विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 6080 501193 373395 2026-10-05T15:37:32Z Ooarii 30479 Ooarii इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[त्रिभुवन विजयतुंगदेवी]] पृष्ठं [[त्रिभुवनविजयतुङ्गदेवी]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 373395 wikitext text/x-wiki '''त्रिभुवन विजयतुंगदेवी''' [[इन्दोनेशिया]] देशस्य [[मजापहित साम्राज्य|मजापहित राजवंश]]स्य सम्राज्ञी। [[गजह मद]] तस्य महापति आसीत्। [[वर्गः:इण्डोनेशियादेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] csaxtq03fmwxjnk3wrqey2ourc7w54r 501195 501193 2026-10-05T15:55:33Z Ooarii 30479 /* */ सामग्री जोड़ी 501195 wikitext text/x-wiki त्रिभुवनविजयतुङ्गदेवी — या स्वस्य राज्याभिषेकनाम्ना 'त्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी जयविष्णुवर्धनी' इति, तथा 'द्याः गीतर्जा' अथवा 'गीतर्जा' इति नाम्ना अपि विख्याता — यवद्वीपस्य स्वाधिपतिराज्ञी महाराज्ञी च तथा [[मजापहित साम्राज्य|मजपहित्साम्राज्यस्य]] तृतीया शासिका आसीत्, या १३२८ तः १३५० ईसवीयाब्दपर्यन्तं शासनम् अकरोत्। सा 'भ्रे कहुरिपन्' (कहुरिपन्-प्रदेशस्य स्वामिनी) इति उपाधिम् अपि अधारयत्। स्वस्य मुख्यमन्त्रिणः गजःमदस्य साहाय्येन सा साम्राज्यस्य विशालं विस्तारम् अकरोत्। अनुश्रुतिः ताम् असाधारणशौर्यस्य, प्रज्ञायाः, बुद्धिमत्तायाः च युक्तां नारीं वर्णयति। [[वर्गः:इण्डोनेशियादेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] e6idn4jjrdkgbl8x2mi38allak1yhuh 501196 501195 2026-10-05T15:58:00Z Ooarii 30479 /* */ 501196 wikitext text/x-wiki '''त्रिभुवनविजयतुङ्गदेवी''' — या स्वस्य राज्याभिषेकनाम्ना '''त्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी''' '''जयविष्णुवर्धनी''' इति, तथा '''द्याः गीतर्जा''' अथवा '''गीतर्जा''' इति नाम्ना अपि विख्याता — [[यवद्वीप|यवद्वीपस्य]] स्वाधिपतिराज्ञी महाराज्ञी च तथा [[मजापहित साम्राज्य|मजपहित्साम्राज्यस्य]] तृतीया शासिका आसीत्, या १३२८ तः १३५० ईसवीयाब्दपर्यन्तं शासनम् अकरोत्। सा '''भ्रे कहुरिपन्''' (कहुरिपन्-प्रदेशस्य स्वामिनी) इति उपाधिम् अपि अधारयत्। स्वस्य मुख्यमन्त्रिणः गजःमदस्य साहाय्येन सा साम्राज्यस्य विशालं विस्तारम् अकरोत्। अनुश्रुतिः ताम् असाधारणशौर्यस्य, प्रज्ञायाः, बुद्धिमत्तायाः च युक्तां नारीं वर्णयति। [[वर्गः:इण्डोनेशियादेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] p6kv59pb0u6l16b8bnu7wkejnxo8eqt 501197 501196 2026-10-05T16:05:18Z Ooarii 30479 /* */ 501197 wikitext text/x-wiki '''त्रिभुवनविजयतुङ्गदेवी''' — या स्वस्य राज्याभिषेकनाम्ना '''त्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी''' '''जयविष्णुवर्धनी''' इति, तथा '''द्याः गीतर्जा''' अथवा '''गीतर्जा''' इति नाम्ना अपि विख्याता — [[यवद्वीप|यवद्वीपस्य]] स्वाधिपतिराज्ञी महाराज्ञी च तथा [[मजापहित साम्राज्य|मजपहित्साम्राज्यस्य]] तृतीया शासिका आसीत्, या १३२८ तः १३५० ईसवीयाब्दपर्यन्तं शासनम् अकरोत्। सा '''भ्रे कहुरिपन्''' (कहुरिपन्-प्रदेशस्य स्वामिनी) इति उपाधिम् अपि अधारयत्। स्वस्य मुख्यमन्त्रिणः गजःमदस्य साहाय्येन सा साम्राज्यस्य विशालं विस्तारम् अकरोत्। अनुश्रुतिः ताम् असाधारणशौर्यस्य, प्रज्ञायाः, बुद्धिमत्तायाः च युक्तां नारीं वर्णयति। [[वर्गः:इण्डोनेशियादेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] ctngpzyyydf38o7hkttt0r5kbioeuxx 501198 501197 2026-10-05T16:06:34Z Ooarii 30479 /* */ सामग्री जोड़ी 501198 wikitext text/x-wiki '''त्रिभुवनविजयतुङ्गदेवी''' — या स्वस्य राज्याभिषेकनाम्ना '''त्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी''' '''जयविष्णुवर्धनी''' इति, तथा '''द्याः गीतर्जा''' अथवा '''गीतर्जा''' इति नाम्ना अपि विख्याता — यवद्वीपस्य स्वाधिपतिराज्ञी महाराज्ञी च तथा मजपहित्साम्राज्यस्य तृतीया शासिका आसीत्, या १३२८ तः १३५० ईसवीयाब्दपर्यन्तं शासनम् अकरोत्। सा '''भ्रे कहुरिपन्''' (कहुरिपन्-प्रदेशस्य स्वामिनी) इति उपाधिम् अपि अधारयत्। स्वस्य मुख्यमन्त्रिणः गजःमदस्य साहाय्येन सा साम्राज्यस्य विशालं विस्तारम् अकरोत्। अनुश्रुतिः ताम् असाधारणशौर्यस्य, प्रज्ञायाः, बुद्धिमत्तायाः च युक्तां नारीं वर्णयति। [[वर्गः:इण्डोनेशियादेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] m8i400jzlqytnef1afaev4ve7bhrp0c 501199 501198 2026-10-05T16:07:39Z Ooarii 30479 /* */ सामग्री जोड़ी 501199 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = श्रीत्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी | image = Parvati Majapahit 1.JPG | image_size = | caption = [[मजपहित्]]-साम्राज्यस्य महाराज्ञ्याः त्रिभुवनोत्तुङ्गदेव्याः [[पार्वती]]-रूपेण प्रतिमा | succession = [[मजपहित्]]-साम्राज्यस्य तृतीया [[महाराज्ञी]] | reign = १३२८ – १३५० | predecessor = [[जयनगरः]] | successor = [[हयम् वुरुक्]] | succession1 = [[कहुरिपन्]]-प्रदेशस्य प्रथमा [[राजकुमारी]] | successor1 = [[हयम् वुरुक्]]<br>[[विक्रमवर्धनः]] | reign1 = १३०९ – १३२८<br>१३५० – प्रायः १३७२ – १३७५ | reign_type1 = कार्यकालः | royal_house = [[राजस वंशः|राजसवंशः]] | birth_date = {{small|१३०९ वर्षतः पूर्वम्}} | birth_place = | death_date = प्रायः १३७२ – १३७५ | death_place = | burial_place = पन्तरपुरम्, पङ्गिः, [[मजपहित्-साम्राज्यम्]] | burial_date = | father = [[रादेन विजयः|राजा कृतराजस-जयवर्धन-द्याः-विजयः]] | mother = [[गायत्री राजपत्नी|राजपत्नी-राजेन्द्र-द्याः-देवी-गायत्री]] | spouse = [[तुमापेल]]-राजकुमारः कृतवर्धन-द्याः-चक्रधरः | issue = * [[हयम् वुरुक्|राजा राजसनगर-द्याः-हयम्-वुरुक्]] * पाजङ्ग्-राजकुमारी राजसदूतेश्वरी द्याः नर्तजा | religion = [[हिन्दूधर्मः]] | birth_name = द्याः त्या | regnal_name = श्रीत्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी महाराजास जयविष्णुवर्धनी<br/>{{smaller|ꦯꦿꦶꦡꦿꦶꦨ꧀ꦲꦸꦮꦟꦡꦸꦁꦓꦢꦺꦮꦶ<br/>ꦩꦲꦬꦗꦯꦗꦪꦮꦶꦯ꧀ꦟꦸꦮꦂꦝꦟꦶ}}<br/>"त्रिभुवनस्य सा उत्तुङ्गदेवी यस्याम् [[विष्णुः|विष्णोः]] यशः प्रकाशते" | title = मजपहित्साम्राज्यस्य महाराज्ञी<br>भ्रे कहुरिपन् }} '''त्रिभुवनविजयतुङ्गदेवी''' — या स्वस्य राज्याभिषेकनाम्ना '''त्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी''' '''जयविष्णुवर्धनी''' इति, तथा '''द्याः गीतर्जा''' अथवा '''गीतर्जा''' इति नाम्ना अपि विख्याता — यवद्वीपस्य स्वाधिपतिराज्ञी महाराज्ञी च तथा मजपहित्साम्राज्यस्य तृतीया शासिका आसीत्, या १३२८ तः १३५० ईसवीयाब्दपर्यन्तं शासनम् अकरोत्। सा '''भ्रे कहुरिपन्''' (कहुरिपन्-प्रदेशस्य स्वामिनी) इति उपाधिम् अपि अधारयत्। स्वस्य मुख्यमन्त्रिणः गजःमदस्य साहाय्येन सा साम्राज्यस्य विशालं विस्तारम् अकरोत्। अनुश्रुतिः ताम् असाधारणशौर्यस्य, प्रज्ञायाः, बुद्धिमत्तायाः च युक्तां नारीं वर्णयति। [[वर्गः:इण्डोनेशियादेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] 0cix1xvnwtzifqvg3s70x1y0lawc2c6 501200 501199 2026-10-05T16:12:12Z Ooarii 30479 /* */ सामग्री जोड़ी 501200 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = श्रीत्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी | image = Parvati Majapahit 1.JPG | image_size = | caption = [[मजपहित्]]-साम्राज्यस्य महाराज्ञ्याः त्रिभुवनोत्तुङ्गदेव्याः [[पार्वती]]-रूपेण प्रतिमा | succession = [[मजपहित्]]-साम्राज्यस्य तृतीया [[महाराज्ञी]] | reign = १३२८ – १३५० | predecessor = [[जयनगरः]] | successor = [[हयम् वुरुक्]] | succession1 = [[कहुरिपन्]]-प्रदेशस्य प्रथमा [[राजकुमारी]] | successor1 = [[हयम् वुरुक्]]<br>[[विक्रमवर्धनः]] | reign1 = १३०९ – १३२८<br>१३५० – प्रायः १३७२ – १३७५ | reign_type1 = कार्यकालः | royal_house = [[राजस वंशः|राजसवंशः]] | birth_date = {{small|१३०९ वर्षतः पूर्वम्}} | birth_place = | death_date = प्रायः १३७२ – १३७५ | death_place = | burial_place = पन्तरपुरम्, पङ्गिः, [[मजपहित्-साम्राज्यम्]] | burial_date = | father = [[रादेन विजयः|राजा कृतराजस-जयवर्धन-द्याः-विजयः]] | mother = [[गायत्री राजपत्नी|राजपत्नी-राजेन्द्र-द्याः-देवी-गायत्री]] | spouse = [[तुमापेल]]-राजकुमारः कृतवर्धन-द्याः-चक्रधरः | issue = * [[हयम् वुरुक्|राजा राजसनगर-द्याः-हयम्-वुरुक्]] * पाजङ्ग्-राजकुमारी राजसदूतेश्वरी द्याः नर्तजा | religion = [[हिन्दूधर्मः]] | birth_name = द्याः त्या | regnal_name = श्रीत्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी महाराजास जयविष्णुवर्धनी<br/>{{smaller|ꦯꦿꦶꦡꦿꦶꦨ꧀ꦲꦸꦮꦟꦡꦸꦁꦓꦢꦺꦮꦶ<br/>ꦩꦲꦬꦗꦯꦗꦪꦮꦶꦯ꧀ꦟꦸꦮꦂꦝꦟꦶ}}<br/>"त्रिभुवनस्य सा उत्तुङ्गदेवी यस्याम् [[विष्णुः|विष्णोः]] यशः प्रकाशते" | title = मजपहित्साम्राज्यस्य महाराज्ञी<br>भ्रे कहुरिपन् }} '''त्रिभुवनविजयतुङ्गदेवी''' — या स्वस्य राज्याभिषेकनाम्ना '''त्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी''' '''जयविष्णुवर्धनी''' इति, तथा '''द्याः गीतर्जा''' अथवा '''गीतर्जा''' इति नाम्ना अपि विख्याता — यवद्वीपस्य स्वाधिपतिराज्ञी महाराज्ञी च तथा मजपहित्साम्राज्यस्य तृतीया शासिका आसीत्, या १३२८ तः १३५० ईसवीयाब्दपर्यन्तं शासनम् अकरोत्। सा '''भ्रे कहुरिपन्''' (कहुरिपन्-प्रदेशस्य स्वामिनी) इति उपाधिम् अपि अधारयत्। स्वस्य मुख्यमन्त्रिणः गजःमदस्य साहाय्येन सा साम्राज्यस्य विशालं विस्तारम् अकरोत्। अनुश्रुतिः ताम् असाधारणशौर्यस्य, प्रज्ञायाः, बुद्धिमत्तायाः च युक्तां नारीं वर्णयति। == प्रारम्भिकं जीवनम् == गेनेङ्ग्-द्वितीय-शिलालेखानुसारं तस्याः मूलनाम 'द्याः त्या' इति आसीत्।<ref>{{Citation |title=Tribhuwana Tunggadewi & Rahasia Majapahit Menyatukan Nusantara |url=https://www.youtube.com/watch?v=4WEUohUznV4 |access-date=2023-05-21 |language=en}}</ref> सा [[मजपहित्-साम्राज्यम्|मजपहित्साम्राज्यस्य]] संस्थापकस्य [[रादेन विजयः|राज्ञः कृतराजस-जयवर्धनस्य]] तस्य मुख्यमहिष्याः [[गायत्री राजपत्नी|द्याः गायत्र्याः]] (या 'राजपत्नी' इति उपाधिम् अधारयत्) प्रथमा पुत्री आसीत्। राजा महिष-वोङ्ग-तेलङ्गस्य वंशक्रमेण [[सिङ्घसारि|सिङ्घसारि-राज्यस्य]] संस्थापकस्य [[केन् अरोक्|केन्-अरोक्-नृपस्य]] वंशजः आसीत्। अपरञ्च, महारानी गायत्री [[अनुसपतिः|अनुसपतेः]] वंशानुक्रमेण सिङ्घसारि-राज्यस्य अन्तिमस्य शासकस्य [[कृतनगरः (सिङ्घसारि)|राज्ञः कृतनगरस्य]] कनिष्ठा पुत्री आसीत्। अनेन प्रकारेण त्या [[राजस वंशः|राजसवंशस्य]] एका प्रमुखा सदस्या अभवत्। सा विजयस्य सन्ततीनां ज्येष्ठा आसीत्, तस्याः कनिष्ठा भगिनी 'द्याः वियत्' आसीत्; उभे अपि 'राजपत्नी'-गायत्र्याः दुहितरौ आस्ताम्। तस्याः विमातृजः भ्राता [[जयनगरः]] [[दारा पेतक्|इन्द्रेश्वर्याः]] पुत्रः आसीत्। [[नागरकृतागम]]-काव्यस्य ४८ तम-सर्गस्य १ तमे श्लोकानुसारं, १३०९ ईसवीये वर्षे तस्याः पितुः मरणानन्तरं तस्याः विमातृजः भ्राता जयनगरः सिंहासनम् आरूढवान्, यदा तु सा तस्याः भगिनी च 'पादुका भटार' (संक्षेपेण केवलं 'भ्रे' इति) उपाधिम् अलभेताम्। सा [[कहुरिपन्]] ("कहुरिपन्-राजकुमारी" अथवा जीवना अथवा जेङ्गला, सम्प्रति [[सिदोआर्जॊ]]) प्रदेशस्य 'भ्रे' अभवत्, तस्याः भगिनी च क्रमशः [[दाहा]] ("दाहा-राजकुमारी", सम्प्रति [[केदिरि (नगरम्)|केदिरि]]) प्रदेशस्य 'भ्रे' अभवत्। यवद्वीपीयैः पूजितायाः हिन्दूदेव्याः यमज-[[रतिः|रति-देव्याः]] सादृश्येन तयोः तुलना कृता, ययोः सौन्दर्यम् अप्सरसाम् अपि सौन्दर्यं व्यतीत्य अतिष्ठत्। [[पररातोन्]]-ग्रन्थानुसारं, राजा जयनगरः स्वस्य विमातृजौ भगिन्यौ स्वराज्ञ्यौ कर्तुम् ऐच्छत्। यवद्वीपीयपरम्परायाम् एकपितृक-भ्रातृभगिन्योः विवाहः गर्हितः मन्यते, अतः राजमात्रा गायत्र्याः नेतृत्वे राजकुलीनवृद्धानां परिषदा राज्ञः अस्य मनोरथस्य तीव्रः विरोधः कृतः। जयनगरस्य अस्याः इच्छायाः कारणं स्पष्टं न आसीत् — सम्भवतः एतत् तस्याः विमातृजोभयोः भगिन्योः वरभ्यः प्रतिस्पर्धिनः निवार्य स्वस्य राजसिंहासनस्य वैद्यतां सुरक्षितां कर्तुं तस्य उपायः आसीत्। तथापि, जयनगरः त्या-वियत्-भगिन्योः प्रणयसम्बन्धान् वारयितुं राजप्रासादस्य 'कपुत्रेन्' (स्त्रीणाम् अन्तःपुरे) तयोः रोधम् अकरोत्, सुगुप्ते आभ्यन्तरपरिसरे ते कीलयित्वा, तयोः राजसभायां सार्वजनिककार्येषु च प्रवेशं सम्पर्कञ्च न्यवारयत्। एषः रोधः अनेकवर्षाणि यावत् प्राचलत्, यावत् उभे राजकुमारी प्रौढे अभवतां यवद्वीपीयपरम्परायां च तयोः विवाहयोग्यं वयः व्यतीतम् अभवत्। एतेन तयोः माता राजमाता गायत्री उद्विग्ना अभवत्, या स्वात्मजौ बन्धनात् मोचयितुं भृशम् यतते स्म। [[वर्गः:इण्डोनेशियादेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] mu66rt3fpih68arn4ulm34o6l5vu13g 501201 501200 2026-10-05T16:15:03Z Ooarii 30479 /* */ सामग्री जोड़ी 501201 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = श्रीत्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी | image = Parvati Majapahit 1.JPG | image_size = | caption = [[मजपहित्]]-साम्राज्यस्य महाराज्ञ्याः त्रिभुवनोत्तुङ्गदेव्याः [[पार्वती]]-रूपेण प्रतिमा | succession = [[मजपहित्]]-साम्राज्यस्य तृतीया [[महाराज्ञी]] | reign = १३२८ – १३५० | predecessor = [[जयनगरः]] | successor = [[हयम् वुरुक्]] | succession1 = [[कहुरिपन्]]-प्रदेशस्य प्रथमा [[राजकुमारी]] | successor1 = [[हयम् वुरुक्]]<br>[[विक्रमवर्धनः]] | successor_type1 = उत्तराधिकारी | reign1 = १३०९ – १३२८<br>१३५० – प्रायः १३७२ – १३७५ | reign_type1 = कार्यकालः | royal_house = [[राजस वंशः|राजसवंशः]] | birth_date = {{small|१३०९ वर्षतः पूर्वम्}} | birth_place = | death_date = प्रायः १३७२ – १३७५ | death_place = | burial_place = पन्तरपुरम्, पङ्गिः, [[मजपहित्-साम्राज्यम्]] | burial_type = समाधिस्थानम् | burial_date = | father = [[रादेन विजयः|राजा कृतराजस-जयवर्धन-द्याः-विजयः]] | mother = [[गायत्री राजपत्नी|राजपत्नी-राजेन्द्र-द्याः-देवी-गायत्री]] | spouse = [[तुमापेल]]-राजकुमारः कृतवर्धन-द्याः-चक्रधरः | issue = * [[हयम् वुरुक्|राजा राजसनगर-द्याः-हयम्-वुरुक्]] * पाजङ्ग्-राजकुमारी राजसदूतेश्वरी द्याः नर्तजा | issue_type = संततिः | religion = [[हिन्दूधर्मः]] | birth_name = द्याः त्या | regnal_name = श्रीत्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी महाराजास जयविष्णुवर्धनी<br/>{{smaller|ꦯꦿꦶꦡꦿꦶꦨ꧀ꦲꦸꦮꦟꦡꦸꦁꦓꢢꦮꦶ<br/>ꦩꦲꦬꦗꦯꦗꦪꦮꦶꦯ꧀ꦟꦸꦮꦂꦝꦟꦶ}}<br/>"त्रिभुवनस्य सा उत्तुङ्गदेवी यस्याम् [[विष्णुः|विष्णोः]] यशः प्रकाशते" | title = मजपहित्साम्राज्यस्य महाराज्ञी<br>भ्रे कहुरिपन् }} '''त्रिभुवनविजयतुङ्गदेवी''' — या स्वस्य राज्याभिषेकनाम्ना '''त्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी''' '''जयविष्णुवर्धनी''' इति, तथा '''द्याः गीतर्जा''' अथवा '''गीतर्जा''' इति नाम्ना अपि विख्याता — यवद्वीपस्य स्वाधिपतिराज्ञी महाराज्ञी च तथा मजपहित्साम्राज्यस्य तृतीया शासिका आसीत्, या १३२८ तः १३५० ईसवीयाब्दपर्यन्तं शासनम् अकरोत्। सा '''भ्रे कहुरिपन्''' (कहुरिपन्-प्रदेशस्य स्वामिनी) इति उपाधिम् अपि अधारयत्। स्वस्य मुख्यमन्त्रिणः गजःमदस्य साहाय्येन सा साम्राज्यस्य विशालं विस्तारम् अकरोत्। अनुश्रुतिः ताम् असाधारणशौर्यस्य, प्रज्ञायाः, बुद्धिमत्तायाः च युक्तां नारीं वर्णयति। == प्रारम्भिकं जीवनम् == गेनेङ्ग्-द्वितीय-शिलालेखानुसारं तस्याः मूलनाम 'द्याः त्या' इति आसीत्।<ref>{{Citation |title=Tribhuwana Tunggadewi & Rahasia Majapahit Menyatukan Nusantara |url=https://www.youtube.com/watch?v=4WEUohUznV4 |access-date=2023-05-21 |language=en}}</ref> सा [[मजपहित्-साम्राज्यम्|मजपहित्साम्राज्यस्य]] संस्थापकस्य [[रादेन विजयः|राज्ञः कृतराजस-जयवर्धनस्य]] तस्य मुख्यमहिष्याः [[गायत्री राजपत्नी|द्याः गायत्र्याः]] (या 'राजपत्नी' इति उपाधिम् अधारयत्) प्रथमा पुत्री आसीत्। राजा महिष-वोङ्ग-तेलङ्गस्य वंशक्रमेण [[सिङ्घसारि|सिङ्घसारि-राज्यस्य]] संस्थापकस्य [[केन् अरोक्|केन्-अरोक्-नृपस्य]] वंशजः आसीत्। अपरञ्च, महारानी गायत्री [[अनुसपतिः|अनुसपतेः]] वंशानुक्रमेण सिङ्घसारि-राज्यस्य अन्तिमस्य शासकस्य [[कृतनगरः (सिङ्घसारि)|राज्ञः कृतनगरस्य]] कनिष्ठा पुत्री आसीत्। अनेन प्रकारेण त्या [[राजस वंशः|राजसवंशस्य]] एका प्रमुखा सदस्या अभवत्। सा विजयस्य सन्ततीनां ज्येष्ठा आसीत्, तस्याः कनिष्ठा भगिनी 'द्याः वियत्' आसीत्; उभे अपि 'राजपत्नी'-गायत्र्याः दुहितरौ आस्ताम्। तस्याः विमातृजः भ्राता [[जयनगरः]] [[दारा पेतक्|इन्द्रेश्वर्याः]] पुत्रः आसीत्। [[नागरकृतागम]]-काव्यस्य ४८ तम-सर्गस्य १ तमे श्लोकानुसारं, १३०९ ईसवीये वर्षे तस्याः पितुः मरणानन्तरं तस्याः विमातृजः भ्राता जयनगरः सिंहासनम् आरूढवान्, यदा तु सा तस्याः भगिनी च 'पादुका भटार' (संक्षेपेण केवलं 'भ्रे' इति) उपाधिम् अलभेताम्। सा [[कहुरिपन्]] ("कहुरिपन्-राजकुमारी" अथवा जीवना अथवा जेङ्गला, सम्प्रति [[सिदोआर्जॊ]]) प्रदेशस्य 'भ्रे' अभवत्, तस्याः भगिनी च क्रमशः [[दाहा]] ("दाहा-राजकुमारी", सम्प्रति [[केदिरि (नगरम्)|केदिरि]]) प्रदेशस्य 'भ्रे' अभवत्। यवद्वीपीयैः पूजितायाः हिन्दूदेव्याः यमज-[[रतिः|रति-देव्याः]] सादृश्येन तयोः तुलना कृता, ययोः सौन्दर्यम् अप्सरसाम् अपि सौन्दर्यं व्यतीत्य अतिष्ठत्। [[पररातोन्]]-ग्रन्थानुसारं, राजा जयनगरः स्वस्य विमातृजौ भगिन्यौ स्वराज्ञ्यौ कर्तुम् ऐच्छत्। यवद्वीपीयपरम्परायाम् एकपितृक-भ्रातृभगिन्योः विवाहः गर्हितः मन्यते, अतः राजमात्रा गायत्र्याः नेतृत्वे राजकुलीनवृद्धानां परिषदा राज्ञः अस्य मनोरथस्य तीव्रः विरोधः कृतः। जयनगरस्य अस्याः इच्छायाः कारणं स्पष्टं न आसीत् — सम्भवतः एतत् तस्याः विमातृजोभयोः भगिन्योः वरभ्यः प्रतिस्पर्धिनः निवार्य स्वस्य राजसिंहासनस्य वैद्यतां सुरक्षितां कर्तुं तस्य उपायः आसीत्। तथापि, जयनगरः त्या-वियत्-भगिन्योः प्रणयसम्बन्धान् वारयितुं राजप्रासादस्य 'कपुत्रेन्' (स्त्रीणाम् अन्तःपुरे) तयोः रोधम् अकरोत्, सुगुप्ते आभ्यन्तरपरिसरे ते कीलयित्वा, तयोः राजसभायां सार्वजनिककार्येषु च प्रवेशं सम्पर्कञ्च न्यवारयत्। एषः रोधः अनेकवर्षाणि यावत् प्राचलत्, यावत् उभे राजकुमारी प्रौढे अभवतां यवद्वीपीयपरम्परायां च तयोः विवाहयोग्यं वयः व्यतीतम् अभवत्। एतेन तयोः माता राजमाता गायत्री उद्विग्ना अभवत्, या स्वात्मजौ बन्धनात् मोचयितुं भृशम् यतते स्म। [[वर्गः:इण्डोनेशियादेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] carknfxs3klat44yqb3kzy2nxhs7mtl 501202 501201 2026-10-05T16:19:57Z Ooarii 30479 /* */ सामग्री जोड़ी 501202 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = श्रीत्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी | image = Parvati Majapahit 1.JPG | image_size = | caption = [[मजपहित्]]-साम्राज्यस्य महाराज्ञ्याः त्रिभुवनोत्तुङ्गदेव्याः [[पार्वती]]-रूपेण प्रतिमा | succession = [[मजपहित्]]-साम्राज्यस्य तृतीया [[महाराज्ञी]] | reign = १३२८ – १३५० | predecessor = [[जयनगरः]] | successor = [[हयम् वुरुक्]] | suc-type = उत्तराधिकारी | succession1 = [[कहुरिपन्]]-प्रदेशस्य प्रथमा [[राजकुमारी]] | successor1 = [[हयम् वुरुक्]]<br>[[विक्रमवर्धनः]] | suc-type1 = उत्तराधिकारी | suc_type1 = उत्तराधिकारी | reign1 = १३०९ – १३२८<br>१३५० – प्रायः १३७२ – १३७५ | reign_type1 = कार्यकालः | royal_house = [[राजस वंशः|राजसवंशः]] | birth_name = द्याः त्या | birth name = द्याः त्या | birth_date = {{small|१३०९ वर्षतः पूर्वम्}} | birth_place = | death_date = प्रायः १३७२ – १३७५ | death_place = | burial_place = पन्तरपुरम्, पङ्गिः, [[मजपहित्-साम्राज्यम्]] | burial-type = समाधिस्थानम् | burial_type = समाधिस्थानम् | burial_date = | father = [[रादेन विजयः|राजा कृतराजस-जयवर्धन-द्याः-विजयः]] | mother = [[गायत्री राजपत्नी|राजपत्नी-राजेन्द्र-द्याः-देवी-गायत्री]] | spouse = [[तुमापेल]]-राजकुमारः कृतवर्धन-द्याः-चक्रधरः | issue = * [[हयम् वुरुक्|राजा राजसनगर-द्याः-हयम्-वुरुक्]] * पाजङ्ग्-राजकुमारी राजसदूतेश्वरी द्याः नर्तजा | issue-type = संततिः | issue_type = संततिः | religion = [[हिन्दूधर्मः]] | regnal name = श्रीत्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी महाराजास जयविष्णुवर्धनी<br/>{{smaller|ꦯꦿꦶꦡꦿꦶꦨ꧀ꦲꦸꦮꦟꦡꦸꦁꦓꢢꦮꦶ<br/>ꦩꦲꦬꦗꦯꦗꦪꦮꦶꦯ꧀ꦟꦸꦮꦂꦝꦟꦶ}}<br/>"त्रिभुवनस्य सा उत्तुङ्गदेवी यस्याम् [[विष्णुः|विष्णोः]] यशः प्रकाशते" | regnal_name = श्रीत्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी महाराजास जयविष्णुवर्धनी<br/>{{smaller|ꦯꦿꦶꦡꦿꦶꦨ꧀ꦲꦸꦮꦟꦡꦸꦁꦓꢢꦮꦶ<br/>ꦩꦲꦬꦗꦯꦗꦪꦮꦶꦯ꧀ꦟꦸꦮꦂꦝꦟꦶ}}<br/>"त्रिभुवनस्य सा उत्तुङ्गदेवी यस्याम् [[विष्णुः|विष्णोः]] यशः प्रकाशते" | full name = श्रीत्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी महाराजास जयविष्णुवर्धनी | other_names = **जन्मनाम:** द्याः त्या<br>**राज्याभिषेकनाम:** श्रीत्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी महाराजास जयविष्णुवर्धनी | title = मजपहित्साम्राज्यस्य महाराज्ञी<br>भ्रे कहुरिपन् }} '''त्रिभुवनविजयतुङ्गदेवी''' — या स्वस्य राज्याभिषेकनाम्ना '''त्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी''' '''जयविष्णुवर्धनी''' इति, तथा '''द्याः गीतर्जा''' अथवा '''गीतर्जा''' इति नाम्ना अपि विख्याता — यवद्वीपस्य स्वाधिपतिराज्ञी महाराज्ञी च तथा मजपहित्साम्राज्यस्य तृतीया शासिका आसीत्, या १३२८ तः १३५० ईसवीयाब्दपर्यन्तं शासनम् अकरोत्। सा '''भ्रे कहुरिपन्''' (कहुरिपन्-प्रदेशस्य स्वामिनी) इति उपाधिम् अपि अधारयत्। स्वस्य मुख्यमन्त्रिणः गजःमदस्य साहाय्येन सा साम्राज्यस्य विशालं विस्तारम् अकरोत्। अनुश्रुतिः ताम् असाधारणशौर्यस्य, प्रज्ञायाः, बुद्धिमत्तायाः च युक्तां नारीं वर्णयति। == प्रारम्भिकं जीवनम् == गेनेङ्ग्-द्वितीय-शिलालेखानुसारं तस्याः मूलनाम 'द्याः त्या' इति आसीत्।<ref>{{Citation |title=Tribhuwana Tunggadewi & Rahasia Majapahit Menyatukan Nusantara |url=https://www.youtube.com/watch?v=4WEUohUznV4 |access-date=2023-05-21 |language=en}}</ref> सा [[मजपहित्-साम्राज्यम्|मजपहित्साम्राज्यस्य]] संस्थापकस्य [[रादेन विजयः|राज्ञः कृतराजस-जयवर्धनस्य]] तस्य मुख्यमहिष्याः [[गायत्री राजपत्नी|द्याः गायत्र्याः]] (या 'राजपत्नी' इति उपाधिम् अधारयत्) प्रथमा पुत्री आसीत्। राजा महिष-वोङ्ग-तेलङ्गस्य वंशक्रमेण [[सिङ्घसारि|सिङ्घसारि-राज्यस्य]] संस्थापकस्य [[केन् अरोक्|केन्-अरोक्-नृपस्य]] वंशजः आसीत्। अपरञ्च, महारानी गायत्री [[अनुसपतिः|अनुसपतेः]] वंशानुक्रमेण सिङ्घसारि-राज्यस्य अन्तिमस्य शासकस्य [[कृतनगरः (सिङ्घसारि)|राज्ञः कृतनगरस्य]] कनिष्ठा पुत्री आसीत्। अनेन प्रकारेण त्या [[राजस वंशः|राजसवंशस्य]] एका प्रमुखा सदस्या अभवत्। सा विजयस्य सन्ततीनां ज्येष्ठा आसीत्, तस्याः कनिष्ठा भगिनी 'द्याः वियत्' आसीत्; उभे अपि 'राजपत्नी'-गायत्र्याः दुहितरौ आस्ताम्। तस्याः विमातृजः भ्राता [[जयनगरः]] [[दारा पेतक्|इन्द्रेश्वर्याः]] पुत्रः आसीत्। [[नागरकृतागम]]-काव्यस्य ४८ तम-सर्गस्य १ तमे श्लोकानुसारं, १३०९ ईसवीये वर्षे तस्याः पितुः मरणानन्तरं तस्याः विमातृजः भ्राता जयनगरः सिंहासनम् आरूढवान्, यदा तु सा तस्याः भगिनी च 'पादुका भटार' (संक्षेपेण केवलं 'भ्रे' इति) उपाधिम् अलभेताम्। सा [[कहुरिपन्]] ("कहुरिपन्-राजकुमारी" अथवा जीवना अथवा जेङ्गला, सम्प्रति [[सिदोआर्जॊ]]) प्रदेशस्य 'भ्रे' अभवत्, तस्याः भगिनी च क्रमशः [[दाहा]] ("दाहा-राजकुमारी", सम्प्रति [[केदिरि (नगरम्)|केदिरि]]) प्रदेशस्य 'भ्रे' अभवत्। यवद्वीपीयैः पूजितायाः हिन्दूदेव्याः यमज-[[रतिः|रति-देव्याः]] सादृश्येन तयोः तुलना कृता, ययोः सौन्दर्यम् अप्सरसाम् अपि सौन्दर्यं व्यतीत्य अतिष्ठत्। [[पररातोन्]]-ग्रन्थानुसारं, राजा जयनगरः स्वस्य विमातृजौ भगिन्यौ स्वराज्ञ्यौ कर्तुम् ऐच्छत्। यवद्वीपीयपरम्परायाम् एकपितृक-भ्रातृभगिन्योः विवाहः गर्हितः मन्यते, अतः राजमात्रा गायत्र्याः नेतृत्वे राजकुलीनवृद्धानां परिषदा राज्ञः अस्य मनोरथस्य तीव्रः विरोधः कृतः। जयनगरस्य अस्याः इच्छायाः कारणं स्पष्टं न आसीत् — सम्भवतः एतत् तस्याः विमातृजोभयोः भगिन्योः वरभ्यः प्रतिस्पर्धिनः निवार्य स्वस्य राजसिंहासनस्य वैद्यतां सुरक्षितां कर्तुं तस्य उपायः आसीत्। तथापि, जयनगरः त्या-वियत्-भगिन्योः प्रणयसम्बन्धान् वारयितुं राजप्रासादस्य 'कपुत्रेन्' (स्त्रीणाम् अन्तःपुरे) तयोः रोधम् अकरोत्, सुगुप्ते आभ्यन्तरपरिसरे ते कीलयित्वा, तयोः राजसभायां सार्वजनिककार्येषु च प्रवेशं सम्पर्कञ्च न्यवारयत्। एषः रोधः अनेकवर्षाणि यावत् प्राचलत्, यावत् उभे राजकुमारी प्रौढे अभवतां यवद्वीपीयपरम्परायां च तयोः विवाहयोग्यं वयः व्यतीतम् अभवत्। एतेन तयोः माता राजमाता गायत्री उद्विग्ना अभवत्, या स्वात्मजौ बन्धनात् मोचयितुं भृशम् यतते स्म। [[वर्गः:इण्डोनेशियादेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] 4mnbk1cq23ndypefr2aeqx9xmpqo913 501203 501202 2026-10-05T16:24:02Z Ooarii 30479 /* */ सामग्री जोड़ी 501203 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = श्रीत्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी | image = Parvati Majapahit 1.JPG | image_size = | caption = [[मजपहित्]]-साम्राज्यस्य महाराज्ञ्याः त्रिभुवनोत्तुङ्गदेव्याः [[पार्वती]]-रूपेण प्रतिमा | succession = [[मजपहित्]]-साम्राज्यस्य तृतीया [[महाराज्ञी]] | reign = १३२८ – १३५० | predecessor = [[जयनगरः]] | successor = [[हयम् वुरुक्]] | suc-type = उत्तराधिकारी | succession1 = [[कहुरिपन्]]-प्रदेशस्य प्रथमा [[राजकुमारी]] | successor1 = [[हयम् वुरुक्]]<br>[[विक्रमवर्धनः]] | suc-type1 = उत्तराधिकारी | suc_type1 = उत्तराधिकारी | reign1 = १३०९ – १३२८<br>१३५० – प्रायः १३७२ – १३७५ | reign_type1 = कार्यकालः | royal_house = [[राजस वंशः|राजसवंशः]] | birth_name = द्याः त्या | birth name = द्याः त्या | birth_date = {{small|१३०९ वर्षतः पूर्वम्}} | birth_place = | death_date = प्रायः १३७२ – १३७५ | death_place = | burial_place = पन्तरपुरम्, पङ्गिः, [[मजपहित्-साम्राज्यम्]] | burial-type = समाधिस्थानम् | burial_type = समाधिस्थानम् | burial_date = | father = [[रादेन विजयः|राजा कृतराजस-जयवर्धन-द्याः-विजयः]] | mother = [[गायत्री राजपत्नी|राजपत्नी-राजेन्द्र-द्याः-देवी-गायत्री]] | spouse = [[तुमापेल]]-राजकुमारः कृतवर्धन-द्याः-चक्रधरः | issue = * [[हयम् वुरुक्|राजा राजसनगर-द्याः-हयम्-वुरुक्]] * पाजङ्ग्-राजकुमारी राजसदूतेश्वरी द्याः नर्तजा | issue-type = संततिः | issue_type = संततिः | religion = [[हिन्दूधर्मः]] | regnal name = श्रीत्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी महाराजास जयविष्णुवर्धनी <br> ꦯꦿꦶꦡꦿꦶꦨ꧀ꦲꦸꦮꦟꦡꦸꦁꦓꢢꦮꦶ <br>ꦩꦲꦬꦗꦯꦗꦪꦮꦶꦯ꧀ꦟꦸꦮꦂꦝꦟꦶ <br> "त्रिभुवनस्य सा उत्तुङ्गदेवी यस्याम् [[विष्णुः|विष्णोः]] यशः प्रकाशते" | full name = श्रीत्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी महाराजास जयविष्णुवर्धनी | other_names = **जन्मनाम:** द्याः त्या<br>**राज्याभिषेकनाम:** श्रीत्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी महाराजास जयविष्णुवर्धनी | title = मजपहित्साम्राज्यस्य महाराज्ञी<br>भ्रे कहुरिपन् }} '''त्रिभुवनविजयतुङ्गदेवी''' — या स्वस्य राज्याभिषेकनाम्ना '''त्रिभुवनोत्तुङ्गदेवी''' '''जयविष्णुवर्धनी''' इति, तथा '''द्याः गीतर्जा''' अथवा '''गीतर्जा''' इति नाम्ना अपि विख्याता — यवद्वीपस्य स्वाधिपतिराज्ञी महाराज्ञी च तथा मजपहित्साम्राज्यस्य तृतीया शासिका आसीत्, या १३२८ तः १३५० ईसवीयाब्दपर्यन्तं शासनम् अकरोत्। सा '''भ्रे कहुरिपन्''' (कहुरिपन्-प्रदेशस्य स्वामिनी) इति उपाधिम् अपि अधारयत्। स्वस्य मुख्यमन्त्रिणः गजःमदस्य साहाय्येन सा साम्राज्यस्य विशालं विस्तारम् अकरोत्। अनुश्रुतिः ताम् असाधारणशौर्यस्य, प्रज्ञायाः, बुद्धिमत्तायाः च युक्तां नारीं वर्णयति। == प्रारम्भिकं जीवनम् == गेनेङ्ग्-द्वितीय-शिलालेखानुसारं तस्याः मूलनाम 'द्याः त्या' इति आसीत्।<ref>{{Citation |title=Tribhuwana Tunggadewi & Rahasia Majapahit Menyatukan Nusantara |url=https://www.youtube.com/watch?v=4WEUohUznV4 |access-date=2023-05-21 |language=en}}</ref> सा [[मजपहित्-साम्राज्यम्|मजपहित्साम्राज्यस्य]] संस्थापकस्य [[रादेन विजयः|राज्ञः कृतराजस-जयवर्धनस्य]] तस्य मुख्यमहिष्याः [[गायत्री राजपत्नी|द्याः गायत्र्याः]] (या 'राजपत्नी' इति उपाधिम् अधारयत्) प्रथमा पुत्री आसीत्। राजा महिष-वोङ्ग-तेलङ्गस्य वंशक्रमेण [[सिङ्घसारि|सिङ्घसारि-राज्यस्य]] संस्थापकस्य [[केन् अरोक्|केन्-अरोक्-नृपस्य]] वंशजः आसीत्। अपरञ्च, महारानी गायत्री [[अनुसपतिः|अनुसपतेः]] वंशानुक्रमेण सिङ्घसारि-राज्यस्य अन्तिमस्य शासकस्य [[कृतनगरः (सिङ्घसारि)|राज्ञः कृतनगरस्य]] कनिष्ठा पुत्री आसीत्। अनेन प्रकारेण त्या [[राजस वंशः|राजसवंशस्य]] एका प्रमुखा सदस्या अभवत्। सा विजयस्य सन्ततीनां ज्येष्ठा आसीत्, तस्याः कनिष्ठा भगिनी 'द्याः वियत्' आसीत्; उभे अपि 'राजपत्नी'-गायत्र्याः दुहितरौ आस्ताम्। तस्याः विमातृजः भ्राता [[जयनगरः]] [[दारा पेतक्|इन्द्रेश्वर्याः]] पुत्रः आसीत्। [[नागरकृतागम]]-काव्यस्य ४८ तम-सर्गस्य १ तमे श्लोकानुसारं, १३०९ ईसवीये वर्षे तस्याः पितुः मरणानन्तरं तस्याः विमातृजः भ्राता जयनगरः सिंहासनम् आरूढवान्, यदा तु सा तस्याः भगिनी च 'पादुका भटार' (संक्षेपेण केवलं 'भ्रे' इति) उपाधिम् अलभेताम्। सा [[कहुरिपन्]] ("कहुरिपन्-राजकुमारी" अथवा जीवना अथवा जेङ्गला, सम्प्रति [[सिदोआर्जॊ]]) प्रदेशस्य 'भ्रे' अभवत्, तस्याः भगिनी च क्रमशः [[दाहा]] ("दाहा-राजकुमारी", सम्प्रति [[केदिरि (नगरम्)|केदिरि]]) प्रदेशस्य 'भ्रे' अभवत्। यवद्वीपीयैः पूजितायाः हिन्दूदेव्याः यमज-[[रतिः|रति-देव्याः]] सादृश्येन तयोः तुलना कृता, ययोः सौन्दर्यम् अप्सरसाम् अपि सौन्दर्यं व्यतीत्य अतिष्ठत्। [[पररातोन्]]-ग्रन्थानुसारं, राजा जयनगरः स्वस्य विमातृजौ भगिन्यौ स्वराज्ञ्यौ कर्तुम् ऐच्छत्। यवद्वीपीयपरम्परायाम् एकपितृक-भ्रातृभगिन्योः विवाहः गर्हितः मन्यते, अतः राजमात्रा गायत्र्याः नेतृत्वे राजकुलीनवृद्धानां परिषदा राज्ञः अस्य मनोरथस्य तीव्रः विरोधः कृतः। जयनगरस्य अस्याः इच्छायाः कारणं स्पष्टं न आसीत् — सम्भवतः एतत् तस्याः विमातृजोभयोः भगिन्योः वरभ्यः प्रतिस्पर्धिनः निवार्य स्वस्य राजसिंहासनस्य वैद्यतां सुरक्षितां कर्तुं तस्य उपायः आसीत्। तथापि, जयनगरः त्या-वियत्-भगिन्योः प्रणयसम्बन्धान् वारयितुं राजप्रासादस्य 'कपुत्रेन्' (स्त्रीणाम् अन्तःपुरे) तयोः रोधम् अकरोत्, सुगुप्ते आभ्यन्तरपरिसरे ते कीलयित्वा, तयोः राजसभायां सार्वजनिककार्येषु च प्रवेशं सम्पर्कञ्च न्यवारयत्। एषः रोधः अनेकवर्षाणि यावत् प्राचलत्, यावत् उभे राजकुमारी प्रौढे अभवतां यवद्वीपीयपरम्परायां च तयोः विवाहयोग्यं वयः व्यतीतम् अभवत्। एतेन तयोः माता राजमाता गायत्री उद्विग्ना अभवत्, या स्वात्मजौ बन्धनात् मोचयितुं भृशम् यतते स्म। [[वर्गः:इण्डोनेशियादेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] 8y6st8fpf205cczc0k36j5h1owextr9 0 11368 501217 468688 2026-10-06T10:44:30Z NehalDaveND 9230 [[Special:Contributions/NehalDaveND|NehalDaveND]] ([[User talk:NehalDaveND|Talk]])इत्यस्य सम्पादनम् अपमर्ज्य [[User:ब्रह्मानन्दः|ब्रह्मानन्दः]] इति अन्तिमपुनरावृत्तिः । 460719 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणेता पतञ्जलिः]] '''योगदर्शनं''' (Yoga Darsana) दर्शनेषु अन्यतमम् । अस्य योगशास्त्रस्य रचयिता महर्षिः [[पतञ्जलिः]] । अयं पतञ्जलिः जीवः ईश्वरश्चेति तत्वद्वयं स्वीकरोति । अतः एव अस्य दर्शनस्य "सेश्वरसांख्यदर्शनम्" इति नामान्तरम् । अस्यैव शास्त्रस्यापरं नाम "सांख्यप्रवचनम्" इति । एतद्दर्शनं पतञ्जलिना प्रणीतत्वात् "पातञ्जलदर्शनम्" इत्यपि व्यवहारयोग्यं भवति । यद्यपि पतञ्जलेः पूर्वाचार्याः हिरण्यगर्भयाज्ञवल्क्यादयः अनेके आचार्याः योगशास्त्रस्य प्रवक्तारः आसन्, अथापि जनसाधारणानां कृते पतञ्चलिरेव तं योगशास्त्रं सूत्ररूपेण ग्रन्थीकृत्य सम्यक् सरलरीत्या व्याजहार इति हेतोः अस्य योगदर्शनस्य "पातञ्जलदर्शनम्" इति नाम सयुक्तिकं तिष्ठति । योगसूत्राषां भाष्यं महर्षिव्यासेन कृतमासीत्, तदेव प्रमाणतमो वर्ततेऽद्य। {{हिन्दूधर्मः}} ==योगशास्त्रपरिचयः== अस्मिन् योगशास्त्रे चत्वारः पादाः सन्ति । तेषां नामानि क्रमाद् भविष्यन्ति -समाधिपादः, साधनपादः विभूतिपादः, कैवल्यपादश्चेति । प्रथमे पादे भगवान् पतञ्जलिः -‘अथ योगानुशासनम्’,<ref> यो० सू०, पतञ्जलिः, १-१</ref> इति शास्त्रारम्भस्य प्रतिज्ञां करोति । अनन्तरं योगस्य परिभाषा अस्ति -"योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" <ref> यो० सू०, पतञ्जलिः, १-२ </ref> इति । चित्तवृत्तयः-प्रमाणविपर्ययविकल्पादयः । एतेषां निर्वर्तनं योगशब्दार्थः । समाधिशब्दस्यार्थः -सम्यक् आधानम् इति, अर्थात् चित्तस्य स्वात्मस्वरूपे अवस्थापनमिति । योगवासिष्ठे समाधिलक्षणमेवमभिहितम्-<br>'<nowiki/>'''''इमं गुणसमाहारमनात्मत्वेन पश्यतः''' ।''' <br>''''''अन्तः शितलता यस्य समाधिरिति कथ्यते''' ॥''' इति । द्वितीये साधनपादे -" तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः" (यो० सू०-१) इत्यादि सूत्रद्वारा चञ्चलचित्तपुरुषाणां तपः स्वाध्यायादि क्रियायोगः एवं यमनियमादिबहिरङ्गसाधनभूतानां तत्त्वानामुल्लेखः वर्णितः । अत्र तपः इति शब्देन चान्द्रायणादिक्लेशकारकस्य तपसः अर्थावबोधो न भवति, यतः चान्द्रयणादयः शरीरे क्लेशजनकत्वात् तेन चित्तस्य ऐकाग्य्रं न तिष्ठति । अत्र तपः शब्दार्थः इत्थंभूतः भवति-हितकारकं स्वल्पं सात्विकभोजनं तथा शीतोष्णसुखदुःखादीनां सहनं एवमिन्द्रियाणां निरोधात्मकं यद्भवति तत्तपः इत्युच्यते । योगशास्त्रे तपः प्रसन्नकरणात्मकं वर्तते न तु पीडात्मकम् । स्वाध्यायस्यार्थः-मोक्षशास्त्राध्ययनं या नियमपूर्वकं प्रणवादिजपानुष्ठानमिति । ईश्वर-प्रणिधानं नाम परमात्मनः अनुचिन्तनम् अथवा परमात्मनि सर्वकर्मणां समर्पणम् इति भवति । सर्वेषु क्रियायोगेषु ईश्वरप्रणिधानं नाम क्रियायोगः उत्तमः इति स्वीक्रियते । "यद्यत् कर्म करोमि तत्तदखिलं शम्भो तवाराधनम्" इति ईश्वरप्रणिधानयुक्तः पुरुषः सर्वकर्माणि ईश्वारार्पितसेवाबुध्या करोति इत्यादयः विषयाः प्रतिपादिताः । तृतीये विभूतिपादे -जन्मान्तरज्ञानं, भूतभविष्यदर्थकं ज्ञानं, अन्तर्हितम् इत्यादि अनेकप्रकाराः सिद्धयः उपन्यस्ताः । चतुर्थे कैवल्यपादे -"जन्मौषधिमन्त्रतपः समाधिजाः सिद्धयः" <ref>यो० सू०,पतञ्जलिः, ४-१ </ref> इति सूत्रेण पञ्चानां सिद्धीनां वर्णनं करोति । देवतानां सिद्धिः जन्मना एव जायते । एवं पक्षिणामाकाशे उड्डयनं पशूनां जलतरणमित्यादि जन्मतः एव प्रसिद्धः । ओषधेभ्यः सिद्धिः प्राप्यते । आयुर्वेद, रसेश्वरदर्शनादिषु सिद्धिरियं वर्णिता । मन्त्रेण एवं तपोबलेन सिद्धीनां प्राप्तिवर्णनं तन्त्रादिशास्त्रेषु मिलिष्यति । समाधेः सिद्धिः शास्त्रस्यास्य गौणविषयभूता भविष्यति । यमनियमादि अष्टाङ्गोपासनेन यदा योगवृक्षः फलति तदा पूर्णभावनया समाधिरुपफलपरिपकानन्तरं प्रकृति-पुरुषयोः भेदात्मकः साक्षात्कारः सिध्यति । तदानीं असंगः पुरुषः स्वस्वरूपावस्थानेन तिष्ठतीति कृत्वा आत्यन्तिकदुःखविनाशरूपः मोक्षः सिध्यति । अस्मिन् योगशास्त्रे षड्विंशतितत्त्वानि भवन्ति । यथा सांख्याभ्युपगतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि, एतेषामतिरिक्तत्वेन एकः ईश्वरः अस्तीति ईश्वरतत्त्वमपि पतञ्जलिरयं स्वीकरोति इत्यतः अस्य नाम सेश्वरवादी सांख्यः इति । ईश्वरस्य लक्षणमेव प्रतिपादयति पतञ्जलिः क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः (यो० सू० १-२४) इति । <br> वैदिकी जीवनपद्धतिः धर्मार्थकाममोक्षरूपिणि पुरुषार्थचतुष्टये आश्रिता वर्तते । अन्तिमः पुरुषार्थः एव जीवनस्य अन्तिमम् उद्देश्यम् अस्ति । तदर्थमेव दर्शनशास्त्राणां प्रवृत्तिर्जायते यद्यपि सर्वाणि दर्शनानि स्व-स्वसिद्धान्तानुसारं मोक्षस्य निरूपणमकुर्वन् तथापि योगदर्शनं मोक्षस्य कृते साक्षात्कृतयत्नो विधीयते । मोक्षस्य कृते एव योगस्य उदयः सञ्जातः । इदं तात्पर्यं ‘योग’ पदस्य व्युत्पत्त्याऽपि स्पष्टमस्ति । “युज् समाधौ” धातोः योगशब्दस्य निष्पत्तिः संजाता । आत्मनः परमात्मनि विलय एव योग उच्यते । यदा त्रिविधदुःखानाम् एकान्तिकी आत्यन्तिकी च निवृत्तिर्भवति, तदा आत्मा स्वरूपे विलीनो भवति । तत्पश्चात् जननमरणादयः पुनर्न जायन्ते ।<br> अस्य आत्मसाक्षात्कारस्य शास्त्रीयं मार्गदर्शकं योगशास्त्रमस्ति । समाधेरवस्थायाः अपरः पर्यायो योगः एवास्ति । चित्तवृत्तिः बाह्मजगतः अपवार्य आन्तरतत्त्वे स्थिरयेत् इत्याकारकोऽयं योगमार्गोऽत्र प्रतिपादितः । योगदर्शनं वैदिकदर्शनमस्ति यतो हि वेदेषु उपनिषत्सु च योगस्य सोपायं वर्णनं प्राप्यते । प्राचां ऋषीणां त्रैकालिकज्ञानस्य मूलमिदं योगदर्शनमस्ति, अतोऽस्य प्राचीनता असन्दिग्धा प्रतीयते । यदा वेदानाम् अपौरुषेयत्वं परीक्ष्यते तदा योगः एव तेषां अपौरुषेयत्वस्य साधक इति सिद्ध्यति । यतो हि ऋषयोऽपि योगेन एव मन्त्राणां साक्षाद्दर्शनं कृतवन्तः । ते मन्त्रप्रणेतारो नासन् ।<br> अस्य अलौकिकवेदज्ञानजन्ययोगदर्शनस्य क्रियान्वयनं समाधिं विना नैव सम्भवति, अतः योगोवेदादपि प्राचीनं प्रतीयते । यद्यपि योगोऽपि एकं विशिष्टं ज्ञानमस्ति तथा च वेदाः अपि ज्ञानरुपाः सन्ति । ज्ञानस्य कदापि विनाशो नैव जायते । वेदाः अनादिज्ञानरूपाः वर्तन्ते । तेषामालोके योगमार्गस्य दर्शनम् अभवत् येन पश्चात् अदृष्टज्ञानम् अन्तर्निहितं ज्ञानं वा पुनः प्रकाशितम् । वैदिकदर्शनेषु योगस्य महत्त्वपूर्णं स्थानमस्ति । अवैदिकैः [[जैनदर्शनम्|जैन]][[बौद्धदर्शनम्|बौद्धादिदर्शनैरपि]] अस्य महत्त्वं स्वीकृतं, स्वसम्प्रदायेषु च सादरं योगस्य प्रतिष्ठापना विहिता । उदाहरणार्थं जैनदर्शनस्याचार्येण ’उमास्वामिना हेमचन्द्रेण’ च योगप्रक्रियाया विषयो विस्तरेण प्रतिपादितः । हठयोगानुगामिनि नाथसम्प्रदायेऽद्यापि योगस्य व्यावहारिकः अभ्यासो विधीयते ।<br> ==योगदर्शनस्य विकासः== योगदर्शनस्य प्रणेता महर्षिः पतञ्जलिः आसीत् । तद्र्चना योगसूत्रनाम्ना प्राप्यते । “ अथ योगानुशासनम्” इति सूत्रेण योगसूत्रस्य प्रारम्भो भवति । अनुशासन शब्दस्यार्थोऽस्ति-उद्दिष्टसिद्धान्तानां प्रतिपादनम् । अत एव इदमनुमानं स्वाभाविकं जायते यत् योगस्य सिद्धान्ताः पूर्वम् उपदिष्टाः । याज्ञवल्क्यस्मृतिग्रन्थे उल्लेखोऽस्ति यत् महायोगी हिरण्यगर्भ एव सर्वप्रथमं योगस्य उपदेशं प्रददौ । महर्षिणा पतञ्जलिना तस्योपदेशस्यैव सुव्यवस्थितं निरूपणं कृतम् ।<br> महाभाष्यस्य प्रणेता वैय्याकरणः पतञ्जलिरेव योगसूत्रस्य कर्त्ता आसीत् इति तथ्यम् अनेकैः प्रमाणैः सिदध्यति । यद्यपि सांख्ययोगौ एकीभूतौ मन्येते तथापि योगशास्त्रे सांख्य प्रतिकूलस्य स्फोटवादसिद्धान्तस्य समर्थनं विहितम् | स्फोटवादः व्याकरणशास्त्रे सुचर्चितोऽस्ति | अतः योगसूत्रकर्त्ता पतञ्जलिः स्फोटवादस्य प्रणेता महाभाष्यकार एकैवावर्तत । पतञ्जलेः स्थितिकालः ईस्वीपूर्वं द्वितीयशताब्दी स्वीक्रियते । यद्यपि कैश्चिद् विद्वद्भिः योगसूत्रस्य चतुर्थपादे विज्ञानवादस्य खण्डनमस्ति अतः योगसूत्राणां रचनाकालः बौद्ध-आचार्यात् मैत्रेयात् परवर्ती स्वीकृतः, किन्तु तन्मतं युक्तियुक्तं नास्ति | यतोहि बौद्धविज्ञानवादस्य अवधारणायाः पूर्वमपि विज्ञानवादस्य उल्लेखः प्राप्यते यथा छान्दोग्योपनिषदि ।<br> योगसूत्रस्य चत्वारः पादाः सन्ति –(१) समाधिपादः (२) साधनपादः (३) विभूतिपादः (४) कैवल्यपादश्च । प्रथमे समाधिपादे चित्तवृत्तीनां समाधिभेदानां च वर्णनं विद्यते । द्वितीये साधनपादे क्रियायोग- क्लेशनाशोपायानां योगाङ्गानां च प्रतिपादनमस्ति । तृतीये विभूतिपादे धारणा –ध्यान –समाधिरूपाणां अवशिष्टानां विशिष्टयोगाङ्गानां प्रतिपादनेन सह योगाभ्यासजन्य –अदृश्यशक्तीनाम् अर्थात् विभूतीनामपि वर्णनं प्राप्यते । चतुर्थे कैवल्यपादे समाधिसिद्धि-निर्वाणचित्त-विज्ञानवादखण्डन –कैवल्यादयो विषयाः विस्तरेण निरूपिताः सन्ति । :#[[समाधिपादः]] :#[[साधनापादः]] :#[[विभूतिपादः]] :#[[कैवल्यपादः]] पतञ्जलिविरचितस्य योगसूत्रस्य एको भाष्यग्रन्थः प्रसिद्धोऽस्ति । तस्य नामास्ति व्यासभाष्यम् इति । योगसूत्राणां रहस्यं स्फुटीकर्त्तुम् अस्य भाष्यग्रन्थस्य अपयोगिता प्रामाण्यं च स्वीक्रियते । यद्यपि व्यासभाष्ये क्लिष्टताया आधिक्यमस्ति तथापि दुर्वहं नास्ति, यतो हि अस्य भाष्यस्यापि अनेके टीकाग्रन्थाः प्राप्यन्ते । वाचस्पतिमिश्रस्य तत्त्ववैशारदी “ विज्ञानभिक्षोः” “योगवार्तिकम् “ च श्रेष्ठौ टीकाग्रन्थौ स्तः । एतदतिरिक्तं हरिहरानन्द आरण्यक विरचिता एका अन्या टीका “ भास्वती” नाम्नाऽपि प्राप्यते । तत्त्ववैशारदी” विषयीकृत्य कालान्तरे राघवानन्देन “पातञ्जलयोगरहस्यम्” इति नाम्ना टीकाग्रन्थो रचितः ।<br> योगसूत्रमधिकृत्यापि अनेकाः टीकाः प्राप्यन्ते । यथा –भोजविरचिता [[भोजवृत्तिः]], भावगणेशविरचिता वृत्तिः, रामानन्दयतिविरचिता मणिप्रभा, अनन्तपण्डितरचिता योगचन्द्रिका, सदाशिवेन्द्रसरस्वतीकृत “योगसुधाकराख्ये”, नागोजिभट्ट विरचिता ब्राह्मवृत्तिः, बृहतीवृत्तिश्च, ओमानन्दतीर्थप्रणीतः योगप्रदीपश्चेति ।<br> उपर्युक्ताः सर्वाः टीका अनुभविभिः योगसाधकैः रचिताः सन्ति । योगसूत्राणां परिज्ञानाय आसां सर्वासां टीकानामुपयोगिता प्रतीयते । स्वामिना ओमानन्दतीर्थेन लिखिते योगप्रदीपग्रन्थे विस्तृतभूमिकायां योगस्य स्वरूपम् उपस्थाप्य ग्रन्थस्य उपादेयता संवर्धिता । इयं टीका गीताप्रेस्, गोरखपुरतः प्रकाशिताऽस्ति ।<br> ==योगस्वरूपम्== “योगश्चिवृत्तेर्निरोधः “ इति योगस्य परीभाषा योगसूत्रकारेण उदाहृता । चित्तञ्च क्षिप्त –मूढ –विक्षिप्त –एकाग्र –निरुद्धाख्यासु पञ्चभूमिषु विद्यमानं भवति । क्षिप्तभूमिः रजोगुणबहुला वर्तते । एषाऽवस्था दैत्य-दानव –उन्मत्तजनानां च भवति । मूढभूमिः तमोगुणबहुला भवति । इयं राक्षस-पिशाच-मदोन्मत्तानां जायते । विक्षिप्तभूमिः सत्त्वप्रधाना किन्तु रजोयुक्ता अपि भवति । इयं प्रथमभूस्थितानां योगिनां देवानां च चित्तभूमिरस्ति । इयं निरुद्धसत्त्वप्रधाना मन्यते । चित्तस्य सर्वासु वृत्तीषु उपरुद्धासु तत्तद्वृत्तीनां संस्कारमात्रेण युक्तं चित्तं निरुद्धं भवति । एषैव अन्तिमा भूमिरस्ति । चित्तवृत्तयोऽपि पञ्चविधाः प्रतिपादिताः –(१) प्रमाणवृत्तिः (२) विपर्ययवृत्तिः (३) विकल्पवृत्तिः (४) निद्रावृत्तिः (५) स्मृतिवृत्तिश्चेति । इमा रागद्वेषादिक्लेशानां कारणरूपाः सन्ति, तेषां विनाशिन्योऽपि भवन्ति, अतः आसां वृत्तीनां वर्गीकरणं द्विधा प्रतिपादितम् –क्लिष्टा अक्लिष्टाश्चेति ।<br> == प्रमाणानि == योगदर्शने सांख्यसम्मतानां त्रयाणां प्रमाणानामेव स्वीकृतिरस्ति । अत्रापि इतरप्रमाणानाम् अन्तर्भावः एषु प्रत्यक्षानुमानशब्दाख्येषु त्रिष्वेव प्रमाणेषु जायते । * ''विपर्ययः'' –वस्तुनो विपरीतम् अथवा मिथ्याज्ञानं विपर्ययोऽस्ति । * ''विकल्पः'' –शब्दज्ञानेनोत्पन्नः किन्तु वस्तुशून्यो विकल्पः कथ्यते । यथा चैतन्यमेव पुरुषस्य स्वरूपमस्ति । * ''निद्रा'' - वस्तुनोऽभावस्य ज्ञापयित्री वृत्तिः निद्रा इत्युच्यते । * ''स्मृतिः'' - अनुभूतविषयाणां तस्मिन्नेव रूपे स्मरणं स्मृतिरिति कथ्यते । आसां वृत्तीनां विरोधादेव आत्मस्वरूपस्य दर्शनं भवति । अर्थात् सांसारिकदुःखानाम् आत्यन्तिकं निवृत्तिश्च जायते । आसां वृत्तीनां निरोधो अभ्यासेन वैराग्येण च भवति । वैराग्येण विवेकस्य उदयो भवति । अभ्यासेन च चित्तं सत्त्वे प्रतिष्ठते ।<br> ==अङ्गानि== चित्तवृत्तीः स्थिरयितुं योगाभ्यास आवश्यको भवति । तत्कृते योगाङ्गानां अभ्यासो विधीयते । योगस्य अष्टौ अङ्गानि अभिमतानि- #[[यमः]] #[[नियमः]] #[[आसनम्]] #[[प्राणायामः]] #[[प्रत्याहारः]] #[[धारणा]] #[[ध्यानम्]] #[[समाधिः]] ==मुख्याः विषयाः== ===समाधिः=== चित्तवृत्तेर्निरोध एव समाधिरुच्यते । समाधिर्द्विधा वर्तते –सम्प्रज्ञातसमाधिः, असम्प्रज्ञातसमाधिश्चेति । ==== सम्प्रज्ञातसमाधिः ==== कस्मिंश्चिद् एकस्मिन् वस्तुनि चित्तस्य स्थैर्यं जाग्रतावस्था च इतरवृत्तीनां क्षये सति सम्प्रज्ञातः सबीजो वा समाधिर्भवति । अस्य समाधेश्चत्वारो भेदाः सन्ति –(१) वितर्कानुगतः (२) विचारानुगतः (३) आनन्दानुगतः (४) अस्मितानुगतश्च । एषु चित्तं स्थूलेभ्यः सूक्ष्मेषु आलम्बनेषु तिष्ठति ।<br> ==== असम्प्रज्ञातसमाधिः ==== वृत्तीनां परमेण वैराग्येण निरोधे सति ज्ञातृ-ज्ञान-ज्ञेयानां भेदोपशमे सति चालम्बनस्य संस्कारमात्रे अवशिष्टे असम्प्रज्ञातः समाधिर्भवति । इयं निर्बीजसमाधिरपि उच्यते । अस्याम् अवस्थायां क्लेशाः नैव तिष्ठन्ति, न च कर्माशयाः । असम्प्रज्ञातसमाधेरपि भेदद्वयम् अस्ति-भवप्रत्ययः उपायप्रत्ययश्च । अविधावशात् निरोधस्समाधिः ‘भवप्रत्यय’ नाम्ना विज्ञायते ।अत एव रक्त-मांस-मेद –अस्थि-मज्जा शुक्रादिषाट्कौषिकस्य शरीरस्य पतनोपरान्तम् इन्द्रियेषु अथवा भूतेषु लीनाः संस्कारमात्रेण सहिताश्च जीवा ‘विदेह’ संज्ञका भवन्ति । श्रद्धा –वीर्य- स्मृति – समाधि-प्रज्ञाभ्य उत्पन्नः उपायप्रत्ययः योगिभिः प्राप्यते । इयमेकान्तिकी दुःखनिवृत्तिर्नास्ति । अत्र अविद्यायाः विनाशेन क्लेशाः अपि विनश्यन्ति । अतः चित्तं ज्ञाने प्रतिष्ठते ।<br> चित्तस्य निरोधं प्रति गत्यवरोधकाः चित्तविक्षेपाः भवन्ति । यथा-रोगः, अकर्मण्यता, भ्रान्तिदर्शनम्, निरुद्धाप्राप्ति, समाधौ चेतसः अस्थैर्यम् इत्यादि । चित्तविक्षेपग्रस्ताः जनाः दुःखं दौर्मनस्यं कम्पनं श्वासप्रश्वासादिनां चानुभवन्ति । अतः एषामवरोधाय चित्तस्य तत्त्वे स्थापयितुं अभ्यास कार्यः । सर्वेषु प्राणिषु- मैत्रीभावः, करुणाभावश्च, पुण्यात्मनः प्रति प्रसन्नता, पापकारिणामुपेक्षा च करणीयाः ।<br> असमाहितचित्ताः अपि जनाः तपः-स्वाध्याय, ईश्वरप्रणिधानादिभिः योगे प्रवर्तन्ते। फलस्वरूपं समाधिभावस्य उदयः क्लेशानां विनाशश्च जायेते । क्लेशाः प्रायेण अविद्यायाः आच्छादिताः भवन्ति । तद् मिथ्याज्ञानं भ्रान्तिरपि कथ्यते । क्लेशः पञ्चधा प्रतिपादितः –अविद्या, अस्मिता, रागः, द्वेषः, अभिनिवेशश्च । अनात्मपदार्थः आत्माऽस्तीति अविद्या वर्तते । द्रष्ट्रादृश्ययोरभिन्नताऽस्तीति अस्मिता वर्तते । सुखस्य उत्कटेच्छा रागो भवति । दुःखहेतुभ्यः ईर्ष्याभावो द्वेषः । मृत्योर्भयश्चाभिनिवेशो भवति । <br> ===परिणामविचारः=== परिणामः त्रिविधः । धर्मपरिणामः, लक्षणपरिणामः, अवस्थापरिणामश्चेति । * धर्मपरिणामः -धर्मे पूर्वधर्मतिरोभावेन धर्मान्तरप्रादुर्भावः धर्मपरिणामः । *लक्षणपरिणामः - विद्यमानधर्मेषु लक्षणमेकं त्यक्त्वा लक्षणान्तरस्वीकरणेन यः परिणामः सः लक्षणपरिणामः । *अवस्थापरिमाणः - वर्तमानं यल्लक्षणं तस्य अवस्थान्तरं त्यक्त्वा अन्यावस्थायां परिणामत्वेन वर्तमानत्वम् । ===अविद्याविचारः=== विद्यायाः अभावः अविद्या इति व्युत्पत्त्या निर्मक्षिकम् इत्यत्र अव्ययीभावसमासेन मक्षिकानामभावः यथा प्रतीयते तथा पूर्वपदप्रधानग्रहणेन अविद्या पदशब्दार्थः विद्याभावः इति सिध्यति । अथवा न विद्या अविद्या इति विग्रहे नञ् तत्पुरुषसमासः प्रयुज्यते तर्हि विद्याविरोधित्वेन अन्यः अर्थः उच्यते । यथा, अब्राह्मणः अराजपुरुषः इत्यादिषु । ===पुरुषस्य कैवल्यम्=== एकतायाः नाम कैवल्यमिति । प्रकृतेः कार्यभूतमहत्तत्वादीनां विलयेन, एवं पुरुषेण सह प्रकृतेः आत्यन्तिकवियोगेन एव प्रकृतेः एकाकित्वं सिद्धम् । पुरुषस्य कैवल्यमेतद् भवति यत् आत्मा स्वात्मनि वर्तमानानि समस्तोपाधिकस्वरूपाणि त्यक्त्वा स्वमूलस्वरूपे स्थायित्वेन वर्तमानत्वमिति । == योगस्य तत्त्वानि == *[[योगभूमयः]] *[[चित्तपरिणामः]] *[[कैवल्यविचारः]] *[[ईश्वरनिरुपणम्|ईश्वरनिरूपणम्]] योगदर्शने प्रतिपादितः ईश्वरः मुक्तजीवः कैवल्यमुपगतो योगी वा नास्ति अपितु तदपेक्षया भिन्नो विद्यते । मुक्तजीवः अथवा केवली पुरुषः पूर्वसांसारिकबन्धनेभ्यो मुक्तो भवति किन्तु ईश्वरस्तु सदैव मुक्तो भवति । प्रकृतौ लीनः पुरुषोऽपि ईश्वरो नास्ति । ईश्वरः सर्वदा इच्छा-ज्ञान-क्रियारूपाभिः शक्तिभिः सम्पन्नो भवति । एताः शक्तयोऽपि ईश्वरे स्वाभाविक्य एव सन्ति । अनादिकालादेव ईश्वरे एताः विद्यन्ते । ईश्वरश्चैतत्प्रभावात् एव ऐश्वर्यसम्पन्नोऽस्ति । जीवानुग्रह ईश्वरस्य प्रधानः गुणोऽस्ति । प्रणवः अर्थात् ओङ्कारः ईश्वरस्य वाचको वर्तते । तस्य ईश्वरस्य सम्प्राप्तिः स्वाध्यायेन योगसम्पत्त्या वा सम्भवति । ईश्वरप्रणिधानेनैव चित्तस्य विक्षेपाः नश्यन्ति । समाहितचेताः योगाभ्यासी ईश्वरचिन्तनेन निर्मलां बुद्धिं लभते । तेन तस्मिन् ऐश्वर्यस्य उदयो भवति । यद्यपि ऐवर्यस्य प्राप्तेरनन्तरं बहवो विध्ना उपतिष्ठन्ति किन्तु ईश्वरप्रणिधानेन तेषां नाशो भवति । एवं समाधिस्थो भूत्वा योगी ईश्वरं चिन्तयेत् तदैव तस्य कैवल्यलाभो भवति । ईश्वरत्वस्य स्वीकृतेरेव योगदर्शनं सेश्वरसांख्यमिति व्यवाह्रियते । ==ईश्वरः== योगदर्शनं ईश्वरं विश्वसिति । तत्र कारणानि – *वेदैः ईश्वरसत्त्वम् अङ्गीक्रियते । वेदाश्च शब्दप्रमाणम् । अतः सृष्टिकर्ता ईश्वरः अङ्गीकर्तव्यः । *ईश्वरसत्त्वे अनुमानमपि प्रमाणम् । <!--ನ್ಯೂನ ಹಾಗೂ ಅಧಿಕವಾದ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಉಚ್ಚತಮ ಗುಂಪೊಂದಿದೆ; -->यदि सर्वस्यापि मूलम् अन्विष्यते तर्हि सर्वस्यापि ज्ञानस्य मूलम् ईश्वर इति बुद्ध्यते । *प्रकृति-पुरुषयोः संयोगवियोगयोः कारणं किञ्चित्स्यादेव । सः हेतुरेव ईश्वरः । ===पतञ्जलि – ईश्वरः=== ईश्वरः क्लेशकर्मविपाकसंस्कारैः रहितः । मुक्तपुरुषैर्भिन्नः । देशकालातीतः । सर्वज्ञः, सर्वशक्तः,सर्वव्यापी,परिपूर्णः,ज्ञानस्वरूपी,गुरुः,वेदानामुपदेशकश्च । “औम्” इतीदं तस्य सङ्केतः । ईश्वरः जगतः सृष्टिस्थितिलयानां न हेतुः । सः विशेषपुरुषः । आत्मानि न शिक्षति । सः मुक्तिं न प्रयच्छति । क्लेशान् अपनुद्य गुरुरिव मार्गं दर्शयेत् । मोक्षस्तु पुरुषेण स्वप्रयत्नेन साध्यः । देवः तत्साधने केवलं सहकरोति । == प्रमुख्यग्रन्थाः == {| class="wikitable" |'''ग्रन्थः''' |'''कर्ता''' |- |'''योगसूत्रम्''' |पतञ्जलिः |- |व्यासभाष्यम् (योगसूत्रटीका) |व्यासः |- |भास्वती (व्यासभाष्यस्य टीका) |हरिहरानन्दः आरण्यकः |- |मणिप्रभाटीका (योगसूत्रटीका) |रामानन्दयतिः |- |योगचन्द्रिका (योगसूत्रटीका) |अनन्तपण्डितः |- |योगसूत्रवृत्तिः (योगसूत्रटीका) |भावगणेशः |- |योगसुधाकरः (योगसूत्रटीका) |सदाशिवचन्द्रसरस्वती |- |लघ्वीवृत्तिः (योगसूत्रटीका) |नागोजीभट्टः |- |'''तत्त्ववैशारदी''' |वाचस्पतिमिश्रः |- |योगसारः (तत्त्ववैशारद्याः टीका) |विज्ञानभिक्षुः |- |'''योगवार्तिकम्''' |विज्ञानभिक्षुः |- |'''पातञ्जलरहस्यम्''' |राघवानन्दसरस्वती |- |'''भोजवृत्तिः/भोजमार्तण्डः''' |भोजराजः |} ==अध्ययनकेन्द्राणि== {| class="wikitable" |- ! नाम !! राज्यम् !! सङ्केतः |- | राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् <br>http://www.sanskrit.nic.in || [[देहली]] (दशराज्येषु अस्ति) || राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान मा. स. वि. मन्त्रालय के अन्तर्गत स्थापित 56-57 इन्स्टीट्यूशनल एरिया जनकपुरी नई दिल्ली - 110 058 ई-मेल: rsks@nda.vsnl.net.in |- |राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्<br>http://www.rsvidyapeetha.ac.in ||[[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशः]]|| तिरुपतिः-५१७५०७. आन्ध्रप्रदेशः |- | श्रीलालबहादुरशास्त्रीराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम् <br>http://www.slbsrsv.ac.in || [[देहली]]|| बि-४, कुतुब् इन्स्टिट्युशनल् येरिया, निव् देहली -११००१६ |} ==आधाराः== <references/> ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg. *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} [[वर्गः:योगदर्शनम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] shiot1bqrejpe0o7g9ikzjn0ux2adtb 0 36812 501209 501003 2026-10-06T09:15:30Z Ganesh Paudel 6561 501209 wikitext text/x-wiki {{Infobox Nepal district |district = इलाममण्डलम् |native_name = |area = 1703 |population = 290254 |pop_year = २०६८<ref name="CBS">{{Cite web |title=Household and population by districts, Central Bureau of Statistics (CBS) Nepal |url=http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf |accessdate=2015-02-10 |archive-date=2015-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213064822/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf |deadurl=yes }}</ref> |density = auto |elevation_footnotes = (अधिकतमम्) |elevation_m = 3636 |map= NepalIlamDistrictmap.png |caption = |region = [[पुर्वाञ्चलविकासक्षेत्रम्|पुर्वाञ्चलम्]] |zone = [[मेची अञ्चलम्|मेची]] |geo = [[पहाडी प्रदेश|पहाडी]] |vdc =४५ |mun = २ |established = |seat_type = मुख्यालयः |seat = [[इलामपणम्]] |area_code = ०२७ |languages = [[लिम्बु भाषा|लिम्बु]], [[नेपाली भाषा|नेपाली]] |castes = [[बाहुन]], [[क्षेत्री]], [[लिम्बु जाति|लिम्बु]], [[किराँत]], [[राई जाति|राई]], [[भोटे जाति|भोटे]],[[पहरी]], [[लेप्चा]],[[थामी जाति|थामी]] |website = [http://www.ddcilam.gov.np/ www.ddcilam.gov.np] }} '''इलाममण्डलम् ''' सम्प्रति नेपालदेशस्य पुर्वाञ्चलविकाशक्षेत्रस्य मेची अञ्चले अवस्थितेषु चतुर्षु मण्डलेषु एतत् अन्यतमं वर्तते । अत्र जनाः बहुदूरात् भ्रमनार्थं आगच्छन्ति अतः इदं भ्रमणीयं च वर्तते । अस्य पूर्वदिशि भारतदेशस्य बंगालप्रान्तं तथा च दक्षिणदिशि [[झापामण्डलम्]] विद्येते ।अत्रत्याः कृषकाः चायं च उत्पादयन्ति । ==व्युत्पत्तिशास्त्र== ''इलाम'' इति नाम [[लिम्बुभाषा]] इत्यस्मात् निष्पन्नम् यस्मिन् "इल" इत्यस्य अर्थः विकृष्यः, "लम्" इत्यस्य अर्थः मार्गः च । नेपाल एकीकरणात् पूर्वं [[लिम्बुवान]] इत्यस्य दशसु स्वशासितराज्येषु इलाम-राज्यम् अन्यतमम् आसीत् । अस्य शासकः लाप्चा वंशस्य राजा हङ्गशु फुबा लिङ्देन इलाम-राज्यं लिम्बुवान-राज्यस्य संघीयराज्यरूपेण १८१३ ई.पर्यन्तं शासनं कृतवान् । अन्येषां लिम्बुवानराज्यानां गोर्खाराजस्य च सन्धिः ([[गोर्खा-लिम्बुवानसन्धिः १७७४]] ई.), गोर्खा-[[सिक्किम]] च द्वन्द्वः, इलाम-राज्यस्य गोर्खा-सङ्गठनेन सह एकीकरणं कृतवान् लिम्बुवान्-नगरस्य दशराज्येषु इलाम्-राज्यं नेपालदेशे पुनः एकीकृत्य अन्तिमं राज्यम् आसीत् । गोरखाराजः इलामस्य शासकाय शासनस्य पूर्णस्वायत्ततां किपटस्य अधिकारं च दत्तवान् । इलाम १७१४ ई.पर्यन्तं स्वतन्त्रं लिम्बुराज्यम् आसीत् । ==सम्पूर्णविवरणम्== इलाम-नगरं शैक्षणिककेन्द्रम् अपि मन्यते, यत्र इलाम-पाँचथर-ताप्लेजुङ्ग-झापा-जनपदेभ्यः छात्राः प्रचुराः सन्ति । अत्र कानिचन संस्थानि सन्ति येषु माध्यमिकं, उच्चमाध्यमिकं, विश्वविद्यालयस्तरीयं च कार्यक्रमं प्रदत्तं भवति । एकदशकं यावत् माध्यमिकविश्वविद्यालयस्तरयोः तान्त्रिक व्यावसायिककार्यक्रमानाम् संख्या वर्धमाना अस्ति । इलाम-नगरस्य प्राचीनतमा संस्था महेन्द्ररत्न महाविद्यालय त्रिभुवनविश्वविद्यालयस्य घटकपरिसरेषु अन्यतमः अस्ति । नेपालस्य प्रथमः स्वायत्तपरिसरः, कृषिविज्ञानम्, शिक्षा, मानविकी, वाणिज्यम् इत्यादिभिः कार्यक्रमैः सुप्रसिद्धम् अस्ति । परिसरेण २०१२ तमे वर्षे उद्यानशास्त्रे विज्ञानस्नातककार्यक्रमः (B.S. 2069) आरब्धः, यस्मिन् नेपालदेशस्य सर्वेभ्यः छात्राः आकृष्टाः सन्ति । इलाम-नगरं धार्मिकमहत्त्वस्य कृते अपि प्रसिद्धम् अस्ति । देवीमन्दिरेषु महत् महत्त्वं वर्तते, अनेक जनाः केवलं तीर्थयात्रायै अत्र आगच्छन्ति । इलाम-नगरस्य प्रमुखं आकर्षणं नवकोणयुक्तं माई पोखरी-सरोवरम् अस्ति । नवदुर्गा देव्याः निवासस्थानम् इति अपि प्रसिद्धं अनेके पर्यटकाः अपि च [[नेपालीजनाः|नेपालीजनाः]] जनाः अस्य स्थलस्य दर्शनार्थम् आगच्छन्ति । एतत् स्थानं वनस्पतिजन्तुनां प्रसिद्धेषु स्थानेषु अपि अन्यतमम् अस्ति, यत् जीवविज्ञानिनां आकर्षणं करोति । तथैव गजुर्मुखी [[नेपाल]] [[भारत]] च यात्रायाः धार्मिकस्थलम् अपि अस्ति । इलाममण्डले माईनद्याः तस्याः चत्वारि उपनद्याः अपि उद्भवन्ति । लघु पथिभरा, पञ्चकन्या अन्यत् स्थलं तीर्थयात्रायाः कृते प्रसिद्धम् अस्ति । प्रसिद्धः माने भञ्ज्याङ्गः (Mane pass) इलाम-नगरं भारतस्य पश्चिमबङ्गस्य दार्जिलिंगमण्डलेन सह सम्बध्दयति । कन्यामं श्रीअन्तु शिखरम् च अवश्यं द्रष्टव्यम् । [[File:Dawn's Palette at Shree Antu Hill, Ilam, Nepal.jpg|thumb|इलाम श्रीअन्तु शैलेस्थिता दृष्य अट्ट]] ==विकास एवं संस्कृति== इलाम अद्य नेपालस्य विकासशीलस्थानेषु अन्यतमम् अस्ति, यद्यपि पाश्चात्त्यभागाः अद्यापि मूलभूतसुविधाभिः (मार्गजालं, पेयजलं, स्वास्थ्यम् इत्यादिभिः) सह संघर्षं कुर्वन्ति अन्येषां मण्डलानां तुलने प्रवासस्य दरः अतीव न्यूनः अस्ति, यतोहि व्यक्तिगतपरिवारैः कृषिकार्यं स्वीकृतम् । इलाम [[परम्परागत चाय]]([[हरितचाय|हरितचाय]], [[रजतचाय]], [[सुवर्णचाय]]), अतीव प्रसिद्धा पत्रचायः, विश्वस्य उत्तमगुणवत्तायुक्तासु चायेषु अन्यतमः अस्ति, यूरोप, अस्ट्रेलिया, अमेरिकादेशेषु निर्यातितः भवति । अस्मिन् मण्डले आयस्य मुख्यः स्रोतः वाणिज्यिककृषिः, विशेषतः चाय, [[पुंगिफलम्]], [[आर्द्रक]], आलूकम्, झाड़ूतृणम् (Thysanolaena latifolia) इत्यादीनि नगदसस्यानि बृहत्प्रमाणेन उत्पादनं च दुग्ध-दुग्ध-सम्बद्धानि उत्पादनानि च यथा दुग्धं (ओलान्), पनीरं, चुर्पी (पारम्परिकं कठोरपनीरं) [[Dog toy|dog) इति अपि ज्ञायते चर्वणं]] तथा स्थानीयमिष्टान्नम्। अन्तिमेषु वर्षेषु छुर्पी-उत्पादनं महत्त्वपूर्णनिर्यात-उद्योगे विकसितम् अस्ति, यत्र स्थानीय-डिजिटल-माध्यम-रिपोर्ट्-पत्रेषु अमेरिका-यूरोप-सदृशेषु अन्तर्राष्ट्रीय-बाजारेषु प्राकृतिक-शुनक-चर्वण-रूपेण तस्य वर्धमानमागधायाः प्रकाशनं कृतम् अस्ति <ref>{{cite web |title=Dog Chew from Ilam: A Global Export |url=https://bichardhara.com/dog-chew-from-ilam-by-bichardhara/ |publisher=Bichardhara |access-date=2026-03-31}}</ref> ==अत्रापि दर्शनीयम् == {{इलाम मण्डलस्य स्थानियस्तराः}} {{नेपालदेशस्य मण्डलानि}} ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबन्धाः== [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:कोशीप्रदेशस्य मण्डलानि]] 4uon9lbe0w4jlus2eoax14bbe0taeg5 2 84292 501192 500426 2026-10-05T13:26:45Z Kandarpajit Kallol 8931 added [[Category:User sa]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 501192 wikitext text/x-wiki <!-- begin date code --> <div style="border:0px solid #ccc; background: none; text-align: center; padding:3px; float:right; font-size: smaller; font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; line-height: 1.144;"> <div style="width:50"><br></div> <div style="width:50">{{CURRENTDAYNAME}}</div> <div style="font-size: x-large; width: 50;">{{CURRENTDAY}}</div> <div style="width: 50;"> {{CURRENTMONTHNAME}}</div> <div class="plainlinks" style="background: #aaaa; color: #000;"><font color="#000000">{{CURRENTTIME}}</font> UTC</div> </div> <!-- end date code --> <div id="EnWpMpBook" style="padding:1em 0 0; background-repeat:no-repeat; background-position:0% 0%; text-align:center;"> <div style="font-size:150%;">{{ font color | green |'''''कन्दर्पजित कल्लोलस्य'''''}}</div> <center><div style="font-size:150%; ">{{Blue|'''''सदस्यपृष्ठे'''''}}</div></center> <center><div style="font-size:150%; ">{{Red|'''''भवतः स्वागतम्‌'''''}}</div></center> {{Infobox user |name= कन्दर्पजित कल्लोल |image = Assamese couple in traditional dress (cropped).jpg|thumb |birthdate= [[६ अप्रैल]], १९८७ |birthplace= [[हरलटारी]], [[सापटग्राम]], [[धुब्रिमण्डलम्|धुबुरी]], [[असम]], [[भारत]] |location= [[बोङ्गाईगाँव]], [[असम]], [[भारत]] |nationality = {{flagicon|IND}} [[भारतम्|भारतीय]] |occupation= |nick_name = |language= |university= <!-- CONTACT INFO --------------> | email = kallolkandarpajit@gmail.com }} <!-- INFO END--------------> * [https://xtools.wmcloud.org/pages/sa.wikipedia.org/Kandarpajit%20Kallol/0/noredirects/live मम '''संस्कृत''' प्रबन्धः] * [https://meta.m.wikimedia.org/wiki/User:Kandarpajit_Kallol My '''META-WIKI''' Account] * [https://youtube.com/@KKsVlogSapatgram My '''YouTube Channel'''] * [https://www.facebook.com/kandarpajit My '''Facebook Account'''] * [https://kandarpajit.blogspot.com/?m=0 My Blog] {{#babel:rkt|rjs-n|asm-n|or-n|ben-n|hi-n|en-2}} [[वर्गः:User sa]] mh40cjdkqrupzzgxyb8nsjts8h08dnt 0 92479 501205 500657 2026-10-06T04:04:55Z अनुनाद सिंह 9496 /* बाह्यसम्पर्काः */ 501205 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = त्रिपुरारहस्यम् | subheader = {{larger|हारीतायनसंहिता, शाक्त-अद्वैतदर्शनस्य मुकुटमणिः}}<br /><small>Tripurā Rahasyam</small> | image = [[चित्रम्:Tripura Sundari2.jpg|220px|center|alt=महात्रिपुरसुन्दरी]] | caption = ग्रन्थस्य प्रतिपाद्या परादेवता महात्रिपुरसुन्दरी (चितिशक्तिः) | label1 = अपरनाम | data1 = [[हारीतायनसंहिता]] | label2 = मुख्योपदेष्टा | data2 = भगवान् [[दत्तात्रेयः]] (आदि-अवधूतः) | label3 = मुख्यश्रोता | data3 = भार्गव-[[परशुरामः]] | label4 = ग्रन्थकारः | data4 = महर्षिः हारीतायनः | label5 = भाषा | data5 = [[संस्कृतम्]] | label6 = विभागः (खण्डानि) | data6 = ३ खण्डानि (माहात्म्यखण्डम्, ज्ञानखण्डम्, चर्याखण्डम्) | label7 = मुख्यविषयः | data7 = [[अद्वैतवेदान्तः]], [[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्तदर्शनम्]], चितिशक्तिः, [[श्रीविद्या]] | label8 = प्रमुखसिद्धान्तः | data8 = चितिस्वातन्त्र्यवादः, दर्पणनगरदृष्टान्तः }} {{हिन्दूधर्मः}} '''त्रिपुरारहस्यम्''' (अथवा '''हारीतायनसंहिता''', [[IAST]]: ''Tripurā Rahasyam'') [[संस्कृतम्|संस्कृतसाहित्यस्य]] [[अद्वैतवेदान्तः|अद्वैतवेदान्तस्य]], [[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्ततन्त्रस्य]], काश्मीरशैवप्रत्यभिज्ञादर्शनस्य च परमः प्रामाणिकः, गम्भीरः, अनुपमश्च दार्शनिकग्रन्थः वर्तते।<ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara |year=1998 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |pages=169-172}}</ref> अस्य ग्रन्थस्य मुख्योपदेष्टा साक्षात् भगवान् [[दत्तात्रेयः]], मुख्यश्रोता च भार्गव-[[परशुरामः]] वर्तते। परशुरामेण उपदिष्टं ज्ञानं महर्षिः हारीतायनः देवर्षिनारदस्य प्रेरणया श्लोकरूपेण निबबन्ध, अतः अस्य नाम 'हारीतायनसंहिता' इति अपि प्रसिद्धम्।<ref>{{Cite book |last=Kaviraj |first=Gopinath |title=Tripura Rahasya (Jnana Khanda) |year=1925 |publisher=Princess of Wales Sarasvati Bhavana Texts, Varanasi |pages=1-18}}</ref> अस्मिन् ग्रन्थे जगत्प्रपञ्चस्य मूलकारणभूता, जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-रूपाणां त्रयाणां पुराणां प्रकाशिनी तुरीया संवित्-शक्तिः 'महात्रिपुरसुन्दरी' इति रूपेण निरूपिता अस्ति। आधुनिके युगे भगवान् [[रमणमहर्षिः]] अस्य ग्रन्थस्य (विशेषतः ज्ञानखण्डस्य) अतीव प्रशंसां करोति स्म, स्वभक्तान् च अस्य अध्ययनाय प्रेरयति स्म।<ref>{{Cite book |last=Ramanananda Saraswathi |first=Swami |title=Tripura Rahasya: The Secret of the Supreme Goddess |year=2010 |publisher=World Wisdom |isbn=978-0-941532-49-5 |pages=xv-xx}}</ref> == नामव्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च == संस्कृतवाङ्मये 'त्रिपुरारहस्य' शब्दस्य अर्थः अतीव गूढः दार्शनिकश्च अस्ति: * '''त्रिपुरा''' : 'त्रीणि पुराणि यस्याः सा' अथवा 'त्रिषु पुरे स्थिता'। त्रीणि पुराणि नाम: *# जाग्रत्, स्वप्नः, सुषुप्तिः चेति तिस्रः अवस्थाः। *# स्थूलम्, सूक्ष्मम्, कारणम् चेति त्रीणि शरीराणि। *# [[ब्रह्मा]], [[विष्णुः]], [[शिवः]] चेति सृष्टि-स्थिति-लयकारिणः त्रयः देवाः। :एतेषां सर्वेषां त्रिकाणां मूलाधारभूता, तासां प्रकाशिका, कालत्रयातीता परा संवित् (शुद्धचैतन्यम्) एव 'महात्रिपुरा' उच्यते। * '''रहस्यम्''' : गूढतमं ज्ञानम्, यत् केवलं शुद्धान्तःकरणैः मुमुक्षुभिः विचारशीलेन ज्ञानेन एव अनुभूयते। == ग्रन्थस्य संरचना (खण्डत्रयम्) == पारम्परिकविवरणानुसारं त्रिपुरारहस्ये द्वादशसहस्रं (१२,०००) श्लोकाः आसन्, ये त्रिषु खण्डेषु विभक्ताः:<ref>{{Cite book |last=Pandit |first=M. P. |title=Gems from the Tantras: Tripura Rahasya |year=1969 |publisher=Ganesh & Co. |pages=25-40}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background-color:#FFC569; font-weight:bold;" ! खण्डम् !! श्लोकसंख्या !! अध्यायाः !! मुख्यविषयः |- | '''माहात्म्यखण्डम्''' || २,१६३ || ८० || भगवत्याः ललितायाः प्रादुर्भावः, भण्डासुरवधः, श्रीचक्रस्य माहात्म्यं च। |- | '''ज्ञानखण्डम्''' || ६,६८७ || २२ || शुद्ध-अद्वैतज्ञानम्, चितिशक्तिदर्शनम्, हेमलेखा-हेमचूडयोः संवादः, विदेहमुक्तिः। |- | '''चर्याखण्डम्''' || लुप्तप्रायम् || - || योगसाधना, मन्त्रोपासना, तान्त्रिक-आचारविधयः च। |} अद्यत्वे अस्य 'ज्ञानखण्डम्' तथा 'माहात्म्यखण्डम्' एव समुपलभ्येते, चर्याखण्डं तु कालप्रवाहे लुप्तप्रायं वर्तते। == ज्ञानखण्डस्य प्रमुखदार्शनिकसिद्धान्ताः == त्रिपुरारहस्यस्य ज्ञानखण्डः अद्वैतवेदान्तस्य शिखरग्रन्थेषु अन्यतमः अस्ति। अस्य प्रमुखाः सिद्धान्ताः: === १. चितिशक्तिरेव जगत् (चिन्मात्रवादः) === ग्रन्थे प्रतिपादितं यत् दृश्यमानं समग्रं जगत् जडं नास्ति, अपितु तत् शुद्धचैतन्यस्य (चितेः) एव विलासः अस्ति। चितिशक्तिः स्वस्य स्वातन्त्र्यबलेन स्वस्मिन् एव जगदाकारेण भासते: {{quote|चितिः प्रत्यवमर्शात्मा परा वाक् स्वरसोदिता।<br />स्वातन्त्र्यमेतन्मुख्यं तदैश्वर्यं चित्स्वरूपिणः॥}} === २. दर्पणनगरदृष्टान्तः === अद्वैतवेदान्ते रज्जुसर्पवत्, त्रिपुरारहस्ये 'दर्पणनगरस्य' दृष्टान्तः सर्वाधिकं प्रयुक्तः अस्ति: * यथा विमले दर्पणे प्रतिबिम्बितं विशालं नगरं दर्पणात् पृथक् नास्ति, दर्पणेन सह अभिन्नं वर्तते, तथैव इदं विचित्रं विश्वं शुद्धचैतन्ये चितौ प्रतिबिम्बितं सत् चिद्रूपमेव अस्ति। * दर्पणे नगरस्य प्रवेशेन दर्पणस्य कापि हानिः न भवति, तथैव जगत्प्रपञ्चेन चैतन्यस्य कोऽपि विकारः न जायते। === ३. हेमलेखा-हेमचूडयोः उपाख्यानम् === ज्ञानखण्डे (अध्याय ३ तः ८ पर्यन्तम्) राज्ञः हेमचूडस्य तस्य विदुष्याः पत्न्याः च 'हेमलेखायाः' संवादः अतीव प्रसिद्धः अस्ति: * हेमचूडः संसारे विषयासक्तः आसीत्। हेमलेखा तस्मै आत्मविचारस्य, वैराग्यस्य, साक्षीचैतन्यस्य च उपदेशं ददाति। * हेमलेखायाः उपदेशेन हेमचूडः जाग्रत्-स्वप्नयोः मिथ्यात्वं ज्ञात्वा समाधौ प्रतिष्ठितेन मनसा जीवन्मुक्तः भवति। === ४. जाग्रत्-स्वप्नयोः साम्यम् === त्रिपुरारहस्ये जाग्रदवस्थायाः स्वप्नावस्थायाश्च तात्त्विकं साम्यं प्रतिपादितम्। उभौ अपि मनःकल्पितौ स्तः। केवलम् अनुभवकालस्य दीर्घत्व-ह्रस्वत्वयोः भेदः अस्ति। उभयोः अधिष्ठानं तु नित्यशुद्धा संविदेव। == काश्मीरशैवदर्शनेन सह सम्बन्धः == त्रिपुरारहस्यम् अद्वैतवेदान्तस्य, काश्मीरशैवप्रत्यभिज्ञादर्शनस्य च अपूर्वं सङ्गमस्थलं वर्तते: * अत्र जगत् केवलं 'मिथ्या' (अनिर्वचनीयम्) इति मत्वा न त्यज्यते, अपितु भगवत्याः चितेः आनन्दमयी अभिव्यक्तिः (स्वातन्त्र्यशक्तिः) इति मत्वा स्वीक्रियते। * शिवः शक्तिश्च वस्तुतः अभिन्नौ स्तः। शिवः प्रकाशरूपः, शक्तिः च विमर्शरूपा वर्तते। == आधुनिके युगे प्रभावः == * '''[[रमणमहर्षिः]]''' : तिरुवण्णामलै-क्षेत्रस्य साक्षात्कारी महर्षिः रमणः त्रिपुरारहस्यं परम-अद्वैतग्रन्थं मन्यते स्म। सः बहुवारं स्वशिष्यान् अस्य ग्रन्थस्य श्लोकान् व्याख्याय बोधयति स्म। * '''आङ्ग्लानुवादः''' : रमणमहर्षेः सान्निध्ये मुनगल वेङ्कटरामय्य महोदयेन (स्वामिरमानन्दसरस्वती) अस्य ज्ञानखण्डस्य आङ्ग्लानुवादः कृतः, येन पाश्चात्त्यजगति अपि अस्य ग्रन्थस्य महती प्रतिष्ठा जाता। * '''गोपीनाथ कविराजः''' : महामहोपाध्यायः गोपीनाथ कविराजः १९२५-१९३२ वर्षेषु अस्य ग्रन्थस्य गम्भीरसंशोधनपूर्वकं सम्पादनं कृतवान्। == अपि च पश्यतु == * [[दत्तात्रेयः]] * [[अवधूतः]] * [[अवधूतगीता]] * [[अनघा]] * [[परशुरामः]] * [[अद्वैतवेदान्तः]] * [[रमणमहर्षिः]] * [[श्रीविद्या]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sanskritdocuments.org/doc_yoga/tripuraarahasya.html त्रिपुरारहस्यम् ज्ञानखण्डम् - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://archive.org/details/tripurarahasya त्रिपुरारहस्यम् (गोपीनाथकविराजसम्पादितम्) - आर्काइव्.आर्ग] == सन्दर्भाः == <ref> [[वर्गः:त्रिपुरारहस्यम्]] [[वर्गः:अद्वैतवेदान्तः]] [[वर्गः:शाक्तसम्प्रदायः]] [[वर्गः:दत्तात्रेयः]] [[वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः]] [[वर्गः:तन्त्रशास्त्रम्]] [[वर्गः:रमणमहर्षिः]] d9uhuop0eehctqy5lp0z3jn50jddjh9 501206 501205 2026-10-06T04:06:05Z अनुनाद सिंह 9496 /* सन्दर्भाः */ 501206 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = त्रिपुरारहस्यम् | subheader = {{larger|हारीतायनसंहिता, शाक्त-अद्वैतदर्शनस्य मुकुटमणिः}}<br /><small>Tripurā Rahasyam</small> | image = [[चित्रम्:Tripura Sundari2.jpg|220px|center|alt=महात्रिपुरसुन्दरी]] | caption = ग्रन्थस्य प्रतिपाद्या परादेवता महात्रिपुरसुन्दरी (चितिशक्तिः) | label1 = अपरनाम | data1 = [[हारीतायनसंहिता]] | label2 = मुख्योपदेष्टा | data2 = भगवान् [[दत्तात्रेयः]] (आदि-अवधूतः) | label3 = मुख्यश्रोता | data3 = भार्गव-[[परशुरामः]] | label4 = ग्रन्थकारः | data4 = महर्षिः हारीतायनः | label5 = भाषा | data5 = [[संस्कृतम्]] | label6 = विभागः (खण्डानि) | data6 = ३ खण्डानि (माहात्म्यखण्डम्, ज्ञानखण्डम्, चर्याखण्डम्) | label7 = मुख्यविषयः | data7 = [[अद्वैतवेदान्तः]], [[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्तदर्शनम्]], चितिशक्तिः, [[श्रीविद्या]] | label8 = प्रमुखसिद्धान्तः | data8 = चितिस्वातन्त्र्यवादः, दर्पणनगरदृष्टान्तः }} {{हिन्दूधर्मः}} '''त्रिपुरारहस्यम्''' (अथवा '''हारीतायनसंहिता''', [[IAST]]: ''Tripurā Rahasyam'') [[संस्कृतम्|संस्कृतसाहित्यस्य]] [[अद्वैतवेदान्तः|अद्वैतवेदान्तस्य]], [[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्ततन्त्रस्य]], काश्मीरशैवप्रत्यभिज्ञादर्शनस्य च परमः प्रामाणिकः, गम्भीरः, अनुपमश्च दार्शनिकग्रन्थः वर्तते।<ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara |year=1998 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |pages=169-172}}</ref> अस्य ग्रन्थस्य मुख्योपदेष्टा साक्षात् भगवान् [[दत्तात्रेयः]], मुख्यश्रोता च भार्गव-[[परशुरामः]] वर्तते। परशुरामेण उपदिष्टं ज्ञानं महर्षिः हारीतायनः देवर्षिनारदस्य प्रेरणया श्लोकरूपेण निबबन्ध, अतः अस्य नाम 'हारीतायनसंहिता' इति अपि प्रसिद्धम्।<ref>{{Cite book |last=Kaviraj |first=Gopinath |title=Tripura Rahasya (Jnana Khanda) |year=1925 |publisher=Princess of Wales Sarasvati Bhavana Texts, Varanasi |pages=1-18}}</ref> अस्मिन् ग्रन्थे जगत्प्रपञ्चस्य मूलकारणभूता, जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-रूपाणां त्रयाणां पुराणां प्रकाशिनी तुरीया संवित्-शक्तिः 'महात्रिपुरसुन्दरी' इति रूपेण निरूपिता अस्ति। आधुनिके युगे भगवान् [[रमणमहर्षिः]] अस्य ग्रन्थस्य (विशेषतः ज्ञानखण्डस्य) अतीव प्रशंसां करोति स्म, स्वभक्तान् च अस्य अध्ययनाय प्रेरयति स्म।<ref>{{Cite book |last=Ramanananda Saraswathi |first=Swami |title=Tripura Rahasya: The Secret of the Supreme Goddess |year=2010 |publisher=World Wisdom |isbn=978-0-941532-49-5 |pages=xv-xx}}</ref> == नामव्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च == संस्कृतवाङ्मये 'त्रिपुरारहस्य' शब्दस्य अर्थः अतीव गूढः दार्शनिकश्च अस्ति: * '''त्रिपुरा''' : 'त्रीणि पुराणि यस्याः सा' अथवा 'त्रिषु पुरे स्थिता'। त्रीणि पुराणि नाम: *# जाग्रत्, स्वप्नः, सुषुप्तिः चेति तिस्रः अवस्थाः। *# स्थूलम्, सूक्ष्मम्, कारणम् चेति त्रीणि शरीराणि। *# [[ब्रह्मा]], [[विष्णुः]], [[शिवः]] चेति सृष्टि-स्थिति-लयकारिणः त्रयः देवाः। :एतेषां सर्वेषां त्रिकाणां मूलाधारभूता, तासां प्रकाशिका, कालत्रयातीता परा संवित् (शुद्धचैतन्यम्) एव 'महात्रिपुरा' उच्यते। * '''रहस्यम्''' : गूढतमं ज्ञानम्, यत् केवलं शुद्धान्तःकरणैः मुमुक्षुभिः विचारशीलेन ज्ञानेन एव अनुभूयते। == ग्रन्थस्य संरचना (खण्डत्रयम्) == पारम्परिकविवरणानुसारं त्रिपुरारहस्ये द्वादशसहस्रं (१२,०००) श्लोकाः आसन्, ये त्रिषु खण्डेषु विभक्ताः:<ref>{{Cite book |last=Pandit |first=M. P. |title=Gems from the Tantras: Tripura Rahasya |year=1969 |publisher=Ganesh & Co. |pages=25-40}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background-color:#FFC569; font-weight:bold;" ! खण्डम् !! श्लोकसंख्या !! अध्यायाः !! मुख्यविषयः |- | '''माहात्म्यखण्डम्''' || २,१६३ || ८० || भगवत्याः ललितायाः प्रादुर्भावः, भण्डासुरवधः, श्रीचक्रस्य माहात्म्यं च। |- | '''ज्ञानखण्डम्''' || ६,६८७ || २२ || शुद्ध-अद्वैतज्ञानम्, चितिशक्तिदर्शनम्, हेमलेखा-हेमचूडयोः संवादः, विदेहमुक्तिः। |- | '''चर्याखण्डम्''' || लुप्तप्रायम् || - || योगसाधना, मन्त्रोपासना, तान्त्रिक-आचारविधयः च। |} अद्यत्वे अस्य 'ज्ञानखण्डम्' तथा 'माहात्म्यखण्डम्' एव समुपलभ्येते, चर्याखण्डं तु कालप्रवाहे लुप्तप्रायं वर्तते। == ज्ञानखण्डस्य प्रमुखदार्शनिकसिद्धान्ताः == त्रिपुरारहस्यस्य ज्ञानखण्डः अद्वैतवेदान्तस्य शिखरग्रन्थेषु अन्यतमः अस्ति। अस्य प्रमुखाः सिद्धान्ताः: === १. चितिशक्तिरेव जगत् (चिन्मात्रवादः) === ग्रन्थे प्रतिपादितं यत् दृश्यमानं समग्रं जगत् जडं नास्ति, अपितु तत् शुद्धचैतन्यस्य (चितेः) एव विलासः अस्ति। चितिशक्तिः स्वस्य स्वातन्त्र्यबलेन स्वस्मिन् एव जगदाकारेण भासते: {{quote|चितिः प्रत्यवमर्शात्मा परा वाक् स्वरसोदिता।<br />स्वातन्त्र्यमेतन्मुख्यं तदैश्वर्यं चित्स्वरूपिणः॥}} === २. दर्पणनगरदृष्टान्तः === अद्वैतवेदान्ते रज्जुसर्पवत्, त्रिपुरारहस्ये 'दर्पणनगरस्य' दृष्टान्तः सर्वाधिकं प्रयुक्तः अस्ति: * यथा विमले दर्पणे प्रतिबिम्बितं विशालं नगरं दर्पणात् पृथक् नास्ति, दर्पणेन सह अभिन्नं वर्तते, तथैव इदं विचित्रं विश्वं शुद्धचैतन्ये चितौ प्रतिबिम्बितं सत् चिद्रूपमेव अस्ति। * दर्पणे नगरस्य प्रवेशेन दर्पणस्य कापि हानिः न भवति, तथैव जगत्प्रपञ्चेन चैतन्यस्य कोऽपि विकारः न जायते। === ३. हेमलेखा-हेमचूडयोः उपाख्यानम् === ज्ञानखण्डे (अध्याय ३ तः ८ पर्यन्तम्) राज्ञः हेमचूडस्य तस्य विदुष्याः पत्न्याः च 'हेमलेखायाः' संवादः अतीव प्रसिद्धः अस्ति: * हेमचूडः संसारे विषयासक्तः आसीत्। हेमलेखा तस्मै आत्मविचारस्य, वैराग्यस्य, साक्षीचैतन्यस्य च उपदेशं ददाति। * हेमलेखायाः उपदेशेन हेमचूडः जाग्रत्-स्वप्नयोः मिथ्यात्वं ज्ञात्वा समाधौ प्रतिष्ठितेन मनसा जीवन्मुक्तः भवति। === ४. जाग्रत्-स्वप्नयोः साम्यम् === त्रिपुरारहस्ये जाग्रदवस्थायाः स्वप्नावस्थायाश्च तात्त्विकं साम्यं प्रतिपादितम्। उभौ अपि मनःकल्पितौ स्तः। केवलम् अनुभवकालस्य दीर्घत्व-ह्रस्वत्वयोः भेदः अस्ति। उभयोः अधिष्ठानं तु नित्यशुद्धा संविदेव। == काश्मीरशैवदर्शनेन सह सम्बन्धः == त्रिपुरारहस्यम् अद्वैतवेदान्तस्य, काश्मीरशैवप्रत्यभिज्ञादर्शनस्य च अपूर्वं सङ्गमस्थलं वर्तते: * अत्र जगत् केवलं 'मिथ्या' (अनिर्वचनीयम्) इति मत्वा न त्यज्यते, अपितु भगवत्याः चितेः आनन्दमयी अभिव्यक्तिः (स्वातन्त्र्यशक्तिः) इति मत्वा स्वीक्रियते। * शिवः शक्तिश्च वस्तुतः अभिन्नौ स्तः। शिवः प्रकाशरूपः, शक्तिः च विमर्शरूपा वर्तते। == आधुनिके युगे प्रभावः == * '''[[रमणमहर्षिः]]''' : तिरुवण्णामलै-क्षेत्रस्य साक्षात्कारी महर्षिः रमणः त्रिपुरारहस्यं परम-अद्वैतग्रन्थं मन्यते स्म। सः बहुवारं स्वशिष्यान् अस्य ग्रन्थस्य श्लोकान् व्याख्याय बोधयति स्म। * '''आङ्ग्लानुवादः''' : रमणमहर्षेः सान्निध्ये मुनगल वेङ्कटरामय्य महोदयेन (स्वामिरमानन्दसरस्वती) अस्य ज्ञानखण्डस्य आङ्ग्लानुवादः कृतः, येन पाश्चात्त्यजगति अपि अस्य ग्रन्थस्य महती प्रतिष्ठा जाता। * '''गोपीनाथ कविराजः''' : महामहोपाध्यायः गोपीनाथ कविराजः १९२५-१९३२ वर्षेषु अस्य ग्रन्थस्य गम्भीरसंशोधनपूर्वकं सम्पादनं कृतवान्। == अपि च पश्यतु == * [[दत्तात्रेयः]] * [[अवधूतः]] * [[अवधूतगीता]] * [[अनघा]] * [[परशुरामः]] * [[अद्वैतवेदान्तः]] * [[रमणमहर्षिः]] * [[श्रीविद्या]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sanskritdocuments.org/doc_yoga/tripuraarahasya.html त्रिपुरारहस्यम् ज्ञानखण्डम् - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://archive.org/details/tripurarahasya त्रिपुरारहस्यम् (गोपीनाथकविराजसम्पादितम्) - आर्काइव्.आर्ग] == सन्दर्भाः == [[वर्गः:त्रिपुरारहस्यम्]] [[वर्गः:अद्वैतवेदान्तः]] [[वर्गः:शाक्तसम्प्रदायः]] [[वर्गः:दत्तात्रेयः]] [[वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः]] [[वर्गः:तन्त्रशास्त्रम्]] [[वर्गः:रमणमहर्षिः]] 1o80ywlpmkywn1poxq5uokcydmfzsu1 501207 501206 2026-10-06T04:12:58Z अनुनाद सिंह 9496 /* बाह्यसम्पर्काः */ 501207 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = त्रिपुरारहस्यम् | subheader = {{larger|हारीतायनसंहिता, शाक्त-अद्वैतदर्शनस्य मुकुटमणिः}}<br /><small>Tripurā Rahasyam</small> | image = [[चित्रम्:Tripura Sundari2.jpg|220px|center|alt=महात्रिपुरसुन्दरी]] | caption = ग्रन्थस्य प्रतिपाद्या परादेवता महात्रिपुरसुन्दरी (चितिशक्तिः) | label1 = अपरनाम | data1 = [[हारीतायनसंहिता]] | label2 = मुख्योपदेष्टा | data2 = भगवान् [[दत्तात्रेयः]] (आदि-अवधूतः) | label3 = मुख्यश्रोता | data3 = भार्गव-[[परशुरामः]] | label4 = ग्रन्थकारः | data4 = महर्षिः हारीतायनः | label5 = भाषा | data5 = [[संस्कृतम्]] | label6 = विभागः (खण्डानि) | data6 = ३ खण्डानि (माहात्म्यखण्डम्, ज्ञानखण्डम्, चर्याखण्डम्) | label7 = मुख्यविषयः | data7 = [[अद्वैतवेदान्तः]], [[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्तदर्शनम्]], चितिशक्तिः, [[श्रीविद्या]] | label8 = प्रमुखसिद्धान्तः | data8 = चितिस्वातन्त्र्यवादः, दर्पणनगरदृष्टान्तः }} {{हिन्दूधर्मः}} '''त्रिपुरारहस्यम्''' (अथवा '''हारीतायनसंहिता''', [[IAST]]: ''Tripurā Rahasyam'') [[संस्कृतम्|संस्कृतसाहित्यस्य]] [[अद्वैतवेदान्तः|अद्वैतवेदान्तस्य]], [[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्ततन्त्रस्य]], काश्मीरशैवप्रत्यभिज्ञादर्शनस्य च परमः प्रामाणिकः, गम्भीरः, अनुपमश्च दार्शनिकग्रन्थः वर्तते।<ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara |year=1998 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |pages=169-172}}</ref> अस्य ग्रन्थस्य मुख्योपदेष्टा साक्षात् भगवान् [[दत्तात्रेयः]], मुख्यश्रोता च भार्गव-[[परशुरामः]] वर्तते। परशुरामेण उपदिष्टं ज्ञानं महर्षिः हारीतायनः देवर्षिनारदस्य प्रेरणया श्लोकरूपेण निबबन्ध, अतः अस्य नाम 'हारीतायनसंहिता' इति अपि प्रसिद्धम्।<ref>{{Cite book |last=Kaviraj |first=Gopinath |title=Tripura Rahasya (Jnana Khanda) |year=1925 |publisher=Princess of Wales Sarasvati Bhavana Texts, Varanasi |pages=1-18}}</ref> अस्मिन् ग्रन्थे जगत्प्रपञ्चस्य मूलकारणभूता, जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-रूपाणां त्रयाणां पुराणां प्रकाशिनी तुरीया संवित्-शक्तिः 'महात्रिपुरसुन्दरी' इति रूपेण निरूपिता अस्ति। आधुनिके युगे भगवान् [[रमणमहर्षिः]] अस्य ग्रन्थस्य (विशेषतः ज्ञानखण्डस्य) अतीव प्रशंसां करोति स्म, स्वभक्तान् च अस्य अध्ययनाय प्रेरयति स्म।<ref>{{Cite book |last=Ramanananda Saraswathi |first=Swami |title=Tripura Rahasya: The Secret of the Supreme Goddess |year=2010 |publisher=World Wisdom |isbn=978-0-941532-49-5 |pages=xv-xx}}</ref> == नामव्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च == संस्कृतवाङ्मये 'त्रिपुरारहस्य' शब्दस्य अर्थः अतीव गूढः दार्शनिकश्च अस्ति: * '''त्रिपुरा''' : 'त्रीणि पुराणि यस्याः सा' अथवा 'त्रिषु पुरे स्थिता'। त्रीणि पुराणि नाम: *# जाग्रत्, स्वप्नः, सुषुप्तिः चेति तिस्रः अवस्थाः। *# स्थूलम्, सूक्ष्मम्, कारणम् चेति त्रीणि शरीराणि। *# [[ब्रह्मा]], [[विष्णुः]], [[शिवः]] चेति सृष्टि-स्थिति-लयकारिणः त्रयः देवाः। :एतेषां सर्वेषां त्रिकाणां मूलाधारभूता, तासां प्रकाशिका, कालत्रयातीता परा संवित् (शुद्धचैतन्यम्) एव 'महात्रिपुरा' उच्यते। * '''रहस्यम्''' : गूढतमं ज्ञानम्, यत् केवलं शुद्धान्तःकरणैः मुमुक्षुभिः विचारशीलेन ज्ञानेन एव अनुभूयते। == ग्रन्थस्य संरचना (खण्डत्रयम्) == पारम्परिकविवरणानुसारं त्रिपुरारहस्ये द्वादशसहस्रं (१२,०००) श्लोकाः आसन्, ये त्रिषु खण्डेषु विभक्ताः:<ref>{{Cite book |last=Pandit |first=M. P. |title=Gems from the Tantras: Tripura Rahasya |year=1969 |publisher=Ganesh & Co. |pages=25-40}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background-color:#FFC569; font-weight:bold;" ! खण्डम् !! श्लोकसंख्या !! अध्यायाः !! मुख्यविषयः |- | '''माहात्म्यखण्डम्''' || २,१६३ || ८० || भगवत्याः ललितायाः प्रादुर्भावः, भण्डासुरवधः, श्रीचक्रस्य माहात्म्यं च। |- | '''ज्ञानखण्डम्''' || ६,६८७ || २२ || शुद्ध-अद्वैतज्ञानम्, चितिशक्तिदर्शनम्, हेमलेखा-हेमचूडयोः संवादः, विदेहमुक्तिः। |- | '''चर्याखण्डम्''' || लुप्तप्रायम् || - || योगसाधना, मन्त्रोपासना, तान्त्रिक-आचारविधयः च। |} अद्यत्वे अस्य 'ज्ञानखण्डम्' तथा 'माहात्म्यखण्डम्' एव समुपलभ्येते, चर्याखण्डं तु कालप्रवाहे लुप्तप्रायं वर्तते। == ज्ञानखण्डस्य प्रमुखदार्शनिकसिद्धान्ताः == त्रिपुरारहस्यस्य ज्ञानखण्डः अद्वैतवेदान्तस्य शिखरग्रन्थेषु अन्यतमः अस्ति। अस्य प्रमुखाः सिद्धान्ताः: === १. चितिशक्तिरेव जगत् (चिन्मात्रवादः) === ग्रन्थे प्रतिपादितं यत् दृश्यमानं समग्रं जगत् जडं नास्ति, अपितु तत् शुद्धचैतन्यस्य (चितेः) एव विलासः अस्ति। चितिशक्तिः स्वस्य स्वातन्त्र्यबलेन स्वस्मिन् एव जगदाकारेण भासते: {{quote|चितिः प्रत्यवमर्शात्मा परा वाक् स्वरसोदिता।<br />स्वातन्त्र्यमेतन्मुख्यं तदैश्वर्यं चित्स्वरूपिणः॥}} === २. दर्पणनगरदृष्टान्तः === अद्वैतवेदान्ते रज्जुसर्पवत्, त्रिपुरारहस्ये 'दर्पणनगरस्य' दृष्टान्तः सर्वाधिकं प्रयुक्तः अस्ति: * यथा विमले दर्पणे प्रतिबिम्बितं विशालं नगरं दर्पणात् पृथक् नास्ति, दर्पणेन सह अभिन्नं वर्तते, तथैव इदं विचित्रं विश्वं शुद्धचैतन्ये चितौ प्रतिबिम्बितं सत् चिद्रूपमेव अस्ति। * दर्पणे नगरस्य प्रवेशेन दर्पणस्य कापि हानिः न भवति, तथैव जगत्प्रपञ्चेन चैतन्यस्य कोऽपि विकारः न जायते। === ३. हेमलेखा-हेमचूडयोः उपाख्यानम् === ज्ञानखण्डे (अध्याय ३ तः ८ पर्यन्तम्) राज्ञः हेमचूडस्य तस्य विदुष्याः पत्न्याः च 'हेमलेखायाः' संवादः अतीव प्रसिद्धः अस्ति: * हेमचूडः संसारे विषयासक्तः आसीत्। हेमलेखा तस्मै आत्मविचारस्य, वैराग्यस्य, साक्षीचैतन्यस्य च उपदेशं ददाति। * हेमलेखायाः उपदेशेन हेमचूडः जाग्रत्-स्वप्नयोः मिथ्यात्वं ज्ञात्वा समाधौ प्रतिष्ठितेन मनसा जीवन्मुक्तः भवति। === ४. जाग्रत्-स्वप्नयोः साम्यम् === त्रिपुरारहस्ये जाग्रदवस्थायाः स्वप्नावस्थायाश्च तात्त्विकं साम्यं प्रतिपादितम्। उभौ अपि मनःकल्पितौ स्तः। केवलम् अनुभवकालस्य दीर्घत्व-ह्रस्वत्वयोः भेदः अस्ति। उभयोः अधिष्ठानं तु नित्यशुद्धा संविदेव। == काश्मीरशैवदर्शनेन सह सम्बन्धः == त्रिपुरारहस्यम् अद्वैतवेदान्तस्य, काश्मीरशैवप्रत्यभिज्ञादर्शनस्य च अपूर्वं सङ्गमस्थलं वर्तते: * अत्र जगत् केवलं 'मिथ्या' (अनिर्वचनीयम्) इति मत्वा न त्यज्यते, अपितु भगवत्याः चितेः आनन्दमयी अभिव्यक्तिः (स्वातन्त्र्यशक्तिः) इति मत्वा स्वीक्रियते। * शिवः शक्तिश्च वस्तुतः अभिन्नौ स्तः। शिवः प्रकाशरूपः, शक्तिः च विमर्शरूपा वर्तते। == आधुनिके युगे प्रभावः == * '''[[रमणमहर्षिः]]''' : तिरुवण्णामलै-क्षेत्रस्य साक्षात्कारी महर्षिः रमणः त्रिपुरारहस्यं परम-अद्वैतग्रन्थं मन्यते स्म। सः बहुवारं स्वशिष्यान् अस्य ग्रन्थस्य श्लोकान् व्याख्याय बोधयति स्म। * '''आङ्ग्लानुवादः''' : रमणमहर्षेः सान्निध्ये मुनगल वेङ्कटरामय्य महोदयेन (स्वामिरमानन्दसरस्वती) अस्य ज्ञानखण्डस्य आङ्ग्लानुवादः कृतः, येन पाश्चात्त्यजगति अपि अस्य ग्रन्थस्य महती प्रतिष्ठा जाता। * '''गोपीनाथ कविराजः''' : महामहोपाध्यायः गोपीनाथ कविराजः १९२५-१९३२ वर्षेषु अस्य ग्रन्थस्य गम्भीरसंशोधनपूर्वकं सम्पादनं कृतवान्। == अपि च पश्यतु == * [[दत्तात्रेयः]] * [[अवधूतः]] * [[अवधूतगीता]] * [[अनघा]] * [[परशुरामः]] * [[अद्वैतवेदान्तः]] * [[रमणमहर्षिः]] * [[श्रीविद्या]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sa.wikisource.org/wiki/त्रिपुरारहस्यम्_(ज्ञानखण्डम्) त्रिपुरारहस्यम् (ज्ञानखण्डम्)] (संस्कृतविकिस्रोतसि) * [https://archive.org/details/tripurarahasya त्रिपुरारहस्यम् (गोपीनाथकविराजसम्पादितम्) - आर्काइव्.आर्ग] *[https://archive.org/details/tripura-rahasya-swami-sri-sanatanadevaji/page/n2/mode/1up त्रिपुरारहस्यम् ज्ञानखण्डम् (हिन्दीव्याख्याख्योपेतम्)] (व्याख्याकारः स्वामी सनातनदेव जी महाराज) == सन्दर्भाः == [[वर्गः:त्रिपुरारहस्यम्]] [[वर्गः:अद्वैतवेदान्तः]] [[वर्गः:शाक्तसम्प्रदायः]] [[वर्गः:दत्तात्रेयः]] [[वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः]] [[वर्गः:तन्त्रशास्त्रम्]] [[वर्गः:रमणमहर्षिः]] k3d8pllua0vmhye6e4khgczvcs0bnx6 0 92512 501210 501104 2026-10-06T09:16:09Z Ganesh Paudel 6561 501210 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी --> | name = माइजोगमाई ग्रामपालिका | other_name = | native_name = माइजोगमाई गाउँपालिका | nickname = | settlement_type = [[ग्रामपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{पताका|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[इलाममण्डलम्|इलाम]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-illam/maijogmai?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = अध्यक्ष | leader_name = कुशबहादुर थेबे <small> ([[नेकपा (एमाले)]]) | leader_title1 = उपाध्यक्ष | leader_name1 = प्रविना राई <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 172.41<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=10&municipality=1|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 19131 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|26.95|88.04|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०२७ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[नयाँबजार]] गाविसको कार्यालय | website = [http://www.maijogmaimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} [[इलाममण्डलम्|इलामस्य]] षट् ग्रामपालिकासु '''माईजोगमाई ग्रामपालिका''' अन्यतमः अस्ति | वि.सं. २०७३ तमे वर्षे फाल्गुन्-मासस्य २७ दिनाङ्के यदा ग्रामपालिकायाः घोषणा अभवत् तदा पूर्वस्य नयाँबजार, जोगमाई (१-७), नामसालिङ्ग, सोयाङ्ग, प्याङ्ग ग्रामविकास समितयः तस्मिन् विलीनाः अभवन् । == जनसङ्ख्या == राष्ट्रिय-जनगणना-२०७८ अनुसारं, माइजोगमाई-ग्रामस्य कुलजनसङ्ख्या १९,१३१ सन्ति। अत्र ४,९४२ गृहाणि सन्ति<ref name="जनगणना २०७८"/>। {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ माइजोगमाई ग्रामपालिकायाः वडागत तथ्याङ्क |- ! वडा संख्या !! समाविष्ट प्राक् ग्रामविकास समितयः !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[नयाँबजार]] (१–४, ६–९) || ४,०६६ || ३७.९५ || १०७.१४ |- | २ || [[जोगमाई]] (१–७) || २,६०२ || २२.६८ || ११४.७३ |- | ३ || [[नाम्सालिङ]] (१–४) र [[नयाँबजार]] (५) || २,६३४ || ३४.१४ || ७७.१५ |- | ४ || [[नाम्सालिङ]] (५–९) || २,७४५ || ५५.३९ || ४९.५६ |- | ५ || [[सोयाङ]] || ४,६३० || १२.७२ || ३६३.९९ |- | ६ || [[प्याङ]] || २,४५४ || २५.८८ || ९४.८२ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१९,१३१''' || '''१८८.७६''' || १०१.३५ |} {{इलाम मण्डलस्य स्थानियस्तराः}} == सन्दर्भाः == == बाह्य सूत्राणि == * मण्डल-समन्वय-समितेः कार्यालयः, इलाम, नेपाल-अभिलेखनम् 2017-10-11 वेब्याक्-मशीन् [[वर्गः:इलाममण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] mtc7cygms6cqbq008o3akrz47hzy5dx 0 92592 501194 2026-10-05T15:37:32Z Ooarii 30479 Ooarii इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[त्रिभुवन विजयतुंगदेवी]] पृष्ठं [[त्रिभुवनविजयतुङ्गदेवी]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 501194 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[त्रिभुवनविजयतुङ्गदेवी]] rhqnkd82im71rnxvd2ludawlq6aizzw 3 92593 501204 2026-10-05T18:17:33Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501204 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Lembha Hansdah}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १८:१७, ५ अक्टोबर् २०२६ (UTC) plcf0da7xa30ythi1vajgts4t60f6f1 10 92594 501208 2026-10-06T09:13:55Z Ganesh Paudel 6561 नूतन फलकम् सृजितं 501208 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = इलाम मण्डलस्य स्थानियस्तराः | title = [[इलाममण्डलम्|इलाम मण्डलस्य]] [[नगरपालिका|नगरपालिका]] एवं [[ग्रामपालिका|ग्रामपालिकाः]]<br> |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = [[Image:Ilam district locator.png|150px]] |above = मण्डलस्य [[मुख्यालय]]: '''[[इलाम नगरपालिका|इलाम]]''' |below = [[नेपालस्य स्थानियस्तराः]] | group1= [[ग्रामपालिका|ग्रामपालिकाः सङ्ख्या:]] '''६''' | list1= [[फाकफोकथुम ग्रामपालिका]] {{*}} [[चुलाचुली ग्रामपालिका]] {{*}} [[माइजोगमाई ग्रामपालिका]] {{*}} [[माङसेबुङ ग्रामपालिका]] {{*}} [[रोङ ग्रामपालिका]] {{*}} [[सन्दकपुर ग्रामपालिका]] | group2= [[नगरपालिका|नगरपालिकाः सङ्ख्या:]] '''४''' | list2= [[इलाम नगरपालिका]] {{*}} [[देउमाई नगरपालिका]] {{*}} [[माई नगरपालिका]] {{*}} [[सूर्योदय नगरपालिका]] }} hd660b4n06a1rzl3330to2g9yq02kdv 0 92595 501211 2026-10-06T09:24:57Z Ganesh Paudel 6561 नूतनलेखं सृजितम् 501211 wikitext text/x-wiki मुख्यालयः तद्विशिष्ट स्थानं सूचयति यत्र संस्थायाः अधिकांशानि वा सर्वाणि वा महत्त्वपूर्णानि कार्याणि समन्वितानि भवन्ति। '''प्रशासनिकमुख्यालयः''' कस्यचित् विशिष्टस्य प्रशासनिकक्षेत्रस्य केन्द्रं भवति, यत्र मुख्याः प्रशासनिकसचिवालयाः स्थिताः भवन्ति। निजीक्षेत्रस्य निगमाः, अलाभकारी संस्थाः, सैन्यसङ्गठनानि, धार्मिकसमूहाः, क्रीडालीगाः इत्यादयः विविधासु परिस्थितिषु अस्य पदस्य प्रयोगं कुर्वन्ति। प्रायः भौगोलिकरूपेण विकीर्णस्य (विस्तृतस्य) तथा स्पष्टपदानुक्रमयुक्तस्य सङ्गठनस्य सन्दर्भे अस्य शब्दस्य मुख्यतया प्रयोगः भवति। tibqz6v5h2qh5dfnapul6lmld8yht67 501212 501211 2026-10-06T09:33:51Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:प्रशासनम्]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 501212 wikitext text/x-wiki मुख्यालयः तद्विशिष्ट स्थानं सूचयति यत्र संस्थायाः अधिकांशानि वा सर्वाणि वा महत्त्वपूर्णानि कार्याणि समन्वितानि भवन्ति। '''प्रशासनिकमुख्यालयः''' कस्यचित् विशिष्टस्य प्रशासनिकक्षेत्रस्य केन्द्रं भवति, यत्र मुख्याः प्रशासनिकसचिवालयाः स्थिताः भवन्ति। निजीक्षेत्रस्य निगमाः, अलाभकारी संस्थाः, सैन्यसङ्गठनानि, धार्मिकसमूहाः, क्रीडालीगाः इत्यादयः विविधासु परिस्थितिषु अस्य पदस्य प्रयोगं कुर्वन्ति। प्रायः भौगोलिकरूपेण विकीर्णस्य (विस्तृतस्य) तथा स्पष्टपदानुक्रमयुक्तस्य सङ्गठनस्य सन्दर्भे अस्य शब्दस्य मुख्यतया प्रयोगः भवति। [[वर्गः:प्रशासनम्]] 9q09rfne1deb75117sxje8pgh22plra 0 92596 501213 2026-10-06T09:42:42Z Ganesh Paudel 6561 नूतनलेखं सृजितम् 501213 wikitext text/x-wiki नगरपालिका (Municipality) इति एका स्वायत्तशासिनी स्थानीयप्रशासनसंस्था अस्ति, या कस्यचित् नगरस्य अथवा महानगरस्य विकासाय, नागरिकसुविधाभ्यः च कार्यं करोति। नगरपालिका नगरस्य विकासस्य, नागरिकाणां सुख-सुविधानां च मेरुदण्डः अस्ति। भारतदेशे नेपाले च नगरपालिकाः आधारभूत प्रशासनिक संरचना भवन्ति। ==स्वरूपम्:== नगरपालिका लोकतान्त्रिकपद्धत्या निर्वाचितानां सदस्यानां (पार्षदानां) समूहः भवति। अस्य प्रधानः 'नगरप्रमुखः' (Mayor) अथवा 'नगरपालिकाध्यक्षः' इति कथ्यते। ==मुख्यानि कार्याणि== ===नागरिकसुविधाः=== नगरे स्वच्छपेयजलस्य, विद्युतः, सार्वजनिकमार्गाणां च व्यवस्था करणम्। ===स्वास्थ्यं स्वच्छता च=== नगरस्य स्वच्छता, अपशिष्टप्रबन्धनं (waste management), चिकित्सालयानां सञ्चालनं च। ===शिक्षा च संस्कृतिः=== प्राथमिकविद्यालयानां, वाचनालयानां स्थापना सञ्चालन व्यवस्थापनञ्च। ===सुरक्षा=== अग्निशमनसेवा (fire service) तथा मार्गदीपानां (street lights) प्रबन्धनम्। ===विकासयोजनाः=== नगरस्य योजनाबद्धविकासः, उद्यानानां (parks) निर्माणं, जन्म-मृत्युपञ्जीकरणं (registration) च। ===आयस्य स्रोताः=== नगरपालिका स्वकार्यार्थं गृहाकरः (house tax), जलकरः, आपणकरः (shop tax) इत्यादिभिः करैः तथा सर्वकारस्य अनुदानेन (grants) धनं प्राप्नोति। l6s8jmlbttqf9fy8zxbhyz79dnlddn0 501214 501213 2026-10-06T09:43:24Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:मानव निवासस्थलानि]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 501214 wikitext text/x-wiki नगरपालिका (Municipality) इति एका स्वायत्तशासिनी स्थानीयप्रशासनसंस्था अस्ति, या कस्यचित् नगरस्य अथवा महानगरस्य विकासाय, नागरिकसुविधाभ्यः च कार्यं करोति। नगरपालिका नगरस्य विकासस्य, नागरिकाणां सुख-सुविधानां च मेरुदण्डः अस्ति। भारतदेशे नेपाले च नगरपालिकाः आधारभूत प्रशासनिक संरचना भवन्ति। ==स्वरूपम्:== नगरपालिका लोकतान्त्रिकपद्धत्या निर्वाचितानां सदस्यानां (पार्षदानां) समूहः भवति। अस्य प्रधानः 'नगरप्रमुखः' (Mayor) अथवा 'नगरपालिकाध्यक्षः' इति कथ्यते। ==मुख्यानि कार्याणि== ===नागरिकसुविधाः=== नगरे स्वच्छपेयजलस्य, विद्युतः, सार्वजनिकमार्गाणां च व्यवस्था करणम्। ===स्वास्थ्यं स्वच्छता च=== नगरस्य स्वच्छता, अपशिष्टप्रबन्धनं (waste management), चिकित्सालयानां सञ्चालनं च। ===शिक्षा च संस्कृतिः=== प्राथमिकविद्यालयानां, वाचनालयानां स्थापना सञ्चालन व्यवस्थापनञ्च। ===सुरक्षा=== अग्निशमनसेवा (fire service) तथा मार्गदीपानां (street lights) प्रबन्धनम्। ===विकासयोजनाः=== नगरस्य योजनाबद्धविकासः, उद्यानानां (parks) निर्माणं, जन्म-मृत्युपञ्जीकरणं (registration) च। ===आयस्य स्रोताः=== नगरपालिका स्वकार्यार्थं गृहाकरः (house tax), जलकरः, आपणकरः (shop tax) इत्यादिभिः करैः तथा सर्वकारस्य अनुदानेन (grants) धनं प्राप्नोति। [[वर्गः:मानव निवासस्थलानि]] ezxohtjwd4m2wdie99fg9bshxyth4ty 501215 501214 2026-10-06T09:46:32Z Ganesh Paudel 6561 501215 wikitext text/x-wiki नगरपालिका (Municipality) इति एका स्वायत्तशासिनी स्थानीयप्रशासनसंस्था अस्ति, या कस्यचित् नगरस्य अथवा महानगरस्य विकासाय, नागरिकसुविधाभ्यः च कार्यं करोति। नगरपालिका नगरस्य विकासस्य, नागरिकाणां सुख-सुविधानां च मेरुदण्डः अस्ति। [[भारतम्|भारतदेशे]] [[नेपालम्|नेपाले]] च नगरपालिकाः आधारभूत प्रशासनिक संरचना भवन्ति। ==स्वरूपम्:== नगरपालिका लोकतान्त्रिकपद्धत्या निर्वाचितानां सदस्यानां (पार्षदानां) समूहः भवति। अस्य प्रधानः 'नगरप्रमुखः' (Mayor) अथवा 'नगरपालिकाध्यक्षः' इति कथ्यते। ==मुख्यानि कार्याणि== ===नागरिकसुविधाः=== नगरे स्वच्छपेयजलस्य, विद्युतः, सार्वजनिकमार्गाणां च व्यवस्था करणम्। ===स्वास्थ्यं स्वच्छता च=== नगरस्य स्वच्छता, अपशिष्टप्रबन्धनं, चिकित्सालयानां रूग्णयानानि सञ्चालनं च। ===शिक्षा च संस्कृतिः=== प्राथमिकविद्यालयानां, वाचनालयानां स्थापना सञ्चालन व्यवस्थापनञ्च। ===सुरक्षा=== अग्निशमनसेवा तथा मार्गदीपानां प्रबन्धनम्। ===विकासयोजनाः=== नगरस्य योजनाबद्धविकासः, उद्यानानां निर्माणं, === प्रशासन === जन्म-मृत्युपञ्जीकरणं च। ===आयस्य स्रोताः=== नगरपालिका स्वकार्यार्थं गृहाकरः (house tax), जलकरः, आपणकरः (shop tax) इत्यादिभिः करैः तथा सर्वकारस्य अनुदानेन (grants) धनं प्राप्नोति। [[वर्गः:मानव निवासस्थलानि]] dhivesifc5q0f25n6cagsl2xrcjg6ff 501216 501215 2026-10-06T09:49:37Z Ganesh Paudel 6561 501216 wikitext text/x-wiki नगरपालिका (Municipality) इति एका स्वायत्तशासिनी स्थानीयप्रशासनसंस्था अस्ति, या कस्यचित् नगरस्य अथवा महानगरस्य विकासाय, नागरिकसुविधाभ्यः च कार्यं करोति। नगरपालिका प्रायः एकः प्रशासनिकः विभागः भवति यस्य शासकीयपदवी भवति तथा च स्वशासनस्य अधिकारः अथवा अधिकारक्षेत्रं राष्ट्रियक्षेत्रीयकानूनेन प्रदत्तः यस्य अधीनः अस्ति नगरपालिकायाः ​​अधिकाराः आभासीस्वायत्ततायाः आरभ्य राज्यस्य पूर्णाधीनतापर्यन्तं भवन्ति । नगरपालिकानां आयकर, सम्पत्तिकर, निगम आयकर इत्यादिषु व्यक्तिषु निगमेषु च करं दातुं अधिकारः भवितुम् अर्हति, परन्तु राज्यात् पर्याप्तं धनं अपि प्राप्तुं शक्नोति नगरपालिका नगरस्य विकासस्य, नागरिकाणां सुख-सुविधानां च मेरुदण्डः अस्ति। [[भारतम्|भारतदेशे]] [[नेपालम्|नेपाले]] च नगरपालिकाः आधारभूत प्रशासनिक संरचना भवन्ति। ==स्वरूपम्:== नगरपालिका लोकतान्त्रिकपद्धत्या निर्वाचितानां सदस्यानां (पार्षदानां) समूहः भवति। अस्य प्रधानः 'नगरप्रमुखः' (Mayor) अथवा 'नगरपालिकाध्यक्षः' इति कथ्यते। ==मुख्यानि कार्याणि== ===नागरिकसुविधाः=== नगरे स्वच्छपेयजलस्य, विद्युतः, सार्वजनिकमार्गाणां च व्यवस्था करणम्। ===स्वास्थ्यं स्वच्छता च=== नगरस्य स्वच्छता, अपशिष्टप्रबन्धनं, चिकित्सालयानां रूग्णयानानि सञ्चालनं च। ===शिक्षा च संस्कृतिः=== प्राथमिकविद्यालयानां, वाचनालयानां स्थापना सञ्चालन व्यवस्थापनञ्च। ===सुरक्षा=== अग्निशमनसेवा तथा मार्गदीपानां प्रबन्धनम्। ===विकासयोजनाः=== नगरस्य योजनाबद्धविकासः, उद्यानानां निर्माणं, === प्रशासन === जन्म-मृत्युपञ्जीकरणं च। ===आयस्य स्रोताः=== नगरपालिका स्वकार्यार्थं गृहाकरः (house tax), जलकरः, आपणकरः (shop tax) इत्यादिभिः करैः तथा सर्वकारस्य अनुदानेन (grants) धनं प्राप्नोति। [[वर्गः:मानव निवासस्थलानि]] js6mnmos75qll9q8xx7kp1ampgxdvrr