दीभाषा]] || न्यायाधीशा || |- |[[२००६ में बनी हिन्दी फ़िल्म|क्रि.श.२००६]] || [[मालामाल वीकली - हिन्दीभाषा(२००६ फ़िल्म)|मालामाल वीकली]] || ठकुराइन || |- |[[२००० में बनी हिन्दी फ़िल्म|क्रि.श.२०००]] || [[तूने मेरा दिल ले लिया- हिन्दीभाषा (२००० फ़िल्म)|तूने मेरा दिल ले लिया]] || || |- |[[१९९९ में बनी हिन्दी फ़िल्म|क्रि.श.१९९९]] || [[हम आपके दिल में रहते हैं - हिन्दीभाषा (१९९९ फ़िल्म)|हम आपके दिल में रहते हैं]] || || |- |[[१९९५ में बनी हिन्दी फ़िल्म|क्रि.श.१९९५]] || [[रघुवीर - हिन्दीभाषा (१९९५ फ़िल्म)|रघुवीर]] || आरती वर्मा || |- |[[१९९५ में बनी हिन्दी फ़िल्म|क्रि.श.१९९५]] || [[मिलन - हिन्दीभाषा (१९९५ फ़िल्म)|मिलन]] || जया || |- |[[१९९४ में बनी हिन्दी फ़िल्म|क्रि.श१९९४]] || [[बाली उमर को सलाम - हिन्दीभाषा (१९९४ फ़िल्म)|बाली उमर को सलाम]] || || |- |[[१९९४ में बनी हिन्दी फ़िल्म|क्रि.श.१९९४]] || [[अंजाम - हिन्दीभाषा (१९९४ फ़िल्म)|अंजाम]] || || |- |[[१९९३ में बनी हिन्दी फ़िल्म|क्रि.श.१९९३]] || [[फूलन हसीना रामकली - हिन्दीभाषा(१९९३ फ़िल्म)|फूलन हसीना रामकली]] || || |- |[[१९९२ में बनी हिन्दी फ़िल्म|क्रि.श.१९९२]] || [[इन्तेहा प्यार की - हिन्दीभाषा (१९९२ फ़िल्म)|इन्तेहा प्यार की]] || || |- |[[१९९२ में बनी हिन्दी फ़िल्म|क्रि.श.१९९२]] || [[इंसाफ की देवी - हिन्दीभाषा (१९९२ फ़िल्म)|इंसाफ की देवी]] || सीता एस प्रकाश || |- |[[१९९२ में बनी हिन्दी फ़िल्म|क्रि.श.१९९२]] || [[निश्चय - हिन्दीभाषा (१९९२ फ़िल्म)|निश्चय]] || || |- |[[१९९१ में बनी हिन्दी फ़िल्म|क्रि.श.१९९१]] || [[जान पहचान - हिन्दीभाषा (१९९१ फ़िल्म)|जान पहचान]] || हेमा || |- |} ==प्रशस्तिपुरस्काराः == '''[[National Film Awards]]''', १९८६ * [[National Film Award - Special Jury Award / Special Mention (Feature Film)|Special Jury Award]] : ''[[मयूरी]]''- [[तेलुगुभाषा]] '''The Indian Television Academy Awards''', २००५ * Best Actess in a negative role - For [[तुम्हारी दिशा]] ==उल्लेखाः== {{reflist}} == बाह्यानुबन्धाः == * {{iMDb name|0151534}} {{Persondata <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]]. --> | NAME = चन्द्रन्, सुधा | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = | DATE OF BIRTH = १९६४ [[क्रि.श.१९८१]]तमे वर्षे | PLACE OF BIRTH = | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} {{DEFAULTSORT:Chandran, Sudha}} [[वर्गः:नर्तकाः]] [[वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] omuopbzcb1ft1i3139tysiq01ka1t5w 0 5587 501051 493387 2026-09-28T23:39:55Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501051 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | Name = एम्. एस्. सुब्बुलक्ष्मीः | Img = Ms subbulakshmi.jpg | Img_capt = [[चलचित्रम्|चलचित्रभूमिकायां]] सुब्बुलक्ष्मीः | Img_size = | Landscape = | Background = solo_singer | Birth_name = मदुरै षण्मुखवडिवु सुब्बुलक्ष्मीः | Alias = | Born = {{birth date|1916|9|16|mf=y}} | | Died = {{death date and age|2004|12|11|1916|9|16|mf=y}} | | Origin = [[मधुरै]], [[तमिऴ्‌नाडु|तमिऴ्‌नाडुराज्यम्]], [[भारतम्]] | | Instrument = गायिका | Voice_type = | Genre = | Occupation = सङ्गीतज्ञा, गायिका, अभिनेत्री च । | Years_active = क्रि.श. १९२६तः क्रि.श.२००४ | Label = | Associated_acts = | URL = | Current_members = | awards = [[भारतरत्नप्रशस्तिः]] | Past_members = | Notable_instruments = }} श्रीमती '''मदुरै षण्मुखवडिवु सुब्बुलक्ष्मीः''' (M. S. Subbulakshmi) (क्रि.श. [[१९१६]] - [[२००४]]) [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीतस्य]] प्रसिद्धा गायिका । [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतस्य]] लोके एम्.एस्. इत्येव ख्याता अस्ति । ==जीवनम्== सुब्बुलक्ष्म्याः जन्म क्रि.श. [[१९१६]]तमे वर्षे सप्टम्बर्-मासस्य १६ दिनाङ्के [[तमिऴ्‌नाडु|तमिळुनाडुराज्यस्य]] मदुरैपत्तने अभवत् । अल्पे वयसि एव एषा सङ्गीताध्ययनस्य आरम्भं कृतवती । अस्याः दशमे वयसि एव तदीया प्रथमा गानमुद्रिका लोकार्पिता अभवत् । तदनन्तरं सेम्मङ्गुडि श्रीनिवास अय्यर् इत्यनेन ख्यातसङ्गीतविदुषा [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीतं]], पण्डितेन नारायण राव् व्यासेन [[हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानीसङ्गीतं]] च अभ्यसितवती । स्वस्य सप्तदशे वयसि मद्रासु-सङ्गीताकादेमी-सभायां प्रथमां [[सङ्गीतम्|सङ्गीतगोष्ठीं]] प्रस्तुतवती । ततः आरभ्य अन्तिमकालपर्यन्तम् अगणिताः गानगोष्ठीः सा समचालयत् । असङ्ख्याकाः ध्वनिमुद्रिकाः सङ्गीतरसिकलोकाय तया अर्पितानि । एषा [[संस्कृतम्]], [[तमिऴ्|तमिळु]], [[हिन्दीभाषा|हिन्दी]], [[कन्नडभाषा|कन्नड]], [[वङ्गभाषा|बेङ्गाली]], [[गुजराती]], [[मलयाळम्|मलयाळं]], [[तेलुगुभाषा|तेलुगु]] इत्यादिभिः भाषाभिः रचितानि गीतानि गीतवती । मध्ये एकवारं चलच्चित्रे अपि अभिनयः कृतः तया । तमिळुभाषायाः हिन्दीभाषायाः च "मीरा" इत्यस्मिन् चलच्चित्रे प्रधानभूमिकां निरूढवती । शकुन्तला इत्येतस्मिन् तमिळुभाषायाः चलच्चित्रे प्रधानभूमिकां पोषितवती सा । क्रि.श. [[१९२६]]तमे वर्षे सदाशिवम् इति नामकस्य कस्यचित् स्वातन्त्र्ययोधस्य परिचयः प्राप्तः अनया । क्रि.श.[[१९४०]]तमे वर्षे तेन सह अस्याः विवाहः जातः । गतेषु दशकेषु आसेतुहिमाचलं सङ्गीतगोष्ठीः कृतवती । [[भारतम्|भारतस्य]] सांस्कृतिकराजदूतीरूपेण विदेशेषु अपि सङ्गीतसभां चालितवती । क्रि.श.[[१९९७]]तमे वर्षे तस्याः पतिः दिवङ्गतः । तदारभ्य सार्वजनिकसङ्गीतसभासु भागग्रहणं तया स्थगितम् । क्रि.श.[[२००४]]तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्-मासस्य द्वितीये दिने अस्वस्था जाता सुब्बुलक्ष्मी एकादशे दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् । आप्रपञ्चं सर्वान् सङ्गीतरसिकान् आकृष्टवत्या सुब्बुलक्ष्म्या प्राप्ताः प्रशंसाः प्रशस्तयः पुरस्काराश्च अपाराः । "हरि तुम् हरो जन् की भीर्" इति मीराभजनं श्रुतवान् [[महात्मा गान्धिः]] तत् भजनं न कयापि अन्यया एवं गातुं न शक्यते इति अवदत् <ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/arts/article968377.ece | title=बापु-जवहरलाल्-परमाचार्याणां कृते गीतम् | publisher='दि हिन्दु' पत्रिका | date=December 22, 2010 | accessdate=12 मार्च 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140121111611/http://www.thehindu.com/arts/article968377.ece | archivedate=January 21, 2014 | deadurl=yes}}</ref>। प्रसिद्धसङ्गीतविदा याः भारतीयप्रशस्तयः प्राप्तुं शक्याः ताः सर्वाः अनया प्राप्ताः सन्ति । == प्रशंसाः== नैके भारतीयाः विदेशीयाः च सङ्गीतविद्वांसः सुब्बुलक्ष्म्याः प्रशंसाम् अकुर्वन् । [[लता मङ्गेष्कर्]]वर्या एतां "तपस्विनी" इति सम्बोधितवती । [[उस्ताद् गुलाम अली खानः]] एतां "सरस्वती" इति सम्बोधितवान् । [[किशोरी आमोनकरः]] एताम् 'अष्टमः स्वरः' इति उक्तवती । [[भारतम्|भारतस्य]] अनेके नेतारः अस्याः गानस्य प्रशंसाम् अकुर्वन् । अस्याः गानानुरागिणां प्रशसां श्रुत्वा अभिमानिनां प्रोत्साहनं च दृष्ट्वा [[भारतसर्वकारः]] क्रि.श. [[१९५४]]तमे वर्षे अस्याः [[पद्मभूषणप्रशस्तिः|पद्मभूषणेन]] सम्माननम् अकरोत् । ==संयुक्तराष्ट्रसङ्घे सुब्बुलक्ष्मीः== इयं सुब्बुलक्ष्मी प्रथमा [[भारतम्|भारतीया]] यया [[संयुक्तराष्ट्रसङ्घः|संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य]] सभायां सङ्गीतकार्यक्रमः प्रस्तुतः । अपि च प्रथमा नारी यया [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीतस्य]] क्षेत्रे [[सङ्गीतकलानिधिः]] इति सर्वपरमः पुरस्कारः प्राप्तः । अस्यै क्रि.श.[[१९९८]]तमे वर्षे [[भारतम्|भारतस्य]] सर्वश्रेष्ठा [[भारतरत्नम्]] इति प्रशस्तिः प्रदत्ता । ==प्रशस्तिपुरस्काराः== [[चित्रम्:Statue subbalaxmi 4.JPG|200px|right|thumb|M.S.Subbulakshmi]] :* क्रि.श. [[१९५४]]तमे वर्षे [[पद्मभूषणप्रशस्तिः]] :* क्रि.श. [[१९५६]]तमे वर्षे [[सङ्गीतनाटकाकादमीपुरस्कारः]] :* क्रि.श. [[१९६८]]तमे वर्षे [[सङ्गीतकलानिधिः]] :* क्रि.श. [[१९७४]]तमे वर्षे [[मैग्सेसेप्रशस्तिः]] :* क्रि.श. [[१९७५]]तमे वर्षे [[पद्मविभूषणप्रशस्तिः]] :* क्रि.श. [[१९८८]]तमे वर्षे [[कालिदाससम्माननम्]] :* क्रि.श. [[१९९०]]तमे वर्षे [[इन्दिरागान्धिप्रशस्तिः]] इत्यादयः सुब्बलक्ष्मीमहाभागया प्राप्ताः प्रशस्तयः । :'''[[भारतरत्नम्|भारतरत्नभूषिता]] प्रथमा सङ्गीतज्ञा एम्.एस्.सुब्बुलक्ष्मीः''' । ==वीथिका== <gallery> File:Savithiri 1941 M. S. Subbulakshmi Shanta Apte.JPG|नारदस्य भूमिकायां सुब्बुलक्ष्मीः । File:Shakunthala 1940 film 1.jpg|शकुन्तलायाः भूमिकायां सुब्बुलक्ष्मीः । File:Shakunthala 1940 film 3.jpg|शकुन्तलायाः भूमिकायां (दक्षिणे) सुब्बुलक्ष्मीः । File:Shakunthala 1940 film 4.jpg|शकुन्तलायाः भूमिकायां (शयाना) सुब्बुलक्ष्मीः । File:Sevasadhanam 1938film.jpg|शकुन्तलायाः भूमिकायां (वामभागे) सुब्बुलक्ष्मीः । File:M. S. Subbulakshmi.jpg|सुब्बुलक्ष्म्याः हस्ताक्षरम् । </gallery> ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यानुबन्धाः== एम्.एस्.सुब्बुलक्ष्म्याः भावचित्रैः सह आङ्ग्लभाषया विविधविषयाणां ज्ञानार्थं जालस्थानम् [http://sun.science.wayne.edu/~vhari/ms/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060108054039/http://sun.science.wayne.edu/~vhari/ms/ |date=2006-01-08 }} {{भारतरत्नपुरस्कारभाजः}} {{भारतस्य शास्त्रीसङ्गीतकाराः}} [[वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतगायकाः]] [[वर्गः:रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारभाजः]] [[वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः]] [[वर्गः:१९१६ जननम्]] [[वर्गः:२००४ मरणम्]] erw54xz7zxts6p46z7grqc1bcrs0uvb 0 5650 501057 485525 2026-09-29T00:05:55Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501057 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox Hindu leader |name= जयप्रकाश नारायण |image = Jayaprakash-Narayan nehal.jpg |caption = '''जयप्रकाश नारायण''' |birth_date= ११/८/१९०२ |birth_place= [[बलियामण्डलम्|बलियामण्डलं]], [[बिहार]]राज्यं, [[भारतम्]] |birth_name= |death_date= ०८/१०/१९७९ |death_place= [[पटना]]-महानगरं, [[बिहार]]राज्यं, [[भारतम्]] |guru= |philosophy= समाजवादः |honors= |Literary works = |quote= |footnotes= [[भारत]]स्य महान् लोकनायकः जयप्रकाशः }} '''जयप्रकाश नारायण''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|dʒ|ə|j|ə|p|r|ə|k|aː|S|ə|_|n|aː|r|aː|y|ə|n|ə}}) ({{lang-hi|जयप्रकाश नारायण}}, {{lang-en|Jayaprakash Narayana}}) [[भारतम्|भारतस्य]] लोकनायकः । अस्य विषये बहूनां जनानां भ्रमः अस्ति यत्, "एषः कश्चन स्वतन्त्रसेनानी एव आसीत्, यः स्वातन्त्र्यप्राप्त्यनन्तरं स्वग्रामं गतः । ततः १९७४ तमे वर्षे देशस्य विकटपरिस्थितिं दृष्ट्वा सर्वकारस्य विरोधम् अकरोत्" इति । परन्तु [[भारतम्|भारतस्य]] स्वतन्त्रतायां 'गान्धी'-वत् जयप्रकाशस्य योगदानम् आसीत् । तस्य गहनचिन्तनस्य, कर्मठतायाः च परिणामः आसीत् यत्, [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मा]] स्वतन्त्र[[भारत]]स्य एकाकी योद्धा (फक्कड योद्धा) इति तं सम्बोधयति स्म । [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मा]] स्वकीयेषु बहुषु निर्णयेषु जयप्रकाशस्य परामर्शं, विमर्शं च स्वीचक्रुः इति तु प्रायः सर्वे जानन्ति एव । == जन्म == [[बिहार]]राज्यस्य [[छपरामण्डल]]स्थे [[गङ्गा]]-[[सरयू]]नद्योः सङ्गमस्थले 'सिताब दियार'-नामकः कश्चन ग्रामः । सः ग्रामः सप्तविंशतिः (२७) द्वीपानां समूहः । तेषु सप्तविंशतिद्वीपेषु 'लाला का टोला' इति स्थानम् अन्तर्भवति । तस्मिन् स्थाने लाला हरसू दयाल इत्यस्य कस्यचित् मण्डलाधिकारिणः निवासः । तस्य पत्न्याः नाम फूल रानी इति । तस्य एकः पुत्रः, द्वे पुत्र्यौ च । तस्य पत्नी तृतीयवारं गर्भं धरते । परन्तु तस्मिन् वर्षे अर्थात् १९०२ तमे वर्षे ग्रामे '[[प्लेग्]]' इत्यस्य रोगस्य प्रकोपः उद्भूतः । अतः लाला हरसू दयाल सपरिवारं [[बिहार]]राज्यस्य [[बलियामण्डल]]स्य बाबू खानी इतीदं स्थलम् अगच्छत् <ref>{{cite news |url=http://zeenews.india.com/news/bihar/jp-s-village-gets-power-65-yrs-after-independence_771061.html |title=JP's village gets power 65 yrs after Independence |date=22 April 2012 |publisher=Zeenews}}</ref> । १९०२ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य एकादशे (११) दिनाङ्के तस्य पत्नी एकं बालकम् अजनयत् <ref>{{cite book |title=Jayaprakash Narayan: His Life and Mission |first=Das |last=Ratan |publisher=Sarup & Sons |year=2007 |isbn=81-7625-734-6 |page=7 |url=http://books.google.com.hk/books?id=rdekxv8HsvMC&lpg=PA7&ots=2UKWih8hiT&dq=JayaPrakash%20Narayan%20children&pg=PA7#v=onepage&q=JayaPrakash%20Narayan%20children&f=false |accessdate=30 July 2013}}</ref> । सः बालकः एव अस्माकं लोकनायकः जयप्रकाश नारायण । == परिवारः == जयप्रकाशस्य द्वौ भ्रातरौ, द्वे भगिन्यौ च आसन् । तेषां नामानि क्रमेण हरिप्रकाशः, चन्द्रभानुः, चन्द्रकला, राजेश्वरः । त्रयोदशे वयसि हरिप्रकाशस्य 'हैजा'-रोगेण मृत्युः अभवत् । '[[प्लेग्]]'-रोगग्रस्ता चन्द्रभानुः अपि दिवङ्गता । हरिप्रकाशचन्द्रभानू मृते सति जयप्रकाशः, चन्द्राकला च यदा बालौ आस्ताम्, तदा राजेश्वरस्य जन्म अभवत् <ref>{{cite book |title=Jayaprakash Narayan: A Centenary Volume |first=Sandip |last=Das |publisher=Mittal Publications |year=2005 |isbn=978-81-8324-001-7 |page=109 |url=http://books.google.co.in/books?id=U9U0LiT3dtMC&pg=PA239 |accessdate=13 March 2013}}</ref><ref name="Vaidya">{{cite web |url=http://www.liberalsindia.com/freedomfirst/ff452-01.html |title=Jayaprakash Narayan&nbsp;– Keeper of India's Conscience |first=Prem |last=Vaidya |publisher=LiberalsIndia.com |date= |accessdate=16 August 2012 |archive-date=5 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205195932/http://www.liberalsindia.com/freedomfirst/ff452-01.html |deadurl=yes }}</ref> । == बाल्यं शिक्षणञ्च == जयप्रकाशः यद्यपि चतुर्वर्षीयः अभवत्, तथापि तस्य दन्ताः न स्फुटिताः । अतः तस्य नाम 'बउल' इति प्रसिद्धमभवत् । 'बउल' इत्यस्य शब्दस्य अर्थः भवति अदन्ती (a person who doesn't have teeth) । ग्रामे 'बउलजी', 'बउल भैया' इति प्रसिद्धः आसीत् सः । तस्य विद्यारम्भसंस्कारः षड्वर्षे वयसि अभवत् । तस्य पितरौ तं ग्रामस्य प्राथमिकशालायां पठितुम् प्रैषयेताम् । प्राथमिकशिक्षानन्तरं माध्यमिकशिक्षां प्राप्तुम् सः [[पटना]]-महानगरम् अगच्छत् । [[पटना]]-महानगरस्य 'कोलेजीएट्'-विद्यालये सः प्रवेशं प्रापत् । जयप्रकाशस्य विद्यालयप्रवेशस्य षण्मासानन्तरं तस्य शिक्षकस्य स्थानान्तरणम् अभूत् । नवीनशिक्षकः ब्रिटिश-जनः आसीत् । सः ज्ञात्वैव "[[रक्षाबन्धन]]स्य पर्वदिने परीक्षा भविष्यति" इति अघोषयत् । भयभीताः विद्यार्थिनः तस्य विरोधं न अकुर्वन् । परन्तु जयप्रकाशः, तस्य पञ्चमित्राणि च [[रक्षाबन्धन]]पर्वदिने परीक्षायाम् अनुपस्थिताः आसन् । अतः द्वितीये दिने शिक्षकः अपृच्छत्, “ह्यः यूयं किमर्थं नागताः ?" इति । जयप्रकाशः उदतरत् (answered), “[[रक्षाबन्धन]]त्वात् वयं न आगताः” इति । आरम्भे तु शिक्षकः अक्रुध्यत् । परन्तु जयप्रकाशस्य स्पष्टोत्तरैः, बहुतर्कवितर्कानन्तरं च शिक्षकः अवदत्, “युष्माकं परीक्षा पश्चात् नेष्यामि, तत्र न कापि बाधा” इति । तस्मिन् विद्यालये जयप्रकाशस्य चरित्रविकासः अभूत् । तस्य विद्यालयस्य आचार्यः अमजद अली खान आसीत् । सः बालानां ज्ञानेन सह तेषां मानसिक-शारीरिकविकासविषये अपि चिन्तनं करोति स्म । तत एव जयप्रकाशस्य मनसि देशभक्त्याः, राष्ट्रवादिविचाराणां च चिन्तनं प्रारब्धम् । यदा जयप्रकाशः [[पटना]]-महानगरस्य विद्यालये पठन् आसीत्, तदा तस्य भगिन्याः चन्द्रकलायाः विवाहः ब्रज बिहारी सहाय-नामकेन युवकेन सह अभूत् । अतः जयप्रकाशः भगिन्या सह तस्याः गृहे न्यवसत् । जयप्रकाशस्य आवुत्तः (sister’s husband) [[पटना]]-महानगरस्य [[उच्चन्यायालय|उच्चन्यायालये]] वाक्कीलः आसीत् । 'कोलेजीएट्'-विद्यालये जयप्रकाशस्य माध्यमिकशिक्षणं पूर्णमभवत् । अतः सः [[पटना]]-महानगरस्थे महाविद्यालये पौढाध्ययनं प्रारभत । १९१७ तमे वर्षे [[बकरी ईद्]] इत्यस्य अवसरे शाहाबाद-स्थलस्य ग्रामेषु [[हिन्दु]]-[[यवन]]योः [[साम्प्रदायिकहिंसा]] अभूत् । बहवः हिन्दवः यवनाः च मृताः । अतः सर्वत्र तस्य कलहस्यैव चर्चा चलन्ती आसीत् । जयप्रकाशः स्वमित्रैः सह चर्चां कुर्वन् आसीत् । तत्र [[हिन्दु]]-[[यवन]]योः [[साम्प्रदायिकहिंसा]]याः चर्चा आरब्धा एकेन । कश्चित् मित्रं स्वविचारान् प्राकटयत्, “अस्माकं देशस्य यवनाः स्वराजप्राप्तेः मार्गे अवरोधकाः एव सन्ति” इति । तस्य समर्थनं बहवः विद्यार्थिनः अकुर्वन् । उग्रस्वरेण जयप्रकाशः तस्य विरोधमकरोत् । सः अवदत्, “एतादृशं चिन्तनम् उचितं नास्ति” इति । स्वस्य जीवने प्रथमवारं जयप्रकाशः एतदृश्यां चर्चायां भागम् अवहत् । ततः सः स्वविचारान् पौनःपुन्येन सर्वेषां समक्षम् उपस्थापयति स्म । १९१९ तमे वर्षे 'मैट्रिक'-परीक्षायां जयप्रकाशः प्रथमश्रेण्या उत्तीर्णः । ततः सः [[पटना]]-महाविद्यालये 'इण्टर्' इत्यस्य अध्ययनं प्रारभत । यदा सः 'इण्टर्' पठन् आसीत्, तदा तेन तोता राम सनाढ्य इत्यनेन लिखितं [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मनः]] जीवनसम्बद्धम् किञ्चित् पुस्तकं पठितम् । तस्मात् पुस्तकात् सः बहुज्ञानम् अर्जयत् । [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मनः]] [[सत्याग्रहः]], [[अहिंसा]], राष्ट्रभावना इत्यादीनां विचाराणां आचरणं सः स्वजीवने प्रारभत । ततः १९२२ तमे वर्षे जयप्रकाशः [[अमेरिका]]-देशम् उच्चशिक्षां प्राप्तुम् अगच्छत्ल <ref name=Das2005p239>{{cite book |title=Jayaprakash Narayan: A Centenary Volume |first=Sandip |last=Das |publisher=Mittal Publications |year=2005 |isbn=978-81-8324-001-7 |page=239 |url=http://books.google.co.in/books?id=U9U0LiT3dtMC&pg=PA239 |accessdate=25 April 2012}}</ref> । सः सप्तवर्षं यावत् तत्र अपठत् । १९२९ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य त्रयोदेशे (१३) दिनाङ्के सः 'एम्.ए' इति पदवीं प्रापत्, डॉक्टरेट् (Ph.D) पठितुम् ऐच्छत् च । परन्तु तस्य माता अस्वस्था आसीत् । अतः सः [[भारतं]] प्रत्यागच्छ्त् <ref>{{cite book |title=Jayaprakash Narayan: A Centenary Volume |first=Sandip |last=Das |publisher=Mittal Publications |year=2005 |isbn=978-81-8324-001-7 |page=230 |url=http://books.google.co.in/books?id=U9U0LiT3dtMC&pg=PA239 |accessdate=25 April 2012}}</ref> । == विवाहः == भारतीयक्रान्तिकाले बहवः क्रान्तिकारिणः तनु-मनो-धनैः राष्ट्रस्वतन्त्रतायै योगदानम् अयच्छन् । तेषु बहूनां धारणा आसीत् यत्, “विवाहः तु बन्धनमेव । तेन स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः शिथिलः भविष्यति” इति । परन्तु जयप्रकाशस्य विचाराः तु सकारात्मकाः आसन् । तस्य दृष्टौ स्त्रीः जीवनस्य पथि साधिका एव भवति न तु बाधिका । अतः सः [[बिहार]]राज्यस्य श्रीनगर-ग्रामस्य प्रतिष्ठितवाक्कीलस्य व्रज किशोर इत्यस्य पुत्र्या सह विवाहम् अकरोत् । जयप्रकाशस्य पत्न्याः नाम आसीत् प्रभावती । १९२० तमे वर्षे विवाहस्य पवित्रबन्धने यदा तौ बद्धौ, तदा जयप्रकाशः अष्टादशवर्षीयः, प्रभावती चतुर्दशवर्षीया च आसीत् । तदा विवाहे वरदक्षिणायाः (दहेज/dowry) प्रथा प्रचलिता आसीत् । परन्तु [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मनः]] विचाराणाम् अनुगामी जयप्रकाशः वरदक्षिणां न स्व्यकरोत् । विवाहानन्तरं जयप्रकाशः यदा उच्चशिक्षां प्राप्तुम् [[अमरिका]]-देशम् अगच्छत्, तदा प्रभावती देशसेवायै [[गुजरातराज्यम्|गुजरातराज्यस्य]] [[साबरमती आश्रम|साबरमती-आश्रमम्]] अगच्छत् <ref>{{cite book |title=Jayaprakash Narayan: His Life and Mission |first=Das |last=Ratan |publisher=Sarup & Sons |year=2007 |isbn=81-7625-734-6 |page=7 |url=http://books.google.com.hk/books?id=rdekxv8HsvMC&lpg=PA7&ots=2UKWih8hiT&dq=JayaPrakash%20Narayan%20children&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=30 July 2013}}</ref> । [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मनः]] सान्निध्यं सम्प्राप्य सा तत्र [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मनः]] पुत्रीत्वेन पत्युः विरहवर्षाणि अयापयत् । [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मा]] १९०६ तमे वर्षे ब्रह्मचर्यस्य प्रतिज्ञाम् अकरोत् । ततः तेन प्रभाविताः बहवः जनाः तस्य अनुगमनम् अकुर्वन् । तेषु अनुगामिषु प्रभावती अन्यतमा । साऽपि ब्रह्मचर्यपालनस्य निश्चयम् अकरोत् । सा स्वनिश्चयस्य विषये [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मानम्]] अवदत् । परन्तु [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मा]] तस्यै परामर्शम् अयच्छत्, “तव पतिः तु [[अमेरिका]]-देशे अस्ति । तेन सह चिन्तयित्वा ब्रह्मचर्यस्य सङ्कल्पः क्रियते चेदेव उचितम्” इति । ततः प्रभावती जयप्रकाशं पत्रं लिखित्वा स्वसङ्कल्पविषये असूचयत् । जयप्रकाशः उदतरत्, “एतादृशं विषयं पत्राचारेण चर्चयेव इति योग्यं नानुभवाम्यहम् । अतः स्वदेशं यदा प्राप्स्यामि, तदैव चर्चयिष्यावः” इति । ततः [[अमेरिका]]-देशात् पुनरागत्य जयप्रकाशः तया सह ब्रह्मचर्यसम्बद्धां चर्चाम् अकरोत् । जयप्रकाशः प्रभावत्याः ब्रह्मचर्यस्य निर्णयेन दुःखितः आसीत् । तयोः परस्परं बहुवारं चर्चाः अभूवन् । परन्तु ताः चर्चाः निष्फलाः एव आसन् । अतः जयप्रकाशः प्रभावतीं नीत्वा [[साबरमती आश्रम|साबरमती-आश्रमम्]] अगच्छत् । [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मना]] सह जयप्रकाशस्य प्रथममेलनम् आसीत् तत् । अतः तस्य हृदि हर्षः, क्रोधः च इत्यनयोः मिश्रभावः आसीत् । दीर्घकालं यावत् तेषां त्रयाणां ब्रह्मचर्यसम्बद्धा चर्चा अभवत् । परन्तु जयप्रकाशस्य मनोद्वेगः शान्तः नाभूत् । अतः गृहं प्रत्यागत्य जयप्रकाशः [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मना]] सह पत्राचारं प्रारभत । सः वारंवारं [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मानं]] न्यवेदयत् यत्, "प्रभावतीं बोधयतु, सा ब्रह्मचर्यस्य सङ्क्लपं त्यजेत्" इति । एकस्मिन् पत्रे महात्मा जयप्रकाशम् अबोधयत् यत्, "त्वं द्वितीयविवाहं कुरु । कारणं तव पत्नी ब्रह्मचर्यस्य सङ्कल्पं त्यक्तुं नेच्छति" इति । तत् पत्रं जयप्रकाशस्य हृदयं द्रव्यकरोत् (पिघला दिया) । सः अन्वभवत् यत्, “मम पत्नी ब्रह्मचर्यव्रतं पालयितुम् एतावती उत्सुका अस्ति चेत्, मया तस्याः निर्णयस्य सम्माननं कर्तव्यमेव” इति । ततः सोऽपि ब्रह्मचर्यस्य पालनं प्रारभत । == [[स्वातन्त्र्यसङ्ग्राम|स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामाय]] योगदानम् == १९३० तमे वर्षे [[नेहरू]] इत्यस्यानुरोधेन जयप्रकाशः [[इलाहाबाद]]-महानगरम् अगच्छत् । [[इलाहाबाद]]-महानगरे सः स्वराजभवन-नामके गृहे न्यवसत् <ref name="Ralhan 2002 17998 at pages 73–74">{{cite book | first = O.P. | last = Ralhan | title = Encyclopaedia of Political Parties | publisher = Anmol Publications Pvt. Ltd. | year =2002 | pages =17998 (at pages 73–74) | isbn = 978-81-7488-865-5 }}</ref> । तत् भवनं [[नेहरू]] इत्यस्य आनन्दभवनस्य समीपे आसीत् । अतः [[नेहरू]]-जयप्रकाशयोः सम्बन्धः घनिष्टः अभूत् । तदानीन्तन आङ्ग्लसर्वकारस्य 'वायसरॉय्' कोङ्ग्रेस-पक्षं सर्वकारविरोधी पक्षत्वेन अघोषयत् । अनया घोषणया [[भारतम्|भारते]] स्वतन्त्रतान्दोलनस्य वेगः अवर्धत । न केवलं जयप्रकाशः एव, अपि तु तस्य पत्नी प्रभावती अपि [[स्वातन्त्र्यान्दोलनम्|स्वातन्त्र्यान्दोलनाय]] स्वयोगदानम् अयच्छत् । [[इलाहाबाद]]-कोङ्ग्रेस-महिलाविभागस्य नेतृत्वं [[कमला नेहरू]], [[प्रभावती]] च कुर्न्वन्त्यौ आस्ताम् । एकस्मिन् आङ्ग्लविरोधिसम्मेलने ते निगृहीते अभवताम् । प्रभावत्याः वर्षद्वयस्य कारावासः जातः । प्रभावती यदा कारागारे बन्दिनी आसीत्, तदा [[इङ्ग्लैण्ड]]-देशात् [[भारत]]स्य वास्तविकस्थितिं द्रष्टुं शिष्टमण्डलम् आगतमासीत् । जयप्रकाशः [[भारतम्|भारतस्य]] विविधक्षेत्राणां वास्तविकस्थितिं तस्य मण्डलस्य समक्षम् उपस्थापयत् । तेन आङ्ग्लसर्वकारस्य मानहानिः अभूत् । अतः कृद्धाः आङ्ग्लाधिकारिणः येन केनापि प्रकारेण [[कोलकाता]]-महानगरे जयप्रकाशं कारागारं प्रेषितवन्तः । [[कोलकताराज्योच्चन्यायालयः|कोलकाता-उच्चन्यायालयस्य]] न्यायाधीशः तं [[कोलकाता]]-महानगरस्य कारागारात् [[नासिक]]-नगरस्य कारागारं प्रैषयत् । १९३३ तमे वर्षे जयप्रकाशः कारागारात् मुक्तः अभूत् । १९३४ तमे वर्षे [[बिहार]]राज्ये विनाशकारी भूकम्पः जातः । अतः जयप्रकाशः सर्वं कार्यं त्यक्त्वा भूकम्पग्रस्तानां सेवाकार्ये संलग्नः अभूत् । १९३९ तमे वर्षे [[द्वितीयविश्वयुद्ध]]स्य आरम्भः अभूत् । अतः स्वतन्त्रतासम्बद्धां चर्चां कर्तुं [[पटना]]-महानगरे 'कोङ्ग्रेस सोशलिस्ट् पार्टि' इत्यस्य सभा आरब्धा । तस्यां सभायां जयप्रकाशः मुख्यवक्ता आसीत् । सः अवदत्, “एतत् युद्धं साम्राज्यवादि अस्ति । अतः अस्माभिः तस्य विरोधः कर्तव्य एव । किञ्चत् कालानन्तरं सभाकरणाय, सम्मेलनकरणाय प्रतिबन्धस्य आदेशाः भविष्यन्ति । अतः अस्माभिः सद्यः एव देशस्वतन्त्रतायै निर्णयः कर्तव्यः । युद्धवातावरणे यदि एतादृशाः आदेशाः भवन्ति, तर्हि अस्माभिः तस्य पालनं न कर्तव्यम् । वीथीषु, गृहस्य अलिन्देषु (on terrace) स्थित्वा वयं स्वतन्त्रतायै सभाः करिष्यामः” इति । [[भारतम्|भारते]] आपतितायाः युद्धसमस्यायाः देशस्य समक्षं त्रयः विकल्पाः आसन् । युद्धे भारतदेशः ब्रिटन्-देशस्य साहाय्यं कुर्यात् इति प्रथमः विकल्पः [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मना]] उपस्थापितः । युद्धस्य विरोधं कृत्वा यथा आङ्ग्लाः देशत्यागं कुर्युः, तथा चिन्तनीयम् इति द्वितीयः विकल्पः जयप्रकाशेन उपस्थापितः । ब्रिटन्-सर्वकारः [[भारत]]सम्बद्धायाः युद्धनीतेः घोषणां कुर्यात् इति तृतीयविकल्पस्तु कोङ्ग्रेस-पक्षस्य गान्धी-जयप्रकाशयोः विकल्पयोः सम्मिश्रणमासीत् । तदा या स्थितिः आसीत्, तस्याः वर्णनं जयप्रकाशः अकरोत् । सः अलिखत्, “एतस्मिन् काले देशे विचित्रवातावरणस्य दर्शनं कुर्वन्नस्मि अहम् । राजनीतिः दूषिता भवन्ती अस्ति । कुत्रचित् वादविवादाः, कुत्रचित् परस्परम् अभियोगाश्च भवन्तः सन्ति । कश्चित् जनः अन्यस्य जनस्य विरोधं कुर्वन् अस्ति इति अहं पश्यन् अस्मि । कोङ्ग्रेस-पक्षस्य स्थापनायाः चतुःपञ्चाशत् (५४) वर्षाणि अभवन् । एतेषु वर्षेषु महता परिश्रमेण सङ्घटितस्य पक्षस्य विभाजनं मा भूयात् इति मे इच्छा । सद्यः देशाय [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मनः]] आवश्यकता अधिका अस्ति । परन्तु [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मा]] 'वायसरॉय्' इत्यस्य कथने विश्वसिति । अतः [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मना]] 'वायसरॉय्'-सदृशेभ्यः आङ्ग्लाधिकारिभ्यः सावधानेन भाव्यम् । यदि [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मा]] 'चेम्बर् लेन्'-प्रस्तावम् अङ्गीकरोति, तर्हि भारतीयानां [[स्वतन्त्रतान्दोलनं]], प्रजातान्त्रिकशान्तिः, [[न्यायप्रणाली]]त्यादयः नश्यन्ति । एतस्मिन् युद्धे ब्रिटिश्-जनानां कशेरु(spine)भङ्गः भविष्यति । अतः अस्माभिः तेषां सहायकरणे, 'चेम्बर् लेन्'-प्रस्तावस्य अङ्गीकारे च कोऽपि लाभः नास्ति” इति । जयप्रकाशस्य एतादृशात् विद्रोहिभाषणात् आङ्ग्लसर्वकारः क्रुद्धः सन् तं पुनः कारागारं प्रैषयत् । १९४० तमस्य वर्षस्य 'मार्च'-मासस्य षोडशे (१६) दिनाङ्के ‘हरिजन’-मासिके [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मा]] जयप्रकाशस्य कारावासविषये स्वप्रतिक्रियाम् अलिखत्, “जयप्रकाशं कारागारे प्रेषयित्वा सर्वकारेण स्वस्मै महती विपदा जनिता अस्ति । जयप्रकाशः कोऽपि लघुकार्यकर्ता नास्ति । सः तु समाजवादस्य प्रवक्ता अस्ति । तस्य जीवने विश्रामाय समयः अपि नास्ति । सः एकाकी योद्धा (फक्कड़ लड़वैया) अस्ति । तस्य कारावासेन सर्वकारस्यैव हानिः अस्ति” इति । [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मनः]] कथनानन्तरं [[नेहरू]] अपि स्वभाषणे जयप्रकाशस्य कारावासस्य निन्दाम् अकरोत् । एवं सर्वे नेतारः, देशवासिनः च जयप्रकाशस्य कारावसस्य विरोधम् अकुर्वन् । न्यायालये अभियोगस्य काले जयप्रकाशः न्यायाधीशस्य समक्षम् अवदत्, “युद्धं सफलं कर्तुं यानि अस्त्राणि, शस्त्राणि, अन्यानि वस्तूनि च आवश्यकानि आसन्, तेषां सङ्ग्रहणे सर्वकारस्य यः प्रयासः आसीत्, तस्मिन् प्रयासे अहं विघ्नम् अजनयम् इति सर्वकारेण मयि आरोपणं कृतम् अस्ति । परन्तु सर्वकारेण मयि आरोपत्वेन यत् लाञ्छनं कृतमस्ति, तत् तु [[भारत]]मातरं प्रति मम कर्तव्यमासीत् । अतः तं कर्तव्यात्मकम् आरोपम् अहं सहर्षम् अङ्गीकरोमि । अस्य आरोपस्य यः कोऽपि दण्डः अस्ति, सः मया स्वीक्रियते" इति । अग्रे सः अवदत्, "[[भारतम्|भारतस्य]] स्वतन्त्रतायाः लक्ष्ये अवरोधम् उत्पादयितुं सर्वकारेण आङ्ग्लन्यायव्यवस्था रचिता अस्ति । अतः अस्मभ्यं (भारतीयेभ्यः) तस्याः न्यायव्यवस्थायाः विरोधः स्वाभाविकः अस्ति । मम देशः [[द्वितीयविश्वयुद्ध|विश्वयुद्धे]] भागं न गृहिष्यति । यतो हि शोषण-आधिपत्य-अत्याचार-प्रभुत्वादि-स्वार्थपूर्णेभ्यः उद्देशेभ्यः [[जर्मनि]]-[[ब्रिटन्]]-देशौ युद्ध्यमानौ स्तः । [[भारतम्|भारते]] स्थिताः एकाकिनः आङ्ग्लाः तु यद्धे धूलिकामग्नाः भविष्यन्ति इति ते जानन्ति । अतः ते भारतीयजनानां साहाय्येन एतत् युद्धं कर्तुम् इच्छन्ति, येन ते चिरकालं यावत् [[भारतम्|भारतस्योपरि]] आधिपत्यं कर्तुं शक्नुयुः । कोऽपि भारतीयः स्वार्थपूर्णे, साम्राज्यवादसमर्थके एतस्मिन् युद्धे भागम् ओढुं न इच्छति । सः स्वस्य देशस्य सम्पदां देशस्वतन्त्रतायै व्ययं कर्तुम् इच्छति, न तु अन्येन सह युद्धं कृत्वा स्वस्य पराधीनतायाः लोहपाशं दृढं कर्तुम् । भारतीयजनानां युद्धस्य विरोधं दृष्ट्वा अपि तस्मिन् विरोधविषये आङ्ग्लैः न किमपि अवधानं कृतम् । भारतीयानाम् इच्छाविरुद्धं [[भारतम्|भारतस्य]] जन-धन-साधनानाम् उपयोगं ते कुर्वन्तः सन्ति । जर्मन्-जनाः यथा [[पोलेण्ड्]]-देशस्योपरि आक्रमणम् अकुर्वन्, तथैव [[भारतम्|भारतस्योपरि]] आङ्ग्लानाम् आक्रमणमेतत् । वयं भारतीयाः अस्याक्रमणस्य प्रतीकारं निश्चयेन करिष्यामः । अहम् एतावता यत् अवदं, देशजनानाम् उपरि तस्य कीदृशः प्रभावः भविष्यति इति तु अहं न जाने । परन्तु मम वचनेन युद्धस्य सञ्चालनकार्ये बाधा उद्भूता अस्ति इति श्रुत्वा अहं बहु आनन्दम् अनुभवामि । अतः न्यायाधीशः यां कामपि शिक्षां दद्यात् तस्यै अहं प्रस्तुतः” इति । तस्य वचनस्यानन्तरं न्यायधीशस्तु शून्यत्वमेव अनुभवन् आसीत् । किंवक्तव्यमूढं तम् उद्दिश्य जयप्रकाशः पुनः तीव्रवचनप्रहारं प्रारभत । सः जानाति स्म "मम एतत् कथनं देशजनाः ध्यानेन शृण्वन्तः सन्ति । कारागारे स्थित्वापि अहं देशजनेभ्यः सन्देशं दातुम् इच्छामि चेत्, एतत् उत्कृष्टं स्थलमस्ति" इति । अतः सः किञ्चित् विरम्य सारांशत्वेन कानिचन गूढानि वाक्यानि अवदत् । “भारतस्य रक्षाकार्ये अहं विघ्नम् उत्पादितवान् इति दोषारोपणं मयि सर्वकारेण कृतमस्ति, तस्य उपहासार्थम् अहं किं वदानि ? परन्तु आङ्ग्लाः स्मरेयुः यत्, बन्दी स्वस्य बन्धनकारणानां रक्षणाय बद्धः न भवति । परन्तु सः स्वस्य बन्धनकारणं नाशयितुं बद्धः भवत्येव इति तु निश्चितम् । साम्राज्यवादस्य, 'नाजी'-वादस्य (नाजी-वादः कश्चन राजनैतिकवादः । नाजी-वादस्य अर्थः यः बलवान् अस्ति, स एव राष्ट्रस्य, संसारस्य वा शासनं बलेन स्वहस्तगतं कुर्यात् इति । एषः वादः व्यक्तिस्वातन्त्र्यस्य, लोकतन्त्रस्य च विरोधी अस्ति । [[अडोल्फ् हिट्लर्|अडॉल्फ् हिट्लर्]] 'नाजी'-वादी इति इतिहासविदां मतम् अस्ति ।) च अहं विरोधी अस्मि । अहं तु केवलं मम देशस्य स्वतन्त्रताम् एव इच्छामि” इति । जयप्रकाशस्य एतत् ऐतिहासिकं भाषणं [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मा]] स्वस्य ‘हरिजन बन्धु’-नामकस्य मासिकस्य प्रथमे पृष्ठे अलिखत् । लेखस्य शीर्षकम् आसीत् “धीरयोद्धुः भाषणं (बहादुर योद्धा का बयान)” इति । १९४० तमस्य वर्षस्य अन्ते भारतीयानाम् आग्रहेण जयप्रकाशः कारागारात् विमुक्तः । ततः जयप्रकाशः [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मानं]], [[सुभाष चन्द्र बोस]] इत्येनं च अमिलत् । मेलनानन्तरं जयप्रकाशः कांश्चन आङ्ग्लविरोधिनीं गुप्तसंस्थाम् अस्थापयत् । तस्याः संस्थायाः कार्यकर्तारः ग्रामं ग्रामम् अटन्तः आङ्ग्लविरोधिजनमताय कार्यं कुर्वन्तः आसन् । ततः 'करो या मरो'-आन्दोलने, '[[भारत छोडो]]' आन्दोलने च सक्रियरूपेण जयप्रकाशः भागम् अवहत् <ref name="Srivastava 1988">{{cite book | first = N.M.P. | last = Srivastava | title = Struggle for Freedom: Some Great Indian Revolutionaries | publisher = K.P.Jayaswal Research Institute, [[Government of Bihar]], [[Patna]] | year = 1988 }}</ref> । == भारतस्वतन्त्रतानन्तरं जयप्रकाशः == १९५७ तमे वर्षे जयप्रकाशः [[समाजवादी पक्षः|समाजवादिपक्षात्]] आत्मानं भिन्नमकरोत् । सः केवलं [[समाजवाद]]विषये बालान् पाठयति स्म । ततः जयप्रकाशः [[समाजवाद]]स्य विचारकत्वेन प्रसिद्धः अभवत् । तेन वैदेशिकाः अपि आकर्षिताः अभवन् । अतः ते जयप्रकाशं स्वदेशम् आह्वयन् । अनेकेषु देशेषु अटनं कृत्वा सरलः जयप्रकाशः [[समजवाद]]स्य सङ्कल्पनाम् अबोधयत् । सः षण्मासं यावत् [[इङ्ग्लैण्ड्]]-[[फ्रान्स्]]-[[जर्मनि]]-[[स्विट्जर्लैण्ड्]]-[[पोलेण्ड्]]-[[जेकोस्लोवाकिया]]-[[इज्राइल्]]-[[मिस्र]]-[[लेबनान्]]-[[पाकिस्थान|पाकिस्थानादीनां]] देशानां प्रवासमकरोत् । १९५९ तमे वर्षे जयप्रकाशः 'भारतीय राजव्यवस्था का पुनर्निमाण' इति निबन्धम् अलिखत् । तस्मिन् लेखे सः अलिखत्, “पक्षयोः मध्ये या राजनीतिः भवति, सा पक्षप्रधाना राजनीतिः मिथ्याभाषिणः नेतॄन् जनयति । पक्षप्रधानराजनीत्याः कुपुत्राः ते मिथ्याभाषिणः नेतारः कपटप्रेरितराजनीत्यै कार्यं कुर्वन्ति । पक्षप्रधानराजनीत्यां सर्वदा राष्ट्रभावनायाः अपेक्षया पक्षः एव प्रधानः भवति । अतः स्वस्य पक्षस्य हितं यत्र रक्षितं भवति, तत्र कलहस्थितिं निवारयन्ति ते । अन्यथा स्वपक्षस्य हितं रक्षितुं कलहस्थितिमपि जनयन्ति ते नेतारः । राज्यस्य, देशस्य वा सञ्चालने जनानां साक्षात् योगदानं न भवदस्ति । अतः लघवः पक्षाः जनानां प्रतिनिधित्वेन शासनं कृत्वा लोकतन्त्राधारितस्य शासनस्य आडम्बरं कुर्वन्ति । परन्तु तस्मिन् शासने नेतारः केवलं स्वस्य, स्वपक्षस्य च स्वार्थस्य सिद्धिं कुर्वन्ति । देशस्य हितं न चिन्तयन्ति” इति । तेन एतादृशानि अनेकानि भाषणानि कृतानि । ततः १९६१ तमे वर्षे [[भारतचीनयुद्धम्|चीनयुद्धकाले]], १९६५ तमे वर्षे [[भारतपाकिस्थानयुद्धम्|पाकिस्थानयुद्धकाले]] च जयप्रकाशः सुष्ठुरीत्या भारतीयसर्वकारस्य मार्गदर्शनमकरोत् । == जयप्रकाशस्य निवृत्तिः == १९७१ तमस्य वर्षस्य 'नवम्बर'-मासस्य षोडशे (१६) दिनाङ्के जयप्रकाशस्य हृदयाघातः अभूत् । सः मासत्रयं रुग्णालये (hospital) यापयत् । ततः सः १९७२ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य अष्टाविंशति(२८)तमे दिनाङ्के रुग्णालयात् गृहम् प्राप्नोत् (reached) । तदनन्तरं तेन गृहे कानिचन दिनानि एव व्यतीनानि आसन् । एकस्मिन् दिने स्वस्य पत्न्याः स्वास्थ्यं सम्यग्नास्ति इति तेन सूचना प्राप्ता । वैद्यः तस्याः शल्यक्रियाम् (operation) अकरोत् । [[शल्यक्रिया]]नन्तरं ज्ञानमभवत् यत्, प्रभावती तु [[कर्करोगः|कर्करोगेण]] (cancer) ग्रस्ता अस्ति । जयप्रकाशस्य भ्रातृपुत्रस्य नाम अनिलः आसीत् । सः प्रभावत्याः प्रियः आसीत् । अतः प्रभावती तस्य विवाहे तु भवेदेव इति गृहे सर्वेषाम् इच्छासीत् । अतः १९७३ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य सप्तदशे (१७) दिनाङ्के अनिलस्य विवाहः निश्चितः कृतः । परन्तु प्रभावत्याः स्वास्थ्यम् अधिकं शिथिलम् अभवत् । अतः १९७३ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य पञ्चदशे (१५) दिनाङ्के अनिलस्य विवाहः निश्चितः । परन्तु प्रभावती चतुर्दशस्य (१४) दिनाङ्कस्य रात्रौ एव दिवङ्गता । प्रभावत्याः इच्छायाः पूर्त्यै पञ्चदशे दिनाङ्के एव अनिलस्य विवाहः अभवत् । प्रभावत्याः मृत्योः अनन्तरं जयप्रकाशस्य जीवने निराशा उद्भूता । सः राजनीति-पाठन-भाषणादीनि सर्वाणि कार्याणि त्यक्त्वा स्वस्य गृहे एव निवसति स्म । मितभाषी सन् सः सात्विकजीवनं यापयन् आसीत् । परन्तु इतोऽपि [[भारत]]मातुः सेवा जयप्रकाशस्य भाग्ये आसीत् । आजीवनं सः आङ्ग्लानाम् अत्याचारेभ्यः देशस्य रक्षणम् अकरोदेव । ततः अपि अधिकं तस्य योगदानम् इदमस्ति यत्, अराजकतायाः कारणेन देशस्य स्थितिः यदा विस्फोटकी अभूत्, तदा जयप्रकाशः तस्याः स्थितेः विषये नावदिष्यत् चेत् देशस्य महती हानिः अभविष्यत् । == २६/०६/१९७५ [[भारतम्|भारते]] [[आपत्कालः]] == [[चित्रम्:Jp's raily.jpg|thumb|right|400px|<center>'''सम्पूर्णक्रान्तियात्रायां जनसहयोगः'''</center>]] भारतीयराजनीतिक्षेत्रस्य कलङ्करूपः १९७५ तमस्य वर्षस्य आपत्कालः । जयप्रकाशस्य पक्षाधारितस्य राजनीतेः बहिष्कारस्य समर्थकी एषा घटना । १९७४ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य चतुर्विंशतितमे (२४) दिनाङ्के [[फखरुद्दीन अली अहमद]] [[राष्ट्रपति]]पदगौरवरक्षणस्य शपथम् अकरोत् । तस्य यदा राष्ट्रपतित्वेन दायित्वम् आसीत्, तदा [[प्रधानमन्त्री]] [[इन्दिरा गान्धी]] आसीत् । परन्तु तस्याः राजनैतिकस्थितिः समीचीना नासीत् । यतो हि पुत्रप्रेम्णा ग्रस्ता सा देशस्य हितं विस्मृतवती आसीत् । तस्याः पुत्रः सञ्जय गान्धी, तन्मित्राणि च सर्वकारत्वेन कार्यं कुर्वन्तः आसन् । तेषां निर्णयाः देशहिताय न अपि तु देशस्य अहिताय एव आसन् । भारतीयजनसङ्ख्यां नियन्त्रितुं ते 'नसबन्धी' इत्यस्य अभियानस्य घोषणाम् अकुर्वन् । तस्मिन् अभियाने सञ्जय गान्धी इत्यस्य कृपादृष्टिं प्राप्तुं केचन [[मुख्यमन्त्री|मुख्यमन्त्रिणः]] तु अष्टादशवर्षीयाणां यूनाम् आरभ्य षष्ठिवर्षीयाणां वृद्धानां 'नसबन्धी' अकारयन् । एतत् तु उदाहरणमासीत्, इतोऽपि असांविधानिक-अराजनैतिक-अमानवीयनिर्णयाः सर्वकारेण जनेषु आरोपिताः आसन् । उत्कोचं विना सर्वाकारिविभागेषु कार्यं न भवति स्म । नेतारः भ्रष्टाचारं कृत्वापि दण्डं न प्राप्नुवन्ति स्म । सर्वत्र अराजकतायाः वातावरणमासीत् <ref>{{cite news | url = http://www.hinduonnet.com/2001/05/16/stories/05162523.htm | title = Obligations of a lameduck | author = [[Harish Khare]] | publisher = [[The Hindu]] | date = 16 May 2001 | accessdate = 2 January 2009 | archive-date = 20 July 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090720063610/http://www.hinduonnet.com/2001/05/16/stories/05162523.htm | deadurl = yes }}</ref> । जयप्रकाशस्य पत्न्याः मृत्युः अभवत् । तेन सः निराशः गृहे स्थितः आसीत् । परन्तु [[बिहार]]राज्यस्य छात्राणां स्थितिः दयनीया आसीत् । १९७४ तमस्य वर्षस्य 'मार्च'-मासस्य अष्टादशे (१८) दिनाङ्के [[पटना]]-विश्वविद्यालयस्य छात्राः सर्वकारविरोधिप्रदर्शनम् अकुर्वन् । प्रदर्शनं कुर्वन्तः ते [[बिहारविधानसभा]]याः पुरः प्राप्ताः । तेषां विद्यार्थिनां दमनं कुर्वन्तः [[बिहारराज्य]]स्य आरक्षकाः छात्रेषु दण्डानां प्रहारम् अकुर्वन् । तेन तत् प्रदर्शनं हिंसकप्रदर्शने परिवर्तितम् । तस्यां हिंसायां दश विद्यार्थिनः मृताः । ततः छात्राः जयप्रकाशं मार्गदर्शनार्थम् अप्रार्थयन् । परन्तु जयप्रकाशस्य स्वास्थ्यं समीचीनं नासीत् । अतः सः मार्गदर्शनस्य प्रस्तावं निराकरोत् । स्वल्पेषु दिनेषु किङ्कर्तव्यमूढाः केचन छात्राः जयप्रकाशं पुनः मार्गदर्शनाय आह्वयन् । जयप्रकाशः छात्राणां कष्टं ज्ञात्वा तेषां मार्गदर्शनाय सिद्धः अभवत् । देशस्य समस्यायाः विषये सः भाषणम् अयच्छत् । सः अवदत्, “सर्वकारेण एतत् स्मरणीयं यत् तस्य निर्णयैः जनसामान्यानां दुःखं वर्धते । तेन दुःखेन सन्तप्ताः एव ते हिंसायाः विचारं कुर्वन्ति । अहं किमर्थम् एतेषां साहाय्यं करोमि इत्यस्य प्रश्नस्य एकमेव उत्तरमस्ति । भ्रष्टाचारं, कुशासनं च दृष्ट्वा अहं तूष्णीं स्थातुं न शक्नोमि । एषा स्थितिः [[भारतम्|भारते]] कुत्रचिदपि भवेत् । तस्याः स्थितेः कारणं तु सर्वकारः एवास्ति । देशस्य एतादृशीं स्थितिं दृष्टुम् अहं [[स्वतन्त्रतान्दोलन|स्वतन्त्रतान्दोलनेषु]] भागं नावहम्” इति । १९७४ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य एकोनविंशति(१९)तमे दिनाङ्के [[बिहारराज्य]]स्य [[पटना]]-महानगरस्थे 'गान्धी मैदान' इत्यस्मिन् स्थले जयप्रकाशः विशालसभायाः आयोजनम् अकरोत् । तस्यामेव सभायां जनाः '''लोकनायक''' इति नाम्ना तं सम्बोधयन् । ततः १९७४ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य पञ्चमे (५) दिनाङ्के सप्त कि.मी. लम्बमानस्य प्रदर्शनस्य मार्गदर्शनं कुर्वन् जयप्रकाशः बिहारराजभवनं प्रति पदयात्रां प्रारभत । तां पदयात्रां ‘[[सम्पूर्णक्रान्तियात्रा]]’ इति जानीमः वयम् । १९७५ तमस्य वर्षस्य 'मार्च'-मासस्य षष्ठे (६) दिनाङ्के 'सिंहासन खाली करो कि जनता आती है' इति सूत्रं जयप्रकाशः छात्रेभ्यः अयच्छत् <ref>{{cite news |newspaper=The Guardian |location=London |url=http://www.guardian.co.uk/news/2003/jun/30/guardianobituaries.india |title=Surur Hoda: Trade unionist who spread the message of Mahatma Gandhi |first=George |last=McRobie |date=30 June 2003 |accessdate=6 January 2012}}</ref> । १९७५ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य द्वादशे (१२) दिनाङ्के [[इलाहाबाद उच्चन्यायालयः|इलाहाबाद-उच्चन्यायालयेन]] [[इन्दिरा गान्धी]] इत्यस्याः विरुद्धम् अभियोगस्य निर्णयः कृतः । [[इन्दिरा गान्धी]] निर्वाचनसम्बद्धभ्रष्टाचारस्य दोषी इति [[इलाहाबाद उच्चन्यायालयः|इलाहाबाद-उच्चन्यायालयेन]] उद्घोषितम् । [[भारतीयसर्वोच्चन्यायालयः|भारतीयसर्वोच्चन्यायालयाय]] याचिकां दातुं [[इन्दिरा गान्धी]] इत्यनयाः पार्श्वे विंशतिः दिनानां कालः आसीत् । परन्तु [[सर्वोच्चन्यायालयः]] अपि एतादृशं, इतोऽपि कठिनं वा न्यायं करिष्यति इति भयः तस्याः मनसि आसीत् । तस्याः राजनैतिकक्रूरतायाः परिणामः आसीत् यत्, १९७५ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य षड्विंशति(२६)तमे दिनाङ्के एव [[भारतम्|भारते]] [[आन्तरिकापत्काल]]स्य घोषणा अभूत् । देशभक्तानां सर्वकारविरोधिप्रदर्शनेन भीतः सञ्जय गान्धी इत्यस्य षड्पञ्चाशदधिकत्रिशततमस्य (३५६) अनुच्छेदस्य दुरुपयोगं कृत्वा आपत्कालम् अघोषयत् । परन्तु प्रधानमन्त्री [[इन्दिरा गान्धी]] आसीत् । अतः तया आपत्कालः उद्घोषितः इति तस्याः कुख्यातिः अस्ति । १९७५ तमस्य वर्षस्य आपत्काले जयप्रकाशः, [[मोरारजी देसाई]] इत्यादीनाम् अनेकानां देशभक्तानां कारावासः अभूत् । लक्षाधिकाः जनाः मृताः । कोटिशः रूप्यकाणां नाशः अभवत् । वीथीषु, मार्गेषु सर्वकारविरोधिनां हत्याः अभवन् । सर्वकारस्य बलप्रयोगेनापि देशभक्तानां हृदि भयः नोत्पन्नः । सर्वे जयप्रकाशस्य विमुक्तिम् इच्छन्ति स्म । जनविरोधेन शीघ्रं हि सर्वेषां देशभक्तानां विमुक्तिः अभवत् । ततः जयप्रकाशेन देशस्य विविधपक्षैः सह चर्चा कृता, [[जनतापक्ष]]स्य रचना च कृता । परन्तु [[जनतापक्ष]]स्य अन्तःकलहेन दुःखितः जयप्रकाशः पुनः राजनीतिक्षेत्रात् निवृत्तिं स्व्यकरोत् । == जयप्रकाशस्य मृत्युः == १९७९ तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर'-मासस्य सप्तम(७)दिनाङ्कस्य प्रातः जयप्रकाशः श्वसने क्लेशम् आनुभवत् <ref>{{cite web |publisher=India Today |first=Sunanda K. |last=Datta-Ray |url=http://indiatodaygroup.com/itoday/millennium/100people/narayan.html |title=Inconvenient Prophet |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090131114958/http://indiatodaygroup.com/itoday/millennium/100people/narayan.html |archivedate=31 January 2009 |accessdate=6 January 2012 |deadurl=yes }}</ref> । अतः प्राणवायोः (oxygen) यन्त्रेण श्वसनं कर्तव्यमिति वैद्यः तम् असूचयत् । परन्तु अष्टमे दिनाङ्के प्रातः जयप्रकाशः देहत्यागम् अकरोत् । लोकनायकस्य जयप्रकाशस्य मृत्योः समाचारं श्रुत्वा आभारतं शोकमग्नम् अभवत् । [[प्रधानमन्त्री]] [[चौधरी चरण सिंह]] सप्तदिनात्मकस्य [[राष्ट्रियशोकः|राष्ट्रियशोक]]स्य घोषणाम् अकरोत् । == प्रशस्तयः == *Bharat Ratna, 1999 (Posthmus)for Public Affairs<ref name=nd>{{cite news|last=Correspondent|first=NDTV|title=List of all Bharat Ratna award winners|url=http://www.ndtv.com/article/india/list-of-all-bharat-ratna-award-winners-81336|accessdate=29 November 2012|newspaper=ndtv.com|date=24 January 2011}}</ref> *Rashtrabhushan Award of [[FIE Foundation]], [[Ichalkaranji]]<ref name="Vaidya"/> *Ramon Magsaysay Award,1965 for Public Service. == भाषणानि, न्यायालयकथनानि च == * [[Prakash Jha]] directed a 112-minute film "[[Loknayak (film)|Loknayak]] ",based on the life of Jaya Prakash Narayan (JP) .<ref>{{Cite web |title=Uncensored 'Loknayak' to be screened soon |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-10-19/patna/27151362_1_film-prakash-jha-prasar-bharati |accessdate=2015-03-18 |archive-date=2014-02-08 |archive-url=https://archive.today/20140208185955/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-10-19/patna/27151362_1_film-prakash-jha-prasar-bharati |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Loknayak |url=http://www.prakashjhaproductions.com/loknayak.html |accessdate=2015-03-18 |archive-date=2014-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222014728/http://www.prakashjhaproductions.com/loknayak.html |deadurl=yes }}</ref> [[Chetan Pandit]] played the role of JP in that film.<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222035232/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/i-am-fully-indebted-to-theatre/article776650.ece |archivedate=2014-02-22 |title=“I am fully indebted to theatre” |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/i-am-fully-indebted-to-theatre/article776650.ece |access-date=2015-03-18 |deadurl=yes}}</ref> * [[Achyut Potdar]] played role of JP in ABP News show [[Pradhanmantri (TV Series)]] and Aaj Tak Aandolan. == जीवनी == *Why Socialism, 1936 *War Circulars, 1–4 CSP, Lucknow *Inside Lahore Fort, Sahityalaya Patna 1947 *Nation Building in India&nbsp;– JP Narayan *Three Basic Problems of India. From Socialism to Sarvodaya, Sarva Seva Sangh Prakashan, Varansi 1957 *A Plea for Reconstruction of Indian Polity, Sarva Seva Sangh Prakashan, Varansi 1959 *Swaraj for the People, Sarva Seva Sangh Prakashan, Varansi 1961 *Sarvodaya Answer to Chinese Aggression, Sarvodaya Prachuralaya Tanjore 1963 *Face to Face, Navchetna Prakashan, Varansi 1970 *Prison Diary, Samajwadi Yuvjan Sabha Calcutta 1976 and Popular Prakashan, Bombay 1977. सम्पादनकार्यम्: *Towards Struggle, edited by Yusuf Meherally, Padma Publications, Bombay 1946,47 *Socialism,Sarvodaya and Democracy, edited by Bimal Prasad, Asia Publishing House Bombay 1964 *Communitarian Society and Panchayti Raj, edited by Brahmanand Navchetna Prakashan Varansi 1970 *Nation-Building in India, edited by Brahmanand Navchetna Prakashan Varansi 1974 *Towards Revolution, edited by Bhargava and Phadnis, Arnold-Heinemann New Delhi 1975 *J.P’s Jail Life (A Collection of Personal Letters) translated by G S Bhargava, Arnold-Heinemann New Delhi 1977 *Towards Total Revolution, edited by Brahmanand Popular Prakashan Bombay 1978 *J P:Profile of a non-conformist, Interviews by Bhola Chatterji, Minerva Associates, Calcutta, 1979 *To All Fighters of Freedom II, A Revolutionary’s Quest-selected writings of Jayprakash Narayan, edited by Bimal Prasad Oxford University Press New Delhi 1980 *Concept of Total Revolution: An Introductory Essay(JP and social change) by Bimal Prasad {{भारतरत्नपुरस्कारभाजः}} == सम्बद्धाः लेखाः == [[आपत्कालः]] [[इन्दिरा गान्धी]] [[महात्मा गान्धी]] == बाह्यानुबन्धाः == *Red Fugitive: Jayaprakash Narayan by H L Singh Dewans Publications Lahore 1946 *Life and Time of Jayaprakash Narayan by J S Bright Dewans Publications Lahore 1946 *Jayaprakash Narayan: A Political Biography by Ajit Bhattacharyajea Vikas Publications New Delhi 1975 *J.P: His Biography, Allan and Wendy Scarfe, Orient Longmans New Delhi 1975 *Jayaprakash: Rebel Extraordinary, by Lakshmi Narayan Lal, Indian Book Company New Delhi 1975 *Loknayak Jayaprakash Narayan, by Suresh Ram Macmillan Co. Delhi 1974 *Loknayak Jayaprakash Narayan by Farooq Argali Janata Pocket Books Delhi 1977. * Bimal Prasad (editor). 1980. ''A Revolutionary's Quest: Selected Writings of Jayaprakash Narayan.'' Oxford University Press, [[Delhi]] ISBN 0-19-561204-3 * Jai Prakash Narain, ''Jayaprakash Narayan, Essential Writings, 1929-1979: A Centenary Volume, 1902–2002,'' Konark Publishers (2002) ISBN 81-220-0634-5 * Dr. Kawaljeet, ''J.P.'s Total Revolution and Humanism'' (Patna: Buddhiwadi Foundation, 2002). ISBN 81-86935-02-9 * Dr. Ramendra (editor), ''Jayaprakash Vichar Sankalan'' [Hindi] (Patna: Rajendra Prakashan, 1986). * Satyabrata Rai Chowdhuri, ''Leftism in India: 1917-1947'' (London and New Delhi: Palgrave Macmillan, 2008). * Radhakanta Barik, ''Politics of the JP Movement'' (Radiant Publications, Delhi, 1977) * MG Devashayam, ''JP Movement Emergency and India's Second Freedom'' (Vitasta Publishing Pvt. Ltd., New Delhi, 2012). ISBN 978-93-80828-61-9 *jds.ind.in/j-p-narayan/ *http://www.biharonline.gov.in/site/%28S%281pic4v55gh0fj445vzrxryu3%29%29/home/containt.aspx?AspxAutoDetectCookieSupport=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202115108/http://www.biharonline.gov.in/site/%28S%281pic4v55gh0fj445vzrxryu3%29%29/home/containt.aspx?AspxAutoDetectCookieSupport=1 |date=2014-02-02 }} *[http://www.india-seminar.com/2001/506/506%20extract.htm A plea for the reconstruction of Indian polity] *[http://www.mkgandhi.org/jpnarayan/total_revolution.htm Total revolution] *[http://www.mkgandhi.org/jpnarayan/hindu_revival.htm On Hindu revivalism] *[http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Response/ResponseNarayanJay.htm Magsaysay award acceptance speech] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305095138/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Response/ResponseNarayanJay.htm |date=2009-03-05 }}; [http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationNarayanJay.htm Citation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311130942/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationNarayanJay.htm |date=2009-03-11 }} *[http://www.voi.org/books/pipp/ch1.htm JP's visit to an RSS camp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100802121753/http://voi.org/books/pipp/ch1.htm |date=2010-08-02 }}, as told by Sita Ram Goel in "Perversion of India's Political Parlance" *[http://www.gandhimuseum.org/sarvodaya/jpnarayan/jpin.htm JP information from Gandhi museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724235650/http://www.gandhimuseum.org/sarvodaya/jpnarayan/jpin.htm |date=2008-07-24 }} == उद्धरणम् == {{reflist|2}} {{भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः]] [[वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः]] [[वर्गः:१९०२ जननम्]] [[वर्गः:१९७९ मरणम्]] dcdzjtzqm504l4pzpatcu7n07k56wq3 0 5660 501052 481479 2026-09-28T23:44:30Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501052 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox sportsperson |name = कर्णम् मल्लेश्वरी |image = |fullname = कर्णम् मल्लेश्वरी |country = {{flag|India}} |birth_date = {{birth date and age|1975|6|1}} |birth_place = [[श्रीकाकुलम्]], [[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्]] |death_date = |death_place = |known as = लोहमहिला (Iron Girl) |hometown = |Award =[[अर्जुनपुरस्कारः]], [[राजीव गांधी खेल रत्न-पुरस्कारः]], [[पद्मश्री-पुरस्कारः]] |residence = |training = |height = ५ फीट्, २ इन्च् |event = ओलंपिक्-क्रीडायाः भारोत्तोलिका (वेटलिफ़्टर) |level = ओलंपिक् }} '''कर्णम् मल्लेश्वरी''' ({{IPA audio link|कर्णम् मल्लेश्वरी.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|k|ə|r|n|ə|m|_|m|ə|l|l|ɛ|S|v|ə|r|iː}}) ({{lang-hi|कर्णम् मल्लेश्वरी}}, {{lang-en| Karnam Malleswari}}) [[भारतम्|भारतस्य]] महिला भारोत्तोलिका (Weightlifter) अस्ति । सा प्रथमा महिला अस्ति, यया ओलम्पिक्-क्रीडासु कांस्यपदकं प्राप्तम् <ref>{{cite web|title=Karnam Malleswari Olympic Weightlifting Champion|url=http://www.olympics30.com/30greatest/karnam-malleswari-weightlifting.asp|publisher=http://www.olympics30.com/|accessdate=21 March 2015|archive-date=8 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408044701/http://www.olympics30.com/30greatest/karnam-malleswari-weightlifting.asp|deadurl=yes}}</ref>। तया दशवर्षीये क्रीडाजीवने ११ स्वर्णपदकानि, ३ रजतपदकानि च प्राप्तानि सन्ति । सा नववर्षेभ्यः राष्ट्रियविजेत्री वर्तते । सा “आयरन् गर्ल्” इति नाम्ना अपि ख्याता अस्ति । ==जन्म, परिवारश्च== कर्णम् मल्लेश्वरी इत्याख्यायाः जन्म ई. स. १९७५ तमस्य वर्षस्य जून-मासस्य १ दिनाङ्के भारत-देशस्य [[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेश]]<nowiki/>-राज्यस्य [[श्रीकाकुलम्]]<nowiki/>-मण्डलस्य श्रीकाकुलम-नगरे अभवत् <ref>{{cite web |title=Karnam Malleswari Biography|url=http://www.veethi.com/india-people/karnam_malleswari-profile-483-15.htm|publisher=http://www.veethi.com/|accessdate=21 March 2015}}</ref>। अतः इदानीमपि तन्नगरं “भारोत्तोलनस्य राजधानी” इति कथ्यते । मल्लेश्वर्याः बाल्यनाम मल्ली इति आसीत् । तस्याः शरीरस्य औन्नत्यं ५ फीट्, २ इन्च् इति अस्ति । तस्याः पिता “कर्णम् मनोहर”, माता “कर्णम् श्यामला” च । तस्याः पिता आन्ध्रप्रदेश-राज्यस्य रेल-विभागे आरक्षकत्वेन कार्यरतः आसीत् । माता गृहिणी अस्ति । माता श्यामला मल्लेश्वर्याः आहाराय सर्वदा चिन्तयति स्म । यतः कस्मैचित् भारोत्तोलकाय पौष्टिकाहारः, सन्तुलिताहारश्च महत्त्वपूर्णः भवति । तस्याः एकः भ्राता, चतस्रः भगिन्यश्च सन्ति । भ्रातुः नाम रवीन्द्रकुमार इति । भगिन्यः – नरसम्मा, कृष्णाकुमारी, कल्याणी, माधवी च । स्वबान्धवेषु वयसि सा तृतीयम् अपत्यम् अस्ति । तस्याः भगिनी कृष्णाकुमारी अपि भारोत्तोलिका अस्ति । कृष्णाकुमारी अपि राष्ट्रियस्तरस्य स्पर्धायां सम्भजति । ई. स. २००० तमे वर्षे तस्याः भारोत्तोलनस्पर्धायाः विषये विवादाः प्रचलन्तः आसन् । किन्तु कांस्यपदके प्राप्ते सति तस्याः पिता अस्यै स्पर्धायै उररीकृतः<ref>{{cite web|title=Malleswari’s Father agrees to alternative proposal|url=http://www.thehindu.com/thehindu/2000/09/24/stories/0424201h.htm|publisher=http://www.thehindu.com/|accessdate=21 March 2015}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> । ==बाल्यम्== मल्लेश्वर्याः पारिवारिकजनाः श्रीकाकुलम-मण्डले निवसन्ति स्म । तथापि तया स्वस्याः बाल्यस्य कानिचित् वर्षाणि आन्ध्रप्रदेश-राज्यस्य [[प्रकाशमण्डलम्|प्रकासम्]]<nowiki/>-मण्डलस्य दोनकोण्ड-पत्तने व्यतीतानि आसन् । बाल्ये अपि तस्याः मनसि भारोत्तोलनस्य एव प्रभावः आसीत् । ==शिक्षणम्== ‘अम्दला विलासा’-ग्रामस्य “झेड्.पी.पी.जी. (Z.P.P.G.)-उच्चविद्यालये” मल्लेश्वरी अधीतवती । सा भारतस्य बह्व्यीः भाषाः जानाति । यथा – [[हिन्दीभाषा|हिन्दी]], [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्ल्]], [[तेलुगु|तेलुगू]], [[बाङ्गला भाषा|बङ्गाली]], [[पञ्जाबीभाषा|पञ्जाबी]] इत्यादयः । एतासु भाषासु तस्याः महत्प्रभुत्वम् अस्ति । सा लघुवयसः एव भारोत्तोलनस्य शिक्षणं प्रापत् । आन्ध्रप्रदेश-राज्यस्य श्रीकाकुलम-मण्डलस्य ऊसवनीपेट-ग्रामे “नीलमशेट्टी अप्पन्ना” इत्याख्यः प्रशिक्षकः आसीत्<ref>{{cite book|title=शिखर भारतीय महिलाएं|url=https://books.google.co.in/books?id=a3CDBQAAQBAJ&pg=PA82&lpg=PA82&dq=%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%AE+%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80&source=bl&ots=HeUweQMI-H&sig=BDj6OF8aSsa5_LAbJ3J1ItfiP-Y&hl=en&sa=X&ei=DDcNVffeJNO9uATfioIo&sqi=2&ved=0CF4Q6AEwCw#v=onepage&q&f=false|publisher=Google books|accessdate=21 March 2015}}</ref> । तेन एव आरम्भे मल्लेश्वर्यै अस्याः क्रीडायाः प्रशिक्षणं प्रदत्तम् आसीत् । तस्याः उत्साहं दृष्ट्वा सर्वे प्रोत्साहनम् अकुर्वन् । तस्मिन् समये “[[स्पोर्ट्स् अथॉरिटी ऑफ् इण्डिया]] (ASI)” इत्यनया संस्थया “विशेष क्षेत्र खेल परियोजना” प्रचालिता आसीत् । तस्यां योजनायाम् एव मल्लेश्वरी प्रशिक्षणं प्रापत् । अस्याः क्रीडायाः मार्गदर्शकः “पाल सिंह संधू” अपि आसीत् । किन्तु प्रारम्भे मार्गदर्शकः तस्याः विरोधं करोति स्म । सः स्पर्धायां चयने अपि साहाय्यं न करोति स्म, अपितु विघ्नकरः भवति स्म । यदा [[रूस्]]<nowiki/>-देशे ओलम्पिक्-स्पर्धा अभवत्, तदा तत्र लिओनिद् तरनेन्को (Leonid Taranenko) इत्याख्यः तस्याः क्रीडामार्गदर्शकः आसीत् । यदा तया सा स्पर्धा जिता, तदा तस्याः स्पर्धायाः सम्पूर्णः श्रेयः लिओनिद् तरनेन्को (Leonid Taranenko) इत्याख्याय प्रदत्तः आसीत् । यतः तेन मल्लेश्वर्याः हार्दं मार्गदर्शनं कृतम् आसीत् । ==विवाहः== मल्लेश्वर्याः विवाहः ई. स. १९९७ तमे वर्षे “राजेश त्यागी” इत्याख्येन सह अभवत् । राजेशः अपि भारोत्तोलकः अस्ति । सः C.R.P.F. (Central Railway Police Force) इत्यस्मिन् विभागे कार्यरतः अस्ति । तयोः पुत्रद्वयम् अस्ति । शरच्चन्द्रः, अङ्गदः च <ref>{{cite web |title=Heroic Mother Of Day 6: Karnam Malleswari|url=https://www.facebook.com/notes/cloud-nine-india/heroic-mother-of-day-6-karnam-malleswari/574614172560018|publisher= https://www.facebook.com/|accessdate=21 March 2015}}</ref>। विवाहानन्तरं मल्लेश्वरी पत्या राजेशेन सह यमुनानगरम् अगच्छत् । तौ निवासार्थं यमुनानगरं गतवन्तौ आस्ताम् । किञ्चित्समयं यावत् सा स्पर्धासु भागं न अगृह्णात् । सा बैङ्कॉक्-एशियाई-स्पर्धायै अभ्यासं कुर्वती आसीत् । पुनः सा १९९८ तमे वषे बैङ्कॉक्-एशियाई-स्पर्धासु भागं गृहीतवती । स्पर्धायां भारतदेशाय स्पर्धकद्वयस्य एव चयनं भवेत् इति निर्णयः आसीत् । तदा तिस्रः प्रत्याशिन्यः आसन् । तासु [[मणिपुरराज्यम्|मणिपुर]]<nowiki/>-राज्यस्य प्रसिद्धा भारोत्तोलिका कुञ्जरानी देवी अपि आसीत् । अन्ते कुञ्जरानी इत्याख्या निष्कासिता । तदैव बैङ्कॉक्-एशियाई-स्पर्धायां मल्लेश्वर्या वृता । तत्र सा रजतपदकं प्राप्तवती । ==क्रीडाजीवनम्== भारोत्तोलनं मुख्यतः पुरुषाणां क्रीडा मन्यते । तथापि मल्लेश्वरी अस्यां क्रीडायां प्रवेशं प्राप्तुम् इच्छति स्म । अस्यां क्रीडायां तस्याः अभिरुचिः आसीत् । अतः द्वादशे वर्षे सा अस्याः भारोत्तोलनक्रीडायाः अभ्यासं आरम्भं कृतवती । किन्तु पुरुषाणां क्रीडा अस्ति इति नियमानुगुणं बहवः जनाः तस्याः विरोधं कृतवन्तः । किन्तु अन्ते प्रशिक्षकः, पारिवारिकजनाः, मित्राणि च तस्याः समर्थनं, प्रोत्साहनं च अकुर्वन् । सा यष्टिकायाः द्वयोः शीर्षयोः पाषाणौ बद्ध्वा संतुलनाय अभ्यासं करोति स्म । तदनन्तरं सा व्यायामशालां गच्छन्ती आसीत् । प्रातःकाले, मध्याह्ने, सांयकाले च सा अभ्यासम् एव करोति स्म । निरन्तरम् अभ्यासेन तस्याः स्नायवः दृढीभवन्ति स्म । अतः तस्यै आदिनं शारीरिकपीडा भवति स्म । तथापि प्रातःकाले पुनः व्यायामशालां गच्छति स्म । तया स्वस्याः सम्पूर्णं जीवनं भारोत्तोलनाय समर्पितं कृतम् आसीत् । अतः सा कुत्रापि न गच्छति स्म । सा क्षेत्रीयासु, राष्ट्रियासु च प्रतियोगितासु प्रविष्टवती । सर्वासु प्रतियोगितासु सा भागं गृहीतवती । अनन्तरं सा प्रतियोगितासु जयं, पुरस्कारान् च प्रापत् । भारते राष्ट्रियस्तरस्य कनीयानां (Junior) भारोत्तोलनस्पर्धा आसीत् । तस्यां स्पर्धायां मल्लेश्वरी प्रथमस्थानं प्राप्तवती । तदनन्तरं ई. स. १९९२ तमे वर्षे [[थाइलैंड|थाइलैण्ड्]]<nowiki/>-देशे [[एशियाखण्डः|एशिया]]<nowiki/>-खण्डस्य विजेतृक्रीडास्पर्धा अभवत् । तस्यां स्पर्धायां सा भागमगृह्णात् । ततः तया त्रीणि रजतपदकानि जितानि । ई. स. १९९४ तमे वर्षे [[तुर्की]]<nowiki/>-देशे वैश्विकविजेतृस्पर्धायाः आयोजनम् अभवत् । तदा तस्यां स्पर्धायां मल्लेश्वरी द्वितीयस्थानं प्राप्तवती आसीत् । किन्तु किञ्चिद्दिवसानन्तरं सर्वैः ज्ञातं यत् – “[[चीनादेशः|चीन]]<nowiki/>-देशीयेन स्पर्धकेन मादकद्रव्यस्य उपयोगः कृतः आसीत् । अतः सः स्पर्धकः अयोग्यः उद्घोषितः । तेन कारणेन सः तत्रापि प्रथमस्थानं प्रापत् । ई. स. १९९५ तमे वर्षे [[कोरिया]]<nowiki/>-देशे वैश्विकस्तरस्य भारोत्तोलनस्पर्धा आयोजिता । तस्यां तया ११३ कि. ग्रा. भारं उत्तोलितम् । तेन सा विश्वभारोत्तोलकस्य पुरस्कारं प्रापत् । ई. स. १९९४ तः १९९५ पर्यन्तं सा मानसिकस्थितिः समीचीना नासीत् <ref>{{cite book|title=भारत की प्रथम महिलाएँ|url=https://books.google.co.in/books?id=EIODBQAAQBAJ&pg=PA136&lpg=PA136&dq=%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%AE+%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80&source=bl&ots=89CDT4lSKI&sig=E9R9RMP4-HeQ_xnPy7uhxB16W7E&hl=en&sa=X&ei=DDcNVffeJNO9uATfioIo&sqi=2&ved=0CGMQ6AEwDA#v=onepage&q&f=false|publisher=Google books|accessdate=21 March 2015}}</ref>। यतः तत्कालीनाः क्रीडासमीक्षकाः मल्लेश्वर्याः समीक्षां कुर्वन्ति स्म । ते कथयन्ति स्म यत् – “मल्लेश्वर्याः शारीरिकभारः अधिकः अस्ति । सा यविरां पिबति” इति । अनेन कारणेन कानिचिद्दिनानि यावत् तस्याः मानसिकस्थितिः असन्तुलिता जाता । किन्तु दृढविश्वासेन सा पुनः अभ्यासरता अभवत् । ई. स. १९९६ तमे वर्षे “आउट्लुक्”-नामिकायाः साप्ताहिक्याः प्रथमः वार्षिकोत्सवः आसीत् । अतः तन्निमितं साप्ताहिक्यां भारतस्य पञ्चाशत् विशिष्टमहिलानाम् उल्लेखः प्रदत्तः आसीत् । तासु महिलासु मल्लेश्वरी अपि अन्यतमा आसीत् । ई. स. २००० तमे वर्षे [[सिडनी]]<nowiki/>-महानगरे ओलम्पिक्-क्रीडा अभवत् । तस्याम् अपि मल्लेश्वरी भागं गृह्णीतवती । तस्याः नाम ६३ कि. ग्राम् भारोत्तोलनस्पर्धायाम् आसीत् । किन्तु तदा मल्लेश्वर्याः भारः ६९.९० किलोग्राम् आसीत् । अतः सा “[[भारतीयोत्तोलनसमितिः|भारतीयोत्तोलनसमित्या]]<nowiki/>” (Indian Weight-lifting Association) सा ६९ कि. ग्राम् भारोत्तोलनस्पर्धायां समावेशिता । Anti Doping Agency इत्यस्याः संस्थायाः अधिकारिभिः मल्लेश्वर्याः परीक्षणं कृतम् आसीत् । कारणं अधिकारिणः शङ्काम् अकुर्वन् यत् – “मल्लेश्वर्या मादकद्रव्यं तु न सेवितं वा” ? इति । यतः मादकद्रव्यैः [[आक्सिजन|ऑक्सीजन्]]<nowiki/>-वायोः संवाहिकानां रक्तकोशिकानां वृद्धिर्भवति । सामान्यतः एकस्य क्रीडालोः एकं वारं एव परीक्षणं क्रियते । किन्तु तदा मल्लेश्वर्याः द्विवारं परीक्षणं कृतम् । तथापि मल्लेश्वर्याः मनसि उद्वेगस्य प्रभावः नासीत् । अन्ते सा सम्पूर्णे परीक्षणे उत्तीर्णा जाता । तस्यां स्पर्धायां चीन-देशस्य “लिन्-विनिङ्ग्” (६६.७४ कि. ग्रा.), हङ्गरी-नगरस्य “से-अर्ज्-बीयट्-मारकुस्” (६७.७६ कि. ग्रा.), भारत-देशस्य “कर्णम् मल्लेश्वरी (कि. ग्रा.)” च आसीत् । तेषु “लिन् विनिङ्ग्” स्वर्णपदकं, “से-अर्ज्-बीयट्-मारकुस्” रजतपदकं, “कर्णम् मल्लेश्वरी” कांस्यपदकं च प्रापत् । सिडनी-नगरस्य ओलम्पिक्-स्पर्धायां मल्लेश्वर्या २४० कि. ग्रा. भारं उत्तोलितम् आसीत् । अस्याः सफलतायाः कारणात् पदकसूचौ भारत-देशस्य नाम ७१ क्रमाङ्के अभवत् । २००० तमे वर्षे सिडनी-नगरस्य ओलम्पिक्-स्पर्धासु महिलायाः भारोत्तोलनस्पर्धा प्रथमवारम् आयोजिता । कास्यपदकं प्राप्य मल्लेश्वर्या उक्तं यत् – “अनेन पुरस्कारेण, सम्माननेन चाहं प्रसन्नाऽस्मि” । यतः ओलम्पिक्-स्पर्धासु सा प्रथमा महिला आसीत्, यया पदकं सम्प्राप्तम् । अस्याः विशिष्टसफलतायाः कारणेन “टाईम्”-नामिकायां पत्रिकायां “वर्षस्य प्रथमा एशियाई-महिला” इति सम्बोधनेन मल्लेश्वर्याः सम्मानः कृतः । [[ओम प्रकाश चौटाला]] इत्याख्यः [[हरियाणाराज्यम्|हरियाणा]]<nowiki/>-राज्यस्य तत्कालीनः [[मुख्यमन्त्री]] आसीत् । तेन विशिष्टसफलतायाः कारणेन मल्लेवर्याः अभिनन्दनं कृतम् आसीत् <ref>{{cite web |title=Karnam Malleswari|url=http://www.tribuneindia.com/2000/20001010/main6.htm|publisher= http://www.tribuneindia.com |accessdate=21 March 2015}}</ref>। अतः मल्लेश्वरी तस्मै स्वीयां कृतज्ञताम् आविष्कृतवती । मल्लेश्वर्याः विशिष्टसफलतायाः कारणेन तत्कालीनेन प्रधानमन्त्रिणा “[[अटल बिहारी वाजपेयी]]<nowiki/>” इत्याख्येन उक्तं यत् – “भवत्याः विशिष्टसफलतायाः कारणेन अस्माकं देशः गर्वान्वितः जातः । निश्चितमेव अयं महान् सम्मानः वर्तते इति । [[भारतम्|भारत]]<nowiki/>-देशस्य महिलाभ्यः अपि महत्वपूर्णम् उदाहरणम् अस्ति । भवत्याः प्रदर्शनेन भारत-देशस्य युवकाः प्रेरिताः भविष्यन्ति” इति । ई . स. २००९ तमे वर्षे “इण्डियन् वेटलिफ्टिङ्ग् फेडरेशन्” इत्यस्याः संस्थायाः अधिकारिभिः मल्लेश्वर्यै तस्याः संस्थायाः उपाध्यक्षपदं प्रदत्तम् आसीत् <ref>{{cite web |title= Karnam Malleswari|url=http://www.aazad.com/karnam-malleshwari-.html#.VQz5oY6UeRa|publisher= http://www.aazad.com/|accessdate=21 March 2015}}</ref>। तदा तया विचारितम् आसीत् यत् – “सा क्रीडाक्षेत्रे परिवर्तनं करिष्यति” इति । किन्तु सा निष्फला अभवत् । बालिकाः समस्यानां निवारणारणार्थं मल्लेवर्याः पार्श्वे गच्छन्ति स्म । किन्तु तस्याः संस्थायाः महासचिवः बालिकाः प्रपोथति स्म । अतः सा क्रीडायाः स्वरूपं परिवर्तयितुम् असमर्था जाता । मल्लेश्वरी उवाच यत् – “अहं ज्येष्ठा भारोत्तोलिका अस्मि । तथापि बालिकाः मया सह सम्भाषणं कर्तुम् असमर्थाः” । अस्मात् कारणात् मल्लेश्वर्या ई. स. २०११ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासे संस्थायै त्यागपत्रं प्रदत्तम् । अनन्तरं तया उक्तं यत् – “भारत-देशे क्रीडासंस्थायाः अधिकतमाः पालकाः चालकाः च संस्थया सह संलग्नाः न भवन्ति । ये देशाः भारतस्य तुलनायां लघवः वर्तन्ते, ते देशाः अपि ओलम्पिक्-स्पर्धायां पञ्च षड् वा पदकानि प्राप्नुवन्ति । यतः तेषु देशेषु भूतपूर्वाः क्रीडालवः क्रीडाविषये संलग्नाः भवन्ति । वयं वैदेशिकेभ्यः मार्गदर्शकेभ्यः (Coach) धनव्ययं कुर्मः, किन्तु स्वदेशस्य भूतपूर्वक्रीडालूनां साहाय्यं न स्वीकुर्मः । भारोत्तोलनस्पर्धायै मम मनसि महान् स्नेहः विद्यते । किन्तु यदि क्रीडासंस्थायाः कार्यशैल्यां परिवर्तनं न भवेत्, तर्हि भविष्यत्काले भारतम्अपरा कर्णम् मल्लेश्वरी प्राप्तुं न शक्ष्यति । ===स्वप्नः=== मल्लेश्वरी हरियाणा-राज्ये एकां भारोत्तोलनसंस्थां स्थापयितुं इच्छति स्म । सा इच्छति यत् – भारतस्य महिलाः अपि क्रीडायां सोत्साहं भागं गृह्णीयुः । मुख्यमन्त्रिणा अपि सा उक्ता यत् – भविष्यत्काले क्रीडालुभ्यः हरियाणा-राज्ये एका भारोत्तोलनसंस्था भवेत् इत्यस्मिन् विषये हरियाणा-राज्यसर्वकारः चिन्तयति । ===प्रशस्तयः<ref>{{cite web |title=Karnam Malleswari|url=http://www.mapsofindia.com/who-is-who/sports/karnam-malleshwari.html|publisher= http://www.mapsofindia.com |accessdate=21 March 2015}}</ref>=== मल्लेश्वरी स्वस्याः क्रीडाजीवने बहून् पुरस्कारान्, सम्माननानि च प्रापत् । अधः तेषां वर्णनं कृतम् अस्ति यत् – ====विशिष्टप्रशस्तिः==== * ई. स. १९९४ तमे वर्षे भारतसर्वकारेण मल्लेश्वर्यै [[अर्जुनपुरस्कारः]] प्रदत्तः । अयं पुरस्कारः भारतस्य सर्वोच्चक्रीडापुरस्कारेषु द्वितीयक्रमाङ्के वर्तते । * ई. स. १९९६ तमे वषे मल्लेश्वरी भारतसर्वकारस्य “[[राजीवगा|राजीवगान्धी-खेल-रत्न-पुरस्कारेण]]<nowiki/>” सम्मानिता अभवत् । * ई. स. १९९६ तमे वर्षे भारतसर्वकारेण मल्लेश्वर्याः “[[पद्मश्री-पुरस्कारः|पद्मश्री]]<nowiki/>”-प्रशस्त्या सम्माननं कृतम् । ====पुरस्काराः, सम्मानाः च==== * ई. स. २००० तमे वर्षे ओलम्पिक्-क्रीडास्पर्धायां भारोत्तोलने कांस्यपदके प्राप्ते सति केन्द्रीयसर्वकारेण, क्षेत्रीयसर्वकारेण च मल्लेश्वर्यै पञ्चलक्षं रूप्यकाणि पुरस्काररूपेण प्रदत्तानि आसन् । * मल्लेश्वरी वैश्विकविजेतृक्रीडास्पर्धायां पञ्च स्वर्णपदकानि, षड् रजतपदकानि च प्रापत् । * एशिया-खण्डस्य विजेतृक्रीडास्पर्धायाम् अपि मल्लेश्वर्या षड् स्वर्णपदकानि, दश रजतपदकानि च प्राप्तानि सन्ति । * एशिया-खण्डस्य क्रीडासु अपि सा एकं रजतपदकं, एकं कांस्यपदकं च प्राप्तवती । ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[क्रीडाः]] * [[रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारः]] * [[नोबेल् प्रशस्तिः]] * [[फील्ड्स् पदकप्रशस्तिः]] * [[ओलम्पिक् ज्वाला]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{commons|Category:Karnam Malleswari|{{PAGENAME}}}} * [http://www.olympics30.com/30greatest/karnam-malleswari-weightlifting.asp Karnam Malleswari – Olympic Weightlifting Champion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150408044701/http://www.olympics30.com/30greatest/karnam-malleswari-weightlifting.asp |date=2015-04-08 }} * [http://www.veethi.com/india-people/karnam_malleswari-profile-483-15.htm Karnam Malleswari] ==सन्दर्भाः== {{Reflist}} [[वर्गः:भारतीय-भारोत्तोलन-क्रीडालवः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:महिला-लेखाभियानम् २०१५]] {{शिखरं गच्छतु}} ocs1f5zbsy975r6dktl95u26k8kxcnv 0 8323 501065 485301 2026-09-29T00:57:19Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501065 wikitext text/x-wiki {{Infobox Government agency |agency_name = भारतीयनिर्वाचनायोगः |nativename = |nativename_a = |nativename_r = |logo = Election Commission of India Logo.svg |logo_width = 80 |logo_caption = भारतस्य निर्वाचनायोगस्य प्रतीकचिह्नम् |seal = |seal_width = |seal_caption = |formed = २५ जनवरी १९५०<br /> (दिवसोऽयं राष्ट्रियमतदातादिवसरूपेण आचर्यते) |preceding1 = |preceding2 = |dissolved = |superseding = |jurisdiction = [[भारतम्]] |headquarters = [[देहली|नव देहली]] |employees = |budget = |minister1_name |minister1_pfo = |minister2_name = |minister2_pfo = |chief1_name = वि. एस्. सम्पत् |chief1_position = मुख्यनिर्वाचनाधिकारी |chief2_name = हरिशङ्कर ब्रह्मा |chief2_position = निर्वाचनाधिकारी |chief3_name = सैयद् नाजिम् अहमद् जैदि |chief3_position = निर्वाचनाधिकारी<ref>{{cite news| url= http://www.thehindu.com/news/national/article3723367.ece| title= Zaidi is new Election Commissioner| date= 4 August 2012| access-date= 28 March 2014| archive-date= 9 April 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20140409125543/http://www.thehindu.com/news/national/article3723367.ece| deadurl= yes}}</ref> |parent_agency = |child1_agency = |child2_agency = |website = {{URL|eci.nic.in}} |footnotes = }} '''भारतीयनिर्वाचनायोगः''' ([[हिन्दीभाषा|हिन्दी]]-भारत निर्वाचन आयोग‎, [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लः]]- Election Commission of India) [[भारतस्य संविधानम्|भारतस्य संविधानप्रणीतः]] एकः आयोगः । सुष्ठु-स्वधीन-निरपेक्षरूपेण निर्वाचनपरिचालना अस्य आयोगस्य दायित्वम् । लोकसभाया: राज्यसभाया: घटकराज्यानां विधानसभाया: च निर्वाचितपदानां कृते एष आयोग: निर्वाचनस्य आयोजनम् करोति । 'सुकुमार सेन' इति एतस्य आयोगस्य प्रथम: अध्यक्ष: आसीत्। *[[भारतस्य संविधानम्|संविधानस्य]] '''३२४ तमायां धारायां''' एकाधिकसदस्यविशिष्टस्य निर्वाचनायोगस्य संरचनाविषये उल्लेखः अस्ति । ==टिप्पणी== {{reflist}} * [http://voteridcardstatus.in Election Commission Of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150304054205/http://www.voteridcardstatus.in/ |date=2015-03-04 }} * [http://voterid.co.in Voter ID Status] * [http://www.e-aadhaarcard.in/2015/09/how-to-apply-for-aadhar-card-from-any.html Apply Adhar Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160502220437/http://www.e-aadhaarcard.in/2015/09/how-to-apply-for-aadhar-card-from-any.html |date=2016-05-02 }} [[वर्गः:भारतस्य सर्वकारः]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] kfjog2yua3tkhh0sz88i7xkoaw0e5pm 0 11186 501063 496367 2026-09-29T00:49:02Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501063 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = बिजापुरमण्डलम् | native_name = ವಿಜಾಪುರ | native_name_lang = kn | other_name = विजयपुरम्, बिज्जनपुरम् | nickname = | settlement_type = मण्डलम् | image_skyline = GolGumbaz2.jpg | image_alt = | image_caption = बिजापुरनगरे स्थितं [[गोल् गुम्बज़]] | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 16.82 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.72 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = राष्ट्रम् | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = राज्यम् | subdivision_name1 = [[कर्णाटकराज्यम्]] | subdivision_type2 = [[List of regions of India|Region]] | | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | parts_type = उपमण्डलानि | parts = बिजापुर, बसवनबागेवाडी,सिन्द्गी, इन्डि, मुद्देबिहाळ | seat_type = केन्द्रम् | seat = [[बिजापुरनगरम्]] | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 10541 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 2206918 | population_as_of = 2010 | population_rank = | population_density_km2 = 250 | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषाः | demographics1_title1 = अधिकृतभाषा | demographics1_info1 = [[कन्नडभाषा]] | timezone1 = भारतीयसामान्यकालमानम् | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[PIN]] --> | postal_code = | area_code_type = दूरवाणीसंज्ञा | area_code = + 91 (0) 8352 | registration_plate = KA- 28 | website = {{URL|bijapur.nic.in}}{{URL|bijapur.com}} | footnotes = }} [[File:Bijapur in Karnataka (India).svg|thumb|कर्णाटके बिजापुरमण्डलम्]] '''बिजापुरमण्डलं''' (Bijapur District) [[कर्णाटक]]राज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । विजयपुरम् इति एतस्य नगरस्य पुरातनं नाम । पूर्वं ‘दक्षिणपञ्जाब’ इति ख्यातम् एतत् मण्डलं पञ्चनदीयुक्तम् आसीत् ।‘अन्नस्य कुसूलः(अन्नस्य भाण्डारम्)" इति च प्रसिद्धम् । पूर्वम् आदिलषाही वंशीयाः अत्र प्रशासनं कृतवन्तः । स्वातन्त्र्यात् पूर्वं मुम्बयीप्रशासनस्य अधीनः प्रदेशः आसीत् । ==विस्तीर्णता== *१०४७५च.कि.मी ==उपमण्डलानि-५== [[बिजापुरम्]], [[इण्डी]], [[बसवनबागेवाडी]], [[सिन्दगी]], [[मुद्देबिहाळ]] ==नद्यः== [[कृष्णा]] [[भीमा]] [[डोणी]](द्रोणा) उत्तरकर्णाटकस्य अभिवृद्धिशीलमण्डलेषु अन्यतमम् एतत् मण्डलम् । राजधान्याः [[बेङ्गळूरु]]तः उत्तरपश्चिमस्यां दिशि ५३०कि.मी. दूरे एतन्मण्डलम् अस्ति । इदं मण्डलं पञ्चनदीनां स्थानमिति प्रसिद्धम् । अतिन्यूना वृष्टिः भवति । कृष्यर्थं जलस्य व्यवस्था सम्यक् नास्ति । ==इतिहासः== :विजयपुरम् इति अस्य पूर्वतनं नाम । इतिहासप्रसिद्धस्थलैः पूर्णम् एतन्मण्डलम् । १०-११ शतकयोः कल्याणीचालुक्यैः स्थापितं नगरमिदम् । :त्रयोदशशतकस्य उत्तरार्धकाले देहल्याः खिल्जिसुल्तानस्य हस्तगतम् इदं विजयपुरम् क्रि.श. [[१२४७]] तमे वर्षे बीदरस्य बहमनि सुल्तानराजानां वशमागतम् । :क्रि.श.[[१७६०]] तमे वर्षे मराठावंशजैः पराजितः विजापुरनिजामः । :क्रि.श [[१८४८]] तमे वर्षे ते विजयपुरं साताराजनेभ्यः समर्पितवन्तः । ते विजयपुरं [[मुम्बई|मुम्बैप्रान्ते]] विलीनं कृतवन्तः । :स्वातन्त्र्योत्तरकाले क्रि.श. [[१९५६]] तमे वर्षे तदानीन्तनः सर्वकारः बिजापुरमण्डलं कृत्वा [[मैसूरु]]राज्ये संयोजनम् अकरोत् । ==भैगोलिकता== एतत् मण्डलं [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रस्य]] सीमाप्रदेशे विराजते । एतेन मण्डलेन कर्णाटकराज्यस्य ५.४९% विस्तीर्णता प्राप्ता अस्ति । पूर्वे [[गुल्बर्गामण्डलम्|गुल्बर्गामण्डलं]], दक्षिणे [[रायचूरुमण्डलम्|रायचूरुमण्डलं]], पश्चिमे [[बेळगावीमण्डलम्|बेलगावीमण्डलम्]] च अस्ति । ==संस्कृतिः== प्रमुखा प्रादेशिकभाषा तु [[कन्नडभाषा]] एव । किन्तु [[मराठीभाषा|मराठी]]-उर्दु-[[हिन्दीभाषा|हिन्दिभाषाः]] भाषमाणाः जनाः अपि अधिकाः सन्ति । कृषिः प्रधानः उद्योगः। तथापि वस्त्रवयनम् अपि बृहत्प्रमाणेन एव अस्ति । जूर्णम् , चणकः, गोधूमः, व्रीहिः, सूर्यकन्तिः, द्राक्षा, पलाण्डुः, दाडिमः, निम्बः इत्यादीनां वर्धनम् आधिक्येन दृश्यते। ==प्रसिद्धाः व्यक्तयः== [[बसवेश्वरः]], [[डा.मोदि]], चेन्नबसप्प अम्बलि, इत्यादयः ख्यातनामाः अत्रैव सञ्जाताः च । ==शिक्षा== बिजापुरमण्डले पूर्वप्राथमिकशिक्षणात् आरभ्य स्नातकोत्तरकेन्द्रपर्यन्तं सर्वविधव्यवस्थाः अत्र सन्ति । [[कला]]-[[विज्ञानम्]]-वाणिज्य-प्रशासनशास्त्र-गणकविज्ञान- [[आयुर्वेदः|आयुर्वेदशास्त्र]]-तन्त्रविज्ञानां च बोधनार्थं विश्वविद्यालयाः सन्ति । [[कर्णाटक]]स्य एकैकः [[महिलाविश्वविद्यालयः]] अत्रैव विराजते । केन्द्रसर्वकारस्य रक्षणाविभागस्य [[सैनिकशाला]] अपि अत्र अस्ति । ==दर्शनीयानि स्थानानि== अस्य मण्डलस्य अनेकाः चारित्रिकांशाः पर्यटकाकर्षकाः सन्ति । महम्मदीयशैल्याः वास्तुशिल्पाः अत्र प्रसिद्धाः । महम्मद आदिल् शाहस्य काले निर्मितः [[गोल् गुम्बज़|गोलगुम्बजः]], [[ताजमहल्]] इव विन्यस्तम् इब्राहिं आदिल् शाहस्मारकम्, मुल्क् ए मैदान् शतघ्नी , बारा कमान्. जुम्मामसीदि, इत्यादीनि प्रसिद्धानि यात्रास्थानानि सन्ति । ==तीर्थक्षेत्राणि== [[बिजापुरम्।बिजापुरं]], [[तोरवी]], [[यलगूरु]], निम्बाळ सिन्दगी कोरवार, कोण्डसुळि, इञ्चगेरी, काखण्डकी, [[बसवनबागेवाडी]] ===१) [[बिजापुरम्]]=== बिजापुरनगरस्य समीपे शिवगिरिस्थले ९५ पादपरिमितोन्नता शिवमूर्तिः अस्ति । शिवरात्रिसमये विशेषः उत्सवः अत्र भवति । बिजापुरनगरे जैनानां सहस्रफणिपार्श्वनाथमन्दिरं ३५०० वर्षप्राचीनम् अस्ति । सहस्रशीर्षवान् नागराजः पार्श्वनाथमूर्तेः उपरि अस्ति । ===२)[[तोरवी]]=== तोरवी क्षेत्रे गुहायां श्रीनरसिंहदेवालयः अस्ति । षडहस्तयुक्तः नरसिंहः हिरण्यकशिपोः वधं कुर्वन्निव चित्रितोऽस्ति । नृसिंहजयन्तिः अत्र विशेषोत्सवः। ===३) [[काखण्डकी]]=== दासश्रेष्ठस्य श्री[[महिपतिदासः।महिपतिदासस्य]] जन्मभूमिः । एषः । श्रीमहिपतिदासः आदिलषाहसंस्थाने अधिकारी आसीत् । सर्वं त्यक्त्वा गीतानि रचयन् कोल्हारे मृतः । काखण्डकीप्रदेशे तस्य बृन्दावनम् अस्ति । अत्र हिन्दवः मुस्लिमजनाः च भक्ताः इति विशेषः । ====मार्गः==== :[[बिजापुरम्]]तः ३५ कि.मी ===४)[[यलगूरु]] (मुद्धेबिहाळ) === [[कृष्णा]]नदीतीरे स्थितः सप्तग्रामाधिपतिः श्रीवायुपुत्रः [[हनुमान्]] यलगुरे एळूरेश यलगुरप्प इत्यपि प्रसिद्धः अस्ति । [[रामः|श्रीरामस्य]] आज्ञया [[हनुमान्]] अत्र स्थितवान् । हनुमतः मूर्तिः अष्टपादपरिमितोन्नता भव्या स्वयंव्यक्ता च अस्ति । अलङ्काररहितसमये स्वर्णालङ्कारभूषितसमये कुङ्कुमाभिषेकसमये च दृश्यवैभवम् अत्र अवर्णनीयम् । विविधमतानुयायिनः भक्ताः इष्टार्थलाभाय अत्र आगत्य विविधसेवाः कुर्वन्ति । प्रदक्षिणनमस्कारः विशेषफलदायकः इति जनानाम् अभिप्रायः । अदिलषाहीकालतः एतत् क्षेत्रम् अतिप्रसिद्धम् अस्ति । एषः [[हनूमान्]] सन्तानदायकः भूतबाधानिवारकः रोगनिवारकः मनोभीष्टदायकः इति च प्रसिद्धः। यलगुरेशस्य अर्चनां क्षत्रियाः कुर्वन्ति । नैवेद्यरुपेण घृतं पोलिकाञ्च यच्छन्ति । [[शनिवासरः|शानिवासरे]] विशेषकार्यक्रमः प्रचलति । ====मार्गः==== :आलमट्टीरेलनिस्थानतः ४- कि.मी । गदग-सोलापुररेलमार्गः । राष्ट्रियमार्गः १३ ===५)[[बसवनबागेवाडी]]=== महात्मनः [[बसवेश्वरः|बसवेश्वरस्य]] जन्मस्थानम् एतत् । द्वादशशतके जातः एषः धार्मिकक्रान्तिकारः। वीरशैवमतस्य च प्रवर्तकः। इदानीम् अपि वीरशैवानां पवित्रं तीर्थक्षेत्रम् अस्ति एतत् । तस्य जन्मस्थाने सुन्दरं मन्दिरं निर्मितम् अस्ति । ==ताळीकोटेयुद्धम्== विजयनगरसाम्राज्यस्य पतने कारणीभूतं [[१५६५]] तमे वर्षे प्रवृत्तं [[ताळीकोटे]]युद्धं मण्डलकेन्द्रात् ९० कि.मी. दूरे प्रवृत्तम् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.bijapuronline.com/ Tourist information of Bijapur and places nearby] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221153702/http://www.bijapuronline.com/ |date=2009-02-21 }} * [http://www.bijapurinfo.com/ A Complete Information Portal of Bijapur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070222130951/http://www.bijapurinfo.com/ |date=2007-02-22 }} *[http://www.leadersindia.com/karnataka.html Profiles of all the Districts in Karnataka] * [http://bijapur.nic.in/ Bijapur District] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720184522/http://bijapur.nic.in/ |date=2011-07-20 }} * [[Jolada rotti|Bijapur Jawari Food]] * [http://www.tribuneindia.com/2002/20020324/spectrum/heritage.htm Bijapur Heritage] * [http://www.kamat.com/kalranga/bijapur/adilshah2.htm Profile of Adil Shah II.] * [http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~islamarc/WebPage1/htm_eng/bijapur-eng.htm Bijapur at the Islamic Monuments of India Photographic Database] * [http://www.alhashmi.org/ SUFIS OF BIJAPUR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160430152330/http://alhashmi.org/ |date=2016-04-30 }} * [https://web.archive.org/web/20121102224339/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article2428099.ece IGNOU in the hindu newspaper] {{कर्णाटकस्य मण्डलानि}} [[वर्गः:बिजापुरमण्डलम्]] [[वर्गः:कर्णाटकस्य मण्डलानि]] d708ksw7l7kf2be0sne7k04uftwzocq 0 12243 501064 500749 2026-09-29T00:50:50Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501064 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name= भक्तसिंह |birth_date=१९०७ तमे वर्षे सेप्टेम्बर्मासस्य २८ तमः दिनाङ्कः |birth_place= |death_date=१९३१ तमे वर्षे मार्च्मासस्य २३ तमः दिनाङ्कः |death_place=[[लाहोर]], [[पञ्जाब]], |image= Bhagat Singh 1929.jpg |image_size = 250px |caption= |alt=Bhagat Singh, dressed in western attire to avoid recognition and escape from Lahore to Calcutta |movement= [[भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः|भारतस्य स्वान्तन्त्र्यान्दोलनम्]] |religion= |influences=अराजकतावादः, साम्यवादः, समाजवादः |organisation=Naujawan Bharat Sabha,<br>Kirti Kisan Party,<br> Hindustan Socialist Republican Association }} ''' भक्तसिंह''' ({{lang-en|Bhagat Singh}}) स्वतन्त्रभारताय स्वप्राणाहूतिं दत्त्वा अमरः अभवत् । कश्चन सायन्तनः कालः । त्रिवर्षियः कश्चन बालकः स्वपित्रा सह विहारं कुर्वन् आसीत् । ताभ्यां सह कश्चन वृद्धः अपि आसीत् । सम्भाषणं कुर्वन्तः ते ग्रामसीमां प्राप्तवन्तः । तत्र सस्यानां हरितवर्णेन परिसरः आह्लादकरः दृश्यते स्म । भाषणं कुर्वन्तः ते एकस्य सस्यक्षेत्रस्य घट्टं प्राप्तवन्तः । बालकस्य आगमनशब्दः न श्रूयते इति पिता परिवृत्य दृष्टवान् । बालकः क्षेत्रे उपविश्य किमपि खनति स्म । "किं करोति वत्स?" इति पिता पृष्टवान् । "पश्य तात ! अस्मिन् क्षेत्रे अहं सर्वविधसस्यानि सफलानि करोमि ।" इति बालकः उक्तवान् । तस्य बालस्य नयनद्वयं द्योतते स्म । क्षेत्रे अवश्यं फलं प्राप्नोमि इति विश्वासः तस्य वचनेषु ध्वन्यते स्म । तस्य स्वरेण तौ ज्येष्ठौ आश्चर्यान्वितौ अभवताम् । सः बालकः एव ''' भक्तसिंह''' । अनन्तरकाले मातृभूमिं स्वतन्त्रं कर्तुं वीरोचितं युद्धं कृतवान् अयं समरसिंहः । ==जननम्== [[पाकिस्थान|पञ्जाबप्रान्ते]][[लाहोर|लाहोरजनपदे]] बङ्गा इति ग्रामः । सरदारकिषनसिंह इत्येतस्य वीरपुरुषस्य वंशजाः तत्र निवसन्ति स्म । तस्मिन् वंशे अनेके वीराः [[इङ्ग्लेण्डदेशः|आङ्ग्लेभ्यः]] [[भारतस्य]] विमोचनं कारयितुं युद्धं कृतवन्तः । तस्य त्रीन् सोदरान् आङ्ग्लसर्वकारः कारागारे अस्थापयत् । तादृशान् योद्धॄन् क्रान्तिकारिणः इति कथयन्ति स्म । किषनसिंहः अपि क्रान्तिकारी । तस्य पत्नी विद्यावती । तस्य अनुजौ अजितसिंह-स्वरणसिंहौ आङ्ग्लान् प्रतिप्रेषयितुं कृतेषु आन्दोलनेषु वीरोचितं सङ्घर्षं कृतवन्तौ । तेषु दिनेषु एतादृशानि आन्दोलनानि देशे सर्वत्र व्याप्तानि आसन् । देशस्य स्वतन्त्रतायै क्रियमाणे समरे विजयार्थं जनाः दृढनिश्चयेन भागं वहन्तः आसन् । तादृशे समये [[क्रैस्तमतम्|ईशवीये]] १९०७ तमे वर्षे सप्ट्म्बरमासस्य २८ तमे दिनाङ्के विद्यावतीकिषन्सिंहयोः तृतीयपुत्रः भक्तसिंहः सञ्जातः । तदा एव अजितसिंह-स्वरणसिंहौ कारागारतः विमुक्तौ । स्वकुटुम्बे सन्तोषम् आनीतवान् इति किषनसिंहः पुत्रस्य ' भक्तसिंहः’ इति नामकरणं कृतवान् । सर्वे तं 'भागोवाला’ (भाग्यवान्) इति आह्वयन्ति स्म । ==बाल्यावस्था== बालके भक्तसिंहे सर्वे स्निह्यन्ति स्म । अग्रे कदाचित् एषः बालकः प्रसिद्धो भविष्यतीति सर्वे परस्परं कथयन्ति स्म । तस्य मातुः विद्यावत्याः जीवनम् आरम्भतः अपि कष्टैरेव यातम् । [[क्रान्तिकारिणः|क्रान्तिकारी]] तस्याः पतिः सर्वदा अज्ञाततया पर्यटन् गृहतः दूरे एव भवति स्म । अतः कदाचित् स्वपतिः कारावासी भविष्यतीति विद्यावती सर्वदा भीतिम् अनुभवन्ती आसीत् । स्वातन्त्र्ययोद्धॄणां कुटुम्बः इति कारणतः तस्य गृहे सर्वदा यः कोऽपि कारागारबन्धनं प्राप्नोति स्म एव । कुटुम्बस्य सर्वस्य निर्वहणभारं विद्यावती एव वहति स्म । तादृशे क्लिष्टसमये सा बालकानां पालनेन समाधानं प्राप्नोति स्म । बालकाः सर्वेऽपि अत्यन्तम् उत्साहेन वर्धन्ते स्म । अतः विद्यावती सर्वाणि कष्टानि विस्मृतवती । भक्तसिंहे तस्याः विशेषप्रीतिः आसीत् । भक्तसिंहः प्राथमिकपाठशालां प्रविष्टवान् । बाल्यतः भक्तसिंहः कक्ष्यायां सर्वेभ्योऽपि अग्रे भवति स्म । तस्य लेखनम् अत्यन्तं सुन्दरम् आसीत् । अध्यापकानां सर्वेषां प्रियतमः भक्तसिंहः । सहच्छात्राः सर्वेऽपि भक्तं स्वनायकं मन्यन्ते स्म । भक्तसिंहात् अपि ज्येष्ठाः बालाः तं स्वस्कन्धेषु आरोप्य पाठशालां नयन्ति स्म । पुनः तथैव आनयन्ति स्म । बाल्ये सम्पन्नाः एताः घटनाः भाविजीवने सः उत्तमः क्रान्तिकारिनायकः भवेदिति विषयं सूचयन्ति स्म। भक्तसिंहः सुलभतया सर्वैः सह मैत्रीं करोति स्म । साधारणतया सर्वेषां कृते सहच्छात्राः सखाय भवन्ति । ते एव न, प्रवहणचालकाः, कर्मकराः, मार्गसम्मार्जकाः अपि तस्य मित्राण्येव । एकवारं कश्चित् सौचिकः भक्तसिंहस्य गृहम् आगतवान् । सीवितानि वस्त्राणि गृहे दत्त्वा गच्छन्नासीत् । "वस्त्राणि दत्त्वा यः गच्छति सः कः?" इति पृष्टवती माता विद्यावती । "तत् मम मित्रम् ।" इति उक्तवान् भक्तसिंहः। "सौचिकः अपि भवतः मित्रम् वा ?" पृष्टवती माता । "सत्यं मातः ! अस्मिन् ग्रामे सर्वे अपि मम मित्राणि एव" इति उक्तवान् भक्तसिंहः। एवं बाल्ये सर्वेषां मनोहारकः चतुरः भक्तसिंहः वर्धते स्म । ==सिंहनादः== भक्तसिंहस्य कनिष्ठपितृव्यौ आस्ताम् । तयोः स्वरणसिंहम् आङ्ग्लेयाः द्वितीयपर्यायार्थं कारगारं प्रेषितवन्तः । कारागारजीवनं दुर्भरम् आसीत् । अतः स्वरणसिंहः रोगग्रस्तः अभवत् । कारागारतः विमोचनानन्तरमपि तस्य स्वास्थ्यं सम्यक् नाऽभवत् । कतिपयदिनेषु सः दिवङ्गतः । द्वितीयः कनिष्ठपितृव्यः अजितसिंहः कारागारात् विमोचनानन्तरं विदेशं गतवान् । भगतसिंहस्य पितृव्ये स्वभर्तृभ्यां देशस्वातन्त्र्यार्थं कृतं तपः स्मरन्त्यौ बाधामनुभवतः स्म । एतद् दृष्ट्वा भगतसिंहः ते वदति स्म - "पितृव्ये ! रोदनं मास्तु । अहं ज्येष्ठो भूत्वा आङ्ग्लेयान् अस्माकं देशतः बहिष्कृत्य पितृव्यम् आनेष्यामि । आङ्ग्लेयानां कारणतः पितृव्यः रोगग्रस्तः भूत्वा मृतः खलु । तान् विरुध्द्य अहं प्रतीकारं साधयिष्यामि" इति । तस्य गम्भीरवचः श्रुत्वा पितृव्ये रोदनं त्यक्त्वा हसतः स्म । कञ्चित्कालं दुःखं विस्मरतः स्म । भगतसिंहः यदा चतुर्थकक्ष्यायां पठन् आसीत् तदा सहच्छात्रान् पृष्टवान् - "ज्येष्ठाः भूत्वा भवन्तः कीदृशाः भवितुम् इच्छन्ति ?" इति । एकैकः एकैकविधं समाधानं दत्तवान् । 'अहं वैद्यः भविष्यामि’ इति कश्चित् , 'अहं सर्वकारे उन्नतोद्योगी भविष्यामि’ इति अपरः, 'अहं वाणिज्यं करिष्यामि’ इति कश्चित्, अन्यः 'अहं ज्येष्ठो भूत्वा विवाहं करिष्यामि’ इति च उक्तवन्तः । तदा भगतसिंहः 'विवाहः कोऽपि विशिष्टविषयो वा ? अहं तु ज्येष्ठो भूत्वा आङ्ग्लेयान् अस्माकं देशात् बहिष्करिष्यामि’ इति उक्तवान् । एवं बाल्यतः एव भगतसिंहस्य नाडीषु देशभक्तिभावः प्रवहन् आसीत् । माध्यमिकशिक्षणसमाप्तिसमये सः स्वकुटुम्बस्थानां क्रान्तिकारिणां सर्वमपि वृत्तान्तं सम्पादितवान् । गृहे एव तेषां [[वीरपुरुषाणां]] कथाः पठितवान् । तस्य फलस्वरूपेण देशस्वातन्त्र्यार्थं सङ्घर्षः करणीयः इति इच्छा तस्मिन् बलवती जाता । भगतसिंहः प्राथमिकशिक्षणं बङ्गाग्रामे समापितवान् । माध्यमिकशिक्षणार्थं लाहोर् गतवान् । पिता किषन्सिंहः पाश्चात्यपद्धत्या चाल्यमानासु पाठशालासु पुत्रं प्रवेशयितुं नैच्छत् । अत भगतसिंहः एकस्मिन् साधारणविद्यालये विद्याभ्यासं कृतवान् । भगतसिंहः ग्रामीणबालकः । अतः स्वपुत्रः विद्याभ्यासे मन्दः न भवेदिति पिता पुत्रं गृहे अध्यापयितुम् अध्यापकं नियुक्तवान् । किन्तु दिनद्वये एव सः अध्यापकः भगतसिंहस्य बुद्धिकुशलतां ज्ञातवान् । 'एतं बालकं अहं किं वा पाठयामि ? सः पूर्वमेव सर्वं पठितवान्' इति अध्यापकः किषनसिंहम् उक्त्वा गतवान् । भगतसिंहः सम्पूर्णोत्साहेन, श्रद्धया च पठितवान् । तस्य बुद्धिकुशलतां दृष्ट्वा अध्यापकाः अपि आश्चर्यमनुभवन्ति स्म । [[इतिहासः]], [[भूगोलविज्ञानम्]], [[अङ्कगणितम्]] इत्यादिषु सः उत्तमान् अङ्कान् प्राप्नोति स्म । आङ्ग्ले तु न्यूनान् एव अङ्कान् प्राप्त्नोति स्म । आङ्ग्लेयान् सर्वदा निन्दतीति कारणतः एवं सहजतया एवं भवति स्म । स्वपितामहं प्रति लिखिते पत्रे '[[आङ्ग्ले]] न्यूनाः आङ्काः आगताः’ इति लेखनं तस्मै अधिकं रोचते स्म । "परीक्षायाम् उत्तीर्णताप्राप्त्यर्थं पञ्चाशद् अङ्काः एव पर्याप्ताः । किन्तु मम पञ्चाशदुत्तर- एकशताङ्कानां कृते अष्टषष्ठिः अङ्काः आगताः । इत्युक्ते अधिकं पठितवानित्यर्थः" इति चाटुवचनानि वदति स्म । १९१९तमे वत्सरे देशे एकं विषादकरी घटना प्रवृत्ता । सा आसीत् [[जलियन्वालाबाग्|जलियनवालाबाग्-दुष्कृत्यम्]] । जलियन्वालाबागे समाविष्टे प्रजासमूहे आङ्ग्लसैनिकाः सूचनां विना गोलकास्त्राणि प्रयुक्तवन्तः । जनैः तस्मात् प्रदेशात् बहिर्गन्तुम् एकः एव मार्गः आसीत् । सैनिकानां गोलकैः आबालवृद्धाः अनेके अमराः जाताः । रक्तं नदीवत् प्रावहत् । एतेन आन्दोलनेन देशजनानां हृदयेषु कोपः, उद्रेकः च हठात् उज्ज्वालितः । जलियन्वालाबाग्मध्ये सञ्जातः नरसंहारः सम्पूर्णविश्वस्य दृष्टिम् आकर्षयत् । तदा भगतसिंहस्य द्वादशवर्षाणि । एतया घटनया सः अघिकां मनोव्याकुलतां प्राप्तवान् । गृहम् आगत्य जलियनवालाबाग् दुष्कृत्यं यत्र अभवत् तत्स्थानं गतवान् । रक्षणार्थं स्थितानाम् आरक्षकाणां मध्यतः अन्तः प्रविष्टवान् । तत्र मृतानां रक्तेन सिक्तां मृत्तिकाम् एकस्यां कूप्यां स्वीकृत्य गृहं गतवान् । अनन्तरं तां कूपीम् एकत्र स्थापयित्वा पुष्पाणि समर्प्य पूजां कृतवान् । जलियन्वालाबागमध्ये समाविष्टाः सर्वे निरायुधाः आसन् । ततः निर्गन्तुम् अन्यः मार्गोऽपि नासीत् । शान्तियुतान् जनान् उद्दिश्य आङ्ग्लेयसैनिकाः गोलकानि प्रयुक्त्वन्तः । एवं भगतसिंहस्य मनसि चिन्तनतरङ्गाः उच्चलन्ति स्म । ज्येष्ठो भूत्वा मया आङ्ग्लेयाः देशतः बहिष्करणीयाः एवेति भावना इतोऽपि दृढा जाता । तेषु दिनेषु [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|भारतराष्ट्रियकाङ्ग्रेससंस्था]] देशस्वातन्त्र्यार्थं सङ्घर्षं कुर्वती आसीत् । तस्य सङ्घर्षस्य कारणतः देशजनेषु देशभक्तिः जागरिता । अतः देशे एकताभावना समुत्पन्ना आसीत् । नवमकक्षायां प्रवेशात् पूर्वमेव भगतसिंहः स्वमनसि एकं निर्णयं कृतवान् । देशस्वातन्त्र्यार्थं क्रियमाणे सङ्घर्षे मयाऽपि भागः स्वीकरणीय इति । तदा तस्य वयः केवलं त्रयोदशवर्षाणि । भगतसिंहः स्वाभिप्रायं पितरि निवेद्य तस्य अनुमतिं प्रार्थितवान् । स्वयं [[क्रान्तिकारी]] किषनसिंहः सन्तोषेण सहमतिं दर्शितवान् । भगतसिंहः विद्याभ्यासं त्यक्त्वा राष्ट्रियोद्यमं प्रविष्टवान् । तेषु दिनेषु विदेशीयवस्त्राणां परित्यागार्थं महद् आन्दोलनं जातम् । विदेशीयवस्त्राणि क्रीणीमः चेत् विदेशस्य लाभः भवति । अतः स्वदेशीयवस्त्राण्येव धारणीयानि, विदेशीयवस्त्राणि ज्वालनीयानि इति च नायकाः जनान् उद्दिश्य पन्थाह्वानं कृतवन्तः । भगतसिंहः अस्मिन् आन्दोलने अत्यन्तोत्साहेन भागं स्वीकृतवान् । बाल्यतः अपि भगतसिंहः [[खादीवस्त्रमेव]] धरति स्म । अतः सहजतया सः अत्यन्तम् उत्साहं प्रदर्शितवान् । प्रतिसप्ताहम् एकं दिनं विदेशीयवस्त्राणि स्ङ्गृह्य ज्वालयति स्म । ==देशकार्ये प्रथमचिह्नम्== ईशवीये १९२२तमे वर्षे [[गोरखपुरम्|गोरखपुरजनपदे]] चौरीचौराग्रामे काङ्ग्रेस्-संस्था एकां शोभायात्राम् आयोजितवती । तदा एव केचन क्रान्तिकारिणः आरक्षकान् एकस्मिन् गृहे बद्ध्वा दग्धवन्तः । ततः पूर्वं [[मुम्बई|मुम्बयी]],[[चेन्नै|मद्रास्]] प्रान्तेष्वपि एतादृशाः हिंसात्मकघटनाः प्रवृत्ताः । [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|गान्धीमहोदयः]] एताभिः घटनाभिः चिन्ताग्रस्तः अभवत् । साहाय्यनिराकरणान्दोलनं स्थगयितुं जनान् आदिष्टवान् । आन्दोलनस्य स्थगनेन भगतसिंहस्य निराशा जाता । तदा तस्य वयः पञ्चदशवर्षाणि । "केवलं केषाञ्चन आरक्षकाणां मरणेन एतादृशं महदान्दोलनं त्यक्तव्यम् वा ? इतः पूर्वं केभ्यश्चन दिनेभ्यः पूवं क्रान्तिकारिणं करतारसिंहम् आङ्ग्लेयाः मरणदण्डनेन अपीडयन् । तदा केऽपि अहिंसावादिनः तत् न खण्डितवन्तः । इदानीं हठात् [[अहिंसा|अहिंसा]] एवं प्राधान्यं कथं प्राप्तवती?" इत्येतादृशाः विचाराः अहिंसाविषये, सहायनिराकरणान्दोलनविषये च भगतसिंहस्य निष्ठां नाशितवन्तः । देशेन स्वातन्त्र्यं प्राप्तव्यं चेत् सायुधसङ्घर्षः एव समीचीनः मार्ग इति दृढं विश्वस्य अग्रे गतवान् सः । [[आइर्लण्ड्|आइर्लण्ड्]],[[इटाली|इटली]], [[रष्या|रष्या]], देशीयानां क्रान्तिकारिणां जीवनानि तेन सम्यक् अधीतानि । तेषां विषये यथा यथा ज्ञातवान् तथा स्वातन्त्र्यसमुपार्जनाय सायुधसङ्घर्षः एव शरणम् इति भावना तस्य मनसि दृढा जाता । देशे नवयुवकान् क्रान्तिमार्गं प्रति आक्रष्टुं योग्या प्रेरणा दातव्या इति भगतसिंहः चिन्तितवान् । अतः युवकानां सङ्घटनाय प्रयत्नम् आरब्धवान् । स्वप्रयत्नानां साकारीकरणाय भगतसिंहः राष्ट्रियमहाविद्यालयं प्रविष्टावान् । [[लालालजपत रायः|लालालजपतरायसदृशाः]] देशभक्ताः तं महाविद्यालयं प्रतिष्ठापितवन्तः आसन् । कानिचन वर्षाणि यावत् विद्याभ्यासं त्यक्तवतः तस्य सामाजिक-राजनैतिकपरिणामानां विषये विद्यमानाम् अवगाहनां दृष्ट्वा निर्वाहकाः आश्चर्यान्विताः भूत्वा अनुक्षणं तस्य प्रवेशम् अङ्गीकृतवन्तः । भगतसिंहः कक्ष्यायाम् उपविश्य अध्यापकैः बोधितं सर्वं श्रद्धया शृणोति स्म । सायं युवकान् एकत्र कृत्वा आगामिकार्यक्रमाणां विषये चर्चां करोति स्म । एषा तस्य दिनचर्या अभवत् । कलाशालायां भगतसिंहः अनेकेषु नाटकेषु भागं गृहीतवान् । [[राणाप्रतापसिंहः|राणाप्रतापः]],[[चन्द्रगुप्तमौर्यः|सम्राट् चन्द्रगुप्तः]], भारतदुर्दशा इत्यादिनाटकेषु प्रधानपात्रं सः स्वीकृतवान् । तेषां पात्राणां पोषणे भगतसिंहस्य अभिनयं दृष्ट्वा कश्चन अध्यापकः "एषः अवश्यम् महापुरुषो भविष्यति" इति व्याख्यातवान् । ==भगत्सिंहस्य ब्रह्मचर्यम्== भगतसिंहः केवलं पुस्तकाध्ययनं यावत् आत्मानं सीमितं न कृतवान् । क्रान्तिकारिणां विषये पठनेन क्रान्तिकरान्दोलनेषु भागः स्वीकरणीयः इति उत्साहः तस्मिन् वर्धते स्म । तेषु दिनेषु वङ्गभूमिः क्रान्तिकारिणां प्रधानकेन्द्रम् आसीत् । भगतसिंहः क्रान्तिकारिणां दृष्टिम् आकृष्टवान् । वङ्गप्रान्तीयैः क्रान्तिकारिभिः सह सः सम्बन्धम् उपस्थापितवान् । तदानीन्तन-क्रान्तिकारिणां नायकः[[शचीन्द्रनाथसन्यालः|शचीन्द्रनाथसन्यालः]] "विप्लवोद्यमे भागग्रहीतारः युवकाः गृहं त्यक्त्वा आगच्छेयुः" इति नियमं कृतवान् । भगतसिंहः तं नियमम् अङ्गीकृतवान् । गृहे तस्य पितामही तं विवाहविषये पीडयन्ती आसीत् । तस्य निमित्तं तया काचित् वधूः अपि दृष्टा आसीत् । निश्चयकार्यक्रमार्थं सा एकां तिथिमपि निश्चितवती । तद् दिनं समीपे एवासीत् । तस्मिन् दिने एव विप्लवसंस्थायाः अध्यक्षः भगतसिंहम् आहूतवान् । भगतसिंहः [[लाहोर्]] गतवान् । सः कुत्र गतवानिति केऽपि न जानन्ति स्म । गृहत्यागसमये सः एकं पत्रं लिखित्वा स्थपितवान् । "मम जीवनलक्ष्यं [[भारत]]देशस्वातन्त्र्यार्थं सङ्घर्षः करणीयः इति । संसारसुखेषु मम इच्छा नास्ति । मम उपनयनसन्दर्भे मया काचित् प्रतिज्ञा कृता आसीत् । 'अहं देशार्थम् आत्मार्पणं करोमि' इति । तदनुगुणम् अहं स्वसुखानि परित्यज्य देशसेवार्थं गृहं त्यक्त्वा गच्छन्नस्मि " इति । ततः [[कानपुरम्|कानपुरं]] प्राप्तवान् । आरम्भे कानिचन दिनानि वार्तापत्रिकाः विक्रीय यापितवान् । अनन्तरं गणेश-शङ्करविद्यार्थी इति नामकेन क्रान्तिकारिणा सह तस्य परिचयः अभवत् । तेन चाल्यमाने 'प्रताप' दिनपत्रिकाकार्यालये तस्य आवासव्यवस्था अभवत् । क्रान्तिकारिणां योग्यं प्रशिक्षणं ततः एव आरब्धम् । क्रान्तिकारिणः स्वनामानि परिवर्तयन्ति स्म । भगतसिंहः बलवन्तसिंहः अभवत् । गृहे भगतसिंहस्य पितरौ दुःखसागरे निमग्नौ । स्वपुत्रस्य विषये चिन्ता जाता । भगतसिंहस्य पितामही अस्वस्था जाता । सा पौत्रं द्रष्टुमिच्छति स्म । अतः एकस्मिन् दिने सर्वे मिलित्वा भगतसिंहं गृहमानीतवन्तः । गृहे स्थित्वाऽपि भगतसिंहः तूष्णीं न आसीत् । तदा एव अकालीदलेन काचित् शोभायात्रा करणीया इति निश्चितम् । किन्तु [[जनपदाधिकारी]] (कलक्टर्) नाङ्गीकृतवान् । सः भगतसिंहस्य निकटबन्धुरेव । तथापि सर्वकारीयाधिकारी इत्यतः क्रान्तिकारिणः तस्मै न रोचन्ते स्म । अतः सः अकालीदलसदस्यानां कृते भोजनं न दातव्यमिति आदिष्टवान् । भगतसिंहः स्वग्रामम् आगच्छताम् अकालीदलसदस्यानां साहाय्यं करणीयमिति चिन्तितवान् । ग्रामीणान् सर्वान् मेलयित्वा रात्रौ रहसि अकालीदलसदस्येभ्यः भोजनं प्रापयितुं व्यवस्थां कृतवान् । एवम् एकसप्ताहः अभवत् । अकालीदलकार्यक्रमः निरातङ्कं प्रचलन्नासीत् । सफलोऽपि अभवत् । दिवा ग्रामे देशस्वातन्त्र्यविषये चर्चा भवति स्म । एतस्मिन् विषये जनानां कर्तव्यं बोध्यते स्म । भगतसिंहः अपि भाषणं करोति स्म । जनपदाधिकारी स्वादेशं विरुध्य जनाः अकालीदलं समर्थितवन्तः, तस्य कारणं भगतसिंहः इति च ज्ञात्वा तं बन्धुम् आदिष्टावान् । तदा भगतसिंहस्य सप्तदशवर्षणि । सः बालः इति ज्ञात्वा तस्य बन्धनाज्ञा निरस्ता अभवत् । अतः जनपदाधिकारी क्रोधेन तप्तः । ==बन्धनम्, विमुक्तिश्च== भगतसिंहे उत्साहः उच्चलति स्म । स्वकार्यं साधयितुं स्वग्रामः लघुः अस्ति इति भावना तस्मिन् आगता । अतः सः [[लाहोर्]] गतवान् । तत्र 'नवजवान् [[भारत्]] सभा’ इति क्रान्तिकारिणां संस्था काचित् आसीत् । भगतसिंहः तस्याः संस्थायाः कार्यदर्शी अभवत् । वङ्गदेशीयक्रान्तिकारिसंस्था इव एषा संस्था अपि [[पञ्जाब]]जनेभ्यः क्रान्तिपाठान् बोधयन्ती आसीत् । 'शक्तिमन्तः युवकाः निर्मातव्याः', 'भारतीयसंस्कृतेः प्रचारः करणीयः' इत्यादीनि तस्याः संस्थायाः लक्ष्यानि । प्रधानलक्ष्यं तु देशस्वातन्त्र्यार्थं क्रान्तिकारककार्याणां निर्वहणम् आसीत् । अत्यल्पकाले एव एतस्याः संस्थायाः शाखाः अन्यप्रान्तेष्वपि विस्तृताः । महापुरुषाणां क्रान्तिकारिणां जन्मदिनाचरणम् एतस्याः संस्थायाः कार्यकलापेषु प्रमुखमासीत् । सभायाः सदस्याः महापुरुषाणां चित्रपटान् सुन्दरतया अलङ्कृत्य शोभायात्रां कुर्वन्ति स्म। स्वहस्तस्य अङ्गुष्ठं छित्त्वा तेन रक्तेन चित्रपटान् वीरतिलकेन अलङ्कुर्वन्ति स्म । तान् महापुरुषानुद्दिश्य भाषणं प्रचलति स्म । तेषु दिनेषु सार्वजनिकसभासु भाषणे भगतसिंहस्य सम्यक् अभ्यासः अभवत् । कलाशालाछात्रसङ्घैः तस्य सम्बन्धः आसीत् । अतः क्रान्तिसन्देशं सः चतसृषु दिक्षु श्रावयति स्म । क्रमशः आरक्षकाणां दृष्टौ अपि सः पतितः । भगतसिंहस्य कार्यकलापेषु गूढचारविभागः निशितपरिशीलनं करोति स्म । एकस्मिन् दिने [[अमृतसर|अमृतसरे]] रेलनिस्थानतः बहिः यदा आगछन् आसीत् तदा गूढचारिणः तम् अनुसृतवन्तः । भगतसिंहः धावितवान् । तथापि सः यत्र भवति तत्र ते प्रत्यक्षाः भवन्ति स्म । अन्ते कथञ्चित् कष्टेन एकस्य न्यायवादिनः गृहं प्रविश्य बन्धनात् च्युतः । अनन्तरं रहसि लाहोरं गतवान् । किन्तु लाहोरे रेलस्थानके एव आरक्षकाः तं अबध्नन् । लाहोरे (पोर्ट्) नौकाश्रयकारागारे तं स्थापितवन्तः । 'किमर्थं बन्धनम् अभवत्?’ इति सः न ज्ञातवान् । कतिपयदिनेभ्यः पूर्वं दशहरा-शोभायात्रासन्दर्भे कश्चन विस्फोटकं क्षिप्तवान् आसीत् । तेन केचन मृताः आसन्। अस्मिन् विषये क्रान्तिकारिणां हस्तक्षेपः अस्तीति [[आरक्षकाः]] सन्देहं प्राप्तवन्तः । अतः भागतसिंहं अबध्नन् आसन् । अन्यक्रान्तिकारिणां वृत्तान्तं प्राप्तुम् आरक्षकाः भगतसिंहम् अनेकधा पीडितवन्तः । कशाभिः ताडनं, भल्लैः गूहनं इत्यादिकम्... । किन्तु भगतसिंहः मुखं न उद्घाटितवान् । तस्मात् आरक्षकाः कामपि गूढवार्तां प्राप्तुं नाशक्नुवन् । अन्ते 'दशसहस्ररूप्यकाणि दण्डरूपेण यदि ददाति तर्हि विमोचनं कुर्वन्तु’ इति न्यायाधिकारी उक्तवान् । किन्तु एवं दातुं के अग्रे आगच्छन्ति ? भगतसिंहे अकुण्ठितानुरागकारणतः द्वौ धनिकौ एतदर्थं सिद्धौ अभवताम् । तौ दुनीचन्द-दौलतरामौ । तयोः रक्षकत्वे भगतसिंहः विमुक्तः । तस्मिन् समये भगतसिंहः तूष्णीं स्थातुमैच्छत् । तदा भगतसिंहस्य पिता काश्चन गाः क्रीत्वा तासां पालनदायित्वं भगतसिंहाय समर्पितवान् । गोशालाकार्ये आदिनं निमग्नो भवति स्म भगतसिंहः । सर्वाणि कार्याणि यथाक्रमं करोति स्म सः । किन्तु रात्रौ तस्मिन् क्रान्तिकार्याणाम् विचारः विजृम्भन्ते स्म । तेषु दिनेष्वेव 'कीर्तिः’ 'अकाली’ इति समाचारपत्रिकाद्वयेन सह तेन सम्बन्धः स्थापितः । तयोः निमित्तं लेखान् लिखन्नासीत् सः । तयोः एका पत्रिका देशार्थम् आत्मसमर्पणं कृतवताम् अमरवीराणां स्मृतौ गौरवसूचिकाम् एकां विशेषसञ्चिकां मुद्रितवती । तत्र भगतसिंहः केषाञ्चन क्रान्तिकारिणां विषये लेखनं लिखितवान् । दशहरा शोभायात्रायां विस्फोटकक्षेपणम् अधिकृत्य कृतः अभियोगः न्यायालये परिशीलनार्थम् आगतः । तत्र भगतसिंहः निर्दोषी इति विमोचनं प्राप्तवान् । धनिकयोः रक्षणतः अपि सः विमुक्तः । पुनः क्रान्तिकार्येषु निमग्नः अभवत् । देहल्यां १९२८ तमे वर्षे जाते क्रान्तिकारिणां समावेशे भागं गृहीतवान् । ततः पुनः गृहं नागतवान् । देहस्य ा नवयुवकस्य क्रान्तिकारि-[[चन्द्रशेखर आजाद|चन्द्रशेखर-आजादस्य]] परिचयः अभवत् । अग्नेः वायुसाहाय्यमिव तयोः मैत्री जाता । क्रान्तिकारिणां कार्यकलापाः इतोऽपि अवर्धन्त । तेषु एका नूतना शक्तिः आगता । आरक्षकाः यथा न जानीयुः तथा भगतसिंहः स्वस्य श्मश्रु अपाकृत्य शिरसि केशान् न्यूनीकृतवान् । एतावत्पर्यन्तं सः सिक्खवीरः इव दृश्यते स्म । इदानीं देशस्य वीरपुरुषः । तेषु दिनेषु 'हिन्दुस्थान-प्रजातन्त्रसङ्घम्’ इति एका क्रान्तिकारिसंस्था आसीत् । तस्य नाम 'हिन्दुस्थान-समाजवादि-प्रजातन्त्र-सङ्घम्’ इति रूपेण परिवर्तितम् । सायुधसङ्ग्रामेण भारते प्रजातन्त्रस्थापनं तस्य लक्ष्यम् । कुत्रापि विस्फोटकं स्फुटति चेत् समीपस्थं सर्वं वस्तु नश्यति । आङ्ग्लजनान् बहिष्कर्तुं कर्तुं क्रान्तिकारिणां कृते अनेकानि विस्फोटकानि आवश्यकानि । किन्तु तावन्ति कुत्र लभ्यन्ते ? विस्फोटाकनिर्माणार्थं भगतसिंहः [[कोलकाता|कोलकत्तानगरं]] गतवान् । आवश्यकतानुसारं विस्फोटकानि क्रीतवान् । प्रसिद्धक्रान्तिकारिणः [[जतीन्द्रनाथ् दासः|जतीन्द्रनाथदासात्]] विस्फोटकनिर्माणं ज्ञातवान् । १९२८ तमे वर्षे फेब्रवरिमासे आङ्ग्लदेशतः [[सैमन् कमिशन्|सैमन्कमीषन्]] इति नामकः कश्चन आयोगः आगतः । 'भारतीयानां कृते कियता प्रमाणेन स्वातन्त्र्यं दातुं शक्यते ? कदा अधिकारः दातुं शक्यः ?’ इति निर्णयं कर्तुं सः आयोगः विरचितः आसीत् । किन्तु भारतीयाः केऽपि तत्र सदस्याः नासन् । अतः सहजतया देशजनाः आयोगस्य विरोधं प्रकटितवन्तः । आयोगेन कार्यं न करणीयम् । सः आयोगः पुनः आङ्ग्लदेशं प्रतिगच्छेत्, तदर्थम् एकम् आन्दोलनं करणीयम् इति चिन्तितवन्तः । अक्टोबरमासे यदा सैमन्-आयोगः लाहोरं प्रति आगतः तदा तत्र सहस्रशः जनाः भागं गृहीतवन्तः । एतस्य समूहस्य नायकः उत्तमदेशभक्तः लालालजपतरायः । रेलनिस्थानकतः एव आयोगेन विरोधः अनुभूतः । अग्रे गमनाय सैमन्-आयोगाय अवसरः न प्रदत्तः । आरक्षकाः आयोगसदस्यान् रक्षितुं नाशक्नुवन् । तदा स्काट् इति आङ्ग्लेयः आरक्षकाधिकारी दण्डप्रहाराय आदेशं दत्तवान् । आरक्षकाः दण्डैः जनान् ताडयितुम् आरब्धवन्तः । तथापि [[लजपतरायः]] तस्य अनुयायिनश्च ततः न निर्गताः । तदा साण्डर्स् नामकः आरक्षकाधिकारी वेगेन आगत्य लजपतरायस्य वक्षःस्थले दण्डैः ताडितवान् । वृद्धः अस्वस्थः लजपतरायः तैः घातैः शय्यां प्राप्य एकमासाभ्यन्तरे दिवङ्गतः । तस्य मरणं क्रान्तिकारिषु महान्तम् आघातम् अजनयत् । तस्य मरणस्य प्रतीकारः करणीयः इति ते निश्चितवन्तः । तस्मिन् दिने दण्डप्रहाराय आदेशं दत्तवन्तं स्काट् इत्यमुं मारयितुं निश्चितवन्तः। तदर्थम् एकां प्रणालीं रचितवन्तः । स्काट् इत्यस्य चलनवलनं परिशीलयितुं जयगोपालनामकं क्रान्तिकारिणं नियुक्तवन्तः । भगतसिंहं, राजगुरुञ्च स्काटस्य मारणाय नियुक्तवन्तः । अन्ये सर्वेऽपि एतयोः कार्ये सहकुर्युः इति निश्चितवन्तः । चन्द्रशेखर् आजादस्य नेतृत्वे एषा प्रणाली रचिता आसीत् । किन्तु आरम्भे एव एकः दोषः जातः । जयगोपालः साण्डर्स् इत्यमुमेव स्काट् इति चिन्तयित्वा तस्य चलनवलनं परिशीलयन् आसीत् । पूर्वचिन्तितं दिनं सन्निहितम् एव । तस्मिन् दिने सायंसमये साण्डर्स् आरक्षकस्थानकतः बहिरागतवान् । यन्त्रद्विचक्रिकाम् आरुढवान् । भगतसिंहः, राजगुरुः च मार्गे प्रतीक्षमाणौ आस्ताम् । यानं यदा समीपमागतं तदा राजगुरुः स्वभुशुण्डिना गोलकास्त्राणि प्रयुक्तवान् । लजपतरायस्य वक्षः स्थले दण्डेन यः ताडितवान् आसीत् तस्य साण्डर्सस्य वक्षः स्थले गोलकं लग्नमिति कारणेन तत्रैव मृतः । भगतसिंह-राजगुरू धावितवन्तौ । आरक्षकाः अनुधावितवन्तः । समीपस्थं किञ्चित् उपाहारमन्दिरम् उभौ प्रविष्टौ । ततः निःशब्दं बहिः निर्गतौ । साण्डर्स् मृत इति वार्ता नगरे सर्वत्र प्रसृता । आरक्षकाः घातिनौ ग्रहीतुम् अन्वेषणम् आरब्धवन्तः । अनन्तरदिने भित्तिषु कानिचन भित्तिपत्राणि दृष्टानि सर्वैः । तेषु "[[लालालजपतरायस्य]] मरणस्य प्रतिशोधः कृतः" इति लिखितम् आसीत् । अधः 'हिन्दुस्थान-समाजवादि-प्रजातन्त्रसेना’ इति आसीत् । साण्डर्स् कैः मारितः इति सर्वैः ज्ञातम् । क्रान्तिकारिषु जनानां गौरवभावः अवर्धत । एतेन हननेन आङ्ग्लसर्वकारः कम्पितः । भगतसिंहः, राजगुरुः, चन्द्रशेखर-अजादश्च लाहोरं त्यक्तवन्तः । भगतसिंहः कस्यचित् विदेशीययुवकस्य वेषं धृत्वा शिरसि टोपिकां धॄतवान् । भगवतीचरण-नामकस्य क्रान्तिकारिणः धर्मपत्नी दुर्गादेवी भगतसिंहस्य पत्नीरूपेण, तस्याः पुत्रः भगतसिंहस्य पुत्ररूपेण च अभिनयन्तौ रेलयानम् आरुढवन्तौ । ते प्रथमश्रेण्यां प्रयाणं कृतवन्तः । [[राजगुरुः]] साधारणोद्योगिरूपेण लाहोरं त्यक्तवान् । चन्द्रशेखर-अजादः पण्डितस्य वेषं धृत्वा रेलयाने उपविष्टवान् । रेलस्थानकं सर्वं यद्यपि आरक्षकैः पूर्णम् आसीत् तथापि ते त्रयः आरक्षकाणां नयनेषु धूलिं क्षिप्त्वा सुरक्षितं बहिः निर्गतवन्तः । आरक्षकाणाम् अन्वेषणं प्रचलदेवासीत् । फलं तु शून्यमेव । एवं मासत्रयमतीतम् । १९२९ तमे वर्षे केन्द्रशासनसभायाः समावेशः [[देहल्याम्]] आयोजितः । समावेशे आङ्ग्लसर्वकारः प्रधानं प्रस्तावद्वयं सिद्धतुम् ऐच्छत् । तदुभयमपि अस्माकं देशस्य हानिकारकम् । शासनसभा यदि तौ तिरस्करोति, तथापि स्वीयविशेषाधिकारम् उपयुज्य सर्वकारः तत् प्रस्तावद्वयं सिद्धतुम् इच्छति स्म । हिन्दुस्थान-समाजवादि-प्रजातन्त्रदलेन एतयोः द्वयोः विरोद्धुं निर्णयः स्वीकृतः । साण्डर्सवधानन्तरं लाहोरे आरक्षकाः जनान् अधिकं पीडयन्ति स्म । एतं विरुध्य क्रान्तिकारिणः स्वच्छन्दं बद्धा भवेयुः इति समाजवादि-प्रजातन्त्रदलेन निश्चितम् । किन्तु जनैः स्वसन्देशः अपि प्रापणीयः खलु ? देहल्यां भविष्यमाणे समावेशे विस्फोट्कः क्षेप्तव्यः । स्वच्छन्दं बद्धाः भवेयुः इति च निश्चितम् । तदर्थं भगतसिंहः बटुकेश्वरश्च देहलीं प्रेषणीयौ इति च दलेन निश्चितम् । तदर्थं प्राणहानिं कर्तुम् असमर्थं विस्फोटकद्वयं निर्मितम् । १९२९ तमे एप्रिल् मासे अष्टमदिनाङ्के एतौ विस्फोटकद्वयं गृहीत्वा केन्द्रशासनसभां प्रविष्टवन्तौ । सन्दर्शकाणाम् उपवेशनस्थाने उपविष्टवन्तौ च । शासनसभासमावेशः आरब्धः । पूर्वचिन्तनानुसारं सर्वकारेण प्रस्तावद्वयं प्रस्तुतम् । सदस्याः नाङ्गीकृतवन्तः । अन्तिमसमये कश्चित् सर्वकारप्रतिनिधिः उत्थाय 'सर्वकारः स्वीयविशेषाधिकारमुपयुज्य प्रस्तावद्वयं पारितम् अकरोत्' इति प्रकटितवान् । तदा एव उपरिष्टात् विस्फोटकं कश्चित् क्षिप्तवान् । अपरक्षणे एव अन्यविस्फोटकस्य क्षेपः जातः । शासनसभाङ्गणं धूमेन आच्छादितम् । सर्वे इतस्ततः धावन्ति स्म । सन्दर्शकाणाम् उपवेशनस्थानात् रक्तवर्णीयानि करपत्राणि विकीर्णानि । सर्वकारं निन्दन् प्रजातन्त्रसेनाम् अधिकृत्य तत्र लिखितम् आसीत् "क्रान्तिः वर्धताम्" इति । घोषैः शासनसभाङ्गणं प्रतिध्वनितम् । यत्र एतत् सर्वं जातं तत्र आरक्षकाः धावितवन्तः । तत्र भगतसिंह-बटुकेश्वरदत्तौ एव आस्ताम् । द्वयोः हस्तयोः भुशुण्डिद्वयम् आसीत् । भीत्या आरक्षकाः परिवृत्ताः । किन्तु तौ आयुधानि समर्प्य हस्तयोः निगडान् अङ्गीकृतवन्तौ । शासनसभाङ्गणे स्फुटितेन विस्फोट्कद्वयेन केऽपि न मृताः । पञ्चषाणां लघवः आघाताः अभवन् । कस्यापि हननं क्रान्तिकारिणां लक्ष्यं नासीत् । एषा सङ्घटना विश्वम् आकर्षयत् । क्रान्तिकारिणां ख्यातिः सर्वत्र प्रसृता । सर्वकारः पुनः कम्पितः अभवत् । एतस्याः घटनायाः अनन्तरं लाहोरे विस्फोटकनिर्माणस्थानं सर्वकारेण गूढचाराणां द्वारा ज्ञातम् । प्रायः सप्तसहस्रविस्फोटकानां निर्माणाय आवश्यकं रसायनं तत्र आरक्षकैः प्राप्तम् । [[शहरानपुर|शहरानपुरे]] अन्यत् विस्फोटकनिर्माणकेन्द्रम् अस्ति इति ज्ञातम् । कतिपयदिनानामनन्तरं केषाञ्चन दलाधिकारिणां बन्धनम् अभवत् । सर्वकारेण तानुद्दिश्य अनेके अभियोगाः आरचिताः। भगतसिंहः तस्य अनुयायिनश्च लाहोरकारागारे बद्धाः । ==भगतसिंहस्य अन्तिमदिनानि== दोषिणां विषये न्यायालये वादप्रतिवादमारब्धम् । तेषु दिनेषु राजनैतिककारणैः बद्धानां विषये अधिकारिणः सम्यक् न व्यवहरन्ति स्म । तेभ्यः उत्तमं भोजनं न ददाति स्म । तान् अनेकधा पीडयन्ति स्म । भगतसिंहः, तस्य अनुचराश्च तादृशलज्जास्पदानां कार्याणां विषये सङ्घर्षं कर्तुं निश्चितवन्तः । भगतसिंहः स्वस्य हानिः भवति चेदपि सहचारिणाम् उपयोगः भवेदिति चिन्तितवान् । कारावासिनः सर्वेऽपि एकं दिनं यावत् उपवासम् आचरितवन्तः । तेषाम् अपेक्षाः परिशील्यन्ते इति सर्वकारेण प्रतिज्ञातम् । केचन उपवासदीक्षातः विरताः । किन्तु जतीनदासनामकः क्रान्तिकारी दीक्षातः न विरतवान् । सः कस्यापि वचनं न श्रुतवान् । चतुषष्टिदिनेभ्यः अनन्तरं सः मृतः । तस्य मरणानन्तरं भगतसिंहः द्वात्रिंशद्दिनानि यावत् उपवासम् आचरितवान् । [[File:National Martyrs Memorial Hussainiwala closeup.jpg|thumb|भगतसिंह-राजगुरु-सुखदेवानां स्मरणाय हुसैनिवालायां निर्मितं राष्ट्रियक्रान्तिकारिस्मारकम्]] भगतसिंहस्य, तस्य अनुचराणां च विषये न्यायविचारणम् आरब्धम् । तत् समग्रं विश्वम् आकर्षत् । न्यायालयं परितः आरक्षकाणां समूहाः आसन् । न्यायालये कस्याऽपि प्रवेशः नासीत् । निगडैः बद्धाः कारावासिनः आनीयन्ते स्म । ते तु 'क्रान्तिः अमरा भवेत्’ इति घोषणं कुर्वन्ति स्म । अनन्तरमेव न्यायालयं प्रविशन्ति स्म । भगतसिंहस्य बटुकेश्वरदत्तस्य च विवरणम् एवम् आसीत् -"बधिरेण श्रोतव्यं चेत् उच्चैः वक्तव्यम् भवति । कमपि हन्तुं वयं विस्फोटकं न क्षिप्तवन्तः । अस्माकं प्रतिक्रिया आङ्ग्लसर्वकारमुद्दिश्य । आङ्ग्लेयाः भारतं त्यक्त्वा गच्छेयुः । अस्माकं देशः स्वतन्त्रः भवेत्" इति । भगतसिंहः स्वसंस्थायाः उद्देश्यमपि विवृतवान् । विश्वे सर्वत्र वार्तापत्रिकाभिः तत् प्रकाशितम् । अन्ते न्यायालयेन निर्णयः श्रावितः । भगतसिंह-सुखदेव-राजगुरुणां कण्ठपाशदण्डः विहितः । केषाञ्चन आजीवनकारावासदण्डः, केषाञ्चन पञ्चवर्षीयाणां दण्डः, केषाञ्चन सप्तवर्षाणां दण्डश्च विहितः । भगतसिंहस्य कण्ठपाशदण्डः विहितः इति देशे सर्वत्र ज्ञातम् । जना क्रोधाविष्टाः जाताः । भगतसिंहाय कण्ठपाशदण्डः न देयः इति सर्वकारं प्रति अनेकाः विज्ञप्तयः आगताः । अनेन प्रमुखनायकाः अपि एतानि विज्ञापनानि समर्थितवन्तः । किन्तु सर्वे प्रयत्नाः विफलाः जाताः । १९३१ तमे वर्षे मार्चमासस्य २४ दिनाङ्के तेषां त्रयाणां कण्ठपाशदण्डः अनुष्ठेयः इति निर्णयः अभवत् । तैः सह मेलनार्थं तेषां कुटुम्बसदस्यानां कृतेऽपि अनुमतिः न दत्ता । तान् त्रीन् वीरान् भगतसिंह-राजगुरु-सुखदेवान् पूर्वनिर्णीतदिनाङ्कात् पूर्वेद्युः एव तन्नाम मार्च २३ दिनाङ्के सर्वकारः कण्ठपाशेन मारितवान् । कण्ठपाशदण्डानुष्ठानसमयेऽपि ते त्रयः क्रान्तिकारिणः निर्भयम् आसन् । प्रसन्नमनस्काः आसन् । 'दण्डः प्रथमं ममैव भवेत्’ इति स्पर्घां कृतवन्तश्च । प्रथमं सुखदेवस्य, अनन्तरं भगतसिंह्स्य, अन्ते राजगुरोश्च दण्डः दातव्यः इति आधिकारिभिः निश्चितम् । ते दण्डस्थानम् आरुढवन्तः पाशान् चुम्बितवन्तः । स्वयं रज्जूः कण्ठेषु योजितवन्तः । 'भारतमातुः जयोऽस्तु’ इति घोषयन्तः ते त्रयः अमराः जाताः । तस्मिन् दिने कारावासे कोऽपि भोजनं न कृतवान् । सर्वेषां नयनेषु अश्रूणि प्रसृतानि । एकदिनपूर्वमेव मारिताः इति विषयम् अजानन्तः क्रान्तिकारिणां कुटुम्बसदस्याः अनन्तरदिने तैः मेलितुम् आगतवन्तः । किन्तु ते अमरवीराः कुत्र...? सर्वकारः तेषां पार्थिवशरीराणाम् अन्त्यक्रियाः सट्लेज्नद्याः तटे रहसि कारितवान् । एतं विषयं ज्ञात्वा सहस्रशः जनाः तत् स्थानं प्राप्तवन्तः । तदा तत्र त्रयाणां वीराणां अस्थीनि केवलम् अवशिष्टानि आसन् । तान्येव स्वीकृत्य सर्वे शोकतप्ताः रुदितवन्तः । स्वातन्त्र्यसमरे वीरोचितं युध्यन्तः स्वजीवनम् अर्पितवतां तेषां वीराणां कृते समग्रे देशे श्रद्धाञ्जलिः समर्पितः । भगतसिंहस्य आत्मार्पणविषये बहवः गीतानि विरचय्य गीतवन्तः । इदानीमपि भगतसिंहस्य आत्मा एतस्य देशस्य युवकानां हृदयेषु त्यागः, आत्मार्पणम् इत्यादिभावनाः प्रदीप्ताः करोत्येव । इदानीमपि तस्य साहसम्, असामान्ये कार्याचरणे निष्ठा, अकुण्ठितदेशभक्तिश्च सर्वान् प्रेरयन्त्येव । जय हिन्दुभूमे ! ==बाह्यशृङ्खलाः== {{commons|Category:Bhagat Singh|{{PAGENAME}}}} *[https://web.archive.org/web/20120502200343/http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356952.ece Letters written by Bhagat Singh to British authorities], ''[[The Hindu]]''. *[http://www.sikhphilosophy.net/hard-talk/8786-bhagat-singh.html Shaheed Bhagat Singh in Jail]&nbsp;— An alternative perspective *[http://www.amarchitrakatha.com/bhagat-singh-608 Bhagat Singh&nbsp;— comic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623125058/http://www.amarchitrakatha.com/bhagat-singh-608 |date=2012-06-23 }} *[http://www.peopleforever.org/NFHomepage.aspx?NFID=2485 Freedom fighter Bhagat Singh] *[http://www.freeindia.org/biographies/freedomfighters/bhagathsingh/index.htm Biography of Bhagat Singh at freeindia.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530033002/http://www.freeindia.org/biographies/freedomfighters/bhagathsingh/index.htm |date=2010-05-30 }} *[http://www.shahidbhagatsingh.org/ Bhagat Singh biography, and letters written by Bhagat Singh] *[http://www.kamat.com/kalranga/itihas/sbsingh.htm Martyrdom of Sardar Bhagat Singh] by Jyotsna Kamat *[http://www.outlookindia.com/article.aspx?208908 His Violence Wasn't Just About Killing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020032511/http://www.outlookindia.com/article.aspx?208908 |date=2013-10-20 }}, ''[[Outlook (magazine)|Outlook]]''. *[http://indiatoday.intoday.in/story/khushwant-singh-sir-sobha-singh-bhagat-singh/1/146778.html Khushwant Singh accused of twisting facts to shield father in Bhagat Singh case]. ''[[India Today]]''. *[http://www.tribuneindia.com/2008/20080322/saturday/main1.htm Stamp of the martyr], ''[[Tribune India|The Tribune]]''. *[http://www.tribuneindia.com/2011/20110508/edit.htm#1 The indomitable courage and sacrifice of Bhagat Singh and his comrades will continue to inspire people], ''[[Tribune India|The Tribune]]''. *[http://www.tribuneindia.com/2002/20020918/edit.htm#5 Missed target of Bhagat Singh], ''[[Tribune India|The Tribune]]''. <!--== सन्दर्भः == {{reflist|2}}--> [[वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः]] i5szjmh4z992a3ndhr0aukhlo9lkia7 0 13288 501078 472537 2026-09-29T04:39:52Z Kandarpajit Kallol 8931 501078 wikitext text/x-wiki ==संस्कृतभाषायाः वैशिष्ट्यम्== "संस्कृतं नाम दैवीवाक् अन्वाख्याता महर्षिभिः" इति कवेः दण्डिनः बहुप्रसिद्धा उक्तिः । कदाचित् संस्कृतस्य विकासाय प्रतिरोधः यथा भवेत् तथा एतस्याः प्रसिद्धिः व्याप्ता खलु इति मे संशयः । न केवलं दैवीवाणी, मानुषी अपि वाणी एषा इति प्रत्यभिज्ञानम् आवश्यकम् अस्माकम् । अत एव अस्याः महत्त्वविषये विशेषचिन्तना कार्या जाता । सम् उपसर्गपूर्वक-कृ-धातुतः क्तप्रत्ययं विधाय संस्कृतम् इति निष्पादितम् । दैवीवागेव प्रकृतिप्रत्ययविभागाख्यसंस्काररूपेण संस्कृतम् इति उच्यते । इयं सर्वश्रेष्ठा भाषा इति भाषाकोविदाः वदन्ति । सर्वभाषाजननी इति अस्या अन्वर्थसंज्ञा । सर्वाः अपि भाषाः अस्याः जाताः अनया एव पोषिताश्च वर्तन्ते । आदिमकाले लोके सर्वत्र जनविभागे धर्मविषये संस्कृतिविषये च एकत्वम् आसीत् । अत एव प्रत्येकनामकरणेन विना सनातनधर्मः सनातनसंस्कृतिः इत्यादि सनातनश्ब्देन व्यवहृतश्चाभवत् । तस्मिन् काले भाषा अपि एका एव । सा एव सनातनभाषानामकं संस्कृतम् । कदाचित् एतत् श्रुत्वा भवताम् आश्चर्यं स्यात् । कारणम् अधुना इन्दोयूरोप्यन्भाषागोत्रे एका एव खलु एषा इति । तत्र किञ्चित् चिन्तनीयम् । सकलभाषागोत्राणामपि मातृरूपेण एका भाषा आसीत् इति पण्डिताः अङ्गीकुर्वन्ति एव । सा संस्कृतभिन्ना इति ते वदन्ति च । किन्तु तेषां कृते तस्याः भाषायाः एकः अपि शब्दः एतावत्पर्यन्तं न प्राप्तः इति तु रसकरः विषयः । विद्यमानासु सर्वासु भाषासु प्राचीना भाषा संस्कृतम् एव इत्यपि ते अङ्गीकुर्वन्ति । एतत्सर्वं मनसि निधाय विचारं करोति चेत् अवगन्तुं शक्यते यत् ते पण्डिताः पूर्वाग्रहपीडिताः आसन् इति । अतिप्राचीनलिखितग्रन्थः संस्कृतभाषायामेव अस्ति । सिन्धुसंस्कारस्य लिपिं पठित्वा केचन पण्डिताः वदन्ति तत्रत्यः भाषापि संस्कृतभाषा आसीत् इति । एवं चिरपुरातनी चेदपि नित्यनूतना अस्ति इयम्भाषा । ==संस्कृतं सुस्पष्टा भाषा== संस्कृतस्य घटनाविषये शब्दसम्पतौ च इतरभिन्नं वैशिष्ट्यं वर्तते । समग्रम् आशयमपि गतिभ्रंशं विना प्रकटीकर्तुं योग्या अस्ति एषा । अपि च अस्याः शब्दनिर्माणसामर्थ्यम् अपरिमिता श्रेष्ठा च विद्यते । संस्कृते विद्यमानानां धातूनाम् उपसर्गाणां प्रत्ययानां च बलेन असंख्यकोटिशब्दाः निर्मातुं शक्यन्ते । प्रायः द्विसहस्रं धातवः, द्वाविंशतिः उपसर्गाः, कृत्तद्धितसमासादयः पञ्चवृत्तयः तत्र विद्यमानाः असंख्यप्रत्ययाः च शब्दनिर्माणसामग्र्यः । अस्याः कर्तृकर्मक्रियारूपवाक्यघटना शाब्दबोधप्रक्रिया च अतिविशिष्टा गणकयन्त्रेऽपि (कम्प्यूटर्-यन्त्रेपि) उपयोगयोग्या इति तज्ज्ञाः वदन्ति । प्रयोगसामर्थ्यं, शब्दमाधुर्यं सुत्रीकरण्सौकर्यम् इत्यादौ अनेकस्मिन् विषये संस्कृतभाषा अत्युन्नतस्तरीया भवति । =='''संस्कृतं शास्त्रभाषा'''== विज्ञानक्षेत्रम् इत्युक्ते अनुनिमिषं विकसनस्वभावकं भवति । अत एव तत्रत्यं नूतनम् आशयं प्रकटयितुं नामकरणं विधातुं च संस्कृतं साहाय्यं करोति । पुर्वस्मिन् काले सकलशास्त्रविषया अपि संस्कृतमाध्यमेन पाठिताः आसन् । स्मरणासौकर्यार्थं श्लोकरूपेण शास्त्रविषयान् पूर्वं प्रतिपादयति स्म । गणितम्, विज्ञानम्, तन्त्रज्ञानम्, वास्तु, ज्योतिषम्, आयुर्वेदः इत्यादयः शास्त्रविषयाः संस्कृतभाषया एव विद्यन्ते । अलङ्कारशास्त्रस्य आध्यात्मिकदार्शनिकशास्त्रस्य च विहाररङ्गः अपि एषा एव आसीत् । कामशास्त्रतः वैमानिकशास्त्रपर्यन्तं चतुष्षष्टिकलानां माध्यमरूपेण इयम् एव भाषा आसीत् । सङ्गीतविद्यादयः किमधिकं चोरविद्या अपि अनया प्रतिपदिताः इति भावः । ==संस्कृतं संस्कृतये== एकस्याः चिरपुरातनायाः संस्कृतेः अविच्छिन्नप्रवाहे कारणीभूता एषा भाषा । सर्वाः भाषाः स्वस्य स्वस्य संस्कारं प्रसरन्तीषु सत्सु ताभ्यः अपि एकसूत्रीकरणेन समग्रतां ददाति एषा सुरकन्यका । ये एतां भाषां यथायोग्यं पठन्ति ते सर्वे अपि संस्कृतिमन्तः भविष्यन्ति । एकेन आरक्षकाधिकारिमहाशयेन एकदा उक्तमासीत् यत् अपराधिनां गणनामध्ये संस्कृतज्ञानां सङ्ख्या अङ्गुलीपरिमिता एव सन्ति । ते अपि स्वस्य कारणेन एव कारागारं प्रविष्टाः इति न सन्ति इति । एतत् पर्याप्तं भवति अस्याः सांस्कृतिकमहत्त्वं प्रकाशयितुम् इति चिन्तयामि । ==व्यक्तित्वविकासाय संस्कृतम्== लण्डन्मध्ये सेण्ट् जेयिंस् विद्यालये प्राथमिककक्ष्यातः निर्बन्धविषयत्वेन संस्कृतं पठनीयम् इति श्रुत्वा एकदा कश्चित् कार्यकर्ता विद्यालयाधिकारिणं पृष्टवान् "किमर्थम् अत्र संस्कृतं पाठयति ?" इति । तदा सः उक्तवान् -"मनुष्यमस्तिष्कस्य विकासाय संस्कृतभाषा बहूपयोगिनी इति शास्त्रज्ञानां निर्देशानुसारम् एषः प्रयोगः" इति । तस्य परिणतफलं किम् इति जिज्ञासायां सत्यां सः पुनः उक्तवान् - "अत्यद्भुतमयः अस्ति अस्य परिणामः । अधुना छात्राणां स्मरणशक्तिरपि बहुवर्धिता दृश्यते" इत्यादि । "अभयं वै ब्रह्म", "तत्त्वमसि", "अमृतस्य पुत्राः" इत्यादयः उपनिषत्प्रयोगाः मनश्शक्तिवर्धनाय कियता प्रमाणेन उपकुर्वन्तीति वक्तव्यं नास्ति खलु । संस्कृतगद्यपद्यादीनाम् उच्चारण्द्वारा प्राणायामतः प्राप्यमानं फलमेव प्राप्तुं शक्नुमः । तेन अरोगदृढगात्रता लभ्यते खलु । एतस्याः भाषायाः शब्दकुलीनतास्वामिविवेकानन्दपादैः प्रतिपादिता च । एवं कायेन वाचा मनसा इन्द्रियैः बुदध्या आत्मना च विकारं कृत्वा परिपूर्णव्यक्तित्वप्रदायकं भवति संस्कृतम् ॥ ==संस्कृतं राष्ट्रस्य् पुनरुद्धरणाय== राष्ट्रस्य परमोन्नतस्थानस्य प्राप्त्यर्थम् उत्तमं साधनं भवति संस्कृतम् । यदा यदा राष्ट्रस्य पुनरुद्धरणप्रक्रिया आसीत् तदा तदा यस्य कस्यापि संस्कृतज्ञस्य दायः तत्र लीनः स्यात् यथा चन्द्रगुप्तकाले चाणक्यस्य । राष्ट्रं सहजम् इति कारणेन राष्ट्रनिर्माणम् इति प्रयोगः असाधुः भवति । राष्ट्रं स्वसंस्कृतिद्वारा, संस्कृतिः स्वाभाषाद्वारा एव जीवति इत्यतः राष्ट्रोज्जीवनाय संस्कृतोज्जीवनं प्रथमं प्रधानं सोपानम् । पूर्वं भारतं जगद्गुरुः आसीत् । तथा समग्रर्पृथ्वीतः जनाः अत्र आगत्य शिक्षणं प्राप्य स्वचरित्रं निर्मितवन्तः आसन् । तद्यथा मनोः वचने "एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् प्रूथिव्यां सर्वमानवाः" इति । नलन्दा -तक्षशिलादयाः विश्वविद्यालयाः तेषाम् अध्ययनकेन्द्राणि आसन् यत्र संस्कृतेन एव सर्वविषयान् पाठयन्ति स्म । तदेव जगद्गुरुभारतम् अद्य जगद्मिक्षुकः जातः यतः राष्ट्रापेक्षया राष्त्रियस्य महत्त्वदानात् संस्कृताभिमानाभावात् संस्कृतस्य अवगणनमनोभावात् च । यदि संस्कृतस्य उचितं प्राधान्यं कल्पयति तर्हि संस्कृतेः तद्वारा राष्ट्रस्य परमवैभवप्राप्तिः भवेदेव । एवं भाषाशास्रदृष्टया संस्कारवाहिनीरुपेण वैज्ञानिकसाङ्केतिकतन्त्रज्ञानादि शास्त्र्व्यवहारयोग्यतया व्यक्तित्वविकासमाध्यमत्वेन राष्ट्रपुनर्निर्माणसाधनत्वेन च संस्कृतभाषायाः महत्त्वम् अस्त्येव । [[वर्गः:संस्कृतस्य महत्त्वम्]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:संस्कृतलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] g64of8ryqow3lqclyevitdfu4te8kym 501079 501078 2026-09-29T04:40:05Z Kandarpajit Kallol 8931 501079 wikitext text/x-wiki ==संस्कृतभाषायाः वैशिष्ट्यम्== "संस्कृतं नाम दैवीवाक् अन्वाख्याता महर्षिभिः" इति कवेः दण्डिनः बहुप्रसिद्धा उक्तिः । कदाचित् संस्कृतस्य विकासाय प्रतिरोधः यथा भवेत् तथा एतस्याः प्रसिद्धिः व्याप्ता खलु इति मे संशयः । न केवलं दैवीवाणी, मानुषी अपि वाणी एषा इति प्रत्यभिज्ञानम् आवश्यकम् अस्माकम् । अत एव अस्याः महत्त्वविषये विशेषचिन्तना कार्या जाता । सम् उपसर्गपूर्वक-कृ-धातुतः क्तप्रत्ययं विधाय संस्कृतम् इति निष्पादितम् । दैवीवागेव प्रकृतिप्रत्ययविभागाख्यसंस्काररूपेण संस्कृतम् इति उच्यते । इयं सर्वश्रेष्ठा भाषा इति भाषाकोविदाः वदन्ति । सर्वभाषाजननी इति अस्या अन्वर्थसंज्ञा । सर्वाः अपि भाषाः अस्याः जाताः अनया एव पोषिताश्च वर्तन्ते । आदिमकाले लोके सर्वत्र जनविभागे धर्मविषये संस्कृतिविषये च एकत्वम् आसीत् । अत एव प्रत्येकनामकरणेन विना सनातनधर्मः सनातनसंस्कृतिः इत्यादि सनातनश्ब्देन व्यवहृतश्चाभवत् । तस्मिन् काले भाषा अपि एका एव । सा एव सनातनभाषानामकं संस्कृतम् । कदाचित् एतत् श्रुत्वा भवताम् आश्चर्यं स्यात् । कारणम् अधुना इन्दोयूरोप्यन्भाषागोत्रे एका एव खलु एषा इति । तत्र किञ्चित् चिन्तनीयम् । सकलभाषागोत्राणामपि मातृरूपेण एका भाषा आसीत् इति पण्डिताः अङ्गीकुर्वन्ति एव । सा संस्कृतभिन्ना इति ते वदन्ति च । किन्तु तेषां कृते तस्याः भाषायाः एकः अपि शब्दः एतावत्पर्यन्तं न प्राप्तः इति तु रसकरः विषयः । विद्यमानासु सर्वासु भाषासु प्राचीना भाषा संस्कृतम् एव इत्यपि ते अङ्गीकुर्वन्ति । एतत्सर्वं मनसि निधाय विचारं करोति चेत् अवगन्तुं शक्यते यत् ते पण्डिताः पूर्वाग्रहपीडिताः आसन् इति । अतिप्राचीनलिखितग्रन्थः संस्कृतभाषायामेव अस्ति । सिन्धुसंस्कारस्य लिपिं पठित्वा केचन पण्डिताः वदन्ति तत्रत्यः भाषापि संस्कृतभाषा आसीत् इति । एवं चिरपुरातनी चेदपि नित्यनूतना अस्ति इयम्भाषा । ==संस्कृतं सुस्पष्टा भाषा== संस्कृतस्य घटनाविषये शब्दसम्पतौ च इतरभिन्नं वैशिष्ट्यं वर्तते । समग्रम् आशयमपि गतिभ्रंशं विना प्रकटीकर्तुं योग्या अस्ति एषा । अपि च अस्याः शब्दनिर्माणसामर्थ्यम् अपरिमिता श्रेष्ठा च विद्यते । संस्कृते विद्यमानानां धातूनाम् उपसर्गाणां प्रत्ययानां च बलेन असंख्यकोटिशब्दाः निर्मातुं शक्यन्ते । प्रायः द्विसहस्रं धातवः, द्वाविंशतिः उपसर्गाः, कृत्तद्धितसमासादयः पञ्चवृत्तयः तत्र विद्यमानाः असंख्यप्रत्ययाः च शब्दनिर्माणसामग्र्यः । अस्याः कर्तृकर्मक्रियारूपवाक्यघटना शाब्दबोधप्रक्रिया च अतिविशिष्टा गणकयन्त्रेऽपि (कम्प्यूटर्-यन्त्रेपि) उपयोगयोग्या इति तज्ज्ञाः वदन्ति । प्रयोगसामर्थ्यं, शब्दमाधुर्यं सुत्रीकरण्सौकर्यम् इत्यादौ अनेकस्मिन् विषये संस्कृतभाषा अत्युन्नतस्तरीया भवति । ==संस्कृतं शास्त्रभाषा== विज्ञानक्षेत्रम् इत्युक्ते अनुनिमिषं विकसनस्वभावकं भवति । अत एव तत्रत्यं नूतनम् आशयं प्रकटयितुं नामकरणं विधातुं च संस्कृतं साहाय्यं करोति । पुर्वस्मिन् काले सकलशास्त्रविषया अपि संस्कृतमाध्यमेन पाठिताः आसन् । स्मरणासौकर्यार्थं श्लोकरूपेण शास्त्रविषयान् पूर्वं प्रतिपादयति स्म । गणितम्, विज्ञानम्, तन्त्रज्ञानम्, वास्तु, ज्योतिषम्, आयुर्वेदः इत्यादयः शास्त्रविषयाः संस्कृतभाषया एव विद्यन्ते । अलङ्कारशास्त्रस्य आध्यात्मिकदार्शनिकशास्त्रस्य च विहाररङ्गः अपि एषा एव आसीत् । कामशास्त्रतः वैमानिकशास्त्रपर्यन्तं चतुष्षष्टिकलानां माध्यमरूपेण इयम् एव भाषा आसीत् । सङ्गीतविद्यादयः किमधिकं चोरविद्या अपि अनया प्रतिपदिताः इति भावः । ==संस्कृतं संस्कृतये== एकस्याः चिरपुरातनायाः संस्कृतेः अविच्छिन्नप्रवाहे कारणीभूता एषा भाषा । सर्वाः भाषाः स्वस्य स्वस्य संस्कारं प्रसरन्तीषु सत्सु ताभ्यः अपि एकसूत्रीकरणेन समग्रतां ददाति एषा सुरकन्यका । ये एतां भाषां यथायोग्यं पठन्ति ते सर्वे अपि संस्कृतिमन्तः भविष्यन्ति । एकेन आरक्षकाधिकारिमहाशयेन एकदा उक्तमासीत् यत् अपराधिनां गणनामध्ये संस्कृतज्ञानां सङ्ख्या अङ्गुलीपरिमिता एव सन्ति । ते अपि स्वस्य कारणेन एव कारागारं प्रविष्टाः इति न सन्ति इति । एतत् पर्याप्तं भवति अस्याः सांस्कृतिकमहत्त्वं प्रकाशयितुम् इति चिन्तयामि । ==व्यक्तित्वविकासाय संस्कृतम्== लण्डन्मध्ये सेण्ट् जेयिंस् विद्यालये प्राथमिककक्ष्यातः निर्बन्धविषयत्वेन संस्कृतं पठनीयम् इति श्रुत्वा एकदा कश्चित् कार्यकर्ता विद्यालयाधिकारिणं पृष्टवान् "किमर्थम् अत्र संस्कृतं पाठयति ?" इति । तदा सः उक्तवान् -"मनुष्यमस्तिष्कस्य विकासाय संस्कृतभाषा बहूपयोगिनी इति शास्त्रज्ञानां निर्देशानुसारम् एषः प्रयोगः" इति । तस्य परिणतफलं किम् इति जिज्ञासायां सत्यां सः पुनः उक्तवान् - "अत्यद्भुतमयः अस्ति अस्य परिणामः । अधुना छात्राणां स्मरणशक्तिरपि बहुवर्धिता दृश्यते" इत्यादि । "अभयं वै ब्रह्म", "तत्त्वमसि", "अमृतस्य पुत्राः" इत्यादयः उपनिषत्प्रयोगाः मनश्शक्तिवर्धनाय कियता प्रमाणेन उपकुर्वन्तीति वक्तव्यं नास्ति खलु । संस्कृतगद्यपद्यादीनाम् उच्चारण्द्वारा प्राणायामतः प्राप्यमानं फलमेव प्राप्तुं शक्नुमः । तेन अरोगदृढगात्रता लभ्यते खलु । एतस्याः भाषायाः शब्दकुलीनतास्वामिविवेकानन्दपादैः प्रतिपादिता च । एवं कायेन वाचा मनसा इन्द्रियैः बुदध्या आत्मना च विकारं कृत्वा परिपूर्णव्यक्तित्वप्रदायकं भवति संस्कृतम् ॥ ==संस्कृतं राष्ट्रस्य् पुनरुद्धरणाय== राष्ट्रस्य परमोन्नतस्थानस्य प्राप्त्यर्थम् उत्तमं साधनं भवति संस्कृतम् । यदा यदा राष्ट्रस्य पुनरुद्धरणप्रक्रिया आसीत् तदा तदा यस्य कस्यापि संस्कृतज्ञस्य दायः तत्र लीनः स्यात् यथा चन्द्रगुप्तकाले चाणक्यस्य । राष्ट्रं सहजम् इति कारणेन राष्ट्रनिर्माणम् इति प्रयोगः असाधुः भवति । राष्ट्रं स्वसंस्कृतिद्वारा, संस्कृतिः स्वाभाषाद्वारा एव जीवति इत्यतः राष्ट्रोज्जीवनाय संस्कृतोज्जीवनं प्रथमं प्रधानं सोपानम् । पूर्वं भारतं जगद्गुरुः आसीत् । तथा समग्रर्पृथ्वीतः जनाः अत्र आगत्य शिक्षणं प्राप्य स्वचरित्रं निर्मितवन्तः आसन् । तद्यथा मनोः वचने "एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् प्रूथिव्यां सर्वमानवाः" इति । नलन्दा -तक्षशिलादयाः विश्वविद्यालयाः तेषाम् अध्ययनकेन्द्राणि आसन् यत्र संस्कृतेन एव सर्वविषयान् पाठयन्ति स्म । तदेव जगद्गुरुभारतम् अद्य जगद्मिक्षुकः जातः यतः राष्ट्रापेक्षया राष्त्रियस्य महत्त्वदानात् संस्कृताभिमानाभावात् संस्कृतस्य अवगणनमनोभावात् च । यदि संस्कृतस्य उचितं प्राधान्यं कल्पयति तर्हि संस्कृतेः तद्वारा राष्ट्रस्य परमवैभवप्राप्तिः भवेदेव । एवं भाषाशास्रदृष्टया संस्कारवाहिनीरुपेण वैज्ञानिकसाङ्केतिकतन्त्रज्ञानादि शास्त्र्व्यवहारयोग्यतया व्यक्तित्वविकासमाध्यमत्वेन राष्ट्रपुनर्निर्माणसाधनत्वेन च संस्कृतभाषायाः महत्त्वम् अस्त्येव । [[वर्गः:संस्कृतस्य महत्त्वम्]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:संस्कृतलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] 82vms9dbsl5tm9wqefvev60ey8vehoy 501080 501079 2026-09-29T04:44:37Z Kandarpajit Kallol 8931 /* */ 501080 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} ==संस्कृतभाषायाः वैशिष्ट्यम्== "संस्कृतं नाम दैवीवाक् अन्वाख्याता महर्षिभिः" इति कवेः दण्डिनः बहुप्रसिद्धा उक्तिः । कदाचित् संस्कृतस्य विकासाय प्रतिरोधः यथा भवेत् तथा एतस्याः प्रसिद्धिः व्याप्ता खलु इति मे संशयः । न केवलं दैवीवाणी, मानुषी अपि वाणी एषा इति प्रत्यभिज्ञानम् आवश्यकम् अस्माकम् । अत एव अस्याः महत्त्वविषये विशेषचिन्तना कार्या जाता । सम् उपसर्गपूर्वक-कृ-धातुतः क्तप्रत्ययं विधाय संस्कृतम् इति निष्पादितम् । दैवीवागेव प्रकृतिप्रत्ययविभागाख्यसंस्काररूपेण संस्कृतम् इति उच्यते । इयं सर्वश्रेष्ठा भाषा इति भाषाकोविदाः वदन्ति । सर्वभाषाजननी इति अस्या अन्वर्थसंज्ञा । सर्वाः अपि भाषाः अस्याः जाताः अनया एव पोषिताश्च वर्तन्ते । आदिमकाले लोके सर्वत्र जनविभागे धर्मविषये संस्कृतिविषये च एकत्वम् आसीत् । अत एव प्रत्येकनामकरणेन विना सनातनधर्मः सनातनसंस्कृतिः इत्यादि सनातनश्ब्देन व्यवहृतश्चाभवत् । तस्मिन् काले भाषा अपि एका एव । सा एव सनातनभाषानामकं संस्कृतम् । कदाचित् एतत् श्रुत्वा भवताम् आश्चर्यं स्यात् । कारणम् अधुना इन्दोयूरोप्यन्भाषागोत्रे एका एव खलु एषा इति । तत्र किञ्चित् चिन्तनीयम् । सकलभाषागोत्राणामपि मातृरूपेण एका भाषा आसीत् इति पण्डिताः अङ्गीकुर्वन्ति एव । सा संस्कृतभिन्ना इति ते वदन्ति च । किन्तु तेषां कृते तस्याः भाषायाः एकः अपि शब्दः एतावत्पर्यन्तं न प्राप्तः इति तु रसकरः विषयः । विद्यमानासु सर्वासु भाषासु प्राचीना भाषा संस्कृतम् एव इत्यपि ते अङ्गीकुर्वन्ति । एतत्सर्वं मनसि निधाय विचारं करोति चेत् अवगन्तुं शक्यते यत् ते पण्डिताः पूर्वाग्रहपीडिताः आसन् इति । अतिप्राचीनलिखितग्रन्थः संस्कृतभाषायामेव अस्ति । सिन्धुसंस्कारस्य लिपिं पठित्वा केचन पण्डिताः वदन्ति तत्रत्यः भाषापि संस्कृतभाषा आसीत् इति । एवं चिरपुरातनी चेदपि नित्यनूतना अस्ति इयम्भाषा । ==संस्कृतं सुस्पष्टा भाषा== संस्कृतस्य घटनाविषये शब्दसम्पतौ च इतरभिन्नं वैशिष्ट्यं वर्तते । समग्रम् आशयमपि गतिभ्रंशं विना प्रकटीकर्तुं योग्या अस्ति एषा । अपि च अस्याः शब्दनिर्माणसामर्थ्यम् अपरिमिता श्रेष्ठा च विद्यते । संस्कृते विद्यमानानां धातूनाम् उपसर्गाणां प्रत्ययानां च बलेन असंख्यकोटिशब्दाः निर्मातुं शक्यन्ते । प्रायः द्विसहस्रं धातवः, द्वाविंशतिः उपसर्गाः, कृत्तद्धितसमासादयः पञ्चवृत्तयः तत्र विद्यमानाः असंख्यप्रत्ययाः च शब्दनिर्माणसामग्र्यः । अस्याः कर्तृकर्मक्रियारूपवाक्यघटना शाब्दबोधप्रक्रिया च अतिविशिष्टा गणकयन्त्रेऽपि (कम्प्यूटर्-यन्त्रेपि) उपयोगयोग्या इति तज्ज्ञाः वदन्ति । प्रयोगसामर्थ्यं, शब्दमाधुर्यं सुत्रीकरण्सौकर्यम् इत्यादौ अनेकस्मिन् विषये संस्कृतभाषा अत्युन्नतस्तरीया भवति । ==संस्कृतं शास्त्रभाषा== विज्ञानक्षेत्रम् इत्युक्ते अनुनिमिषं विकसनस्वभावकं भवति । अत एव तत्रत्यं नूतनम् आशयं प्रकटयितुं नामकरणं विधातुं च संस्कृतं साहाय्यं करोति । पुर्वस्मिन् काले सकलशास्त्रविषया अपि संस्कृतमाध्यमेन पाठिताः आसन् । स्मरणासौकर्यार्थं श्लोकरूपेण शास्त्रविषयान् पूर्वं प्रतिपादयति स्म । गणितम्, विज्ञानम्, तन्त्रज्ञानम्, वास्तु, ज्योतिषम्, आयुर्वेदः इत्यादयः शास्त्रविषयाः संस्कृतभाषया एव विद्यन्ते । अलङ्कारशास्त्रस्य आध्यात्मिकदार्शनिकशास्त्रस्य च विहाररङ्गः अपि एषा एव आसीत् । कामशास्त्रतः वैमानिकशास्त्रपर्यन्तं चतुष्षष्टिकलानां माध्यमरूपेण इयम् एव भाषा आसीत् । सङ्गीतविद्यादयः किमधिकं चोरविद्या अपि अनया प्रतिपदिताः इति भावः । ==संस्कृतं संस्कृतये== एकस्याः चिरपुरातनायाः संस्कृतेः अविच्छिन्नप्रवाहे कारणीभूता एषा भाषा । सर्वाः भाषाः स्वस्य स्वस्य संस्कारं प्रसरन्तीषु सत्सु ताभ्यः अपि एकसूत्रीकरणेन समग्रतां ददाति एषा सुरकन्यका । ये एतां भाषां यथायोग्यं पठन्ति ते सर्वे अपि संस्कृतिमन्तः भविष्यन्ति । एकेन आरक्षकाधिकारिमहाशयेन एकदा उक्तमासीत् यत् अपराधिनां गणनामध्ये संस्कृतज्ञानां सङ्ख्या अङ्गुलीपरिमिता एव सन्ति । ते अपि स्वस्य कारणेन एव कारागारं प्रविष्टाः इति न सन्ति इति । एतत् पर्याप्तं भवति अस्याः सांस्कृतिकमहत्त्वं प्रकाशयितुम् इति चिन्तयामि । ==व्यक्तित्वविकासाय संस्कृतम्== लण्डन्मध्ये सेण्ट् जेयिंस् विद्यालये प्राथमिककक्ष्यातः निर्बन्धविषयत्वेन संस्कृतं पठनीयम् इति श्रुत्वा एकदा कश्चित् कार्यकर्ता विद्यालयाधिकारिणं पृष्टवान् "किमर्थम् अत्र संस्कृतं पाठयति ?" इति । तदा सः उक्तवान् -"मनुष्यमस्तिष्कस्य विकासाय संस्कृतभाषा बहूपयोगिनी इति शास्त्रज्ञानां निर्देशानुसारम् एषः प्रयोगः" इति । तस्य परिणतफलं किम् इति जिज्ञासायां सत्यां सः पुनः उक्तवान् - "अत्यद्भुतमयः अस्ति अस्य परिणामः । अधुना छात्राणां स्मरणशक्तिरपि बहुवर्धिता दृश्यते" इत्यादि । "अभयं वै ब्रह्म", "तत्त्वमसि", "अमृतस्य पुत्राः" इत्यादयः उपनिषत्प्रयोगाः मनश्शक्तिवर्धनाय कियता प्रमाणेन उपकुर्वन्तीति वक्तव्यं नास्ति खलु । संस्कृतगद्यपद्यादीनाम् उच्चारण्द्वारा प्राणायामतः प्राप्यमानं फलमेव प्राप्तुं शक्नुमः । तेन अरोगदृढगात्रता लभ्यते खलु । एतस्याः भाषायाः शब्दकुलीनतास्वामिविवेकानन्दपादैः प्रतिपादिता च । एवं कायेन वाचा मनसा इन्द्रियैः बुदध्या आत्मना च विकारं कृत्वा परिपूर्णव्यक्तित्वप्रदायकं भवति संस्कृतम् ॥ ==संस्कृतं राष्ट्रस्य् पुनरुद्धरणाय== राष्ट्रस्य परमोन्नतस्थानस्य प्राप्त्यर्थम् उत्तमं साधनं भवति संस्कृतम् । यदा यदा राष्ट्रस्य पुनरुद्धरणप्रक्रिया आसीत् तदा तदा यस्य कस्यापि संस्कृतज्ञस्य दायः तत्र लीनः स्यात् यथा चन्द्रगुप्तकाले चाणक्यस्य । राष्ट्रं सहजम् इति कारणेन राष्ट्रनिर्माणम् इति प्रयोगः असाधुः भवति । राष्ट्रं स्वसंस्कृतिद्वारा, संस्कृतिः स्वाभाषाद्वारा एव जीवति इत्यतः राष्ट्रोज्जीवनाय संस्कृतोज्जीवनं प्रथमं प्रधानं सोपानम् । पूर्वं भारतं जगद्गुरुः आसीत् । तथा समग्रर्पृथ्वीतः जनाः अत्र आगत्य शिक्षणं प्राप्य स्वचरित्रं निर्मितवन्तः आसन् । तद्यथा मनोः वचने "एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् प्रूथिव्यां सर्वमानवाः" इति । नलन्दा -तक्षशिलादयाः विश्वविद्यालयाः तेषाम् अध्ययनकेन्द्राणि आसन् यत्र संस्कृतेन एव सर्वविषयान् पाठयन्ति स्म । तदेव जगद्गुरुभारतम् अद्य जगद्मिक्षुकः जातः यतः राष्ट्रापेक्षया राष्त्रियस्य महत्त्वदानात् संस्कृताभिमानाभावात् संस्कृतस्य अवगणनमनोभावात् च । यदि संस्कृतस्य उचितं प्राधान्यं कल्पयति तर्हि संस्कृतेः तद्वारा राष्ट्रस्य परमवैभवप्राप्तिः भवेदेव । एवं भाषाशास्रदृष्टया संस्कारवाहिनीरुपेण वैज्ञानिकसाङ्केतिकतन्त्रज्ञानादि शास्त्र्व्यवहारयोग्यतया व्यक्तित्वविकासमाध्यमत्वेन राष्ट्रपुनर्निर्माणसाधनत्वेन च संस्कृतभाषायाः महत्त्वम् अस्त्येव । [[वर्गः:संस्कृतस्य महत्त्वम्]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:संस्कृतलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] jbqbrfoe60q2b7kpswxdqicactv6ukh 501081 501080 2026-09-29T04:48:02Z Kandarpajit Kallol 8931 /* */ 501081 wikitext text/x-wiki ==संस्कृतभाषायाः वैशिष्ट्यम्== "संस्कृतं नाम दैवीवाक् अन्वाख्याता महर्षिभिः" इति कवेः दण्डिनः बहुप्रसिद्धा उक्तिः । कदाचित् संस्कृतस्य विकासाय प्रतिरोधः यथा भवेत् तथा एतस्याः प्रसिद्धिः व्याप्ता खलु इति मे संशयः । न केवलं दैवीवाणी, मानुषी अपि वाणी एषा इति प्रत्यभिज्ञानम् आवश्यकम् अस्माकम् । अत एव अस्याः महत्त्वविषये विशेषचिन्तना कार्या जाता । सम् उपसर्गपूर्वक-कृ-धातुतः क्तप्रत्ययं विधाय संस्कृतम् इति निष्पादितम् । दैवीवागेव प्रकृतिप्रत्ययविभागाख्यसंस्काररूपेण संस्कृतम् इति उच्यते । इयं सर्वश्रेष्ठा भाषा इति भाषाकोविदाः वदन्ति । सर्वभाषाजननी इति अस्या अन्वर्थसंज्ञा । सर्वाः अपि भाषाः अस्याः जाताः अनया एव पोषिताश्च वर्तन्ते । आदिमकाले लोके सर्वत्र जनविभागे धर्मविषये संस्कृतिविषये च एकत्वम् आसीत् । अत एव प्रत्येकनामकरणेन विना सनातनधर्मः सनातनसंस्कृतिः इत्यादि सनातनश्ब्देन व्यवहृतश्चाभवत् । तस्मिन् काले भाषा अपि एका एव । सा एव सनातनभाषानामकं संस्कृतम् । कदाचित् एतत् श्रुत्वा भवताम् आश्चर्यं स्यात् । कारणम् अधुना इन्दोयूरोप्यन्भाषागोत्रे एका एव खलु एषा इति । तत्र किञ्चित् चिन्तनीयम् । सकलभाषागोत्राणामपि मातृरूपेण एका भाषा आसीत् इति पण्डिताः अङ्गीकुर्वन्ति एव । सा संस्कृतभिन्ना इति ते वदन्ति च । किन्तु तेषां कृते तस्याः भाषायाः एकः अपि शब्दः एतावत्पर्यन्तं न प्राप्तः इति तु रसकरः विषयः । विद्यमानासु सर्वासु भाषासु प्राचीना भाषा संस्कृतम् एव इत्यपि ते अङ्गीकुर्वन्ति । एतत्सर्वं मनसि निधाय विचारं करोति चेत् अवगन्तुं शक्यते यत् ते पण्डिताः पूर्वाग्रहपीडिताः आसन् इति । अतिप्राचीनलिखितग्रन्थः संस्कृतभाषायामेव अस्ति । सिन्धुसंस्कारस्य लिपिं पठित्वा केचन पण्डिताः वदन्ति तत्रत्यः भाषापि संस्कृतभाषा आसीत् इति । एवं चिरपुरातनी चेदपि नित्यनूतना अस्ति इयम्भाषा । ==संस्कृतं सुस्पष्टा भाषा== संस्कृतस्य घटनाविषये शब्दसम्पतौ च इतरभिन्नं वैशिष्ट्यं वर्तते । समग्रम् आशयमपि गतिभ्रंशं विना प्रकटीकर्तुं योग्या अस्ति एषा । अपि च अस्याः शब्दनिर्माणसामर्थ्यम् अपरिमिता श्रेष्ठा च विद्यते । संस्कृते विद्यमानानां धातूनाम् उपसर्गाणां प्रत्ययानां च बलेन असंख्यकोटिशब्दाः निर्मातुं शक्यन्ते । प्रायः द्विसहस्रं धातवः, द्वाविंशतिः उपसर्गाः, कृत्तद्धितसमासादयः पञ्चवृत्तयः तत्र विद्यमानाः असंख्यप्रत्ययाः च शब्दनिर्माणसामग्र्यः । अस्याः कर्तृकर्मक्रियारूपवाक्यघटना शाब्दबोधप्रक्रिया च अतिविशिष्टा गणकयन्त्रेऽपि (कम्प्यूटर्-यन्त्रेपि) उपयोगयोग्या इति तज्ज्ञाः वदन्ति । प्रयोगसामर्थ्यं, शब्दमाधुर्यं सुत्रीकरण्सौकर्यम् इत्यादौ अनेकस्मिन् विषये संस्कृतभाषा अत्युन्नतस्तरीया भवति । ==संस्कृतं शास्त्रभाषा== विज्ञानक्षेत्रम् इत्युक्ते अनुनिमिषं विकसनस्वभावकं भवति । अत एव तत्रत्यं नूतनम् आशयं प्रकटयितुं नामकरणं विधातुं च संस्कृतं साहाय्यं करोति । पुर्वस्मिन् काले सकलशास्त्रविषया अपि संस्कृतमाध्यमेन पाठिताः आसन् । स्मरणासौकर्यार्थं श्लोकरूपेण शास्त्रविषयान् पूर्वं प्रतिपादयति स्म । गणितम्, विज्ञानम्, तन्त्रज्ञानम्, वास्तु, ज्योतिषम्, आयुर्वेदः इत्यादयः शास्त्रविषयाः संस्कृतभाषया एव विद्यन्ते । अलङ्कारशास्त्रस्य आध्यात्मिकदार्शनिकशास्त्रस्य च विहाररङ्गः अपि एषा एव आसीत् । कामशास्त्रतः वैमानिकशास्त्रपर्यन्तं चतुष्षष्टिकलानां माध्यमरूपेण इयम् एव भाषा आसीत् । सङ्गीतविद्यादयः किमधिकं चोरविद्या अपि अनया प्रतिपदिताः इति भावः । ==संस्कृतं संस्कृतये== एकस्याः चिरपुरातनायाः संस्कृतेः अविच्छिन्नप्रवाहे कारणीभूता एषा भाषा । सर्वाः भाषाः स्वस्य स्वस्य संस्कारं प्रसरन्तीषु सत्सु ताभ्यः अपि एकसूत्रीकरणेन समग्रतां ददाति एषा सुरकन्यका । ये एतां भाषां यथायोग्यं पठन्ति ते सर्वे अपि संस्कृतिमन्तः भविष्यन्ति । एकेन आरक्षकाधिकारिमहाशयेन एकदा उक्तमासीत् यत् अपराधिनां गणनामध्ये संस्कृतज्ञानां सङ्ख्या अङ्गुलीपरिमिता एव सन्ति । ते अपि स्वस्य कारणेन एव कारागारं प्रविष्टाः इति न सन्ति इति । एतत् पर्याप्तं भवति अस्याः सांस्कृतिकमहत्त्वं प्रकाशयितुम् इति चिन्तयामि । ==व्यक्तित्वविकासाय संस्कृतम्== लण्डन्मध्ये सेण्ट् जेयिंस् विद्यालये प्राथमिककक्ष्यातः निर्बन्धविषयत्वेन संस्कृतं पठनीयम् इति श्रुत्वा एकदा कश्चित् कार्यकर्ता विद्यालयाधिकारिणं पृष्टवान् "किमर्थम् अत्र संस्कृतं पाठयति ?" इति । तदा सः उक्तवान् -"मनुष्यमस्तिष्कस्य विकासाय संस्कृतभाषा बहूपयोगिनी इति शास्त्रज्ञानां निर्देशानुसारम् एषः प्रयोगः" इति । तस्य परिणतफलं किम् इति जिज्ञासायां सत्यां सः पुनः उक्तवान् - "अत्यद्भुतमयः अस्ति अस्य परिणामः । अधुना छात्राणां स्मरणशक्तिरपि बहुवर्धिता दृश्यते" इत्यादि । "अभयं वै ब्रह्म", "तत्त्वमसि", "अमृतस्य पुत्राः" इत्यादयः उपनिषत्प्रयोगाः मनश्शक्तिवर्धनाय कियता प्रमाणेन उपकुर्वन्तीति वक्तव्यं नास्ति खलु । संस्कृतगद्यपद्यादीनाम् उच्चारण्द्वारा प्राणायामतः प्राप्यमानं फलमेव प्राप्तुं शक्नुमः । तेन अरोगदृढगात्रता लभ्यते खलु । एतस्याः भाषायाः शब्दकुलीनतास्वामिविवेकानन्दपादैः प्रतिपादिता च । एवं कायेन वाचा मनसा इन्द्रियैः बुदध्या आत्मना च विकारं कृत्वा परिपूर्णव्यक्तित्वप्रदायकं भवति संस्कृतम् ॥ ==संस्कृतं राष्ट्रस्य् पुनरुद्धरणाय== राष्ट्रस्य परमोन्नतस्थानस्य प्राप्त्यर्थम् उत्तमं साधनं भवति संस्कृतम् । यदा यदा राष्ट्रस्य पुनरुद्धरणप्रक्रिया आसीत् तदा तदा यस्य कस्यापि संस्कृतज्ञस्य दायः तत्र लीनः स्यात् यथा चन्द्रगुप्तकाले चाणक्यस्य । राष्ट्रं सहजम् इति कारणेन राष्ट्रनिर्माणम् इति प्रयोगः असाधुः भवति । राष्ट्रं स्वसंस्कृतिद्वारा, संस्कृतिः स्वाभाषाद्वारा एव जीवति इत्यतः राष्ट्रोज्जीवनाय संस्कृतोज्जीवनं प्रथमं प्रधानं सोपानम् । पूर्वं भारतं जगद्गुरुः आसीत् । तथा समग्रर्पृथ्वीतः जनाः अत्र आगत्य शिक्षणं प्राप्य स्वचरित्रं निर्मितवन्तः आसन् । तद्यथा मनोः वचने "एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् प्रूथिव्यां सर्वमानवाः" इति । नलन्दा -तक्षशिलादयाः विश्वविद्यालयाः तेषाम् अध्ययनकेन्द्राणि आसन् यत्र संस्कृतेन एव सर्वविषयान् पाठयन्ति स्म । तदेव जगद्गुरुभारतम् अद्य जगद्मिक्षुकः जातः यतः राष्ट्रापेक्षया राष्त्रियस्य महत्त्वदानात् संस्कृताभिमानाभावात् संस्कृतस्य अवगणनमनोभावात् च । यदि संस्कृतस्य उचितं प्राधान्यं कल्पयति तर्हि संस्कृतेः तद्वारा राष्ट्रस्य परमवैभवप्राप्तिः भवेदेव । एवं भाषाशास्रदृष्टया संस्कारवाहिनीरुपेण वैज्ञानिकसाङ्केतिकतन्त्रज्ञानादि शास्त्र्व्यवहारयोग्यतया व्यक्तित्वविकासमाध्यमत्वेन राष्ट्रपुनर्निर्माणसाधनत्वेन च संस्कृतभाषायाः महत्त्वम् अस्त्येव । [[वर्गः:संस्कृतस्य महत्त्वम्]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:संस्कृतलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] 82vms9dbsl5tm9wqefvev60ey8vehoy 501097 501081 2026-09-29T11:22:49Z Ganesh Paudel 6561 Citation added 501097 wikitext text/x-wiki ==संस्कृतभाषायाः वैशिष्ट्यम्== "संस्कृतं नाम दैवीवाक् अन्वाख्याता महर्षिभिः"<ref>• काव्यादर्शः आचार्य दण्डी श्लोकसङ्ख्या सन्दर्भः: प्रथमपरिच्छेदस्य ३२ तमः श्लोकः (१.३२) </ref> इति कवेः दण्डिनः बहुप्रसिद्धा उक्तिः । कदाचित् संस्कृतस्य विकासाय प्रतिरोधः यथा भवेत् तथा एतस्याः प्रसिद्धिः व्याप्ता खलु इति मे संशयः । न केवलं दैवीवाणी, मानुषी अपि वाणी एषा इति प्रत्यभिज्ञानम् आवश्यकम् अस्माकम् । अत एव अस्याः महत्त्वविषये विशेषचिन्तना कार्या जाता । सम् उपसर्गपूर्वक-कृ-धातुतः क्तप्रत्ययं विधाय संस्कृतम् इति निष्पादितम् । दैवीवागेव प्रकृतिप्रत्ययविभागाख्यसंस्काररूपेण संस्कृतम् इति उच्यते । इयं सर्वश्रेष्ठा भाषा इति भाषाकोविदाः वदन्ति । सर्वभाषाजननी इति अस्या अन्वर्थसंज्ञा । सर्वाः अपि भाषाः अस्याः जाताः अनया एव पोषिताश्च वर्तन्ते । आदिमकाले लोके सर्वत्र जनविभागे धर्मविषये संस्कृतिविषये च एकत्वम् आसीत् । अत एव प्रत्येकनामकरणेन विना सनातनधर्मः सनातनसंस्कृतिः इत्यादि सनातनश्ब्देन व्यवहृतश्चाभवत् । तस्मिन् काले भाषा अपि एका एव । सा एव सनातनभाषानामकं संस्कृतम् । कदाचित् एतत् श्रुत्वा भवताम् आश्चर्यं स्यात् । कारणम् अधुना इन्दोयूरोप्यन्भाषागोत्रे एका एव खलु एषा इति । तत्र किञ्चित् चिन्तनीयम् । सकलभाषागोत्राणामपि मातृरूपेण एका भाषा आसीत् इति पण्डिताः अङ्गीकुर्वन्ति एव । सा संस्कृतभिन्ना इति ते वदन्ति च । किन्तु तेषां कृते तस्याः भाषायाः एकः अपि शब्दः एतावत्पर्यन्तं न प्राप्तः इति तु रसकरः विषयः । विद्यमानासु सर्वासु भाषासु प्राचीना भाषा संस्कृतम् एव इत्यपि ते अङ्गीकुर्वन्ति । एतत्सर्वं मनसि निधाय विचारं करोति चेत् अवगन्तुं शक्यते यत् ते पण्डिताः पूर्वाग्रहपीडिताः आसन् इति । अतिप्राचीनलिखितग्रन्थः संस्कृतभाषायामेव अस्ति । सिन्धुसंस्कारस्य लिपिं पठित्वा केचन पण्डिताः वदन्ति तत्रत्यः भाषापि संस्कृतभाषा आसीत् इति । एवं चिरपुरातनी चेदपि नित्यनूतना अस्ति इयम्भाषा । ==संस्कृतं सुस्पष्टा भाषा== संस्कृतस्य घटनाविषये शब्दसम्पतौ च इतरभिन्नं वैशिष्ट्यं वर्तते । समग्रम् आशयमपि गतिभ्रंशं विना प्रकटीकर्तुं योग्या अस्ति एषा । अपि च अस्याः शब्दनिर्माणसामर्थ्यम् अपरिमिता श्रेष्ठा च विद्यते । संस्कृते विद्यमानानां धातूनाम् उपसर्गाणां प्रत्ययानां च बलेन असंख्यकोटिशब्दाः निर्मातुं शक्यन्ते । प्रायः द्विसहस्रं धातवः, द्वाविंशतिः उपसर्गाः, कृत्तद्धितसमासादयः पञ्चवृत्तयः तत्र विद्यमानाः असंख्यप्रत्ययाः च शब्दनिर्माणसामग्र्यः । अस्याः कर्तृकर्मक्रियारूपवाक्यघटना शाब्दबोधप्रक्रिया च अतिविशिष्टा गणकयन्त्रेऽपि (कम्प्यूटर्-यन्त्रेपि) उपयोगयोग्या इति तज्ज्ञाः वदन्ति । प्रयोगसामर्थ्यं, शब्दमाधुर्यं सुत्रीकरण्सौकर्यम् इत्यादौ अनेकस्मिन् विषये संस्कृतभाषा अत्युन्नतस्तरीया भवति । ==संस्कृतं शास्त्रभाषा== विज्ञानक्षेत्रम् इत्युक्ते अनुनिमिषं विकसनस्वभावकं भवति । अत एव तत्रत्यं नूतनम् आशयं प्रकटयितुं नामकरणं विधातुं च संस्कृतं साहाय्यं करोति । पुर्वस्मिन् काले सकलशास्त्रविषया अपि संस्कृतमाध्यमेन पाठिताः आसन् । स्मरणासौकर्यार्थं श्लोकरूपेण शास्त्रविषयान् पूर्वं प्रतिपादयति स्म । गणितम्, विज्ञानम्, तन्त्रज्ञानम्, वास्तु, ज्योतिषम्, आयुर्वेदः इत्यादयः शास्त्रविषयाः संस्कृतभाषया एव विद्यन्ते । अलङ्कारशास्त्रस्य आध्यात्मिकदार्शनिकशास्त्रस्य च विहाररङ्गः अपि एषा एव आसीत् । कामशास्त्रतः वैमानिकशास्त्रपर्यन्तं चतुष्षष्टिकलानां माध्यमरूपेण इयम् एव भाषा आसीत् । सङ्गीतविद्यादयः किमधिकं चोरविद्या अपि अनया प्रतिपदिताः इति भावः । ==संस्कृतं संस्कृतये== एकस्याः चिरपुरातनायाः संस्कृतेः अविच्छिन्नप्रवाहे कारणीभूता एषा भाषा । सर्वाः भाषाः स्वस्य स्वस्य संस्कारं प्रसरन्तीषु सत्सु ताभ्यः अपि एकसूत्रीकरणेन समग्रतां ददाति एषा सुरकन्यका । ये एतां भाषां यथायोग्यं पठन्ति ते सर्वे अपि संस्कृतिमन्तः भविष्यन्ति । एकेन आरक्षकाधिकारिमहाशयेन एकदा उक्तमासीत् यत् अपराधिनां गणनामध्ये संस्कृतज्ञानां सङ्ख्या अङ्गुलीपरिमिता एव सन्ति । ते अपि स्वस्य कारणेन एव कारागारं प्रविष्टाः इति न सन्ति इति । एतत् पर्याप्तं भवति अस्याः सांस्कृतिकमहत्त्वं प्रकाशयितुम् इति चिन्तयामि । ==व्यक्तित्वविकासाय संस्कृतम्== लण्डन्मध्ये सेण्ट् जेयिंस् विद्यालये प्राथमिककक्ष्यातः निर्बन्धविषयत्वेन संस्कृतं पठनीयम् इति श्रुत्वा एकदा कश्चित् कार्यकर्ता विद्यालयाधिकारिणं पृष्टवान् "किमर्थम् अत्र संस्कृतं पाठयति ?" इति । तदा सः उक्तवान् -"मनुष्यमस्तिष्कस्य विकासाय संस्कृतभाषा बहूपयोगिनी इति शास्त्रज्ञानां निर्देशानुसारम् एषः प्रयोगः" इति । तस्य परिणतफलं किम् इति जिज्ञासायां सत्यां सः पुनः उक्तवान् - "अत्यद्भुतमयः अस्ति अस्य परिणामः । अधुना छात्राणां स्मरणशक्तिरपि बहुवर्धिता दृश्यते" इत्यादि । "अभयं वै ब्रह्म", "तत्त्वमसि", "अमृतस्य पुत्राः" इत्यादयः उपनिषत्प्रयोगाः मनश्शक्तिवर्धनाय कियता प्रमाणेन उपकुर्वन्तीति वक्तव्यं नास्ति खलु । संस्कृतगद्यपद्यादीनाम् उच्चारण्द्वारा प्राणायामतः प्राप्यमानं फलमेव प्राप्तुं शक्नुमः । तेन अरोगदृढगात्रता लभ्यते खलु । एतस्याः भाषायाः शब्दकुलीनतास्वामिविवेकानन्दपादैः प्रतिपादिता च । एवं कायेन वाचा मनसा इन्द्रियैः बुदध्या आत्मना च विकारं कृत्वा परिपूर्णव्यक्तित्वप्रदायकं भवति संस्कृतम् ॥ ==संस्कृतं राष्ट्रस्य् पुनरुद्धरणाय== राष्ट्रस्य परमोन्नतस्थानस्य प्राप्त्यर्थम् उत्तमं साधनं भवति संस्कृतम् । यदा यदा राष्ट्रस्य पुनरुद्धरणप्रक्रिया आसीत् तदा तदा यस्य कस्यापि संस्कृतज्ञस्य दायः तत्र लीनः स्यात् यथा चन्द्रगुप्तकाले चाणक्यस्य । राष्ट्रं सहजम् इति कारणेन राष्ट्रनिर्माणम् इति प्रयोगः असाधुः भवति । राष्ट्रं स्वसंस्कृतिद्वारा, संस्कृतिः स्वाभाषाद्वारा एव जीवति इत्यतः राष्ट्रोज्जीवनाय संस्कृतोज्जीवनं प्रथमं प्रधानं सोपानम् । पूर्वं भारतं जगद्गुरुः आसीत् । तथा समग्रर्पृथ्वीतः जनाः अत्र आगत्य शिक्षणं प्राप्य स्वचरित्रं निर्मितवन्तः आसन् । तद्यथा मनोः वचने "एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् प्रूथिव्यां सर्वमानवाः" इति । नलन्दा -तक्षशिलादयाः विश्वविद्यालयाः तेषाम् अध्ययनकेन्द्राणि आसन् यत्र संस्कृतेन एव सर्वविषयान् पाठयन्ति स्म । तदेव जगद्गुरुभारतम् अद्य जगद्मिक्षुकः जातः यतः राष्ट्रापेक्षया राष्त्रियस्य महत्त्वदानात् संस्कृताभिमानाभावात् संस्कृतस्य अवगणनमनोभावात् च । यदि संस्कृतस्य उचितं प्राधान्यं कल्पयति तर्हि संस्कृतेः तद्वारा राष्ट्रस्य परमवैभवप्राप्तिः भवेदेव । एवं भाषाशास्रदृष्टया संस्कारवाहिनीरुपेण वैज्ञानिकसाङ्केतिकतन्त्रज्ञानादि शास्त्र्व्यवहारयोग्यतया व्यक्तित्वविकासमाध्यमत्वेन राष्ट्रपुनर्निर्माणसाधनत्वेन च संस्कृतभाषायाः महत्त्वम् अस्त्येव । [[वर्गः:संस्कृतस्य महत्त्वम्]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:संस्कृतलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] ==सन्दर्भग्रन्थाः== btcg94debnddlqdkzxt3dcfxqwu9qoe 0 15068 501054 480133 2026-09-28T23:48:28Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501054 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox person | name = Kittur Rani Chennamma <br/> {{lang|hindi|कित्तूरु रानी चेन्नम्म}} | image = Kittur Chenamma.jpg | caption = '''कित्तूरु राज्ञी चेन्नम्म''' | birth_date = सूचना नास्ति | birth_place = | death_date = १८२८ | death_place = कित्तूरुराज्यम् | other_names = | spouse = मल्ल सर्जनाम | children = रुद्रसेनः | known_for = }} '''चेन्नम्म''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|k|ɪ|t|t|uː|r|ʊ|_|x|ɛ|n|n|ə|m|m|ə}}) ({{lang-kn|ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ}}, {{lang-en|Kittur Rani Chennamma}}) [[दक्षिणभारत]]स्य कित्तूरु-नामकस्य प्राक्तनराज्यस्य राज्ञी आसीत् । तत् अधुना [[कर्णाटक]]राज्ये अन्तर्भवति । १९५७ तमस्य वर्षस्य प्रप्रथमे [[भारतस्वतन्त्रता]]विप्लवे राज्ञी चेन्नम्म स्वप्राणाहुतिम् अयच्छत् । १९५७ तमस्य वर्षस्य आङ्ग्लविरुद्धविप्लवेषु [[वहाबीविद्रोह]]-[[संन्यासिविद्रोह]]-[[सन्थालविद्रोह]]-[[चुआडविद्रोहः|चुआडविद्रोहाः]] मुख्याः । एतेषु विद्रोहेषु पुरुषैः सह महिलाः अपि मुख्यभूमिकाम् अवहन् । तासु महिलासु चेन्नम्म इत्यस्याः अपि मुख्यतया स्मरणं भवति । तया आङ्ग्लैः सह भीषणं युद्धं कृतम् । परन्तु देशद्रोहिणां विश्वासघातत्वात् तस्याः पराजयः अभवत् । विश्वासघातः यदि नाभविष्यत्, तर्हि आङ्ग्लाः निश्चयेन पराजिताः अभविष्यन् । == तदानीन्तनस्य कित्तूरुराज्यस्य इतिहासः == कित्तूरुराज्यस्य निर्माणं मल्लप्प शेट्टि-नामकेन वीरपुरुषेण कारितम् आसीत् । कित्तूरुराज्यं लघु आसीत् । लघुराज्यं सदपि तत् शक्तिशालिराज्यत्वेन परिगण्यते स्म । [[दक्षिणभारतं]] जेतुम् एतत् राज्यम् आङ्ग्लजनेभ्यः अवरोधरूपम् आसीत् । "यदि वयम् अस्य राज्यस्योपरि स्वाधिपत्यं स्थापयितुं सफलाः भवेम, तर्हि [[दक्षिणभारत]]स्य बहूनि राज्यानि अस्माकं साम्राज्ये अन्तर्भविष्यन्ति" इति आङ्ग्लानां चिन्तनम् आसीत् । अतः ते पौनःपुन्येन कित्तूरुराज्यस्योपरि आक्रमणं कुर्वन्ति स्म । यदा आङ्ग्लाः कित्तूरुराज्यस्योपरि आक्रमणं कर्तुम् उद्यताः आसन्, तदा मल्लवंशीयः ‘मल्लसर्ज’-नामकः राजा कित्तूरुराज्ये शासनं कुर्वन् आसीत् । मल्लसर्ज इत्यस्य वयः अधिकम् अभवत् । अतः तस्य पत्नी चेन्नम्म राज्यस्य राजकार्यस्य भारं वहति स्म । मन्त्रिपरिषदि सिद्धप्प, मल्लप्प, वेङ्कट राव् इति मन्त्रित्रयं राज्ञ्या नियुक्तम् । तेषां मन्त्रिणां साहाय्येन चेन्नम्म सुचारुरीत्या राज्यस्य शासनं करोति स्म । == जीवनम् == चेन्नम्म एकस्य राज्यस्य राज्ञी आसीत् परन्तु तस्याः जन्म इत्यादिविषये सूचना न प्राप्यते । कर्तव्यपरायणा सा नित्यं ब्राह्ममुहूर्ते जागर्ति स्म । आदिनं सा राज्यव्यवस्थायाः कार्ये रता भवति स्म । बहुवारं तु सा भोजनं कर्तुम् अपि विस्मरति स्म । सा दीर्घद्रष्ट्री आसीत् । अतः आङ्ग्लानां साम्राज्यवादिनीतेः, विस्तारवादिनीतेः च राज्यं रक्षितुं सा सर्वदा तत्परा आसीत् । तस्याः आदेशेन राज्ये सैनिकप्रशिक्षणम् अनिवार्यत्वेन भवति स्म । शस्त्रागारे अपि नव्यव्यवस्थानुसारं कार्यं भवति स्म । सैनिकेषु, राज्यजनेषु च देशभक्त्याः भावः उद्भावयितुं तया बहवः निर्णयाः स्वीकृताः । राजसभायाः अन्ते तया राष्ट्रप्रार्थनायाः प्रद्धतिः आरब्धा । सैनिकानां मनोबलं, तेषां मनसि देशभक्त्याः भावं च दृढयितुं तया सर्वेषु सैनिकशिबिरेषु राष्ट्रप्रार्थनायाः गानम् अनिवार्यं कृतम् । नागरिकाः अपि देशभक्त्याः रङ्गेन रङ्गिताः भवन्तु इत्यपि तस्याः आशयः आसीत् । नागरिकेषु देशसेवायाः भावं जनयितुं तया विद्यालयेषु, सामाजिकसभासु च राष्ट्रप्रार्थनायाः गानम् अनिवार्यं कृतम् । तया चिन्तितं राष्ट्रप्रार्थनायाः अन्ते सरलभाषायां यदि एका प्रतिज्ञा अपि भवेत्, तर्हि प्रार्थनायाः प्रभावः अधिकः भविष्यति इति । अतः तया प्रार्थनायाः समनन्तरं मातृभूमिप्रतिज्ञा अपि अनिवार्या कृता । तस्याः प्रतिज्ञायाः सर्वेऽपि शब्दाः नागरिकेषु देशं प्रति स्वस्य दायित्वस्य बोधम् उद्भावयन्ति स्म । सा प्रतिज्ञा एवम् आसीत्, “हे परमपावने जन्मभूमे ! वयं तव सन्तानाः तव सपथं कुर्मः यत्, केऽपि आक्रमकाः यदि तव सम्मानस्योपरि आक्रामणस्य दुःस्साहसं करिष्यन्ति, तर्हि वयं तेषाम् आक्रमकाणां सर्वान् सैनिकान् यावत् न नाशयिष्यामः, तावत् युद्धं करिष्यामः । अस्माकं पोषणं कृतवत्याः भवत्याः रक्षणं वयं प्राणाहुतिं दत्वाऽपि करिष्यामः” इति । स्वस्याः सामर्थ्यानुसारं चेन्नम्म युद्धस्य पर्याप्तसज्जताम् अकरोत् । चेन्नम्म इत्यस्याः मन्त्रिपरिषदि द्वे मन्त्रिणौ आस्ताम् । मल्लप्प शेट्टि, वेङ्कट राव् च । तयोः वास्तविकतायाः विषये चेन्नम्म सतर्का नासीत् । तौ मन्त्रिणौ व्यक्तिगतस्वार्थस्य पूर्त्यै देशद्रोहिप्रवृत्तिं प्रारभेताम् । तयोः देशद्रोहस्य लाभेन आङ्ग्लाः कित्तूरु-राज्यस्योपरि आक्रमणम् अकुर्वन् । आक्रमणकाले राजद्वारम् उद्घाट्य एतौ राज्यप्रवेशे आङ्ग्लसैन्यस्य साहाय्यम् अकुरुताम् । तस्मिन् आक्रमणे राज्यस्य त्रिसहस्रम् अश्वाः, द्विसहस्रम् उष्ट्राः, अष्टशतं गजाः, षड्त्रिंशत् शतघ्न्यः (cannon), पञ्चसहस्रम् अग्निशस्त्रम्, अन्यानि युद्धसाधनानि लुण्ठित्वा आङ्ग्लैः पलायनं कृतम् । तैः अमूल्यरत्नानि, आभूषणानि अपि लुण्ठितानि । समृद्धराज्यस्य समृद्धिः अनष्यत् । राज्यस्य आर्थिक-मानसिकस्थितिः अपि नष्टा अभवत् । तस्मिन् काले एव राज्यस्य राज्ञः ‘मल्लसर्ज’ इत्यस्य अवसानम् अभवत् । तस्य राज्ञः रुद्रसेन-नामकस्य पुत्रस्य राज्याभिषेकः अभवत् । तस्य आयुः अधिकः नासीत्, अतः मन्त्रिणः स्वच्छन्दतया कार्याणि कुर्वन्ति स्म । तस्मिन् एव काले मराठाजनानाम् आङ्ग्लैः सह भीषणं युद्धम् अभवत् । पेशवा इत्ययं मराठाशासकः कित्तूरु-राज्ञ्याः साहाय्यम् अपृच्छत् । चेन्नम्म झटिति मल्लप्प शेट्टि, वेङ्कट राव् इत्येतौ मन्त्रिणौ प्रैषयत् । परन्तु तौ देशद्रौहिणौ मन्त्रिणौ विकटसमये देशद्रोहम् अकुरुताम् । तेन मराठाजनाः पराजिताः । ततः आङ्ग्लानाम् आत्मविश्वासः अवर्धत । ते चेन्नम्म इत्यस्याः समीपं सन्धिप्रस्तावं प्रैषयन् । परिस्थितिं दृष्ट्वा चेन्नम्म सन्धिप्रस्तावं स्व्यकरोत् । ततः आङ्ग्लानां साहसम् अवर्धत । ते कित्तूरुराज्ये स्वप्रतिनिधेः नियुक्तेः आग्रहम् अकुर्वन् । चेन्नम्म क्रोधेन आङ्ग्लानां दुराग्रहस्य दमनम् अकरोत् । सा आङ्ग्लान् अवदत्, "मम राज्ये युष्माकं हस्तक्षेपः नावश्यकः" इति । == आङ्ग्लैः सह युद्धं, मृत्युश्च == आङ्ग्लानां गृध्रदृष्टिः कित्तूरुराज्यस्योपरि एवासीत् । कित्तूरुराज्यस्य नवयुवा राजा रुद्रसेनः गभीररोगेन ग्रस्तः अभवत् । तस्य मृत्युः निश्चितः आसीत् । अतः चेन्नम्म एकं दत्तकपुत्रं स्व्यकरोत् । सा यस्मिन् दिने अपरं दत्तकपुत्रम् अङ्ग्यकरोत्, तस्य द्वितीये दिने एव रुद्रसेनस्य मृत्युः अभवत् । आङ्ग्लाः दत्तकपुत्रस्य राजत्वेन स्वीकारं नाकुर्वन् । ते स्वपोषिताय देशद्रोहिणे मन्त्रिणे मल्लप्प शट्टि इत्यस्मै राज्यव्यवस्थां दातुं चेन्नम्म इत्यस्यै आदेशम् अयचछन् । पुनः आङ्ग्लान् स्वस्थानं प्रदर्शयन्ती चेन्नम्म "मम राज्ये हस्तक्षेपः मास्तु" इति क्रोधेन अवदत् । दक्षिणभारते आङ्ग्लानां प्रतिनिधिः थैकरे आसीत् । सः येन केन प्रकारेण कित्तूरुराज्यस्योपरि आधिपत्यम् इच्छति स्म । कित्तूरुराज्यस्योपरि आक्रमणं कर्तुं तस्य पार्श्वे एषः सुवर्णावसरः आसीत् । अतः सः ब्लॅक्, सिबिल् इत्यादीनाम् आङ्ग्लाधिकारिणां नेतृत्वे एकां सेनां कित्तूरुराज्यस्योपरि आक्रमणार्थं प्रैषयत् । चेन्नम्म इत्यस्याः नेतृत्वे कित्तूरुराज्यस्य प्रजाः, सैनिकाः, अधिकारिणः युद्धम् अकुर्वन् । आङ्ग्लैः सह तद्युद्धे कित्तूरुराज्यस्य यदा विजयः निश्चितः आसीत्, तदा मल्लप्प शेट्टि, वेङ्कट राव् इत्येतौ मन्त्रिणौ देशद्रोहम् अकुरुताम् । राज्ञ्याः विश्वासुसैनिकः रामाण्ण इत्ययं आङ्ग्लसेनापतिना छलेन हतः । ततः अन्यदेशद्रोहिणः गुप्ततया आङ्ग्लसैन्ये अन्तरभवन् । तेषु सबर मण्डारी, शिवप्प च मुख्यौ आस्ताम् । तौ युद्धसामग्रिषु गोमलस्य मिश्रणम् अकुरुताम् । तेन सर्वाः युद्धसामग्र्यः नष्टाः अभवन् । शिवप्प कित्तूरुराज्यस्य मुख्यदुर्गस्य सिंहद्वारम् उद्घाटितवान्, येन आङ्ग्लाः दुर्गस्योपरि स्वाधिपत्यं प्राप्तवन्तः । तस्मिन् युद्धे सर्वैः निष्ठया युद्धं कृतं, परन्तु देशद्रोहिणां विषये केषामपि मनसि विचारः नासीत् । अतः कित्तूरुराज्यस्य पराजयः अभवत् । ( [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य पिता झवेरभाई बाल्यकालात् बालवल्लभं कथयति स्म यत्, “१८५७ तमस्य वर्षस्य स्वातन्त्र्यविप्लवस्य असफलतायाः कारणं देशद्रोहः, देशजनेषु एकतायाः अभावश्च आसीत्” । अतः बाल्यकालात् [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुषः]] अखण्डभारतस्य कल्पानां कुर्वन् देशसेवाम् अकरोत् । तस्य सम्मुखम् एतादृशानि बहूनि उदाहरणानि स्युः । ) देशद्रोहिणां विश्वासघातेन कित्तूरुराज्यस्य करुणपराजयः अभवत् । चेन्नम्म इत्यस्याः अनेेकेभ्यः विश्वसिकेभ्यः आङ्ग्लाः मृत्युदण्डम् अयच्छन् । चेन्नम्म इत्येनाम् अपि ते कारागारं प्रैषयन् । १९२८ तमे वर्षे कारागारे एव चेन्नम्म देहत्यागम् अकरोत् । == सम्बद्धाः लेखाः == [[वहाबीविद्रोह]] [[संन्यासिविद्रोह]] [[सन्थालविद्रोह]] [[चुआडविद्रोहः]] [[दक्षिणभारत]] == बाह्यानुबन्धाः == http://books.google.co.in/books?id=p2qFYxtq3GYC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false http://books.google.co.in/books?id=i81mLhBEBgQC&pg=PA103&dq=Kittur+Rani+Chennamma&hl=en&sa=X&ei=71GaUP3ANcrLrQeA24DQBg&ved=0CC8Q6AEwATgK#v=onepage&q&f=false http://books.google.co.in/books?id=6CYYAAAAYAAJ&pg=PA474&dq=St+John+Thackeray+collector&hl=en&sa=X&ei=lta1UI_mBJG3rAersoHQAg&ved=0CEkQ6AEwCA#v=onepage&q=St%20John%20Thackeray%20collector&f=false http://www.hindu.com/2007/09/12/stories/2007091258190400.htm https://web.archive.org/web/20150111160219/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article2502260.ece?textsize=small&test=2 http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/kambar-calls-for-research-on-chennamma/article4029534.ece http://news.oneindia.in/2007/09/11/pratibha-unveils-kittur-rani-chennamma-statue.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141106224715/http://news.oneindia.in/2007/09/11/pratibha-unveils-kittur-rani-chennamma-statue.html |date=2014-11-06 }} http://timesofindia.indiatimes.com/city/hubli/Kittur-Rani-Chennammas-samadhi-lies-in-neglect/articleshow/17013504.cms?referral=PM {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:महिलास्वातन्त्र्ययोधाः]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य व्यक्तयः]] rv3ydqy3sktrlt64jnsi1ol7dk20xhu 0 22820 501075 500906 2026-09-29T02:30:27Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501075 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-blp|small=yes}}{{Infobox cricket tournament | name = २०१२ इन्डियन् प्रीमियर् लीग् | image = DLF IPL Logo.png | imagesize = 250px | caption = Logo of the [[DLF Limited|DLF]] Indian Premier League | administrator = [[Board of Control for Cricket in India|BCCI]] | cricket format = [[Twenty20]] | tournament format = [[Round-robin tournament|Double round robin]] and [[Page playoff system|playoffs]] | host = {{flag|India}} | champions = TBA | count = | participants = 9<ref>{{Cite document|url=http://www.मुम्बईmirror.com/article/59/2011101520111015030315106ba572e80/IPlV-to-have-9-teams-and-will-be-held-for-53-days.html?pageno=2|title=IPL-V to have 9 teams and will be held for 53 days|publisher=[[मुम्बई Mirror]]|accessdate=21 October 2011|date=15 October 2011}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | matches = 76 | attendance = | player of the series = | most अङ्कैः = | most wickets = | website = [http://www.iplt20.com/ www.iplt20.com] | previous_year = 2011 | previous_tournament = २०११ इन्डियन् प्रीमियर् लीग् | next_year = 2013 | next_tournament = २०१३ इन्डियन् प्रीमियर् लीग् }} ==पृष्ठभूमिका== 'इण्डियन् प्रीमियर् लीग्' इत्येषः भारते विंशतिः-२० क्रिकेट्-सर्वविजयत्वाय विद्यमानः कश्चन वृत्तिपरः गणः विद्यते । अयं मुम्बयीनगरे विद्यमानेन भारतीयक्रिकेट्-नियन्त्रणमण्डल्या आरब्धः । अस्य अध्यक्षः अस्ति मण्डल्याः उपाध्यक्षः राजीवशुक्लः । अद्यत्वे अस्मिन् जगतः क्रीडापटूनां नव गणाः विद्यन्ते । २०१० तमे वर्षे यूट्यूब्-माध्यमेन क्रीडायाः प्रसारम् ऐदम्प्राथम्येन अनेन ऐ पि एल् गणेन कृतम् । चतुर्थे चक्रे अस्य मूल्यं २.९२ बिलियन्-यु एस् डालर्स्परिमितम् इति ऊहितम् । किन्तु अनेन गणेन नैके भ्रष्टाचारसम्बद्धाः आरोपाः प्राप्ताः । ==परिचयः== २०१२ इन्डियन् प्रीमियर् लीग् इत्येषः इन्डियन् प्रीमियर् लीग् इत्येतस्य पञ्चमः घट्टः विद्यते । अस्य क्रीडाचक्रम् एप्रिल्-मासस्य ४ दिनाङ्कतः मे-मासस्य २७ दिनाङ्कपर्यन्तम् आसीत् । कोल्कत नैट् रैडर्स् गणः विजयी जातः । चेन्नै सूपर् किङ्ग्स्गणः पराजयं प्राप्नोत् । कोचि टस्कर्स् केरल इत्येतस्य गणस्य निर्गमनानन्तरं नव गणाः अवशिष्टाः । अस्य क्रीडाचक्रस्य वीक्षकसङ्ख्या अधिकतमा आसीत् । पूर्वतनचक्रे ७३ क्रीडाः १६२ दशलक्षजनैः वीक्षितम् । अस्मिन् क्रीडाचक्रे ७४ क्रीडाः १६३ दशलक्षजनैः वीक्षितम् । अत्र प्रवृत्तेषु १९ क्रीडासु स्पर्धा रोचकरी आसीत् । क्रीडाचक्रस्य अन्त्ये विविधानि कष्टानि अनुभूतानि । कोल्कत नैट् रैडर्स्, चेन्नै सूपर् किङ्ग्स्, देहली डेर्डेविल्स् - इत्येते त्रयः श्रेष्ठाः गणाः २०१२ चाम्पियन्स् लीग् ट्वेण्टि-२० इत्येतस्मिन् भारतस्य प्रतिनिधिरूपेण क्रीडिष्यन्ति । राजस्थान् रायल्स् गणेन उत्तमप्रदर्शनपुरस्कारः प्राप्तः । किङ्ग्स् XI पञ्जाबगणस्य ताडकः मन्दीप् सिङ्घः क्रीडाचक्रस्य 'उदयमानतारा' इति पदेन भूषितः जातः । कोल्कत नैट् रैडर्स् गणस्य कन्दुकक्षेपकः कूटस्य क्रीडालुः इति पदेन भूषितः जातः । ==क्रीडाङ्गणम्== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; position:relative; left:6%" |- ! style="width:25%" | [[चेन्नै]] ! style="width:25%" | [[मुम्बई]] ! style="width:25%" | [[पुणे]] ! style="width:25%" | [[कोलकता]] |- | {{Cr-IPL|chen}} | {{Cr-IPL|mumb}} | {{Cr-IPL|Pune}} | {{Cr-IPL|kolk}} |- | [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]] | [[वान्खेडे क्रीडाङ्गणम्]] | [[सुब्रतोराय् सहारा क्रीडाङ्गणम्]] | [[ईडन् गार्डन्]] |- | उपवेशनस्थानानि: ५०,००० | उपवेशनस्थानानि: ४५,००० | उपवेशनस्थानानि: ५५,००० | उपवेशनस्थानानि: ९०,०००<ref>[http://content-ind.cricinfo.com/India/content/ground/57980.html Eden Gardens | India | Cricket Grounds | ESPN Cricinfo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227120741/http://content-ind.cricinfo.com/india/content/ground/57980.html |date=2009-02-27 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090227120741/http://content-ind.cricinfo.com/india/content/ground/57980.html |archivedate=2009-02-27 |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://content-ind.cricinfo.com/india/content/ground/57980.html |access-date=2025-04-02 |deadurl=}}. Content-ind.cricinfo.com. Retrieved on 4 September 2011.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bcci.tv/bcci/bccitv/community/venues/venue/4d1dcac36bcb9 |title=Eden Gardens, कोलकता &#124; Venues &#124; BCCI |publisher=[[Board of Control of Cricket in India|BCCI]] |accessdate=22 April 2012 5:46 (UTC) |archive-date=30 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730150108/http://www.bcci.tv/bcci/bccitv/community/venues/venue/4d1dcac36bcb9 |deadurl=yes }}</ref> {{dubious|1=उपवेशनस्थानानि of Eden Gardens|date=May 2012}} |- | [[File:MAC Chepauk stadium.jpg|150px]] | [[File:Wankhede Stadium Feb2011.jpg|150px]] |[[File:Sahara Stadium Pune 4.jpg|150px]] | [[File:Eden gardens ipl 2011.jpg|150px]] |- ! [[मोहाली]] ! rowspan="10" colspan="2" |{{location map+ |India |float=center |AlternativeMap=India location map.svg|width=475 |caption= |places= {{location map~ |India |lat=13.083888 |long=80.27 |label=[[चेन्नै]] |position=right}} {{location map~ |India |lat=18.975 |long=72.825833 |label=[[मुम्बई]] |position=left}} {{location map~ |India |lat=30.78 |long=76.69 |label=[[मोहाली]] |position=right}} {{location map~ |India |lat=22.569722 |long=88.369722 |label=[[कोलकता]] |position=top}} {{location map~ |India |lat=12.966666 |long=77.566666 |label=[[बेङ्गळूरु]] |position=left}} {{location map~ |India |lat=32.2220 |long=76.3172 |label=[[धर्मशाला]] |position=left}} {{location map~ |India |lat=26.9260 |long=75.8235 |label=[[जयपुरम्]] |position=left}} {{location map~ |India |lat=18.40 |long=73.42 |label=[[पुणे]] |position=bottom}} {{location map~ |India |lat=28.61 |long=77.23 |label=[[देहली]] |position=right}} {{location map~ |India |lat=17.40 |long=78.45 |label=[[हैदराबाद्, भारतम्|हैदराबाद्]] |position=right}} {{location map~ |India |lat=17.47 |long=83.21 |label=[[विशाखपत्तनम्]] |position=bottom}} {{location map~ |India |lat=20.27 |long=85.52 |label=[[कटकम्]]|position=right}} }} ! [[बेङ्गळूरु]] |- | {{Cr-IPL|kings}} | {{Cr-IPL|bang}} |- | [[Punjab Cricket Association Stadium|PCA Stadium]] | [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]] |- | उपवेशनस्थानानि: ३०,००० | उपवेशनस्थानानि: ५५,००० |- | [[File:LightsMohali.png|150px]] | [[File:MChinnaswamy-Stadium.jpg|150px]] |- ! [[हैदराबाद्, India|हैदराबाद्]] ! [[देहली]] |- | {{Cr-IPL|decc}} | {{Cr-IPL|Delhi}} |- | [[राजीवगान्धी-अन्ताराष्ट्रियक्रीडाङ्गणम्]] | [[फ़िरोज़् शाह् कोट्ला क्रीडाङ्गणम्]] |- | उपवेशनस्थानानि: ५५,००० | उपवेशनस्थानानि: ४८,००० |- | [[File:Uppal stadium.jpg|150px]] | [[File:Firoze shah.jpg|150px]] |- ! [[विशाखपत्तनम्]] ! [[जयपुरम्]] ! [[कटकम्]] ! [[धर्मशाला]] |- | {{Cr-IPL|decc}} | {{Cr-IPL|raja}} | {{Cr-IPL|decc}} | {{Cr-IPL|kings}} |- | [[ACA-VDCA Stadium]] | [[Sawai Mansingh Stadium]] | [[Barabati Stadium]] | [[HPCA Stadium]] |- | उपवेशनस्थानानि: २५,००० | उपवेशनस्थानानि: ३०,००० | उपवेशनस्थानानि: ४५,००० | उपवेशनस्थानानि: २३,००० |- | [[File:vizagacavdca.jpg|150px]] | | [[File:Barabati stadium.jpg|150px]] | |} ===Group stage=== {{hatnote |1=All times local ([[UTC+5:30]])}} {{Limited overs matches |date={{Anchor|match1}} 4 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1={{Cr-IPL|chen-h|L}} | team2= {{Cr-IPL|mumb|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score1 = 112 (19.5 overs) | runs1= [[Suresh Raina]] 36 (26) | wickets1= [[Kieron Pollard]] 2/15 (4 overs) | score2 = 115/2 (16.5 overs) | runs2= [[Richard Levi]] 50 (35) | wickets2= [[Dwayne Bravo]] 1/14 (3 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 8 wickets | motm= [[Richard Levi]] (मुम्बै इण्डियन्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548306.html Scorecard] | toss = मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches |date= {{Anchor|match2}} 5 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kolk-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|delhi|R}} | venue = [[ईडन् गार्डन्]], [[कोलकाता]] | score1 = 97/9 (12 overs)| runs1= [[Laxmi Ratan Shukla|Laxmi Shukla]] 26 (17)| wickets1= [[Morné Morkel]] 3/18 (3 overs) | score2 = 100/2 (11.1 overs)| runs2= [[Irfan Pathan]] 42[[not out|*]] (20)| wickets2= [[Rajat Bhatia (cricketer)|Rajat Bhatia]] 1/7 (1.1 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 8 wickets | motm= [[Irfan Pathan]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548307.html Scorecard] | toss = डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to field. | notes = Rain-shortened match. Match started at 22:30 and reduced to 12 overs per side.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/content/story/559994.html |title=Irfan Pathan blows take Delhi to win |date=5 April 2012 |publisher=[[ESPN Cricinfo]] |first=Abhishek |last=Purohit |accessdate=7 April 2012<!-- 1:41 (UTC) -->}}</ref> }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match3}} 6 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|mumb-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|pune|R}} | venue = [[Wankhede Stadium]], [[मुम्बई]] | score2 = 101/9 (20 overs) | runs2=[[Dinesh Karthik]] 32 (32)| wickets2= [[Ashok Dinda]] 4/17 (4 overs) | score1 = 129/9 (20 overs) | runs1= [[Steve Smith (cricketer born 1989)|Steve Smith]] 39 (32) | wickets1= [[Lasith Malinga]] 2/16 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|pune-r}} won by 28 runs | motm= [[Steve Smith (cricketer born 1989)|Steve Smith]] (पुणे वारियर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548308.html Scorecard] | man of the match = [[Steve Smith (cricketer born 1989)|Steven Smith]] | toss = मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match4}} 6 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|raja-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kings|R}} | venue = [[Sawai Mansingh Stadium]], [[Jaipur]] | score1 = 191/4 (20 overs) | runs1= [[Ajinkya Rahane]] 98 (66) | wickets1= [[James Faulkner (cricketer)|James Faulkner]] 2/41 (4 overs) | score2 = 160/9 (20 overs) | runs2= [[Mandeep Singh]] 34 (25) | wickets2= [[Kevon Cooper]] 4/25 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|raja-r}} won by 31 runs | motm= [[Ajinkya Rahane]] (राजस्थान् रायल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548309.html Scorecard] | toss= किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match5}} 7 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|bang-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|delhi|R}} | venue = [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]], [[Bangalore]] | score1 = 157/8 (20 overs) | runs1= [[AB de Villiers]] 64[[not out|*]] (42) | wickets1= [[Doug Bracewell]] 3/32 (4 overs) | score2 = 137/7 (20 overs) | runs2= [[Naman Ojha]] 33 (26) | wickets2= [[Muttiah Muralitharan]] 3/25 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|bang-r}} won by 20 runs | motm= [[AB de Villiers]] (रायल् चालेञ्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548310.html Scorecard] | toss= डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match6}} 7 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|decc-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|chen|R}} | venue = [[ACA-VDCA Stadium]], [[Visakhapatnam]] | score2 = 119 (17.1 overs)| runs2= [[Cameron White]] 23 (16) | wickets2= [[Ravindra Jadeja]] 5/16 (4 overs) | score1 = 193/6 (20 overs)| runs1= [[Ravindra Jadeja]] 48 (29) | wickets1= [[Dale Steyn]] 2/25 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 74 runs| motm= [[Ravindra Jadeja]] (Chennai Super Kings) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548311.html Scorecard] | toss= डेक्कन् चार्जर्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match7}} 8 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|raja-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kolk|R}} | venue = [[Sawai Mansingh Stadium]], [[Jaipur]] | score1 = 164/5 (20 overs)| runs1= [[Brad Hodge]] 44 (29) | wickets1= [[Brett Lee]] 2/29 (4 overs) | score2 = 142 (20 overs)| runs2= [[Manoj Tiwary]] 59 (49)| wickets2= [[Kevon Cooper]] 3/28 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|raja-r}} won by 22 runs| motm= [[Brad Hodge]] (राजस्थान् रायल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548312.html Scorecard] | toss= कोल्कत्ता नैट् रैडर्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match8}} 8 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|pune-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kings|R}} | venue = [[Pune International Cricket Centre|Subrata Roy Sahara Stadium]], [[Pune]] | score1 = 166/6 (20 overs) | runs1= [[Marlon Samuels]] 46 (39) | wickets1= [[Harmeet Singh]] 3/24 (3.2 overs) | score2 = 144/8 (20 overs) | runs2= [[Bipul Sharma]] 35[[not out|*]] (18)| wickets2= [[Rahul Sharma (Indian cricketer)|Rahul Sharma]] 2/34 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|pune-r}} won by 22 runs| motm= [[Marlon Samuels]] (Pune Warriors) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548313.html Scorecard] | toss= पुणे वारियर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match9}} 9 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|decc-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|mumb|R}} | venue = [[ACA-VDCA Stadium]], [[Visakhapatnam]] | score1 = 138/9 (20 overs) | runs1= [[Shikhar Dhawan]] 41 (24) | wickets1= [[Munaf Patel]] 4/20 (4 overs) | score2 = 142/5 (20 overs)| runs2= [[Rohit Sharma]] 73[[not out|*]] (50)| wickets2= [[Dale Steyn]] 3/12 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 5 wickets | motm= [[Rohit Sharma]] (मुम्बै इण्डियन्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548314.html Scorecard] | toss= डेक्कन् चार्जर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match10}} 10 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|bang-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|kolk|R}} | venue = [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]], [[Bangalore]] | score2 = 123/9 (20 overs)| runs2= [[Vinay Kumar]] 25 (26)| wickets2= [[Lakshmipathy Balaji]] 4/18 (4 overs) | score1 = 165/8 (20 overs) | runs1= [[Gautam Gambhir]] 64 (39)| wickets1= [[Vinay Kumar]] 2/18 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 42 runs | motm= [[Lakshmipathy Balaji]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548315.html Scorecard] | toss= रायल् चालेञ्जर्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match11}} 10 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|delhi-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|chen|R}} | venue = [[Feroz Shah Kotla]], [[Delhi]] | score2 = 111/2 (13.2 overs)| runs2= [[Kevin Pietersen]] 43[[not out|*]] (26)| wickets2= [[Ravichandran Ashwin]] 1/21 (3.2 overs) | score1 = 110/8 (20 overs)| runs1= [[Dwayne Bravo]] 22 (31) | wickets1= [[Morné Morkel]] 2/19 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 8 wickets | motm= [[Morné Morkel]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548316.html Scorecard] | toss= डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match12}} 11 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|mumb-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|raja|R}} | venue = [[Wankhede Stadium]], [[मुम्बई]] | score1 = 197/6 (20 overs) | runs1= [[Kieron Pollard]] 64 (33) | wickets1= [[Amit Singh]] 2/29 (4 overs) | score2 = 170 (19.4 overs) | runs2= [[Owais Shah]] 76 (42) | wickets2= [[Munaf Patel]] 4/28 (3.4 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 27 runs | motm= [[Kieron Pollard]] (मुम्बै इण्डियन्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548317.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match13}} 12 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|chen-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|bang|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score2 = 208/5 (20 overs) | runs2= [[Faf du Plessis]] 71 (46) | wickets2= [[Muttiah Muralitharan]] 3/21 (4 overs) | score1 = 205/8 (20 overs) | runs1= [[Chris Gayle]] 68 (35) | wickets1= [[Doug Bollinger]] 3/24 (3 overs) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 5 wickets | motm= [[Faf du Plessis]] (Chennai Super Kings) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548318.html Scorecard] | toss= रायल् चालेञ्जर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match14}} 12 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|kings-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|pune|R}} | venue = [[Punjab Cricket Association Stadium]], [[मोहाली]], [[Chandigarh]] | score1 = 115 (19 overs) | runs1= [[Mithun Manhas]] 31 (28)| wickets1= [[Dimitri Mascarenhas]] 5/25 (4 overs) | score2 = 116/3 (17.4 overs) | runs2= [[Shaun Marsh]] 64[[not out|*]] (54)| wickets2= [[Rahul Sharma (Indian cricketer)|Rahul Sharma]] 1/17 (3 overs) | result = {{Cr-IPL|kings-r}} won by 7 wickets | motm= [[Dimitri Mascarenhas]] (किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548319.html Scorecard] | toss= किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match15}} 13 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|kolk-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|raja|R}} | venue = [[ईडन् गार्डन्]], [[कोलकाता]] | score2 = 137/5 (19.2 overs) | runs2= [[Jacques Kallis]] 31 (38) | wickets2= [[Ashok Menaria]] 1/3 (1 over) | score1 = 131/5 (20 overs) | runs1= [[Owais Shah]] 31 (33) | wickets1= [[Shakib Al Hasan]] 3/17 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 5 wickets | motm= [[Shakib Al Hasan]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548320.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match16}} 14 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|chen|L}} | team2 = {{Cr-IPL|pune-h|R}} | venue = [[Pune International Cricket Centre|Subrata Roy Sahara Stadium]], [[Pune]] | score1 = 155/5 (20 overs) | runs1= [[Ravindra Jadeja]] 44 (26) | wickets1= [[Rahul Sharma (Indian cricketer)|Rahul Sharma]] 2/16 (3 overs) | score2 = 156/3 (19.2 overs) | runs2= [[Jesse Ryder]] 73[[not out|*]] (56) | wickets2= [[Yo Mahesh]] 1/22 (2.2 overs) | result = {{Cr-IPL|pune-r}} won by 7 wickets | motm= [[Jesse Ryder]] (पुणे वारियर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548322.html Scorecard] | toss= Chennai Super Kings won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match17}} 15 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kings|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kolk-h|R}} | venue = [[ईडन् गार्डन्]], [[कोलकाता]] | score1 = 134/9 (20 overs) | runs1= [[Mandeep Singh]] 38 (34) | wickets1= [[Sunil Narine]] 5/19 (4 overs) | score2 = 132/7 (20 overs) | runs2= [[Debabrata Das]] 35[[not out|*]] (23) | wickets2= [[Piyush Chawla]] 3/18 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kings-r}} won by 2 runs | motm= [[Sunil Narine]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548323.html Scorecard] | toss= कोल्कत्ता नैट् रैडर्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match18}} 15 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|raja|L}} | team2 = {{Cr-IPL|bang-h|R}} | venue = [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]], [[Bangalore]] | score1 = 195/2 (20 overs) | runs1= [[Ajinkya Rahane]] 103[[not out|*]] (60) | wickets1= [[Zaheer Khan]] 1/15 (4 overs) | score2 = 136 (20 overs)| runs2= [[Mayank Agarwal]] 34 (21) | wickets2= [[Siddharth Trivedi]] 4/23 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|raja-r}} won by 59 runs | motm= [[Ajinkya Rahane]] (राजस्थान् रायल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548324.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to bat. | notes = Ajinkya Rahane smashed 6 consecutive fours off an S. Aravind over – which was a first for the IPL.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/content/story/561338.html |title=Centurion Rahane stars in big win for Royals |publisher=[[ESPN Cricinfo]] |first=Kanishkaa |last=Balachandran |date=15 April 2012 |accessdate=23 April 2012 10:31 (UTC) }}</ref> }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match19}} 16 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|mumb-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|delhi|R}} | venue = [[Wankhede Stadium]], [[मुम्बई]] | score1 = 92 (19.2 overs) | runs1= [[Harbhajan Singh]] 33 (22) | wickets1= [[Umesh Yadav]] 2/11 (4 overs) | score2 = 93/3 (14.5 overs) | runs2= [[Virender Sehwag]] 32 (36) | wickets2= [[RP Singh]] 2/24 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 7 wickets | motm= [[Shahbaz Nadeem]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548325.html Scorecard] | toss= डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match20}} 17 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|raja-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|decc|R}} | venue = [[Sawai Mansingh Stadium]], [[Jaipur]] | score2 = 197/5 (19.4 overs) | runs2 = [[Brad Hodge]] 48[[not out|*]] (21) | wickets2= [[Siddharth Trivedi]] 1/27 (4 overs) | score1 = 196/2 (20 overs) | runs1= [[JP Duminy]] 58[[not out|*]] (26) | wickets1= [[Amit Mishra]] 3/32 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|raja-r}} won by 5 wickets | motm= [[Brad Hodge]] (राजस्थान् रायल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548326.html Scorecard] | toss= डेक्कन् चार्जर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match21}} 17 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|bang-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|pune|R}} | venue = [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]], [[Bangalore]] | score2 = 186/4 (20 overs) | runs2= [[Chris Gayle]] 81 (48) | wickets2= [[Marlon Samuels]] 1/5 (2 overs) | score1 = 182/6 (20 overs) | runs1= [[Robin Uthappa]] 69 (45) | wickets1= [[Vinay Kumar]] 2/34 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|bang-r}} won by 6 wickets | motm= [[Chris Gayle]] (रायल् चालेञ्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548327.html Scorecard] | toss= पुणे वारियर्स् won the toss and elected to bat. | notes = [[Chris Gayle]] created the record for the most number of consecutive sixes during a match in IPL history where he hit [[Rahul Sharma (Indian cricketer)|Rahul Sharma]] for 5 consecutive sixes in a single over.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/content/story/561593.html |title=De Villiers, Gayle help Bangalore edge thriller |date=17 April 2012 |first=Abhishek |last=Purohit |publisher=[[ESPN Cricinfo]] |accessdate=18 April 2012<!-- 8:59 (UTC) -->}}</ref> }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match22}} 18 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kings-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kolk|R}} | venue = [[Punjab Cricket Association Stadium]], [[मोहाली]], [[Chandigarh]] | score1 = 124/7 (20 overs) | runs1= [[Adam Gilchrist]] 40[[not out|*]] (33) | wickets1=[[Sunil Narine]] 2/24 (4 overs) | score2 = 127/2 (16.3 overs) | runs2= [[Gautam Gambhir]] 66[[not out|*]] (44)| wickets2=[[Piyush Chawla]] 2/19 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 8 wickets | motm= [[Gautam Gambhir]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548328.html Scorecard] | toss= किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः won toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match23}} 19 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|delhi-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|decc|R}} | venue = [[Feroz Shah Kotla]], [[Delhi]] | score2 = 162/5 (19.1 overs) | runs2= [[Kevin Pietersen]] 103[[not out|*]] (64)| wickets2= [[Dale Steyn]] 2/19 (4 overs) | score1 = 157/8 (20 overs) | runs1= [[Parthiv Patel]] 45 (27)| wickets1= [[Morné Morkel]] 3/23 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 5 wickets | motm= [[Kevin Pietersen]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548321.html Scorecard] | toss= डेक्कन् चार्जर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match24}} 19 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|chen-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|pune|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score1 = 164/5 (20 overs) | runs1= [[Faf du Plessis]] 58 (48) | wickets1= [[Marlon Samuels]] 3/39 (4 overs) | score2 = 151/7 (20 overs) | runs2= [[Angelo Mathews]] 27 (22) | wickets2= [[Nuwan Kulasekara]] 2/10 (2 overs) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 13 runs | motm= [[Nuwan Kulasekara]] (Chennai Super Kings) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548330.html Scorecard] | toss= पुणे वारियर्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match25}} 20 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kings-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|bang|R}} | venue = [[Punjab Cricket Association Stadium]], [[मोहाली]], [[Chandigarh]] | score1 = 163/6 (20 overs) | runs1= [[David Hussey]] 41 (34) | wickets1= [[Zaheer Khan|Khan]], [[Andrew McDonald (cricketer)|McDonald]] 2/25 (4 overs) each | score2 = 166/5 (19.3 overs) | runs2= [[Chris Gayle]] 87 (56) | wickets2= [[Parvinder Awana]] 4/34 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|bang-r}} won by 5 wickets | motm= [[Chris Gayle]] (रायल् चालेञ्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548331.html Scorecard] | toss= रायल् चालेञ्जर्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match26}} 21 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|chen-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|raja|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score1 = 146/4 (20 overs) | runs1= [[Owais Shah]] 52 (43) | wickets1= [[Shadab Jakati]] 1/12 (2 overs) | score2 = 147/3 (20 overs) | runs2= [[Faf du Plessis]] 73 (52) | wickets2= [[Kevon Cooper]] 2/23 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 7 wickets | motm= [[Faf du Plessis]] (Chennai Super Kings) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548332.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match27}} 21 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|delhi-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|pune|R}} | venue = [[Feroz Shah Kotla]], [[Delhi]] | score2 = 172/7 (20 overs) | runs2= [[Virender Sehwag]] 57 (32) | wickets2= [[Alfonso Thomas]] 3/22 (4 overs) | score1 = 192/3 (20 overs) | runs1= [[Jesse Ryder]] 86 (58)| wickets1= [[Morné Morkel]] 3/50 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|pune-r}} won by 20 runs | motm= [[Sourav Ganguly]] (पुणे वारियर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548333.html Scorecard] | toss= डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match28}} 22 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|mumb-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kings|R}} | venue = [[Wankhede Stadium]], [[मुम्बई]] | score1 = 163/6 (20 overs) | runs1= [[James Franklin (cricketer)|James Franklin]] 79 (51) | wickets1=[[Parvinder Awana]] 2/23 (4 overs) | score2 = 164/4 (19.3 overs) | runs2= [[Shaun Marsh]] 68[[not out|*]] (40) | wickets2= [[Kieron Pollard]] 2/14 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kings-r}} won by 6 wickets | motm= [[Shaun Marsh]] (किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548334.html Scorecard] | toss= मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match29}} 22 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|decc-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kolk|R}} | venue = [[Barabati Stadium]], [[Cuttack]] | score1 = 126/7 (20 overs) | runs1= [[Shikhar Dhawan]] 50 (50) | wickets1= [[Lakshmipathy Balaji]] 2/22 (4 overs) | score2 = 127/5 (19 overs) | runs2= [[Manoj Tiwary]] 30[[not out|*]] (28)| wickets2= [[Dale Steyn]] 2/24 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 5 wickets | motm= [[Brett Lee]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548335.html Scorecard] | toss= कोल्कत्ता नैट् रैडर्स् won the toss and elected to field. | notes = The match had a delayed start, but was not shortened.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/content/story/562200.html |title=कोलकाता earn hard-fought points |publisher=[[ESPN Cricinfo]] |first=George |last=Binoy |date=22 April 2012 |accessdate=23 April 2012 10:32 (UTC) }}</ref> }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match30}} 23 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|raja-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|bang|R}} | venue = [[Sawai Mansingh Stadium]], [[Jaipur]] | score1 = 189/3 (20 overs) | runs1= [[Tillakaratne Dilshan]] 76[[not out|*]] (58)| wickets1= [[Brad Hogg]] 2/39 (4 overs) | score2 = 143/7 (20 overs) | runs2= [[Rahul Dravid]] 58 (42) | wickets2= [[KP Appanna]] 4/19 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|bang-r}} won by 46 runs | motm= [[AB de Villiers]] (रायल् चालेञ्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548336.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to field. | notes = The Man of the Match award was originally given to AB de Villiers, who then presented it to KP Appanna. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match31}} 24 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|pune-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|delhi|R}} | venue = [[Pune International Cricket Centre|Subrata Roy Sahara Stadium]], [[Pune]] | score1 = 146/2 (20 overs) | runs1= [[Mangal Pandey]] 80[[not out|*]] (56) | wickets1= [[Irfan Pathan]] 1/23 (4 overs) | score2 = 148/2 (16 overs) | runs2= [[Virender Sehwag]] 87[[not out|*]] (48)| wickets2= [[Rahul Sharma (Indian cricketer)|Rahul Sharma]] 1/33 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 8 wickets | motm= [[Virender Sehwag]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548337.html Scorecard] | toss= पुणे वारियर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match32}} 24 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kolk-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|decc|R}} | venue = [[ईडन् गार्डन्]], [[कोलकाता]] | score1 = | runs1= | wickets1= | score2 = | runs2= | wickets2= | result = Match abandoned | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548338.html Scorecard] | rain= Match abandoned without a toss due to rain.{{Fact|date=April 2012}} }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match33}} 25 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kings-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|mumb|R}} | venue = [[Punjab Cricket Association Stadium]], [[मोहाली]], [[Chandigarh]] | score1 = 168/3 (20 overs) | runs1= [[David Hussey]] 68[[not out|*]] (40) | wickets1= [[James Franklin (cricketer)|James Franklin]] 1/5 (1 over) | score2 = 171/6 (19.5 overs) | runs2= [[Rohit Sharma]] 50 (30) | wickets2= [[Parvinder Awana]] 3/39 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 4 wickets | motm= [[Ambati Rayudu]] (मुम्बै इण्डियन्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548339.html Scorecard] | toss= किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match34}} 25 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|bang-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|chen|R}} | venue = [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]], [[Bangalore]] | score2 = | runs2= | wickets2= | score1 = | runs1= | wickets1= | result = Match abandoned | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548340.html Scorecard] | toss= रायल् चालेञ्जर्स् won the toss and elected to field. | rain= Match abandoned without a ball bowled due to rain.{{Fact|date=April 2012}} | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match35}} 26 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|pune-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|decc|R}} | venue = [[Pune International Cricket Centre|Subrata Roy Sahara Stadium]], [[Pune]] | score2 = 159/7 (20 overs) | runs2= [[Robin Uthappa]] 29 (27) | wickets2= [[Ashish Reddy]] 2/32 (4 overs) | score1 = 177/4 (20 overs) | runs1= [[Cameron White]] 78 (46) | wickets1= [[Bhuvneshwar Kumar]] 1/34 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|decc-r}} won by 18 runs | motm= [[Cameron White]] (डेक्कन् चार्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548341.html Scorecard] | toss= डेक्कन् चार्जर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match36}} 27 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|delhi-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|mumb|R}} | venue = [[Feroz Shah Kotla]], [[Delhi]] | score1 = 207/5 (20 overs) | runs1= [[Virender Sehwag]] 73 (39) | wickets1= [[Robin Peterson]] 3/37 (4 overs) | score2 = 170/9 (20 overs) | runs2= [[Ambati Rayudu]] 62 (39) | wickets2= [[Shahbaz Nadeem]] 2/35 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 37 runs | motm= [[Virender Sehwag]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548342.html Scorecard] | toss= मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match37}} 28 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kings|L}} | team2 = {{Cr-IPL|chen-h|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score1 = 156/8 (20 overs) | runs1= [[Mandeep Singh]] 56 (50) | wickets1= [[Albie Morkel]] 3/29 (4 overs) | score2 = 149/8 (20 overs) | runs2= [[Dwayne Bravo]] 30 (21) | wickets2= [[Azhar Mahmood]] 3/25 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kings-r}} won by 7 runs | motm= [[Mandeep Singh]] (किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548343.html Scorecard] | toss= किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match38}} 28 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kolk-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|bang|R}} | venue = [[ईडन् गार्डन्]], [[कोलकाता]] | score1 = 190/4 (20 overs) | runs1= [[Gautam Gambhir]] 93 (51) | wickets1= [[Vinay Kumar]] 2/31 (4 overs) | score2 = 143/6 (20 overs) | runs2= [[Chris Gayle]] 86 (58) | wickets2= [[Jacques Kallis]] 2/31 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 47 runs | motm= [[Gautam Gambhir]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548344.html Scorecard] | toss= कोल्कत्ता नैट् रैडर्स् won the toss and elected to bat. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match39}} 29 April 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|delhi-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|raja|R}} | venue = [[Feroz Shah Kotla]], [[Delhi]] | score1 = 152/6 (20 overs) | runs1= [[Virendar Sehwag]] 63 (39) | wickets1= [[Pankaj Singh]] 2/25 (4 overs) | score2 = 151/3 (20 overs) | runs2= [[Ajinkya Rahane]] 84[[not out|*]] (63) | wickets2= [[Morné Morkel]] 1/26 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 1 run | motm= [[Virender Sehwag]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548345.html Scorecard] | toss= डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to bat. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match40}} 29 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|mumb-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|decc|R}} | venue = [[Wankhede Stadium]], [[मुम्बई]] | score2 = 101/5 (18.1 overs) | runs2= [[Rohit Sharma]] 42 (48) | wickets2= [[Dale Steyn]] 2/10 (4 overs) | score1 = 100 (18.4 overs) | runs1= [[Shikhar Dhawan]] 29 (32) | wickets1= [[Lasith Malinga]] 4/16 (3.4 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 5 wickets | motm= [[Dale Steyn]] (डेक्कन् चार्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548346.html Scorecard] | toss= मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to field. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match41}} 30 April 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|chen-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kolk|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score1 = 139/5 (20 overs) | runs1= [[Suresh Raina]] 44 (34)| wickets1= [[Jacques Kallis]] 2/21 (4 overs) | score2 = 140/5 (19.4 overs) | runs2= [[Gautam Gambhir]] 63 (52) | wickets2= [[Ravichandran Ashwin]] 2/22 (3.4 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 5 wickets | motm= [[Gautam Gambhir]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548347.html Scorecard] | toss= Chennai Super Kings won the toss and elected to bat. | notes = The Man of the Match award was originally given to Gautam Gambhir, who then presented it to Debabrata Das.<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl-2012/news/Its-about-how-you-finish-Gautam-Gambhir/articleshow/12943087.cms | title=It's about how you finish: Gautam Gambhir | publisher=The Times of India | accessdate=30 April 2012}}</ref> }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match42}} 1 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|decc-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|pune|R}} | venue = [[Barabati Stadium]], [[Cuttack]] | score1 = 186/4 (20 overs) | runs1= [[Kumar Sangakkara]] 82 (52) | wickets1= [[Wayne Parnell]] 1/25 (4 overs) | score2 = 173/5 (20 overs) | runs2= [[Steve Smith (cricketer born 1989)|Steve Smith]] 47[[Not out|*]] (27) | wickets2= [[Ankit Sharma]] 1/9 (2 overs) | result = {{Cr-IPL|decc-r}} won by 13 runs | motm= [[Kumar Sangakkara]] (डेक्कन् चार्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548348.html Scorecard] | toss= डेक्कन् चार्जर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match43}} 1 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|raja-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|delhi|R}} | venue = [[Sawai Mansingh Stadium]], [[Jaipur]] | score1 = 141/6 (20 overs)| runs1= [[Rahul Dravid]] 57 (43) | wickets1= [[Pawan Negi]] 4/18 (4 overs) | score2 = 144/4 (15.2 overs) | runs2= [[Virender Sehwag]] 73 (38) | wickets2= [[Brad Hogg]] 2/32 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 6 wickets | motm= [[Pawan Negi]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548349.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to bat. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match44}} 2 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|bang-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kings|R}} | venue = [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]], [[Bangalore]] | score1 = 158/5 (20 overs) | runs1= [[Chris Gayle]] 71 (42) | wickets1= [[Azhar Mahmood]] 3/20 (4 overs) | score2 = 163/6 (19.5 overs) | runs2= [[Nitin Saini]] 50 (36)| wickets2= [[Andrew McDonald (cricketer)|Andrew McDonald]] 2/25 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kings-r}} won by 4 wickets | motm= [[Azhar Mahmood]] (किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548350.html Scorecard] | toss= किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match45}} 3 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|mumb|L}} | team2 = {{Cr-IPL|pune-h|R}} | venue = [[Pune International Cricket Centre|Subrata Roy Sahara Stadium]], [[Pune]] | score1 = 120/9 (20 overs) | runs1= [[Sachin Tendulkar]] 34 (35) | wickets1= [[Bhuvneshwar Kumar]] 2/9 (3 overs) | score2 = 119/6 (20 overs) | runs2= [[Mithun Manhas]] 42[[not out|*]] (34) | wickets2= [[Harbhajan Singh]] 2/18 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 1 run | motm= [[Lasith Malinga]] (मुम्बै इण्डियन्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548351.html Scorecard] | toss= मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to bat. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match46}} 4 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|chen-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|decc|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score1 = 160/6 (20 overs) | runs1= [[Faf du Plessis]] 42 (35) | wickets1= [[Veer Pratap Singh]] 2/35 (3 overs) | score2 = 150/5 (20 overs) | runs2= [[Cameron White]] 77 (53) | wickets2= [[Suresh Raina]] 1/5 (1 over) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 10 runs | motm= [[Suresh Raina]] (Chennai Super Kings) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548352.html Scorecard] | toss= Chennai Super Kings won the toss and elected to bat. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match47}} 5 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kolk-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|pune|R}} | venue = [[ईडन् गार्डन्]], [[कोलकाता]] | score1 = 150/6 (20 overs)| runs1= [[Gautam Gambhir]] 56 (36) | wickets1= [[Angelo Mathews]] 2/17 (4 overs) | score2 = 143/8 (20 overs) | runs2= [[Sourav Ganguly]] 36 (35) | wickets2= [[Marchant de Lange]] 3/34 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 7 runs | motm= [[Sunil Narine]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548353.html Scorecard] | toss= कोल्कत्ता नैट् रैडर्स् won the toss and elected to bat. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match48}} 5 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|kings-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|raja|R}} | venue = [[Punjab Cricket Association Stadium]], [[मोहाली]], [[Chandigarh]] | score2 = 134/8 (20 overs) | runs2= [[Shaun Marsh]] 34 (27) | wickets2= [[Shaun Tait]] 2/18 (4 overs) | score1 = 177/6 (20 overs) | runs1= [[Rahul Dravid]] 46 (39) | wickets1= [[Ryan Harris (cricketer)|Ryan Harris]] 4/34 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|raja-r}} won by 43 runs | motm= [[Shane Watson]] (राजस्थान् रायल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548354.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match49}} 6 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|mumb-h|R}} | team1 = {{Cr-IPL|chen|L}} | venue = [[Wankhede Stadium]], [[मुम्बई]] | score2 = 174/8 (20 overs) | runs2= [[Sachin Tendulkar]] 74 (44) | wickets2= [[Ravindra Jadeja]] 2/12 (2 overs) | score1 = 173/8 (20 overs) | runs1= [[Murali Vijay]] 41 (29) | wickets1= [[Lasith Malinga]] 3/25 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 2 wickets | motm= [[Dwayne Smith]] (मुम्बै इण्डियन्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548355.html Scorecard] | toss= मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match50}} 6 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|bang-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|decc|R}} | venue = [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]], [[Bangalore]] | score2 = 185/5 (18.5 overs) | runs2= [[Tillakaratne Dilshan]] 71 (54) | wickets2= [[Amit Mishra]] 2/28 (4 overs) | score1 = 181/2 (20 overs) | runs1= [[Shikhar Dhawan]] 73[[not out|*]] (52) | wickets1= [[Prasanth Parameswaran]] 1/45 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|bang-r}} won by 5 wickets | motm= [[AB de Villiers]] (Royal Challangers Bangalore) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548356.html Scorecard] | toss= रायल् चालेञ्जर्स् won the toss and elected to field. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match51}} 7 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|delhi-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|kolk|R}} | venue = [[Feroz Shah Kotla]], [[Delhi]] | score1 = 153/9 (20 overs) | runs1= [[Irfan Pathan]] 36 (22) | wickets1= [[Jacques Kallis]] 2/20 (4 overs) | score2 = 154/4 (18.4 overs) | runs2= [[Brendon McCullum]] 56 (44) | wickets2= [[Umesh Yadav]] 2/30 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 6 wickets | motm= [[Jacques Kallis]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548357.html Scorecard] | toss= डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match52}} 8 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|pune-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|raja|R}} | venue = [[Pune International Cricket Centre|Subrata Roy Sahara Stadium]], [[Pune]] | score1 = 125/6 (20 overs) | runs1= [[Anustup Majumdar]] 30 (20) | wickets1= [[Shaun Tait]] 3/13 (4 overs) | score2 = 126/3 (16.2 overs) | runs2= [[Shane Watson]] 90[[not out|*]] (51) | wickets2= [[Bhuvneshwar Kumar]] 1/17 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|raja-r}} won by 7 wickets | motm= [[Shane Watson]] (राजस्थान् रायल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548358.html Scorecard] | toss= पुणे वारियर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match53}} 8 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|decc-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|kings|R}} | venue = [[Rajiv Gandhi International Cricket Stadium]], [[Hyderabad, India|Hyderabad]] | score2 = 145/8 (20 overs) | runs2= [[Daniel Harris]] 30 (29) | wickets2= [[David Hussey]] 2/2 (1 over) | score1 = 170/5 (20 overs) | runs1= [[Mandeep Singh]] 75 (48) | wickets1= [[Ashish Reddy]] 2/39 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kings-r}} won by 25 runs | motm= [[Mandeep Singh]] (किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548359.html Scorecard] | toss= डेक्कन् चार्जर्स् won the toss and elected to field. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match54}} 9 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|mumb-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|bang|R}} | venue = [[Wankhede Stadium]], [[मुम्बई]] | score1 = 141/6 (20 overs) | runs1= [[Dinesh Karthik]] 44 (39) | wickets1= [[Harshal Patel|H Patel]], [[Muttiah Muralitharan|Muralitharan]] 2/24 (4 overs) | score2 = 142/1 (18 overs) | runs2= [[Chris Gayle]] 82[[not out|*]] (59) | wickets2= [[Pragyan Ojha]] 1/25 (2 overs) | result = {{Cr-IPL|bang-r}} won by 9 wickets | motm= [[Chris Gayle]] (रायल् चालेञ्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548360.html Scorecard] | toss= रायल् चालेञ्जर्स् won the toss and elected to field. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match55}} 10 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|decc-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|delhi|R}} | venue = [[Rajiv Gandhi International Cricket Stadium]], [[Hyderabad, India|Hyderabad]] | score1 = 187/4 (20 overs) | runs1= [[Shikhar Dhawan]] 84 (49) | wickets1= [[Varun Aaron]] 2/30 (4 overs) | score2 = 193/1 (16.4 overs) | runs2= [[David Warner (cricketer)|David Warner]] 109[[not out|*]] (54)| wickets2= [[Shikhar Dhawan]] 1/27 (2 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 9 wickets | motm= [[David Warner (cricketer)|David Warner]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548329.html Scorecard] | toss= डेक्कन् चार्जर्स् won the toss and elected to bat. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match56}} 10 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|raja-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|chen|R}} | venue = [[Sawai Mansingh Stadium]], [[Jaipur]] | score1 = 126/6 (20 overs) | runs1= [[Brad Hodge]] 33 (28) | wickets1= [[Ben Hilfenhaus]] 2/8 (4 overs) | score2 = 127/6 (18.1 overs) | runs2= [[Suresh Raina]] 23 (17) | wickets2= [[Siddharth Trivedi]] 2/18 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 4 wickets | motm= [[Ben Hilfenhaus]] (Chennai Super Kings) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548361.html Scorecard] | toss= Chennai Super Kings won the toss and elected to field. | notes = }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match57}} 11 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|pune-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|bang|R}} | venue = [[Pune International Cricket Centre|Subrata Roy Sahara Stadium]], [[Pune]] | score2 = 138/9 (20 overs) | runs2= [[Robin Uthappa]] 38 (23) | wickets2= [[Vinay Kumar]] 3/32 (4 overs) | score1 = 173/3 (20 overs) | runs1= [[Chris Gayle]] 57 (31) | wickets1= [[Angelo Mathews]] 1/14 (3 overs) | result = {{Cr-IPL|bang-r}} won by 35 runs | motm= [[Chris Gayle]] (रायल् चालेञ्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548362.html Scorecard] | toss= पुणे वारियर्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match58}} 12 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|kolk-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|mumb|R}} | venue = [[ईडन् गार्डन्]], [[कोलकाता]] | score2 = 155/4 (20 overs) | runs2= [[Jacques Kallis]] 79 (60) | wickets2= [[Pragyan Ojha]] 1/26 (3 overs) | score1 = 182/1 (20 overs) | runs1= [[Rohit Sharma]] 109[[not out|*]] (60) | wickets1= [[Shakib Al Hasan]] 1/27 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 27 runs | motm= [[Rohit Sharma]] (मुम्बै इण्डियन्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548363.html Scorecard] | toss= मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match59}} 12 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|chen-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|delhi|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score2 = 115/1 (15.2 overs) | runs2= [[Murali Vijay]] 48[[not out|*]] (40) | wickets2= [[Irfan Pathan]] 1/15 (2 overs) | score1 = 114/5 (20 overs) | runs1= [[Yogesh Nagar]] 44[[not out|*]] (47) | wickets1= [[Ben Hilfenhaus]] 3/27 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 9 wickets | motm= [[Ben Hilfenhaus]] (Chennai Super Kings) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548364.html Scorecard] | toss= Chennai Super Kings won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match60}} 13 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|raja-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|pune|R}} | venue = [[Sawai Mansingh Stadium]], [[Jaipur]] | score1 = 170/4 (20 overs) | runs1= [[Ajinkya Rahane]] 61 (47) | wickets1= [[Ashish Nehra]] 3/23 (4 overs) | score2 = 125/9 (20 overs) | runs2= [[Steve Smith (cricketer born 1989)|Steve Smith]] 37 (31) | wickets2= [[Ajit Chandila]] 4/13 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|raja-r}} won by 45 runs | motm= [[Ajit Chandila]] (राजस्थान् रायल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548365.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to bat. | notes = Ajit Chandila gets the first [[hat-trick (cricket)|hat-trick]] of IPL 2012 and ninth overall.<ref>{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-13/news/31689151_1_pune-warriors-jesse-ryder-rajasthan-royals |title=RR vs PWI: राजस्थान् रायल्स् maul Pune Warriors by 45 runs |newspaper=[[The Times of India]] |agency=[[Press Trust of India|PTI]] |date=13 May 2012 09:45 (UTC) |accessdate=15 May 2012 03:28 (UTC) |archive-date=27 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130127170345/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-13/news/31689151_1_pune-warriors-jesse-ryder-rajasthan-royals |deadurl=yes }}</ref> }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match61}} 13 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|kings-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|decc|R}} | venue = [[Punjab Cricket Association Stadium]], [[मोहाली]], [[Chandigarh]] | score1 = 190/4 (20 overs) | runs1= [[Shikhar Dhawan]] 71 (50) | wickets1= [[Azhar Mahmood]] 2/39 (4 overs) | score2 = 194/6 (20 overs) | runs2= [[David Hussey]] 65[[not out|*]] (35) | wickets2= [[Dale Steyn]] 2/26 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kings-r}} won by 4 wickets | motm= [[David Hussey]] (किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548366.html Scorecard] | toss= डेक्कन् चार्जर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match62}} 14 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|bang-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|mumb|R}} | venue = [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]], [[Bangalore]] | score1 = 171/6 (20 overs) | runs1= [[Mayank Agarwal]] 64[[not out|*]] (30) | wickets1= [[Kieron Pollard]] 1/20 (3 overs) | score2 = 173/5 (19.4 overs) | runs2= [[Ambati Rayudu]] 81[[not out|*]] (54) | wickets2= [[Muttiah Muralitharan]] 1/16 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 5 wickets | motm= [[Ambati Rayudu]] (मुम्बै इण्डियन्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548367.html Scorecard] | toss= मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to field. | notes = The match started at 16:50 due to rain, but was not shortened. Also play was stopped for 8 minutes during मुम्बई's chase as one of the light towers stopped working.<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl-2012/news/Rayudu-combines-with-Pollard-to-ruin-Bangalores-day/articleshow/13142207.cms |title=Rayudu combines with Pollard to ruin Bangalore's day |newspaper=[[The Times of India]] |first=Sunil |last=Subbaiah |agency=[[Times News Network|TNN]] |date=14 May 2012 21:04 (UTC) |accessdate=15 May 2012 03:42 (UTC) }}</ref> }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match63}} 14 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kolk-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|chen|R}} | venue = [[ईडन् गार्डन्]], [[कोलकाता]] | score1 = 158/6 (20 overs) | runs1= [[Gautam Gambhir]] 62 (43) | wickets1= [[Shadab Jakati]] 2/26 (4 overs) | score2 = 160/5 (20 overs) | runs2= [[Michael Hussey]] 56 (39)| wickets2= [[Sunil Narine]] 2/14 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 5 wickets | motm= [[Michael Hussey]] (Chennai Super Kings) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548368.html Scorecard] | toss= Chennai Super Kings won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match64}} 15 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|delhi-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|kings|R}} | venue = [[Feroz Shah Kotla]], [[Delhi]] | score2 = 140/5 (19 overs) | runs2= [[Mahela Jayawardene]] 56[[not out|*]] (49) | wickets2= [[Parvinder Awana]] 3/22 (4 overs) | score1 = 136/8 (20 overs) | runs1= [[David Hussey]] 40[[not out|*]] (35) | wickets1= [[Umesh Yadav]] 3/21 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 5 wickets | motm= [[Umesh Yadav]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548369.html Scorecard] | toss= किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match65}} 16 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|mumb-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|kolk|R}} | venue = [[Wankhede Stadium]], [[मुम्बई]] | score1 = 140/7 (20 overs) | runs1= [[Manoj Tiwary]] 41 (43) | wickets1= [[Rudra Pratap Singh]] 2/33 (4 overs) | score2 = 108/10 (19.1 overs) | runs2= [[Sachin Tendulkar]] 27 (24) | wickets2= [[Sunil Narine]] 4/15 (3.1 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 32 runs | motm= [[Sunil Narine]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548370.html Scorecard] | toss= मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match66}} 17 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|kings-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|chen|R}} | venue = [[HPCA Stadium]], [[Dharamsala, Himachal Pradesh|Dharamsala]] | score1 = 120/7 (20 overs) | runs1= [[Dwayne Bravo]] 48 (43) | wickets1= [[Parvinder Awana]] 2/12 (4 overs) | score2 = 123/4 (16.3 overs) | runs2= [[Adam Gilchrist]] 64[[not out|*]] (46) | wickets2= [[Dwayne Bravo]] 2/18 (3 overs) | result = {{Cr-IPL|kings-r}} won by 6 wickets | motm= [[Adam Gilchrist]] (किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548371.html Scorecard] | toss= किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match67}} 17 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|delhi-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|bang|R}} | venue = [[Feroz Shah Kotla]], [[Delhi]] | score1 = 215/1 (20 overs) | runs1= [[Chris Gayle]] 128[[not out|*]] (62) | wickets1= [[Varun Aaron]] 1/38 (4 overs) | score2 = 194/9 (20 overs) | runs2= [[Ross Taylor]] 55 (26) | wickets2= [[Prasanth Parameswaran]] 3/30 (3 overs) | result = {{Cr-IPL|bang-r}} won by 21 runs | motm= [[Chris Gayle]] (रायल् चालेञ्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548372.html Scorecard] | toss= डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match68}} 18 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|decc-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|raja|R}} | venue = [[Rajiv Gandhi International Cricket Stadium]], [[Hyderabad, India|Hyderabad]] | score1 = 126/8 (20 overs) | runs2= [[Rahul Dravid]] 39 (36) | wickets2= [[Dale Steyn]] 2/16 (4 overs) | score2 = 128/5 (18.4 overs) | runs1= [[Akshath Reddy]] 42 (35) | wickets1= [[Siddharth Trivedi]] 2/20 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|decc-r}} won by 5 wickets | motm= [[Dale Steyn]] (डेक्कन् चार्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548373.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match69}} 19 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|kings-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|delhi|R}} | venue = [[HPCA Stadium]], [[Dharamsala, Himachal Pradesh|Dharamsala]] | score1 = 141/8 (20 overs) | runs1= [[Siddharth Chitnis]] 38 (32) | wickets1= [[Morne Morkel]] 4/20 (4 overs) | score2 = 145/4 (18.2 overs) | runs2= [[David Warner (cricketer)|David Warner]] 79 (44) | wickets2= [[Ryan Harris (cricketer)|Ryan Harris]] 2/19 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|delhi-r}} won by 6 wickets | motm= [[Umesh Yadav]] (डेल्ली डेर्डेविल्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548374.html Scorecard] | toss= डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match70}} 19 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team2 = {{Cr-IPL|pune-h|L}} | team1 = {{Cr-IPL|kolk|R}} | venue = [[Pune International Cricket Centre|Subrata Roy Sahara Stadium]], [[Pune]] | score1 = 136/4 (20 overs) | runs1= [[Shakib Al Hasan]] 42 (30) | wickets2= [[Wayne Parnell]] 2/18 (4 overs) | score2 = 102/8 (20 overs) | runs2= [[Jesse Ryder]] 22 (24) | wickets1= [[Shakib Al Hasan]] 2/18 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|kolk-r}} won by 34 runs | motm=[[Shakib Al Hasan]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548375.html Scorecard] | toss= कोल्कत्ता नैट् रैडर्स् won the toss and elected to bat. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match71}} 20 May 2012 |time=16:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|decc-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|bang|R}} | venue = [[Rajiv Gandhi International Cricket Stadium]], [[Hyderabad, India|Hyderabad]] | score1 = 132/7 (20 overs)| runs1= [[JP Duminy]] 74 (53) | wickets1= [[Vinay Kumar]] 3/22 (4 overs) | score2 = 123/9 (20 overs)| runs2= [[Virat Kohli]] 42 (40) | wickets2= [[Dale Steyn]] 3/8 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|decc-r}} won by 9 runs | motm=[[Dale Steyn]] (डेक्कन् चार्जर्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548376.html Scorecard] | toss= रायल् चालेञ्जर्स् won the toss and elected to field. }} ---- {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match72}} 20 May 2012 |time=20:00 |daynight=yes | team1 = {{Cr-IPL|raja-h|L}} | team2 = {{Cr-IPL|mumb|R}} | venue = [[Sawai Mansingh Stadium]], [[Jaipur]] | score1 = 162/6 (20 overs)| runs1= [[Shane Watson]] 45 (36)| wickets1= [[Dhawal Kulkarni]] 3/18 (4 overs) | score2 = 163/0 (18 overs)| runs2= [[Dwayne Smith]] 87[[Not out|*]] (58)| wickets2= [[Shane Watson]] 0/17 (3 overs) | result = {{Cr-IPL|mumb-r}} won by 10 wickets | motm= [[Dwayne Smith]] (मुम्बै इण्डियन्स्) | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548377.html Scorecard] | toss= राजस्थान् रायल्स् won the toss and elected to bat. }} ===Playoff stage=== <!-- When a match is in progress, please change the |result= parameter to {{match in progress}} Do not add information about unfinished innings. Wikipedia is an encyclopedia and does not allow live scoring. See [[Wikipedia:What Wikipedia is not]] and [[Wikipedia:NOTNEWS]] for why it is not allowed. If you see any information about unfnished innings, remove it immediately. --> :''All times local ([[UTC+5:30]])'' ;Qualifier 1 {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match73}} 22 May 2012 | time = 20:00 | daynight = yes | team1 ={{Cr-IPL|delhi|L}} | team2 ={{Cr-IPL|kolk|R}} | venue = [[Pune International Cricket Centre|Subrata Roy Sahara Stadium]], [[Pune]] | score1 = 144/8 (20 overs) | runs1 = [[Mahela Jayawardene]] 40 (33) | wickets1 = [[Sunil Narine|Narine]], [[Jacques Kallis|Kallis]] 2/24 (4 overs) | score2 = 162/4 (20 overs) | runs2 = [[Yusuf Pathan]] 40[[Not out|*]] (21) | wickets2 = [[Pawan Negi]] 1/18 (4 overs) | result ={{Cr-IPL|kolk-r}} won by 18 runs | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548378.html Scorecard] | umpires = [[Billy Doctrove]] and [[Simon Taufel]] | motm = [[Yusuf Pathan]] (कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्) | toss = कोल्कत्ता नैट् रैडर्स् won the toss and elected to bat. }} ;Eliminator {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match74}} 23 May 2012 | time = 20:00 | daynight = yes | team2 = {{Cr-IPL|mumb|L}} | team1 = {{Cr-IPL|chen|R}} | venue = [[एम्.चिन्नस्वामी क्रीडाङ्गणम्]], [[Bangalore]] | score2 = 149/9 (20 overs) | runs2 = [[Dwayne Smith]] 38 (22) | wickets2 = [[Dwayne Bravo]] 2/10 (3 overs) | score1 = 187/5 (20 overs) | runs1 = [[Mahendra Singh Dhoni]] 51[[Not out|*]] (20) | wickets1 = [[Dhawal Kulkarni]] 3/46 (4 overs) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 38 runs | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548379.html Scorecard] | umpires = [[Billy Bowden]] and [[Kumar Dharmasena]] | motm = [[Mahendra Singh Dhoni]] (Chennai Super Kings) | notes = [[Mahendra Singh Dhoni]] hit [[James Franklin (cricketer)|James Franklin]] for the tournament's biggest six, 112 metres. | toss = मुम्बै इण्डियन्स् won the toss and elected to field. }} ;Qualifier 2 {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match75}} 25 May 2012 | time = 20:00 | daynight = yes | team2 ={{Cr-IPL|delhi|L}} | team1 = {{Cr-IPL|chen-h|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score1 = 222/5 (20 overs) | runs1 = [[Murali Vijay]] 113 (58) | wickets1 = [[Varun Aaron]] 2/63 (4 overs) | score2 = 136/10 (16.5 overs) | runs2 = [[Mahela Jayawardene]] 55 (38) | wickets2 = [[Ravichandran Ashwin]] 3/23 (3.5 overs) | result = {{Cr-IPL|chen-r}} won by 86 runs | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548380.html Scorecard] | umpires = [[Billy Doctrove]] and [[Simon Taufel]] | motm = [[Murali Vijay]] (Chennai Super Kings) | toss = डेल्ली डेर्डेविल्स् won the toss and elected to field. }} ;Final {{Limited overs matches| date = {{Anchor|match76}} 27 May 2012 | time = 20:00 | daynight = yes | team1 ={{Cr-IPL|kolk|R}} | team2 = {{Cr-IPL|chen-h|R}} | venue = [[एम् ए चिदम्बरं क्रीडाङ्गणम्]], [[चेन्नै]] | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = Final | report = [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/match/548381.html Scorecard] | umpires = | motm = | toss = }} ==बाह्यसम्पर्कतन्तवः== <references/> [[वर्गः:भारतीयप्रीमियर् लीग्]] [[वर्गः:अन्यभाषालेखाः]] c10r4ticjt7gypxa72y0yl28jlwo0k1 0 26099 501073 459078 2026-09-29T02:08:50Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501073 wikitext text/x-wiki '''सुब्रह्मण्यम्-स्वामी''' (तमिलभाषायाम् : சுப்பிரமணியம் சுவாமி ) कश्चित् भारतीयः शिक्षाशास्त्री, राजनीतिकः, तथा च अर्थशास्त्री अस्ति। <ref>{{cite news|title=Swamy to teach at Harvard|url=http://www.thehindu.com/news/national/article1455140.ece|accessdate=16 October 2011|newspaper=The Hindu|location=Chennai, India|date=2011-02-15|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225152306/https://www.thehindu.com/news/national/Swamy-to-teach-at-Harvard/article15444284.ece|deadurl=yes}}</ref> सः तु जनता-पार्टी इति भारतीयदलस्य अध्यक्षोऽस्ति। सः तु पूर्वे [[भारतीययोजनाऽऽयोगस्य]] सदस्यत्वेन तथा च भारतस्य कैबिनेट्-मन्त्रित्वेनापि कार्यमकरोत्। तेन [[भारतम्|भारतस्य]] विदेशक्रियाकलापविषयेषु प्रभूतं लिखितमस्ति, विशेषतया च [[चीनादेशः|चीन]]-[[पाकिस्थानम्|पाकिस्तान]]-[[इजराइल|इज्रायल्]]-देशानां विषये। सः प्रकाशितसामग्रीकः लेखकः अपि अस्ति। == सन्दर्भाः == <references/> [[वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य नेतारः‎]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:भारतीयराजनेतारः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:१९३९ जननम्]] 3e70h8p9luyfub2mupiy70x6i6cg1ko 0 28050 501066 498573 2026-09-29T01:03:43Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501066 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = मङ्गलकक्षपथीय-मिशन् | image = Mars Orbiter Mission - India - ArtistsConcept.jpg | image_caption = मङ्गलयानस्य मङ्गलग्रहप्रदक्षिणस्य काल्पनिकचित्रम् | insignia = | mission_type = [[मङ्गलः|मङ्गलग्रहस्य]] कृत्रिम-उपग्रहः | operator = [[भारतीय-अन्तरिक्षानुसन्धान-संस्थानम् (ISRO)]] | website = [http://www.isro.org/pslv-c25/mission.aspx MOM] | COSPAR_ID = | SATCAT = | mission_duration = ३०० दिनानि | spacecraft_bus =ऐ के-१ के<ref name='specifications'/> | manufacturer = भारतीय-अन्तरिक्षानुसन्धान-संस्थानम् (उपग्रहकेन्द्रम्)ISAC | dry_mass = {{convert|500|kg|lb|abbr=on}}<ref name=AeroIndia2013>[http://3.bp.blogspot.com/-nMHt51PT97U/URgPt_gJdzI/AAAAAAAAD-Y/0BPqJRSDWCo/s1600/ISRO's+Mars+Orbiter+Mission.jpg Aero India 2013 Expo]</ref> | BOL_mass = | launch_mass = {{convert|1,350|kg|lb|abbr=on}}<ref name=ET12facts>{{cite news|title=12 must-know facts about India's mission to Mars|url=http://economictimes.indiatimes.com/slideshows/science-technology/12-must-know-facts-about-indias-mission-to-mars/will-enter-into-mars-orbit/slideshow/23965837.cms|accessdate=11 October 2013|newspaper=Economic Times|date=11 October 2013}}</ref> | landing_mass = | payload_mass = {{convert|15|kg|lb|abbr=on}}<ref name="payload">{{cite web | url = http://www.isro.org/pslv-c25/pdf/mom-payloads.pdf | title = Mars Orbiter MIssion - Payloads | accessdate = 2013-10-08 | date = October 2013 | format = PDF | work = Indian Space Research Organisation (ISRO) | publisher = [[ISRO]]}}</ref> | dimensions = 1.5 m cube | power = 840 W<ref name='specifications'>{{cite web | url = http://www.isro.org/mars/spacecraft.aspx | title = Mars Orbiter Spacecraft | accessdate = 2013-11-06 | date = November 2013 | work = ISRO}}</ref> from [[solar panels]]. | launch_date = ५ नवेम्बर् , २०१३; २:३८(अपराह्नः)&nbsp;युटिसि<ref name=launch>{{cite news | first = | title = India to launch Mars Orbiter Mission on November 5 | date = 22 October 2013 | url = http://timesofindia.indiatimes.com/india/India-to-launch-Mars-Orbiter-Mission-on-November-5/articleshow/24548060.cms | work = NDTV | accessdate = 19 October 2013}}</ref> | launch_rocket = पि एस् एल् वि- एक्स् एल्(सि २५)<ref name=ET12facts /> | launch_site = सतीश धवन् महाकाशकेन्द्रम् (एफ् एल् पि) | launch_contractor = [[भारतीय-अन्तरिक्षानुसन्धान-संस्थानम् (ISRO)]] | disposal_type = | deactivated = | destroyed = | last_contact = <!--{{end-date| }}--> | decay_date = | orbit_epoch = परिकल्पितः | orbit_reference = एरोसेन्ट्रिक् | orbit_periapsis = {{convert|377|km|mi|abbr=on}} | orbit_apoapsis = {{convert|80000|km|mi|abbr=on}} | orbit_inclination = १७.८६४ डिग्रि<ref>[http://isp.justthe80.com/planetary-exploration/mars-obiter Mars Orbiter Mission (MOM) - Manglayaan (15 October 2013)]</ref> | orbit_semimajor = | orbit_eccentricity = | orbit_period = | apsis = areon |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |object = [[मङ्गलः|मङ्गलग्रहस्य]] |type = orbiter |orbits = |arrival_date = २४ सेप्टेम्बर् २०१४, 02:00 UTC<br/><small>[[Timekeeping on Mars|MSD]] 50027 06:27 [[Airy Mean Time|AMT]]<ref name="prelaunch Oct 2013">{{cite news | title = India becomes first country to enter Mars’ orbit on their first attempt | date = 24 September 2014 in Morning 8:15 Indian Time| url = http://www.heraldsun.com.au/technology/science/India-becomes-first-country-to-enter-mars-orbit-on-their-first-attempt in whole world./story-fnjwlbuf-1227068835676?nk=20dfb6bbe7f9267fcf8572967c544066 | work = Herald Sun| accessdate = 24 September 2014}}</ref><br /><small> }} | instruments = }} '''मङ्गलयानम्''' (औपचारिकनाम- '''मङ्गल कक्षीय-मिशन्''', {{lang-en|Mars Orbiter Mission}}; '''मार्स ऑर्बिटर् मिशन्''') इति [[भारतम्|भारतस्य]] [[मङ्गलः|मङ्गलग्रहं]] प्रति प्रथमम् अभियानम् अस्ति । वस्तुत: अभियानमिदं [[भारतीय-अन्तरिक्षानुसन्धान-संस्थानम् (ISRO)]] इति संस्थायाः एका महत्वाकाङ्क्षी अन्तरिक्षपरियोजना । अस्याः परियोजनानुसारं २०१३ तमवर्षस्य ५ नवेम्बर् दिनाङ्के (अपराह्नः २:३८ समये) उपग्रहस्य उत्प्रेषणम् सफलतापूर्वकम् अभवत्<ref name='Pro'>{{cite news |last=Walton |first=Zach |title=India Announces Mars Mission One Week After Curiosity Landing |url=http://www.webpronews.com/india-announces-mars-mission-one-week-after-curiosity-landing-2012-08 |date=15 August 2012 |work=Web Pro News |accessdate=8 September 2013 |archive-date=14 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170614071520/http://www.webpronews.com/india-announces-mars-mission-one-week-after-curiosity-landing-2012-08/ |deadurl=yes }}</ref><ref name="India-20120815">{{cite news |authors=Staff |title=Manmohan Singh formally announces India's Mars mission |url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/article3775271.ece |date=15 August 2012 |newspaper=[[The Hindu]] |accessdate=31 August 2012 |archive-date=31 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120831120009/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/article3775271.ece |deadurl=yes }}</ref><ref name="NYT-20120830">{{cite news |last=Bal |first=Hartosh Singh |title=BRICS in Space |url=http://latitude.blogs.nytimes.com/2012/08/30/india-and-china-race-to-send-a-mission-to-mars/ |date=30 August 2012 |newspaper=[[New York Times]] |accessdate=31 August 2012 }}</ref> । [[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशस्य]] [[श्रीहरिकोटा]]स्थितं सतीश् धवन् अन्तरिक्ष केन्द्रतः [[ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपण यानम्|ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपण यानेन]] (पि एस् एल् वि-सि२५) सफलतापूर्वकमिदं मङ्गलयानं उत्प्रेषितम् आसीत् <ref>{{cite web|title=India’s Mars Mission Mangalyaan to be launched on November 5|url=http://news.biharprabha.com/2013/10/indias-mars-mission-mangalyaan-to-be-launched-on-november-5/|accessdate=22 October 2013|archive-date=22 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190822031215/https://news.biharprabha.com/2013/10/indias-mars-mission-mangalyaan-to-be-launched-on-november-5/|deadurl=yes}}</ref>। एतस्य यानस्य उत्प्रेषणानन्तरं [[भारतम्|भारतदेशः]] कतिपयदेशेषु एकः अभूत् ये [[मङ्गलः|मङ्गलं]] प्रति उपग्रहान् प्रेषितवन्तः । परन्तु इदमपि सत्यं यत्- तेषु अभियानेषु प्रायः अर्धं असफलानि अभवन्<ref name = "nbt511-3">{{cite web | url = http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/national-india/indias-mars-orbiter-mission-lifts-off-from-sriharikota/articleshow/25258222.cms | title = मङ्गलभ्रमणार्थं निष्क्रान्तः भारतदेशः | publisher = नवभारतटाइम्स.कॉम | date = Nov 5, 2013 | access date = Nov 5, 2013 | accessdate = November 9, 2013 | archive-date = November 5, 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131105134803/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/national-india/indias-mars-orbiter-mission-lifts-off-from-sriharikota/articleshow/25258222.cms | deadurl = yes }}</ref> । वस्तुतः इयं एका प्रौद्योगिकी परियोजना । अस्याः परियोजनायाः लक्ष्यमस्ति आन्तर्ग्रहीय-महाकाश-योजनार्थम् आवश्यकप्रारूपस्य, नियोजनस्य, प्रबन्धनस्य तथा क्रियान्वयस्य विकासकरणम्<ref name= "bs1">{{cite web | url=http://www.business-standard.com/article/current-affairs/all-you-need-to-know-about-mangalyan-india-s-first-mission-to-mars-113103000754_1.html | title = मङ्गलयानस्य विषयसर्वस्वम् - भारतस्य मङ्गलग्रहं प्रति प्रथमाभियानम् | publisher = Business Standard | date = 30-10-2013 | access date = 4-11-2013 }}</ref> । इदमभियानं यदि सफलं भविष्यति तर्हि [[भारतीय-अन्तरिक्षानुसन्धान-संस्थानम् (ISRO)]] चतुर्थमहाकाशसंस्थारूपेण [[मङ्गलः|मङ्गलग्रहे]] अवरतरिष्यति <ref>{{cite news|title=India Launches Mars Orbiter Mission|url=http://abcnews.go.com/Technology/india-launches-mars-orbiter-mission/story?id=20793860/|accessdate=6 November 2013}}</ref>। <!---- ==इतिहासः== The MOM mission began with a feasibility study in 2010, after the successful launch of lunar satellite [[Chandrayaan-1]] in 2008.<ref> {{cite news | title = India Might Just Get A Spaceship To Mars | date = November 5, 2013 | url = http://www.carbonated.tv/news/india-launches-mangalyaan-spaceship-might-get-it-to-mars | work = CarbonatedTV | accessdate = 2013-11-08}}</ref> The [[government of India]] approved the project on 3 August 2012,<ref>{{cite web| url= http://www.thehindu.com/news/national/article3723817.ece|title=Cabinet clears Mars mission|publisher=The Hindu|date= 4 August 2012|accessdate = 10 August 2012}}</ref> after the [[Indian Space Research Organisation]] completed {{INRConvert|125|c|0}} of required studies for the orbiter.<ref name=Chennai>[http://www.marsdaily.com/reports/Indias_Mars_mission_gets_Rs_125_crore_999.html India's Mars mission gets Rs.125 crore (19 March 2012)]</ref> The total project cost may be up to {{INRConvert|454|c|0}}.<ref name='Pro'/><ref name=Dchr>{{cite news|title='We are planning to send our first orbiter to Mars in 2013'|url=http://www.deccanchronicle.com/editorial/op-ed/%E2%80%98we-are-planning-send-our-first-orbiter-mars-2013%E2%80%99-548|accessdate=13 August 2012|newspaper=Deccan chronicle|date=12 August 2012}}</ref> However, the actual satellite costs only {{INRConvert|153|c|0}}. The rest of the budget has been attributed to ground stations and relay upgrades that will be used for other ISRO projects.<ref>[http://www.hindustantimes.com/india-news/how-isro-made-space-missions-a-frugal-enterprise/article1-1147632.aspx Rocket science: how ISRO flew to Mars cheap - Hindustan Times]</ref> The space agency had initially planned the launch on 28 October 2013 but was postponed to 5 November 2013 following the inability of ISRO's spacecraft tracking ships to take up pre-determined positions due to poor weather in the [[Pacific ocean]].<ref name=launch/> Launch opportunities for a fuel-saving [[Hohmann transfer orbit]] occur about every 26 months, in this case, 2016 and 2018.<ref>{{cite news |title=India plans mission to Mars next year|url=http://india.nydailynews.com/article/175dcb827e67a5019b5a66257c49bf75/india-plans-mission-to-mars-next-year |newspaper=nydailynews.com |date=16 August 2012|accessdate=8 September 2012}}</ref> Mangalyaan's on-orbit mission life will be between six and ten months. Assembly of the PSLV-XL launch vehicle, designated C25, started on 5 August 2013.<ref name="TOIAssly1">[http://timesofindia.indiatimes.com/india/Isro-kicks-off-Mars-mission-campaign-with-PSLV-assembly/articleshow/21636884.cms Isro kicks off Mars mission campaign with PSLV assembly] Times of India Retrieved 6 August 2013</ref> The integration of the five scientific instruments was completed at [[ISRO Satellite Centre]], [[Bangalore]], and the finished spacecraft was shipped to Sriharikotta on 2 October 2013.<ref name="TOIAssly1"/> The satellite's development was fast-tracked and completed in a record 15 months.<ref name='NDTV'>{{cite news | first = Pallava Bagla | title = India's Mission Mars: The journey begins | date = 3 October 2013 | url = http://www.ndtv.com/article/india/india-s-mission-mars-the-journey-begins-427247 | work = NDTV | accessdate = 3 October 2013}}</ref> Despite the [[United States federal government shutdown of 2013|U.S. federal government shutdown]], NASA reaffirmed on 5 October 2013 it would provide communications and navigation support to the mission.<ref>{{cite web|title=NASA Reaffirms Support for Mars Orbiter Mission| url=http://www.isro.org/pressrelease/scripts/pressreleasein.aspx?Oct05_2013|publisher=ISRO|accessdate=13 October 2013}}</ref> P.Kunhikrishnan was the PSLV-XL spacecraft launch Mission Director. [[S. K. Shivkumar]] of ISAC was responsible for the orbiting payload. [[Mylswamy Annadurai]] is the Program Director and S.Arunan is the Project Director. S.K. Shivkumar, Director, [[Indian Space Research Organisation Satellite Centre|ISRO Satellite Centre]] oversees design and development of the orbiter.<ref name='ISP Oct.2013'> {{cite web | url = http://isp.justthe80.com/planetary-exploration/mars-obiter | title = Mars Orbiter Mission (MOM) - Manglayaan | accessdate = 2013-10-18 | date = October 2013 | work = Indian Space Projects}}</ref> ==वर्तमानस्थितिः== [[File:PSLV.svg|thumb|100px|India's PSLV launch vehicle]] On 19 October 2013, ISRO Chairman [[K. Radhakrishnan]] announced that the launch had to be postponed by a week due to a delay of a crucial telemetry ship reaching [[Fiji Islands]]. The launch was rescheduled for 5 November 2013.<ref name=TOI_n5>{{cite news|title=India to launch Mars Orbiter Mission on November 5|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/India-to-launch-Mars-Orbiter-Mission-on-November-5/articleshow/24548060.cms|accessdate=22 October 2013|newspaper=The Times of India|date=22 October 2013}}</ref> The PSLV rocket successfully lifted off at 09:08 UTC (2:38 p.m. IST), and placed into Earth orbit at 09:50 UTC,<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/India%27s-Mars-mission/liveblog/25256143.cms Isro launched its first mission to Mars today.] ''Times of India''. 5 November 2013.</ref> with a perigee of of 264.1 km, an apogee of 23,903.6 km, and inclination of 19.20 degrees,<ref name="ET0611" >[http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/et-cetera/mars-mission-on-track-orbit-to-be-raised-on-thursday/articleshow/25317904.cms Mars Mission on track; orbit to be raised on Thursday] Economic Times 6 November 2013</ref> with both the antenna and all three sections of the solar panel arrays being deployed.<ref name="TOI0611" >[http://timesofindia.indiatimes.com/india/Mars-mission-Scientists-start-raising-Mangalyaans-orbit/articleshow/25338759.cms Mars mission: Scientists start raising Mangalyaan's orbit] The Times of India 7 November 2013</ref> ==== कक्षपथीयकौशलम् ==== Six orbit raising operations are to be conducted on the November 7^th, 8^th, 9^th,11^th,16^thand on December 1^st by using the craft's on-board propulsion system. Three have been completed successfully so far. ===== प्रथमकक्षपथ ===== The first orbit-raising manoeuvre of India's Mars Orbiter Spacecraft was performed at 01:17 hrs Indian Standard Time (IST) early this morning (November 07, 2013) when the 440 Newton Liquid Engine of the spacecraft was fired for 416 seconds by commanding it from Spacecraft Control Centre (SCC) at ISRO Telemetry, Tracking and Command Network (ISTRAC) at Peenya, Bangalore. With this engine firing, the spacecraft's apogee (farthest point to Earth) has been raised to 28,825 km, while its perigee (nearest point to Earth) is at 252 km. ===== द्वितीयकक्षपथ ===== The second orbit raising manoeuvre of Mars Orbiter Spacecraft, starting at 02:18:51 hrs(IST) on Nov 08, 2013, with a burn time of 570.6 seconds has been successfully completed. The observed change in Apogee is from 28814 km to 40186 km. ===== तृतीयकक्षपथः ===== The third orbit raising manoeuvre of Mars Orbiter Spacecraft, starting at 02:10:43 hrs(IST) on Nov 09, 2013, with a burn time of 707 seconds has been successfully completed. The observed change in Apogee is from 40186km to 71636km. ==लक्ष्यम्== The primary objective of the Mars Orbiter Mission is to showcase India's rocket launch systems, spacecraft-building and operations capabilities.<ref name="Leonard-Oct2013">{{cite news | first = Leonard David | title = India's First Mission to Mars to Launch This Month | date = 16 October 2013 | url = http://www.space.com/23204-india-mars-orbiter-mission.html | work = Space.com | accessdate = 2013-10-16}}</ref> Specifically, the primary objective is to develop the technologies required for design, planning, management and operations of an interplanetary mission, comprising the following major tasks:<ref name="ISSDC-201209"/> * Design and realisation of a Mars orbiter with a capability to perform Earth bound manoeuvres, cruise phase of 300 days, Mars orbit insertion / capture, and on-orbit phase around Mars. * Deep space communication, navigation, mission planning and management. * Incorporate autonomous features to handle contingency situations. The secondary objective is to explore Mars' surface features, morphology, mineralogy and [[Atmosphere of Mars|Martian atmosphere]] using indigenous scientific instruments.<ref name="Leonard-Oct2013"/> ==अन्तरीक्षयानम्== The spacecraft structure and propulsion hardware configurations are similar to [[Chandrayaan 1]], India's first successful robotic lunar orbiter that operated from 2008 to 2009, with specific improvements and upgrades needed for a Mars specific mission.<ref name='Leonard-Oct2013'/> ;Mass :The lift-off mass was {{convert|1350|kg|abbr=on}}, including {{convert|852|kg|abbr=on}} of propellant mass. ;Dimensions :Cuboid in shape of approximately {{convert|1.5|m|abbr=on}} ;Bus :The spacecraft's [[Satellite bus|bus]] is a modified [[Comparison of satellite buses|I-1 K]] structure and propulsion hardware configurations similar to [[Chandrayaan 1]], India's successful lunar orbiter that operated from 2008 to 2009, with specific improvements and upgrades needed for a Mars mission.<ref name='Leonard-Oct2013'/> The satellite structure is of aluminum and composite fiber reinforced plastic (CFRP) sandwich construction. ;Power :Electric power is generated by three [[solar array]] panels of {{convert|1.8|x|1.4|m|abbr=on}} each ({{convert|7.56|m2|abbr=on}} total), for a maximum of 840 [[Watt|W]] generation in Martian orbit. Electricity is stored in a 36 [[Ampere-hour|Ah]] [[Li-ion battery]].<ref name='specifications' /> ;Propulsion :Liquid fuel engine of 440 [[Newton (unit)|N]] thrust is used for orbit raising and insertion in Martian orbit. ;Communications :Two 230 W [[TWTA]]s and two [[Unified S-Band#Coherent transponders and Doppler tracking|coherent transponders]]. The antenna array consists of a [[Low-gain antenna]], a [[Medium-gain antenna]] and a [[High-gain antenna]]. The High-gain antenna system is based on a single 2.2 meter reflector illuminated by a feed at [[S-band]]. It is used to transmit and receive the telemetry, tracking, commanding and data to and from the [[Indian Deep Space Network]].<ref name='specifications'/> ==पेलोड्== The {{convert|15|kg|lb|abbr=on}} scientific payload consists of five instruments:<ref name="payload">{{cite web | url = http://www.isro.org/pslv-c25/pdf/mom-payloads.pdf | title = Mars Orbiter MIssion - Payloads | accessdate = 2013-10-08 | date = October 2013 | format = PDF | work = Indian Space Research Organisation (ISRO) | publisher = [[ISRO]]}}</ref><ref name="Kumar">{{cite news | first = Kumar | last = Chellappan | title = Amangal to budget from Mangalyaan, say experts | date = 11January 2013 | url = http://www.dailypioneer.com/home/online-channel/360-todays-newspaper/121404-amangal-to-budget-from-mangalyaan-say-experts.html | work = Daily Pioneer | accessdate = 11 January 2013}}</ref><ref>{{cite news | title = Mars mission gets October, 2013 launch date deadline as India reaches out to the stars | date = 4 January 2013 | url = http://www.indianexpress.com/news/mars-mission-gets-october-2013-launch-date-deadline-as-india-reaches-out-to-the-stars/1054576/0 | work = The Indian Express | accessdate = 5 January 2013}}</ref> ;Atmospheric studies * Lyman-Alpha Photometer (LAP) — a [[photometer]] that measures the relative abundance of [[deuterium]] and [[hydrogen]] from [[Lyman-alpha line|Lyman-alpha emissions]] in the upper atmosphere. Measuring the deuterium/hydrogen ratio will allow the amount of water loss to outer space to be estimated. * Methane Sensor For Mars (MSM) — will measure [[Atmosphere of Mars#Methane|methane in the atmosphere of Mars]], if any, and map its sources.<ref name="payload"/> ;Particle environment studies * Mars Exospheric Neutral Composition Analyzer (MENCA) — is a [[quadrupole mass analyzer]] capable of analyzing the neutral composition of particles in the exosphere. ;Surface imaging studies * Thermal Infrared Imaging Spectrometer (TIS) — will measure the temperature and emissivity of the Martian surface, allowing for the mapping of surface composition and mineralogy of Mars. * Mars Color Camera (MCC) — will provide images in the visual spectrum, providing context for the other instruments. ==उत्प्रेषणम् तथा कक्षपथ== The ISRO used its PSLV-XL ([[Polar Satellite Launch Vehicle]]) rocket to launch the Mars Orbiter Mission.<ref name=Chennai/> The launch, on 5 November 2013, placed the Mars Orbiter Mission into Earth orbit. Six orbit raising operations will be conducted on November 7, 8, 9, 11, 16, and December 1 by using the craft's on-board propulsion system, which is a derivative of the system used on India's communications satellites.<ref>{{cite web|title=MARS ORBITER MISSION|url=http://www.n2yo.com/satellite/?s=39370|publisher=N2YO|accessdate=6 November 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Indian spacecraft soars on historic journey to Mars|url=http://spaceflightnow.com/pslv/c25/131105launch/#.Unnh1Plpnts|accessdate=6 November 2013|newspaper=Space Flight Now|date=5 November 2013}}</ref> These manoeuvres will raise the orbit to one with an apogee of {{convert|23550|km|mi|abbr=on}} and perigee of {{convert|252|km|mi|abbr=on}},<ref name="TOIMOM1">[http://timesofindia.indiatimes.com/india/Mars-mission-starts-Mangalyaan-launched-successfully/articleshow/25259358.cms Mars mission starts, Mangalyaan launched successfully] Times of India 5 November 2013</ref><ref name="Mangalyaan Trajectory">{{cite web | url = http://www.isro.org/pslv-c25/pdf/mom-trajectory.pdf | title = Trajectory Design | accessdate = 2013-10-08 | date = October 2013 | format = PDF (5.37Mb) | work = Indian Space Research Organisation (ISRO)}}</ref> where it will remain for about 25 days.<ref name="prelaunch Oct 2013">{{cite news | title = NASA findings won't affect Mars mission, say ISRO officials | date = 4 October 2013 | url = http://www.indianexpress.com/news/nasa-findings-won-t-affect-mars-mission-say-isro-officials/1178170/0 | work = Express News Service | accessdate = 4 October 2013}}</ref><ref name='Homepage-Transfer'>{{cite web | url = http://www.isro.org/mars/mission-profile.aspx | title = Mars Orbiter MIssion - Home page | accessdate = 2013-11-05 | date = November 2013 | work = Indian Space Research Organisation}}</ref> A final firing on 30 November 2013 will send MOM onto an interplanetary trajectory.<ref name='prelaunch Oct 2013'/><ref name="LAM">{{cite news |last=Laxman |first=Srinivas |title=India test-fires Mars mission engine |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-09/india/34341601_1_liquid-apogee-motor-martian-orbit-indian-mars |date=9 October 2012 |work=[[Times of India]] |accessdate=11 July 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Lakdawalla |first=Emily |title=Mangalyaan update: Testing of main engine underway |url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2012/10090908-manglayaan-motor.html |date=9 October 2012 |work=[[Planetary Society]] |accessdate = 11 July 2013 }}</ref> Mars orbit insertion is planned for 21 September 2014,<ref name='prelaunch Oct 2013'/> and would allow the spacecraft to enter a highly elliptical orbit with a period of 76.72 hours and a [[periapsis]] of {{convert|365.3|km|mi|abbr=on}} and [[apo-apsis]] of {{convert|80000|km|mi|abbr=on}} around Mars.<ref name='Mangalyaan Trajectory'/> Mangalyaan will have to 780 million kilometers (484 million miles)to reach Mars.<ref>{{Cite web|url = http://spaceflightnow.com/pslv/c25/131105launch/#.Un4FzOIiEoM|title = Indian spacecraft soars on historic journey to Mars}}</ref> The spacecraft's dry mass is {{convert|500|kg}}, and it carries {{convert|852|kg}} of fuel and oxidiser. The main engine uses the bipropellant combination [[monomethylhydrazine]] and [[dinitrogen tetroxide]] for orbit insertion and other manoeuvres.<ref name="AeroIndia2013">[http://3.bp.blogspot.com/-nMHt51PT97U/URgPt_gJdzI/AAAAAAAAD-Y/0BPqJRSDWCo/s1600/ISRO 's+Mars+Orbiter+Mission.jpg Aero India 2013 Expo]</ref> The probe is expected to arrive in Mars orbit in September 2014 approximately at the same time as NASA's [[MAVEN]] orbiter.<ref>[http://www.cbsnews.com/8301-205_162-57607626/indias-first-mission-to-mars-to-launch-this-month/ India's first mission to Mars to launch this month] CBS News 15 October 2013</ref> ==अनुसरणम्== The [[Indian Space Research Organisation Telemetry, Tracking and Command Network]] performed navigation and tracking operations for the launch with ground stations at Sriharikota, Port Blair, [[Brunei]] and [[Biak]] in Indonesia,<ref>{{cite news|title=Bangalore centre to control Mars orbiter henceforth|url=http://www.deccanherald.com/content/367287/bangalore-centre-control-mars-orbiter.html|accessdate=6 November 2013|newspaper=Deccan Herald|date=6 November 2013}}</ref> and after the spacecraft's apogee becomes more than 100,000 km, two large 18-metre and 32-metre diameter antennas of the [[Indian Deep Space Network]] will be utilised.<ref name=thin6n13/> [[Deep Space Network|NASA's Deep Space Network]] will provide position data through its three stations located in Canberra, Madrid and Goldstone on the U.S. West Coast during the non-visible period of ISRO's network.<ref>{{cite news | first = K.S. Jayaraman | title = NASA's Deep Space Network to Support India's Mars Mission | date = 28 June 2013 | url = http://www.space.com/21766-indian-mars-mission-nasa-support.html | work = space.com | accessdate = 5 November 2013}}</ref> Additional monitoring is provided by technicians on board two leased ships from [[Shipping Corporation of India]], ''SCI Nalanda'' and ''SCI Yamuna'' which are currently in position in the South Pacific near [[Fiji]].<ref name="TOITrackShip">[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-11-04/india/43657359_1_mars-orbiter-mission-sci-yamuna-sriharikota "India, ISRO gear up for Mars odyssey glory."] Times of India. 4 November 2013.</ref><ref name=thin6n13>{{cite news|title=Mars baton shifts to ISTRAC|url=http://www.thehindu.com/news/national/mars-baton-shifts-to-istrac/article5318336.ece?ref=relatedNews|accessdate=6 November 2013|newspaper=The Hindu|date=6 November 2013}}</ref> == अभियानस्य कालक्रमाः == * '''3 अगस्त 2012''' - इसरो की मंगलयान परियोजना को भारत सरकार ने स्वीकृति दी। इसके लिये 2011-12 के बजट में ही धन का आवण्टन कर दिया गया था।<ref name="nbt511"> {{cite web | url = http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/national-india/Mars-mission-prepares-for-launch/articleshow/25244676.cms | title = आज शुरू होगा मंगल पर विजय का अभियान | author = सुरेश उपाध्याय | publisher = नवभारत टाइम्स | date = 5-11-2013 | access date = 5-11-2013}} </ref> * '''5 नवम्बर 2013''' - मंगलयान [[मंगलवार]] के दिन दोपहर भारतीय समय 2:38 अपराह्न पर श्रीहरिकोटा (आंध्र प्रदेश) के सतीश धवन अन्तरिक्ष केन्द्र से ध्रुवीय प्रक्षेपण यान पीएसएलवी सी-25 द्वारा प्रक्षेपित किया गया। <ref name = "nbt511-3"> </ref> 3:20 अपराह्न के निर्धारित समय पर पीएसएलवी-सी 25 के चौथे चरण से अलग होने के उपरांत यान पृथ्वी की कक्षा में पहुँच गया और इसके सोलर पैनलों और डिश आकार के एंटीना ने कामयाबी से काम करना शुरू कर दिया था। <ref name="pib8nov13"> {{cite web | url = http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=25110 | title = मंगलयान की कक्षा को ऊँचा किया गया | publisher = पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | author = विज्ञान और प्रौद्योगिकी मंत्रालय, date = 7-11-13 | access date = 8-11-13}} </ref> * '''5 नवम्बर से 01 दिसम्बर 2013''' तक यह पृथ्वी की कक्षा में घूमेगा तथा कक्षा (ऑर्बिट) सामंजस्य से जुड़े 6 महत्वपूर्ण ऑपरेशन होंगे। [[इसरो]] की योजना पृथ्वी की गुरुत्वीय क्षमता का भरपूर इस्तेमाल करके मंगलयान को पलायन वेग देने की है। यह काफी धैर्य का काम है और इसे छह किस्तों में 01 दिसम्बर 2013 तक पूरा कर लिया जायेगा।<ref name="nbt6112"> {{cite web | url = http://hindi.economictimes.indiatimes.com/thoughts-platform/editorial/articleshow/25271460.cms | title = अब मंगल की ओर | publisher = नवभारत टाइम्स | date = 6-11-2013 | access date = 6-11-2013 }} </ref> ::7 नवंबर 2013-भारतीय समयानुसार एक बजकर 17 मिनट पर मंगलयान की कक्षा को ऊँचा किया गया। इसके लिए बैंगलुरू के पी‍न्‍या स्थित इसरो के अंतरिक्ष यान नियंत्रण केंद्र से अंतरिक्ष यान के 440 न्‍यूटन लिक्विड इंजन को 416 सेकेंडों तक चलाया गया जिसके परिणामस्वरूप पृथ्‍वी से मंगलयान का शिरोबिन्‍दु (पृथ्‍वी से अधिकतम दूरी पर‍ स्थित बिन्‍दु) 28,825 किलोमीटर तक ऊँचा हो गया, जबकि पृथ्‍वी से उसका निकटतम बिन्‍दु 252 किलोमीटर हो गया। <ref name="pib8nov13"> </ref> * '''01 दिसम्बर 2013''' - देर रात 12:42 बजे मंगलयान को मार्स ट्रांसफर ट्रेजेक्‍टरी में प्रविष्‍ट करा दिया जायेगा।<ref name="pib8nov13"> </ref> यह इसकी 20 करोड़ किलोमीटर से ज्यादा लम्बी यात्रा शुरूआत होगी जो नौ महीने से भी ज्यादा का समय लेगी और इसकी सबसे बड़ी चुनौती इसके अन्तिम चरण में यान को बिल्कुल सटीक तौर पर धीमा करने की होगी, ताकि मंगल ग्रह अपने छोटे गुरुत्व बल के जरिये इसे अपने उपग्रह के रूप में स्वीकार करने को तैयार हो जाये।<ref name="nbt6112"> {{cite web | url = http://hindi.economictimes.indiatimes.com/thoughts-platform/editorial/articleshow/25271460.cms | title = अब मंगल की ओर | publisher = नवभारत टाइम्स | date = 6-11-2013 | access date = 6-11-2013 }} </ref> * '''24 सितम्बर 2014''' - यान मंगल की कक्षा में पहुँच जायेगा।<ref name="nbt511-2"> {{cite web | url = http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/national-india/today-is-tue/articleshow/25221895.cms | title = आज मंगल हो | publisher = नवभारत टाइम्स | date = 5-11-2013 | access date = 5-11-2013}} </ref>, <ref name="nbt611" > {{cite web | url = http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/national-india/tue-first-step-toward-successful/articleshow/25271649.cms | title = मंगल की ओर पहला कदम कामयाब | publisher = नवभारत टाइम्स | date = 6-11-2013 | access date = 6-11-2013 }} </ref> इसरो प्रमुख के. राधाकृष्णन ने कहा कि मंगल मिशन की परीक्षा में हम पास हुए या फेल, यह 24 सितम्बर को ही पता चलेगा।<ref name="nbt611"> </ref> ==प्रमुखोपकरणानि== मंगलयान के साथ पाँच प्रयोगात्मक उपकरण भेजे गये हैं जिनका कुल भार १५ किलोग्राम है। <ref name= "bs1">{{Cite Web | url = http://www.samaylive.com/article-analysis-in-hindi/205709/nasa-mars-mission-india-isro-pslv-x-l.html | title = भारत के मंगल मिशन पर नजरें | publisher = www.samaylive.com | date = 22-4-2013 | access date = 4-11-2013 }}</ref> - # '''मीथेन सेंसर''' - यह मंगल के वातावरण में [[मिथेन]] [[गैस]] की मात्रा को मापेगा तथा इसके स्रोतों का मानचित्र बनाएगा। # '''थर्मल इंफ्रारेड स्पेक्ट्रोमीटर (TIS)''' - यह मंगल की सतह का [[तापमान]] तथा [[उत्सर्जकता]] (emissivity) की माप करेगा जिससे मंगल के सतह की संरचना तथा [[खनिजकी]] (mineralogy) का मानचित्रण करने में सफलता मिलेगी। #'''मार्स कलर कैमरा (MCC)''' - यह दृष्य स्पेक्ट्रम में चित्र खींचेगा जिससे अन्य उपकरणों के काम करने के लिए सन्दर्भ प्राप्त होगा। #'''लमेन अल्फा फोटोमीटर (Lyman Alpha Photometer (LAP))''' - यह ऊपरी वातावरण में [[ड्यूटीरियम]] तथा [[हाइड्रोजन]] की मात्रा मापेगा। #'''मंगल इक्सोस्फेरिक न्यूट्रल संरचना विश्लेषक (MENCA)''' - यह एक चतुःध्रुवी द्रव्यमान विश्लेषक है जो इक्सोस्फीयर में अनावेशित कण संरचना का विश्लेषण करने में सक्षम है। ==आर्थिकव्यायः== इस मिशन की लागत 450 करोड़ रुपये (करीब 6 करोड़ 90 लाख डॉलर) है। <ref name="nbt511"></ref> यह नासा के पहले मंगल मिशन का दसवां और चीन-जापान के नाकाम मंगल अभियानों का एक चौथाई भर है। <ref name="nbt6112"> </ref>---> ==टिप्पणी== {{Reflist|30em}} ==बहिःसंयोगः== {{commonscat|Mars Orbiter Mission|मङ्गलयानम्}} * [http://www.isro.org/pslv-c25/mission.aspx Website for the launch of the Mars Orbiter Mission] * [http://www.isro.org/pslv-c25/brochure.aspx Mission brochure of Mars Orbiter Mission] * [http://www.spaceflightnow.com/pslv/c25/status.html PSLV C25 rocket launch live video telecast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105095804/http://www.spaceflightnow.com/pslv/c25/status.html |date=2013-11-05 }} <!-- {{Mars spacecraft}} {{Mars}} {{Indian space programme}} {{Orbital launches in 2013}} --> [[वर्गः:अन्तरिक्षविज्ञानम्]] [[वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनम्]] 149i7jjjnv912lpnbvvuf1nxh39hv2r 0 29842 501069 498251 2026-09-29T01:48:00Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501069 wikitext text/x-wiki {|{{Infobox ship begin}} {{Infobox ship image |Ship image= [[चित्रम्:विक्रमादित्य(ऐ एन् एस्).jpg|300px]] |Ship caption= ऐ एन् एस् ''विक्रमादित्य'' (आर् ३३) }} {{Infobox ship career |Hide header=no |Ship country=भारतम् |Ship flag={{shipboxflag|India|naval}} |Ship name= ऐ एन् एस् ''विक्रमादित्य'' (आर् ३३)<ref>{{cite web | url=http://www.indiannavy.nic.in/naval-fleet/ships?page=0%2C1 | title=विमानवाहकनौयानम्: ऐ एन् एस् ''विक्रमादित्य'' | publisher=भारतीयनौसेना | accessdate=4 January 2014}}</ref> |Ship namesake=[[विक्रमादित्यः]] |Ship owner= |Ship operator= |Ship registry= |Ship route= |Ship ordered= |Ship awarded= |Ship builder=ब्लाक् सी शीप्-यार्ड्, मैकोलीव्, यूक्रेन् |Ship original cost=$२.३५ बिलियन्<ref name="thehindu1">{{cite web | url=http://www.thehindu.com/news/national/gorshkov-deal-finalised-at-usd-23-billion/article228791.ece | title=$ २.३ बिलियन्मितेन धनेन गोर्शकोव्-सन्धिः | publisher=The Hindu | date=10 March 2010 | accessdate=27 April 2013 | author=PTI}}</ref> |Ship yard number= |Ship way number= |Ship laid down= |Ship launched= |Ship sponsor= |Ship christened= |Ship completed= |Ship acquired= |Ship commissioned= १६ नवेम्बर् २०१३<ref>{{cite web | url=http://www.indianexpress.com/news/wait-over-aircraft-carrier-ins-vikramaditya-set-to-join-indian-navy-on-nov-16/1194928/ | title=नवेम्बर् १६, विमानवाहकयानम् (ऐ एन् एस् विक्रमादित्यः) भारतीयनौसेनायायाम् अगन्तुं सिद्धम् । | work=दि इन्डियन् एक्स्प्रेस् | date=१४ नवेम्बर् २०१३ | accessdate=१५ नवेम्बर् २०१३}}</ref> |Ship decommissioned= |Ship recommissioned= |Ship maiden voyage= |Ship in service= |Ship out of service= |Ship renamed= |Ship reclassified= |Ship refit= |Ship struck= |Ship reinstated= |Ship homeport= ऐ एन् एस् कदम्ब, [[कारवारम्]] |Ship identification= |Ship motto=''Strike Far, Strike Sure''<ref name="inty17n">{{cite news | url=http://indiatoday.intoday.in/story/ins-vikramaditya-motto--strike-far-strike-sure/1/325205.html | title=विक्रमादित्ययानस्य ध्येयवाक्यम्- 'Strike Far, Strike Sure' | date=१७ नवेम्बर् २०१३ | accessdate=१७ नवेम्बर् २०१३ | newspaper=इन्डिया टुडे}}</ref> |Ship nickname= |Ship honours= |Ship honors= |Ship captured= |Ship status= २०१४ वर्षतः कार्यक्षेत्रे |Ship notes= |Ship badge= }} {{Infobox ship characteristics |Hide header= |Header caption= |Ship class=संशोधित''कैवश्रेणी''<br /> (''Kiev-class'' aircraft carrier) |Ship type= विमानवाहकः |Ship tonnage= |Ship displacement= ४५,४०० टन् पर्यन्तं भारं विस्थापनयोग्यता <ref>{{cite web | url=http://www.bharat-rakshak.com/NAVY/Ships/Future/193-INS-Vikramaditya.html | title=नौसेना – योजना ११४३ | publisher=Bharat-Rakshak.com | date=१७ नवेम्बर् २००८ | accessdate=२९ जुलै २०१२ | archive-date=2012-07-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120710061819/http://www.bharat-rakshak.com/NAVY/Ships/Future/193-INS-Vikramaditya.html | deadurl=yes }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.defensenews.com/article/20120608/DEFREG03/306080005/Indian-Carrier-Begins-Sea-Trials?odyssey=tab%7Ctopnews%7Ctext%7CFRONTPAGE | title=भारतीयनौयानस्य समुद्रभ्रमणम् #124; रक्षामन्त्रालयवार्ता | publisher=defensenews.com | accessdate=२९ जुलै २०१२ | archive-date=2013-06-16 | archive-url=https://archive.today/20130616061848/http://www.defensenews.com/article/20120608/DEFREG03/306080005/Indian-Carrier-Begins-Sea-Trials?odyssey=tab%7Ctopnews%7Ctext%7CFRONTPAGE | deadurl=yes }}</ref> |Ship tons burthen= |Ship length={{Convert|284|m|ft}} (आहत्य) |Ship beam={{convert|60|m|ft}}<ref name=indrus/> |Ship height= |Ship draught={{convert|10.2|m|ft}} |Ship draft= |Ship depth= |Ship hold depth= |Ship decks= 22<ref name=indnavy1/> |Ship deck clearance= |Ship ramps= |Ship ice class= |Ship power= वैकल्पिकरूपेण ६ टर्बो एवञ्च ६ डीजेल् <br /> यन्त्राणि सन्ति यत् १८ मेगावाट् शक्त्युपादन् योग्यः <ref name=indnavy1/> |Ship propulsion=८ टर्बोशक्तियुक्त बायलार्स्, ४ शाफ्ट्स् <br /> ४ गीयर्-सम्पन्नः बाष्पटार्बैन्स्, १८०,००० hp<ref name="indnavy1">{{cite web | url=http://indiannavy.nic.in/news-events/about-ins-vikramaditya-newest-largest-ship-indian-navy | title=१६ नवेम्बर् २०१३, विक्रमादित्यस्य विषये चर्चा | publisher=भारतीयनौसेना | accessdate=१६ नवेम्बर् २०१३}}</ref> |Ship sail plan= |Ship speed= अधिकतमः ३० नाट्स्(knots)(५६कि मी/प्रतिघन्टा) |Ship range= १८ नाट्स् (३३km/h) वेगेन<br /> ७,००० नाटिकल् मैल् (१३,०० कि मी) तः </br>१३,५०० नाटिकल् मैल् (२५,००० कि मी)<ref>{{cite web |author=PTI |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-02-01/news/36684517_1_nikolayev-south-sea-trials-admiral-gorshkov |title=Engine problems in INS Vikramaditya fixed, sea trial to start in June – Economic Times |publisher=Articles.economictimes.indiatimes.com |date= |accessdate=27 April 2013 |quote=an endurance of 13,500 nautical miles (25,000 km) at a cruising speed of 18 knots. It will have an air wing consisting of Russian-made MiG-29K jet fighter planes and Kamov Ka-31 early warning radar helicopters. |archive-date=2017-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228215056/http://www.news18.com/news/india/navys-fighter-jet-makes-emergency-landing-at-mangaluru-1354567.html |deadurl=yes }}</ref> |Ship endurance= ४५ दिनानि<ref name=indnavy1/> |Ship test depth= |Ship boats= |Ship capacity= |Ship troops= |Ship complement=१,६००-२,०००<ref name=indrus>{{cite web|title=Vikramaditya to be handed to the Indian Navy on November 16|url=http://indrus.in/news/2013/10/24/vikramaditya_to_be_handed_to_the_indian_navy_on_november_16_30359.html|publisher=India & Russia Report|accessdate=27 October 2013}}</ref> |Ship crew= |Ship time to activate= |Ship sensors= दीर्घसीमायुक्तः आवेक्षणरेडार् (Air Surveillance Radars)<br /> LESORUB-E, Resistor-E रेडार् कम्प्लेक्स्, <br /> CCS MK II कम्युनिकेशन् कम्प्लेक्स् एवं<br /> Link II tactical तथ्ययन्त्रम्<ref name=indnavy1/> |Ship EW= |Ship armament= *AK-६३० CIWS *Barak ८ (मीशैल्) (LRSAM)<ref>{{cite news|title=INS Vikramaditya won't have air defence system for now|url=http://www.indianexpress.com/news/ins-vikramaditya-wont-have-air-defence-system-for-now/1150500/|accessdate=26 November 2013|newspaper=Indian Express|date=3 August 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=INS Vikramaditya will serve Navy for 30 years|url=http://www.thehindu.com/news/national/ins-vikramaditya-will-serve-navy-for-30-years/article4996525.ece|accessdate=26 November 2013|newspaper=The Hindu|date=7 August 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Misses, waits & progress in naval missiles|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/misses-waits-progress-in-naval-missiles-113080101197_1.html|accessdate=26 November 2013|newspaper=Business Standard|date=2 August 2013}}</ref> |Ship armour= |Ship armor= |Ship aircraft= अधिकतम ३६ विमानयानानि यथा- *३०× [[Mikoyan MiG-29K]] Multi-Role fighters *६ × [[Kamov Ka-31]] AEW&C तथा<br /> [[Kamov Ka-28]] ASW हेलिकाप्टर्<ref name=thehindu226>{{cite web|title=INS Vikramaditya enters Indian Navy's area of operation|url=http://www.thehindu.com/news/national/ins-vikramaditya-enters-indian-navys-area-of-operation/article5538226.ece|publisher=The Hindu|accessdate=4 January 2014}}</ref> |Ship aircraft facilities= * द्वि-एकर् परिमितं फ़्लैट् डेक्<ref>{{cite news|title=Navy gets long-delayed Vikramaditya|url=http://www.business-standard.com/article/current-affairs/navy-gets-long-delayed-vikramaditya-113111601229_1.html|accessdate=26 November 2013|newspaper=Business Standard|date=16 November 2013}}</ref> * १४ डिग्री ''स्कै जम्प् रेम्प्'' * त्रिणि ३० मी विस्तृतं बन्धनकारी गीयर्<br /> त्रिणि अवरोधनिमित्तं गीयर्<ref name=indnavy1/> |Ship notes= }} |} '''ऐ एन् एस्(INS) ''विक्रमादित्यः'' ''' (Vikramāditya) पूर्वसोवियत्-राष्ट्रस्य ''एडमिरल् गोर्शकोव्'' इति विमानवाहक-नौयानस्य नूतननाम अस्ति । एतद् वृहन्नौयानम् इदानीं [[भारतम्|भारतस्य]] अधीनं वर्तते । किञ्चिद् कालपूर्वम् एवम् अनुमीयते स्म यत् यानमिदं २०१२ वर्षाभ्यन्तरे भारतस्य [[भारतीयनौकादलम्|नौसेनायां]] भवति इति । परन्तु बहुविलम्बेन<ref name="vikramaditya delivery delayed">{{Cite web |title=2012 पर्यन्तं रशिया ऐ एन् एस्(INS) विक्रमादित्यस्य (एडम् गोर्शकोव्) अर्पणे विलम्बः कृतः |url=http://www.india-defence.com/reports-4077 |accessdate=2014-01-07 |archive-date=2008-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218072731/http://www.india-defence.com/reports-4077 |deadurl=yes }}</ref> २०१३ तमवर्षस्य नवेम्बर् मासस्य १६ दिनाङ्के एतद् विशालनौयानं [[भारतीयनौकादलम्|भारतीयनौसेनायां]] आगतम् ।<ref name="pib16112013"> {{ cite web | url = http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=100633 | title = INS Vikramaditya Commissioned in Indian Navy | publisher = रक्षामन्त्रालयः, भारतसर्वकारस्य विज्ञप्तिः | date = १६ नवेम्बर् २०१३ | accessdate = १८ नवेम्बर् २०१३}}</ref> <ref name="nbt16112013-1">{{cite web | url=http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/other-countries/articleshow/25900750.cms | title=ऐ एन् एस् विक्रमादित्ययानं रशियादेशः भारतं अर्पितवान् | publisher=नवभारत टाईम्स् | date=१६ नवेम्बर् २०१३ | accessdate=१८ नवेम्बर् २०१३ }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २०१४ वर्षस्य जनवरीमासस्य ६ दिनाङ्के ऐ एन् एस् विक्रमादित्यः भारतीयनौसेनायाः [[कारवारम्|कारवारस्थिते]] आगतः<ref name="nbt15112013-tkdnv"> </ref> । ''विक्रमादित्यनौयानम्'' [[यूक्रेन्]]देशस्य माइकोलैव् ब्लैक् ‍सी शिपयार्ड् मध्ये निर्मितं(१९७८-१९८२) एकं ''कीव्'' श्रेण्यान्तर्भुतं विमानवाहकनौयानस्य रूपान्तरणम् अस्ति । रशियादेशस्थिते ''अर्खान्गेल्स्क् ओब्लास्ट्'' इतस्य ''सेवेरॉद्विनस्क्'' संस्थायाः ''सेवमाश् शिपयार्डे'' अस्य यानस्य पुनर्नवीकरणम् अभवत् । यानमिदं [[भारतम्|भारतस्य]] एकमेव कार्यरतस्य विमानवाहकनौयानस्य [[विराट् (नौयानम्)|ऐ एन् एस् विराटस्य]] स्थाने कार्यं करिष्यति । विक्रमादित्यस्य निर्माणे भारतस्य $२.३५ बिलियन् धनव्यायः अभूत् <ref name="thehindu1"></ref>। == नामकरणम् == "विक्रमादित्यः" इति [[संस्कृतभाषा|संस्कृतशब्दस्य]] अर्थः "सूर्यसमः यस्य विक्रमः" । शाब्दिकीं व्युत्पत्तिं विहाय [[उज्जैन|उज्जयिन्याः]] प्रसिद्धस्य पराक्रमशालीराज्ञः [[द्वितीयः चन्द्रगुप्तः|द्वितीयचन्द्रगुप्तस्यापि]] ख्यातिः '''विक्रमादित्यः''' इत्यनेन नाम्ना आसीत् । महान् योद्धारूपेण इतिहासख्यातः अयं विक्रमादित्यः । नौयानस्य नामकरणमपि एतस्मात् प्रसिद्धिं गता । ==क्षमता== विक्रमादित्यनौयानं ४५३०० टन् भारयुक्तं, २८४ मीटर् दैर्घ्यं तथा ६० मीटर् औन्नत्यविशिष्टं युद्धयानम् अस्ति<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120702074252/http://www.thehindu.com/news/national/article3582219.ece |archivedate=2012-07-02 |title=Vikramaditya undergoing sea trials''' |url=http://www.thehindu.com/news/national/article3582219.ece |access-date=2014-01-07 |deadurl=yes}}</ref> । तुलनात्मकदृष्ट्या अस्य यानस्य दैर्घ्यं त्रिणि [[पादकन्दुकक्रीडा|पादकन्दुकक्रीडाङ्गण]]समम् अस्ति । औन्नत्यञ्च प्रायः २२ अट्टविशिष्टं भवनसदृशम् अस्ति । अत्र मिग्(MiG)-२९-के(K) युद्धविमानं, कामोव्-३१, कामोव्-२८, सीकिङ्ग, ए एल् ऐच् ध्रुवः, चेतकः हेलिकॉप्टर् सहित त्रिंशत् विमानानि भवन्ति तथा एन्टी मिसैल् प्रणाल्यः सक्रियाः भवन्ति । एतस्याः व्यवस्थायाः परिणामस्वरूपं एकसहस्र किलोमीटर् पर्यन्तं युद्धविमानं, युद्धनौयानं वा अस्य परिधौ भवति । १६०० नौसैनिकानां कर्मीवाहिनीनिमित्तं १८ मेगावाट् जेनरेटर्-तः विद्युतस्तथा ''आस्मोसिस् प्लान्ट्''तः ४०० टन् पेयजलं उपलब्धम् भवति । == इतिहासः == === क्रयणम् === [[चित्रम्:Carrier Baku.jpg|thumb|left|250px|विमानवाहकः यदा एडमिरल् गोर्शकोव् आसीत्]] *१९८७ तमे वर्षे ''एडमिरल् गोर्शकोव्'' इति नौयानं को सोवियत् सङ्घस्य नौसेनायां योजितमासीत् । परन्तु सोवियत् सङ्घस्य विलुप्तेः पश्चात् १९९६ वर्षे सर्वकारेण एतद् यानं निष्क्रियं कारितमासीत् । अयं विषयः भारतसर्वकारस्य ध्यानं आकर्षितम् आसीत् । तदा भारतमपि स्वविमानवाहकनौयानस्य क्षमतावर्धने प्रयत्नशीलः आसीत् <ref>http://www.strategypage.com/htmw/htnavai/articles/20100603.aspx</ref>। वहुवर्षपर्यन्तं चर्चायाः पश्चात् २० जनवरी, २००४ तमे वर्षे अस्मिन् विषये रशिया-भारतयोः सन्धिपत्रे हस्ताक्षरम् अभूत् । नौयानम् तदा निष्क्रियमासीत् तथापि भारतसर्वकारेण पुनर्निमाणनिमित्तं $८०० मिलियन् तथा $१ बिलियन् धनराशिः उच्चस्तरीकरणार्थं दत्तः । भारतीयनौसेना एतस्मिन् नौयाने ''ई-2सी हॉक् ऐ''(E-2C Hawkeye) व्यवस्था स्थापयितुं उत्साही आसीत् । परन्तु अनन्तरं निर्णयः परिवर्तितः आसीत्<ref>[http://www.indiadefence.com/Aero%202005.htm IndiaDefence.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201002012/http://www.indiadefence.com/Aero%202005.htm |date=2009-02-01 }} - व्हाट्स् हॉट्? साम्प्रतिकघटनानां विश्लेषणम् - एयरो इण्डिया २००५ - नौसेनायाः इच्छा - एकः ऐ डी सी (IDC) रिपोर्ट्</ref> २००९ वर्षे भारतीयनौसेनानिमित्तं ''नोर्थरोप् ग्रुम्मान्'' संस्थया उन्नता व्यवस्था ई-2डी हॉव्कै (E-2D Hawkeye) प्रदर्शिता<ref>{{Cite web |title=भारतीयनौसेनया ''नौर्थ्रोप् एडवान्स्ड् हॉक् ऐ''व्यवस्था निराकृता |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=aerospacedaily&id=news/INDIA090209.xml |accessdate=2023-09-30 |archive-date=2010-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100321164534/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=aerospacedaily&id=news/INDIA090209.xml |deadurl=yes }}</ref> । *$१ बिलियन् धनेन ''मिकोविमानयानं'' '''''मिग्-२९के फल्क्रम्-डी''''' (प्रोडक्ट् ९.४१),'''''मिग्-२९के यू बी''''', ६ कामोव् के ए-३१ "हेलिक्स्" टोहीविमानं, टारपीडो ट्यूब्स्, तथा मिसैलाद्याः प्रणाल्यः सौपलभ्यमानाः भवन्ति इति सन्धिपत्रे आसीत् । [[चित्रम्:SS-N-12 missile launchers.JPEG|thumb|left|१४.३º बो स्कै-जम्प् कृते मार्गनिर्माणार्थं याने अग्रे स्थितानां ''पी-५००, बाजल्ट् क्रूज् मिसैल् लाञ्चर्'' तथा चत्वारः ''अन्ते किन्झल् मिसैल् लाञ्चर्'' आद्यस्त्राणां अनावृतकरणस्य अपेक्षा आसीत् (विमानवाहकनौयानस्य रूपान्तरणस्य योजनानुसारं)]] *१४.३º बो स्कै-जम्प् कृते मार्गनिर्माणार्थं याने अग्रे स्थितानां ''पी-५००, बाजल्ट् क्रूज् मिसैल् लाञ्चर्'' तथा चत्वारः ''अन्ते किन्झल् मिसैल् लाञ्चर्'' आद्यस्त्राणां अनावृतकरणस्य अपेक्षा आसीत् । शॉर्ट् टेक्-ऑफ् बट् एसिस्टेड् रिकवरी (एस् टी ओ बी ए आर् (STOBAR)) विन्यासार्थं एषा योजना प्रयोजनीया आसीत् <ref>[http://www.defencetalk.com/pictures/showphoto.php/photo/21097 डिफेन्स् टॉक्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325104000/http://www.defencetalk.com/pictures/showphoto.php/photo/21097 |date=2008-03-25 }} - परिवर्तमानस्य ''गोर्शकोव्'' यानस्य चित्रम्</ref> । एतस्मात् ''गोर्शकोव्'' नौयानस्य सङ्करवाहक/क्रुजर्-तः केवलं वाहकरूपेण परिवर्तनं भविष्यति । *'''''ऐ एन् एस् विक्रमादित्यः''''' इति नौयानम् अर्पयितुं घोषणा २००८ तमवर्षस्य अगस्ट् मासे अभवत् । एतस्मात् यानमिदं भारतीयनौसेनायाः एकमात्रं विमानवाहकनौयानस्य(ऐ एन् एस् ''विराटस्य'') स्थाने कार्यकर्तुं अनुमतिम् अलभत् । भारतसर्वकारेण ऐ एन् एस् ''विराटस्य'' सेवानिवृत्तेः समयसीमा २०१०-२०१२ पर्यन्तं वर्धिता कृता<ref>[http://www.defenseindustrydaily.com/ins-vikramaditya-may-hit-delay-cost-increases-03283/ डिफेन्स् इन्डस्ट्री डैली] ऐ एन् एस्(INS) ''विक्रमादित्य हिट्स् डिले'' , कॉस्ट् इन्क्रिसेज़्</ref> । कालविलम्बेन मूल्यवृद्धेः विषयः आगतः आसीत् । अयं विषयः निराकर्तुं उच्चस्तरीय कूटनीतिज्ञानां वार्ताम् अभवत् । भारतदेशेन एषा परियोजनानिमित्तं $१.२ बिलियन् अतिरिक्तधनराशिः दत्ता । एतद् मौल्यं पूर्वापेक्षया द्विगुणाधिकमासीत्<ref>मूल्यवृद्धिः विषये [http://www.youtube.com/watch?v=PBVtP1roIPA&amp;feature=related एन् डी टीवी (NDTV) न्यूज़् क्लिप्]</ref> । *२००८ तमवर्षस्य जुलै मासे एवम् उद्घोषितमासीत् यत् रशियादेशेन नौयानस्य $३.४ बिलियन् पर्यन्तं मूल्यवृद्धिः कृता । नौयानस्य असमीचीना स्थितिनिमित्तम् अप्रत्याशितव्यायः कारणत्वेन वर्णितः आसीत्<ref>[http://en.rian.ru/russia/20081113/118299115.html यदि भारतदेशः $२ बिलियन् दातुं सिद्धः चेत् रशियादेशीय-विमानवाहकनौयानस्य प्राप्तिर्भविष्यति]</ref> । [[भारतम्|भारतदेशेन]] २००८ वर्षस्य नवेम्बर् मासाभ्यान्तरे $ ४०० मिलियन् धनराशिः प्रदत्ता आसीत् । *यदि यानमिदम् भारतदेशः क्रेतुं नेच्छति तर्हि रशिया स्वसेनायां अन्तर्भावयितुम् आग्रही आसीत् । २००८ तमवर्षस्य डिसेम्बर् मासे भारतसर्वकारपक्षतः सूचना प्राप्ता यत् ''कैबिनेट् कमिटी अन् सिक्युरिटी(सी सी एस्)'' इति संस्थायाः गोष्ठ्यां सर्वोत्तमविकल्परूपेण रशियादेशीयनौयानं (''एडमिरल् गोर्शकोव्'') क्रेतुं निर्णयः अभूत्<ref>[http://archive.indianexpress.com/news/gorshkov-medvedev-on-his-way-centre-okays-price-renegotiation/393524/कैबिनेट् कमिटी अन् सिक्युरिटी(सी सी एस्)]</ref> । भारतस्य महालेखपरीक्षकसंस्था (सी ए जी) आलोचनां कृत्वा सर्वकारं सूचीतमासीत् यत्- ''विक्रमादित्यनौयानम्'' एकं पुरातनं युद्धयानं यस्य कार्यावधिः वहुदीर्घा भवितुं नार्हति । यानमिदं मौल्यदृष्ट्या नूतनयानापेक्षया ६०% अधिकमस्ति । तथा अधिकविलम्बस्यापि आशङ्का अस्त्यैव । *भारतीयनौसेनाप्रमुखः एडमिरल् सुरीशमेहता महोदयः युद्धनौयानस्य क्रयणस्य पक्षे उक्तवान्- "''अहं सी ए जी संस्थाविषये टिप्पणी कर्तुं योग्यः न, परन्तु भवन्तः सर्वे रक्षाविश्लेषकाः सन्ति, किम् भवन्तः $२ बिलियन् धनेन विमानवाहकनौयानम् आनयितुं शक्नुवन्ति वा ? यदि शक्यं तर्हि अहमिदनीमेव धनादेशपत्रं (चेक्) दातुं समर्थः''" । नौसेनाप्रमुखस्य इयं विवृत्त्या अनुमातुं शक्नुमः यत् सन्धिः $२ बिलियन् अधिका अस्तीति । "''नौयानस्य क्रयणस्य पूर्वं नौसेनया विश्लेषणं न कृतमिति''" सी ए जी संस्थायाः टिप्पणीविषये प्रश्ने पृष्ठे सति भारतीयनौसेनाप्रमुखस्य उत्तरम् एवमासीत्- "अहं भवन्तं सुनिश्चितं कारयितुं शक्नोमि यत्, एवन्नास्ति(विश्लेषणं न कृतमिति) विषयः । दशवर्षारभ्यः अस्माकम् अवधानम् अस्य नौयानस्योपरि अस्ति ।" *२००९ तमवर्षस्य जुलै-मासस्य द्वितीये दिनाङ्के [[रशिया|रशियादेशस्य]] राष्ट्रपतिना उक्तं यत् त्वरया नौयानस्य अवशिष्टानि कार्याणि समाप्य २०१२ संवत्सराभ्यन्तरे [[भारतम्|भारताय]] दीयते । <ref>{{Cite web |title=रशियादेशस्य राष्ट्रपतेः मन्तव्यः विक्रमादित्यविषये |url=http://en.rian.ru/mlitary_news/20090702/155413447.html |accessdate=2014-01-07 |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606012730/http://en.rian.ru/mlitary_news/20090702/155413447.html |deadurl=yes }}</ref> सूचनानुगुणं सेप्टेम्बर-मासस्य ७ दिनाङ्के नौयानस्य वाणिज्यविषये [[रशिया]]-[[भारतम्|भारतयोर्मध्ये]] अन्तिमा चर्चा जाता ।<ref>{{Cite web |title=विक्रमादित्यविषये रशिया-भारतयोर्मध्ये सहमतिः |url=http://in.reuters.com/article/topNews/idINIndia-44530420091207 |accessdate=2014-01-07 |archive-date=2010-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100317112323/http://in.reuters.com/article/topNews/idINIndia-44530420091207 |deadurl=yes }}</ref> *अन्ततः २०१३ तमवर्षस्य नवेम्बर्-मासस्य १६ दिनाङ्के नौयानं [[भारतीयनौकादलम्|भारतीयनौसेनायाम्]] आगतम् ।<ref name="pib16112013"/> <ref name="nbt16112013-1"/> तथा २०१४ वर्षस्य जनवरीमासे [[कारवारम्|कारवारस्थे]] भारतीयनौसेनास्थानके संप्राप्तम् । <ref name="nbt15112013-tkdnv"> </ref>, <ref> {{cite web | url = http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=100590 | title = Antony to Visit Russia to Commission INS Vikramaditya and for Defence Talks | publisher = रक्षामन्त्रालयः, भारतसर्वकारः | date = 14 नवंबर 2013 | accessdate= 16 नवेम्बर् 2013}}</ref> === नवीकरणम् === नौयानस्य निम्नतलस्य पुनर्नवीकरणकार्याणि २००८ तमे संवत्सरे समाप्तानि आसन् ।<ref>{{Cite web |title=गोर्शकोव्-नौयानस्य निम्नतलस्य नवीकरणं समाप्तम् |url=http://www.hindu.com/2008/10/18/stories/2008101851791800.htm |accessdate=2014-01-07 |archive-date=2011-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110916055036/http://www.hindu.com/2008/10/18/stories/2008101851791800.htm |deadurl=yes }}</ref> अनन्तरं डिसेम्बर्-मासस्य ४ दिनाङ्के यानस्य पुनः जलावतरणम् कृतम् ।<ref>{{cite web | title=Russian Carrier Conversion Moves Forward | date=December 8, 2008 | author=Christopher P. Cavas | url=http://www.defensenews.com/story.php?i=3854813&c=SEA&s=TOP | accessdate=December 10, 2008 | archive-date=February 28, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170228215056/http://www.news18.com/news/india/navys-fighter-jet-makes-emergency-landing-at-mangaluru-1354567.html | deadurl=yes }}</ref> २०१० वर्षाभ्यन्तरे नौयानस्य यन्त्राणि सर्वाणि स्थापितानि आसन् ।<ref name="TOI">http://timesofindia.indiatimes.com/India/Gorshkov-to-be-handed-over-to-India-by-Dec-12/articleshow/5995560.cms</ref> <!---डेक प्रणाली के परीक्षण के लिए 2010 में एक नौसेना मिग-29के (MiG-29K)प्रोटोटाइप का इस्तेमाल किया जा रहा है.<ref>http://www.janes.com/news/defence/jni/jni100622_1_n.shtml</ref> अब इस पोत का नवीकरण इस तरह हुआ है कि यह 80 प्रतिशत पूरी तरह नया बन चुका है। केवल पोत का बाहरी ढांचा ही पूर्ववत रखा गया है। इसके इंजन, ब्वॉयलर, इलेक्ट्रिक केबल, रेडार, सेंसर आदि सभी बदल दिए गए हैं। पहले यह पोत हेलिकॉप्टर वाहक पोत था, अब इस पर विमान उड़ाने और उतरने लायक हवाई पट्टी भी बनाई गई है। <ref name="nbt16112013-1"/> <ref name="nbt15112013-tkdnv"/> == विन्यासः == [[चित्रम्:МАКС-2007-ЗВГ-018.jpg|thumb|left|मिग 29Ks को आई एन एस विक्रमादित्य के आधार पर किया जाता है]] जहाज के अगले भाग में 14.3 डिग्री स्की-जंप के साथ और कोणयुक्त डेक के पिछले हिस्से में तीन रोधक तार के साथ जहाज को एसटीओबीएआर (STOBAR) में संचालित किया जाएगा. यह मिग-29के (MiG-29K) और सी हैरियर विमान को संचालित करने की अनुमति देगा. ''विक्रमादित्य'' पर मिग-29के (MiG-29K) के लिए अधिकतम उड़ान भरने की लंबाई 160-180 मीटर के बीच है. 'एडमिरल गोर्शकोव' प्लैटफॉर्म का अतिरिक्त लाभ इसकी अधिरचना प्रोफ़ाइल है, इसमें सशक्त समतल या ”बिलबोर्ड स्टाइल” एंटेना के साथ चरणबद्ध प्रभावशाली रडार प्रणाली को अपने अनुरूप बनाने का सामर्थ्य है, जो हवाई अभियान चलाने के लिए व्यापक समादेश और नियंत्रण सुविधा के साथ [[अमेरिकी नौसेना|संयुक्त राज्य अमेरिका नेवी]] के यूएसएस (USS)'' लॉन्ग बीच'' पर पहली बार देखा गया. एसएएम (SAM) और/या सीआईडब्ल्यूएस (CIWS) जैसे हवाई प्रतिरक्षा हथियारों के संयोजन से सुसज्जित जहाज के रूप में इसे पेश किया गया है.<ref>http://www.indiadefence.com/mig29k.htm</ref> पेंदी की डिजाइन 1982 में प्रारंभ किए गए पुराने ''गोर्शकोव एडमिरल'' पर आधारित है, लेकिन पूरे लदान विस्थापन के साथ यह बहुत बड़ा होगा. 14.3º बो स्की-जंप के लिए रास्ता बनाने के लिए विमान वाहक के लिए रूपांतरण की योजनाओं में पी-500 बाज्लट क्रूज मिसाइल लॉन्चर और सामने की ओर लगे हुए जमीन से हवा में मार करनेवाले चार अन्ते किन्झल(Antey Kinzhal) समेत सारी युद्ध सामग्री को हटाया जाना शामिल है. दो निरोधक स्टैंड भी लगाया जाएंगे, ताकि स्की जंप-एसिस्टेड शॉर्ट टेक-ऑफ से पहले लड़ाकू विमान अपनी पूरी ताकत प्राप्त कर ले. एक समय में केवल एक विमान लॉन्च करने की क्षमता हो सकता है इसके विघ्न को प्रमाणित करती है. आधुनिकीकरण योजना के तहत, जहाज के आईलैंड की अधिरचना के साथ 20 टन क्षमता वाला एलीवेटर अपरिवर्तित ही रहेंगे, लेकिन पिछले लिफ्ट को बड़ा किया जाएगा और इसके भार उठाने की क्षमता में 30 टन तक की वृद्धि की जाएगी. कोणयुक्त डेक के पिछले भाग में तीन आकर्षक गियर लगाए जाएंगे. एलएके (LAK) ऑप्टिकल-लैंडिंग सिस्टम समेत एसटीओबीएआर (STOBAR) (शॉर्ट टेक-ऑफ बट एरेस्टेड रिकवरी) के संचालन के लिए फिक्स्ड विंग को सहारा देने के लिए नेविगेशन और वाहक लैंडिंग सहायक लगाये जाएंगे.<ref name="gs">http://www.globalsecurity.org/military/world/india/r-vikramaditya.htm</ref> [[चित्रम्:Russian Navy Kamov Ka-31.jpg|thumb|left|एयरबॉर्न अर्ली चेतावनी भूमिका में आई एन एस (INS) विक्रमादित्य पर कमोव का-31 "हेलिक्स" स्थित है.]] आठ बॉयलरों को निकाल दिया जा रहा है और तेल ईंधन भट्ठी को डीजल ईंधन भट्ठी में तब्दील कर दिया गया है और अंतरराष्ट्रीय मानकों को पूरा करने के लिए आधुनिक तेल-जल विभाजकों के साथ-साथ एक दूषित जल शोधक संयंत्र लगाया जा रहा है. इस जहाज में छह नए इतालवी-निर्मित वार्तसिला (Wärtsilä) 1.5 मेगावाट डीजल जेनरेटर, एक वैश्विक समुद्री संचार प्रणाली, स्पेरी ब्रिजमास्टर नेविगेशन रडार, एक नया टेलीफोन एक्सचेंज, नया डेटा लिंक और एक आईएफएफ एमके XI प्रणाली (IFF Mk XI system) भी लगायी जा रही है. जल-उत्पादन संयंत्रों के अलावा योर्क अंतर्राष्ट्रीय प्रशीतन संयंत्र और वातानुकूलक के साथ होटल सेवाओं में सुधार किए जा रहे हैं . घरेलू सेवाओं में सुधार तथा 10 महिला अधिकारियों की आवास सुविधा के साथ एक नया पोत-रसोईघर स्थापित की जा रही है.<ref name="gs"/> हालांकि जहाज का आधिकारिक जीवन काल 20 वर्ष अपेक्षित है, लेकिन विशेषज्ञों का मानना है कि नियुक्ति के समय से इसका जीवन काल वास्तव में कम से कम 30 वर्ष हो सकता है. आधुनिकीकरण के पूरा हो जाने पर जहाज और उसके उपकरण का 70 प्रतिशत नया होगा और बाक़ी का नवीकरण किया जाएगा.<ref name="gs"/> [[चित्रम्:MiG-29K on the MAKS-2009 (01).jpg|thumb|right|एमएकेएस (MAKS) एयरशो पर भारतीय नौसेना मिग-29के (MiG-29K).]]---> ==टिप्पणी == {{Reflist|3}} == बाह्यसम्पर्काः== * [http://ishare.rediff.com/video/news-politics/ins-vikramaditya-hits-water/550939 वीडियो: ऐ एन् एस् (INS) विक्रमादित्य हिट्स् वॉटर्] * डिफेंस् इंडस्ट्री डेली -[http://www.defenseindustrydaily.com/ins-vikramaditya-may-hit-delay-cost-increases-03283/ ऐ एन् एस् (INS) विक्रमादित्य हिट्स् डिले, कॉस्ट् इन्क्रिसेज़्] कार्यक्रमस्य पूर्णः इतिहासः, वायुविषयकस्य पूरकः, तथा संबन्धितघटनानाम् आवरणम् करोति। * [http://www.bharat-rakshak.com/NAVY/Ships/Future/193-INS-Vikramaditya.html ऐ एन् एस्(INS) विक्रमादित्यः - भारतरक्षकः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120710061819/http://www.bharat-rakshak.com/NAVY/Ships/Future/193-INS-Vikramaditya.html |date=2012-07-10 }} * [http://www.jeffhead.com/worldwideaircraftcarriers/vikram.htm पृथिव्याः विमानवाहकनौयानानां चित्राणि, मॉडल्, तथा तथ्यानि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922054028/http://www.jeffhead.com/worldwideaircraftcarriers/vikram.htm |date=2010-09-22 }} * [http://en.rian.ru/analysis/20070607/66864044.html रशियादेशेन भारतं विमानवाहकनौयानस्य पुनर्निर्माणकरणप्राप्तिः (भागः १)] * [http://picasaweb.google.ru/R.Igor.W/TfZPFJ# पुनर्निर्मितस्य विक्रमादित्यस्य नवीनतमानि चित्राणि!!!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091228090351/http://picasaweb.google.ru/R.Igor.W/TfZPFJ |date=2009-12-28 }} * [http://www.aviapedia.com:8080/carriers/Gorshkov-smotr.wmv ऐ एन् एस्(INS) विक्रमादित्यस्य नवीनतम वीडियो!]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://maps.google.com/maps?q=Severodvinsk&amp;oe=utf-8&amp;client=firefox-a&amp;ie=UTF8&amp;split=0&amp;ei=POfnSdiWCMGO_QbBrdHRAw&amp;t=h&amp;hq=&amp;hnear=Russian+Federation,+Province+of+Arkhangelsk,+Severodvinsk&amp;ll=64.580894,39.808767&amp;spn=0.002763,0.008315&amp;z=17 गूगल् मैप्स् (Google Maps) द्वारा सेवेरॉद्वीन्स्क् स्थानके ऐ एन् एस् (INS)विक्रमादित्यस्य उपग्रहचित्रम्] * [http://www.google.co.in/search?q=ins+vikramaditya&hl=en&prmd=imvnsu&tbm=isch&tbo=u&source=univ&sa=X&ei=7yjwT6nNEMjqrAfCzKi9DQ&ved=0CF4QsAQ&biw=1366&bih=667'''Images of INS Vikramaditya'''] * [http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-28/delhi/32456435_1_indian-navy-aircraft-carrier-trials'''Aviation trials of INS Vikramaditya to begin in mid-July'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031060010/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-28/delhi/32456435_1_indian-navy-aircraft-carrier-trials |date=2013-10-31 }} * [http://timesofindia.indiatimes.com/topic/INS-Vikramaditya'''INS Vikramaditya'''] * [http://www.youtube.com/watch?v=t8RMGHcTBX0'''Indian Navy INS Vikramaditya Sea Trial on YouTube'''] [[वर्गः:भारतस्य रक्षाव्यवस्था]] ga5tvgnezx7pssd862raf70zla0h099 0 31374 501059 282336 2026-09-29T00:07:54Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501059 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = जानकी अम्माल्<br/>ജാനകി അമ്മാൾ |image = Janaki Ammal.jpg | image_size = 200 px |caption = जानकी अम्माल् |birth_date = {{Birth date|1897|11|4|df=yes}} |birth_place = तेल्लिच्चेरी, केरळ |death_date = फ़्इब्रवरी 1984 (87 वर्षागता) |death_place = |residence = [[भारतम्|भारतवर्षः]] |nationality = भारतीया |field = प्राणिविज्ञानम्, जीवकोषविज्ञानम् |work_institution = यूनिवर्सिटी बोटनी लेबरेटरी, चेन्नै |alma_mater = |doctoral_advisor = |doctoral_students = |known_for = |prizes = |religion = [[हिन्दूधर्मः]] |footnotes = }} '''जानकी अम्माल्''' काचित् भारतीयौद्भिदिका (सस्यशास्त्रज्ञा) । सा आनुवंशिकी तथा फैटोजाग्रफी विषये च संशोधनं कृतवती ।<ref name=ias>{{cite web|last=C.V|first=Subramanyan|title=Janaki Ammal|url=https://www.ias.ac.in/womeninscience/Janaki.pdf|publisher=Indian Association of Scientists|accessdate=20 October 2012}}</ref> [[इक्षुरसः|इक्षोः]] वृन्ताकवृक्षस्य च संशोधनं तस्याः प्रधानसंशोधनकार्येषु अन्यतमम् । सा [[केरळराज्यम्|केरळस्य]] वर्षावनात् बहूनि मूल्यवन्ति औषधसस्यानि सङ्गृहीतवती । ==बाल्यम्== जानकी अम्माल् १८९७ इति वर्षे केरळप्रदेशस्य टेल्लिचेरीनगरे तिय्यकुले जनिमलभत । <ref>{{cite web|last=Subramanian|first=C V|title=Edavaleth Kakkat Janaki Ammal&nbsp;— IAS Women in Science|url=http://www.ias.ac.in/womeninscience/Janaki.pdf|publisher=Indian Academy of Sciences|accessdate=22 December 2012}}</ref> तस्याः पिता देवान् बहादुर एडवलथ् कक्कट कृष्णन् उपन्यायाधीशः आसीत् मद्रास प्रेसिडेन्सी इत्यस्य । तस्याः षड् भ्रातारः पञ्च भगिन्याः च । तस्याः परिवारे पुत्रीणाम् उच्चशिक्षणस्य ललितकलानाम् अध्ययनस्य च अनुमतिः आसीत् । सा उद्भिद्विद्यां पठितुम् इषटवती । [[चेन्नै]]नगरं गत्वा सा क्वीन् मेरी विद्यालयतः स्नातकोपाधिं प्राप्तवती । प्रेसिडेन्सी विद्यालयतः सा उद्भिद्विद्यायां आनर्सोपाधिं प्राप्तवती । तत्त्समये तस्याः कौशिकानुवंशिकशास्त्रे रुचिः अजायत । ==वृत्तिजीवनम्== चेन्नईनगरे 'विमन्स् क्रिस्टियन् कालेज्' इत्यत्र सा अध्यापिका आसीत् । १९२५ मध्ये मिचिगन् विश्वविद्यालयतः सा बार्बोर् छात्रवृत्तिं प्राप्य शास्त्री उपाधिं प्राप्तवती । भारतदेशं निवृत्त्य सा पुनः 'विमन्स् क्रिस्टियन् कालेज्' इत्यत्र अध्यापयत् । प्रथमा पौर्वर्त्य बार्बोर् माणविका भूत्वा सा पुनः मिचिगन् विश्वविद्यालयं गतवती ततः च आचार्योपाधिं प्राप्तवती । भारतमागम्य [[तिरुवनन्तपुरम्|तिरुवनन्तपुरे]] महाराज्ञः वैज्ञानिक महाविद्यालये उद्भिद्विद्यालये प्राध्यापिकाभूत् । १९३४ प्रभृति १९३९ पर्यन्तं [[कोयम्बत्तूरुमण्डलम्|कोयम्बतोर]] नगरे इक्ष्वभिजननसंस्थायां सा आनुवंशिकज्ञा आसीत् । १९४० आरभ्य १९४५ पर्यन्तं [[लण्डन्]] नगरे जाॅन् हिन्न्स् हाॅर्टिकल्चर् संस्थायां सा उपकौशिकीज्ञा आसीत् । तदनन्तरं १९४५ पर्यन्तं विस्ले नगरे 'रायल् हाॅर्टिकल्चरल् सोसाइटी' इत्यत्र सा कौशिकीज्ञा आसीत् । आमन्त्रिते [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरूणा]] सा पुनः भारतदेशम् आगच्छत् १९५१तमे वर्षे भारतीयौद्भिदीयापरीक्षणं विधातुम् । १९५२ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्मासस्य १४ दिनाङ्के सा निर्देशिका अभूत् भारतीयौद्भिदीयपरीक्षणस्य विशेषाधिकारिरूपेण नियुक्ता । <ref>{{cite news|title=Seminar to remember woman scientist|url=http://www.hindu.com/2010/10/27/stories/2010102758040300.htm|accessdate=10 August 2013|newspaper=The Hindu|date=27 October 2010}}</ref> ततः सा निर्देशिका अभूत् भारतीयौद्भिदीयपरीक्षणस्य । <ref>{{cite news|title=Vice-President to open Inter-University Centre for Biosciences|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/article496900.ece|accessdate=10 August 2013|newspaper=The Hindu|date=2 July 2010|archive-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222035050/http://www.thehindu.com/news/national/kerala/article496900.ece|deadurl=yes}}</ref> तया बहवः सङ्करजात्योत्पत्तयः निर्मिताः इक्षुणा यवेन मुञ्जेन दर्भेण दीर्घशरेण च । तस्याः काण्डजातिविषये कौशिकीसंशोधनम् अतीव श्लाघनीयम् । ततः प्रभृति भारतसर्वकारस्य विविधसंशोधनसंस्थासु नानापदेषु नियुङ्क्ता यथा अलहाबादस्थायां केन्द्रीयौद्भिदीयप्रयोगशालायां [[जम्मू|जम्मु]]स्थायां क्षेत्रीयसंशोधनप्रयोगशालायाम् । सा बाबा परमाणु संशोधन केन्द्रेऽपि कार्यं कृतवती । पश्चात् सा मदुरवाॅयल् इत्यत्र मद्रास विश्वविद्यालयस्य सेन्टर् फाॅर् अड्वान्स्ड् स्टडी इन् बाॅटनी इति संस्थायाः क्षेत्रीयप्रयोगशालायां कार्यं कृतवती । १९८४तमे वर्षे सा पञ्चत्वं गतवती । ==संशोधनानि== आङ्लदेशे वसन्ती सा विविधानां पुष्पसस्यानामुपरि क्रोमोसोम्विषये प्लाॅयडीविषये च प्रयोगान् कृतवती । अनेन तेषां जातीनां प्रभेदानां च उद्विकासविषये बहुज्ञानम् अलभत । सी डी डार्लिङ्ग्टन् इत्यनेन सह सा ग्रन्थमेकं 'द क्रोमोसोमल् अट्लस् आॅफ कल्टिवेटड् प्लान्ट्स्' नाम्ना प्रथितवती यस्मिन् सा तस्याः सम्पूर्णं संशोधनं सङ्गृहीतवती । सा वार्त्ताक, उन्मत्त, पूतिह, भूस्तृण, वाराही इत्यादिषु वनस्पतिषु संशोधनं कृतवती । तस्याः मतानुसारं [[हिमालयः|हिमालयस्य]] शीतशुष्कपश्चिमोत्तरपार्श्वतुल्यात् शीतार्द्र्प्रागुदञ्ज्पार्श्वे वनस्पतीनाम् अधिकजातिभेदाः सन्ति पाॅलिप्लाॅडी इति कारणात् । अपि च मलयचीनीयपौष्पसङ्गमेन हिमालये अधिकतरनैसर्गिकसङ्करजात्योत्पत्तिः अभवत् । सेवानिकृत्त्यनन्तरम् अपि सा औषधीनां जनवर्गसस्यविज्ञाने कोशविज्ञाने च संशोधनं प्रातनोत् । 'मॅग्नोलिया कोबस् जानकि अम्माल्' इति पुष्पसस्य सृष्टिः - यदा सा विस्ले नगरे 'राॅयल् हाॅर्टिकल्चुरल् सोसाइटी' इत्यत्र कौशिकीज्ञा आसीत् तदा सा काॅल्चिसीन् विषये संशोधनं कुर्वती आसीत् । मॅग्नोलिया कोबस् बीजपत्रयोः उपरि सा काॅल्चिसीन् उक्षणं कृतवती । तेन क्रोमोसोमसंख्या द्विगुणा जाता । पुष्पाणि अनैकान्तिकानि अभवन् । तत्र अस्मिन् स्थाने एतस्य पुष्पसस्य बाहुल्येन एकं सम्पूर्णमुद्यानं निर्मितम् । ==प्रशस्ति-पुरस्काराः== १९३५ तमे वर्षे भारतीयविज्ञानाकडमीसंस्थया, १९५७ तमे वर्षे भारतीय-राष्ट्रिय-विज्ञान अकाडेम्या च सा फेलोरूपेण चिता । १९५६ तमे वर्षे मिचिगन्-विश्वविद्यालयतः गौरव एल् एल् डि प्रदत्ता । भारतसर्वकारेण १९५७ तमे वर्षे पद्मश्रीपुरस्कारः प्रदत्तः । २००० तमे वर्षे भारतसर्वकारस्य परिसरारण्यविभागेन वर्गीकरणशास्त्रस्य राष्ट्रियप्रशस्तिः तस्याः नाम्ना घोषिता । ==जानकी अम्माल् वर्गीकरणसंशोधनपारितोषिकम्== जीवशास्त्रे वर्गीकरणविषये तदीयम् उत्कृष्टं योगदानं पुरस्कृत्य, अस्मिन् क्षेत्रे नवछात्राणां संशोधकानां प्रोत्साहनाय इ के जानकी अम्माल् प्रशस्तिः १९९९ तमे वर्षे संस्थापिता । तस्याः नाम्नि द्वे वर्गीकरणसंशोधनपारितोषिके १९९९ वर्षे स्थापिते - एकं पशुवर्गीकरणार्थम् अपरं वनस्पतिवर्गीकरणार्थं च । ==सन्दर्भाः== {{reflist}} ==अन्ये आकराः== *S Kedharnath, Edavaleth Kakkat Janaki Ammal (1897–1984), ''Biographical Memoirs of Fellows of the Indian National Science Academy'', 13, pp.&nbsp;90–101, with portrait (1988). *P Maheshwari and R N Kapil, ''Fifty Years of Science in India. Progress of Botany'', Indian Science Congress Association, Calcutta, pp.&nbsp;110, 118 (1963). [[वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः]] 3at096fasmsfkil91he0gxvwit77hv9 0 32619 501074 493103 2026-09-29T02:09:31Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501074 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = सुषमा स्वराज |honorific-suffix = [[Lok Sabha|MP]] |image = BJP Party leader Sushma Swaraj2.jpg |office = [[विदेशीयमन्त्री (भारतम्)|विदेशीयमन्त्री]] |primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] |term_start = 26 May 2014 |term_end = |predecessor = [[सल्मान् खुर्षिद्]] |successor = |office1 = [[प्रतिपक्षनायकः (भारतम्)|लोकसभायां प्रतिपक्षनायकः]] |term_start1 = 21 December 2009 |term_end1 = 26 May 2014 |predecessor1 = [[लाल कृष्ण आडवाणी]] |successor1 = TBD |office2 = [[देहल्याः मुख्यमन्त्री]] |governor2 = [[विजय कपूर्]] |term_start2 = 13 October 1998 |term_end2 = 3 December 1998 |predecessor2 = [[साहिब् सिङ्ग् वर्मा]] |successor2 = [[शीला दीक्षित]] |office3 = विदिशा लोकसभाक्षेत्रस्य <br> संसत्सदस्या |term_start3 = 13 May 2009 |term_end3 = |predecessor3 = रामपाल सिङ्ग् (मध्यप्रदेशस्य राजनेता) |successor3 = |birth_date = {{birth date and age|1952|2|14|df=y}} |birth_place = [[नवदेहली]], [[भारतम्]] |death_date = |death_place = |party = [[भारतीयजनतापक्षः]] |spouse = स्वराज कौशल |alma_mater = सनातनधर्म विद्यालय,<ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://archive.india.gov.in/govt/loksabhampbiodata.php?mpcode=3812 |accessdate=2014-06-27 |archive-date=2014-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140427180032/http://archive.india.gov.in/govt/loksabhampbiodata.php?mpcode=3812 |deadurl=yes }}</ref> अम्बाल काण्ट्, हरियाण<br>पञ्जाबविश्वविद्यालयः, चण्डीगढ }} '''सुषमा स्वराज''' (१४ फेब्रवरी १९५२- ६ आगस्ट् २०१९) भारतीयराजनेतृषु अन्यतमा विद्यते । सा भारतीय विदेशमन्त्रिणी आसीत् । इदं पदम् अलङ्कृतवत्योः महिलयोः अन्यतरा विद्यते, अपरा [[इन्दिरा गान्धी]] )२२ आगस्ट् १९६७ तः १४ मार्च् १९६९) । सुषमा सप्तवारं संसत्सदस्यारूपेण चिता, त्रिवारं विधानसभासदस्यत्वेन चिता वर्तते । स्वीये २५ तमे वयसि सा [[हरियाणाराज्यम्|हरियाण]]राज्यस्य मन्त्रिपदवीं समलङ्करोत् । सा [[देहली|देहल्याः]] मुख्यमन्त्रिरूपेण अपि उत्तरदायित्वं निरवहत् । <ref name="indiatvnews">{{cite news|title=At a glance: Sushma Swaraj, from India's 'youngest minister' to 'aspiring PM' |url=http://www.indiatvnews.com/politics/national/at-a-glance-sushma-swaraj-from-india-s-youngest-minister-to-pm-10613.html?page=6|date=15 June 2013|agency=[[India TV]]|accessdate=6 August 2013}}</ref> २०१४ तमे वर्षे जाते लोकसभानिर्वाचने सा मध्यप्रदेशस्य विदिशाक्षेत्रात् जयं प्राप्नोत् । <ref>[http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/bjp-s-sushma-swaraj-to-contest-lok-sabha-polls-from-vidisha-constituency-495415 BJP's Sushma Swaraj to contest Lok Sabha polls from Vidisha constituency]. NDTV.com (13 March 2014). Retrieved on 21 May 2014.</ref> २०१४ तमस्य वर्षस्य मेमासस्य २६ तमे दिनाङ्के सा विदेशीयमन्त्री जाता । सद्योजाते १६ लोकसभानिर्वाचने सा ४००,००० मतैः जयं प्राप्नोत् । ==बाल्यजीवनम्== सुषमा स्वराज [[हरियाणराज्यम्|हरियाणे]] [[अम्बाला|अम्बालकाण्ट्प्रदेशे]] ब्राह्मणकुटुम्बे १९५२ तमस्य वर्षस्य फेब्रवरीमासस्य १४ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । <ref>{{cite news|url=http://archive.tehelka.com/story_main49.asp?filename=Ne110611Push.asp |title=The push for a Swaraj party |publisher=Tehelka |date= |accessdate=19 December 2013}}</ref> तस्याः पिता [[राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः|राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य]] प्रमुखः कार्यकर्ता आसीत् । सा एस् डि महाविद्यालये (अम्बाल काण्ट्) अपठत् । [[संस्कृतम्|संस्कृतभाषा]] राजनीतिश्च तस्याः पदवीवर्गस्य प्रमुखविषयाः आसन् । सा विधिशास्त्रं [[चण्डीगढ|चण्डीगढस्थे]] पञ्जाबविश्वविद्यालये अपठत् । १९७३ तमात् वर्षात् [[भारतीयसर्वोच्चन्यायालयः|भारतीयसर्वोच्चन्यायालये]] अधिवक्तृरूपेण कार्यम् आरब्धवती । <ref name="india1">{{cite web|url=http://archive.india.gov.in/govt/loksabhampbiodata.php?mpcode=3812|title=Detailed Profile – Smt. Sushma Swaraj – Members of Parliament (Lok Sabha) – Who's Who – Government: National Portal of India|publisher=India.gov.in.|accessdate=27 April 2014|archive-date=27 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427180032/http://archive.india.gov.in/govt/loksabhampbiodata.php?mpcode=3812|deadurl=yes}}</ref> ==राजनैतिकक्षेत्रे वृत्तिजीवनम्== सुषमा स्वराज १९७०दशके एव अखिलभारतीयविद्यार्थिपरिषदि स्वीयराजनैतिकवृत्तिजीवनम् आरब्धवती । सा जनतापक्षे आत्मानं संयोज्य देशस्य आपत्कालपरिस्थितिं विरुद्ध्य कृते आन्दोलने भागम् अवहत् । सा हरियाणविधानसभासदस्यरूपेण १९७७ तः १९८२ वर्षपर्यन्तं कार्यम् अकरोत् । तदा २५ वर्षदेशीया सा अम्बाला केण्ट्प्रदेशात् तदानीन्तनरक्षणामन्त्रिणं-चतुर्वारं हरियाणामुख्यमन्त्रिणं बन्सिलालं ६३% मतैः जितवती, पुनः १९८७ तः १९९० पर्यन्तम् । १९७७ तमस्य वर्षस्य जुलैमासे सा देवीलालस्य नेतृत्वे प्रचाल्यमाने जनतापक्षस्य सर्वकारे केन्द्रीयमन्त्रिरूपेण शपथम् अगृह्णात् । सा २७ तमे वयसि १९७९ तमे वर्षे [[हरियाणाराज्यम्|हरियाणराज्यस्य]] जनतापक्षस्य राज्याध्यक्षपदं समलङ्करोत् । १९८७ तः १९९० पर्यन्तं सा हरियाणराज्यस्य शिक्षामन्त्रिरूपेण भारतीयजनतापक्ष-लोकदलयोः संयुक्तसर्वकारे कार्यं निरवहत् । ===राज्यसभासदस्यता=== १९९० तमस्य वर्षस्य एप्रिल्मासे सा राज्यसभासदस्यत्वेन चिता जाता । १९९६ तमे वर्षे ११ लोकसभानिर्वाचने दक्षिणदेहलीक्षेत्रात् चिता जाता । तावत् पर्यन्तम् अपि सा राज्यसभासदस्यरूपेण एव कार्यं निर्वहन्ती आसीत् । [[अटल बिहारी वाजपेयी|अटलबिहारिवाजपेयीवर्यस्य]] १३ दिनात्मके सर्वकारे सा केन्द्रीयतथ्यसम्प्रासारणमन्त्रिरूपेण कार्यम् अकरोत् । तदवधौ एव सा लोकसभाचर्चागोष्ठीनां साक्षात् प्रसारणम् आरब्धवती । ===केन्द्रीयमन्त्री तथ्यप्रसारण-दूरसंवहनविभागः=== सुषमा १९९८ तमे वर्षे १२ लोकसभानिर्वाचने दक्षैणदेहलीलोकसभाक्षेत्रतः पुनः द्वितीयवारं चिता जाता । पुनरागते वाजपेयिसर्वकारे सा तथ्यसम्प्रसारणमन्त्रित्वेन दूरसंवहनविभागमन्त्रित्वेन च शपथग्रहणम् अकरोत् । १९८८ तमस्य वर्षस्य मार्च्-मासस्य १९ दिनाङ्कतः अक्टोबर्-मासस्य १२ दिनाङ्कपर्यन्तम् इदं कार्यं निरवहत् । अस्मिन् अवसरे तया स्वीकृतः अत्यन्तं प्रमुखः निर्णयः आसीत् - चलनचित्रक्षेत्रम् उद्यमत्वेन परिगणितवती । अस्मात् चित्रोद्यमः वित्तकोशतः धनसाहाय्यं प्राप्तुं क्षमः जातः । ततः पूर्वं भूजगतः ऋणाधिक्येन एव धनसाहाय्यं प्राप्नोति स्म । अनेन एकेन निर्णयेन चित्रोद्यमः भूजगतः ग्रहणात् मुक्तः जातः । सा विश्वविद्यालयपक्षतः अन्यशैक्षिकसंस्थाभ्यः च सामाजिक-आकाशवाणीम् आरब्धवती । ===[[देहली|देहल्याः]] मुख्यमन्त्री=== सा १९९८ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्मासे देहल्याः प्रथममहिलामुख्यमन्त्रिस्थानम् अलङ्कर्तुं केन्द्रमन्त्रिस्थानाय त्यागपत्रम् अयच्छत् । किन्तु मूल्यवृद्धिकारणादिभिः [[भारतीयजनतापक्षः|भारतीयजनतापक्षेण]] विधानसभानिर्वाचने पराजयः प्राप्तः इत्यतः सा त्यागपत्रं समर्प्य राष्ट्रियराजनीतिक्षेत्रं प्रत्यागता । ===[[सोनिया गान्धी|सोनिया गान्धि]]विरुद्धं स्पर्धा=== १९९९ तमे वर्षे काङ्ग्रेस्पक्षस्य अध्यक्षायाः सोनियागान्धिविरुद्धं स्पर्धितुं भारतीयजनतापक्षः एतां न्ययोजयत् । क्षेत्रम् आसीत् [[कर्णाटकम्|कर्णाटकस्य]] [[बळ्ळारीलोकसभाक्षेत्रम्|बेळ्ळारी]] यत्र भारतस्वातन्त्र्यकालतः अपि काङ्ग्रेस्पक्षेण एव जयः प्राप्तः आसीत् । तत्र तया कन्नडभाषया एव सार्वजनिकप्रचारभाषणानि कृतानि । तया कृतेन १२ दिनानां प्रचारकार्येण एव ३,५८,००० मतानि तया प्राप्तानि । किन्तु ७% मतैः सा निर्वाचने पराजिता । <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://ibnlive.in.com/politics/electionstats/constituency/1999/s10/5.html |accessdate=2014-06-27 |archive-date=2012-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120929021500/http://ibnlive.in.com/politics/electionstats/constituency/1999/s10/5.html |deadurl=yes }}</ref> ===संसद्प्रति प्रत्यागमनम्=== २००० तमे वर्षे सा [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशतः]] राज्यसभासदस्यतां प्राप्य संसद्प्रति प्रत्यागता । उत्तरप्रदेशात् [[उत्तराखण्डराज्यम्|उत्तरखण्डराज्यं]] नूतनतया रचितं यदा जातं तदा सा तत्र प्रेषिता ।<ref>{{Cite web |title=SUSHMA SWARAJ (1952--) |url=http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/200.htm |accessdate=2009-06-19 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619091303/http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/200.htm |deadurl=no }}</ref> सा तथ्यसम्प्रसारणमन्त्रिरूपेण नियुक्ता जाता यस्मिन् पदे सा २००० तमवर्षस्य सेप्टेम्बर्मासतः २००३ तमवर्षस्य जनवरीमासपर्यन्तम् आसीत् । ===केन्द्रस्वास्थ्यमन्त्री=== सा स्वास्थ्य-परिवारनिगममन्त्रित्वेन २००३ तमस्य वर्षस्य जनवरीमासतः २००४ तमस्य वर्षस्य मेमासपर्यन्तं दायित्वं निरूढवती । केन्द्रमन्त्रिरूपेण कार्यकरणावसरे तया [[भोपाल|भूपाल्]] ([[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेशः]]), [[भुवनेश्वरम्|भुवनेश्वर्]] ([[ओडिशाराज्यम्]]), [[जोधपुरम्]] ([[राजस्थानराज्यम्|राजस्थानम्]]), [[पाटना]] ([[बिहारराज्यम्]]), [[रायपुर]] ([[छत्तीसगढराज्यम्|छत्तिस्गढ्]]), [[हृषीकेशः]] ([[उत्तराखण्डराज्यम्|उत्तराखण्ड]]) इत्येतेषु षट्सु स्थलेषु अखिलभारतीयवैद्यशिक्षणकेन्द्राणि (All India Institute of Medical Sciences) संस्थापितवती । ===प्रतिपक्षोपनायिका, राज्यसभा=== २००६ तमे वर्षे एप्रिल्मासे सुषमा मध्यप्रदेशतः राज्यसभासदस्यत्वेन पुनः चिता जाता । २००९ तमस्य वर्षस्य एप्रिल्मासपर्यन्तं सा राज्यसभायाः भारतीयजनतापक्षस्य उपनायिकारूपेण कार्यम् अकरोत् । ===प्रतिपक्षनायिका, लोकसभा=== २००९ तमे वर्षे जाते १५ लोकसभानिर्वाचने सा मध्यप्रदेशस्य विदिशालोकसभाक्षेत्रतः ४,००,००० अधिकमतैः जिता जाता । २००९ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्मासे २१ तमे दिनाङ्के सा प्रतिपक्षनायिकारूपेण लाल कृष्ण आडवाणीवर्यस्य स्थाने नियुक्ता जाता । २०१४ तमस्य वर्षस्य मेमासे जाते निर्वाचने तस्याः पक्षेण महान् विजयः प्राप्तः । तावत्पर्यन्तमपि तया तस्मिन् पदे एव कार्यं निरूढम् । <ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/article67005.ece|title=Advani quits as Leader of Opposition|accessdate=18 December 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131219182548/http://www.thehindu.com/news/article67005.ece|archivedate=19 December 2013|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8421132.stm|title=New India opposition leader named |publisher=BBC News|date=18 December 2009|accessdate=27 April 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://legislativebodiesinindia.nic.in/LS/ataglace.htm|title=Lok Sabha|publisher=[[National Informatics Centre|NIC]]|accessdate=27 April 2014}}</ref> <ref>{{cite web | url=http://www.saharasamay.com/nation-news/lok-sabha-elections-2014/results/676553218/live-2014-lok-sabha-election-results-bjp-gets-majority-alone.html | title=षोडशलोकसभा-निर्वाचनस्य फलम्- भारतीयजनतापक्षस्य विजयः | publisher=saharasamay | date=16 May 2014 | accessdate=20 May 2014 | archive-date=19 May 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140519093742/http://www.saharasamay.com/nation-news/lok-sabha-elections-2014/results/676553218/live-2014-lok-sabha-election-results-bjp-gets-majority-alone.html | deadurl=yes }}</ref> ==वैशिष्ट्यानि== १९७७ तमे वर्षे स्वीये २५ तमे वयसि कनिष्ठवयस्क-केन्द्रमन्त्रिरूपेण नियुक्ता जाता । १९७९ तमे वर्षे स्वीये २७ तमे वयसि सा हरियाणराज्यस्य जनतापक्षस्य अध्यक्षा जा । भारतीयराष्ट्रियपक्षस्य वक्तृरूपेण नियुक्ता प्रथममहिला सुषमा स्वराज । सा भारतीयजनतापक्षस्य अधोनिर्दिष्टेषु सर्वेषु अपि उत्तरदायित्वेषु प्रथममहिलारूपेण नियुक्ता - मुख्यमन्त्री, केन्द्रमन्त्री, कार्यदर्शी, वक्ता, प्रतिपक्षनायकः च । अतिविशिष्टसांसदिकप्रशस्तिं प्राप्तवती एषा आदिमा अद्वितीया च वर्तते । तया एकादशसु निर्वाचनेषु चतुर्भ्यः राज्येभ्यः स्पर्धितवती । सा गतेभ्यः त्रिंशद्भ्यः वर्षेभ्यः संसत्सदस्या वर्तते । <!--- ==Personal life== Swaraj is married to [[Swaraj Kaushal]], a senior advocate of Supreme Court of India and a criminal lawyer who served as [[Governor of Mizoram]] from 1990 to 1993. Swaraj Kaushal was a member of parliament from 1998 to 2004. They have a daughter, Bansuri, who is a graduate from Oxford University and a Barrister at Law from Inner Temple.<ref>{{cite web|url=http://daily.bhaskar.com/article/MP-BHO-in-pics-the-life-of-sushma-swaraj-4219444-PHO.html?seq=7|title=A sneak peek into Sushma Swaraj's life|publisher=[[Dainik Bhaskar]]|date=28 March 2013|accessdate=27 April 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-02-25/news/47670679_1_sushma-swaraj-bjp-leader-new-bjp-president|title=Sushma Swaraj re-invents herself in a party dominated by Narendra Modi|publisher=[[The Economic Times]]|date=25 February 2014|accessdate=27 April 2014}}</ref> ---> ==वैयक्तिकजीवनम्== सुषमायाः पतिः स्वराज कौशल, भारतीयसर्वोच्चन्यायालयस्य अनुभवी अधिवक्ता वर्तते । अयं १९९० तः १९९३ वर्षपर्यन्तं मिझोरम्राज्यस्य राज्यपालत्वेन कार्यम् अकरोत् । अयं १९९८ तः २००४ वर्षपर्यन्तं संसत्सदस्यः आसीत् । तयोः पुत्री बान्सुरी आक्स्फर्ड्-विश्वविद्यालयात् पदवीधरा वर्तते । युनैटेड् किङ्ग्ड्म्देशस्थेन इन्नर् टेम्पल्-महाविद्यालयतः विधिशास्त्रे प्राप्तपदवीका इयम् अधिवक्त्री विद्यते । <ref>{{cite web|url=http://daily.bhaskar.com/article/MP-BHO-in-pics-the-life-of-sushma-swaraj-4219444-PHO.html?seq=7|title=A sneak peek into Sushma Swaraj's life|publisher=[[Dainik Bhaskar]]|date=28 March 2013|accessdate=27 April 2014|archive-date=27 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427190719/http://daily.bhaskar.com/article/MP-BHO-in-pics-the-life-of-sushma-swaraj-4219444-PHO.html?seq=7|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-02-25/news/47670679_1_sushma-swaraj-bjp-leader-new-bjp-president|title=Sushma Swaraj re-invents herself in a party dominated by Narendra Modi|publisher=[[The Economic Times]]|date=25 February 2014|accessdate=27 April 2014|archive-date=27 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427201742/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-02-25/news/47670679_1_sushma-swaraj-bjp-leader-new-bjp-president|deadurl=yes}}</ref> ==निरूढानि उत्तरदायित्वानि== * १९७७-८२, १९८७-९०, हरियाणा विधानसभासदस्या * १९७७-७९ केन्द्रमन्त्री, श्रम-उद्योगमन्त्रालयः, हरियाणासर्वकारः * १९८७-९० केन्द्रमन्त्री, शिक्षणम्, आहारमन्त्रालयः, हरियाणासर्वकारः * १९९० तमवर्षस्य एप्रिल्मासे राज्यसभासदस्यत्वेन चिता (प्रथमः पर्यायः) * १९९६ सदस्या, ११ लोकसभा (द्वितीयः पर्यायः) * १६ मे - १ जून् १९९६ केन्द्रीयमन्त्री, तथ्यसम्प्रसारणमन्त्रालयः * १९९८ सदस्या, १२ लोकसभा (तृतीयः पर्यायः) * १९ मार्च् - १२ अक्टोबर् १९९८ केन्द्रीयमन्त्री, तथ्यसम्प्रसारणमन्त्रालयः * नवेम्बर् १९९८ - देहलीविधानसभाक्षेत्रात् चिता, त्यागपत्रं समर्प्य लोकसभास्थानं रक्षितवती । * एप्रिल् २००० राज्यसभां प्रति चिता (चतुर्थः पर्यायः)<ref name="biodata">{{Cite web |title=Brief Bio-data. Member of Rajya Sabha. Sushma, Shrimati |url=http://rajyasabha.nic.in/kiosk/whoswho/beta_s19.htm |accessdate=2006-05-28 |archive-date=2006-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060528171046/http://rajyasabha.nic.in/kiosk/whoswho/beta_s19.htm |deadurl=no }}</ref> * ३० सेप्टेम्बर् २००० - २९ जनवरी २००३ तथ्य-सम्प्रसारणमन्त्री * २९ जनवरी २००३ - २२ मे २००४ स्वास्थ्य-कुटुम्बनिगम-मन्त्री * एप्रिल् २००६ राज्यसभां प्रति पुनः चिता (पञ्चमः पर्यायः) <ref>[http://india.gov.in/govt/rajyasabhampbiodata.php?mpcode=94 Detailed Profile – – Members of Parliament (Rajya Sabha) – Who's Who – Government: National Portal of India]. India.gov.in. Retrieved on 30 July 2011.</ref> * १६ मे २००९ १५ लोकसभां प्रति चिता (षष्ठः पर्यायः) <ref name="india1"/> * ३ जून् २००९ लोकसभायाः उपनायकत्वेन चिता * २१ डिसेम्बर् २००९ प्रतिपक्षनायिका जाता - लाल कृष्ण आडवाणिस्थाने * २६ मे २०१४ विदेशीयमन्त्री, भारतसर्वकारः ==टिप्पणी== {{reflist|2}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.bjp.org/ भारतजनतापक्षस्य अधिकृतजालपुटम्] *[https://twitter.com/SushmaSwarajbjp अधिकृत ट्वीट्टर्] {{भारतस्य मन्त्रिपरिषद् (२०१४)}} [[वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य नेतारः‎]] [[वर्गः:१९५२ जननम्]] [[वर्गः:२०१९ मरणम्]] ck9iuvufb6olfg9zvdook3mvjku3b8t 0 34886 501067 498482 2026-09-29T01:05:33Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501067 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox person | name = Maniben Patel<br/> मणिबेन वल्लभभाई पटेल | image = Sardar Vallabhbhai Patel and Manibehn Patel (1).jpg | image_size = 200px | caption = '''लोहपुरुषेण सह मणिबेन''' | birth_date = ३/४/१९०३ | birth_place = बोरसद-ग्रामः, [[खेडामण्डलं]] (स्वातन्त्र्यात् प्राक्), <br> [[आणन्दमण्डलं]] (अधुना), [[गुजरातराज्यम्]] | death_date = १३/१/१९६५ | death_place = कमरमसद-ग्रामः, [[आणन्दमण्डलं]], [[गुजरातराज्यम्]] | other_names = | known_for = '''भारतस्य विभीषणः''' }} '''मणिबेन वल्लभभाई पटेल''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|m|ə|n|ɪ|b|ɛ|n|_|p|ə|t|ɛ|l|ə}}) ({{lang-gu|મણિબેન પટેલ}}, {{lang-hi|मणिबेन पटेल}}, {{lang-en|Maniben Patel}}) [[भारतम्|भारतस्य]] स्वतन्त्रायै स्वस्याः सम्पूर्णं जीवनं समार्पयत् । परन्तु स्वतन्त्रे [[भारतम्|भारते]] स्वस्याः वृद्धावस्थाकाले तस्याः पार्श्वे धन-मान-आवश्यकवस्तूनाम् अभावः आसीत् । [[भारतम्|भारतस्य]] स्वन्त्रतायै यानि आन्दोलनानि [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुषे]]ण कृतानि, तेषु अधिकतमान्दोलनेषु मणिबेन इत्यस्याः महद्योगदानम् आसीत् । सत्याग्रहेषु कठोरपरिश्रमानन्तरं कारागारे अपि तया कारावासस्य कठोरपीडा सोढिता । राष्ट्रसेवायै समर्पिता एषा महिला अविवाहिता सन्ती आजीवनं [[भारत]]स्य हिताय अचिन्तयत् । == जन्म, बाल्यञ्च == १९०३ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य तृतीये (३/४/१९०३) दिनाङ्के [[गुजरातराज्यम्|गुजरातराज्यस्य]] [[खेडामण्डल|खेडामण्डले]] मणिबेन इत्यस्याः जन्म अभवत् । तस्याः पिता [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुषः]] [[भारतम्|भारतस्य]] महत्सु नेतृषु, देशभक्तेषु च अन्यतमः । तस्याः मातुः नाम झवेरबा आसीत् । मणिबेन यदा सप्तवर्षीया आसीत्, तदा तस्याः मातुः निधनम् अभवत् । मणिबेन इत्यस्याः एकः अनुजः अपि आसीत् । अतः तस्य पोषणस्य दायित्वं बाल्यकाले एव मणिबेन इत्यस्याः उपरि आपतितम् । परिवारस्य सदस्याः द्वितीयविवाहं कर्तुं [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]म् अबोधयन् । परन्तु दृढमनः [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुषः]] अवदत्, “अहं विमातुः (Step mother's) दुःखं मम अपत्योः उपरि आरोपयितुं नेच्छामि” इति । ततः आजीवनं मातुः, पितुः उभयोः दायित्वं [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुषः]] अवहत् । झवेरबा इत्यस्याः मृत्योः एकवर्षानन्तरम् एव [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुषेण]] पठनाय विदेशं गन्तव्यम् अभवत् । अतः सः स्वापत्ये स्वाग्रजस्य विठ्ठलभाई इत्यस्य पार्श्वे प्रैषयत् । तस्मिन् काले विठ्ठलभाई [[मुम्बई]]-महानगरे निवसति स्म । [[मुम्बई]]-महानगरे क्वीन् मेरी-विद्यालये मणिबेन इत्यस्याः अभ्यासः प्रारभत । परन्तु [[मुम्बई]]-महानगरस्य वातावरणे मणिबेन अस्वस्था अभवत् । वैद्यानाम् औषधे कृते सत्यपि तस्याः स्वास्थ्ये परिवर्तनं नाभवत् । पितुः वियोगेन तस्याः स्थितिः एतादृशी अभवत् इति अपि एकं कारणम् आसीत् । १९३१ तमे वर्षे [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुषः]] स्वदेशं प्रापत् । [[कर्णावती]]-महानगरे [[वाक्कील]]स्य कार्यं करिष्ये इति सः निश्चयम् अकरोत् । परन्तु डाह्याभाई (मणिबेन इत्यस्याः अनुजः) इत्यस्य अभ्यासः [[मुम्बई]]-महानगरे सम्यक्तया चलति स्म । अतः [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुषः]] तं [[मुम्बई]]-महानगरे विठ्ठलभाई (लोहपुरुषस्य अग्रजः) इत्यस्य गृहे एव अत्यजत् । पुरा मणिबेन पितुः वियोगे दीर्घकालम् अयापयत्, ततश्च भ्रातुः वियोगे बहूनि वर्षाणि अयापयत् । == शिक्षणं, देशसेवा च == मणिबेन इत्यस्याः बाल्यं कष्टैः परिपूर्णम् आसीत् । निश्चितनिवासस्य अभावेन क्रमेण [[खेडामण्डल|खेडामण्डले]], [[मुम्बई]]-महानगरे, [[कर्णावती]]-महानगरे च तस्याः अध्ययनम् अभवत् । [[कर्णावती]]-महानगरे सर्वकारसञ्चालिते 'सेण्ट् जोसेफ् कॉन्वेन्ट्'-विद्यालये मणिबेन पठति स्म । १९१७ तमे वर्षे [[कर्णावती]]-महानगरे '[[प्लेग्]]'-रोगस्य ताण्डवः आसीत् । मणिबेन जनसामान्यानां सेवायै आदिनं सेवाकार्यम् करोति स्म । देशं प्रति स्वकर्तव्यस्य बोधः प्रप्रथमवारं तस्मिन् काले एव तया अनुभूतः । १९२० तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर'-मासस्य अष्टादशे (१८/१०/१९२०) दिनाङ्के [[गुजरातराज्यम्|गुजरातराज्यस्य]] [[कर्णावती]]-महानगरे [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मना]] [[गुजरातविद्यापीठ]]स्य स्थापना कृता । सर्वकारसञ्चालिताः शालाः त्यक्त्वा राष्ट्रियविद्यालयेषु पठनाय सः [[भारतम्|भारतस्य]] यूनाम् आह्वानम् अकरोत् । अतः मणिबेन १९२० तमे वर्षे सर्वकारसञ्चालितं विद्यालयं त्यक्त्वा [[गुजरातविद्यापीठम्]] अगच्छत् । तत्र पठने समाप्ते सति तया देशसेवायाः कार्यं प्रारब्धम् । ततः विवाहम् अकृत्वा जीवनस्य प्रत्येकं श्वासं सा देशसेवायै समार्पयत् । == [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य छायात्वेन मणिबेन == १९१६ तमे वर्षे [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य सम्पर्कः [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मना]] सह अभवत् । [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मनः]] विचारैः प्रभावितः सन् सः नित्यं [[तन्तुकरणयन्त्रं]] चालयति स्म । [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य प्रभावः तस्य पुत्र्याः उपरि अपि अभवत् । [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मना]] सञ्चालिते [[गुजरातविद्यापीठ|गुजरातविद्यापीठे]] पठितवती सा [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुषं]] प्रति, देशं प्रति च स्वकर्तव्यं सम्यक्तया जानाति स्म । सा [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य, [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मनः]] च संस्कारैः परिपूर्णा अपि आसीत् । [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य स्वास्थ्यस्य, भोजनस्य, आवश्यकवस्तूनां च दायित्वं मणिबेन इत्यनया स्वीकृतम् । ततः देशसेवायाः कार्ये सल्लग्नस्य स्वपितुः सेवायाः दायित्वं तया ऊढम् । तस्य दायित्वस्य स्वीकरणेन सह “अहम् अविवाहिता एव जीवनं यापयिष्ये” इति निर्णयोऽपि तया कृतः आसीत् । पितुः सेवायाः दायित्वस्वीकरणस्य पृष्ठे मणिबेन इत्यस्याः गहनं चिन्तनम् आसीत् । सा अचिन्तयत्, “मम पिता आवयोः (मम, ममानुजस्य च) चिन्तनं कृत्वा पुनर्विवाहम् अकृत्वा स्वसुखम् अत्यजत् । अहं विवाहं कृत्वा गमिष्यामि चेत्, तस्य परिचर्यां कः करिष्यति ? सः आवाभ्यां यथा स्वसुखम् अत्यजत्, तथा अहमपि स्वसुखं त्यक्त्वा पितुः, देशस्य च सेवायै स्वां समर्पयिष्ये” इति । == [[स्वातन्त्र्यसङ्ग्राम|स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे]] योगदानम् == विद्यार्थिकाले [[गुजरातविद्यापीठ|गुजरातविद्यापीठे]] पठनस्य निर्णयः अपि मणिबेन इत्यस्याः स्वतन्त्रायै योगदानम् आसीत् । ततः पूर्वं [[कर्णावती]]-महानगरे '[[प्लेग्]]'-रोगेण ग्रस्तानां परिचर्या अपि [[भारत]]मातुः स्वतन्त्रतायै तस्याः योगदानम् एव आसीत् । तस्याः पितामहः १८५७ तमस्य वर्षस्य विपल्वे [[राज्ञी लक्ष्मीबाई]] इत्यस्याः सैन्ये आङ्ग्लविरुद्धं युद्धम् अकरोत् । तस्याः पिता निःस्वार्थतया [[भारत]]मातुः सेवां कुर्वन् आसीत् । तस्याः ज्येष्ठपितृव्यः [[भारतस्वतन्त्रान्दोलन]]स्य सक्रियः योद्धा आसीत् । अतः मणिबेन इत्यस्याः रक्ते, संस्कारे, स्वप्नेषु सर्वत्र देशस्वतन्त्रायै दृढसङ्कल्पः आसीत् । १९३० तमस्य वर्षस्य विदेशिवस्तुत्यागस्य आन्दोलने मणिबेन सक्रियरूपेण भागम् अवहत् । विदेशिवस्त्राणां दहने तस्याः अतिमहत्त्वपूर्णं योगदानम् आसीत् । तस्मिन् आन्दोलने तस्याः व्यवहारः रणाङ्गणे योद्धृवत् आसीत् । विदेशिवस्त्रदहनकाले तस्याः मुखाकृतिः अत्युग्रा आसीत् । तस्याः आक्रामकः व्यवहारः तस्याः गृहजनेभ्यः, मित्रेभ्यः च नवीनः आसीत् । मणिबेन इत्यस्याः दुर्बलं शरीरं दृष्ट्वा न कस्यापि मनसि आसीत् यत्, “एषा बालिका एवम् आक्रामकस्वभावं धृत्वा आङ्ग्लानां विरोधं कर्तुं शक्नोति” इति । मणिबेन इत्यस्याः उग्रविरोधः आङ्ग्लानां कृते समस्यानां समुद्रवत् आसीत् । अतः ते तां कारागारं प्रैषयन् । मणिबेन यदा कारागारे आसीत्, तदा तस्याः अतिकृपणपरिस्थितिः आसीत् । नित्यम् आङ्ग्लाः भिन्नप्रकारकैः अत्याचारैः भारतीयक्रान्तिकारिणः पीडयन्ति स्म । यथा [[भारतीयसंस्कृतिः|भारतीयसंस्कृत्याः]] उपरि प्रहारो भवेत्, तथा आङ्ग्लाः नियमान् सृजन्ति स्म । “महिलाः स्वकङ्कणानि निष्कासयन्तु” इति एकस्मिन् दिने आङ्ग्लाः आदिशन् । भारतीयमहिलाभ्यः स्वपत्युः सम्मानस्य, प्रेम्णः प्रतीकत्वेन कङ्कणं भवति । [[भारतीयसंस्कृतिः|भारतीयसंस्कृत्याः]] उपरि प्रहारं कर्तुं ते क्रूराः, पाखण्डिनः आङ्ग्लाः एतादृशान् आदेशान् यच्छन्ति स्म । मूलभारतीयसंसकृत्यां शाकाहारस्य महत्त्वं प्रख्यातम् आसीत् । अतः आङ्ग्लाः क्रान्तिकारिणः पीडयितुं कारागारे क्रान्तिकारिभ्यः पशुचर्मणां प्रक्षालनस्य कार्यं यच्छन्ति स्म । [[नेली सेनगुप्ता]] स्वजीवन्याम् आङ्ग्लानाम् अत्याचारस्य विषये अलिखत्, “कारागारे [[भारतीय]]बन्दिभिः सह अमानवीयकृत्यानि भवन्ति स्म । आङ्ग्लाधिकारिणः बन्दिभ्यः पशूनां चर्माणि प्रक्षालयितुं यच्छन्ति स्म । पशु-चर्मणां दुर्गन्धस्य अतिबीभत्सत्वात् श्वसनमपि अतिदुष्करं भवति स्म” इति । सर्वाः महिलाः आङ्ग्लानां नियमस्य विरोधम् अकुर्वन् । परन्तु कठोराः आङ्ग्लाः बलेन स्वनियमस्य पालनम् अकारयन् । ततः मणिबेन आङ्ग्लानाम् अहिंसकविरोधं प्रारभत । सा तन्तुनिर्मितस्य कङ्कणस्य निर्माणं कृत्वा हस्ते अधरत । तस्याः अनुकरणेन सर्वाः महिलाः तन्तुकङ्कणम् अधरन्त । एवम् आङ्ग्लानां विरोधेन सह सर्वासां महिलानाम् आभूषणमपि सिद्धम् अभवत् । "तन्तुकङ्कणधारणेन नियमभङ्गः न भवति, परन्तु एताः महिलाः येन केन प्रकारेण कङ्कणं तु धरन्त्यः सन्ति" इति आङ्ग्लानां क्रोधस्य कारणम् आसीत् । अदीर्घद्रष्टारः आङ्ग्लाः तासां महिलानां विरुद्धं किमपि वक्तुं न अपारयन् । == बारडोली-सत्याग्रहे योगदानम् == १९२८ तमे वर्षे [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य नेतृत्वे [[गुजरातराज्यम्|गुजरातराज्यस्य]] बारडोलीमण्डले बारडोली-सत्याग्रहस्य आरम्भः अभवत् । मणिबेन तस्य आन्दोलनस्य महिलादलस्य सञ्चालिका आसीत् । भक्तिबेन, मीठुबेन इत्यादयः महिलाः अपि तस्य दलस्य सद्स्याः आसन् । ताः प्रतिकृषिक्षेत्रं गत्वा करं न दातुं कृषकान् निवेदयन्ति स्म । कृषकाणां पत्नीभिः सह सम्मेलनं कृत्वा तासां माध्यमेन तासां पतीः प्रेरयितुं ताः प्रयासं कुर्वन्ति स्म । अन्ततो गत्वा [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य, मणिबेन इत्यादीनां, कृषकाणां च विजयः अभवत् । बारडोली-सत्याग्रहः सफलः अभवत् । === [[राजकोट]]-प्रान्ते आन्दोलनम् === १९३८ तमे वर्षे [[राजकोट]]-प्रान्तस्य प्रजाः राज्ञः विरुद्धम् आन्दोलनम् आरभन्त । आन्दोलने मार्गदर्शनार्थं ते [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मनः]] साहाय्यम् अपृच्छन् । परन्तु [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मा]] तदा कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य अन्येषु कार्येषु व्यस्तः आसीत् । अतः [[कस्तूरबा]] [[राजकोट]]-प्रान्तं गन्तुम् उद्युक्ता । परन्तु तस्मिन् काले [[कस्तूरबा]] इत्यस्याः स्वास्थ्यं सम्यक् नासीत् । अतः [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मा]] तस्यै [[राजकोट]]-प्रान्तं गन्तुम् अनुमतिं नायच्छत् । ततः “मणिबेन, मृदुलाबेन इत्येताभ्यां सह [[कस्तूरबा]] गन्तुं शक्नोति” इति [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मा]] अवदत् । [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मनः]] आज्ञानुसारं ताः सर्वाः [[राजकोट]]-प्रान्तं प्रति यात्रां प्रारभन्त । परन्तु मार्गे एव आङ्ग्लाः मणिबेन, मृदुलाबेन इत्येते कारागारं प्रेषयन् । एकस्मिन् जीर्णे गृहे [[कस्तूरबा]] इत्यस्याः निवासस्य व्यवस्था अभवत् । परन्तु तत् गृहं परितः आङ्ग्ल-आरक्षकाः नियुक्ताः आसन् । तस्मिन् गृहे [[कस्तूरबा]] इत्यस्याः स्वास्थ्यम् असम्यक् अभवत् । मणिबेन मुहुर्मुहुः [[कस्तूरबा]] इत्यनया सह निवासाय अनुमतिं दातुम् आङ्ग्ल-आरक्षकान् न्यवेदयत् । परन्तु क्रूराः आङ्ग्लाः तस्याः निवेदनं न अङ्ग्यकुर्वन् । अतः मणिबेन उपवासं प्रारभत । ततः भीताः आङ्ग्लाः [[कस्तूरबा]] इत्यनया सह निवसितुं मणिबेन इत्यस्यै अनुमतिम् अयच्छन् । [[कस्तूरबा]] इत्यस्याः हस्तेन जलं पीत्वा मणिबेन स्वोपवासम् अत्यजत् । ततः तस्मिन् आन्दोलने ताः [[राजकोट]]-प्रान्तस्य प्रजानां मार्गदर्शनम् अकुर्वन् । === [[त्यजतु भारतम् आन्दोलनम्]] === १९४२ तमे वर्षे [[त्यजतु भारतम्]]-आन्दोलने आङ्ग्लानां विरोधे कृते सति मणिबेन अनेकवारं कारावासस्य दण्डं प्रापत् । १९३० तः १९४२ पर्यन्तं सा [[महाराष्ट्रराज्य]]स्य मुख्येषु कारागारेषु वासं कृतवती आसीत् । येरवडा-कारागारे, थाणा-कारागारे, आर्थर्-कारागारे, हिङ्गलगा-कारागारे तया बहूनि दिनानि यापितानि । परन्तु तस्याः देशस्वतनत्रतायाः दृढसङ्कल्पः शिथिलः नाभवत् । कारागारे सा मितभोजनं करोति स्म । अतः तस्याः शरीरं कृशं जातम् आसीत् । == [[भारतस्वतन्त्रता]]नन्तरं मणिबेन == [[चित्रम्:लोहपुरुषस्य शवः.jpg|thumb|right|300px|<center>'''लोहपुरुषस्य निधनानन्तरं मणिबेन'''</center>]] १९४७ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशे (१५/८/१९४७) दिनाङ्के [[भारतम्|भारतस्वतन्त्रतायाः]] शुभसमाचारेण सह [[भारतम्|भारतविभाजनस्य]] दुःखदसमाचारं श्रुत्वा देशजनानां उल्लासः शोके परिवर्तितः । देशविभाजनस्य सांविधानिकं दायित्वं [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य उपरि आपतितम् । [[भारतम्|भारतस्य]] वर्तमानसमृद्धेः पृष्ठे तस्य अविरतप्रयास एव अस्ति । अन्यथा आङ्ग्लैः तु [[भारतम्|भारतस्य]] विभाजनाय [[पाकिस्थान]]सदृशाः अनेकाः देशाः ईप्सिताः आसन् । परन्तु [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य देशनिष्ठया, योग्यनिर्णयैः, मृदुस्वभावेन च अखण्ड[[भारत]]स्य रचना अभवत् । विभाजनस्य प्रक्रिया यदा चलन्ती आसीत्, तदा [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुषः]] अस्वस्थः आसीत् । अतः तस्य नित्य-नैमित्तिकानाम् आवश्यकतानां प्रबन्धनस्य दायित्वं मणिबेन इत्यनया स्वीकृतम् । तस्मिन् काले मणिबेन [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य निजसचिवत्वेनापि कार्यं करोति स्म । [[हैदराबाद]]-[[जुनागढ]]-[[काश्मीर]] इत्यादीनां प्रदेशानां प्रवासेषु [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुषस्य]] छायात्वेन मणिबेन कार्यं करोति स्म । शनैः शनैः [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य स्वास्थ्यं शिथिलं भवद् आसीत् । १९५० तमस्य वर्षस्य 'दिसम्बर'-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५/१२/१९५०) दिनाङ्के [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुषः]] मातृभूमौ विलीनः अभवत् । अत्र [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य एकस्य पत्रस्य उल्लेखः आवश्यकः । [[भारतम्|भारतस्य]] स्वतन्त्रतायाः पूर्वं [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुषः]] यदा कारागारे आसीत्, तदा तेन अनुभूतं यत्, “सद्यः मम स्वास्थं समीचीनं न भवति । मम देहावसानानन्तरं मम पुत्र्याः किं भविष्यति ? सा तु एकाकिनी भविष्यति” इति । एतादृशाः विचाराः तस्य मनसि दीर्घकालं यावत् समुद्भवन् । एकस्मिन् दिने सः स्वपुत्रीं पत्रम् अलिखत्, “अहं तु वृद्धः अभवम् । मम जीवनस्य अन्तिमक्षणः कदा आगमिष्यति इत्यस्य परिकल्पना कर्तुं न शक्यते । यदा कदापि अहं मातृभूमौ विलीनः भवितुं शक्नोमि । अतः त्वया तव जीवनविषये विचारः अधुनैव करणीयः । अहं तव कृते धनस्य, सम्पतेः च व्यवस्थां कर्तुं तु असमर्थः । परन्तु यदि त्वं किमपि कार्यं कर्तुम् इच्छसि, तर्हि तस्मिन् कार्ये त्वां नियोजयितुं शक्नोम्यहम्” इति । बहूनि वर्षाणि व्यतीतानि, परन्तु पितुः उक्तस्य पत्रस्य उत्तरं मणिबेन कदापि नायच्छत् । एवमपि वक्तुं शक्नुमः यत्, “निःस्वार्थस्वभाविनी सा किमपि नैच्छत् उत पितुः मृत्योः विषये चिन्तनमात्रेणैव तस्याः मनसि दुःखस्य महासागरः उद्भवति स्म” इति । कारणं यत्किमपि स्यात्, परन्तु [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य गमनानन्तरं मणिबेन इत्यस्याः जीवनम् एकाकि अभवत् । १९५१ तमे वर्षे 'नवजीवन ट्रस्ट्' इत्यस्याः प्रकाशनसंस्थायाः, 'गान्धी स्मारक ट्रस्ट' इत्यस्याः संस्थायाः, '[[महादेव देसाई]] स्मारक ट्रस्ट्' इत्यस्याः संस्थायाः च प्रमुखत्वेन तस्याः नियुक्तिः अभवत् । १९५२ तमस्य वर्षस्य [[लोकसभा]]याः निर्वाचने मणिबेन प्रत्याशिनी आसीत् । यद्यपि सा एकवारमपि मतं याचयितुं नागच्छत्, तथापि सा मताधिक्येन विजयं प्रापत् । १९५७ तमे वर्षे अपि मताधिक्येन सा अजयत । १९६४ तः १९७० पर्यन्तं सा [[राज्यसभा]]याः सदस्या आसीत् । सांविधानिकनियमानुसारं [[राज्यसभा]]याः सदस्याः रेल्-यानस्य प्रथमवर्गस्य प्रवेशपत्रं प्राप्नुवन्ति । मणिबेन अपि तत् प्रवेशपत्रं प्रापत्, परन्तु सा तस्य प्रथमवर्गस्य प्रवेशपत्रस्य उपयोगम् अकृत्वा सामान्यजनवत् अन्तिमवर्गे एव यात्रां करोति स्म । [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य जीवनकाले एव कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य भागद्वयं जातम् आसीत् । अतः कॉङ्ग्रेस्-पक्षे मणिबेन इत्यस्याः कृते योग्यं स्थानं नासीत् । यद्यपि कॉङ्ग्रेस्-पक्षं त्यक्तुं तस्याः इच्छा नासीत्, तथापि सा कॉङ्ग्रेस्-पक्षं त्यक्त्वा जनतादले कार्यं प्रारभत । १९७३ तमे वर्षे [[गुजरातराज्यम्|गुजरातराज्यस्य]] [[साबरकाठामण्डलम्|साबरकाठामण्डलात्]] [[जनतापक्ष]]स्य सदस्यत्वेन कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रत्याशिविरुद्धं मतबाहुल्येन सा विजयं प्रापत् । १९७७ तमे वर्षे [[गुजरातराज्यम्|गुजरातराज्यस्य]] [[महेसाणामण्डल|महेसाणामण्डलात्]] पुनः सा विजयं प्रापत् । परन्तु ततः सा राजनीतिक्षेत्रे असक्रिया अभवत् । १९८८ तमे वर्षे सा '[[कस्तूरबा]] ट्रस्ट्' इत्यस्याः संस्थायाः प्रमुखपदम् अपि अत्यजत् । == मृत्युः == शनैः शनैः सा अस्वस्था भवन्ती आसीत् । '[[कस्तूरबा]] ट्रस्ट्' इत्यस्याः संस्थायाः सेविकाः ताम् अवदन्, “भगिनी ! अत्र [[इन्दौर]]-महानगरम् आगत्य निवसतु” इति । परन्तु मणिबेन तासां निवदेनं नाङ्ग्यकरोत् । १९९० तमस्य वर्षस्य 'मार्च'-मासस्य षड्विंशतितमे (२६/३/१९९०) दिनाङ्के सप्ताशीतितमे वयसि [[गुजरातराज्यम्|गुजरातराज्यस्य]] [[आणन्दमण्डल]]स्य कमरमसद-ग्रामे तस्याः मृत्युः अभवत् । [[भारतम्|भारतस्य]] [[विभीषणः]] इत्यपि सा प्रसिद्धा आसीत् । एतस्याः प्रसिद्ध्याः पृष्ठे एका घटना वर्तते । १९७७ तमे वर्षे [[इन्दिरा गान्धी]] इत्यनया [[आपत्काल]]स्य घोषणा कृता आसीत् । तस्मिन् समये मणिबेन [[संसद्सदस्यः|संसद्सभ्या]] आसीत् । संसद्सभ्यत्वात् सा [[देहली]]-महानगरे निवसति स्म । सद्यकालीनाः संसद्सभ्याः तु निजवायुयानेषु देशाटनं कुर्वन्तः सन्ति । परन्तु तस्मिन् काले मणिबेन इत्यस्याः पार्श्वे एका द्विचक्रिका अपि नासीत् । एकस्मिन् दिने द्वे स्त्रियौ मणिबेन इत्यनया सह चर्चां कर्तुं [[मुम्बई]]-महानगरात् [[देहली]]-महानगरं गते आस्ताम् । ते टॅक्सी-यानेन मणिबेन इत्यस्याः गृहं प्रापेताम् । मणिबेन इत्यनया सह सम्भाषणे समाप्ते सति ते प्रतिगमनाय उद्युक्ते । तत् दृष्ट्वा मणिबेन नम्रस्वरेण न्यवेदयत्, “यदि भवत्यौ टॅक्सी-यानेन कैलासनगरं भूत्वा गच्छन्त्यौ स्तः, तर्हि मामपि तत्र अवतार्य गच्छतः चेत्, मम लाभाय । यतो हि अहं मम भ्रातृजस्य गृहं गन्तुम् इच्छामि” इति । मणिबेन इत्यस्याः वचनं श्रुत्वा ते स्त्रियौ अतिप्रसन्नवदनेन मणिबेन इत्यस्याः निवेदनम् अङ्ग्यकुरुताम् । मणिबेन टॅक्सी-याने औपविशत् । कैलासनगरं प्राप्ते सति [[यानचालकः]] टॅक्सी-यानम् अस्थगयत् । मणिबेन यानात् अवतीर्य स्वभ्रातृजस्य गृहं प्रति चलनं प्रारभत । तस्मिन्नेव काले [[यानचालकः]] ते स्त्रियौ अपृच्छत्, “भोः ! सा वृद्धा का आसीत् ?” इति । “भवान् तां न जानाति ?” इति ते स्त्रियौ आश्चर्येण प्रतिप्रश्नम् अकुरुताम् । “सा तु [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य पुत्री मणिबेन आसीत्” इति एका महिला अवदत् । [[यानचालकः]] झटिति यानात् अवतीर्य मणिबेन इत्यस्याः चरणधूलिकां स्वमस्तके स्थापयन् गच्छन्तीं मणिबेन इत्येनां प्रणामम् अकरोत् । ते स्त्रियौ [[यानचालक]]स्य व्यवहारेण आश्चर्यचकिते अभवताम् । तयोः एका महिला [[यानचलक]]म् अपृच्छत्, “मणिबेन इत्येनां प्रति एतावन्तम् आदरं प्रकटयितुं किमपि कारणम् अस्ति वा ?” इति । [[यानचालकः]] अवदत्, “भवत्यौ [[रामायणम्]] अपठताम् ? यद्यपि महाबलः [[हनुमान्]] [[लङ्का]]दहनम् अकरोत्, तथापि [[विभीषण]]स्य पुण्यप्रतापेन [[लङ्का]]याः रक्षणम् अभवत् । तथैव अधुना या महिला अगच्छत्, तस्याः पुण्यप्रभावेनैव [[भारतम्|भारतं]] सुरक्षितम् अस्ति । अन्यथा लङ्कायाः अपेक्षया अपि [[भारतम्|भारतस्य]] स्थितिः दारुणम् अभविष्यत्” इति । उक्तघटनया ज्ञायते यत्, मणिबेन इत्यस्याः कृते जनसामान्यानां मनसि कीदृशः आदरभावः आसीत् इति । एतादृशी महिला [[भारतम्|भारतस्य]] महिलाभ्यः, जनसामान्येभ्यश्च आदर्शरूपा अस्ति । तस्यै कोटिशः नमस्काराः । == सम्बद्धाः लेखाः == [[सरदार वल्लभभाई पटेल]] [[गुजरातविद्यापीठम्]] [[जनतादलम्]] [[कस्तूरबा]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Knowing-Sardar-Patel-through-his-daughters-diary/articleshow/8767495.cms http://alphaideas.in/2013/10/29/nehru-treated-sardar-patels-daughter/ http://www.tribuneindia.com/2001/20010930/spectrum/main1.htm http://www.thehindu.com/2001/09/16/stories/1316017g.htm {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} http://www.indianetzone.com/3/maniben_patel.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140902233154/http://www.indianetzone.com/3/maniben_patel.htm |date=2014-09-02 }} http://ratthes.blogspot.in/2013/11/sardar-vallabhbhai-patel-as-told-by-his.html {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:महिलास्वातन्त्र्ययोधाः]] [[वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः]] goefobwscjlzm3zbh757sjoupkbw08r 0 35350 501053 480119 2026-09-28T23:46:19Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501053 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox holiday |holiday_name = कारगिलविजयदिवसः <br/> Kargil Vijay Divas |type = राष्ट्रियम् |longtype = [[भारतगणराज्यम्]] |image = |image_size = 400px |caption = '''ऑपरेशन्-विजयः''' |official_name = कारगिलविजयदिवसः |nickname = विजयदिवसः |observedby = आभारतम् |duration = एकदिनम् |frequency = वार्षिकम् |scheduling = प्रतिवर्षम् |date = 'जुलाई'-मासस्य षड्विंशतितमे (२६/७) दिनाङ्के |celebrations = [[भारत]]गणराज्यस्य [[राष्ट्रपतिः]], [[प्रधानमन्त्री]], सर्वकारस्य मुख्याधिकारिणः च [[देहली]]-महानगरस्थं [[भारतद्वारम्|भारतद्वारं]] गत्वा [[कारगिलयुद्ध]]स्य हुतात्मभ्यः नमस्कुर्वन्ति <ref name="Patrika Group">{{cite news|title=Kargil Vijay Diwas : Nation pays homage to brave martyrs|url=http://www.patrika.com/news/kargil-vijay-diwas-nation-pays-homage-to-brave-martyrs/1020046|accessdate=26 July 2014|work=Patrika Group|issue=26 July 2014}}</ref> । |observances = |relatedto = }} '''कारगिलविजयदिवसः''' ({{IPA audio link|Sa-कारगिलविजयदिवसः.wav}} {{IPAc-en|ˈ||k|aː|r|ə|g|ɪ|l|ə|v|ɪ|dʒ|ə|j|ə|d|ɪ|v|ə|s|ə|h}}) ({{lang-en|Kargil Vijay Divas}}, {{lang-hi|करगिल विजय दिवस}}) प्रतिवर्षं 'जुलाई'-मासस्य षड्विंशतितमे (२६/७) दिनाङ्के आभारतम् आचर्यते । भारतीयसैन्यस्य पाकिस्थानसैन्यस्य उपरि विजयस्य एषः दिवसः <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.india-today.com/itoday/26071999/cover.html |accessdate=2014-10-07 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924042405/http://www.india-today.com/itoday/26071999/cover.html |deadurl=yes }}</ref> । १९९९ तमे वर्षे [[भारतम्|भारतस्य]] पाकिस्थानदेशेन सह सप्तसप्ततिदिनानि (७७) यावत् युद्धम् अभवत् । भारतीयसैन्यस्य अनेकाः वीरयोद्धारः मातृभूमेः रक्षायै स्वप्राणाहुतिम् अयच्छन् । १९९९ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य षड्विंशतितमे (२६/७/१९९९) दिनाङ्के भारत-पाक-युद्धे [[भारत]]स्य ऐतिहासिकः विजयः अभवत् । कारगिल-युद्धे हुतात्मभ्यः सैनिकेभ्यः श्रद्धाञ्जलिम् अर्पयितुं, भारतीयसैन्यस्य अदम्यसाहसस्य स्मरणार्थं च प्रतिवर्षं सर्वेभारतीयाः विजयदिवसस्य महोत्सवत्वम् आचरन्ति । [[भारत]]देशेन पाकिस्थानस्य विरुद्धं या सैन्ययोजना रचिता आसीत्, तस्याः नाम '''‘ऑपरेशन् विजय’''' आसीत् । तस्मिन् युद्धे [[भारतम्|भारतस्य]] ५२७ योद्धारः हुतात्मनः अभवन् । [[कारगिलयुद्ध]]स्य समाप्तौ [[भारत]]गणराज्यस्य तत्कालीनेन प्रधानमन्त्रिणा कारगिलविजयदिवसस्य राष्ट्रियपर्वत्वेन घोषणा कृता आसीत् । == कारगिलयुद्धस्य विषये == {{मुख्यलेखः|कारगिलयुद्धम्}} १९४७ तमे वर्षे भारतात् पाकिस्थानदेशः यदा भिन्नः अभवत्, तस्मात् कालात् [[जम्मुकाश्मीरराज्यम्|जम्मुकाश्मीरराज्यं]] प्राप्तुं [[पाकिस्थान]]स्य ईप्सा आसीत् । अतः पाकिस्थानदेशः आतङ्कवादस्य माध्यमेन, काश्मीराज्यस्वतन्त्रतायाः समर्थनं कृत्वा, भारतीयसीमातिक्रम्य च जम्मुकाश्मीरराज्यं प्राप्तुं प्रयासं करोति । तस्य परिणामस्वरूपं १९४८, १९६५, १९७१, १९९९ तमेषु वर्षेषु [[भारत]]-पाकिस्थानयोः युद्धम् अभवत् । सर्वदा हि [[भारत]]स्य ऐतिहासिकविजयः अभवत् । एतेषु युद्धेषु १९९९ तमस्य वर्षस्य युद्धं कारगिलयुद्धत्वेन प्रख्यातम् अस्ति । यतो हि [[भारत]]पाकिस्थानदेशयोः मध्ये या [[वास्तविकनियन्त्रणरेखा]] (Line of Actual Control) विद्यते, तस्याः समीपे [[कारगिलमण्डलम्|कारगिल]]-नामकम् एकं मण्डलम् अस्ति, तस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति [[कारगिल]]-नगरम् । [[कारगिल]]-नगरं [[सिन्धु]]नद्याः सुरु-नामिकायाः सहनद्याः तटे विकसितम् अस्ति । शीतकाले तस्मिन् नगरे ऋणं ४८ अंशं तापमानं भवति । [[लद्दाख]]-प्रदेशस्य समीपवर्तिषु बृहन्नगरेषु [[कारगिल]]-नगरं द्वितीयम् अस्ति । एतस्य नगरस्य जनसङ्ख्या अधिका नास्ति । परन्तु युद्धक्षेत्रत्वात् एतस्य नाम आविश्वं प्रख्यातम् अभवत् । १९९९ तमस्य वर्षस्य ‘मई’-मासस्य तृतीये दिनाङ्के [[काश्मीरराज्य]]स्य बटालिक-विस्तारस्य निवासी ताशी-नामकः एकः पशुपः (herdsman) पशुं चारयितुं गृहात् निर्गतः । मार्गे ताशी अन्वभवत् यत्, “पशुवृन्दे एकः ‘[[याक्]]’-पशुः न्यूनः अस्ति” इति । अतः सः 'बञ्जु हिल्स्'-नामिकायाः गिरिकायाः (hill) शीर्षम् आरोहत् (चढ़ा) । गिरिकायाः उपरि स्थित्वा यदा ताशी स्वपशुम् अन्विष्यति स्म, तदा वायव्यदिशि अन्यगिरिकायां तेन जनाः दृष्टाः । पाकिस्थानदेशेन भारतीयसीमायाः अतिक्रमणं कृतमस्ति इति दृष्ट्वा सः आश्चर्यचकितः अभवत् । यतो हि भारतीयसैन्यं शीतकाले तस्मिन् क्षेत्रे न भवति । सीमाप्रदेशनिवासी सः स्थित्याः गभीरताम् अजानत् । अतः सः झटिति समीपस्थं भारतीयसेनाकार्यालयम् अगच्छत् । तत्र गत्वा सः [[पाकिस्थान]]सैनिकानां सीमातिक्रमणस्य विषये सूचनाम् अयच्छत् । ततः दिनत्रयानन्तरं षड्दिनाङ्के स्थितेः पुष्टिं कर्तुं भारतीयसैन्यस्य एकं दलं 'बञ्जु हिल्स्' अगच्छत् । सूचनायाः सत्यतां ज्ञात्वा सैनिकाः स्वोच्चाधिकारिणे सीमातिक्रमणस्य सूचनाम् अयच्छन् । ततः सैन्याधिकारी [[देहली]]-महानगरस्थाय [[प्रधामन्त्रिकार्यालयः|प्रधामन्त्रिकार्यालयाय]] [[पाकिस्थान]]स्य सीमातिक्रमणस्य समाचारं प्रैषयत् । ततः भारतीयाः अजानन् यत्, “शीतकाले यत् सैन्यवासं रिक्तम् आसीत्, तस्मिन् अधुना पाकिस्थानदेशस्य सैनिकानाम् आधिपत्यम् अस्ति” इति । पाकिस्थानस्य सैनिकान् भारतीयसीमातः प्रति प्रेषितुं यत् युद्धम् अभवत्, तदेव [[कारगिलयुद्धम्]] । == कारगिलविजयदिवस्य आयोजनम् == भारतीयसैनिकानाम् अभूत्पूर्वविजयस्य स्मारकत्वेन आ[[भारतं]] कारगिलविजयस्य आचरणं करोति । तेन सह कारगिलयुद्धे ये भारतीयसैनिकाः स्वप्राणाहुतिं दत्त्वा देशसीमायाः रक्षणम् अकुर्वन्, तान् प्रति आभारतं स्वकृतज्ञतां प्रदर्शयति । [[भारत]]गणराज्यस्य [[राष्ट्रपतिः]], [[प्रधानमन्त्री]], सर्वकारस्य मुख्याधिकारिणः च [[देहली]]-महानगरस्थं [[भारतद्वारम्|भारतद्वारं]] गत्वा [[कारगिलयुद्ध]]स्य हुतात्मभ्यः नमस्कुर्वन्ति <ref name="Patrika Group"/> । आभारतं कारगिलविजयस्य हर्षोल्लासेन सह स्वागतं कुर्वन्ति । सर्वत्र भारतीयसैनिकानाम् अभूत्पूर्वविजयस्य कथानां श्रवणं, श्रावणं च भवति । समाचारपत्रेषु [[कारगिलयुद्ध]]स्य कथाः मुद्रिता भवति । [[दूरदर्शन]]स्य वाहिनीषु (channel) कारगिलविजयस्य कार्यक्रमाः भवन्ति । [[दूरदर्शन]]स्य चलच्चित्रस्य वाहिनीषु (channel) कारगिलसम्बद्धानां चलच्चित्राणां प्रसारणम् अपि भवति । [[भारत]]गणराज्यस्य [[राष्ट्रपतिः]], [[प्रधानमन्त्री]], अन्याधिकारिणः च यदा [[देहली]]-महानगरस्थं [[भारतद्वारं]] गच्छन्ति, तदा सर्वाः वाहिन्यः तेषां साक्षात्प्रसारणं कुर्वन्ति । देशजनाः अपि कारगिलविजयदिवसस्य महत्त्वम् अवगन्तुं शक्नुयुः इति सर्वेषाम् उद्देशः भवति <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/City/Allahabad/City-to-observe-Kargil-Vijay-Diwas-today/articleshow/4820073.cms City to observe Kargil Vijay Diwas today] [[Allahabad]], [[The Times of India]], TNN July 25, 2009.</ref><ref name="AhujaSaxena2006">{{cite book|last1=Ahuja|first1=B.N.|last2=Saxena|first2=Paresh|title=Pitambar's Handbook of General Knowledge|url=http://books.google.com/books?id=_5tsdiXbwaQC&pg=PA33|accessdate=5 November 2011|date=1 January 2006|publisher=Pitambar Publishing|isbn=978-81-209-0516-0|page=33}}</ref> । देशस्य विभिन्नेषु स्थानेषु देशभक्त्याः कार्यक्रमाः अपि भवन्ति । तत्र देशभक्त्याः गीतानि, नाटकानि, नृत्यानि च भवन्ति । एतस्मिन् दिने युद्धसम्बद्धस्य नाटकस्य माध्यमेन विद्यार्थिनां मनसि देशभक्त्याः भावोत्पादनस्य कार्यं शिक्षकाः कुर्वन्ति <ref>[http://www.hindu.com/2009/07/27/stories/2009072752650300.htm Vijay Diwas] [[The Hindu]], July 27, 2009.</ref> । == सम्बद्धाः लेखाः == [[कारगिलयुद्धम्]] [[अटल बिहारी वाजपेयी]] [[जम्मुकाश्मीरराज्यम्]] [[कारगिलयुद्धस्मारकम्]] [[भारतद्वारम्]] == बाह्यसम्पर्कन्तुः == http://www.india-today.com/itoday/26071999/cover.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924042405/http://www.india-today.com/itoday/26071999/cover.html |date=2015-09-24 }} http://www.patrika.com/news/kargil-vijay-diwas-nation-pays-homage-to-brave-martyrs/1020046 http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/City/Allahabad/City-to-observe-Kargil-Vijay-Diwas-today/articleshow/4820073.cms http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/article239605.ece {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == उद्धरणम् == {{reflist|2}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:राष्ट्रियविशेषदिनानि]] c5ljlu8de2v3va9yxkpyemjs4duzfd5 0 35521 501068 500872 2026-09-29T01:08:07Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501068 wikitext text/x-wiki {{Infobox person <!-- Before adding any fields/contents to infobox please do refer the template documentation well, at template:Infobox person --> | name = मम्मूट्टि | image = Mamooty.jpg|180px|Muhammadkutty | caption = २००९ तमे वर्षे मम्मूट्टि | birth_name = मुहम्मद् कुट्टि इस्मैल् पनिपरम्बिल् | birth_date ={{Birth date and age|df=yes|1951|9|7}}<ref>{{cite web|title=Happy 62nd birthday Mammootty: What makes him Malayalam cinema's superstar|url=http://ibnlive.in.com/photogallery/14353.html|publisher=IBNLive|accessdate=16 March 2014|date=7 September 2013|archive-date=16 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140316165245/http://ibnlive.in.com/photogallery/14353.html|deadurl=yes}}</ref> | birth_place = चेम्पु, [[कोट्टायम-मण्डलम्]], [[भारतम्]] | nationality = भारतीयः | other_names = मुहम्मद् कुट्टि इस्मैल् पनिपरम्बिल् | alma_mater = महाराजकालेज्, [[एरणाकुलम्-मण्डलम्]]<br/>गौर्मेण्ट् ला कालेज्, एर्नाकुलम्<small>(L.L.B.)</small> | occupation = चलच्चित्राभिनेता |Best friend = मनूप् अब्राहिम् Film Producer|producer]] | years_active = १९७९-अद्यावधि | known_for = | notable_works = | influences = | influenced = | television = | title = [[पद्मश्री-पुरस्कारः]] (1998)<br />[http://www.keralauniversity.ac.in/administrator/components/com_lightgallery/lightgallery/7264ddad-5a80-55c9-0a61-00004575588a_dsc_8417.jpg कलकत्ताविश्वविद्यालयः गौरव-डाक्टरेट् (2010)]<br /> | term = | boards = | spouse = सल्फत् <ref name="mangalam1">{{cite web |url=http://www.mangalam.com/cinema/latest-news/209438 |title=അഞ്ച്‌ രുചി വിശേഷങ്ങളും മമ്മൂട്ടിയും |publisher=mangalam.com |date= |accessdate=2014-08-13 |archive-date=2014-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728102910/http://www.mangalam.com/cinema/latest-news/209438 |deadurl=yes }}</ref> | children = सुरुमि <br /> डल्कर् सल्मान् | awards =अत्युत्तमनटः-राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तिः (1989, 1993, 1998)<br/>अत्युत्तमनटः-केरलराज्यप्रशस्तिः (2009, 2004, 1993, 1989, 1984) | signature = | signature_alt = | signature_size = | website = {{URL|www.mammootty.com/}} | footnotes = }} '''मुहम्मद् कुट्टिः''' मलयाळभाषायाः प्रसिद्धाभिनेता वर्तते । अयं १९५३ तमस्य वर्षस्य सप्टम्बर्-मासस्य ७ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् <ref name="bio2"></ref><ref name="bio3"></ref> मलयाळं-चलच्चित्रक्षेत्रे नटः निर्मापकश्च भूत्वा आत्मानं समायोजितवान् अस्ति । केषुचित् तमिळु, हिन्दी तथा तेलुगु-भाषाणां चलच्चित्रेष्वपि एतेनाभिनीतम् । त्रिदशकेभ्यः अधिककालस्य तस्य वृत्तिजीवने अयं ३०० अधिकेषु चलच्चित्रेषु नटितवान् । “शिकारि”नामके कन्नडभाषाचलच्चित्रेऽपि नटतः तस्य इदं प्रथमं कन्नडचित्रं वर्तते ।<ref>[http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/07/22/stories/2005072202270100.htm "ऐ वाण्ट् टु प्ले लीड् रोल्स्"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110115160037/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/07/22/stories/2005072202270100.htm |date=2011-01-15 }}. ''दि हिन्दु'' शुक्रवासरः, जुलै २२, २००५</ref> मम्मुट्टिः स्वस्य साधनाय अनेकाः प्रशस्तयः आसादितवान् अस्ति । एषु तिस्रः राष्ट्रियप्रशस्तयः, सप्त राज्यप्रशस्तयः तथा दश फिल्म्फेर् प्रशस्तयः सन्ति । १९८८तमे वर्षे भारतसर्वकारः भारतस्य चलच्चित्रक्षेत्राय तस्य गणनीयं योगदानं निमित्तीकृत्य पद्मश्रीप्रशस्तिं प्रदाय सममानयत् । मम्मुट्टिः “मलयाळं कम्यूनिकेषन्स्” इत्येतस्य अध्यक्षोऽपि वर्तते । इदं मलयाळं “टि.वि.” वाहिन्यः ‘कैरालि टि.वि., पीपल् टि.वि. तथा “डब्ल्यू ई”टि.वि.<ref>[http://kairalitv.in/tv/aboutus.asp मलयालं कम्युनिकेषन्स् बोर्ड् आफ् डैरेक्टर्स्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215193012/http://kairalitv.in/TV/aboutus.asp |date=2010-12-15 }}. “kairalitv.in''. 1 नवम्बर् 2004. '' ''(२००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्)''</ref> इत्येताः अपि चालयति । केरळराज्ये वनिता-नियतकालिकया कयाचित् पत्रिकया यदा वाचकेषु समीक्षा कृता तदा अयमेव मम्मुट्टिः केरळे एव अति लैङ्गिक-आकर्षकः नटः इति चितः अस्ति ।<ref>{{Cite web |title='वनित सर्वे चूसस् मम्मुट्टि आस् दि सेक्सियस्ट् आक्टर्' |url=http://www.filmyposter.com/content/view/47/39/ |accessdate=2014-11-03 |archive-date=2012-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102095034/http://www.filmyposter.com/content/view/47/39/ |deadurl=yes }}</ref> मम्मुट्टिः अक्षय-योजनायाः सद्भावना-राजदूतः अस्ति ।<ref name="thehindubusinessline2006">[http://www.thehindubusinessline.com/2006/02/27/stories/2006022700581700.htm मम्मुट्टि एन्लैवन्स् अक्षय नेट्वर्क्]. दि हिन्दु बिसिनेस्लैन्''.'' ''26 फेब्रवरी 2006 '' ''२००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्'' </ref> ==कुटुम्बं तथा आरम्भिकं जीवनम्== मम्मुट्टिः भारतस्य केरळराज्यस्य कोट्टायं ‘जिल्ला’प्रदेशस्य वैकोम् इत्यस्य समीपस्थे ‘चेम्पु’ इति प्रदेशे जनितो वर्धितश्च । मध्यमवर्गस्य मुस्लिमकुटुम्बे तस्य जननम् । स एव कुटुम्बस्य ज्येष्ठः पुत्रः । तस्य पिता ‘इस्मेल्’ कृषिको वर्तते माता च गृहिणी । कोच्चिप्रदेशस्य महाराजमहाविद्यालये प्रौढशाला(पदवी-पूर्व)शिक्षणं प्राप्नोत् । पश्चात् तेन ‘एर्नाकुलं सर्वकारीय-विधि-विद्यालये’ विधि-शिक्षणम् अधीतम् । ‘मञ्जेरि’ इत्यत्र वर्षद्वयं यावत् विधि-अभ्यासः अपि तेन कृतः । १९८०तमे वर्षे ‘सुल्फात्’ इत्येतां वृणीतवते तस्मै पुत्री ‘सुरुमि’(जननम् १९८२) तथा पुत्रः ‘दुल्खार् सल्मान्’(जननम् १९८६)[१] च स्तः । ==आरम्भिकवृत्तिजीवनम्(१९७१-१९८०)== १९७१तमे वर्षे मम्मुट्टिः अनुभवाङ्गळ् पालिचकल् इति अप्रख्याते चित्रे प्रथमवारम् अभिनीतवान् । अस्य निर्देशनं के.एन्.सेतुमाधवन् अकरोत् ।<ref>{{cite web|url=http://www.chakpak.com/celebrity/mammootty/filmography/12328 |title='Mammootty filmography' |publisher=Chakpak.com |date= |accessdate=2010-04-22}}</ref> तदानीं सः महाराजविद्यालयस्य च्छात्रः आसीत् । १९७३तमे वर्षे सः ‘कालचक्रं’ चित्रे पुनरपि पात्रमन्यत् निरवहत् । इदमेव चित्रं के.नारायणन् इत्येतेन निर्दिष्टं ‘प्रेम्नजीर्’ चित्रं वर्तते । अभिनयस्य ‘सजिन्’ इत्येतेन नाम्ना सहैव तेनाभिनीतम् । पश्चात् तेन तन्नाम त्यक्तम् । १९७९तमे वर्षे यदा ‘देवलोकम्’ इति चित्रे प्रथमवारं मुख्यपात्रे तेनाभिनीतं तदा तस्य वृत्तिपरं चलच्चित्रजीवनं समारब्धम् ।<ref>[http://entertainment.oneindia.in/celebrities/star-profile/mammootty-profile-060907.html दि वेटरन् हीरो आफ् मलयालम् इण्डस्ट्रि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019223202/http://entertainment.oneindia.in/celebrities/star-profile/mammootty-profile-060907.html |date=2007-10-19 }}. ''oneindia.in'' . 6 सेप्टेम्बर् 2007 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> अस्य निर्देशकः ज्येष्ठः निर्देशकः एम्.टि.वासुदेवन् नायर् आसीत् । तथापि चलच्चित्रमिदं विमोचनं न प्राप्नोत् । ==१९८०तमस्य दशकम्== मम्मुट्टेः प्रदर्शनाय विमुक्तं प्रथमं चित्रं एम्.आजाद् निर्देशनस्य एम्.टि.वासुदेवन् नायर् चित्रकथायाः ‘विल्कानुण्डु स्वप्नङ्गळ्’ वर्तते ।<ref name="Mammootty completes his 300">{{Cite web |title=मम्मुट्टि कम्प्लीट्स् हिस् 300 |url=http://www.indiaglitz.com/channels/malayalam/article/25761.html |accessdate=2014-11-03 |archive-date=2012-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709055449/http://www.indiaglitz.com/channels/malayalam/article/25761.html |deadurl=yes }}</ref> के.जि.जार्जेण निर्दिष्टे ‘मेळा’चित्रे तस्य ‘सर्कस्’इति प्रख्यातस्य क्रीडाचक्रस्य कलाविदः पात्रं तथा ऐ.वि.शशि-निर्देशनस्य ‘त्रिष्णा’चित्रे नायकनटत्वेन तस्य पात्रं सर्वान् आकर्षत् ।<ref name="bio2">{{Cite web |title='मम्मुट्टि बियो' |url=http://www.iloveindia.com/indian-heroes/muhammed-kutty.html |accessdate=2014-11-03 |archive-date=2014-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912203120/http://www.iloveindia.com/indian-heroes/muhammed-kutty.html |deadurl=yes }}</ref><ref name="bio3">{{Cite web |title='मम्मुट्टि बयोग्रफि' |url=http://movie.webindia123.com/movie/asp/artist.asp?a_id=31&name=Mammootty&purpose=Biography |accessdate=2023-09-30 |archive-date=2014-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140316215546/http://movie.webindia123.com/movie/asp/artist.asp?a_id=31&name=Mammootty&purpose=Biography |deadurl=yes }}</ref> के.जि.जार्जेण एव निर्दिष्टे गवेषण-रोमाञ्चकारिकथायुक्ते ‘यवनिका(१९८२)’चित्रे तस्य आरक्षकाधिकारि-पात्रं तस्मै कठिन-आरक्षकाधिकारि-पात्र-निर्वहणस्य परम्परायाः मूलमकल्पयत् । अग्रिमेषु वर्षेषु तेन अनेकेषु साहस-गवेषण-रोमाञ्चकारि-चित्रेषु इदमेव पात्रं निरूढं वर्तते ।<ref>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=e14ef1df-f9fa-4724-8d0b-4a1244c76604&amp;MatchID1=4582&amp;TeamID1=7&amp;TeamID2=3&amp;MatchType1=2&amp;SeriesID1=1149&amp;PrimaryID=4582&amp;Headline=Mammootty+plays+a+cop+25th+time मम्मुट्टि टु प्ले ए काप् फार् दि २५ त्तमवारम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223052943/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=e14ef1df-f9fa-4724-8d0b-4a1244c76604&MatchID1=4582&TeamID1=7&TeamID2=3&MatchType1=2&SeriesID1=1149&PrimaryID=4582&Headline=Mammootty+plays+a+cop+25th+time |date=2008-12-23 }}. ''हिन्दूस्तान् टैम्स्'' 2007 सेप्टेम्बर् 6 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्.</ref> १९८१तमे वर्षे तस्य ‘अहिंसा’चित्रस्य अभिनयाय अत्युत्तम-पोषकनट-विभागे प्रथमराज्यप्रशस्तिः प्रदत्ता ।<ref>{{Cite web |title=मम्मुट्टि प्रशस्तयः |url=http://popcorn.oneindia.in/artist-awards/2447/1/mammootty.html |accessdate=2014-11-03 |archive-date=2009-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090610050042/http://popcorn.oneindia.in/artist-awards/2447/1/mammootty.html |deadurl=yes }}</ref> १९८०तमस्य दशकस्य मध्यावधौ पद्मराजन् इत्यस्य ‘कूडेविडे’ तथा जोषिवर्यस्य ‘आ रात्रि’चित्रयोः अभिनयः विहितः । एम्.टि.वासुदेवन् नायर्-चित्रकथायाः ‘अल्कूततिल् तनिये’ तथा ‘आदियोळुक्कुकळ्’चित्रयोः अभिनयः गुणस्तरे तं नटत्वेन स्थिरमकरोत् ।<ref>[http://www.hindu.com/thehindu/fr/2007/01/19/stories/2007011900780100.htm ट्रिब्यूट् टु पजासि राजा]. ''दि हिन्दु ''19 जनवरी 2007. २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> १९८२तमवर्षतः १९८६तमवर्षावधौ पञ्चवर्षं यावत् तेन नायकनटत्वेन १५०अधिकचित्रेषु नटितम् ।<ref name="Mammootty completes his 300"></ref> एम्.टि.वासुदेवन् नायर्-चित्रकथा तथा ऐ.वि.शशि-निर्देशनस्य ‘आदियोळुक्कुकळ्’चित्रस्य ‘करुणन्’पात्राय तस्मै अत्युत्तमनटविभागे राज्यप्रशस्तिः तथा फिल्म्फेर् प्रशस्तिः च अलभत । मम्मुट्टिना बालुमहेन्द्र-निर्देशनस्य ‘यात्रा’चित्राय राज्य-विशेष-निर्णायक-प्रशस्तिः तथा अत्युत्तम-नट-फिल्म्फेर्-प्रशस्तिः च आसादिते स्तः । तस्मिन् चित्रे तेन अरण्याधिकारिणः पात्रं निरूढमासीत् । ८०तमदशकस्य इतरचित्राणि ‘निराक्कूट्टु(१९८५), निव् डेल्लि(१९८७) तथा तनिवरतनम्(१९८७) च सन्ति । ==१९८० तथा १९९० दशकस्य उत्तरार्धभागः== १९८८तमे वर्षे ‘ओरु सि.बि.ऐ.डैरि कुरुप्पु’ इत्यस्मिन् चित्रे मम्मुट्टिनाभिनीतम् । तस्य समनन्तरमेव इतोऽपि चित्रत्रयं हननं-निगूढतायाः उत्तरभागान् तैरेव पात्रैः निर्मितमभवत् । जागृता(१९८९), सेतुराम् ऐयर् सि.बि.ऐ(२००४) तथा नेरारियन् सि.बि.ऐ(२००५)-इत्येतेनां चित्राणां निर्देशनं के.मधुः अकरोत् । सेतुराम् ऐयर् इत्येतस्मिन् पात्रे अभिनीतस्य मम्मुट्टिनः चित्रार्थं चित्रकथा एस्.एन्.स्वामी-रचिता आसीत् । एम्.टि.वासुदेवन् नायर्-वर्यस्य चित्रद्वये अनेनाभिनीतम् । ‘अक्षराङ्गळ्’ चित्रम् ऐ.वी.शशि इत्येतन निर्दिष्टम् । अपरं च सुकृतं हरिकुमार् इत्ययं निरदिशत् । मम्मुट्टिः ’ओरु वडक्कन् वीरगथा’चित्रे अभ्यनयत् । अस्य निर्देशनं टि.हरिररन् कृत्वा चित्रकथां एम्.टि.वासुदेवन् नायर् इत्येषः अरचयत । विशिष्टपराक्रमेणयुक्तं किन्तु सन्दर्भानाम् आवर्ते निलीय कुनाम प्राप्तं चित्रं ’चेकावर्’(भाटकयोद्धा) इत्येततदासीत् । अस्य चित्रणेन असौ मम्मुट्टिः अत्युत्तमनटविभागे स्थितां राष्ट्रिय-फिल्म्फेर्-प्रशस्तिं प्राप्नोत् । अडूर् गोपालकृष्ण इत्यस्य निर्देशनस्य ’मथिलुकाल्’चित्रे मम्मुट्टेः अभिनयमपि प्रशस्त्यर्थं परिगणितवन्तः आसन् । ऐ.वि.शशि-निर्देशनस्य ’मृगया’चित्रे आखेटकस्य वरुण्णि-पात्रं तथा अपरस्य चित्रस्य ’महायानम्’ इत्यस्य अपि अभिनयं राज्यप्रशस्तै पर्यगणयन् । मम्मुट्टिः ’अमरम्’चित्रस्य अभिनयाय फिलंफेर् प्रशस्तिं प्राप्तवान् वर्तते, अस्य निर्देशनं भरतन् इत्येषः अकरोत् ।<ref name="Awards and Recognitions">[http://www.manoramaonline.com/advt/movie/mammootty_birthday/awards_recognitions.htm प्रशस्तयः सम्माननानि च]</ref> मम्मुट्टिः स्वस्य द्वितीयां राष्ट्रियां प्रशस्तिम् अडूर् गोपालकृष्णन् इत्यस्य ’विधेयन्’चित्रस्य अभिनयाय तथैव टि.वि.चन्द्रन् इत्यस्य निर्देशकस्य ’पोन्थन् मादा’चित्रस्य अभिनयाय च स्व्यकरोत् । अनयोरेव चित्रयोरभिनयाय तेन राज्यप्रशस्तिरपि सम्पादिता । ’कोचिन् हनीफा’निर्देशनस्य ’वात्सल्यम्’ इत्यस्य चित्रस्य अभिनयः अपि राज्य-प्रशस्त्यै परिगणितः आसीत् ।<ref name="Awards and Recognitions"></ref> १९९९तमे वर्षे मम्मुट्टिः स्वस्य तृतीयां राष्ट्रियां प्रशस्तिं ’डा॥बाबा साहेब् अम्बेड्कर्’ इति इङ्ग्लीष् भाषायाः चलनचित्राय समार्जयत् । इदं चित्रम् अम्बेड्कर् जीवनचरित्रयुतं वर्तते । अस्य निर्देशनं जब्बार् पटेल्नि इत्येषः अकरोत् ।<ref>[http://ambedkar.org/News/hl/moviepreview.htm डा बाबासाहेब् अम्बेड्कर्-चलच्चित्र-पूर्वदर्शनम्]. ''ambedkar.org'' . २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> एतत् चित्रं भारतस्य राष्ट्रिय-चलनचित्र-अभिवृद्धि-निगमः तथा सामाजिक-न्याय-सचिवालयः प्रायोजयत् । ==अद्यत्वे== २०००तमवर्षात् पूर्वं मम्मुट्टिः सिद्धिकि इत्यस्य क्रोनिक् ब्याचेलर् इत्यस्मिन् चित्रे, के.मधु इत्यस्य सेतुराम अय्यर् सि.बि.ऐ. तथा ब्लेस्सि इत्यस्य काज् चा इत्यादिषु चित्रेषु अनटत् । काज् चा इत्यस्य चित्रस्य निर्वाहकस्य माधवन् चित्रणाय २००४तमे वर्षे तेन राज्यप्रशस्तिः आसादिता । २००५तमवर्षं तस्य अत्यन्तं यशस्विवर्षं इति तदा निरूपितं यदा तस्मिन्नेव वर्षे धनार्जने प्रधानपात्रं निरूढं तोम्मनुं मक्कळुम् तथा राजामाणिक्यम् इति चित्रद्वयं चित्रमन्दिरेषु सम्यक् धनमार्जयन् । अन्वर् रषीद् इत्येतेन ऐदम्प्राथम्येन निर्दिष्टं राजामाणिक्यम् चित्रं तस्य कालस्य मलयाळं चित्ररङ्गस्य अत्यन्तं यशस्विचित्रमिति प्रख्यातं जातम् ।<ref>[http://www.my-kerala.com/cgi-bin/n/viewnews.cgi?newsid1138360311,19240, राजामाणिक्यं लीपिङ्ग् टुवर्ड्स् दि 'बिग्गेस्ट्-एवर् ग्रोस्सेर्'स्टेटस्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071113155331/http://www.my-kerala.com/cgi-bin/n/viewnews.cgi?newsid1138360311,19240, |date=2007-11-13 }}. ''My-Kerala.com News'' . 14 एप्रिल् 2007. २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्.</ref> २०००तमदशकस्य मध्यावधेः इतराणि चित्राणि नाम जानि आण्टोनि इत्यस्य थुरुप्पु गुलान्(२००६) तथा शफि इत्यस्य मायावि(२००७) अमुल् नीरद् इत्यस्य बिग् बि(२००७) तथैव अन्वर् रषीद् इत्यस्य अण्णन् तम्बि(२००८) तथा च जयराज् इत्यस्य लौड् स्पीकर्(२००९) सन्ति । २००९तमे वर्षे अक्टोबर् मासे पजसि राजा इत्येतत् चित्रं टि.हरिहरन् इत्यस्य निर्देशने तथा एम्.टि.वासुदेवन् नायर् इत्यस्य चित्रकथया निर्मितं जातम् । मलयाळं चलनचित्रेतिहासे एव अत्यन्तं धनमुपार्जितं चित्रमिदमिति प्रख्यातम् ।<ref>[http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=14916133&amp;cid=14625530 केरल बाक्स् आफीस् - सेप्टे २८ टु अक्टो २०]. ''सिफि'' . 21 अक्टोबर् 2009 २००९ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य चतुर्थे पुनः सम्पादितम् </ref> २००९तमे वर्षे असौ स्वस्य पञ्चमराज्यप्रशस्तिम् अत्युत्तमनटनाय पालेरि माणिक्यम् इति चित्रस्य कृते समपादयत् । २००९तमे वर्षे एव मम्मुट्टिः अत्युत्तमनटनाय राष्ट्रप्रशस्तै नामनिर्दिष्टः अभवत् । किन्तु स्पर्धायाः अन्तिमे चक्रे अमिताभबच्चनाय प्रशस्तिः प्रदत्ता इति कृत्वा अस्मै नालभत । निर्णायकानां निर्धारं कुट्टि श्राङ्क्(२००९तमस्य वर्षस्य अत्युत्तमचित्रप्रशस्तिविजेता) इति चित्रस्य निर्देशकः ’शाजि एन्.करुण्’ तथा पालेरि माणिक्यं निर्देशकः ’रञ्जित्’ च बच्चनाय प्रशस्तिप्रदानविषये टीकितवन्तौ ।<ref>{{Cite web |title='न्याषनल् अवार्ड् क्रियेट्स् काण्ट्रोवर्सि' |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=126143 |accessdate=2014-11-03 |archive-date=2010-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918221930/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=126143 |deadurl=yes }}</ref> मम्मुट्टेः एषु दिनेषु विमुक्तं चित्रं प्राञ्चियेतन् एण्ड् दि सेण्ट् धनार्जने अतिसमर्थं चित्रं सत् अस्य निर्देशनं रञ्जित् अकरोत् ।<ref>{{cite web|url=http://www.topnews.in/pranchiyettan-and-saint-turns-out-safe-hit-2277767|title=Pranchiyettan And The Saint Turns Out A Safe Hit |date=29 September 2010|publisher=Topnews.in}}</ref> ==इतरभाषाचित्राणि== मम्मुट्टिः मलयाळेतरभाषायुतेषु चलच्चित्रेषु नटितवान् अस्ति । आसु भाषासु तमिळु, तेलुगु, हिन्दी, कन्नड तथा इङ्ग्लीष् च सन्ति । १९८९तमे वर्षे मौनं सम्मतम् चित्रात् प्रथमतया तमिळभाषाचित्ररङ्गप्रवेशमकरोत् । अस्य निर्देशकः के.मधु वर्तते । तमिळभाषायाः एव के.बालचन्दर् इत्यस्य अळगन्, मणिरत्नम् इत्यस्य तलपथि, राजीव् मेनन् इत्यस्य कण्डुकोण्डैन् कण्डुकोण्डैन्{४}- इत्येतेषां निर्देशकानां चित्रेष्वभिनीतवान् । किलिपेच्चु केक्काव(१९९३) इत्येतत् चित्रं निर्देशकः ’फाजिल्’ निर्दिष्टवान् । अस्मिन् चित्रे मम्मुट्टिः साहसप्रणयनायकस्य पात्रे अभ्यनयत् । के.विश्वनाथ् इत्यस्य स्वाति किरणम्(१९९२) इति तेलुगुचित्रे अनन्तशर्मा इत्यस्य पात्रं निरवहत् । २००५तमे वर्षे तेन कन्नडभाषाचित्रे लव् इत्यस्मिन्नभिनीतवान् । २९८९तमे वर्षे विमुक्तात् त्रियात्रि चित्रात् प्राथम्येन हिन्दीभाषाचलच्चित्रं प्राविशत् । किन्तु नायकपात्रे तस्य प्रथमं चित्रं दर्तिपुत्र आसीत् । जीवनचरित्रकथायुक्ते डा।बाबा साहेब् अम्बेड्कर् चित्रे असावभ्यनयत् । इङ्ग्लीष्-भाषायाः अस्य चित्रस्य निर्देशनं ’जब्बार् पटेल्’ निरवहत् । एतेन सौ जूट् एक् सच्(२००४) चित्रे अपि अनटत् । अनेनैव महाशयेन यदा २००६तमे वर्षे दुबै प्रदेशे ’ऐ ऐ एफ् ए’प्रशस्तिसमारम्भः आसीत् तदा ’ऐ ऐ एफ् ए’प्रशस्तिसङ्घटकाः दक्षिण-भारत-चलनचित्राणि उपेक्षमाणाः सन्ति इति सर्वेषामेव प्रकटमेव अटीक्यत । बालिवुड्-चित्रोद्यमः आत्मानम् अन्ताराष्ट्रिय-स्तरस्य इति कथनात् पूर्वं दक्षिण-भारत-चलनचित्रोद्यमस्य स्पर्धां सम्मुखीकुर्यात् इति तेन कथितम् ।<ref>[http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2006/07/07/stories/2006070703030300.htm सौत्-वाव्ड्!!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120080704/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2006/07/07/stories/2006070703030300.htm |date=2011-01-20 }}. ''दि हिन्दु'' शुक्रवासरः, 7 जुलै 2006 २००९ तमस्य वर्षस्य जून्-मासस्य १९ पुनः सम्पादितम्</ref> ==सामाजिककार्याणि== मम्मुट्टिः षडधिक-जनोपयोगिनीषु योजनासु स्वात्मानं विनियुज्य आवश्यकेभ्यः जनेभ्यः साहाय्यस्य प्रदानस्य ध्येयेन प्रवृत्तो वर्तते ।<ref>[http://www.mammoottylive.com/socialworker/index.php मम्मुट्टि आस् सोषियल् आक्टर्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070307102851/http://www.mammoottylive.com/socialworker/index.php |date=2007-03-07 }}. ''Mammoottylive.com'' . 25 फेब्रवरी ೨೦೦೭, २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> ===वेदना तथा उपशमनकेन्द्रम्=== मम्मुट्टिः वेदना तथा उपशमन-शुश्रूषा-सौसाइटि इत्यस्य आश्रयदाता अस्ति ।<ref>[http://painandpalliativecare.org/report_2001.htm ಪೇನ್ ಎಂಡ್ ಪ್ಯಾಲಿಯೇಟಿವ್ ಕೇರ್ ಸೊಸೈಟಿ ಪ್ಯಾಟ್ರನ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311185957/http://www.painandpalliativecare.org/report_2001.htm |date=2016-03-11 }}. ''painandpalliativecare.org '' . ಜುಲೈ 2007 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> इयं केरळस्य धर्मदत्तिसंस्था वर्तते । विषमावस्थायां स्थितानां ’क्यान्सर्’रोगपीडितानां जीवन-स्तरस्य सुधारणस्य ध्येयेन अस्याः संस्थायाः संस्थापनमभवत् । भारतस्य कोळिकोड्-प्रदेशे स्थितायाः अस्याः संस्थायाः इन्धनं प्रारम्भिकयन्त्रं च एष एव अस्ति ।<ref>[http://painandpalliativecare.org/aboutus.htm ರೆಲೆವನ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಪೇನ್ ಎಂಡ್ ಪ್ಯಾಲಿಯೇಟಿವ್ ಕೇರ್ ಸೊಸೈಟಿ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309102108/http://painandpalliativecare.org/aboutus.htm |date=2016-03-09 }}. ''painandpalliativecare.org '' . ಅಕ್ಟೋಬರ್, 2006 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> केरळ-राज्याद्यन्तं ’क्यान्सर्’-रोगपीडितेभ्यः सर्वेभ्यः जनेभ्यः वेदनायाः उपशमनस्य च शुश्रूषायाः प्रदानस्य विनूतनायाः योजनायाः प्रस्तुतिमसावकरोत् ।<ref>[http://keralas.s3.amazonaws.com/forms_of_kerala ಫಾರಂ ಆಫ್ ಕೇರಳ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318033235/http://keralas.s3.amazonaws.com/forms_of_kerala |date=2020-03-18 }} ''amazon news'' .</ref> ===जीवन्-ज्योतिः=== मम्मुट्टिः जीवन्-ज्योति इत्यस्य सामाजिककार्यस्य राजदूतोऽपि वर्तते । अस्य ध्येयं तु कस्यचिदपि नेत्ररोगेण हृत्सम्बन्धिरोगेण अस्थिसम्बन्धिरोगेण पित्तजनकाङ्गरोगेण मूत्रपिण्डवैफल्यस्य रोगेण हेमोफिलिया रोगेण वा ’इ एन् टी’समस्यया[उल्लेखः आवश्यकः] वा पीडितस्य चिकित्सान्वेषणे सति साहाय्यकरणस्य वर्तते । ===दूरदर्शनस्य वृत्तिजीवनम्=== २०१०तमे वर्षे मम्मुट्टिः मलयाळं कम्यूनिकेषन्स् इत्यस्य अध्यक्षः आसीत् ।<ref name="kairalitv.in">[http://kairalitv.in/tv/aboutus.htm ಮಲಯಾಳಂ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ಸ್ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಡೈರೆಕ್ಟರ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926012304/http://kairalitv.in/tv/aboutus.htm |date=2015-09-26 }}. “kairalitv.in''. 1 ನವೆಂಬರ್ 2004. '' ''२००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्''</ref> अनेनैव कैराळि टि.वि. पीपल् टि.वि. तथा चानल् वि इत्याद्याः मलयाळं दूरदर्शनवाहिन्यः सञ्चाल्यन्ते । एतेन दूरदर्शननिर्माणस्य संस्था ’मेगाबैट्स्’ अपि रचिता वर्तते । इयं संस्था काश्चित् दूरदर्शनधारावाहिन्यः अपि निर्मिताः । तासु प्रथमा अस्ति १९९०तमस्य दशकस्य अन्तिमभागस्य ज्वलायय् । निर्मापकत्वेन इयं तस्य प्रथमा योजना वर्तते ।<ref>[http://www.rediff.com/entertai/2001/jan/24mallu.htm "ವೈ ಶುಡ್ ದೆ? ][http://www.rediff.com/entertai/2001/jan/24mallu.htm ಎಸ್ಪೆಶಲಿ ವೆನ್ ಥೆಯ್ ಆರ್ ಬ್ಯುಸಿ ಪ್ರೋಡ್ಯುಸಿಂಗ್ ಎ ಸೂಪರ್‌ಹಿಟ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಸೋಪ್"]. rediff.com. 21 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 1998 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> ज्वलायय् इत्येतेन मलयाळं-दूरदर्शनेतिहासम् एव निर्मितं वर्तते ।<ref>[http://www.ddktvm.gov.in/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=5&amp;Itemid=26 ಮೇಗ ಸೀರಿಯಲ್ಸ್ ಮೇಗಾ ಹಿಟ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305053037/http://ddktvm.gov.in/index.php?id=5&itemid=26&option=com_content&task=view |date=2016-03-05 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305053037/http://ddktvm.gov.in/index.php?id=5&itemid=26&option=com_content&task=view |archivedate=2016-03-05 |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://ddktvm.gov.in/index.php?id=5&itemid=26&option=com_content&task=view |access-date=2023-10-12 |deadurl=}}. rediff.com. 28 ಅಕ್ಟೋಬರ‍್ 2006 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> मम्मुट्टिः चलनचित्रवितरणसंस्थां काञ्चिदपि आरभत । तस्याः नाम आसीत् मम्मुट्टि-टेक्नोटैन्मेण्ट् इति ।<ref>[http://movies.indiainfo.com/malayalam/movienews/morenews37.html ಮಮ್ಮುಟ್ಟಿ ಇನ್ ವೈಸ್ ಟೆಕ್ನೋಟೈನ್‌ಮೆಂಟ್ ಟ್ರಿಕ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070825062501/http://movies.indiainfo.com/malayalam/movienews/morenews37.html |date=2007-08-25 }} ''Indiainfo.com'' ಮಾರ್ಚ್ 2002. २००९ तमस्य वर्षस्य जून्-मासस्य १९ पुनः सम्पादितम्</ref> केरळे वितीर्णस्य कार्मेघम् इत्यस्य तमिळुभाषाचलनचित्रस्य वितरणमस्यैव कार्यम् । अनया संस्थया वितरणाधिकारप्राप्तौ प्राथम्यं सुसंरक्षितम् आसीत् । ==अन्यकार्यक्रमाः== मम्मुट्टिः २००६तमे अक्टोबर्-मासे १६दिनाङ्के केरळमूलस्य ’सौत् इण्डियन् ब्याङ्क्’ इत्यस्य उद्यमस्य उद्योगसङ्केतात्मकः राजदूतोऽभवत् ।<ref>[http://www.southindianbank.com/News/newsdetails.aspx?news_id=105 सौत् इण्डियन् अनौन्सस् मम्मुट्टि यास् ब्राण्ड् अम्बासिडर्]. ''SouthIndianBank.com'' . २००६ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर् १६ २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref><ref>[http://indiaearnings.moneycontrol.com/sub_india/corpannoun.php?sel_comp=SIB सौत् इण्डियन् बेङ्क् हेस् अपायिण्टेड् पद्मश्री भारत् मम्मुट्टि आस् ब्राण्ड् अम्बासिडर्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160122145403/http://indiaearnings.moneycontrol.com/sub_india/corpannoun.php?sel_comp=SIB |date=2016-01-22 }}. ''moneycontrol.com'' . 16 अक्टोबर् 2006 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> एषः केरळ-वालिबाल्-लीग् इत्यस्य उद्योगसङ्केतात्मकः राजदूतत्वेनापि दृष्टो वर्तते ।<ref>[http://www.blonnet.com/2009/11/04/stories/2009110451451700.htm केरल वालीबाल् लीग् फार्मड् – मम्मुट्टि आस् ब्राण्ड् अम्बासिडर्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102161115/http://www.blonnet.com/2009/11/04/stories/2009110451451700.htm |date=2011-01-02 }}. ''हिन्दु बिसिनेस् लैन्'' . नवम्बर् 04, 2009.</ref> मम्मुट्टिः तथा दुबै-मूलस्य उद्यमी एम्.ए.यूसुफ् अलि इत्येतौ ’दुबै इण्टर्नेट् सिटि(डी ऐ सि) अधिकारिणः मिलित्वा कोच्चि-प्रदेशे उद्दिष्टस्य स्मार्ट् सिटि इति योजयायाः कृते मुखमण्डपं निर्मितवन्तौ ।<ref>[http://www.ibnlive.com/news/business/04_2007/mammootty-brings-it-park-to-kerala-38529.html मम्मुट्टि ब्रिङ्ग्स् IT पार्क् टु केरल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512054012/http://www.ibnlive.com/news/business/04_2007/mammootty-brings-it-park-to-kerala-38529.html |date=2008-05-12 }}. ''ibnlive.com, IANS '' . 14 एप्रिल् 2007, २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> ==सन्दर्भाः== {{reflist|3}} orz408umapnzm64kn44ghsz5qr46187 0 39851 501091 501028 2026-09-29T10:06:01Z Ganesh Paudel 6561 501091 wikitext text/x-wiki '''पर्वतमण्डलम्''' [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] धवलागिरी अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते । ==विवरणम्== ==अत्रापि दर्शनीयम् == ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबंधाः== {{नेपालदेशस्य प्रदेशाः मण्डलानिः}} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:गण्डकीप्रदेशस्य मण्डलानि]] fqrrhe9k075osre5dh6o6fj57a9d5qi 501092 501091 2026-09-29T10:07:29Z Ganesh Paudel 6561 501092 wikitext text/x-wiki '''पर्वतमण्डलम्''' [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] धवलागिरी अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते । ==विवरणम्== ==अत्रापि दर्शनीयम् == ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबंधाः== {{नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः}} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:गण्डकीप्रदेशस्य मण्डलानि]] fqofqum2gud7o112ddfuoar38lf1580 0 41206 501060 500860 2026-09-29T00:21:54Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501060 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox scientist |name = डॉ. दौलतसिंह कोठारी <br/> Daulat Singh Kothari |image = दौलतसिंह कोठारी.gif |image_size = 280px |caption = '''अस्य नाम्ना कोठारी-आयोगः प्रसिद्धः''' |birth_date = {{Birth date|1906|7|6|df=y}} |birth_place = [[उदयपुरम्|उदयपुरं]], [[राजस्थान]]राज्यम् (आङ्ग्लकाले मेवाडराज्ये) |death_date = {{Death date and age|1993|2|4|1906|7|6|df=y}} |death_place = [[जयपुरम्|जयपुरं]], [[राजस्थानराज्यम्]] |residence = [[भारतम्]] |nationality = भारतीयः |ethnicity = राजस्थानी |field = भौतिकी, शिक्षणं च |work_institution = इलाहाबादविश्वविद्यालयः<br>देहलीविश्वविद्यालयः |alma_mater = |doctoral_advisor = |doctoral_students = |known_for = राष्ट्रियशिक्षायोगाध्यक्षः |religion = [[हिन्दुः]] |prizes = |footnotes = }} '''दौलतसिंहः''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|d|ɔː|l|ə|t|ə|s|ɪ|h|ə|_|k|oː|t|h|aː|r|iː}}) ({{lang-hi|दौलत सिंह कोठारी}}, {{lang-en|Daulat Singh Kothari}}) [[भारतम्|भारत]]स्य प्रसिद्धः वैज्ञानिकः । १९६१ तमात् वर्षात् दशवर्षाणि यावत् सः विश्वविद्यालयानुदानायोगस्य अध्यक्षपदं व्यभूषयत् । १९६४ तमे वर्षे सः राष्ट्रियशिक्षायोगस्यापि अध्यक्षः आसीत् । प्रशासकीयसेवायै १९६२ तमे वर्षे सः [[पद्मभूषणम्|पद्मभूषणं]], १९७३ तमे वर्षे च [[पद्मविभूषणम्|पद्मविभूषणं]] प्राप्नोत् । == जन्म, परिवारश्च == १९०६ तमस्य वर्षस्य [[जुलाई]]-मासस्य षष्ठमे (६/७/१९०६) दिनाङ्के [[राजस्थान]]राज्यस्य [[उदयपुर|उदयपुरे]] दौलतसिंहस्य जन्म अभवत् । तस्मिन् काले उदयपुरं मेवाडराज्यस्य अङ्गभूतम् आसीत् । दौलतसिंहस्य पिता फतेहलाल कोठारी [[शिक्षकः]] आसीत् । तस्य ज्येष्ठः पुत्रः दौलतसिंहः । दौलतसिंहस्य अन्ये त्रयः भ्रातरः, एका भगिनी च आसन् । १९१८ तमे वर्षे अष्टात्रिंशत् (३८) वर्षीयः फतेहलाल-महोदयः दिवङ्गतः । तस्मिन् काले दौलतसिंहः द्वादशवर्षदेशीयः (१२) आसीत् । ज्येष्ठपुत्रे सति पितुः निधनोत्तरं गृहदायित्वं दौलतसिहंस्योपरि आपतितम् । दौलतसिंहस्य माता जैनमतानुयायिनी आसीत् । सा सर्वदा अन्येषां साहाय्यार्थं तत्परा भवति स्म । दौलतसिंहस्य जीवने तस्य मातुः प्रभावः प्रत्यक्षः आसीत् । डॉ. दौलतसिंहस्य पत्न्याः नाम सुजाता आसीत् । तयोः त्रयः पुत्राः आसन् । तेषां नामानि क्रमेण लक्ष्मणसिंहः, ललितः, प्रतापसिंहश्च । लक्ष्मणसिंहः देहली-विश्वविद्यालये सेवानिवृत्तः प्राध्यापकः । == शिक्षणम् == दौलतसिंहस्य प्राथमिकं शिक्षणम् उदयपुरे एव अभवत् । ततः फतेहलाल इत्यस्य शिरमल बापना इत्याख्यः मित्रं स्वपुत्रेण सह अध्ययनं कर्तुं दौलतसिंहम् आह्वयत् । शिरमल बापना इत्येषः इन्दोरराज्यस्य मुख्यमन्त्री आसीत् । प्राथमिकशिक्षणोत्तरं दौलतसिहंस्य माध्यमिकशिक्षणम् [[इन्दौर]]<nowiki/>-नगरे आरब्धम् । १९२२ तमे वर्षे महाराजा शिवाजीराव-उच्चविद्यालयात् दौलतसिंहः मैट्रिक्यूलेशन्-परीक्षायाम् उत्तीर्णः । इन्दौर-नगरे माध्यमिकशिक्षणं समाप्य सः उदयपुरं प्रतिगम्य इन्टर्मिडियेट्-कक्षायाः अध्ययनं प्रारभत । १९२४ तमे वर्षे 'राजपूत बॉर्ड'-मध्ये सः प्रथमक्रमेण इन्टर्मिडियेट्-परीक्षायाम् उत्तीर्णः अभवत् । तस्यां परीक्षायां सः [[भौतिकशास्त्रम्|भौतिकशास्त्रं]], [[रसतन्त्रम्|रसायनं]], [[गणितम्|गणित]]<nowiki/>म् इत्येतेषु त्रिषु विषयेषु विशेषयोग्यतां प्राप्नोत् । इन्टर्मिडियेट्-परीक्षायाम् उत्तमप्रदर्शनत्वात् मेवाड-राज्यस्य महाराजात् प्रतिमासं पञ्चाशतः (५०) रूप्यकाणां लब्धछात्रवृत्तिः सः इलाहाबाद-विश्वविद्यालये अध्ययनम् अकरोत् । तस्मिन् काले इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य भौतिकीविभागाध्यक्षः डॉ. [[मेघनाद साहा|मेघनादः]] आसीत् । तस्य मार्गदर्शने दौलतसिंहः बी एस् सी, एम एस् सी इत्येते पदव्यौ प्राप्नोत् । १९२६ तमे वर्षे 'बी एस् सी'-पदवीं, १९२८ तमे वर्षे च 'एम एस् सी'-पदवीं सः अलभत । == वृत्तिः == 'एम एस् सी'-पदवीप्राप्तः दौलतसिंहः इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य भौतीकविभागे एव व्याख्यातृत्वेन वृत्तिं प्रारभत । तत्र वर्षद्वयं यावत् अध्याप्य सः उच्चशिक्षणं प्राप्तुम् [[इङ्ग्लेण्ड्|इङ्गलैण्ड]]<nowiki/>-देशम् अगच्छत् । तस्य कृते युनाइटेड् प्रोविन्स्-इत्याख्यां राज्यसर्वकारस्य छात्रवृत्तिं, मेवाडराज्यात् ३५०० रूप्यकाणां वृद्धिविहीनम् ऋणं च सः अलभत । १९३० तमे वर्षे सः इङ्गलैण्ड-देशम् अगच्छत् । तत्र केम्ब्रिज्-विश्वविद्यालस्य केवेन्डिश्-प्रयोगशालायां सः [[अर्नेस्ट रदरफोर्ड]] इत्याख्यस्य मार्गदर्शनं प्राप्य विद्यावाचस्पतिः (Phd) अभवत् । डॉ मेघनादस्य कथनेन दौलतसिंहः अर्नेस्ट रदरफोर्ड-महोदयस्य समीपं गतवान् आसीत् । केम्ब्रिज्-विश्वविद्यालयात् विद्यावाचस्पतिः भूत्वा दौलतसिंहः भारतं प्रत्यागच्छत् । यतः विदेशगमनात् प्राक् सः इलाहाबाद-विश्वविद्याले पाठयन्नासीत्, अतः १९३३ तमे वर्षे इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य भौतिकी-विभागे तेन व्याख्यातृत्वेन कार्यम् अनुसृतम् (resumed) (पुनरारब्धम् इत्यर्थः) <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://auaa.in/?page_id=31 |accessdate=2012-07-07 |archive-date=2012-07-07 |archive-url=https://archive.ph/20120707073335/http://auaa.in/?page_id=31 |deadurl=no }}</ref> । १९३४ तमे वर्षे देहली-विश्विद्यालये भौतिकविभागाध्यक्षत्वेन सः भौतिकविषयाध्यापनम् आरभत । तस्मिन् काले देहली-विश्वविद्यालयस्य विज्ञानविभागः ‘कश्मीरि गेट’ इत्याख्ये विस्तारे आसीत् । विज्ञानविभागस्य प्रयोगशालायां पर्याप्तसाधनानानि नासन् । विश्वविद्यालयाय बी एस् सी-कक्षां यावदेव पाठयितुं मान्यता आसीत् । परन्तु ततः दौलतसिंहेन कार्यभारे स्वीकृते सति अनेकानि सकारात्मकानि परिवर्तनानि विश्वविद्यालये, विज्ञानविभागे च अभूवन् । १९४२ तमे वर्षे दौलतसिंहः भौतिकविभागस्य व्याख्यातृत्वेन नियुक्तः । उपकुलपितेः सहयोगेन दौलतसिंहः नवीनस्य भौतिकविभागस्य सुचारुस्थापनाम् अकरोत् । प्रथमे वर्षे भौतिकविभागे केवलं पञ्च छात्राः आसन्, ये १९४४ तमे वर्षे उत्तीर्णाः । दौलतसिंहस्य सततपरिश्रमेण भौतिकविभागे प्रयोगशाला सम्पन्नतां गता । विद्यार्थिनां विविधविषयाणां विकासार्थं दौलतसिंहः सर्वदा तत्परः भवति स्म । सः निश्चितकालावधौ उत्तमान् भौतिकविज्ञानिनः प्रयोगशालां प्रति आहूय विशेषवर्गाणाम् आयोजनं करोति स्म । तेन प्रयोगशालया उचितविकासः साधितः । ये विज्ञानिनः तां प्रयोगशालां प्रति मार्गदर्शनाय गतवन्तः, तेषु पी एम् एस् बकेट् (PMS Blackett), निल्स् बोह्र् (Niels Bohr), पि एम् एम् धिरक् (PAM Dirac), पी कापित्झा (P Kapitza), आई प्रिगोगिन् (I Prigogine), सि वि रामन् (CV Raman), एच् जे भामा (H.J. Bhabha), एम् एन् साहा (M.N. Saha), के एस् कृष्णन् (K.S Krishnan) च अन्तर्भवन्ति । सक्रियं विज्ञानविभागं चालयन् सः विभिन्नेषु विषयेषु अनेकान् शोधप्रबन्धान् प्राकाशयत् । तेषु विषयेषु भौतिकशास्त्रं (physics), खगोलीयभौतिकशास्त्रं (astrophysics), प्लास्मा-भौतिकशास्त्रं (plasma physics), चुम्बकीय-विज्ञानं (magneto hydrodynamics), क्वोन्टम् इलेक्ट्रोडायनामिक्स् (quantum electrodynamics), रिलेटिविक् क्वोन्टम्स् स्टेटेस्टिक्स् (relativistic quantum statistics) च मुख्याः विषयाः आसन् । देहलीविश्वविद्यालये दौलतसिंहस्य कार्यस्य प्रशंसा सर्वैः विज्ञानिभिः, विद्यार्थिभिः, विश्वविद्यालयैः, भारतसर्वकारेण च कृता । दौलतसिंहस्य कार्यं दृष्ट्वा १९४८ तमे वर्षे [[भारतसर्वकारः]] देहलीविश्वविद्यालयं न्यवदेयत् यत्, डॉ. दौलतसिंहः भारतस्य विज्ञानपरामर्शकः भवेत् इति । एवं त्रिभ्यः वर्षेभ्यः डॉ. दौलतसिंहः भारतसर्वकारस्य रक्षामन्त्रालयस्य कार्ये सँल्लग्नः अभवत् । ततः १९५२ तमे वर्षे सः विश्वविद्यालयस्य कार्येषु पुनः सक्रियः अभवत् । परन्तु रक्षामन्त्रालये मानदपरामर्शकत्वेन दशकं यावत् सेवाम् अकरोत् । यदा डॉ. दौलतसिंहः रक्षामन्त्रालये कार्यरतः आसीत्, तदा मन्त्रालयेन निम्नप्रयोगशालाः प्रस्थापिताः । १. आयुधप्रौद्योगिकीसंस्थानम्, पुणे (Institute of Armament Technology, Pune.) २. नौसेनायै रसायनस्य, धातुकर्मणः च प्रयोगशाला (Naval Chemical and Metallurgical Laboratory, Mumbai.) ३. भारतीयनौसेनाभौतिकप्रयोगशाला, कोच्चि (Indian Naval Physical Laboratory, Kochi) ४. अग्न्यनुसन्धानकेन्द्रम् (Centre for Fire Research, Delhi) ५. वज्रावस्थाभौतिकीप्रयोगशाला, दिल्ली (Solid State Physics Laboratory, Delhi ) ६. रक्षाखाद्यशोधप्रयोगशाला, मैसूर (Defence Food Research Laboratory, Mysore) ७. फिजियोलॉजी, संबद्धविज्ञानं च केन्द्रम्, चेन्नई (Defence Institute of Physiology and Allied Sciences, Chennai ) ८. साइकोलॉजिकलरिसर्च-निदेशालयः, नवदेहली (Directorate of Psychological Research, New Delhi) ९. रक्षाविद्युदानुसन्धानप्रयोगशाला, हैदराबाद (Defence Electronics and Research Laboratory, Hyderabad) १०. वैज्ञानिकमूल्याङ्कनसमूहः, देहली (Scientific Evaluation Group, Delhi) ११. तकनीकी-बैलिस्टिक-अनुसन्धानप्रयोगशाला, चण्डीगढ (Technical Ballistic Research Laboratory, Chandigarh) १९६१ तमे वर्षे डॉ. दौलतसिंहः विश्वविद्यालयानुदानायोगस्य अध्यक्षत्वेन नियुक्तः । तस्मिन् आयोगे सः त्रयोदश वर्षाणि अध्यक्षत्वेन दायित्वम् अवहत् । == राष्ट्रियशिक्षायोगः == राष्ट्रियशिक्षायोगः भारतीयशिक्षायोगः इत्यपि प्रसिद्धम् । १९६४ तमे वर्षे यदा भारतसर्वकारः भारतीयशिक्षायोगस्य रचनाम् अकरोत्, तदा डॉ. दौलतसिंहं तस्य आयोगस्य अध्यक्षं न्ययुङ्क्त <ref>http://mohitpuri.pbworks.com/w/page/11465802/Indian%20Education%20Commission%201964-66</ref> । डॉ. दौलतसिंहः तस्मिन् पदे वर्षद्वयम् आसीनः । तस्य आयोगस्य अन्येषु सदस्येषु भगवान सहाय, एस् चक्रवर्ती, एम् एल् धर, एम् वि माथुर, जि पार्थसारथि इत्यादयः प्रमुखाः । तेन आयोगने "शिक्षायाः, राष्ट्रस्य च विकासः" (Education and National Development) इत्याख्यं वृत्तम् (report) उपस्थापितम् । स्वतन्त्रे भारते सम्भवतः सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णेषु प्रलेखेषु अन्यतमस्य तस्य वृत्तस्य चर्चा सर्वत्र भवति । तस्य प्रलेखस्य चर्चनीयविषयेषु मुख्यौ विषयौ समानविद्यालयव्यवस्था, स्नातकोत्तरं यावत् मातृभाषया शिक्षणम् इत्येतौ आस्ताम् । १. भाषानीतिः – शिक्षायाः सर्वेषु चरणेषु प्रादेशिकभाषाः एव शिक्षामाध्यमं स्यात् । (प्रारम्भिकस्तरे मातृभाषायै एव सर्वाधिकं महत्त्वं दीयते ।) तस्य उद्देश्यस्य पूर्त्यै निश्चितस्य, सुनियोजितस्य, समयबद्धस्य च कार्यक्रमस्य रचना करणीया । [[आङ्ग्लभाषा]] संसारेण सह अस्माकं सञ्चारस्य मुख्यमाध्यमम् अस्ति । सा आधुनिकवैज्ञानिकयुगस्य वर्धमानं ज्ञानं प्राप्तुम् अपि मुख्यसाधनम् अस्ति । अतः अस्माभिः आङ्ग्लभाषायाः पठनपाठने प्रात्साहनं दातव्यम् । अन्यान्ताराष्ट्रियभाषाणाम् अपि बहुधा पठनं, पाठनं च भूयात् । तासु भाषासु मुख्यतया [[रूसी भाषा|रूसी]], [[स्पेनिश्]], [[फ्रेञ्चभाषा|फ्रेन्च्]], [[जर्मनी]] इत्यादयः भाषाः अन्तर्भवन्ति । राष्ट्रियस्तरे सम्पर्कभाषात्वेन [[हिन्दीभाषा]] प्रोत्साहनीया । तथा च येषु क्षेत्रेषु हिन्दीभाषा सम्भाषणभाषा नास्ति, तेषु क्षेत्रेषु हिन्दीभाषायाः अध्ययनाध्यापनं प्रोत्साहनीयम् । भारतस्य सर्वाः राष्ट्रियभाषाः सम्पर्कजालिकायाः निर्माणे सहायभूताः भवितुम् अर्हन्ति । अतः सर्वेषु क्षेत्रेषु हिन्दीभाषायाः अध्यापनक्षेत्राणि भवेयुः । शालासु, माध्यमिकविद्यालयेषु च त्रिभाषीयव्यवस्था स्यात् । द्वितीयायाः भाषायाः पाठनं षड्वर्षाणि यावत्, तृतीयायाः भाषायाः अध्यापनं (न्यूनाति न्यूनं) वर्षत्रयं स्यात् । उच्चतरमाध्यमिकचरणे भाषाणाम् अध्यापनं स्यात् । तथा च यावत् पर्यन्तं कयाचित् भाषया सह विद्यार्थिनाम् अन्तरङ्गसम्बन्धः स्थापितः न स्यात्, तावत् पर्यन्तं विश्वविद्यालयचरणे न कस्यापि भाषायाः अध्यापनम् अनिवार्यं स्यात् । २. सामान्यशालाप्रणाली – साम्प्रते काले सम्पन्नवर्गे, निर्धनवर्गे च सामाजिकी, आर्थिकी च विषमता दरीदृश्यते । देशे एकत्र उच्चकोट्याः शिक्षणसंस्थाः सन्ति, यत्र आर्थिक-सामाजिकदृष्ट्या सम्पन्नवर्गः गच्छति । अपरत्र सर्वकारेण चाल्यामानाः संस्थाः सन्ति, यत्र सामान्यतः निर्धनवर्गः गच्छति । समाजे व्याप्तः एतादृशः पृथक्करणभावः अतितराम् आपत्तिजनकः वर्तते । अतः राष्ट्रियशालाप्रणाल्याः आवश्यकता अस्ति । तया प्रणाल्या समाजे व्याप्तस्य पृथक्करणस्य भावः नंक्ष्यति । तेन नाशेन विद्यार्थिनः एकस्यां शालायाम् एव शिक्षां प्राप्तुं प्रभविष्यन्ति । प्राथमिकशालायै विशेषतया "प्रतिवेशिशालायाम् अध्ययनम्" इति प्रतिमानं (Model) स्यात् । तेन प्रतिमानेन सर्वेषां वर्गाणां, जातीनां, धर्माणां च बालकाः एकस्यां शालायाम् एव पठिष्यन्ति । कोठारीशिक्षायोगस्य (१९६४-६६) अनुशंसानां महत्त्वम् अत्यधिकम् आसीत् । अत एव यूनेस्को-संस्था यदा अन्ताराष्ट्रियशिक्षायोगस्य रचनाम् अकरोत्, तदा सः आयोगः कोठारीशिक्षायोगस्य अनुशंसायाः आधारं स्व्यकरोत् । सः अन्ताराष्ट्रियायोगः शिक्षणविकासाय दशकं यावत् संशोधनम् अकरोत् । राष्ट्रियशिक्षायोगस्य वृत्ते डॉ. दौलतसिंहस्य अन्येऽपि विचाराः प्रत्यक्षाः भवन्ति । तत्र किञ्चन प्रसिद्धम् उद्धरणम् अस्ति यत्, <poem>{{cquote|भारतस्य भाग्यं तस्याः (शिक्षिकायाः) वर्गे आकारं गृह्णाति । एषः न केवलम् आलङ्कारिकशब्दोपयोगः, अपि तु अस्माकं विश्वासः अस्ति । विज्ञान-प्रौद्योगिक-आपन्ने विश्वस्मिन् जनानां समृद्धिः, कल्याणं, सुरक्षा इत्येतेषाम् आधारेण शिक्षणस्तरः निर्धार्यते । राष्ट्रियपुनर्निर्माणस्य कृते उत्तमोद्यमः मुख्यः । तस्य प्रधानलक्ष्यं जनानां जीवनस्तरे औन्नत्यस्य अस्ति । विद्यालयात्, महाविद्यालयात् च गुणवत्तायुक्ताः, अधिकाधिकाः च जनाः निर्गच्छेयुः इति तस्य जीवनस्तरस्य आधारः अस्ति" इति <ref>The destiny of India is now being shaped in her classrooms. This, we believe, is no mere rhetoric. In a world based on science and technology, it is education that determines the level of prosperity, welfare and security of the people. On the quality and number of persons coming out of our schools and colleges will depend our success in the great enterprise of national reconstruction, the principal objective of which is to raise the standard of living of our people. – Dr. Kothari, http://www.teindia.nic.in/files/reports/ccr/KC/KC_V3.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423111058/http://www.teindia.nic.in/Files/Reports/CCR/KC/KC_V3.pdf |date=2014-04-23 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140423111058/http://www.teindia.nic.in/Files/Reports/CCR/KC/KC_V3.pdf |archivedate=2014-04-23 |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.teindia.nic.in/Files/Reports/CCR/KC/KC_V3.pdf |access-date=2023-10-04 |deadurl=yes}} ।</ref>}}</poem> यतो हि डॉ. दौलतसिंहः शिक्षणक्षेत्रे कृतपरिश्रमः आसीत्, अतः तेन अनेके नूतनाः मार्गाः अन्विष्टाः । तेषु राष्ट्रियशैक्षणिकानुसन्धान-प्रशिक्षण-परिषदः (National Council of Educational Research and Training (NCERT)) नाम मुख्यं मन्यते । यदा राष्ट्रियशैक्षणिकानुसन्धान-प्रशिक्षण-परिषदः आरम्भः अभवत्, तदा डॉ. दौलतसिंहः न केवलं तस्याः परिषदः मूलसिद्धान्तानां निर्माणे योगदानम् अयच्छत्, अपि तु तस्याः परिषदः भविष्यत्कालस्य योजनानां मानचित्रस्यापि परिकल्पानाम् अकरोत् । राष्ट्रियशैक्षणिकानुसन्धान-प्रशिक्षण-परिषदः भविष्यत्कालीनयोजनायाः परिकल्पना तेन शिक्षणायोगस्य १९६४-६६ वृत्ते उल्लिखिता अस्ति । == केन्द्रियसेवापरीक्षाविभागः == १९७४ तमे वर्षे भारतसर्वकारः केन्द्रीयसेवापरीक्षाविभागस्य परीक्षापद्धतेः पुनर्निरीक्षणाय दलम् अरचयत् । तस्य दलस्य अध्यक्षत्वेन भारतसर्वकारः डॉ. दौलतसिंहस्य चयनम् अकरोत् । भारतसर्वकारस्य केन्द्रीयसेवापरीक्षा-विभागस्य कृते परीक्षाप्रक्रियायाः, चयनप्रक्रियायाः च नीत्युपस्थापने डॉ. दौलतसिंहस्य भूमिका महत्त्वपूर्णा असिध्यत् । १९७६ तमे वर्षे तेन दलेन स्वस्य प्रेलखः सर्वकाराय प्रदत्तः । तस्य प्रलेखस्य परिणामतः १९७९ तमे वर्षे भारतसर्वकारः आई.ए.एस्., आई.पी.एस्., अन्यविंशत्यै पदेभ्यश्च सामान्यपरीक्षायाः प्रारम्भम् अकरोत् । तस्मिन् प्रलेखे द्वयोः विषययोः अनुशंसा अतिमहत्त्वपूर्णा, क्रान्तिकारिणी च असिद्धयत् । प्रथमं तु स्वभाषासु (भारतीय[[भारतस्य संविधानम्|संविधान]]<nowiki/>स्य अष्टमे अनुच्छेदे उक्ताः सर्वाः भारतीयभाषाः), आङ्ग्लभाषायां च उत्तरं दातुं स्वतन्त्रता । द्वितीयं वयस्सीमया सह समग्रे देशे परीक्षाकेन्द्राणि अपि वर्धेरन् । केन्द्राणां वर्धनेन सुदूरेषु ग्रामेषु स्थिताः विद्यार्थिनः अपि एतादृशीं परीक्षां दातुं शक्नुयुः इति । डॉ. दौलतसिंहस्य दृढविश्वासः आसीत् यत्, "राष्ट्रस्य विकासेन, समृद्ध्या च सह शिक्षणस्य साक्षात् सम्बन्धः अस्ति । तत्रापि वैज्ञानिकं, प्रौद्योगिकं च शिक्षणं मुख्यतया अनुबन्धितम् अस्ति" इति । अतः सः देशे युवसु स्थितायाः प्रतिभायाः अन्वेषणाय राष्ट्रियशैक्षणिकानुसन्धान-प्रशिक्षण-परिषदा 'द नेशनल् सायन्स् टेलेन्ट्', 'नेशनल् टेलेन्ट् सर्च्' इत्येतयोः कार्यक्रमयोः आरम्भं कृतवान् । तयोः कार्यक्रमयोः मूलभूतविचारः डॉ. दौलतसिंहस्य आसीत् <ref>http://www.vigyanprasar.gov.in/scientists/DKothari.htm</ref> । प्राथमिकस्तरात् विश्वविद्यालयस्तरं यावत् शिक्षायाम् एकरूपता, सामञ्जस्यं च कथं शक्येत ? इत्यस्मिन् विषये शिक्षायोगे सक्रियः डॉ. दौलतसिंहः अनेकान् विधीन् उपास्थापयत् । तेभ्यः विधिभ्यः अध्यापकाः, छात्राः च लाभान्विताः अभूवन् । विद्यार्थिषु अनुभवं वर्धयितुं डॉ. दौलतसिंहः कार्यानुवभवयोजनायाः (Work-Experience) आरम्भम् अकरोत् । शिक्षायोगस्य अनेके सिद्धान्ताः भारतीयराष्ट्रियशिक्षानीतेः आधाराः आसन् । काठारी-आयोगस्य अनेके प्रस्तावाः शनैः शनैः राष्ट्रियशिक्षायोगे कार्यान्विताः अभूवन् । == संशोधनक्षेत्रे == डॉ. दौलतसिंहस्य रुचिकरः विषयः [[खगोलशास्त्रम्]] आसीत् । डॉ. दौलतसिंहः 'आयनीकरण-भारः' इत्यस्य सिद्धान्तम् अन्विष्टवान् । तस्य सिद्धान्तस्य प्रयोगः तेन 'ह्वाइट् ड्वार्फ्' इत्याख्यस्य तारकस्य रचनापद्धतिं ज्ञातुं कृतः । अखिलस्य विश्वस्य वैज्ञानिकैः डॉ. दौलतसिंहस्य सिद्धान्तः महत्त्वूपूर्णः परिलक्षितः । तस्मिन् सिद्धान्ते डॉ. दौलतसिंहः उपास्थापयत् यत्, "औष्ण्यं विना केवलं भारः अपि परमाणूनां खण्डने क्षमः अस्ति । शीतद्रव्येऽपि परमाणोः भञ्जकभारः शतलक्ष-पाउण्ड-प्रतिवर्गात्मकः भवति । सा शक्तिः पृथिव्याः भूगर्भे स्थितस्य धातुः, पर्वतः इत्यादीनां चतुस्सहस्र-माईल-परिमितस्य भारात् अपि अधिकः भवति" इति । === युद्धक्षेत्रे विज्ञानप्रयोगः === अद्यत्वे समग्रे विश्वस्मिन् सः देश एव युद्धकौशले शक्तिशाली, पारङ्गतश्च मन्यते, यस्य पार्श्वे आधुनिकतमवैज्ञानिकास्त्राणि भवेयुः । १९४८ तमे वर्षे भारतसर्वकारः डॉ. दौलतसिंहाय प्रतिरक्षा-विज्ञान-सङ्घटनस्य निदेशकपदम् अयच्छत् । तस्मिन् पदे सः १९६१ पर्यन्तं कार्यम् अकरोत् । तस्मिन् कार्यकाले डॉ. दौलतसिंहः भारते यत्रापि वैज्ञानिकप्रतिष्ठानानां, प्रयोगशालानां च आवश्यकता आसीत्, तत्र प्रतिष्ठानानां, प्रयोगशालानां च स्थापनाम् अकारयत् । सः विस्फोटकभारस्य तीव्रभारे धातूनां प्रयोगम् अकरोत् । प्रयोगस्य परिणामतः तस्य रुचिः धातुविद्याक्षेत्रे समुद्भूता । अतः सः 'प्रोजेक्टाइल्स्' इत्याख्यस्य विषयस्य संशोधनं प्रारब्धवान् । तस्य संशोधनस्य क्रियान्वयाय [[जोधपुरम्|जोधपुरे]] प्रयोगशालायाः स्थापनाञ्चकार । तस्याः प्रयोगशालायाः लक्ष्यम् आसीत् यत्, जोधपुरस्य समीपे यः मुरुभूभागः अस्ति, सः मरुभूभागः हरितभूभागः स्यात् इति । डॉ. दौलतसिंहस्य मार्गदर्शने रक्षाविज्ञानसङ्घटनेनापि प्रगतिः साधिता । तेन सङ्घटनेन शस्त्रविज्ञानम्, इलेक्ट्रॉनिक-विद्या, वातावरणशरीरक्रियाविज्ञानं, धातुकर्म, मानव-यन्त्राणां दुर्घटनाग्रस्तनिवारणं, भूस्थायित्वं, खाद्यसंरक्षणं, मरुभूमौ वृक्षोत्पादनं, विमानशास्त्रं, गैस-वायूनां टरबाईन् इत्यादीनां विषयाणां संशोधनं कृतम् । == शान्तिप्रयासः == डॉ. दौलतसिंहः न केवलं खगोलशास्त्री, भौतिकशास्त्री च आसीत्, अपि तु सः आधुनिकप्रौद्योगिक्याः विकासाय भारतीयसङ्घटनेषु सक्रियः वैज्ञानिकः आसीत् । प्रतिरक्षायाः क्षेत्रेषु सक्रियः सः सर्वदा शान्तिपूर्णरीत्या देशविकासस्य प्रबलः पक्षधरः आसीत् । यतो हि सः जानाति स्म यत्, परमाणुशस्त्रस्य उपयोगेन विश्वस्मिन् कीदृशाः प्रभावाः भवितुम् अर्हन्ति, अतः सः सर्वदा परमाणुशस्त्राणां निर्माणस्य, विस्फोटस्य च विरोधी आसीत् । परमाणुशस्त्राणां विरोधाय डॉ. [[होमी जहाँगीर भाभा|होमी भाभा]]<nowiki/>-महोदयेन सह मिलित्वा तेन एकं पुस्तकम् अपि लिखितम् । तस्य पुस्तकस्य नाम 'परमाणु विस्फोट और उनके प्रभाव' इति अस्ति । तत्पुस्तकं [[जर्मनी|जर्मन]]<nowiki/>-भाषायां, [[जापानी भाषा|जापानी]]<nowiki/>-भाषायां चापि उपलभ्यते । == [[हिन्दीभाषा|हिन्दी]]<nowiki/>प्रेम == डॉ. दौलतसिंहः देशस्य युवभ्यः यानि कार्याणि अकरोत्, तेषु विज्ञानसम्बद्धानाम् आङ्ग्लशब्दानां हिन्दीपारिभाषिकशब्देषु अनुवादः अपि अन्तर्भवति । शिक्षामन्त्रालयस्य हिन्द्यायोगान्तर्गतस्य वैज्ञानिक-तकनीकि-शब्दानुसन्धानायोगस्यापि सः अध्यक्षपदं व्यभूषयत् । १९८१ तमे वर्षे अध्यक्षत्वेन आरूढः डॉ. दौलतसिंहः तस्मिन् पदे १९९१ तमं वर्षं यावत् आसीत् । विज्ञानसम्बद्धं साहित्यं हिन्द्याम् अपि उपलभ्येत इति डॉ. दौलतसिंहस्य महती इच्छा आसीत् । यतो हि तस्य मतम् आसीत् यत्, हिन्द्या लिखितं साहित्यमेव जनसामान्यं विज्ञानं प्रति प्रोत्साहिष्यति इति । सः हिन्द्या एव नवीनस्य वैज्ञानिकसाहित्यस्य निर्माणं भवेत् इति चिन्तयति स्म । केषाञ्चन विदुषां मतम् अस्ति यत्, [[महात्मा गान्धी|गान्धी]], [[राममनोहर लोहिया|लोहिया]] इत्येतयोः अनन्तरं भारतीयभाषाणाम् उन्नत्यै कार्यकर्तृषु डॉ. दौलतसिंहः प्रथमः आसीत् । यदि केन्द्रीयसेवानां परीक्षायां भारतीयभाषायाम् उत्तरं दातुम् अवकाशः नाभविष्यत्, तर्हि ग्रामेषु स्थिताः विद्यार्थिनः कदापि एतादृशीं परीक्षां दातुं न प्राभविष्यन् । == मृत्युः == १९९३ तमस्य वर्षस्य [[फरवरी]]-मासस्य चतुर्थे (४/२/१९९३) दिनाङ्के [[राजस्थानराज्यम्|राजस्थानराज्य]]<nowiki/>स्य [[जयपुरम्|जयपुरे]] [[हृदयाघातः|हृदयाघातेन]] डॉ. दौलतसिहस्य मृत्युः अभवत् । पूर्वरात्रौ यदा सः सुप्तवान्, तदा सः [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]<nowiki/>याः, भक्तामरस्तोत्रस्य च पठनं कृत्वा अस्वपत् । रात्रौ निद्रायामेव हृदयाघाते सति सः देहम् अत्यजत् । डॉ. दौलतसिंहः स्वजीवनस्य अन्तिमदिनेषु ललिताख्येन स्वपुत्रेण सह निवसति स्म । सः ललितः कुत्रचित् स्वलेखे अलिखत्, "एकदा शरीरपरीक्षणाय अहं पितरं न्यवेदयम् । तस्मिन् समये पिता रुग्णः न आसीत् । अपि तु अहं केवलं पूर्वजागर्यायै तथा कर्तुम् इच्छामि स्म । परन्तु मम निवदेनस्य प्रत्युत्तरं यच्छन् पिता अवदत् यत्, इतः परं मम कृते किमपि कार्यं शेषं नास्ति इति त्वया अवगन्तव्यम्" इति । == व्यक्तित्वम् == उच्चपदेषु कार्यरतः डॉ. दौलतसिंहः सर्वदा सरलम्, आदर्शपूर्णं च जीवनम् अयापयत् । अभिमानशून्यः सः यदा देहली-विश्वविद्यालयात् निवृत्तः अभवत्, तदा लघौ स्यूते स्ववस्त्राणि संस्थाप्य राजस्थानम् अगच्छत् । डॉ. दौलतसिंहस्य पौत्री दीपिका अलखित् यत्, यदा मम पितामहः देहली-विश्वविद्यालयात् निवृत्तः अभवत्, तदा पितामहः, पितामही च सर्वाणि वस्तूनि कस्मिँश्चित् लघौ स्यूते पर्यावर्तयेताम् (wind up) । ततः परम् अहं तौ सर्वदा तावतेन सामग्रीसमम्भारेण सहैव अपश्यम् इति । डॉ. दौलतसिंहस्य व्यक्तित्वे बहु सामर्थ्यम् आसीत् । वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायां विज्ञाननीति-भारतीयभाषा-आङ्ग्लभाषासु च विद्यमानायाः जटिलसमस्यायाः समाधानं सर्वकारः तस्य कृतिषु पश्यन् भवति । == प्रशस्तयः <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |accessdate=2015-10-06 |archive-date=2015-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |deadurl=yes }}</ref> == * [[पद्मभूषणम्]], १९६२ * [[पद्मविभूषणम्]], १९७३ * अणुव्रतपुरस्कारः, तुलसी फाउण्डेशन् == कार्यम् == * व्याख्याता, इलाहाबाद-विश्वविद्यालयः, १९३३ * विज्ञानविभागाध्यक्षः, देहली-विश्वविद्यालयः, १९३४-१९४८ * विज्ञानपरामर्शकः, रक्षामन्त्रालयः, १९४८-१९५१ * अध्यक्षः, विश्वविद्यालयानुदानायोगः, १९६१-१९७३ * महाध्यक्षः, इण्डियन् साईन्स् कॉङ्ग्रेस्, १९६२, नवदेहली * अध्यक्षः, भारतीयराष्ट्रियवैज्ञानिक-अकादमी, १९७३-१९७४ * कुलपतिः, जवहारलालनेहरू-विश्वविद्यालयः, १९८२-१९९२ == पुस्तकानि == * Atom and Self: Collection of Lectures Delivered - डॉ. दौलतसिंह कोठारी, सम्पादनं – फिरोझ् एहमद्. प्रकाशकः – न्यू एज् इन्टर्नेशनल् पब्लिकेशन्, नवदेहली, २००२ * Knowledge and Wisdom: Collection of Lectures Delivered - डॉ. दौलतसिंह कोठारी, सम्पादनं – फिरोझ् एहमद्. प्रकाशकः – न्यू एज् इन्टर्नेशनल् पब्लिकेशन्, नवदेहली, २००२ * Education and Character Building: Convocation Addresses Delivered - डॉ. दौलतसिंह कोठारी National Institute of Science Communication (now renamed as National Institute of Science Communication and Information Resources). New Delhi, 2000. * न्यूमरस पेपर्स् ऑन् स्टैटिस्टिकल् थर्मोडायनेमिक्स् * थ्योरी ऑफ् ह्वाइट् ड्वार्थ् स्टार्स् * न्यूक्लियर् एक्स्प्लोसिव्स् एण्ड् देयर् इफेक्ट्स् (जर्मनी-भाषायां, जापानी-भाषायाम् अपि उपलब्धम्) == सम्बद्धाः लेखाः == * डॉ. [[मेघनाद साहा]] * डॉ. [[होमी जहाँगीर भाभा|होमी भाभा]] * [[विश्वविद्यालयानुदानायोगः]] * [[रक्षामन्त्रालयः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * http://www.vigyanprasar.gov.in/scientists/DKothari.htm * http://www.indianstampghar.com/2011/07/indian-stamp-d-s-kothari-by-india-post/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107060629/https://www.indianstampghar.com/2011/07/indian-stamp-d-s-kothari-by-india-post/ |date=2017-11-07 }} * http://www.jankipul.com/2013/07/blog-post_12.html * http://www.manoharprabhakar.blogspot.in/2012/10/blog-post_1561.html == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == * [https://web.archive.org/web/20140423111058/http://www.teindia.nic.in/Files/Reports/CCR/KC/KC_V3.pdf शिक्षायाः, राष्ट्रस्य च विकासः (Education and National Development)] {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:वैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः]] [[वर्गः:राजस्थानस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:१९९३ मरणम्]] [[वर्गः:१९०६ जन्म]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] 7o0yjok3u33v41hbzxai3vgingd3yxw 0 41992 501070 481039 2026-09-29T02:02:54Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501070 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox Anthem |title = श्रीलङ्कामाता |Sanskrit_title = श्रीलङ्कामाता |image = |image_size = |caption = |prefix = राष्ट्रः |country = {{IND}} |author = आनन्द समाराकून |lyrics_date = १९४० |composer = आनन्द समाराकून |music_date = १९४० |adopted = १९५१ |until = |sound = |sound_title = श्रीलङ्कामाता (वाद्यम्) }} '''श्रीलङ्कामाता''' ([[सिंहली भाषा|सिंहली]]: ශ්රී ලංකා ජාතික ගීය, [[तमिळ्|तमिल]]: சிறீ லங்கா தாயே), [[श्रीलङ्का]]देशस्य राष्ट्रगानम् अस्ति । एतस्य राष्टगानस्य लेखनं, सङ्गीतरचना च [[आनन्द समाराकून]] इत्याख्येन १९४० तमे वर्षे कृता । १९१५ तमे वर्षे आधिकारिकरूपेण श्रीलङ्कादेशस्य राष्ट्रगानत्वेन तद् अङ्गीकृतम् । == इतिहासः == १९४० तमे वर्षे आनन्द समाराकून इत्यनेन सिंहलभाषायां ''नमो नमो माता'' नामकं गीतं रचितम् । १९५१ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य द्वादशे दिनाङ्के सर एड्विन विजेयेरत्ने इत्यस्य अध्यक्षतायां काचित् समितिः एतत् गीतम् आधिकारिकतया श्रीलङ्कायाः राष्ट्रगानत्वेन अङ्गीकर्तुं निर्णयम् अकरोत् । एतस्य राष्ट्रगानस्य [[तमिळभाषा|तमिलभाषायाम्]] अपि अनुवादः अभवत् । तदनुवादं एम. नल्लाथम्बी इत्येषः अकरोत् <ref name="DBSJ">{{cite web|last=[[D. B. S. Jeyaraj]]|title=The language controversy over Sri Lankan National Anthem|url=http://dbsjeyaraj.com/dbsj/archives/1871|publisher=dbsjeyaraj.com|accessdate=17 दिसम्बर 2010|archive-date=2010-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20101220035204/http://dbsjeyaraj.com/dbsj/archives/1871|deadurl=yes}}</ref> । मूलगीतस्य प्रथमायाः पङ्क्त्याः "नमो नमो माता, अपा श्रीलङ्का" इत्येभ्यः शब्देभ्यः १९५० तमे वर्षे विवादः अभवत् । अतः विवादं शमयितुं १९६१ तमे वर्षे समाराकूल इत्यस्य सहमतिं विना <ref name="DBSJ"/> शब्देषु परिर्तनं कृत्वा ''श्रीलङ्कामाता, अपा श्रीलङ्का'' इति अभवत् (वर्तमानस्वरूपम् एतत्)। एतेन परिवर्तनेन व्यथितः समाराकून इत्येषः ११९६२ तमे वर्षे आत्महत्याम् अकरोत् । १९७८ तमे वर्षे श्रीलङ्कामाता-गीतं संवैधानिकरीत्या राष्ट्रगानत्वेन मान्यम् अभवत् <ref>{{cite web|title=THE CONSTITUTION OF THE DEMOCRATIC SOCIALIST REPUBLIC OF SRI LANKA - Section 7 The National Anthem|url=http://www.lawnet.lk/sec_process.php?chapterid=1981Y1V1C&sectionno=7&title=THE%20CONSTITUTION%20OF%20THE%20DEMOCRATIC%20SOCIALIST%20REPUBLIC%20OF%20SRI%20LANKA&path=6|publisher=LawNet, Government of Sri Lanka|accessdate=2015-11-30|archive-date=2011-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716210435/http://www.lawnet.lk/sec_process.php?chapterid=1981Y1V1C&sectionno=7&title=THE%20CONSTITUTION%20OF%20THE%20DEMOCRATIC%20SOCIALIST%20REPUBLIC%20OF%20SRI%20LANKA&path=6|deadurl=yes}}</ref> । == तमिलसंस्करणे विवादः == श्रीलङ्कादेशस्य 'द संडे टाइम्स' इत्याख्ये समाचारपत्रे २०१० तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य द्वादशे दिनाङ्के तमिलसंस्करणस्योपरि लेखः प्रकटः अभवत् । तस्मिन् लिखितम् आसीत् यत्, श्रीलङ्कादेशस्य मन्त्रिमण्डलं यस्य अध्यक्षः श्रीलङ्कादेशस्य राष्ट्रपतिः [[महिन्दा राजपक्षे]] आसीत्, तेन श्रीलङ्कादेशस्य राष्ट्रगानस्य तमिल-अनुवादस्य आधिकारिकमान्यता निरस्तीकृता । एवं राष्ट्रिये उत प्रान्तीये समारोहे एतस्य गीतस्य गानं न भवति । तस्य कारणं सम्मुखम् आगतं यत्, सम्पूर्णे विश्वे नैकस्यापि देशस्य राष्ट्रगानम् अपरभाषायाम् अस्ति । एकस्य राष्टगानस्य भाषाद्वयम् अनुचितम् इति कारणत्वात् एतस्य गीतस्य निरसनम् अभवत् <ref>http://sundaytimes.lk/101212/News/nws_01.html</ref> इति । परन्तु ततः श्रीलङ्कादेशस्य सर्वकारेण एतादृशं किमपि नाभवत् इत्युक्तवा समाचारपत्रीयलेखस्य खण्डनम् अपि कृतम् आसीत् <ref>http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11980434</ref><ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101220121220/http://www.thehindu.com/news/international/article950506.ece |archivedate=2010-12-20 |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.thehindu.com/news/international/article950506.ece |access-date=2015-11-30 |deadurl=yes}}</ref> । == श्रीलङ्कामाता == {| !मूलगीतं सिंहलभाषायम् !! देवनागरीलिप्यां सिंहलशब्दाः!!राष्ट्रगीतस्य तमिलानुवादः !! |- | :ශ්රී ලංකා මාතා :අප ශ්රීी....... ලංකා නමෝ නමෝ නමෝ නමෝ මාතා :සුන්දරර සිරිබරිනී සුරැඳි අති සෝබමාන ලංකා :ධාන්යර ධනය නෙක මල් පලතුරු පිරි ජය භුමිය රම්යා :අප හට සැප සිරි සෙත සදනා ජීවනයේ මාතා :පිළිගනු මැන අප භක්තීද පූජා :නමෝ නමෝ මාතා :අප ශ්රී ...... ලංකා නමෝ නමෝ නමෝ නමෝ මාතා :ඔබ වේ අප විද්යාභ :ඔබ මය අප සත්යාා :ඔබ වේ අප ශක්තිා :අප හද තුළ භක්තීභ :ඔබ අප ආලෝකේ :අපගේ අනුප්රා්ණේ :ඔබ අප ජීවන වේ :අප මුක්තිනය ඔබ වේ :නව ජීවන දෙමිනේ නිතින අප පුබුදු කරන් මාතා :ඥාන වීර්යෙ වඩවමින රැගෙන යනු මැන ජය භූමී කරා :එක මවකගෙ දරු කැල බැවිනා :යමු යමු වී නොපමා :ප්රේයම වඩා සැම හේද දුරැර දා නමෝ නමෝ මාතා :අප ශ්රී ........ ලංකා නමෝ නමෝ නමෝ නමෝ මාතා | :श्री लंका माता :अप श्री ..... लंका नमो, नमो, नमो, नमो माता! : :सुन्दर सिरि बरिनी :सुरेन्दी अति सोबमान लंका :धान्य धनय नेका मल पल तुरु पिरि :जय भूमिय रम्या :अप हट सेप सिरि सेत सदना :जीवनये माता :पिलिगनु मेना अप भक्ति पूजा :नमो, नमो माता :अप श्री ..... लंका नमो, नमो, नमो, नमो माता! : :ओबावे अप विद्या, ओबामय अप सत्या :ओबावे अप शक्ति, अप हदा तुल भक्ति :ओबा अप आलोके, अपगे अनुप्राणे :ओबा अप जीवन वे, अप मुक्तिय ओबा वे :नव जीवन देमिने :नितिना अप पुबुदु करन, माता :ज्ञान वीर्य वडवमीना रेगेना :यनु मेना जय भूमि करा :एक मवकुगे दरू कला बविना :यमु यमु वी नोपमा :प्रेम वडा सम भेद दुरर दा :नमो, नमो माता :अप श्री ..... लंका नमो, नमो, नमो, नमो माता! | :<small>ஸ்ரீ லங்கா தாயே - நம் ஸ்ரீ லங்கா :நமோ நமோ நமோ நமோ தாயே :நல்லெழில் பொலி சீரணி :நலங்கள் யாவும் நிறை வான்மணி லங்கா :ஞாலம் புகழ் வள வயல் நதி மலை மலர் :நறுஞ்சோலை கொள் லங்கா :நமதுறு புகலிடம் என ஒளிர்வாய் :நமதுதி ஏல் தாயே :நமதலை நினதடி மேல் வைத்தோமே :நமதுயிரே தாயே - நம் ஸ்ரீ லங்கா :நமோ நமோ நமோ நமோ தாயே :நமதாரருள் ஆனாய் :நவை தவிர் உணர்வானாய் :நமதோர் வலியானாய் :நவில் சுதந்திரம் ஆனாய் :நமதிளமையை நாட்டே :நகு மடி தனையோட்டே :அமைவுறும் அறிவுடனே :அடல்செறி துணிவருளே - நம் ஸ்ரீ லங்கா :நமோ நமோ நமோ நமோ தாயே :நமதோர் ஒளி வளமே :நறிய மலர் என நிலவும் தாயே :யாமெல்லாம் ஒரு கருணை அனைபயந்த :எழில்கொள் சேய்கள் எனவே :இயலுறு பிளவுகள் தமை அறவே :இழிவென நீக்கிடுவோம் :ஈழ சிரோமணி வாழ்வுறு பூமணி :நமோ நமோ தாயே - நம் ஸ்ரீ லங்கா :நமோ நமோ நமோ நமோ தாயே</small> |} == उद्धरणम् == {{reflist}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:श्रीलङ्का]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] d4b85991fni9k7mfyg9gpoys2hd8kih 0 52465 501061 481633 2026-09-29T00:27:20Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501061 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox sportsperson|headercolor=|name=नीरज चोपडा|image=Neeraj Chopra Of India(Javelin).jpg|nationality=भारतीयः|residence=|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1997|12|24}}<ref name="DOB">{{cite web|publisher = IAAF|title = NEERAJ CHOPRA: Athlete profile|url=http://www.iaaf.org/athletes/india/neeraj-chopra-277499}}</ref>|birth_place=खान्द्रा, [[पानीपतमण्डलम्]], [[हरियाणा]]राज्यं, [[भारतम्]]|country=भारतम्|sport=शल्यक्षेपणम्|event=|coach=गेरी कल्वर्ट् (Garry Calvert)|pb=JWR, NR - 86.48 ([[Bydgoszcz]] २०१६)|updated=२४/०७/२०१६|medaltemplates=}} '''नीरज चोपडा''' ({{IPA audio link|नीरज चोपडा.wav}} {{IPAc-en|ˈ|n|iː|r|ə|j|ə|_|x|oː|p|ə|d|aː}}) ({{lang-en|Neeraj Chopra}}, {{lang-hi|नीरज चोपडा}}) इत्येषः [[अंजू बॉबी जॉर्ज]] इत्यस्माद् अनन्तरं विश्व-चैम्पियनशिप-स्तरे द्वितीयः भारतीयव्यायामिकोऽस्ति (athletics), येन वैश्विकस्पर्धायां सुवर्णपदकं प्राप्तम्। [[पोलॅण्ड्|पोलैण्ड]]<nowiki/>-देशस्य बाईगॉश-महानगरे (Bydgoszcz) जायमानायां विंशत्यून-वैश्विकस्पर्धायाम् (Under 20) एकोनविंशवर्षीयः कनिष्ठव्यायामिकः सः ज्येष्ठानाम् अपि अभिलेखम् (record) अत्यक्राम्यत्। एवं सः लेटवीएन् जिगीसमंड्स् (ज्येष्ठः शल्यक्षेपकक्रीडालुः) इत्यनेन २०११ तमे वर्षे रचितं ८४.६९ मीटर-यावत् पूर्वविश्वाभिलेखम् अतिक्रान्तवान्। नीरजः तस्यां वैश्विकस्पर्धायां ८६.४८ <ref>http://www.iaaf.org/athletes/india/neeraj-chopra-277499 </ref> मीटरपरिमिते दूरे शल्यं प्रक्षिप्य नवीनम् अभिलेखम् अरचयत्। चिरस्मरणीयक्षेपणेषु नीरजस्य तस्य क्षेपणस्य गणना भवति। == जन्म, परिवारश्च == नीरजः [[भारत]]<nowiki/>स्य उत्तरदिग्भागे स्थितस्य [[हरियाणा]]<nowiki/>-राज्यस्य [[पानीपतमण्डलम्|पानीपत]]<nowiki/>-मण्डलस्य खान्द्रा-ग्रामस्य निवासी अस्ति। सः टोकियो ओलम्पिक्स् क्रीडायां स्वर्णपदकं प्राप्तवान् । तस्य जन्म १९९७ तमस्य वर्षस्य [[दिसम्बर]]<nowiki/>-मासस्य चतुर्विंशतितमे (२४/१२/१९९७) दिनाङ्के अभवत्। नीरजस्य पिता [[कृषकः]], माता च गृहिणी स्तः। नीरजस्य द्वे अनुजे स्तः। कस्मिंश्चित् साक्षात्कारे सः अवदद् यद्, मम भगिन्योः क्रीडाक्षेत्रे ईषदपि रुचिः नास्ति इति। यद्यपि नीरजस्य ग्रामस्थानां मित्राणां रुचिः [[वालीबाल्-क्रीडा|करकन्दुकक्रीडायाम्]] (volleyball) आसीत्, तस्यापि तस्यां क्रीडायामेव रुचिः आसीत्। परन्तु ततः सः शल्यक्षेपणक्रीडायां प्रवृत्तः। सः जालन्धर-महानगरस्थे दयानन्द-एङ्ग्लो-वैदिक-महाविद्यालये (Dayanand Anglo Vedic College Jalandhar -DAV) पठन् आसीत्। परन्तु शल्यक्षेपणक्रीडायाः अभ्यासाय तेन बहुवारं स्वस्य विद्यालयीयम् अभ्यासं त्यक्त्वा गन्तव्यं भवति स्म। तस्य कथनम् आसीत् यद्, मम महाविद्यालयस्य अभ्यासकाले अवाञ्छितावकाशस्य कारणं मम [[पटियाला]]<nowiki/>-महानगरे स्थितस्य प्रशिक्षणकेन्द्रस्य कृते यात्रावधिः आसीत् <ref>http://www.sportskeeda.com/athletics/10-things-need-know-about-indian-athlete-neeraj-chopra </ref>। यतो हि मम महाविद्याप्रशिक्षणकेन्द्रयोः मध्ये यात्रायै द्वित्राः घण्टाः भवन्ति स्म। == शल्यक्षेपणक्षेत्रे योगदानम् == नीरजस्य प्रप्रथमः स्मरणीयः विजयः २०१२ तमे वर्षे अभवत्। तस्मिन् वर्षे राष्ट्रियकनिष्ठस्पर्धायां सः अष्टादशोनदले ६८.४८ मीटरदूरे शल्यम् अक्षिपत्। २०१२ तमस्य वर्षस्य तस्य उत्कृष्टप्रदर्शनस्य बलादेव सः २०१३ तमे वर्षे आयोजितायां राष्ट्रिययुवस्पर्धायां भागम् अवहत्। ततः सः IAAF-वैश्विकयुवस्पर्धायां भागं वोढुम् अर्हतां प्राप्तवान् <ref>http://www.iaaf.org/athletes/india/neeraj-chopra-277499 </ref>। ततः अष्टादशवर्षीयः नीरजः JSW-दलेन (Sports Excellence Program) सह सँल्लग्नः। तेन दलेन सह युक्तः सः [[आस्ट्रेलिया|ओस्ट्रेलिया]]<nowiki/>-देशीयात् प्रशिक्षकाद् मार्गदर्शनम् अलभत। तस्य प्रशिक्षकस्य नाम गेरी कल्वर्ट् इति (Garry Calvert)। नीरजः JSW-संस्थायाः [[पोलॅण्ड्|पोलेण्ड]]<nowiki/>-देशस्य स्पाला-महानगरे स्थिते ओलम्पिक्-प्रशिक्षणकेन्द्रे मासद्वयं यावत् प्रशिक्षणं प्राप्तवान्। यदा नीरजः अष्टादशवर्षीयः आसीत्, तदा २०१५ तमे वर्षे [[पटियाला]]<nowiki/>-महानगरे आयोजितायाम् 'इन्टर्-वर्सिटि'-स्पर्धायां (Inter-Varsity Championship) सुवर्णपदं जितवान्। २०१६ तमस्य वर्षस्य आरम्भे नीरजः [[भारतवर्ष]]<nowiki/>स्य [[गुवाहाटी]]<nowiki/>-महानगरे आयोज्यमानायां दक्षिणजम्बूद्वीपक्रीडाः इत्येतस्यां स्पर्धायां ८२.२३ <ref>http://indianathletics.in/?p=5939 </ref> मीटरदूरे शल्यं क्षिप्त्वा सुवर्णपदकं जितवान् आसीत्। तदारभ्य एव सः शल्यक्षेपणक्षेत्रस्य प्रभावशालिक्रीडालुत्वेन प्रसिद्धिङ्गतः। २०१६ तमे वर्षे अष्टसु उत्कृष्टेषु शल्यक्षेपकेषु उत्कृष्टतमप्रदर्शकत्वेन नीरजेन स्थानं प्राप्तम्। == विंशत्यून-वैश्विकस्पर्धा == 'त्रिनिदाद, टोबेगो च' (Trinidad and Tobago) इत्याख्यस्य द्वीपस्य निवासी, प्रादेशिकरक्षकस्पर्धायां सुवर्णपदकस्य विजेता 'केशोर्न् वोल्कोट्' इत्येतस्य शल्यक्षेपकस्य २०१६ तमस्य वर्षस्य अभिलेखः ८६.३५ मीटरपरिमितः आसीत्। २०१६ तमे वर्षे यदा वैश्विकस्पर्धायां ८६.४८ मीटरदूरे शल्यं क्षिप्त्वा सः विजयं प्राप्तवान्, ततः अनन्तरं कश्चन पत्रकारः तस्य साक्षात्कारं स्व्यकरोत्। तस्मिन् साक्षात्कारे नीरजः अवदद् यद्, यदा शल्यं मे हस्तात् निर्गतं, तस्मिन् क्षेपणक्षणे मम अन्तःस्फुरणा आसीद् यद्, 'एतत् क्षेपणं विशिष्टम् आसीदिति' इति। तथापि अहं ८६ मीटर-तः अधिकं दूरे शल्यं क्षेप्स्यामि इति मे अपेक्षा नासीत्। गतद्वयोः मासयोः स्वस्वास्थ्याय, कौशलाय च बहुं परिश्रमं कृतवान् अहम् अद्य फलं प्राप्तवान् इति <ref>https://www.youtube.com/watch?v=s2zCnASxTDk </ref>। तस्यां स्पर्धायां यदा प्रप्रथमावसरे नीरजः शल्यं न्यक्षिपत्, तदा सः सर्वेषु स्पर्धकेषु द्वितीयक्रमाङ्कं प्राप्तवान्। तस्मिन् अवसरे सः ७९.६६ मीटरदूरे शल्यं क्षिप्तवान् आसीत्। परन्तु द्वितीयवारं यदा सः शल्यक्षेपणाय अवसरं प्राप्तवान्, तदा सः विश्वाभिलेखम् असृजत्। तस्यां स्पर्धायां [[दक्षिण-आफ्रिका|दक्षिण-अफ्रिका]]<nowiki/>-देशीयः जोह्न् ग्रोवलर् इत्येषः ८०.५९ मीटरदूरे शल्यं क्षिप्त्वा द्वितीये क्रमे, ग्रेनाडा-देशीयः एन्डर्सन् पिटर् इत्येषश्च ७९.६९ मीटरदूरे शल्यं क्षिप्त्वा तृतीये क्रमे आस्ताम्। == २०१६ रियो-स्पर्धायाम् अनुपस्थितिः == यद्यपि विंशत्यून-वैश्विकस्पर्धायां (under nineteen) नीरजः सुवर्णपदकं प्राप्य [[भारत]]<nowiki/>स्य उत्तमेषु व्यायामिकेषु स्वस्थानं समपादयत्, तथापि सः २०१६ तमे वर्षे रियो-स्पर्धायां (Rio) भारतस्य नेतृत्वं कर्तुं न शक्तवान् <ref>http://www.sportskeeda.com/athletics/10-things-need-know-about-indian-athlete-neeraj-chopra </ref>। यतो हि २०१६ तमस्य वर्षस्य रियो-स्पर्धायां भागं ग्रहीतुम् आवेदनाय समयः व्यपगतः। अन्यथा २०१६ तमे वर्षे आयोजितां रियो-स्पर्धां नीरजः साक्षात् प्रावेक्ष्यत्। रियो-स्पर्धायां साक्षात्प्रवेशं प्राप्तुं व्यायामिकेन ८३ मीटरदूरं यावत् शल्यक्षेपणं करणीयम् इति अर्हनियमः <ref>http://indianathletics.in/wp-content/uploads/2016/04/Qualification-Standard1.pdf{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>। परन्तु २०१६ तमस्य वर्षस्य मई-मासे दक्षिणजम्बूद्वीपीयस्पर्धायां नीरजः ८२.२३ मीटरदूरे शल्यम् अक्षिपत्। तथा च इण्डियन् जीपी-स्पर्धायां (Indian Grand Prix) ७९.५२ मीटर-यावत्, रेह्लिंगन् जर्मनी वेल्क्लस्-स्पर्धायां (rehlingen gemany weltklasse) ७९.५१ मीटरदूरे च शल्यं क्षिपयितुं शक्तवान्। यदि एषा वैश्विकस्पर्धा पूर्वम् अभविष्यत्, तर्हि नीरजः रियो-स्पर्धायां साक्षात् प्राविश्यत्। == सम्बद्धाः लेखाः == * [[वालीबाल्-क्रीडा]] * [[कन्दुकक्रीडा]] * [[भारतम्]] * [[हरियाणाराज्यम्]] == उद्धरणम् == {{Reflist}} == बाह्यसम्पर्कन्तुः == * http://www.iaaf.org/athletes/india/neeraj-chopra-277499 * http://www.sportskeeda.com/player/neeraj-chopra * https://www.youtube.com/watch?v=YdDnMQ3pLz4 * http://indianexpress.com/article/sports/sport-others/neeraj-chopra-javelin-south-asian-games-garry-calvert/ * https://web.archive.org/web/20231004031637/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/Neeraj-Chopra-creates-history/article14506476.ece * http://www.ndtv.com/video/sports/news/proud-to-win-gold-for-india-at-world-level-neeraj-chopra-424864 {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:हरियाणाराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:क्रीडालवः]] oo7o1qv7v9c440eizgh99vzis2247he 0 54654 501050 500824 2026-09-28T23:27:59Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501050 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Ekamukhalinga_(Shiva_linga_with_one_face),_Jammu_and_Kashmir_or_Afghanistan,_Shahi_Period,_9th_century_-_Royal_Ontario_Museum_-_DSC09652.JPG|सम्बद्धं=https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE:Ekamukhalinga_(Shiva_linga_with_one_face),_Jammu_and_Kashmir_or_Afghanistan,_Shahi_Period,_9th_century_-_Royal_Ontario_Museum_-_DSC09652.JPG|दक्षिणत|लघुत्तम|एकमुखि लिङ्गम् (शिवलिङ्गेन सह एकं मुखम्), [[अफगानिस्तान|अफगानिस्थान]]]] [[सञ्चिका:Kabul_Museum_statue_2.jpg|सम्बद्धं=https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE:Kabul_Museum_statue_2.jpg|दक्षिणत|लघुत्तम|काबुलसङ्ग्रहालये मूर्तिः]] '''अफगानिस्थान-देशे हिन्दूधर्मस्य '''पालनं लघुना अल्पसङ्ख्याक-अफगानी-दलेन भवति। हिन्दूधर्मे विश्वस्यमानाः उपसहस्राः जनाः सामान्यतः काबुल -नगरे,  देशस्य अन्यप्रमुखेषु नगरेषु च निवसन्ति।<ref name="rfi2">[http://www.rfi.fr/actuen/articles/119/article_5843.asp Sikhs struggle for recognition in the Islamic republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930190603/http://www1.rfi.fr/actuen/articles/119/article_5843.asp |date=2018-09-30 }}, by Tony Cross.</ref><ref>{{Cite web |title=Minority Hindu and Sikh population shrinking in Afghanistan:US |url=http://news.in.msn.com/international/article.aspx?cp-documentid=250427553 |accessdate=2016-11-05 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224215730/http://www.msn.com/en-in/news/world?cp-documentid=250427553 |deadurl=yes }}</ref><ref>Legal traditions of the world: sustainable diversity in law, H. Patrick Glenn Edition 3, Oxford University Press, 2007</ref><ref><cite class="citation web">[http://www.hindustantimes.com/chandigarh/dark-days-continue-for-sikhs-and-hindus-in-afghanistan/article1-1255023.aspx "Dark days continue for Sikhs and Hindus in Afghanistan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224215729/https://www.hindustantimes.com/chandigarh/dark-days-continue-for-sikhs-and-hindus-in-afghanistan/story-6SSLOpBTjGbZVCuWaByyIO.html |date=2018-12-24 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224215729/https://www.hindustantimes.com/chandigarh/dark-days-continue-for-sikhs-and-hindus-in-afghanistan/story-6SSLOpBTjGbZVCuWaByyIO.html |archivedate=2018-12-24 |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://www.hindustantimes.com/chandigarh/dark-days-continue-for-sikhs-and-hindus-in-afghanistan/story-6SSLOpBTjGbZVCuWaByyIO.html |access-date=2023-09-30 |deadurl=}}. </cite></ref> अफगानिस्थान-देशस्योपरि [[इस्लाम्-मतम्|म्लेच्छानां]] विजयात् प्राक् अफगानिस्थानस्य जनता बहुधार्मिकी आसीत्। [[हिन्दूधर्मः|हिन्दूधर्म]]<nowiki/>स्य, [[बौद्धधर्मः|बौद्धधर्म]]<nowiki/>स्य च अनुयायियनः बहुसङ्ख्याकायाः आसन्।<ref>Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th-11th centuries, Volume 1 of Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World, André Wink, ISBN 90-04-09509-8, Publisher BRILL, 1990.</ref> एकादश्यां शताब्द्याम् अनेकानि [[हिन्दुदेवालयः|हिन्दूमन्दि]]<nowiki/>राणि ध्वस्थानि कृतानि उत तेषां स्थाने [[मस्जिद|म्लेच्छप्रार्थनागृह]]<nowiki/>स्य निर्माणम् अभवत्। ==इतिहासः== [[सञ्चिका:Coin_of_KanishkaII.jpg|सम्बद्धं=https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE:Coin_of_KanishkaII.jpg|दक्षिणत|लघुत्तम|कुषाणस्य राज्ञ्या कनिष्क-द्वितीयेन सह भगवतः शिवस्य सुवर्ण-दिनार-मुद्रा (200-220 AD)]] हिन्दूधर्मस्य अफगान-देशे कदा आरम्भः अभवत् इत्यस्य न कापि विश्वसनीया सूचना अस्ति, परन्तु इतिहासकाराणां मन्तव्यम् अस्ति यत्, प्राचीने काले दक्षिणहिन्दूकुशस्य क्षेत्रं सांस्कृतिकरूपेण [[सिन्धुसंस्कृतिः|सिन्धूसंस्कृतिना]] सह संल्लग्ना आसीदिति। पक्षान्तरे, अधिकांशाः इतिहासकाराः वदन्ति यत्, वंशपरम्परया अफगानिस्थानं प्राचीनार्याणां निवासस्थानम् आसीद्, यत् 330 ई. पू. [[सिकन्दर महान|अलक्ष्येन्द्रस्य]], ग्रीक-सेनायाः च आगमनात् प्राक् [[अकिमेनिड्-साम्राज्यम्|हख़ामनी-साम्राज्य]]<nowiki/>स्य अधीने आसीत्। तत्स्थानं त्रयाणां वर्षाणाम् अनन्तरं अलक्ष्येन्द्रस्य प्रस्थानोत्तरं सेलयूसिद-साम्राज्यस्य अङ्गम् अभवत्। 305 क्रैस्टपूर्वं, यूनानी-साम्राज्येण भारतस्य [[मौर्यसाम्राज्यम्|मौर्यसाम्राज्येन]] सह सन्धिं कृत्वा दक्षिणहिन्दूकुशस्य नियन्त्रणं समर्पितम्। पञ्चम्यां, सप्तम्यां च शताब्द्यां मध्ये यदा चीनदेशीयाः यात्रिणः फाहियान, गीत यूं, ह्वेन त्सांग च अफगानिस्थानस्य यात्रां कृतवन्तः, तदा तैः अनेके यात्रा वृत्तान्ताः लिखिताः, तेषां वृत्तान्तानां साहाय्येन अफगानिस्थानस्य सन्दर्भे अनेकानां विश्वसनीयानां सूचनानां सङ्कलनम् अभवत्। ते उक्तवन्तः यत्, उत्तरदिशायां अमू-नद्याः (ऑक्सस् नदी), [[सिन्धूनदी|सिन्धूनद्याः]] च मध्ये विभिन्नेषु प्रान्तेषु बुद्धधर्मस्य अनुसरणं भवति।<ref name="Habibi2"><cite class="citation web">[http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/E-Chinese_Travelers.htm "Chinese Travelers in Afghanistan"]. </cite></ref> यद्यपि तैः हिन्दूधर्मस्य विषये अधिकं किमपि नोल्लेखितं, तथापि गीत यूं इत्येषः उल्लेखिकवान् यत्, हेफथलाइट् (Hephthalite) इत्येतैः शासकैः कदापि बौद्धधर्मस्य मूलतत्त्वं न ज्ञातं, किन्तु "ते छद्मदेवतानां प्रचारं, पशूनां मांसं प्राप्तुम् आखेटं च कृतवन्तः"।<ref name="Habibi2" /> चीनदेशीयः भिक्षुगणः बौद्धधर्मस्य अनुयायी आसीत्। अतः सम्भवतः कस्यचिद् अन्यधर्मस्य विषये लेखितुं तेषां भिक्षूणां रुचिः न स्यात्। ततोधिकं, युद्धनायकानां, दस्यूनां (डाकु, bandit) च आतङ्कत्वाद् अफगानिस्थान-क्षेत्रस्य यात्रा तेभ्यः अतीव सङ्कटपूर्णा आसीत्।<ref name="Habibi2" /> ===काबुल-शाही-राजवंशः, झूनबिल-राजवंशश्च=== [[सञ्चिका:Gardesh Ganesha dedicated by Khingila, Kabul, 7-8th century CE.jpg|सम्बद्धं=https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE:Gardesh Ganesha dedicated by Khingila, Kabul, 7-8th century CE.jpg|लघुत्तम|310x310पिट|पञ्चम्यां शताब्द्यां मारबल-प्रस्तरसैः निर्मिता गणेशमूर्तिः। अफगानिस्थान-देशस्य गरदेज-प्रदेशात् सा प्राप्ता। सद्यः सा मूर्तिः काबुल-प्रदेशस्य दरगाह-पीर-रतन-नाथ-नामके स्थले वर्तते। शिलालेखानाम् अनुसारं एषा "महागणेशस्य उत्कृष्टा, सुन्दरमूर्तिः" हेफथलाइट् (Hephthalite)वंशस्य शासकेन खिंगल इत्यनेन प्रस्थापिता आसीत्।]] म्लेच्छानाम् (मुस्लिम) अफगानिस्थान-विजयात् पूर्वं तत्र विभिन्नाः धार्मिकपरम्पराः आसन्, यासु [[पारसी|पारसी-]]<nowiki/>धर्मपरम्परा (उत्तरपूर्वस्य क्षेत्रे), पेगन-मतपरम्परा (मूर्तिपूजापद्धतिः) (दक्षिणे, पूर्वभागे च), [[बौद्ध धर्म|बौद्धधर्मपरम्परा]] (दक्षिणपूर्वक्षेत्रे), [[हिन्दू धर्म|हिन्दूधर्मपरम्परा]] ([[काबुल]]<nowiki/>-नगरे, अन्येषु विभिन्नेषु स्थानेषु) च अन्तर्भवन्ति। [[फारसी]], खलजी, [[तुर्की]], अफगानी इत्येतेषां जनानां निवासस्थानम् अपि [[अफगानिस्थान]]<nowiki/>म् आसीत्। दक्षिणक्षेत्रस्य हफखाली-वंशीयैः झूनबिल्, एपिगोनी जनैः दक्षिण[[हिन्दू कुश|हिन्दूकुश]]<nowiki/>-प्रदेशे शासनं कृतमासीत्। पूर्वभागे काबुल-शाह-वंशीयानां वर्चस्वम् आसीत्। झूनबिल, कालुल-शाह इत्येतेषां सम्बन्धः अपि [[भारतीय उपमहाद्वीप|भारतीयोपमहाद्वीपी]]<nowiki/>यया संस्कृत्या सह आसीत्। झूनबिल्-वंशीयाः राजानः भगवतः [[सूर्य|सूर्यस्य]] पूजां कुर्वन्ति स्म; भगवन्तं सूर्यं ते 'झून' इत्यनेन नाम्ना जानन्ति स्म। तस्मात् 'झून' इत्यस्मात् शब्दात् एव तस्य वंशस्य नाम व्युत्पन्नम्। वर्तमानकालिकानां केषाञ्चन इतिहासविदाम् अनुचितं अनुमानम् अस्ति यत्, ये जनाः मूर्तिपूजां कुर्वन्ति, ते सर्वेऽपि हिन्दवः इति। उदाहरणार्थं आन्द्रे विन्क् इत्याख्यः लेखकः अलिखत्, "झून-जनानां सम्प्रदायः मूलतः हिन्दूः आसीत्; न तु बौद्धः, [[फारसी]] वा।" <ref name="Wink2">André Wink, "Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World", Brill 1990. p 118</ref> सर्वान् मूर्तिपूजकान् हिन्दूधर्मस्य भागत्वेन स्वीकारः अयोग्यः। सम्पूर्णे विश्वे मूर्तिपूजा व्याप्ता अस्ति, येषु [[मक्का]], [[साउदी अरब]] इत्यादयः अपि अन्तर्भूताः। <ref name="Wink2" /> ६५३-४ AD मध्ये अब्दुल्-रहमान्-बिन्-समारा इत्येषः ६,००० अरबी-मुस्लिम-सैनिकैः सह झूनबिल-वंशीयानां सीमायाः अतिक्रमणम् अकरोत्, झमिनदवार-क्षेत्रे स्थितं झून-मन्दिरं (सूर्यमन्दिरं) यावत् गतवान् च। अफगानिस्थाने स्थिताः समकालीनः [[हेलमन्द प्रान्त|हेलमन्दप्रान्तः]], यः प्राचीने काले मुसा-कुला (अद्यत्वे किञ्चन मुसा-कुला-नगरम् अपि तत्र वर्तते) इत्यनेन नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्, तस्मात् क्षेत्रात् त्रीणि माइलपरिमितं दूरे झमिनदवार इति क्षेत्रम् आसीदिति मन्यते। अरब-सेनायाः सेनापतिः तस्य मन्दिरस्य "सूर्यमूर्तेः हस्तम् अखण्डयत्, मूर्तेः अक्ष्णोः स्थितौ [[कुरुविंद|कुरुविन्दौ]] (ruby) च निषकासयत्। सिस्थान इत्यस्य क्षेत्रस्य मर्झबान् इत्यस्य भगवतः अनुपयोगितां सिद्धयितुं एवं कृतम् आसीत्"।<ref>André Wink, "Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World", Brill 1990. p 120</ref>  काबुल-शाही-शासकाः उत्तरीय-झूनबिल-क्षेत्रे शासनं अकुर्वन्। तस्मिन् क्षेत्रे [[काबुलिस्तान|काबुलिस्थानं]], [[गांधार (जनपद)|गान्धारजनपदः]] चापि अन्तर्भवतः। अरबी-जनाः काबुल-नगरं यावत् इस्लाम-धर्मस्य सन्देशेन सह प्राप्तवन्तः, परन्तु ते तत्र अधिकं शासनं कर्तुम् असक्षमाः। काबुल-शाह-वंशीयाः नगरं परितः उन्नतां भित्तिं (wall) निर्मातुं निश्चयं कृतवन्तः, येन अरब-देशीयैः जायमानेभ्यः आक्रमणेभ्यः स्वराज्यस्य रक्षा भवेत्। सा भित्तिः अद्यापि तत्र दरीदृश्यते। <ref><cite class="citation news">"The Kabul Times Annual". </cite></ref>2002 नामकं काचित् पुस्तकम् अस्ति, तस्य पुस्तकस्य लेखकः विलियम् वोगेल्सन्ग् इत्येषः अलिखत् यत्, "अष्टम्यां, नवम्यां च शताब्द्यां आधुनिक-अफगानिस्थानस्य पूर्वक्षेत्रीयप्रान्तेषु अम्लेच्छानां (ये मुस्लिमाः न ते अम्लेच्छाः) शासकानां शासनम् आसीदिति। यद्यपि तेषु अनेके स्थानीयशासकाः हुन्निक-वंशीयाः, तुर्की-वंशीयाः च आसन्, तथापि मुसलमानाः तान् हिन्दूत्वेन एव परिगणयन्ति स्म। पूर्वीयाफगानिस्थानीयानां सन्दर्भे तेषां मुसलमान-जनानाम् अनुमानम् उचितम् आसीदिति अद्यत्वे सिद्धं भवति। यतो हि ते सर्वे अम्लेच्छाः सांस्कृतिकदृष्ट्या दृढतया [[भारतीय उपमहाद्वीप|भारतीयोपमहाद्वीपीय]]<nowiki/>संस्कृतेः प्रभाविताः आसन्। तेषु अधिकतराः हिन्दवः, बौद्धाः वा आसन्।"<ref>by Willem Vogelsang, Edition: illustrated Published by Wiley-Blackwell, 2002 Page 188</ref> ८७० AD मध्ये [[सफ़्फ़ारी राजवंश|सफ़्फ़ारी-राजवंशात्]] [[ज़रंज|ज़ारंज-]]<nowiki/>वंशपर्यन्तम् अफगानिस्थानस्य विशालक्षेत्रस्योपरि म्लेच्छानां विजयपताकाः आसन्; मुस्लिम-राज्यपालावीम सम्पूर्ण-देशे नियुक्तिः भवति स्म। काचित् सूचना उपलभ्यते यत्, दशम्यां शताब्द्यां [[ग़ज़नवी साम्राज्य|गझनवी]] इत्यस्य अतिक्रमणं यावत् मुसलमान-जनाः, हिन्दवः च प्रतिवेशिधर्मानुसारं निवासं कुर्वन्ति स्म। ''हिन्दू'' -शब्दस्य अफगानिस्थाने प्रथमवारं ९८२ तमे वर्षे प्रकटः उपयोगः अभवदिति प्रमाणाः प्राप्यन्ते। हुदौद-अल-आलम् इत्यस्य नाङ्गरहार-प्रदेशस्य राज्ञ्या सह जाते संवादे 'हिन्दू'-शब्दस्य उपयोगः वर्तते। हुदौद-अल-आलम् इत्यस्य तस्मिन् सम्बोधने इस्लाम-धर्मे सर्वेषाम् अन्तर्भवनस्य सार्वजनिकः अप्रत्यक्षः सन्देशः आसीत्। हुदौद-अल-आलम् इत्यस्य ३० अधिकाः पत्न्यः आसन्। तासां सर्वासां " [[मुसलमान|'मुस्लिम']], 'अफगान', 'हिन्दूः' " इति वर्णनं भवति स्म। <ref name="Vogelsang2"><cite class="citation book">Vogelsang, Willem (2002). </cite></ref> सामान्यतः भौगोलिकदृष्ट्या जनानां नामकरणं भवति स्म। उदाहरणतया, ''[[Hindu|हिन्दूः]]'' (उत ''[[Hindustani people|हिन्दूस्थानी]]'') इत्यस्य शब्दस्य ऐतिहासिकदृष्ट्या [[भूगोल|भौगोलिक]]<nowiki/>शब्दत्वेन वर्णितः आसीत्। अर्थात्, ये [[हिन्दुस्तान|हिन्दूस्थानस्य]] (भारतीयोपमहाद्वीपस्य) मूलनिवासिनः आसन्, ते हिन्दवः इति। तथा च ''अफगान''  इत्यस्य शब्दस्यापि। अफगानिस्थानदेशस्य मूलनिवासिनः इति। <ref><cite class="citation book">David Lorenzen. </cite></ref> [[सञ्चिका:Kabul_Museum_statue_2.jpg|सम्बद्धं=https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE:Kabul_Museum_statue_2.jpg|300x300पिट]] दशम्यां शताब्द्यां यदा [[महमूद ग़ज़नवी|महमूद गजनी]] इत्येषः [[सिन्धु नदी|सिन्धूनदीं]] लङ्घयित्वा हिन्दूस्थानं (हिन्दूनां भूमिः) प्रवेशाय यतमानः आसीत्, तदा तेन सह आगताः गझनवी-देशीयाः मुसलमान-जनाः हिन्दून् बन्दिनः कृत्वा तेषां दासत्वेन उपयोगं कुर्वन्तः आसन्। ते दासाः एव अद्यत्वे अफगानिस्थान-देशीयाः। [[अल-इदरीसी]] इत्येषः प्रमाणीकरोति यत्, द्वादश्यां शताब्द्यां यावत् सर्वैः शाही-राजभिः राज्याभिषेकावसरे कश्चन अनुबन्धः (contract) पालनीयः भवति स्म। सः अनुबन्धः काबुल-क्षेत्रे प्रवृत्तः आसीत् । तस्मिन् अनुबन्धे केचन परम्परागताः अभिसन्धयः आसन्, तेषां स्वीकारः तेभ्यः अनिवार्यः आसीदिति। <ref name="Al-Idrisi 1991, p 1272">Al-Idrisi, p. 67, Maqbul Ahmed; Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World, 1991, p. 127, Andre Wink.</ref> गझनवी-देशीयानां सैनिकानां पदाक्रान्ततायाः कारणेन [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी-इस्लाम]] इत्यस्य वर्चस्वं स्थिरम् अभवत्। ते अद्यत्वे अफगानिस्थाने, पाकिस्थाने च सन्ति। विभिन्नेषु ऐतिहासिकेषु स्रोतस्सु, यथा मार्टिन एवन्स्, इ. जे. ब्रिल्, फरिश्ता इत्यादिषु पुस्तकेषु काबुल-तः अफगानिस्थानस्य अन्यभागेषु इस्लाम-विस्तारस्य, महमूद इत्यस्य विजयस्य घटनाः उल्लिखिताः सन्ति । [[घोरी राजवंश|घोरी-राजवंशेन]] घझनवी-राज्यस्य अधिकः विस्तारः साधितः। खिलजी-राजवंशीयानां काले भारतीयैः, अफगानिस्थानिभिः च स्वातन्त्र्यान्दोलनानि भवन्ति स्म। मुघल-वशं यावत् तानि आन्दोलनानि अभूवन्। हिन्दूधर्मस्य अफगानिस्थान-देशे आरम्भः कदा अभवत् इत्यस्य विश्वसनीयाः सूचनाः न प्राप्यन्ते, परन्तु इतिहासविदां मन्तव्यम् अस्ति यत्, प्राचीने काले दक्षिण[[हिन्दु कुश|हिन्दूकुशस्य]] क्षेत्रं सांस्कृतिकदृष्ट्या [[सिंधु घाटी सभ्यता|सिन्धूसंस्कृत्या]] सह संल्लग्नम् आसीदिति। पक्षान्तरे, अनेके इतिहासविदां कथनम् अस्ति यत्, वंशपरम्परया अफगानिस्थानं प्राचीनार्यणां निवासस्थानम् आसीदिति। तत् स्थानं ३३० ई. पू [[सिकंदर महान|अलक्ष्येन्द्रस्य]], तस्य ग्रीक-सेनायाः आगमनात् प्राक् [[हख़ामनी साम्राज्य|हख़ामनी-साम्राज्य]]<nowiki/>स्य अधीनम् आसीत्। त्रिषु वर्षेषु अलक्ष्येन्द्रः इतः प्रस्थानम् अकरोत्, ततः सेलयूसिद-साम्राज्यस्य अङ्गम् अभवत् तत् स्थानम्। ३०५ क्रैस्तपूर्वं, यूनानी-साम्राज्यं भारतस्य [[मौर्य राजवंश|मौर्यसाम्राज्येन]] सन्धिं कृत्वा दक्षिणहिन्दूकुशस्य नियन्त्रणं समार्पयत्। अफगानिस्थाने ये मुख्यजाती स्तः, ये अद्यापि हिन्दूधर्मस्य अनुसरणं कुरुतः, ते [[पंजाबी समुदाय|पंजाबी]], [[सिन्धी लोग|सिंधी]] च। ते सर्वेऽपि जनाः सिखजनैः सह व्यापारं कर्तुं एकोनविंशत्यां शताब्द्याम् अफगानिस्थानं गताः आसन्।<ref name="BBC2"><cite class="citation web">Majumder, Sanjoy (2003-09-25). </cite></ref> [[अफ़ग़ानिस्तान में सोवियत युद्ध|अफगानिस्थानदेशे सोवियतयुद्धात्]] पूर्वम् अफगानिस्थाने सहस्रशः हिन्दवः निवसन्ति स्म। परन्तु अद्यत्वे तत्र केवलं १००० हिन्दवः एव निवसन्ति। <ref name="rfi2" /> अधिकांशा हिन्दवः विस्थापिताः भूत्वा भारते निवसन्ति। बहवः जनाः [[यूरोपीय संघ|यूरोपीयसङ्घम्]], [[उत्तर अमेरिका|उत्तर-अमेरिकां]] च प्रति गतवन्तः। अफगानिस्थाने ये मुख्यजाती स्तः, ते एकवारम् अफगान-देशस्य अर्थव्यवस्थायाम् अपि नियन्त्रणम् अस्थापयेताम्। सिख इत्यादिनः जनाः तत्र 'हिन्दकोवंशी' इति सम्बोधिताः भवन्ति।<ref name="Encyclopædia Britannica2"><cite class="citation web">[http://encyclopedia.jrank.org/PAS_PER/HINDKI.html "Hindki"]. </cite></ref> भाषा-जनसाङ्ख्यिक्यानुसारं हिन्दू-समुदायः विविधेषु स्थानेषु सामान्यतः क्षेत्रीयां भाषां वदन्ति। ये जनाः पंजाब-तः सन्ति, ते [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]<nowiki/>-भाषां, सिंधतः सन्ति, ते [[सिन्धी भाषा|सिंधीभाषां]] च वदन्ति। काबुली, कान्धरी च समुदायः [[पश्तो भाषा|पश्तो]]<nowiki/>भाषां, [[हिन्दको भाषा|हिन्दकोभाषायाः]] विभाषाः (dialects) च वदन्ति। स्थानीयहिन्दू-समुदायः मुख्यतया अफगानिस्थानस्य [[काबुल]]<nowiki/>-नगरे एव निवसति। '२००२ लोया जिरगा'-राजकीयपक्षे द्वे मतक्षेत्रे हिन्दूभ्यः आरक्षिते आस्तां,<ref>[http://newsvote.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2032169.stm Afghanistan's loya jirga] BBC 0- June 7, 2002</ref> पूर्वराष्ट्रपतिनः [[हामिद करज़ई|हामिद करजई]] इत्यस्य आर्थिकपरामर्शकः अफगान-देशीयः हिन्दूः आसीत्। १९९६ तः २००१ यावत् तालिबान-शासकानां शासनकाले हिन्दूभ्यः आदेशः आसीत् यत्, तैः अनिवार्येण पीतवर्णीयं चिह्नं धरणीयम् इति। ते कारणं दत्तवन्तः यत्, प्रार्थना-काले मस्जिद-स्थले प्रार्थनां कर्तुं ये मुस्लिम-जनाः न गच्छन्ति, तेभ्यः दण्डं दातुं सारल्यं भवेदिति। हिन्दूमहिलाभिः तु सर्वदा अनिवार्येण [[बुर्क़ा|बुर्का]] इति वस्त्रं धरणीयम् एव। अन्यथा सार्वजनिकस्तरे तासां "रक्षायाः", उत्पीडनस्य च घटनासु नियन्त्रणं भवेत् । परन्तु एतादृशं तालिबान-शासकानां योजनायाः भागः आसीत्, येन ते "म्लेच्छभिन्नान्", "मूर्तिपूजकान्" च सारल्येन पृथक् द्रष्टुं शक्नुयुः।<ref>[http://archives.cnn.com/2001/fyi/news/05/22/taleban.hindus/index.html Taliban to mark Afghan Hindus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221021043/http://archives.cnn.com/2001/fyi/news/05/22/taleban.hindus/index.html |date=2007-02-21 }},''CNN''</ref> तस्य निर्णयस्य निन्दां भारतीयः, अमेरिक-देशीयः सर्वकारः च धार्मिकस्वतन्त्रतायाः उल्लङ्घनस्य आधरेण अकरोत्। [[भोपाल]]<nowiki/>-नगरे (भारत) तस्य तालिबान-शासनस्य निर्णयस्य व्यापकः विरोधः अभवत्। संयुक्त-राज्य-अमेरिका-देशे मानहानि-विरोधि-लीग-संस्थायाः अध्यक्षेण इब्राहीम फोक्समन इत्यनेन तालिबान-शासकानां तस्याः आज्ञायाः तुलना [[नाज़ी जर्मनी|नाजी जर्मनी]]<nowiki/>-प्रथाभिः सह कृता। तत्रापि [[यहूदी]]<nowiki/>-जनैः अनिवार्यत्वेन परिचयपत्रं धारणीयं भवति स्म। <ref>[http://english.people.com.cn/english/200105/23/eng20010523_70812.html Taliban: Hindus Must Wear Identity Labels],''People's Daily''</ref> अनेके प्रभावशालिनः संयुक्त-राज्य-अमेरिका-देशस्य सांसदैः पीतवर्णीयं चिह्नं धृत्वा "अहम् अपि हिन्दूः अस्मि" इति मन्त्रिमण्डलस्य सभायाम् उद्घोषितम्। एवं कृत्वा ते अफगानिस्थाने स्थितैः हिन्दूभिः सह स्वस्य ऐक्यं प्रदर्शितवन्तः।<ref>[http://wwrn.org/articles/10021/ WorldWide Religious News - U.S. House condemns Taliban over Hindu badges; Reuters, June 13, 2001]</ref><ref>[http://www.cnsnews.com/node/10432 CNSNEWS - US Lawmakers Condemn Taliban Treatment Of Hindus]</ref><ref>[http://www.rediff.com/us/2001/jun/14us1.htm US Lawmakers say: We are Hindus, Rediff News]</ref><ref>{{Cite web |title=Afghanistan News Center |url=http://www.afghanistannewscenter.com/news/2001/june/jun8d2001.html |accessdate=2016-11-05 |archive-date=2012-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402015503/http://www.afghanistannewscenter.com/news/2001/june/jun8d2001.html |deadurl=yes }}</ref> भारतीयविश्लेषकः राहुल बनर्जी इत्येषः लिखति यत्, अफगानिस्थाने राज्य-प्रायोजिता उत्पीडनस्य प्रथमा घटना नासीत्। वर्षेभ्यः हिन्दू-समाजस्य विरुद्धं हिंसायाः कारणेन शीघ्रतया हिन्दू-जनसङ्ख्यायां पतनं दरीदृश्यते। <ref name="cns2">[http://www.cnsnews.com/news/article/us-lawmakers-condemn-taliban-treatment-hindus US Lawmakers Condemn Taliban Treatment Of Hindus],''CNSnews.com''</ref> १९९० पश्चात्, अनेके अफगान-हिन्दवः विस्थापिताः। ते अन्यदेशं प्रति गताः च। ते अद्यत्वे [[भारत|भारतं]], [[जर्मनी]], अमेरिकासंयुक्तराज्यम् इत्येतादृशेभ्यः राष्ट्रेभ्यः आश्रयस्य आशां कुर्वन्तः सन्ति।<ref>[http://www.pluralism.org/resources/slideshow/hindgerm/index.php Immigrant Hinduism in Germany: Tamils from Sri Lanka and Their Temples] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015194706/http://www.pluralism.org/resources/slideshow/hindgerm/index.php |date=2012-10-15 }},''pluralism.org''</ref> जुलाई २०१३ मध्ये, अफगान-संसदि अल्पसङ्ख्याक-समूहाय आरक्षितस्थानानां विधेयकः (bill) अस्वीकृतः अभवत्; तस्य विधेयकस्य विरुद्धं मतदानं जातम् आसीत्। तत्कालीनेन राष्ट्रपतिना [[हामिद करज़ई|हामिद करजई]] इत्यनेन उपस्थापिते तस्मिन् विधेयके जनजातीय-जनेभ्यः, "महिलाभ्यः", "असक्षमवर्गाय" च आरक्षणं स्वीकृतम् आसीत्, परन्तु धार्मिकाधारेण अल्पसङ्ख्याकेभ्यः समानतायाः अनुच्छेदः संविधाने नास्ति इति कारणं दत्तम्। <ref><cite class="citation web">[http://kabulpress.org/my/spip.php?article166718 "We condemn the discrimination against Sikhs and Hindus of Afghanistan"]. </cite></ref> ==प्राचीनहिन्दूमन्दिराणि== {| class="wikitable" !स्थानम् !विवरणम् !अन्यसूचनाः |- |शकवदमन्दिरम् <ref name="Qarabāgh-e Ghaznī Page 1022">Buddhist caves of Jāghūrī and Qarabāgh-e Ghaznī, Afghanistan By Giovanni Verardi, Elio Paparatti Page 102</ref> |[[लोगर प्रान्त|लोगरराज्यम्]] <ref name="Qarabāgh-e Ghaznī Page 1022" /> |- |पोलुशा <ref name="ReferenceA2">A History of civisalition of Ancient India Vol 11, by Romesh Chander Dutt, p. 135</ref> |भीमादेवी (दुर्गा), महेश्वरमन्दिरं च <ref name="ReferenceA2" /> |[[ह्वेन त्सांग]] इत्यषः अत्र यात्रां कृतवान् <ref name="ReferenceA2" /> |} ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[चीन-देशे हिन्दूधर्मः]] * [[हिन्दुधर्मः|हिन्दूधर्मः]] * [[सिन्धुसंस्कृतिः|सिन्धूसंस्कृतिः]] ==सन्दर्भः== <div class="reflist" style="list-style-type: decimal;"> <references /></div> ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.afghanhindu.info/ www.afghanhindu.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190305063405/http://www.afghanhindu.info/ |date=2019-03-05 }} * [http://www.afghanhindu.com/ अफगान हिन्दू एसोसिएशन ऑफ अमेरिका] * [http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml हिंदुओं का अफगानिस्थान परित्याग] , हिन्दूधर्मः आज, 2 अप्रैल 1994 * '' [http://www.indianexpress.com/ie/daily/20010105/iin05014.html लालेख  अफगानिस्थान में हिन्दूओं के शासन पर प्रकाश डालते हुए कुछ शिलालेख]'', [[द इंडियन एक्सप्रेस|इंडियन एक्सप्रेस]] 5 जनवरी 2010 * [[वर्गः:हिन्दुधर्मः]] [[वर्गः:देशानुसारं हिन्दुधर्मः]] 0ii8b2yokcfw1fn0ppiwvs33sicmhi4 0 68242 501056 500725 2026-09-28T23:49:54Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501056 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian film actress}}{{Infobox person|name=कृति खरबन्दा|image=Kriti Kharbanda attends a friend’s wedding function (04) (cropped).jpg|caption=2018 वर्षीयचित्रम्|birth_name=|birth_date={{Birth date and age|1990|10|29|df=yes}}<ref name="Quint">{{cite web|url=https://www.thequint.com/news/hot-news/kriti-kharbanda-spends-a-working-birthday|title= Kriti Kharbanda spends a working birthday |date=29 October 2018 |accessdate=15 June 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/kriti-kharbanda-on-turning-27-i-honestly-think-age-is-just-a-number/18699153|title=Kriti Kharbanda on turning 27: I honestly think age is just a number|work=[[Mid Day]]|date=1 November 2017|access-date=8 October 2019|archive-date=22 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022064612/https://www.mid-day.com/articles/kriti-kharbanda-on-turning-27-i-honestly-think-age-is-just-a-number/18699153|deadurl=yes}}</ref><ref name=toi>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/kriti-kharbanda-hosts-a-halloween-themed-birthday-bash/articleshow/61337004.cms|title=Kriti Kharbanda hosts a Halloween themed birthday bash - Times of India|work=The Times of India|access-date=20 May 2018}}</ref>|birth_place=नवदिल्ली, भारतम्|height=|nationality=भारतीयता|occupation=अभिनेत्री|years_active=2009-|relatives=}} '''कृतिखरबन्दा''' (29 अक्तूबरमासे 1990 वर्षे जाता) भारतीया अभिनेत्री अस्ति। सा हिन्दी कन्नड तमिल तेलुगु चलचित्रेषु अभिनीतवती। तया SIIMA-पुरुस्कारम् Filmfare-Award-South-तः नामनिर्देशिनद्वयं च लब्धानि। 2009 वर्षे बोनि इति तेलुगु-चित्रे प्रथमाभिनयं कृतवती। हिन्दीभाषीचित्रेषु प्रथमचित्रं 2016 वर्षे राज़-रीबूट इति आसीत् यस्मिन् चित्रे तस्याः अप्राग्र्यभूमिका आसीत्। खरबन्दया 2017 वर्षिये "शादी में ज़रूर आना" इति चित्रे बहुप्रशंसा लब्धा । == प्रारम्भिकजीवनम् == कृतिखरबन्दा दिल्ल्याम् जाता। रजनी अश्वनिः पितरौ स्तः।<ref>{{cite web|url=http://www.movieraja.in/kriti-kharbanda-pdofile-movies-photos/|title=Actress Kriti Kharbanda Profile, Movies and Photos|website=movieraja.in|access-date=11 November 2016}}</ref><ref name="newindianexpress1">{{cite web|author=Reddy, Maheswara|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/interviews/article203834.ece|title=Kriti Kharbanda on flops, fairness & future|work=The New Indian Express|access-date=29 May 2014|accessdate=8 October 2019|archive-date=5 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021851/http://www.newindianexpress.com/entertainment/interviews/article203834.ece|deadurl=yes}}</ref> पञ्चापीयकुटुम्बमस्ति।<ref>{{Cite news|url=http://www.rediff.com/movies/report/i-am-okay-with-kissing/20170612.htm|title='I am okay with kissing'|work=Rediff|access-date=21 August 2018}}</ref> अनुजस्वसा तु इशिता अनुजभ्राता तु जयवर्धनः यः पेपर्-प्लेन्-निर्माणानि इति उद्योगस्ंस्थायाः संस्थापकः। कुटुम्बः 1990 दशकारम्भे बङ्गलूरं प्रत्यागच्छत्। बाल्ड्विन् इति बालिकानां पाठशालायां प्राथमिकविद्या लब्धा। तदनन्तरम् सा बिशप्-कोटन् इति बालिकानां पाठशालायां श्रीभगवान्महावीरजैनकलाशालायामपि पठितवती। <ref name="newindianexpress1" />आभरणरचनायाम् उपाधिपत्रं लब्धम्।<ref>{{cite web|author=M. L. Narasimham|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/angling-for-the-entertainer-tag/article805267.ece|title=Angling for the entertainer tag|work=The Hindu|date=1 October 2010|access-date=29 May 2014}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> विद्यार्थिकाले सांस्कृतिककार्यक्रमेषु बहुव्यस्ता एव इति सा कथितवति।<ref name="newindianexpress1" /> बाल्ये सा नानाविज्ञापनेषु दृष्टा तथा विद्यार्थिकाले प्रतिरूपकार्यम् कृतवन्ती आसीत्। तयोक्तं यत् दूरदर्शनविज्ञापनेषु प्रकटयितुं बहूत्सुका<ref name="southscope1">{{cite web|url=http://www.southscope.in/kannada/article/people-who-tried-pull-me-down-are-now-claiming-credit-my-success-kriti-kharbanda|title='People who tried to pull me down, are now claiming credit for my success' -Kriti Kharbanda|publisher=Southscope.in|date=2 May 2013|access-date=29 May 2014|accessdate=8 October 2019|archive-date=17 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017135441/http://www.southscope.in/kannada/article/people-who-tried-pull-me-down-are-now-claiming-credit-my-success-kriti-kharbanda|deadurl=yes}}</ref> कलाशालायाः पठनकाले भीमाभरण-स्पार्-फ़ैरेण्ड्लव्ली-इति स्थापनानाम् विज्ञापनेषु तस्याः दर्शनम् विशिष्टम्। स्पार् इति संस्थायाः विज्ञापनफलके तस्याः चित्रं प्रवासिनिर्देशकेन राजपिप्पलेन दृष्टम्। राजपिप्पलः तस्य चलचित्रस्य कृते नायिकायाः अन्वेषणम् कुर्वन् आसीत्। तथा खरबन्दयाः चित्रवृत्तिः आरब्धा।<ref name="newindianexpress1" /> तयोक्तं यत् अभिनेत्री भवितुं योजना नास्ति किन्तु मातुः प्रोत्साहनेन हि तीव्रं चिन्तितवती।<ref name="southscope1" /> == वृत्तिः == === प्रथमाभिनयम् (2009–12) === स्पारस्य विज्ञापनफलके दर्शनान्तरम् बोनि इति तेलुगुभाषीचित्रस्य नायिकायाः भूमिका लब्धा। चित्रस्य नायकभूमिका सुमन्तेन लब्धा।<ref name="newindianexpress1" /> बोनिचितरेण तु नकारात्मकसमीक्षा लब्धा किन्तु कृत्याः अभिनयं प्रशंसितम्। सिफ़ि-जालस्थाने लिखितं यत् कृतेः वरणं सम्यगेव प्रथमचित्रं चेदपि कष्टं नानुभूतवती। सा सुन्दरं दृश्यते अपिच यदि सा सम्यक् निर्णयति भविष्ये वृत्तेः वृद्धिम् भवेत्।<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/boni-review-telugu-14894040.html|title=Movie Review : Boni|publisher=Sify.com|access-date=29 May 2014}}</ref> रेडिफ़-जालस्थलेन तु लिखितं यत् कृतिखरबन्दा सुन्दरं नूतना दृश्यते, प्रगतेः भूमिकाम् प्रत्यापकरूपेण कृतवती। किन्तु भविष्ये अभिनये किञ्चित् शोधनम् करणीयम्। "<ref>{{cite web|url=http://movies.rediff.com/report/2009/jun/12/boni-quite-a-mish-mash.htm|title=Boni: Quite a mish-mash – Rediff.com Movies|publisher=Rediff.com|date=12 June 2009|access-date=29 May 2014}}</ref>चित्रं धनार्जने विफलमभवत्<ref name="thehindu1">{{cite web|author=y. sunita chowdhary|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/pretty-woman/article1595510.ece|title=Pretty woman|work=The Hindu|date=3 April 2011|access-date=29 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201012041516/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/Pretty-woman/article14668648.ece|archivedate=12 October 2020|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/set-for-a-long-inning/article638004.ece|title=Set for a long inning|work=The Hindu|date=9 July 2009|access-date=29 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201012041514/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/Set-for-a-long-inning/article15917248.ece|archivedate=12 October 2020|deadurl=yes}}</ref> पवनकल्याणेन सह तीनमार इति तेलुगुचित्रे मुख्यभूमिकाम् लब्धवती। विमोचितमग्रिमचित्रं तु चिरु इति कन्नडभाषीचित्रमासीत्। [[सञ्चिका:Kriti_Kharbanda_at_60th_South_Filmfare_Awards_2013.jpg|लघुचित्रम्|2013 वर्षे फ़िल्म्फ़ेर्-दक्षिणभारतस्य समारोहे]] तस्याः अभिनयं बहुप्रशंसितम् टैम्स्-आफ़-इण्डिया-इत्यनेन लिखितं यत् तस्याः अभिनयम् अवधीरितमेव। <ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movie-reviews/Chirru/movie-review/6980715.cms|title=Chirru movie review: Wallpaper, Story, Trailer at Times of India|work=The Times of India|access-date=29 May 2014}}</ref> इण्डियाग्लित्स्-जालस्थाने लिखितं यत् सा सुन्दरी दृश्यते अभिनयं च सम्यगेव। IANS-इत्यनेन लिखितं यत् सा गानदृश्ये अतिसुन्दरी दृश्यते नृत्यम् अपि सम्यगेव।<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/chirru-well-made-entertainer-kannada-movie-review-news-national-kluoOdhhifg.html|title=`Chirru` – well made entertainer (Kannada Movie Review)|publisher=Sify.com|date=20 November 2010|access-date=29 May 2014}}</ref> 2010 वर्षे चित्रं सफलमभवत् तथा कृत्योक्तम् यत् सा बहुप्रशंसा लब्धा कन्नडचित्रजगतः गौरवमपि लब्धं तथा नानाभिनयावकाशाणी प्राप्तानि।<ref>{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/i-demand-what-i-deserve-kriti-kharbanda/283101-71-204.html|title=I demand what I deserve: Kriti Kharbanda – IBNLive|publisher=Ibnlive.in.com|access-date=29 May 2014|accessdate=8 October 2019|archive-date=20 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120820035408/http://ibnlive.in.com/news/i-demand-what-i-deserve-kriti-kharbanda/283101-71-204.html|deadurl=yes}}</ref> किन्तु द्वितीयकन्नडचित्रे अभिनयं बहुकालानन्तरमेव स्वीकृतम् <ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/kriti-signs-two-kannada-films-news-kannada-llcqMAeiibe.html|title=Kriti signs two Kannada films|publisher=Sify.com|date=2 November 2011|access-date=29 May 2014|archive-date=5 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105201800/http://www.sify.com/movies/kriti-signs-two-kannada-films-news-kannada-llcqMAeiibe.html|deadurl=yes}}</ref>2011 वर्षे अक्टूबरमासे सा चित्रचतुष्कम् स्वीकृतम्। <ref name="dnaindia1">{{cite web|author=Sunayana Suresh|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-kriti-kharbanda-to-romance-prem-in-her-new-film-adda-1599501|title=Kriti Kharbanda to romance Prem in her new film 'Adda' & Updates at Daily News & Analysis|work=Daily News and Analysis|date=16 October 2011|access-date=29 May 2014}}</ref> 2011 वर्षे अला मोदलैन्दी इति सफले तेलुगुहास्यचित्रे लघुभूमिका कृता<ref name="thehindu1" /> तीनमार-इति चित्रस्य विमोचानस्य पूर्वे। सा तीनमार-चित्रे पुरातनदृश्येषु दृश्यते स्म। तेषु दृश्येषु 70 दशकस्य नायिका इव दृश्यते स्म। तयोक्तं यत् धारिताः वेशभूषा आभरणानि च स्वयंवृता एव।<ref name="thehindu1" /> किन्तु चित्रस्य धनार्जनम् माध्यमेवाभवत्।<ref>{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/46596.html|title=Kriti causing major chaos!!! – Telugu Movie News|publisher=Indiaglitz.com|date=27 April 2009|access-date=17 August 2013|accessdate=8 October 2019|archive-date=29 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090429160517/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/46596.html|deadurl=yes}}</ref> अग्रिमे वर्षे सा मनोजमञ्चुना सह मिस्टर्-नूकय्य-इति तेलुगुचित्रे, प्रेम-अड्ड इति कन्नडचित्रे अभिनयं कृतवती। प्रेम-अड्ड तु तमिलभाषायां सुब्रमनियपुरम् इति चित्रस्य कन्नडे पुनर्निर्देशनमस्ति।<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/prem-adda-review-lacks-native-elements-news-kannada-mmiskjfgjfd.html|title=Prem Adda review: Lacks native elements|publisher=Sify.com|date=11 December 2012|access-date=29 May 2014|archive-date=16 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121216062542/http://www.sify.com/movies/prem-adda-review-lacks-native-elements-news-kannada-mmiskjfgjfd.html|deadurl=yes}}</ref> प्रेम-अड्ड इति चित्रे सा आभाम् विना अभिनीतवती। तत्चित्रे तस्याः ताम्रवर्णः समस्यासीत् यतः सा चित्रे 80 दशकस्य ग्रामकन्या इव अभिनीतवती।<ref name="dnaindia1" /> तत्भूमिका तदानीम् पर्यन्तं कष्टतमासीत् इति तयोक्तम्। यतः सा रूपसज्जतां त्यक्त्वा पल्पूलिता भूत्वा प्राञ्जरूपार्थं नग्नपादम् भ्रमति स्म। <ref>{{cite web|author=Shruti I L|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-i-m-taking-off-where-swati-left-kriti-kharbanda-1754666|title=I’m taking off where Swati left: Kriti Kharbanda & Updates at Daily News & Analysis|work=Daily News and Analysis|date=21 October 2012|access-date=29 May 2014}}</ref> चित्रस्य कृते तया मात्रा सह वस्त्राणि रचितानि। 2013 वर्षे चित्रचतुष्कं विमोचितं द्वे कन्नडचित्रे द्वे तेलुगुचित्रे। भास्करनिर्देशकस्य ओङ्गोल्-गित्त-तेलुगुचित्रं यस्मिन् सा ग्रामकन्या इव अभिनीतवती<ref>{{cite web|author=m. l. narasimham|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/colourful-and-hot/article4254428.ece|title=Colourful and hot|work=The Hindu|date=30 December 2012|access-date=29 May 2014}}</ref> अपिच कल्याणरामस्य ओम्-3D इति तेलुगुचित्रजगति प्रथमम् त्रिमितीयम् चित्रं विफले अभवताम्। === प्रसिद्धता सफलता च (2013–15) === यशेन सह गूग्लि इति हास्यप्रेमचित्रस्य विमोचनतः तस्याः कन्नडचित्रजगति यात्रा वर्धते स्म। चित्रे तस्याः भूमिका वैद्यविद्यार्थिन्याः बहुप्रशंसितासीत्। <ref>{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/googly-kannada-movie-review-17083|title=Googly Kannada Movie Review|publisher=Indiaglitz.com|date=20 July 2013|access-date=29 May 2014|accessdate=8 October 2019|archive-date=29 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150529162126/http://www.indiaglitz.com/googly-kannada-movie-review-17083|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movie-reviews/Googly/movie-review/21169267.cms|title=Googly movie review|work=The Times of India|access-date=29 May 2014}}</ref> सिफ़ी-जालस्थले तु कृतिः प्रशंसिता यत् सा चित्रस्य हृदयः आत्मा च तस्याः उत्तमाभिनयेन हि सा विजयं लब्धवती। <ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/googly-review-kannada-15034472.html|title=Movie Review : Googly|publisher=Sify.com|access-date=29 May 2014|archive-date=24 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724234951/http://www.sify.com/movies/googly-review-kannada-15034472.html|deadurl=yes}}</ref> चित्रस्य धनार्जनं तु 15 कोटिरुप्यकाणि एव 2013 वर्षे अधिकतम एव आसीत्। <ref>{{cite web|author=A Sharadhaa|location=[[Bangalore]]|url=http://www.newindianexpress.com/cities/bangalore/Sandalwood-Report-Card/2013/12/30/article1972285.ece|title=Sandalwood Report Card|work=The New Indian Express|date=30 December 2013|access-date=29 May 2014|accessdate=8 October 2019|archive-date=3 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140703235646/http://www.newindianexpress.com/cities/bangalore/Sandalwood-Report-Card/2013/12/30/article1972285.ece|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/2013-a-sneak-peek-into-sandalwoods-box-office-news-kannada-nmyli8cbdag.html|title=2013– A sneak peek into Sandalwood’s box office|publisher=Sify.com|date=24 December 2013|access-date=29 May 2014}}</ref> कृत्याः प्रसिद्धत्वस्य वर्धनेन तु सा बेङ्गलुरु-टाइम्स्-इति पत्रिकया 2013 वर्षस्य मनोरमतम स्त्री इति घोषिता। <ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Most-Desirable-Woman-2013-Kriti-Kharbanda/articleshow/37077918.cms|title=I'm married to movies, but I'm having an affair: Kriti Kharbanda|work=The Times of India}}</ref> गूग्लि-चित्रस्य सफलतानन्तरम् कन्नडचित्रजगति तस्याः प्रतिज्ञातत्वं वर्धितम्।<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/kriti-kharbandha-turns-busy-bee-news-kannada-ogciMecbihi.html|title=Kriti Kharbandha turns busy bee!|work=Sify}}</ref> तयोक्तं यत् गूग्लि-पश्चात् बहूनि अभिनयावकाशानि प्राप्तानि येषु हिन्दीचित्रजगतः अपि द्वे आस्ताम् किन्तु सर्वाणि अस्विकृताणि यतः पूर्वम् अङ्गीकृतेषु चित्रेषु सा कार्यरता।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/People-started-taking-me-seriously-with-Belli-Kriti-Kharbanda/articleshow/44971014.cms|title=People started taking me seriously with Belli: Kriti Kharbanda|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}</ref>2014 वर्षे विमोचितानि कन्नडचित्राणि सन्ति उपेन्द्रेण सह सूपर्रङ्गा, शिवराजकुमारेण सह ब्यल्ली, अपिच तिरुपति-एक्सप्रेस् यत् तेलुगोः व्यङ्कटाद्रि-एक्सप्रेस्-इत्यस्य पुनर्निर्देशनमस्ति।<ref>{{cite web|author=A Sharadhaa|location=[[Bangalore]]|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Sanju-Has-a-Blind-Date/2014/04/02/article2144815.ece|title=Sanju Has a Blind Date|work=The New Indian Express|date=2 April 2014|access-date=29 May 2014|accessdate=8 October 2019|archive-date=5 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605055943/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Sanju-Has-a-Blind-Date/2014/04/02/article2144815.ece|deadurl=yes}}</ref> सर्वेषु चित्रेषु अभिनयानि प्रशंसितानि। सूपर्-रङ्गा इत्यस्मिन् तस्याः अभिनयेन SIIMA-इति संस्थायाः चतुर्थसमारोहे विवेचकेन वृता उत्तमाभिनेत्री इत्यनेन सा पुरुस्कृता।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Kannada-award-winners-at-SIIMA/articleshow/48432299.cms|title=Kannada award winners at SIIMA|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}</ref> फ़िल्म्फ़ेर्-इति संस्थया उत्तमाभिनेत्री-इति पुरुस्कारार्थमपि नामनिर्देशिता।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Filmfare-South-Kannada-nominations-2014/articleshow/47539337.cms|title=Filmfare South Kannada nominations 2014|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}</ref> 2015 वर्षे दिसम्बरमासे कृतेः विमोचितम् अभिनीतं "मिञ्चागि नी बरलु" इति कन्नडचित्रमपि बहुप्रशंसितम्। तस्याः अभिनयम् तु विसेषप्रशंसम् लब्धम्। टाइम्स्-आफ्-इण्डिया-पत्रिकया तु लिखितम् यत् सा छित्रस्य बृहत्तमः लाभः एव। <ref>{{cite web|url=http://m.timesofindia.com/entertainment/kannada/movie-reviews/Minchagi-Nee-Baralu/movie-review/50072497.cms|title=Minchagi Nee Baralu Movie Review|work=The Times of India}}</ref> संजु-वेड्स्-गीता-2 इति कन्नडचित्रे नेत्रेहीनायाः कन्याः मुख्या भूमिका कृता।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Kriti-finally-signs-Sanju-Weds-Geetha-sequel/articleshow/46355642.cms|title=Kriti finally signs Sanju Weds Geetha 2|work=The Times of India}}</ref> नेनपिरलीप्रेम्ना सह दलपतिचित्रं कृतं<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news-interviews/Prem-and-Kriti-Kharbanda-in-Prashant-Rajs-next/articleshow/34427703.cms|title=Prem and Kriti Kharbanda in Prashant Raj’s next – The Times of India|work=The Times of India|date=1 May 2014|access-date=29 May 2014}}</ref> पापुचित्रे मुखभूमिका कृता<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Kriti-Kharbanda-returns-to-work/articleshow/47242895.cms|title=Kriti Kharbanda returns after a break|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}</ref> ब्रूस्ली इति स्रीनुवैट्लेन निर्देशिते तेलुगुचित्रे मुख्या भूमिका रामचरणेन कृता।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Kriti-Kharbanda-is-excited-about-her-film-with-Ram-Charan/articleshow/47001435.cms?|title=Kriti Kharbanda is excited about her film with Ram Charan|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}</ref> === सद्यस्कालीनता (2016–अधुना) === [[सञ्चिका:Kriti_Kharbanda_at_'Femina_Style_Diva_2014'.jpg|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|Kharbanda at 'Femina Style Diva 2014']] राज़रीबूट-इति विक्रमभट्टेन निर्देशिते चित्रे इमरानहाश्मिना मुख्याभिनयं कृतवती।<ref>{{cite web|url=http://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/South-actress-Kriti-Kharbanda-in-Raaz-4/articleshow/49845876.cms|title=South actress Kriti Kharbanda in 'Raaz 4'|work=The Times of India}}</ref> रोमेनिये अधिकतम चित्रीकरणमभवत्।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Watch-Emraan-Hashmi-and-Kriti-Kharbanda-shoot-Raaz-4-in-freezing-Romania/photostory/50626202.cms"Emraan|title=Hashmi and Kriti Kharbanda shoot 'Raaz 4'|publisher=|access-date=29 September 2017}}</ref> सा मास्तिगुडि-इति नागशेखरेण निर्देशिते कन्नडचित्रे दुनियाविजयेन सह मुख्याभिनयं कृतवती।<ref>{{cite web|url=http://filmcultr.com/kriti-karabanda-enters-the-masti-gudi/|title=Kriti Kharbanda enters the Maasti Gudi! »|publisher=|accessdate=2019-10-08|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303053317/http://filmcultr.com/kriti-karabanda-enters-the-masti-gudi/|deadurl=yes}}</ref> ब्रूस्ली इति तस्याः प्रथमे तमिल-चित्रे जीवीप्रकाशकुमारेण सह मुख्याभिनयं कृतवती।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Kriti-Kharbanda-opposite-GV-in-Bruce-Lee/articleshow/49103544.cms|title=Kriti Kharbanda opposite GV in Bruce Lee|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}</ref> 2017 वर्षे खरबन्दया चित्रद्वयं कृतम् गेस्टिन्लन्दन-इति हास्यचित्रं शादी-में-जरूर-आना-इति हास्यप्रेमचित्रं च। 2018 वर्षे कार्वान् इति चित्रे लघुभूमिकाम् तत् पश्चात् दलपति-इति कन्नडचित्रे मुख्यभूमिकाम् कृतवती। तत्वर्षे एव वीरे-की-वेडिङ्ग् यमलापगलादीवाना-फिर-से इति चित्रद्वयम्। सितम्बरमासपर्यन्तम् लब्धसमाचारानुसारे, आगामिचित्राणि सन्ति साजिदनादियादवालेन हाउस्-फुल-4-इति पुनर्जन्मविषयं संबन्द्य हास्यचित्रम् यस्मिन् तस्याः भूमिका अस्ति राजकुमारी मीनायाः नेहयाः च,<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/kriti_official/status/1176807070718316545|title=Kaise Rajkumari Meena aur Neha ki kismat unke saath ek anokha khel khelti hai! Jaanne ke liye dekhiye #Housefull4 Trailer on 27th September.|publisher=|accessdate=25 September 2019}}</ref> पागलपन्ती-इति अनीस्-बस्मीना,<ref>{{cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/john-abraham-anil-kapoor-ileana-dcruz-kriti-kharbanda-to-start-shooting-for-pagalpanti-in-london/articleshow/67966665.cms|title=JOHN ABRAHAM, ANIL KAPOOR, ILEANA D'CRUZ, KRITI KHARBANDA TO START SHOOTING FOR PAGALPANTI IN LONDON|website=Mumbai Mirror India Times|date=13 February 2019|access-date=5 June 2019|archive-date=13 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213075602/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/john-abraham-anil-kapoor-ileana-dcruz-kriti-kharbanda-to-start-shooting-for-pagalpanti-in-london/articleshow/67966665.cms|deadurl=yes}}</ref> चेहरे-इति रूमीजाफ्रीना,<ref>{{citenews|url=https://www.asianage.com/entertainment/bollywood/100519/amitabh-bachchan-and-emraan-hashmi-starrer-finally-gets-its-title-find-out-here.html|title=Amitabh Bachchan and Emraan Hashmi starrer finally gets its title; find out here|newspaper=[[The Asian Age]]|date=10 May 2019|accessdate=10 May 2019}}</ref> तैश्-इति बिजोय्-नाम्बियारेण<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1156133589181841410|title=#Announcement: Pulkit Samrat, Jim Sarbh, Harshvardhan Rane, Kriti Kharbanda and Sanjeeda Sheikh... #Taish shooting commences... Directed by Bejoy Nambiar... Produced by Bejoy Nambiar, Shivanshu Pandey and Deepak Mukut... Ease My Trip and Getaway Pictures presentation.|publisher=|accessdate=30 July 2019}}</ref> अपिच वान्-इति प्रवासविषयं संबन्द्य तमिलचित्रं यस्मिन् दुल्करसल्मानः अपि अभिनयति।<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/051218/kriti-kharbanda-and-kalyani-priyadarshan-to-romance-dulquer.html|title=Kriti Kharbanda and Kalyani Priyadarshan to romance Dulquer|last=Subramanian|first=Anupama|date=5 December 2018|website=Deccan Chronicle|language=en|access-date=19 August 2019}}</ref> == चित्रावलिः == {| class="wikitable" |+चिह्नम् | style="background:#ffc;" |{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |अविमोचितस्य चित्रस्य |} {| class="wikitable sortable" !वर्षः !चलचित्रम् !भूमिका !भाषा !टिप्पणी |- |2009 |बोनी |प्रगतिः |तेलुगुः | |- |2010 |चिरु |मधुः |कन्नडम् | |- | rowspan="2" |2011 |अलामोदलैन्दी |सिम्रन् | rowspan="3" |तेलुगुः | |- |तीन्मार् |वसुमतिः | |- | rowspan="2" |2012 |मिस्टर्-नूकय्य |अनुराधा | |- |प्रेम-अड्ड |गिरिजा | rowspan="2" |कन्नडम् | |- | rowspan="4" |2013 |गलाटे |अङ्किता | |- |ओङ्गोल्-गित्त |संध्या | rowspan="2" |तेलुगुः | |- |ओम्-3डी |अञ्जली | |- |गूग्ली |स्वातिः | rowspan="5" |कन्नडम्<br /> |SIIMA-संस्थया कन्नडचित्रेषु उत्तमाभिनेत्रयाः पुरुस्कारार्थम् नामनिर्देशिता |- | rowspan="3" |2014 |तिरुपति-एक्स्प्रेस् |प्रार्थना | |- |सूपर्-रङ्गा |स्वातिः |SIIMA-संस्थया कन्नडचित्रेषु विवेचकैः उत्तमाभिनेत्रयाः पुरुस्कारार्थम् नामनिर्देशिता फ़िल्म्फ़ेर्-संस्थया कन्नड-चित्रेषु उत्तमाभिनेत्री इति पुरुस्कृता |- |ब्यल्ली |स्नेहा | |- | rowspan="2" |2015 |मिञ्चागी नी बरलु |प्रियङ्का | |- |ब्रूस्ली द फ़ैटर् |काव्या |तेलुगुः |फ़िल्म्फ़ेर्-संस्थया तेलुगुचित्रेषु सहायकभूमिकायाम् उत्तमाभिनेत्रयाः पुरुस्कारार्थम् नामनिर्देशिता SIIMA-संस्थया तेलुगुचित्रेषु सहायकभूमिकायाम् उत्तमाभिनेत्रयाः पुरुस्कारार्थम् नामनिर्देशिता |- |2016 |राज़रीबूट |शैना |हिन्दी |बालिवुडे प्रथमचित्रम् |- | rowspan="4" |2017 |ब्रूस्ली |सरोजादेवी |तमिलम् |प्रथमतमिलचित्रम् |- |मास्तिगुडि |रानी |कन्नडम् | |- |गेस्टिन्लन्दन |अनाया | rowspan="3" |हिन्दी | |- |शादी-में-जरूर-आना |आरती | |- | rowspan="4" |2018 |कार्वान् |रुमाना |लघुभूमिका |- |दलपति |वैदेही |कन्नडम् | |- |वीरे-की-वेडिङ्ग् |गीत् | rowspan="3" |हिन्दी | |- |यमलापगलादीवाना-फिर-से |चीकू | |- | rowspan="3" |2019 | style="background:#ffc;" |हाउस्-फुल-4{{dagger}} |राजकुमारी मीना/नेहा | |- | style="background:#ffc;" |वान्{{dagger}} |घोषितव्या |तमिलम् | |- | style="background:#ffc;" |पागलपन्ती{{dagger}} |झान्वी | rowspan="3" |हिन्दी |<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/BazmeeAnees/status/1097472264130330626|title=Anees Bazmee on Twitter|publisher=|accessdate=18 February 2019}}</ref> |- | rowspan="2" |2020 | style="background:#ffc;" |चेहरे{{dagger}} |घोषितव्या |चित्रीकरणं न समाप्तम् |- | style="background:#ffc;" |तैश{{dagger}} |घोषितव्या |चित्रीकरणं न समाप्तम् <ref>{{cite web|url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1156133589181841410|title=#Announcement: Pulkit Samrat, Jim Sarbh, Harshvardhan Rane, Kriti Kharbanda and Sanjeeda Sheikh... #Taish shooting commences... Directed by Bejoy Nambiar... Produced by Bejoy Nambiar, Shivanshu Pandey and Deepak Mukut... Ease My Trip and Getaway Pictures presentation.|publisher=|accessdate=30 July 2019}}</ref> |} == आधाराः == {{Reflist|30em}} == सम्बद्धाः लेखाः == {{Commons category}} * {{IMDb name|3713653}} * {{Instagram|kriti.kharbanda}} {{authority control}} sxgvq7hf6g5u3yun9t1kyvsm4sz7pme 3 74801 501096 498494 2026-09-29T11:06:13Z Cabayi 13834 पुनर्निर्देशनम् अत्यक्त्वा Cabayi इत्यनेन [[सदस्यसम्भाषणम्:Mosesheron]] तः [[सदस्यसम्भाषणम्:Renamed user f695d59d9bb4952de7ac43d2848a299b]] पृष्ठं स्थानान्तरितं: "[[Special:CentralAuth/Mosesheron|Mosesheron]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Renamed user f695d59d9bb4952de7ac43d2848a299b|Renamed user f695d59d9bb4952de7ac43d2848a299b]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 460742 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Mosesheron}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १३:४०, १० जुलै २०२१ (UTC) enas7o0uqqomiuvrn1w1b7u5th5nhsq 0 80304 501071 500896 2026-09-29T02:03:30Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501071 wikitext text/x-wiki {{देश|conventional_long_name=संयुक्तारबामीरियराज्यानि|common_name=सं॰अ॰अ॰|native_name={{native name|अरबी|الإمارات العربية المتحدة}}<br />{{लिप्यंतरणम्|अल्-ʾइमारात् अल्-ʿअरबीयह् अल्-मुत्तःइदह्}}|image_flag=Flag of the United Arab Emirates.svg|image_coat=Emblem of the United Arab Emirates.svg|symbol_type=[[Emblem of the United Arab Emirates|Emblem]]|national_motto={{lang|ar|الله الوطن الرئيس}}|national_anthem={{lang|ar|عيشي بلادي}}<br />"''[[Ishy Bilady|{{transliteration|ar|Īšiy Bilādī}}]]''"<br />"Long Live My Country"<br />{{parabr}}{{center| }}|image_map=United Arab Emirates (orthographic projection).svg|capital=[[Abu Dhabi]]|largest_city=<!-- Don't change to Abu Dhabi without a citation -->[[Dubai]]<br />{{coord|25|15|N|55|18|E|display=inline}}|official_languages=[[Modern Standard Arabic|Arabic]]<ref>{{cite web |title=Fact sheet |url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |website=United Arab Emirates |publisher=U.ae |access-date=31 August 2020 |archive-date=18 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118101755/https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |deadurl=yes }}</ref>|demonym=[[Emiratis|Emirati]]<ref name=WorldFactbook/>|government_type=[[Federal monarchy|Federal]] [[Islamic monarchy|Islamic]] [[parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[semi-constitutional monarchy]]<ref>{{cite book|last=Stewart|first=Dona J.|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives|publisher=Routledge|date=2013|location=London and New York|isbn=978-0415782432|page=155}}</ref><ref>{{cite book|last=Day|first=Alan John|title=Political Parties of The World|url=https://archive.org/details/politicalparties0004daya|publisher=Stockton|date=1996|isbn=1561591440|page=[https://archive.org/details/politicalparties0004daya/page/599 599]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|title=United Arab Emirates Constitution|work=UAE Ministry of Justice|access-date=10 October 2018|accessdate=2022-10-19|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011053637/https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|deadurl=yes}}</ref>|leader_title1=[[President of the United Arab Emirates|President]]|leader_name1=[[Mohamed bin Zayed Al Nahyan]]<ref>{{cite news |title=Sheikh Mohamed bin Zayed Al Nahyan elected as new UAE president |url=https://gulfnews.com/uae/government/sheikh-mohamed-bin-zayed-al-nahyan-elected-as-uae-president-1.1652518419842 |access-date=14 May 2022 |work=[[Gulf News]] |date=14 May 2022}}</ref>|leader_title2=[[List of prime ministers of the United Arab Emirates|Vice President and<br>Prime Minister]]|leader_name2=[[Mohammed bin Rashid Al Maktoum]]|legislature={{plainlist| * [[Federal Supreme Council]] * [[Federal National Council]] }}|sovereignty_type=[[History of the United Arab Emirates|Establishment]]|established_event1=[[Emirate of Ras Al Khaimah]]|established_date1=1708|established_event2=[[Emirate of Sharjah|Sharjah]]|established_date2=1727|established_event3=[[Emirate of Abu Dhabi|Abu Dhabi]]|established_date3=1761|established_event4=[[Emirate of Umm Al Quwain|Umm Al Quwain]]|established_date4=1768|established_event5=[[Emirate of Ajman|Ajman]]|established_date5=1816|established_event6=[[Emirate of Dubai|Dubai]]|established_date6=1833|established_event7=[[Emirate of Fujairah|Fujairah]]|established_date7=1879|area_km2=83,600|area_rank=114th|area_sq_mi=32,278 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]-->|percent_water=negligible|population_estimate_year=2020|population_estimate=9,282,410<ref name="u.ae">{{cite web|url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet/|title=United Arab Emirates Population (2020)|website=u.ae}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|population_census=4,106,427|population_estimate_rank=92nd|population_census_year=2005|population_density_km2=121|population_density_sq_mi=256 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]-->|population_density_rank=110th|GDP_PPP={{increase}} $779.234 billion<ref name=imf2>{{cite web |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report |title=United Arab Emirates |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref>|GDP_PPP_year=2022|GDP_PPP_rank=34th|GDP_PPP_per_capita={{increase}} $78,255<ref name=imf2/>|GDP_PPP_per_capita_rank=6th|GDP_nominal={{increase}} $501.354 billion<ref name=imf2/>|GDP_nominal_year=2022|GDP_nominal_rank=32nd|GDP_nominal_per_capita={{increase}} $50,349<ref name=imf2/>|GDP_nominal_per_capita_rank=21st|Gini=26.0 <!--number only-->|Gini_year=2018|Gini_rank=|HDI=0.911 <!--number only-->|HDI_year=2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->|HDI_rank=26th|currency=[[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]|currency_code=AED|time_zone=[[Time in the United Arab Emirates|United Arab Emirates Standard Time]]|utc_offset=+04:00|date_format=dd/mm/yyyy|drives_on=right<!-- The steering wheel is on the left hand side of the car, but they drive on the right hand side of the road – that is driving on the right-->|calling_code=[[Telephone numbers in the United Arab Emirates|+971]] <!--- <nowiki>|</nowiki> Communication Companies = Etisalat<ref>{{cite web|url=http://www.etisalat.ae/|title=Welcome to Etisalat|publisher=Etisalat.ae}}</ref> <nowiki>|</nowiki> Communication Companies = du<ref>{{cite web|url=http://www.du.ae/|title=Emirates Integrated Telecommunications Company|publisher=Du.ae}}</ref> <nowiki>|</nowiki> Local calling_code = {{unbulleted list|[[Abu Dhabi]]: 02|[[Dubai]]: 04|[[Sharjah (emirate)|Sharjah]] nd [[Ajman]] : 06|[[Al-Ain]]: 03|[[Fujairah]]: 09|[[Umm al-Quwain]] and [[Ras al-Khaimah]]: 07}} ---->|cctld={{unbulleted list |[[.ae]] |[[emarat|امارات.]]}}|footnotes=<div style="background:#ddf;padding:0.2em;font-size:135%;text-align:center;">'''[[Portal:United Arab Emirates|United Arab Emirates portal]]'''</div>}} <references /> '''संयुक्तारबामीरियराज्यानि''' ( '''UAE''' ; {{Lang-ar|الإمارات العربية المتحدة}} {{Transl|ar|al-ʾImārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah}} ), वा '''अमीरियराज्यानि''' ( {{Lang-ar|الإمارات}} {{Transl|ar|al-ʾImārāt}} ), पश्चिमजम्बूद्वीपे ( The Middle East ) स्थितः देशः अस्ति। अरबद्वीपसमूहस्य पूर्वे अन्तभागे स्थितम् अस्ति, [[ओमान]] - [[सऊदी अरब]] - देशयोः सीमाः अस्ति, यदा तु फारस - खाते [[कतार]] - [[ईरान]] - देशयोः सह समुद्रीयसीमाः सन्ति |. अबुधाबी राष्ट्रस्य राजधानी अस्ति, दुबई, सर्वाधिकं जनसंख्यायुक्तं नगरं, अन्तर्राष्ट्रीयकेन्द्रम् अस्ति । संयुक्तारबामीरियराज्यानि सप्त अमीरियराज्य संघात् निर्मितं ऐच्छिकं राजतन्त्रम् अस्ति, यत्र अबुधाबी (राजधानी), अज्मान्, दुबई, फुजैराः, रस् अल् खैमाः, शार्जाः, उम्म् अल् ुक प्रत्येकं अमीरियराज्य एकेन अमीरेण शासितम् अस्ति तथा च अमीराः मिलित्वा संघीयसर्वोच्चपरिषदं निर्मान्ति | संघीय सर्वोच्चपरिषदः सदस्याः स्वसदस्यानां मध्ये एकं अध्यक्षं उपराष्ट्रपतिं च निर्वाचयन्ति । व्यवहारे अबुधाबी-नगरस्य अमीरः राष्ट्रपतिरूपेण कार्यं करोति, दुबई-नगरस्य शासकः उपराष्ट्रपतिः अपि च प्रधानमन्त्रिरूपेण कार्यं करोति । <ref name=":1">{{Cite web|title=United Arab Emirates's Constitution of 1971 with Amendments through 2004|url=https://www.constituteproject.org/constitution/United_Arab_Emirates_2004.pdf|website=ConstituteProject.org|accessdate=29 October 2017}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.constituteproject.org/constitution/United_Arab_Emirates_2004.pdf "United Arab Emirates's Constitution of 1971 with Amendments through 2004"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </cite></ref> २०१३ तमे वर्षे देशस्य जनसंख्या ९२ लक्षं आसीत्, येषु १४ लक्षं अमीरातीनागरिकाः, ७८ लक्षं प्रवासिनः च आसन् । <ref name="natur">Habboush, Mahmoud. (10 October 2013) [http://uk.reuters.com/article/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 Call to naturalise some expats stirs anxiety in the UAE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714171325/http://uk.reuters.com/article/2013/10/10/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 |date=2014-07-14 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714171325/http://uk.reuters.com/article/2013/10/10/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 |archivedate=2014-07-14 |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://uk.reuters.com/article/2013/10/10/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 |access-date=2024-09-15 |deadurl=yes}}.</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.migrationpolicy.org/article/labor-migration-united-arab-emirates-challenges-and-responses|title=Labor Migration in the United Arab Emirates: Challenges and Responses|publisher=migrationpolicy.org|accessdate=12 February 2016|date=18 September 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.migrationpolicy.org/article/labor-migration-united-arab-emirates-challenges-and-responses "Labor Migration in the United Arab Emirates: Challenges and Responses"]. migrationpolicy.org. 18 September 2013<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14703998|title=United Arab Emirates country profile|date=28 September 2016|accessdate=23 October 2016}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14703998 "United Arab Emirates country profile"]. </cite></ref> २०२० तमे वर्षे संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि-देशस्य जनसंख्या प्रायः ९९ लक्षं भवति।<ref name="worldometers.info">{{Cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/united-arab-emirates-population/|title=United Arab Emirates Population (2022)|website=www.worldometers.info}}</ref> संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि-देशे १,२५,००० वर्षाणाम् अधिकं कालात् जनाः निवसन्ति । मेसोपोटामिया, [[ईरान|पारस्य]], [[भारतम्|भारत]] इत्यादीनां बहूनां सभ्यतानां व्यापारस्य चतुर्मार्ग अभवत् । <ref name="auto">{{Cite web|last=thedigitalphilatelist|date=8 January 2021|title=United Arab Emirates|url=https://thedigitalphilatelist.com/united-arab-emirates/|accessdate=8 July 2021|website=The Digital Philatelist|language=en-AU}}</ref> [[इस्लाम्-मतम्|इस्लामधर्मः]] आधिकारिकधर्मः [[अरबीभाषा]] च राजभाषा अस्ति । संयुक्त अरब अमीरियराज्यानिस्य सिद्धतैलस्य प्राकृतिकवायुस्य च भण्डारः क्रमशः विश्वस्य षष्ठः सप्तमः च बृहत्तमः अस्ति । <ref name="EIA">{{Cite web|url=https://www.eia.gov/beta/international/data/browser/#/?pa=00000000000000000000000000000000002&c=vvvvuvo&ct=0&tl_id=5-A&vs=INTL.57-1-AFG-TBPD.A&vo=0&v=H&start=2014&end=2016|title=Production of Crude Oil including Lease Condensate 2016|publisher=U.S. [[Energy Information Administration]]|format=CVS download|accessdate=27 May 2017}}</ref> <ref>U.S. Energy Information Administration, [http://www.eia.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=5&pid=57&aid=6 International Energy Statistics], accessed 17 January 2019.</ref> अबूधाबी-अमीरियराज्यस्य शासकः देशस्य प्रथमः राष्ट्रपतिः च जायद बिन सुल्तान अल नह्यान्, स्वास्थ्यसेवायां, शिक्षायां, आधारभूतसंरचनेषु च तेलस्य राजस्वस्य निवेशं कृत्वा संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि-देशस्य विकासस्य निरीक्षणं कृतवान्। <ref name="bbc.co.uk">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14703998|title=United Arab Emirates profile|date=14 November 2012}}</ref> उपसागरसहकारपरिषदः सदस्येषु संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि अर्थव्यवस्था सर्वाधिकं विविधा अस्ति । <ref>{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/datamapper/index.php|title=IMF Data Mapper|publisher=Imf.org|accessdate=12 February 2016}}</ref> एकविंशतितमे शतके देशः तैल-गैसयोः उपरि न्यूनतया निर्भरः जातः, आर्थिकदृष्ट्या पर्यटन-व्यापारयोः विषये केन्द्रितः अस्ति । सर्वकारः आयकरं न गृह्णाति, यद्यपि निगमकरः स्थापितः अस्ति तथा च २०१८ तमे वर्षे ५% मूल्यवर्धितकरः स्थापितः <ref>{{Cite news|url=https://gulfnews.com/business/economy/vat/new-era-in-uae-as-vat-takes-effect-1.2149627|title=New era in UAE as VAT takes effect|date=1 January 2018|accessdate=12 July 2018}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAugustine2018">Augustine, Babu Das (1 January 2018). </cite></ref> एम्नेस्टी इन्टरनेशनल्, फ्रीडम हाउस तथा ह्यूमन राइट्स् वॉच इत्यादयः मानवाधिकारसमूहाः सं॰अ॰अ॰-देशं मानवअधिकारविषये सामान्यतया घटिया इति मन्यन्ते, यत्र नागरिकाः शासनस्य आलोचनां कुर्वन्ति यत् कारागारं कृत्वा यातनां दत्तं भवति, राज्यसुरक्षायन्त्रेण उत्पीडिताः परिवाराः, बलात् अन्तर्धानस्य प्रकरणाः च भवन्ति <ref>{{Cite web|title=United Arab Emirates Archives|url=https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/united-arab-emirates/report-united-arab-emirates/|website=[[Amnesty International]]|accessdate=3 April 2022|language=en}}</ref> <ref name="usdep">{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2013/nea/220380.htm|title=2013 Human Rights Reports: United Arab Emirates|website=[[US Department of State]]|quote=Sharia (Islamic law) courts, which adjudicate criminal and family law, have the option of imposing flogging as punishment for adultery, [[prostitution]], consensual premarital sex, pregnancy outside marriage, defamation of character, and drug or alcohol abuse.}}</ref> सभा, संघ, पत्रिका, अभिव्यक्ति, धर्म इत्यादयः व्यक्तिगताधिकाराः अपि भृशं दमनं कुर्वन्ति । <ref>{{Cite web|title=Report on the situation of journalists in the UAE Input for the Secretary General Report on the safety of journalists and the issue of impunity|url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Journalists/GA72/InternationalCentreJusticeHumanRights.pdf|website=ohchr.org|publisher=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|accessdate=12 May 2022|language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Journalists/GA72/InternationalCentreJusticeHumanRights.pdf "Report on the situation of journalists in the UAE Input for the Secretary General Report on the safety of journalists and the issue of impunity"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''ohchr.org''. </cite></ref> सं॰अ॰अ॰ - देशः मध्यमशक्तिः इति मन्यते । इदं [[संयुक्तराष्ट्रसङ्घः|संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य]], अरबलीगस्य, इस्लामिकसहकारसङ्गठनस्य, ओपेकस्य, असंलग्नआन्दोलनस्य, उपसागरसहकारपरिषदस्य (GCC) सदस्यम् अस्ति । 9t0ienssihgr7sxwrpm204gddm7vlsz 0 81719 501062 475041 2026-09-29T00:31:39Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501062 wikitext text/x-wiki '''पराशर भट्टर्''' अथवा '''पेरिया''' '''भट्टर्,''' '''पराशर भट्टार्य''' इति अपि उच्यते, १२ शताब्द्याः श्रीवैष्णवशिक्षकस्य (१०६२-११७४ ई.) [[रामानुजाचार्यः|रामानुजस्य]] अनुयायी आसीत् । सः कूराथल्वारस्य पुत्रः आसीत् . तस्य ग्रन्थेषु ''श्रीरङ्गराजस्तवम्'' अन्तर्भवति | <ref>{{Cite news|title=Devotional hymn|url=http://www.hindu.com/thehindu/br/2002/02/19/stories/2002021900080300.htm|date=19 February 2002|location=India}}</ref> सः श्रीवैष्णवदृष्ट्या विष्णुसहस्रनामस्य तात्पर्यं [[संस्कृतम्|संस्कृतभाषायां]] <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/thehindu/br/2002/02/19/stories/2002021900080300.htm|title=Archive News|website=[[The Hindu]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020503005742/http://thehindu.com/thehindu/br/2002/02/19/stories/2002021900080300.htm|archivedate=2002-05-03|access-date=2023-03-20|deadurl=yes}}</ref> [[आदिशङ्कराचार्यः|आदिशङ्करस्य]] [[अद्वैतवेदान्तः|अद्वैतदृष्टिकोणस्य]] खन्डिट्व लिखितवान्| तेंकलाई परम्परानुसारं ( ''गुरु-परम्परा'' ) [[रामानुजाचार्यः|रामानुजस्य]] मातुलपुत्रः एम्बरः तस्य उत्तराधिकारी श्रीवैष्णवस्य नेता अभवत्, तदनन्तरं पराशरभट्टरः अभवत् । पराशरः वादविवादे [[अद्वैतवेदान्तः|अद्वैतवेदान्तदार्शनिकं]] माधवं इति विद्वान् पराजितवान् । सः माधवं शिष्यत्वेन स्वीकृत्य नञ्जियार् इति नाम दत्त्वा तस्य उत्तराधिकारी नियुक्तवान् । <ref name="VR_1917">{{Cite journal|author=V. Rangachari|title=The Successors of Ramanuja and the Growth of Sectarianism among the Sri-Vaiahnavas|journal=The Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society|volume=XXIV|year=1917|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.277244/page/n130/mode/1up?view=theater|pages=112–117}}</ref> == जीवित विशेषा: == === जन्म === श्रीवैष्णवपरम्परानुसारं एकदा कूराथाळ्वार् रात्रिभोजनं विना शयनं कृतवान् यतः तस्याः रात्रौ वर्षाकारणात् भिक्षां न प्राप्तवती, न च तस्य गृहे भोजनं नासीत् । यदा तस्य पत्नी अण्डाल् रङ्गनाथदेवतेन मन्दिरहवानां ( प्रसादम् ) विधिपूर्वकं सेवनं घोषयितुं पवनयन्त्रं ''तिरुचिन्नं'' संकेतं श्रुतवती तदा सा चिन्तितवती यत् किं देवस्य विलासपूर्णभोजनं भोक्तुं युक्तं यदा तस्य भक्तः (कूराथाळ्वार:) क्षुधार्तः शयनं कृतवान् आसीत्। तस्याः विचारान् श्रुत्वा रङ्गनाथः स्वस्य भक्तं उत्तमनम्बीन: किञ्चित् भोजनं कृत्वा कूराथाळ्वारन: नेतुम् प्रेषितवान्। धर्मशास्त्रज्ञः स्वपत्न्या सह भोजनं विभज्य धन्यभोजनस्य सेवनात् अण्डल् अचिरेण एव श्रीरामपिल्लै, भट्टर् इति पुत्रद्वयं जनयति स्म| भट्टर् [[रामानुजाचार्यः|रामानुजेन]], [[विष्णुपुराणम्|विष्णुपुराणस्य]] ( [[पराशरऋषिः|पराशर]] ) रचयितस्य महामुनिस्य नामधेयेन पराशर इति अतिरिक्तं नाम अर्पितम् | <ref>{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=8cZyEAAAQBAJ&dq=Para%C5%9Bara+Bhattar&pg=PP41 | title = Footprints in the Sands of time | date = 2022-06-17 | pages = 41–42 }}</ref> === बाल्यकालः विवाहश्च === आख्यायिकानुसारं पराशरभट्टरः रङ्गनाथस्वामीमन्दिरस्य [[गर्भगृहम्|गर्भगृहे]] पालितः इति गण्यते, यत्र सः देवतायै अर्पितं दुग्धं सेवितवान् इति कथ्यते | सः एकदा वीथिकायां ''क्रीडन् समये सर्वज्ञः'' इति उपाधिं धारयन्तं उच्चविद्वान् पुरुषं प्राप्तवान् इति कथ्यते । शिशुः हस्तद्वये किञ्चित् मृत्तिकाम् आकृष्य तस्मिन् किं अस्ति इति पृष्टवान् इति वर्णितम् । यदा सः पुरुषः अप्लसः स्थितवान् तदा पराशर भट्टरः हसन्, तान् मुष्टिभ्यां मृत्तिकाः इति उक्तवान्, तस्य पुरुषस्य उपाधिं त्यक्तुं च सूचितवान्। यदा विद्वान् नखलाकारस्य वयः, तादात्म्यं च ज्ञातवान् तदा सः तस्य अकालतां दृष्ट्वा विस्मितः भूत्वा तस्य पालकस्य परिचर्यायां नीतवान्, ये तस्य हानिरक्षणार्थं संस्कारं कुर्वन्ति स्म अन्यस्मिन् आख्यायिकायां सः मातापितृणां प्रेरणानुसारं वेदानां शिक्षां निर्दोषतया पठितवान्, स्वकक्षासु किमपि नूतनं न शिक्षमाणः इति आक्रोशितवान् इति वर्णितम् अस्ति शिक्षायाः | अनन्तरं यदा सः विवाहं कर्तुं वयसि आसीत् तदा रङ्गनाथः स्वयमेव स्वमातापितृणां इष्टं गठबन्धनं कृतवान् इति वर्णितम् अस्ति, पेरियानम्बी-कुटुम्बस्य बालिकायाः सह विवाहानन्तरं एकस्मिन् प्रकरणे पराशरभट्टरः एकदा द्विवारं रङ्गनाथं गतवान्, प्रथमं देवतायाः निष्कासनं कृत्वा द्वितीयवारं स्वागतं कृतवान् इति वर्णितम् अस्ति परासर भट्टरः द्वितीयवारं स्वमातापितृभिः स्वागतं क्रियमाणमिव अनुभूयते इति घोषितवान्, एषा मानसिकता देवता तं धारयितुं प्रोत्साहयति स्म <ref>{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=8cZyEAAAQBAJ&dq=Para%C5%9Bara+Bhattar&pg=PP41 | title = Footprints in the Sands of time | date = 2022-06-17 | pages = 41 }}</ref> === दर्शनशास्त्र === पराशर भट्टरः लक्ष्मीनारायणस्य सहदेवत्वे विश्वासं करोति स्म, तान् 'माता' 'पिता' इति आह्वयन् तेषां सम्बन्धः सूर्यस्य सूर्यप्रकाशस्य च सदृशः इति कथयति स्म <ref>{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=DyVfKEmEK2QC&dq=parasara+bhattar&pg=PA281 | title = Majesty and Meekness: A Comparative Study of Contrast and Harmony in the Concept of God | date = 1994 | pages = 281 }}</ref>| श्रीगुणराणाकोसायां सः अवदत् यत् श्री (लक्ष्मी) देवी स्वपत्न्याः नारायणाय (विष्णु) मर्त्यजीवानां कारणं याचयितुम् अद्वितीयां भूमिकां निर्वाहयति, तस्य अनुयायिनां प्रति अनुग्रहं कर्तुं प्रोत्साहयति। एषः विचारः वेदान्तदेशिकेन स्वीकृतः | <ref>{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=-tcGDAAAQBAJ&dq=parasara+bhattar&pg=PA120 | title = Piety and Responsibility: Patterns of Unity in Karl Rahner, Karl Barth, and Vedanta Desika | date = 2016-04-22 | pages = 120 }}</ref> विष्णुसहस्रनामस्य पाठेन पापक्षमा भवति, तस्य समं स्तोत्रं नास्ति इति तस्य मतम् आसीत् । <ref>{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=F9FqDwAAQBAJ&dq=parasara+bhattar&pg=PA61 | title = The Ascent of Vishnu and the Fall of Brahma | date = 2018-08-27 | pages = 61 }}</ref> सः स्वशिष्याय नान्जियार् इत्यस्मै दश उपदेशान् अर्पितवान् इति कथ्यते । <ref>{{Cite web|title=Srivaishnava Articles|url=http://acharya.org/ar/tenwords/bhattar10.html|accessdate=2023-01-30|website=acharya.org}}</ref> === रचना: === पराशरभट्टरस्य अष्टश्लोकीयां अष्टौ संस्कृतश्लोकाः सन्ति ये प्रतिपत्तिप्रदर्शने प्रयुक्तानां श्रीवैष्णवमन्त्रत्रयाणां अत्यावश्यकीकरणाय गण्यन्ते : तिरुमन्त्रः, द्वायः, करमश्लोकः च। <ref>{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=IkkKAQAAMAAJ&q=parasara+bhattar | title = The Śrīvaiṣṇava Theological Dispute: Maṇavāḷamāmuni and Vedānta Deśika | date = 1988 | pages = 4 }}</ref> सः [[संस्कृतम्|संस्कृतस्तोत्राणि]] ( [[स्तोत्रकाव्यम्|स्तोत्रम्]] ) लिखितवान् इति अभिलेखः अस्ति यत् विष्णुप्रतिमानां महिमामण्डनं करोति ये आल्वाराः इति कविसन्तैः प्रशंसिताः आसन् |. == सन्दर्भाः == {{Reflist}} [[वर्गः:हिन्दुधर्मगुरवः]] o2am3u32qi73pm7l9uwq63rawa5sccy 10 92356 501088 500789 2026-09-29T09:55:49Z Ganesh Paudel 6561 501088 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः च | title = [[नेपाल]]स्य [[नेपालदेशस्य प्रदेशाः|प्रदेशाः]] तथा [[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलानि]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = | group1 = [[कोशी प्रदेशः]] | list1 = * [[भोजपुरमण्डलम् (नेपालदेशः)|भोजपुर]] * [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] * [[इलाममण्डलम्|इलाम]] * [[झापामण्डलम्|झापा]] * [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]] * [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] * [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] * [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]] * [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]] * [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] * [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] * [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] * [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]] * [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] | group2 = [[मधेश प्रदेशः]] | list2 = * [[बारामण्डलम्|बारा]] * [[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] * [[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] * [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरी]] * [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] * [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] * [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] * [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] | group3 = [[बागमती प्रदेशः]] | list3 = * [[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] * [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] * [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]] * [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] * [[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] * [[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]] * [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] * [[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] * [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] * [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] * [[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] * [[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] * [[चितवनमण्डलम्|चितवन]] | group4 = [[गण्डकी प्रदेशः]] | list4 = * [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] * [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] * [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] * [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] * [[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] * [[मनाङमण्डलम्|मनाङ]] * [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] * [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]] * [[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] * [[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] * [[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्तापूर्व)]] | group5 = [[लुम्बिनी प्रदेशः]] | list5 = * [[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] * [[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] * [[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] * [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] * [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]] * [[दाङमण्डलम्|दाङ]] * [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] * [[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] * [[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] * [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] * [[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] * [[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्| नवलपरासी (बर्दघाट सुस्तापश्चिम)]] | group6 = [[कर्णाली प्रदेशः]] | list6 = * [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] * [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] * [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] * [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] * [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] * [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] * [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] * [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] * [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] * [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] | group7 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः]] | list7 = * [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] * [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] * [[अछाममण्डलम्|अछाम]] * [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] * [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] * [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] * [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] * [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] * [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] }}<noinclude> {{दस्तावेजाः|content= {{collapsible option}}}} </noinclude> 3xwnvyai2tgfo6yv3s7kn6t0wpyh806 0 92571 501082 2026-09-29T07:58:27Z Ganesh Paudel 6561 लेखप्रारुपं निर्मितम् 501082 wikitext text/x-wiki [[नेपालस्य संविधानस्य]] अनुच्छेदस्य ५६ (१) मध्ये राज्यस्य त्रिस्तरीयमूलसंरचनायाः व्यवस्था अस्ति, यत्र [[संघीयता|सङ्घीय]], [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रान्ताः]], [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] च सन्ति अस्यैव अनुच्छेदस्य खण्डेषु (४) (५) च स्थानीयस्तरस्य [[ग्रामपालिका]], [[नगरपालिका]], [[जिल्लासभा]] च भवितुं, सामाजिक-सांस्कृतिकसंरक्षणार्थं वा आर्थिकविकासाय विशेषाणां, संरक्षितानां, स्वायत्तक्षेत्राणां वा स्थापनायाः प्रावधानं भवति <ref>{{cite news|title=संविधानको ४ भाग र ५७ धारा पारित|url=http://setopati.com/constituent-assembly/33852/|publisher=सेतोपाटी|date=भाद्र २८, २०७२|ref=http://setopati.com/constituent-assembly/33852/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020070840/http://setopati.com/constituent-assembly/33852 |date=2015-10-20 }}</ref> '''ग्रामीणनगरपालिका'''' [[ग्रामविकाससमितिः (नेपाल)|ग्रामविकाससमितिः]] इत्यस्य विस्तारं कृत्वा निर्मितं नवीनं प्रशासनिकं इकाई अस्ति । <ref>{{cite news|title=सबै गाविस र जिविस खारेज|url=http://www.annapurnapost.com/news/66220|accessdate=२०७३ फागुन २७|publisher=[[अन्नपूर्ण पोष्ट]]|date=२०७३ फागुन २७}}</ref> २०७३ बी.एस.तमे [[संघीयकार्याणां सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः (नेपालः)|संघीयकार्याणां स्थानीयविकासमन्त्रालयः]] [[ग्रामविकाससमितिः (नेपाल)|गबिस्]] विघट्य ७४४ [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] कार्यान्वितं कुर्वन् ४७९ ग्रामीणनगरपालिकानां निर्माणं कृतवान्<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका कुनमण्डलम्मा कति ?|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|title=जिविस अब देखिमण्डलम् समन्वय समिति|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|date=३० फाल्गुन २०७३}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html |date=2017-05-06 }}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|date=२८ फाल्गुण २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/ |date=2017-05-18 }}</ref> ग्राम्यनगरपालिकायां न्यूनातिन्यूनं पञ्च नव [[वार्ड]] भवन्ति । <ref name="ग्रामपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=ग्रामपालिका र नगरपालिका कुनमण्डलम्मा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref> [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] इत्यस्य संख्या सीमा च परिवर्तनं कृत्वा उन्नयनं कृत्वा [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] इत्यस्य कुलसंख्या ७५३ (६ [[महानगरनगराणि]], ११ [[उपमहानगराणि|उपमहानगराणि]], २७६ [[नगरपालिकाः]] इत्यादीनि ।<ref>{{cite web|title=नेपालका नगरपालिकाहरूको आधिकारिक वेबसाइट|url=http://mofald.gov.np/ddc|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७४ जेठ १४|ref=http://mofald.gov.np/ddc}}</ref> र ४६० [[ग्रामपालिका]]) ।<ref>{{cite news|title=१९मण्डलम्मा थप ग्रामपालिका र नगरपालिका|url=http://www.bbc.com/nepali/news-40001115|accessdate=२०७४ जेठ ८|publisher=[[बिबिसी|बीबीसी]]|date=२०७४ जेठ ८|ref=http://www.bbc.com/nepali/news-40001115}}</ref><ref>{{cite web|title=ग्रामपालिका र नगरपालिकाहरूको नाम, सङ्ख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फाल्गुण २७}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list |date=2019-03-17 }}</ref> पूर्वं ३५ ग्रामीणनगरपालिकाः [[नगरपालिकाः]] इति परिणताः सन्ति । पूर्वं ४७९ ग्रामीणनगरपालिकानां संख्या ४६० यावत् न्यूनीकृता अस्ति । <ref>{{cite news|title=अब ७५३ स्थानीय तह|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|accessdate=जेष्ठ १२, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक]]|date=जेष्ठ १२, २०७४|ref=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903115749/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html |date=2017-09-03 }}</ref><ref>{{cite news|title=यी हुन् थपिएका ग्रामपालिका र नगरपालिका (सूचीसहित)|url=http://www.onlinekhabar.com/2017/05/589163/|accessdate=२०७४ जेठ १०|publisher=OnlineKhabar|date=२०७४ जेठ ११|ref=http://www.onlinekhabar.com/2017/05/589163/}}</ref> == वर्गीकरण == [[संघीयकार्याणां सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः (नेपालः)]] आधारभूतसंरचनायाः सामाजिकविकासस्य च आधारेण स्थानीयस्तरस्य चतुर्णां वर्गेषु वर्गीकरणं कृतवान् अस्ति । <ref>{{Cite web|date=2019-12-23|title=दुर्गम र सुगमको आधारमा स्थानीय तहको विभाजन : हेर्नुहोस् तपाईंको स्थानीय तह कुन वर्ग छ ?|url=https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/|access-date=2020-12-21|website=सजिलो सञ्जाल}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001212003/https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/ |date=2020-10-01 }}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="2" |वर्गीकरण !प्रकार |- | bgcolor="MistyRose" | |वर्ग 'क' |अति दुर्गम |- | bgcolor="Moccasin" | |वर्ग 'ख' |दुर्गम |- | bgcolor="PaleTurquoise" | |वर्ग 'ग' |मध्यम |- | |वर्ग 'घ' |सुगम |} [[File:Nepal Urban Municipality.svg|center|thumb|1000x1000px|निलो रङमा ग्रामपालिकाहरू]] == ग्रामपालिकाहरू == नेपाले सम्प्रति ४६० ग्रामपालिकाः सन्ति। {| class="wikitable sortable !क्रम ! नाम !!प्रदेश!!मण्डलम्!!जनसङ्ख्या ([[नेपालस्य द्वादशम राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]) !! क्षेत्रफल(किमी^२) !वडा सङ्ख्या |-bgcolor="MistyRose"| |१ | [[हतुवागढी ग्रामपालिका]] |कोशी|| [[भोजपुरमण्डलम्, नेपाल|भोजपुर]]|| १६,१७५ || १४२.६१ |९ |-bgcolor="MistyRose"| |२ |[[रामप्रसादराई ग्रामपालिका]] |कोशी|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १५,६७३ || १५८.८३ |८ |- bgcolor="MistyRose" | |३ |[[टेम्केमैयुङ ग्रामपालिका]] |कोशी|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १५,४६४ || १७३.४१ |९ |- bgcolor="MistyRose" | |४ |[[आमचोक ग्रामपालिका]] |कोशी|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १४,९६८ || १८४.८९ |१० |-bgcolor="Moccasin"| |५ |[[अरुण ग्रामपालिका]] |कोशी|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १४,५९१ || १५४.७६ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |६ |[[साल्पासिलिछो ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १२,२८४ || १९३.३३ |६ |- bgcolor="Moccasin" | |७ |[[पौवादुङमा ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]] | १२,१०७ || ११८.८६ |६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |८ |[[साँगुरीगढी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १९,५६१ || १६६.४४ |१० |- bgcolor="Moccasin" | |९ | [[शहीदभूमि ग्रामपालिका]] | कोशी||[[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १७,७६७ || ९९.५५ |७ |- bgcolor="Moccasin" | |१० |[[चौबिसे ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १७,६७७ || १४७.६ |८ |-bgcolor="Moccasin"| |११ |[[छथर जोरपाटी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १६,४५६ || १०२.८३ |६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१२ |[[चुलाचुली ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| २३,१५७ || १०८.४६ |६ |- bgcolor="Moccasin" | |१३ |[[फाकफोकथुम ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १९,७०६ || १०८.७९ |७ |- bgcolor="Moccasin" | |१४ |[[माईजोगमाई ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १९,१३१ || १७२.४१ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |१५ |[[रोङ ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]] | १७,३६७ || १५५.०६ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |१६ |[[माङसेबुङ ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १६,८१० || १४२.४१ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |१७ |[[सन्दकपुर ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १५,४४४ || १५६.०१ |५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८ |[[कमल ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ५३,८९४ || १०४.५७ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९ |[[बुद्धशान्ति ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ५३,०१० || ७९.७८ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२० |[[कचनकवल ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ४१,३१७ || १०९.४५ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२१ | [[झापा ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३९,३०२ || ९४.१२ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२२ |[[बाह्रदशी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३७,९४६ || ८८.४४ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२३ |[[गौरीगञ्ज ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३५,५०६ || १०१.३५ |६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२४ |[[हल्दीबारी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३२,७२२ || ११७.३४ |५ |-bgcolor="Moccasin"| |२५ |[[खोटेहाङ ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १६,८४६ || १६४.०९ |९ |-bgcolor="Moccasin"| |२६ |[[दिप्रुङ चुइचुम्मा ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १६,३०५ || १३६.५९ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |२७ | [[केपिलासगढी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १३,२३१ || १९१.५५ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |२८ |[[ऐसेलुखर्क ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १३,२१७ || १२५.९३ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |२९ |[[जन्तेढुङ्गा ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १२,०१६ || १२८.६८ |६ |-bgcolor="MistyRose"| |३० |[[बराहपोखरी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| ११,३९७ || १४१.५७ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |३१ |[[रावा बेसी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| ११,१९९ || ९७.४४ |६ |-bgcolor="MistyRose"| |३२ |[[साकेला ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| ९,६२३ || ७९.९९ |५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३३ |[[बुढीगङ्गा ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ५१,४९७ || ५६.४१ |७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४ | [[कटहरी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४८,५१० || ५१.५९ |७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३५ |[[जहदा ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४७,६३९ || ६२.३८ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३६ |[[धनपालथान ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४५,३४८ || ७०.२६ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३७ | [[कानेपोखरी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४३,१९३ || ८२.८३ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३८ |[[ग्रामथान ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ३६,०२४ || ७१.८४ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३९ | [[केराबारी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ३४,५०४ || २१९.८३ |१० |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४० | [[मिक्लाजुङ ग्रामपालिका, मोरङ|मिक्लाजुङ ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ३३,१६७ || १५८.९८ |९ |-bgcolor="Moccasin"| |४१ |[[मानेभञ्ज्याङ ग्रामपालिका]] | कोशी||[[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १९,५९७ || १४६.६१ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |४२ |[[सुनकोशी ग्रामपालिका, ओखलढुङ्गा|सुनकोशी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]|| १७,७८३ || १४३.७५ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |४३ |[[मोलुङ ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १६,४४० || ११२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४४ |[[चम्पादेवी ग्रामपालिका]] | कोशी||[[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १६,३११ || १२६.९१ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |४५ | [[खिजीदेम्वा ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १५,५५९ || १७९.७७ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४६ |[[चिशङ्खुगढी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १३,८४४ || १२६.९१ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |४७ |[[लिखु ग्रामपालिका, ओखलढुङ्गा|लिखु ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]|| १२,१०४ || ८८.०३ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४८ |[[फाल्गुनन्द ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| २१,२८९ || १०७.५३ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४९ |[[मिक्लाजुङ ग्रामपालिका, पाँचथर|मिक्लाजुङ ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| २१,०६१ || १६६.६१ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |५० |[[फालेलुङ ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| २०,३६१ || २०७.१४ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |५१ |[[हिलिहाङ ग्रामपालिका]] | कोशी||[[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| १९,०८५ || १२३.०१ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |५२ |[[याङवरक ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| १६,८२१ || २०८.६३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |५३ |[[कुम्मायक ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| १२,७४६ || १२९.३ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५४ |[[तुम्बेवा ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| ११,१८९ || ११७.३४ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५५ |[[चिचिला ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| १३,४२४ || ५१९.४५ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५६ |[[सिलिचोङ ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| १०,२९६ || २९३.२६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५७ |[[सभापोखरी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| ९,९७० || २२२.०८ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |५८ |[[मकालु ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| ६,५७७ || ८८.६३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |५९ |[[भोटखोला ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| ६,४३८ || ६३९.०१ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६० |[[थुलुङ दुधकोशी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | १८,३५४ || १४४.६ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |६१ |[[माप्य दुधकोशी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | १२,६४८ || १६७.६७ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |६२ |[[महाकुलुङ ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ११,८४७ || ६४८.०५ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |६३ |[[नेचासल्यान ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ११,३८१ || ९४.४९ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६४ |[[सोताङ ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ९,०२५ || १०३ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६५ |[[खुम्बु पासाङल्हामु ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ८,७२० || १,५३९.११ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६६ |[[लिखु पिके ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ५,३३४ || १२४.३८ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |६७ |[[हरिनगर ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ४९,८४५ || ५२.२९ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |६८ |[[भोक्राहा नरसिंह ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ४९,२८० || ६३.३७ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |६९ |[[कोशी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ४८,८०४ || ७५.९८ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |७० |[[देवानगञ्ज ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ३९,०३० || ५३.५६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |७१ |[[गढी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ३८,७३९ || ६७.७ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |७२ |[[बर्जु ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ३६,२४९ || ६९.४३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |७३ |[[सिरिजङ्घा ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १४,११४ || ४८१.०९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |७४ |[[आठराई त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १२,२९६ || ८८.८३ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |७५ |[[मेरिङदेन ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ११,८३८ || २१०.३३ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |७६ |[[पाथीभरा याङवरक ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ११,८०६ || ९३.७६ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |७७ |[[फक्ताङलुङ ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ११,७९१ || १,८५८.५१ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |७८ |[[सिदिङ्वा ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १०,९७९ || २०६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |७९ |[[मैवाखोला ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १०,२१३ || १३८ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |८० |[[मिक्वाखोला ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ७,९६४ || ४४२.९६ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८१ |[[आठराई ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| १८,१५६ || १६७.०७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |८२ |[[फेदाप ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| १५,१६९ || ११०.८३ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८३ |[[छथर ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| १४,१९७ || १३३.९३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |८४ |[[मेन्छयायेम ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| ६,६७८ || ७०.०९ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |८५ |[[उदयपुरगढी ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| २८,९२६ || २०९.५१ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |८६ |[[रौतामाई ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| २०,३२४ || २०४.०८ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |८७ |[[ताप्ली ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| १३,३४४ || ११९.११ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८८ |[[लिम्चुङबुङ ग्रामपालिका]] | कोशी|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| ९,६८९ || १०६.८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८९ |[[सुवर्ण ग्रामपालिका]] | मधेश|| [[बारामण्डलम्|बारा]] || ३५,१४१ || ३६.८४ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |९० |[[आदर्श कोतवाल ग्रामपालिका]] |मधेश |[[बारामण्डलम्|बारा]] | ३१,३६४ || ३६.२५ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |९१ | [[बारागढी ग्रामपालिका]] |मधेश |[[बारामण्डलम्|बारा]] | २९,५५५ || ३९.२९ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |९२ | [[करैयामाई ग्रामपालिका]] |मधेश |[[बारामण्डलम्|बारा]] | २९,१६५ || ४७.६९ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |९३ | [[फेटा ग्रामपालिका]] |मधेश |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२८,३९५|| २३.६५ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९४ | [[प्रसौनी ग्रामपालिका]] |मधेश |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२५,४१४|| २०.२४ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |९५ | [[देवताल ग्रामपालिका]] |मधेश |[[बारामण्डलम्|बारा]] | २५,३६१ || २३.३१ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |९६ |[[विश्रामपुर ग्रामपालिका]] |मधेश |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२४,८९२ |१९.८१ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९७ | [[परवानीपुर ग्रामपालिका]] |मधेश |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२४,७४५|| १५.४८ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९८ | [[लक्ष्मीनिया ग्रामपालिका]] |मधेश | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] | ३१,८८१ || ३०.६६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९९ | [[मुखियापट्टी मुसहरनिया ग्रामपालिका]] |मधेश | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] | २८,२०८ || २६.८४ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१०० | [[जनकनन्दिनी ग्रामपालिका]] |मधेश | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] | २७,१४६ || २७.६२ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१०१ | [[औरही ग्रामपालिका, धनुषा|औरही ग्रामपालिका]] |मधेश | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |२४,०५३||२५.५६ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१०२ |[[धनौजी ग्रामपालिका]] |मधेश | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |२१,९४२ |२२.१३ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१०३ | [[बटेश्वर ग्रामपालिका]] |मधेश | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |२१,७४२|| ३१.६६ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१०४ | [[सोनमा ग्रामपालिका]] |मधेश | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | ४३,०८२ || ५७.७७ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१०५ | [[पिपरा ग्रामपालिका]] |मधेश | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | ४०,५३५ || ३९.९८ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१०६ | [[साम्सी ग्रामपालिका]] |मधेश | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | ३८,५८५ || २१.५७ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१०७ | [[एकडारा ग्रामपालिका]] |मधेश | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |३१,७७०|| २४ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१०८ | [[महोत्तरी ग्रामपालिका]] |मधेश | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | २८,८०७ || २८.०८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१०९ | [[सखुवा प्रसौनी ग्रामपालिका]] |मधेश |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | ३५,३९९ || ७४.२७ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |११० |[[जगरनाथपुर ग्रामपालिका]] |मधेश |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |३२,६४९|| ४५.२९ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१११ | [[छिपहरमाई ग्रामपालिका]] |मधेश |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | २९,०८२ || २४.९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११२ |[[पटेर्वा सुगौली ग्रामपालिका]] |मधेश |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२५,४९८ |६४.२९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११३ | [[बिन्दबासिनी ग्रामपालिका]] |मधेश |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | २४,९९१ || २६.०४ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११४ |[[कालिकामाई ग्रामपालिका]] |मधेश |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२३,४८० |२४.६६ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११५ |[[जिराभवानी ग्रामपालिका]] |मधेश |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२२,६७७ |५५.३९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११६ |[[धोबिनी ग्रामपालिका]] |मधेश |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२२,६०६||२४.४१ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११७ | [[पकहाँ मैनपुर ग्रामपालिका]] |मधेश |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | २२,५८५ || २१.२६ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |११८ |[[ठोरी ग्रामपालिका]] |मधेश |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | १७,२१९ || १२८.६७ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११९ |[[यमुनामाई ग्रामपालिका]] |मधेश |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |२८,४१४|| १६.७ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१२० | [[दुर्गा भगवती ग्रामपालिका]] |मधेश |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |२२,८६४|| १९.८ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१२१ | [[तिलाठी कोईलाडी ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | ३३,६५८ || ३२.९१ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |१२२ |[[राजगढ ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |३२,४६२|| ४७.९ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१२३ |[[अग्नीसाइर कृष्णासवरन ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]]||३१,६३४||१०३.०८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१२४ | [[महादेवा ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | ३०,३१५ || ३४.९७ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१२५ | [[छिन्नमस्ता ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |२९,९४६|| ३८.७१ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१२६ | [[रुपनी ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | २९,८७७ || ५६.०८ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१२७ | [[विष्णुपुर ग्रामपालिका, सप्तरी|विष्णुपुर ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |२७,७०३|| ३७ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१२८ | [[तिरहुत ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | २४,०३४ || ३७.८१ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१२९ |[[बलान-बिहुल ग्रामपालिका|वलान-विहुल ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |२३,५२७|| ३३.०४ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१३० | [[चन्द्रनगर ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] | ३६,९०८ || ४७.५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३१ | [[ब्रह्मपुरी ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |३१,३७८||३३.८९ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३२ | [[रामनगर ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |३१,३६६|| २६.४४ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३३ | [[चक्रघट्टा ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२९,५५०|| २५.१६ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१३४ |[[कौडेना ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२८,७०२ |२५.३३ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१३५ | [[विष्णु ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२८,५७०||२८.०९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |१३६ | [[धनकौल ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२७,९७४|| ४५.९४ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३७ |[[बसबरीया ग्रामपालिका|बसबरिया ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२५,९०५ |२९.४२ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१३८ |[[पर्सा ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२४,००५ |२३.१२ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१३९ | [[लक्ष्मीपुर पतारी ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | ३१,११८ || ४२.३३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१४० | [[बरियारपट्टी ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २९,७१२ || ३७.७२ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१४१ | [[अर्नमा ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २७,८९९ || ३७.७६ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१४२ | [[औरही ग्रामपालिका, सिराहा|औरही ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २६,४७८ || ३५.८७ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१४३ | [[भगवानपुर ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २३,३८० || ३३.०३ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१४४ | [[विष्णुपुर ग्रामपालिका, सिराहा|विष्णुपुर ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २२,७८१ || २६.३४ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१४५ | [[नरहा ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २२,७६० || २९.२८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१४६ | [[सखुवानान्कारकट्टी ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २०,८४४ || ३२.८४ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१४७ | [[नवराजपुर ग्रामपालिका]] |मधेश |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २०,७८८ || ३२.१८ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१४८ |[[इच्छाकामना ग्रामपालिका]] |बागमती |[[चितवनमण्डलम्|चितवन]] |२७,६४३ || १६६.७३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१४९ | [[बेनीघाट रोराङ ग्रामपालिका]] | बागमती||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| ३३,८५४ || २९.१७ | १० |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५० | [[थाक्रे ग्रामपालिका]] |बागमती |[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] |३२,३७४ || ९६.४१ | ११ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५१ | [[गजुरी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २८,६३४ || १३८.६६ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५२ | [[गल्छी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २३,७३३ || १२९.०८ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५३ | [[सिद्धलेक ग्रामपालिका]] | बागमती||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २२,२१४ || १०६.०९ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१५४ | [[त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका, धादिङ|त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २१,९३७ || २७१.२३ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१५५ | [[ज्वालामुखी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २१,३३८ || ११४.०४ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |१५६ | [[गङ्गाजमुना ग्रामपालिका]] | बागमती||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] || १९,२६५ || १५२.७२ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१५७ | [[नेत्रावती डबजोङ ग्रामपालिका]] | बागमती||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] || ११,३१० || १८१.७८ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |१५८ | [[रुवी भ्याली ग्रामपालिका]] | बागमती||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| १०,७८१ || ४०१.८५ | ६ |- bgcolor="MistyRose" | |१५९ | [[खनियाबास ग्रामपालिका]] | बागमती||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| १०,२८७ || १२०.८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१६० | [[कालिन्चोक गाँउपालिका]] | बागमती||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]] || २१,०९७ || १३२.४९ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |१६१ | [[शैलुङ ग्रामपालिका]] | बागमती||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १७,९२३ || १२८.६७ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |१६२ | [[वैतेश्वर ग्रामपालिका]] | बागमती||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १७,८९६ || ८०.४१ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |१६३ | [[विगु ग्रामपालिका]] | बागमती||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १६,४९० || ६६३.२ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |१६४ | [[गौरीशङ्कर ग्रामपालिका|गौरीशंकर ग्रामपालिका]] | बागमती||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १५,९९५ || ६८१.३९ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |१६५ | [[मेलुङ ग्रामपालिका]] | बागमती||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १५,८९३ || ८६.५४ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१६६ | [[तामाकोशी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १५,१६३ || १५३.०६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१६७ | [[रोशी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] || २३,७९० || १७६ | १२ |-bgcolor="Moccasin"| |१६८ | [[तेमाल ग्रामपालिका]] | बागमती||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] || १६,९५७ || ८९ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |१६९ | [[महाभारत ग्रामपालिका]] | बागमती||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]]|| १६,०७९ || १८६ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |१७० | [[भुम्लु ग्रामपालिका]] | बागमती||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] || १५,६७८ || ९१ | १० |- bgcolor="Moccasin" | |१७१ | [[बेथानचोक ग्रामपालिका]] | बागमती||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]]|| १४,९५९ || १०१ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१७२ | [[चौंरीदेउराली ग्रामपालिका]] | बागमती||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलाञ्चोक]]|| १४,०७६ || ९८ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१७३ | [[खानीखोला ग्रामपालिका]] | बागमती||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलाञ्चोक]] || १२,२०१ || १३२ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७४ | [[बागमती ग्रामपालिका, ललितपुर|बागमती ग्रामपालिका]] | बागमती||[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] || ११,३५३ || १११.४९ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७५ | [[कोन्ज्योसोम ग्रामपालिका|कोन्ज्योसोम ग्रामपालिका]] | बागमती||[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] || ८,९८९ || ४४.१६ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७६ | [[महाङ्काल ग्रामपालिका]] | बागमती||[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] || ८,१२२ || ८२.४४ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१७७ | [[मनहरी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]|| ४७,३५३ || १९९.५२ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१७८ | [[बकैया ग्रामपालिका]] | बागमती||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]|| ४०,९०७ || ३९३.७५ | १२ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७९ | [[बागमती ग्रामपालिका, मकवानपुर|बागमती ग्रामपालिका]] | बागमती||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || ३०,४२५ || ३११.७९ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१८० | [[राक्सिराङ ग्रामपालिका]] | बागमती||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २५,९९६ || २२६.७ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८१ | [[मकवानपुरगढी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २४,४६१ || १४८.७२ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८२ | [[कैलाश ग्रामपालिका]] | बागमती||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २१,८५६ || २०४.४८ | १० |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८३ | [[भीमफेदी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २१,५१६ || २४५.२७ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८४ | [[इन्द्रसरोवर ग्रामपालिका]] | बागमती||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || १३,५३४ || ९७.३४ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८५ | [[ककनी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || २४,५०४ || ८७.९७ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८६ | [[दुप्चेश्वर ग्रामपालिका]] | बागमती||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || २१,००५ || १३१.६२ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१८७ | [[लिखु ग्रामपालिका, नुवाकोट|लिखु ग्रामपालिका]] | बागमती||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १७,७२८ || ४७.८८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१८८ | [[शिवपुरी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १७,२०३ || १०१.५ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१८९ | [[तादी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १५,९३३ || ६९.८ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९० | [[सूर्यगढी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || १४,९१९ || ४९.०९ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१९१ | [[किस्पाङ ग्रामपालिका]] | बागमती||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १४,२३५ || ८२.५७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९२ | [[तारकेश्वर ग्रामपालिका]] | बागमती||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || १४,१८४ || ७२.६२ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१९३ | [[पञ्चकन्या ग्रामपालिका]] | बागमती||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १३,८१८ || ५३.४७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९४ | [[म्यागङ ग्रामपालिका]] | बागमती||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || १२,६६८ || ९७.८३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१९५ | [[खाँडादेवी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] || १९,३१२ || १५०.७ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१९६ | [[लिखु तामाकोशी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] || १८,३२५ || १२४.५१ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१९७ | [[गोकुलगङ्गा ग्रामपालिका]] | बागमती||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १७,७९८ || १९८.४ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१९८ | [[दोरम्बा शैलुङ ग्रामपालिका]] | बागमती||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १७,६८६ || १४०.८८ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१९९ | [[उमाकुण्ड ग्रामपालिका]] | बागमती||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १६,५९० || ४५१.९९ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२०० | [[सुनापती ग्रामपालिका]] | बागमती||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १४,६५८ || ८६.९८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२०१ | [[नौकुण्ड ग्रामपालिका]] | बागमती||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || १२,३४४ || १२६.९९ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२०२ | [[कालिका ग्रामपालिका]] | बागमती||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || १०,११५ || १९२.५४ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२०३ | [[उत्तरगया ग्रामपालिका]] | बागमती||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || ८,५५५ || १०४.५१ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२०४ | [[गोसाइँकुण्ड ग्रामपालिका]] | बागमती||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || ७,७८८ || ९७८.७७ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२०५ | [[आमाछोदिङ्मो ग्रामपालिका]] | बागमती||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || ६,६७३ || ६८२.२३ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२०६ | [[तीनपाटन ग्रामपालिका]] | बागमती||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || ३४,८८९ || २८०.२६ | ११ |-bgcolor="Moccasin"| |२०७ | [[मरिण ग्रामपालिका]] | बागमती||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || २८,८०८ || ३२४.५५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२०८ | [[हरिहरपुरगढी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || २६,५०५ || ३४३.९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२०९ | [[गोलन्जोर ग्रामपालिका]] | बागमती||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]]|| १८,७३७ || १८४.१३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२१० | [[सुनकोशी ग्रामपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]]|| १८,३७५ || १५४.६८ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२११ | [[फिक्कल ग्रामपालिका]] | बागमती||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || १५,९१० || १८६.०६ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२१२ | [[घ्याङलेख ग्रामपालिका]] | बागमती||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || १२,६५२ || १६६.७७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२१३ | [[ईन्द्रावती ग्रामपालिका]] | बागमती||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] || २५,३६५ || १०५.०९ | १२ |-bgcolor="Moccasin"| |२१४ | [[पाँचपोखरी थाङपाल ग्रामपालिका]] | बागमती||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] || २०,९९७ || १८७.२९ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२१५ | [[जुगल ग्रामपालिका]] | बागमती||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] || १८,३०३ || २७३.६२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२१६ | [[हेलम्बु ग्रामपालिका]] | बागमती||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १७,४९७ || २८७.२६ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२१७ | [[बलेफी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १७,०८५ || ६१.६ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२१८ | [[सुनकोशी ग्रामपालिका, सिन्धुपाल्चोक|सुनकोशी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १५,१७६ || ७२.८४ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२१९ | [[भोटेकोशी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १४,३१८ || २७८.३१ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |२२० | [[त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका, सिन्धुपाल्चोक|त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका]] | बागमती||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १२,०१४ || ९४.२८ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |२२१ | [[लिसङ्खु पाखर ग्रामपालिका]] | बागमती||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| ११,७५० || ९८.६१ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |२२२ | [[वडिगाड ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || २८,८३९ || १७८.६८ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |२२३ | [[निसीखोला ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]]|| २३,११९ || २४४.३७ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२२४ | [[काठेखोला ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]]|| २२,५२६ || ८२.८८ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२२५ | [[वरेङ ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || ११,१५८ || ७५.२८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२२६ | [[ताराखोला ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || १०,१२० || १२९.५३ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२२७ | [[तमानखोला ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || ९,९८२ || १७८.०२ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२२८ | [[सहिद लखन ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || २३,०७६ || १४८.९७ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२२९ | [[बारपाक सुलिकोट ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || २२,६३६ || २००.६३ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२३० | [[आरूघाट ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || २१,५७२ || १६०.७९ | १० |- bgcolor="Moccasin" | |२३१ | [[गण्डकी ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| २१,३९४ || १२३.८६ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२३२ | [[सिरानचोक ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| १९,७१९ || १२१.६६ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२३३ | [[भीमसेनथापा ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || १६,९८६ || १०१.२५ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |२३४ | [[धार्चे ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| १४,२६३ || ६५१.५२ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |२३५ | [[अजिरकोट ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| १२,८३२ || १९८.०५ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२३६ | [[चुमनुव्री ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || ५,९३२ || १,६४८.६५ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२३७ | [[माछापुच्छ्रे ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]]|| २२,८९८ || ५४४.५८ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२३८ | [[अन्नपूर्ण ग्रामपालिका, कास्की|अन्नपूर्ण ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]]|| २२,०९९ || ३३.३३ | ११ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२३९ | [[मादी ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] || १६,१४२ || ५६३ | १२ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२४० |[[रूपा ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] || १४,८९१ || ९४.८१ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२४१ | [[मर्स्याङ्दी ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || १७,०८० || ५९७.२५ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२४२ | [[दोर्दी ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || १६,०५० || ३५०.९३ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२४३ | [[दूधपोखरी ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || ८,५९२ || १५३.३३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२४४ | [[क्व्होलासोथार ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || ७,९६० || १७५.३७ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |२४५ | [[नासोँ ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]]|| १,६७१ || ७०९.५८ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |२४६ | [[मनाङ ङिस्याङ ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]]|| १,५९५ || ६९४.६३ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२४७ | [[चामे ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]] || १,२७६ || ७८.८६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२४८ | [[नार्पा भूमि ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]] || ३९६ || ८३७.५४ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२४९ | [[घरपझोङ ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || ३,७१२ || ३१६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५० | [[थासाङ ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || २,८५६ || २८९ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५१ | [[वारागुङ मुक्तिक्षेत्र ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || २,०३६ || ८८६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५२ | [[लोमान्थाङ ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || १,४३० || ७२७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५३ | [[लो-घेकर दामोदरकुण्ड ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || १,२९२ || १,३४४ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५४ | [[मालिका ग्रामपालिका, म्याग्दी|मालिका ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १८,३३२ || १४७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |२५५ | [[मङ्गला ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १४,६८८ || ८९ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५६ | [[रघुगङ्गा ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १४,११४ || ३७९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |२५७ | [[धवलागिरी ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १२,६१६ || १,०३७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |२५८ | [[अन्नपूर्ण ग्रामपालिका, म्याग्दी|अन्नपूर्ण ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १२,३२३ || ५५६.४१ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२५९ | [[विनयी त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]]|| ३८,३७० || २६७.१३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२६० | [[हुप्सेकोट ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]]|| २६,५८३ || १८९.२१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६१ | [[बुलिङटार ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] || १४,६३७ || १४७.६८ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६२ | [[बौदीकाली ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] || ११,३३८ || ९१.८७ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२६३ |[[जलजला ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || २१,११९ || ८२.२६ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६४ | [[मोदी ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || १८,७९४ || १४३.६ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६५ | [[पैयूं ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || १२,७२५ || ४२.६५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२६६ | [[विहादी ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || १०,८२८ || ४४.८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२६७ | [[महाशिला ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || ८,११६ || ४९.३८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२६८ | [[कालीगण्डकी ग्रामपालिका, स्याङ्जा|कालीगण्डकी ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] || १७,९५५ || ७३.५१ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२६९ | [[अर्जुनचौपारी ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १४,०४५ || ५७.२२ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७० | [[बिरुवा ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १४,००१ || ९५.७९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२७१ | [[हरिनास ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १३,१९१ || ८७.४८ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७२ | [[आँधीखोला ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १३,०९४ || ६९.६१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२७३ | [[फेदीखोला ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] || १०,८९९ || ५६.७३ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७४ | [[म्याग्दे ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| २३,५७८ || ११५ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७५ | [[आँबुखैरेनी ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| २२,२५२ || १२८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७६ | [[बन्दिपुर ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १८,५३२ || १०२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |२७७ | [[ऋषिङ्ग ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १७,९१८ || २१५ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२७८ | [[देवघाट ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १४,५८४ || १५९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |२७९ | [[घिरिङ ग्रामपालिका]] | गण्डकी||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १४,३३४ || १२६ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२८० | [[मालारानी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] || २४,१५० || १०१.०६ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२८१ | [[पाणिनी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] || २२,२९१ || १५१.४२ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२८२ | [[छत्रदेव ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] || २१,६११ || ८७.६२ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२८३ | [[बैजनाथ ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]]|| ६९,४७२ || १४१.६७ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२८४ | [[राप्तीसोनारी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]]|| ६६,४४५ || १,०४१.७३ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८५ | [[खजुरा ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ६२,७८९ || १०१.९१ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८६ | [[जानकी ग्रामपालिका, बाँके|जानकी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ४६,१४१ || ६३.३२ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८७ | [[डुडुवा ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ४३,२०६ || ९१.१ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२८८ | [[नरैनापुर ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ४३,१३५ || १७२.३४ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८९ | [[बढैयाताल ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] || ५२,८१८ || ११५.१९ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२९० | [[गेरुवा ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] || ३३,५१४ || ७८.४१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२९१ | [[राप्ती ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[दाङमण्डलम्|दाङ]] || ५२,१२३ || १६१.०७ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२९२ | [[गढवा ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[दाङमण्डलम्|दाङ]] || ४५,८९८ || ३५८.५७ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२९३ | [[बबई ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[दाङमण्डलम्|दाङ]] || ३०,९६८ || २५७.४८ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२९४ | [[राजपुर ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २८,३४६ || ५७७.३३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२९५ | [[शान्तिनगर ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २७,६४१ || ११६.०२ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२९६ | [[दंगीशरण ग्रामपालिका|दङ्गीशरण ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २३,६६८ || ११०.७ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२९७ | [[बङ्गलाचुली ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २२,३७३ || २४५.१४ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२९८ | [[मालिका ग्रामपालिका, गुल्मी|मालिका ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| २०,०७५ || ९२.४९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२९९ | [[मदाने ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| २०,०२२ || ९४.५२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३०० | [[सत्यवती ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १९,४७३ || ११५.९२ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३०१ | [[छत्रकोट ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १९,३५७ || ८७.०१ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३०२ | [[गुल्मीदरबार ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १९,२९६ || ७९.९९ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३०३ | [[धुर्कोट ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १८,८१४ || ८६.३२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३०४ | [[चन्द्रकोट ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १८,६६२ || १०५.७३ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३०५ | [[इस्मा ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]] || १८,५२९ || ८१.८८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३०६ | [[रुरुक्षेत्र ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १६,५९७ || ६७.३८ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३०७ | [[कालीगण्डकी ग्रामपालिका, गुल्मी|कालीगण्डकी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १५,०४४ || १०१.०४ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३०८ | [[मायादेवी ग्रामपालिका, कपिलवस्तु|मायादेवी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ५५,९७२ || ८८.५३ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३०९ | [[शुद्धोधन ग्रामपालिका, कपिलवस्तु|शुद्धोधन ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ५२,८६१ || ९१.६९ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३१० | [[यशोधरा ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ४४,९०० || ६७.५६ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३११ | [[विजयनगर ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ४३,२९१ || १७३.१९ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१२ | [[प्रतापपुर ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]|| ४९,८९७ || ८७.५५ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१३ | [[सरावल ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]|| ४२,२०७ || ७३.१९ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१४ | [[सुस्ता ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]|| ४०,६५५ || ११२.१७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३१५ | [[पाल्हीनन्दन ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]] || ३८,१८६ || ४४.६७ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३१६ | [[माथागढी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| २४,०५३ || २१५.४९ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१७ | [[रैनादेवी छहरा ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| २३,१४९ || १७५.८८ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१८ | [[बगनासकाली ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १८,४९७ || ८४.१७ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |३१९ | [[निस्दी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १८,१२० || १९४.५ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३२० | [[तिनाउ ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १७,७७७ || २०२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३२१ | [[रम्भा ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १७,१५५ || ९४.१२ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |३२२ | [[पूर्वखोला ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १६,०५२ || १३८.०५ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३२३ | [[रिब्दीकोट ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] || १५,४७३ || १२४.५५ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३२४ | [[नौवहिनी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || ३२,६८२ || २१३.४१ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३२५ | [[झिमरुक ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || २६,१३० || १०६.९३ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३२६ | [[गौमुखी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || २५,९८० || १३९.०४ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३२७ | [[ऐरावती ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || २०,४२८ || १५६.७५ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |३२८ | [[सरुमारानी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || १९,७८३ || १५७.९७ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३२९ | [[माण्डवी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]|| १५,८६३ || ११३.०८ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३३० | [[मल्लरानी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]|| १५,६४६ || ८०.०९ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |३३१ | [[सुनिलस्मृति ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || ३०,६१७ || १५६.५५ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३३२ | [[रुन्टीगढी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २८,२९१ || २३२.६९ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |३३३ | [[लुङग्री ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २६,३२५ || १३५.२३ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३३४ | [[त्रिवेणी ग्रामपालिका, रोल्पा|त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २३,४१२ || २०५.३९ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३३५ | [[परिवर्तन ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २१,६७१ || १६३.०१ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३३६ | [[गङ्गादेव ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २१,५०३ || १२४.३८ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३३७ | [[माडी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || १८,०५६ || १२९.०५ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३३८ | [[सुनछहरी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || १७,२४१ || २७७.६२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३३९ | [[थवाङ ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || १०,८५१ || १९१.०७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |३४० | [[भूमे ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] || १९,८२९ || २७३.६७ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |३४१ | [[सिस्ने ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]]|| १८,५३४ || ३२७.१२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |३४२ | [[पुथा उत्तरगङ्गा ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]]|| १८,३०८ || ५६०.३४ | १४ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४३ | [[मायादेवी ग्रामपालिका, रुपन्देही|मायादेवी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ५६,१७० || ७२.४४ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४४ | [[गैडहवा ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ५६,१४९ || ९६.७९ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३४५ | [[कोटहीमाई ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४५,९७५ || ५८.२६ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४६ | [[सियारी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४४,९८५ || ६६.१७ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४७ | [[रोहिणी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४३,३२७ || ६४.३२ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३४८ | [[सम्मरीमाई ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४३,०४४ || ५०.७८ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४९ | [[कञ्चन ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४२,५२८ || ५८.५१ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३५० | [[शुद्धोधन ग्रामपालिका, रुपन्देही|शुद्धोधन ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४१,९०७ || ५७.६६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३५१ | [[ओमसतिया ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४१,१४१ || ४८.५४ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३५२ | [[मर्चवारी ग्रामपालिका]] | लुम्बिनी||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४०,८८० || ४८.५५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३५३ |[[गुराँस ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] || २१,१८९ || १६४.७९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |३५४ |[[नौमुले ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १९,६८७ || २२८.५९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |३५५ | [[भैरवी ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,७६७ || ११०.४६ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |३५६ |[[ठाँटीकाँध ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,३०१ || ८८.२२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३५७ | [[भगवतीमाई ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,२०६ || १५१.५२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३५८ |[[महाबु ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,०५९ || ११०.८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |३५९ |[[डुङ्गेश्वर ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] || १४,५३३ || १०५.१९ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६० | [[मुड्केचुला ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || ५,८०३ || २५०.०८ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३६१ | [[काईके ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || ३,९६५ || ४६६.६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३६२ | [[शे फोक्सुण्डो ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || ३,६३५ || १२३.०७ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३६३ |[[जगदुल्ला ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || २,५७५ || ८३.३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६४ |[[डोल्पोबुद्ध ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || २,४२० || ३७७.३८ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६५ |[[छार्का ताङसोङ ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || १,६७२ || ३४५.५७ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६६ | [[सिमकोट ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ११,९३५ || ७८५.८९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३६७ | [[सर्केगाड ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || १०,६८८ || ३०६.७ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३६८ |[[अदानचुली ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ८,२६५ || १५०.६१ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६९ | [[खार्पुनाथ ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ६,७३६ || ८८० | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |३७० |[[चङ्खेली ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]]|| ६,५७९ || १,३१०.४१ | ६ |- bgcolor="MistyRose" | |३७१ |[[ताँजाकोट ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]]|| ६,०९२ || १५९.१ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |३७२ |[[नाम्खा ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ३,५८९ || २,४१९.६४ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३७३ |[[जुनीचाँदे ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || २३,७७१ || ३४६.२१ | ११ |-bgcolor="MistyRose"| |३७४ |[[कुसे ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || २३,०५८ || २७३.९७ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३७५ |[[बारेकोट ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || २२,००५ || ५७७.५ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३७६ |[[शिवालय ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || १४,७७६ || १३४.२६ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |३७७ | [[पातारासी ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]]|| १६,८२४ || ८१४.०७ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |३७८ |[[तातोपानी ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]]|| १५,५७५ || ५२५.५६ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३७९ |[[तिला ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १४,५३९ || १७५.४९ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८० |[[कनकासुन्दरी ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १३,६२५ || २२५.३९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३८१ |[[सिंजा ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १२,५५६ || १५३.२९ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३८२ |[[हिमा ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १२,१९१ || १३२.३२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३८३ |[[गुठिचौर ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १०,९२२ || ४२७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |३८४ | [[नरहरिनाथ ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || २२,४५८ || १४३.८६ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८५ |[[पलाँता ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || १७,३४६ || ३१८.८४ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८६ |[[शुभकालिका ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || १३,७७३ || ९७.३२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |३८७ |[[पचालझरना ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]]|| १३,६८७ || १६६.९२ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |३८८ |[[सान्नी त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]]|| १३,४९१ || १३६.७१ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८९ |[[महावै ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || ८,१७७ || ३२२.०७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३९० |[[खत्याड ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[मुगुमण्डलम्|मुगु]] || १८,८३२ || २८१.१२ | ११ |-bgcolor="MistyRose"| |३९१ |[[सोरु ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[मुगुमण्डलम्|मुगु]] || १४,२७७ || ३६५.८ | ११ |-bgcolor="MistyRose"| |३९२ |[[मुगूम कार्मारोङ ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[मुगुमण्डलम्|मुगु]] || ६,२२२ || २,१०६.९१ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३९३ |[[सानीभेरी ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] || २४,७५९ || १३३.८ | ११ |- bgcolor="MistyRose" | |३९४ |[[बाँफिकोट ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]|| २१,०३३ || १९०.४२ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |३९५ |[[त्रिवेणी ग्रामपालिका, पश्चिम रुकुम|त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]|| २०,५२५ || ८५.४९ | १० |-bgcolor="Moccasin"| |३९६ |[[कुमाख ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २४,८५९ || १७७.२८ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३९७ |[[कालीमाटी ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २२,२०६ || ५००.७२ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३९८ |[[छत्रेश्वरी ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २१,२४२ || १५०.६९ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३९९ |[[दार्मा ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २०,१३९ || ८१.४६ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४०० |[[कपुरकोट ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || १७,५२६ || ११९.२१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४०१ |[[त्रिवेणी ग्रामपालिका, सल्यान|त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || १६,६६४ || ११९.११ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |४०२ |[[सिद्धकुमाख ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || १३,१२७ || ८९.३६ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |४०३ |[[चौकुने ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]|| २६,९५० || ३८१.०१ | १० |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४०४ |[[बराहताल ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]|| २५,९४३ || ४५५.०९ | १० |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४०५ |[[सिम्ता ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]|| २४,०८३ || २४१.६४ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४०६ |[[चिङ्गाड ग्रामपालिका]] | कर्णाली||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] || १५,६०० || १७०.१९ | ६ |- bgcolor="MistyRose" | |४०७ | [[तुर्माखाँद ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २४,५७४ || २३२.०७ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४०८ | [[रामारोशन ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २३,६०० || १७३.३३ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४०९ | [[मेल्लेख ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २२,७८५ || १३४.७८ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४१० | [[ढकारी ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २१,९९८ || २२७.८८ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४११ | [[चौरपाटी ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २१,६८१ || १८२.१६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४१२ | [[बान्नीगढी जयगढ ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | १३,५१९ || ५८.२६ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |४१३ | [[दोगडाकेदार ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || २३,१०४ || १२६.३८ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |४१४ | [[डिलासैनी ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || २२,९६६ || १२५.२८ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४१५ | [[सिगास ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || २१,८१४ || २४५.४४ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४१६ |[[शिवनाथ ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]]|| १८,०६४ || ८१.६५ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४१७ |[[सुर्नया ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || १७,९४५ || १२४.५२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४१८ | [[पञ्चेश्वर ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]]|| १७,७९६ || १२०.४१ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४१९ |[[केदारस्युँ ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | २१,३१२ || ११३.९१ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४२० |[[बित्थडचिर ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १७,८१२ || ८६.१५ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४२१ |[[थलारा ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १५,९५८ || १०५.५१ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |४२२ |[[छबिसपाथिभेरा ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १४,४७४ || ११६.३४ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४२३ | [[खप्तडछान्ना ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १३,४१९ || ११३.५२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४२४ |[[मष्टा ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १३,२६५ || १०९.२४ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४२५ |[[तलकोट ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | ११,७१९ || ३३५.२६ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४२६ |[[दुर्गाथली ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | ११,३१८ || ६१.८३ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४२७ |[[सूर्मा ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | ११,०८२ || २७०.८ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |४२८ |[[साईपाल ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | २,६२५ || १,४६७.२७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |४२९ | [[खप्तड छेडेदह ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १९,३०७ || १३५.०८ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४३० | [[स्वामीकार्तिक खापर ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १२,५७६ || ११०.५५ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |४३१ |[[हिमाली ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १०,३०९ || ८३०.३३ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४३२ |[[जगन्नाथ ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १०,१५८ || १७१.७२ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४३३ |[[गौमुल ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | ८,९१३ || ३१४.६६ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |४३४ | [[नवदुर्गा ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १८,६७२ || १४१.८९ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |४३५ |[[आलिताल ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १८,११२ || २९२.८७ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |४३६ | [[अजयमेरु ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १५,१६१ || १४८.९ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |४३७ |[[गन्यापधुरा ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १३,७२२ || १३५.६५ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |४३८ | [[भागेश्वर ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १३,१३२ || २३३.३८ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |४३९ |[[मालिकार्जुन ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]|| १५,६३५ || १००.८२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४४० |[[नौगाड ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]|| १५,५२८ || १८०.२७ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४१ |[[मार्मा ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || १५,१२४ || २०८.०६ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४२ | [[लेकम ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || १३,७४३ || ८३.९८ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४३ | [[दुहुँ ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || ९,८४२ || ६५.३५ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |४४४ |[[व्याँस ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || ९,६६८ || ८३९.२६ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४५ |[[अपिहिमाल ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || ६,७९८ || ६१३.९५ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४६ |[[आदर्श ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || २४,४९५ || १२८.४७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४४७ | [[पूर्वीचौकी ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || २१,४९४ || ११७.६६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४४८ | [[के.आई.सिंह ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || २०,७३६ || १२७.०१ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४४९ | [[सायल ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] | २०,४५६ || १२२.७२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |४५० |[[जोरायल ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] | १९,७८८ || ४१९.०९ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४५१ |[[बोगटान फुड्सिल ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] | १५,५४० || ३००.२२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४५२ | [[बडीकेदार ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || १४,९०२ || ३३२.५५ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५३ | [[कैलारी ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]|| ४९,९१७ || २३३.२७ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५४ | [[जानकी ग्रामपालिका, कैलाली|जानकी ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]|| ४९,८६० || १०७.२७ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५५ | [[बर्दगोरिया ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] | ३७,६८२ || ७७.२६ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५६ | [[जोशीपुर ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]|| ३७,१८७ || ६५.५७ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५७ | [[चुरे ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] | २१,४०० || ४९३.१८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५८ | [[मोहन्याल ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] | २१,०८२ || ६२६.९५ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४५९ | [[लालझाडी ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] | २५,०३७ || १५४.६५ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४६० | [[बेलडाँडी ग्रामपालिका]] | सुदूरपश्चिम||[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] || २१,८८८ || ३६.७ | ५ |} ==सन्दर्भ ग्रन्थाः== {{Reflist|2}} ==अपि पश्यतु== m5cm6hkb5epcf4tmi1yeabwn4ub7lz0 501083 501082 2026-09-29T09:07:56Z Ganesh Paudel 6561 501083 wikitext text/x-wiki [[नेपालस्य संविधानस्य]] अनुच्छेदस्य ५६ (१) मध्ये राज्यस्य त्रिस्तरीयमूलसंरचनायाः व्यवस्था अस्ति, यत्र [[संघीयता|सङ्घीय]], [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रान्ताः]], [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] च सन्ति अस्यैव अनुच्छेदस्य खण्डेषु (४) (५) च स्थानीयस्तरस्य [[ग्रामपालिका]], [[नगरपालिका]], [[जिल्लासभा]] च भवितुं, सामाजिक-सांस्कृतिकसंरक्षणार्थं वा आर्थिकविकासाय विशेषाणां, संरक्षितानां, स्वायत्तक्षेत्राणां वा स्थापनायाः प्रावधानं भवति <ref>{{cite news|title=संविधानको ४ भाग र ५७ धारा पारित|url=http://setopati.com/constituent-assembly/33852/|publisher=सेतोपाटी|date=भाद्र २८, २०७२|ref=http://setopati.com/constituent-assembly/33852/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020070840/http://setopati.com/constituent-assembly/33852 |date=2015-10-20 }}</ref> '''ग्रामीणनगरपालिका'''' [[ग्रामविकाससमितिः (नेपाल)|ग्रामविकाससमितिः]] इत्यस्य विस्तारं कृत्वा निर्मितं नवीनं प्रशासनिकं इकाई अस्ति । <ref>{{cite news|title=सबै गाविस र जिविस खारेज|url=http://www.annapurnapost.com/news/66220|accessdate=२०७३ फागुन २७|publisher=[[अन्नपूर्ण पोष्ट]]|date=२०७३ फागुन २७}}</ref> २०७३ बी.एस.तमे [[संघीयकार्याणां सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः (नेपालः)|संघीयकार्याणां स्थानीयविकासमन्त्रालयः]] [[ग्रामविकाससमितिः (नेपाल)|गबिस्]] विघट्य ७४४ [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] कार्यान्वितं कुर्वन् ४७९ ग्रामीणनगरपालिकानां निर्माणं कृतवान्<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका कुनमण्डलम्मा कति ?|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|title=जिविस अब देखिमण्डलम् समन्वय समिति|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|date=३० फाल्गुन २०७३}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html |date=2017-05-06 }}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|date=२८ फाल्गुण २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/ |date=2017-05-18 }}</ref> ग्राम्यनगरपालिकायां न्यूनातिन्यूनं पञ्च नव [[वार्ड]] भवन्ति । <ref name="ग्रामपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=ग्रामपालिका र नगरपालिका कुनमण्डलम्मा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref> [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] इत्यस्य संख्या सीमा च परिवर्तनं कृत्वा उन्नयनं कृत्वा [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] इत्यस्य कुलसंख्या ७५३ (६ [[महानगरनगराणि]], ११ [[उपमहानगराणि|उपमहानगराणि]], २७६ [[नगरपालिकाः]] इत्यादीनि ।<ref>{{cite web|title=नेपालका नगरपालिकाहरूको आधिकारिक वेबसाइट|url=http://mofald.gov.np/ddc|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७४ जेठ १४|ref=http://mofald.gov.np/ddc}}</ref> र ४६० [[ग्रामपालिका]]) ।<ref>{{cite news|title=१९मण्डलम्मा थप ग्रामपालिका र नगरपालिका|url=http://www.bbc.com/nepali/news-40001115|accessdate=२०७४ जेठ ८|publisher=[[बिबिसी|बीबीसी]]|date=२०७४ जेठ ८|ref=http://www.bbc.com/nepali/news-40001115}}</ref><ref>{{cite web|title=ग्रामपालिका र नगरपालिकाहरूको नाम, सङ्ख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फाल्गुण २७}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list |date=2019-03-17 }}</ref> पूर्वं ३५ ग्रामीणनगरपालिकाः [[नगरपालिकाः]] इति परिणताः सन्ति । पूर्वं ४७९ ग्रामीणनगरपालिकानां संख्या ४६० यावत् न्यूनीकृता अस्ति । <ref>{{cite news|title=अब ७५३ स्थानीय तह|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|accessdate=जेष्ठ १२, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक]]|date=जेष्ठ १२, २०७४|ref=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903115749/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html |date=2017-09-03 }}</ref><ref>{{cite news|title=यी हुन् थपिएका ग्रामपालिका र नगरपालिका (सूचीसहित)|url=http://www.onlinekhabar.com/2017/05/589163/|accessdate=२०७४ जेठ १०|publisher=OnlineKhabar|date=२०७४ जेठ ११|ref=http://www.onlinekhabar.com/2017/05/589163/}}</ref> == वर्गीकरण == [[संघीयकार्याणां सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः (नेपालः)]] आधारभूतसंरचनायाः सामाजिकविकासस्य च आधारेण स्थानीयस्तरस्य चतुर्णां वर्गेषु वर्गीकरणं कृतवान् अस्ति । <ref>{{Cite web|date=2019-12-23|title=दुर्गम र सुगमको आधारमा स्थानीय तहको विभाजन : हेर्नुहोस् तपाईंको स्थानीय तह कुन वर्ग छ ?|url=https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/|access-date=2020-12-21|website=सजिलो सञ्जाल}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001212003/https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/ |date=2020-10-01 }}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="2" |वर्गीकरण !कोटी |- | bgcolor="MistyRose" | |कोटी 'क' |अति दुर्गम |- | bgcolor="Moccasin" | |कोटी 'ख' |दुर्गम |- | bgcolor="PaleTurquoise" | |कोटी 'ग' |मध्यम |- | |कोटी 'घ' |सुगम |} [[File:Nepal Urban Municipality.svg|center|thumb|1000x1000px|निलो रङमा ग्रामपालिकाहरू]] == ग्रामपालिकाः== नेपाले सम्प्रति ४६० ग्रामपालिकाः सन्ति। {| class="wikitable sortable !क्रम ! नाम !!प्रदेश!!मण्डलम्!!जनसङ्ख्या ([[नेपालस्य द्वादशम राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]) !! क्षेत्रफल(किमी^२) !वडा सङ्ख्या |-bgcolor="MistyRose"| |१ | [[हतुवागढी ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम्, नेपाल|भोजपुर]]|| १६,१७५ || १४२.६१ |९ |-bgcolor="MistyRose"| |२ |[[रामप्रसादराई ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १५,६७३ || १५८.८३ |८ |- bgcolor="MistyRose" | |३ |[[टेम्केमैयुङ ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १५,४६४ || १७३.४१ |९ |- bgcolor="MistyRose" | |४ |[[आमचोक ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १४,९६८ || १८४.८९ |१० |-bgcolor="Moccasin"| |५ |[[अरुण ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १४,५९१ || १५४.७६ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |६ |[[साल्पासिलिछो ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १२,२८४ || १९३.३३ |६ |- bgcolor="Moccasin" | |७ |[[पौवादुङमा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]] | १२,१०७ || ११८.८६ |६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |८ |[[साँगुरीगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १९,५६१ || १६६.४४ |१० |- bgcolor="Moccasin" | |९ | [[शहीदभूमि ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १७,७६७ || ९९.५५ |७ |- bgcolor="Moccasin" | |१० |[[चौबिसे ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १७,६७७ || १४७.६ |८ |-bgcolor="Moccasin"| |११ |[[छथर जोरपाटी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १६,४५६ || १०२.८३ |६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१२ |[[चुलाचुली ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| २३,१५७ || १०८.४६ |६ |- bgcolor="Moccasin" | |१३ |[[फाकफोकथुम ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १९,७०६ || १०८.७९ |७ |- bgcolor="Moccasin" | |१४ |[[माईजोगमाई ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १९,१३१ || १७२.४१ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |१५ |[[रोङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]] | १७,३६७ || १५५.०६ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |१६ |[[माङसेबुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १६,८१० || १४२.४१ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |१७ |[[सन्दकपुर ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १५,४४४ || १५६.०१ |५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८ |[[कमल ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ५३,८९४ || १०४.५७ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९ |[[बुद्धशान्ति ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ५३,०१० || ७९.७८ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२० |[[कचनकवल ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ४१,३१७ || १०९.४५ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२१ | [[झापा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३९,३०२ || ९४.१२ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२२ |[[बाह्रदशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३७,९४६ || ८८.४४ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२३ |[[गौरीगञ्ज ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३५,५०६ || १०१.३५ |६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२४ |[[हल्दीबारी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३२,७२२ || ११७.३४ |५ |-bgcolor="Moccasin"| |२५ |[[खोटेहाङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १६,८४६ || १६४.०९ |९ |-bgcolor="Moccasin"| |२६ |[[दिप्रुङ चुइचुम्मा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १६,३०५ || १३६.५९ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |२७ | [[केपिलासगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १३,२३१ || १९१.५५ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |२८ |[[ऐसेलुखर्क ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १३,२१७ || १२५.९३ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |२९ |[[जन्तेढुङ्गा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १२,०१६ || १२८.६८ |६ |-bgcolor="MistyRose"| |३० |[[बराहपोखरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| ११,३९७ || १४१.५७ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |३१ |[[रावा बेसी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| ११,१९९ || ९७.४४ |६ |-bgcolor="MistyRose"| |३२ |[[साकेला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| ९,६२३ || ७९.९९ |५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३३ |[[बुढीगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ५१,४९७ || ५६.४१ |७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४ | [[कटहरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४८,५१० || ५१.५९ |७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३५ |[[जहदा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४७,६३९ || ६२.३८ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३६ |[[धनपालथान ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४५,३४८ || ७०.२६ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३७ | [[कानेपोखरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४३,१९३ || ८२.८३ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३८ |[[ग्रामथान ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ३६,०२४ || ७१.८४ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३९ | [[केराबारी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ३४,५०४ || २१९.८३ |१० |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४० | [[मिक्लाजुङ ग्रामपालिका, मोरङ|मिक्लाजुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ३३,१६७ || १५८.९८ |९ |-bgcolor="Moccasin"| |४१ |[[मानेभञ्ज्याङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १९,५९७ || १४६.६१ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |४२ |[[सुनकोशी ग्रामपालिका, ओखलढुङ्गा|सुनकोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]|| १७,७८३ || १४३.७५ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |४३ |[[मोलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १६,४४० || ११२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४४ |[[चम्पादेवी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १६,३११ || १२६.९१ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |४५ | [[खिजीदेम्वा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १५,५५९ || १७९.७७ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४६ |[[चिशङ्खुगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १३,८४४ || १२६.९१ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |४७ |[[लिखु ग्रामपालिका, ओखलढुङ्गा|लिखु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]|| १२,१०४ || ८८.०३ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४८ |[[फाल्गुनन्द ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| २१,२८९ || १०७.५३ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४९ |[[मिक्लाजुङ ग्रामपालिका, पाँचथर|मिक्लाजुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| २१,०६१ || १६६.६१ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |५० |[[फालेलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| २०,३६१ || २०७.१४ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |५१ |[[हिलिहाङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| १९,०८५ || १२३.०१ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |५२ |[[याङवरक ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| १६,८२१ || २०८.६३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |५३ |[[कुम्मायक ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| १२,७४६ || १२९.३ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५४ |[[तुम्बेवा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| ११,१८९ || ११७.३४ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५५ |[[चिचिला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| १३,४२४ || ५१९.४५ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५६ |[[सिलिचोङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| १०,२९६ || २९३.२६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५७ |[[सभापोखरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| ९,९७० || २२२.०८ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |५८ |[[मकालु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| ६,५७७ || ८८.६३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |५९ |[[भोटखोला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| ६,४३८ || ६३९.०१ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६० |[[थुलुङ दुधकोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | १८,३५४ || १४४.६ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |६१ |[[माप्य दुधकोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | १२,६४८ || १६७.६७ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |६२ |[[महाकुलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ११,८४७ || ६४८.०५ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |६३ |[[नेचासल्यान ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ११,३८१ || ९४.४९ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६४ |[[सोताङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ९,०२५ || १०३ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६५ |[[खुम्बु पासाङल्हामु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ८,७२० || १,५३९.११ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६६ |[[लिखु पिके ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ५,३३४ || १२४.३८ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |६७ |[[हरिनगर ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ४९,८४५ || ५२.२९ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |६८ |[[भोक्राहा नरसिंह ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ४९,२८० || ६३.३७ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |६९ |[[कोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ४८,८०४ || ७५.९८ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |७० |[[देवानगञ्ज ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ३९,०३० || ५३.५६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |७१ |[[गढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ३८,७३९ || ६७.७ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |७२ |[[बर्जु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ३६,२४९ || ६९.४३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |७३ |[[सिरिजङ्घा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १४,११४ || ४८१.०९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |७४ |[[आठराई त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १२,२९६ || ८८.८३ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |७५ |[[मेरिङदेन ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ११,८३८ || २१०.३३ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |७६ |[[पाथीभरा याङवरक ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ११,८०६ || ९३.७६ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |७७ |[[फक्ताङलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ११,७९१ || १,८५८.५१ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |७८ |[[सिदिङ्वा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १०,९७९ || २०६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |७९ |[[मैवाखोला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १०,२१३ || १३८ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |८० |[[मिक्वाखोला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ७,९६४ || ४४२.९६ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८१ |[[आठराई ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| १८,१५६ || १६७.०७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |८२ |[[फेदाप ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| १५,१६९ || ११०.८३ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८३ |[[छथर ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| १४,१९७ || १३३.९३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |८४ |[[मेन्छयायेम ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| ६,६७८ || ७०.०९ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |८५ |[[उदयपुरगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| २८,९२६ || २०९.५१ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |८६ |[[रौतामाई ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| २०,३२४ || २०४.०८ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |८७ |[[ताप्ली ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| १३,३४४ || ११९.११ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८८ |[[लिम्चुङबुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| ९,६८९ || १०६.८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८९ |[[सुवर्ण ग्रामपालिका]] | [[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| [[बारामण्डलम्|बारा]] || ३५,१४१ || ३६.८४ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |९० |[[आदर्श कोतवाल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | ३१,३६४ || ३६.२५ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |९१ | [[बारागढी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | २९,५५५ || ३९.२९ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |९२ | [[करैयामाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | २९,१६५ || ४७.६९ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |९३ | [[फेटा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२८,३९५|| २३.६५ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९४ | [[प्रसौनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२५,४१४|| २०.२४ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |९५ | [[देवताल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | २५,३६१ || २३.३१ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |९६ |[[विश्रामपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२४,८९२ |१९.८१ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९७ | [[परवानीपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२४,७४५|| १५.४८ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९८ | [[लक्ष्मीनिया ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] | ३१,८८१ || ३०.६६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९९ | [[मुखियापट्टी मुसहरनिया ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] | २८,२०८ || २६.८४ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१०० | [[जनकनन्दिनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] | २७,१४६ || २७.६२ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१०१ | [[औरही ग्रामपालिका, धनुषा|औरही ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |२४,०५३||२५.५६ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१०२ |[[धनौजी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |२१,९४२ |२२.१३ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१०३ | [[बटेश्वर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |२१,७४२|| ३१.६६ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१०४ | [[सोनमा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | ४३,०८२ || ५७.७७ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१०५ | [[पिपरा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | ४०,५३५ || ३९.९८ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१०६ | [[साम्सी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | ३८,५८५ || २१.५७ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१०७ | [[एकडारा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |३१,७७०|| २४ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१०८ | [[महोत्तरी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | २८,८०७ || २८.०८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१०९ | [[सखुवा प्रसौनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | ३५,३९९ || ७४.२७ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |११० |[[जगरनाथपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |३२,६४९|| ४५.२९ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१११ | [[छिपहरमाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | २९,०८२ || २४.९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११२ |[[पटेर्वा सुगौली ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२५,४९८ |६४.२९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११३ | [[बिन्दबासिनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | २४,९९१ || २६.०४ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११४ |[[कालिकामाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२३,४८० |२४.६६ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११५ |[[जिराभवानी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२२,६७७ |५५.३९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११६ |[[धोबिनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२२,६०६||२४.४१ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११७ | [[पकहाँ मैनपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | २२,५८५ || २१.२६ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |११८ |[[ठोरी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | १७,२१९ || १२८.६७ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११९ |[[यमुनामाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |२८,४१४|| १६.७ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१२० | [[दुर्गा भगवती ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |२२,८६४|| १९.८ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१२१ | [[तिलाठी कोईलाडी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | ३३,६५८ || ३२.९१ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |१२२ |[[राजगढ ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |३२,४६२|| ४७.९ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१२३ |[[अग्नीसाइर कृष्णासवरन ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]]||३१,६३४||१०३.०८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१२४ | [[महादेवा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | ३०,३१५ || ३४.९७ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१२५ | [[छिन्नमस्ता ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |२९,९४६|| ३८.७१ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१२६ | [[रुपनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | २९,८७७ || ५६.०८ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१२७ | [[विष्णुपुर ग्रामपालिका, सप्तरी|विष्णुपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |२७,७०३|| ३७ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१२८ | [[तिरहुत ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | २४,०३४ || ३७.८१ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१२९ |[[बलान-बिहुल ग्रामपालिका|वलान-विहुल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |२३,५२७|| ३३.०४ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१३० | [[चन्द्रनगर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] | ३६,९०८ || ४७.५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३१ | [[ब्रह्मपुरी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |३१,३७८||३३.८९ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३२ | [[रामनगर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |३१,३६६|| २६.४४ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३३ | [[चक्रघट्टा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२९,५५०|| २५.१६ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१३४ |[[कौडेना ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२८,७०२ |२५.३३ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१३५ | [[विष्णु ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२८,५७०||२८.०९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |१३६ | [[धनकौल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२७,९७४|| ४५.९४ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३७ |[[बसबरीया ग्रामपालिका|बसबरिया ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२५,९०५ |२९.४२ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१३८ |[[पर्सा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२४,००५ |२३.१२ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१३९ | [[लक्ष्मीपुर पतारी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | ३१,११८ || ४२.३३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१४० | [[बरियारपट्टी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २९,७१२ || ३७.७२ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१४१ | [[अर्नमा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २७,८९९ || ३७.७६ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१४२ | [[औरही ग्रामपालिका, सिराहा|औरही ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २६,४७८ || ३५.८७ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१४३ | [[भगवानपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २३,३८० || ३३.०३ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१४४ | [[विष्णुपुर ग्रामपालिका, सिराहा|विष्णुपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २२,७८१ || २६.३४ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१४५ | [[नरहा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २२,७६० || २९.२८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१४६ | [[सखुवानान्कारकट्टी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २०,८४४ || ३२.८४ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१४७ | [[नवराजपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २०,७८८ || ३२.१८ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१४८ |[[इच्छाकामना ग्रामपालिका]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]| |[[चितवनमण्डलम्|चितवन]] |२७,६४३ || १६६.७३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१४९ | [[बेनीघाट रोराङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| ३३,८५४ || २९.१७ | १० |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५० | [[थाक्रे ग्रामपालिका]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]| |[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] |३२,३७४ || ९६.४१ | ११ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५१ | [[गजुरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २८,६३४ || १३८.६६ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५२ | [[गल्छी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २३,७३३ || १२९.०८ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५३ | [[सिद्धलेक ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २२,२१४ || १०६.०९ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१५४ | [[त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका, धादिङ|त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २१,९३७ || २७१.२३ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१५५ | [[ज्वालामुखी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २१,३३८ || ११४.०४ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |१५६ | [[गङ्गाजमुना ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] || १९,२६५ || १५२.७२ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१५७ | [[नेत्रावती डबजोङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] || ११,३१० || १८१.७८ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |१५८ | [[रुवी भ्याली ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| १०,७८१ || ४०१.८५ | ६ |- bgcolor="MistyRose" | |१५९ | [[खनियाबास ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| १०,२८७ || १२०.८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१६० | [[कालिन्चोक गाँउपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]] || २१,०९७ || १३२.४९ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |१६१ | [[शैलुङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १७,९२३ || १२८.६७ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |१६२ | [[वैतेश्वर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १७,८९६ || ८०.४१ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |१६३ | [[विगु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १६,४९० || ६६३.२ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |१६४ | [[गौरीशङ्कर ग्रामपालिका|गौरीशंकर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १५,९९५ || ६८१.३९ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |१६५ | [[मेलुङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १५,८९३ || ८६.५४ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१६६ | [[तामाकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १५,१६३ || १५३.०६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१६७ | [[रोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] || २३,७९० || १७६ | १२ |-bgcolor="Moccasin"| |१६८ | [[तेमाल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] || १६,९५७ || ८९ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |१६९ | [[महाभारत ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]]|| १६,०७९ || १८६ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |१७० | [[भुम्लु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] || १५,६७८ || ९१ | १० |- bgcolor="Moccasin" | |१७१ | [[बेथानचोक ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]]|| १४,९५९ || १०१ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१७२ | [[चौंरीदेउराली ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलाञ्चोक]]|| १४,०७६ || ९८ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१७३ | [[खानीखोला ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलाञ्चोक]] || १२,२०१ || १३२ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७४ | [[[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]| ग्रामपालिका, ललितपुर|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]| ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] || ११,३५३ || १११.४९ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७५ | [[कोन्ज्योसोम ग्रामपालिका|कोन्ज्योसोम ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] || ८,९८९ || ४४.१६ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७६ | [[महाङ्काल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] || ८,१२२ || ८२.४४ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१७७ | [[मनहरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]|| ४७,३५३ || १९९.५२ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१७८ | [[बकैया ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]|| ४०,९०७ || ३९३.७५ | १२ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७९ | [[[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]| ग्रामपालिका, मकवानपुर|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]| ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || ३०,४२५ || ३११.७९ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१८० | [[राक्सिराङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २५,९९६ || २२६.७ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८१ | [[मकवानपुरगढी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २४,४६१ || १४८.७२ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८२ | [[कैलाश ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २१,८५६ || २०४.४८ | १० |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८३ | [[भीमफेदी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २१,५१६ || २४५.२७ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८४ | [[इन्द्रसरोवर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || १३,५३४ || ९७.३४ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८५ | [[ककनी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || २४,५०४ || ८७.९७ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८६ | [[दुप्चेश्वर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || २१,००५ || १३१.६२ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१८७ | [[लिखु ग्रामपालिका, नुवाकोट|लिखु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १७,७२८ || ४७.८८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१८८ | [[शिवपुरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १७,२०३ || १०१.५ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१८९ | [[तादी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १५,९३३ || ६९.८ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९० | [[सूर्यगढी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || १४,९१९ || ४९.०९ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१९१ | [[किस्पाङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १४,२३५ || ८२.५७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९२ | [[तारकेश्वर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || १४,१८४ || ७२.६२ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१९३ | [[पञ्चकन्या ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १३,८१८ || ५३.४७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९४ | [[म्यागङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || १२,६६८ || ९७.८३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१९५ | [[खाँडादेवी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] || १९,३१२ || १५०.७ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१९६ | [[लिखु तामाकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] || १८,३२५ || १२४.५१ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१९७ | [[गोकुलगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १७,७९८ || १९८.४ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१९८ | [[दोरम्बा शैलुङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १७,६८६ || १४०.८८ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१९९ | [[उमाकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १६,५९० || ४५१.९९ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२०० | [[सुनापती ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १४,६५८ || ८६.९८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२०१ | [[नौकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || १२,३४४ || १२६.९९ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२०२ | [[कालिका ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || १०,११५ || १९२.५४ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२०३ | [[उत्तरगया ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || ८,५५५ || १०४.५१ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२०४ | [[गोसाइँकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || ७,७८८ || ९७८.७७ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२०५ | [[आमाछोदिङ्मो ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || ६,६७३ || ६८२.२३ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२०६ | [[तीनपाटन ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || ३४,८८९ || २८०.२६ | ११ |-bgcolor="Moccasin"| |२०७ | [[मरिण ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || २८,८०८ || ३२४.५५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२०८ | [[हरिहरपुरगढी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || २६,५०५ || ३४३.९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२०९ | [[गोलन्जोर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]]|| १८,७३७ || १८४.१३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२१० | [[सुनकोशी ग्रामपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]]|| १८,३७५ || १५४.६८ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२११ | [[फिक्कल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || १५,९१० || १८६.०६ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२१२ | [[घ्याङलेख ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || १२,६५२ || १६६.७७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२१३ | [[ईन्द्रावती ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] || २५,३६५ || १०५.०९ | १२ |-bgcolor="Moccasin"| |२१४ | [[पाँचपोखरी थाङपाल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] || २०,९९७ || १८७.२९ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२१५ | [[जुगल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] || १८,३०३ || २७३.६२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२१६ | [[हेलम्बु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १७,४९७ || २८७.२६ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२१७ | [[बलेफी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १७,०८५ || ६१.६ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२१८ | [[सुनकोशी ग्रामपालिका, सिन्धुपाल्चोक|सुनकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १५,१७६ || ७२.८४ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२१९ | [[भोटेकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १४,३१८ || २७८.३१ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |२२० | [[त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका, सिन्धुपाल्चोक|त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १२,०१४ || ९४.२८ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |२२१ | [[लिसङ्खु पाखर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| ११,७५० || ९८.६१ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |२२२ | [[वडिगाड ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || २८,८३९ || १७८.६८ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |२२३ | [[निसीखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]]|| २३,११९ || २४४.३७ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२२४ | [[काठेखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]]|| २२,५२६ || ८२.८८ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२२५ | [[वरेङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || ११,१५८ || ७५.२८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२२६ | [[ताराखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || १०,१२० || १२९.५३ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२२७ | [[तमानखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || ९,९८२ || १७८.०२ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२२८ | [[सहिद लखन ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || २३,०७६ || १४८.९७ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२२९ | [[बारपाक सुलिकोट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || २२,६३६ || २००.६३ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२३० | [[आरूघाट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || २१,५७२ || १६०.७९ | १० |- bgcolor="Moccasin" | |२३१ | [[गण्डकी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| २१,३९४ || १२३.८६ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२३२ | [[सिरानचोक ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| १९,७१९ || १२१.६६ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२३३ | [[भीमसेनथापा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || १६,९८६ || १०१.२५ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |२३४ | [[धार्चे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| १४,२६३ || ६५१.५२ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |२३५ | [[अजिरकोट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| १२,८३२ || १९८.०५ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२३६ | [[चुमनुव्री ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || ५,९३२ || १,६४८.६५ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२३७ | [[माछापुच्छ्रे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]]|| २२,८९८ || ५४४.५८ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२३८ | [[अन्नपूर्ण ग्रामपालिका, कास्की|अन्नपूर्ण ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]]|| २२,०९९ || ३३.३३ | ११ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२३९ | [[मादी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] || १६,१४२ || ५६३ | १२ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२४० |[[रूपा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] || १४,८९१ || ९४.८१ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२४१ | [[मर्स्याङ्दी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || १७,०८० || ५९७.२५ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२४२ | [[दोर्दी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || १६,०५० || ३५०.९३ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२४३ | [[दूधपोखरी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || ८,५९२ || १५३.३३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२४४ | [[क्व्होलासोथार ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || ७,९६० || १७५.३७ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |२४५ | [[नासोँ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]]|| १,६७१ || ७०९.५८ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |२४६ | [[मनाङ ङिस्याङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]]|| १,५९५ || ६९४.६३ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२४७ | [[चामे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]] || १,२७६ || ७८.८६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२४८ | [[नार्पा भूमि ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]] || ३९६ || ८३७.५४ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२४९ | [[घरपझोङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || ३,७१२ || ३१६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५० | [[थासाङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || २,८५६ || २८९ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५१ | [[वारागुङ मुक्तिक्षेत्र ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || २,०३६ || ८८६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५२ | [[लोमान्थाङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || १,४३० || ७२७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५३ | [[लो-घेकर दामोदरकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || १,२९२ || १,३४४ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५४ | [[मालिका ग्रामपालिका, म्याग्दी|मालिका ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १८,३३२ || १४७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |२५५ | [[मङ्गला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १४,६८८ || ८९ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५६ | [[रघुगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १४,११४ || ३७९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |२५७ | [[धवलागिरी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १२,६१६ || १,०३७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |२५८ | [[अन्नपूर्ण ग्रामपालिका, म्याग्दी|अन्नपूर्ण ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १२,३२३ || ५५६.४१ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२५९ | [[विनयी त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]]|| ३८,३७० || २६७.१३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२६० | [[हुप्सेकोट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]]|| २६,५८३ || १८९.२१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६१ | [[बुलिङटार ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] || १४,६३७ || १४७.६८ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६२ | [[बौदीकाली ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] || ११,३३८ || ९१.८७ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२६३ |[[जलजला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || २१,११९ || ८२.२६ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६४ | [[मोदी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || १८,७९४ || १४३.६ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६५ | [[पैयूं ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || १२,७२५ || ४२.६५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२६६ | [[विहादी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || १०,८२८ || ४४.८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२६७ | [[महाशिला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || ८,११६ || ४९.३८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२६८ | [[कालीगण्डकी ग्रामपालिका, स्याङ्जा|कालीगण्डकी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] || १७,९५५ || ७३.५१ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२६९ | [[अर्जुनचौपारी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १४,०४५ || ५७.२२ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७० | [[बिरुवा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १४,००१ || ९५.७९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२७१ | [[हरिनास ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १३,१९१ || ८७.४८ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७२ | [[आँधीखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १३,०९४ || ६९.६१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२७३ | [[फेदीखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] || १०,८९९ || ५६.७३ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७४ | [[म्याग्दे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| २३,५७८ || ११५ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७५ | [[आँबुखैरेनी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| २२,२५२ || १२८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७६ | [[बन्दिपुर ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १८,५३२ || १०२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |२७७ | [[ऋषिङ्ग ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १७,९१८ || २१५ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२७८ | [[देवघाट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १४,५८४ || १५९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |२७९ | [[घिरिङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १४,३३४ || १२६ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२८० | [[मालारानी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] || २४,१५० || १०१.०६ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२८१ | [[पाणिनी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] || २२,२९१ || १५१.४२ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२८२ | [[छत्रदेव ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] || २१,६११ || ८७.६२ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२८३ | [[बैजनाथ ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]]|| ६९,४७२ || १४१.६७ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२८४ | [[राप्तीसोनारी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]]|| ६६,४४५ || १,०४१.७३ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८५ | [[खजुरा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ६२,७८९ || १०१.९१ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८६ | [[जानकी ग्रामपालिका, बाँके|जानकी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ४६,१४१ || ६३.३२ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८७ | [[डुडुवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ४३,२०६ || ९१.१ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२८८ | [[नरैनापुर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ४३,१३५ || १७२.३४ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८९ | [[बढैयाताल ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] || ५२,८१८ || ११५.१९ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२९० | [[गेरुवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] || ३३,५१४ || ७८.४१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२९१ | [[राप्ती ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]] || ५२,१२३ || १६१.०७ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२९२ | [[गढवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]] || ४५,८९८ || ३५८.५७ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२९३ | [[बबई ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]] || ३०,९६८ || २५७.४८ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२९४ | [[राजपुर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २८,३४६ || ५७७.३३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२९५ | [[शान्तिनगर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २७,६४१ || ११६.०२ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२९६ | [[दंगीशरण ग्रामपालिका|दङ्गीशरण ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २३,६६८ || ११०.७ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२९७ | [[बङ्गलाचुली ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २२,३७३ || २४५.१४ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२९८ | [[मालिका ग्रामपालिका, गुल्मी|मालिका ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| २०,०७५ || ९२.४९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२९९ | [[मदाने ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| २०,०२२ || ९४.५२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३०० | [[सत्यवती ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १९,४७३ || ११५.९२ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३०१ | [[छत्रकोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १९,३५७ || ८७.०१ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३०२ | [[गुल्मीदरबार ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १९,२९६ || ७९.९९ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३०३ | [[धुर्कोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १८,८१४ || ८६.३२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३०४ | [[चन्द्रकोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १८,६६२ || १०५.७३ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३०५ | [[इस्मा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]] || १८,५२९ || ८१.८८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३०६ | [[रुरुक्षेत्र ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १६,५९७ || ६७.३८ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३०७ | [[कालीगण्डकी ग्रामपालिका, गुल्मी|कालीगण्डकी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १५,०४४ || १०१.०४ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३०८ | [[मायादेवी ग्रामपालिका, कपिलवस्तु|मायादेवी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ५५,९७२ || ८८.५३ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३०९ | [[शुद्धोधन ग्रामपालिका, कपिलवस्तु|शुद्धोधन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ५२,८६१ || ९१.६९ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३१० | [[यशोधरा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ४४,९०० || ६७.५६ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३११ | [[विजयनगर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ४३,२९१ || १७३.१९ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१२ | [[प्रतापपुर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]|| ४९,८९७ || ८७.५५ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१३ | [[सरावल ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]|| ४२,२०७ || ७३.१९ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१४ | [[सुस्ता ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]|| ४०,६५५ || ११२.१७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३१५ | [[पाल्हीनन्दन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]] || ३८,१८६ || ४४.६७ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३१६ | [[माथागढी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| २४,०५३ || २१५.४९ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१७ | [[रैनादेवी छहरा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| २३,१४९ || १७५.८८ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१८ | [[बगनासकाली ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १८,४९७ || ८४.१७ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |३१९ | [[निस्दी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १८,१२० || १९४.५ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३२० | [[तिनाउ ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १७,७७७ || २०२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३२१ | [[रम्भा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १७,१५५ || ९४.१२ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |३२२ | [[पूर्वखोला ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १६,०५२ || १३८.०५ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३२३ | [[रिब्दीकोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] || १५,४७३ || १२४.५५ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३२४ | [[नौवहिनी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || ३२,६८२ || २१३.४१ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३२५ | [[झिमरुक ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || २६,१३० || १०६.९३ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३२६ | [[गौमुखी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || २५,९८० || १३९.०४ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३२७ | [[ऐरावती ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || २०,४२८ || १५६.७५ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |३२८ | [[सरुमारानी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || १९,७८३ || १५७.९७ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३२९ | [[माण्डवी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]|| १५,८६३ || ११३.०८ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३३० | [[मल्लरानी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]|| १५,६४६ || ८०.०९ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |३३१ | [[सुनिलस्मृति ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || ३०,६१७ || १५६.५५ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३३२ | [[रुन्टीगढी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २८,२९१ || २३२.६९ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |३३३ | [[लुङग्री ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २६,३२५ || १३५.२३ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३३४ | [[त्रिवेणी ग्रामपालिका, रोल्पा|त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २३,४१२ || २०५.३९ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३३५ | [[परिवर्तन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २१,६७१ || १६३.०१ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३३६ | [[गङ्गादेव ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २१,५०३ || १२४.३८ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३३७ | [[माडी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || १८,०५६ || १२९.०५ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३३८ | [[सुनछहरी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || १७,२४१ || २७७.६२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३३९ | [[थवाङ ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || १०,८५१ || १९१.०७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |३४० | [[भूमे ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] || १९,८२९ || २७३.६७ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |३४१ | [[सिस्ने ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]]|| १८,५३४ || ३२७.१२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |३४२ | [[पुथा उत्तरगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]]|| १८,३०८ || ५६०.३४ | १४ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४३ | [[मायादेवी ग्रामपालिका, रुपन्देही|मायादेवी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ५६,१७० || ७२.४४ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४४ | [[गैडहवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ५६,१४९ || ९६.७९ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३४५ | [[कोटहीमाई ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४५,९७५ || ५८.२६ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४६ | [[सियारी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४४,९८५ || ६६.१७ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४७ | [[रोहिणी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४३,३२७ || ६४.३२ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३४८ | [[सम्मरीमाई ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४३,०४४ || ५०.७८ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४९ | [[कञ्चन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४२,५२८ || ५८.५१ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३५० | [[शुद्धोधन ग्रामपालिका, रुपन्देही|शुद्धोधन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४१,९०७ || ५७.६६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३५१ | [[ओमसतिया ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४१,१४१ || ४८.५४ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३५२ | [[मर्चवारी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४०,८८० || ४८.५५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३५३ |[[गुराँस ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] || २१,१८९ || १६४.७९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |३५४ |[[नौमुले ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १९,६८७ || २२८.५९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |३५५ | [[भैरवी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,७६७ || ११०.४६ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |३५६ |[[ठाँटीकाँध ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,३०१ || ८८.२२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३५७ | [[भगवतीमाई ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,२०६ || १५१.५२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३५८ |[[महाबु ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,०५९ || ११०.८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |३५९ |[[डुङ्गेश्वर ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] || १४,५३३ || १०५.१९ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६० | [[मुड्केचुला ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || ५,८०३ || २५०.०८ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३६१ | [[काईके ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || ३,९६५ || ४६६.६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३६२ | [[शे फोक्सुण्डो ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || ३,६३५ || १२३.०७ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३६३ |[[जगदुल्ला ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || २,५७५ || ८३.३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६४ |[[डोल्पोबुद्ध ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || २,४२० || ३७७.३८ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६५ |[[छार्का ताङसोङ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || १,६७२ || ३४५.५७ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६६ | [[सिमकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ११,९३५ || ७८५.८९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३६७ | [[सर्केगाड ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || १०,६८८ || ३०६.७ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३६८ |[[अदानचुली ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ८,२६५ || १५०.६१ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६९ | [[खार्पुनाथ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ६,७३६ || ८८० | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |३७० |[[चङ्खेली ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]]|| ६,५७९ || १,३१०.४१ | ६ |- bgcolor="MistyRose" | |३७१ |[[ताँजाकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]]|| ६,०९२ || १५९.१ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |३७२ |[[नाम्खा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ३,५८९ || २,४१९.६४ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३७३ |[[जुनीचाँदे ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || २३,७७१ || ३४६.२१ | ११ |-bgcolor="MistyRose"| |३७४ |[[कुसे ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || २३,०५८ || २७३.९७ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३७५ |[[बारेकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || २२,००५ || ५७७.५ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३७६ |[[शिवालय ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || १४,७७६ || १३४.२६ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |३७७ | [[पातारासी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]]|| १६,८२४ || ८१४.०७ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |३७८ |[[तातोपानी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]]|| १५,५७५ || ५२५.५६ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३७९ |[[तिला ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १४,५३९ || १७५.४९ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८० |[[कनकासुन्दरी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १३,६२५ || २२५.३९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३८१ |[[सिंजा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १२,५५६ || १५३.२९ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३८२ |[[हिमा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १२,१९१ || १३२.३२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३८३ |[[गुठिचौर ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १०,९२२ || ४२७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |३८४ | [[नरहरिनाथ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || २२,४५८ || १४३.८६ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८५ |[[पलाँता ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || १७,३४६ || ३१८.८४ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८६ |[[शुभकालिका ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || १३,७७३ || ९७.३२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |३८७ |[[पचालझरना ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]]|| १३,६८७ || १६६.९२ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |३८८ |[[सान्नी त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]]|| १३,४९१ || १३६.७१ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८९ |[[महावै ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || ८,१७७ || ३२२.०७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३९० |[[खत्याड ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[मुगुमण्डलम्|मुगु]] || १८,८३२ || २८१.१२ | ११ |-bgcolor="MistyRose"| |३९१ |[[सोरु ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[मुगुमण्डलम्|मुगु]] || १४,२७७ || ३६५.८ | ११ |-bgcolor="MistyRose"| |३९२ |[[मुगूम कार्मारोङ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[मुगुमण्डलम्|मुगु]] || ६,२२२ || २,१०६.९१ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३९३ |[[सानीभेरी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] || २४,७५९ || १३३.८ | ११ |- bgcolor="MistyRose" | |३९४ |[[बाँफिकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]|| २१,०३३ || १९०.४२ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |३९५ |[[त्रिवेणी ग्रामपालिका, पश्चिम रुकुम|त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]|| २०,५२५ || ८५.४९ | १० |-bgcolor="Moccasin"| |३९६ |[[कुमाख ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २४,८५९ || १७७.२८ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३९७ |[[कालीमाटी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २२,२०६ || ५००.७२ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३९८ |[[छत्रेश्वरी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २१,२४२ || १५०.६९ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३९९ |[[दार्मा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २०,१३९ || ८१.४६ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४०० |[[कपुरकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || १७,५२६ || ११९.२१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४०१ |[[त्रिवेणी ग्रामपालिका, सल्यान|त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || १६,६६४ || ११९.११ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |४०२ |[[सिद्धकुमाख ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || १३,१२७ || ८९.३६ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |४०३ |[[चौकुने ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]|| २६,९५० || ३८१.०१ | १० |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४०४ |[[बराहताल ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]|| २५,९४३ || ४५५.०९ | १० |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४०५ |[[सिम्ता ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]|| २४,०८३ || २४१.६४ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४०६ |[[चिङ्गाड ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] || १५,६०० || १७०.१९ | ६ |- bgcolor="MistyRose" | |४०७ | [[तुर्माखाँद ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २४,५७४ || २३२.०७ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४०८ | [[रामारोशन ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २३,६०० || १७३.३३ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४०९ | [[मेल्लेख ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २२,७८५ || १३४.७८ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४१० | [[ढकारी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २१,९९८ || २२७.८८ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४११ | [[चौरपाटी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २१,६८१ || १८२.१६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४१२ | [[बान्नीगढी जयगढ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | १३,५१९ || ५८.२६ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |४१३ | [[दोगडाकेदार ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || २३,१०४ || १२६.३८ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |४१४ | [[डिलासैनी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || २२,९६६ || १२५.२८ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४१५ | [[सिगास ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || २१,८१४ || २४५.४४ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४१६ |[[शिवनाथ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]]|| १८,०६४ || ८१.६५ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४१७ |[[सुर्नया ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || १७,९४५ || १२४.५२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४१८ | [[पञ्चेश्वर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]]|| १७,७९६ || १२०.४१ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४१९ |[[केदारस्युँ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | २१,३१२ || ११३.९१ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४२० |[[बित्थडचिर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १७,८१२ || ८६.१५ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४२१ |[[थलारा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १५,९५८ || १०५.५१ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |४२२ |[[छबिसपाथिभेरा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १४,४७४ || ११६.३४ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४२३ | [[खप्तडछान्ना ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १३,४१९ || ११३.५२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४२४ |[[मष्टा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १३,२६५ || १०९.२४ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४२५ |[[तलकोट ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | ११,७१९ || ३३५.२६ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४२६ |[[दुर्गाथली ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | ११,३१८ || ६१.८३ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४२७ |[[सूर्मा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | ११,०८२ || २७०.८ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |४२८ |[[साईपाल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | २,६२५ || १,४६७.२७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |४२९ | [[खप्तड छेडेदह ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १९,३०७ || १३५.०८ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४३० | [[स्वामीकार्तिक खापर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १२,५७६ || ११०.५५ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |४३१ |[[हिमाली ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १०,३०९ || ८३०.३३ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४३२ |[[जगन्नाथ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १०,१५८ || १७१.७२ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४३३ |[[गौमुल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | ८,९१३ || ३१४.६६ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |४३४ | [[नवदुर्गा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १८,६७२ || १४१.८९ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |४३५ |[[आलिताल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १८,११२ || २९२.८७ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |४३६ | [[अजयमेरु ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १५,१६१ || १४८.९ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |४३७ |[[गन्यापधुरा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १३,७२२ || १३५.६५ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |४३८ | [[भागेश्वर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १३,१३२ || २३३.३८ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |४३९ |[[मालिकार्जुन ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]|| १५,६३५ || १००.८२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४४० |[[नौगाड ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]|| १५,५२८ || १८०.२७ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४१ |[[मार्मा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || १५,१२४ || २०८.०६ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४२ | [[लेकम ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || १३,७४३ || ८३.९८ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४३ | [[दुहुँ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || ९,८४२ || ६५.३५ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |४४४ |[[व्याँस ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || ९,६६८ || ८३९.२६ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४५ |[[अपिहिमाल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || ६,७९८ || ६१३.९५ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४६ |[[आदर्श ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || २४,४९५ || १२८.४७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४४७ | [[पूर्वीचौकी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || २१,४९४ || ११७.६६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४४८ | [[के.आई.सिंह ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || २०,७३६ || १२७.०१ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४४९ | [[सायल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] | २०,४५६ || १२२.७२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |४५० |[[जोरायल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] | १९,७८८ || ४१९.०९ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४५१ |[[बोगटान फुड्सिल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] | १५,५४० || ३००.२२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४५२ | [[बडीकेदार ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || १४,९०२ || ३३२.५५ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५३ | [[कैलारी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]|| ४९,९१७ || २३३.२७ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५४ | [[जानकी ग्रामपालिका, कैलाली|जानकी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]|| ४९,८६० || १०७.२७ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५५ | [[बर्दगोरिया ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] | ३७,६८२ || ७७.२६ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५६ | [[जोशीपुर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]|| ३७,१८७ || ६५.५७ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५७ | [[चुरे ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] | २१,४०० || ४९३.१८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५८ | [[मोहन्याल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] | २१,०८२ || ६२६.९५ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४५९ | [[लालझाडी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] | २५,०३७ || १५४.६५ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४६० | [[बेलडाँडी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] || २१,८८८ || ३६.७ | ५ |} ==सन्दर्भ ग्रन्थाः== {{Reflist|2}} ==अपि पश्यतु== r142rdji5faypy1akirt1h076zyypzg 501084 501083 2026-09-29T09:13:01Z Ganesh Paudel 6561 501084 wikitext text/x-wiki [[नेपालस्य संविधानस्य]] अनुच्छेदस्य ५६ (१) मध्ये राज्यस्य त्रिस्तरीयमूलसंरचनायाः व्यवस्था अस्ति, यत्र [[संघीयता|सङ्घीय]], [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रान्ताः]], [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] च सन्ति अस्यैव अनुच्छेदस्य खण्डेषु (४) (५) च स्थानीयस्तरस्य [[ग्रामपालिका]], [[नगरपालिका]], [[जिल्लासभा]] च भवितुं, सामाजिक-सांस्कृतिकसंरक्षणार्थं वा आर्थिकविकासाय विशेषाणां, संरक्षितानां, स्वायत्तक्षेत्राणां वा स्थापनायाः प्रावधानं भवति <ref>{{cite news|title=संविधानको ४ भाग र ५७ धारा पारित|url=http://setopati.com/constituent-assembly/33852/|publisher=सेतोपाटी|date=भाद्र २८, २०७२|ref=http://setopati.com/constituent-assembly/33852/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020070840/http://setopati.com/constituent-assembly/33852 |date=2015-10-20 }}</ref> '''ग्रामीणनगरपालिका'''' [[ग्रामविकाससमितिः (नेपाल)|ग्रामविकाससमितिः]] इत्यस्य विस्तारं कृत्वा निर्मितं नवीनं प्रशासनिकं इकाई अस्ति । <ref>{{cite news|title=सबै गाविस र जिविस खारेज|url=http://www.annapurnapost.com/news/66220|accessdate=२०७३ फागुन २७|publisher=[[अन्नपूर्ण पोष्ट]]|date=२०७३ फागुन २७}}</ref> २०७३ बी.एस.तमे [[संघीयकार्याणां सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः (नेपालः)|संघीयकार्याणां स्थानीयविकासमन्त्रालयः]] [[ग्रामविकाससमितिः (नेपाल)|गबिस्]] विघट्य ७४४ [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] कार्यान्वितं कुर्वन् ४७९ ग्रामीणनगरपालिकानां निर्माणं कृतवान्<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका कुनमण्डलम्मा कति ?|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|title=जिविस अब देखिमण्डलम् समन्वय समिति|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|date=३० फाल्गुन २०७३}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html |date=2017-05-06 }}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|date=२८ फाल्गुण २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/ |date=2017-05-18 }}</ref> ग्राम्यनगरपालिकायां न्यूनातिन्यूनं पञ्च नव [[वार्ड]] भवन्ति । <ref name="ग्रामपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=ग्रामपालिका र नगरपालिका कुनमण्डलम्मा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref> [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] इत्यस्य संख्या सीमा च परिवर्तनं कृत्वा उन्नयनं कृत्वा [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] इत्यस्य कुलसंख्या ७५३ (६ [[महानगरनगराणि]], ११ [[उपमहानगराणि|उपमहानगराणि]], २७६ [[नगरपालिकाः]] इत्यादीनि ।<ref>{{cite web|title=नेपालका नगरपालिकाहरूको आधिकारिक वेबसाइट|url=http://mofald.gov.np/ddc|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७४ जेठ १४|ref=http://mofald.gov.np/ddc}}</ref> र ४६० [[ग्रामपालिका]]) ।<ref>{{cite news|title=१९मण्डलम्मा थप ग्रामपालिका र नगरपालिका|url=http://www.bbc.com/nepali/news-40001115|accessdate=२०७४ जेठ ८|publisher=[[बिबिसी|बीबीसी]]|date=२०७४ जेठ ८|ref=http://www.bbc.com/nepali/news-40001115}}</ref><ref>{{cite web|title=ग्रामपालिका र नगरपालिकाहरूको नाम, सङ्ख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फाल्गुण २७}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list |date=2019-03-17 }}</ref> पूर्वं ३५ ग्रामीणनगरपालिकाः [[नगरपालिकाः]] इति परिणताः सन्ति । पूर्वं ४७९ ग्रामीणनगरपालिकानां संख्या ४६० यावत् न्यूनीकृता अस्ति । <ref>{{cite news|title=अब ७५३ स्थानीय तह|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|accessdate=जेष्ठ १२, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक]]|date=जेष्ठ १२, २०७४|ref=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903115749/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html |date=2017-09-03 }}</ref><ref>{{cite news|title=यी हुन् थपिएका ग्रामपालिका र नगरपालिका (सूचीसहित)|url=http://www.onlinekhabar.com/2017/05/589163/|accessdate=२०७४ जेठ १०|publisher=OnlineKhabar|date=२०७४ जेठ ११|ref=http://www.onlinekhabar.com/2017/05/589163/}}</ref> == वर्गीकरण == [[संघीयकार्याणां सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः (नेपालः)]] आधारभूतसंरचनायाः सामाजिकविकासस्य च आधारेण स्थानीयस्तरस्य चतुर्णां वर्गेषु वर्गीकरणं कृतवान् अस्ति । <ref>{{Cite web|date=2019-12-23|title=दुर्गम र सुगमको आधारमा स्थानीय तहको विभाजन : हेर्नुहोस् तपाईंको स्थानीय तह कुन वर्ग छ ?|url=https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/|access-date=2020-12-21|website=सजिलो सञ्जाल}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001212003/https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/ |date=2020-10-01 }}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="2" |वर्गीकरण !कोटी |- | bgcolor="MistyRose" | |कोटी 'क' |अति दुर्गम |- | bgcolor="Moccasin" | |कोटी 'ख' |दुर्गम |- | bgcolor="PaleTurquoise" | |कोटी 'ग' |मध्यम |- | |कोटी 'घ' |सुगम |} [[File:Nepal Urban Municipality.svg|center|thumb|1000x1000px|निलो रङमा ग्रामपालिकाहरू]] == ग्रामपालिकाः== नेपाले सम्प्रति ४६० ग्रामपालिकाः सन्ति। {| class="wikitable sortable !क्रम ! नाम !!प्रदेश!!मण्डलम्!!जनसङ्ख्या ([[नेपालस्य द्वादशम राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]) !! क्षेत्रफल(किमी^२) !वडा सङ्ख्या |-bgcolor="MistyRose"| |१ | [[हतुवागढी ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम्, नेपाल|भोजपुर]]|| १६,१७५ || १४२.६१ |९ |-bgcolor="MistyRose"| |२ |[[रामप्रसादराई ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १५,६७३ || १५८.८३ |८ |- bgcolor="MistyRose" | |३ |[[टेम्केमैयुङ ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १५,४६४ || १७३.४१ |९ |- bgcolor="MistyRose" | |४ |[[आमचोक ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १४,९६८ || १८४.८९ |१० |-bgcolor="Moccasin"| |५ |[[अरुण ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १४,५९१ || १५४.७६ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |६ |[[साल्पासिलिछो ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १२,२८४ || १९३.३३ |६ |- bgcolor="Moccasin" | |७ |[[पौवादुङमा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]] | १२,१०७ || ११८.८६ |६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |८ |[[साँगुरीगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १९,५६१ || १६६.४४ |१० |- bgcolor="Moccasin" | |९ | [[शहीदभूमि ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १७,७६७ || ९९.५५ |७ |- bgcolor="Moccasin" | |१० |[[चौबिसे ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १७,६७७ || १४७.६ |८ |-bgcolor="Moccasin"| |११ |[[छथर जोरपाटी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १६,४५६ || १०२.८३ |६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१२ |[[चुलाचुली ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| २३,१५७ || १०८.४६ |६ |- bgcolor="Moccasin" | |१३ |[[फाकफोकथुम ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १९,७०६ || १०८.७९ |७ |- bgcolor="Moccasin" | |१४ |[[माईजोगमाई ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १९,१३१ || १७२.४१ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |१५ |[[रोङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]] | १७,३६७ || १५५.०६ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |१६ |[[माङसेबुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १६,८१० || १४२.४१ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |१७ |[[सन्दकपुर ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १५,४४४ || १५६.०१ |५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८ |[[कमल ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ५३,८९४ || १०४.५७ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९ |[[बुद्धशान्ति ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ५३,०१० || ७९.७८ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२० |[[कचनकवल ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ४१,३१७ || १०९.४५ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२१ | [[झापा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३९,३०२ || ९४.१२ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२२ |[[बाह्रदशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३७,९४६ || ८८.४४ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२३ |[[गौरीगञ्ज ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३५,५०६ || १०१.३५ |६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२४ |[[हल्दीबारी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३२,७२२ || ११७.३४ |५ |-bgcolor="Moccasin"| |२५ |[[खोटेहाङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १६,८४६ || १६४.०९ |९ |-bgcolor="Moccasin"| |२६ |[[दिप्रुङ चुइचुम्मा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १६,३०५ || १३६.५९ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |२७ | [[केपिलासगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १३,२३१ || १९१.५५ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |२८ |[[ऐसेलुखर्क ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १३,२१७ || १२५.९३ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |२९ |[[जन्तेढुङ्गा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १२,०१६ || १२८.६८ |६ |-bgcolor="MistyRose"| |३० |[[बराहपोखरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| ११,३९७ || १४१.५७ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |३१ |[[रावा बेसी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| ११,१९९ || ९७.४४ |६ |-bgcolor="MistyRose"| |३२ |[[साकेला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| ९,६२३ || ७९.९९ |५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३३ |[[बुढीगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ५१,४९७ || ५६.४१ |७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४ | [[कटहरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४८,५१० || ५१.५९ |७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३५ |[[जहदा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४७,६३९ || ६२.३८ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३६ |[[धनपालथान ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४५,३४८ || ७०.२६ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३७ | [[कानेपोखरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४३,१९३ || ८२.८३ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३८ |[[ग्रामथान ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ३६,०२४ || ७१.८४ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३९ | [[केराबारी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ३४,५०४ || २१९.८३ |१० |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४० | [[मिक्लाजुङ ग्रामपालिका, मोरङ|मिक्लाजुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ३३,१६७ || १५८.९८ |९ |-bgcolor="Moccasin"| |४१ |[[मानेभञ्ज्याङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १९,५९७ || १४६.६१ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |४२ |[[सुनकोशी ग्रामपालिका, ओखलढुङ्गा|सुनकोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]|| १७,७८३ || १४३.७५ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |४३ |[[मोलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १६,४४० || ११२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४४ |[[चम्पादेवी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १६,३११ || १२६.९१ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |४५ | [[खिजीदेम्वा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १५,५५९ || १७९.७७ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४६ |[[चिशङ्खुगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १३,८४४ || १२६.९१ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |४७ |[[लिखु ग्रामपालिका, ओखलढुङ्गा|लिखु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]|| १२,१०४ || ८८.०३ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४८ |[[फाल्गुनन्द ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| २१,२८९ || १०७.५३ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४९ |[[मिक्लाजुङ ग्रामपालिका, पाँचथर|मिक्लाजुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| २१,०६१ || १६६.६१ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |५० |[[फालेलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| २०,३६१ || २०७.१४ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |५१ |[[हिलिहाङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| १९,०८५ || १२३.०१ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |५२ |[[याङवरक ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| १६,८२१ || २०८.६३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |५३ |[[कुम्मायक ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| १२,७४६ || १२९.३ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५४ |[[तुम्बेवा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| ११,१८९ || ११७.३४ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५५ |[[चिचिला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| १३,४२४ || ५१९.४५ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५६ |[[सिलिचोङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| १०,२९६ || २९३.२६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५७ |[[सभापोखरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| ९,९७० || २२२.०८ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |५८ |[[मकालु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| ६,५७७ || ८८.६३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |५९ |[[भोटखोला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| ६,४३८ || ६३९.०१ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६० |[[थुलुङ दुधकोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | १८,३५४ || १४४.६ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |६१ |[[माप्य दुधकोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | १२,६४८ || १६७.६७ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |६२ |[[महाकुलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ११,८४७ || ६४८.०५ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |६३ |[[नेचासल्यान ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ११,३८१ || ९४.४९ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६४ |[[सोताङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ९,०२५ || १०३ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६५ |[[खुम्बु पासाङल्हामु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ८,७२० || १,५३९.११ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६६ |[[लिखु पिके ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ५,३३४ || १२४.३८ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |६७ |[[हरिनगर ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ४९,८४५ || ५२.२९ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |६८ |[[भोक्राहा नरसिंह ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ४९,२८० || ६३.३७ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |६९ |[[कोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ४८,८०४ || ७५.९८ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |७० |[[देवानगञ्ज ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ३९,०३० || ५३.५६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |७१ |[[गढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ३८,७३९ || ६७.७ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |७२ |[[बर्जु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ३६,२४९ || ६९.४३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |७३ |[[सिरिजङ्घा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १४,११४ || ४८१.०९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |७४ |[[आठराई त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १२,२९६ || ८८.८३ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |७५ |[[मेरिङदेन ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ११,८३८ || २१०.३३ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |७६ |[[पाथीभरा याङवरक ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ११,८०६ || ९३.७६ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |७७ |[[फक्ताङलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ११,७९१ || १,८५८.५१ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |७८ |[[सिदिङ्वा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १०,९७९ || २०६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |७९ |[[मैवाखोला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १०,२१३ || १३८ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |८० |[[मिक्वाखोला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ७,९६४ || ४४२.९६ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८१ |[[आठराई ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| १८,१५६ || १६७.०७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |८२ |[[फेदाप ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| १५,१६९ || ११०.८३ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८३ |[[छथर ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| १४,१९७ || १३३.९३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |८४ |[[मेन्छयायेम ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| ६,६७८ || ७०.०९ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |८५ |[[उदयपुरगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| २८,९२६ || २०९.५१ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |८६ |[[रौतामाई ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| २०,३२४ || २०४.०८ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |८७ |[[ताप्ली ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| १३,३४४ || ११९.११ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८८ |[[लिम्चुङबुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| ९,६८९ || १०६.८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८९ |[[सुवर्ण ग्रामपालिका]] | [[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| [[बारामण्डलम्|बारा]] || ३५,१४१ || ३६.८४ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |९० |[[आदर्श कोतवाल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | ३१,३६४ || ३६.२५ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |९१ | [[बारागढी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | २९,५५५ || ३९.२९ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |९२ | [[करैयामाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | २९,१६५ || ४७.६९ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |९३ | [[फेटा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२८,३९५|| २३.६५ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९४ | [[प्रसौनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२५,४१४|| २०.२४ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |९५ | [[देवताल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | २५,३६१ || २३.३१ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |९६ |[[विश्रामपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२४,८९२ |१९.८१ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९७ | [[परवानीपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२४,७४५|| १५.४८ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९८ | [[लक्ष्मीनिया ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] | ३१,८८१ || ३०.६६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९९ | [[मुखियापट्टी मुसहरनिया ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] | २८,२०८ || २६.८४ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१०० | [[जनकनन्दिनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] | २७,१४६ || २७.६२ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१०१ | [[औरही ग्रामपालिका, धनुषा|औरही ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |२४,०५३||२५.५६ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१०२ |[[धनौजी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |२१,९४२ |२२.१३ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१०३ | [[बटेश्वर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |२१,७४२|| ३१.६६ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१०४ | [[सोनमा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | ४३,०८२ || ५७.७७ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१०५ | [[पिपरा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | ४०,५३५ || ३९.९८ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१०६ | [[साम्सी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | ३८,५८५ || २१.५७ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१०७ | [[एकडारा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |३१,७७०|| २४ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१०८ | [[महोत्तरी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | २८,८०७ || २८.०८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१०९ | [[सखुवा प्रसौनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | ३५,३९९ || ७४.२७ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |११० |[[जगरनाथपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |३२,६४९|| ४५.२९ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१११ | [[छिपहरमाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | २९,०८२ || २४.९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११२ |[[पटेर्वा सुगौली ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२५,४९८ |६४.२९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११३ | [[बिन्दबासिनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | २४,९९१ || २६.०४ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११४ |[[कालिकामाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२३,४८० |२४.६६ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११५ |[[जिराभवानी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२२,६७७ |५५.३९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११६ |[[धोबिनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२२,६०६||२४.४१ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११७ | [[पकहाँ मैनपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | २२,५८५ || २१.२६ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |११८ |[[ठोरी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | १७,२१९ || १२८.६७ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११९ |[[यमुनामाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |२८,४१४|| १६.७ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१२० | [[दुर्गा भगवती ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |२२,८६४|| १९.८ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१२१ | [[तिलाठी कोईलाडी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | ३३,६५८ || ३२.९१ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |१२२ |[[राजगढ ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |३२,४६२|| ४७.९ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१२३ |[[अग्नीसाइर कृष्णासवरन ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]]||३१,६३४||१०३.०८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१२४ | [[महादेवा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | ३०,३१५ || ३४.९७ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१२५ | [[छिन्नमस्ता ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |२९,९४६|| ३८.७१ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१२६ | [[रुपनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | २९,८७७ || ५६.०८ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१२७ | [[विष्णुपुर ग्रामपालिका, सप्तरी|विष्णुपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |२७,७०३|| ३७ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१२८ | [[तिरहुत ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | २४,०३४ || ३७.८१ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१२९ |[[बलान-बिहुल ग्रामपालिका|वलान-विहुल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |२३,५२७|| ३३.०४ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१३० | [[चन्द्रनगर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] | ३६,९०८ || ४७.५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३१ | [[ब्रह्मपुरी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |३१,३७८||३३.८९ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३२ | [[रामनगर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |३१,३६६|| २६.४४ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३३ | [[चक्रघट्टा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२९,५५०|| २५.१६ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१३४ |[[कौडेना ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२८,७०२ |२५.३३ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१३५ | [[विष्णु ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२८,५७०||२८.०९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |१३६ | [[धनकौल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२७,९७४|| ४५.९४ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३७ |[[बसबरीया ग्रामपालिका|बसबरिया ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२५,९०५ |२९.४२ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१३८ |[[पर्सा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२४,००५ |२३.१२ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१३९ | [[लक्ष्मीपुर पतारी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | ३१,११८ || ४२.३३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१४० | [[बरियारपट्टी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २९,७१२ || ३७.७२ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१४१ | [[अर्नमा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २७,८९९ || ३७.७६ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१४२ | [[औरही ग्रामपालिका, सिराहा|औरही ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २६,४७८ || ३५.८७ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१४३ | [[भगवानपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २३,३८० || ३३.०३ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१४४ | [[विष्णुपुर ग्रामपालिका, सिराहा|विष्णुपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २२,७८१ || २६.३४ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१४५ | [[नरहा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २२,७६० || २९.२८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१४६ | [[सखुवानान्कारकट्टी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २०,८४४ || ३२.८४ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१४७ | [[नवराजपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २०,७८८ || ३२.१८ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१४८ |[[इच्छाकामना ग्रामपालिका]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]| |[[चितवनमण्डलम्|चितवन]] |२७,६४३ || १६६.७३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१४९ | [[बेनीघाट रोराङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| ३३,८५४ || २९.१७ | १० |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५० | [[थाक्रे ग्रामपालिका]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]| |[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] |३२,३७४ || ९६.४१ | ११ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५१ | [[गजुरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २८,६३४ || १३८.६६ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५२ | [[गल्छी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २३,७३३ || १२९.०८ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५३ | [[सिद्धलेक ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २२,२१४ || १०६.०९ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१५४ | [[त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका, धादिङ|त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २१,९३७ || २७१.२३ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१५५ | [[ज्वालामुखी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २१,३३८ || ११४.०४ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |१५६ | [[गङ्गाजमुना ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] || १९,२६५ || १५२.७२ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१५७ | [[नेत्रावती डबजोङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] || ११,३१० || १८१.७८ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |१५८ | [[रुवी भ्याली ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| १०,७८१ || ४०१.८५ | ६ |- bgcolor="MistyRose" | |१५९ | [[खनियाबास ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| १०,२८७ || १२०.८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१६० | [[कालिन्चोक गाँउपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]] || २१,०९७ || १३२.४९ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |१६१ | [[शैलुङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १७,९२३ || १२८.६७ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |१६२ | [[वैतेश्वर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १७,८९६ || ८०.४१ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |१६३ | [[विगु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १६,४९० || ६६३.२ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |१६४ | [[गौरीशङ्कर ग्रामपालिका|गौरीशंकर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १५,९९५ || ६८१.३९ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |१६५ | [[मेलुङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १५,८९३ || ८६.५४ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१६६ | [[तामाकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १५,१६३ || १५३.०६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१६७ | [[रोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] || २३,७९० || १७६ | १२ |-bgcolor="Moccasin"| |१६८ | [[तेमाल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] || १६,९५७ || ८९ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |१६९ | [[महाभारत ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]]|| १६,०७९ || १८६ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |१७० | [[भुम्लु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] || १५,६७८ || ९१ | १० |- bgcolor="Moccasin" | |१७१ | [[बेथानचोक ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]]|| १४,९५९ || १०१ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१७२ | [[चौंरीदेउराली ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलाञ्चोक]]|| १४,०७६ || ९८ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१७३ | [[खानीखोला ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलाञ्चोक]] || १२,२०१ || १३२ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७४ | [[बागमती ग्रामपालिका, ललितपुर]]|| [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] || ११,३५३ || १११.४९ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७५ | [[कोन्ज्योसोम ग्रामपालिका|कोन्ज्योसोम ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] || ८,९८९ || ४४.१६ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७६ | [[महाङ्काल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] || ८,१२२ || ८२.४४ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१७७ | [[मनहरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]|| ४७,३५३ || १९९.५२ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१७८ | [[बकैया ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]|| ४०,९०७ || ३९३.७५ | १२ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७९ | [[बागमती ग्रामपालिका, मकवानपुर]]|| [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || ३०,४२५ || ३११.७९ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१८० | [[राक्सिराङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २५,९९६ || २२६.७ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८१ | [[मकवानपुरगढी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २४,४६१ || १४८.७२ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८२ | [[कैलाश ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २१,८५६ || २०४.४८ | १० |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८३ | [[भीमफेदी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २१,५१६ || २४५.२७ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८४ | [[इन्द्रसरोवर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || १३,५३४ || ९७.३४ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८५ | [[ककनी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || २४,५०४ || ८७.९७ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८६ | [[दुप्चेश्वर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || २१,००५ || १३१.६२ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१८७ | [[लिखु ग्रामपालिका, नुवाकोट|लिखु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १७,७२८ || ४७.८८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१८८ | [[शिवपुरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १७,२०३ || १०१.५ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१८९ | [[तादी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १५,९३३ || ६९.८ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९० | [[सूर्यगढी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || १४,९१९ || ४९.०९ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१९१ | [[किस्पाङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १४,२३५ || ८२.५७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९२ | [[तारकेश्वर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || १४,१८४ || ७२.६२ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१९३ | [[पञ्चकन्या ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १३,८१८ || ५३.४७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९४ | [[म्यागङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || १२,६६८ || ९७.८३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१९५ | [[खाँडादेवी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] || १९,३१२ || १५०.७ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१९६ | [[लिखु तामाकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] || १८,३२५ || १२४.५१ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१९७ | [[गोकुलगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १७,७९८ || १९८.४ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१९८ | [[दोरम्बा शैलुङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १७,६८६ || १४०.८८ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१९९ | [[उमाकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १६,५९० || ४५१.९९ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२०० | [[सुनापती ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १४,६५८ || ८६.९८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२०१ | [[नौकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || १२,३४४ || १२६.९९ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२०२ | [[कालिका ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || १०,११५ || १९२.५४ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२०३ | [[उत्तरगया ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || ८,५५५ || १०४.५१ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२०४ | [[गोसाइँकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || ७,७८८ || ९७८.७७ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२०५ | [[आमाछोदिङ्मो ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || ६,६७३ || ६८२.२३ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२०६ | [[तीनपाटन ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || ३४,८८९ || २८०.२६ | ११ |-bgcolor="Moccasin"| |२०७ | [[मरिण ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || २८,८०८ || ३२४.५५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२०८ | [[हरिहरपुरगढी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || २६,५०५ || ३४३.९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२०९ | [[गोलन्जोर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]]|| १८,७३७ || १८४.१३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२१० | [[सुनकोशी ग्रामपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]]|| १८,३७५ || १५४.६८ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२११ | [[फिक्कल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || १५,९१० || १८६.०६ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२१२ | [[घ्याङलेख ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || १२,६५२ || १६६.७७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२१३ | [[ईन्द्रावती ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] || २५,३६५ || १०५.०९ | १२ |-bgcolor="Moccasin"| |२१४ | [[पाँचपोखरी थाङपाल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] || २०,९९७ || १८७.२९ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२१५ | [[जुगल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] || १८,३०३ || २७३.६२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२१६ | [[हेलम्बु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १७,४९७ || २८७.२६ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२१७ | [[बलेफी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १७,०८५ || ६१.६ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२१८ | [[सुनकोशी ग्रामपालिका, सिन्धुपाल्चोक|सुनकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १५,१७६ || ७२.८४ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२१९ | [[भोटेकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १४,३१८ || २७८.३१ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |२२० | [[त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका, सिन्धुपाल्चोक|त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १२,०१४ || ९४.२८ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |२२१ | [[लिसङ्खु पाखर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| ११,७५० || ९८.६१ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |२२२ | [[वडिगाड ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || २८,८३९ || १७८.६८ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |२२३ | [[निसीखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]]|| २३,११९ || २४४.३७ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२२४ | [[काठेखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]]|| २२,५२६ || ८२.८८ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२२५ | [[वरेङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || ११,१५८ || ७५.२८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२२६ | [[ताराखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || १०,१२० || १२९.५३ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२२७ | [[तमानखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || ९,९८२ || १७८.०२ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२२८ | [[सहिद लखन ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || २३,०७६ || १४८.९७ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२२९ | [[बारपाक सुलिकोट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || २२,६३६ || २००.६३ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२३० | [[आरूघाट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || २१,५७२ || १६०.७९ | १० |- bgcolor="Moccasin" | |२३१ | [[गण्डकी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| २१,३९४ || १२३.८६ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२३२ | [[सिरानचोक ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| १९,७१९ || १२१.६६ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२३३ | [[भीमसेनथापा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || १६,९८६ || १०१.२५ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |२३४ | [[धार्चे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| १४,२६३ || ६५१.५२ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |२३५ | [[अजिरकोट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| १२,८३२ || १९८.०५ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२३६ | [[चुमनुव्री ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || ५,९३२ || १,६४८.६५ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२३७ | [[माछापुच्छ्रे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]]|| २२,८९८ || ५४४.५८ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२३८ | [[अन्नपूर्ण ग्रामपालिका, कास्की|अन्नपूर्ण ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]]|| २२,०९९ || ३३.३३ | ११ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२३९ | [[मादी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] || १६,१४२ || ५६३ | १२ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२४० |[[रूपा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] || १४,८९१ || ९४.८१ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२४१ | [[मर्स्याङ्दी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || १७,०८० || ५९७.२५ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२४२ | [[दोर्दी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || १६,०५० || ३५०.९३ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२४३ | [[दूधपोखरी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || ८,५९२ || १५३.३३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२४४ | [[क्व्होलासोथार ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || ७,९६० || १७५.३७ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |२४५ | [[नासोँ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]]|| १,६७१ || ७०९.५८ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |२४६ | [[मनाङ ङिस्याङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]]|| १,५९५ || ६९४.६३ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२४७ | [[चामे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]] || १,२७६ || ७८.८६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२४८ | [[नार्पा भूमि ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]] || ३९६ || ८३७.५४ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२४९ | [[घरपझोङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || ३,७१२ || ३१६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५० | [[थासाङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || २,८५६ || २८९ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५१ | [[वारागुङ मुक्तिक्षेत्र ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || २,०३६ || ८८६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५२ | [[लोमान्थाङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || १,४३० || ७२७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५३ | [[लो-घेकर दामोदरकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || १,२९२ || १,३४४ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५४ | [[मालिका ग्रामपालिका, म्याग्दी|मालिका ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १८,३३२ || १४७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |२५५ | [[मङ्गला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १४,६८८ || ८९ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५६ | [[रघुगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १४,११४ || ३७९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |२५७ | [[धवलागिरी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १२,६१६ || १,०३७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |२५८ | [[अन्नपूर्ण ग्रामपालिका, म्याग्दी|अन्नपूर्ण ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १२,३२३ || ५५६.४१ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२५९ | [[विनयी त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]]|| ३८,३७० || २६७.१३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२६० | [[हुप्सेकोट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]]|| २६,५८३ || १८९.२१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६१ | [[बुलिङटार ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] || १४,६३७ || १४७.६८ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६२ | [[बौदीकाली ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] || ११,३३८ || ९१.८७ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२६३ |[[जलजला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || २१,११९ || ८२.२६ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६४ | [[मोदी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || १८,७९४ || १४३.६ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६५ | [[पैयूं ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || १२,७२५ || ४२.६५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२६६ | [[विहादी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || १०,८२८ || ४४.८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२६७ | [[महाशिला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || ८,११६ || ४९.३८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२६८ | [[कालीगण्डकी ग्रामपालिका, स्याङ्जा|कालीगण्डकी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] || १७,९५५ || ७३.५१ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२६९ | [[अर्जुनचौपारी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १४,०४५ || ५७.२२ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७० | [[बिरुवा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १४,००१ || ९५.७९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२७१ | [[हरिनास ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १३,१९१ || ८७.४८ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७२ | [[आँधीखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १३,०९४ || ६९.६१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२७३ | [[फेदीखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] || १०,८९९ || ५६.७३ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७४ | [[म्याग्दे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| २३,५७८ || ११५ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७५ | [[आँबुखैरेनी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| २२,२५२ || १२८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७६ | [[बन्दिपुर ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १८,५३२ || १०२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |२७७ | [[ऋषिङ्ग ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १७,९१८ || २१५ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२७८ | [[देवघाट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १४,५८४ || १५९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |२७९ | [[घिरिङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १४,३३४ || १२६ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२८० | [[मालारानी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] || २४,१५० || १०१.०६ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२८१ | [[पाणिनी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] || २२,२९१ || १५१.४२ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२८२ | [[छत्रदेव ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] || २१,६११ || ८७.६२ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२८३ | [[बैजनाथ ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]]|| ६९,४७२ || १४१.६७ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२८४ | [[राप्तीसोनारी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]]|| ६६,४४५ || १,०४१.७३ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८५ | [[खजुरा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ६२,७८९ || १०१.९१ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८६ | [[जानकी ग्रामपालिका, बाँके|जानकी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ४६,१४१ || ६३.३२ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८७ | [[डुडुवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ४३,२०६ || ९१.१ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२८८ | [[नरैनापुर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ४३,१३५ || १७२.३४ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८९ | [[बढैयाताल ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] || ५२,८१८ || ११५.१९ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२९० | [[गेरुवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] || ३३,५१४ || ७८.४१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२९१ | [[राप्ती ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]] || ५२,१२३ || १६१.०७ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२९२ | [[गढवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]] || ४५,८९८ || ३५८.५७ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२९३ | [[बबई ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]] || ३०,९६८ || २५७.४८ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२९४ | [[राजपुर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २८,३४६ || ५७७.३३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२९५ | [[शान्तिनगर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २७,६४१ || ११६.०२ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२९६ | [[दंगीशरण ग्रामपालिका|दङ्गीशरण ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २३,६६८ || ११०.७ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२९७ | [[बङ्गलाचुली ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २२,३७३ || २४५.१४ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२९८ | [[मालिका ग्रामपालिका, गुल्मी|मालिका ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| २०,०७५ || ९२.४९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२९९ | [[मदाने ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| २०,०२२ || ९४.५२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३०० | [[सत्यवती ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १९,४७३ || ११५.९२ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३०१ | [[छत्रकोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १९,३५७ || ८७.०१ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३०२ | [[गुल्मीदरबार ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १९,२९६ || ७९.९९ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३०३ | [[धुर्कोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १८,८१४ || ८६.३२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३०४ | [[चन्द्रकोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १८,६६२ || १०५.७३ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३०५ | [[इस्मा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]] || १८,५२९ || ८१.८८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३०६ | [[रुरुक्षेत्र ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १६,५९७ || ६७.३८ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३०७ | [[कालीगण्डकी ग्रामपालिका, गुल्मी|कालीगण्डकी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १५,०४४ || १०१.०४ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३०८ | [[मायादेवी ग्रामपालिका, कपिलवस्तु|मायादेवी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ५५,९७२ || ८८.५३ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३०९ | [[शुद्धोधन ग्रामपालिका, कपिलवस्तु|शुद्धोधन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ५२,८६१ || ९१.६९ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३१० | [[यशोधरा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ४४,९०० || ६७.५६ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३११ | [[विजयनगर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ४३,२९१ || १७३.१९ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१२ | [[प्रतापपुर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]|| ४९,८९७ || ८७.५५ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१३ | [[सरावल ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]|| ४२,२०७ || ७३.१९ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१४ | [[सुस्ता ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]|| ४०,६५५ || ११२.१७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३१५ | [[पाल्हीनन्दन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]] || ३८,१८६ || ४४.६७ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३१६ | [[माथागढी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| २४,०५३ || २१५.४९ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१७ | [[रैनादेवी छहरा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| २३,१४९ || १७५.८८ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१८ | [[बगनासकाली ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १८,४९७ || ८४.१७ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |३१९ | [[निस्दी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १८,१२० || १९४.५ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३२० | [[तिनाउ ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १७,७७७ || २०२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३२१ | [[रम्भा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १७,१५५ || ९४.१२ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |३२२ | [[पूर्वखोला ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १६,०५२ || १३८.०५ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३२३ | [[रिब्दीकोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] || १५,४७३ || १२४.५५ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३२४ | [[नौवहिनी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || ३२,६८२ || २१३.४१ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३२५ | [[झिमरुक ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || २६,१३० || १०६.९३ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३२६ | [[गौमुखी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || २५,९८० || १३९.०४ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३२७ | [[ऐरावती ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || २०,४२८ || १५६.७५ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |३२८ | [[सरुमारानी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || १९,७८३ || १५७.९७ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३२९ | [[माण्डवी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]|| १५,८६३ || ११३.०८ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३३० | [[मल्लरानी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]|| १५,६४६ || ८०.०९ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |३३१ | [[सुनिलस्मृति ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || ३०,६१७ || १५६.५५ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३३२ | [[रुन्टीगढी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २८,२९१ || २३२.६९ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |३३३ | [[लुङग्री ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २६,३२५ || १३५.२३ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३३४ | [[त्रिवेणी ग्रामपालिका, रोल्पा|त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २३,४१२ || २०५.३९ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३३५ | [[परिवर्तन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २१,६७१ || १६३.०१ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३३६ | [[गङ्गादेव ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २१,५०३ || १२४.३८ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३३७ | [[माडी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || १८,०५६ || १२९.०५ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३३८ | [[सुनछहरी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || १७,२४१ || २७७.६२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३३९ | [[थवाङ ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || १०,८५१ || १९१.०७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |३४० | [[भूमे ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] || १९,८२९ || २७३.६७ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |३४१ | [[सिस्ने ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]]|| १८,५३४ || ३२७.१२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |३४२ | [[पुथा उत्तरगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]]|| १८,३०८ || ५६०.३४ | १४ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४३ | [[मायादेवी ग्रामपालिका, रुपन्देही|मायादेवी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ५६,१७० || ७२.४४ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४४ | [[गैडहवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ५६,१४९ || ९६.७९ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३४५ | [[कोटहीमाई ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४५,९७५ || ५८.२६ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४६ | [[सियारी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४४,९८५ || ६६.१७ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४७ | [[रोहिणी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४३,३२७ || ६४.३२ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३४८ | [[सम्मरीमाई ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४३,०४४ || ५०.७८ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४९ | [[कञ्चन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४२,५२८ || ५८.५१ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३५० | [[शुद्धोधन ग्रामपालिका, रुपन्देही|शुद्धोधन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४१,९०७ || ५७.६६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३५१ | [[ओमसतिया ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४१,१४१ || ४८.५४ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३५२ | [[मर्चवारी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४०,८८० || ४८.५५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३५३ |[[गुराँस ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] || २१,१८९ || १६४.७९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |३५४ |[[नौमुले ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १९,६८७ || २२८.५९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |३५५ | [[भैरवी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,७६७ || ११०.४६ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |३५६ |[[ठाँटीकाँध ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,३०१ || ८८.२२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३५७ | [[भगवतीमाई ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,२०६ || १५१.५२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३५८ |[[महाबु ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,०५९ || ११०.८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |३५९ |[[डुङ्गेश्वर ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] || १४,५३३ || १०५.१९ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६० | [[मुड्केचुला ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || ५,८०३ || २५०.०८ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३६१ | [[काईके ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || ३,९६५ || ४६६.६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३६२ | [[शे फोक्सुण्डो ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || ३,६३५ || १२३.०७ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३६३ |[[जगदुल्ला ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || २,५७५ || ८३.३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६४ |[[डोल्पोबुद्ध ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || २,४२० || ३७७.३८ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६५ |[[छार्का ताङसोङ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || १,६७२ || ३४५.५७ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६६ | [[सिमकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ११,९३५ || ७८५.८९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३६७ | [[सर्केगाड ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || १०,६८८ || ३०६.७ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३६८ |[[अदानचुली ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ८,२६५ || १५०.६१ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६९ | [[खार्पुनाथ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ६,७३६ || ८८० | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |३७० |[[चङ्खेली ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]]|| ६,५७९ || १,३१०.४१ | ६ |- bgcolor="MistyRose" | |३७१ |[[ताँजाकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]]|| ६,०९२ || १५९.१ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |३७२ |[[नाम्खा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ३,५८९ || २,४१९.६४ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३७३ |[[जुनीचाँदे ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || २३,७७१ || ३४६.२१ | ११ |-bgcolor="MistyRose"| |३७४ |[[कुसे ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || २३,०५८ || २७३.९७ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३७५ |[[बारेकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || २२,००५ || ५७७.५ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३७६ |[[शिवालय ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || १४,७७६ || १३४.२६ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |३७७ | [[पातारासी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]]|| १६,८२४ || ८१४.०७ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |३७८ |[[तातोपानी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]]|| १५,५७५ || ५२५.५६ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३७९ |[[तिला ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १४,५३९ || १७५.४९ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८० |[[कनकासुन्दरी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १३,६२५ || २२५.३९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३८१ |[[सिंजा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १२,५५६ || १५३.२९ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३८२ |[[हिमा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १२,१९१ || १३२.३२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३८३ |[[गुठिचौर ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १०,९२२ || ४२७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |३८४ | [[नरहरिनाथ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || २२,४५८ || १४३.८६ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८५ |[[पलाँता ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || १७,३४६ || ३१८.८४ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८६ |[[शुभकालिका ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || १३,७७३ || ९७.३२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |३८७ |[[पचालझरना ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]]|| १३,६८७ || १६६.९२ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |३८८ |[[सान्नी त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]]|| १३,४९१ || १३६.७१ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८९ |[[महावै ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || ८,१७७ || ३२२.०७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३९० |[[खत्याड ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[मुगुमण्डलम्|मुगु]] || १८,८३२ || २८१.१२ | ११ |-bgcolor="MistyRose"| |३९१ |[[सोरु ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[मुगुमण्डलम्|मुगु]] || १४,२७७ || ३६५.८ | ११ |-bgcolor="MistyRose"| |३९२ |[[मुगूम कार्मारोङ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[मुगुमण्डलम्|मुगु]] || ६,२२२ || २,१०६.९१ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३९३ |[[सानीभेरी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] || २४,७५९ || १३३.८ | ११ |- bgcolor="MistyRose" | |३९४ |[[बाँफिकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]|| २१,०३३ || १९०.४२ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |३९५ |[[त्रिवेणी ग्रामपालिका, पश्चिम रुकुम|त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]|| २०,५२५ || ८५.४९ | १० |-bgcolor="Moccasin"| |३९६ |[[कुमाख ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २४,८५९ || १७७.२८ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३९७ |[[कालीमाटी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २२,२०६ || ५००.७२ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३९८ |[[छत्रेश्वरी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २१,२४२ || १५०.६९ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३९९ |[[दार्मा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २०,१३९ || ८१.४६ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४०० |[[कपुरकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || १७,५२६ || ११९.२१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४०१ |[[त्रिवेणी ग्रामपालिका, सल्यान|त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || १६,६६४ || ११९.११ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |४०२ |[[सिद्धकुमाख ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || १३,१२७ || ८९.३६ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |४०३ |[[चौकुने ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]|| २६,९५० || ३८१.०१ | १० |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४०४ |[[बराहताल ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]|| २५,९४३ || ४५५.०९ | १० |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४०५ |[[सिम्ता ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]|| २४,०८३ || २४१.६४ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४०६ |[[चिङ्गाड ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] || १५,६०० || १७०.१९ | ६ |- bgcolor="MistyRose" | |४०७ | [[तुर्माखाँद ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २४,५७४ || २३२.०७ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४०८ | [[रामारोशन ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २३,६०० || १७३.३३ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४०९ | [[मेल्लेख ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २२,७८५ || १३४.७८ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४१० | [[ढकारी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २१,९९८ || २२७.८८ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४११ | [[चौरपाटी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २१,६८१ || १८२.१६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४१२ | [[बान्नीगढी जयगढ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | १३,५१९ || ५८.२६ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |४१३ | [[दोगडाकेदार ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || २३,१०४ || १२६.३८ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |४१४ | [[डिलासैनी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || २२,९६६ || १२५.२८ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४१५ | [[सिगास ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || २१,८१४ || २४५.४४ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४१६ |[[शिवनाथ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]]|| १८,०६४ || ८१.६५ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४१७ |[[सुर्नया ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || १७,९४५ || १२४.५२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४१८ | [[पञ्चेश्वर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]]|| १७,७९६ || १२०.४१ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४१९ |[[केदारस्युँ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | २१,३१२ || ११३.९१ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४२० |[[बित्थडचिर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १७,८१२ || ८६.१५ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४२१ |[[थलारा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १५,९५८ || १०५.५१ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |४२२ |[[छबिसपाथिभेरा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १४,४७४ || ११६.३४ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४२३ | [[खप्तडछान्ना ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १३,४१९ || ११३.५२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४२४ |[[मष्टा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १३,२६५ || १०९.२४ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४२५ |[[तलकोट ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | ११,७१९ || ३३५.२६ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४२६ |[[दुर्गाथली ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | ११,३१८ || ६१.८३ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४२७ |[[सूर्मा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | ११,०८२ || २७०.८ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |४२८ |[[साईपाल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | २,६२५ || १,४६७.२७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |४२९ | [[खप्तड छेडेदह ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १९,३०७ || १३५.०८ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४३० | [[स्वामीकार्तिक खापर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १२,५७६ || ११०.५५ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |४३१ |[[हिमाली ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १०,३०९ || ८३०.३३ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४३२ |[[जगन्नाथ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १०,१५८ || १७१.७२ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४३३ |[[गौमुल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | ८,९१३ || ३१४.६६ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |४३४ | [[नवदुर्गा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १८,६७२ || १४१.८९ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |४३५ |[[आलिताल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १८,११२ || २९२.८७ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |४३६ | [[अजयमेरु ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १५,१६१ || १४८.९ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |४३७ |[[गन्यापधुरा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १३,७२२ || १३५.६५ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |४३८ | [[भागेश्वर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १३,१३२ || २३३.३८ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |४३९ |[[मालिकार्जुन ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]|| १५,६३५ || १००.८२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४४० |[[नौगाड ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]|| १५,५२८ || १८०.२७ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४१ |[[मार्मा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || १५,१२४ || २०८.०६ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४२ | [[लेकम ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || १३,७४३ || ८३.९८ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४३ | [[दुहुँ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || ९,८४२ || ६५.३५ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |४४४ |[[व्याँस ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || ९,६६८ || ८३९.२६ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४५ |[[अपिहिमाल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || ६,७९८ || ६१३.९५ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४६ |[[आदर्श ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || २४,४९५ || १२८.४७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४४७ | [[पूर्वीचौकी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || २१,४९४ || ११७.६६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४४८ | [[के.आई.सिंह ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || २०,७३६ || १२७.०१ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४४९ | [[सायल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] | २०,४५६ || १२२.७२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |४५० |[[जोरायल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] | १९,७८८ || ४१९.०९ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४५१ |[[बोगटान फुड्सिल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] | १५,५४० || ३००.२२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४५२ | [[बडीकेदार ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || १४,९०२ || ३३२.५५ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५३ | [[कैलारी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]|| ४९,९१७ || २३३.२७ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५४ | [[जानकी ग्रामपालिका, कैलाली|जानकी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]|| ४९,८६० || १०७.२७ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५५ | [[बर्दगोरिया ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] | ३७,६८२ || ७७.२६ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५६ | [[जोशीपुर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]|| ३७,१८७ || ६५.५७ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५७ | [[चुरे ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] | २१,४०० || ४९३.१८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५८ | [[मोहन्याल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] | २१,०८२ || ६२६.९५ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४५९ | [[लालझाडी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] | २५,०३७ || १५४.६५ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४६० | [[बेलडाँडी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] || २१,८८८ || ३६.७ | ५ |} ==सन्दर्भ ग्रन्थाः== {{Reflist|2}} ==अपि पश्यतु== 4zfmdgx05e0h069d57q9v168am9u3tq 501085 501084 2026-09-29T09:23:34Z Ganesh Paudel 6561 वर्तनी प्रशोधितम् 501085 wikitext text/x-wiki '''ग्रामपालिका''' (नेपालीभाषायां [[:ne:गाउँपालिका|गाउँपालिका]]) नेपालदेशस्य आधारभूत प्रशासनिकं इकाई। [[नेपालस्य संविधानस्य]] अनुच्छेदस्य ५६ (१) मध्ये राज्यस्य त्रिस्तरीयमूलसंरचनायाः व्यवस्था अस्ति, यत्र [[संघीयता|सङ्घीय]], [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रान्ताः]], [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] च सन्ति अस्यैव अनुच्छेदस्य खण्डेषु (४) (५) च स्थानीयस्तरस्य [[ग्रामपालिका]], [[नगरपालिका]], [[जिल्लासभा]] च भवितुं, सामाजिक-सांस्कृतिकसंरक्षणार्थं वा आर्थिकविकासाय विशेषाणां, संरक्षितानां, स्वायत्तक्षेत्राणां वा स्थापनायाः प्रावधानं भवति <ref>{{cite news|title=संविधानको ४ भाग र ५७ धारा पारित|url=http://setopati.com/constituent-assembly/33852/|publisher=सेतोपाटी|date=भाद्र २८, २०७२|ref=http://setopati.com/constituent-assembly/33852/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020070840/http://setopati.com/constituent-assembly/33852 |date=2015-10-20 }}</ref>। '''ग्रामपालिका'''' [[ग्रामविकाससमितिः (नेपाल)|ग्रामविकाससमितिः]] इत्यस्य विस्तारं कृत्वा निर्मितं नवीनं प्रशासनिकं इकाई अस्ति <ref>{{cite news|title=सबै गाविस र जिविस खारेज|url=http://www.annapurnapost.com/news/66220|accessdate=२०७३ फागुन २७|publisher=[[अन्नपूर्ण पोष्ट]]|date=२०७३ फागुन २७}}</ref>। संवत् २०७३ तमे [[संघीयकार्याणां सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः (नेपालः)|संघीयकार्याणां स्थानीयविकासमन्त्रालयः]] [[ग्रामविकाससमितिः (नेपाल)|गबिस्]] विघट्य ७४४ [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] कार्यान्वितं कुर्वन् ४७९ ग्रामीणनगरपालिकानां निर्माणं कृतवान्<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका कुनमण्डलम्मा कति ?|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|title=जिविस अब देखिमण्डलम् समन्वय समिति|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|date=३० फाल्गुन २०७३}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html |date=2017-05-06 }}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|date=२८ फाल्गुण २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/ |date=2017-05-18 }}</ref> ग्राम्यनगरपालिकायां न्यूनातिन्यूनं पञ्च नव [[वार्ड]] भवन्ति । <ref name="ग्रामपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=ग्रामपालिका र नगरपालिका कुनमण्डलम्मा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref> [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] इत्यस्य संख्या सीमा च परिवर्तनं कृत्वा उन्नयनं कृत्वा [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] इत्यस्य कुलसंख्या ७५३ (६ [[महानगरनगराणि]], ११ [[उपमहानगराणि|उपमहानगराणि]], २७६ [[नगरपालिकाः]] इत्यादीनि<ref>{{cite web|title=नेपालका नगरपालिकाहरूको आधिकारिक वेबसाइट|url=http://mofald.gov.np/ddc|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७४ जेठ १४|ref=http://mofald.gov.np/ddc}}</ref> एवं ४६० [[ग्रामपालिका]]) <ref>{{cite news|title=१९मण्डलम्मा थप ग्रामपालिका र नगरपालिका|url=http://www.bbc.com/nepali/news-40001115|accessdate=२०७४ जेठ ८|publisher=[[बिबिसी|बीबीसी]]|date=२०७४ जेठ ८|ref=http://www.bbc.com/nepali/news-40001115}}</ref><ref>{{cite web|title=ग्रामपालिका र नगरपालिकाहरूको नाम, सङ्ख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फाल्गुण २७}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list |date=2019-03-17 }}</ref>। पूर्वं ३५ ग्रामपालिकाः [[नगरपालिकाः]] इति परिणताः सन्ति । पूर्वं ४७९ ग्रामपालिकानां संख्या ४६० यावत् न्यूनीकृता अस्ति<ref>{{cite news|title=अब ७५३ स्थानीय तह|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|accessdate=जेष्ठ १२, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक]]|date=जेष्ठ १२, २०७४|ref=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903115749/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html |date=2017-09-03 }}</ref><ref>{{cite news|title=यी हुन् थपिएका ग्रामपालिका र नगरपालिका (सूचीसहित)|url=http://www.onlinekhabar.com/2017/05/589163/|accessdate=२०७४ जेठ १०|publisher=OnlineKhabar|date=२०७४ जेठ ११|ref=http://www.onlinekhabar.com/2017/05/589163/}}</ref>। == वर्गीकरण == [[संघीयकार्याणां सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः (नेपालः)]] आधारभूतसंरचनायाः सामाजिकविकासस्य च आधारेण स्थानीयस्तरस्य चतुर्णां वर्गेषु वर्गीकरणं कृतवान् अस्ति । <ref>{{Cite web|date=2019-12-23|title=दुर्गम र सुगमको आधारमा स्थानीय तहको विभाजन : हेर्नुहोस् तपाईंको स्थानीय तह कुन वर्ग छ ?|url=https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/|access-date=2020-12-21|website=सजिलो सञ्जाल}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001212003/https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/ |date=2020-10-01 }}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="2" |वर्गीकरण !कोटी |- | bgcolor="MistyRose" | |कोटी 'क' |अति दुर्गम |- | bgcolor="Moccasin" | |कोटी 'ख' |दुर्गम |- | bgcolor="PaleTurquoise" | |कोटी 'ग' |मध्यम |- | |कोटी 'घ' |सुगम |} [[File:Nepal Urban Municipality.svg|center|thumb|1000x1000px|निलो रङमा ग्रामपालिकाहरू]] == ग्रामपालिकाः== नेपाले सम्प्रति ४६० ग्रामपालिकाः सन्ति। {| class="wikitable sortable !क्रम ! नाम !!प्रदेश!!मण्डलम्!!जनसङ्ख्या ([[नेपालस्य द्वादशम राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]) !! क्षेत्रफल(किमी^२) !वडा सङ्ख्या |-bgcolor="MistyRose"| |१ | [[हतुवागढी ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम्, नेपाल|भोजपुर]]|| १६,१७५ || १४२.६१ |९ |-bgcolor="MistyRose"| |२ |[[रामप्रसादराई ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १५,६७३ || १५८.८३ |८ |- bgcolor="MistyRose" | |३ |[[टेम्केमैयुङ ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १५,४६४ || १७३.४१ |९ |- bgcolor="MistyRose" | |४ |[[आमचोक ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १४,९६८ || १८४.८९ |१० |-bgcolor="Moccasin"| |५ |[[अरुण ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १४,५९१ || १५४.७६ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |६ |[[साल्पासिलिछो ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १२,२८४ || १९३.३३ |६ |- bgcolor="Moccasin" | |७ |[[पौवादुङमा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]] | १२,१०७ || ११८.८६ |६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |८ |[[साँगुरीगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १९,५६१ || १६६.४४ |१० |- bgcolor="Moccasin" | |९ | [[शहीदभूमि ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १७,७६७ || ९९.५५ |७ |- bgcolor="Moccasin" | |१० |[[चौबिसे ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १७,६७७ || १४७.६ |८ |-bgcolor="Moccasin"| |११ |[[छथर जोरपाटी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १६,४५६ || १०२.८३ |६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१२ |[[चुलाचुली ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| २३,१५७ || १०८.४६ |६ |- bgcolor="Moccasin" | |१३ |[[फाकफोकथुम ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १९,७०६ || १०८.७९ |७ |- bgcolor="Moccasin" | |१४ |[[माईजोगमाई ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १९,१३१ || १७२.४१ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |१५ |[[रोङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]] | १७,३६७ || १५५.०६ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |१६ |[[माङसेबुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १६,८१० || १४२.४१ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |१७ |[[सन्दकपुर ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १५,४४४ || १५६.०१ |५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८ |[[कमल ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ५३,८९४ || १०४.५७ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९ |[[बुद्धशान्ति ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ५३,०१० || ७९.७८ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२० |[[कचनकवल ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ४१,३१७ || १०९.४५ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२१ | [[झापा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३९,३०२ || ९४.१२ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२२ |[[बाह्रदशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३७,९४६ || ८८.४४ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२३ |[[गौरीगञ्ज ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३५,५०६ || १०१.३५ |६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२४ |[[हल्दीबारी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३२,७२२ || ११७.३४ |५ |-bgcolor="Moccasin"| |२५ |[[खोटेहाङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १६,८४६ || १६४.०९ |९ |-bgcolor="Moccasin"| |२६ |[[दिप्रुङ चुइचुम्मा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १६,३०५ || १३६.५९ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |२७ | [[केपिलासगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १३,२३१ || १९१.५५ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |२८ |[[ऐसेलुखर्क ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १३,२१७ || १२५.९३ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |२९ |[[जन्तेढुङ्गा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १२,०१६ || १२८.६८ |६ |-bgcolor="MistyRose"| |३० |[[बराहपोखरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| ११,३९७ || १४१.५७ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |३१ |[[रावा बेसी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| ११,१९९ || ९७.४४ |६ |-bgcolor="MistyRose"| |३२ |[[साकेला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| ९,६२३ || ७९.९९ |५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३३ |[[बुढीगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ५१,४९७ || ५६.४१ |७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४ | [[कटहरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४८,५१० || ५१.५९ |७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३५ |[[जहदा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४७,६३९ || ६२.३८ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३६ |[[धनपालथान ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४५,३४८ || ७०.२६ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३७ | [[कानेपोखरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४३,१९३ || ८२.८३ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३८ |[[ग्रामथान ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ३६,०२४ || ७१.८४ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३९ | [[केराबारी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ३४,५०४ || २१९.८३ |१० |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४० | [[मिक्लाजुङ ग्रामपालिका, मोरङ|मिक्लाजुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ३३,१६७ || १५८.९८ |९ |-bgcolor="Moccasin"| |४१ |[[मानेभञ्ज्याङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १९,५९७ || १४६.६१ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |४२ |[[सुनकोशी ग्रामपालिका, ओखलढुङ्गा|सुनकोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]|| १७,७८३ || १४३.७५ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |४३ |[[मोलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १६,४४० || ११२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४४ |[[चम्पादेवी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १६,३११ || १२६.९१ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |४५ | [[खिजीदेम्वा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १५,५५९ || १७९.७७ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४६ |[[चिशङ्खुगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १३,८४४ || १२६.९१ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |४७ |[[लिखु ग्रामपालिका, ओखलढुङ्गा|लिखु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]|| १२,१०४ || ८८.०३ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४८ |[[फाल्गुनन्द ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| २१,२८९ || १०७.५३ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४९ |[[मिक्लाजुङ ग्रामपालिका, पाँचथर|मिक्लाजुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| २१,०६१ || १६६.६१ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |५० |[[फालेलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| २०,३६१ || २०७.१४ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |५१ |[[हिलिहाङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| १९,०८५ || १२३.०१ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |५२ |[[याङवरक ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| १६,८२१ || २०८.६३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |५३ |[[कुम्मायक ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| १२,७४६ || १२९.३ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५४ |[[तुम्बेवा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| ११,१८९ || ११७.३४ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५५ |[[चिचिला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| १३,४२४ || ५१९.४५ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५६ |[[सिलिचोङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| १०,२९६ || २९३.२६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५७ |[[सभापोखरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| ९,९७० || २२२.०८ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |५८ |[[मकालु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| ६,५७७ || ८८.६३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |५९ |[[भोटखोला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| ६,४३८ || ६३९.०१ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६० |[[थुलुङ दुधकोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | १८,३५४ || १४४.६ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |६१ |[[माप्य दुधकोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | १२,६४८ || १६७.६७ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |६२ |[[महाकुलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ११,८४७ || ६४८.०५ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |६३ |[[नेचासल्यान ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ११,३८१ || ९४.४९ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६४ |[[सोताङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ९,०२५ || १०३ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६५ |[[खुम्बु पासाङल्हामु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ८,७२० || १,५३९.११ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६६ |[[लिखु पिके ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ५,३३४ || १२४.३८ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |६७ |[[हरिनगर ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ४९,८४५ || ५२.२९ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |६८ |[[भोक्राहा नरसिंह ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ४९,२८० || ६३.३७ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |६९ |[[कोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ४८,८०४ || ७५.९८ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |७० |[[देवानगञ्ज ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ३९,०३० || ५३.५६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |७१ |[[गढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ३८,७३९ || ६७.७ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |७२ |[[बर्जु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ३६,२४९ || ६९.४३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |७३ |[[सिरिजङ्घा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १४,११४ || ४८१.०९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |७४ |[[आठराई त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १२,२९६ || ८८.८३ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |७५ |[[मेरिङदेन ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ११,८३८ || २१०.३३ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |७६ |[[पाथीभरा याङवरक ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ११,८०६ || ९३.७६ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |७७ |[[फक्ताङलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ११,७९१ || १,८५८.५१ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |७८ |[[सिदिङ्वा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १०,९७९ || २०६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |७९ |[[मैवाखोला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १०,२१३ || १३८ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |८० |[[मिक्वाखोला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ७,९६४ || ४४२.९६ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८१ |[[आठराई ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| १८,१५६ || १६७.०७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |८२ |[[फेदाप ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| १५,१६९ || ११०.८३ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८३ |[[छथर ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| १४,१९७ || १३३.९३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |८४ |[[मेन्छयायेम ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| ६,६७८ || ७०.०९ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |८५ |[[उदयपुरगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| २८,९२६ || २०९.५१ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |८६ |[[रौतामाई ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| २०,३२४ || २०४.०८ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |८७ |[[ताप्ली ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| १३,३४४ || ११९.११ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८८ |[[लिम्चुङबुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| ९,६८९ || १०६.८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८९ |[[सुवर्ण ग्रामपालिका]] | [[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| [[बारामण्डलम्|बारा]] || ३५,१४१ || ३६.८४ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |९० |[[आदर्श कोतवाल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | ३१,३६४ || ३६.२५ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |९१ | [[बारागढी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | २९,५५५ || ३९.२९ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |९२ | [[करैयामाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | २९,१६५ || ४७.६९ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |९३ | [[फेटा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२८,३९५|| २३.६५ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९४ | [[प्रसौनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२५,४१४|| २०.२४ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |९५ | [[देवताल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | २५,३६१ || २३.३१ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |९६ |[[विश्रामपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२४,८९२ |१९.८१ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९७ | [[परवानीपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२४,७४५|| १५.४८ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९८ | [[लक्ष्मीनिया ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] | ३१,८८१ || ३०.६६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९९ | [[मुखियापट्टी मुसहरनिया ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] | २८,२०८ || २६.८४ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१०० | [[जनकनन्दिनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] | २७,१४६ || २७.६२ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१०१ | [[औरही ग्रामपालिका, धनुषा|औरही ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |२४,०५३||२५.५६ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१०२ |[[धनौजी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |२१,९४२ |२२.१३ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१०३ | [[बटेश्वर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |२१,७४२|| ३१.६६ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१०४ | [[सोनमा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | ४३,०८२ || ५७.७७ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१०५ | [[पिपरा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | ४०,५३५ || ३९.९८ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१०६ | [[साम्सी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | ३८,५८५ || २१.५७ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१०७ | [[एकडारा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |३१,७७०|| २४ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१०८ | [[महोत्तरी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | २८,८०७ || २८.०८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१०९ | [[सखुवा प्रसौनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | ३५,३९९ || ७४.२७ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |११० |[[जगरनाथपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |३२,६४९|| ४५.२९ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१११ | [[छिपहरमाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | २९,०८२ || २४.९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११२ |[[पटेर्वा सुगौली ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२५,४९८ |६४.२९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११३ | [[बिन्दबासिनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | २४,९९१ || २६.०४ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११४ |[[कालिकामाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२३,४८० |२४.६६ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११५ |[[जिराभवानी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२२,६७७ |५५.३९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११६ |[[धोबिनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२२,६०६||२४.४१ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११७ | [[पकहाँ मैनपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | २२,५८५ || २१.२६ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |११८ |[[ठोरी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | १७,२१९ || १२८.६७ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११९ |[[यमुनामाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |२८,४१४|| १६.७ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१२० | [[दुर्गा भगवती ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |२२,८६४|| १९.८ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१२१ | [[तिलाठी कोईलाडी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | ३३,६५८ || ३२.९१ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |१२२ |[[राजगढ ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |३२,४६२|| ४७.९ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१२३ |[[अग्नीसाइर कृष्णासवरन ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]]||३१,६३४||१०३.०८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१२४ | [[महादेवा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | ३०,३१५ || ३४.९७ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१२५ | [[छिन्नमस्ता ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |२९,९४६|| ३८.७१ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१२६ | [[रुपनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | २९,८७७ || ५६.०८ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१२७ | [[विष्णुपुर ग्रामपालिका, सप्तरी|विष्णुपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |२७,७०३|| ३७ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१२८ | [[तिरहुत ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | २४,०३४ || ३७.८१ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१२९ |[[बलान-बिहुल ग्रामपालिका|वलान-विहुल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |२३,५२७|| ३३.०४ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१३० | [[चन्द्रनगर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] | ३६,९०८ || ४७.५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३१ | [[ब्रह्मपुरी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |३१,३७८||३३.८९ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३२ | [[रामनगर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |३१,३६६|| २६.४४ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३३ | [[चक्रघट्टा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२९,५५०|| २५.१६ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१३४ |[[कौडेना ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२८,७०२ |२५.३३ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१३५ | [[विष्णु ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२८,५७०||२८.०९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |१३६ | [[धनकौल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२७,९७४|| ४५.९४ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३७ |[[बसबरीया ग्रामपालिका|बसबरिया ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२५,९०५ |२९.४२ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१३८ |[[पर्सा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२४,००५ |२३.१२ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१३९ | [[लक्ष्मीपुर पतारी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | ३१,११८ || ४२.३३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१४० | [[बरियारपट्टी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २९,७१२ || ३७.७२ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१४१ | [[अर्नमा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २७,८९९ || ३७.७६ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१४२ | [[औरही ग्रामपालिका, सिराहा|औरही ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २६,४७८ || ३५.८७ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१४३ | [[भगवानपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २३,३८० || ३३.०३ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१४४ | [[विष्णुपुर ग्रामपालिका, सिराहा|विष्णुपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २२,७८१ || २६.३४ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१४५ | [[नरहा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २२,७६० || २९.२८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१४६ | [[सखुवानान्कारकट्टी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २०,८४४ || ३२.८४ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१४७ | [[नवराजपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २०,७८८ || ३२.१८ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१४८ |[[इच्छाकामना ग्रामपालिका]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]| |[[चितवनमण्डलम्|चितवन]] |२७,६४३ || १६६.७३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१४९ | [[बेनीघाट रोराङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| ३३,८५४ || २९.१७ | १० |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५० | [[थाक्रे ग्रामपालिका]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]| |[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] |३२,३७४ || ९६.४१ | ११ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५१ | [[गजुरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २८,६३४ || १३८.६६ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५२ | [[गल्छी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २३,७३३ || १२९.०८ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५३ | [[सिद्धलेक ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २२,२१४ || १०६.०९ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१५४ | [[त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका, धादिङ|त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २१,९३७ || २७१.२३ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१५५ | [[ज्वालामुखी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २१,३३८ || ११४.०४ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |१५६ | [[गङ्गाजमुना ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] || १९,२६५ || १५२.७२ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१५७ | [[नेत्रावती डबजोङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] || ११,३१० || १८१.७८ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |१५८ | [[रुवी भ्याली ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| १०,७८१ || ४०१.८५ | ६ |- bgcolor="MistyRose" | |१५९ | [[खनियाबास ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| १०,२८७ || १२०.८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१६० | [[कालिन्चोक गाँउपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]] || २१,०९७ || १३२.४९ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |१६१ | [[शैलुङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १७,९२३ || १२८.६७ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |१६२ | [[वैतेश्वर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १७,८९६ || ८०.४१ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |१६३ | [[विगु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १६,४९० || ६६३.२ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |१६४ | [[गौरीशङ्कर ग्रामपालिका|गौरीशंकर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १५,९९५ || ६८१.३९ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |१६५ | [[मेलुङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १५,८९३ || ८६.५४ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१६६ | [[तामाकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १५,१६३ || १५३.०६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१६७ | [[रोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] || २३,७९० || १७६ | १२ |-bgcolor="Moccasin"| |१६८ | [[तेमाल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] || १६,९५७ || ८९ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |१६९ | [[महाभारत ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]]|| १६,०७९ || १८६ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |१७० | [[भुम्लु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] || १५,६७८ || ९१ | १० |- bgcolor="Moccasin" | |१७१ | [[बेथानचोक ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]]|| १४,९५९ || १०१ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१७२ | [[चौंरीदेउराली ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलाञ्चोक]]|| १४,०७६ || ९८ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१७३ | [[खानीखोला ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलाञ्चोक]] || १२,२०१ || १३२ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७४ | [[बागमती ग्रामपालिका, ललितपुर]]|| [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] || ११,३५३ || १११.४९ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७५ | [[कोन्ज्योसोम ग्रामपालिका|कोन्ज्योसोम ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] || ८,९८९ || ४४.१६ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७६ | [[महाङ्काल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] || ८,१२२ || ८२.४४ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१७७ | [[मनहरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]|| ४७,३५३ || १९९.५२ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१७८ | [[बकैया ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]|| ४०,९०७ || ३९३.७५ | १२ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७९ | [[बागमती ग्रामपालिका, मकवानपुर]]|| [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || ३०,४२५ || ३११.७९ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१८० | [[राक्सिराङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २५,९९६ || २२६.७ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८१ | [[मकवानपुरगढी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २४,४६१ || १४८.७२ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८२ | [[कैलाश ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २१,८५६ || २०४.४८ | १० |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८३ | [[भीमफेदी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २१,५१६ || २४५.२७ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८४ | [[इन्द्रसरोवर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || १३,५३४ || ९७.३४ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८५ | [[ककनी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || २४,५०४ || ८७.९७ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८६ | [[दुप्चेश्वर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || २१,००५ || १३१.६२ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१८७ | [[लिखु ग्रामपालिका, नुवाकोट|लिखु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १७,७२८ || ४७.८८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१८८ | [[शिवपुरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १७,२०३ || १०१.५ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१८९ | [[तादी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १५,९३३ || ६९.८ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९० | [[सूर्यगढी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || १४,९१९ || ४९.०९ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१९१ | [[किस्पाङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १४,२३५ || ८२.५७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९२ | [[तारकेश्वर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || १४,१८४ || ७२.६२ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१९३ | [[पञ्चकन्या ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १३,८१८ || ५३.४७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९४ | [[म्यागङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || १२,६६८ || ९७.८३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१९५ | [[खाँडादेवी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] || १९,३१२ || १५०.७ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१९६ | [[लिखु तामाकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] || १८,३२५ || १२४.५१ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१९७ | [[गोकुलगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १७,७९८ || १९८.४ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१९८ | [[दोरम्बा शैलुङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १७,६८६ || १४०.८८ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१९९ | [[उमाकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १६,५९० || ४५१.९९ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२०० | [[सुनापती ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १४,६५८ || ८६.९८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२०१ | [[नौकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || १२,३४४ || १२६.९९ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२०२ | [[कालिका ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || १०,११५ || १९२.५४ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२०३ | [[उत्तरगया ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || ८,५५५ || १०४.५१ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२०४ | [[गोसाइँकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || ७,७८८ || ९७८.७७ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२०५ | [[आमाछोदिङ्मो ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || ६,६७३ || ६८२.२३ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२०६ | [[तीनपाटन ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || ३४,८८९ || २८०.२६ | ११ |-bgcolor="Moccasin"| |२०७ | [[मरिण ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || २८,८०८ || ३२४.५५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२०८ | [[हरिहरपुरगढी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || २६,५०५ || ३४३.९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२०९ | [[गोलन्जोर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]]|| १८,७३७ || १८४.१३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२१० | [[सुनकोशी ग्रामपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]]|| १८,३७५ || १५४.६८ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२११ | [[फिक्कल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || १५,९१० || १८६.०६ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२१२ | [[घ्याङलेख ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || १२,६५२ || १६६.७७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२१३ | [[ईन्द्रावती ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] || २५,३६५ || १०५.०९ | १२ |-bgcolor="Moccasin"| |२१४ | [[पाँचपोखरी थाङपाल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] || २०,९९७ || १८७.२९ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२१५ | [[जुगल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] || १८,३०३ || २७३.६२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२१६ | [[हेलम्बु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १७,४९७ || २८७.२६ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२१७ | [[बलेफी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १७,०८५ || ६१.६ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२१८ | [[सुनकोशी ग्रामपालिका, सिन्धुपाल्चोक|सुनकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १५,१७६ || ७२.८४ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२१९ | [[भोटेकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १४,३१८ || २७८.३१ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |२२० | [[त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका, सिन्धुपाल्चोक|त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १२,०१४ || ९४.२८ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |२२१ | [[लिसङ्खु पाखर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| ११,७५० || ९८.६१ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |२२२ | [[वडिगाड ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || २८,८३९ || १७८.६८ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |२२३ | [[निसीखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]]|| २३,११९ || २४४.३७ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२२४ | [[काठेखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]]|| २२,५२६ || ८२.८८ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२२५ | [[वरेङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || ११,१५८ || ७५.२८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२२६ | [[ताराखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || १०,१२० || १२९.५३ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२२७ | [[तमानखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || ९,९८२ || १७८.०२ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२२८ | [[सहिद लखन ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || २३,०७६ || १४८.९७ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२२९ | [[बारपाक सुलिकोट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || २२,६३६ || २००.६३ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२३० | [[आरूघाट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || २१,५७२ || १६०.७९ | १० |- bgcolor="Moccasin" | |२३१ | [[गण्डकी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| २१,३९४ || १२३.८६ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२३२ | [[सिरानचोक ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| १९,७१९ || १२१.६६ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२३३ | [[भीमसेनथापा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || १६,९८६ || १०१.२५ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |२३४ | [[धार्चे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| १४,२६३ || ६५१.५२ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |२३५ | [[अजिरकोट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| १२,८३२ || १९८.०५ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२३६ | [[चुमनुव्री ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || ५,९३२ || १,६४८.६५ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२३७ | [[माछापुच्छ्रे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]]|| २२,८९८ || ५४४.५८ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२३८ | [[अन्नपूर्ण ग्रामपालिका, कास्की|अन्नपूर्ण ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]]|| २२,०९९ || ३३.३३ | ११ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२३९ | [[मादी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] || १६,१४२ || ५६३ | १२ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२४० |[[रूपा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] || १४,८९१ || ९४.८१ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२४१ | [[मर्स्याङ्दी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || १७,०८० || ५९७.२५ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२४२ | [[दोर्दी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || १६,०५० || ३५०.९३ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२४३ | [[दूधपोखरी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || ८,५९२ || १५३.३३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२४४ | [[क्व्होलासोथार ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || ७,९६० || १७५.३७ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |२४५ | [[नासोँ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]]|| १,६७१ || ७०९.५८ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |२४६ | [[मनाङ ङिस्याङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]]|| १,५९५ || ६९४.६३ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२४७ | [[चामे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]] || १,२७६ || ७८.८६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२४८ | [[नार्पा भूमि ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]] || ३९६ || ८३७.५४ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२४९ | [[घरपझोङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || ३,७१२ || ३१६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५० | [[थासाङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || २,८५६ || २८९ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५१ | [[वारागुङ मुक्तिक्षेत्र ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || २,०३६ || ८८६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५२ | [[लोमान्थाङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || १,४३० || ७२७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५३ | [[लो-घेकर दामोदरकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || १,२९२ || १,३४४ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५४ | [[मालिका ग्रामपालिका, म्याग्दी|मालिका ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १८,३३२ || १४७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |२५५ | [[मङ्गला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १४,६८८ || ८९ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५६ | [[रघुगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १४,११४ || ३७९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |२५७ | [[धवलागिरी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १२,६१६ || १,०३७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |२५८ | [[अन्नपूर्ण ग्रामपालिका, म्याग्दी|अन्नपूर्ण ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १२,३२३ || ५५६.४१ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२५९ | [[विनयी त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]]|| ३८,३७० || २६७.१३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२६० | [[हुप्सेकोट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]]|| २६,५८३ || १८९.२१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६१ | [[बुलिङटार ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] || १४,६३७ || १४७.६८ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६२ | [[बौदीकाली ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] || ११,३३८ || ९१.८७ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२६३ |[[जलजला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || २१,११९ || ८२.२६ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६४ | [[मोदी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || १८,७९४ || १४३.६ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६५ | [[पैयूं ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || १२,७२५ || ४२.६५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२६६ | [[विहादी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || १०,८२८ || ४४.८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२६७ | [[महाशिला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || ८,११६ || ४९.३८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२६८ | [[कालीगण्डकी ग्रामपालिका, स्याङ्जा|कालीगण्डकी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] || १७,९५५ || ७३.५१ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२६९ | [[अर्जुनचौपारी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १४,०४५ || ५७.२२ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७० | [[बिरुवा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १४,००१ || ९५.७९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२७१ | [[हरिनास ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १३,१९१ || ८७.४८ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७२ | [[आँधीखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १३,०९४ || ६९.६१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२७३ | [[फेदीखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] || १०,८९९ || ५६.७३ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७४ | [[म्याग्दे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| २३,५७८ || ११५ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७५ | [[आँबुखैरेनी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| २२,२५२ || १२८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७६ | [[बन्दिपुर ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १८,५३२ || १०२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |२७७ | [[ऋषिङ्ग ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १७,९१८ || २१५ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२७८ | [[देवघाट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १४,५८४ || १५९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |२७९ | [[घिरिङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १४,३३४ || १२६ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२८० | [[मालारानी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] || २४,१५० || १०१.०६ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२८१ | [[पाणिनी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] || २२,२९१ || १५१.४२ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२८२ | [[छत्रदेव ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] || २१,६११ || ८७.६२ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२८३ | [[बैजनाथ ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]]|| ६९,४७२ || १४१.६७ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२८४ | [[राप्तीसोनारी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]]|| ६६,४४५ || १,०४१.७३ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८५ | [[खजुरा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ६२,७८९ || १०१.९१ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८६ | [[जानकी ग्रामपालिका, बाँके|जानकी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ४६,१४१ || ६३.३२ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८७ | [[डुडुवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ४३,२०६ || ९१.१ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२८८ | [[नरैनापुर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ४३,१३५ || १७२.३४ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८९ | [[बढैयाताल ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] || ५२,८१८ || ११५.१९ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२९० | [[गेरुवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] || ३३,५१४ || ७८.४१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२९१ | [[राप्ती ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]] || ५२,१२३ || १६१.०७ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२९२ | [[गढवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]] || ४५,८९८ || ३५८.५७ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२९३ | [[बबई ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]] || ३०,९६८ || २५७.४८ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२९४ | [[राजपुर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २८,३४६ || ५७७.३३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२९५ | [[शान्तिनगर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २७,६४१ || ११६.०२ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२९६ | [[दंगीशरण ग्रामपालिका|दङ्गीशरण ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २३,६६८ || ११०.७ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२९७ | [[बङ्गलाचुली ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २२,३७३ || २४५.१४ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२९८ | [[मालिका ग्रामपालिका, गुल्मी|मालिका ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| २०,०७५ || ९२.४९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२९९ | [[मदाने ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| २०,०२२ || ९४.५२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३०० | [[सत्यवती ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १९,४७३ || ११५.९२ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३०१ | [[छत्रकोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १९,३५७ || ८७.०१ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३०२ | [[गुल्मीदरबार ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १९,२९६ || ७९.९९ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३०३ | [[धुर्कोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १८,८१४ || ८६.३२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३०४ | [[चन्द्रकोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १८,६६२ || १०५.७३ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३०५ | [[इस्मा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]] || १८,५२९ || ८१.८८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३०६ | [[रुरुक्षेत्र ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १६,५९७ || ६७.३८ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३०७ | [[कालीगण्डकी ग्रामपालिका, गुल्मी|कालीगण्डकी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १५,०४४ || १०१.०४ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३०८ | [[मायादेवी ग्रामपालिका, कपिलवस्तु|मायादेवी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ५५,९७२ || ८८.५३ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३०९ | [[शुद्धोधन ग्रामपालिका, कपिलवस्तु|शुद्धोधन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ५२,८६१ || ९१.६९ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३१० | [[यशोधरा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ४४,९०० || ६७.५६ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३११ | [[विजयनगर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ४३,२९१ || १७३.१९ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१२ | [[प्रतापपुर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]|| ४९,८९७ || ८७.५५ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१३ | [[सरावल ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]|| ४२,२०७ || ७३.१९ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१४ | [[सुस्ता ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]|| ४०,६५५ || ११२.१७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३१५ | [[पाल्हीनन्दन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]] || ३८,१८६ || ४४.६७ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३१६ | [[माथागढी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| २४,०५३ || २१५.४९ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१७ | [[रैनादेवी छहरा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| २३,१४९ || १७५.८८ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१८ | [[बगनासकाली ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १८,४९७ || ८४.१७ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |३१९ | [[निस्दी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १८,१२० || १९४.५ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३२० | [[तिनाउ ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १७,७७७ || २०२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३२१ | [[रम्भा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १७,१५५ || ९४.१२ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |३२२ | [[पूर्वखोला ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १६,०५२ || १३८.०५ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३२३ | [[रिब्दीकोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] || १५,४७३ || १२४.५५ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३२४ | [[नौवहिनी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || ३२,६८२ || २१३.४१ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३२५ | [[झिमरुक ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || २६,१३० || १०६.९३ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३२६ | [[गौमुखी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || २५,९८० || १३९.०४ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३२७ | [[ऐरावती ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || २०,४२८ || १५६.७५ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |३२८ | [[सरुमारानी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || १९,७८३ || १५७.९७ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३२९ | [[माण्डवी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]|| १५,८६३ || ११३.०८ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३३० | [[मल्लरानी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]|| १५,६४६ || ८०.०९ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |३३१ | [[सुनिलस्मृति ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || ३०,६१७ || १५६.५५ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३३२ | [[रुन्टीगढी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २८,२९१ || २३२.६९ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |३३३ | [[लुङग्री ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २६,३२५ || १३५.२३ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३३४ | [[त्रिवेणी ग्रामपालिका, रोल्पा|त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २३,४१२ || २०५.३९ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३३५ | [[परिवर्तन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २१,६७१ || १६३.०१ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३३६ | [[गङ्गादेव ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २१,५०३ || १२४.३८ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३३७ | [[माडी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || १८,०५६ || १२९.०५ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३३८ | [[सुनछहरी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || १७,२४१ || २७७.६२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३३९ | [[थवाङ ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || १०,८५१ || १९१.०७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |३४० | [[भूमे ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] || १९,८२९ || २७३.६७ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |३४१ | [[सिस्ने ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]]|| १८,५३४ || ३२७.१२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |३४२ | [[पुथा उत्तरगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]]|| १८,३०८ || ५६०.३४ | १४ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४३ | [[मायादेवी ग्रामपालिका, रुपन्देही|मायादेवी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ५६,१७० || ७२.४४ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४४ | [[गैडहवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ५६,१४९ || ९६.७९ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३४५ | [[कोटहीमाई ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४५,९७५ || ५८.२६ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४६ | [[सियारी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४४,९८५ || ६६.१७ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४७ | [[रोहिणी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४३,३२७ || ६४.३२ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३४८ | [[सम्मरीमाई ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४३,०४४ || ५०.७८ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४९ | [[कञ्चन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४२,५२८ || ५८.५१ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३५० | [[शुद्धोधन ग्रामपालिका, रुपन्देही|शुद्धोधन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४१,९०७ || ५७.६६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३५१ | [[ओमसतिया ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४१,१४१ || ४८.५४ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३५२ | [[मर्चवारी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४०,८८० || ४८.५५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३५३ |[[गुराँस ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] || २१,१८९ || १६४.७९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |३५४ |[[नौमुले ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १९,६८७ || २२८.५९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |३५५ | [[भैरवी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,७६७ || ११०.४६ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |३५६ |[[ठाँटीकाँध ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,३०१ || ८८.२२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३५७ | [[भगवतीमाई ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,२०६ || १५१.५२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३५८ |[[महाबु ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,०५९ || ११०.८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |३५९ |[[डुङ्गेश्वर ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] || १४,५३३ || १०५.१९ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६० | [[मुड्केचुला ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || ५,८०३ || २५०.०८ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३६१ | [[काईके ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || ३,९६५ || ४६६.६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३६२ | [[शे फोक्सुण्डो ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || ३,६३५ || १२३.०७ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३६३ |[[जगदुल्ला ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || २,५७५ || ८३.३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६४ |[[डोल्पोबुद्ध ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || २,४२० || ३७७.३८ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६५ |[[छार्का ताङसोङ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || १,६७२ || ३४५.५७ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६६ | [[सिमकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ११,९३५ || ७८५.८९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३६७ | [[सर्केगाड ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || १०,६८८ || ३०६.७ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३६८ |[[अदानचुली ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ८,२६५ || १५०.६१ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६९ | [[खार्पुनाथ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ६,७३६ || ८८० | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |३७० |[[चङ्खेली ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]]|| ६,५७९ || १,३१०.४१ | ६ |- bgcolor="MistyRose" | |३७१ |[[ताँजाकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]]|| ६,०९२ || १५९.१ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |३७२ |[[नाम्खा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ३,५८९ || २,४१९.६४ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३७३ |[[जुनीचाँदे ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || २३,७७१ || ३४६.२१ | ११ |-bgcolor="MistyRose"| |३७४ |[[कुसे ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || २३,०५८ || २७३.९७ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३७५ |[[बारेकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || २२,००५ || ५७७.५ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३७६ |[[शिवालय ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || १४,७७६ || १३४.२६ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |३७७ | [[पातारासी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]]|| १६,८२४ || ८१४.०७ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |३७८ |[[तातोपानी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]]|| १५,५७५ || ५२५.५६ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३७९ |[[तिला ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १४,५३९ || १७५.४९ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८० |[[कनकासुन्दरी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १३,६२५ || २२५.३९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३८१ |[[सिंजा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १२,५५६ || १५३.२९ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३८२ |[[हिमा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १२,१९१ || १३२.३२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३८३ |[[गुठिचौर ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १०,९२२ || ४२७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |३८४ | [[नरहरिनाथ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || २२,४५८ || १४३.८६ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८५ |[[पलाँता ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || १७,३४६ || ३१८.८४ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८६ |[[शुभकालिका ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || १३,७७३ || ९७.३२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |३८७ |[[पचालझरना ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]]|| १३,६८७ || १६६.९२ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |३८८ |[[सान्नी त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]]|| १३,४९१ || १३६.७१ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८९ |[[महावै ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || ८,१७७ || ३२२.०७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३९० |[[खत्याड ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[मुगुमण्डलम्|मुगु]] || १८,८३२ || २८१.१२ | ११ |-bgcolor="MistyRose"| |३९१ |[[सोरु ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[मुगुमण्डलम्|मुगु]] || १४,२७७ || ३६५.८ | ११ |-bgcolor="MistyRose"| |३९२ |[[मुगूम कार्मारोङ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[मुगुमण्डलम्|मुगु]] || ६,२२२ || २,१०६.९१ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३९३ |[[सानीभेरी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] || २४,७५९ || १३३.८ | ११ |- bgcolor="MistyRose" | |३९४ |[[बाँफिकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]|| २१,०३३ || १९०.४२ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |३९५ |[[त्रिवेणी ग्रामपालिका, पश्चिम रुकुम|त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]|| २०,५२५ || ८५.४९ | १० |-bgcolor="Moccasin"| |३९६ |[[कुमाख ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २४,८५९ || १७७.२८ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३९७ |[[कालीमाटी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २२,२०६ || ५००.७२ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३९८ |[[छत्रेश्वरी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २१,२४२ || १५०.६९ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३९९ |[[दार्मा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २०,१३९ || ८१.४६ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४०० |[[कपुरकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || १७,५२६ || ११९.२१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४०१ |[[त्रिवेणी ग्रामपालिका, सल्यान|त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || १६,६६४ || ११९.११ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |४०२ |[[सिद्धकुमाख ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || १३,१२७ || ८९.३६ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |४०३ |[[चौकुने ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]|| २६,९५० || ३८१.०१ | १० |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४०४ |[[बराहताल ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]|| २५,९४३ || ४५५.०९ | १० |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४०५ |[[सिम्ता ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]|| २४,०८३ || २४१.६४ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४०६ |[[चिङ्गाड ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] || १५,६०० || १७०.१९ | ६ |- bgcolor="MistyRose" | |४०७ | [[तुर्माखाँद ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २४,५७४ || २३२.०७ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४०८ | [[रामारोशन ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २३,६०० || १७३.३३ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४०९ | [[मेल्लेख ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २२,७८५ || १३४.७८ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४१० | [[ढकारी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २१,९९८ || २२७.८८ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४११ | [[चौरपाटी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २१,६८१ || १८२.१६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४१२ | [[बान्नीगढी जयगढ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | १३,५१९ || ५८.२६ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |४१३ | [[दोगडाकेदार ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || २३,१०४ || १२६.३८ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |४१४ | [[डिलासैनी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || २२,९६६ || १२५.२८ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४१५ | [[सिगास ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || २१,८१४ || २४५.४४ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४१६ |[[शिवनाथ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]]|| १८,०६४ || ८१.६५ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४१७ |[[सुर्नया ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || १७,९४५ || १२४.५२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४१८ | [[पञ्चेश्वर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]]|| १७,७९६ || १२०.४१ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४१९ |[[केदारस्युँ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | २१,३१२ || ११३.९१ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४२० |[[बित्थडचिर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १७,८१२ || ८६.१५ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४२१ |[[थलारा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १५,९५८ || १०५.५१ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |४२२ |[[छबिसपाथिभेरा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १४,४७४ || ११६.३४ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४२३ | [[खप्तडछान्ना ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १३,४१९ || ११३.५२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४२४ |[[मष्टा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १३,२६५ || १०९.२४ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४२५ |[[तलकोट ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | ११,७१९ || ३३५.२६ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४२६ |[[दुर्गाथली ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | ११,३१८ || ६१.८३ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४२७ |[[सूर्मा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | ११,०८२ || २७०.८ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |४२८ |[[साईपाल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | २,६२५ || १,४६७.२७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |४२९ | [[खप्तड छेडेदह ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १९,३०७ || १३५.०८ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४३० | [[स्वामीकार्तिक खापर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १२,५७६ || ११०.५५ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |४३१ |[[हिमाली ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १०,३०९ || ८३०.३३ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४३२ |[[जगन्नाथ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १०,१५८ || १७१.७२ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४३३ |[[गौमुल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | ८,९१३ || ३१४.६६ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |४३४ | [[नवदुर्गा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १८,६७२ || १४१.८९ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |४३५ |[[आलिताल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १८,११२ || २९२.८७ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |४३६ | [[अजयमेरु ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १५,१६१ || १४८.९ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |४३७ |[[गन्यापधुरा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १३,७२२ || १३५.६५ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |४३८ | [[भागेश्वर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १३,१३२ || २३३.३८ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |४३९ |[[मालिकार्जुन ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]|| १५,६३५ || १००.८२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४४० |[[नौगाड ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]|| १५,५२८ || १८०.२७ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४१ |[[मार्मा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || १५,१२४ || २०८.०६ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४२ | [[लेकम ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || १३,७४३ || ८३.९८ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४३ | [[दुहुँ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || ९,८४२ || ६५.३५ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |४४४ |[[व्याँस ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || ९,६६८ || ८३९.२६ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४५ |[[अपिहिमाल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || ६,७९८ || ६१३.९५ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४६ |[[आदर्श ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || २४,४९५ || १२८.४७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४४७ | [[पूर्वीचौकी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || २१,४९४ || ११७.६६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४४८ | [[के.आई.सिंह ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || २०,७३६ || १२७.०१ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४४९ | [[सायल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] | २०,४५६ || १२२.७२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |४५० |[[जोरायल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] | १९,७८८ || ४१९.०९ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४५१ |[[बोगटान फुड्सिल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] | १५,५४० || ३००.२२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४५२ | [[बडीकेदार ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || १४,९०२ || ३३२.५५ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५३ | [[कैलारी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]|| ४९,९१७ || २३३.२७ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५४ | [[जानकी ग्रामपालिका, कैलाली|जानकी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]|| ४९,८६० || १०७.२७ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५५ | [[बर्दगोरिया ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] | ३७,६८२ || ७७.२६ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५६ | [[जोशीपुर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]|| ३७,१८७ || ६५.५७ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५७ | [[चुरे ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] | २१,४०० || ४९३.१८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५८ | [[मोहन्याल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] | २१,०८२ || ६२६.९५ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४५९ | [[लालझाडी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] | २५,०३७ || १५४.६५ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४६० | [[बेलडाँडी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] || २१,८८८ || ३६.७ | ५ |} ==सन्दर्भ ग्रन्थाः== {{Reflist|2}} ==अपि पश्यतु== 2d1hjct9juldu6um9uyhkvxloozir3u 501086 501085 2026-09-29T09:25:05Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[Draft:नेपालस्य ग्रामपालिकाः]] पृष्ठं [[नेपालस्य ग्रामपालिकाः]] प्रति स्थानान्तरितम्: पाण्डुलेखतः पूर्णलेखं निर्मितम् 501085 wikitext text/x-wiki '''ग्रामपालिका''' (नेपालीभाषायां [[:ne:गाउँपालिका|गाउँपालिका]]) नेपालदेशस्य आधारभूत प्रशासनिकं इकाई। [[नेपालस्य संविधानस्य]] अनुच्छेदस्य ५६ (१) मध्ये राज्यस्य त्रिस्तरीयमूलसंरचनायाः व्यवस्था अस्ति, यत्र [[संघीयता|सङ्घीय]], [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रान्ताः]], [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] च सन्ति अस्यैव अनुच्छेदस्य खण्डेषु (४) (५) च स्थानीयस्तरस्य [[ग्रामपालिका]], [[नगरपालिका]], [[जिल्लासभा]] च भवितुं, सामाजिक-सांस्कृतिकसंरक्षणार्थं वा आर्थिकविकासाय विशेषाणां, संरक्षितानां, स्वायत्तक्षेत्राणां वा स्थापनायाः प्रावधानं भवति <ref>{{cite news|title=संविधानको ४ भाग र ५७ धारा पारित|url=http://setopati.com/constituent-assembly/33852/|publisher=सेतोपाटी|date=भाद्र २८, २०७२|ref=http://setopati.com/constituent-assembly/33852/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020070840/http://setopati.com/constituent-assembly/33852 |date=2015-10-20 }}</ref>। '''ग्रामपालिका'''' [[ग्रामविकाससमितिः (नेपाल)|ग्रामविकाससमितिः]] इत्यस्य विस्तारं कृत्वा निर्मितं नवीनं प्रशासनिकं इकाई अस्ति <ref>{{cite news|title=सबै गाविस र जिविस खारेज|url=http://www.annapurnapost.com/news/66220|accessdate=२०७३ फागुन २७|publisher=[[अन्नपूर्ण पोष्ट]]|date=२०७३ फागुन २७}}</ref>। संवत् २०७३ तमे [[संघीयकार्याणां सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः (नेपालः)|संघीयकार्याणां स्थानीयविकासमन्त्रालयः]] [[ग्रामविकाससमितिः (नेपाल)|गबिस्]] विघट्य ७४४ [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] कार्यान्वितं कुर्वन् ४७९ ग्रामीणनगरपालिकानां निर्माणं कृतवान्<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका कुनमण्डलम्मा कति ?|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|title=जिविस अब देखिमण्डलम् समन्वय समिति|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|date=३० फाल्गुन २०७३}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html |date=2017-05-06 }}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|date=२८ फाल्गुण २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/ |date=2017-05-18 }}</ref> ग्राम्यनगरपालिकायां न्यूनातिन्यूनं पञ्च नव [[वार्ड]] भवन्ति । <ref name="ग्रामपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=ग्रामपालिका र नगरपालिका कुनमण्डलम्मा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref> [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] इत्यस्य संख्या सीमा च परिवर्तनं कृत्वा उन्नयनं कृत्वा [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] इत्यस्य कुलसंख्या ७५३ (६ [[महानगरनगराणि]], ११ [[उपमहानगराणि|उपमहानगराणि]], २७६ [[नगरपालिकाः]] इत्यादीनि<ref>{{cite web|title=नेपालका नगरपालिकाहरूको आधिकारिक वेबसाइट|url=http://mofald.gov.np/ddc|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७४ जेठ १४|ref=http://mofald.gov.np/ddc}}</ref> एवं ४६० [[ग्रामपालिका]]) <ref>{{cite news|title=१९मण्डलम्मा थप ग्रामपालिका र नगरपालिका|url=http://www.bbc.com/nepali/news-40001115|accessdate=२०७४ जेठ ८|publisher=[[बिबिसी|बीबीसी]]|date=२०७४ जेठ ८|ref=http://www.bbc.com/nepali/news-40001115}}</ref><ref>{{cite web|title=ग्रामपालिका र नगरपालिकाहरूको नाम, सङ्ख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फाल्गुण २७}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list |date=2019-03-17 }}</ref>। पूर्वं ३५ ग्रामपालिकाः [[नगरपालिकाः]] इति परिणताः सन्ति । पूर्वं ४७९ ग्रामपालिकानां संख्या ४६० यावत् न्यूनीकृता अस्ति<ref>{{cite news|title=अब ७५३ स्थानीय तह|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|accessdate=जेष्ठ १२, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक]]|date=जेष्ठ १२, २०७४|ref=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903115749/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html |date=2017-09-03 }}</ref><ref>{{cite news|title=यी हुन् थपिएका ग्रामपालिका र नगरपालिका (सूचीसहित)|url=http://www.onlinekhabar.com/2017/05/589163/|accessdate=२०७४ जेठ १०|publisher=OnlineKhabar|date=२०७४ जेठ ११|ref=http://www.onlinekhabar.com/2017/05/589163/}}</ref>। == वर्गीकरण == [[संघीयकार्याणां सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः (नेपालः)]] आधारभूतसंरचनायाः सामाजिकविकासस्य च आधारेण स्थानीयस्तरस्य चतुर्णां वर्गेषु वर्गीकरणं कृतवान् अस्ति । <ref>{{Cite web|date=2019-12-23|title=दुर्गम र सुगमको आधारमा स्थानीय तहको विभाजन : हेर्नुहोस् तपाईंको स्थानीय तह कुन वर्ग छ ?|url=https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/|access-date=2020-12-21|website=सजिलो सञ्जाल}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001212003/https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/ |date=2020-10-01 }}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="2" |वर्गीकरण !कोटी |- | bgcolor="MistyRose" | |कोटी 'क' |अति दुर्गम |- | bgcolor="Moccasin" | |कोटी 'ख' |दुर्गम |- | bgcolor="PaleTurquoise" | |कोटी 'ग' |मध्यम |- | |कोटी 'घ' |सुगम |} [[File:Nepal Urban Municipality.svg|center|thumb|1000x1000px|निलो रङमा ग्रामपालिकाहरू]] == ग्रामपालिकाः== नेपाले सम्प्रति ४६० ग्रामपालिकाः सन्ति। {| class="wikitable sortable !क्रम ! नाम !!प्रदेश!!मण्डलम्!!जनसङ्ख्या ([[नेपालस्य द्वादशम राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]) !! क्षेत्रफल(किमी^२) !वडा सङ्ख्या |-bgcolor="MistyRose"| |१ | [[हतुवागढी ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम्, नेपाल|भोजपुर]]|| १६,१७५ || १४२.६१ |९ |-bgcolor="MistyRose"| |२ |[[रामप्रसादराई ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १५,६७३ || १५८.८३ |८ |- bgcolor="MistyRose" | |३ |[[टेम्केमैयुङ ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १५,४६४ || १७३.४१ |९ |- bgcolor="MistyRose" | |४ |[[आमचोक ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १४,९६८ || १८४.८९ |१० |-bgcolor="Moccasin"| |५ |[[अरुण ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १४,५९१ || १५४.७६ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |६ |[[साल्पासिलिछो ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १२,२८४ || १९३.३३ |६ |- bgcolor="Moccasin" | |७ |[[पौवादुङमा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]] | १२,१०७ || ११८.८६ |६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |८ |[[साँगुरीगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १९,५६१ || १६६.४४ |१० |- bgcolor="Moccasin" | |९ | [[शहीदभूमि ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १७,७६७ || ९९.५५ |७ |- bgcolor="Moccasin" | |१० |[[चौबिसे ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १७,६७७ || १४७.६ |८ |-bgcolor="Moccasin"| |११ |[[छथर जोरपाटी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १६,४५६ || १०२.८३ |६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१२ |[[चुलाचुली ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| २३,१५७ || १०८.४६ |६ |- bgcolor="Moccasin" | |१३ |[[फाकफोकथुम ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १९,७०६ || १०८.७९ |७ |- bgcolor="Moccasin" | |१४ |[[माईजोगमाई ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १९,१३१ || १७२.४१ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |१५ |[[रोङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]] | १७,३६७ || १५५.०६ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |१६ |[[माङसेबुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १६,८१० || १४२.४१ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |१७ |[[सन्दकपुर ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १५,४४४ || १५६.०१ |५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८ |[[कमल ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ५३,८९४ || १०४.५७ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९ |[[बुद्धशान्ति ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ५३,०१० || ७९.७८ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२० |[[कचनकवल ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ४१,३१७ || १०९.४५ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२१ | [[झापा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३९,३०२ || ९४.१२ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२२ |[[बाह्रदशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३७,९४६ || ८८.४४ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२३ |[[गौरीगञ्ज ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३५,५०६ || १०१.३५ |६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२४ |[[हल्दीबारी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३२,७२२ || ११७.३४ |५ |-bgcolor="Moccasin"| |२५ |[[खोटेहाङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १६,८४६ || १६४.०९ |९ |-bgcolor="Moccasin"| |२६ |[[दिप्रुङ चुइचुम्मा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १६,३०५ || १३६.५९ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |२७ | [[केपिलासगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १३,२३१ || १९१.५५ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |२८ |[[ऐसेलुखर्क ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १३,२१७ || १२५.९३ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |२९ |[[जन्तेढुङ्गा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १२,०१६ || १२८.६८ |६ |-bgcolor="MistyRose"| |३० |[[बराहपोखरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| ११,३९७ || १४१.५७ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |३१ |[[रावा बेसी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| ११,१९९ || ९७.४४ |६ |-bgcolor="MistyRose"| |३२ |[[साकेला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| ९,६२३ || ७९.९९ |५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३३ |[[बुढीगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ५१,४९७ || ५६.४१ |७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४ | [[कटहरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४८,५१० || ५१.५९ |७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३५ |[[जहदा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४७,६३९ || ६२.३८ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३६ |[[धनपालथान ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४५,३४८ || ७०.२६ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३७ | [[कानेपोखरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४३,१९३ || ८२.८३ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३८ |[[ग्रामथान ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ३६,०२४ || ७१.८४ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३९ | [[केराबारी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ३४,५०४ || २१९.८३ |१० |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४० | [[मिक्लाजुङ ग्रामपालिका, मोरङ|मिक्लाजुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ३३,१६७ || १५८.९८ |९ |-bgcolor="Moccasin"| |४१ |[[मानेभञ्ज्याङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १९,५९७ || १४६.६१ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |४२ |[[सुनकोशी ग्रामपालिका, ओखलढुङ्गा|सुनकोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]|| १७,७८३ || १४३.७५ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |४३ |[[मोलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १६,४४० || ११२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४४ |[[चम्पादेवी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १६,३११ || १२६.९१ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |४५ | [[खिजीदेम्वा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १५,५५९ || १७९.७७ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४६ |[[चिशङ्खुगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १३,८४४ || १२६.९१ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |४७ |[[लिखु ग्रामपालिका, ओखलढुङ्गा|लिखु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]|| १२,१०४ || ८८.०३ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४८ |[[फाल्गुनन्द ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| २१,२८९ || १०७.५३ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४९ |[[मिक्लाजुङ ग्रामपालिका, पाँचथर|मिक्लाजुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| २१,०६१ || १६६.६१ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |५० |[[फालेलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| २०,३६१ || २०७.१४ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |५१ |[[हिलिहाङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| १९,०८५ || १२३.०१ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |५२ |[[याङवरक ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| १६,८२१ || २०८.६३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |५३ |[[कुम्मायक ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| १२,७४६ || १२९.३ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५४ |[[तुम्बेवा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| ११,१८९ || ११७.३४ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५५ |[[चिचिला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| १३,४२४ || ५१९.४५ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५६ |[[सिलिचोङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| १०,२९६ || २९३.२६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५७ |[[सभापोखरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| ९,९७० || २२२.०८ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |५८ |[[मकालु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| ६,५७७ || ८८.६३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |५९ |[[भोटखोला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| ६,४३८ || ६३९.०१ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६० |[[थुलुङ दुधकोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | १८,३५४ || १४४.६ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |६१ |[[माप्य दुधकोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | १२,६४८ || १६७.६७ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |६२ |[[महाकुलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ११,८४७ || ६४८.०५ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |६३ |[[नेचासल्यान ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ११,३८१ || ९४.४९ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६४ |[[सोताङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ९,०२५ || १०३ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६५ |[[खुम्बु पासाङल्हामु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ८,७२० || १,५३९.११ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६६ |[[लिखु पिके ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ५,३३४ || १२४.३८ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |६७ |[[हरिनगर ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ४९,८४५ || ५२.२९ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |६८ |[[भोक्राहा नरसिंह ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ४९,२८० || ६३.३७ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |६९ |[[कोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ४८,८०४ || ७५.९८ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |७० |[[देवानगञ्ज ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ३९,०३० || ५३.५६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |७१ |[[गढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ३८,७३९ || ६७.७ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |७२ |[[बर्जु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ३६,२४९ || ६९.४३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |७३ |[[सिरिजङ्घा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १४,११४ || ४८१.०९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |७४ |[[आठराई त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १२,२९६ || ८८.८३ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |७५ |[[मेरिङदेन ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ११,८३८ || २१०.३३ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |७६ |[[पाथीभरा याङवरक ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ११,८०६ || ९३.७६ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |७७ |[[फक्ताङलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ११,७९१ || १,८५८.५१ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |७८ |[[सिदिङ्वा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १०,९७९ || २०६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |७९ |[[मैवाखोला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १०,२१३ || १३८ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |८० |[[मिक्वाखोला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ७,९६४ || ४४२.९६ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८१ |[[आठराई ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| १८,१५६ || १६७.०७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |८२ |[[फेदाप ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| १५,१६९ || ११०.८३ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८३ |[[छथर ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| १४,१९७ || १३३.९३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |८४ |[[मेन्छयायेम ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| ६,६७८ || ७०.०९ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |८५ |[[उदयपुरगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| २८,९२६ || २०९.५१ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |८६ |[[रौतामाई ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| २०,३२४ || २०४.०८ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |८७ |[[ताप्ली ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| १३,३४४ || ११९.११ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८८ |[[लिम्चुङबुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| ९,६८९ || १०६.८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८९ |[[सुवर्ण ग्रामपालिका]] | [[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| [[बारामण्डलम्|बारा]] || ३५,१४१ || ३६.८४ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |९० |[[आदर्श कोतवाल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | ३१,३६४ || ३६.२५ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |९१ | [[बारागढी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | २९,५५५ || ३९.२९ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |९२ | [[करैयामाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | २९,१६५ || ४७.६९ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |९३ | [[फेटा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२८,३९५|| २३.६५ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९४ | [[प्रसौनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२५,४१४|| २०.२४ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |९५ | [[देवताल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | २५,३६१ || २३.३१ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |९६ |[[विश्रामपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२४,८९२ |१९.८१ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९७ | [[परवानीपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२४,७४५|| १५.४८ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९८ | [[लक्ष्मीनिया ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] | ३१,८८१ || ३०.६६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९९ | [[मुखियापट्टी मुसहरनिया ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] | २८,२०८ || २६.८४ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१०० | [[जनकनन्दिनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] | २७,१४६ || २७.६२ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१०१ | [[औरही ग्रामपालिका, धनुषा|औरही ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |२४,०५३||२५.५६ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१०२ |[[धनौजी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |२१,९४२ |२२.१३ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१०३ | [[बटेश्वर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |२१,७४२|| ३१.६६ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१०४ | [[सोनमा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | ४३,०८२ || ५७.७७ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१०५ | [[पिपरा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | ४०,५३५ || ३९.९८ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१०६ | [[साम्सी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | ३८,५८५ || २१.५७ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१०७ | [[एकडारा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |३१,७७०|| २४ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१०८ | [[महोत्तरी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | २८,८०७ || २८.०८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१०९ | [[सखुवा प्रसौनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | ३५,३९९ || ७४.२७ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |११० |[[जगरनाथपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |३२,६४९|| ४५.२९ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१११ | [[छिपहरमाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | २९,०८२ || २४.९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११२ |[[पटेर्वा सुगौली ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२५,४९८ |६४.२९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११३ | [[बिन्दबासिनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | २४,९९१ || २६.०४ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११४ |[[कालिकामाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२३,४८० |२४.६६ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११५ |[[जिराभवानी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२२,६७७ |५५.३९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११६ |[[धोबिनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२२,६०६||२४.४१ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११७ | [[पकहाँ मैनपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | २२,५८५ || २१.२६ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |११८ |[[ठोरी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | १७,२१९ || १२८.६७ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११९ |[[यमुनामाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |२८,४१४|| १६.७ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१२० | [[दुर्गा भगवती ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |२२,८६४|| १९.८ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१२१ | [[तिलाठी कोईलाडी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | ३३,६५८ || ३२.९१ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |१२२ |[[राजगढ ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |३२,४६२|| ४७.९ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१२३ |[[अग्नीसाइर कृष्णासवरन ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]]||३१,६३४||१०३.०८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१२४ | [[महादेवा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | ३०,३१५ || ३४.९७ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१२५ | [[छिन्नमस्ता ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |२९,९४६|| ३८.७१ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१२६ | [[रुपनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | २९,८७७ || ५६.०८ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१२७ | [[विष्णुपुर ग्रामपालिका, सप्तरी|विष्णुपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |२७,७०३|| ३७ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१२८ | [[तिरहुत ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | २४,०३४ || ३७.८१ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१२९ |[[बलान-बिहुल ग्रामपालिका|वलान-विहुल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |२३,५२७|| ३३.०४ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१३० | [[चन्द्रनगर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] | ३६,९०८ || ४७.५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३१ | [[ब्रह्मपुरी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |३१,३७८||३३.८९ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३२ | [[रामनगर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |३१,३६६|| २६.४४ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३३ | [[चक्रघट्टा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२९,५५०|| २५.१६ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१३४ |[[कौडेना ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२८,७०२ |२५.३३ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१३५ | [[विष्णु ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२८,५७०||२८.०९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |१३६ | [[धनकौल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२७,९७४|| ४५.९४ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३७ |[[बसबरीया ग्रामपालिका|बसबरिया ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२५,९०५ |२९.४२ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१३८ |[[पर्सा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२४,००५ |२३.१२ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१३९ | [[लक्ष्मीपुर पतारी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | ३१,११८ || ४२.३३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१४० | [[बरियारपट्टी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २९,७१२ || ३७.७२ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१४१ | [[अर्नमा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २७,८९९ || ३७.७६ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१४२ | [[औरही ग्रामपालिका, सिराहा|औरही ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २६,४७८ || ३५.८७ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१४३ | [[भगवानपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २३,३८० || ३३.०३ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१४४ | [[विष्णुपुर ग्रामपालिका, सिराहा|विष्णुपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २२,७८१ || २६.३४ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१४५ | [[नरहा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २२,७६० || २९.२८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१४६ | [[सखुवानान्कारकट्टी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २०,८४४ || ३२.८४ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१४७ | [[नवराजपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २०,७८८ || ३२.१८ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१४८ |[[इच्छाकामना ग्रामपालिका]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]| |[[चितवनमण्डलम्|चितवन]] |२७,६४३ || १६६.७३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१४९ | [[बेनीघाट रोराङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| ३३,८५४ || २९.१७ | १० |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५० | [[थाक्रे ग्रामपालिका]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]| |[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] |३२,३७४ || ९६.४१ | ११ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५१ | [[गजुरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २८,६३४ || १३८.६६ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५२ | [[गल्छी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २३,७३३ || १२९.०८ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५३ | [[सिद्धलेक ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २२,२१४ || १०६.०९ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१५४ | [[त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका, धादिङ|त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २१,९३७ || २७१.२३ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१५५ | [[ज्वालामुखी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २१,३३८ || ११४.०४ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |१५६ | [[गङ्गाजमुना ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] || १९,२६५ || १५२.७२ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१५७ | [[नेत्रावती डबजोङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] || ११,३१० || १८१.७८ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |१५८ | [[रुवी भ्याली ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| १०,७८१ || ४०१.८५ | ६ |- bgcolor="MistyRose" | |१५९ | [[खनियाबास ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| १०,२८७ || १२०.८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१६० | [[कालिन्चोक गाँउपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]] || २१,०९७ || १३२.४९ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |१६१ | [[शैलुङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १७,९२३ || १२८.६७ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |१६२ | [[वैतेश्वर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १७,८९६ || ८०.४१ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |१६३ | [[विगु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १६,४९० || ६६३.२ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |१६४ | [[गौरीशङ्कर ग्रामपालिका|गौरीशंकर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १५,९९५ || ६८१.३९ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |१६५ | [[मेलुङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १५,८९३ || ८६.५४ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१६६ | [[तामाकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १५,१६३ || १५३.०६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१६७ | [[रोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] || २३,७९० || १७६ | १२ |-bgcolor="Moccasin"| |१६८ | [[तेमाल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] || १६,९५७ || ८९ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |१६९ | [[महाभारत ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]]|| १६,०७९ || १८६ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |१७० | [[भुम्लु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] || १५,६७८ || ९१ | १० |- bgcolor="Moccasin" | |१७१ | [[बेथानचोक ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]]|| १४,९५९ || १०१ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१७२ | [[चौंरीदेउराली ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलाञ्चोक]]|| १४,०७६ || ९८ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१७३ | [[खानीखोला ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलाञ्चोक]] || १२,२०१ || १३२ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७४ | [[बागमती ग्रामपालिका, ललितपुर]]|| [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] || ११,३५३ || १११.४९ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७५ | [[कोन्ज्योसोम ग्रामपालिका|कोन्ज्योसोम ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] || ८,९८९ || ४४.१६ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७६ | [[महाङ्काल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] || ८,१२२ || ८२.४४ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१७७ | [[मनहरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]|| ४७,३५३ || १९९.५२ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१७८ | [[बकैया ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]|| ४०,९०७ || ३९३.७५ | १२ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७९ | [[बागमती ग्रामपालिका, मकवानपुर]]|| [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || ३०,४२५ || ३११.७९ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१८० | [[राक्सिराङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २५,९९६ || २२६.७ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८१ | [[मकवानपुरगढी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २४,४६१ || १४८.७२ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८२ | [[कैलाश ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २१,८५६ || २०४.४८ | १० |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८३ | [[भीमफेदी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २१,५१६ || २४५.२७ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८४ | [[इन्द्रसरोवर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || १३,५३४ || ९७.३४ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८५ | [[ककनी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || २४,५०४ || ८७.९७ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८६ | [[दुप्चेश्वर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || २१,००५ || १३१.६२ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१८७ | [[लिखु ग्रामपालिका, नुवाकोट|लिखु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १७,७२८ || ४७.८८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१८८ | [[शिवपुरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १७,२०३ || १०१.५ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१८९ | [[तादी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १५,९३३ || ६९.८ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९० | [[सूर्यगढी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || १४,९१९ || ४९.०९ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१९१ | [[किस्पाङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १४,२३५ || ८२.५७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९२ | [[तारकेश्वर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || १४,१८४ || ७२.६२ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१९३ | [[पञ्चकन्या ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १३,८१८ || ५३.४७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९४ | [[म्यागङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || १२,६६८ || ९७.८३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१९५ | [[खाँडादेवी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] || १९,३१२ || १५०.७ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१९६ | [[लिखु तामाकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] || १८,३२५ || १२४.५१ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१९७ | [[गोकुलगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १७,७९८ || १९८.४ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१९८ | [[दोरम्बा शैलुङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १७,६८६ || १४०.८८ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१९९ | [[उमाकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १६,५९० || ४५१.९९ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२०० | [[सुनापती ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १४,६५८ || ८६.९८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२०१ | [[नौकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || १२,३४४ || १२६.९९ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२०२ | [[कालिका ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || १०,११५ || १९२.५४ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२०३ | [[उत्तरगया ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || ८,५५५ || १०४.५१ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२०४ | [[गोसाइँकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || ७,७८८ || ९७८.७७ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२०५ | [[आमाछोदिङ्मो ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || ६,६७३ || ६८२.२३ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२०६ | [[तीनपाटन ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || ३४,८८९ || २८०.२६ | ११ |-bgcolor="Moccasin"| |२०७ | [[मरिण ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || २८,८०८ || ३२४.५५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२०८ | [[हरिहरपुरगढी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || २६,५०५ || ३४३.९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२०९ | [[गोलन्जोर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]]|| १८,७३७ || १८४.१३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२१० | [[सुनकोशी ग्रामपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]]|| १८,३७५ || १५४.६८ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२११ | [[फिक्कल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || १५,९१० || १८६.०६ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२१२ | [[घ्याङलेख ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || १२,६५२ || १६६.७७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२१३ | [[ईन्द्रावती ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] || २५,३६५ || १०५.०९ | १२ |-bgcolor="Moccasin"| |२१४ | [[पाँचपोखरी थाङपाल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] || २०,९९७ || १८७.२९ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२१५ | [[जुगल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] || १८,३०३ || २७३.६२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२१६ | [[हेलम्बु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १७,४९७ || २८७.२६ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२१७ | [[बलेफी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १७,०८५ || ६१.६ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२१८ | [[सुनकोशी ग्रामपालिका, सिन्धुपाल्चोक|सुनकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १५,१७६ || ७२.८४ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२१९ | [[भोटेकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १४,३१८ || २७८.३१ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |२२० | [[त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका, सिन्धुपाल्चोक|त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १२,०१४ || ९४.२८ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |२२१ | [[लिसङ्खु पाखर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| ११,७५० || ९८.६१ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |२२२ | [[वडिगाड ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || २८,८३९ || १७८.६८ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |२२३ | [[निसीखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]]|| २३,११९ || २४४.३७ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२२४ | [[काठेखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]]|| २२,५२६ || ८२.८८ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२२५ | [[वरेङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || ११,१५८ || ७५.२८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२२६ | [[ताराखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || १०,१२० || १२९.५३ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२२७ | [[तमानखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || ९,९८२ || १७८.०२ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२२८ | [[सहिद लखन ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || २३,०७६ || १४८.९७ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२२९ | [[बारपाक सुलिकोट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || २२,६३६ || २००.६३ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२३० | [[आरूघाट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || २१,५७२ || १६०.७९ | १० |- bgcolor="Moccasin" | |२३१ | [[गण्डकी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| २१,३९४ || १२३.८६ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२३२ | [[सिरानचोक ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| १९,७१९ || १२१.६६ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२३३ | [[भीमसेनथापा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || १६,९८६ || १०१.२५ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |२३४ | [[धार्चे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| १४,२६३ || ६५१.५२ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |२३५ | [[अजिरकोट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| १२,८३२ || १९८.०५ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२३६ | [[चुमनुव्री ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || ५,९३२ || १,६४८.६५ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२३७ | [[माछापुच्छ्रे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]]|| २२,८९८ || ५४४.५८ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२३८ | [[अन्नपूर्ण ग्रामपालिका, कास्की|अन्नपूर्ण ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]]|| २२,०९९ || ३३.३३ | ११ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२३९ | [[मादी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] || १६,१४२ || ५६३ | १२ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२४० |[[रूपा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] || १४,८९१ || ९४.८१ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२४१ | [[मर्स्याङ्दी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || १७,०८० || ५९७.२५ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२४२ | [[दोर्दी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || १६,०५० || ३५०.९३ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२४३ | [[दूधपोखरी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || ८,५९२ || १५३.३३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२४४ | [[क्व्होलासोथार ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || ७,९६० || १७५.३७ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |२४५ | [[नासोँ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]]|| १,६७१ || ७०९.५८ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |२४६ | [[मनाङ ङिस्याङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]]|| १,५९५ || ६९४.६३ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२४७ | [[चामे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]] || १,२७६ || ७८.८६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२४८ | [[नार्पा भूमि ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]] || ३९६ || ८३७.५४ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२४९ | [[घरपझोङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || ३,७१२ || ३१६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५० | [[थासाङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || २,८५६ || २८९ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५१ | [[वारागुङ मुक्तिक्षेत्र ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || २,०३६ || ८८६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५२ | [[लोमान्थाङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || १,४३० || ७२७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५३ | [[लो-घेकर दामोदरकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || १,२९२ || १,३४४ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५४ | [[मालिका ग्रामपालिका, म्याग्दी|मालिका ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १८,३३२ || १४७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |२५५ | [[मङ्गला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १४,६८८ || ८९ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५६ | [[रघुगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १४,११४ || ३७९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |२५७ | [[धवलागिरी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १२,६१६ || १,०३७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |२५८ | [[अन्नपूर्ण ग्रामपालिका, म्याग्दी|अन्नपूर्ण ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १२,३२३ || ५५६.४१ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२५९ | [[विनयी त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]]|| ३८,३७० || २६७.१३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२६० | [[हुप्सेकोट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]]|| २६,५८३ || १८९.२१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६१ | [[बुलिङटार ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] || १४,६३७ || १४७.६८ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६२ | [[बौदीकाली ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] || ११,३३८ || ९१.८७ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२६३ |[[जलजला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || २१,११९ || ८२.२६ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६४ | [[मोदी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || १८,७९४ || १४३.६ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६५ | [[पैयूं ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || १२,७२५ || ४२.६५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२६६ | [[विहादी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || १०,८२८ || ४४.८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२६७ | [[महाशिला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || ८,११६ || ४९.३८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२६८ | [[कालीगण्डकी ग्रामपालिका, स्याङ्जा|कालीगण्डकी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] || १७,९५५ || ७३.५१ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२६९ | [[अर्जुनचौपारी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १४,०४५ || ५७.२२ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७० | [[बिरुवा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १४,००१ || ९५.७९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२७१ | [[हरिनास ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १३,१९१ || ८७.४८ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७२ | [[आँधीखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १३,०९४ || ६९.६१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२७३ | [[फेदीखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] || १०,८९९ || ५६.७३ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७४ | [[म्याग्दे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| २३,५७८ || ११५ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७५ | [[आँबुखैरेनी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| २२,२५२ || १२८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७६ | [[बन्दिपुर ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १८,५३२ || १०२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |२७७ | [[ऋषिङ्ग ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १७,९१८ || २१५ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२७८ | [[देवघाट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १४,५८४ || १५९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |२७९ | [[घिरिङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १४,३३४ || १२६ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२८० | [[मालारानी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] || २४,१५० || १०१.०६ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२८१ | [[पाणिनी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] || २२,२९१ || १५१.४२ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२८२ | [[छत्रदेव ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] || २१,६११ || ८७.६२ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२८३ | [[बैजनाथ ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]]|| ६९,४७२ || १४१.६७ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२८४ | [[राप्तीसोनारी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]]|| ६६,४४५ || १,०४१.७३ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८५ | [[खजुरा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ६२,७८९ || १०१.९१ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८६ | [[जानकी ग्रामपालिका, बाँके|जानकी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ४६,१४१ || ६३.३२ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८७ | [[डुडुवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ४३,२०६ || ९१.१ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२८८ | [[नरैनापुर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ४३,१३५ || १७२.३४ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८९ | [[बढैयाताल ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] || ५२,८१८ || ११५.१९ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२९० | [[गेरुवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] || ३३,५१४ || ७८.४१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२९१ | [[राप्ती ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]] || ५२,१२३ || १६१.०७ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२९२ | [[गढवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]] || ४५,८९८ || ३५८.५७ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२९३ | [[बबई ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]] || ३०,९६८ || २५७.४८ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२९४ | [[राजपुर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २८,३४६ || ५७७.३३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२९५ | [[शान्तिनगर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २७,६४१ || ११६.०२ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२९६ | [[दंगीशरण ग्रामपालिका|दङ्गीशरण ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २३,६६८ || ११०.७ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२९७ | [[बङ्गलाचुली ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २२,३७३ || २४५.१४ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२९८ | [[मालिका ग्रामपालिका, गुल्मी|मालिका ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| २०,०७५ || ९२.४९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२९९ | [[मदाने ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| २०,०२२ || ९४.५२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३०० | [[सत्यवती ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १९,४७३ || ११५.९२ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३०१ | [[छत्रकोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १९,३५७ || ८७.०१ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३०२ | [[गुल्मीदरबार ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १९,२९६ || ७९.९९ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३०३ | [[धुर्कोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १८,८१४ || ८६.३२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३०४ | [[चन्द्रकोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १८,६६२ || १०५.७३ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३०५ | [[इस्मा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]] || १८,५२९ || ८१.८८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३०६ | [[रुरुक्षेत्र ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १६,५९७ || ६७.३८ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३०७ | [[कालीगण्डकी ग्रामपालिका, गुल्मी|कालीगण्डकी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १५,०४४ || १०१.०४ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३०८ | [[मायादेवी ग्रामपालिका, कपिलवस्तु|मायादेवी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ५५,९७२ || ८८.५३ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३०९ | [[शुद्धोधन ग्रामपालिका, कपिलवस्तु|शुद्धोधन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ५२,८६१ || ९१.६९ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३१० | [[यशोधरा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ४४,९०० || ६७.५६ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३११ | [[विजयनगर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ४३,२९१ || १७३.१९ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१२ | [[प्रतापपुर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]|| ४९,८९७ || ८७.५५ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१३ | [[सरावल ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]|| ४२,२०७ || ७३.१९ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१४ | [[सुस्ता ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]|| ४०,६५५ || ११२.१७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३१५ | [[पाल्हीनन्दन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]] || ३८,१८६ || ४४.६७ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३१६ | [[माथागढी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| २४,०५३ || २१५.४९ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१७ | [[रैनादेवी छहरा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| २३,१४९ || १७५.८८ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१८ | [[बगनासकाली ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १८,४९७ || ८४.१७ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |३१९ | [[निस्दी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १८,१२० || १९४.५ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३२० | [[तिनाउ ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १७,७७७ || २०२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३२१ | [[रम्भा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १७,१५५ || ९४.१२ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |३२२ | [[पूर्वखोला ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १६,०५२ || १३८.०५ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३२३ | [[रिब्दीकोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] || १५,४७३ || १२४.५५ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३२४ | [[नौवहिनी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || ३२,६८२ || २१३.४१ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३२५ | [[झिमरुक ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || २६,१३० || १०६.९३ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३२६ | [[गौमुखी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || २५,९८० || १३९.०४ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३२७ | [[ऐरावती ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || २०,४२८ || १५६.७५ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |३२८ | [[सरुमारानी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || १९,७८३ || १५७.९७ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३२९ | [[माण्डवी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]|| १५,८६३ || ११३.०८ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३३० | [[मल्लरानी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]|| १५,६४६ || ८०.०९ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |३३१ | [[सुनिलस्मृति ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || ३०,६१७ || १५६.५५ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३३२ | [[रुन्टीगढी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २८,२९१ || २३२.६९ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |३३३ | [[लुङग्री ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २६,३२५ || १३५.२३ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३३४ | [[त्रिवेणी ग्रामपालिका, रोल्पा|त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २३,४१२ || २०५.३९ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३३५ | [[परिवर्तन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २१,६७१ || १६३.०१ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३३६ | [[गङ्गादेव ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २१,५०३ || १२४.३८ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३३७ | [[माडी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || १८,०५६ || १२९.०५ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३३८ | [[सुनछहरी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || १७,२४१ || २७७.६२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३३९ | [[थवाङ ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || १०,८५१ || १९१.०७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |३४० | [[भूमे ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] || १९,८२९ || २७३.६७ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |३४१ | [[सिस्ने ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]]|| १८,५३४ || ३२७.१२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |३४२ | [[पुथा उत्तरगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]]|| १८,३०८ || ५६०.३४ | १४ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४३ | [[मायादेवी ग्रामपालिका, रुपन्देही|मायादेवी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ५६,१७० || ७२.४४ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४४ | [[गैडहवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ५६,१४९ || ९६.७९ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३४५ | [[कोटहीमाई ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४५,९७५ || ५८.२६ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४६ | [[सियारी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४४,९८५ || ६६.१७ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४७ | [[रोहिणी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४३,३२७ || ६४.३२ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३४८ | [[सम्मरीमाई ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४३,०४४ || ५०.७८ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४९ | [[कञ्चन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४२,५२८ || ५८.५१ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३५० | [[शुद्धोधन ग्रामपालिका, रुपन्देही|शुद्धोधन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४१,९०७ || ५७.६६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३५१ | [[ओमसतिया ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४१,१४१ || ४८.५४ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३५२ | [[मर्चवारी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४०,८८० || ४८.५५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३५३ |[[गुराँस ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] || २१,१८९ || १६४.७९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |३५४ |[[नौमुले ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १९,६८७ || २२८.५९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |३५५ | [[भैरवी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,७६७ || ११०.४६ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |३५६ |[[ठाँटीकाँध ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,३०१ || ८८.२२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३५७ | [[भगवतीमाई ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,२०६ || १५१.५२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३५८ |[[महाबु ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,०५९ || ११०.८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |३५९ |[[डुङ्गेश्वर ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] || १४,५३३ || १०५.१९ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६० | [[मुड्केचुला ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || ५,८०३ || २५०.०८ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३६१ | [[काईके ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || ३,९६५ || ४६६.६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३६२ | [[शे फोक्सुण्डो ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || ३,६३५ || १२३.०७ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३६३ |[[जगदुल्ला ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || २,५७५ || ८३.३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६४ |[[डोल्पोबुद्ध ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || २,४२० || ३७७.३८ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६५ |[[छार्का ताङसोङ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || १,६७२ || ३४५.५७ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६६ | [[सिमकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ११,९३५ || ७८५.८९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३६७ | [[सर्केगाड ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || १०,६८८ || ३०६.७ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३६८ |[[अदानचुली ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ८,२६५ || १५०.६१ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६९ | [[खार्पुनाथ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ६,७३६ || ८८० | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |३७० |[[चङ्खेली ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]]|| ६,५७९ || १,३१०.४१ | ६ |- bgcolor="MistyRose" | |३७१ |[[ताँजाकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]]|| ६,०९२ || १५९.१ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |३७२ |[[नाम्खा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ३,५८९ || २,४१९.६४ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३७३ |[[जुनीचाँदे ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || २३,७७१ || ३४६.२१ | ११ |-bgcolor="MistyRose"| |३७४ |[[कुसे ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || २३,०५८ || २७३.९७ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३७५ |[[बारेकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || २२,००५ || ५७७.५ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३७६ |[[शिवालय ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || १४,७७६ || १३४.२६ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |३७७ | [[पातारासी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]]|| १६,८२४ || ८१४.०७ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |३७८ |[[तातोपानी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]]|| १५,५७५ || ५२५.५६ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३७९ |[[तिला ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १४,५३९ || १७५.४९ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८० |[[कनकासुन्दरी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १३,६२५ || २२५.३९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३८१ |[[सिंजा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १२,५५६ || १५३.२९ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३८२ |[[हिमा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १२,१९१ || १३२.३२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३८३ |[[गुठिचौर ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १०,९२२ || ४२७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |३८४ | [[नरहरिनाथ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || २२,४५८ || १४३.८६ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८५ |[[पलाँता ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || १७,३४६ || ३१८.८४ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८६ |[[शुभकालिका ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || १३,७७३ || ९७.३२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |३८७ |[[पचालझरना ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]]|| १३,६८७ || १६६.९२ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |३८८ |[[सान्नी त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]]|| १३,४९१ || १३६.७१ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८९ |[[महावै ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || ८,१७७ || ३२२.०७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३९० |[[खत्याड ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[मुगुमण्डलम्|मुगु]] || १८,८३२ || २८१.१२ | ११ |-bgcolor="MistyRose"| |३९१ |[[सोरु ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[मुगुमण्डलम्|मुगु]] || १४,२७७ || ३६५.८ | ११ |-bgcolor="MistyRose"| |३९२ |[[मुगूम कार्मारोङ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[मुगुमण्डलम्|मुगु]] || ६,२२२ || २,१०६.९१ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३९३ |[[सानीभेरी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] || २४,७५९ || १३३.८ | ११ |- bgcolor="MistyRose" | |३९४ |[[बाँफिकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]|| २१,०३३ || १९०.४२ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |३९५ |[[त्रिवेणी ग्रामपालिका, पश्चिम रुकुम|त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]|| २०,५२५ || ८५.४९ | १० |-bgcolor="Moccasin"| |३९६ |[[कुमाख ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २४,८५९ || १७७.२८ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३९७ |[[कालीमाटी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २२,२०६ || ५००.७२ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३९८ |[[छत्रेश्वरी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २१,२४२ || १५०.६९ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३९९ |[[दार्मा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २०,१३९ || ८१.४६ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४०० |[[कपुरकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || १७,५२६ || ११९.२१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४०१ |[[त्रिवेणी ग्रामपालिका, सल्यान|त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || १६,६६४ || ११९.११ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |४०२ |[[सिद्धकुमाख ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || १३,१२७ || ८९.३६ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |४०३ |[[चौकुने ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]|| २६,९५० || ३८१.०१ | १० |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४०४ |[[बराहताल ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]|| २५,९४३ || ४५५.०९ | १० |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४०५ |[[सिम्ता ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]|| २४,०८३ || २४१.६४ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४०६ |[[चिङ्गाड ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] || १५,६०० || १७०.१९ | ६ |- bgcolor="MistyRose" | |४०७ | [[तुर्माखाँद ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २४,५७४ || २३२.०७ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४०८ | [[रामारोशन ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २३,६०० || १७३.३३ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४०९ | [[मेल्लेख ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २२,७८५ || १३४.७८ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४१० | [[ढकारी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २१,९९८ || २२७.८८ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४११ | [[चौरपाटी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २१,६८१ || १८२.१६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४१२ | [[बान्नीगढी जयगढ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | १३,५१९ || ५८.२६ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |४१३ | [[दोगडाकेदार ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || २३,१०४ || १२६.३८ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |४१४ | [[डिलासैनी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || २२,९६६ || १२५.२८ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४१५ | [[सिगास ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || २१,८१४ || २४५.४४ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४१६ |[[शिवनाथ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]]|| १८,०६४ || ८१.६५ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४१७ |[[सुर्नया ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || १७,९४५ || १२४.५२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४१८ | [[पञ्चेश्वर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]]|| १७,७९६ || १२०.४१ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४१९ |[[केदारस्युँ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | २१,३१२ || ११३.९१ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४२० |[[बित्थडचिर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १७,८१२ || ८६.१५ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४२१ |[[थलारा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १५,९५८ || १०५.५१ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |४२२ |[[छबिसपाथिभेरा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १४,४७४ || ११६.३४ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४२३ | [[खप्तडछान्ना ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १३,४१९ || ११३.५२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४२४ |[[मष्टा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १३,२६५ || १०९.२४ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४२५ |[[तलकोट ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | ११,७१९ || ३३५.२६ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४२६ |[[दुर्गाथली ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | ११,३१८ || ६१.८३ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४२७ |[[सूर्मा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | ११,०८२ || २७०.८ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |४२८ |[[साईपाल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | २,६२५ || १,४६७.२७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |४२९ | [[खप्तड छेडेदह ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १९,३०७ || १३५.०८ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४३० | [[स्वामीकार्तिक खापर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १२,५७६ || ११०.५५ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |४३१ |[[हिमाली ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १०,३०९ || ८३०.३३ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४३२ |[[जगन्नाथ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १०,१५८ || १७१.७२ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४३३ |[[गौमुल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | ८,९१३ || ३१४.६६ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |४३४ | [[नवदुर्गा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १८,६७२ || १४१.८९ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |४३५ |[[आलिताल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १८,११२ || २९२.८७ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |४३६ | [[अजयमेरु ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १५,१६१ || १४८.९ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |४३७ |[[गन्यापधुरा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १३,७२२ || १३५.६५ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |४३८ | [[भागेश्वर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १३,१३२ || २३३.३८ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |४३९ |[[मालिकार्जुन ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]|| १५,६३५ || १००.८२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४४० |[[नौगाड ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]|| १५,५२८ || १८०.२७ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४१ |[[मार्मा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || १५,१२४ || २०८.०६ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४२ | [[लेकम ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || १३,७४३ || ८३.९८ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४३ | [[दुहुँ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || ९,८४२ || ६५.३५ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |४४४ |[[व्याँस ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || ९,६६८ || ८३९.२६ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४५ |[[अपिहिमाल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || ६,७९८ || ६१३.९५ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४६ |[[आदर्श ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || २४,४९५ || १२८.४७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४४७ | [[पूर्वीचौकी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || २१,४९४ || ११७.६६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४४८ | [[के.आई.सिंह ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || २०,७३६ || १२७.०१ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४४९ | [[सायल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] | २०,४५६ || १२२.७२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |४५० |[[जोरायल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] | १९,७८८ || ४१९.०९ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४५१ |[[बोगटान फुड्सिल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] | १५,५४० || ३००.२२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४५२ | [[बडीकेदार ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || १४,९०२ || ३३२.५५ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५३ | [[कैलारी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]|| ४९,९१७ || २३३.२७ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५४ | [[जानकी ग्रामपालिका, कैलाली|जानकी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]|| ४९,८६० || १०७.२७ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५५ | [[बर्दगोरिया ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] | ३७,६८२ || ७७.२६ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५६ | [[जोशीपुर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]|| ३७,१८७ || ६५.५७ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५७ | [[चुरे ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] | २१,४०० || ४९३.१८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५८ | [[मोहन्याल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] | २१,०८२ || ६२६.९५ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४५९ | [[लालझाडी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] | २५,०३७ || १५४.६५ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४६० | [[बेलडाँडी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] || २१,८८८ || ३६.७ | ५ |} ==सन्दर्भ ग्रन्थाः== {{Reflist|2}} ==अपि पश्यतु== 2d1hjct9juldu6um9uyhkvxloozir3u 0 92572 501087 2026-09-29T09:25:06Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[Draft:नेपालस्य ग्रामपालिकाः]] पृष्ठं [[नेपालस्य ग्रामपालिकाः]] प्रति स्थानान्तरितम्: पाण्डुलेखतः पूर्णलेखं निर्मितम् 501087 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[नेपालस्य ग्रामपालिकाः]] 7z63u4o7nnsqn3w67liegkcf59o8bg5 0 92573 501089 2026-09-29T10:03:58Z Ganesh Paudel 6561 नूतनलेखं सृजितम् 501089 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info --> |name = नवलपुर |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[जिल्ला]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्लाका स्थानीय तहहरू (वडा विभाजन).png |image_caption = नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्लाको प्रशासनिक विभाजन |imagesize = 300px |image_flag = |image_seal = |image_map = Shashwat Dham Nepal.jpg |mapsize = |map_caption = [[देवचुली नगरपालिका|देवचुली]] स्थित [[शास्वत धाम]] |pushpin_map = Nepal Gandaki Pradesh#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_map_caption = <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[गण्डकी प्रदेश]] |subdivision_type3 = [[मुख्यालय|सदरमुकाम]] |subdivision_name3 = [[कावासोती नगरपालिका|कावासोती]] <!-- Politics --> |government_footnotes = |government_type = [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय सरकार]] |governing_body = [[जिल्ला सभा]] |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |established_title = स्थापना |established_date = २०७४ <!-- Area --> |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 1426.27 |area_total_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]| |population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=4&district=43|title=राष्ट्रिय जनगणना २०७८ नतिजा|author=|website=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=|accessdate=२३ भदौ २०८१|language=नेपाली|work=|publisher=}}</ref> |population_note = |population_total = 378079 |population_density_km2 = 265 |population_blank1_title = जातीयता |population_blank1 = [[ब्राह्मण]] <br/> [[क्षेत्री]] <br/> [[थारू जाति|थारू]] |population_blank2_title = मुख्य भाषा |population_blank2 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] <br/> [[अवधी भाषा|अवधी]]<br/> [[थारू भाषा|थारू]] |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |postal_code = |area_code = +९७७-७८ |blank_name = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिसस केन्द्र]] |blank_info = [[कावासोती नगरपालिका|कावासोती]] |website = {{URL|https://dccnawalparasieast.gov.np/}} |footnotes = }} '''पूर्वी नवलपरासी मण्डलम्''' [[गण्डकी प्रदेशः]]स्य ११ मण्डलानि मध्ये एकं।<ref>{{cite news|title=अब ७५ होइन ७७ जिल्ला|url=http://www.nagariknews.com/news/26399/|accessdate=७ आश्विन २०७४|date=१८ भदौ २०७४}}</ref><ref>{{cite news|title=नवलपुर छुट्टै जिल्ला बन्छ : प्रधानमन्त्री शेर बहादुर देउवा|url=http://www.nawalpurfm.com.np/news-details/205/2017-07-08|accessdate=२०७४ आश्विन ७|date=२०७४ असार २४|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913042843/http://nawalpurfm.com.np/news-details/205/2017-07-08|archive-date=2017-09-13}}</ref> २०१८ तमे वर्षे पूर्वी नवलपुर-पश्चिमपरासीक्षेत्रयोः विलयेन अस्य मण्डलस्य निर्माणं जातम्, २०७४ तमे वर्षे च पृथक् नवलपुर अर्थात् नवलपरासी बर्दाघाट सुस्ता पूर्व तथा [[नवलपरासी (बर्दाघाट सुस्ता पश्चिम) जिला|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] मण्डलेषु विभक्तम् ।<ref>{{cite news|title=पूर्वी नवलपरासीको नाम नवलपुर जिल्ला र सदरमुकाम कावासोतीमा राख्ने निर्णय|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-09-22/20170922203515.html|accessdate=आश्विन ७, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|work=नारायण शर्मा|date=आश्विन ६, २०७४|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922180515/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-09-22/20170922203515.html|archive-date=2017-09-22}}</ref> ==परिचय== २०१८ बी.एस.तमे पूर्वनवलपुर-पश्चिमपरसीप्रदेशयोः विलयेन [[नवलपरासीमण्डलम्]] निर्मितम् । पूर्वं [[रूपन्देहीमण्डलस्य]] पालहीमजखण्डः इति नाम्ना प्रसिद्धः नवलपरासीमण्डलः ५४ वर्षेभ्यः परं पुनः पूर्वपश्चिमयोः विभक्तः अभवत् <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जिल्लाको संक्षिप्त परिचय|युआरएल=https://daonawalparasiwest.moha.gov.np/page/para-caya|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> यद्यपि [[सरकारः]] [[नवलपरासीमण्डल|नवलपरासी]] [[गण्डकीप्रान्त]] तथा [[लुम्बिनीप्रान्त]] इति [[संविधान]] अनुसारं विभक्तवान् तथापि मण्डलस्य नाम मण्डलस्य मुख्यालयस्य नाम च अन्तिमरूपेण न निर्धारितम् । गण्डकीप्रान्तस्य नवलपरासीभागं सुस्तातः बर्दाघाटपर्यन्तं पश्चिमं नवलपरासी (क) इति, सुस्तातः बर्दाघाटपर्यन्तं पूर्वक्षेत्रं च नवलपरासी (ख) इति सर्वकारेण मन्यते स्म । नेपालस्य संविधानेन ५४ वर्षाणाम् अनन्तरं नवलपरासीं पूर्वनवलपुरं पश्चिमपरासी इति विभक्तम्<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्वी नवलपरासी अब ‘नवलपुर’|युआरएल=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-26/20170926091117.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> असोज २९, २०७४ बीएस दिनाङ्के नेपालसर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः सभायां [[कावासोटी नगरपालिका|कावासोटी]] नवलपुरस्य मुख्यालयं कर्तुं आधिकारिकतया निर्णयः कृतः<ref>{{cite news|title=नवलपरासी टुक्राएर दुई जिल्ला बनाउन प्रधानमन्त्री सकारात्मक|url=http://kathmandutoday.com/2017/07/258094.html|accessdate=२०७४ आश्विन ७|publisher=काठमाडौँ टुडे|date=२०७४ असार २५|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926163352/http://kathmandutoday.com/2017/07/258094.html|archive-date=2017-09-26}}</ref>। == प्रशासनिक विभाजन == अस्मिन् मण्डले ४ नगरपालिकाः ४ ग्रामपालिकाः च सन्ति ।<ref>{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=२० असोज २०८२ |publisher=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=नेपाली}}</ref><ref name = "nawalpur">{{cite web |url= http://citypopulation.de/php/nepal-mun-admin.php?adm1id=76 |title=सहरको जनसङ्ख्या– तथ्याङ्क, नक्सा र तालिका |date=8 October 2017 |website=www.citypopulation.de |access-date=21 March 2018}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्लाका स्थानीय तहहरू !क्रम !स्थानीय तहहरू !समावेश गाविसहरू !वडा सङ्ख्या !केन्द्र !जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं २०७८]]) !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनघनत्व (वर्ग किमी) |- |१ |[[कावासोती नगरपालिका]] |[[शिवमन्दिर]], [[पिठौली, नवलपरासी|पिठौली]], [[अग्यौली]] र [[कुमारवर्ती]] |१७ |कावासोती |८६,८२१ |१०८.३४ |८०० |- |२ |[[गैँडाकोट नगरपालिका]] |[[गैँडाकोट नगरपालिका|गैँडाकोट]], [[मुकुन्दपुर]], [[अमरापुरी]] र [[रतनपुर]] |१८ |[[गैँडाकोट नगरपालिका|गैँडाकोट]] |७९,३४९ |१५९.९३ |५०० |- |३ |[[देवचुली नगरपालिका]] |[[देवचुली नगरपालिका|देवचुली]], [[प्रगतीनगर]], [[दिव्यपुरी]] र [[रजहर]] |१७ |[[प्रगतीनगर]] |५८,००३ |११२.७२ |५१० |- |४ |[[मध्यविन्दु नगरपालिका]] |[[तमसरिया]], [[नारायणी, नवलपरासी|नारायणी]], [[कोल्हुवा]], [[मैनाघाट]], [[राकाचुली]] (१-५), [[प्रसौनी, नवलपरासी|प्रसौनी]] र [[नयाँ बेल्हानी]] (१-७,९) |१५ |चोरमारा बजार |६१,०९१ |२३३.३५ |२६० |- |५ |[[बुलिङटार गाउँपालिका]] |[[कोटथर]], [[डाडाझेरी टाडी]], [[बुलिङटार]], [[उपल्लो अर्खला]], [[जौबारी, नवलपरासी|जौबारी]] (४-९) र [[भारतीपुर]] |६ |[[बुलिङटार गाउँपालिका|बुलिङटार]] |१४,६३७ |१४७.६८ |९९ |- |६ |[[बौदीकाली गाउँपालिका]] |[[जौबारी, नवलपरासी|जौबारी]] (१-३), [[मिथुकरम]], [[डेढगाउँ]], [[रकुवा]], [[रुचाङ]] र [[नरम, नवलपरासी|नरम]] |६ |[[डेढगाउँ]] |११,३३८ |९१.७८ |१२० |- |७ |[[हुप्सेकोट गाउँपालिका]] |[[हुप्सेकोट]], [[धौबादी]] र [[देउराली, नवलपरासी|देउराली]] |६ |[[देउराली, नवलपरासी|देउराली]] |२६,५८३ |१८९.२१ |१४० |- |८ |[[विनयी त्रिवेणी गाउँपालिका]] |[[त्रिवेणी सुस्ता]] (१-३,५-९), [[दुम्किबास]], [[राकाचुली]] (६-९), [[बेणिमणिपुर]] र [[धुर्कोट]] (१-५,९) |७ |[[दुम्किबास]] |३८,३७० |२८८.०६ |१३० |} [[image:नवलपरासी जिल्लाका गाविसहरू.png|अङ्गुठाकार|पूर्व नवलपरासी मण्डलस्य पूर्व गाविस मानचित्रं]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} n6xsgzf93uan0b1dse15v70w64vih31 501090 501089 2026-09-29T10:05:00Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:गण्डकीप्रदेशस्य मण्डलानि]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 501090 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info --> |name = नवलपुर |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[जिल्ला]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्लाका स्थानीय तहहरू (वडा विभाजन).png |image_caption = नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्लाको प्रशासनिक विभाजन |imagesize = 300px |image_flag = |image_seal = |image_map = Shashwat Dham Nepal.jpg |mapsize = |map_caption = [[देवचुली नगरपालिका|देवचुली]] स्थित [[शास्वत धाम]] |pushpin_map = Nepal Gandaki Pradesh#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_map_caption = <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[गण्डकी प्रदेश]] |subdivision_type3 = [[मुख्यालय|सदरमुकाम]] |subdivision_name3 = [[कावासोती नगरपालिका|कावासोती]] <!-- Politics --> |government_footnotes = |government_type = [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय सरकार]] |governing_body = [[जिल्ला सभा]] |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |established_title = स्थापना |established_date = २०७४ <!-- Area --> |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 1426.27 |area_total_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]| |population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=4&district=43|title=राष्ट्रिय जनगणना २०७८ नतिजा|author=|website=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=|accessdate=२३ भदौ २०८१|language=नेपाली|work=|publisher=}}</ref> |population_note = |population_total = 378079 |population_density_km2 = 265 |population_blank1_title = जातीयता |population_blank1 = [[ब्राह्मण]] <br/> [[क्षेत्री]] <br/> [[थारू जाति|थारू]] |population_blank2_title = मुख्य भाषा |population_blank2 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] <br/> [[अवधी भाषा|अवधी]]<br/> [[थारू भाषा|थारू]] |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |postal_code = |area_code = +९७७-७८ |blank_name = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिसस केन्द्र]] |blank_info = [[कावासोती नगरपालिका|कावासोती]] |website = {{URL|https://dccnawalparasieast.gov.np/}} |footnotes = }} '''पूर्वी नवलपरासी मण्डलम्''' [[गण्डकी प्रदेशः]]स्य ११ मण्डलानि मध्ये एकं।<ref>{{cite news|title=अब ७५ होइन ७७ जिल्ला|url=http://www.nagariknews.com/news/26399/|accessdate=७ आश्विन २०७४|date=१८ भदौ २०७४}}</ref><ref>{{cite news|title=नवलपुर छुट्टै जिल्ला बन्छ : प्रधानमन्त्री शेर बहादुर देउवा|url=http://www.nawalpurfm.com.np/news-details/205/2017-07-08|accessdate=२०७४ आश्विन ७|date=२०७४ असार २४|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913042843/http://nawalpurfm.com.np/news-details/205/2017-07-08|archive-date=2017-09-13}}</ref> २०१८ तमे वर्षे पूर्वी नवलपुर-पश्चिमपरासीक्षेत्रयोः विलयेन अस्य मण्डलस्य निर्माणं जातम्, २०७४ तमे वर्षे च पृथक् नवलपुर अर्थात् नवलपरासी बर्दाघाट सुस्ता पूर्व तथा [[नवलपरासी (बर्दाघाट सुस्ता पश्चिम) जिला|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] मण्डलेषु विभक्तम् ।<ref>{{cite news|title=पूर्वी नवलपरासीको नाम नवलपुर जिल्ला र सदरमुकाम कावासोतीमा राख्ने निर्णय|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-09-22/20170922203515.html|accessdate=आश्विन ७, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|work=नारायण शर्मा|date=आश्विन ६, २०७४|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922180515/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-09-22/20170922203515.html|archive-date=2017-09-22}}</ref> ==परिचय== २०१८ बी.एस.तमे पूर्वनवलपुर-पश्चिमपरसीप्रदेशयोः विलयेन [[नवलपरासीमण्डलम्]] निर्मितम् । पूर्वं [[रूपन्देहीमण्डलस्य]] पालहीमजखण्डः इति नाम्ना प्रसिद्धः नवलपरासीमण्डलः ५४ वर्षेभ्यः परं पुनः पूर्वपश्चिमयोः विभक्तः अभवत् <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जिल्लाको संक्षिप्त परिचय|युआरएल=https://daonawalparasiwest.moha.gov.np/page/para-caya|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> यद्यपि [[सरकारः]] [[नवलपरासीमण्डल|नवलपरासी]] [[गण्डकीप्रान्त]] तथा [[लुम्बिनीप्रान्त]] इति [[संविधान]] अनुसारं विभक्तवान् तथापि मण्डलस्य नाम मण्डलस्य मुख्यालयस्य नाम च अन्तिमरूपेण न निर्धारितम् । गण्डकीप्रान्तस्य नवलपरासीभागं सुस्तातः बर्दाघाटपर्यन्तं पश्चिमं नवलपरासी (क) इति, सुस्तातः बर्दाघाटपर्यन्तं पूर्वक्षेत्रं च नवलपरासी (ख) इति सर्वकारेण मन्यते स्म । नेपालस्य संविधानेन ५४ वर्षाणाम् अनन्तरं नवलपरासीं पूर्वनवलपुरं पश्चिमपरासी इति विभक्तम्<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्वी नवलपरासी अब ‘नवलपुर’|युआरएल=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-26/20170926091117.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> असोज २९, २०७४ बीएस दिनाङ्के नेपालसर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः सभायां [[कावासोटी नगरपालिका|कावासोटी]] नवलपुरस्य मुख्यालयं कर्तुं आधिकारिकतया निर्णयः कृतः<ref>{{cite news|title=नवलपरासी टुक्राएर दुई जिल्ला बनाउन प्रधानमन्त्री सकारात्मक|url=http://kathmandutoday.com/2017/07/258094.html|accessdate=२०७४ आश्विन ७|publisher=काठमाडौँ टुडे|date=२०७४ असार २५|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926163352/http://kathmandutoday.com/2017/07/258094.html|archive-date=2017-09-26}}</ref>। == प्रशासनिक विभाजन == अस्मिन् मण्डले ४ नगरपालिकाः ४ ग्रामपालिकाः च सन्ति ।<ref>{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=२० असोज २०८२ |publisher=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=नेपाली}}</ref><ref name = "nawalpur">{{cite web |url= http://citypopulation.de/php/nepal-mun-admin.php?adm1id=76 |title=सहरको जनसङ्ख्या– तथ्याङ्क, नक्सा र तालिका |date=8 October 2017 |website=www.citypopulation.de |access-date=21 March 2018}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्लाका स्थानीय तहहरू !क्रम !स्थानीय तहहरू !समावेश गाविसहरू !वडा सङ्ख्या !केन्द्र !जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं २०७८]]) !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनघनत्व (वर्ग किमी) |- |१ |[[कावासोती नगरपालिका]] |[[शिवमन्दिर]], [[पिठौली, नवलपरासी|पिठौली]], [[अग्यौली]] र [[कुमारवर्ती]] |१७ |कावासोती |८६,८२१ |१०८.३४ |८०० |- |२ |[[गैँडाकोट नगरपालिका]] |[[गैँडाकोट नगरपालिका|गैँडाकोट]], [[मुकुन्दपुर]], [[अमरापुरी]] र [[रतनपुर]] |१८ |[[गैँडाकोट नगरपालिका|गैँडाकोट]] |७९,३४९ |१५९.९३ |५०० |- |३ |[[देवचुली नगरपालिका]] |[[देवचुली नगरपालिका|देवचुली]], [[प्रगतीनगर]], [[दिव्यपुरी]] र [[रजहर]] |१७ |[[प्रगतीनगर]] |५८,००३ |११२.७२ |५१० |- |४ |[[मध्यविन्दु नगरपालिका]] |[[तमसरिया]], [[नारायणी, नवलपरासी|नारायणी]], [[कोल्हुवा]], [[मैनाघाट]], [[राकाचुली]] (१-५), [[प्रसौनी, नवलपरासी|प्रसौनी]] र [[नयाँ बेल्हानी]] (१-७,९) |१५ |चोरमारा बजार |६१,०९१ |२३३.३५ |२६० |- |५ |[[बुलिङटार गाउँपालिका]] |[[कोटथर]], [[डाडाझेरी टाडी]], [[बुलिङटार]], [[उपल्लो अर्खला]], [[जौबारी, नवलपरासी|जौबारी]] (४-९) र [[भारतीपुर]] |६ |[[बुलिङटार गाउँपालिका|बुलिङटार]] |१४,६३७ |१४७.६८ |९९ |- |६ |[[बौदीकाली गाउँपालिका]] |[[जौबारी, नवलपरासी|जौबारी]] (१-३), [[मिथुकरम]], [[डेढगाउँ]], [[रकुवा]], [[रुचाङ]] र [[नरम, नवलपरासी|नरम]] |६ |[[डेढगाउँ]] |११,३३८ |९१.७८ |१२० |- |७ |[[हुप्सेकोट गाउँपालिका]] |[[हुप्सेकोट]], [[धौबादी]] र [[देउराली, नवलपरासी|देउराली]] |६ |[[देउराली, नवलपरासी|देउराली]] |२६,५८३ |१८९.२१ |१४० |- |८ |[[विनयी त्रिवेणी गाउँपालिका]] |[[त्रिवेणी सुस्ता]] (१-३,५-९), [[दुम्किबास]], [[राकाचुली]] (६-९), [[बेणिमणिपुर]] र [[धुर्कोट]] (१-५,९) |७ |[[दुम्किबास]] |३८,३७० |२८८.०६ |१३० |} [[image:नवलपरासी जिल्लाका गाविसहरू.png|अङ्गुठाकार|पूर्व नवलपरासी मण्डलस्य पूर्व गाविस मानचित्रं]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[वर्गः:गण्डकीप्रदेशस्य मण्डलानि]] 68sgpaal36568djktuei7x0rgr0sz2k 501093 501090 2026-09-29T10:07:47Z Ganesh Paudel 6561 501093 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info --> |name = नवलपुर |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[जिल्ला]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्लाका स्थानीय तहहरू (वडा विभाजन).png |image_caption = नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्लाको प्रशासनिक विभाजन |imagesize = 300px |image_flag = |image_seal = |image_map = Shashwat Dham Nepal.jpg |mapsize = |map_caption = [[देवचुली नगरपालिका|देवचुली]] स्थित [[शास्वत धाम]] |pushpin_map = Nepal Gandaki Pradesh#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_map_caption = <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[गण्डकी प्रदेश]] |subdivision_type3 = [[मुख्यालय|सदरमुकाम]] |subdivision_name3 = [[कावासोती नगरपालिका|कावासोती]] <!-- Politics --> |government_footnotes = |government_type = [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय सरकार]] |governing_body = [[जिल्ला सभा]] |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |established_title = स्थापना |established_date = २०७४ <!-- Area --> |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 1426.27 |area_total_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]| |population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=4&district=43|title=राष्ट्रिय जनगणना २०७८ नतिजा|author=|website=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=|accessdate=२३ भदौ २०८१|language=नेपाली|work=|publisher=}}</ref> |population_note = |population_total = 378079 |population_density_km2 = 265 |population_blank1_title = जातीयता |population_blank1 = [[ब्राह्मण]] <br/> [[क्षेत्री]] <br/> [[थारू जाति|थारू]] |population_blank2_title = मुख्य भाषा |population_blank2 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] <br/> [[अवधी भाषा|अवधी]]<br/> [[थारू भाषा|थारू]] |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |postal_code = |area_code = +९७७-७८ |blank_name = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिसस केन्द्र]] |blank_info = [[कावासोती नगरपालिका|कावासोती]] |website = {{URL|https://dccnawalparasieast.gov.np/}} |footnotes = }} '''पूर्वी नवलपरासी मण्डलम्''' [[गण्डकी प्रदेशः]]स्य ११ मण्डलानि मध्ये एकं।<ref>{{cite news|title=अब ७५ होइन ७७ जिल्ला|url=http://www.nagariknews.com/news/26399/|accessdate=७ आश्विन २०७४|date=१८ भदौ २०७४}}</ref><ref>{{cite news|title=नवलपुर छुट्टै जिल्ला बन्छ : प्रधानमन्त्री शेर बहादुर देउवा|url=http://www.nawalpurfm.com.np/news-details/205/2017-07-08|accessdate=२०७४ आश्विन ७|date=२०७४ असार २४|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913042843/http://nawalpurfm.com.np/news-details/205/2017-07-08|archive-date=2017-09-13}}</ref> २०१८ तमे वर्षे पूर्वी नवलपुर-पश्चिमपरासीक्षेत्रयोः विलयेन अस्य मण्डलस्य निर्माणं जातम्, २०७४ तमे वर्षे च पृथक् नवलपुर अर्थात् नवलपरासी बर्दाघाट सुस्ता पूर्व तथा [[नवलपरासी (बर्दाघाट सुस्ता पश्चिम) जिला|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] मण्डलेषु विभक्तम् ।<ref>{{cite news|title=पूर्वी नवलपरासीको नाम नवलपुर जिल्ला र सदरमुकाम कावासोतीमा राख्ने निर्णय|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-09-22/20170922203515.html|accessdate=आश्विन ७, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|work=नारायण शर्मा|date=आश्विन ६, २०७४|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922180515/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-09-22/20170922203515.html|archive-date=2017-09-22}}</ref> ==परिचय== २०१८ बी.एस.तमे पूर्वनवलपुर-पश्चिमपरसीप्रदेशयोः विलयेन [[नवलपरासीमण्डलम्]] निर्मितम् । पूर्वं [[रूपन्देहीमण्डलस्य]] पालहीमजखण्डः इति नाम्ना प्रसिद्धः नवलपरासीमण्डलः ५४ वर्षेभ्यः परं पुनः पूर्वपश्चिमयोः विभक्तः अभवत् <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जिल्लाको संक्षिप्त परिचय|युआरएल=https://daonawalparasiwest.moha.gov.np/page/para-caya|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> यद्यपि [[सरकारः]] [[नवलपरासीमण्डल|नवलपरासी]] [[गण्डकीप्रान्त]] तथा [[लुम्बिनीप्रान्त]] इति [[संविधान]] अनुसारं विभक्तवान् तथापि मण्डलस्य नाम मण्डलस्य मुख्यालयस्य नाम च अन्तिमरूपेण न निर्धारितम् । गण्डकीप्रान्तस्य नवलपरासीभागं सुस्तातः बर्दाघाटपर्यन्तं पश्चिमं नवलपरासी (क) इति, सुस्तातः बर्दाघाटपर्यन्तं पूर्वक्षेत्रं च नवलपरासी (ख) इति सर्वकारेण मन्यते स्म । नेपालस्य संविधानेन ५४ वर्षाणाम् अनन्तरं नवलपरासीं पूर्वनवलपुरं पश्चिमपरासी इति विभक्तम्<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्वी नवलपरासी अब ‘नवलपुर’|युआरएल=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-26/20170926091117.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> असोज २९, २०७४ बीएस दिनाङ्के नेपालसर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः सभायां [[कावासोटी नगरपालिका|कावासोटी]] नवलपुरस्य मुख्यालयं कर्तुं आधिकारिकतया निर्णयः कृतः<ref>{{cite news|title=नवलपरासी टुक्राएर दुई जिल्ला बनाउन प्रधानमन्त्री सकारात्मक|url=http://kathmandutoday.com/2017/07/258094.html|accessdate=२०७४ आश्विन ७|publisher=काठमाडौँ टुडे|date=२०७४ असार २५|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926163352/http://kathmandutoday.com/2017/07/258094.html|archive-date=2017-09-26}}</ref>। == प्रशासनिक विभाजन == अस्मिन् मण्डले ४ नगरपालिकाः ४ ग्रामपालिकाः च सन्ति ।<ref>{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=२० असोज २०८२ |publisher=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=नेपाली}}</ref><ref name = "nawalpur">{{cite web |url= http://citypopulation.de/php/nepal-mun-admin.php?adm1id=76 |title=सहरको जनसङ्ख्या– तथ्याङ्क, नक्सा र तालिका |date=8 October 2017 |website=www.citypopulation.de |access-date=21 March 2018}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्लाका स्थानीय तहहरू !क्रम !स्थानीय तहहरू !समावेश गाविसहरू !वडा सङ्ख्या !केन्द्र !जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं २०७८]]) !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनघनत्व (वर्ग किमी) |- |१ |[[कावासोती नगरपालिका]] |[[शिवमन्दिर]], [[पिठौली, नवलपरासी|पिठौली]], [[अग्यौली]] र [[कुमारवर्ती]] |१७ |कावासोती |८६,८२१ |१०८.३४ |८०० |- |२ |[[गैँडाकोट नगरपालिका]] |[[गैँडाकोट नगरपालिका|गैँडाकोट]], [[मुकुन्दपुर]], [[अमरापुरी]] र [[रतनपुर]] |१८ |[[गैँडाकोट नगरपालिका|गैँडाकोट]] |७९,३४९ |१५९.९३ |५०० |- |३ |[[देवचुली नगरपालिका]] |[[देवचुली नगरपालिका|देवचुली]], [[प्रगतीनगर]], [[दिव्यपुरी]] र [[रजहर]] |१७ |[[प्रगतीनगर]] |५८,००३ |११२.७२ |५१० |- |४ |[[मध्यविन्दु नगरपालिका]] |[[तमसरिया]], [[नारायणी, नवलपरासी|नारायणी]], [[कोल्हुवा]], [[मैनाघाट]], [[राकाचुली]] (१-५), [[प्रसौनी, नवलपरासी|प्रसौनी]] र [[नयाँ बेल्हानी]] (१-७,९) |१५ |चोरमारा बजार |६१,०९१ |२३३.३५ |२६० |- |५ |[[बुलिङटार गाउँपालिका]] |[[कोटथर]], [[डाडाझेरी टाडी]], [[बुलिङटार]], [[उपल्लो अर्खला]], [[जौबारी, नवलपरासी|जौबारी]] (४-९) र [[भारतीपुर]] |६ |[[बुलिङटार गाउँपालिका|बुलिङटार]] |१४,६३७ |१४७.६८ |९९ |- |६ |[[बौदीकाली गाउँपालिका]] |[[जौबारी, नवलपरासी|जौबारी]] (१-३), [[मिथुकरम]], [[डेढगाउँ]], [[रकुवा]], [[रुचाङ]] र [[नरम, नवलपरासी|नरम]] |६ |[[डेढगाउँ]] |११,३३८ |९१.७८ |१२० |- |७ |[[हुप्सेकोट गाउँपालिका]] |[[हुप्सेकोट]], [[धौबादी]] र [[देउराली, नवलपरासी|देउराली]] |६ |[[देउराली, नवलपरासी|देउराली]] |२६,५८३ |१८९.२१ |१४० |- |८ |[[विनयी त्रिवेणी गाउँपालिका]] |[[त्रिवेणी सुस्ता]] (१-३,५-९), [[दुम्किबास]], [[राकाचुली]] (६-९), [[बेणिमणिपुर]] र [[धुर्कोट]] (१-५,९) |७ |[[दुम्किबास]] |३८,३७० |२८८.०६ |१३० |} [[image:नवलपरासी जिल्लाका गाविसहरू.png|अङ्गुठाकार|पूर्व नवलपरासी मण्डलस्य पूर्व गाविस मानचित्रं]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः}} [[वर्गः:गण्डकीप्रदेशस्य मण्डलानि]] 7xigwqxrmthy4tpsjlii3bgih37z4jm 501094 501093 2026-09-29T10:09:50Z Ganesh Paudel 6561 501094 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info --> |name = पूर्वी नवलपरासी |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[मण्डलम्]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) मण्डलस्य स्थानीय इकाई(वडा विभाजन).png |image_caption = नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) मण्डलस्य प्रशासनिक विभाजन |imagesize = 300px |image_flag = |image_seal = |image_map = Shashwat Dham Nepal.jpg |mapsize = |map_caption = [[देवचुली नगरपालिका|देवचुली]] स्थित [[शास्वत धाम]] |pushpin_map = Nepal Gandaki Pradesh#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_map_caption = <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[गण्डकी प्रदेश]] |subdivision_type3 = [[मुख्यालय|सदरमुकाम]] |subdivision_name3 = [[कावासोती नगरपालिका|कावासोती]] <!-- Politics --> |government_footnotes = |government_type = [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय सरकार]] |governing_body = [[जिल्ला सभा]] |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |established_title = स्थापना |established_date = २०७४ <!-- Area --> |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 1426.27 |area_total_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]| |population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=4&district=43|title=राष्ट्रिय जनगणना २०७८ नतिजा|author=|website=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=|accessdate=२३ भदौ २०८१|language=नेपाली|work=|publisher=}}</ref> |population_note = |population_total = 378079 |population_density_km2 = 265 |population_blank1_title = जातीयता |population_blank1 = [[ब्राह्मण]] <br/> [[क्षेत्री]] <br/> [[थारू जाति|थारू]] |population_blank2_title = मुख्य भाषा |population_blank2 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] <br/> [[अवधी भाषा|अवधी]]<br/> [[थारू भाषा|थारू]] |timezone = [[नेपालस्य प्रामणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |postal_code = |area_code = +९७७-७८ |blank_name = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिसस केन्द्र]] |blank_info = [[कावासोती नगरपालिका|कावासोती]] |website = {{URL|https://dccnawalparasieast.gov.np/}} |footnotes = }} '''पूर्वी नवलपरासी मण्डलम्''' [[गण्डकी प्रदेशः]]स्य ११ मण्डलानि मध्ये एकं।<ref>{{cite news|title=अब ७५ होइन ७७ जिल्ला|url=http://www.nagariknews.com/news/26399/|accessdate=७ आश्विन २०७४|date=१८ भदौ २०७४}}</ref><ref>{{cite news|title=नवलपुर छुट्टै जिल्ला बन्छ : प्रधानमन्त्री शेर बहादुर देउवा|url=http://www.nawalpurfm.com.np/news-details/205/2017-07-08|accessdate=२०७४ आश्विन ७|date=२०७४ असार २४|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913042843/http://nawalpurfm.com.np/news-details/205/2017-07-08|archive-date=2017-09-13}}</ref> २०१८ तमे वर्षे पूर्वी नवलपुर-पश्चिमपरासीक्षेत्रयोः विलयेन अस्य मण्डलस्य निर्माणं जातम्, २०७४ तमे वर्षे च पृथक् नवलपुर अर्थात् नवलपरासी बर्दाघाट सुस्ता पूर्व तथा [[नवलपरासी (बर्दाघाट सुस्ता पश्चिम) जिला|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] मण्डलेषु विभक्तम् ।<ref>{{cite news|title=पूर्वी नवलपरासीको नाम नवलपुर जिल्ला र सदरमुकाम कावासोतीमा राख्ने निर्णय|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-09-22/20170922203515.html|accessdate=आश्विन ७, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|work=नारायण शर्मा|date=आश्विन ६, २०७४|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922180515/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-09-22/20170922203515.html|archive-date=2017-09-22}}</ref> ==परिचय== २०१८ बी.एस.तमे पूर्वनवलपुर-पश्चिमपरसीप्रदेशयोः विलयेन [[नवलपरासीमण्डलम्]] निर्मितम् । पूर्वं [[रूपन्देहीमण्डलस्य]] पालहीमजखण्डः इति नाम्ना प्रसिद्धः नवलपरासीमण्डलः ५४ वर्षेभ्यः परं पुनः पूर्वपश्चिमयोः विभक्तः अभवत् <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जिल्लाको संक्षिप्त परिचय|युआरएल=https://daonawalparasiwest.moha.gov.np/page/para-caya|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> यद्यपि [[सरकारः]] [[नवलपरासीमण्डल|नवलपरासी]] [[गण्डकीप्रान्त]] तथा [[लुम्बिनीप्रान्त]] इति [[संविधान]] अनुसारं विभक्तवान् तथापि मण्डलस्य नाम मण्डलस्य मुख्यालयस्य नाम च अन्तिमरूपेण न निर्धारितम् । गण्डकीप्रान्तस्य नवलपरासीभागं सुस्तातः बर्दाघाटपर्यन्तं पश्चिमं नवलपरासी (क) इति, सुस्तातः बर्दाघाटपर्यन्तं पूर्वक्षेत्रं च नवलपरासी (ख) इति सर्वकारेण मन्यते स्म । नेपालस्य संविधानेन ५४ वर्षाणाम् अनन्तरं नवलपरासीं पूर्वनवलपुरं पश्चिमपरासी इति विभक्तम्<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्वी नवलपरासी अब ‘नवलपुर’|युआरएल=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-26/20170926091117.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> असोज २९, २०७४ बीएस दिनाङ्के नेपालसर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः सभायां [[कावासोटी नगरपालिका|कावासोटी]] नवलपुरस्य मुख्यालयं कर्तुं आधिकारिकतया निर्णयः कृतः<ref>{{cite news|title=नवलपरासी टुक्राएर दुई जिल्ला बनाउन प्रधानमन्त्री सकारात्मक|url=http://kathmandutoday.com/2017/07/258094.html|accessdate=२०७४ आश्विन ७|publisher=काठमाडौँ टुडे|date=२०७४ असार २५|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926163352/http://kathmandutoday.com/2017/07/258094.html|archive-date=2017-09-26}}</ref>। == प्रशासनिक विभाजन == अस्मिन् मण्डले ४ नगरपालिकाः ४ ग्रामपालिकाः च सन्ति ।<ref>{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=२० असोज २०८२ |publisher=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=नेपाली}}</ref><ref name = "nawalpur">{{cite web |url= http://citypopulation.de/php/nepal-mun-admin.php?adm1id=76 |title=सहरको जनसङ्ख्या– तथ्याङ्क, नक्सा र तालिका |date=8 October 2017 |website=www.citypopulation.de |access-date=21 March 2018}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्लाका स्थानीय तहहरू !क्रम !स्थानीय तहहरू !समावेश गाविसहरू !वडा सङ्ख्या !केन्द्र !जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं २०७८]]) !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनघनत्व (वर्ग किमी) |- |१ |[[कावासोती नगरपालिका]] |[[शिवमन्दिर]], [[पिठौली, नवलपरासी|पिठौली]], [[अग्यौली]] र [[कुमारवर्ती]] |१७ |कावासोती |८६,८२१ |१०८.३४ |८०० |- |२ |[[गैँडाकोट नगरपालिका]] |[[गैँडाकोट नगरपालिका|गैँडाकोट]], [[मुकुन्दपुर]], [[अमरापुरी]] र [[रतनपुर]] |१८ |[[गैँडाकोट नगरपालिका|गैँडाकोट]] |७९,३४९ |१५९.९३ |५०० |- |३ |[[देवचुली नगरपालिका]] |[[देवचुली नगरपालिका|देवचुली]], [[प्रगतीनगर]], [[दिव्यपुरी]] र [[रजहर]] |१७ |[[प्रगतीनगर]] |५८,००३ |११२.७२ |५१० |- |४ |[[मध्यविन्दु नगरपालिका]] |[[तमसरिया]], [[नारायणी, नवलपरासी|नारायणी]], [[कोल्हुवा]], [[मैनाघाट]], [[राकाचुली]] (१-५), [[प्रसौनी, नवलपरासी|प्रसौनी]] र [[नयाँ बेल्हानी]] (१-७,९) |१५ |चोरमारा बजार |६१,०९१ |२३३.३५ |२६० |- |५ |[[बुलिङटार गाउँपालिका]] |[[कोटथर]], [[डाडाझेरी टाडी]], [[बुलिङटार]], [[उपल्लो अर्खला]], [[जौबारी, नवलपरासी|जौबारी]] (४-९) र [[भारतीपुर]] |६ |[[बुलिङटार गाउँपालिका|बुलिङटार]] |१४,६३७ |१४७.६८ |९९ |- |६ |[[बौदीकाली गाउँपालिका]] |[[जौबारी, नवलपरासी|जौबारी]] (१-३), [[मिथुकरम]], [[डेढगाउँ]], [[रकुवा]], [[रुचाङ]] र [[नरम, नवलपरासी|नरम]] |६ |[[डेढगाउँ]] |११,३३८ |९१.७८ |१२० |- |७ |[[हुप्सेकोट गाउँपालिका]] |[[हुप्सेकोट]], [[धौबादी]] र [[देउराली, नवलपरासी|देउराली]] |६ |[[देउराली, नवलपरासी|देउराली]] |२६,५८३ |१८९.२१ |१४० |- |८ |[[विनयी त्रिवेणी गाउँपालिका]] |[[त्रिवेणी सुस्ता]] (१-३,५-९), [[दुम्किबास]], [[राकाचुली]] (६-९), [[बेणिमणिपुर]] र [[धुर्कोट]] (१-५,९) |७ |[[दुम्किबास]] |३८,३७० |२८८.०६ |१३० |} [[image:नवलपरासी जिल्लाका गाविसहरू.png|अङ्गुठाकार|पूर्व नवलपरासी मण्डलस्य पूर्व गाविस मानचित्रं]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः}} [[वर्गः:गण्डकीप्रदेशस्य मण्डलानि]] tvzzx9t0042faic4m454oc7eulav2nc 501095 501094 2026-09-29T10:12:01Z Ganesh Paudel 6561 /* परिचय */ 501095 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info --> |name = पूर्वी नवलपरासी |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[मण्डलम्]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) मण्डलस्य स्थानीय इकाई(वडा विभाजन).png |image_caption = नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) मण्डलस्य प्रशासनिक विभाजन |imagesize = 300px |image_flag = |image_seal = |image_map = Shashwat Dham Nepal.jpg |mapsize = |map_caption = [[देवचुली नगरपालिका|देवचुली]] स्थित [[शास्वत धाम]] |pushpin_map = Nepal Gandaki Pradesh#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_map_caption = <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[गण्डकी प्रदेश]] |subdivision_type3 = [[मुख्यालय|सदरमुकाम]] |subdivision_name3 = [[कावासोती नगरपालिका|कावासोती]] <!-- Politics --> |government_footnotes = |government_type = [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय सरकार]] |governing_body = [[जिल्ला सभा]] |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |established_title = स्थापना |established_date = २०७४ <!-- Area --> |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 1426.27 |area_total_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]| |population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=4&district=43|title=राष्ट्रिय जनगणना २०७८ नतिजा|author=|website=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=|accessdate=२३ भदौ २०८१|language=नेपाली|work=|publisher=}}</ref> |population_note = |population_total = 378079 |population_density_km2 = 265 |population_blank1_title = जातीयता |population_blank1 = [[ब्राह्मण]] <br/> [[क्षेत्री]] <br/> [[थारू जाति|थारू]] |population_blank2_title = मुख्य भाषा |population_blank2 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] <br/> [[अवधी भाषा|अवधी]]<br/> [[थारू भाषा|थारू]] |timezone = [[नेपालस्य प्रामणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |postal_code = |area_code = +९७७-७८ |blank_name = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिसस केन्द्र]] |blank_info = [[कावासोती नगरपालिका|कावासोती]] |website = {{URL|https://dccnawalparasieast.gov.np/}} |footnotes = }} '''पूर्वी नवलपरासी मण्डलम्''' [[गण्डकी प्रदेशः]]स्य ११ मण्डलानि मध्ये एकं।<ref>{{cite news|title=अब ७५ होइन ७७ जिल्ला|url=http://www.nagariknews.com/news/26399/|accessdate=७ आश्विन २०७४|date=१८ भदौ २०७४}}</ref><ref>{{cite news|title=नवलपुर छुट्टै जिल्ला बन्छ : प्रधानमन्त्री शेर बहादुर देउवा|url=http://www.nawalpurfm.com.np/news-details/205/2017-07-08|accessdate=२०७४ आश्विन ७|date=२०७४ असार २४|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913042843/http://nawalpurfm.com.np/news-details/205/2017-07-08|archive-date=2017-09-13}}</ref> २०१८ तमे वर्षे पूर्वी नवलपुर-पश्चिमपरासीक्षेत्रयोः विलयेन अस्य मण्डलस्य निर्माणं जातम्, २०७४ तमे वर्षे च पृथक् नवलपुर अर्थात् नवलपरासी बर्दाघाट सुस्ता पूर्व तथा [[नवलपरासी (बर्दाघाट सुस्ता पश्चिम) जिला|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] मण्डलेषु विभक्तम् ।<ref>{{cite news|title=पूर्वी नवलपरासीको नाम नवलपुर जिल्ला र सदरमुकाम कावासोतीमा राख्ने निर्णय|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-09-22/20170922203515.html|accessdate=आश्विन ७, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|work=नारायण शर्मा|date=आश्विन ६, २०७४|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922180515/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-09-22/20170922203515.html|archive-date=2017-09-22}}</ref> ==परिचय== क्रिस संवत् २०१८ तमेवर्षे पूर्वनवलपुर-पश्चिमपरसीप्रदेशयोः विलयेन [[नवलपरासीमण्डलम्]] निर्मितम् । पूर्वं [[रूपन्देहीमण्डलस्य]] पालहीमजखण्डः इति नाम्ना प्रसिद्धः नवलपरासीमण्डलः ५४ वर्षेभ्यः परं पुनः पूर्वपश्चिमयोः विभक्तः अभवत् <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जिल्लाको संक्षिप्त परिचय|युआरएल=https://daonawalparasiwest.moha.gov.np/page/para-caya|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> यद्यपि [[सरकारः]] [[नवलपरासीमण्डल|नवलपरासी]] [[गण्डकीप्रान्त]] तथा [[लुम्बिनीप्रान्त]] इति [[संविधान]] अनुसारं विभक्तवान् तथापि मण्डलस्य नाम मण्डलस्य मुख्यालयस्य नाम च अन्तिमरूपेण न निर्धारितम् । गण्डकीप्रान्तस्य नवलपरासीभागं सुस्तातः बर्दाघाटपर्यन्तं पश्चिमं नवलपरासी (क) इति, सुस्तातः बर्दाघाटपर्यन्तं पूर्वक्षेत्रं च नवलपरासी (ख) इति सर्वकारेण मन्यते स्म । नेपालस्य संविधानेन ५४ वर्षाणाम् अनन्तरं नवलपरासीं पूर्वनवलपुरं पश्चिमपरासी इति विभक्तम्<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्वी नवलपरासी अब ‘नवलपुर’|युआरएल=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-26/20170926091117.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> असोज २९, २०७४ विक्रम संवत् दिनाङ्के नेपालसर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः सभायां [[कावासोटी नगरपालिका|कावासोटी]] नवलपुरस्य मुख्यालयं कर्तुं आधिकारिकतया निर्णयः कृतः<ref>{{cite news|title=नवलपरासी टुक्राएर दुई जिल्ला बनाउन प्रधानमन्त्री सकारात्मक|url=http://kathmandutoday.com/2017/07/258094.html|accessdate=२०७४ आश्विन ७|publisher=काठमाडौँ टुडे|date=२०७४ असार २५|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926163352/http://kathmandutoday.com/2017/07/258094.html|archive-date=2017-09-26}}</ref>। == प्रशासनिक विभाजन == अस्मिन् मण्डले ४ नगरपालिकाः ४ ग्रामपालिकाः च सन्ति ।<ref>{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=२० असोज २०८२ |publisher=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=नेपाली}}</ref><ref name = "nawalpur">{{cite web |url= http://citypopulation.de/php/nepal-mun-admin.php?adm1id=76 |title=सहरको जनसङ्ख्या– तथ्याङ्क, नक्सा र तालिका |date=8 October 2017 |website=www.citypopulation.de |access-date=21 March 2018}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्लाका स्थानीय तहहरू !क्रम !स्थानीय तहहरू !समावेश गाविसहरू !वडा सङ्ख्या !केन्द्र !जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं २०७८]]) !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनघनत्व (वर्ग किमी) |- |१ |[[कावासोती नगरपालिका]] |[[शिवमन्दिर]], [[पिठौली, नवलपरासी|पिठौली]], [[अग्यौली]] र [[कुमारवर्ती]] |१७ |कावासोती |८६,८२१ |१०८.३४ |८०० |- |२ |[[गैँडाकोट नगरपालिका]] |[[गैँडाकोट नगरपालिका|गैँडाकोट]], [[मुकुन्दपुर]], [[अमरापुरी]] र [[रतनपुर]] |१८ |[[गैँडाकोट नगरपालिका|गैँडाकोट]] |७९,३४९ |१५९.९३ |५०० |- |३ |[[देवचुली नगरपालिका]] |[[देवचुली नगरपालिका|देवचुली]], [[प्रगतीनगर]], [[दिव्यपुरी]] र [[रजहर]] |१७ |[[प्रगतीनगर]] |५८,००३ |११२.७२ |५१० |- |४ |[[मध्यविन्दु नगरपालिका]] |[[तमसरिया]], [[नारायणी, नवलपरासी|नारायणी]], [[कोल्हुवा]], [[मैनाघाट]], [[राकाचुली]] (१-५), [[प्रसौनी, नवलपरासी|प्रसौनी]] र [[नयाँ बेल्हानी]] (१-७,९) |१५ |चोरमारा बजार |६१,०९१ |२३३.३५ |२६० |- |५ |[[बुलिङटार गाउँपालिका]] |[[कोटथर]], [[डाडाझेरी टाडी]], [[बुलिङटार]], [[उपल्लो अर्खला]], [[जौबारी, नवलपरासी|जौबारी]] (४-९) र [[भारतीपुर]] |६ |[[बुलिङटार गाउँपालिका|बुलिङटार]] |१४,६३७ |१४७.६८ |९९ |- |६ |[[बौदीकाली गाउँपालिका]] |[[जौबारी, नवलपरासी|जौबारी]] (१-३), [[मिथुकरम]], [[डेढगाउँ]], [[रकुवा]], [[रुचाङ]] र [[नरम, नवलपरासी|नरम]] |६ |[[डेढगाउँ]] |११,३३८ |९१.७८ |१२० |- |७ |[[हुप्सेकोट गाउँपालिका]] |[[हुप्सेकोट]], [[धौबादी]] र [[देउराली, नवलपरासी|देउराली]] |६ |[[देउराली, नवलपरासी|देउराली]] |२६,५८३ |१८९.२१ |१४० |- |८ |[[विनयी त्रिवेणी गाउँपालिका]] |[[त्रिवेणी सुस्ता]] (१-३,५-९), [[दुम्किबास]], [[राकाचुली]] (६-९), [[बेणिमणिपुर]] र [[धुर्कोट]] (१-५,९) |७ |[[दुम्किबास]] |३८,३७० |२८८.०६ |१३० |} [[image:नवलपरासी जिल्लाका गाविसहरू.png|अङ्गुठाकार|पूर्व नवलपरासी मण्डलस्य पूर्व गाविस मानचित्रं]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः}} [[वर्गः:गण्डकीप्रदेशस्य मण्डलानि]] gce3erywp7s4p95b1kkxkcyjwjht7pv