विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 15339 501231 480617 2026-10-07T06:59:01Z Filos1 47353 501231 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणयिता पतञ्जलिः]] :'''तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः ।''' (यो.द. २/४९) श्वासप्रश्वासयोः गतेः विच्छेदः प्राणायामः । प्राणायामः त्रिविधः । रेचकः, पूरकः, कुम्भकश्चेति । नाडीशोधनं भवति प्राणायामस्य मुख्योपयोगः । यमनियमाभ्यां संयुक्तः सन् पुरुषः यदि प्राणायाममाचरेत् तर्हि नाड्यः शुध्दाः भवन्ति । प्राणायामेन पापस्य अज्ञानस्य च क्षयो भवति । मनः स्थिरं भवति । धारणायोग्यसामर्थ्यं प्राप्नोति । प्राणायामः-श्वासप्रश्वासयोः गतिविच्छेदः प्राणायामो भवति । रोगाणां विनाशाय प्राणायामस्यापि आवश्यकता वर्तते । शरीरस्थासु द्विसप्ततिसहस्रं नाडीषु कस्याञ्चित् एकस्यां नाडयां वायुसञ्चालनं सम्यक् न भवति चेत् शरीरं रोगग्रस्तं भवति । तदा वायुसञ्चालनं सम्यक् कर्तुं प्राणायामस्य आवश्यकता भवति । ‘हठयोगः’ इति ग्रन्थे – ‘ह’ ‘ठ’ इति अक्षरद्वयस्य पृथगर्थः हठयोगप्रदीपिका-ग्रन्थस्य प्रणेत्रा स्वात्मारामेन वर्णितः । सूर्यदेवः अर्थात् पिङ्गलानाडी अथवा प्राणवायुः ‘ह’ कारः इति उच्यते, यत्तु दक्षिणनासापुटम् इत्युच्यते । पुनश्च चन्द्रदेवः अर्थात् इडानाडी अथवा अपानवायुः ‘ठ’ कारः इत्युच्यते, यत्तु वामनासापुटमिति कथ्यते । अतः अनयोः सूर्यचन्द्रयोः मेलनम् ‘हठयोगः’ अर्थात् इडानाड्यां पिङ्गलानाड्यां च प्रवहतः वायोः मेलनं हठयोगः इति कथ्यते । उक्तञ्च – : हकारः कीर्त्तितः सूर्यष्ठकारश्चन्द्र उच्यते । : सूर्याचन्द्रमसोयोर्गाद् हठयोगो निगद्यते ॥ (गोरक्षनाथेन सिध्दसिध्दान्तपध्दतौ ) == प्राणायमाभ्यासः== हठयोगी यथा प्राणापानयोः वायोः मेलनं कारयित्वा प्राणायामसाधनेन वायुं निरोधयति, प्राणायाममाध्यमेन शारीरस्य स्वस्थतां च संरक्षति, तथैव महर्षिपतञ्जलिरपि प्राणायामं वर्णयित्वा प्राणायामेन शरीरस्य समतां प्रतिपादयति । यथा – नासापुटमाध्यमेन प्राणवायुग्रहणम् –श्र्वासः नासापुटमाध्यमेन प्राणवायुनिष्कासनम् –प्रश्वासः तयोः श्वासप्रश्वासयोः वायोः गतिं स्वेच्छानुसारं चालनं प्राणायामः । समुचिते आसने उपविश्य प्राणायमाभ्यासः अवश्यं करणीयः । हठयोगानुसारम् – ‘चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत् ’। अतः : यावद्वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनमुच्यते । : मरणं तस्य निष्क्रान्तिः ततो वायुं निरोधयेत् ॥ अर्थात् यावत् प्राणवायुः शरीरे तिष्ठति तावत् जीवनमस्ति । अतः जीवनसंरक्षणार्थं प्राणायामः अवश्यम् अभ्यसनीयः । एवञ्च शरीरं निरोगं भवेत् । प्राणायामभेदेऽपि बहवः प्राणायामाः सन्ति । तेषु पूरक –कुम्भक-रेचकाः साधारण –प्राणायामाः । अस्माकं दैनन्दिनजीवने सर्वेषां प्राणायामानाम् आवश्यकतास्ति । कतिपयप्राणायामाः अस्माभिः अलक्ष्ये आचर्यन्ते । तथापि तेषु कतिपयप्राणायामान यदि वयं नित्याभ्यासेन निर्दिष्टरुपेण च आचारिष्यामः, तदा अस्माकं जीवनं सरसं सुन्दरं च भविष्यति । एतेन समाजस्यापि बहुहितसाधनं भविष्यति । ते च प्राणायामाः नाडी शोधनं, भ्रमरी, सदन्तः, शितली इत्यादयः । तेषु पुनः नाडीशोधनप्राणायामः भ्रमरी, सदन्तः, शीतली इत्यादयः । तेषु पुनः नाडीशोधनप्राणायामः भ्रमरी प्राणायामश्च इति प्राणायामश्च इति प्राणायामद्वयं शरीराय अत्यन्तम् आवश्यकम् । किञ्च तत् नाडीशोधनप्राणायामः इत्युक्ते –शरीरेऽस्मिन् द्विसप्ततिसहस्रसंख्यकासु नाडीषु प्रतिमुहूर्त्तं सुष्ठुरुपेण वायुचलनम् । कीदृशः सः नाडीशोधनप्राणायामः ? अस्य प्राणायामस्य कः अवधिः ? एवञ्च अनेन प्राणायामेन किं फलं लभ्यते ? इत्यादिविषयाः अत्र ज्ञातव्याः सन्ति । हठयोगानुसारम् – : प्राणं चेदिडया पिबेन्नियमितं भूयोऽन्यया रेचयेत्, : पीत्वा पिङ्गलया समीरणमथो बध्दवा त्यजेद्वामया । : सूर्यचन्द्रमसोरनेन विधिनाऽभ्यासं सदा तन्वतां, : शुध्दा नाडिगणा भवन्ति यमिनां मासत्रयादूर्घ्वतः ॥ अर्थात् –प्राणवायुम् इडानाडया अर्थात् वामनासिकारन्ध्रेण पूरकं कृत्वा कुम्भकेन यथासामर्थ्यं धारयित्वा पिङ्गलानाडया अर्थात् दक्षिणानासिकारन्ध्रेण रेचकं कर्तव्यम् । ततः पुनः पिङ्गलानाड्या अर्थात् दक्षिणनासिकारन्ध्रेण पूरकं कृत्वा कुम्भकेन यथासामर्थ्यं धारयित्वा इडानाडया अर्थात् वामनासिकारन्ध्रेण शनैः शनैः रेचकं कार्यम् । अनेन प्रकारेण चन्द्रसूर्यनाडीभ्यां पूरकेण वायुं पीत्वा कुम्भकेन वायुं धारयित्वा रेचकेन वायुं त्यक्त्वा विधिपूर्वकं प्राणायामभ्यासं कृत्वा मासत्रयतः अधिकं यदि एषः नाडीशोधन प्राणायामः क्रियते, तदा शरीरस्य द्विसप्ततिसहस्रसंख्याकाः नाडय्ः मलरहिताः भवन्ति । एवञ्च शरीरे वायोः चलनं सुष्ठुरुपेण भवति । ==प्राणायामस्य समयः== अस्य प्राणायामस्य समयः तथा संख्याविषये योगप्रदीपिकायामुक्तं यत् – : प्रातर्मध्यन्दिने सायमर्धरात्रे च कुम्भकान् । : शनौरशीतिपर्यन्तं चतुर्वारं समभ्यसेत् ॥ अर्थात् –प्रातः, मध्याह्ने, सायम्, अर्धरात्रौ च चतुर्वारं प्राणायामस्य अभ्यासः करणीयः । तदपि पुनः एकस्मिन् समये विंशति प्राणायामाः कीदृशं गणनं भवेत् इति जिज्ञासायां चन्द्रनाडया पूरकेण, ततः कुम्भकेन, ततः सूर्यनाडया रेचकेण, ‘एकम्’ इति गणनम् । ततः पुनः सूर्यनाड्या पूरकेण ततः कुम्भकेन, पुनः चन्द्रनाडया रेचकेण ‘द्वे’ इति गणनम् । अनेन प्रकारेण गणनं कृत्वा एकस्मिन् समये विंसतिप्राणायामाः करणीयाः । एव्ं क्रमेण एकस्मिन् दिवसे चतुर्वारं प्राणायामेन अशीतिः प्राणायामाः कर्तव्याः । एवं क्रमेण मासत्रयात् ऊर्ध्वम् अभ्यासः करणीयः । तदा द्विसप्ततिसहस्रसंख्याकाः नाडयः मलरहिताः भवन्ति । शरीरं च नीरोगं भवति । ==भ्रमरीप्राणायामः== [[File:Tanumânasî kapalabhati.JPG|thumb|प्राणायामाभ्यासे निरतः]] न केवलं नाडीशोधनप्राणायामः, अपि तु भ्रमरी प्राणायामोऽपि शरीरस्य स्वस्थतां वर्धयति । हठयोगानुसारम् भ्रमरीप्राणायामः – : वेगाद् घोषं पूरकं भृङ्गनादं भृङ्गीनादं रेचकं मन्दमन्दम् । : योगीन्द्रणामेवमभ्यासयोगच्चिते जाता काचिदानन्द लीला ॥ अर्थात् –षणमुखिमुद्रया चक्षुः कर्णमुखादीनिः अवरुध्य शनै शनैः नासारन्ध्रमाध्यमेन श्वासवायुं गृहीत्वा ततः भृङ्गीनाद इव गुञ्जरणेन सह पुनः शनैः शनैः रेचकं कुर्यात् । तदा तेन गुञ्जरणेन मस्मिष्के मृदु कम्पनम् अनुभूयते । तेन कम्पनेन मस्तिष्कस्य स्नायवः स्थिराः भवन्ति । एकाग्रता आयाति । स्मरणशक्तेः वृध्दिरपि भवति । एतादृशेन अभ्यासेन शरीरे अपूर्वानन्दः अनुभूयते । शरीरं च नीरोग्ं भवति । ==प्राणायामस्य षटकर्माणि== निरोगाय प्राणायामस्य आवश्यकता इव क्रियाणामपि आवश्यकता अस्ति एव । शरीरस्य आभ्यन्तरप्रदेशस्य शोधनं, मलशून्यं च भवेत् । हठयोगे आभ्यन्तरशोधनार्थं षटक्रियाणां वर्णनं दृश्यते । यथा – : धौतिवस्तिस्तथा नेतिस्राटकं नौलिकं तथा । : कपालभातिश्चैतानि षटकर्माणि प्रचक्षते ॥ एतेन कर्मषटकेन शरीरस्य आभ्यन्तरशोधनं भवति । आभ्यन्तरशोधनेन बाह्यप्रदेशोऽपि प्रफुल्लो भवति । परन्तु एतानि षटकर्माणि न सर्वेषां कृते । मेदाधिकस्थूलमनुष्यस्य कृते, श्लेष्मायुक्तपुरुषस्य कृते च षटक्रियाणाम् आवश्यकता अस्ति । यथा – : मेदश्लेष्माधिकः पूर्वं षटकर्माणि समाचरेत् । : अन्यस्तु नाचरेत्तानि दोषाणां समभावतः ॥ अधुना आसनानुष्ठानेन रोगाणाम् उपशमः भविष्यतीति आलोच्यते । केषां रोगाणां कृते कानि कानि आसनानि हठयोगे निर्दिष्टानि, तदत्र वर्ण्यते । प्रथमतः कथितं यत् आहारस्य नियमितता अपेक्ष्यते । यः कोऽपि रोगः भवतु तन्निवारणाय समुचिताहारविश्रामपुरस्सरम् आसनकरणेनम् तत्फलप्रदं भवति । भूरिभोजनेन पाचनक्रिया क्रियाशीला न भवति, रोगान् च जनयति । अतः उक्तं यत् – : मिताहारं विना यस्तु योगारम्भं तु कारयेत् । : नानारोगो भवेत्तस्य किञ्चिद्योगो न सिध्यति ॥ ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at [[Project Gutenberg]] *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508061546/http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html |date=2015-05-08 }} {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} [[वर्गः:अष्टाङ्गयोगः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] k8ghmrc64l0ygczp9by5z5mh8uxbc7a 0 17604 501230 500449 2026-10-06T19:59:20Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261006)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 501230 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = hindu | name = भगवान् दत्तात्रेयः | image = Ravi Varma-Dattatreya.jpg | caption = राजा रविवर्मणा चित्रितः भगवान् दत्तात्रेयः (१८९०) | affiliation = [[त्रिमूर्तिः|त्रिमूर्तीनाम्]] संयुक्तस्वरूपम्, [[परब्रह्म|परब्रह्मणः]] साक्षात्स्वरूपम् | deity_of = [[योगः|योगेश्वरः]], [[अवधूतः]], गुरुरूपः भगवान् | abode = [[सह्याद्रिः]], [[माहुर]], औदुम्बरवृक्षः, गन्धमादनपर्वतः, [[गिरिनार्]] | mantra = ॐ द्रां दत्तात्रेयाय नमः <br /> ॐ दिगम्बराय विद्महे अवधूताय धीमहि तन्नो दत्तः प्रचोदयात् | weapon = [[सुदर्शनचक्रम्|चक्रम्]], [[शङ्खः]], [[त्रिशूलम्]], [[डमरुः]], [[कमण्डलुः]], [[जपमाला]] | consort = [[अनघा]] (लक्ष्मीरूपा) | parents = [[अत्रिः|महर्षिः अत्रिः]] (पिता), [[अनसूया]] (माता) | siblings = [[चन्द्रः|सोमः (चन्द्रमाः)]], [[दुर्वासाः]] | mount = [[कामधेनुः]] (गौः / पृथिवी), चत्वारः [[श्वानः|श्वानाः]] (चत्वारः वेदाः) | tree = [[औदुम्बरः]] (उदुम्बरवृक्षः) | day = [[गुरुवासरः]] (बृहस्पतिवासरः) | festivals = [[दत्तात्रेयजयन्ती]] (मार्गशीर्षपूर्णिमा) | texts = [[अवधूतगीता]], [[त्रिपुरारहस्यम्]], [[दत्तात्रेयोपनिषत्]], [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|भागवतपुराणम्]] (एकादशस्कन्धः), [[गुरुचरित्रम्]] }} '''दत्तात्रेयः''' ([[संस्कृतम्|संस्कृते]]: दत्तात्रेयः, [[IAST]]: ''Dattātreya'') [[भारतम्|भारती]]य[[सनातनधर्म:|सनातनधर्मी]]यैः [[त्रिमूर्तिः|त्रिमूर्तीनां]] ([[ब्रह्मा|ब्रह्मा]][[विष्णुः|विष्णु]][[शिवः|महेश्वरा]]णाम्) संयुक्तः अवतारः भगवान् इति परिगणितः। दत्त इति पदस्य अर्थः अनुगृहीतम् (आत्मसमर्पितं) इति। स्वयम् आत्मानं त्रिमूर्तयः [[अत्रिः|अत्र्य]]नसूयादम्पतीभ्यां दत्तवन्तः। एषः अत्रेः पुत्रः अतः आत्रेयः इति नाम अपि अस्ति। अतः त्रिमूर्तिभिः दत्तः अत्रेः पुत्रः इति भावेन दत्तात्रेयः इति ख्यातः। एतस्य विषये अधिकं ज्ञातुं '''[[गुरुचरित्रम्]]''' इति ग्रन्थः पठनीयः। ईश्वरीयशक्तित्रयस्य साकारमूर्तिः दत्तात्रेयः। अतः अस्य आराधनेन अपरिमितं फलम् अचिरेण लभते। भगवान् दत्तात्रेयः आजन्म [[ब्रह्मचारी]], सर्वव्यापी, [[अवधूतः]], [[योगः|योगेश्वरः]], सङ्कटे पतितं भजकं क्षिप्रं विमोचयति (स्मर्तृगामी)।<ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |title=Dattātreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatāra |url=https://archive.org/details/dattatreyaimmort0000rigo |publisher=State University of New York Press |year=1998 |isbn=978-0791436967 |pages=[https://archive.org/details/dattatreyaimmort0000rigo/page/1 1]-5}}</ref> दत्तात्रेयः [[नाथसम्प्रदायः|नाथसम्प्रदाये]] [[शिवः|आदिनाथस्य]] साक्षात् अवतारः, नाथपरम्परायाः प्रथमगुरुः (आदिगुरुः) चापि मन्यते।<ref>{{Cite book |last=Mallinson |first=James |title=The Ocean of Inquiry: A Translation of the Vicharsagar |publisher=YogaVidya.com |year=2011 |pages=23-25}}</ref> वैष्णवपरम्परायां [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|श्रीमद्भागवतपुराणानुसारम्]] एषः भगवतः विष्णोः षष्ठः अवतारः मन्यते। अस्य तात्त्विकं स्वरूपम् [[अवधूतगीता|अवधूतगीतायां]] [[त्रिपुरारहस्यम्|त्रिपुरारहस्ये]] च विशदतया प्रतिपादितम् अस्ति। == नामव्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च == संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'दत्त' तथा 'आत्रेय' इति पदद्वयेन दत्तात्रेयपदस्य सिद्धिः भवति: * '''दत्तः''' : 'दा' धातोः क्त-प्रत्यये कृते 'दत्तः' इति रूपम्। यः स्वेच्छया समर्पितवान् अथवा यस्मै आत्मसमर्पणं कृतम्। भागवतपुराणे प्रतिपादितं यत् यदा महर्षिः अत्रिः परब्रह्मस्वरूपिणः सन्तानस्य प्राप्तये तपश्चकार, तदा त्रिमूर्तयः स्वयमेव तस्मै आत्मानं दत्तवन्तः : ''"दत्तो मयाऽहमिति यद् भगवान् स दत्तः"''। * '''आत्रेयः''' : अत्रेः अपत्यं पुमान् इति आत्रेयः (अत्रि + ढक्)। महर्षेः अत्रेः कुलभूषणत्वात् सः आत्रेयः इत्युच्यते। तात्त्विकदृष्ट्या दत्तात्रेयः निर्गुणपरब्रह्मणः सगुणः प्रकाशः, यः सर्वेभ्यः उपाधिभ्यः मुक्तः सन् प्रकृत्या सह समरसतां प्रापयति। == जन्म ख्यातिः च == दत्तात्रेयस्य जन्म [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रराज्यस्य]] माहुर् (माहूर) इति ग्रामे अभवत्। [[सह्याद्रिः|सह्याद्रिश्रेण्यां]] समचरत् इति भक्तानां विश्वासः। एषु दिनेषु गणपतिसच्चिदानन्दस्वामिनः दत्तात्रेयविषये प्रचारं प्रसारं च कुर्वन्तः सन्ति। ७०-सङ्ख्याधिकानि दत्तात्रेयमन्दिराणि एतैः निर्मितानि। [[चिक्कमगळूरुमण्डलम्|चिक्कमगळूरुमण्डलस्य]] [[चन्द्रद्रोणपर्वतः|चन्द्रद्रोणपर्वतस्य]] प्रदेशे प्राचीनः दत्तात्रेयदेवालयः अस्ति। तत्र सूफीसन्तः अपि पूजां करोति स्म इति ज्ञायते। [[मैसूरु|मैसूरु]]महाराजः 'दत्तात्रेयः' इति कञ्चित् ग्रन्थं रचितवान्। [[गुजरात्राज्यम्|गुजरात्राज्यस्य]] गिरिनार् इति पर्वतप्रदेशे प्राचीनं दत्तात्रेयमन्दिरं पादुकास्थानं च अस्ति। === अत्र्यनसूयोपाख्यानम् === [[चित्रम्:Lord Dattatreya from Devgad.jpg|220px|thumb|left|भगवान् दत्तात्रेयः]] दत्तात्रेयस्य जन्मकथा [[मार्कण्डेयपुराणम्|मार्कण्डेयपुराणे]], [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|भागवतपुराणे]], [[ब्रह्माण्डपुराणम्|ब्रह्माण्डपुराणे]] च विस्तरेण वर्णिता अस्ति। महर्षिः [[अत्रिः]] तस्य पत्नी [[अनसूया]] (कर्दमप्रजापतेः पुत्री) च गन्धमादनपर्वते (मतान्तरेण ऋक्षपर्वते अथवा [[सह्याद्रिः|सह्याद्रौ]]) दीर्घकालं यावत् घोरं तपश्चरन्तौ आस्ताम्। अनसूयायाः पातिव्रत्यस्य तपस्तेजसः च प्रभावं परीक्षितुं त्रिमूर्तयः ([[ब्रह्मा]], [[विष्णुः]], [[शिवः]] च) यतिवेषं धारयित्वा अत्र्याश्रमम् आजग्मुः। ते अतिथिरूपेण भोजनं याचितवन्तः, किन्तु एकं विषमं नियमं न्यवेदयन् यत् अनसूया विवस्त्रा (दिगम्बरा) भूत्वा तेभ्यः भिक्षां दद्यात्। महातपस्विनी अनसूया स्वपातिव्रत्यबलेन मन्त्रपूतं पादोदकं तेषां मूर्धनि सिञ्चितवती। तत्क्षणमेव ते त्रयोऽपि देवाः षण्मासीयाः नवजातशिशवः अभवन्। ततः अनसूया मातृवात्सल्यामृतेन तान् स्नापयित्वा स्तन्यपानम् अकारयत्। यदा देवलोके [[सरस्वती]], [[लक्ष्मीः]], [[पार्वती]] च स्वपतीनां स्थितिं ज्ञात्वा चिन्ताकुलाः अत्र्याश्रमम् आगत्य अनसूयां प्रार्थितवत्यः, तदा साध्वी अनसूया तान् देवान् पुनः मूलस्वरूपं प्रापयत्। ततः प्रसन्नाः त्रिमूर्तयः अत्रये अनसूयायै च वरं दत्तवन्तः। तदनुसारेण त्रिमूर्तीनाम् अंशात् त्रयः पुत्राः प्रादुर्भूताः: # ब्रह्मणः अंशात् [[चन्द्रः|सोमः (चन्द्रमाः)]] # शिवस्य अंशात् [[दुर्वासाः]] # विष्णोः अंशात् (त्रिमूर्तीनां संयुक्तैकरूपेण च) '''दत्तात्रेयः''' कालान्तरे सोमः दुर्वासाः च तपसे वनं प्रस्थितौ, स्वतेजः च दत्तात्रेये विलीनं कृतवन्तौ। एवं भगवान् दत्तात्रेयः साक्षात् त्रिमूर्तिस्वरूपः अभवत्।<ref>{{Cite book |last=Joshi |first=P. N. |title=Shri Dattatreya Dnyankosh |year=2000 |publisher=Datta Sampradaya Prakashan |pages=45-52}}</ref> दत्तात्रेयस्य आविर्भावतिथिः [[मार्गशीर्षमासः|मार्गशीर्षमासस्य]] पूर्णिमायां मन्यते, या भारते प्रतिवर्षं '''दत्तात्रेयजयन्ती''' रूपेण श्रद्धया आचर्यते। == दत्तात्रेयस्य चतुर्विंशतिगुरवः == [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|श्रीमद्भागवतपुराणस्य]] एकादशस्कन्धे (अध्यायाः ७ तः ९) दत्तात्रेयस्य (अवधूतस्य) महाराजस्य [[यदुः|यदोः]] च संवादः वर्णितः अस्ति। अवधूतस्य परमशान्तं, भयरहितं, विदेहवत् आनन्दमयं च स्वरूपं दृष्ट्वा राजा यदुः विस्मितः सन् अपृच्छत्: "हे महात्मन्! भवान् कर्मरहितः, निरीहः, बालवत् विचरन् अपि कथम् एतादृशम् अगाधं ब्रह्मानन्दम् अनुभवति?" तदा दत्तात्रेयः प्रत्युवाच यत् अहम् आत्मज्ञानप्राप्तये प्रकृतेः चतुर्विंशतिं (२४) गुरून् स्वीकृतवान्। प्रकृतौ विद्यमानेभ्यः सर्वेभ्यः पदार्थेभ्यः मया सत्यस्य ज्ञानं लब्धम्। ते चतुर्विंशतिगुरवः अधोनिर्दिष्टाः सन्ति:<ref>{{Cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=Ascetics and Brahmins in Ancient India |publisher=Anthem Press |year=2011 |isbn=978-0857284327 |pages=112-118}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:auto; width:95%; font-size:95%;" ! क्र. !! प्राकृतिकः गुरुः !! प्राकृतिकं निरीक्षणम् !! दत्तात्रेयस्य शिक्षा / आध्यात्मिकः पाठः |- | १ || '''पृथिवी''' || सर्वे प्राणिनः पृथिव्यां पादाघातं कुर्वन्ति, खननं कुर्वन्ति, मलिनतां च क्षिपन्ति; तथापि सा न कुप्यति, सर्वं सहते, सर्वेभ्यः अन्नजलादिकं ददाति। || '''धैर्यं परोपकारश्च:''' साधकेन पृथिवीवत् सर्वसहिष्णुना, क्षमाशीलेन, परोपकारनिरतेन च भवितव्यम्। |- | २ || '''वायुः''' || वायुः सुगन्धे दुर्गन्धे वा सर्वत्र विचरति, किन्तु कस्यापि गन्धेन सक्तः न भवति; सः स्वच्छाभ्रं स्पृशन् गच्छति। || '''अनासक्तिः:''' योगी संसारे सर्वत्र विचरन् अपि विषयेषु रागद्वेषासक्तिरहितः स्यात्। |- | ३ || '''आकाशः''' || आकाशः अनन्तः, सर्वव्यापी, मेघधूमधूलिभिः कदापि न लिप्यते; सः सर्वदा निर्लेपः तिष्ठति। || '''अलिप्तता सर्वव्यापकत्वं च:''' आत्मा आकाशवत् सर्वगतः, शरीरभेदैः लिङ्गादिभेदैश्च अलिप्तः, निर्विकारश्च अस्ति। |- | ४ || '''जलम्''' || जलं स्वभावतः निर्मलं, स्निग्धं, मधुरं, सर्वेषां मलं प्रक्षाल्य पावयति च। || '''शुचित्वं माधुर्यं च:''' योगी जलवत् अन्तर्बाह्यशुचिः, स्निग्धहृदयः, स्वदर्शनेन सम्भाषणेन च अन्यान् पावनं कुर्यात्। |- | ५ || '''अग्निः''' || अग्निः तेजस्वी, सर्वभक्षकः अपि स्वयम् अदोषः, सर्वेषां वस्तुनां भस्म कृत्वा तेजोमयः भवति। || '''तेजस्वित्वं तपश्च:''' ज्ञानी पुरुषः अशुद्धं सर्वं भस्मीकृत्य स्वतेजसा प्रकाशते, कस्यापि सङ्गेन दूषितः न भवति। |- | ६ || '''चन्द्रमाः''' || चन्द्रस्य कलानां ह्रासवृद्धी भवतः, किन्तु चन्द्रमण्डलस्य स्वरूपस्य वास्तविकी ह्रासवृद्धिः न भवति। || '''आत्मनः निर्विकारत्वम्:''' जन्मादयः षड्भावाः शरीरस्यैव भवन्ति, न तु नित्यस्य आत्मनः। |- | ७ || '''सूर्यः''' || सूर्यः स्वकिरणैः जलम् आदत्ते, पुनः समयविशेषे वृष्टिरूपेण तदेव जलं जगते मुञ्चति, कस्यापि प्रति पक्षपातं न करोति। || '''निःस्वार्थसंग्रहः त्यागश्च:''' योगी इन्द्रियैः भोगान् गृह्णीयात् केवलं लोककल्याणाय तान् समर्पयितुम्, न तु स्वाभिमानाय। |- | ८ || '''कपोतः''' || जाले पतितान् स्वशिशून् दृष्ट्वा मोहाकुला कपोतदम्पती अपि जाले पतित्वा विनष्टौ। || '''अतिस्नेहस्य बन्धनम्:''' संसारे पुत्रादिषु अत्यधिकः मोहः विनाशस्य कारणं भवति; मोहेन विवेकः नश्यति। |- | ९ || '''अजगरः''' || अजगरः आहारार्थं न धावति, यत् किञ्चित् दैवेन प्राप्तं तत् भुक्त्वा सन्तोषेण तिष्ठति। || '''सन्तोषः प्रारब्धस्वीकारश्च:''' मुमुक्षुणा अहर्निशं भोगप्राप्तये व्यग्रं न भवितव्यम्, यदृच्छालाभसन्तुष्टेन भाव्यम्। |- | १० || '''समुद्रः''' || वर्षाकाले नदीनां प्रवेशेनापि समुद्रः न वर्धते, ग्रीष्मे जलानयनाभावेऽपि न शुष्यति; सः गम्भीरः तिष्ठति। || '''प्रशान्तचित्तता:''' हर्षशोकयोः उपस्थितौ ज्ञानी समुद्रवत् प्रशान्तः अक्षोभ्यश्च भवेत्। |- | ११ || '''पतङ्गः''' || पतङ्गः दीपशिखायाः रूपमोहेन आकृष्टः सन् अग्नौ पतित्वा भस्मसात् भवति। || '''रूपमोहात् रक्षा:''' दृश्यसौन्दर्ये रूपलावण्ये च आसक्तः सन् मनुष्यः विनश्यति, अतः कामरूपमोहात् दूरे स्थातव्यम्। |- | १२ || '''भ्रमरः''' || भ्रमरः पुष्पाणां हानिम् अकुर्वन् केवलं मधुरं सारम् आदत्ते। || '''सारग्राहिता:''' साधकेन सर्वशास्त्रेभ्यः केवलं तत्त्वसारः गृह्णीतव्यः, गृहेभ्यः अल्पमेव भिक्षान्नम् आदत्तव्यम्। |- | १३ || '''मधुहा''' || मधुमक्षिकाभिः बहुकष्टेन सञ्चितं मधु मधुहा (मधुहर्ता) ताः हत्वा हरति। || '''अतिसञ्चयत्यागः:''' आवश्यकताभ्यः अधिकं धनसञ्चयः विनाशस्य मूलम्; सञ्चितं धनम् अन्ये हरन्ति। |- | १४ || '''गजः''' || गजः काष्ठमयीं हस्तिनीं काममोहात् स्पृष्ट्वा बन्धनगर्ते पतति। || '''कामविजयः:''' कामवासनायाः, स्पर्शसुखस्य च वशीभूताः पुरुषाः बन्धनं प्राप्नुवन्ति। |- | १५ || '''हरिणः''' || हरिणः व्याधस्य मधुरसङ्गीतेन मोहितः सन् निश्चलः तिष्ठति, व्याधश्च तं हन्ति। || '''शब्दमोहत्यागः:''' कर्णप्रियशब्देषु, मिथ्याप्रशंसासु च मुग्धः न भवितव्यम्। |- | १६ || '''मत्स्यः''' || मत्स्यः जिह्वालोभेन वडिशे (मत्स्यवेधकाण्डे) लग्नं मांसखण्डं खादन् प्राणान् त्यजति। || '''जिह्वाजयः:''' रसनेन्द्रियस्य लोभः मनुष्यं नाशयति; जिह्वाजयः आत्मसंयमस्य प्रथमं सोपानम्। |- | १७ || '''पिङ्गला वेश्या''' || पिङ्गला नाम वेश्या धनिकपुरुषस्य प्रतीक्षया बहुदुःखम् अन्वभूत्; पश्चात् वैराग्यं प्राप्य भगवति मनः स्थापयित्वा सुखेन अस्वपत्। || '''आशात्यागः परं सुखम्:''' सांसारिकाशा एव दुःखस्य कारणम्, आशात्यागेनैव परमशान्तिः लभ्यते। |- | १८ || '''कुररपक्षी''' || आमिषखण्डं (मांसखण्डं) गृहीतं कुररं दृष्ट्वा अन्ये पक्षिणः तम् आक्रमन्; यदा सः आमिषं त्यक्तवान्, तदा सः शान्तिम् अलभत। || '''परिग्रहत्यागः:''' वस्तुसंग्रहेण शत्रुता, भयं च जायते; त्यागेनैव परमं सुखं लभ्यते। |- | १९ || '''बालकः''' || बालकः मानापमानरहितः, चिन्तामुक्तः, अहङ्कारशून्यः सन् स्वयमेव क्रीडति आनन्दति च। || '''निरहङ्कारता:''' अहङ्कारं त्यक्त्वा बालकवत् निष्कपटभावेन आनन्दमये आत्मनि स्थातव्यम्। |- | २० || '''कुमारी कन्या''' || कन्यायाः हस्ते द्वौ कङ्कणौ परस्परं संघट्ट्य शब्दं अकुरुताम्; यदा सा एकमेव कङ्कणं धारितवती, तदा शब्दः शान्तः अभवत्। || '''एकान्तवासः:''' बहुजनेषु कलहः, द्वाभ्यां सम्भाषणम्; अतः ध्यानार्थं मुनिना एकाकिना स्थातव्यम्। |- | २१ || '''इषुकारः''' || बाणनिर्माता बाणस्य ऋजुकरणे एतावत् एकाग्रः आसीत् यत् पार्श्वे गच्छन्तं राजसैन्यम् अपि न दृष्टवान्। || '''एकाग्रता (समाधिः):''' योगिना स्वचित्तं परब्रह्मणि इषुकारवत् पूर्णैकाग्रतया योजनीयम्। |- | २२ || '''सर्पः''' || सर्पः स्वयम् आश्रयं न निर्माति, परनिर्मिते बिले सुखेन निवसति, एकाकी च सञ्चरति। || '''अनियतवासः:''' संन्यासिना स्वार्थे गृहनिर्माणादिकं न कर्तव्यम्, यत्र कुत्रापि शान्ते स्थाने वासः कार्यः। |- | २३ || '''ऊर्णनाभिः''' || ऊर्णनाभिः (तन्तुवायः/लूता) स्वमुखात् तन्तून् बहिः प्रसार्य जालं रचयति, पुनः तान् स्वस्मिन्नेव संहरति। || '''सृष्टिसंहारयोः स्वरूपम्:''' ईश्वरः इदं विश्वं स्वात्मनः सृजति, पालयति, पुनः स्वात्मनि एव विलीनं करोति। |- | २४ || '''भृङ्गीकीटः''' || कीटः भृङ्गीकीटेन कुड्ये बद्धः सन् भिया तमेव ध्यायन् स्वयं भृङ्गीरूपताम् आप्नोति। || '''ध्यानात् तन्मयता:''' यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया, तत्तत्स्वरूपतां याति; परब्रह्मध्यानेन जीवः ब्रह्मैव भवति। |} == प्रतिमाशास्त्रं प्रतीकविधानं च == आधुनिके काले भगवान् दत्तात्रेयः प्रायः त्रिमस्तकः, षड्भुजः, संन्यासिस्वरूपेण च पूज्यते। अस्य रूपे गभीरं दार्शनिकं रहस्यं निगूढम् अस्ति:<ref>{{Cite book |last=Gopinatha Rao |first=T. A. |title=Elements of Hindu Iconography |volume=2 |publisher=Motilal Banarsidass |year=1985 |pages=251-255}}</ref> === त्रिमस्तकाः षड्भुजाश्च === * '''त्रिमस्तकाः:''' मध्यभागस्य मस्तकः भगवतः [[विष्णुः|विष्णोः]] (पालनकर्तुः), दक्षिणभागस्य मस्तकः ब्रह्मणः (सृष्टिकर्तुः), वामभागस्य मस्तकः [[शिवः|शिवस्य]] (संहारकर्तुः) च प्रतीकः अस्ति। एते त्रयः मस्तकाः कालत्रयस्य (भूत-वर्तमान-भविष्यतः), गुणत्रयस्य (सत्त्व-रजस्-तमसाम्), अवस्थात्रयस्य (जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्तीनाम्) च साक्षिस्वरूपतां दर्शयन्ति। * '''षड्भुजाः तेषां चिह्नानि च:''' # [[सुदर्शनचक्रम्|चक्रम्]] (विष्णोः चिह्नम्) : कालचक्रस्य धर्मसंरक्षणस्य च प्रतीकम्। # [[शङ्खः]] (विष्णोः चिह्नम्) : नादब्रह्मणः ॐकारध्वनेः च प्रतीकम्। # [[त्रिशूलम्]] (शिवस्य चिह्नम्) : आधिभौतिक-आधिदैविक-आध्यात्मिकानां त्रितापानां नाशकम्। # [[डमरुः]] (शिवस्य चिह्नम्) : सृष्टेः स्पन्दनस्य शब्दब्रह्मणः च मूलम्। # [[जपमाला]] (ब्रह्मणः चिह्नम्) : निरन्तरभगवत्स्मरणस्य ज्ञानस्य च प्रतीकम्। # [[कमण्डलुः]] (ब्रह्मणः चिह्नम्) : विरक्तेः संन्यासधर्मस्य च प्रतीकम्। === कामधेनुः चत्वारः श्वानाश्च === * '''कामधेनुः (गौः):''' दत्तात्रेयस्य पृष्ठभागे स्थिता धेनुः साक्षात् भूमाता, कामधेनुः च अस्ति, या समस्तानां प्राणिनां पोषणं करोति, प्रकृतिधर्मस्य च रक्षणं सूचयति। * '''चत्वारः श्वानाः:''' दत्तात्रेयस्य पादपार्श्वे विद्यमानाः चत्वारः श्वानाः चतुरः वेदान् ([[ऋग्वेदः|ऋग्वेदं]], [[यजुर्वेदः|यजुर्वेदं]], [[सामवेदः|सामवेदम्]], [[अथर्ववेदः|अथर्ववेदं]] च) प्रतिनिधियन्ति। श्वानः स्वामिभक्तेः, अप्रमत्ततायाः (जागरूकतायाः) च प्रतीकः अस्ति। अपि च दत्तात्रेयस्य दृष्टौ उच्चनीचभेदः नास्ति; ब्रह्म सर्वभूतेषु समानरूपेण वर्तते इति एते श्वानाः सूचयन्ति। === औदुम्बरवृक्षः === भगवतः दत्तात्रेयस्य निवासः [[औदुम्बरः|औदुम्बरवृक्षस्य]] (उदुम्बरस्य) अधः मन्यते। अयम् वृक्षः कल्पवृक्षवत् सर्वकामनापूरकः, अमृततुल्यौषधीयगुणसम्पन्नः, परब्रह्मसाक्षात्कारस्य पावनस्थानं च मन्यते। == पुरातत्त्वप्रतिमाशास्त्रम् एकमुखीदत्तात्रेयश्च == [[चित्रम्:Ek Mukhi Datta,Narayanpur,Pune.jpg|220px|thumb|right|एकमुखीदत्तात्रेयमूर्तिः (नारायणपुरम्, पुणे)]] ऐतिहासिकदृष्ट्या पुराविद्भिः अन्वेषितं यत् प्राचीनकाले दत्तात्रेयस्य मूर्तिः 'एकमुखी चतुर्भुजा' च आसीत्। * '''बादामीगुहा (कर्णाटकम्):''' चालुक्यवंशस्य काले (षष्ठ-सप्तमशताब्द्यां) बादामीगुहासु दत्तात्रेयस्य एकमुखी मूर्तिः उत्कीर्णा अस्ति। तत्र सः प्रशान्तयोगिरूपेण, चतुर्भिः हस्तैः शङ्खचक्रकमण्डल्वादीन् धारयन् दृश्यते। * '''अजमेर-फलकं (राजस्थानम्):''' राजस्थानस्य अजमेरमण्डले दशमशताब्द्याः एका मूर्तिः प्राप्ता, यस्यां दत्तात्रेयः एकमुखयुक्तः, शैव-वैष्णवचिह्नैः समन्वितः 'हरिहरपितामह'-स्वरूपेण उत्कीर्णः अस्ति। मध्यकाले (विशेषतः चतुर्दश-षोडशशताब्द्योः महाराष्ट्र-कर्णाटकयोः दत्तसम्प्रदायस्य उदयात् परं) त्रिमस्तकषड्भुजरूपस्य प्रतिष्ठा सर्वत्र संवृद्धा। अद्यापि माहूरक्षेत्रे, नृसिंहवाड्यामपि च दत्तात्रेयस्य एकमुखी प्राचीनपरम्परा समुपलभ्यते। == दत्तात्रेयसाहित्यं दर्शनं च == दत्तात्रेयस्य नाम्ना सम्बद्धाः बहवः ग्रन्थाः वेदान्तस्य योगस्य च अमूल्यरत्नानि सन्ति: === अवधूतगीता === [[अवधूतगीता]] अद्वैतवेदान्तस्य परमोच्चग्रन्थः मन्यते। अस्मिन् अष्टौ अध्यायाः, २८९ श्लोकाः च सन्ति। अस्मिन् ग्रन्थे दत्तात्रेयः आत्मनः नित्यमुक्ततां, शुद्धबुद्धस्वरूपतां च प्रतिपादयति: {{उद्धरणम्|ईश्वराऽनुग्रहादेव पुंसामद्वैतवासना।<br />महाभयपरित्राणा विप्राणामुपजायते॥|मूलम्=[[अवधूतगीता]] १.१}} अवधूतगीतायाम् जातिवर्णभेदातीतः, बन्धमोक्षातीतः, परमहंसभावः वर्णितः। === त्रिपुरारहस्यम् === [[त्रिपुरारहस्यम्]] (हरितायनसंहिता) भगवता दत्तात्रेयेन [[परशुरामः|परशुरामाय]] उपदिष्टं महान् ग्रन्थः। अस्य ज्ञानखण्डे चितिशक्तेः (परमसंवित्स्वरूपिण्याः महात्रिपुरसुन्दर्याः) अद्वैतदर्शनं, जगन्मिथ्यात्वं, मोक्षप्राप्तेः साक्षात् उपायाश्च सुबोधाख्यायिकाभिः प्रतिपादिताः सन्ति। === उपनिषदः === १०८ उपनिषत्सु दत्तात्रेयविषयकाः मुख्याः उपनिषदः सन्ति: # '''[[दत्तात्रेयोपनिषत्]]:''' इयम् अथर्ववेदीया उपनिषत्। अत्र दत्तात्रेयस्य तारकमन्त्रः, बीजमन्त्रः (द्रां), षोडशाक्षरमन्त्रराजः, महामन्त्रश्च वर्णितः। # '''[[अवधूतोपनिषत्]]:''' कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत्, यस्याम् अवधूतस्य लक्षणं, वर्णाश्रममुक्तता च निरूपिता। # '''[[शाण्डिल्योपनिषत्]]:''' अत्र दत्तात्रेयः शाण्डिल्यमहर्षये अष्टाङ्गयोगस्य, नादबिन्दुकलायाः, ब्रह्मणः ध्यानस्य च रहस्यं बोधयति। # '''[[जाबालदर्शनोपनिषत्]]:''' योगस्य तत्त्वदर्शनं दत्तात्रेयोपदेशरूपेण उपनिबद्धम्। === पाञ्चरात्रसंहितासु === वैष्णवपाञ्चरात्रग्रन्थेषु यथा सात्वतसंहितायाम् अहिर्बुध्न्यसंहितायां च दत्तात्रेयः योगप्रवर्तकविष्ण्ववताररूपेण पूजितः अस्ति। == दत्तात्रेयसम्प्रदायाः परम्पराश्च == दत्तात्रेयस्य उपासना भारते बहुभिः पन्थिभिः परम्पराभिश्च क्रियते: * '''[[नाथसम्प्रदायः]]:''' नाथपरम्परायां दत्तात्रेयः आदिनाथस्य शिष्यः, मत्स्येन्द्रनाथ-गोरक्षनाथानां पथप्रदर्शकः, हठयोगस्य चाचार्यः मन्यते। * '''दशनामी-अवधूतसम्प्रदायौ:''' श्रीआदिशङ्कराचार्यस्य दशनामीसंन्यासिपरम्परायां जूना-अखाडा इत्यस्य इष्टदेवता भगवान् दत्तात्रेयः अस्ति। * '''[[महानुभावसम्प्रदायः]]:''' त्रयोदशशताब्द्यां चक्रधरस्वामिना प्रवर्तिते महानुभावपन्थे पञ्चकृष्णेभ्यः दत्तात्रेयः प्रथमः परमेश्वरः अवतारश्च मन्यते। * '''महाराष्ट्रस्य कर्णाटकस्य च दत्तपरम्परा:''' सन्त [[एकनाथः]], [[तुकारामः]], दासोपन्तः, [[जनार्दनस्वामी]] च दत्तात्रेयं स्वोपास्यदेवं मेनिरे। १५शताब्द्यां सरस्वतीगङ्गाधरेण रचितः '''[[गुरुचरित्रम्|श्रीगुरुचरित्रम्]]''' इति ग्रन्थः दत्तभक्तानां परमपवित्रः वेदतुल्यश्च ग्रन्थः अस्ति। * '''आन्ध्रस्य तेलुगुपरम्परा:''' आन्ध्रप्रदेशे दासोपन्त-परमानन्दतीर्थादयः दत्तात्रेयम् अद्वैतविद्यागुरुत्वेन पूजयन्ति। == दत्तात्रेयस्य प्रसिद्धावताराः == दत्तसम्प्रदाये भगवतः दत्तात्रेयस्य प्रादुर्भावाः अवताराश्च विश्रुताः सन्ति: # '''[[श्रीपाद श्रीवल्लभः]]''' (१३२० तः १३५० ई.) : आन्ध्रप्रदेशस्य पीठापुरे जन्म, कुरुवपुरे तपः। अयम् कलिकालस्य प्रथमावतारः मन्यते। # '''[[नृसिंहसरस्वती]]''' (१३७८ तः १४५८ ई.) : महाराष्ट्रस्य कारञ्जानगरे जन्म, गाणगापुरे वासो मुक्तिश्च। एतेषाम् अमृतमयचरितम् 'गुरुचरित्रे' वर्णितम् अस्ति। # '''[[माणिक प्रभुः]]''' (१८१७ तः १८६५ ई.) : कर्णाटकस्य माणिकनगरे सकलमतसम्प्रदायस्य संस्थापकः दत्तस्वरूपः महापुरुषः। # '''[[स्वामी समर्थः]]''' (अक्कलकोटमहाराजः, देहत्यागः १८७८ ई.) : साक्षात् नृसिंहसरस्वतीस्वामिनः यतीन्द्ररूपं मन्यन्ते भक्ताः। # '''[[साईबाबा (शिर्डी)|शिर्डीनिवासी साईबाबा]]''' : बहवः दत्तभक्ताः साईबाबां दत्तात्रेयावताररूपेण मन्यन्ते। # '''वासुदेवानन्दसरस्वती (टेंबेस्वामी)''' (१८५४ तः १९१४ ई.) : दत्तपरम्परायाः महान्तः यतयः, ये दत्तसाहित्यं संस्कृतभाषया पुनरुद्धृतवन्तः। == प्रमुखतीर्थक्षेत्राणि मन्दिराणि च == [[चित्रम्:Dattatreya Temple of Girnar.JPG|220px|thumb|right|गिरिनारपर्वते दत्तात्रेयस्य मन्दिरम् (गुजरातम्)]] दत्तात्रेयस्य मुख्यतीर्थानि भारते सुप्रसिद्धानि सन्ति: * '''[[माहुर|माहूर]] (मातापुरम्, महाराष्ट्रम्):''' यवतमाळ-नाान्देडमण्डलयोः सीम्नि स्थितम्। अत्र अनसूया-दत्तात्रेययोः पावनं मन्दिरम् अस्ति। अत्र दत्तात्रेयस्य शयनस्थानं मन्यते। * '''[[गाणगापुरम्]] (कर्णाटकम्):''' कलबुरगिमण्डले भीमा-अमरजासङ्गमे स्थितम्। अत्र श्रीनृसिंहसरस्वतीस्वामिनां 'निर्गुणपादुकाः' पूज्यन्ते। * '''[[नृसिंहवाडी]] (महाराष्ट्रम्):''' कोल्हापुरमण्डले कृष्णा-पञ्चगङ्गासङ्गमे स्थितं प्रसिद्धं दत्तपीठम्। * '''[[गिरिनार्|गिरिनारपर्वतः]] (गुजरातम्):''' जूनागढसमीपे स्थिते अस्मिन् उन्नतपर्वते दत्तात्रेयस्य पादुकास्थानम् अस्ति, यत्र भगवता सहस्रवर्षाणि तपस्तप्तम्। * '''[[पीठापुरम्]] (आन्ध्रप्रदेशः):''' श्रीपादश्रीवल्लभस्य जन्मभूमिः, पादगयाक्षेत्रम्। * '''कुरुवपुरम् (कर्णाटक-तेलङ्गानासीम्नि):''' कृष्णातीरे श्रीपादश्रीवल्लभस्य तपोभूमिः। * '''[[चन्द्रद्रोणपर्वतः]] (बाबाबाबुडनगिरिः, कर्णाटकम्):''' चिक्कमगळूरुमण्डले चन्द्रद्रोणपर्वते स्थितं प्राचीनं दत्तात्रेयपीठम्। अत्र सूफीसन्तस्य हजरत दादामियान् इत्यस्य दत्तपीठस्य च सामञ्जस्यं ज्ञायते। * '''अवधूत दत्तपीठम् (मैसूरु, कर्णाटकम्):''' [[मैसूरु|मैसूरुनगरे]] गणपतिसच्चिदानन्दस्वामिभिः स्थापितम् इदं पीठं विश्वे ७०-अधिकदत्तात्रेयमन्दिराणां निर्माणं प्रचारं च कृतवत्। मैसूरुमहारजः अपि दत्तात्रेयविषये ग्रन्थरचनां कृतवान्। == श्रीदत्तात्रेयस्य उपासनाविधिः == दत्तात्रेयस्य प्रतिमां वा चित्रम् आनीय रक्तवस्त्रे पीतवस्त्रे वा संस्थाप्य चन्दनं लेपयित्वा पुष्पैः (विशेषतः अपामार्ग-तुलसी-बिल्वपत्रैः) अलङ्कुर्वन्तु। धूपधूमं दीपं च दत्त्वा, नैवेद्यं समर्प्य मङ्गलारतिं कुर्यात्। तन्नाम वेदोक्तरीत्या षोडशोपचारपूजाम् समाचरेत्। गुरुवारः, पौर्णिमा, प्रदोषकालश्च अस्योपासनायां प्रशस्ताः तिथयः सन्ति। == श्रीदत्तात्रेयस्तोत्राणि == नारदपुराणोक्तं पारम्परिकं श्रीदत्तात्रेयस्तोत्रं भक्तानां कल्पवृक्षतुल्यं मन्यते: <poem> जगदुत्पत्तिकर्त्रे च स्थितिसंहारहेतवे। भवपाशविमुक्ताय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १॥ जराजन्मविनाशाय देहशुद्धिकराय च। दिगम्बर दयामूर्ते दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ २॥ कर्पूरकान्तिदेहाय ब्रह्ममूर्तिधराय च। वेदशास्त्रपरिज्ञाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ३॥ ह्रस्वदीर्घकृशस्थूलनामगोत्रविवर्जित। पञ्चभूतैकदीप्ताय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ४॥ यज्ञभोक्त्रे च यज्ञाय यज्ञरूपाय वै प्रभो। यज्ञप्रियाय सिद्धाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ५॥ आदौ ब्रह्मा मध्ये विष्णुः अन्ते देवः सदाशिवः। मूर्तिमयस्वरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ६॥ भोगलयाय भोगाय भोगयोग्याय धारिणे। जितेन्द्रिय जितज्ञाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ७॥ दिगम्बराय दिव्याय दिव्यरूपधराय च। सदोदितपरब्रह्मन् दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ८॥ जम्बूद्वीपे महाक्षेत्रे मातापुरनिवासिने। जयमान सतां देव दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ९॥ भिक्षाटनं गृहे ग्रामे पात्रं हेममयं करे। नानास्वादमयी भिक्षा दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १०॥ ब्रह्मज्ञानमयी मुद्रा वक्त्रे चाकाशभूतले। प्रज्ञानघनबोधाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ११॥ अवधूत सदानन्द परब्रह्मस्वरूपिणे। विदेहदेहरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १२॥ सत्यरूप सदाचार सत्यधर्मपरायण। सत्याश्रय परोक्षाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १३॥ शूलहस्ताय गदापाणे वनमालासुकन्धर। यज्ञसूत्रधर ब्रह्मन् दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १४॥ क्षराक्षरस्वरूपाय परात्परपराय च। दत्तमुक्तिप्रदो देवि दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १५॥ दत्तविद्याढ्य लक्ष्मीश दत्तस्वात्मस्वरूपिणे। गुणनिर्गुणरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १६॥ शत्रुनाशकरं स्तोत्रं ज्ञानविज्ञानदायकम्। सर्वपापशमं याति दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १७॥ </poem> == मन्त्राः == एतत् स्तोत्रं पठित्वा १०८ वारं: "ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां " इति मन्त्रस्य जपनं मनसि कृत्वा दशवारं "ॐ द्रां दत्तात्रेयाय स्वाहा" इति मन्त्रं जपेत्। === दत्तात्रेयोपनिषदुक्ताः सम्पूर्णाः मन्त्राः === दत्तात्रेयोपनिषदि भगवतः दत्तात्रेयस्य विविधाः सिद्धाः मन्त्राः वर्णिताः सन्ति: * '''दत्तात्रेय-एकाक्षरबीजमन्त्रः:''' : {{उद्धरणम्|ॐ द्रां|मूलम्=दत्तात्रेयोपनिषत्}} * '''दत्तात्रेय-अष्टाक्षरमन्त्रः:''' : {{उद्धरणम्|ॐ द्रां दत्तात्रेयाय नमः॥}} * '''दत्तात्रेय-षोडशाक्षरमन्त्रराजः:''' : {{उद्धरणम्|ॐ ऐं क्रों क्लीं क्लूं ह्रां ह्रीं ह्रूं सौः दत्तात्रेयाय स्वाहा॥|मूलम्=दत्तात्रेयोपनिषत् प्रथमः खण्डः}} * '''दत्तात्रेय-अनुष्टुप्मन्त्रः:''' : {{उद्धरणम्|दत्तात्रेय हरे कृष्ण उन्मत्तानन्ददायक।<br />दिगम्बर मुने बालपिशाच ज्ञानसागर॥|मूलम्=दत्तात्रेयोपनिषत् प्रथमः खण्डः}} * '''दत्तात्रेय-महामन्त्रः (मालामन्त्रः):''' : {{उद्धरणम्|ॐ नमो भगवते दत्तात्रेयाय स्मरणमात्रसन्तुष्टाय महाभयनिवारणाय महाज्ञानप्रदाय चिदानन्दात्मने बालोन्मत्तपिशाचवेषाय महायोगिने अवधूताय अनसूयानन्दवर्धनायात्रिपुत्राय सर्वकामफलप्रदाय ॐ भवबन्धमोचनाय ह्रीं सकलविभूतिदाय क्रों साध्याकर्षणाय सौः सर्वमनःक्षोभणाय श्रीं महो चिरञ्जीविने वषट् वशीकुरु वशीकुरु वौषट् आकर्षयाकर्षय हुं विद्वेषय विद्वेषय फट् उच्चाटयोच्चाटय ठः ठः स्तम्भय स्तम्भय खः खः मारय मारय नमः सम्पन्नाय नमः सम्पन्नाय स्वाहा पोषय पोषय परमन्त्रपरयन्त्रपरतन्त्रांश्छिन्धि छिन्धि ग्रहान् निवारय निवारय व्याधीन् निवारय निवारय दुःखं हरय हरय दारिद्र्यं विद्रावय विद्रावय देहं पोषय पोषय चित्तं तोषय तोषय सर्वमन्त्रसर्वयन्त्रसर्वतन्त्रसर्वपल्लवस्वरूपाय ॐ नमः शिवाय स्वाहा॥|मूलम्=दत्तात्रेयोपनिषत् द्वितीयः खण्डः}} * '''दत्तगायत्रीमन्त्राः:''' : {{उद्धरणम्|ॐ दिगम्बराय विद्महे अवधूताय धीमहि। तन्नो दत्तः प्रचोदयात्॥}} : अथवा: : {{उद्धरणम्|ॐ दत्तात्रेयाय विद्महे योगेश्वराय धीमहि। तन्नो दत्तः प्रचोदयात्॥}} : अथवा: : {{उद्धरणम्|ॐ दत्तात्रेयाय विद्महे अत्रिसुताय धीमहि। तन्नो दत्तः प्रचोदयात्॥}} * '''जयघोष-मन्त्राः:''' : {{उद्धरणम्|श्री गुरुदेव दत्त॥}} : {{उद्धरणम्|दिगम्बरा दिगम्बरा श्रीपाद वल्लभ दिगम्बरा॥}} == अपि च पश्यन्तु == * [[अवधूतगीता]] * [[त्रिपुरारहस्यम्]] * [[गुरुचरित्रम्]] * [[त्रिमूर्तिः]] * [[नाथसम्प्रदायः]] * [[श्रीपाद श्रीवल्लभः]] * [[नृसिंहसरस्वती]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sa.wikisource.org/wiki/अवधूतगीता संस्कृतविकिस्रोते अवधूतगीता] * [https://sa.wikisource.org/wiki/दत्तात्रेयोपनिषत् संस्कृतविकिस्रोते दत्तात्रेयोपनिषत्] * [https://artsandculture.google.com/asset/dattatreya-ravi-varma-press/qQHbHVNM5Sc8dA गूगल आर्ट्स् एण्ड् कल्चर मध्ये राजा रविवर्मणः दत्तात्रेयचित्रम्] [[वर्गः:हिन्दुदेवताः]] [[वर्गः:विष्णोः अवताराः]] [[वर्गः:वेदान्तः]] [[वर्गः:योगिनः]] [[वर्गः:ऋषयः]] hfd9mp1xa50ktplwr0eww5226p2jb8j 0 21506 501223 500443 2026-10-06T19:52:28Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261006)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 501223 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = श्रीहनुमान् | subheader = {{larger|रुद्रावतारः, अञ्जनीसुतः, श्रीरामदूतः}}<br /><small>Hanumān</small> | image = [[चित्रम्:Ravivarmapress.jpg|220px|center|alt=हृदये सीतारामौ दर्शयन् हनुमान्]] | caption = स्वहृदये सीतारामयोः दर्शनं कारयन् हनुमान् (रविवर्ममुद्रणालयस्य चित्रम्) | label1 = नामांतराणि | data1 = आञ्जनेयः, मारुतिः, पवनपुत्रः, केसरीनन्दनः, बजरङ्गबली | label2 = अवतारः | data2 = [[शिवः|एकादशरुद्रावतारः]] | label3 = मातापितरौ | data3 = [[अञ्जनादेवी]] (माता), [[केसरी]] (पिता), [[वायुदेवः]] (मानसपिता) | label4 = आराध्यदेवः | data4 = [[रामः|श्रीरामः]] | label5 = व्रतम् | data5 = [[ब्रह्मचारी|अखण्ड-नैष्ठिक-ब्रह्मचर्यम्]] | label6 = आयुधम् | data6 = [[गदा]] | label7 = निवासः | data7 = गन्धमादनपर्वतः, कदलीवनम् | label8 = मन्त्रः | data8 = ॐ हं हनुमते नमः॥ }} {{हिन्दूधर्मः}} '''हनूमान्''' (अथवा '''हनुमान्''', [[IAST]]: ''Hanumān'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]] प्रमुखेषु देवेषु, [[रामायणम्|वाल्मीकिरामायणस्य]] प्रमुखपात्रेषु, अनन्यभक्तेः शक्तेः समर्पणस्य च परमादर्शत्वेन जगति पूज्यते।<ref>{{Cite book |last=Lutgendorf |first=Philip |title=Hanuman's Tale: The Messages of a Divine Monkey |url=https://archive.org/details/hanumanstalemess0000lutg |year=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530922-5 |pages=[https://archive.org/details/hanumanstalemess0000lutg/page/n18 1]-25}}</ref> सः [[शिवः|भगवतः शिवस्य]] एकादशरुद्रावतारः, [[वायुदेवः|वायुदेवस्य]] मानसपुत्रः, केसरी-अञ्जनायोः औरसपुत्रः च मन्यते। [[रामः|श्रीरामचन्द्रस्य]] परमोपासकः, [[सुग्रीवः|सुग्रीवस्य]] मन्त्री, चिरञ्जीवी, अष्टसिद्धि-नवनिधियुक्तः, व्याकरणवेदान्तादिविद्यासु निष्णातः च सः महाकपिः आसीत्। श्रीहनुमतः स्मरणाय परमोत्कृष्टः श्लोकः प्रसिद्धः वर्तते: {{quote|मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्।<br />वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये॥|रामरक्षास्तोत्रम्, ३३}} == व्युत्पत्तिः द्वादशनामानि च == संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'हनु' (चिबुकम्/गण्डस्थलम्) शब्दात् 'मतुप्' प्रत्यये कृते 'हनुमान्' अथवा दीर्घत्वे 'हनूमान्' इति रूपं सिद्ध्यति। बाल्ये इन्द्रस्य वज्रप्रहारेण अस्य हनुः (चिबुकम्) भग्ना वक्रा वा जाता, अतः अस्य नाम 'हनुमान्' अभवत्। पौराणिकपरम्परायां हनुमतः द्वादश नामानि सर्वपापहराणि विजयप्रदानि च उच्यन्ते: {{quote|हनुमानञ्जनीसूनुर्वायुपुत्रो महाबलः।<br />रामेष्टः फाल्गुनसखः पिङ्गाक्षोऽमितविक्रमः॥<br />उदधिक्रमणश्चैव सीताशोकविनाशनः।<br />लक्ष्मणप्राणदाता च दशग्रीवस्य दर्पहा॥<br />द्वादशैतानि नामानि कपीन्द्रस्य महात्मनः।<br />स्वापकाले प्रबोधे च यात्राकाले च यः पठेत्।<br />तस्य सर्वभयं नास्ति रणे च विजयी भवेत्॥|आनन्दरामायणम्}} == जन्म बाललीला च == पौराणिककथानुसारं देवर्षेः बृहस्पतेः शापेन पुञ्जिकस्थला नाम्नी अप्सरा वानरराजस्य कुञ्जरस्य कन्या 'अञ्जना' रूपेण उत्पन्ना अभवत्। तस्याः विवाहः कपिश्रेष्ठेन केसरिणा सह जातः। अञ्जना पुत्रप्राप्त्यर्थं दीर्घकालं तपः अकरोत्। तदा भगवतः शिवस्य सङ्कल्पेन, [[वायुदेवः|वायुदेवेन]] शिवतेजः अञ्जनायाः कर्णे गर्भरूपेण स्थापितम्। तेन कारणेन चैत्रशुक्लपूर्णिमायां शिवांशभूतस्य मारुतेः जन्म अभवत्। अतः सः 'आञ्जनेयः', 'पवनपुत्रः', 'केसरीनन्दनः' च कथ्यते। === सूर्यग्रहणम् इन्द्रवज्रप्रहारश्च === बाल्ये क्षुधार्तः हनुमान् उदीयमानम् अरुणं सूर्यं पक्वं मधुरं फलं मत्वा तत् ग्रहीतुम् आकाशे शतयोजनम् उत्पतितवान्। तद्दिने सूर्यग्रहणं कर्तुम् आगतः राहुः बालस्य वेगेन भयभीतश्च जातः। राहोः प्रार्थनया [[इन्द्रः]] स्वस्य [[ऐरावतः|ऐरावतगजे]] आरुह्य उपस्थितः अभवत्। इन्द्रेण प्रयुक्तेन [[वज्रायुधम्|वज्रेण]] आहतः बालः पर्वतोपरि अपतत्, येन तस्य हनुः (चिबुकम्) भग्ना अभवत्। स्वपुत्रस्य एतां दशां दृष्ट्वा क्रुद्धः वायुदेवः समग्रजगतः प्राणावरोधम् अकरोत्। प्राणाभावेन त्रैलोक्ये हाहाकारः जातः। तदा [[ब्रह्मा]], इन्द्रः, सर्वे च देवाः आगत्य वायुं सान्त्वयन्तः बालकाय अनेकान् दिव्यान् वरान् अददुः: * ब्रह्मणा ब्रह्मदण्ड-ब्रह्मास्त्राद्यैरवध्यत्वं, स्वेच्छामृत्युत्वं च दत्तम्। * इन्द्रेण वज्रेण कदापि मरणं न भवेत् इति वरः दत्तः। * सूर्यदेवेन स्वतेजसः शतांशः, नवव्याकरणानां सकलवेदानां च ज्ञानं दत्तम्। === मुनिशापः === बाल्ये अतिशयबलसम्पन्नः हनुमान् ऋषीणाम् आश्रमेषु क्रीडन् यज्ञादीन् विघ्नयति स्म। अतः मुनयः तस्मै शापं दत्तवन्तः यत् - "त्वं स्वस्य अलौकिकबलस्य विस्मरणं प्राप्स्यसि; यदा कश्चित् त्वां स्मरयिष्यति, तदैव स्वबलस्य भानं भविष्यति"। एतेन शापेन सः शान्तः भूत्वा विद्याध्ययने रतः जातः। == रामायणे मुख्यघटनाः == [[वाल्मीकिरामायणम्|वाल्मीकिरामायणे]] हनूमान् केवलं भक्तः न, अपितु राजनीतिज्ञः, कूटनीतिज्ञः, महायोद्धा, महाविद्वान् च अस्ति: === १. श्रीरामसुग्रीवयोः सख्यम् === [[सीता|सीतायाः]] हरणानन्तरं लक्ष्मणसहितः श्रीरामः ऋष्यमूकपर्वतसमीपं यदा आगतवान्, तदा सुग्रीवस्य आज्ञया हनुमान् विप्रवेषं (ब्रह्मचारिरूपं) धृत्वा तयोः परीक्षणार्थं गतवान्। हनूमतः मधुरवाण्या, व्याकरणशुद्धया संस्कृतभाषया च मुग्धः श्रीरामः लक्ष्मणं प्रति अवदत्: {{quote|नानृग्वेदविनीतस्य नाऋग्वेदधारिणः।<br />नासामवेदविदुषः शक्यमेवं विभाषितुम्॥<br />नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्।<br />बहु व्याहरतानेन न किञ्चिदपशब्दितम्॥|वाल्मीकिरामायणम्, किष्किन्धाकाण्डम् ३.२८-२९}} ततः हनूमान् श्रीरामं स्कन्धयोः आरोप्य सुग्रीवं प्रापय्य तयोः अग्निसमक्षं सख्यम् अकारयत्। === २. समुद्रोल्लङ्घनं लङ्काप्रवेशश्च === दक्षिणदिशि सीतायाः अन्वेषणकाले समुद्रतटे वानराः निराशताम् अगमन्। तदा वयोवृद्धः [[जाम्बवान्]] हनूमतः सुप्तं बलं स्मारितवान्। बलं स्मृत्वा विराट् रूपं धृत्वा हनुमान् महेन्द्रपर्वतात् शतयोजनविस्तृतं महासागरम् उल्लङ्घितवान्। मार्गे मैनाकपर्वतस्य आतिथ्यं तिरस्कृत्य, सुरसायाः मुखं प्रविश्य युrowत्या निर्गत्य, छायाग्राहिणीं सिंहिकां हत्वा सः लङ्कां प्राप्तवान्। रात्रौ लङ्काद्वारपालिकाम् असुरीं 'लङ्किणीं' मुष्टिप्रहारेण पराजित्य सः लङ्कायां प्रविष्टवान्। अशोकवाटिकायां राक्षसीभिः परिवेष्टितां शोकमग्नां सीतां दृष्ट्वा सः वृक्षाग्रे स्थित्वा श्रीरामस्य गुणगानम् अकरोत्, तस्य नामाङ्कितां मुद्रिकां (अङ्गुलीयकम्) च सीतायै अददात्। सीता अपि प्रत्यभिज्ञानाय स्वस्य '[[चूडामणिः|चूडामणिम्]]' हनूमते समर्पितवती। [[चित्रम्:Hanuman in Terra Cotta.jpg|thumb|left|180px|सञ्जीवनीपर्वतम् आनयन् हनुमान्]] === ३. लङ्कादहनम् === सीतायाः आश्वासनानन्तरं हनुमान् रावणस्य शक्तिपरीक्षार्थम् अशोकवनस्य विनाशम् अकरोत्। तं रोद्धुम् आगतान् रावणपुत्रम् [[अक्षयकुमारः|अक्षयकुमारम्]], जम्बुमालिं च सः यमलोकं प्रेषितवान्। ततः [[मेघनादः|मेघनादेन]] ब्रह्मास्त्रेण बद्धः सन् सः रावणस्य राजसभां नीतः। तत्र निर्भीकतया रावणं धर्मस्य उपदेशं दत्तवान्। क्रुद्धेन रावणेन हनूमतः पुच्छे वस्त्रं वेष्टयित्वा तैलेन प्रज्वालितम्। हनूमान् तेनैव प्रज्वलितेन पुच्छेन समग्रलङ्कानगर्यां दावाग्निं प्रज्वाल्य लङ्कादहनं कृत्वा प्रत्यागतवान्। श्रीरामं प्रति सः प्रथमं वाक्यम् उक्तवान् - "दृष्टा सीता" (मया सीता दृष्टा)। === ४. सञ्जीवनीपर्वतानयनम् === लङ्कायुद्धे यदा मेघनादस्य वीरघातिनी-शक्त्या लक्ष्मणः मूर्च्छितः अभवत्, तदा लङ्कायाः वैद्यस्य सुषेणस्य निर्देशेन हनुमान् सूर्योदयात् पूर्वम् ओषधिम् आनेतुं हिमालयं जगाम। तत्र द्रोणाचलपर्वते सञ्जीवनी-विशल्या-सुवर्णकरणी-सन्धानी इति चतुर्विधाः ओषधीः अभिज्ञातुम् अशक्तः हनुमान् समग्रमेव पर्वतम् उत्पाट्य दक्षिणहस्ते धृत्वा आकाशमार्गेण लङ्कायाम् आनीतवान्। ओषधेः गन्धेनैव लक्ष्मणः सचेतनः अभवत्, अन्ये च वानराः जीविताः जाताः। === ५. अहिरावणवधः पातालविजयश्च === युद्धे रावणेन प्रेरिता पाताललङ्कायाः मायावी राजा अहिरावणः विभीषणरूपं धृत्वा रामलक्ष्मणौ सुप्तावस्थायां पाताललोकम् अनयत्। हनुमान् पाताललोकं गत्वा स्वपुत्रेण मकरध्वजेन सह युद्धं कृत्वा, पञ्चमुखरूपं धृत्वा पञ्चप्रदीपानाम् युगपन्निर्वापणं कृत्वा अहिरावणं जघान, श्रीरामलक्ष्मणयोश्च उद्धारम् अकरोत्। == पञ्चमुखीहनुमान् == तन्त्रशास्त्रेषु, पुराणेषु च अहिरावणवधाय हनुमता धृतं 'पञ्चमुखी' रूपम् अतीव प्रसिद्धं पूज्यं च अस्ति। अस्य पञ्च मुखानि पञ्चदिशि स्थितानि सन्ति: # '''पूर्वमुखम् (वानरः)''' : श्रीरामभक्तिं ददाति, शत्रूणां संहारं करोति। # '''दक्षिणमुखम् (नृसिंहः)''' : भयनाशं करोति, भूतप्रेतादिकां बाधां दूरीकरोति। # '''पश्चिममुखम् (गरुडः)''' : सर्पविषबाधां, ग्रहपीडां च नाशयति। # '''उत्तरमुखम् (वराहः)''' : आयुः, आरोग्यम्, ऐश्वर्यं च प्रयच्छति। # '''ऊर्ध्वमुखम् (हयग्रीवः)''' : ज्ञानं, बुद्धिं, विद्यां, मोक्षं च ददाति। == अष्टसिद्धयः नवनिधयश्च == सीतादेव्या लङ्कायां प्रसन्नेन मनसा हनूमते अष्टसिद्धीनां नवनिधीनां च स्वामिपदं प्रदत्तम्: * '''अष्टसिद्धयः''' : # अणिमा (शरीरस्य अणुवत् सूक्ष्मकरणम्) # महिमा (पर्वतवत् विशालरूपधारणम्) # गरिमा (अत्यन्तं भारीकरणम्) # लघिमा (तुलवत् लघुकरणम्) # प्राप्तिः (यत्किञ्चित् काम्यते तस्य तत्क्षणप्राप्तिः) # प्राकाम्यम् (इच्छितस्य भोगस्य सिद्धिः) # ईशित्वम् (सर्वप्राणिषु प्रभुत्वस्थापनम्) # वशित्वम् (सर्वेषां वशीकरणम्) * '''नवनिधयः''' : पद्म, महापद्म, शङ्ख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील, खर्व इति कुबेरस्य नवनिधयः। == चिरञ्जीवित्वम् == सनातनधर्मे सप्त चिरञ्जीविनः (अमरपुरुषाः) उच्यन्ते, येषु हनुमान् प्रमुखः अस्ति: {{quote|अश्वत्थामा बलिर्व्यासो हनूमांश्च विभीषणः।<br />कृपः परशुरामश्च सप्तैते चिरजीविनः॥|स्मृतिवचनम्}} रामावतारस्य समाप्तिकाले यदा श्रीरामः साकेतलोकं गन्तुम् उद्यतः आसीत्, तदा हनुमान् प्रार्थनाम् अकरोत् - "यावत् जगति रामकथा स्थास्यति, तावत् अहं पृथिव्यां तिष्ठेयम्"। श्रीरामः तस्मै चिरञ्जीवित्वस्य वरं दत्त्वा अवदत् - "यत्र यत्र मम कथा भविष्यति, तत्र तत्र त्वं सूक्ष्मरूपेण उपस्थास्यसि"। == साहित्ये भक्तिपरम्परायां च == * '''हनुमान् चालीसा''' : षोडशशतके गोस्वामी तुलसीदासेन अवधीभाषायां रचिता चत्वारिंशत्-छन्दोमयी स्तुतिः भारते विश्वे च सर्वाधिकं गीयते। * '''सुन्दरकाण्डम्''' : रामचरितमानसे वाल्मीकिरामायणे च सुन्दरकाण्डस्य पारायणं सङ्कटनिवारकं मन्यते। * '''हनुमत्कवचम्''', '''हनुमद्बडवानलस्तोत्रम्''', '''सङ्कटमोचनहनुमानाष्टकम्''' इत्यादयः स्तोत्राणि अतीव प्रसिद्धाः सन्ति। == अपि च पश्यतु == * [[रामः]] * [[रामायणम्]] * [[सुन्दरकाण्डम्]] * [[सुग्रीवः]] * [[अञ्जनादेवी]] * [[ब्रह्मचारी]] * [[पञ्चमुखीहनुमान्]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sa.wikisource.org/wiki/रामायणम्/सुन्दरकाण्डम् वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डम् - संस्कृतविकिस्रोतः] * [https://sanskritdocuments.org/doc_hanumaana/ संस्कृतडाक्यूमेंट्स्-जाले हनुमत्स्तोत्राणि] {{Commonscat|Hanuman}} [[वर्गः:हनुमान्]] [[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]] [[वर्गः:हिन्दुदेवताः]] [[वर्गः:रुद्रावताराः]] [[वर्गः:चिरञ्जीविनः]] [[वर्गः:ब्रह्मचर्यम्]] pzn8ac1ydygzq47futp7fz1t6i3oq5m 0 42694 501221 500697 2026-10-06T19:49:26Z InternetArchiveBot 31833 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261006)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 501221 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = कुक्कुटः | image = Male and female chicken sitting together.jpg | image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी | image2 = Kukuriku.flac | image2_caption = कुक्कुटरवः | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Galliformes]] | familia = [[Phasianidae]] | genus = ''[[Gallus]]'' | species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]'' | subspecies = '''''G. g. domesticus''''' | trinomial = ''Gallus gallus domesticus'' | trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758) | range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif | range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम् }} '''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।<ref>{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}</ref> २०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति। == व्युत्पत्तिः == संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः "कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः" इति। पक्षान्तरे, "कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः" इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति। आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।<ref>{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}</ref><ref>{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}</ref> [[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]] [[वर्गः:पक्षिणः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] == नामकरणम् == कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति: * ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।<ref>{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}</ref> * ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}} * ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।<ref>{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}</ref> * ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।<ref>{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}</ref> * ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।<ref>{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}</ref> * ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।<ref>{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}</ref> * ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।<ref>{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}</ref> * ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।<ref>{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}</ref> कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।<ref>{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}</ref> * ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।<ref>{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}</ref><ref name="Rawson">[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} "Why Do We Say...? Rooster", ''American Heritage'', August–September 2006.</ref><ref name="Online Etymology Dictionary">[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019</ref> * ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।<ref name="berhardt">{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |url=https://archive.org/details/iremembereightyy00bern |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=[https://archive.org/details/iremembereightyy00bern/page/153 153]}}</ref> 'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,<ref>{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}</ref> यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] "मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च" (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।<ref>[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.</ref> एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।<ref>{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}</ref> प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।<ref>{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&dq=%22domestic+fowl%22&pg=PA11}}</ref> == विवरणम् == [[File:Rooster portrait2.jpg|thumb|पुंस्कुक्कुटस्य [[शिखा]] [[गलकम्बलः|गलकम्बलाः]] च]] [[File:Hen Comb (cropped).jpg|thumb|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा, सा प्रायः लघीयसी भवति]] कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।<ref name="Smithsonian"/> वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।<ref>{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}</ref> प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo & Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}</ref> आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।<ref name="Schmidt Persia 2009">{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}</ref> उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।<ref name=plosg>{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}</ref> कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।<ref>{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}</ref> प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}</ref>तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।<ref>{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens & eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA "Farmer Jerry" |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}</ref> प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।<ref>{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}</ref> जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।<ref>{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}</ref> कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोर्लैफ् श्येल्डेरुप्-एब्ब' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।<ref>{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}</ref><ref>{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}</ref> पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।<ref>{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6<425::AID-AB2480140604>3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}</ref> कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।<ref>{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}</ref> कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।<ref name="Maring 2017">{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}</ref> [[File:Rooster crowing small.ogv|thumb|right|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]] पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।<ref>{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}</ref> स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।<ref>{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}</ref> == जननं जीवनचक्रं च == सङ्गमानुरागं प्रकटीकर्तुम्, केचन पुंस्कुक्कुटाः स्त्रीकुक्कुट्याः परितः समीपे वा वृत्ताकारेण नृत्यन्ति (वृत्तनृत्यम्), प्रायः स्त्रीकुक्कुट्याः निकटतमं पक्षं नमयन्तः।<ref name="grandin69">{{cite book |title=Animals in Translation |last1=Grandin |first1=Temple |author-link1=Temple Grandin |last2=Johnson |first2=Catherine |year=2005 |publisher=[[Scribner's]] |location=New York City |isbn=978-0-7432-4769-6 |pages=[https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 69–71] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 }}</ref> एतेन नृत्येण स्त्रीकुक्कुट्यां प्रतिक्रिया उत्पद्यते<ref name="grandin69" />, यदा च सा तस्य आह्वानस्य उत्तरं ददाति, तदा पुंस्कुक्कुतः स्त्रीकुक्कुट्याः उपरि आरोहति, मैथुनं च करोति। मैथुने सामान्यतः एषा प्रक्रिया भवति यस्यां नरः नारीं प्रति उपगम्य 'वाल्ट्ज़्' (waltz) नृत्यवत् प्रदर्शनं करोति। यदि नारी अस्वीकुर्वती (अग्रहीत्री) भवति, तर्हि सा अपधावति; अन्यथा सा नम्रीभवति, नरः च तस्याः पृष्ठे द्वाभ्यां पादाभ्यां पदं न्यस्य आरोहति। मैथुनानन्तरं नरः स्वपुच्छं नमयित्वा प्रदर्शनं करोति।<ref>{{cite journal |last1=Cheng |first1=Kimberly M. |last2=Burns |first2=Jeffrey T. |title=Dominance Relationship and Mating Behavior of Domestic Cocks: A Model to Study Mate-Guarding and Sperm Competition in Birds |journal=[[Ornithological Applications|The Condor]] |date=August 1988 |volume=90 |issue=3 |pages=697–704 |doi=10.2307/1368360 |jstor=1368360 }}</ref> [[File:Newly-hatched chickens.jpg|thumb|सद्यः जाताः कुक्कुटशावकाः]] शुक्राणुसङ्क्रमणं नर-नार्योः [[अवस्करः|अवस्करयोः]] (cloaca) परस्परस्पर्शात् भवति, यत् कार्यं 'अवस्करचुम्बनम्' (cloacal kiss) इति उच्यते।<ref name="Briskie1997">{{cite journal |last=Briskie |first=J. V. |author2=R. Montgomerie |year=1997 |title=Sexual Selection and the Intromittent Organ of Birds |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |issue=1 |pages=73–86 |doi=10.2307/3677097 |jstor=3677097 |bibcode=1997JAvBi..28...73B }}</ref> सर्वेषां खगानाम् इव, [[जननम्|प्रजननं]] [[अन्तःस्राविशास्त्रम्|तान्त्रिक-अन्तःस्रावितन्त्रेण]] (neuroendocrine system) नियन्त्रितं भवति,<ref>{{Cite journal |last1=Dufour |first1=Sylvie |last2=Quérat |first2=Bruno |last3=Tostivint |first3=Hervé |last4=Pasqualini |first4=Catherine |last5=Vaudry |first5=Hubert |last6=Rousseau |first6=Karine |date=April 2020 |title=Origin and Evolution of the Neuroendocrine Control of Reproduction in Vertebrates, With Special Focus on Genome and Gene Duplications |url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |journal=Physiological Reviews |volume=100 |issue=2 |pages=869–943 |doi=10.1152/physrev.00009.2019 |pmid=31625459 |issn=0031-9333 |archive-date=December 7, 2024 |access-date=December 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207000256/https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |url-status=live }}</ref> यत् [[अधश्चेतकः|अधश्चेतके]] (hypothalamus) स्थिताभिः 'गोनाडोट्रोपिन्-रिलीज़िङ्ग्-हार्मोन-I न्यूरोन्' (GnRH-I) इति तान्त्रिककोशाभिः सञ्चाल्यते। [[एस्ट्रोजेन्]], [[प्रोजेस्टेरोन्]], तथा च गोनाडोट्रोपिन्-वर्गस्य हार्मोन-द्रव्याणि ([[ल्यूटिनाइजिङ्ग् हार्मोन|ल्यूटिनाइज़िङ्ग् हार्मोन]], [[फॉलिकल्-स्टिम्युलेटिङ्ग् हार्मोन]] च) जननहार्मोन-रूपेण लैङ्गिकपरिपक्वतायाः परिवर्तिनां प्रारम्भाय रक्षणाय च उत्तरदायीनि भवन्ति। वयसः वर्धनेन सह जननक्षमता क्षीयते, यत् GnRH-I-N इति तान्त्रिककोशानां ह्रासेन भवति इति मन्यते।<ref name="Bain-et-al-2016">{{cite journal |last1=Bain |first1=M. M. |last2=Nys |first2=Y. |last3=Dunn |first3=I.C. |title=Increasing persistency in lay and stabilising egg quality in longer laying cycles. What are the challenges? |journal=[[British Poultry Science]] |publisher=[[Taylor & Francis]] |volume=57 |issue=3 |date=May 3, 2016 |doi=10.1080/00071668.2016.1161727 |pages=330–338 |pmid=26982003 |pmc=4940894 |s2cid=17842329 |doi-access=free }}</ref> स्त्रीकुक्कुट्यः प्रायः तेष्वेव नीडेषु अण्डानि दातुं यतन्ते येषु पूर्वमेव अण्डानि सन्ति, तथा च कदाचित् समीपस्थनीडेभ्यः अण्डानि स्वनीडं प्रति नयन्ति। अतः कुक्कुटसमूहः प्रत्येकस्य खगस्य कृते पृथक् नीडस्य स्थाने केवलं कानिचित् इष्टानि स्थानानि एव उपयुङ्क्ते।<ref>{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C.M. |last2=Nicol |first2=C.J. |year=1993 |title=Factors influencing floor-laying by hens in modified cages |journal=[[Applied Animal Behaviour Science]] |volume=36 |issue=2–3 |pages=211–222 |doi=10.1016/0168-1591(93)90011-d}}</ref> प्राकृतिकपरिस्थितौ, अधिकांशाः खगाः यावत् एकः अण्डसमूहः (clutch) पूर्णः न भवति तावदेव अण्डानि ददति; ततः ते सर्वान् अण्डान् सेचयन्ति (अण्डानाम् उपरि उपविशन्ति)। एतत् 'अण्डसेचनाभिलाषः' (going broody) इति उच्यते। स्त्रीकुक्कुटी नीडे उपविशति, बाधने कृते आत्मरक्षार्थं स्वपक्षाणि फुल्लायति वा चाञ्चुप्रहारं करोति वा। यावत् अण्डेभ्यः शावकाः न निर्गच्छन्ति तावत् सा नीडं क्वचिदेव त्यजति।<ref name="Puff-up-Feathers">{{cite web |title=Why Do Chickens Puff up Their Feathers? I 4 Reasons Explained|date= August 8, 2020|url= https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |access-date=June 16, 2021 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618091939/https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |url-status=live}}</ref> [[File:Baby Chick Hatching.webm|thumb|left|upright=0.6|अण्डात् बहिरागच्छतः शावकस्य दृश्यम्]] [[तिब्बत|तिब्बतस्य]] उच्चपर्वतीयक्षेत्रस्य कुक्कुटानाम् अण्डेषु विशिष्टाः शारीरिकी-अनुकूलताः भवन्ति, यासां कारणेन न्यून-प्राणवायु-पर्यावरणे अपि अण्डसेचनस्य (शावकोत्पत्तेः) दरः उच्चतरः भवति। यदा अण्डानि अल्पप्राणवायुयुक्ते पर्यावरणे स्थाप्यन्ते, तदा एतेषां कुक्कुटसमूहानां भ्रूणाः अन्यकुक्कुटभ्रूणानाम् अपेक्षया अत्यधिकं [[हीमोग्लोबिन्]] (रक्तरञ्जकम्) उत्पादयन्ति। एतस्य हीमोग्लोबिन्-द्रव्यस्य प्राणवायुना सह संयोजनक्षमता अधिका भवति, येन तत् प्राणवायुं सहजतया गृह्णाति।<ref>{{Cite journal |last1=Zhang |first1=H. |last2=Wang |first2=X.T. |last3=Chamba |first3=Y. |last4=Ling |first4=Y.|last5=Wu|first5=C.X. |date=October 2008|title=Influences of Hypoxia on Hatching Performance in Chickens with Different Genetic Adaptation to High Altitude |journal=Poultry Science |volume=87 |issue=10 |pages=2112–2116 |doi=10.3382/ps.2008-00122 |pmid=18809874 |doi-access=free}}</ref> निषेचितानि अण्डानि प्रायः २१ दिनानाम् अण्डसेचनकालस्य अन्ते स्फुटन्ति; शावकः कोशात् बहिरागन्तुं स्वकीयं [[अण्डदन्तः|अण्डदन्तम्]] (egg tooth) उपयुङ्क्ते।<ref name="grandin69"/> प्रथमशावकस्य जन्मनः अनन्तरं स्त्रीकुक्कुटी प्रायः दिनद्वयं यावत् नीडे एव तिष्ठति; अस्मिन् काले सद्यः जाताः शावकाः स्वस्य आन्तरिकं [[पीतककोशः|पीतककोशम्]] (yolk sac) अवशोष्य पोषणं प्राप्नुवन्ति।<ref>{{cite journal |last1=Ali |first1=A. |last2=Cheng |first2=K.M. |year=1985 |title=Early egg production in genetically blind (rc/rc) chickens in comparison with sighted (Rc+/rc) controls |journal=Poultry Science |volume=64 |issue=5 |pages=789–794 |doi=10.3382/ps.0640789 |pmid=4001066 |doi-access=free }}</ref> स्त्रीकुक्कुटी स्वशावकान् रक्षति, तान् उष्णान् स्थापयितुं स्वपक्षयोः अधः आच्छादयति च। सा तान् अन्नं जलं च प्रति नयति, भोजनाय च तान् आह्वयति। शावकाः मातृकुक्कुट्या सह [[मनोवैज्ञानिकमुद्रापणम्|दृढसंलग्नताम् (imprinting)]] स्थापयन्ति, ततः अनवरतं ताम् अनुसरन्ति। सा कतिपयसप्ताहवयोयावत् तेषां पालनं करोति।<ref name="Edgar Held Jones Troisi 2016 p. 2">{{cite journal |last1=Edgar |first1=Joanne |last2=Held |first2=Suzanne |last3=Jones |first3=Charlotte |last4=Troisi |first4=Camille |title=Influences of Maternal Care on Chicken Welfare |journal=Animals |volume=6 |issue=1 |date=January 5, 2016 |pmid=26742081 |pmc=4730119 |doi=10.3390/ani6010002 |doi-access=free |page=2}}</ref> 'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) कुक्कुटानाम् अन्तःप्रजननम् [[अन्तःप्रजनन-ह्रासः|अन्तःप्रजनन-ह्रासम्]] (inbreeding depression) जनयति, यत् अण्डसङ्ख्यायाः ह्रासेन तथा च लैङ्गिकपरिपक्वतायाः विलम्बेन दृश्यते।<ref>{{cite journal |last1=Sewalem |first1=A. |last2=Johansson |first2=K. |last3=Wilhelmson |first3=M. |last4=Lillpers |first4=K. |title=Inbreeding and inbreeding depression on reproduction and production traits of White Leghorn lines selected for egg production traits |journal=British Poultry Science |volume=40 |issue=2 |date=1999 |doi=10.1080/00071669987601 |pages=203–208|pmid=10465386 }}</ref> अत्यधिकं अन्तःप्रजाताः 'लैङ्ग्शान्' (Langshan) कुक्कुटाः जनने स्पष्टम् अन्तःप्रजनन-ह्रासं दर्शयन्ति, विशेषतः प्रथम-अण्डप्रसवस्य वयसि अण्डसङ्ख्यायां च।<ref>{{cite journal |last1=Xue |first1=Qian |last2=Li |first2=Guohui |last3=Cao |first3=Yuxia |last4=Yin |first4=Jianmei |last5=Zhu |first5=Yunfen |last6=Zhang |first6=Huiyong |last7=Zhou |first7=Chenghao |last8=Shen |first8=Haiyu |last9=Dou |first9=Xinhong |last10=Su |first10=Yijun |last11=Wang |first11=Kehua |last12=Zou |first12=Jianmin |last13=Han |first13=Wei |title=Identification of genes involved in inbreeding depression of reproduction in Langshan chickens |journal=Animal Bioscience |volume=34 |issue=6 |date=June 1, 2021 |issn=2765-0189 |pmid=33152217 |pmc=8100482 |doi=10.5713/ajas.20.0248 |pages=975–984}}</ref> == उत्पत्तिः == <!--PLEASE stop squashing everything up, spaces and blank lines are intentional, THANK YOU--> === वंशवृक्षः === [[File:Red Junglefowl.jpg|thumb|[[रक्तवनकुक्कुटः]], कुक्कुटस्य वन्यः पूर्वजः]] आधुनिक-[[तीत्तिरिः|तीत्तिरि-पक्षिणाम्]] सदृशाः जलचराः भूचराः वा खगाः, ये कुक्कुटादिगणस्य ([[गेलिफोर्मेस्]]-गणस्य, [[गणः (जीवविज्ञानम्)|गणस्य]]) अन्तर्गततया आगच्छन्ति—यस्मिन् गणे कुक्कुटाः अपि समाविष्टाः सन्ति—ते [[क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विलोप-घटना|क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विनाशघटनात्]] जीविताः अवशिष्टाः, यया घटनाया सर्वान् वृक्षवासिनः खगान् तेषां [[डायनासॉर्|डायनासॉर-सम्बन्धिनः]] च नाशिताः आसन्।<ref>{{cite journal |last=Pennisi |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Pennisi |title=Quaillike creatures were the only birds to survive the dinosaur-killing asteroid impact |journal=Science |date=May 24, 2018 |doi=10.1126/science.aau2802}}</ref> कुक्कुटाः मुख्यतः [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटात्]] (''Gallus gallus'') उद्भूताः सन्ति, वैज्ञानिकदृष्ट्या च तस्याः एव प्रजातेः रूपेण वर्गीकृताः सन्ति।<ref name=nature>{{cite journal |title=A genetic variation map for chicken with 2.8 million single nucleotide polymorphisms |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=717–722 |doi=10.1038/nature03156 |pmid=15592405 |pmc=2263125 |bibcode=2004Natur.432..717B |last1=Wong |first1=G. K. |last2=Liu |first2=B. |last3=Wang |first3=J. |last4=Zhang |first4=Y. |last5=Yang |first5=X. |last6=Zhang |first6=Z. |last7=Meng |first7=Q. |last8=Zhou |first8=J. |last9=Li |first9=D. |last10=Zhang |first10=J. |last11=Ni |first11=P. |last12=Li |first12=S. |display-authors=6}}</ref> गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटानाम् जनसमूहैः सह स्वतन्त्ररूपेण सङ्करणं कुर्वन्ति।<ref name=nature /> ततः परं गृहपालित-कुक्कुटस्य [[धूसरवनकुक्कुटः|धूसरवनकुक्कुटेन]], [[श्रीलङ्का-वनकुक्कुटः|श्रीलङ्का-वनकुक्कुटेन]], तथा च [[हरितवनकुक्कुटः|हरितवनकुक्कुटेन]] सह सङ्करणं जातम्;<ref name="Lawal">{{cite journal |last1=Lawal |first1=Raman Akinyanju |last2=Martin |first2=Simon H. |last3=Vanmechelen |first3=Koen |last4=Vereijken |first4=Addie |last5=Silva |first5=Pradeepa |last6=Al-Atiyat |first6=Raed Mahmoud |last7=Aljumaah |first7=Riyadh Salah |last8=Mwacharo |first8=Joram M. |last9=Wu |first9=Dong-Dong |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |last11=Hocking |first11=Paul M. |last12=Smith |first12=Jacqueline |last13=Wragg |first13=David |last14=Hanotte |first14=Olivier |display-authors=6 |title=The wild species genome ancestry of domestic chickens |journal=BMC Biology |date=December 2020 |volume=18 |issue=1 |page=13 |doi=10.1186/s12915-020-0738-1 |pmid=32050971 |pmc=7014787 |doi-access=free}}</ref> यथा, पीतत्वचः कृते उत्तरदायी जीन-घटकः धूसरवनकुक्कुटात् (''G. sonneratii'') गृहपालितखगेषु समाविष्टः अभवत्।<ref>{{cite journal |last1=Eriksson |first1=Jonas |last2=Larson |first2=Greger |last3=Gunnarsson |first3=Ulrika |last4=Bed'hom |first4=Bertrand |last5=Tixier-Boichard |first5=Michele |last6=Strömstedt |first6=Lina |last7=Wright |first7=Dominic |last8=Jungerius |first8=Annemieke |last9=Vereijken |first9=Addie |last10=Randi |first10=Ettore |last11=Jensen |first11=Per |last12=Andersson |first12=Leif |display-authors=6 |title=Identification of the Yellow Skin Gene Reveals a Hybrid Origin of the Domestic Chicken |journal=PLOS Genetics |date=February 29, 2008 |volume=4 |issue=2 |article-number=e1000010 |doi=10.1371/journal.pgen.1000010 |pmid=18454198 |pmc=2265484 |doi-access=free }}</ref> अनुमीयते यत् कुक्कुटाः स्वकीयस्य जीनोम्-समूहस्य ७१ तः ७९ प्रतिशतं भागं रक्तवनकुक्कुटैः सह समानं धारयन्ति।<ref name="Lawal"/> === गृहपालनीकरणम् === {{विस्तारः|गृहपालनीकरणम्}} <!--[[File:Chicken domestication and dispersal.svg|thumb|upright=2|Chicken domestication and dispersal;<ref name="Lawal"/> possibility of early arrival in Americas<ref name="Borrell 2007"/><ref name="Storey 2007"/>]] --> रक्तवनकुक्कुटः [[वंशः (पादपः)#पुष्पोद्गमः|बहुदशकीय-वंश-बीजोत्पादनान्ते]] उत्पन्नानां विपुलबीजानाम् लाभं गृहीत्वा स्वस्य जननक्षमतां वर्धयितुं सुअनुकूलितः अस्ति।<ref>{{citation |first=Rick |last=King |title=Rat Attack |date=February 24, 2009 |journal=Nova and National Geographic Television |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823151419/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |archive-date=August 23, 2017 |url-status=live }}</ref> कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणकाले, मानवाः भोजनस्य आधिक्ये सति अत्यधिकप्रजननं कर्तुं रक्तवनकुक्कुटस्य अस्याः क्षमतायाः लाभम् अगृह्णन्।<ref>{{citation |first=Rick |last=King |title=Plant vs. Predator |date=February 1, 2009 |journal=NOVA |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/plant-vs-predator/ |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123509/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/plant-vs-predator.html |archive-date=August 21, 2017 |url-status=live }}</ref> कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणम् यथार्थतः कदा कुत्र च अभवत् इति विषयः विवादास्पदः आसीत्। जीनोम्-अध्ययनैः अनुमितं यत् कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणं ८,००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अभवत्, ततः २००० तः ३००० वर्षेभ्यः अनन्तरं तत् चीना-भारतदेशयोः प्रसृतम्।<ref name="Lawal"/> पुरातात्विक-प्रमाणैः ई.पू. ६००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे, ई.पू. ६००० वर्षे चीनादेशे, ई.पू. २००० वर्षे च भारते गृहपालितकुक्कुटानाम् उपस्थितिः समर्थिता दृश्यते।<ref name=Lawal/><ref name="West Zhou 1988">{{cite journal |last1=West |first1=B. |last2=Zhou |first2=B.X. |year=1988 |title=Did chickens go north? New evidence for domestication |journal=Journal of Archaeological Science |volume=14 |issue= 5 |pages=515–533 |doi=10.1016/0305-4403(88)90080-5 |bibcode=1988JArSc..15..515W }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Al-Nasser |first1=A. |last2=Al-Khalaifa |first2=H. |last3=Al-Saffar |first3=A. |last4=Khalil |first4=F. |last5=Albahouh |first5=M. |last6=Ragheb |first6=G. |last7=Al-Haddad |first7=A. |last8=Mashaly |first8=M. |title=Overview of chicken taxonomy and domestication |journal={{ill|World's Poultry Science Journal||nl}}|date=June 1, 2007 |volume=63 |issue=2 |pages=285–300 |doi=10.1017/S004393390700147X |s2cid=86734013 }}</ref> एकेन प्रारम्भिक-अध्ययनेन प्रतिपादितं यत् वर्तमान-[[थाईल्याण्ड्]]-देशे [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटस्य]] एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् आधुनिककुक्कुटस्य उत्पत्तिः अभवत्।<ref name="oneMatriarch">{{citation |title=One subspecies of the red junglefowl (Gallus gallus gallus) suffices as the matriarchic ancestor of all domestic breeds |first1=A. |last1=Fumihito |first2=T. |last2=Miyake |first3=S. |last3=Sumi |first4=M. |last4=Takada |first5=S. |last5=Ohno |first6=N. |last6=Kondo |journal=PNAS |date=December 20, 1994 |volume=91 |number=26 |pages=12505–12509 |doi=10.1073/pnas.91.26.12505 |pmid=7809067 |bibcode=1994PNAS...9112505F |pmc=45467 |doi-access=free }}</ref> २०२० तमे वर्षे 'नेचर्' (Nature) पत्रिकायम् प्रकाशितम् एकम् अध्ययनम्, यस्मिन् विश्वस्य ८६३ कुक्कुटानाम् पूर्ण-जीनोम्-अनुक्रमणं (sequencing) कृतम्, तत् सूचयति यत् सर्वे गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटस्य (''[[Gallus gallus]]'') एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् उत्पन्नाः, यस्य वर्तमान-वितरणं मुख्यतः आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अस्ति। एते गृहपालिताः कुक्कुटाः आग्नेयाशिया-दक्षिणआशिया-क्षेत्रेषु प्रसृताः, यत्र ते स्थानीयाभिः वन्य-वनकुक्कुट-प्रजातिभिः सह सङ्करणं कृत्वा आनुवंशिकरूपेण भौगोलिकरूपेण च भिन्नान् समूहान् अरचयन्। सर्वाधिक-लोकप्रियस्य व्यावसायिक-प्रजातेः विश्लेषणं दर्शयति यत् 'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) प्रजातौ रक्तवनकुक्कुटस्य भिन्न-उपप्रजातिभ्यः प्राप्ताः विविधाः आनुवंशिक-पूर्वज-अंशाः समाविष्टाः सन्ति।<ref>{{cite journal |title=863 genomes reveal the origin and domestication of chicken |year=2020 |doi=10.1038/s41422-020-0349-y |s2cid=220050312 |last1=Wang |first1=Ming-Shan |last2=Thakur |first2=Mukesh |last3=Peng |first3=Min-Sheng |last4=Jiang |first4=Yu |last5=Frantz |first5=Laurent Alain François |last6=Li |first6=Ming |last7=Zhang |first7=Jin-Jin |last8=Wang |first8=Sheng |last9=Peters |first9=Joris |last10=Otecko |first10=Newton Otieno |last11=Suwannapoom |first11=Chatmongkon |last12=Guo |first12=Xing |journal=Cell Research |volume=30 |issue=8 |pages=693–701 |pmid=32581344 |pmc=7395088 |display-authors=6}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Liu |first1=Yi-Ping |last2=Wu |first2=Gui-Sheng |last3=Yao |first3=Yong-Gang |last4=Miao |first4=Yong-Wang |last5=Luikart |first5=Gordon |last6=Baig |first6=Mumtaz |last7=Beja-Pereira |first7=Albano |last8=Ding |first8=Zhao-Li |last9=Palanichamy |first9=Malliya Gounder |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |display-authors=6 |title=Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=January 2006 |volume=38 |issue=1 |pages=12–19 |doi=10.1016/j.ympev.2005.09.014 |pmid=16275023 |bibcode=2006MolPE..38...12L }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zeder |first1=Melinda A. |last2=Emshwiller |first2=Eve |last3=Smith |first3=Bruce D. |last4=Bradley |first4=Daniel G. |title=Documenting domestication: the intersection of genetics and archaeology |journal=Trends in Genetics |date=March 2006 |volume=22 |issue=3 |pages=139–155 |doi=10.1016/j.tig.2006.01.007 |pmid=16458995 }}</ref> ६०० तः अधिकेभ्यः पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां अस्थिनाम् पुनःपरीक्षणेन, तथा च २३ स्थलेभ्यः प्राप्तानाम् अस्थिनाम् कालनिर्धारणेन (dating) सम्भाव्यमान-प्राचीनतमाः कुक्कुटास्थयः मध्य-थाईल्याण्डस्य [[बान् नोन् वाट्]] (Ban Non Wat) इत्यत्र प्रायः ३,२५० वर्षेभ्यः पूर्वतनाः इति चिह्निताः। पुरा-शारीरिकीविद् 'जौरिस् पीटर्स्' (Joris Peters) तथा [[जैविक-पुरातत्त्वशास्त्रम्|जैविक-पुरातत्त्वविद्]] 'ग्रेगर् लार्सन्' (Greger Larson) कथयतः यत् एतत् [[धान्यम्|तण्डुलस्य]] कृष्या सह समकालिकम् आसीत्, तथा च तौ प्रस्तावयतः यत् वनान्तराः वनकुक्कुटाः धान्यबीजानि खादितुं समाकृष्टाः अभवन्, समीपे एव नीडान् अरचयन्, गृहपालिताश्च अभवन्। अस्मिन् स्थले 'गेलस्' (Gallus) वंशस्य खगानाम् कङ्कालाः समाधि-वस्तु रूपेण उपयुक्ताः आसन्, येन तेषां गृहपालनीकरणं पुष्टं भवति।<ref name="Peters 2022">{{cite journal |last1=Peters |first1=Joris |last2=Lebrasseur |first2=Ophélie |last3=Irving-Pease |first3=Evan K. |last4=Paxinos |first4=Ptolemaios Dimitrios |last5=Best |first5=Julia |last6=Smallman |first6=Riley |last7=Callou |first7=Cécile |last8=Gardeisen |first8=Armelle |last9=Trixl |first9=Simon |last10=Frantz |first10=Laurent |last11=Sykes |first11=Naomi |last12=Fuller |first12=Dorian Q. |last13=Larson |first13=Greger |display-authors=5 |title=The biocultural origins and dispersal of domestic chickens |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=24 |date=June 14, 2022 |article-number=e2121978119 |pmid=35666876 |pmc=9214543 |doi=10.1073/pnas.2121978119 |bibcode=2022PNAS..11921978P |doi-access=free}}</ref> == प्रसारः == === ऑस्ट्रोनेशिया === [[File:Map showing prehistoric diffusion of domestic chickens (Gallus gallus) into the Pacific via the Austronesian migrations (Thomson, Lebrasseur, & Austin, 2014).png|thumb|upright=2|प्राचीन-आधुनिक-कुक्कुटानाम् डी.एन.ए. (DNA) आनुवंशिक-संकेतकैः (Thomson इत्यस्य दलस्य अनुसारम्, २०१४) अनुमितम् यत्, [[नवपाषाणयुगः|नवपाषाणयुगीय-]][[ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारः|ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारेण]] (प्रायः ४००० [[वर्तमानपूर्वम्|वर्षेभ्यः पूर्वम्]] आरब्धेन) [[फिलिपीन्स्]]-देशात् [[ओशियानिया]]-क्षेत्रं प्रति गृहपालितानां कुक्कुटानाम् प्रागैतिहासिकः प्रवेशः।<ref name="Thomson"/>]] गृहपालितकुक्कुटस्य कृते कश्चन शब्दः (''*manuk'') पुनर्निर्मितायां [[आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषा|आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषायाम्]] उपलब्धः अस्ति, यत् सूचयति यत् प्राचीनकालात् एव [[ऑस्ट्रोनेशिया-जनाः|ऑस्ट्रोनेशिया-जनैः]] ते [[ऑस्ट्रोनेशिया-देशस्य गृहपालित-पादपाः पशवश्च|गृहपालिताः]] कृताः आसन्। कुक्कुटाः, कुक्कुरैः सूकरैः च सह, कमपि ऊनं ई.पू. ३००० वर्षे [[तैवानस्य मूलनिवासिनः|तैवान-द्वीपतः]] आरब्धस्य प्रागैतिहासिक-ऑस्ट्रोनेशिया-सामुद्रिक-प्रव्रजनस्य सम्पूर्णे व्याप्त्तौ [[द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया|द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया-क्षेत्रम्]], [[माइक्रोनेशिया]], [[द्वीप-मेलानेशिया]], [[पोलिनेशिया]], [[मडागास्कर]] च नीताः आसन्।<ref name= Thomson>{{cite journal |last=Thomson |first=Vicki A. |others= et al. |title=Using ancient DNA to study the origins and dispersal of ancestral Polynesian chickens across the Pacific |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=April 2014 |volume=111 |issue=13 |pages=4826–4831 |doi=10.1073/pnas.1320412111 |pmid=24639505 |pmc=3977275 |bibcode=2014PNAS..111.4826T |doi-access=free }}</ref><ref name= Piper>{{cite book |first1=Philip J. |last1=Piper |editor1-first=Philip J. |editor1-last=Piper |editor2-first=Hirofumi |editor2-last=Matsumura |editor3-first=David |editor3-last=Bulbeck |title=New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory |chapter=The Origins and Arrival of the Earliest Domestic Animals in Mainland and Island Southeast Asia: A Developing Story of Complexity |publisher=[[ANU Press]] |volume=45 |series=terra australis |year=2017 |isbn=978-1-76046-094-5 |chapter-url =http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |access-date =May 5, 2023 |archive-date =November 28, 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20221128075413/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |url-status =live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&pg=PA56 |title=The Cambridge History of the Pacific Islanders |first=Malama |last=Meleisea |date=March 25, 2004 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=56 |access-date=March 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913140948/https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&pg=PA56 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-00354-4}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&pg=PA411 |title=Anthropological Genetics: Theory, Methods and Applications |first=Michael H. |last=Crawford |date=March 13, 2019 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=411 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913143140/https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&pg=PA411 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-54697-3}}</ref> एते कुक्कुटाः [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वे काले]] [[पोलिनेशिया-जनाः|पोलिनेशिया-समुद्रयात्रिभिः]] [[दक्षिणअमेरिका]]-दिशि आनीताः भवेयुः, किन्तु एषः विषयः विवादास्पदः अस्ति।<ref name= Neumann>{{cite news |last=Neumann |first=Scott |title=Study: The Chicken Didn't Cross The Pacific To South America |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |access-date=May 5, 2023 |work=The Two Way |agency=NPR |date=March 18, 2014 |archive-date=May 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505060006/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |url-status=live }}</ref> === आफ्रिका === कुक्कुटाः प्रायः ई॰पू॰ १४०० तमे वर्षे [[कुक्कुटयुद्धम्|कुक्कुटयुद्धस्य]] प्रयोजनाय [[मध्यपूर्वदेशः|मध्यपूर्वदेशैः]] [[मिस्त्रदेशः|मिस्रदेशं]] सम्प्राप्ताः, प्रायः ई॰पू॰ ३०० तमे वर्षे च मिस्रदेशे व्यापकप्रकारेण पालिताः अभवन्।<ref name="CHOF"/> ईस्वीय-प्रथमसहस्राब्दस्य प्रारम्भे आफ्रिका-महाद्वीपे तेषां प्रवेशस्य त्रयः सम्भाव्याः मार्गाः भवितुमर्हन्ति—मिस्रस्य [[नीलनदी|नीलनद्याः]] उपत्यकाद्वारा, पूर्व-आफ्रिका-देशस्य रोमन-ग्रीक् वा भारतीय-व्यापारद्वारा, अथवा [[सहारा-मरुभूमिः|सहारा-मरुभूमिं]] तीर्त्वा [[कार्थेज्]]-नगरात् [[बर्बर्-जनाः|बर्बर्-जनेभ्यः]] वा। प्राचीनतमाः ज्ञाताः अवशेषाः [[माली]], [[न्यूबिया]], पूर्वीयतटः, तथा च [[दक्षिण-आफ्रिका]] इत्येतेभ्यः स्थानेभ्यः प्राप्ताः, ये प्रथमसहस्राब्दस्य मध्यकालस्य सन्ति।<ref name= CHOF/> === अमेरिका === [[File:A Barred Rock Chicken Named Rootrip.png|alt=The Plymouth rock is one of the oldest chicken breeds in America- Rootrip the hen|thumb|[[प्लाइमथ् राक् कुक्कुटः|प्लाइमथ् राक्]], उपनिवेशोत्तरकालस्य अमेरिका-देशस्य कुक्कुटप्रजातिः।<ref>{{cite web |url=http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010131233/http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |url-status=dead |archive-date=2016-10-10 |title=Plymouth Rock Chicken |publisher=The Livestock Conservancy |access-date=18 February 2026}}</ref>]] पाश्चात्य-सम्पर्कात् पूर्वम् अमेरिका-महाद्वीपे गृहपालिताः कुक्कुटाः आसन् वा न वा इति सम्भावना शोधकर्तृभिः विचार्यते, किन्तु केवलम् अमेरिका-आशिया-क्षेत्रयोः दृश्यमानाः नील-अण्डदायिनः कुक्कुटाः प्रारम्भिक-अमेरिका-कुक्कुटानाम् आशिया-मूलं सूचयन्ति। थाईल्याण्ड्, रशिया, [[भारतीय-उपमहाद्वीपः]], दक्षिणपूर्वासिया, तथा च [[उपसहारा-आफ्रिका]]-क्षेत्रेभ्यः तथ्यानाम् अभावेन एतेषु क्षेत्रेषु कुक्कुटानाम् प्रसारस्य स्पष्टं मानचित्रं रचयितुं कठिनं भवति; [[विलोपः|विलुप्त्याः]] सङ्कटे स्थितानां स्थानीयप्रजातीनाम् उत्तमं विवरणम् आनुवंशिक-विश्लेषणं च अस्मिन् क्षेत्रे संशोधनाय सहायकमपि भवितुमर्हति।<ref name= CHOF/> [[दक्षिण-मध्य-चिली]]-देशस्य [[अराउको-प्रायद्वीपः|अराउको-प्रायद्वीपात्]] प्राप्तानि कुक्कुटास्थीनि [[रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणम्|रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणेन]] [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वतनानि]] इति सिद्धानि, [[डी.एन.ए.]]-विश्लेषणात् च तानि पोलिनेशिया-क्षेत्रस्य प्रागैतिहासिक-समूहैः सह सम्बद्धानि इति अनुमितम्।<ref name="Borrell 2007">{{cite journal |last1=Borrell |first1=Brendan |title=DNA reveals how the chicken crossed the sea |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=June 1, 2007 |volume=447 |issue=7145 |pages=620–621 |doi=10.1038/447620b |pmid=17554271 |bibcode=2007Natur.447R.620B |s2cid=4418786 |doi-access=free }}</ref><ref name="Storey 2007">{{cite journal |last=Storey |first=A. A. |others= et al. |title=Radiocarbon and DNA evidence for a pre-Columbian introduction of Polynesian chickens to Chile |journal=[[PNAS]] |date=June 19, 2007 |volume=104 |issue=25 |pages=10335–10339 |doi=10.1073/pnas.0703993104 |pmid=17556540 |pmc=1965514 |bibcode=2007PNAS..10410335S |doi-access=free }}</ref> किन्तु तेषामेव अस्थिनाम् अग्रिमेन अध्ययनेन एतेषु परिणामेषु संशयः उत्पादितः।<ref>{{cite journal |last=Gongora |first=Jaime |others= et al. |year=2008 |title=Indo-European and Asian origins for Chilean and Pacific chickens revealed by mtDNA |journal=[[PNAS]] |volume=105 |issue=30 |pages=10308–10313 |doi=10.1073/pnas.0801991105 |pmid=18663216 |pmc=2492461 |bibcode=2008PNAS..10510308G |doi-access=free }}</ref><ref name="Thomson" /> === युराशिया === पक्षिणां सूक्ष्माणां तथा च भङ्गुराणाम् अस्थिनाम् कारणेन कुक्कुटावशेषाणां कालनिर्धारणं कठिनम् अभवत्; एतदेव विविधस्रोतैः दत्तेषु कालेषु विषमतायाः कारणं भवितुमर्हति। ईसापूर्वाणां कतिपय-शताब्दीनाम् ऐतिहासिकग्रन्थेषु उल्लेखैः, तथा च मध्यआशिया-क्षेत्रेषु प्रागैतिहासिक-कलाकृतिषु चित्रणैः पुरातात्विक-प्रमाणानि परिपूर्यन्ते।<ref name= Peters24>{{cite journal |last=Peters |first=Carli |others= et al. |title= Archaeological and molecular evidence for ancient chickens in Central Asia |journal= Nature Communications |volume=15 |issue=1 |date=April 2, 2024 |article-number=2697 |issn=2041-1723 |pmid=38565545 |pmc=10987595 |doi=10.1038/s41467-024-46093-2 |doi-access=free|bibcode=2024NatCo..15.2697P }}</ref> ई.पू. चतुर्थशताब्द्याः पूर्वमेव दक्षिण-मध्यआशिया-क्षेत्रेषु कुक्कुटाः व्यापकतया प्रसृताः आसन्।<ref name= Peters24/> मध्यपूर्व-क्षेत्रे कुक्कुटावशेषाः [[सीरिया-क्षेत्रम्|सीरिया]]-देशे ई.पू. २००० तः किञ्चित् पूर्वतनकालस्य सन्ति।<ref name="CHOF">The Cambridge History of Food, 2000, [[Cambridge University Press]], Vol. 1, pp. 496–499</ref> फिनिशिया-जनाः भूमध्यसागरीय-तटेषु इबेरिया-पर्यन्तं कुक्कुटान् अपसारयन्। [[हेलेनिस्टिक-कालः|हेलेनिस्टिक-काले]] (ई.पू. चतुर्थ-द्वितीय-शताब्द्योः), दक्षिण-[[लेवेण्ट्]]-क्षेत्रे, आहारात्मेन कुक्कुटानाम् व्यापक-गृहपालनीकरणम् आरब्धम्।<ref name= pmid26195775>{{cite journal |last1=Perry-Gal |first1=Lee |last2=Erlich |first2=Adi |last3=Gilboa |first3=Ayelet |last4=Bar-Oz |first4=Guy |date=August 11, 2015 |title=Earliest economic exploitation of chicken outside East Asia: Evidence from the Hellenistic Southern Levant |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=32 |pages=9849–9854 |bibcode=2015PNAS..112.9849P |doi=10.1073/pnas.1504236112 |pmc=4538678 |pmid=26195775 |doi-access=free}}</ref> युरोप-महाद्वीपे कुक्कुटानाम् प्रथमानि चित्राणि ई.पू. सप्तमशताब्द्याः [[प्राचीन-कोरिन्थ्|कोरिन्थ-नगरस्य]] [[मृद्भाण्डम्|मृद्भाण्डेषु]] प्राप्यन्ते।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&pg=PA176 |title=Regional Greek Cooking |first1=Dean |last1=Karayanis |first2=Catherine |last2=Karayanis |date=March 13, 2019 |publisher=[[Hippocrene Books]] |page=176 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913141141/https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&pg=PA176 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-7818-1146-0}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&pg=PA207 |title=Cooking with the Bible: Biblical Food, Feasts, and Lore |first1=Anthony F. |last1=Chiffolo |first2=Rayner W. |last2=Hesse |date=March 13, 2019 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |page=207 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913080305/https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&pg=PA207 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-313-33410-8}}</ref> [[रोमन्-साम्राज्यम्|रोमन्-साम्राज्यस्य]] काले प्रजननं वर्धितम्, [[मध्ययुगः|मध्ययुगे]] च तत् न्यूनम् अभवत्।<ref name= CHOF/> युरोप-महाद्वीपस्य पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां कुक्कुटास्थिनाम् [[डी.एन.ए.-अनुक्रमणम्|आनुवंशिक-अनुक्रमेण (DNA sequencing)]] ज्ञातं यत् [[उच्च-मध्ययुगः|उच्च-मध्ययुगे]] कुक्कुटाः न्यूनाक्रमकाः अभवन्, प्रजननर्तौ च पूर्वमेव अण्डानि दातुम् आरब्धवन्तः।<ref name= brown>{{cite journal |last1=Brown |first1=Marley |title=Fast Food |journal=Archaeology |date=Sep–Oct 2017 |volume=70 |issue=5 |page=18 |url=https://archaeology.org/issues/online/collection/trenches-europe-chicken-domestication/ |access-date=July 25, 2019 |issn=0003-8113 |archive-date=July 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725160925/https://www.archaeology.org/issues/269-1709/from-the-trenches/5820-trenches-europe-chicken-domestication |url-status=live }}</ref> == रोगाः == {{मुख्यम्|पक्षिरोगाः}} [[File:Pesse oujheas H9N2 tanfla.JPG|thumb|left|[[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा|पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा-रोगेण]] ग्रस्तः अष्टदिनायुः कुक्कुटशावकः]] कुक्कुटाः [[यूका|यूकासदृशेभ्यः]] [[परजीवी|परजीविभ्यः]], तथा च [[जीवाणुः|जीवाणु-]][[विषाणुः|विषाणुसदृशैः]] [[रोगजनकः|रोगजनकैः]] उत्पन्नेभ्यः [[पक्षिरोगः|रोगेभ्यः]] च सुग्राह्याः (सुप्रभाव्याः) भवन्ति। ''[[Dermanyssus gallinae]]'' नाम परजीवी रक्तेन स्वपोषणं करोति, येन पक्षिणां क्षोभः जायते, अण्डोत्पादनं च ह्रासं गच्छति; एषः [[साल्मोनेलोसिस्]] तथा च [[बोरेलिया अन्सरीना|स्पैरोचेटोसिस्]] सदृशानां जीवाणुजन्यानां रोगाणां वाहकत्वेन च कार्यं करोति।<ref name="Schiavone Pugliese 2022">{{Cite journal |last1=Schiavone |first1=Antonella |last2=Pugliese |first2=Nicola |last3=Otranto |first3=Domenico |last4=Samarelli |first4=Rossella |last5=Circella |first5=Elena |last6=De Virgilio |first6=Caterina |last7=Camarda |first7=Antonio |date=January 20, 2022 |title=''Dermanyssus gallinae'': the long journey of the poultry red mite to become a vector |journal=Parasites & Vectors |volume=15 |issue=1 |page=29 |doi=10.1186/s13071-021-05142-1 |pmid=35057849 |issn=1756-3305 |pmc=8772161 |doi-access=free |bibcode=2022PVec...15...29S }}</ref> विषाणुजन्येषु रोगेषु [[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा]] समाविष्टः अस्ति।<ref>{{cite journal |last1=Barjesteh |first1=Neda |last2=O'Dowd |first2=Kelsey |last3=Vahedi |first3=Seyed Milad |title=Antiviral responses against chicken respiratory infections: Focus on avian influenza virus and infectious bronchitis virus |journal=Cytokine |date=March 2020 |volume=127 |article-number=154961 |doi=10.1016/j.cyto.2019.154961 |pmid=31901597|pmc=7129915 }}</ref> == मानवोपयोगः == === कुक्कुटपालनम् === {{मुख्यम्|कुक्कुटपालनम्}} {{owidslider |start = 2023 |list = Template:OWID/chicken meat production#gallery |location = commons |caption = |title = |language = |file = [[File:chicken meat production, World, 2023 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|कुक्कुटमांसस्य उत्पादनम्]] |startingView = World }} {{owidslider |start = 2024 |list = Template:OWID/Chicken meat yields per animal#gallery |location = commons |caption = |title = |language = |file = [[File:Chicken meat yields per animal, World, 2024 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|प्रतिपशु कुक्कुटमांसस्य उत्पादकता]] |startingView = World }} कुक्कुटाः सामान्याः सर्वत्र प्रसृताः च गृहपालितपशवः सन्ति, येषाम् कुलाग्रिमा जनसङ्ख्या {{As of|2018|lc=y}} तमे वर्षे २३.७ अर्बुदं (23.7 billion) आसीत्।<ref>{{cite web|title=Number of chickens worldwide from 1990 to 2018.|url=https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|access-date=February 23, 2020|website=Statista|archive-date=November 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127124744/https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|url-status=live}}</ref> मांसस्य अण्डानां च स्रोतरूपेण प्रतिवर्षं ५० अर्बुदात् (50 billion) अधिकाः कुक्कुटाः पाल्पन्ते।<ref>{{Cite web |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |title=About chickens |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063521/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}</ref> केवलम् अमेरिका-संयुक्तराज्येषु प्रतिवर्षं मांसाय ८ अर्बुदात् (8 billion) अधिकाः कुक्कुटाः हन्यन्ते,<ref>{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/pg15bd88s |title=Poultry Slaughter Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063701/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1497 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}</ref> तथा च अण्डोत्पादनाय ३० कोटिभ्यः (300 million) अधिकाः कुक्कुटाः पाल्पन्ते।<ref>{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/1v53jw96n |title=Chickens and Eggs Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426061324/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1509 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}</ref> अधिकांशः पक्षिसमूहः [[सघन-पशुपालनम्|औद्योगिक-पशुक्षेत्रेषु]] पाल्यते। [[वर्ल्डवाच्-इन्स्टिट्यूट्|वर्ल्डवाच्-संस्थायाः]] अनुसारम्, विश्वस्य ७४% पक्षिमांसम् ६८% अण्डानि च एतेनैव प्रकारेण उत्पाद्यन्ते।<ref>{{cite web |title=Towards Happier Meals In A Globalized World |url=http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |publisher=[[Worldwatch Institute]] |access-date=May 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529153518/http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |archive-date=May 29, 2014 }}</ref> सघन-पक्षिकृषेः विकल्पः [[मुक्त-क्षेत्र-कुक्कुटपालनम्]] अस्ति। अनयोः द्वयोः मुख्यविध्योः मध्ये सङ्घर्षेण [[नैतिक-उपभोक्तृवादः|नैतिक-उपभोक्तृवादस्य]] दीर्घकालिक-समस्याः उत्पन्नाः। [[सघन-कृषिः|सघन-कृषेः]] विरोधिनः तर्कयन्ति यत् एषा पर्यावरणस्य हानिं करोति, मानवानाम् आरोग्याय सङ्कटं जनयति, [[पशुषु चेतना|चेतनावत्सु पशुषु]] अमानवीया च अस्ति।<ref>{{cite journal |last1=Ilea |first1=Ramona Cristina |title=Intensive Livestock Farming: Global Trends, Increased Environmental Concerns, and Ethical Solutions |journal=Journal of Agricultural and Environmental Ethics |date=April 2009 |volume=22 |issue=2 |pages=153–167 |doi=10.1007/s10806-008-9136-3 |bibcode=2009JAEE...22..153I |s2cid=154306257 }}</ref> सघन-कृषेः समर्थकाः कथयन्ति यत् तेषाम् दक्षाः पद्धतयः वर्धित-उत्पादकतायाः कारणेन भूमिं खाद्यसंसाधनानि च रक्षन्ति, तथा च पशवः नियन्त्रिते पर्यावरणे परिपाल्यन्ते।<ref>{{cite journal |last1=Tilman |first1=David |last2=Cassman |first2=Kenneth G. |last3=Matson |first3=Pamela A. |last4=Naylor |first4=Rosamond |last5=Polasky |first5=Stephen |title=Agricultural sustainability and intensive production practices |journal=Nature |date=August 2002 |volume=418 |issue=6898 |pages=671–677 |doi=10.1038/nature01014 |pmid=12167873 |bibcode=2002Natur.418..671T |s2cid=3016610 }}</ref> मांसाय पालिताः कुक्कुटाः [[ब्रॉयलर्]] (broilers) इति उच्यन्ते। ब्रॉयलर्-प्रजातयः वधयोग्याकारं प्राप्तुं सामान्यतः षड्भ्यः सप्ताहेभ्यः न्यूनं समयं गृह्णन्ति,<ref>{{cite web |url=https://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |title=Broiler Chickens Fact Sheet |website=Animals Australia |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100712123234/http://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |archive-date=July 12, 2010 |url-status=live }}</ref> मुक्तक्षेत्रीय- तथा च [[जैविक-आहारः|जैविक-ब्रॉयलर्-कुक्कुटानाम्]] कृते कतिपय-सप्ताहाः अधिकाः भवन्ति।<ref>{{cite web |title=Chickens Farmed for Meat |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=February 2, 2024 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921105646/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |url-status=live }}</ref> मुख्यतया अण्डोत्पादनाय पालिताः कुक्कुटाः 'लेयर्-कुक्कुट्यः' (layer hens) इति उच्यन्ते। केवलं युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशे प्रतिदिनं ३.४ कोटिभ्यः (34 million) अधिकानि अण्डानि उपयुज्यन्ते।<ref>{{Cite web |url=https://www.egginfo.co.uk/egg-facts-and-figures/industry-information/data |title=UK Egg Industry Data |website=Official Egg Info |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230000509/https://www.egginfo.co.uk/egg-facts-and-figures/industry-information/data |archive-date=December 30, 2016 |url-status=live }}</ref> कासाञ्चन प्रजातीनाम् कुक्कुट्यः प्रतिवर्षं ३०० तः अधिकानि अण्डानि दातुं शक्नुवन्ति; अण्डोत्पादनस्य उच्चतमं प्रामाणिकं मानं ३६४ दिनेषु ३७१ अण्डानि अस्ति।<ref>{{cite book |last1=Glenday |first1=Craig |title=Guinness World Records 2011 |url=https://archive.org/details/guinnessworldrec00crai_1 |date=April 26, 2011 |publisher=[[Jim Pattison Group]] |isbn=978-0-440-42310-2 |page=[https://archive.org/details/guinnessworldrec00crai_1/page/286 286]}}</ref> १२ मासानाम् अण्डोत्पादनान्तरम्, वाणिज्यिक-कुक्कुट्याः अण्डोत्पादनक्षमता एतावत् न्यूना भवति यत् तत् पक्षिबृन्दं वाणिज्यिकदृष्ट्या अलाभकरं भवति। विशेषात् [[ब्याट्री-पिञ्जरम्|ब्याट्री-पिञ्जर-पद्धत्यां]] पालिताः कुक्कुट्यः कदाचित् दुर्बलाः भवन्ति अथवा तासाम् बहूनि पत्राणि (पिञ्छानि) पतितानि भवन्ति, तासाम् सम्भावितम् आयुः च प्रायः सप्तवर्षेभ्यः न्यूनीभूय वर्षद्वयात् न्यूनं जातम्।<ref name="Browne">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2002/mar/10/foodanddrink.features1 |work=The Guardian |location=London |title=Ten weeks to live |first=Anthony |last=Browne |date=March 10, 2002 |access-date=April 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516080228/http://observer.guardian.co.uk/foodmonthly/story/0,,662799,00.html |archive-date=May 16, 2008 |url-status=live }}</ref> युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशे युरोप-महाद्वीपे च ताः अण्डदायिन्यः कुक्कुट्यः ततः वध्यन्ते, प्रसंस्कृतेषु खाद्येषु उपयुज्यन्ते, अथवा 'सूप-कुक्कुटी' (soup hens) इति रूपेण विक्रीयन्ते।<ref name="Browne" /> अन्येषु केषुचित् देशेषु, वधस्य स्थाने अण्डोत्पादनस्य पुनः सक्रियीकरणाय पक्षिबृन्दानि कदाचित् [[बलात् पत्रपातनम्|बलात् पत्रपातनं]] कार्यन्ते। अस्मिन् ७-१४ दिनानि यावत् आहारस्य (कदाचित् जलस्य च) पूर्णतया त्यागः,<ref name="Patwardhan and King, (2011)">{{cite journal |last1=Patwardhan |first1=D. |last2=King |first2=A. |year=2011 |title=Review: feed withdrawal and non feed withdrawal moult |journal=World's Poultry Science Journal |volume=67 |issue=2 |pages=253–268 |doi=10.1017/s0043933911000286|s2cid=88353703 }}</ref> अथवा शरीरभारस्य २५ तः ३५% पर्यन्तम् ह्रासाय पर्याप्तः दीर्घकालः,<ref name="Webster, (2003)">{{cite journal |last1=Webster |first1=A.B. |year=2003 |title=Physiology and behavior of the hen during induced moult |journal=Poultry Science |volume=82 |issue=6 |pages=992–1002 |doi=10.1093/ps/82.6.992 |pmid=12817455|doi-access=free }}</ref> अथवा प्रायोगिकपरिस्थितौ २८ दिनानि यावत् आहारत्यागः समाविष्टः अस्ति।<ref name="Molino et al., (2009)">{{cite journal |last1=Molino |first1=A.B. |last2=Garcia |first2=E.A. |last3=Berto |first3=D.A. |last4=Pelícia |first4=K. |last5=Silva |first5=A.P. |last6=Vercese |first6=F. |year=2009 |title=The Effects of Alternative Forced-Molting Methods on The Performance and Egg Quality of Commercial Layers |journal=Brazilian Journal of Poultry Science |volume=11 |issue=2 |pages=109–113 |doi=10.1590/s1516-635x2009000200006|doi-access=free |hdl=11449/14340 |hdl-access=free }}</ref> एतेन कुक्कुट्याः पत्रपातनं भवति, अण्डोत्पादनं च पुनः सक्रियं भवति। कानिचित् पक्षिबृन्दानि बहुवारं बलात् पत्रपातितानि क्रियन्ते। २००३ तमे वर्षे अमेरिका-देशे ७५% तः अधिकानाम् सर्वेषाम् पक्षिबृन्दानाम् एतादृशं पत्रपातनम् कारितम् आसीत्।<ref name="Yousaf and Chaudhry, (2008)">{{cite journal |last1=Yousaf |first1=M. |last2=Chaudhry |first2=A.S. |title=History, changing scenarios and future strategies to induce moulting in laying hens |journal=World's Poultry Science Journal |date=March 1, 2008 |volume=64 |issue=1 |pages=65–75 |doi=10.1017/s0043933907001729 |s2cid=34761543 |url=http://eprint.ncl.ac.uk/file_store/production/56559/452E6892-26EF-40C6-891B-048E9FE17D2E.pdf |access-date=October 23, 2020 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124090812/https://eprint.ncl.ac.uk/file_store/production/56559/452E6892-26EF-40C6-891B-048E9FE17D2E.pdf |url-status=live }}</ref> <gallery class=center mode=nolines widths=200 heights=180> File:Wright, Stephenson & Co Ltd - Woman feeding chickens (52532).jpg|स्वहस्तेन कुक्कुटान् भोजयन्ती महिला, प्रायः १९३० File:Florida chicken house.jpg|मांसाय ब्रॉयलर्-कुक्कुटशावकानाम् पालनार्थं विवृतपाश्वं वाणिज्यिकं कुक्कुटगृहम् File:A 95 year old woman with her pet rooster, Havana, Cuba.jpg|स्वपालित-कुक्कुटेन सह ९५ वर्षीया महिला, हवाना, क्यूबा </gallery> === पालितपशुरूपेण === {{अधिकम्|नगरीय-कुक्कुटपालनम्}} २००० तमे दशके नगरेषु उपनगरेषु च वसद्भिः जनैः कुक्कुटानाम् पालितपशुरूपेण पालनं वर्धमानतया लोकप्रियम् अभवत्।<ref>{{cite news |title=Some homeowners find chickens all the rage |work=[[Chicago Tribune]] |date=July 27, 2007 |last=Fly |first=Colin}}</ref><ref>{{cite news |title=Cooped up in suburbia |work=[[Boston Globe]] |date=December 16, 2004 |last=Pollack-Fusi |first=Mindy |url=https://www.boston.com/yourlife/home/articles/2004/12/16/cooped_up_in_suburbia/ |access-date=June 4, 2020 |archive-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063550/http://www.boston.com/yourlife/home/articles/2004/12/16/cooped_up_in_suburbia/ |url-status=dead }}</ref> बहवः जनाः अण्डोत्पादनाय कुक्कुटान् प्राप्नुवन्ति, किन्तु प्रायः तेषाम् नामकरणं कुर्वन्ति तथा च मार्जार-कुक्कुरादयः इव अन्य-पालितपशुवत् तेभ्यः व्यवहरन्ति। कुक्कुटाः सङ्गित्वा (मित्रताम्) ददति, तेषाम् व्यैक्तिकं व्यक्तित्वं च भवति। ते हस्ततः खादन्ति, अङ्के कूर्दन्ति, स्वपालकानाम् प्रति प्रतिक्रियाम् ददति, तेषाम् अनुगमनं कुर्वन्ति, स्नेहं च प्रदर्शयन्ति।<ref>{{cite news |last1=Kreilkamp |first1=Ivan |url=https://www.nytimes.com/2020/11/25/magazine/backyard-chickens-empathy.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125101336/https://www.nytimes.com/2020/11/25/magazine/backyard-chickens-empathy.html |archive-date=November 25, 2020 |url-access=subscription |url-status=live |title=How Caring for Backyard Chickens Stretched My Emotional Muscles |newspaper=[[The New York Times]] |date=November 25, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.latimes.com/style/pets/la-hm-pets-chickens-20170827-story.html |title=Chickens will become a beloved pet — just like the family dog |last=Boone |first=Lisa |website=[[Los Angeles Times]] |date=August 27, 2017 |access-date=April 3, 2019 |archive-date=April 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402104824/https://www.latimes.com/style/pets/la-hm-pets-chickens-20170827-story.html |url-status=live}}</ref> कुक्कुटाः सामाजिक-जिज्ञासु-बुद्धिमन्तः पक्षिणः सन्ति,<ref>{{Cite web |last=Barras |first=Colin |title=Despite what you might think, chickens are not stupid |url=https://www.bbc.com/earth/story/20170110-despite-what-you-might-think-chickens-are-not-stupid |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605084929/https://www.bbc.com/earth/story/20170110-despite-what-you-might-think-chickens-are-not-stupid |archive-date=June 5, 2021 |access-date=September 6, 2020 |website=www.bbc.com }}</ref> बहवः जनाः तेषाम् व्यवहारम् मनोरञ्जकं मन्यन्ते।<ref name="UPC good homes">{{cite web |url=https://www.upc-online.org/home.html |title=Providing a Good Home for Chickens |author=United Poultry Concerns |access-date=May 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605061816/http://www.upc-online.org/home.html |archive-date=June 5, 2009 |url-status=live }}</ref> काश्चन प्रजातयः, यथा [[सिल्की (कुक्कुटप्रजातिः)|सिल्की]] तथा च बहवः [[बैण्टम् (पक्षी)|बैण्टम्-प्रकाराः]], सामान्यात्मना विनीताः भवन्ति, तथा च विकलाङ्ग-बालकानाम् पार्श्वे उत्तमाः पालितपक्षिरूपेण प्रायः अनुशंसिताः भवन्ति।<ref>{{cite web |url=https://www.henkeeping.co.uk/henkeeping/choosing-your-chickens/ |website=Clucks and Chooks |title=Choosing Your Chickens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730222405/http://www.henkeeping.co.uk/which.html |archive-date=July 30, 2009}}</ref> === कुक्कुटयुद्धम् === {{मुख्यम्|कुक्कुटयुद्धम्}} [[File:COCK FIGHT.JPG|thumb|[[तमिलनाडु]]-राज्ये [[कुक्कुटयुद्धम्]], भारतम्, २०११]] कुक्कुटयुद्धम् (cockfight) द्वयोः कुक्कुटयोः मध्ये 'कॉकपिट्' (cockpit) नामके रङ्गे आयोज्यमाना स्पर्धा अस्ति। पशुकूरतायाः अन्तर्भावात् बहुषु देशेषु कुक्कुटयुद्धम् अवैधानिकम् अस्ति।<ref>{{cite news |author=Raymond Hernandez |url=https://www.nytimes.com/1995/04/11/nyregion/blood-sport-gets-blood-fans-cockfighting-don-t-understand-its-outlaw-status.html?pagewanted=all&src=pm |title=A Blood Sport Gets in the Blood; Fans of Cockfighting Don't Understand Its Outlaw Status |work=The New York Times |location=New York City Metropolitan Area |date=April 11, 1995 |access-date=May 10, 2014 |archive-date=November 14, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114125938/http://www.nytimes.com/1995/04/11/nyregion/blood-sport-gets-blood-fans-cockfighting-don-t-understand-its-outlaw-status.html?pagewanted=all&src=pm |url-status=live }}</ref> एषा गतिविधिः ईसापूर्वं २५०० तः २१०० पर्यन्तम् [[सिन्धुघाटी-सभ्यता|सिन्धुघाटी-सभ्यतायाम्]] आचरिता इति दृश्यते।<ref name="Crawford 1990">{{cite book |last=Crawford |first=R. D. |title=''Poultry Breeding and Genetics'' |url=https://archive.org/details/poultrybreedingg0000unse |publisher=[[Elsevier]] |year=1990 |pages=[https://archive.org/details/poultrybreedingg0000unse/page/10 10]–11 |isbn=978-0-444-88557-9 |ol=2207173M }}</ref> गृहपालनीकरणस्य प्रक्रियायाम्, कुक्कुटाः प्रारम्भिककाले केवलम् कुक्कुटयुद्धाय एव पालिताः आसन्, पश्चात् एव भोजनाय उपयुक्ताः।<ref name="Lawler Adler 2012">{{cite journal |last1=Lawler |first1=Andrew |last2=Adler |first2=Jerry |title=How the Chicken Conquered the World |journal=Smithsonian Magazine |issue=June 2012 |date=June 2012 |url=http://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |access-date=February 2, 2024 |archive-date=October 31, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031040210/https://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |url-status=live }}</ref> === विज्ञाने === {{अपि पश्यन्तु|जैविक-अनुसन्धान-प्रतिरूपेण कुक्कुटः|कोशरहित-कुक्कुटशावक-भ्रूण-संवर्धनम्}} विकसताम् भ्रूणानाम अध्ययनाय कुक्कुटाः दीर्घकालात् [[प्रतिरूप-जीवः|प्रतिरूप-जीवरूपेण]] उपयुज्यन्ते। विपुलसङ्ख्यायाम् भ्रूणाः वाणिज्यिकरूपेण प्राप्तुम् शक्यन्ते; निषेचितानि अण्डानि सुलभतया उद्धाट्य विकसतः भ्रूणस्य निरीक्षणाय उपयोक्तुं शक्यन्ते। तथैव महत्त्वपूर्णम् यत्, भ्रूणवैज्ञानिनः एतादृशेषु भ्रूणेषु प्रयोगान् कर्तुम्, अण्डं पुनः पिहितं कर्तुम्, विकासस्य पश्चात्काले च तस्य प्रभावान् अध्येतुं शक्नुवन्ति। उदाहरणार्थम्, अङ्गविकासस्य विषयिण्यः बह्व्यः सम्पूर्णाः शोधाः कुक्कुटभ्रूणानाम् उपयोगेन कृताः, यथा 'एपिकल् एक्टोडर्मल् रिज्' (apical ectodermal ridge) तथा 'ज़ोन आफ़ पोलरैज़िङ्ग् एक्टिविटि' (zone of polarizing activity) इत्येतयोः अन्वेषणम्।<ref>{{cite journal |last1=Young |first1=John J. |last2=Tabin |first2=Clifford J. |title=Saunders's framework for understanding limb development as a platform for investigating limb evolution |journal=Developmental Biology |date=September 2017 |volume=429 |issue=2 |pages=401–408 |doi=10.1016/j.ydbio.2016.11.005 |pmid=27840200 |pmc=5426996 }}</ref> कुक्कुटः प्रथमः पक्षी-प्रजातिः आसीत् यस्य [[जीनोम्]] अनुक्रमितम् अभवत्।<ref>{{cite journal |author=International Chicken Genome Sequencing Consortium |title=Sequence and comparative analysis of the chicken genome provide unique perspectives on vertebrate evolution |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=695–716 |doi=10.1038/nature03154 |pmid=15592404 |bibcode=2004Natur.432..695C |doi-access=free }}</ref> १.२१ गिगाबेस् (Gb) आकाः कुक्कुट-जीनोम् अन्यपक्षिणाम् तुलने समानपरिमितः अस्ति, किन्तु प्रायः सर्वेभ्यः स्तनिभ्यः लघुतरः अस्ति: मानवानाम् जीनोम् ३.२ गिगाबेस् अस्ति।<ref>{{cite journal |last1=Gregory |first1=T. Ryan |title=Synergy between sequence and size in Large-scale genomics |journal=Nature Reviews Genetics |date=September 2005 |volume=6 |issue=9 |pages=699–708 |doi=10.1038/nrg1674|pmid=16151375 |s2cid=24237594 }}</ref> अन्तिमे जीन्-समूहे २६,६४० जीन्-घटकाः (अकोडिङ्ग्-जीन्, छद्म-जीन् च सह) आसन्, येषु आहत्य १९,११९ प्रोटीन्-कोडिङ्ग्-जीन्-घटकाः आसन्, यत् मानवानाम् जीनोम्-सङ्ख्यायाः समानम् अस्ति।<ref>{{cite journal |last1=Warren |first1=Wesley C. |last2=Hillier |first2=LaDeana W. |last3=Tomlinson |first3=Chad |last4=Minx |first4=Patrick |last5=Kremitzki |first5=Milinn |last6=Graves |first6=Tina |last7=Markovic |first7=Chris |last8=Bouk |first8=Nathan |last9=Pruitt |first9=Kim D. |last10=Thibaud-Nissen |first10=Francoise |last11=Schneider |first11=Valerie |last12=Mansour |first12=Tamer A. |display-authors=6 |title=A New Chicken Genome Assembly Provides Insight into Avian Genome Structure |journal=G3 |date=January 2017 |volume=7 |issue=1 |pages=109–117 |doi=10.1534/g3.116.035923 |pmid=27852011 |pmc=5217101 }}</ref> २००६ तमे वर्षे पक्षिणाम् पूर्वजत्वस्य अनुसन्धानं कुर्वन्तः वैज्ञानिनः कुक्कुटस्य एकम् अप्रबलं जीन् (recessive gene) 'talpid2' इति सक्रियितवन्तः, तथा च दृष्टवन्तः यत् भ्रूणस्य हन्वोः दन्तानाम् निर्माणम् आरब्धम्, यथा प्राचीनेषु पक्षिज्वास्मेषु प्राप्यन्ते।<ref>[https://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805 Scientists Find Chickens Retain Ancient Ability to Grow Teeth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080620230515/https://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805 |date=June 20, 2008 }} Ammu Kannampilly, [[ABC News (United States)|ABC News]], February 27, 2006. Retrieved October 1, 2007.</ref> === संस्कृत्तौ, लोकसाहित्ये, धर्मे च === {{Anchor|Crowing|Cockadoodledoo|Cocka-doodle-doo}} {{मुख्यम्|कुक्कुटानाम् सांस्कृतिक-सन्दर्भाः}} कुक्कुटाः [[लोकसाहित्यम्|लोकसाहित्ये]], [[धर्मः|धर्मे]], [[साहित्यम्|साहित्ये]], तथा च लोकप्रियसंस्कृतौ व्यापकतया प्रदर्शिताः सन्ति। कुक्कुटः बहुषु संस्कृतिषु पवित्रः पशुः अस्ति तथा च विश्वासपद्धतिषु धार्मिकानुष्ठानेषु च गभीरतया समाविष्टः अस्ति।<ref name="smithsonianmag.com">{{cite magazine |last1=Adler |first1=Jerry |last2=Lawler |first2=Andrew |date=June 2012 |title=How the Chicken Conquered the World |url=https://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |magazine=Smithsonian |access-date=May 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103193648/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/How-the-Chicken-Conquered-the-World.html |archive-date=November 3, 2012 |url-status=live}}</ref> कुक्कुटाः कदाचित् भविष्यकथनाय (divination) उपयुज्यन्ते, या पद्धतिः 'अलेक्ट्रोमैन्सी' (alectryomancy) इति उच्यते। अस्मिन् पवित्रस्य कुक्कुटस्य बलिः दीयते, यत् प्रायः अनुष्ठानिक-कुक्कुटयुद्धस्य समये देवैः सह सम्पर्कस्य साधनरूपेण उपयुज्यते।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vvVPAAAAMAAJ&q=Alectry == टिप्पण्यः == {{notelist}} == सन्दर्भाः == {{reflist}} == बाह्यसम्पर्काः == {{Commons category|Chickens}} {{Spoken Wikipedia|date=February 22, 2024|Chicken Wikipedia.ogg}} * {{Wikispecies-inline|Gallus gallus domesticus|''Gallus gallus domesticus''}} {{Chicken}} {{Poultry}} {{Animal domestication}} {{Taxonbar|from=Q780}} {{Authority control}} [[वर्गः:कुक्कुटाः| ]] [[वर्गः:१७५८ तमे वर्षे वर्णिताः पक्षिणः]] [[वर्गः:पक्षिणाम् सामान्यानि नामानि]] [[वर्गः:कार्ल-लिनेयस्-महोदयेन नामकृताः प्राणि-वर्गकाः]] [[वर्गः:चलच्चित्रखण्डयुक्ताः लेखाः]] [[वर्गः:वनकुक्कुटाः]] [[वर्गः:पालितपक्षिणः]] [[वर्गः:उपजातयः]] [[वर्गः:विश्वव्यापी-पक्षिणः]] [[वर्गः:केन्या-देशस्य राष्ट्रियप्रतीकानि]] [[वर्गः:राजलाञ्छन-प्राणिनः]] [[वर्गः:ऑस्ट्रोनेशिया-कृषिः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] <references /> tidtlc9qjk6z3braj46yp7va1pt7m5w 0 92467 501226 500434 2026-10-06T19:54:57Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261006)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 501226 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = श्रीगुरुचरित्रम् | image = Sri Nrusinh Saraswati.jpg | image_caption = श्रीगुरुचरित्रस्य नायकः भगवान् श्रीनृसिंहसरस्वती | author = [[सरस्वतीगङ्गाधरः]] | country = [[भारतम्]] | language = [[मराठीभाषा|प्राचीनमराठी (ओवीबद्धम्)]] | subject = [[दत्तात्रेयः]], [[श्रीपाद श्रीवल्लभः]], [[नृसिंहसरस्वती]] | genre = आध्यात्मिकचरितम्, दत्तभक्तिसाहित्यम् | pages = ५२ अध्यायाः (अवतरणिकया सह ५३) | pub_date = षोडशशताब्दी (प्रायः १५५० ई.) }} '''श्रीगुरुचरित्रम्''' ([[मराठीभाषा|मराठ्याम्]]: श्रीगुरुचरित्र) भारतीयदत्तसम्प्रदायस्य परमपवित्रः, वेदमन्त्रतुल्यः, अतीव प्रामाणिकश्च भक्तिग्रन्थः अस्ति।<ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |title=Dattātreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatāra |url=https://archive.org/details/dattatreyaimmort0000rigo |publisher=State University of New York Press |year=1998 |isbn=978-0791436967 |pages=[https://archive.org/details/dattatreyaimmort0000rigo/page/78 78]-85}}</ref> अस्य ग्रन्थस्य रचयिता षोडशशताब्द्यां सञ्जातः भक्तकविः '''[[सरस्वतीगङ्गाधरः]]''' अस्ति। सः कर्णाटकराज्यस्य कलबुरगिसमीपे स्थिते 'कडगञ्चि' ग्रामे न्यवसत्। सरस्वतीगङ्गाधरः साक्षात् श्रीनृसिंहसरस्वतीस्वामिनां प्रियशिष्यस्य सायंदेवस्य वंशजः आसीत्। अयं ग्रन्थः भगवतः [[दत्तात्रेयः|दत्तात्रेयस्य]] कलिकालिकयोः द्वयोः प्रमुखयोः अवतारयोः : [[श्रीपाद श्रीवल्लभः|श्रीपादश्रीवल्लभस्य]] (१३२० तः १३५० ई.) तथा [[नृसिंहसरस्वती|श्रीनृसिंहसरस्वतीस्वामिनः]] (१३७८ तः १४५८ ई.) : दिव्यं जीवनवृत्तान्तं, लीलाः, उपदेशान्, चमत्कारांश्च विशदतया वर्णयति। दत्तसम्प्रदाये अयं ग्रन्थः 'कल्पवृक्षः', 'कामधेनुः', 'पञ्चमवेदः' इति च श्रद्धया मन्यते, यस्य पारायणेन भक्तानां समस्ताः आधिव्याधयः विनश्यन्ति।<ref>{{Cite book |last=Joshi |first=P. N. |title=Shri Dattatreya Dnyankosh |year=2000 |publisher=Datta Sampradaya Prakashan |pages=102-110}}</ref> == कथासंरचना संवादपद्धतिश्च == श्रीगुरुचरित्रस्य रचना '''सिद्धमुनि-नामधारकयोः संवादरूपेण''' कृता अस्ति। * '''नामधारकः''' : संसारे क्लिश्यमानस्य, आध्यात्मिकमार्गम् अन्वेषमाणस्य जिज्ञासोः साधकस्य प्रतीकः अस्ति। सः सांसारिकदुःखैः उद्विग्नः सन् सह्याद्रिपर्वते गुरुदर्शनार्थं तपश्चरति। * '''सिद्धमुनिः''' : भगवान् श्रीनृसिंहसरस्वतीस्वामिनां साक्षात् अन्तरङ्गशिष्यः योगिवर्यश्च अस्ति। यदा नामधारकः दुःखार्तः सन् प्राणत्यागार्थम् उद्यतः भवति, तदा सिद्धमुनिः प्रादुर्भूय तं सान्त्वयति, दत्तगुरोः अवताराणां माहात्म्यं च श्रावयितुं प्रतिजानीते। सिद्धमुनेः मुखात् नामधारकं प्रति कथिताः प्रसङ्गाः एव श्रीगुरुचरित्रस्य अध्यायरूपेण ग्रथिताः सन्ति। == काण्डत्रयं विषयाश्च == श्रीगुरुचरित्रे आहत्य ५३ अध्यायाः, प्रायः ७५०० ओव्यः (मराठीपद्यानि) च सन्ति। समग्रः ग्रन्थः वेदानुकूलतया काण्डत्रये विभक्तः अस्ति : <ref>{{Cite book |last=Dhere |first=R. C. |title=Datta Sampradayacha Itihas |year=1964 |publisher=Nilakanth Prakashan |pages=65-72}}</ref> === १. ज्ञानकाण्डम् (अध्यायाः १ तः २४) === अस्मिन् भागे दत्तगुरोः प्रादुर्भावः, स्वरूपज्ञानं, श्रीपादश्रीवल्लभस्य च चरितं वर्णितम् अस्ति: * '''अध्यायाः १ तः ४''' : मङ्गलाचरणम्, गुरुशिष्यसम्बन्धस्य महिमा, अत्रि-अनसूयोः तपः, दत्तात्रेयस्य जन्म, प्रकृतेः चतुर्विंशतिगुरवः (भागवतोक्ताः) च। * '''अध्यायाः ५ तः १०''' : कलियुगे दत्तात्रेयस्य प्रथमावतारस्य [[श्रीपाद श्रीवल्लभः|श्रीपादश्रीवल्लभस्य]] पीठापुरे (आन्ध्रप्रदेशे) जन्म, तस्य दिव्यबाललीलाः, कुरुवपुरे तपश्चर्या, गोकर्णमहाबलेश्वरतीर्थयात्रा, दीनानां भक्तानाम् उद्धारश्च। * '''अध्यायाः ११ तः २४''' : द्वितीयावतारस्य [[नृसिंहसरस्वती|श्रीनृसिंहसरस्वतीस्वामिनः]] कारञ्जानगरे (महाराष्ट्रस्य वाशिममण्डले) जन्म, शैशवे केवलम् 'ॐ' इति नादोच्चारणम्, मौञ्जीबन्धनानन्तरं चतुरः वेदान् वक्तुं सामर्थ्यम्, अल्पवयसि संन्यासग्रहणम्, काश्यां श्रीकृष्णसरस्वतीतः संन्यासदीक्षा, गङ्गादिपुण्यतीर्थाटनं, गाणगापुरे मठाश्रमप्रतिष्ठा च। === २. कर्मकाण्डम् (अध्यायाः २५ तः ३७) === अस्मिन् काण्डे वैदिकधर्माचरणस्य, सदाचारस्य, नित्यकर्मणः च सूक्ष्मं विवेचनं विद्यते: * सन्ध्यावन्दनम्, पञ्चमहायज्ञाः, वैश्वदेवबलिः, गायत्रीमन्त्रजपस्य च महिमा। * पातिव्रत्यधर्मस्य महत्त्वम्, विधवाधर्मः, अश्वत्थवृक्षस्य (पिप्पलस्य) प्रदक्षिणपूजायाः फलम्। * [[रुद्राक्षः|रुद्राक्षधारणस्य]], [[भस्म|भस्मलेपनस्य]], काशीस्नानस्य, प्रायश्चित्तविधीनां च शास्त्रीयं रहस्यम्। * अहंकारीद्विजस्य मानमर्दनं, चण्डालस्य मुखात् वेदोच्चारणं कारयित्वा सर्वभूतेषु ब्रह्मदर्शनस्य बोधः। === ३. भक्तिकाण्डम् (अध्यायाः ३८ तः ५३) === अस्मिन् काण्डे गाणगापुरक्षेत्रे भगवता श्रीनृसिंहसरस्वतीस्वामिना कृताः अगाधाः अनुग्रहाः चमत्काराश्च वर्णिताः सन्ति: * दरिद्रविप्रस्य शुष्कक्षेत्रे सुवर्णमयकणानाम् उत्पत्तिः, वन्ध्यायाः ६०-वर्षीयायाः स्त्रियाः पुत्रप्राप्तिः। * मृतपुत्रस्य पुनरुज्जीवनं, यतियुवकस्य कुष्ठरोगनिवारणम्, अल्पान्नेन सहस्रशः भक्तानां तृप्तिः। * बीदरनगरस्य यवननृपस्य (सुल्तानस्य) दारुणविस्फोटकरोगस्य निवारणं, तस्य दत्तभक्तिश्च। * **अवतारसमाप्तिः** : गाणगापुरे भीमा-अमरजासङ्गमे स्वभक्तेभ्यः 'निर्गुणपादुकाः' दत्त्वा, स्वयं श्रीशैलपर्वतस्य कदलीवने गमनम्। * **अवतरणिका (५३तमः अध्यायः)** : समग्रग्रन्थस्य अध्यायानां सङ्क्षेपसारः फलश्रुतिश्च। == पारायणपद्धतिः नियमाश्च == दत्तसम्प्रदाये श्रीगुरुचरित्रस्य 'सप्ताहपारायणम्' (सप्तसु दिनेषु समग्रग्रन्थपठनम्) अतिपवित्रं मन्यते। अस्याः पद्धतेः विभाजनम् एवं भवति : * '''प्रथमदिनम्''' : अध्यायाः १ तः ९ * '''द्वितीयदिनम्''' : अध्यायाः १० तः २१ * '''तृतीयदिनम्''' : अध्यायाः २२ तः २९ * '''चतुर्थदिनम्''' : अध्यायाः ३० तः ३५ * '''पञ्चमदिनम्''' : अध्यायाः ३६ तः ३८ * '''षष्ठदिनम्''' : अध्यायाः ३९ तः ४३ * '''सप्तमदिनम्''' : अध्यायाः ४४ तः ५३ === साधनायाः नियमाः === पारायणकाले साधकेन शुचित्वं, सत्यभाषणं, ब्रह्मचर्यपालनं, भूमिशयनम्, एकभुक्तं सात्त्विकभोजनं, नित्यं दत्तपादुकानमनं च करणीयम् इति विधीयते। == सांस्कृतिकं धार्मिकं च महत्त्वम् == श्रीगुरुचरित्रं महाराष्ट्र-कर्णाटक-आन्ध्र-गोवा-गुजरातराज्येषु दत्तभक्तानां गृहे मन्दिरे च नित्यं पूज्यते। गाणगापुरं, नृसिंहवाडी, औदुम्बरः, पीठापुरं, कुरुवपुरं चेति प्रमुखदत्तक्षेत्रेषु अस्य ग्रन्थस्य निरन्तरम् अखण्डपारायणं प्रचलति। अयं ग्रन्थः भक्तिज्ञानवैराग्याणां त्रिवेणीसङ्गमः मन्यते। == अपि च पश्यन्तु == * [[दत्तात्रेयः]] * [[श्रीपाद श्रीवल्लभः]] * [[नृसिंहसरस्वती]] * [[गाणगापुरम्]] * [[अवधूतगीता]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sa.wikisource.org/wiki/दत्तात्रेयोपनिषत् संस्कृतविकिस्रोते दत्तात्रेयोपनिषत्] * [https://archive.org/details/GuruCharitraEnglish आर्काइव्-जाले श्रीगुरुचरित्रस्य आङ्ग्लानुवादः] [[वर्गः:साहित्यम्]] [[वर्गः:हिन्दुधर्मः]] [[वर्गः:वेदान्तः]] 1nnasy0f9h4jqejlu2poordgecsxs0h 0 92468 501225 500658 2026-10-06T19:54:40Z InternetArchiveBot 31833 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261006)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 501225 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = त्रिमूर्तिः | subheader = {{larger|[[सनातनधर्मः|सनातनधर्मे]] त्रयः प्रधानाः देवाः}} | image = [[चित्रम्:Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg|frameless|upright=1|alt=एलिफेण्टा-गुहायां त्रिमूर्तिः]] | caption = [[एलिफेण्टा-गुहा|एलिफेण्टा-गुहायाम्]] षष्ठशताब्द्याः 'त्रिमूर्तिः' (सदाशिवस्य त्रिमुखशिल्पम्) | label1 = देवाः | data1 = [[ब्रह्मा]], [[विष्णुः]], [[शिवः]] (महेश्वरः) | label2 = कार्याणि | data2 = [[सृष्टिः]], [[स्थितिः]] (पालनम्), [[संहारः]] (लयः) | label3 = सम्बद्धाः गुणाः | data3 = [[रजोगुणः]] (ब्रह्मा), [[सत्त्वगुणः]] (विष्णुः), [[तमोगुणः]] (शिवः) | label4 = सहचर्यः (त्रिदेव्यः) | data4 = [[सरस्वती]], [[लक्ष्मीः]], [[पार्वती]] | label5 = तादात्म्यम् | data5 = [[परब्रह्म|परब्रह्मणः]] सगुणाभिव्यक्तिः | label6 = संयुक्तैक्यावतारः | data6 = भगवान् [[दत्तात्रेयः]] | label7 = धर्मग्रन्थाः | data7 = [[मैत्रायणीयोपनिषत्]], [[विष्णुपुराणम्]], [[कूर्मपुराणम्]], [[पद्मपुराणम्]], [[कुमारसम्भवम्]] | label8 = प्रमुखमन्दिराणि | data8 = [[एलिफेण्टा-गुहा]] (भारतम्), [[प्रम्बानन्]] (इण्डोनेशिया) }} '''त्रिमूर्तिः''' ([[संस्कृतम्|संस्कृते]]: त्रिमूर्तिः, [[IAST]]: ''Trimūrti'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]] [[वेदान्तः|वेदान्तदर्शनस्य]] च मूलभूता काचन दिव्यसंकल्पना वर्तते। अस्यां संकल्पनायां जगतः उत्पत्ति-स्थिति-लयानां त्रिविधकार्यसम्पादकाः त्रयः प्रधानाः देवाः - [[ब्रह्मा]], [[विष्णुः]], [[शिवः]] (महेश्वरः) च - एकस्यैव निर्गुणस्य [[परब्रह्म|परब्रह्मणः]] तिस्रः सगुणमूर्तयः इति परिगण्यन्ते।<ref>{{Cite book |last=Radhakrishnan |first=Sarvepalli |title=The Principal Upanisads |url=https://archive.org/details/principalupanisa0000srad |year=1953 |publisher=HarperCollins |pages=[https://archive.org/details/principalupanisa0000srad/page/795 795]-797}}</ref> सनातनपरम्परायां ब्रह्मा सृष्टेः कर्ता, विष्णुः जगतः पालकः रक्षकश्च, शिवः संहारकर्ता रूपान्तरणकर्ता च मन्यते। एते त्रयः देवाः ब्रह्माण्डे प्राकृतिकनियमानां चक्रस्य (सृष्टि-स्थिति-लयानां) सन्तुलनं धारयन्ति। दार्शनिकदृष्ट्या एषा संकल्पना एकस्यैव अद्वितीयपरमात्मनः विविधकार्याभिव्यक्तिं बोधयति।<ref>{{Cite book |last=Flood |first=Gavin |title=An Introduction to Hinduism |url=https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0 |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-43878-0 |pages=[https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0/page/110 110]-112}}</ref> == नामव्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च == संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'त्रिमूर्ति' इति पदं कर्मधारय-द्विगु-समासाभ्यां सिद्ध्यति: * '''तिस्रः मूर्तयः यस्य/यस्याः सः/सा''' (बहुव्रीहिः) अथवा '''तिसृणां मूर्तीनां समाहारः''' (द्विगुसमासः)। * 'त्रि' इत्युक्ते त्रिसङ्ख्या, 'मूर्तिः' इत्युक्ते रूपम्, आकारः, स्वरूपं वा। अतः 'त्रिमूर्तिः' इत्यस्य अर्थः त्रिरूपात्मकः भगवान् अथवा त्रिविधं रूपम् इति भवति। तात्त्विकदृष्ट्या अद्वैतवेदान्ते प्रतिपाद्यते यत् मूलतः ईश्वरः निर्गुणः, निराकारः, सर्वव्यापी च अस्ति। किन्तु सृष्टिप्रपञ्चस्य सञ्चालनाय मायोपाधिसंयोगात् स एव त्रिगुणात्मकरूपेण त्रिधा भासते: # '''रजोगुणेन''' सह स्रष्टा भूत्वा '''ब्रह्मा''' इति कथ्यते। # '''सत्त्वगुणेन''' सह पालकः भूत्वा '''विष्णुः''' इति कथ्यते। # '''तमोगुणेन''' सह संहर्ता भूत्वा '''शिवः''' इति कथ्यते। महाकविः [[कालिदासः]] स्वकीये [[कुमारसम्भवम्|कुमारसम्भवे]] (७.४४) त्रिमूर्तीनाम् अभेदं प्रतिपादयन् लिखति: {{quote|एकैव मूर्तिर्बिभिदे त्रिधा सा सामान्यमेषां प्रथमावरत्वम्।<br />विष्णोर्हरस्तस्य हरिः कदाचिद्वेधास्तयोस्तावपि धातुरद्यौ॥|कालिदासः, कुमारसम्भवम्}} (अर्थात्: मूलतः मूर्तिरेकैव, सा त्रिधा विभक्ता। एतेषु कोऽपि ज्येष्ठः कनिष्ठो वा नास्ति। कदाचित् विष्णोः पुरा हरः (शिवः), कदाचित् हरस्य पुरा हरिः, कदाचित् तयोर्द्वयोः पुरा ब्रह्मा, कदाचित् च ब्रह्मणः पुरा तावुभौ भवतः।) == त्रिमूर्तेः देवाः कार्याणि गुणाश्च == त्रिमूर्तौ अन्तर्भूतानां देवानां स्वरूपं, तेषां तत्त्वं, गुणाः, शक्तयश्च अधस्तने कोष्ठके प्रदर्शिताः सन्ति: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background-color:#FFC569; font-weight:bold;" ! देवः !! कार्यम् !! तत्त्वम् / गुणः !! सहचरी (शक्तिः) !! निवासस्थानम् !! [[वाहनम्]] !! प्रतीकम् / आयुधम् |- | '''[[ब्रह्मा]]''' || सृष्टिः (सृजनम्) || [[रजोगुणः]] || [[सरस्वती]] (ज्ञानशक्तिः) || [[सत्यलोकः]] (ब्रह्मलोकः) || [[हंसः]] || वेदग्रन्थाः, अक्षमाला, कमण्डलुः |- | '''[[विष्णुः]]''' || स्थितिः (पालनम्) || [[सत्त्वगुणः]] || [[लक्ष्मीः]] (समृद्धिशक्तिः) || [[वैकुण्ठः]] (क्षीरसागरः) || [[गरुडः]] || सुदर्शनचक्रम्, शङ्खः, गदा, पद्मम् |- | '''[[शिवः]]''' || लयः (संहारः/पुनर्नवीकरणम्) || [[तमोगुणः]] || [[पार्वती]] (क्रियाशक्तिः) || [[कैलासः]] || [[नन्दी]] (वृषभः) || त्रिशूलम्, डमरुः, तृतीयनयनम् |} === १. ब्रह्मा (सृष्टिकर्ता) === [[चित्रम्:Brahma Vishnu Mahesh.jpg|220px|thumb|right|कमलोद्भवः ब्रह्मा, शेषशायी विष्णुः, संहारकः शिवश्च]] [[ब्रह्मा]] जगतः स्रष्टा, चतुर्मुखधारी, वेदानां प्रदाता च अस्ति। सः हिरण्यगर्भात् अथवा विष्णोः नाभीकमलात् प्रादुर्भूतः इति पौराणिकी कथा वर्तते। ब्रह्मा रजोगुणस्य अधिष्ठाता, यतो हि सृष्टिकार्याय कर्मणः प्रवृत्तेः च आवश्यकता भवति। ब्रह्मणः पत्नी विद्यायाः बुद्धेः च देवी [[सरस्वती]] अस्ति। भारते ब्रह्मणः पूजामन्दिराणि विरलानि सन्ति, येषु राजस्थानस्य [[पुष्करम्|पुष्करमन्दिरम्]] अतिप्रसिद्धम् अस्ति। === २. विष्णुः (पालनकर्ता) === [[विष्णुः]] सम्पूर्णस्य विश्वस्य आधारः, पालकः, धर्मस्य रक्षकश्च अस्ति। सः सत्त्वगुणस्य अधिष्ठाता, यः दयायाः, शान्तेः, सन्तुलनस्य च प्रतीकः वर्तते। यदा यदा लोके धर्मस्य हानिः अधर्मस्य च वृद्धिः भवति, तदा तदा विष्णुः जगद्रक्षणाय विविधेषु रूपेषु अवतरति (दशावताराः)। विष्णोः सहचरी धनधान्यैश्वर्यप्रदात्री [[लक्ष्मीः]] वर्तते। तस्य निवासस्थानं क्षीरसमुद्रस्थः [[वैकुण्ठः]] अस्ति। === ३. शिवः (लयकर्ता) === [[शिवः]] (महेश्वरः, रुद्रः वा) संहारस्य, रूपान्तरणस्य, वैराग्यस्य च देवः अस्ति। संहारः इत्यस्य अर्थः केवलं विनाशः न, अपितु पुरातनस्य समापनं कृत्वा नूतनस्य सृष्टये मार्गप्रशस्तता (पुनर्नवीकरणम्) इति। सः तमोगुणस्य अधिष्ठाता मन्यते, किन्तु तात्त्विकदृष्ट्या सः गुणातीतः, परमकल्याणकारी (शिवः), आशुतोषश्च अस्ति। शिवस्य सहचरी भगवती [[पार्वती]] (महाशक्तिः) वर्तते, तस्य निवासस्थानं च [[कैलासः|कैलासपर्वतः]] अस्ति। == धर्मग्रन्थेषु उल्लेखः == === वैदिकसाहित्यम् उपनिषदश्च === वैदिकसंहितासु ब्रह्मा (प्रजापतिरूपेण), विष्णुः, रुद्रश्च पृथक् पृथक् देवतारूपेण वर्णिताः सन्ति। कालान्तरे उपनिषत्काले एषां त्रयाणां सामरस्यं परब्रह्मणः अङ्गरूपेण विकसितम्। [[मैत्रायणीयोपनिषत्|मैत्रायणीयोपनिषदः]] पञ्चमप्रपाठके (५.२) स्पष्टतया उल्लिखितम् अस्ति यत् परब्रह्मणः एव तिस्रः मुख्याः तनवो ब्रह्म-रुद्र-विष्णवः सन्ति: {{quote|तमो वा इदमग्र आसीदेकम्... तस्यैतास्तनवोऽग्र्यास्तन्मात्रा ब्रह्म-रुद्र-विष्णव इति। अथ यो ह खलु वावास्य राजसोऽंशोऽसौ स ब्रह्मा, अथ यो ह खलु वावास्य तामसोऽंशोऽसौ स रुद्रः, अथ यो ह खलु वावास्य सात्त्विकोऽंशोऽसौ स विष्णुः॥|मैत्रायणीयोपनिषत्, ५.२}} === पुराणसाहित्यम् === पुराणेषु त्रिमूर्तिसंकल्पना अतीव दृढतया व्याख्याता अस्ति: * '''[[विष्णुपुराणम्|विष्णुपुराणे]] (१.२.६६)''': {{quote|सृष्टिस्थित्यन्तकरणीं ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम्।<br />स संज्ञां याति भगवानेक एव जनार्दनः॥|विष्णुपुराणम्, १.२.६६}} (अर्थात्: भगवान् जनार्दनः एक एव सन् सृष्टि-स्थिति-प्रलयकर्मणां सम्पादनाय ब्रह्मा, विष्णुः, शिवः इति संज्ञां प्राप्नोति।) * '''[[कूर्मपुराणम्|कूर्मपुराणे]] (१.९)''': कूर्मपुराणे प्रतिपादितं यत् त्रयाणां देवानाम् ऐक्यं यः जानाति, स एव मोक्षस्य अधिकारी भवति: {{quote|एक एव त्रिधा भूतो ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः।<br />न भेदः कश्चिदेतेषां भेदे प्रत्यववायभाक्॥|कूर्मपुराणम्}} * '''[[पद्मपुराणम्|पद्मपुराणे]]''': पद्मपुराणस्य सृष्टिखण्डे त्रिमूर्तेः ऐक्यं वर्णयन् प्रोक्तं यत् "यो विष्णवे स शिवाय, यो ब्रह्मणः स सर्वस्मै" इति। == त्रिदेव्यः (शक्तिसहिता त्रिमूर्तिः) == [[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्तसिद्धान्तानुसारेण]] जडं जगत् सञ्चालयितुं शिव-विष्णु-ब्रह्मणां स्वकीयशक्त्या सह संयोगः अनिवार्यः भवति। यथोक्तं - "शक्तिहीनः शिवः शवः भवति"। अतः त्रिमूर्तीनां सहचर्यः 'त्रिदेव्यः' इति पूज्यन्ते: # '''[[सरस्वती]]''' : ब्रह्मणः शक्तिः, या ज्ञानस्य, वाण्याः, सङ्गीतस्य, सृष्टिसङ्कल्पस्य च स्वामिनी अस्ति। # '''[[लक्ष्मीः]]''' : विष्णोः शक्तिः, या पोषणस्य, ऐश्वर्यस्य, सम्पदः, स्थितेश्च देवी अस्ति। # '''[[पार्वती]]''' (दुर्गा/काली) : शिवस्य शक्तिः, या बलस्य, पराक्रमस्य, संहारस्य, दुष्टदमनस्य च स्वामिनी अस्ति। [[देवीभागवतपुराणम्|देवीभागवतपुराणे]] प्रतिपादितं यत् परमशक्तिः [[आदिपराशक्तिः]] स्वयमेव महासरस्वती, महालक्ष्मी, महाकाली इति त्रिविधरूपं धृत्वा ब्रह्माणं, विष्णुं, शिवं च स्वस्वकार्ये नियोजयति।<ref>{{Cite book |last=Coburn |first=Thomas B. |title=Devi Mahatmya: The Crystallization of the Goddess Tradition |year=1988 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=81-208-0557-7 |pages=132-135}}</ref> == दार्शनिकसम्प्रदायानां दृष्टयः == [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]] विभिन्नेषु दार्शनिकसम्प्रदायेषु त्रिमूर्तिविषये स्वकीया विशिष्टा दृष्टिः दृश्यते: === १. अद्वैतवेदान्तः स्मार्तपरम्परा च === [[आदिशङ्कराचार्यः|आदिशङ्कराचार्यस्य]] [[अद्वैतवेदान्तः|अद्वैतदर्शने]] निर्गुणं [[ब्रह्म]] एकमेवाद्वितीयम् अस्ति। तदेव उपाधिभेदात् सृष्टिप्रक्रियायां त्रिमूर्तिरूपेण प्रतीयते। स्मार्तपरम्परायां 'पञ्चायतनपूजा' (शिवः, विष्णुः, सूर्यः, गणेशः, देवी च) विहिता अस्ति, यत्र सर्वेषां देवानाम् अभेदः स्वीक्रियते। हरिशङ्करयोः अभेदप्रतिपादकं 'हरिहर'स्वरूपमपि अस्यैव निदर्शनम्। === २. शैवदर्शनम् === [[शैवसम्प्रदायः|शैवसिद्धान्ते]] [[शिवः]] (परमशिवः वा सदाशिवः) परब्रह्मस्वरूपः अस्ति। सः पञ्चकृत्यानि (सृष्टिः, स्थितिः, संहारः, तिरोभावः, अनुग्रहः च) करोति। अस्मिन् मते ब्रह्मा, विष्णुः, रुद्रश्च सदाशिवस्य एव आज्ञाकारिणः अंशाः मन्यन्ते। एलिफेण्टा-गुहायां स्थितं विशालं त्रिमुखशिल्पं शैवदर्शनानुसारेण सदाशिवस्य सद्योजात (सृष्टिः), वामदेव (स्थितिः), अघोर (संहारः) इति त्रिविधमुखानां प्रतीकम् अस्ति। === ३. वैष्णवदर्शनम् === [[वैष्णवसम्प्रदायः|वैष्णवदर्शने]] (यथा [[विशिष्टाद्वैतः|विशिष्टाद्वैते]], [[द्वैतदर्शनम्|द्वैते]] च) [[नारायणः]] अथवा [[विष्णुः]] साक्षात् परब्रह्म परमात्मा च अस्ति। सः जगत्सृष्टये स्वनाभिकमलात् ब्रह्माणं जनयति, संहाराय च रुद्रात्मना संहरति। अत्र ब्रह्मा शिवश्च विष्णोः अधीनौ देवताविशेषौ अथवा विष्णोः एव विभूतयः इति मन्यन्ते। === ४. शाक्तदर्शनम् === [[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्तदर्शने]] [[आदिपराशक्तिः]] एव सर्वोपरि वर्तते। सा एव त्रिमूर्तीन् उत्पाद्य तेभ्यः सृष्टि-स्थिति-प्रलयकार्याणि वितरति। देवीमाहात्म्ये सा एव महालक्ष्मी-महाकाली-महासरस्वतीरूपेण त्रिमूर्तीनां प्रेरिका शक्तिः इति वर्णिता। == त्रिमूर्तेः अवतारः - भगवान् दत्तात्रेयः == [[चित्रम्:Lord Dattatreya from Devgad.jpg|200px|thumb|left|त्रिमूर्त्यवतारः भगवान् दत्तात्रेयः]] पौराणिकसाहित्ये त्रिमूर्तीनां संयुक्तैकावताररूपेण भगवान् [[दत्तात्रेयः]] विख्यातः अस्ति। महर्षेः [[अत्रिः|अत्रेः]] पत्न्याः [[अनसूया|अनसूयायाः]] पातिव्रत्येन तपसा च प्रसन्नाः ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरश्च तस्यै वरं दत्तवन्तः। तदनन्तरं त्रिमूर्तीनाम् अंशात् दत्तात्रेयस्य प्रादुर्भावः अभवत्। भगवान् दत्तात्रेयः त्रिमुखी, षड्भुजः, चतुर्वेदस्वरूपैः चतुर्भिः श्वानैः कामधेन्वा च परिवृतः चित्रितः भवति। सः अवधूतपरम्परायाः गुरुपरम्परायाश्च आदिगुरुः मन्यते। == वास्तुशिल्पम् प्रतिमाविज्ञानं च == भारतीयवास्तुशास्त्रे मूर्तिकलायां च त्रिमूर्तेः निरूपणं बहुधा लभ्यते: # '''एलिफेण्टा-गुहा (महाराष्ट्रम्)''' : मुम्बई-समीपे स्थितायां षष्ठशताब्द्यां निर्मितायां जगत्प्रसिद्धायां गुहायां पाषाणोत्कीर्णा विशाला 'त्रिमूर्ति-सदाशिव'प्रतिमा वर्तते। अस्यां मध्यभागः सौम्यः शान्तश्च (संरक्षकः), दक्षिणभागः कमनीयः (सृजनशीलः), वामभागश्च भयङ्करः सर्पजटाधारी (संहारशीलः) अस्ति। # '''प्रम्बानन्-मन्दिरम् (इण्डोनेशिया)''' : नवमशताब्द्यां जावाद्वीपे निर्मितं विशालं हिन्दू-देवालयपरिसरम् अस्ति, यत्र त्रिमूर्तीनां कृते त्रयः प्रधानाः देवालयाः (शिवप्रसादः, विष्णुप्रसादः, ब्रह्मप्रसादश्च) समन्विताः सन्ति। इदं मन्दिरं युनेस्को-विश्वपारम्परिकस्थानम् अस्ति। # '''त्रिपुरान्तकम्, मिथिलेशेश्वरमन्दिराणि''' : दक्षिणभारते उत्तरभारते च त्रिमूर्तिसमन्वितानि मन्दिराणि लभ्यन्ते यत्र त्रयः अपि देवाः एकत्रैव पूज्यन्ते। == अपि च पश्यतु == * [[दत्तात्रेयः]] * [[त्रिदेवी]] * [[ब्रह्मा]] * [[विष्णुः]] * [[शिवः]] * [[सनातनधर्मः]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://www.britannica.com/topic/Trimurti एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटानिका-मध्ये त्रिमूर्तिविषयकः लेखः] * [https://vedabase.io/sa/ वेदान्तसाहित्ये त्रिमूर्तिवर्णनम् - वेदबेस]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्गः:हिन्दुदेवताः]] [[वर्गः:सनातनधर्मः]] [[वर्गः:वेदान्तः]] [[वर्गः:त्रिमूर्तिः]] [[वर्गः:हिन्दुधर्मे ईश्वरस्य संकल्पना]] 5dcygz8dy1c7bdgt4pnhlayhjo0axkj 0 92470 501219 500664 2026-10-06T19:45:30Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261006)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 501219 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = प्रणवः | subheader = {{larger|[[परब्रह्म|परब्रह्मणः]] ध्वनिप्रतीकम्, एकाक्षरं ब्रह्म}}<br />'''ॐ''' | image = [[चित्रम्:Om symbol.svg|160px|center|alt=प्रणवः (ॐ)]] | caption = पवित्रः ॐकारः - अनाहतनादस्य परब्रह्मणश्च साक्षात्प्रतीकम् | label1 = व्युत्पत्तिः | data1 = प्र + णु (स्तुतौ) + अप् | label2 = अङ्गानि (मात्राः) | data2 = अ-कारः, उ-कारः, म-कारः, अर्धमात्रा (अमात्रा) | label3 = प्रतिनिधित्वम् | data3 = जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-तुरीयावस्थाः | label4 = प्रमुखसूत्राणि | data4 = तस्य वाचकः प्रणवः (योगसूत्रम् १.२७)<br />प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा (मुण्डकोपनिषत् २.२.४) | label5 = प्रयोज्यपरम्पराः | data5 = [[सनातनधर्मः]], [[बौद्धधर्मः]], [[जैनदर्शनम्]], [[सिखधर्मः]] | label6 = प्रमुखोपनिषदः | data6 = [[माण्डूक्योपनिषत्]], [[प्रश्नोपनिषत्]], [[कठोपनिषत्]], [[तैत्तिरीयोपनिषत्]] | label7 = साधनाफलम् | data7 = चित्तवृत्तिनिरोधः, अन्तरायनाशः, [[आत्मज्ञानम्]] }} '''प्रणवः''' (अथवा '''ओङ्कारः''', '''ॐ''', [[IAST]]: ''Praṇava'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]], [[वेदान्तः|वेदान्तदर्शनस्य]], [[योगदर्शनम्|योगशास्त्रस्य]] च परमपवित्रः, अनादिसिद्धः, एकाक्षरी मन्त्रः वर्तते। अयं साक्षात् सच्चिदानन्दस्वरूपिणः [[परब्रह्म|परब्रह्मणः]] मुख्यः वाचकः (संज्ञा), अनाहतनादस्य च मूलध्वनिः अस्ति।<ref>{{Cite book |last=Radhakrishnan |first=Sarvepalli |title=The Principal Upanisads |url=https://archive.org/details/principalupanisa0000srad |year=1953 |publisher=HarperCollins |pages=[https://archive.org/details/principalupanisa0000srad/page/67 67]-72}}</ref> महर्षिः [[पतञ्जलिः]] स्वकीये [[योगसूत्राणि|योगसूत्रे]] (१.२७) ईश्वरस्य स्वरूपं निर्दिशन् कथयति: {{quote|तस्य वाचकः प्रणवः॥|पातञ्जलयोगसूत्रम्, १.२७}} (अर्थात्: तस्य सर्वज्ञस्य परमेश्वरस्य वाचकः संज्ञाभूतः शब्दः 'प्रणवः' एव अस्ति।) सर्वे वैदिकाः मन्त्राः, यज्ञाः, स्वाध्यायाः, उपाधयश्च ॐकारेणैव आरभ्यन्ते। प्रणवं विना कृतं वैदिकं कर्म अपूर्णम् इति मन्यते। अयम् एकाक्षरः मन्त्रः सम्पूर्णस्य विश्वस्य उत्पत्ति-स्थिति-प्रलयतत्त्वानां, चतुर्णां वेदानां, चेतनायाः चतसृणाम् अवस्थानां च मूलप्रतिनिधिः अस्ति।<ref>{{Cite book |last=Gambhiranda |first=Swami |title=Eight Upanishads with the Commentary of Sankaracarya |year=1957 |publisher=Advaita Ashrama |pages=175-182}}</ref> == व्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च == संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'प्रणव' इति शब्दस्य निष्पत्तिः 'प्र' उपसर्गपूर्वकात् 'णु' (स्तुतौ, शब्दे वा) धातोः 'अप्' प्रत्यये कृते भवति: * '''प्रकर्षेण नूयते स्तूयते अनेन इति प्रणवः''' - येन परब्रह्म परमात्मा प्रकर्षेण सम्यक्तया स्तूयते, सः 'प्रणवः'। * '''प्रकर्षेण नवं नूतनं करोति साधकं ज्ञानाग्निना इति प्रणवः''' - यस्य जपेन ध्यानेन च साधकस्य पूर्वपापानि नश्यन्ति, सः नित्यनूतनं विशुद्धं चैतन्यं प्राप्नोति, सः 'प्रणवः'। अयं प्रणवः त्रिभिः वर्णैः सङ्घटितः अस्ति - '''अ-कारः''', '''उ-कारः''', '''म-कारः''' च (अ + उ + म् = ॐ)। अस्य उपरि विद्यमानः बिन्दुः नादश्च अस्य चतुर्थं तत्त्वं (अर्धमात्रां वा अमात्राम्) सूचयतः। == माण्डूक्योपनिषदि मात्राविभागः == [[माण्डूक्योपनिषत्|माण्डूक्योपनिषदि]] प्रणवस्य स्वरूपं चेतनायाः चतुर्भिः पादैः (अवस्थाभिः) सह अतीव वैज्ञानिकतया व्याख्यातम् अस्ति: {{quote|ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव। यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव॥|माण्डूक्योपनिषत्, १}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background-color:#FFC569; font-weight:bold;" ! मात्रा !! चेतनावस्था !! शरीरोपाधिः !! समष्टिस्वरूपम् !! तत्त्वम् !! देवता |- | '''अ (A)''' || [[जाग्रदवस्था]] (Waking) || स्थूलशरीरम् || वैश्वानरः (विराट्) || उत्पत्तिः (सृष्टिः) || [[ब्रह्मा]] |- | '''उ (U)''' || [[स्वप्नावस्था]] (Dream) || सूक्ष्मशरीरम् || तैजसः (हिरण्यगर्भः) || स्थितिः (पालनम्) || [[विष्णुः]] |- | '''म (M)''' || [[सुषुप्त्यवस्था]] (Deep Sleep) || कारणशरीरम् || प्राज्ञः (ईश्वरः) || लयः (संहारः) || [[शिवः]] |- | '''अमात्रा (अर्धमात्रा)''' || [[तुरीयावस्था]] (Transcendental) || उपाधिरहितम् || विशुद्धं परब्रह्म || शान्तम्, अद्वैतम्, कैवल्यम् || साक्षात् परब्रह्म |} माण्डूक्योपनिषदः द्वादशे खण्डे चतुर्थ्याः अमात्रारूपस्य तुरीयावस्थायाः परमं स्वरूपं प्रतिपादितम्: {{quote|अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवमोङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद॥|माण्डूक्योपनिषत्, १२}} == धर्मग्रन्थेषु प्रणवमाहात्म्यम् == === १. उपनिषदः === * '''[[कठोपनिषत्|कठोपनिषदि]] (१.२.१५-१६)''': यमराजः नचिकेतसं प्रति प्रणवतत्त्वम् उपदिशन् वदति: {{quote|सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति।<br />यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत्॥<br />एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम्।<br />एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्॥|कठोपनिषत्}} * '''[[मुण्डकोपनिषत्|मुण्डकोपनिषदि]] (२.२.४)''': परब्रह्मणः साक्षात्काराय प्रणवः धनुषः सदृशः वर्णितः: {{quote|प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते।<br />अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत्॥|मुण्डकोपनिषत्, २.२.४}} (अर्थात्: प्रणवः धनुः अस्ति, जीवात्मा शरः (बाणः) अस्ति, परब्रह्म च तस्य लक्ष्यम् अस्ति। साधकेन अप्रमत्तेन (सावधानेन) तत् लक्ष्यं वेद्धव्यं, बाणवत् ब्रह्मण्येव तन्मयता प्रापणीया।) * '''[[तैत्तिरीयोपनिषत्|तैत्तिरीयोपनिषदि]] (१.८.१)''': {{quote|ओमिति ब्रह्म। ओमितीदं सर्वम्।|तैत्तिरीयोपनिषत्}} * '''[[प्रश्नोपनिषत्|प्रश्नोपनिषदि]] (५.२)''': {{quote|एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारः। तस्माद् विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति॥|प्रश्नोपनिषत्}} === २. भगवद्गीता === [[भगवद्गीता|भगवद्गीतायां]] भगवान् श्रीकृष्णः प्रणवं स्वकीयविभूतिरूपेण वर्णयति: * ''"प्रणवः सर्ववेदेषु पौरुषं नृषु"'' (गीता ७.८) - सर्वेषु वेदेषु अहं प्रणवः अस्मि। * ''"गिरामस्म्येकमक्षरम्"'' (गीता १०.२५) - वाणीषु अहम् एकाक्षरं (ॐकारः) अस्मि। * ''"ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन्। यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम्॥"'' (गीता ८.१३) - यः पुरुषः एकाक्षरं ब्रह्मस्वरूपं प्रणवम् उच्चारयन् मां स्मरन् देहत्यागं करोति, सः परमां मुक्तिं प्राप्नोति। * ''"ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः"'' (गीता १७.२३)। === ३. योगशास्त्रम् साधनापद्धतिश्च === महर्षिः पतञ्जलिः [[पातञ्जलयोगसूत्राणि|पातञ्जलयोगसूत्रे]] प्रणवजपस्य तस्य ध्यानस्य च विधिं फलं च स्पष्टयति: * '''तज्जपस्तदर्थभावनम्''' (१.२८) : केवलं ॐकारस्य वाचनिकजपः न पर्याप्तः, अपितु तदर्थस्य (परमात्मस्वरूपस्य) गभीरं भावनं (ध्यानम्) कर्तव्यम्। * '''ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च''' (१.२९) : अस्य प्रणवजपस्य प्रभावात् अन्तरात्मनः साक्षाद्बोधः भवति, तथा च व्याधि-स्त्यान-संशय-प्रमादादयः नवविधाः योगान्तरायाः नश्यन्ति। == इतरभारतीयपरम्परासु ॐकारः == सनातनधर्मस्य अतिरिक्तं भारते उत्पन्नेषु इतरधर्मेषु अपि ॐकारस्य परमं स्थानं वर्तते: * '''[[बौद्धधर्मः]]''' : तिब्बती-महायान-बौद्धपरम्परायां मन्त्राणाम् आरम्भे ॐकारः प्रयुज्यते। प्रसिद्धः मन्त्रः - ''"ॐ मणिपद्मे हूं"''। * '''[[जैनदर्शनम्]]''' : जैनपरम्परायां पञ्चपरमेष्ठिनां (अरिहन्त-अशरीरी सिद्ध-आचार्य-उपाध्याय-मुनीनां) प्रथमाक्षराणां समाहारेण ॐकारस्य उत्पत्तिः मन्यते (अ+अ+आ+उ+म = ॐ)। * '''[[सिखधर्मः]]''' : गुरुग्रन्थसाहिबस्य प्रारम्भः '''"ੴ"''' (इक ओंकार) इति महावाक्येन भवति, यस्य अर्थः 'ईश्वरः एकः अद्वितीयश्च' इति। == सङ्गणके यूनिकोड-व्यवस्था == आधुनिकसङ्गणकव्यवस्थायां देवनागरी-ॐकारस्य कृते यूनिकोड-सङ्केतः वर्तते: * '''यूनिकोड-मानम्''' : {{code|U+0950}} (DEVANAGARI OM) * '''तिब्बती ॐ''' : {{code|U+0F00}} * '''जैन ॐ''' : {{code|U+1F549}} == अपि च पश्यतु == * [[परब्रह्म]] * [[माण्डूक्योपनिषत्]] * [[योगसूत्राणि]] * [[गायत्रीमन्त्रः]] * [[नादब्रह्म]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://vedabase.io/sa/ वेदान्ते प्रणवविचारः - वेदबेस]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/mandukya.html माण्डूक्योपनिषत् तथा माण्डूक्यकारिका - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्गः:मन्त्राः]] [[वर्गः:वेदान्तः]] [[वर्गः:उपनिषदः]] [[वर्गः:योगदर्शनम्]] [[वर्गः:सनातनधर्मः]] [[वर्गः:हिन्दुधर्मे ईश्वरस्य संकल्पना]] qifi4wnypmvjafuttx4yxnr8wcwrq7z 0 92473 501218 500442 2026-10-06T19:44:36Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261006)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 501218 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = ब्रह्मचारी | subheader = {{larger|ब्रह्मचर्यव्रतधारी, वेदाध्ययनरतः साधकः}}<br /><small>Brahmacārī</small> | image = [[चित्रम्:Iyer Upanayanam.jpg|200px|center|alt=उपनयनसंस्कारानन्तरं दण्डधारी ब्रह्मचारी]] | caption = उपनयनसंस्कारानन्तरं दण्डं यज्ञोपवीतं च धारयन् नूतनः ब्रह्मचारी | label1 = व्युत्पत्तिः | data1 = ब्रह्मणि चरति इति ब्रह्मचारी (ब्रह्मन् + चर् + णिनि) | label2 = सम्बन्धितः आश्रमः | data2 = [[ब्रह्मचर्यम्|ब्रह्मचर्याश्रमः]] (प्रथमाश्रमः) | label3 = मुख्यौ भेदौ | data3 = [[#उपकुर्वाणः|उपकुर्वाणः]], [[#नैष्ठिकः|नैष्ठिकः]] | label4 = प्रमुखसंस्कारः | data4 = [[उपनयनम्]] (यज्ञोपवीतधारणम्) | label5 = चिह्नानि | data5 = [[यज्ञोपवीतम्]], मेखला, दण्डः, कौपीनम्, शिखा | label6 = नित्यानुष्ठानानि | data6 = [[सन्ध्यावन्दनम्]], समिदाधानम्, भिक्षाचर्या, वेदाध्ययनम् | label7 = चरमसाध्यम् | data7 = आत्मज्ञानम्, विद्याप्राप्तिः, ओजस्तेजोवृद्धिः, [[मोक्षः]] }} '''ब्रह्मचारी''' (स्त्रीलिङ्गे: '''ब्रह्मचारिणी''', [[IAST]]: ''Brahmacārī'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]] वर्णाश्रमव्यवस्थायां चतुर्षु आश्रमेषु प्रथमे [[ब्रह्मचर्यम्|ब्रह्मचर्याश्रमे]] वसन्, गुरुकुले विद्याध्ययनं कुर्वन्, इन्द्रियसंयमपूर्वकं ब्रह्मणि रतः साधकः उच्यते।<ref>{{Cite book |last=Kane |first=P. V. |title=History of Dharmasastra |volume=II, Part I |year=1974 |publisher=Bhandarkar Oriental Research Institute |isbn=978-81-7080-043-9 |pages=268-280}}</ref> व्याकरणदृष्ट्या "ब्रह्मणि चरति इति ब्रह्मचारी" - अर्थात् यः वेदे, तपोमये ज्ञाने, वीर्यरक्षायां, परब्रह्मणि वा स्वजीवनम् आचरति सः ब्रह्मचारी भवति। वैदिकपरम्परायां ब्रह्मचारिणः स्थानम् अतीव पूज्यं गौरवपूर्णं च मन्यते। [[अथर्ववेदः|अथर्ववेदस्य]] एकादशकाण्डे प्रसिद्धे 'ब्रह्मचारिसूक्ते' (११.५) ब्रह्मचारी समग्रस्य विश्वस्य प्राणभूतः, सूर्याग्निसमतेजस्वी, देवानां मृत्युविजयस्य मूलकारणञ्च उद्घोषितः वर्तते।<ref>{{Cite book |last=Radhakrishnan |first=S. |title=The Principal Upanisads |url=https://archive.org/details/principalupanisa0000srad |year=1953 |publisher=HarperCollins |isbn=978-81-7223-124-8 |pages=[https://archive.org/details/principalupanisa0000srad/page/105 105]-112}}</ref> == व्युत्पत्तिः व्याकरणञ्च == संस्कृतव्याकरणशास्त्रे 'ब्रह्मचारी' इति शब्दस्य निष्पत्तिः निम्नरूपेण भवति: * '''विग्रहः''' : ''ब्रह्मणि चरति इति ब्रह्मचारी''। * '''धातुप्रत्ययौ''' : 'ब्रह्मन्' इति उपपदे सति 'चर्' (गतौ भक्षणे आचरणे च) धातोः पाणिनीयसूत्रेण 'सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये' (अष्टाध्यायी ३.२.७८) इति सूत्रेण ताच्छील्ये (स्वभावे) 'णिनि' प्रत्ययः भवति। * '''पदसिद्धिः''' : ब्रह्मन् + चर् + इन् = ब्रह्मचारिन् (प्रातिपदिकम्)। पुंलिङ्गे प्रथमैकवचने 'ब्रह्मचारी' इति रूपं सिद्ध्यति। स्त्रीलिङ्गे 'ङीप्' प्रत्यये कृते 'ब्रह्मचारिणी' इति रूपं भवति। अत्र 'ब्रह्म' शब्दस्य चत्वारः प्रमुखाः अर्थाः गृह्यन्ते: # '''वेदः''' : वेदानां स्वाध्यायः अध्ययनं च। # '''तपः''' : इन्द्रियनिग्रहपूर्वकं ज्ञानसाधना। # '''वीर्यम्''' : शरीरस्थस्य सूक्ष्मौजसः रक्षणं संवर्धनञ्च। # '''परमात्मा''' : सर्वव्यापिनः सच्चिदानन्दघनस्य परब्रह्मणः साक्षात्कारः। अतः यः एतेषु चतुर्षु अङ्गेषु निष्ठापूर्वकं चरति आचरति च, स एव यथार्थः ब्रह्मचारी। == वेदेषु ब्रह्मचारिणः महिमा == [[अथर्ववेदः|अथर्ववेदे]] ब्रह्मचारिणे एकादशकाण्डस्य पञ्चमं सूक्तं पूर्णतया समर्पितम् अस्ति, यत् 'ब्रह्मचारिसूक्तम्' इति नाम्ना विश्रुतम्। अस्मिन् सूक्ते ब्रह्मचारिणः अलौकिकं सामर्थ्यं वर्णयन् ऋषिः ब्रूते: {{quote|ब्रह्मचारी समिधा मेखलया श्रमेण लोकांस्तपसा पिपर्ति।<br />स आचार्यं तपसा पिपर्ति स देवान्त्सर्वान्त्स्वयशसा समनक्ति॥|अथर्ववेदः, ११.५.१}} (अर्थात्: ब्रह्मचारी समिधा, मेखलया, स्वपरिश्रमेण, तपसा च लोकान् पालयति। सः स्वगुरोः इच्छां पूरयति, स्वतेजसा च सर्वान् देवान् समन्तात् शोभयति।) तथैव देवानाम् अमरत्वस्य रहस्यमपि ब्रह्मचर्ये एव निहितम् इति तत्रैव प्रतिपादितम्: {{quote|ब्रह्मचर्येण तपसा देवा मृत्युमपाघ्नत।<br />इन्द्रो ह ब्रह्मचर्येण देवेभ्यः स्व१राभरत्॥|अथर्ववेदः, ११.५.१९}} (अर्थात्: ब्रह्मचर्यरूपेण तपसा देवाः मृत्युम् अपाकुर्वन् जितवन्तः। इन्द्रः अपि ब्रह्मचर्येणैव देवेभ्यः दिव्यं तेजः स्वर्गञ्च आहृतवान्।) == ब्रह्मचारिणः द्वौ मुख्यौ भेदौ == [[मनुस्मृतिः|मनुस्मृतौ]], [[याज्ञवल्क्यस्मृतिः|याज्ञवल्क्यस्मृतौ]] च धर्मशास्त्रकारैः ब्रह्मचारिणः मुख्यतया द्वौ भेदौ निर्दिष्टौ: {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background-color:#FFC569; font-weight:bold; text-align:center;" ! भेदः !! परिभाषा स्वरूपञ्च !! कालावधिः !! गन्तव्यः आश्रमः |- | '''१. उपकुर्वाणः''' || यः वेदाध्ययनकाले गुरुकुले ब्रह्मचर्येण तिष्ठति, विद्यासमाप्तौ गुरवे दक्षिणां दत्त्वा, समावर्तनसंस्कारं कृत्वा गृहस्थाश्रमं प्रविशति। || द्वादश, चतुर्विंशतिः, षट्त्रिंशद् वर्षाणि वा (विद्याध्ययनपर्यन्तम्) || [[गृहस्थाश्रमः]] |- | '''२. नैष्ठिकः''' || यः आजन्म गुरुकुले तिष्ठन्, आमरणं ब्रह्मचर्यव्रतम् अखण्डतया पालयति, शरीरान्तं यावत् गुरुसेवायां ब्रह्मचिन्तने च रतः भवति, सः नैष्ठिकः। || आजन्म (आमरणम्) || [[संन्यासाश्रमः|संन्यासः]] / ब्रह्मसाक्षात्कारः |} मनुस्मृतौ नैष्ठिकब्रह्मचारिणः लक्षणम् एवं वर्णितम् अस्ति: {{quote|यदि त्वात्यन्तिको वासो गोष्ठे वा गुरुसन्निधौ।<br />यजेत विधिनानेन समाप्तेः स्वस्य चेतसः॥<br />न संविशति यो योषित्सङ्गं त्यक्त्वा जितेन्द्रियः।<br />स याति ब्रह्मणः स्थानं न चेहाजायते पुनः॥|मनुस्मृतिः, २.२४३-२४४}} == बाह्यचिह्नानि उपनयनञ्च == ब्रह्मचर्याश्रमस्य प्रवेशः [[उपनयनम्|उपनयनसंस्कारेण]] (यज्ञोपवीतधारणेन) भवति। तदनन्तरं ब्रह्मचारी एतानि पञ्च बाह्यचिह्नानि धारयति: # '''[[यज्ञोपवीतम्]]''' : गायत्रीमन्त्रदीक्षापूर्वकं स्कन्धे धृतं त्रिवृत् सूत्रम्, यत् देव-ऋषि-पितृऋणानां स्मरणं कारयति। # '''मेखला''' : मुञ्जतृणनिर्मिता कटिसूत्रं, या कटिप्रदेशं दृढं कृत्वा वीर्यरक्षणे साहाय्यं करोति। # '''दण्डः''' : पलाश-बिल्व-वटकाष्ठनिर्मितः दण्डः, यः संयमस्य, आत्मरक्षणस्य, सन्मार्गगमनस्य च प्रतीकः अस्ति। # '''कौपीनम् / कार्ष्णम्''' : शुद्धं वासः, प्राचीनकाले कृष्णमृगस्य चर्म (कार्ष्णम्) वा धार्यते स्म। # '''शिखा''' : शिरसः पृष्ठभागे विद्यमाना शिखा, या सुषुम्णानक्षत्रस्य सहस्रारचक्रस्य च रक्षणं करोति। == ब्रह्मचारिणः नियमाः आचाराश्च == धर्मशास्त्रेषु ब्रह्मचारिणः कृते कठोरनियमाः निर्दिष्टाः सन्ति, येन तस्य शारीरिक-मानसिक-आत्मिकविकासः भवेत्: === १. अष्टविधमैथुनत्यागः === दक्षस्मृतौ ब्रह्मचारिणः कृते मनसा, वाचा, कर्मणा च अष्टप्रकारकस्य मैथुनस्य पूर्णत्यागः विहितः: {{quote|स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम्।<br />सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिवृत्तिरेव च॥<br />एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः।<br />विपरीतं ब्रह्मचर्यमेतदष्टलक्षणात्॥|दक्षस्मृतिः, ७.३१-३२}} एतेषाम् अष्टानाम् अङ्गानां वर्जनमेव वास्तविकं ब्रह्मचर्यम् उच्यते। === २. नित्यानुष्ठानानि === * '''त्रिकालसन्ध्या''' : प्रातः, मध्याह्ने, सायं च [[गायत्रीमन्त्रः|गायत्रीमन्त्रेण]] सन्ध्योपासनम्। * '''समिदाधानम्''' : प्रतिदिनं प्रातः सायं च अग्नौ शुष्कसमिधां समर्पणम् (अग्निकार्यम्)। * '''भिक्षाचर्या''' : अहङ्कारनाशाय सात्त्विकाय आहाराय च नगरे गृहस्थेभ्यः "भवति भिक्षां देहि" इति भिक्षायाचनम्। प्राप्तं सर्वमपि गुरवे समर्प्य तदनुज्ञया एव भोजनम्। * '''गुरुशुश्रूषा''' : गुरोः पादसेवनम्, गुरुकुलस्य सर्वाणि कार्याणि श्रद्धया करणम्। * '''अध्ययनम्''' : नित्यं वेदानाम्, उपनिषदां, षडङ्गानां च एकाग्रचित्तेन स्वाध्यायः। === ३. वर्ज्यानि कर्माणि === [[मनुस्मृतिः|मनुस्मृतेः]] द्वितीयाध्याये ब्रह्मचारिणा कानि वस्तूनि त्याज्यानि इति स्पष्टम् उक्तम्: {{quote|वर्जयेन्मधु मांसं च गन्धं माल्यं रसांस्त्रियः।<br />शुक्तानि यानि सर्वाणि प्राणिनां चैव हिंसनम्॥<br />अभ्यङ्गमञ्जनं चाक्ष्णोरुपानच्छत्रधारणम्।<br />कामं क्रोधं च लोभं च नर्तनं गीतवादनम्॥|मनुस्मृतिः, २.१७७-१७८}} अर्थात् मद्यपानं, मांसाहारः, सुगन्धितद्रव्याणि, पुष्पाणां माला, रसयुक्तपदार्थाः, स्त्रीणां सङ्गः, हिंसा, तैलाभ्यङ्गः, नेत्राञ्जनम्, पादरक्षा (उपानहौ), छत्रधारणम्, काम-क्रोध-लोभाः, नर्तन-गायन-वाद्यविलासाश्च ब्रह्मचारिणा सर्वथा त्याज्याः। == इतिहासे प्रसिद्धाः ब्रह्मचारिणः == भारतीयपरम्परायां बहवः महापुरुषाः अखण्डब्रह्मचर्येण जगति अमरतां गताः: * '''[[भीष्मः|भीष्मपितामहः]]''' : महाभारते स्वपितुः शन्तनोः सुखार्थम् आजन्म अखण्ड-नैष्ठिक-ब्रह्मचर्यस्य महतीं प्रतिज्ञां कृतवान्, यया सः 'भीष्मः' इति नाम्ना प्रसिद्धः जातः। * '''[[सनत्कुमारः|सनत्कुमाराः]] (चतुःसनः)''' : ब्रह्मणः मानसाः पुत्राः सनक-सनन्दन-सनातन-सनत्कुमाराः आजन्म पञ्चवर्षीयबालकरूपेण ब्रह्मचारिणः स्थिताः। * '''[[हनूमान्]]''' : परमवीरः, जितेन्द्रियः, अष्टसिद्धि-नवनिधियुक्तः हनुमान् ब्रह्मचारिणां परमः आदर्शः मन्यते। * '''[[दत्तात्रेयः]]''' : अवधूतशिरोमणिः, आजन्म विरक्तः ब्रह्मचारी। * '''आधुनिकयुगे''' : [[दयानन्दसरस्वती|स्वामी दयानन्दसरस्वती]], [[विवेकानन्दः|स्वामी विवेकानन्दः]] इत्यादयः महापुरुषाः अपि ब्रह्मचर्यबलेन एव राष्ट्रस्य धर्मस्य च महतीं सेवां कृतवन्तः। == वैज्ञानिकम् आध्यात्मिकञ्च महत्त्वम् == आयुर्वेदे चरकाचार्येण शरीरस्य त्रयः उपस्तम्भाः उक्ताः - 'आहारः, निद्रा, ब्रह्मचर्यं च'। एतेषु ब्रह्मचर्यं वीर्यरक्षणाय, ओजसो वृद्धये च सर्वप्रधानम्। * '''ओजस्तेजोवृद्धिः''' : वीर्यरक्षणेन तस्य रूपान्तरम् 'ओजसि' भवति, येन बुद्धेः तीक्ष्णता, मेधाशक्तिः, धारणाशक्तिः, मुखमण्डले कान्तिश्च उत्पद्यते। * '''दीर्घायुष्यम्''' : योगशास्त्रानुसारं "मरणं बिन्दुपातेन जीवनं बिन्दुधारणात्"। ब्रह्मचर्येण शरीरे रोगप्रतिरोधकशक्तिः वर्धते, मनुष्यश्च नीरोगः दीर्घायुश्च भवति। * '''आत्मसाक्षात्कारः''' : विना ब्रह्मचर्येण कुण्डलिनीजागरणम्, समाधिः, ब्रह्मसाक्षात्कारश्च असम्भवः भवति। == अपि च पश्यतु == * [[ब्रह्मचर्यम्]] * [[आश्रमाः]] * [[उपनयनम्]] * [[यज्ञोपवीतम्]] * [[गुरुकुलम्]] * [[भीष्मः]] * [[हनूमान्]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sa.wikisource.org/wiki/अथर्ववेदः/काण्डं_११/सूक्तं_०५ अथर्ववेदस्य ब्रह्मचारिसूक्तम् - संस्कृतविकिस्रोतः] * [https://sa.wikisource.org/wiki/मनुस्मृतिः/द्वितीयोऽध्यायः मनुस्मृतौ ब्रह्मचारिधर्माः - संस्कृतविकिस्रोतः] [[वर्गः:ब्रह्मचर्यम्]] [[वर्गः:आश्रमाः]] [[वर्गः:सनातनधर्मः]] [[वर्गः:हिन्दुदर्शनम्]] [[वर्गः:संस्काराः]] 24wvzbfpqdz314xm3lkbtpoz1gy4pfm 0 92474 501229 500661 2026-10-06T19:58:44Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261006)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 501229 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = पञ्चमुखीहनुमान् | subheader = {{larger|महाविराट्स्वरूपः, पञ्चवक्त्रधारी, सर्वशत्रुहन्ता}}<br /><small>Pañcamukhī Hanumān</small> | image = [[चित्रम्:Idol of five-headed Hanuman in Panchmukhi Maruti Temple, Pune.jpg|220px|center|alt=पञ्चमुखीहनुमतः मूर्तिः]] | caption = पुणेनगरस्य ऐतिहासिक-पञ्चमुखीमारुतिमन्दिरे पञ्चमुखीहनुमतः विग्रहः | label1 = पञ्च मुखानि | data1 = वानरः (पूर्वम्), नृसिंहः (दक्षिणम्), गरुडः (पश्चिमम्), वराहः (उत्तरम्), हयग्रीवः (ऊर्ध्वम्) | label2 = नेत्राणि | data2 = पञ्चदश (प्रतिमुखं त्रीणि नेत्राणि) | label3 = भुजाः | data3 = दश भुजाः (विविधायुधधारिणः) | label4 = प्रमुखोद्देश्यम् | data4 = पाताललङ्कायां अहिरावणस्य वधः, श्रीरामलक्ष्मणयोः उद्धारः | label5 = प्रमुखग्रन्थाः | data5 = [[सुदर्शनसंहिता]], [[पराशरसंहिता]], अगस्त्यसंहिता | label6 = प्रमुखमन्दिराणि | data6 = मन्त्रालयम् (कर्णाटकम्), पुणे (महाराष्ट्रम्), रामेश्वरम्, काष्ठमण्डपम् (नेपालः) | label7 = फलप्राप्तिः | data7 = शत्रुनाशः, भूतबाधानिवारणम्, विषहरणम्, सम्पत्प्राप्तिः, [[मोक्षः]] }} {{हिन्दूधर्मः}} '''पञ्चमुखीहनुमान्''' (अथवा '''पञ्चमुखहनुमान्''', [[IAST]]: ''Pañcamukha-Hanumān'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मे]], तन्त्रशास्त्रे, [[रामायणम्|रामायणपरम्परायां]] च भगवतः [[हनुमान्|हनूमतः]] अत्यन्तं शक्तिशाली, भयङ्करः, सर्वकल्याणप्रदश्च विराट्-अवतारः वर्तते।<ref>{{Cite book |last=Rao |first=T. A. Gopinatha |title=Elements of Hindu Iconography |volume=II, Part II |year=1916 |publisher=Law Printing House, Madras |isbn=978-81-208-0878-2 |pages=588-590}}</ref> अस्मिन् स्वरूपे हनूमान् पञ्चभिः मुखैः (वानर-नृसिंह-गरुड-वराह-हयग्रीवमुखैः), पञ्चदशभिः नेत्रैः, दशभिः भुजैश्च युक्तः सन् विराजमानः अस्ति। पौराणिककथानुसारं पाताललङ्कायां मायाविनः राक्षसस्य अहिरावणस्य वधं कृत्वा [[रामः|श्रीरामस्य]] लक्ष्मणस्य च प्राणरक्षणार्थं हनूमता एतत् पञ्चमुखं विराट् रूपं धृतम् आसीत्।<ref>{{Cite book |last=Lutgendorf |first=Philip |title=Hanuman's Tale: The Messages of a Divine Monkey |url=https://archive.org/details/hanumanstalemess0000lutg |year=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530922-5 |pages=[https://archive.org/details/hanumanstalemess0000lutg/page/383 383]-395}}</ref> == शास्त्रीयप्रमाणं ध्यानञ्च == '[[सुदर्शनसंहिता|सुदर्शनसंहितायां]]' पञ्चमुखहनुमतः ध्यानस्वरूपम् एवं विशदरूपेण वर्णितम् अस्ति: {{quote|पञ्चवक्त्रं महाभीमं त्रिपञ्चनयनैर्युतम्।<br />बाहुभिर्दशभिर्युक्तं सर्वकामार्थसिद्धिदम्॥<br />पूर्वं तु वानरं वक्त्रं कोटिसूर्यसमप्रभम्।<br />दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीकुटिलेक्षणम्॥<br />दक्षिणो नारसिंहोऽयं वज्रदंष्ट्रो महाद्युतिः।<br />प्रत्यक्षो भयनाशी च सर्वभूतविनाशनः॥<br />पश्चिमं गारुडं वक्त्रं वक्रतुण्डं महाबलम्।<br />सर्वविषहरं रौद्रं सर्वदुष्टनिवारणम्॥<br />उत्तरं कौमदं वक्त्रं वाराहं भूरिवर्चसम्।<br />पातालगमनोद्योगं सर्वसम्पत्प्रदायकम्॥<br />ऊर्ध्वं हयाननं घोरं दानवान्तकरं परम्।<br />येन वक्त्रेण विप्रेन्द्र सर्वज्ञानं प्रयच्छति॥|सुदर्शनसंहिता, पञ्चमुखहनुमत्कवचम्}} == उत्पत्तिप्रसङ्गः (अहिरावणवधः) == लङ्कायुद्धे यदा रावणस्य सर्वे वीराः पुत्राश्च मृताः, तदा रावणेन स्वस्य मायावी मित्रं पाताललङ्कायाः अधिपतिः अहिरावणः स्मृतः। अहिरावणः देवी-भद्रकाल्याः उपासकः आसीत्। सः विभीषणस्य कपटरूपं धृत्वा रात्रौ श्रीरामस्य लक्ष्मणस्य च शिबिरं प्रविष्टवान्, तयोः हरणं कृत्वा पाताललोकं नीतवान्, तयोः बलेः च योजनाम् अकरोत्। यदा हनुमान् रामलक्ष्मणयोः अन्वेषणं कुर्वन् पाताललोकं प्राप्नोत्, तदा तत्र तस्य युद्धं स्वपुत्रेण मकरध्वजेन (पातालद्वारपालेन) सह अभवत्। मकरध्वजं बद्ध्वा हनूमान् राजप्रासादं प्रविश्य गुप्तगुहायाम् अहिरावणस्य रहस्यम् अजानात्। अहिरावणस्य प्राणः तस्य शरीरे न, अपितु पाताललङ्कायाः पञ्चसु पृथक् पृथक् दिशासु प्रज्वलितेषु पञ्चसु दिव्यदीपेषु सुरक्षितः आसीत्। तस्मै वरः आसीत् यत् यः कश्चित् युगपत् (एकस्मिन्नेव समये) तान् पञ्चापि दीपान् निर्वापयिष्यति, स एव तस्य वधं कर्तुं समर्थः भविष्यति। अस्य रहस्यस्य ज्ञानेन हनुमान् तत्क्षणमेव पञ्चभिः मुखैः युक्तं विराट् रूपं प्राकटयत्: # पूर्वे स्वकीयवानरमुखेन पूर्वस्थं दीपम्, # दक्षिणे नृसिंहमुखेन दक्षिणस्थं दीपम्, # पश्चिमे गरुडमुखेन पश्चिमस्थं दीपम्, # उत्तरे वराहमुखेन उत्तरस्थं दीपम्, # ऊर्ध्वभागे हयग्रीवमुखेन आकाशस्थं दीपञ्च हनूमान् पञ्चभ्यो मुखेभ्यः एकस्मिन्नेव क्षणे प्रचण्डं वायुं प्रमुच्य पञ्चापि दीपान् युगपन्निर्वापितवान्। दीपेभ्यः निर्वापितेभ्यः अहिरावणः स्वस्य शक्तिं हत्वा मृत्यम् अवाप। ततः हनुमान् श्रीरामलक्ष्मणयोः बन्धनं मोचयित्वा मकरध्वजं पातालस्य सिंहासने अभिषिक्तवान्। == पञ्चमुखानां विवरणं फलञ्च == पञ्चमुखानां प्रत्येकमपि मुखं विशिष्टायाः दिशायाः, देवतायाः, शक्तेश्च प्रतीकं वर्तते: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background-color:#FFC569; font-weight:bold;" ! क्रमः !! मुखम् !! दिक् !! सम्बद्धदेवता !! स्वरूपम् !! प्रयोजनं फलञ्च |- | १ || '''वानरमुखम्''' || पूर्वम् || [[हनुमान्]] || कोटिसूर्यसमप्रभम्, दंष्ट्राकरालम् || श्रीरामभक्तिप्राप्तिः, शत्रुनाशः, पापप्रक्षालनम् |- | २ || '''नारसिंहमुखम्''' || दक्षिणम् || [[नृसिंहः]] || वज्रदंष्ट्रः, भयङ्करं, ज्वलन्नेत्रम् || भूत-प्रेत-पिशाचबाधानिवारणम्, अभयदानम्, सर्वशत्रुसंहारः |- | ३ || '''गारुडमुखम्''' || पश्चिमम् || [[गरुडः]] || वक्रतुण्डं, तीक्ष्णचञ्चुः, सर्पहन्ता || सर्प-वृश्चिकादिविषनिवारणम्, अकालमृत्युदोषनाशः, ग्रहपीडाहरणम् |- | ४ || '''वाराहमुखम्''' || उत्तरम् || [[वराहः]] || भूरिवर्चसम्, दंष्ट्रायुक्तम्, पातालगमनम् || सर्वसम्पत्प्राप्तिः, भूमिलाभः, धनधान्यसमृद्धिः, अष्टैश्वर्यम् |- | ५ || '''हयग्रीवमुखम्''' || ऊर्ध्वम् || [[हयग्रीवः]] || अश्वमुखम्, दिव्यज्ञानप्रदम् || वेदविद्याप्राप्तिः, बुद्धिमेधावृद्धिः, वाक्पटुत्वम्, [[मोक्षः]] |} == दश भुजाः आयुधानि च == पञ्चमुखीहनुमान् दशभिः भुजैः सुसज्जितः अस्ति, येषु त्रैलोक्यस्य सर्वाणि दिव्यायुधानि स्थितानि सन्ति: # '''[[त्रिशूलम्]]''' : शिवशक्तेः प्रतीकः, त्रितापनाशकम्। # '''[[खड्गः]]''' : अज्ञानविदारकः, धर्मरक्षकः। # '''खट्वाङ्गः''' : यमदण्डसमः, दुष्टदमकः। # '''पाशः''' : वरुणदेवस्य, आसुरीशक्तीनां बन्धनार्थम्। # '''अङ्कुशः''' : मनसः इन्द्रियाणां च नियन्त्रणप्रतीकः। # '''पर्वतः''' : [[सञ्जीवनी]]पर्वतखण्डः (द्रोणाचलः), आरोग्यप्रदः। # '''[[गदा]]''' : हनूमतः मुख्यम् आयुधम्, बलवीर्यप्रतीकम्। # '''चक्रम्''' : विष्णोः सुदर्शनचक्रम्, अधर्मनाशकम्। # '''मुष्टिः''' : वज्रमुष्टिः, असुरमर्दिनी। # '''अमृतकलशः''' : अमृतपूर्णपात्रम्, अमरत्वजीवनप्रदम्। == तन्त्रशास्त्रे मन्त्राः उपासना च == तन्त्रशास्त्रेषु, विशेषतः 'पराशरसंहितायां', पञ्चमुखीहनुमतः उपासना सकलसङ्कटनाशिनी, महासिद्धिकरी च कथिता अस्ति। अस्य मूलमन्त्रः निम्नरूपेण जप्यते: {{quote|ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय पूर्वकपिमुखाय सकलशत्रुसंहारकाय स्वाहा।<br />ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय दक्षिणनृसिंहमुखाय करालवदनाय सर्वभूतप्रमथनाय स्वाहा।<br />ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय पश्चिमगरुडमुखाय सर्वविषहराय स्वाहा।<br />ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय उत्तरवराहमुखाय सर्वसम्पत्प्रदाय स्वाहा।<br />ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय ऊर्ध्वहयग्रीवमुखाय सर्वज्ञानप्रदाय स्वाहा॥|पराशरसंहिता}} अयं मन्त्रः पञ्चबाणानां निवारकः, सर्वरोगशामकः, साधकस्य सर्वाभीष्टप्रदायकश्च मन्यते। == प्रसिद्धाः मन्दिराः तीर्थानि च == भारते नेपाले च पञ्चमुखीहनुमतः कानिचन अतीव प्राचीनानि तीर्थमन्दिराणि सन्ति: * '''मन्त्रालयम् (कर्णाटकम्)''' : मन्त्रालयस्थस्य श्रीराघवेन्द्रस्वामिनः तपोभूमिः 'पञ्चमुखी' इति नाम्ना प्रसिद्धम्। अत्रैव श्रीराघवेन्द्रतीर्थेन द्वादशवर्षाणि यावत् कठोरं तपः कृत्वा पञ्चमुखीहनुमतः साक्षाद् दर्शनं प्राप्तम् आसीत्। * '''पुणे (महाराष्ट्रम्)''' : पुणेनगरस्य ऐतिहासिकं 'पञ्चमुखी मारुतिमन्दिरम्' अतीव जाग्रतं तीर्थं मन्यते। * '''काष्ठमण्डपम् (काठमाण्डू, नेपालः)''' : हनुमान्ढोका-राजप्रासादस्य नासचुक-विभागे मल्लनृपाणां काले निर्मितं पञ्चमुखीहनुमतः अद्वितीयं मन्दिरम् अस्ति। * '''रामेश्वरम् (तमिऴनाडु)''' : रामेश्वरतीर्थक्षेत्रे पञ्चमुखीहनुमतः प्रसिद्धं मन्दिरं वर्तते, यत्र तरन्तः शिलाखण्डाः (रामसेतोः पाषाणाः) स्थापिताः सन्ति। == अपि च पश्यतु == * [[हनुमान्]] * [[रामः]] * [[रामायणम्]] * [[सुदर्शनसंहिता]] * [[नृसिंहः]] * [[हयग्रीवः]] * [[गरुडः]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sanskritdocuments.org/doc_hanumaana/panchamukhahanumatkavacham.html पञ्चमुखहनुमत्कवचम् - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://sa.wikisource.org/wiki/पञ्चमुखहनुमत्कवचम् पञ्चमुखहनुमत्कवचम् - संस्कृतविकिस्रोतः] [[वर्गः:हनुमान्]] [[वर्गः:हिन्दुदेवताः]] [[वर्गः:तन्त्रशास्त्रम्]] [[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]] [[वर्गः:पौराणिकपात्राणि]] fm343wnh8x4kwhd0ywfpvec0d7zxs8r 0 92475 501224 500445 2026-10-06T19:53:31Z InternetArchiveBot 31833 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261006)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 501224 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = अवधूतः | subheader = {{larger|वर्णाश्रमातीतः, सर्वसङ्गपरित्यक्तः, जीवन्मुक्तः}}<br /><small>Avadhūta</small> | image = [[चित्रम्:Ravi Varma-Dattatreya.jpg|200px|center|alt=अवधूतशिरोमणिः भगवान् दत्तात्रेयः]] | caption = अवधूतशिरोमणिः भगवान् [[दत्तात्रेयः]] (राजा रविवर्मणः चित्रम्) | label1 = व्युत्पत्तिः | data1 = अव + धूञ् (कम्पने/त्यागे) + क्त (सर्वबन्धनविधूय स्थितः) | label2 = स्थितिः | data2 = [[तुरीयावस्था|तुरीयातीतावस्था]], वर्णाश्रमातीतपदम् | label3 = मुख्यलक्षणाणि | data3 = दिगम्बरत्वम्, निर्द्वन्द्वता, समदृष्टिः, बालवच्चर्या | label4 = चरमपदम् | data4 = [[जीवन्मुक्तिः]], परब्रह्मसाक्षात्कारः | label5 = आदिगुरुः | data5 = भगवान् [[दत्तात्रेयः]] | label6 = प्रमुखग्रन्थाः | data6 = [[अवधूतगीता]], [[अवधूतोपनिषत्]], [[श्रीमद्भागवतम्]] | label7 = प्रसिद्धाः अवधूताः | data7 = [[दत्तात्रेयः]], [[शुकदेवः]], [[जडभरतः]], सदाशिवब्रह्मेन्द्रः }} '''अवधूतः''' (स्त्रीलिङ्गे: '''अवधूता''' वा '''अवधूतिनी''', [[IAST]]: ''Avadhūta'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मे]], [[वेदान्तः|अद्वैतवेदान्ते]], [[योगशास्त्रम्|योगे]], [[तन्त्रम्|तन्त्रशास्त्रे]] च तस्य परमहंसस्य महायोगिनः संज्ञा वर्तते, यः अहङ्कारम्, अविद्यां, लौकिकसामाजिकमर्यादाः, देहाध्यासं च सर्वथा विधूय (परित्यज्य) केवलं सच्चिदानन्दघने परब्रह्मणि एव नित्यतृप्तः सन् विचरति।<ref>{{Cite book |last=Feuerstein |first=Georg |title=The Deeper Dimension of Yoga: Theory and Practice |url=https://archive.org/details/deeperdimensiono0000feue |year=2003 |publisher=Shambhala Publications |isbn=978-1-57062-935-8 |pages=[https://archive.org/details/deeperdimensiono0000feue/page/275 275]-278}}</ref> अयम् एका तादृशी आत्यन्तिकी आध्यात्मिकदशा अस्ति या वर्णाश्रमातीतपदे (तुरीयातीतावस्थायाम्) स्थिता भवति। अवधूतः न सामान्यः गृहस्थः, न वानप्रस्थः, न च पारम्परिकः दण्डधारी संन्यासी, अपितु सर्वोपाधिविनिर्मुक्तः 'जीवन्मुक्तः' भवति।<ref>{{Cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=The Samnyasa Upanisads: Hindu Scriptures on Asceticism and Renunciation |url=https://archive.org/details/bwb_P8-DGK-792 |year=1992 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507045-3 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-DGK-792/page/228 228]-235}}</ref> भारतीयपरम्परायां भगवान् [[दत्तात्रेयः]] अवधूतानाम् आदिगुरुः शिरोमणिश्च मन्यते। == व्युत्पत्तिः अक्षरार्थरहस्यञ्च == संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'अव' उपसर्गपूर्वकस्य 'धू' (विधूनने/कम्पने/परित्यागे) धातोः 'क्त' प्रत्यये कृते 'अवधूत' इति शब्दः निष्पद्यते। यः सांसारिकमलानि, बन्धनानि, वासनाश्च विधूतवान् (परित्यक्तवान्) सः अवधूतः। '[[अवधूतोपनिषत्|अवधूतोपनिषदि]]' तथा '[[अवधूतगीता|अवधूतगीतायां]]' अवधूत-शब्दस्य प्रत्येकम् अक्षरस्य दिव्यः दार्शनिकः अर्थः प्रतिपादितः अस्ति: {{quote|अक्षरत्वाद् वरेण्यत्वाद्धूतसंसारबन्धनात्।<br />तत्त्वमस्यादिलक्ष्यत्वात् अवधूतोऽभिधीयते॥|अवधूतोपनिषत्, २; अवधूतगीता, ८.६}} अस्य श्लोकस्य गूढार्थः निम्नरूपेण व्याख्यायते: # '''अ (अक्षरत्वात्)''' : सः अविनाशी, निर्विकारः, अक्षरब्रह्मस्वरूपः अस्ति; तस्य आत्मभावः कदापि क्षयं न प्राप्नोति। # '''व (वरेण्यत्वात्)''' : सः त्रिभुवने वरेण्यः (सर्वश्रेष्ठः), कामनाविहीनः, गुणातीतः च अस्ति। # '''धू (धूतसंसारबन्धनात्)''' : येन अविद्या, कामः, कर्म, संसारबन्धनं च समूलं विधूतं (भस्मसात् कृतम्) अस्ति। # '''त (तत्त्वमस्यादिलक्ष्यत्वात्)''' : यः वेदान्तस्य 'तत्त्वमसि' (तत् त्वम् असि), 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादि-महावाक्यानां साक्षात् लक्ष्यभूतः अनुभवस्वरूपश्च अस्ति। == अवधूतस्य लक्षणानि चर्या च == धर्मशास्त्रेषु उपनिषत्सु च अवधूतस्य स्थितिः अतीव विशदरूपेण वर्णिता अस्ति: * '''वर्णाश्रमातीतः''' : सः जातिकुल-वर्णाश्रमाणां परिधेः बहिः तिष्ठति। न तस्य यज्ञोपवीतं, न शिखा, न च संध्यावन्दनादीनां बाह्यकर्मकाण्डानां बन्धनं भवति। * '''दिगम्बरत्वम् अथवा कौपीनम्''' : शरीरभावस्य पूर्णतया विगलितत्वात् अवधूताः प्रायः दिगम्बराः (दिशः एव वस्त्राणि येषां ते) भवन्ति, अथवा केवलं कौपीनं जीर्णां कन्थां वा धारयन्ति। * '''समदृष्टिः निर्द्वन्द्वता च''' : अवधूतः "समलोष्टाश्मकाञ्चनः" भवति। मृत्तिकायां, पाषाणे, सुवर्णे च तस्य समाना दृष्टिः। सुख-दुःखयोः, शत्रु-मित्रे, शीतोष्णयोः, मानापमानयोश्च सः निर्विकल्पः भवति। * '''आहारनियमाभावः''' : सः न आहाराय व्याकुलः भवति। यत्किञ्चित् यदृच्छया प्राप्तं (मधुकरीवृत्त्या वा अजगरवृत्त्या वा) तेनैव सन्तुष्टः भवति। === बाह्यरूपस्य त्रिविधत्वम् === श्रीमद्भागवते, जाबालोपनिषदि च प्रतिपादितं यत् परमज्ञानी अवधूतः लोकेषु विचरन् जनैः सह सम्बन्धात् मुक्तये प्रायः त्रिधा बाह्यरूपं धारयति: {{quote|बालवन्मूकवद्वापि पिशाचवदुन्मत्तवच्चरेत्।<br />विमुक्तसङ्गो विशुद्धधीरात्मन्येवात्मना रतः॥|भागवतपुराणम्}} # '''बालवत्''' : बालकवत् अहङ्कारशून्यः, निर्दोषः, छल-कपट-वञ्चनाविहीनः, यः सर्वत्र आनन्दमेव पश्यति। # '''उन्मत्तवत्''' : लोकरीतिं सामाजिकप्रतिष्ठां च विहाय ब्रह्मानन्दरसे उन्मत्तः इव विचरति। # '''पिशाचवत्''' : बाह्यशुद्धेः वेषभूषायाश्च उपेक्षां कुर्वन्, लोकेभ्यः विरक्तः भूत्वा तिष्ठति। == अवधूतानां भेदाः == तन्त्रशास्त्रेषु, विशेषतः 'महानिर्वाणतन्त्रे', अवधूतानां चत्वारः प्रमुखाः भेदाः निर्दिष्टाः सन्ति: # '''ब्रह्मावधूतः''' : यः परमहंसः सन् सर्वत्र ब्रह्म पश्यति; एषः पूर्णसंन्यासी अपि भवितुमर्हति, विरक्तः गृहस्थोऽपि भवितुमर्हति। # '''शैवावधूतः''' : यः शैवदीक्षाम् अङ्गीकृत्य शिखा-यज्ञोपवीतादिकं विसृज्य संन्यासं प्राप्नोति। # '''वीरावधूतः''' : यः तान्त्रिक-वीरभावेन साधनां कृत्वा सर्वबन्धननाशं करोति। # '''कुलावधूतः''' : कौलमार्गे परमां सिद्धिं प्राप्तः योगी, यः वर्णाश्रममुक्तः भवति। संन्यासपरम्परायां संन्यासस्य षट्सु स्तरेषु (कुटीचकः, बहूदकः, हंसः, परमहंसः, तुरीयातीतः, अवधूतश्च) अवधूतपदं सर्वोच्चं चरमकाष्ठारूपं च अङ्गीकृतम् अस्ति। == प्रसिद्धाः अवधूताः == भारतीय-इतिहास-पुराणेषु बहवः महापुरुषाः अवधूतकोटौ परिगणिताः सन्ति: * '''भगवान् [[दत्तात्रेयः]]''' : अवधूतानाम् आदिगुरुः; यस्य चतुर्विंशतिगुरवः प्रकृतेः आसन्। * '''महर्षिः [[शुकदेवः]]''' : महर्षेः व्यासस्य पुत्रः, यः गर्भादेव विरक्तः सन् दिगम्बररूपेण विचरति स्म, येन राज्ञे परीक्षिताय श्रीमद्भागवतं श्रावितम्। * '''[[जडभरतः]]''' : ऋषभदेवस्य पुत्रः, यः बाह्यतः जडवत् पिशाचवत् च आचरन् सौवीरराजाय रहूगणाय आत्मज्ञानस्य परमं रहस्यम् उपादिशत्। * '''ऋषभदेवः''' : भागवतस्य पञ्चमस्कन्धे अवधूतचर्यायाः परमादर्शत्वेन वर्णितः तीर्थङ्करः। * '''सदाशिवब्रह्मेन्द्रः''' (१८ शतकम्) : दक्षिणभारतस्य प्रसिद्धः अद्वैतवेदान्ती, अवधूतयतिः, यः नित्यं मौने दिगम्बरावस्थायां च विचरन् बहूनि अद्वैतस्तोत्राणि रचितवान्। * '''स्वामी समर्थः''' (अक्कलकोटमहाराजः, १९ शतकम्) : दत्तात्रेयपरम्परायाः प्रसिद्धः अवधूतसद्गुरुः। * '''भगवान् नित्यानन्दः''' (गणेशपुरी, २० शतकम्) : सिद्धपरम्परायाः अवधूतः, यस्य उपदेशाः 'चिदाकाशगीता' नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति। == अवधूतसाहित्यम् == अवधूतदर्शनस्य प्रतिपादकाः केचन प्रमुखाः ग्रन्थाः सन्ति: * '''[[अवधूतगीता]]''' : भगवान् दत्तात्रेयेन उपदिष्टा अद्वैतवेदान्तस्य सर्वोत्कृष्टा कृतिः, यस्यां जीव-ब्रह्मणोः पूर्णम् ऐक्यं प्रतिपादितम्। * '''[[अवधूतोपनिषत्]]''' : सामवेदान्तर्गता संन्यासोपनिषत्, यत्र अवधूतलक्षणानि विस्तरेण वर्णितानि। * '''[[श्रीमद्भागवतम्]]''' : एकादशस्कन्धे यदु-दत्तात्रेयसंवादे अवधूतस्य चतुर्विंशतिगुरूणां वर्णनम्। * '''सिद्धसिद्धान्तपद्धतिः''' : गोरक्षनाथविरचिते अस्मिन् ग्रन्थे अवधूतयोगिनः स्वरूपं वर्णितम्। == अपि च पश्यतु == * [[दत्तात्रेयः]] * [[अवधूतगीता]] * [[अवधूतोपनिषत्]] * [[श्रीमद्भागवतम्]] * [[जीवन्मुक्तिः]] * [[परमहंसः]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sa.wikisource.org/wiki/अवधूतगीता अवधूतगीता - संस्कृतविकिस्रोतः] * [https://sa.wikisource.org/wiki/अवधूतोपनिषत् अवधूतोपनिषत् - संस्कृतविकिस्रोतः] [[वर्गः:हिन्दुदर्शनम्]] [[वर्गः:वेदान्तः]] [[वर्गः:संन्यासः]] [[वर्गः:दत्तात्रेयः]] [[वर्गः:तन्त्रशास्त्रम्]] [[वर्गः:योगशास्त्रम्]] ekkejid0k2u9ga8u7ydfeqtvm3cpa78 0 92476 501228 500659 2026-10-06T19:58:21Z InternetArchiveBot 31833 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261006)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 501228 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = नाथसम्प्रदायः | subheader = {{larger|सिद्धसिद्धान्तपरम्परा, हठयोगस्य मूलस्रोतम्}}<br /><small>Nātha Sampradāya</small> | image = [[चित्रम्:Gorakshanath.jpg|220px|center|alt=महायोगी गोरक्षनाथः]] | caption = सम्प्रदायस्य प्रमुखप्रवर्तकः महायोगी [[गोरक्षनाथः]] | label1 = आदिगुरुः | data1 = साक्षात् भगवान् [[शिवः]] (आदिनाथः) | label2 = प्रमुखसंस्थापकाः | data2 = [[मत्स्येन्द्रनाथः]], [[गोरक्षनाथः]] | label3 = मुख्यदर्शनम् | data3 = [[हठयोगः]], पिण्डब्रह्माण्डवादः, सिद्धसिद्धान्तः, अद्वैतशैवदर्शनम् | label4 = प्रमुखकेन्द्राणि | data4 = गोरक्षपुरम् (उत्तरप्रदेशः), काष्ठमण्डपम् (नेपालः), कादरी (कर्णाटकम्), गिरनारपर्वतः (गुजरात) | label5 = अभिवादनम् | data5 = "आदेश!" (अलख निरञ्जन!) | label6 = प्रमुखग्रन्थाः | data6 = [[सिद्धसिद्धान्तपद्धतिः]], [[हठयोगप्रदीपिका]], [[गोरक्षसंहिता]], [[शिवसंहिता]] | label7 = उपपन्थाः | data7 = द्वादशपन्थाः (बाराह पन्थ) }} {{हिन्दूधर्मः}} '''नाथसम्प्रदायः''' (अथवा '''सिद्धसिद्धान्तपरम्परा''', '''अवधूतसम्प्रदायः''', '''योगिसम्प्रदायः''', [[IAST]]: ''Nātha-sampradāya'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]] अत्यन्तं प्राचीनः, प्रभावशाली, योगकेन्द्रितश्च शैव-तन्त्र-परम्परायाः सम्प्रदायः वर्तते।<ref>{{Cite book |last=Briggs |first=George Weston |title=Gorakhnāth and the Kānphaṭa Yogīs |url=https://archive.org/details/gorakhnathkanpha0000geor |year=1938 |publisher=Y.M.C.A. Publishing House, Calcutta |isbn=978-81-208-0564-4 |pages=[https://archive.org/details/gorakhnathkanpha0000geor/page/1 1]-25}}</ref> अस्य सम्प्रदायस्य आदिगुरुः साक्षात् [[शिवः|भगवान् शिवः]] ('आदिनाथः') मन्यते। आदिनाथेन उपदिष्टं गुह्यं योगज्ञानं [[मत्स्येन्द्रनाथः|मत्स्येन्द्रनाथेन]], तस्य परमशिष्येण च [[गोरक्षनाथः|गोरक्षनाथेन]] (गोरखनाथेन) समग्रभारते विस्तरेण प्रसारितम्।<ref>{{Cite book |last=White |first=David Gordon |title=The Alchemical Body: Siddha Traditions in India |url=https://archive.org/details/alchemicalbodysi0000whit |year=1996 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-89499-7 |pages=[https://archive.org/details/alchemicalbodysi0000whit/page/73 73]-105}}</ref> अस्य सम्प्रदायस्य साधकाः 'नाथयोगिनः', 'अवधूताः', कर्णयोः कुण्डलधारणात् 'कनफटा-योगिनः' इति नाम्ना अपि लोके विख्याताः सन्ति। [[हठयोगः|हठयोगस्य]], षट्चक्रभेदनस्य, [[कुण्डलिनी|कुण्डलिनीजागरणस्य]], नादानुसन्धानस्य, कायाकल्पस्य च व्यवस्थितं शास्त्रीयं रूपं नाथसम्प्रदायस्यैव महती देनः अस्ति। == व्युत्पत्तिः दर्शनञ्च == संस्कृतसाहित्ये 'नाथ' शब्दस्य दार्शनिकः अर्थः अतीव व्यापकः अस्ति: * '''ना''' = अनादिरूपम् (अविनाशि-परब्रह्म) * '''थ''' = त्रिभुवने स्थितम् (त्रैलोक्यस्य रक्षकः/स्थापकः) अतः यः अनादिस्वरूपः सन् त्रिभुवनस्य पालनं करोति, मोक्षं च ददाति सः '''नाथः''' उच्यते। गोरक्षनाथविरचितायां '[[सिद्धसिद्धान्तपद्धतिः|सिद्धसिद्धान्तपद्धतौ]]' नाथशब्दस्य महिमा एवं स्तूयते: {{quote|नाकारमनादिरूपं थकारं भुवनत्रये।<br />नाथानां नाथभूतं च तस्मै नाथात्मने नमः॥|सिद्धसिद्धान्तपद्धतिः}} === पिण्ड-ब्रह्माण्ड-सिद्धान्तः === नाथदर्शनस्य आधारशिला "यत् पिण्डे तत् ब्रह्माण्डे" इति सिद्धान्तः वर्तते: * मानवकलेवरम् (पिण्डः) समग्रस्य विश्वस्य (ब्रह्माण्डस्य) सूक्ष्मप्रतिकृतिः अस्ति। * ये पर्वताः, नद्यः, लोकाः, समुद्राश्च बाह्ये ब्रह्माण्डे सन्ति, ते सर्वे मेरुदण्डस्थ-नाडीषु (इडा-पिङ्गला-सुषुम्णासु), षट्चक्रेषु च सूक्ष्मतया वर्तन्ते। * 'पिण्डसंवित्तिः' अर्थात् शरीरस्थ-नाडीचक्राणां ज्ञानेन, हठयोगसाधनेन च देहस्य अमरत्वं (दिव्यदेहप्राप्तिः), शिवशक्त्योः ऐक्येन परमानन्दश्च प्राप्यते। == नवनाथाः == नाथसम्प्रदाये 'नवनाथाः' परमपूज्याः सिद्धाचार्याः मन्यन्ते। एतेषां नवनाथानां प्रभावः समग्रभारते, नेपाले, तिब्बते च अद्यापि विद्यते: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background-color:#FFC569; font-weight:bold;" ! क्रमः !! नाथगुरुः !! उपाधिः / स्वरूपम् !! विशेषयोगदानम् |- | १ || '''[[शिवः|आदिनाथः]]''' || साक्षात् परमशिवः || सम्प्रदायस्य मूलप्रवर्तकः, योगविद्यायाः प्रथमः उपदेष्टा |- | २ || '''[[मत्स्येन्द्रनाथः]]''' || मीनानाथः || 'कौलज्ञाननिर्णय'स्य रचयिता, गोरखनाथस्य गुरुः, तन्त्रसिद्धः |- | ३ || '''[[गोरक्षनाथः]]''' || गोरखनाथः || हठयोगस्य व्यवस्थितकर्ता, 'सिद्धसिद्धान्तपद्धतेः' प्रणेता |- | ४ || '''जालन्धरनाथः''' || बालनाथः || जालन्धरबन्धस्य प्रवर्तकः, कानिफनाथस्य गुरुः |- | ५ || '''कानिफनाथः''' || कान्हपा / कृष्णपादः || प्रख्यातः तान्त्रिकसिद्धः, चौरासी-सिद्धेषु अन्यतमः |- | ६ || '''चर्पटीनाथः''' || अवधूतसिद्धः || रसविद्यायाः (रसशास्त्रस्य/आयुर्वेदस्य) ज्ञाता, रसायनसिद्धः |- | ७ || '''नागार्जुननाथः''' || रसविद्यापतिः || धातुवादस्य, रसायनशास्त्रस्य, दीर्घायुष्यविद्यायाश्च आचार्यः |- | ८ || '''भर्तृहरिनाथः''' || राजा भर्तृहरिः || 'वैराग्यशतकस्य' रचयिता, उज्जयिन्याः नृपतिः, गोरखनाथशिष्यः |- | ९ || '''गोपीचन्दनाथः''' || गङ्गादेवीपुत्रः || राजवैभवं त्यक्त्वा विरक्तः अवधूतयोगी, जालन्धरशिष्यः |} == हठयोगस्य विकासः == नाथयोगिभिः योगसाधनायाः व्यावहारिकं रूपं विकसितं यत् 'हठयोगः' इति प्रसिद्धम्: * '''ह''' (सूर्यः - पिङ्गलानाडी) तथा '''ठ''' (चन्द्रः - इडानाडी) - तयोः द्वयोः प्राणापानयोः सङ्गमः सुषुम्णायां कृत्वा कुण्डलिन्याः सहस्रारगमनमेव हठयोगः। * आचार्यस्वात्मारामेण विरचिता '[[हठयोगप्रदीपिका]]' नाथपरम्परायाः गुरुपरम्परां स्मरन्ती आरभ्यते: {{quote|श्रीआदिनाथाय नमोऽस्तु तस्मै येनोपदिष्टा हठयोगविद्या।<br />विभ्राजते प्रोन्नतराजयोगमारोढुमिच्छोरधिरोहिणीव॥|हठयोगप्रदीपिका, १.१}} हठयोगे मुख्यानि चत्वारि अङ्गानि भवन्ति: # '''आसनम्''' : शरीरस्य दृढतायै, स्थैर्यप्रदानार्थं च (पद्मासन-सिद्धासनादिकम्)। # '''[[प्राणायामः]]''' : नाडीशुद्धये, प्राणशक्तेः सञ्चालनाय च। # '''मुद्रा बन्धश्च''' : महामुद्रा, विपरीतकरणी, खेचरी, मूलबन्ध-उड्डियान-जालन्धरादयः, येन कुण्डलिनी शक्तिः जागृता भवति। # '''नादानुसन्धानम्''' : अनहदनादस्य श्रवणेन मनसः लयो भवति, समाधिश्च सिद्ध्यति। == द्वादशपन्थाः (बाराह पन्थ) == गोरक्षनाथेन तथा तस्य शिष्यैः सम्प्रदायस्य संरक्षणाय प्रचाराय च समग्रभारते द्वादश उपपन्थाः (द्वादश शाखाः) स्थापिताः: # '''सत्यनाथी''' (ब्रह्मस्वरूपः) # '''धर्मनाथी''' (धर्मप्रचारकः) # '''रामपन्थी''' # '''नटेश्वरी''' # '''कपिलानी''' (कपिलमुनेः परम्परा) # '''गङ्गानाथी''' # '''मन्नार्थी''' # '''आईपन्थी''' (विमलादेवीपरम्परा) # '''पाकलपन्थी''' # '''ध्वजपन्थी''' # '''पागलपन्थी''' # '''वैरागपन्थी''' (भर्तृहरिपरम्परा) == वेषभूषा साधनाचिह्नानि च == नाथयोगिनां वेषाचरणं विशिष्टं भवति: * '''कुण्डलम् (दर्शनम्)''' : दीक्षाकाले कर्णयोः मध्यभागे छिद्रं कृत्वा स्फटिकस्य, ताम्रस्य वा शृङ्गस्य कुण्डलं धार्यते। अतः एते 'कनफटा' इति कथ्यन्ते। * '''नाद-जनेऊ (शैलिशृङ्गी)''' : कण्ठे धृतं कृष्णसूत्रं (शैली), यस्मिन् मृगशृङ्गनिर्मिता लघुनादिका (शृङ्गी) भवति। योगिनः ध्याने भोजनकाले च अस्याः वादनं कुर्वन्ति। * '''भस्म (विभूतिः)''' : समग्रशरीरे भस्मनः लेपनं वैराग्यस्य अमरतायाश्च प्रतीकम्। * '''धूनी''' : नित्यं प्रज्वलिता अखण्डधूनी, या तपोऽग्नेः स्वरूपम्। * '''अभिवादनम्''' : नाथयोगिनः परस्परं मिलन्तः "आदेश!" अथवा "अलख निरञ्जन!" इति वदन्ति। अस्य अर्थः 'सर्वत्र विद्यमानाय अलक्ष्य-निरञ्जन-परमात्मने नमः'। == दत्तात्रेयस्य सम्बन्धः == नाथसम्प्रदाये भगवान् [[दत्तात्रेयः]] अपि परमगुरुत्वेन, आदि-अवधूतत्वेन च पूज्यते। बहवः नाथसिद्धाः दत्तात्रेयं स्वस्य मार्गदर्शकं मन्यन्ते। दत्तात्रेयस्य '[[अवधूतः|अवधूतभावः]]' नाथयोगिनां जीवने पूर्णतया प्रतिफलति। == प्रमुखग्रन्थाः == नाथपरम्परायाः प्रमुखाः संस्कृतग्रन्थाः सन्ति: * '''[[सिद्धसिद्धान्तपद्धतिः]]''' (गोरक्षनाथः) * '''गोरक्षशतकम्''' तथा '''गोरक्षसंहिता''' * '''[[हठयोगप्रदीपिका]]''' (स्वात्मारामः) * '''शिवसंहिता''' * '''घेरण्डसंहिता''' * '''कौलज्ञाननिर्णयः''' (मत्स्येन्द्रनाथः) * '''अमनस्कयोगः''' तथा '''योगबीजम्''' == अपि च पश्यतु == * [[गोरक्षनाथः]] * [[मत्स्येन्द्रनाथः]] * [[हठयोगप्रदीपिका]] * [[हठयोगः]] * [[कुण्डलिनी]] * [[अवधूतः]] * [[दत्तात्रेयः]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sa.wikisource.org/wiki/हठयोगप्रदीपिका हठयोगप्रदीपिका - संस्कृतविकिस्रोतः] * [https://sanskritdocuments.org/doc_yoga/siddhasiddhantapaddhati.html सिद्धसिद्धान्तपद्धतिः - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्गः:नाथसम्प्रदायः]] [[वर्गः:योगशास्त्रम्]] [[वर्गः:हठयोगः]] [[वर्गः:शैवसम्प्रदायः]] [[वर्गः:हिन्दुदर्शनम्]] [[वर्गः:तन्त्रशास्त्रम्]] 9l6ocs93wsvfz7uhanl7f3d2wxb2wss 0 92477 501222 500447 2026-10-06T19:51:55Z InternetArchiveBot 31833 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261006)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 501222 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = अवधूतगीता | subheader = {{larger|दत्तात्रेयप्रणीता परमाद्वैतवेदान्तसंहिता}}<br /><small>Avadhūta Gītā</small> | image = [[चित्रम्:Ravi Varma-Dattatreya.jpg|220px|center|alt=भगवान् दत्तात्रेयः]] | caption = अस्याः गीतायाः वक्ता साक्षात् भगवान् [[दत्तात्रेयः]] (राजा रविवर्मणः चित्रम्) | label1 = रचयिता / वक्ता | data1 = साक्षात् भगवान् [[दत्तात्रेयः]] (आदि-अवधूतः) | label2 = भाषा | data2 = [[संस्कृतम्]] | label3 = विषयः | data3 = [[अद्वैतवेदान्तः]], [[अवधूतः|अवधूतदर्शनम्]], समरसता, सहजयोगः | label4 = अध्यायाः | data4 = ८ (अष्ट अध्यायाः) | label5 = श्लोकाः | data5 = २८९ (अष्टाशीत्यधिक-द्विशतं श्लोकाः) | label6 = सम्प्रदायः | data6 = [[दत्तात्रेयसम्प्रदायः]], [[नाथसम्प्रदायः]] | label7 = मूलसिद्धान्तः | data7 = "अहमात्मा निराकारः सर्वव्यापी स्वभावतः" }} {{हिन्दूधर्मः}} '''अवधूतगीता''' ([[IAST]]: ''Avadhūta Gītā'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]] [[अद्वैतवेदान्तः|अद्वैतवेदान्तस्य]] च परमा महती, गभीरा, क्रान्तिकारी च दार्शनिकग्रन्थरत्ना अस्ति।<ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara |url=https://archive.org/details/dattatreyaimmort0000rigo |year=1998 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |pages=[https://archive.org/details/dattatreyaimmort0000rigo/page/n212 195]-215}}</ref> अस्य ग्रन्थस्य वक्ता साक्षात् भगवान् [[दत्तात्रेयः]] (आदि-अवधूतः) मन्यते। ग्रन्थेऽस्मिन् शुद्धाद्वैतस्य, सर्वव्यापिनः आत्मतत्त्वस्य, जीवन्मुक्तस्य सहजस्थितेः, समरसतायाश्च अनुपमं वर्णनं प्राप्यते।<ref>{{Cite book |last=Dalal |first=Roshen |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |url=https://archive.org/details/hinduismalphabet0000dala |year=2010 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-341421-6 |pages=[https://archive.org/details/hinduismalphabet0000dala/page/50 50]}}</ref> 'अवधूत' इत्युक्ते सर्वपाशमुक्तः, द्वन्द्वातीतः, विदेहकैवल्यसम्पन्नः परमहंसः; 'गीता' इत्युक्ते च ब्रह्मविद्यायाः परमं गानम्। अस्यां गीतायां न केवलं ज्ञानकाण्डस्य अपितु योगसाधनायाः पराकाष्ठायाः (सहजसमाधेः) निरूपणं वर्तते। अयं ग्रन्थः [[नाथसम्प्रदायः|नाथसम्प्रदाये]], सिद्धपरम्परायां, वेदान्तिनां मध्ये च परमार्षग्रन्थत्वेन समाद्रियते। == नामकरणं व्युत्पत्तिश्च == अयं ग्रन्थः पारम्परिकसाहित्ये 'दत्तात्रेयगीता', 'अवधूतग्रन्थः', 'दत्तगीतायोगशास्त्रम्', 'वेदान्तसारः' इति नामभिः अपि ज्ञायते। अस्याः गीतायाः अष्टमेऽध्याये स्वयं दत्तात्रेयेण 'अवधूत' शब्दस्य चत्वारि अक्षराणि (अ-व-धू-त) वेदान्तदृष्ट्या व्याख्यातानि सन्ति:<ref>{{Cite web |url=https://sa.wikisource.org/wiki/अवधूतगीता |title=अवधूतगीता, अष्टमोऽध्यायः |publisher=संस्कृतविकिस्रोतः |language=sa}}</ref> {{quote|अवधूतलक्षणं वर्णैर्ज्ञातव्यं भगवत्तमैः।<br />वेदवर्णार्थतत्त्वज्ञैर्वेदवेदान्तवादिभिः॥<br /> आशापाशविनिर्मुक्त आदिमध्यान्तनिर्मलः।<br />आनन्दे वर्तते नित्यमकारं तस्य लक्षणम्॥<br /> वासना वर्जिता येन वक्तव्यं च निरामयम्।<br />वर्तमानेषु वर्तेत वकारं तस्य लक्षणम्॥<br /> धूलिधूसरगात्राणि धूतचित्तो निरामयः।<br />धारणाध्याननिर्मुक्तो धूकारस्तस्य लक्षणम्॥<br /> तत्त्वचिन्ता धृता येन चिन्ताचेष्टाविवर्जितः।<br />तमोऽहङ्कारनिर्मुक्तस्तकारस्तस्य लक्षणम्॥|अवधूतगीता, ८.५-९}} अस्य गूढार्थः: * '''अ''' (अकारः) = आशापाशविनिर्मुक्तः, आदि-मध्य-अन्तेषु सर्वथा निर्मलः, नित्यम् आत्मानन्दे निमग्नः। * '''व''' (वकारः) = सर्ववासनावर्जितः, निरामयवागीशः, भूतभविष्यच्चिन्तारहितः सन् नित्यं वर्तमाने स्थितः। * '''धू''' (धूकारः) = धूतचित्तः (क्षालित-कल्मषः), धूलिधूसरितगात्रः, कृत्रिम-धारणाध्यानादिभ्यः मुक्तः। * '''त''' (तकारः) = तत्त्वचिन्तने प्रतिष्ठितः, अविद्या-तमसः अहङ्काराच्च सर्वथा विमुक्तः। == ग्रन्थसंरचना अध्यायाश्च == अवधूतगीतायाम् आहत्य अष्टौ (८) अध्यायाः, २८९ श्लोकाश्च सन्ति। ग्रन्थस्य सप्त अध्यायाः प्राचीनतमं मौलिकं दार्शनिकं कलेवरं दधति, अष्टमेऽध्याये च अवधूतस्य गुणानां विस्तारः अस्ति: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background-color:#FFC569; font-weight:bold;" ! अध्यायः !! श्लोकसंख्या !! मुख्यविषयः !! दार्शनिकं सारम् |- | '''प्रथमोऽध्यायः''' || ८० || अद्वैतस्वरूपप्रतिपादनम् || आत्मनः सर्वव्यापकता, सर्वत्र एकस्यैव ब्रह्मणः सत्ता, भेदाभावः, समरसता। |- | '''द्वितीयोऽध्यायः''' || ४० || आत्मशुद्धिः गुरोश्च महत्त्वम् || आत्मनः निर्गुणत्वम्, मायायाः असत्त्वम्, गुरुतत्त्वस्य आन्तरिकं स्वरूपम्। |- | '''तृतीयोऽध्यायः''' || ४६ || शिवस्वरूपता निरूपणम् || "विशुद्धोऽसि सदाशिवः" - जीवस्य साक्षात् शिवरूपत्वम्, अज्ञानासंस्पर्शः। |- | '''चतुर्थोऽध्यायः''' || २५ || निर्विकल्पस्वरूपस्थितिः || समाधि-आसन-ध्यानादि-पारमार्थिक-निषेधः, स्वरूपे विश्रान्तिः। |- | '''पञ्चमोऽध्यायः''' || ३२ || समरसतायाः पराकाष्ठा || शोक-मोह-शून्यता, "समं सर्वत्र पश्यन्ति", सर्वभेदानां लयोल्लासः। |- | '''षष्ठोऽध्यायः''' || २७ || द्वैताद्वैतविवेकनिरासः || "न ते न मे" - ग्राह्य-ग्राहक-भावरहितं निष्प्रपञ्चं परं तत्त्वम्। |- | '''सप्तमोऽध्यायः''' || १५ || अवधूतस्य जीवन्मुक्तावस्था || अवधूतस्य आचरणम्, दिगम्बरत्वम्, संन्यासस्य परा सीमा। |- | '''अष्टमोऽध्यायः''' || २४ || अवधूतलक्षणवर्णनम् || 'अवधूत'वर्णव्युत्पत्तिः, यतिगुणाः, भागवतपुराणसाम्यम्। |} == प्रमुखदार्शनिकसिद्धान्ताः == === १. ईश्वराऽनुग्रहात् अद्वैतवासना === ग्रन्थस्य प्रारम्भे एव दत्तात्रेयः उद्घोषयति यत् अद्वैतज्ञानस्य पिपासा केवलं भगवदनुग्रहेण एव लभ्यते: {{quote|ईश्वरानुग्रहादेव पुंसामद्वैतवासना।<br />महद्भयपरित्राणाद्विप्राणामुपजायते॥|अवधूतगीता, १.१}} === २. अहमात्मा निराकारः सर्वव्यापी स्वभावतः === अवधूतगीतायाः प्रधानं सूत्रं वर्तते यत् आत्मा न तु शरीरम्, न मनः, न च बुद्धिः, अपितु सर्वव्यापी निराकारः चैतन्यघनः अस्ति: {{quote|वेदान्तसारसर्वस्वं ज्ञानं विज्ञानमेव च।<br />अहमात्मा निराकारः सर्वव्यापी स्वभावतः॥|अवधूतगीता, १.५}} === ३. समरसता (समता) === नाथपरम्परायां वेदान्ते च 'समरसता' इत्यस्य विशेषं स्थानं वर्तते। यदा सर्वत्र जगति, देहे, जडे, चेतने च एकः एव आत्मरसः अनुभूयते, तदा द्वैतं विनश्यति: {{quote|यत्र सर्वं समं भाति भेदाभेदो न विद्यते।<br />तत्र का वन्दना का वा पूजा ध्यानं विधीयते॥}} === ४. द्वैताद्वैतविवर्जितम् === अवधूतगीता केवलं वादानुवादस्य अद्वैतं न प्रतिपादयति, अपितु द्वैताद्वैतयोः द्वयोः अपि परस्तात् यत् परमतत्त्वं वर्तते, तत् निर्दिशति: {{quote|अद्वैतं केचिदिच्छन्ति द्वैतमिच्छन्ति चापरे।<br />समं तत्त्वं न जानन्ति द्वैताद्वैतविवर्जितम्॥|अवधूतगीता, १.३६}} == श्रीमद्भागवतपुराणेन सह साम्यम् == अवधूतगीतायाः अष्टमाध्यायस्य द्वितीयादारभ्य चतुर्थीपर्यन्तं श्लोकाः [[श्रीमद्भागवतम्|श्रीमद्भागवतपुराणस्य]] एकादशस्कन्धे (उद्धवगीतायाम्, ११.११.२९-३१) अक्षरशः समानाः प्राप्यन्ते:<ref>{{Cite book |last=White |first=David Gordon |title=The Alchemical Body |url=https://archive.org/details/alchemicalbodysi0000whit |year=1996 |publisher=University of Chicago Press |pages=[https://archive.org/details/alchemicalbodysi0000whit/page/73 73]-105}}</ref> {{quote|कामैरहतधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकिञ्चनः।<br />अनीहो मितभुक् शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः॥<br /> अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमान् जितषड्गुणः।<br />अमानी मानदः कल्पो मैत्रः कारुणिकः कविः॥<br /> कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम्।<br />सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः॥|अवधूतगीता ८.२-४ एवं श्रीमद्भागवतम् ११.११.२९-३१}} अनेन ज्ञायते यत् अवधूतपरम्परा वेदान्तस्य भागवतधर्मस्य च प्राचीने काले परस्परं गभीरतया सङ्ग्रथिता आसीत्। == आधुनिके युगे प्रभावः == * '''[[स्वामी विवेकानन्दः]]''' : स्वामी विवेकानन्दः अवधूतगीतां भृशं प्रशंसति स्म। १८९५ तमे वर्षे अमेरिकाराज्येषु स्वशिष्यान् पाठयन् सः अवधूतगीतायाः श्लोकान् उद्धृत्य अवदत् - "अयं ग्रन्थः आत्मनः स्वाधीनतायाः, अभयस्य, परब्रह्मस्वरूपतायाश्च अप्रतिमः नादः अस्ति।"<ref>{{Cite book |last=Vivekananda |first=Swami |title=The Complete Works of Swami Vivekananda |volume=7 |year=1900 |publisher=Advaita Ashrama |chapter=Inspired Talks: July 28, 1895}}</ref> * '''निर्गुणी-सन्तपरम्परा''' : [[कबीरः|कबीरस्य]], गोरखनाथस्य, ज्ञानदेवस्य च वाणिषु अवधूतगीतायाः "सहज", "निरञ्जन", "समरस" इत्येतेषां भावानां स्पष्टः प्रभावः दृश्यते। * '''अन्तर्राष्ट्रियप्रसारः''' : स्वामी अशोकानन्देन आङ्ग्लभाषायाम्, आलेक्सान्द्रा डेविड-नील महोदया द्वारा फ्रेञ्चभाषायां च अस्य ग्रन्थस्य अनुवादाः कृताः, येन पाश्चात्त्यदेशेषु अपि अस्य ग्रन्थस्य महती ख्यातिः सञ्जाता। == अपि च पश्यतु == * [[दत्तात्रेयः]] * [[अवधूतः]] * [[नाथसम्प्रदायः]] * [[अष्टावक्रगीता]] * [[भगवद्गीता]] * [[अद्वैतवेदान्तः]] * [[श्रीमद्भागवतम्]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sa.wikisource.org/wiki/अवधूतगीता अवधूतगीता - संस्कृतविकिस्रोतः] * [https://sanskritdocuments.org/all_pdf/avadhutagiitaa.pdf अवधूतगीता मूलसंस्कृतम् - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्] * [https://www.gitasupersite.iitk.ac.in/minigita/avadhuta अवधूतगीता - गीतासुपरसाइट् (IIT Kanpur)] [[वर्गः:अवधूतगीता]] [[वर्गः:वेदान्तः]] [[वर्गः:अद्वैतवेदान्तः]] [[वर्गः:दत्तात्रेयः]] [[वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः]] [[वर्गः:गीताग्रन्थाः]] [[वर्गः:योगशास्त्रम्]] 2xpx3d3il5bhkp2twdicko4t6yfubkc 0 92478 501227 500651 2026-10-06T19:56:21Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261006)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 501227 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = अनघा | subheader = {{larger|दत्तात्रेयस्य शक्तिः, महालक्ष्मीस्वरूपा देवी}}<br /><small>Devī Anaghā</small> | image = [[चित्रम्:Ravi Varma-Lakshmi.jpg|220px|center|alt=देवी अनघा (महालक्ष्मीस्वरूपा)]] | caption = दत्तात्रेयपरम्परायां पूजिता निष्पापस्वरूपा देवी अनघा (राजा रविवर्मणः चित्रम्) | label1 = स्वरूपम् | data1 = त्रिदेवीनाम् (सरस्वती-लक्ष्मी-पार्वतीनाम्) ऐक्यरूपम्, [[महालक्ष्मीः]], [[योगमाया]] | label2 = पतिः / सहचरः | data2 = भगवान् [[दत्तात्रेयः]] (अनघस्वामी) | label3 = पुत्राः | data3 = अष्टौ पुत्राः (कान्तिमान्, दीप्तिमान् इत्यादयः) | label4 = निवासः | data4 = सह्याद्रिपर्वतः, गन्धमादनपर्वतः, भक्तानां हृत्पद्मम् | label5 = प्रमुखव्रतम् | data5 = [[अनघाष्टमी]] (मार्गशीर्षकृष्णाष्टमी) | label6 = मन्त्रः | data6 = "ॐ अनघायै नमः"<br />"ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं ग्लौं द्रं अनघालक्ष्मीसहित-श्रीअनघदत्तात्रेयाय नमः" }} {{हिन्दूधर्मः}} '''अनघा''' ([[IAST]]: ''Anaghā'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मे]] तथा [[दत्तात्रेयः|दत्तात्रेयपरम्परायां]] साक्षात् भगवान् दत्तात्रेयस्य आदिशक्तिः, सहचरी, [[महालक्ष्मीः|महालक्ष्म्याः]] योगमायायाश्च पूर्णावतारभूता देवी वर्तते।<ref>{{Cite book |last=Rangachari |first=Mahabhashyam |title=Sri Gurudeva Datta Vaibhavam |year=1987 |publisher=S.V. Panduranga Rao |pages=45-72}}</ref> संस्कृतभाषायां 'अनघा' शब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्यः अर्थः भवति "या निष्पापा, विमला, सर्वपापहरिणी च अस्ति"। यदा भगवान् दत्तात्रेयः योगिराजत्वेन, गृहस्थभावस्य उदात्तप्रतीकत्वेन च पूज्यते, तदा सः 'अनघः' (अनघस्वामी) इति नाम्ना, तस्य दिव्यशक्तिः च 'अनघादेवी' (अनघालक्ष्मीः) इति नाम्ना अर्च्यते। दम्पतीरूपेण एतौ 'अनघदम्पती' इति विख्यातौ।<ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara |url=https://archive.org/details/dattatreyaimmort0000rigo |year=1998 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |pages=[https://archive.org/details/dattatreyaimmort0000rigo/page/78 78]-85}}</ref> भगवती अनघा त्रिदेवीनाम् (सरस्वत्याः, लक्ष्म्याः, पार्वत्याश्च) संयुक्तस्वरूपं मन्यते, यथा दत्तात्रेयः ब्रह्मा-विष्णु-शिवानाम् ऐक्यस्वरूपः अस्ति। == नामव्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च == संस्कृतव्याकरणानुसारम्: * '''अघम्''' = पापम्, दुःखम्, अज्ञानम्, भवबन्धनं वा। * '''न अघं यस्यां सा अनघा''' = यस्यां कश्चिदपि दोषः, पापं वा न विद्यते, या च स्वभक्तानां सर्वं पापकल्मषं हरति सा 'अनघा'। तात्त्विकदृष्ट्या: * भगवान् दत्तात्रेयः शुद्ध-परब्रह्मस्वरूपः 'पुरुषः' अस्ति। * देवी अनघा तस्य विलासमयी, विश्वसञ्चालिका 'प्रकृतिः' (चित्-शक्तिः) वर्तते। * 'ललितासहस्रनामस्तोत्रे' अपि भगवत्याः पराशक्तेः नामसु "अनघा निष्कला शान्ता निष्कामा निरुपप्लवा" इति अनघानाम उल्लिखितम् अस्ति। == पौराणिककथा लीला च == [[मार्कण्डेयपुराणम्|मार्कण्डेयपुराणे]] तथा 'दत्तपुराणे' दत्तात्रेयस्य अनघादेव्याश्च सम्बन्धिन्याः लीलायाः विशदं वर्णनं लभ्यते: * मुनीनां योगिनां च परीक्षार्थं भगवान् दत्तात्रेयः सरयूनद्याः (वा नर्मदायाः) जले शतवर्षं यावत् निमग्नः अभवत्। * यदा सः जलात् बहिरागतः, तदा तस्य पार्श्वे एका परमलावण्यमयी, दिव्यरूपा कन्या (अनघा) आसीत्। * बाह्यदृष्ट्या विषयासक्तमिव आत्मानं प्रदर्शयितुं दत्तात्रेयः तया सह मदिरापानं विलासं च अकरोत्। * परन्तु ये तत्त्वज्ञाः ऋषयः आसन्, ते अजानन् यत् दत्तात्रेयः गगनवत् सर्वथा निर्लेपः अस्ति, तस्य अङ्के स्थिता कन्या च अन्या कापि न, अपितु साक्षात् सर्वमङ्गला महालक्ष्मीः (अनघा) एव अस्ति। * ऋषयः उभयोः पादयोः प्रणम्य वरं प्राप्नुवन्। हैहयवंशस्य चक्रवर्ती नृपतिः [[सहस्रार्जुनः|कार्तवीर्यार्जुनः]] दत्तात्रेयस्य तथा अनघादेव्याः उपासनया एव सहस्रभुजानां बलं, धर्मनिष्ठां, सार्वभौमं चक्रवर्तित्वं च अलभत। == अष्टौ पुत्राः (अष्टसिद्धयः) == अनघापरम्परायाम् अनघादेव्याः तथा अनघदत्तस्य अष्टौ दिव्यपुत्राः वर्णिताः सन्ति। एते पुत्राः मानवीयान् अष्टपाशान् (काम-क्रोध-लोभ-मोह-मद-मात्सर्य-दम्भ-असूयादीन्) नाशयन्ति, अष्टौ सिद्धीः च ददति:<ref>{{Cite book |last=Joshi |first=P. N. |title=Shri Dattatreya: The Divine Guru |year=1992 |publisher=Datta Sansthan |pages=112-120}}</ref> # '''कान्तिमान्''' (अणिमासिद्धिप्रदायकः) # '''दीप्तिमान्''' (लघिमासिद्धिप्रदायकः) # '''मतिमान्''' (महिमासिद्धिप्रदायकः) # '''द्युतिमान्''' (प्राप्तिसिद्धिप्रदायकः) # '''पुष्टिमान्''' (प्राकाम्यसिद्धिप्रदायकः) # '''तेजस्वान्''' (ईशित्वसिद्धिप्रदायकः) # '''भव्यः''' (वशित्वसिद्धिप्रदायकः) # '''कीर्तिमान्''' (कामावसायितासिद्धिप्रदायकः) == अनघाष्टमीव्रतम् == दत्तात्रेयभक्तेषु '''[[अनघाष्टमी]]''' अत्यन्तं पावनं प्रसिद्धं च व्रतम् अस्ति: * '''कालः''' : मार्गशीर्षमासस्य कृष्णपक्षस्य अष्टमीतिथौ इदं व्रतं विशेषरूपेण अनुष्ठीयते। केचन भक्ताः प्रतिमासं कृष्णपक्षस्य अष्टम्याम् अपि इदं कुर्वन्ति। * '''विधिः''' : अनघायन्त्रे वा कलशे अनघालक्ष्मीसहितस्य अनघदत्तात्रेयस्य आवाहनं क्रियते। अष्टदिक्षु अष्टौ पुत्राः पूज्यन्ते। * '''तोरम् (रक्तसूत्रम्)''' : अस्मिन् व्रते अष्टग्रन्थियुक्तं रक्तसूत्रं (तोरम्) हस्ते बध्यते, यत् सर्वानिष्टनिवारकं मन्यते। * '''फलश्रुतिः''' : अनेन व्रतेन त्रिविधतापाः (आध्यात्मिक-आधिभौतिक-आधिदैविकाः) नश्यन्ति, कौटुम्बिकशान्तिः, दारिद्र्यनाशः, अन्ते च मोक्षप्राप्तिः भवति। == स्तोत्राणि मन्त्राश्च == अनघादेव्याः पूजने प्रमुखाः मन्त्राः स्तोत्राणि च प्रयुज्यन्ते: === प्रार्थनाश्लोकः === {{quote|अनघानघयोः पादपङ्कजे शरणं मम।<br />त्रिविधं तापजातं मे विनाशयतु तत्क्षणात्॥}} === मूलमन्त्रः === {{quote|ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं ग्लौं द्रं अनघालक्ष्मीसहित-श्रीअनघदत्तात्रेयाय नमः॥}} == अपि च पश्यतु == * [[दत्तात्रेयः]] * [[अवधूतः]] * [[अवधूतगीता]] * [[महालक्ष्मीः]] * [[सहस्रार्जुनः]] * [[अनघाष्टमी]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sanskritdocuments.org/doc_dattatreya/anaghaashtamiivrathakatha.html अनघाष्टमीव्रतकथा - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.dattavani.org अनघादत्ततत्त्वम् - दत्तात्रेयपरम्परा] [[वर्गः:अनघा]] [[वर्गः:हिन्दुदेव्यः]] [[वर्गः:दत्तात्रेयः]] [[वर्गः:महालक्ष्मीः]] [[वर्गः:शक्तिः]] [[वर्गः:हिन्दुव्रतानि]] jyg0wzwl4zkylst1sctqictbedhdqae 0 92479 501220 501207 2026-10-06T19:46:21Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261006)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 501220 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = त्रिपुरारहस्यम् | subheader = {{larger|हारीतायनसंहिता, शाक्त-अद्वैतदर्शनस्य मुकुटमणिः}}<br /><small>Tripurā Rahasyam</small> | image = [[चित्रम्:Tripura Sundari2.jpg|220px|center|alt=महात्रिपुरसुन्दरी]] | caption = ग्रन्थस्य प्रतिपाद्या परादेवता महात्रिपुरसुन्दरी (चितिशक्तिः) | label1 = अपरनाम | data1 = [[हारीतायनसंहिता]] | label2 = मुख्योपदेष्टा | data2 = भगवान् [[दत्तात्रेयः]] (आदि-अवधूतः) | label3 = मुख्यश्रोता | data3 = भार्गव-[[परशुरामः]] | label4 = ग्रन्थकारः | data4 = महर्षिः हारीतायनः | label5 = भाषा | data5 = [[संस्कृतम्]] | label6 = विभागः (खण्डानि) | data6 = ३ खण्डानि (माहात्म्यखण्डम्, ज्ञानखण्डम्, चर्याखण्डम्) | label7 = मुख्यविषयः | data7 = [[अद्वैतवेदान्तः]], [[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्तदर्शनम्]], चितिशक्तिः, [[श्रीविद्या]] | label8 = प्रमुखसिद्धान्तः | data8 = चितिस्वातन्त्र्यवादः, दर्पणनगरदृष्टान्तः }} {{हिन्दूधर्मः}} '''त्रिपुरारहस्यम्''' (अथवा '''हारीतायनसंहिता''', [[IAST]]: ''Tripurā Rahasyam'') [[संस्कृतम्|संस्कृतसाहित्यस्य]] [[अद्वैतवेदान्तः|अद्वैतवेदान्तस्य]], [[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्ततन्त्रस्य]], काश्मीरशैवप्रत्यभिज्ञादर्शनस्य च परमः प्रामाणिकः, गम्भीरः, अनुपमश्च दार्शनिकग्रन्थः वर्तते।<ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara |url=https://archive.org/details/dattatreyaimmort0000rigo |year=1998 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |pages=[https://archive.org/details/dattatreyaimmort0000rigo/page/169 169]-172}}</ref> अस्य ग्रन्थस्य मुख्योपदेष्टा साक्षात् भगवान् [[दत्तात्रेयः]], मुख्यश्रोता च भार्गव-[[परशुरामः]] वर्तते। परशुरामेण उपदिष्टं ज्ञानं महर्षिः हारीतायनः देवर्षिनारदस्य प्रेरणया श्लोकरूपेण निबबन्ध, अतः अस्य नाम 'हारीतायनसंहिता' इति अपि प्रसिद्धम्।<ref>{{Cite book |last=Kaviraj |first=Gopinath |title=Tripura Rahasya (Jnana Khanda) |year=1925 |publisher=Princess of Wales Sarasvati Bhavana Texts, Varanasi |pages=1-18}}</ref> अस्मिन् ग्रन्थे जगत्प्रपञ्चस्य मूलकारणभूता, जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-रूपाणां त्रयाणां पुराणां प्रकाशिनी तुरीया संवित्-शक्तिः 'महात्रिपुरसुन्दरी' इति रूपेण निरूपिता अस्ति। आधुनिके युगे भगवान् [[रमणमहर्षिः]] अस्य ग्रन्थस्य (विशेषतः ज्ञानखण्डस्य) अतीव प्रशंसां करोति स्म, स्वभक्तान् च अस्य अध्ययनाय प्रेरयति स्म।<ref>{{Cite book |last=Ramanananda Saraswathi |first=Swami |title=Tripura Rahasya: The Secret of the Supreme Goddess |year=2010 |publisher=World Wisdom |isbn=978-0-941532-49-5 |pages=xv-xx}}</ref> == नामव्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च == संस्कृतवाङ्मये 'त्रिपुरारहस्य' शब्दस्य अर्थः अतीव गूढः दार्शनिकश्च अस्ति: * '''त्रिपुरा''' : 'त्रीणि पुराणि यस्याः सा' अथवा 'त्रिषु पुरे स्थिता'। त्रीणि पुराणि नाम: *# जाग्रत्, स्वप्नः, सुषुप्तिः चेति तिस्रः अवस्थाः। *# स्थूलम्, सूक्ष्मम्, कारणम् चेति त्रीणि शरीराणि। *# [[ब्रह्मा]], [[विष्णुः]], [[शिवः]] चेति सृष्टि-स्थिति-लयकारिणः त्रयः देवाः। :एतेषां सर्वेषां त्रिकाणां मूलाधारभूता, तासां प्रकाशिका, कालत्रयातीता परा संवित् (शुद्धचैतन्यम्) एव 'महात्रिपुरा' उच्यते। * '''रहस्यम्''' : गूढतमं ज्ञानम्, यत् केवलं शुद्धान्तःकरणैः मुमुक्षुभिः विचारशीलेन ज्ञानेन एव अनुभूयते। == ग्रन्थस्य संरचना (खण्डत्रयम्) == पारम्परिकविवरणानुसारं त्रिपुरारहस्ये द्वादशसहस्रं (१२,०००) श्लोकाः आसन्, ये त्रिषु खण्डेषु विभक्ताः:<ref>{{Cite book |last=Pandit |first=M. P. |title=Gems from the Tantras: Tripura Rahasya |year=1969 |publisher=Ganesh & Co. |pages=25-40}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background-color:#FFC569; font-weight:bold;" ! खण्डम् !! श्लोकसंख्या !! अध्यायाः !! मुख्यविषयः |- | '''माहात्म्यखण्डम्''' || २,१६३ || ८० || भगवत्याः ललितायाः प्रादुर्भावः, भण्डासुरवधः, श्रीचक्रस्य माहात्म्यं च। |- | '''ज्ञानखण्डम्''' || ६,६८७ || २२ || शुद्ध-अद्वैतज्ञानम्, चितिशक्तिदर्शनम्, हेमलेखा-हेमचूडयोः संवादः, विदेहमुक्तिः। |- | '''चर्याखण्डम्''' || लुप्तप्रायम् || - || योगसाधना, मन्त्रोपासना, तान्त्रिक-आचारविधयः च। |} अद्यत्वे अस्य 'ज्ञानखण्डम्' तथा 'माहात्म्यखण्डम्' एव समुपलभ्येते, चर्याखण्डं तु कालप्रवाहे लुप्तप्रायं वर्तते। == ज्ञानखण्डस्य प्रमुखदार्शनिकसिद्धान्ताः == त्रिपुरारहस्यस्य ज्ञानखण्डः अद्वैतवेदान्तस्य शिखरग्रन्थेषु अन्यतमः अस्ति। अस्य प्रमुखाः सिद्धान्ताः: === १. चितिशक्तिरेव जगत् (चिन्मात्रवादः) === ग्रन्थे प्रतिपादितं यत् दृश्यमानं समग्रं जगत् जडं नास्ति, अपितु तत् शुद्धचैतन्यस्य (चितेः) एव विलासः अस्ति। चितिशक्तिः स्वस्य स्वातन्त्र्यबलेन स्वस्मिन् एव जगदाकारेण भासते: {{quote|चितिः प्रत्यवमर्शात्मा परा वाक् स्वरसोदिता।<br />स्वातन्त्र्यमेतन्मुख्यं तदैश्वर्यं चित्स्वरूपिणः॥}} === २. दर्पणनगरदृष्टान्तः === अद्वैतवेदान्ते रज्जुसर्पवत्, त्रिपुरारहस्ये 'दर्पणनगरस्य' दृष्टान्तः सर्वाधिकं प्रयुक्तः अस्ति: * यथा विमले दर्पणे प्रतिबिम्बितं विशालं नगरं दर्पणात् पृथक् नास्ति, दर्पणेन सह अभिन्नं वर्तते, तथैव इदं विचित्रं विश्वं शुद्धचैतन्ये चितौ प्रतिबिम्बितं सत् चिद्रूपमेव अस्ति। * दर्पणे नगरस्य प्रवेशेन दर्पणस्य कापि हानिः न भवति, तथैव जगत्प्रपञ्चेन चैतन्यस्य कोऽपि विकारः न जायते। === ३. हेमलेखा-हेमचूडयोः उपाख्यानम् === ज्ञानखण्डे (अध्याय ३ तः ८ पर्यन्तम्) राज्ञः हेमचूडस्य तस्य विदुष्याः पत्न्याः च 'हेमलेखायाः' संवादः अतीव प्रसिद्धः अस्ति: * हेमचूडः संसारे विषयासक्तः आसीत्। हेमलेखा तस्मै आत्मविचारस्य, वैराग्यस्य, साक्षीचैतन्यस्य च उपदेशं ददाति। * हेमलेखायाः उपदेशेन हेमचूडः जाग्रत्-स्वप्नयोः मिथ्यात्वं ज्ञात्वा समाधौ प्रतिष्ठितेन मनसा जीवन्मुक्तः भवति। === ४. जाग्रत्-स्वप्नयोः साम्यम् === त्रिपुरारहस्ये जाग्रदवस्थायाः स्वप्नावस्थायाश्च तात्त्विकं साम्यं प्रतिपादितम्। उभौ अपि मनःकल्पितौ स्तः। केवलम् अनुभवकालस्य दीर्घत्व-ह्रस्वत्वयोः भेदः अस्ति। उभयोः अधिष्ठानं तु नित्यशुद्धा संविदेव। == काश्मीरशैवदर्शनेन सह सम्बन्धः == त्रिपुरारहस्यम् अद्वैतवेदान्तस्य, काश्मीरशैवप्रत्यभिज्ञादर्शनस्य च अपूर्वं सङ्गमस्थलं वर्तते: * अत्र जगत् केवलं 'मिथ्या' (अनिर्वचनीयम्) इति मत्वा न त्यज्यते, अपितु भगवत्याः चितेः आनन्दमयी अभिव्यक्तिः (स्वातन्त्र्यशक्तिः) इति मत्वा स्वीक्रियते। * शिवः शक्तिश्च वस्तुतः अभिन्नौ स्तः। शिवः प्रकाशरूपः, शक्तिः च विमर्शरूपा वर्तते। == आधुनिके युगे प्रभावः == * '''[[रमणमहर्षिः]]''' : तिरुवण्णामलै-क्षेत्रस्य साक्षात्कारी महर्षिः रमणः त्रिपुरारहस्यं परम-अद्वैतग्रन्थं मन्यते स्म। सः बहुवारं स्वशिष्यान् अस्य ग्रन्थस्य श्लोकान् व्याख्याय बोधयति स्म। * '''आङ्ग्लानुवादः''' : रमणमहर्षेः सान्निध्ये मुनगल वेङ्कटरामय्य महोदयेन (स्वामिरमानन्दसरस्वती) अस्य ज्ञानखण्डस्य आङ्ग्लानुवादः कृतः, येन पाश्चात्त्यजगति अपि अस्य ग्रन्थस्य महती प्रतिष्ठा जाता। * '''गोपीनाथ कविराजः''' : महामहोपाध्यायः गोपीनाथ कविराजः १९२५-१९३२ वर्षेषु अस्य ग्रन्थस्य गम्भीरसंशोधनपूर्वकं सम्पादनं कृतवान्। == अपि च पश्यतु == * [[दत्तात्रेयः]] * [[अवधूतः]] * [[अवधूतगीता]] * [[अनघा]] * [[परशुरामः]] * [[अद्वैतवेदान्तः]] * [[रमणमहर्षिः]] * [[श्रीविद्या]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sa.wikisource.org/wiki/त्रिपुरारहस्यम्_(ज्ञानखण्डम्) त्रिपुरारहस्यम् (ज्ञानखण्डम्)] (संस्कृतविकिस्रोतसि) * [https://archive.org/details/tripurarahasya त्रिपुरारहस्यम् (गोपीनाथकविराजसम्पादितम्) - आर्काइव्.आर्ग] *[https://archive.org/details/tripura-rahasya-swami-sri-sanatanadevaji/page/n2/mode/1up त्रिपुरारहस्यम् ज्ञानखण्डम् (हिन्दीव्याख्याख्योपेतम्)] (व्याख्याकारः स्वामी सनातनदेव जी महाराज) == सन्दर्भाः == [[वर्गः:त्रिपुरारहस्यम्]] [[वर्गः:अद्वैतवेदान्तः]] [[वर्गः:शाक्तसम्प्रदायः]] [[वर्गः:दत्तात्रेयः]] [[वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः]] [[वर्गः:तन्त्रशास्त्रम्]] [[वर्गः:रमणमहर्षिः]] nd3mawakdmw2u8osh0qzzi1fo7p9arn 3 92597 501232 2026-10-07T06:59:02Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501232 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Filos1}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०६:५९, ७ अक्टोबर् २०२६ (UTC) otbac85d7udgvsouss68prh2r5p8egm 0 92598 501233 2026-10-07T10:47:01Z Ganesh Paudel 6561 नूतनलेखं सृजितम् 501233 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = Glimpse of Mount Kanchenjunga with beautiful tea garden at front (By Saroj Pandey).jpg | image_caption = पृष्ठभूम्या [[कञ्चनजङ्घा]] मनोरम दृश्य चित्रितं चियाउद्यानम् | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = इलाम जिल्ला#कोशीप्रदेश#नेपाल|<!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{पताका|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेशः]] | subdivision_type2 = [[नेपालस्य मण्डलानि|मण्डलम्]] | subdivision_name2 = [[इलाममण्डलम्|इलाम]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-illam/suryodaya?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = प्रमुख | leader_name = दुर्गाकुमार बराल (कार्यवाहक) <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = उपप्रमुख | leader_name1 = | established_title = स्थापित | established_date = २०७१ वैशाख २५ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 252.52<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=10&municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 54724 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|26|53.45|N|88|3.90|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०२७ | blank_name = मुख्यालय | blank_info = फिक्कल | website = [http://www.suryodayamun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''सुर्योदयनगरपालिका''' [[इलाममण्डलम्|इलाम]] इत्यस्मिन् ४ [[नगरपालिका]] मध्ये अन्यतमः अस्ति<ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref> सूर्योदयनगरपालिकायाः गठनं २०७१ बीएस तमे वर्षे [[फिक्कल]], [[पञ्चकन्या, इलाम|पञ्चकन्या]] तथा [[कन्याम]] गाविसानां विलयेन कृतम्, परन्तु नूतनसंविधानेन स्थानीयस्तरस्य प्रावधानं कृत्वा स्थानीयस्तरीयपुनर्गठनआयोगेन २०७३ बीएस तमे वर्षे नूतनसूर्यदयनगरपालिकायाः क्षेत्रस्य विस्तारः कृतः गाविस [[गोर्खे]], [[पशुपतिनगर, इलाम|पशुपतिनगर]], [[श्रीअन्तु]] तथा [[समलबुङ]] तथा [[लक्ष्मीपुर, इलाम|लक्ष्मीपुर]] गाविसस्य वार्ड नं. ५ तथा [[जोगमाई]] गाविसस्य ८, ९ वडा समिल्य पुनर्संगठितम् वर्तते<ref name="गाउँपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=गाउँपालिका र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref>। इयं नगरपालिका २५२.५२ वर्गकिलोमीटर् क्षेत्रे विस्तृता अस्ति । अस्याः नगरपालिकायाः माध्यमेन मेचीराजमार्गः गच्छति । पश्चिमे इलामनगरपालिका, उत्तरदिशि माइजोगमाई ग्रामपालिका, दक्षिणदिशि रोङ्ग ग्रामपालिका, पूर्वदिशि भारतस्य पश्चिमबङ्गस्य दार्जिलिंगमण्डलेन च परितः सूर्योदयनगरपालिकायाः केन्द्रं फिक्कलबजारे अस्ति इदं इलाम-नगरस्य पुरातनविपण्येषु अन्यतमम् अस्ति, अद्यापि पूर्वीय-इलाम-देशस्य मुख्यं वाणिज्यिककेन्द्रम् अस्ति । पशुपतिनगरं प्रति मार्गः इतः प्रस्थायति । इयं नगरपालिका चिया, पुंगिफलम्, दुग्ध, आलुकं इत्यादिनि नगदसस्यानां कृते प्रसिद्धा अस्ति । देशस्य एकमेव पुंगिफलविकासकेन्द्रमपि अस्मिन् नगरे स्थितम् अस्ति । नगरपालिकायाः मुख्यालय फिक्कलनगरं वर्तते <ref name="new municipalities">{{cite web | url=http://www.mofald.gov.np/userfiles/news_186.xlsx | title=थप ७२ नयाँ नगरपालिका | accessdate=May 18,2014 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार मिक्लाजुङ गाउँपालिकाको कुल जनसङ्ख्या ५४,७२७ रहेको छ भने यहाँ १४,०३२ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ सूर्योदय नगरपालिकायाः वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समाविष्ट पूर्वक्षेत्राणि !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (जनाः/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[गोर्खे]] र [[जोगमाई]] (८, ९) || ४,९०९ || २५.२७ || १९४.२६ |- | २ || [[पशुपतिनगर, इलाम|पशुपतिनगर]] (३–५, ७) || ३,५२२ || १३.४४ || २६२.०५ |- | ३ || [[पशुपतिनगर, इलाम|पशुपतिनगर]] (१, २, ६, ८, ९) || ३,९०३ || १५.०८ || २५८.८२ |- | ४ || [[श्रीअन्तु]] र [[समालबुङ]] (९) || ५,१२७ || २४.०८ || २१२.९२ |- | ५ || [[समालबुङ]] (१–८) || ४,२९७ || २१.१७ || २०२.९८ |- | ६ || [[कन्याम]] (३-६) || २,८४३ || १३.११ || २१६.८६ |- | ७ || [[कन्याम]] (७-९) || २,१७७ || ८.९६ || २४२.९७ |- | ८ || [[फिक्कल बजार]] (१-२) र [[कन्याम]] (१-२) || ४,२५८ || १३.४३ || ३१७.०५ |- | ९ || [[फिक्कल बजार]] (३-५) || ४,७६४ || ११.५५ || ४१२.४७ |- | १० || [[फिक्कल बजार]] (६-९) || ४,९६१ || १०.३७ || ४७८.४० |- | ११ || [[पञ्चकन्या, इलाम|पञ्चकन्या]] (२-६,८) || ४,१५३ || १५.४१ || २६९.५० |- | १२ || [[पञ्चकन्या, इलाम|पञ्चकन्या]] (१,७,९) || ३,९३० || १३.०७ || ३००.६९ |- | १३ || [[लक्ष्मीपुर, इलाम|लक्ष्मीपुर]] (३, ६, ७, ९) || २,५१५ || १५.५३ || १६१.९४ |- | १४ || [[लक्ष्मीपुर, इलाम|लक्ष्मीपुर]] (१, २, ४, ८) || ३,३६८ || २५.०६ || १३४.४० |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''५४,७२७''' || '''२२५.५३''' || '''२४२.६६''' |} ==विपणिक केन्द्राणि== * [[फिक्कल|फिक्कल बजार]] * [[तीनघरे]] * [[आइतबारे]] * [[हर्कटे]] * [[कन्याम]] * [[पाल्टाँगे]] * [[छिपिटार]] {{-}} ==चित्र दीर्घा== <gallery mode="packed"> File:Reflection of Beautiful Landscape of tea garden in Antu Pokhari, Ilam (By Saroj Pandey).jpg|सुर्योदय नगरपालिकायाः पर्यटकीयस्थलानि - अन्तु पोखरी File:Antu cottage ilam nepal.jpg|अन्तु पोखरी File:Antu cottage.jpg|अन्तु पोखरी File:Antu dada cottage in ilam nepal.jpg|अन्तु पोखरी File:Antu dada cottage.jpg|अन्तु पोखरी Sunrise seen from Shree Antu, Ilam - One of the best place in Nepal to watch it. (By Saroj Pandey).jpg </gallery> {{इलाम मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} ==सन्दर्भ ग्रन्थाः== p9svlhvnmq3sdjaowwvlv3ds3fejufq 501234 501233 2026-10-07T10:48:33Z Ganesh Paudel 6561 501234 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = Glimpse of Mount Kanchenjunga with beautiful tea garden at front (By Saroj Pandey).jpg | image_caption = पृष्ठभूम्या [[कञ्चनजङ्घा]] मनोरम दृश्य चित्रितं चियाउद्यानम् | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = इलाम जिल्ला#कोशीप्रदेश#नेपाल|<!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{पताका|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेशः]] | subdivision_type2 = [[नेपालस्य मण्डलानि|मण्डलम्]] | subdivision_name2 = [[इलाममण्डलम्|इलाम]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-illam/suryodaya?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = प्रमुख | leader_name = दुर्गाकुमार बराल (कार्यवाहक) <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = उपप्रमुख | leader_name1 = | established_title = स्थापित | established_date = २०७१ वैशाख २५ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 252.52<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=10&municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 54724 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|26|53.45|N|88|3.90|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०२७ | blank_name = मुख्यालय | blank_info = फिक्कल | website = [http://www.suryodayamun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''सुर्योदयनगरपालिका''' [[इलाममण्डलम्|इलाम]] इत्यस्मिन् ४ [[नगरपालिका]] मध्ये अन्यतमः अस्ति<ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref> सूर्योदयनगरपालिकायाः गठनं २०७१ बीएस तमे वर्षे [[फिक्कल]], [[पञ्चकन्या, इलाम|पञ्चकन्या]] तथा [[कन्याम]] गाविसानां विलयेन कृतम्, परन्तु नूतनसंविधानेन स्थानीयस्तरस्य प्रावधानं कृत्वा स्थानीयस्तरीयपुनर्गठनआयोगेन २०७३ बीएस तमे वर्षे नूतनसूर्यदयनगरपालिकायाः क्षेत्रस्य विस्तारः कृतः गाविस [[गोर्खे]], [[पशुपतिनगर, इलाम|पशुपतिनगर]], [[श्रीअन्तु]] तथा [[समलबुङ]] तथा [[लक्ष्मीपुर, इलाम|लक्ष्मीपुर]] गाविसस्य वार्ड नं. ५ तथा [[जोगमाई]] गाविसस्य ८, ९ वडा समिल्य पुनर्संगठितम् वर्तते<ref name="गाउँपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=गाउँपालिका र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref>। इयं नगरपालिका २५२.५२ वर्गकिलोमीटर् क्षेत्रे विस्तृता अस्ति । अस्याः नगरपालिकायाः माध्यमेन मेचीराजमार्गः गच्छति । पश्चिमे इलामनगरपालिका, उत्तरदिशि माइजोगमाई ग्रामपालिका, दक्षिणदिशि रोङ्ग ग्रामपालिका, पूर्वदिशि भारतस्य पश्चिमबङ्गस्य दार्जिलिंगमण्डलेन च परितः सूर्योदयनगरपालिकायाः केन्द्रं फिक्कलबजारे अस्ति इदं इलाम-नगरस्य पुरातनविपण्येषु अन्यतमम् अस्ति, अद्यापि पूर्वीय-इलाम-देशस्य मुख्यं वाणिज्यिककेन्द्रम् अस्ति । पशुपतिनगरं प्रति मार्गः इतः प्रस्थायति । इयं नगरपालिका चिया, पुंगिफलम्, दुग्ध, आलुकं इत्यादिनि नगदसस्यानां कृते प्रसिद्धा अस्ति । देशस्य एकमेव पुंगिफलविकासकेन्द्रमपि अस्मिन् नगरे स्थितम् अस्ति । नगरपालिकायाः मुख्यालय फिक्कलनगरं वर्तते <ref name="new municipalities">{{cite web | url=http://www.mofald.gov.np/userfiles/news_186.xlsx | title=थप ७२ नयाँ नगरपालिका | accessdate=May 18,2014 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार मिक्लाजुङ गाउँपालिकाको कुल जनसङ्ख्या ५४,७२७ रहेको छ भने यहाँ १४,०३२ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ सूर्योदय नगरपालिकायाः वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समाविष्ट पूर्वक्षेत्राणि !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (जनाः/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[गोर्खे]] र [[जोगमाई]] (८, ९) || ४,९०९ || २५.२७ || १९४.२६ |- | २ || [[पशुपतिनगर, इलाम|पशुपतिनगर]] (३–५, ७) || ३,५२२ || १३.४४ || २६२.०५ |- | ३ || [[पशुपतिनगर, इलाम|पशुपतिनगर]] (१, २, ६, ८, ९) || ३,९०३ || १५.०८ || २५८.८२ |- | ४ || [[श्रीअन्तु]] र [[समालबुङ]] (९) || ५,१२७ || २४.०८ || २१२.९२ |- | ५ || [[समालबुङ]] (१–८) || ४,२९७ || २१.१७ || २०२.९८ |- | ६ || [[कन्याम]] (३-६) || २,८४३ || १३.११ || २१६.८६ |- | ७ || [[कन्याम]] (७-९) || २,१७७ || ८.९६ || २४२.९७ |- | ८ || [[फिक्कल बजार]] (१-२) र [[कन्याम]] (१-२) || ४,२५८ || १३.४३ || ३१७.०५ |- | ९ || [[फिक्कल बजार]] (३-५) || ४,७६४ || ११.५५ || ४१२.४७ |- | १० || [[फिक्कल बजार]] (६-९) || ४,९६१ || १०.३७ || ४७८.४० |- | ११ || [[पञ्चकन्या, इलाम|पञ्चकन्या]] (२-६,८) || ४,१५३ || १५.४१ || २६९.५० |- | १२ || [[पञ्चकन्या, इलाम|पञ्चकन्या]] (१,७,९) || ३,९३० || १३.०७ || ३००.६९ |- | १३ || [[लक्ष्मीपुर, इलाम|लक्ष्मीपुर]] (३, ६, ७, ९) || २,५१५ || १५.५३ || १६१.९४ |- | १४ || [[लक्ष्मीपुर, इलाम|लक्ष्मीपुर]] (१, २, ४, ८) || ३,३६८ || २५.०६ || १३४.४० |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''५४,७२७''' || '''२२५.५३''' || '''२४२.६६''' |} ==विपणिक केन्द्राणि== * [[फिक्कल|फिक्कल बजार]] * [[तीनघरे]] * [[आइतबारे]] * [[हर्कटे]] * [[कन्याम]] * [[पाल्टाँगे]] * [[छिपिटार]] {{-}} ==चित्र दीर्घा== <gallery mode="packed"> File:Reflection of Beautiful Landscape of tea garden in Antu Pokhari, Ilam (By Saroj Pandey).jpg|सुर्योदय नगरपालिकायाः पर्यटकीयस्थलानि - अन्तु पोखरी File:Antu cottage ilam nepal.jpg|अन्तु पोखरी File:Antu cottage.jpg|अन्तु पोखरी File:Antu dada cottage in ilam nepal.jpg|अन्तु पोखरी File:Antu dada cottage.jpg|अन्तु पोखरी Sunrise seen from Shree Antu, Ilam - One of the best place in Nepal to watch it. (By Saroj Pandey).jpg </gallery> {{इलाम मण्डलस्य स्थानियस्तराः}} ==सन्दर्भ ग्रन्थाः== 6nkq23qqvul7sb8brnevim4xiiqsptp 501235 501234 2026-10-07T10:49:42Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:इलाममण्डलस्य नगरपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 501235 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = Glimpse of Mount Kanchenjunga with beautiful tea garden at front (By Saroj Pandey).jpg | image_caption = पृष्ठभूम्या [[कञ्चनजङ्घा]] मनोरम दृश्य चित्रितं चियाउद्यानम् | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = इलाम जिल्ला#कोशीप्रदेश#नेपाल|<!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{पताका|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेशः]] | subdivision_type2 = [[नेपालस्य मण्डलानि|मण्डलम्]] | subdivision_name2 = [[इलाममण्डलम्|इलाम]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-illam/suryodaya?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = प्रमुख | leader_name = दुर्गाकुमार बराल (कार्यवाहक) <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = उपप्रमुख | leader_name1 = | established_title = स्थापित | established_date = २०७१ वैशाख २५ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 252.52<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=10&municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 54724 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|26|53.45|N|88|3.90|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०२७ | blank_name = मुख्यालय | blank_info = फिक्कल | website = [http://www.suryodayamun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''सुर्योदयनगरपालिका''' [[इलाममण्डलम्|इलाम]] इत्यस्मिन् ४ [[नगरपालिका]] मध्ये अन्यतमः अस्ति<ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref> सूर्योदयनगरपालिकायाः गठनं २०७१ बीएस तमे वर्षे [[फिक्कल]], [[पञ्चकन्या, इलाम|पञ्चकन्या]] तथा [[कन्याम]] गाविसानां विलयेन कृतम्, परन्तु नूतनसंविधानेन स्थानीयस्तरस्य प्रावधानं कृत्वा स्थानीयस्तरीयपुनर्गठनआयोगेन २०७३ बीएस तमे वर्षे नूतनसूर्यदयनगरपालिकायाः क्षेत्रस्य विस्तारः कृतः गाविस [[गोर्खे]], [[पशुपतिनगर, इलाम|पशुपतिनगर]], [[श्रीअन्तु]] तथा [[समलबुङ]] तथा [[लक्ष्मीपुर, इलाम|लक्ष्मीपुर]] गाविसस्य वार्ड नं. ५ तथा [[जोगमाई]] गाविसस्य ८, ९ वडा समिल्य पुनर्संगठितम् वर्तते<ref name="गाउँपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=गाउँपालिका र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref>। इयं नगरपालिका २५२.५२ वर्गकिलोमीटर् क्षेत्रे विस्तृता अस्ति । अस्याः नगरपालिकायाः माध्यमेन मेचीराजमार्गः गच्छति । पश्चिमे इलामनगरपालिका, उत्तरदिशि माइजोगमाई ग्रामपालिका, दक्षिणदिशि रोङ्ग ग्रामपालिका, पूर्वदिशि भारतस्य पश्चिमबङ्गस्य दार्जिलिंगमण्डलेन च परितः सूर्योदयनगरपालिकायाः केन्द्रं फिक्कलबजारे अस्ति इदं इलाम-नगरस्य पुरातनविपण्येषु अन्यतमम् अस्ति, अद्यापि पूर्वीय-इलाम-देशस्य मुख्यं वाणिज्यिककेन्द्रम् अस्ति । पशुपतिनगरं प्रति मार्गः इतः प्रस्थायति । इयं नगरपालिका चिया, पुंगिफलम्, दुग्ध, आलुकं इत्यादिनि नगदसस्यानां कृते प्रसिद्धा अस्ति । देशस्य एकमेव पुंगिफलविकासकेन्द्रमपि अस्मिन् नगरे स्थितम् अस्ति । नगरपालिकायाः मुख्यालय फिक्कलनगरं वर्तते <ref name="new municipalities">{{cite web | url=http://www.mofald.gov.np/userfiles/news_186.xlsx | title=थप ७२ नयाँ नगरपालिका | accessdate=May 18,2014 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार मिक्लाजुङ गाउँपालिकाको कुल जनसङ्ख्या ५४,७२७ रहेको छ भने यहाँ १४,०३२ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ सूर्योदय नगरपालिकायाः वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समाविष्ट पूर्वक्षेत्राणि !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (जनाः/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[गोर्खे]] र [[जोगमाई]] (८, ९) || ४,९०९ || २५.२७ || १९४.२६ |- | २ || [[पशुपतिनगर, इलाम|पशुपतिनगर]] (३–५, ७) || ३,५२२ || १३.४४ || २६२.०५ |- | ३ || [[पशुपतिनगर, इलाम|पशुपतिनगर]] (१, २, ६, ८, ९) || ३,९०३ || १५.०८ || २५८.८२ |- | ४ || [[श्रीअन्तु]] र [[समालबुङ]] (९) || ५,१२७ || २४.०८ || २१२.९२ |- | ५ || [[समालबुङ]] (१–८) || ४,२९७ || २१.१७ || २०२.९८ |- | ६ || [[कन्याम]] (३-६) || २,८४३ || १३.११ || २१६.८६ |- | ७ || [[कन्याम]] (७-९) || २,१७७ || ८.९६ || २४२.९७ |- | ८ || [[फिक्कल बजार]] (१-२) र [[कन्याम]] (१-२) || ४,२५८ || १३.४३ || ३१७.०५ |- | ९ || [[फिक्कल बजार]] (३-५) || ४,७६४ || ११.५५ || ४१२.४७ |- | १० || [[फिक्कल बजार]] (६-९) || ४,९६१ || १०.३७ || ४७८.४० |- | ११ || [[पञ्चकन्या, इलाम|पञ्चकन्या]] (२-६,८) || ४,१५३ || १५.४१ || २६९.५० |- | १२ || [[पञ्चकन्या, इलाम|पञ्चकन्या]] (१,७,९) || ३,९३० || १३.०७ || ३००.६९ |- | १३ || [[लक्ष्मीपुर, इलाम|लक्ष्मीपुर]] (३, ६, ७, ९) || २,५१५ || १५.५३ || १६१.९४ |- | १४ || [[लक्ष्मीपुर, इलाम|लक्ष्मीपुर]] (१, २, ४, ८) || ३,३६८ || २५.०६ || १३४.४० |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''५४,७२७''' || '''२२५.५३''' || '''२४२.६६''' |} ==विपणिक केन्द्राणि== * [[फिक्कल|फिक्कल बजार]] * [[तीनघरे]] * [[आइतबारे]] * [[हर्कटे]] * [[कन्याम]] * [[पाल्टाँगे]] * [[छिपिटार]] {{-}} ==चित्र दीर्घा== <gallery mode="packed"> File:Reflection of Beautiful Landscape of tea garden in Antu Pokhari, Ilam (By Saroj Pandey).jpg|सुर्योदय नगरपालिकायाः पर्यटकीयस्थलानि - अन्तु पोखरी File:Antu cottage ilam nepal.jpg|अन्तु पोखरी File:Antu cottage.jpg|अन्तु पोखरी File:Antu dada cottage in ilam nepal.jpg|अन्तु पोखरी File:Antu dada cottage.jpg|अन्तु पोखरी Sunrise seen from Shree Antu, Ilam - One of the best place in Nepal to watch it. (By Saroj Pandey).jpg </gallery> {{इलाम मण्डलस्य स्थानियस्तराः}} ==सन्दर्भ ग्रन्थाः== [[वर्गः:इलाममण्डलस्य नगरपालिकाः]] 7xqouu35akqnnx1vfphznqir6vvcvzu 14 92599 501236 2026-10-07T10:50:08Z Ganesh Paudel 6561 इलाममण्डलस्य नगरपालिकाः नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 501236 wikitext text/x-wiki इलाममण्डलस्य नगरपालिकाः ms24iusbxssv386fdnsm80r2ghnwxty 501237 501236 2026-10-07T10:50:49Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:कोशीप्रदेशस्य नगरपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 501237 wikitext text/x-wiki इलाममण्डलस्य नगरपालिकाः [[वर्गः:कोशीप्रदेशस्य नगरपालिकाः]] ax7keyn73fpouo8lprqxo4kzc8b4qf7