विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 5653 501247 376904 2026-10-08T02:44:57Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501247 wikitext text/x-wiki {{EngvarB|date=August 2014}} {{Use dmy dates|date=August 2014}} {{Infobox football biography | name = Baichung Bhutia | image = File:Bhaichung Bhutia at the NDTV Marks for Sports event 21.jpg | fullname = Baichung Bhutia<ref name="PFA 59">{{cite book | last = Hugman | first = Barry J. | title = The PFA Premier & Football League Players' Records 1946–2005 | publisher = Queen Anne Press | year = 2005 | page = 59 | isbn = 1-85291-665-6 }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1976|12|15}} | birth_place = [[Tinkitam]], Sikkim, [[India]]<ref name="IndianFootball.com Profile"/> | height = {{convert|1.73|m|ftin|abbr=on}}<ref name="IndianFootball.com Profile">{{cite web|url=http://www.indianfootball.com/en/statistic/player/detail/playerId/1|title=IndianFootball.com Profile|publisher=IndianFootball.com|accessdate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310195408/http://indianfootball.com/en/statistic/player/detail/playerid/1|archivedate=10 March 2016|deadurl=yes}}</ref> | position = [[Forward (association football)|Striker]] | currentclub = | clubnumber = | years1 = 1993–1995 | years2 = 1995–1997 | years3 = 1997–1999 | years4 = 1999–2002 | years5 = 2002–2003 | years6 = 2003 | years7 = 2003–2005 | years8 = 2005 | years9 = 2005–2006 | years10= 2006–2009 | years11= 2009–2011 | years12= 2012–2013 | clubs1 = [[East Bengal F.C.|East Bengal]] | clubs2 = [[JCT FC|JCT Mills]] | clubs3 = [[East Bengal F.C.|East Bengal]] | clubs4 = [[Bury F.C.|Bury]] | clubs5 = [[Mohun Bagan A.C.|Mohun Bagan]] | clubs6 = → [[Perak FA]] (loan) | clubs7 = [[East Bengal F.C.|East Bengal]] | clubs8 = [[MK Land FC|Selangor MK Land]] | clubs9 = [[East Bengal F.C.|East Bengal]] | clubs10= [[Mohun Bagan A.C.|Mohun Bagan]] | clubs11= [[East Bengal F.C.|East Bengal]] | clubs12= [[United Sikkim F.C.|United Sikkim]] | caps1 = 9 | caps2 = 20 | caps3 = 31 | caps4 = 37 | caps5 = 11 | caps6 = 8 | caps7 = 38 | caps8 = 5 | caps9 = 16 | caps10= 45 | caps11= 3 | caps12= 3 | goals1 = 4 | goals2 = 14 | goals3 = 15 | goals4 = 3 | goals5 = 6 | goals6 = 4 | goals7 = 21 | goals8 = 1 | goals9 = 12 | goals10= 19 | goals11= 0 | goals12= 0 | totalcaps=226 | totalgoals=99 | nationalyears1 = 1995–2011 | nationalteam1 = [[India national football team|India]] | nationalcaps1 = 107 | nationalgoals1 = 42 | manageryears1 = 2012 | managerclubs1 = [[United Sikkim F.C.|United Sikkim]] (Caretaker) | pcupdate = 10 January 2012 | ntupdate = 10 January 2012 }} भारतीय खिलाडी। *[[भारतीय-सूची]] [[वर्गः:भारतीयपादकन्दुकक्रीडालवः‎]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] mmk1fhmtbig9w2dm6gi5wkkk8w2fg0d 0 16958 501245 499493 2026-10-08T01:40:34Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501245 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = डारोति क्रोफट् हाज्किन् | image = | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date|1910|05|12|df=y}} | birth_place = [[Cairo]], Egypt | death_date = {{death date and age|1994|07|29|1910|05|12|df=y}} | death_place = [[Ilmington]], [[Warwickshire]], England, UK | nationality = United Kingdom | field = [[Biochemistry]] | work_institution = [[University of Oxford]] | alma_mater = [[Somerville College, Oxford]]<br />[[University of Cambridge]] | doctoral_advisor = [[J. D. Bernal]] | doctoral_students = [[Judith Howard]], [[Tom Blundell]]<ref>{{cite pmid|4932997}}</ref> | notable_students = [[Margaret Thatcher]] | known_for = Development of [[X-ray crystallography#Protein crystallography|Protein crystallography]]<br />Determining the structure of [[Insulin]] | prizes = [[Nobel Prize in Chemistry]] (1964)<br />[[Copley Medal]] (1976)<br>[[Lomonosov Gold Medal]] (1982) }} [[सञ्चिका:Dorothy_Hodgkin_im_Talar.jpg|लघुचित्रम्|Dorothy Hodgkin]] (कालः – १९१० तः १९९४) इयं '''डारोति क्रोफट् हाज्किन्''' (Dorothy Crowfoot Hodgkin) प्रख्याता रसायनविज्ञानिनी । एषा डारोति क्रोफट् हाज्किन् १९१० वर्षे [[ईजिप्त्]]–देशस्य कैरोनगरे जन्म प्राप्नोत् । सा आक्सफर्ड–विश्वविद्यालये अध्ययनम् अकरोत् । मध्ये वर्षद्वयं यावत् केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालये अपि अध्ययनम् अकरोत् । एषा बहूनि महत्त्वभूतानि संशोधनानि कृतवती । विटमिन् बि–१२ अणोः सङ्कीर्णां रचनाम् एषा डारोति क्रोफट् हाज्किन् संशोधितवती । अनेन सह "कोलस्टराल्”, "ऐयोडिन्”, "पेन्सिलिन्”, "इन्सुलिन्” इत्यादीनां रसायनिक-संयुक्तानां विवरणम् अपि अकरोत् । एतानि सम्सोधनानि वैद्यविज्ञानस्य कृते महत्त्वभूतानि उपायनानि अभवन् । बि – १२ अणोः रचनायाः कारणतः [[शरीरम्|शरीरं]] कथं रक्तवर्णस्य रक्तकणानाम् उपयोगं करोति इति ज्ञातम् । तेन ज्ञानेन "पर्निषियस् अनिमिय" इति रोगस्य [[औषधम्|औषधस्य]] अन्वेषणम् अपि सुलभम् अभवत् । एषा डारोति क्रोफट् हाज्किन् १९७२ तमे वर्षे आधुनिकानां सङ्गणाकानां साहाय्येन "इन्सुलिन्”–रचनां संशोधितवती । एतया डारोति क्रोफट् हाज्किनया अनुसृतम् "एक्स्-किरण डिफ्राक्षन् तन्त्रं” डि एन् ए - इत्यस्य रचनायाः निर्णये अपि साहाय्यम् अकरोत् । एषा डारोति क्रोफट् हाज्किन् प्रमुखाणां जीवरसायनवस्तूनां रचनाम् एक्स्-किरण डिफ्राक्षन् तन्त्रद्वारा संशोधितवती इति १९६४ तमे वर्षे रसायनविज्ञानस्य विभागे "नोबेल्”–पुरस्कारम् अपि प्राप्नोत् । एषा डारोति क्रोफट् हाज्किन् १९९४ तमे वर्षे मरणं प्राप्नोत् । [[चित्रम्:Order of Merit Dorothy Hodgkin.jpg|thumb|right|200px|रायल्-सोसैट्या डारोति क्रोफट् हाज्किनायै प्रदत्तं पदकम्]] ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://webofstories.com/gl/dorothy.hodgkin Dorothy Hodgkin tells her life story at Web of Stories] (video) *[http://cwp.library.ucla.edu/Phase2/Hodgkin,_Dorothy_Crowfoot@841234567.html CWP] – Dorothy Hodgkin in a study of contributions of women to physics *[http://www.pugwash.org/reports/pim/hodgkin.htm Review of Ferry's biography on the Pugwash website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307215719/http://www.pugwash.org/reports/pim/hodgkin.htm |date=2014-03-07 }} *[http://www.britannica.com/eb/article-9040680/Dorothy-Crowfoot-Hodgkin Encyclopaedia Britannica, Dorothy Crowfoot Hodgkin] *[https://web.archive.org/web/20120112214431/http://www.sdsc.edu/ScienceWomen/hodgkin.html Dorothy Crowfoot Hodgkin: A Founder of Protein Crystallography] *[http://nobelprize.org/chemistry/laureates/1964/index.html Nobel Prize 1964 page] *[http://dorothyhodgkin.com/ DorothyHodgkin.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929113543/http://dorothyhodgkin.com/ |date=2014-09-29 }} [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] i8otqjhvdba48sxq67t4wljd35hm7h2 0 17778 501238 495023 2026-10-07T12:10:49Z GeertivpBot 37308 #pwb Copy label Automatic taxobox 501238 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} [[सञ्चिका:Asiatic Lioness with around 30 days old cub.jpg|चित्रपाठ्यम्=शावकेन सह एका सिंहिका|लघुचित्रम्|शावकेन सह एका सिंहिका]] [[File:Lion Cubs Phinda 2011.ogv|thumb|right|फिण्डा रिजर्व् इत्यस्मिन् सिंहपत्न्याः तस्याः शावकानां च विडियो]] सिंहः आफ्रिका-भारतयोः मूलनिवासी एकः विशालः बिडालः अस्ति । व्याघ्रस्य अनन्तरं द्वितीयः बृहत्तमः जीवितः बिडालः अस्ति । सिंहाः सिंहिकाभ्यः बृहत्तराः, प्रमुखाः अङ्गुष्ठाः च भवन्ति । सिंहः तृणभूमिषु, सवनेषु, गुल्मेषु वनेषु च निवसति । [[वर्गः:प्राणिनः]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] 4e2pnuq1zhfr4nf2gq9baby3zaunk7u 0 18106 501282 395953 2026-10-08T07:41:19Z ~2026-54129-99 47434 /* परिचयः */ 501282 wikitext text/x-wiki {{संस्कृतवर्णमाला}} ==परिचयः== मनसः भावानां प्रकाशाय [[भाषा]] आवश्यकी भवति । वाक्यानां प्रयोगद्वारा भावप्रकाशं कुर्मः । वाक्यं पदैः युक्तं भवति । पदम् इत्येतत् वर्णैः युक्तं भवति । वर्नः '''अक्षरम्''' इत्यपि कथ्यते । <br /> संस्कृतभाषायाः सुप्रसिद्धः वैयाकरणः नाम [[पाणिनिः]] । संस्कृतवर्णमालायाः कारणीभूतः साक्षात् परमेश्वरः इति भारतीयपरम्परायाः अभिमतम् । परमेश्वरः १४ वारं डक्काम् अवादयत् । तदा १४ सूत्राणि श्रुतानि । तानि एव [[माहेश्वरसूत्राणि]] । संस्कृतवर्णमाला एतेषु चतुर्दशसु सूत्रेषु निहिता वर्तते । <br /> तानि सूत्राणि - :अइउण् :ऋलृक् :एओङ् :ऐऔच् :हयवरट् :लण् :ञमङ्णनम् :झभञ् :घढधष् :जबगडदश् :खफछठथचटतव् :कपय् :शषसर् :हल् एतेषां सूत्राणाम् अन्तिमः वर्णः '''इत्''' इति संज्ञया निर्दिश्यते । वर्णानां गणनावसरे इत्-वर्णाः न परिगणनीयाः इति नियमः विद्यते । ==वर्णविभागः== वर्णाः द्विविधम् । स्वराः व्यञ्जनानि च इति । ===स्वराः=== अ, इ, उ, ऋ, लृ, ए, ऐ, ओ, औ - इत्येते नव स्वराः । तेषु अ, इ, उ, ऋ - स्वराणां दीर्घरूपाणि सन्ति - आ, ई, ऊ, ॠ । अतः स्वराः त्रयोदश । अ, इ, उ, ऋ, लृ - एते पञ्च ह्रस्वस्वराः । अन्ये दीर्घस्वराः। एतेषु ए, ऐ, ओ, औ - एते '''संयुक्तस्वराः''' '''सन्ध्य्क्षराणि''' इति वा निर्दिश्यन्ते । स्वराणाम् उच्चारणाय स्वीक्रियमाणं कालमितिम् अनुसृत्य स्वराः '''ह्रस्वः, दीर्घः, प्लुतः''' इति त्रिधा विभक्ताः सन्ति । :एकमात्रो भवेद् ह्रस्वो द्विमात्रो दीर्घम् उच्यते । :त्रिमात्रस्तु प्लुतो ज्ञेयो व्यञ्जनं त्वर्धमात्रकम् ॥ येषां स्वराणाम् उच्चारणाय एकमात्रकालः भवति ते '''ह्रस्वाः''' स्वराः । उदा - अ, इ <br /> येषां स्वराणाम् उच्चारणाय द्विमात्रकालः भवति ते '''दीर्घाः''' स्वराः । उदा - आ, ई <br /> येषां स्वराणाम् उच्चारणाय द्विमात्रकालाद् अपेक्षया अधिकः कालः भवति ते '''प्लुताः''' स्वराः । उदा - आऽ, ईऽ <br /> संयुक्ताक्षरं / सन्ध्यक्षरं नाम स्वरद्वयेन अक्षरद्वयेन सम्पन्नः स्वरः अक्षरम् वा । उदा - ए = अ + इ अथवा अ + ई /आ + इ / आ + ई ऐ = अ + ए / आ + ए, ओ=अ + उ / अ + ऊ / आ + उ / आ + ऊ, औ = अ + ओ / आ + औ ==व्यञ्जनानि== उपरि दर्शितेषु माहेश्वरसूत्रेषु पञ्चमसूत्रतः अन्तिमसूत्रपर्यन्तं व्यञ्जनानि उक्तानि । व्यञ्जनानि ३३ । तानि '''वर्गीयव्यञ्जनानि''' '''अवर्गीयव्यञ्जनानि''' इति द्विधा । क्-तः म्-पर्यन्तं वर्गीयव्यञ्जनानि । अन्यानि अवर्गीव्यञ्जनानि । ===वर्गीयव्यञ्जनानि=== :क् ख् ग् घ् ङ् - एते कवर्गः - कण्ठ्यः - एतेषाम् उच्चारणस्थानं कण्ठः :च् छ् ज् झ् ञ् - एते चवर्गः - तालव्यः - एतेषाम् उच्चारणावसरे जिह्वा तालव्यस्थानं स्पृशति :ट् ठ् ड् ढ् ण् - एते टवर्गः - मूर्धन्यः - एतेषाम् उच्चारणावसरे मूर्धायाः स्थाने भारः भवति :त् थ् द् ध् न् - एते तवर्गः - दन्त्यः - एतेषाम् उच्चारणावसरे जिह्वा दन्तान् स्पृशति :प् फ् ब् भ् म् - एते पवर्गः - ओष्ठ्यः - एतेषाम् उच्चारणावसरे ओष्ठौ परस्परं स्पृशतः वर्गीयव्यञ्जनेषु प्रतिवर्गस्य आदिमवर्णद्वयं '''खर्'''वर्णाः / '''कर्कश'''व्यञ्जनानि ।<br /> अन्तिमवर्णद्वयं '''हश्'''वर्णाः / '''मृदु''' व्यञ्जनानि । ===अवर्गीयव्यञ्जनानि=== :य् र् ल् व् - '''अन्तस्थवर्णाः''' :श् ष् स् ह् - '''ऊष्मवर्णाः''' अवर्गीयव्यञ्जनेषु श् ष् स् - एते कर्कशव्यञ्जनानि । अवशिष्टानि मृदुव्यञ्जनानि ।<br /> प्रतिवर्गस्य प्रथमं तृतीयं पञ्चमं च व्यञ्जनं य् र् ल् व् च '''अल्पप्राणाः''' । अवशिष्टाः '''महाप्राणाः''' ।<br /> प्रत्येकस्य वर्गस्य पञ्चमं व्यञ्जनं (ङ् ञ् ण् न् म्) '''अनुनासिकम्''' इति उच्यते । कण्ठादिस्थानं नासिका - इत्येतेषां साहाय्येन अनुनासिकाणाम् उच्चारणं भवति । ==अनुस्वारः, विसर्गः च== (अं) अम् इत्येषः अनुस्वारः । अस्य चिह्नमस्ति उपरिलिख्यमानः बिन्दुः । अः इत्येषः विसर्गः । अस्य चिह्नमस्ति वर्णस्य पुरतः लिख्यमानं बिन्दुद्वयम् । क् ख् - वर्णयोः पृष्ठतः विद्यमानः विसर्गः '''जिह्वामूलीयः''' इति कथ्यते । प् फ् - वर्णयोः पृष्ठतः विद्यमानः विसर्गः '''उपध्मानीयः''' इति कथ्यते । [[वर्गः:वर्णमाला]] [[वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] qzwn1x9usfyutqgrwvcgsdho0d6m6pv 0 30462 501239 409166 2026-10-07T14:31:01Z GeertivpBot 37308 #pwb Copy label Wikidata Infobox 501239 wikitext text/x-wiki {{Wikidata Infobox}} भरतदेश: ग्रामाणां दश:।अत्र कृषिकर्म एव प्रधान:।सः सकलस्य देशस्य अन्नदाता भवति।सः वृष्टयतपन् अविगणय्य क्षेत्रे आदिनं कर्य करोति। सः प्रतःकाले सुर्योदयात्पुर्वमेव शयनादुत्तिष्ठति।क्षेत्रं गच्छति।हलात् क्षेत्रं कर्षति।समये बिजानि वपति।क्षेत्रं पुत्रवत अहॊरात्रं रक्षति ।बीजाअनडकुरितानि सस्यनि जलेन सिञ्चति।सस्यसंवर्धने बधाकानि तृणादीनि उन्मूलयति।सयनि वर्धयित्व फलितनि करोति।पक्केभ्य: फलेभ्य: धान्यक्णान् संगृहणाति।गृहं प्रत्यावश्यकं धान्यां निवेश्य आधीकं धान्यं विपण्यां विक्रीणाती।कृषीवलस्य भार्या आपि कृषीकर्येषु पत्युः सहाय्यं करोति।सा अपि क्षेत्रं गत्वा भर्तुः सहकर्मचरि भवति।किन्तु आस्माकं देषे कृषीकर्म वृष्टयधीनम्।यत्र नदीनां सरसां च समीपे क्षेत्रं वर्तते तत्र क्षेत्रस्य कृते जलसौलभ्यम् आधिकम् ।तत्र कुल्याः कृत्वा क्षेत्रं काले जलेन सिञ्चति ।केषुचित्क्षेत्रेषु इदृशं सौकर्य न प्राप्यते।तद जलं दूरादानेतव्यम्: क्षेत्रं च सेचनीयम्।कृषीफलं च प्रप्यम्।एवं कृषीवल: आवर्ष क्लेशं विषह्य लोकाय अन्नं ददाति।अतः अन्नदतां इति तस्य सार्थकं नम। इदानीतनदिनेषु अनावृष्टिरधिका वर्तते। अन्नदतुः परिस्थितिः शोचनीया वर्तते।सर्वकारः तस्य साहाय्यार्थ यद्यपि प्रयतते तथापि तस्य कष्टं न दुरीकृतम्।आस्यां दिशी सर्वै: प्रयतितव्यम्।सहनुभूत्या च वर्तितव्यम्। [[File:VEGITABILE FARM VATTAVADA.jpg|VEGITABILE FARM VATTAVADA]] [[वर्गः:सामाजिकवृत्तयः]] [[वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] 6rshd4jgsyxi0he50q9gjsu3kt4csib 0 31906 501246 452273 2026-10-08T02:41:49Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501246 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox Officeholder |name = फखरुद्दीन अली अहमद |image = Fakhru.jpg |office = [[भारत]]स्य पञ्चमः [[राष्ट्रपतिः]] |primeminister = [[इन्दिरा गान्धी]] |vicepresident = श्री[[बसप्प दानप्प जत्ति]] |term_start = १०/८/१९७४ |term_end = ११/२/१९७७ |predecessor = श्री[[वराहगिरि वेङ्कट गिरि]] |successor = श्री[[नीलं सञ्जीव रेड्डि]] |birth_date = १३/५/१९०५ |birth_place = [[शिवसागरमण्डलम्|शिवसागरमण्डलमे]], [[असमराज्यम्]] |death_date = ११/२/१९७७ (आयुः ७२) |death_place = [[देहली]]-महानगरं, [[भारतम्]] |party = कोङ्ग्रेस |spouse = शाह जहां बेगम |children = द्वे पुत्र्यौ |alma_mater = स्टीफन्स्-महाविद्यालयः, केम्ब्रिज्-विश्वविद्यालयः |profession = वाक्कीलः |religion = [[मुस्लिमधर्मः]] }} '''श्रीफखरुद्दीन अली अहमद''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|p|h|ə|k|h|ə|r|ʊ|d|d|ɪ|n|ə|_|ə|l|iː|_|ə|h|ə|m|ə|d|ə}}) ({{lang-hi|फखरुद्दीन अली अहमद}}, {{lang-en|Fakharuddin Ali Ahmed}}) [[भारतम्|भारतस्य]] पञ्चमः [[राष्ट्रपतिः]] (१९०५-१९७७) । [[भारतम्|भारत]]धर्मनिरपेक्षतायाः प्रतीकः अस्ति यत्, [[भारतम्|भारतस्य]] सर्वोत्कृष्टे स्थाने ([[राष्ट्रपति]]पदे) [[मुस्लिम]]-देशभक्ताः अपि आरूढाः भवन्ति । यद्यपि १९४७ तमे वर्षे [[भारतम्|भारतस्य]] धर्माधारीतं विभाजनं [[पाकिस्थान]]स्य जनकः अभूत्, तथापि [[भारत]]स्य धर्मनिरपेक्षतायाः विचाराः शिथिलाः नाभूवन् । एवं [[भारतम्|भारतस्य]] [[स्वतन्त्रतान्दोलन]]स्य देशभक्तः नेता फखरुद्दीन अली अहमद [[राष्ट्रपति]]त्वेन चितः । डॉ. [[वराहगिरि वेङ्कट गिरि]]-महाभागस्य कार्यकाले समाप्ते सति १९७४ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य दशमे (१०) दिनाङ्के [[राष्ट्रपति]]निर्वाचने फखरुद्दीन अली अहमद बहुमतेन चितः । १९७४ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य चतुर्विंशतितमे (२४) दिनाङ्के फखरुद्दीन अली अहमद [[राष्ट्रपति]]पदगौरवरक्षणस्य शपथम् अकरोत् । == जन्म, शिक्षणं च == १९०५ तमस्य वर्षस्य ‘मई’-मासस्य त्रयोदशे (१३) दिनाङ्के फखरुद्दीन अली अहमद जातः । तस्य पितुः नाम खलीलुद्दीन अली अहमद, मातुः नाम रुकिया सुल्ताना च । फखरुद्दीन अली अहमद इत्यस्य जन्म [[देहली]]-महानगरस्य ‘हौज काजी’-स्थले अभवत् । सः बाल्यकालादेव प्रतिभावान्, मेधावी चासीत् । फखरुद्दीन अली अहमद इत्यस्य जन्मनः स्वल्पे काले एव तस्य पितुः स्थानान्तरम् [[उत्तरप्रदेशराज्य]]स्य [[गोण्डामण्डलम्|गोण्डामण्डले]] अभूत् । ततः सः शिक्षणयोग्यस्य स्वपुत्रस्य [[गोण्डामण्डल]]स्य सर्वकारविद्यालये प्रवेशम् अकारयत् । १९२१ तमे वर्षे फखरुद्दीन अली अहमद यदा ‘मैट्रिक’-इत्यस्य अध्यनं कुर्वन् आसीत्, तदा तस्य पितुः पुनः स्थानान्तरं [[देहली]]-महानगरे अभूत् । अतः ‘मैट्रिक’-इत्यस्याध्यनं सः [[देहली]]-महानगरे समापितवान् । ‘मैट्रिक’-इत्यस्य द्विवर्षात्मकम् अध्ययनं समाप्य सः १९२३ तमे वर्षे उच्चशिक्षणं प्राप्तुं [[इङ्ग्लैण्ड]]-देशम् अगच्छत् । [[इङ्ग्लैण्ड]]-देशस्य केम्ब्रिज्-विश्वविद्यालये यदा सः पठनम् आरभत, तदा सः अष्टादश(१८)वर्षीयः आसीत् । तस्मिन् एव विश्वविद्यालये जवाहरलाल [[नेहरू]] पठन् आसीत् । सः फखरुद्दीन अली अहमद इत्यस्मात् ज्येष्ठकक्षायां पठन् आसीत् । तस्मात् कालात् आजीवनं [[नेहरू]] तस्य मित्र-मार्गदर्शक-आदर्शरूपेण तं प्रेरितवान् इति सः स्वजीवन्याम् अलिखत् । पञ्चवर्षं यावत् केम्ब्रिज-विश्वविद्यालये स्नातकपदव्याः, एल्. एल्. बी. इत्यस्य च अध्ययनं समाप्य सः १९२८ तमे वर्षे [[भारतं]] प्रात्यागतः । == वैवाहिकजीवनम् == फखरुद्दीन अली अहमद इत्यस्य वैवाहिकजीवनं बहुविलम्बेन प्रारब्धम् । चत्वारिंशत्तमे (४०) वयसि तस्य विवाहः आबिदा हैदर इत्यनया सह अभूत् । विलम्बेन विवाहः जातः परन्तु विवाहस्य स्थितिः तु हास्यपूर्णा, गौरवपूर्णा इति वक्तुं शक्नुमः । कन्यायाः गृहजनाः वरस्य विषये प्रश्नम् अकुर्वन् यत्, “वरः सद्यः आजीविकार्थं किं कुर्वन् अस्ति” इति । फखरुद्दीन अली अहमद इत्यस्य परिवारस्य जनाः उत्तरम् अयच्छन्, “वरस्तु जोरहाट-कारागारे बन्दी अस्ति” इति । ततः वरस्य विषये कन्यायाः परिवारस्य जनेषु बहवः भ्रमाः उद्भूताः । परन्तु फखरुद्दीन अली अहमद [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मना]] प्रेरिते '[[भारत छोडो]]'-आन्दोलने आङ्ग्लानां विरोधं कृतवान् आसीत्, अतः कारागारे बन्दी आसीत् इति श्रुत्वा कन्यायाः गृहजनाः विवाहार्थं सम्मताः अभूवन् । ततः १९४५ तमस्य वर्षस्य 'नवम्बर'-मासस्य नवमे (९) दिनाङ्के फखरुद्दीन अली अहमद, आबिदा हैदर इत्यन्योः विवाहः सम्पन्नः । == राजनीतिप्रवेशः == १९२८ तमे वर्षे यदा फखरुद्दीन अली अहमद [[भारतं]] प्रत्यागच्छत्, तदा सः [[लाहोर]]-उच्चन्यायालये वाक्कीलत्वेन कार्यं प्रारभत । तस्य पितुः इच्छा आसीत् यत्, “यथा अहं सर्वकारस्य कार्यम् अकरवं, तथैव मम पुत्रः अपि सर्वकारस्य कार्यं कुर्यात्" इति । परन्तु फखरुद्दीन अली अहमद इत्यस्य मनसि आङ्ग्लानां प्रति श्रद्धा नासीत् । यतो हि यदा सः [[इङ्ग्लैण्ड]]-देशे पठन् आसीत्, तदा आङ्ग्लाः मानवतायाः उच्चगुणानां चर्चां कुर्वन्तः आसन् । परन्तु [[भारतम्|भारते]] वसद्भिः नागरिकैः सह ते पशुवत् व्यवहारं कुर्वन्तः आसन् । अतः फखरुद्दीन अली अहमद इत्यस्य सर्वकारस्य वृत्तिप्राप्तेः इच्छा नासीत् । तस्य पिता यदा फखरुद्दीन अली अहमद इत्यस्य विचारान् अजानत्, तदा सोऽपि पुत्रस्य विचाराणां सम्मानम् अकरोत् । फखरुद्दीन अली अहमद देशसेवां कर्तुम् इच्छति स्म । अतः सः १९३१ तमे वर्षे कोङ्ग्रेस-पक्षस्य सदस्यः अभवत् । १९३९ तः १९७४ वर्षपर्यन्तं फखरुद्दीन अली अहमद कोङ्ग्रेस्-पक्षसञ्चालितस्य सर्वकारस्य विभिन्नविभागानां मन्त्रिपदं व्यभूषयत् । == [[राष्ट्रपति]]त्वेन फखरुद्दीन अली अहमद == डॉ. [[वराहगिरि वेङ्कट गिरि]]-महाभागस्य कार्यकाले समाप्ते सति १९७४ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य दशमे (१०) दिनाङ्के [[राष्ट्रपति]]निर्वाचने फखरुद्दीन अली अहमद बहुमतेन चितः । १९७४ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य चतुर्विंशतितमे (२४) दिनाङ्के फखरुद्दीन अली अहमद [[राष्ट्रपति]]पदगौरवरक्षणस्य शपथम् अकरोत् । यदा राष्ट्रपतित्वेन तस्य दायित्वम् आसीत्, तदा [[प्रधानमन्त्री]] [[इन्दिरा गान्धि]] आसीत् । परन्तु तस्याः राजनैतिकस्थितिः समीचीना नासीत् । यतो हि पुत्रप्रेम्णा ग्रस्ता सा देशस्य हितं विस्मृतवती आसीत् । तस्याः पुत्रः सञ्जय गान्धी, तस्य मित्राणि च सर्वकारत्वेन कार्यं कुर्वन्तः आसन् । तेषां निर्णयाः देशहिताय न अपि तु देशस्य अहिताय एव आसन् । भारतीयजनसङ्ख्यां नियन्त्रितुं ते 'नसबन्धी' इत्यस्य अभियानस्य घोषणाम् अकुर्वन् । तस्मिन् अभियाने सञ्जय गान्धी इत्यस्य कृपादृष्टिं प्राप्तुं केचन [[मुख्यमन्त्री|मुख्यमन्त्रिणः]] तु अष्टादशवर्षीयाणां यूनाम् आरभ्य षष्ठिवर्षीयाणां वृद्धानां 'नसबन्धी' अकारयन् । एतत् तु उदाहरणमासीत्, इतोऽपि असांविधानिक-अराजनैतिक-अमानवीयनिर्णयाः सर्वकारेण जनेषु आरोपिताः आसन् । उत्कोचं विना सर्वाकारिविभागेषु कार्यं न भवति स्म । नेतारः भ्रष्टाचारं कृत्वापि दण्डं न प्राप्नुवन्ति स्म । सर्वत्र अराजकतायाः वातावरणमासीत् । तेन अराजकतायाः वातावरणेन दुःखितः एकः स्वातन्त्र्यसेनानी सर्वकारस्य विरोधम् अकरोत् । सः स्वान्त्र्यसेनानी [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मना]] सह भारतस्वतन्त्रतान्दोलने भागम् अवहत् । तस्य नाम आसीत् श्री[[जयप्रकाश नारायण]] । [[जयप्रकाश नारायण]] [[भारतम्|भारतस्य]] स्वतन्त्रतया सन्तुष्टः सन् राजनीतिक्षेत्रस्य त्यागं कृत्वा स्वस्य ग्रामे शान्त्या जीवनं यापयति स्म । परन्तु [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मनः]] मार्गस्य अनुगामी सः यदा देशे अराजकतायाः वातावरणम् अपश्यत्, तदा सः सर्वकारस्य विरोधमकरोत् । १९७५ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य द्वादशे (१२) दिनाङ्के [[इलाहाबाद उच्चन्यायालयः|इलाहाबाद-उच्चन्यायालयेन]] [[इन्दिरा गान्धी]] इत्यस्याः विरुद्धम् अभियोगस्य निर्णयः कृतः । [[इन्दिरा गान्धी]] निर्वाचनसम्बद्धभ्रष्टाचारस्य दोषी इति [[इलाहाबाद उच्चन्यायालयः|इलाहाबाद-उच्चन्यायालयेन]] उद्घोषितम् । [[भारतीयसर्वोच्चन्यायालयः|भारतीयसर्वोच्चन्यायालयाय]] याचिकां दातुं [[इन्दिरा गान्धी]] इत्यनयाः पार्श्वे विंशतिः दिनानां कालः आसीत् । परन्तु [[सर्वोच्चन्यायालयः]] अपि एतादृशं, इतोऽपि कठिनं वा न्यायं करिष्यति इति भयः तस्याः मनसि आसीत् । तस्याः राजनैतिकक्रूरतायाः परिणामः आसीत् यत्, १९७५ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य षड्विंशति(२६)तमे दिनाङ्के एव [[भारतम्|भारते]] [[आन्तरिकापत्काल]]स्य घोषणा अभूत् । == आपत्काले फखरुद्दीन अली अहमद == कस्मिंश्चित् राज्ये संविधानविरोधीनि कार्याणि चलन्ति सन्ति, कस्यचित् राज्यस्य शासकः कैश्चित् कारणैः संविधानानुसारं राज्ये शासनं कर्तुं न शक्नुवन् अस्ति इति वा [[राष्ट्रपतिः]] [[राज्यपाल]]स्य सूचनया, अन्यरीत्या वा यदि जानाति, तर्हि तस्मिन् राज्ये [[राष्ट्रपतिः]] आपत्कालस्य घोषणां करोति । एषः प्रादेशिकापत्काल एव [[राष्ट्रपतिशासनम्]] इति प्रसिद्धः । [[भारतीयसंविधान]]स्य षड्पञ्चाशदधिकत्रिशतस्य (३५६) अनुच्छेदस्य अनुसारं संसदः सभ्यानां सम्मतिस्वीकरणानन्तरं षण्मासावधेः [[राष्ट्रपतिशासन|राष्ट्रपतिशासनं]] भवितुमर्हति । [[राष्ट्रपतिशासन]]स्य षण्मासानाम् अवधिः अधिकाधिकं वर्षत्रयं यावत् भवितुमर्हति । राष्ट्रपतिशासनकाले राज्यस्य [[राज्यपाल]] एव राष्ट्रपतेः आदेशानुगुणं तद्राज्यस्य शासनं करोति । [[भारते]] बहुषु राज्येषु प्रादेशिकापत्कालस्य घोषणाः अभवन् । अस्य षड्पञ्चाशदधिकत्रिशतस्य (३५६) अनुच्छेदस्य बहुवारं दुरुपयोगः कृतः अस्ति । यस्य पक्षस्य सर्वकारः केन्द्रे शासनं करोति, सः पक्षः यदि कस्मिंश्चित् राज्ये सत्तारूढः नास्ति, तर्हि तस्मिन् राज्ये सत्तारूढात् पक्षात् सत्ताम् अपाकर्ष्य [[राष्ट्रपतिशासन]]स्य घोषणां कारयति । [[इन्दिरा गान्धी]] एतस्य षड्पञ्चाशदधिकत्रिशततमस्य (३५६) अनुच्छेदस्य दुरुपयोगम् अकरोत् । १९७५ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य पञ्चविंशति(२५)तमे दिनाङ्के गृहमन्त्रिद्वारा फखरुद्दीन अली अहमद इत्येनम् आपत्कालस्य प्रस्तावे हस्ताक्षरं कर्तुम् सा आदिशत् । [[इन्दिरा गान्धी]] स्वस्य पत्रे अलिखत्, “भवान् आपत्कालस्य पत्रे हस्ताक्षरं करोतु । मन्त्रिणां समर्थनात्मकं पत्रं श्वः प्रातः दास्याम्यहम्” इति । ततः आपत्कालप्रस्तावे राष्ट्रपतेः हस्ताक्षरार्थं कः अगच्छत् इति विषये भिन्नानि मतानि सन्ति । केचन वदन्ति हस्ताक्षरं कारयितुम् [[इन्दिरा गान्धी]] स्वयं [[राष्ट्रपतिभवनम्]] अगच्छत् इति । केचन वदन्ति, “पञ्चविंशतितमे दिनाङ्के रात्रौ सञ्जय गान्धी स्वमित्रैः सह राष्ट्रपतिभवनम् अगच्छत् । बलेन आपत्कालप्रस्तावे राष्ट्रपतेः हस्ताक्षरम् अकारयत् सः” इति । यत्किमपि जातं स्यात् तस्यां रात्रौ, परन्तु फलं तु कलङ्कवत् एव आसीत् । १९७५ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य पञ्चविंशतितमे दिनाङ्के मध्यरात्रौ [[भारतम्|भारते]] आपत्कालस्य घोषणा अभवत् । == १९७५ तमस्य वर्षस्य आपत्कालपत्रम् == <poem> In exercise of powers conferred by clause 1 of Article 352 of constitution, I, Fukhruddin Ali Ahmed, President of India, by this proclamation declare that a great emergency exists where by the security of India is threatened by internal disturbances. New Delhi: 25th June 1975 President </poem> फखरुद्दीन अली अहमद इत्यस्य राजनैतिकक्षतिः, [[नेहरू]] इत्येनं प्रति प्रेम, [[इन्दिरा गान्धी]] इत्यनयाः भयः वा स्यात्, परन्तु तेन कृतः निर्णयः आभारते कलङ्कः एव आसीत् । आपत्कालस्य प्रस्तावे हस्ताक्षरकरणात् प्राक् तेन वक्तव्यम् आसीत् यत्, “अस्मिन् पत्रे मन्त्रिमण्डलस्य हस्ताक्षरानन्तरम् एव मम हस्ताक्षरः भवेत् इति संविधानानुसारम् उचितम्” इति । सः तस्याः विरोधेन पदत्यागं कर्तुं शक्नोति स्म । परन्तु सः असांविधानिकरीत्या तस्मिन् प्रस्तावे हस्ताक्षरम् अकरोत् । तस्मिन् प्रस्तावे हस्ताक्षरं कृत्वा राष्ट्रात् पक्षः उत्कृष्टः इत्यस्याः विचारधारायाः समर्थनं कुर्वन् सः इन्दिरा गान्धी इत्येतस्यै भारतीयसंविधानस्य अपमानं कर्तुम् अवसरम् अयच्छत् । भारताय, फखरुद्दीन अली अहमद इत्येतस्मै, इन्दिरा गान्धी इत्येतस्यै च सः आपत्कालः कलङ्कः एव । == फखरुद्दीन अली अहमद इत्यस्य मृत्युः == डॉ. [[जाकिर हुसैन]] यथा स्वकार्यकालं विना समाप्य एव देहम् अत्यजत्, तथैव फखरुद्दीन अली अहमद इत्यनेन सह अपि अभूत् । १९७७ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य एकादशे (११) दिनाङ्के [[राष्ट्रपतिभवन|राष्ट्रपतिभवने]] सः हृदयाघातेन मृतः । {{भारतस्य राष्ट्रपतिक्रमः|शीर्षकम्=[[भारतस्य राष्ट्रपतयः]] |पूर्वतनः=[[वि वि गिरि]] |अग्रिमः=[[बसप्प दानप्प जत्ति]]}} == सम्बद्धाः लेखाः == [[राष्ट्रपतिः]] [[सर्वोच्चन्यायालयः]] [[राष्ट्रपतिभवनम्]] [[आपत्कालः]] [[इन्दिरा गान्धी]] == बाह्यानुन्धाः == https://web.archive.org/web/20200223185027/http://pastpresidentsofindia.indiapress.org/ahmed.html http://www.britannica.com/EBchecked/topic/10208/Fakhruddin-Ali-Ahmed http://www.rrtd.nic.in/fakhruddinaliahmed.htm http://www.gloriousindia.com/biographies/fakhruddin_ali_ahmed.html http://www.mapsofindia.com/who-is-who/government-politics/fakhruddin-ali-ahmed.html {{भारतस्य राष्ट्रपतयः}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:भारतस्य राष्ट्रपतयः|5]] [[वर्गः:काङ्ग्रेस्-पक्षस्य नेतारः‎]] [[वर्गः:१९०५ जननम्]] [[वर्गः:१९७७ मरणम्]] bfcli2i7hkrop41fpvjolaa5082za4r 0 36677 501252 500992 2026-10-08T05:56:54Z Ganesh Paudel 6561 501252 wikitext text/x-wiki {{Infobox Nepal district |district = झापामण्डलम्<br>Jhapa |area = 1606 |population = 812650 |pop_year = 2011<ref name="CBS">[http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf Household and population by districts, Central Bureau of Statistics (CBS) Nepal]</ref> |population_density_km2 = 510 | elevation_footnotes = (अधिकतमम्) | elevation_m = 506 |map = NepalJhapaDistrictmap.png |caption = |region = [[पुर्वाञ्चलविकासक्षेत्रम्|पुर्वांचलम्]] |zone = [[मेची अञ्चलम्|मेची]] |established = | seat_type = मुख्यालयः | seat = [[भद्रपुरम्]] |languages = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] (55%) [[राजबंशीभाषा|राजबंशी]] (10%) [[मैथिली भाषा|मैथिली]] (5.5%) [[लिम्बू भाषा|लिम्बू]] (5.5%) |website = [http://www.ddcjhapa.gov.np/ www.ddcjhapa.gov.np] }} '''झापामण्डलम्''' [[नेपालदेशः|नेपालदेश]]स्य पूर्वाञ्चलविकासक्षेत्रस्य [[मेची अञ्चलम्]] अन्तर्गतमवस्थितमेकं मण्डलं वर्तते । तस्य दक्षिणभागे एवं पूर्वभागे च [[भारतदेशः]] विद्यते तस्य उत्तरदिशि [[इलाममण्डलम्]] पश्चिमे च [[मोरङ्गमण्डलम्]] विद्येते । अस्मिन् मण्डले षट् नगरपालिकाः सन्ति एवं अत्र बहूनि ग्रामाणि च सन्ति अत्रत्य जनसंख्या अष्ट लक्षं अनुमीयते । इदं १६०६ वर्गः की ,मी विस्तीर्णं वर्तते । ==विवरणम्== ==अत्रापि दर्शनीयम् == {{झापा मण्डलस्य स्थानियस्तराः}} {{ नेपालदेशस्य मण्डलानि}} ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबंधाः== {{Geographic location |Centre = झापामण्डलम् |North = [[इलाममण्डलम्]] |East = {{flag|भारतम्}} |Southeast = |South = {{flag|भारतम्}} |Southwest = |West = [[मोरङमण्डलम्]] |Northwest = }} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:कोशीप्रदेशस्य मण्डलानि]] c61ngym3gvp8d3eiue6kz9d0usdqm60 0 36789 501254 500999 2026-10-08T06:09:39Z Ganesh Paudel 6561 501254 wikitext text/x-wiki {{Infobox Nepal district |district = सुनसरीमण्डलम् |area = 1257 |population = 763497 |pop_year = २०११<ref name="CBS">[http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf Household and population by districts, Central Bureau of Statistics (CBS) Nepal]</ref> |density =auto |map=Sunsari district location.png |caption = नेपालदेशस्य मानचित्रे सुनसरीमण्डलम् |region = [[पूर्वाञ्चलविकाशक्षेत्रम्]] |zone = [[कोशी अञ्चलम्|कोशी]] |established = १९६२ | seat_type = मुख्यालयः | seat = [[इनरुवा]] |ethnic groups = [[मैथिली]] (81%)), [[थारू]] (4%)), [[नेपालीमुसलमानः]] (11%)others (4%) |languages = [[मैथिली]] (81%), [[उर्दू]] (11%), [[नेपाली]] (6%), अन्या(2%) |website = {{official website|http://www.ddcsunsari.gov.np}} }} '''सुनसरीमण्डलम्''' एतत् मण्डलं नेपालदेशस्य पूर्वाञ्चलविकाशक्षेत्रस्य कोशी अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते । ==सम्पूर्णविवरणम्== सुनसरी मण्डले [[धरान]] [[इटहरी]] [[इनरूवा]] इत्यादि ख्यातः नगराणि सन्ति। [[बराहक्षेत्र]], [[पिण्डेश्वर]], [[दन्तकाली]], [[विष्णुपादुका]], [[बुढासुब्बा]], [[रामधुनी]] इयम् जनपदे वर्तते। ==अत्रापि दर्शनीयम् == {{सुनसरी मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} {{नेपालदेशस्य मण्डलानि}} ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबन्धाः== [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:नेपालदेशस्य मण्डलानि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:कोशीप्रदेशस्य मण्डलानि]] 1568ai9ly2kfezbsbxq7c6g8hq3nh5p 501266 501254 2026-10-08T06:47:50Z Ganesh Paudel 6561 501266 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | type = [[नेपालस्य मण्डलानि| मण्डलम्]] | name = सुनसरीमण्डलम् | image_skyline = Dharan Clock tower.jpg | image_caption = धरान घण्टागृह | image_map = Sunsari district locator.png | map_caption = कोशी प्रदेशे सुनसरी मण्डलस्य अवस्थिति | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{NPL}} | subdivision_type1 = [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेशः]] | parts_type = [[नेपालस्य स्थानियस्तराः|स्थानीय स्तराः]] | parts_style = coll | established_title = स्थापना | established_date = वि.सं २०१८ | seat_type = सदरमुकाम | seat = [[इनरुवा नगरपालिका|इनरुवा]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = जिल्ला अदालत | leader_name3 = सुनसरी जिल्ला अदालत | leader_title4 = [[निर्वाचन क्षेत्र]] | leader_name4 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]] ४ <br> [[कोशी प्रदेश सभा|प्रादेशिक निर्वाचन क्षेत्र]] ८ | government_type = [[जिल्ला समन्वय समिति]] | governing_body = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिसस]] सुनसरी | area_total_km2 = १२५७ | population_total = ९३४४६१ | population_as_of = २०७९ | population_density_km2 = auto | population_rank = ५ | blank_name_sec1 = आधिकारिक भाषा | blank_info_sec1 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] | blank_name_sec2 = अन्य भाषाहरू | blank_info_sec2 = [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बू]], [[थारु भाषा|थारु]] | demographics_type1 = [[जनसाङ्ख्यिकी]] | demographics1_title1 = जातीय समूहहरू | demographics1_info1 = [[ब्राह्मण]], [[क्षेत्री]], [[मधेशी]], [[लिम्बू]], [[तामाङ]] | demographics1_title2 = मानव विकास सूचकांक | demographics1_info2 = ०.५४६६ (मध्यम) | demographics1_title3 = पुरुष [[♂]]/महिला [[♀]] | demographics1_info3 = १००/९४ | timezone1 = [[नेपाली समय]] | utc_offset1 = +०५:४५ | area_code_type = टेलिफोन कोड | area_code = ०२५ | website = {{URL|http://www.ddcsunsari.gov.np|जिसस, सुनसरी}}<br>{{URL|http://www.daosunsari.moha.gov.np|जिल्ला प्रशासन कार्यालय, सुनसरी}} | demographics_type2 = शिक्षा | demographics2_title1 = साक्षरता दर | demographics2_info1 = ७८.१% }} '''सुनसरीमण्डलम्'''' [[नेपालम्|नेपाल]] देशस्य [[कोशी प्रदेशः]]स्य सघनजनसंख्यायुक्तं मण्डलम् अस्ति। अत्र उपमहानगरपालिकाद्वयं वर्तते । अस्य मण्डलस्य दक्षिणदिशि [[भारतमण्डल]], पूर्वदिशि [[मोरङ्गमण्डलम्]], उत्तरदिशि [[धनकुटामण्डलम्]], पश्चिमदिशि [[सप्तकोशी नदी|सप्तकोशी]] च विलसन्ति । [[इनरुवा नगरपालिका|इनरुवा]] अस्य मुख्यालयः अस्ति । अस्य मण्डलस्य क्षेत्रफलं १,२५७ वर्गकिलोमीटर् अस्ति, अत्र प्रायः ७,००,००० जनाः निवसन्ति । अधिकतया तराईदेशे स्थितस्य सुनसरीमण्डलस्य जनानां मुख्यव्यापारः कृषिः एव । [[तण्डुलः]], [[गोधूमः]], [[दालानि]], [[तैलबीजानि]], [[इक्षुः]], जूटः, [[तुर्ति]] च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यन्ते । दक्षिणदिशि समुद्रतलात् १५२ मीटर्, उत्तरदिशि ९१४ मीटर् ऊर्ध्वतायां सुनसरीमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले मुख्यतया निम्नलिखितजनजातयः निवसन्ति : [[थारु जाति|थारु]], मुसहर, [[लिम्बू जाति|लिम्बू]], [[राइ जाति|राइ]], याक्खा, [[ब्राह्मण|बाहुन]], [[क्षत्रीय]], [[संथाल जाति|सन्थाल]] इत्यादयः । ==नामाकरण== अस्य मण्डलस्य नामकरणं [[सुनसरीनद्याः]] इति नाम्ना अभवत्, यस्याः उत्पत्तिः [[भरौल]] गाविसक्षेत्रे चरकोसे-गुल्मात् अस्ति । इयं नदी [[भरौल]], बकलौरी, सिङ्गिया, भोक्रा नरसिंह, जालपापुर इत्यादिभिः भारतं प्रति प्रवहति । ==भौगोलिक स्थान== *अक्षांशः २६० २३" उत्तरतः २६० ५५" उत्तरपर्यन्तम् *देशान्तर: -870 5" पूर्व से 870 16" पूर्व तक। *सीमाः- पूर्वदिशि [[मोरङमण्डलम्]], पश्चिमे [[सप्तरिमण्डलम्]] तथा [[उदयपुरमण्डलम्]] (कोशीनदी), उत्तरदिशि [[धनकुटामण्डलम्]] (भेडेटार), दक्षिणदिशि च [[भारतम्|भारतस्य]] बिहारराज्येन । *क्षेत्रफलम् : १,२५७ वर्ग कि.मी. *दीर्घता : पूर्वदिशि बुढ़ीनद्याः पश्चिमदिशि कोशीनद्याः यावत् ४४ कि.मी. * चौड़ाई : उत्तरदिशि भेडेतारनद्याः दक्षिणदिशि बुढ़ी खोला नदीपर्यन्तं ४५ कि.मी. * भौगोलिक विभागाः : 1. उत्तरे पर्वतीयप्रदेशः 2. मध्यभागे भावरप्रदेशः 3. दक्षिणे मैदानः। *स्थानीय निकायः ६ नगरपालिकाः च सन्ति । सुनसरीमण्डलं [[महाभारतपर्वतशृङ्खला]], चतुर्पक्षीयवनैः, तराई-प्रदेशस्य उर्वरभागैः च निर्मितम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य भौगोलिकदृश्यं मुख्यतया त्रयः भागाः विभक्तुं शक्यन्ते- उत्तरे पर्वतप्रदेशः, मध्ये भावरप्रदेशः, दक्षिणे च मैदानः । ==प्रमुखाः नद्यः सरोवराः च== अस्य मण्डलस्य प्रमुखनद्यः सरोवराणि च [[सप्तकोशी नदी|सप्तकोशी]], कोकहा, सुनसरी, बुढ़ी, [[सेउति]], [[सरदु]], खेतीखोला, टेङ्गरा, पकलीखोला, दचकीचा, पटनाली, गदान खोला इत्यादयः सन्ति । ==प्रमुख धार्मिक क्षेत्र== [[बरहक्षेत्र]], [[दंतकली मन्दिर|दंतकली]], [[पिण्डेश्वर मन्दिर|पिण्डेश्वर]], [[बुधासुब्ब मन्दिर|बुधासुब्ब]], [[शिवजत्त]], [[रामधुनी मन्दिर|रामधुनी]], [[विष्णुपदुका (धरण)|विष्णुपदुका]] चतर धाम, आदि। ==पर्यटन क्षेत्र== [[चिमडी कुण्ड]], [[भेडेटार]], [[ठिंगेडुंगा]], [[कोशी टप्पू वन्यजीव अभयारण्य]], [[एवरेस्ट विज्ञान केन्द्र]], [[तालतलैया]]। == प्रशासनिक विभाग == अस्मिन् मण्डले १२ [[नेपाले स्थानीयसर्वकारः|स्थानीयस्तराः]] सन्ति, येषु २ उपमहानगराणि, ४ नगरपालिकाः, ६ ग्रामीणनगरपालिकाः च सन्ति । <ref>{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=२० असोज २०८२ |publisher=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=नेपाली}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+सुनसरी मण्डलस्य स्थानीय स्तराः !क्रम !स्थानीय स्तराः !समाविष्ट पूर्व पालिकाः !वडा सङ्ख्या !मुख्यालय !जनसङ्ख्या ([[राष्ट्रिय जनगणना, २०७८]]) !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनघनत्व (वर्ग किमी) |- |१ |[[इटहरी उपमहानगरपालिका]] |[[एकम्वा]], [[खनार]], [[पकली]] तथा [[हाँसपोसा]] |२० |इटहरी |१,९७,२४१ |९३.७८ |२,१०० |- |२ |[[धरान उपमहानगरपालिका]] |[[पाँचकन्या, सुनसरी|पाँचकन्या]] एवं [[विष्णुपादुका]] |२० |धरान |१,६६,५३१ |१९२.३२ |८७० |- |३ |[[इनरुवा नगरपालिका]] |[[मधेशा]], [[चाँदबेला]], [[बबिया]], [[डुम्राहा]] (२,७-९) एवं [[जल्पापुर]] |१० |इनरुवा |७४,९१४ |७७.९२ |९६० |- |४ |[[दुहवी नगरपालिका]] |[[दुहवी]], [[भलुवा]], [[सिमरिया]], [[सोनापुर]] [[पूर्व कुसाहा]] एवं [[तनमुना]] |१२ |[[दुहवी]] |६६,०७४ |७६.६७ |८६० |- |५ |[[रामधुनी नगरपालिका]] |[[भादगाउँ सिनुवारी]], [[सिङ्गिया]], [[डुम्राहा]] (१,३-६) एवं [[बकलौरी]] |९ |[[भादगाउँ सिनुवारी]] |६३,४५२ |९१.६९ |६९० |- |६ |[[बराहक्षेत्र नगरपालिका]] |[[बराहक्षेत्र]], [[महेन्द्रनगर, सुनसरी|महेन्द्रनगर]], [[भरौल]], [[प्रकाशपुर]] एवं [[मधुवन]] |११ |[[महेन्द्रनगर, सुनसरी|महेन्द्रनगर]] |९१,०८७ |२११.२३ |४३० |- |७ |[[देवानगञ्ज ग्रामपालिका]] |[[मध्यहर्षाही]], [[देवानगञ्ज]], [[कप्तानगञ्ज]], [[साहेबगञ्ज]] [[राजगञ्ज सिनुवारी]] |७ |[[देवानगञ्ज]] |३९,०३० |५३.५६ |७३० |- |८ |[[कोशी ग्रामपालिका]] |[[पश्चिम कुसाहा]], [[लौकही]], [[श्रीपुरजब्दी]] एवं [[हरिपुर, सुनसरी|हरिपुर]] |८ |[[लौकही]] |४८,८०४ |७५.९८ |६४० |- |९ |[[गढी ग्रामपालिका]] |[[औराबनी]], [[छिटाहा]], [[मधेली]] एवं [[सतेरझोडा]] | |[[औराबनी]] |३८,७३९ |६७.७ |५७० |- |१० |[[बर्जु ग्रामपालिका]] |[[अमाहिबेला]], [[रामगञ्ज बलगछिया]], [[अमडुबा]] एवं [[चिमडी]] |६ |[[अमाहिबेला]] |३६,२४९ |६९.४३ |५२० |- |११ |[[हरिनगर ग्रामपालिका]] |[[रामनगर भुटाहा]], [[गौतमपुर]], [[हरिनगरा]], [[वसन्तपुर, सुनसरी|वसन्तपुर]] एवं [[घुस्की]] |७ |[[हरिनगरा]] |४९,८४५ |४२.१९ |१,२०० |- |१२ |[[भोक्राहा नरसिंह ग्रामपालिका]] |[[भोक्राहा, सुनसरी|भोक्राहा]] एवं [[नरर्सिंहटप्पु]] |८ |[[भोक्राहा, सुनसरी|भोक्राहा]] |४९,२८० |६३.३७ |७८० |} [[चित्र:सुनसरी जिल्लाका गाविसहरू.png|अङ्गुठाकार|सुनसरी जिल्लाका पूर्व गाविसहरूको नक्सा]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} * केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग {{Geographic location |Centre = सुनसरी मण्डलम् |North = [[धनकुटा मण्डलम्]] |Northeast = |East = [[मोरङ जिल्ला मण्डलम् |Southeast = |South = [[बिहार]], {{झन्डा|भारत}} |Southwest = |West = [[सप्तरिमण्डलम्]] <br/> [[उदयपुरमण्डलम्]] |Northwest = }} ==अत्रापि दर्शनीयम् == {{सुनसरी मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} {{नेपालदेशस्य मण्डलानि}} ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबन्धाः== [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:नेपालदेशस्य मण्डलानि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:कोशीप्रदेशस्य मण्डलानि]] mojix2fuiokh04u3ccohnwrqs7sx0ow 10 39844 501249 301163 2026-10-08T05:40:35Z Ganesh Paudel 6561 501249 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = झापामण्डलम् | title = [[झापामण्डलम्|झापामण्डलस्य]] नगराणि एवं ग्रामपालिकाः<br> |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = [[File:NepalJhapaDistrictmap.png|100px]] |above = मुख्यालयः '''[[भद्रपुर]]''' |titlestyle = | group1= गा.वि.स. संख्या: '''३७''' |list1=''' [[कुमरखोद]] {{*}} [[केचना]] {{*}} [[कोरोवारी]] {{*}} [[कोहवारा]] {{*}} [[खजुरगाछी]] {{*}} [[खुदुनाबारी]] {{*}} [[गरामनी]] {{*}} [[गोलधाप]] {{*}} [[गौरादह]] {{*}} [[गौरीगंज]] {{*}} [[घेरावारी]] {{*}} [[चकचकी]] {{*}} [[जलथल]] {{*}} [[जुरोपानी]] {{*}} [[ज्यामीरगढी]] {{*}} [[टाघनडुब्बा]] {{*}} [[डाँगीबारी]] {{*}} [[तोपगाछी]] {{*}} [[दुहागढी]] {{*}} [[धरमपुर(झापा)|धरमपुर]] {{*}} [[धाइजन]] {{*}} [[पथरिया]] {{*}} [[पाँचगाछी]] {{*}} [[पाठामारी]] {{*}} [[पृथ्वीनगरम्]] {{*}} [[बनियानी]] {{*}} [[बालुवाडी]] {{*}} [[बाहुनडाँगी]] {{*}} [[बुधबारे]] {{*}} [[बैगुन्धुरा]] {{*}} [[महाभारा]] {{*}} [[महारानीझोडा]] {{*}} [[राजगढ (नेपालः)]] {{*}} [[लखनपुर]] {{*}} [[शरणामती]] {{*}} [[शान्तिनगरम्]] {{*}} [[हल्दिवारी]]''' | group2= नगरपालिका संख्या: '''७''' |list2=''' [[कन्काईनगरपालिका]] {{*}} [[दमकनगरपालिका]] {{*}} [[बिर्तामोडनगरपालिका]] {{*}} [[भद्रपुरनगरपालिका]] {{*}} [[मेचीनगरनम् नगरपालिका]] {{*}} [[शनि-अर्जुननगरपालिका]] {{*}} [[शिवसताक्षीनगरपालिका]]''' }} [[वर्गः:झापामण्डलम्]] c8yihruai4bk1eh29b0n0v2jnin9w5a 0 39873 501244 501040 2026-10-08T00:52:58Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501244 wikitext text/x-wiki '''कैलालीमण्डलम्''' [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] [[सेती अञ्चलम्|सेती अञ्चले]] अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते । तराई मैदानस्य सुदुरपश्चिम-प्रान्तस्य भागः कैलालीमण्डलम् नेपालस्य सप्तसप्ततिमण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । धनगढी इत्यस्य मण्डलमुख्यालयं कृत्वा अस्य मण्डलस्य क्षेत्रफलं ३,२३५ वर्गकिलोमीटर् (१,२४९ मी२) अस्ति, अस्य जनसंख्या ९११,१५५ (२०२१ जनगणनायां) तथा (२०११ जनगणनायां ७७५,७०९), (२००१ जनगणनायां ६१६,६९७) अस्ति । गोरखाराजेन पृथ्वीनारायणशाहेन नेपालस्य पुनर्मिलनात् पूर्वं एतत् मण्डलं डोटीराज्यस्य भागः आसीत् । तत्कालीनस्य नेपालराज्यस्य पूर्वभारतकम्पन्योः च मध्ये आङ्ग्ल-नेपाल-युद्धस्य (१८१४-१८१६) अनन्तरं सुगौली-सन्धि-अन्तर्गतं प्रादेशिक-रियायतानाम् अनन्तरं नेपालः ईस्ट् इण्डिया-कम्पनीयाः समक्षं हारितवान् । पश्चात् १८६० तमे वर्षे सन्धितः परं नेपालेन कञ्चनपुर, बाङ्के, बर्दिया इत्यादिभिः सह एतां भूमिः पुनः प्राप्ता । == भूगोलः जलवायुः च == * अक्षांशः २८.२२" उत्तरतः २९.५" उत्तरपर्यन्तम् देशान्तरः ८०.३०" पूर्वतः ८१.१८" पूर्वपर्यन्तम् * सीमाः : पूर्व-कर्णाली-नदी, बर्दियार-सुर्खेत, पश्चिम-कञ्चनपुर-दडेल्धुरा, उत्तर-दोटी-ददेल्धुरा तथा सुर्खेत, दक्षिण-मोहाना नदी तथा भारतस्य उत्तरप्रदेशराज्यम् * क्षेत्रफलम् : ३,२३५ वर्गकिलोमीटर् (४०.३% पर्वताः, ५९.७% तराई च) । * सर्वोच्चबिन्दुः १,९५० मीटर् न्यूनतमं बिन्दुः १०९ मीटर् * भू-आच्छादनम् : चुरे पर्वतीयप्रदेशः तराईप्रदेशः च।<ref name="Dristrict profile">{{Cite web|title=District Profile/Information|url=https://kailalicci.fncci.org/district-profileinformation-109.html|website=Kailali fncci|publisher=[[Kailali fncci]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260519095727/https://kailalicci.fncci.org/district-profileinformation-109.html|archivedate=2026-05-19|access-date=2026-05-13|deadurl=yes}}</ref> == जनसांख्यिकीय == २०२१ तमे वर्षे नेपालजनगणनासमये कैलालीमण्डलस्य जनसंख्या ९०४,६६६ आसीत् । अत्र ७.७७% जनाः ५ वर्षाणाम् अधः सन्ति । अस्य साक्षरता दरः ७७.६१%, प्रति १००० पुरुषेषु १०८७ महिलाः लिंगानुपातः च अस्ति । ६८२,४३० (७५.४३%) जनाः नगरपालिकासु निवसन्ति स्म ।<ref name="provincialreport">{{Cite web|title=Provincial/District/Local reports: Sudurpaschim Province|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Sudurpaschim_Province_census_report.pdf|access-date=|website=Census Nepal 2021|publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> == चित्रम् == <gallery> सञ्चिका:Bhagwati Temple Godawari Kailali District Nepal Rajesh Dhungana (6).jpg|भगवती मन्दिरम् सञ्चिका:Behdaba Lake Urmarampur Dhangadi Kailali District Nepal Rajesh Dhungana (7).jpg|बेहडाबाबा सरोवरः सञ्चिका:Shriyantra Lakshmi Godawari Kailali Nepal Rajesh Dhungana (1).jpg|गोदावारी धाम: सञ्चिका:Garba Darwar.jpg|गर्वा दरवारः </gallery> ==विवरणम्== ==अत्रापि दर्शनीयम् == {{ नेपालदेशस्य मण्डलानि}} ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबंधाः== [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सुदुरपश्चिमप्रदेशस्य मण्डलानि]] rhgv01apuw81pwi623n7l7n3386harh 0 70158 501262 500637 2026-10-08T06:24:05Z Ganesh Paudel 6561 501262 wikitext text/x-wiki '''इटहरी''' (आङ्ग्ल [[w:en:Itahari|Itahari]]) [[नेपालदेशः|नेपाल]]<nowiki/>स्य पूर्वाञ्चलीय प्रदेशएकावस्थितः तीब्रविस्तारित उपमहानगर एवं [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी मण्डलस्य]] प्रधानवाणिज्य केन्द्रं। बुढीगंगा नद्याः पश्चिमतिरे स्थित नगरे 33,794 गृहे 140,517 जनाः निवसन्ति। ते मध्ये 66,566 जनाः मर्दाना एवं 73,951 जनाः जनाना। <ref>{{cite web |url=https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |title=Municipals Level Population Tables |publisher=Central Bureau of Statistics Nepal |date=2011-08-08 |website=Central Bureau of Statistics, Nepal |access-date=2020-03-04 |accessdate=2020-03-04 |archive-date=2019-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825211436/https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |deadurl=yes }}</ref> {{सुनसरी मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सुनसरीमण्डलस्य नगरपालिकाः]] kehuewutb5c6ji4sz4xyruq58pmytiv 501263 501262 2026-10-08T06:24:45Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[इटहरी]] पृष्ठं [[इटहरी उपमहानगरपालिका]] प्रति स्थानान्तरितम्: आधिकारिक नाम 501262 wikitext text/x-wiki '''इटहरी''' (आङ्ग्ल [[w:en:Itahari|Itahari]]) [[नेपालदेशः|नेपाल]]<nowiki/>स्य पूर्वाञ्चलीय प्रदेशएकावस्थितः तीब्रविस्तारित उपमहानगर एवं [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी मण्डलस्य]] प्रधानवाणिज्य केन्द्रं। बुढीगंगा नद्याः पश्चिमतिरे स्थित नगरे 33,794 गृहे 140,517 जनाः निवसन्ति। ते मध्ये 66,566 जनाः मर्दाना एवं 73,951 जनाः जनाना। <ref>{{cite web |url=https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |title=Municipals Level Population Tables |publisher=Central Bureau of Statistics Nepal |date=2011-08-08 |website=Central Bureau of Statistics, Nepal |access-date=2020-03-04 |accessdate=2020-03-04 |archive-date=2019-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825211436/https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |deadurl=yes }}</ref> {{सुनसरी मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सुनसरीमण्डलस्य नगरपालिकाः]] kehuewutb5c6ji4sz4xyruq58pmytiv 501265 501263 2026-10-08T06:46:36Z Ganesh Paudel 6561 अधिकविवरणं योजितम् 501265 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | type = [[नेपालस्य मण्डलानि| मण्डलम्]] | name = सुनसरीमण्डलम् | image_skyline = Dharan Clock tower.jpg | image_caption = धरान घण्टागृह | image_map = Sunsari district locator.png | map_caption = कोशी प्रदेशे सुनसरी मण्डलस्य अवस्थिति | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{NPL}} | subdivision_type1 = [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेशः]] | parts_type = [[नेपालस्य स्थानियस्तराः|स्थानीय स्तराः]] | parts_style = coll | established_title = स्थापना | established_date = वि.सं २०१८ | seat_type = सदरमुकाम | seat = [[इनरुवा नगरपालिका|इनरुवा]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = जिल्ला अदालत | leader_name3 = सुनसरी जिल्ला अदालत | leader_title4 = [[निर्वाचन क्षेत्र]] | leader_name4 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]] ४ <br> [[कोशी प्रदेश सभा|प्रादेशिक निर्वाचन क्षेत्र]] ८ | government_type = [[जिल्ला समन्वय समिति]] | governing_body = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिसस]] सुनसरी | area_total_km2 = १२५७ | population_total = ९३४४६१ | population_as_of = २०७९ | population_density_km2 = auto | population_rank = ५ | blank_name_sec1 = आधिकारिक भाषा | blank_info_sec1 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] | blank_name_sec2 = अन्य भाषाहरू | blank_info_sec2 = [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बू]], [[थारु भाषा|थारु]] | demographics_type1 = [[जनसाङ्ख्यिकी]] | demographics1_title1 = जातीय समूहहरू | demographics1_info1 = [[ब्राह्मण]], [[क्षेत्री]], [[मधेशी]], [[लिम्बू]], [[तामाङ]] | demographics1_title2 = मानव विकास सूचकांक | demographics1_info2 = ०.५४६६ (मध्यम) | demographics1_title3 = पुरुष [[♂]]/महिला [[♀]] | demographics1_info3 = १००/९४ | timezone1 = [[नेपाली समय]] | utc_offset1 = +०५:४५ | area_code_type = टेलिफोन कोड | area_code = ०२५ | website = {{URL|http://www.ddcsunsari.gov.np|जिसस, सुनसरी}}<br>{{URL|http://www.daosunsari.moha.gov.np|जिल्ला प्रशासन कार्यालय, सुनसरी}} | demographics_type2 = शिक्षा | demographics2_title1 = साक्षरता दर | demographics2_info1 = ७८.१% }} '''सुनसरीमण्डलम्'''' [[नेपालम्|नेपाल]] देशस्य [[कोशी प्रदेशः]]स्य सघनजनसंख्यायुक्तं मण्डलम् अस्ति। अत्र उपमहानगरपालिकाद्वयं वर्तते । अस्य मण्डलस्य दक्षिणदिशि [[भारतमण्डल]], पूर्वदिशि [[मोरङ्गमण्डलम्]], उत्तरदिशि [[धनकुटामण्डलम्]], पश्चिमदिशि [[सप्तकोशी नदी|सप्तकोशी]] च विलसन्ति । [[इनरुवा नगरपालिका|इनरुवा]] अस्य मुख्यालयः अस्ति । अस्य मण्डलस्य क्षेत्रफलं १,२५७ वर्गकिलोमीटर् अस्ति, अत्र प्रायः ७,००,००० जनाः निवसन्ति । अधिकतया तराईदेशे स्थितस्य सुनसरीमण्डलस्य जनानां मुख्यव्यापारः कृषिः एव । [[तण्डुलः]], [[गोधूमः]], [[दालानि]], [[तैलबीजानि]], [[इक्षुः]], जूटः, [[तुर्ति]] च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यन्ते । दक्षिणदिशि समुद्रतलात् १५२ मीटर्, उत्तरदिशि ९१४ मीटर् ऊर्ध्वतायां सुनसरीमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले मुख्यतया निम्नलिखितजनजातयः निवसन्ति : [[थारु जाति|थारु]], मुसहर, [[लिम्बू जाति|लिम्बू]], [[राइ जाति|राइ]], याक्खा, [[ब्राह्मण|बाहुन]], [[क्षत्रीय]], [[संथाल जाति|सन्थाल]] इत्यादयः । ==नामाकरण== अस्य मण्डलस्य नामकरणं [[सुनसरीनद्याः]] इति नाम्ना अभवत्, यस्याः उत्पत्तिः [[भरौल]] गाविसक्षेत्रे चरकोसे-गुल्मात् अस्ति । इयं नदी [[भरौल]], बकलौरी, सिङ्गिया, भोक्रा नरसिंह, जालपापुर इत्यादिभिः भारतं प्रति प्रवहति । ==भौगोलिक स्थान== *अक्षांशः २६० २३" उत्तरतः २६० ५५" उत्तरपर्यन्तम् *देशान्तर: -870 5" पूर्व से 870 16" पूर्व तक। *सीमाः- पूर्वदिशि [[मोरङमण्डलम्]], पश्चिमे [[सप्तरिमण्डलम्]] तथा [[उदयपुरमण्डलम्]] (कोशीनदी), उत्तरदिशि [[धनकुटामण्डलम्]] (भेडेटार), दक्षिणदिशि च [[भारतम्|भारतस्य]] बिहारराज्येन । *क्षेत्रफलम् : १,२५७ वर्ग कि.मी. *दीर्घता : पूर्वदिशि बुढ़ीनद्याः पश्चिमदिशि कोशीनद्याः यावत् ४४ कि.मी. * चौड़ाई : उत्तरदिशि भेडेतारनद्याः दक्षिणदिशि बुढ़ी खोला नदीपर्यन्तं ४५ कि.मी. * भौगोलिक विभागाः : 1. उत्तरे पर्वतीयप्रदेशः 2. मध्यभागे भावरप्रदेशः 3. दक्षिणे मैदानः। *स्थानीय निकायः ६ नगरपालिकाः च सन्ति । सुनसरीमण्डलं [[महाभारतपर्वतशृङ्खला]], चतुर्पक्षीयवनैः, तराई-प्रदेशस्य उर्वरभागैः च निर्मितम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य भौगोलिकदृश्यं मुख्यतया त्रयः भागाः विभक्तुं शक्यन्ते- उत्तरे पर्वतप्रदेशः, मध्ये भावरप्रदेशः, दक्षिणे च मैदानः । ==प्रमुखाः नद्यः सरोवराः च== अस्य मण्डलस्य प्रमुखनद्यः सरोवराणि च [[सप्तकोशी नदी|सप्तकोशी]], कोकहा, सुनसरी, बुढ़ी, [[सेउति]], [[सरदु]], खेतीखोला, टेङ्गरा, पकलीखोला, दचकीचा, पटनाली, गदान खोला इत्यादयः सन्ति । ==प्रमुख धार्मिक क्षेत्र== [[बरहक्षेत्र]], [[दंतकली मन्दिर|दंतकली]], [[पिण्डेश्वर मन्दिर|पिण्डेश्वर]], [[बुधासुब्ब मन्दिर|बुधासुब्ब]], [[शिवजत्त]], [[रामधुनी मन्दिर|रामधुनी]], [[विष्णुपदुका (धरण)|विष्णुपदुका]] चतर धाम, आदि। ==पर्यटन क्षेत्र== [[चिमडी कुण्ड]], [[भेडेटार]], [[ठिंगेडुंगा]], [[कोशी टप्पू वन्यजीव अभयारण्य]], [[एवरेस्ट विज्ञान केन्द्र]], [[तालतलैया]]। == प्रशासनिक विभाग == अस्मिन् मण्डले १२ [[नेपाले स्थानीयसर्वकारः|स्थानीयस्तराः]] सन्ति, येषु २ उपमहानगराणि, ४ नगरपालिकाः, ६ ग्रामीणनगरपालिकाः च सन्ति । <ref>{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=२० असोज २०८२ |publisher=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=नेपाली}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+सुनसरी मण्डलस्य स्थानीय स्तराः !क्रम !स्थानीय स्तराः !समाविष्ट पूर्व पालिकाः !वडा सङ्ख्या !मुख्यालय !जनसङ्ख्या ([[राष्ट्रिय जनगणना, २०७८]]) !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनघनत्व (वर्ग किमी) |- |१ |[[इटहरी उपमहानगरपालिका]] |[[एकम्वा]], [[खनार]], [[पकली]] तथा [[हाँसपोसा]] |२० |इटहरी |१,९७,२४१ |९३.७८ |२,१०० |- |२ |[[धरान उपमहानगरपालिका]] |[[पाँचकन्या, सुनसरी|पाँचकन्या]] एवं [[विष्णुपादुका]] |२० |धरान |१,६६,५३१ |१९२.३२ |८७० |- |३ |[[इनरुवा नगरपालिका]] |[[मधेशा]], [[चाँदबेला]], [[बबिया]], [[डुम्राहा]] (२,७-९) एवं [[जल्पापुर]] |१० |इनरुवा |७४,९१४ |७७.९२ |९६० |- |४ |[[दुहवी नगरपालिका]] |[[दुहवी]], [[भलुवा]], [[सिमरिया]], [[सोनापुर]] [[पूर्व कुसाहा]] एवं [[तनमुना]] |१२ |[[दुहवी]] |६६,०७४ |७६.६७ |८६० |- |५ |[[रामधुनी नगरपालिका]] |[[भादगाउँ सिनुवारी]], [[सिङ्गिया]], [[डुम्राहा]] (१,३-६) एवं [[बकलौरी]] |९ |[[भादगाउँ सिनुवारी]] |६३,४५२ |९१.६९ |६९० |- |६ |[[बराहक्षेत्र नगरपालिका]] |[[बराहक्षेत्र]], [[महेन्द्रनगर, सुनसरी|महेन्द्रनगर]], [[भरौल]], [[प्रकाशपुर]] एवं [[मधुवन]] |११ |[[महेन्द्रनगर, सुनसरी|महेन्द्रनगर]] |९१,०८७ |२११.२३ |४३० |- |७ |[[देवानगञ्ज ग्रामपालिका]] |[[मध्यहर्षाही]], [[देवानगञ्ज]], [[कप्तानगञ्ज]], [[साहेबगञ्ज]] [[राजगञ्ज सिनुवारी]] |७ |[[देवानगञ्ज]] |३९,०३० |५३.५६ |७३० |- |८ |[[कोशी ग्रामपालिका]] |[[पश्चिम कुसाहा]], [[लौकही]], [[श्रीपुरजब्दी]] एवं [[हरिपुर, सुनसरी|हरिपुर]] |८ |[[लौकही]] |४८,८०४ |७५.९८ |६४० |- |९ |[[गढी ग्रामपालिका]] |[[औराबनी]], [[छिटाहा]], [[मधेली]] एवं [[सतेरझोडा]] | |[[औराबनी]] |३८,७३९ |६७.७ |५७० |- |१० |[[बर्जु ग्रामपालिका]] |[[अमाहिबेला]], [[रामगञ्ज बलगछिया]], [[अमडुबा]] एवं [[चिमडी]] |६ |[[अमाहिबेला]] |३६,२४९ |६९.४३ |५२० |- |११ |[[हरिनगर ग्रामपालिका]] |[[रामनगर भुटाहा]], [[गौतमपुर]], [[हरिनगरा]], [[वसन्तपुर, सुनसरी|वसन्तपुर]] एवं [[घुस्की]] |७ |[[हरिनगरा]] |४९,८४५ |४२.१९ |१,२०० |- |१२ |[[भोक्राहा नरसिंह ग्रामपालिका]] |[[भोक्राहा, सुनसरी|भोक्राहा]] एवं [[नरर्सिंहटप्पु]] |८ |[[भोक्राहा, सुनसरी|भोक्राहा]] |४९,२८० |६३.३७ |७८० |} [[चित्र:सुनसरी जिल्लाका गाविसहरू.png|अङ्गुठाकार|सुनसरी जिल्लाका पूर्व गाविसहरूको नक्सा]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} * केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग {{Geographic location |Centre = सुनसरी मण्डलम् |North = [[धनकुटा मण्डलम्]] |Northeast = |East = [[मोरङ जिल्ला मण्डलम् |Southeast = |South = [[बिहार]], {{झन्डा|भारत}} |Southwest = |West = [[सप्तरिमण्डलम्]] <br/> [[उदयपुरमण्डलम्]] |Northwest = }} n72viaq2lrud4g283wa30lx6nkn2s3w 501267 501265 2026-10-08T06:49:19Z Ganesh Paudel 6561 त्रुटी परिशोधितम् 501267 wikitext text/x-wiki '''इटहरी''' (आङ्ग्ल [[w:en:Itahari|Itahari]]) [[नेपालदेशः|नेपाल]]<nowiki/>स्य पूर्वाञ्चलीय प्रदेशएकावस्थितः तीब्रविस्तारित उपमहानगर एवं [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी मण्डलस्य]] प्रधानवाणिज्य केन्द्रं। बुढीगंगा नद्याः पश्चिमतिरे स्थित नगरे 33,794 गृहे 140,517 जनाः निवसन्ति। ते मध्ये 66,566 जनाः मर्दाना एवं 73,951 जनाः जनाना। <ref>{{cite web |url=https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |title=Municipals Level Population Tables |publisher=Central Bureau of Statistics Nepal |date=2011-08-08 |website=Central Bureau of Statistics, Nepal |access-date=2020-03-04 |accessdate=2020-03-04 |archive-date=2019-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825211436/https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |deadurl=yes }}</ref> {{सुनसरी मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सुनसरीमण्डलस्य नगरपालिकाः]] kehuewutb5c6ji4sz4xyruq58pmytiv 501269 501267 2026-10-08T07:08:21Z Ganesh Paudel 6561 न्युनाधिक विवरणं योजितम् 501269 wikitext text/x-wiki '''इटहरी''' (आङ्ग्ल [[w:en:Itahari|Itahari]]) [[नेपालदेशः|नेपाल]]<nowiki/>स्य पूर्वाञ्चलीय प्रदेशएकावस्थितः तीब्रविस्तारित उपमहानगर एवं [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी मण्डलस्य]] प्रधानवाणिज्य केन्द्रं। बुढीगंगा नद्याः पश्चिमतिरे स्थित नगरे 33,794 गृहे 140,517 जनाः निवसन्ति। ते मध्ये 66,566 जनाः मर्दाना एवं 73,951 जनाः जनाना। <ref>{{cite web |url=https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |title=Municipals Level Population Tables |publisher=Central Bureau of Statistics Nepal |date=2011-08-08 |website=Central Bureau of Statistics, Nepal |access-date=2020-03-04 |accessdate=2020-03-04 |archive-date=2019-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825211436/https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |deadurl=yes }}</ref> {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = इटहरी |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Itahari,_Sunsari.jpg |image_caption = इटहरी उपमहानगरपालिकाको दृश्य |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = सुनसरी जिल्ला#Nepal Province1#Nepal |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = नक्सामा इटहरी उपमहानगरपालिकाको स्थान |coordinates = {{coord|26|39|47|N|87|16|28|E|type:city(41210)_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[सुनसरी जिल्ला]] |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-sunsari/itahari?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = इटहरी उपमहानगरपालिका |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = हेमकर्ण पौडेल <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = सङ्गीताकुमारी चौधरी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref name="नगरपालिका">{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = इटहरी |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = उपमहानगरपालिका |established_date3 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="नगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |accessdate=फेब्रुअरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title4 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date4 = [[एकम्बा|एकम्वा]], [[खनार]], [[पकली]] र [[हाँसपोसा]] |established_title5 = सम्मिलित (मिति) |established_date5 = वि.सं. २०७१ पुस २८ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 93.78 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=13&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_note = |population_total = 197241 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_rank = २औँ (कोशी प्रदेश)<br/>१२औँ (नेपाल) |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = धर्मावलम्बी |population_blank2 =[[हिन्दु धर्म|हिन्दू]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] <!-- General information --> |timezone = [[नेपालस्य प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = पत्रमञ्जुषा संकेत |postal_code = ५६७०५ |area_code = ०२५ |blank_name = |blank_info = |website =[http://itaharimun.gov.np/ itaharimun.gov.np] |footnotes = }} इटहरी उपमहानगरपालिका [[नेपालम्| नेपाल]]स्य [[कोशी प्रदेशः]] [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरीमण्डले]] स्थितम् [[उपमहानगरपालिका]] अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref> पूर्वनेपाले द्रुतगत्या विकसितं वाणिज्यिकं परिवहनं च केन्द्रम् अस्ति । इदं [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] तः दक्षिणदिशि [[विराटनगर|विराटनगर महानगरम्]] इत्यस्य उत्तरदिशि च स्थितम् अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/itihaasmaa-itthrii-saarvjnik-184841 |title='इतिहासमा इटहरी' सार्वजनिक |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> सुनसरी जिल्लाको तत्कालिन इटहरी गाउँ विकास समितिका सम्पूर्ण वडालाई समेटेर वि.सं. २०५३ माघ ११ गते नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगरपालिका"/> नेपाल सर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः १६ मङ्गसीर, २०७१ इटहरी उपमहानगरम् इति घोषितम्। पूर्वतन [[एकम्बा|एकम्बा]], [[खनार]], [[पकाली]], [[हांसपोसा]] च ग्रामविकाससमितयः समाविष्टाः इयं नगरं निर्मितं। <ref>{{Cite web |url=https://www.blastkhabar.com/news/2018/06/25/85710.html |title=प्रदेश एकमा चम्किदै इटहरी |website=ब्लाष्ट खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। अत्र विभिन्नजातीयधर्मसंस्कृतिजनाः निवसन्ति । मुख्य इटहरि [[थारु जाति|थारु]] [[ब्राह्मण|ब्राह्मण]], [[खेत्री]], [[नेवार जाति|नेवार]], [[राय जाति|राय]], [[लिम्बू जाति|लिम्बू]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[तामाङ जाति|तामङ]], मुसाहर, [[मुस्लिम]] तथा इटहरी उपमहानगरपालिका, यत्र मुख्यसमुदायाः निवसन्ति, [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[थारु भाषा|थारु]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[रायभाषा|राय]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बू]], [[तामाङ भाषा|तामङ्ग]], [[सुनुवार भाषा|सुनुवार]] तथा [[नवरी भाषा|नवरी]] इति भाष्यते मुख्यभाषा। ==नामकरण== [[महेन्द्रराजमार्गस्य]] उद्घाटनस्य अनन्तरं पूर्वीनेपालस्य संगमस्य च अनन्तरं इटहरी-नामकम् अस्य क्षेत्रस्य आदिवासीनां [[थारुजाति|थारु]] जनानां भाषात् उत्पन्नम् इति स्थानीय मते। अस्मिन् स्थाने प्राचीनकालात् एव इष्टकानां प्रयोगः विविधप्रयोजनानां कृते भवति स्म, ततः [[राणा शासनकाल|राणाशासनम्]] उत्तरार्धे इष्टकाकाष्ठैः निर्मितं 'तुरुङ्ग' (अपराधिनः पादौ मोजायां स्थापयित्वा दण्डयितुं यन्त्रम्) निर्मितम् आसीत् देशीये [[थारुभाषा|थारुभाषा]] इष्टकाः 'इत्' इति, काष्ठकारागाराः 'हरि' इति कथ्यन्ते । 'इटहरि' इति नाम 'इट'+'हरि' इति संयोगात् निष्पन्नम् ।<ref>{{Cite web |url=https://purbelinews.com/pradesh/127971 |title=प्रदेशको राजधानी बन्न योग्य इटहरी |website=पूर्वेली न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://purbelinews.com/pradesh/127971 |archive-date=2022-01-29 }}</ref> == इतिहास== वि.सं. २०५४ नगरस्य प्रथम निर्वाचनम् अभवत्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/85704-85704 |title=इटहरीका पहिलो मेयर प्रदेशसभामा विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/new-story/16383/ |title=हत्या गरिएका पतिको सपना पूरा गर्न उपमेयरमा उठिन् रायमाझी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> इतपरं वि.सं. २०७४, २०७९ वर्षे उपमहानगरस्य स्थानीय तहको निर्वाचनम् नूतन नेतृत्वं निर्वाचितम्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/74743-74743 |title=इटहरी उपमहानगरमा एमाले विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/story/17587/2017/11/6/election/bZHbxQ7oEJ |title=इटहरीको नेतृत्व एमालेको पोल्टामा, द्वारिकलाल चौधरी मेयरमा विजयी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। == वडागत विवरण == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ इटहरी उपमहानगरपालिकायाः वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समाविष्ट पूर्वतन क्षेत्राणि !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[हाँसपोसा]] (१,३,९) || १०,६४१ || ४.३३ || २४५७.५१ |- | २ || इटहरी (२) || १९,५९४ || ११.७९ || १६६१.९२ |- | ३ || इटहरी (३) || ६,५४८ || १२.४१ || ५२७.६४ |- | ४ || इटहरी (४) || १९,५१२ || ३.०५ || ६३९७.३८ |- | ५ || इटहरी (५) || २१,२३३ || ३.०२ || ७०३०.७९ |- | ६ || इटहरी (१) || ७,२५९ || ०.४५ || १६१३१.११ |- | ७ || इटहरी (६) || ६,००४ || ३.४८ || १७२५.२९ |- | ८ || इटहरी (७) || १२,३२० || ३ || ४१०६.६७ |- | ९ || इटहरी (८) || ९,१९९ || १.४८ || ६२१५.५४ |- | १० || [[खनार]] (१-३) || ६,७७९ || ३.३२ || २०४१.८७ |- | ११ || [[खनार]] (७-९) || ५,०७३ || ४.१९ || १२१०.७४ |- | १२ || [[खनार]] (४) || ४,८७० || २.०२ || २४१०.८९ |- | १३ || [[खनार]] (५-६) || ९,९३७ || ३.६७ || २७०७.६३ |- | १४ || इटहरी (९) र [[एकम्बा]] (८-९) || ६,२६६ || ७.६५ || ८१९.०८ |- | १५ || [[एकम्बा]] (१,५-७) || २,९४० || ४.५८ || ६४१.९२ |- | १६ || [[एकम्बा]] (२-४) र [[पकली]] (६-८) || ९,३०९ || ८.५१ || १०९३.८९ |- | १७ || [[पकली]] (३-५) र [[हाँसपोसा]] (७-८) || १२,१०७ || ४.९४ || २४५०.८१ |- | १८ || [[पकली]] (१-२,९) || ५,३१० || ६.८५ || ७७५.१८ |- | १९ || [[हाँसपोसा]] (४-६) || ९,२४२ || ३.१८ || २९०६.२९ |- | २० || [[हाँसपोसा]] (२) || १३,०९८ || १.८७ || ७००४.२८ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,९७,२४१''' || '''९३.७९''' || '''२१०३.०१''' |} ==भूगोल== ९३.७८ वर्गकिलोमीटर् क्षेत्रे विस्तृते समुद्रतलात् ११६ तः १६४ मीटर् यावत् ऊर्ध्वता च स्थितस्य इटहरी-नगरस्य ३० हेक्टेर्-अधिकभूमिषु विस्तृताः आवासीय-व्यापारिकक्षेत्राणि सन्ति भौगोलिकदृष्ट्या इटहरी-नगरं समतलभूभागे स्थितम् अस्ति । [[कोशीजलबन्धः]] २० किलोमीटर् दूरे अस्ति । [[धरन उपमहानगरनगरम्]] इटहरीतः उत्तरदिशि १२ किलोमीटर् दूरे, दक्षिणदिशि [[विराटनगरमहानगरम्]] २२ किलोमीटर् दूरे अस्ति । ==जनसंख्या== द्वादश राष्ट्रीयजनगणना, २०७८ अनुसारं कुलजनसंख्या १,९७,२४१ अस्ति तथा च अत्र ५०,३५० गृहाणि सन्ति ।<ref name="जनगणना २०७८"/> ==धार्मिक केन्द्र== इटहरी नगरीयक्षेत्रे कृष्णप्रणामीमन्दिरं, राधाकृष्णमन्दिरं, मानवधर्मसेवासमितिः,थारुबिचुधामीग्रामथान्,कचनामहादेवः,राजदेवी,सुन्दर्देवी,जौडीमन्दिरं,शिवमन्दिरं, दक्षिणकालीमन्दिरं, मनकामनामन्दिरं च सन्ति । इटहरी-नगरस्य स्वकीयः अद्वितीयः विशेषः अस्ति, यत्र [[दशहरा|दशैं]], [[भातृपूजा|भाई टीका]], [[तीज]], [[जितिया]], [[समाचकेवा]], [[तिला संक्रांति]], [[सिरुवा पर्व]], [[होली]], [[कृष्णजन्माष्टमी|श्रीकृष्णाष्टमी] इत्यादयः उत्सवाः सन्ति। बुद्धपूर्णिमा, [[ल्होसार|ल्होसार]], [[छैठ]], [[राम नवमी]], [[ईद उल फितर|ईद]], बकरईद एवं [[रमजान]] अपि कानिचनजनाः आचरन्ति। == मौसम == इटहरी-नगरस्य तापमानं शीतऋतौ १०-१८ डिग्री सेल्सियस्, उष्णऋतौ ३०-४२.३ डिग्री सेल्सियस् च भवति । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{सुनसरी मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सुनसरीमण्डलस्य नगरपालिकाः]] 65fbgocyr2wyykvquo5orpjtfuix6og 501270 501269 2026-10-08T07:11:17Z Ganesh Paudel 6561 501270 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = इटहरी |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Itahari,_Sunsari.jpg |image_caption = इटहरी उपमहानगरपालिकाको दृश्य |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = सुनसरी जिल्ला#Nepal Province1#Nepal |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = नक्सामा इटहरी उपमहानगरपालिकाको स्थान |coordinates = {{coord|26|39|47|N|87|16|28|E|type:city(41210)_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[सुनसरी जिल्ला]] |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-sunsari/itahari?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = इटहरी उपमहानगरपालिका |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = हेमकर्ण पौडेल <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = सङ्गीताकुमारी चौधरी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref name="नगरपालिका">{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = इटहरी |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = उपमहानगरपालिका |established_date3 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="नगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |accessdate=फेब्रुअरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title4 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date4 = [[एकम्बा|एकम्वा]], [[खनार]], [[पकली]] र [[हाँसपोसा]] |established_title5 = सम्मिलित (मिति) |established_date5 = वि.सं. २०७१ पुस २८ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 93.78 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=13&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_note = |population_total = 197241 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_rank = २औँ (कोशी प्रदेश)<br/>१२औँ (नेपाल) |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = धर्मावलम्बी |population_blank2 =[[हिन्दु धर्म|हिन्दू]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] <!-- General information --> |timezone = [[नेपालस्य प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = पत्रमञ्जुषा संकेत |postal_code = ५६७०५ |area_code = ०२५ |blank_name = |blank_info = |website =[http://itaharimun.gov.np/ itaharimun.gov.np] |footnotes = }} '''इटहरी उपमहानगर''' (आङ्ग्ल [[w:en:Itahari|Itahari]]) [[नेपालदेशः|नेपाल]] स्य पूर्वाञ्चलीय प्रदेशएकावस्थितः तीब्रविस्तारित उपमहानगर एवं [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी मण्डलस्य]] प्रधानवाणिज्य केन्द्रं। <ref>{{cite web |url=https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |title=Municipals Level Population Tables |publisher=Central Bureau of Statistics Nepal |date=2011-08-08 |website=Central Bureau of Statistics, Nepal |access-date=2020-03-04 |accessdate=2020-03-04 |archive-date=2019-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825211436/https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |deadurl=yes }}</ref> एषा उपमहानगरपालिकाः [[नेपालम्| नेपाल]]स्य [[कोशी प्रदेशः]] [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरीमण्डले]] स्थितम् [[उपमहानगरपालिका]] अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref> पूर्वनेपाले वाणिज्यिकं परिवहनं च केन्द्रम् [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] तः दक्षिणदिशि [[विराटनगर|विराटनगर महानगरम्]] इत्यस्य उत्तरदिशि च स्थितम् अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/itihaasmaa-itthrii-saarvjnik-184841 |title='इतिहासमा इटहरी' सार्वजनिक |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> सुनसरी जिल्लाको तत्कालिन इटहरी गाउँ विकास समितिका सम्पूर्ण वडालाई समेटेर वि.सं. २०५३ माघ ११ गते नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगरपालिका"/> नेपाल सर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः १६ मङ्गसीर, २०७१ इटहरी उपमहानगरम् इति घोषितम्। पूर्वतन [[एकम्बा|एकम्बा]], [[खनार]], [[पकाली]], [[हांसपोसा]] च ग्रामविकाससमितयः समाविष्टाः इयं नगरं निर्मितं। <ref>{{Cite web |url=https://www.blastkhabar.com/news/2018/06/25/85710.html |title=प्रदेश एकमा चम्किदै इटहरी |website=ब्लाष्ट खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। अत्र विभिन्नजातीयधर्मसंस्कृतिजनाः निवसन्ति । मुख्य इटहरि [[थारु जाति|थारु]] [[ब्राह्मण|ब्राह्मण]], [[खेत्री]], [[नेवार जाति|नेवार]], [[राय जाति|राय]], [[लिम्बू जाति|लिम्बू]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[तामाङ जाति|तामङ]], मुसाहर, [[मुस्लिम]] तथा इटहरी उपमहानगरपालिका, यत्र मुख्यसमुदायाः निवसन्ति, [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[थारु भाषा|थारु]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[रायभाषा|राय]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बू]], [[तामाङ भाषा|तामङ्ग]], [[सुनुवार भाषा|सुनुवार]] तथा [[नवरी भाषा|नवरी]] इति भाष्यते मुख्यभाषा। ==नामकरण== [[महेन्द्रराजमार्गस्य]] उद्घाटनस्य अनन्तरं पूर्वीनेपालस्य संगमस्य च अनन्तरं इटहरी-नामकम् अस्य क्षेत्रस्य आदिवासीनां [[थारुजाति|थारु]] जनानां भाषात् उत्पन्नम् इति स्थानीय मते। अस्मिन् स्थाने प्राचीनकालात् एव इष्टकानां प्रयोगः विविधप्रयोजनानां कृते भवति स्म, ततः [[राणा शासनकाल|राणाशासनम्]] उत्तरार्धे इष्टकाकाष्ठैः निर्मितं 'तुरुङ्ग' (अपराधिनः पादौ मोजायां स्थापयित्वा दण्डयितुं यन्त्रम्) निर्मितम् आसीत् देशीये [[थारुभाषा|थारुभाषा]] इष्टकाः 'इत्' इति, काष्ठकारागाराः 'हरि' इति कथ्यन्ते । 'इटहरि' इति नाम 'इट'+'हरि' इति संयोगात् निष्पन्नम् ।<ref>{{Cite web |url=https://purbelinews.com/pradesh/127971 |title=प्रदेशको राजधानी बन्न योग्य इटहरी |website=पूर्वेली न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://purbelinews.com/pradesh/127971 |archive-date=2022-01-29 }}</ref> == इतिहास== वि.सं. २०५४ नगरस्य प्रथम निर्वाचनम् अभवत्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/85704-85704 |title=इटहरीका पहिलो मेयर प्रदेशसभामा विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/new-story/16383/ |title=हत्या गरिएका पतिको सपना पूरा गर्न उपमेयरमा उठिन् रायमाझी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> इतपरं वि.सं. २०७४, २०७९ वर्षे उपमहानगरस्य स्थानीय तहको निर्वाचनम् नूतन नेतृत्वं निर्वाचितम्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/74743-74743 |title=इटहरी उपमहानगरमा एमाले विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/story/17587/2017/11/6/election/bZHbxQ7oEJ |title=इटहरीको नेतृत्व एमालेको पोल्टामा, द्वारिकलाल चौधरी मेयरमा विजयी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। == वडागत विवरण == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ इटहरी उपमहानगरपालिकायाः वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समाविष्ट पूर्वतन क्षेत्राणि !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[हाँसपोसा]] (१,३,९) || १०,६४१ || ४.३३ || २४५७.५१ |- | २ || इटहरी (२) || १९,५९४ || ११.७९ || १६६१.९२ |- | ३ || इटहरी (३) || ६,५४८ || १२.४१ || ५२७.६४ |- | ४ || इटहरी (४) || १९,५१२ || ३.०५ || ६३९७.३८ |- | ५ || इटहरी (५) || २१,२३३ || ३.०२ || ७०३०.७९ |- | ६ || इटहरी (१) || ७,२५९ || ०.४५ || १६१३१.११ |- | ७ || इटहरी (६) || ६,००४ || ३.४८ || १७२५.२९ |- | ८ || इटहरी (७) || १२,३२० || ३ || ४१०६.६७ |- | ९ || इटहरी (८) || ९,१९९ || १.४८ || ६२१५.५४ |- | १० || [[खनार]] (१-३) || ६,७७९ || ३.३२ || २०४१.८७ |- | ११ || [[खनार]] (७-९) || ५,०७३ || ४.१९ || १२१०.७४ |- | १२ || [[खनार]] (४) || ४,८७० || २.०२ || २४१०.८९ |- | १३ || [[खनार]] (५-६) || ९,९३७ || ३.६७ || २७०७.६३ |- | १४ || इटहरी (९) र [[एकम्बा]] (८-९) || ६,२६६ || ७.६५ || ८१९.०८ |- | १५ || [[एकम्बा]] (१,५-७) || २,९४० || ४.५८ || ६४१.९२ |- | १६ || [[एकम्बा]] (२-४) र [[पकली]] (६-८) || ९,३०९ || ८.५१ || १०९३.८९ |- | १७ || [[पकली]] (३-५) र [[हाँसपोसा]] (७-८) || १२,१०७ || ४.९४ || २४५०.८१ |- | १८ || [[पकली]] (१-२,९) || ५,३१० || ६.८५ || ७७५.१८ |- | १९ || [[हाँसपोसा]] (४-६) || ९,२४२ || ३.१८ || २९०६.२९ |- | २० || [[हाँसपोसा]] (२) || १३,०९८ || १.८७ || ७००४.२८ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,९७,२४१''' || '''९३.७९''' || '''२१०३.०१''' |} ==भूगोल== ९३.७८ वर्गकिलोमीटर् क्षेत्रे विस्तृते समुद्रतलात् ११६ तः १६४ मीटर् यावत् ऊर्ध्वता च स्थितस्य इटहरी-नगरस्य ३० हेक्टेर्-अधिकभूमिषु विस्तृताः आवासीय-व्यापारिकक्षेत्राणि सन्ति भौगोलिकदृष्ट्या इटहरी-नगरं समतलभूभागे स्थितम् अस्ति । [[कोशीजलबन्धः]] २० किलोमीटर् दूरे अस्ति । [[धरन उपमहानगरनगरम्]] इटहरीतः उत्तरदिशि १२ किलोमीटर् दूरे, दक्षिणदिशि [[विराटनगरमहानगरम्]] २२ किलोमीटर् दूरे अस्ति । ==जनसंख्या== द्वादश राष्ट्रीयजनगणना, २०७८ अनुसारं कुलजनसंख्या १,९७,२४१ अस्ति तथा च अत्र ५०,३५० गृहाणि सन्ति ।<ref name="जनगणना २०७८"/> ==धार्मिक केन्द्र== इटहरी नगरीयक्षेत्रे कृष्णप्रणामीमन्दिरं, राधाकृष्णमन्दिरं, मानवधर्मसेवासमितिः,थारुबिचुधामीग्रामथान्,कचनामहादेवः,राजदेवी,सुन्दर्देवी,जौडीमन्दिरं,शिवमन्दिरं, दक्षिणकालीमन्दिरं, मनकामनामन्दिरं च सन्ति । इटहरी-नगरस्य स्वकीयः अद्वितीयः विशेषः अस्ति, यत्र [[दशहरा|दशैं]], [[भातृपूजा|भाई टीका]], [[तीज]], [[जितिया]], [[समाचकेवा]], [[तिला संक्रांति]], [[सिरुवा पर्व]], [[होली]], [[कृष्णजन्माष्टमी|श्रीकृष्णाष्टमी] इत्यादयः उत्सवाः सन्ति। बुद्धपूर्णिमा, [[ल्होसार|ल्होसार]], [[छैठ]], [[राम नवमी]], [[ईद उल फितर|ईद]], बकरईद एवं [[रमजान]] अपि कानिचनजनाः आचरन्ति। == मौसम == इटहरी-नगरस्य तापमानं शीतऋतौ १०-१८ डिग्री सेल्सियस्, उष्णऋतौ ३०-४२.३ डिग्री सेल्सियस् च भवति । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{सुनसरी मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सुनसरीमण्डलस्य नगरपालिकाः]] 3civsxwupe693d1ei298s4g0obungpf 501271 501270 2026-10-08T07:14:29Z Ganesh Paudel 6561 501271 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = इटहरी |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Itahari,_Sunsari.jpg |image_caption = इटहरी उपमहानगरपालिकाको दृश्य |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = सुनसरी जिल्ला#Nepal Province1#Nepal |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = नक्सामा इटहरी उपमहानगरपालिकाको स्थान |coordinates = {{coord|26|39|47|N|87|16|28|E|type:city(41210)_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[सुनसरी जिल्ला]] |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-sunsari/itahari?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = इटहरी उपमहानगरपालिका |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = हेमकर्ण पौडेल <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = सङ्गीताकुमारी चौधरी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref name="नगरपालिका">{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = इटहरी |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = उपमहानगरपालिका |established_date3 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="नगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |accessdate=फेब्रुअरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title4 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date4 = [[एकम्बा|एकम्वा]], [[खनार]], [[पकली]] र [[हाँसपोसा]] |established_title5 = सम्मिलित (मिति) |established_date5 = वि.सं. २०७१ पुस २८ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 93.78 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=13&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_note = |population_total = 197241 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_rank = २औँ (कोशी प्रदेश)<br/>१२औँ (नेपाल) |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = धर्मावलम्बी |population_blank2 =[[हिन्दु धर्म|हिन्दू]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] <!-- General information --> |timezone = [[नेपालस्य प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = पत्रमञ्जुषा संकेत |postal_code = ५६७०५ |area_code = ०२५ |blank_name = |blank_info = |website =[http://itaharimun.gov.np/ itaharimun.gov.np] |footnotes = }} '''इटहरी उपमहानगर''' (आङ्ग्ल [[w:en:Itahari|Itahari]]) [[नेपालदेशः|नेपाल]] स्य पूर्वाञ्चलीय प्रदेशएकावस्थितः तीब्रविस्तारित उपमहानगर एवं [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी मण्डलस्य]] प्रधानवाणिज्य केन्द्रं। <ref>{{cite web |url=https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |title=Municipals Level Population Tables |publisher=Central Bureau of Statistics Nepal |date=2011-08-08 |website=Central Bureau of Statistics, Nepal |access-date=2020-03-04 |accessdate=2020-03-04 |archive-date=2019-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825211436/https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |deadurl=yes }}</ref> एषा उपमहानगरपालिकाः [[नेपालम्| नेपाल]]स्य [[कोशी प्रदेशः]] [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरीमण्डले]] स्थितम् [[उपमहानगरपालिका]] अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref> पूर्वनेपाले वाणिज्यिकं परिवहनं च केन्द्रम् [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] तः दक्षिणदिशि [[विराटनगर|विराटनगर महानगरम्]] इत्यस्य उत्तरदिशि च स्थितम् अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/itihaasmaa-itthrii-saarvjnik-184841 |title='इतिहासमा इटहरी' सार्वजनिक |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> सुनसरी जिल्लाको तत्कालिन इटहरी गाउँ विकास समितिका सम्पूर्ण वडालाई समेटेर वि.सं. २०५३ माघ ११ गते नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगरपालिका"/> नेपाल सर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः १६ मङ्गसीर, २०७१ इटहरी उपमहानगरम् इति घोषितम्। पूर्वतन [[एकम्बा|एकम्बा]], [[खनार]], [[पकाली]], [[हांसपोसा]] च ग्रामविकाससमितयः समाविष्टाः इयं नगरं निर्मितं। <ref>{{Cite web |url=https://www.blastkhabar.com/news/2018/06/25/85710.html |title=प्रदेश एकमा चम्किदै इटहरी |website=ब्लाष्ट खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। अत्र विभिन्नजातीयधर्मसंस्कृतिजनाः निवसन्ति । मुख्य इटहरि [[थारु जाति|थारु]] [[ब्राह्मण|ब्राह्मण]], [[क्षत्रीय]], [[नेवार जाति|नेवार]], [[राई जाति|राई]], [[लिम्बू जाति|लिम्बू]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[तामाङ जाति|तामङ]], मुसहर, [[मुस्लिम]] तथा इटहरी उपमहानगरपालिका, यत्र मुख्यसमुदायाः निवसन्ति, [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[थारु भाषा|थारु]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[राईभाषा|राई]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बू]], [[तामाङ भाषा|तामाङ्ग]], [[सुनुवार भाषा|सुनुवार]] तथा [[नेवारी भाषा|नेवारी]] इति भाष्यते। तथापि मुख्यभाषा सम्पर्कभाषा नेपाली प्रचलति। ==नामकरण== [[महेन्द्रराजमार्ग]] उद्घाटनस्य अनन्तरं पूर्वीनेपालस्य संगमस्य च अनन्तरं इटहरी-नामकम् अस्य क्षेत्रस्य आदिवासीनां [[थारुजाति|थारु]] जनानां भाषात् उत्पन्नम् इति स्थानीय मते। अस्मिन् स्थाने प्राचीनकालात् एव इष्टकानां प्रयोगः विविधप्रयोजनानां कृते भवति स्म, ततः [[राणा शासनकाल|राणाशासनम्]] उत्तरार्धे इष्टकाकाष्ठैः निर्मितं 'तुरुङ्ग' (अपराधिनः पादौ मोजायां स्थापयित्वा दण्डयितुं यन्त्रम्) निर्मितम् आसीत् देशीये [[थारुभाषा|थारुभाषा]] इष्टकाः 'इत्' इति, काष्ठकारागाराः 'हरि' इति कथ्यन्ते । 'इटहरि' इति नाम 'इट'+'हरि' इति संयोगात् निष्पन्नम् ।<ref>{{Cite web |url=https://purbelinews.com/pradesh/127971 |title=प्रदेशको राजधानी बन्न योग्य इटहरी |website=पूर्वेली न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://purbelinews.com/pradesh/127971 |archive-date=2022-01-29 }}</ref> == इतिहास== वि.सं. २०५४ नगरस्य प्रथम निर्वाचनम् अभवत्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/85704-85704 |title=इटहरीका पहिलो मेयर प्रदेशसभामा विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/new-story/16383/ |title=हत्या गरिएका पतिको सपना पूरा गर्न उपमेयरमा उठिन् रायमाझी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> इतपरं वि.सं. २०७४, २०७९ वर्षे उपमहानगरस्य स्थानीय तहको निर्वाचनम् नूतन नेतृत्वं निर्वाचितम्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/74743-74743 |title=इटहरी उपमहानगरमा एमाले विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/story/17587/2017/11/6/election/bZHbxQ7oEJ |title=इटहरीको नेतृत्व एमालेको पोल्टामा, द्वारिकलाल चौधरी मेयरमा विजयी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। == वडागत विवरण == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ इटहरी उपमहानगरपालिकायाः वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समाविष्ट पूर्वतन क्षेत्राणि !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[हाँसपोसा]] (१,३,९) || १०,६४१ || ४.३३ || २४५७.५१ |- | २ || इटहरी (२) || १९,५९४ || ११.७९ || १६६१.९२ |- | ३ || इटहरी (३) || ६,५४८ || १२.४१ || ५२७.६४ |- | ४ || इटहरी (४) || १९,५१२ || ३.०५ || ६३९७.३८ |- | ५ || इटहरी (५) || २१,२३३ || ३.०२ || ७०३०.७९ |- | ६ || इटहरी (१) || ७,२५९ || ०.४५ || १६१३१.११ |- | ७ || इटहरी (६) || ६,००४ || ३.४८ || १७२५.२९ |- | ८ || इटहरी (७) || १२,३२० || ३ || ४१०६.६७ |- | ९ || इटहरी (८) || ९,१९९ || १.४८ || ६२१५.५४ |- | १० || [[खनार]] (१-३) || ६,७७९ || ३.३२ || २०४१.८७ |- | ११ || [[खनार]] (७-९) || ५,०७३ || ४.१९ || १२१०.७४ |- | १२ || [[खनार]] (४) || ४,८७० || २.०२ || २४१०.८९ |- | १३ || [[खनार]] (५-६) || ९,९३७ || ३.६७ || २७०७.६३ |- | १४ || इटहरी (९) र [[एकम्बा]] (८-९) || ६,२६६ || ७.६५ || ८१९.०८ |- | १५ || [[एकम्बा]] (१,५-७) || २,९४० || ४.५८ || ६४१.९२ |- | १६ || [[एकम्बा]] (२-४) र [[पकली]] (६-८) || ९,३०९ || ८.५१ || १०९३.८९ |- | १७ || [[पकली]] (३-५) र [[हाँसपोसा]] (७-८) || १२,१०७ || ४.९४ || २४५०.८१ |- | १८ || [[पकली]] (१-२,९) || ५,३१० || ६.८५ || ७७५.१८ |- | १९ || [[हाँसपोसा]] (४-६) || ९,२४२ || ३.१८ || २९०६.२९ |- | २० || [[हाँसपोसा]] (२) || १३,०९८ || १.८७ || ७००४.२८ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,९७,२४१''' || '''९३.७९''' || '''२१०३.०१''' |} ==भूगोल== ९३.७८ वर्गकिलोमीटर् क्षेत्रे विस्तृते समुद्रतलात् ११६ तः १६४ मीटर् यावत् ऊर्ध्वता च स्थितस्य इटहरी-नगरस्य ३० हेक्टेर्-अधिकभूमिषु विस्तृताः आवासीय-व्यापारिकक्षेत्राणि सन्ति भौगोलिकदृष्ट्या इटहरी-नगरं समतलभूभागे स्थितम् अस्ति । [[कोशीजलबन्धः]] २० किलोमीटर् दूरे अस्ति । [[धरन उपमहानगरनगरम्]] इटहरीतः उत्तरदिशि १२ किलोमीटर् दूरे, दक्षिणदिशि [[विराटनगरमहानगरम्]] २२ किलोमीटर् दूरे अस्ति । ==जनसंख्या== द्वादश राष्ट्रीयजनगणना, २०७८ अनुसारं कुलजनसंख्या १,९७,२४१ अस्ति तथा च अत्र ५०,३५० गृहाणि सन्ति ।<ref name="जनगणना २०७८"/> ==धार्मिक केन्द्र== इटहरी नगरीयक्षेत्रे कृष्णप्रणामीमन्दिरं, राधाकृष्णमन्दिरं, मानवधर्मसेवासमितिः,थारुबिचुधामीग्रामथान्,कचनामहादेवः,राजदेवी,सुन्दर्देवी,जौडीमन्दिरं,शिवमन्दिरं, दक्षिणकालीमन्दिरं, मनकामनामन्दिरं च सन्ति । इटहरी-नगरस्य स्वकीयः अद्वितीयः विशेषः अस्ति, यत्र [[दशहरा|दशैं]], [[भातृपूजा|भाई टीका]], [[तीज]], [[जितिया]], [[समाचकेवा]], [[तिला संक्रांति]], [[सिरुवा पर्व]], [[होली]], [[कृष्णजन्माष्टमी|श्रीकृष्णाष्टमी] इत्यादयः उत्सवाः सन्ति। बुद्धपूर्णिमा, [[ल्होसार|ल्होसार]], [[छैठ]], [[राम नवमी]], [[ईद उल फितर|ईद]], बकरईद एवं [[रमजान]] अपि कानिचनजनाः आचरन्ति। == मौसम == इटहरी-नगरस्य तापमानं शीतऋतौ १०-१८ डिग्री सेल्सियस्, उष्णऋतौ ३०-४२.३ डिग्री सेल्सियस् च भवति । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{सुनसरी मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सुनसरीमण्डलस्य नगरपालिकाः]] fimhv275pu8pmy2a9xd5b6458jtm2nd 501274 501271 2026-10-08T07:18:25Z Ganesh Paudel 6561 501274 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = इटहरी |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Itahari,_Sunsari.jpg |image_caption = इटहरी उपमहानगरपालिकाको दृश्य |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = सुनसरी जिल्ला#Nepal Province1#Nepal |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = नक्सामा इटहरी उपमहानगरपालिकाको स्थान |coordinates = {{coord|26|39|47|N|87|16|28|E|type:city(41210)_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|Nepal}} |subdivision_type1 = [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रदेशाः]] |subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेशः]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[सुनसरीमण्डलम्]] |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-sunsari/itahari?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = इटहरी उपमहानगरपालिका |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = हेमकर्ण पौडेल <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = सङ्गीताकुमारी चौधरी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref name="नगरपालिका">{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = इटहरी |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = उपमहानगरपालिका |established_date3 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="नगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |accessdate=फेब्रुअरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title4 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date4 = [[एकम्बा|एकम्वा]], [[खनार]], [[पकली]] र [[हाँसपोसा]] |established_title5 = सम्मिलित (मिति) |established_date5 = वि.सं. २०७१ पुस २८ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 93.78 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=13&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_note = |population_total = 197241 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_rank = २औँ (कोशी प्रदेश)<br/>१२औँ (नेपाल) |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = धर्मावलम्बी |population_blank2 =[[हिन्दु धर्म|हिन्दू]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] <!-- General information --> |timezone = [[नेपालस्य प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = पत्रमञ्जुषा संकेत |postal_code = ५६७०५ |area_code = ०२५ |blank_name = |blank_info = |website =[http://itaharimun.gov.np/ itaharimun.gov.np] |footnotes = }} '''इटहरी उपमहानगर''' (आङ्ग्ल [[w:en:Itahari|Itahari]]) [[नेपालदेशः|नेपाल]] स्य पूर्वाञ्चलीय प्रदेशएकावस्थितः तीब्रविस्तारित उपमहानगर एवं [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी मण्डलस्य]] प्रधानवाणिज्य केन्द्रं। <ref>{{cite web |url=https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |title=Municipals Level Population Tables |publisher=Central Bureau of Statistics Nepal |date=2011-08-08 |website=Central Bureau of Statistics, Nepal |access-date=2020-03-04 |accessdate=2020-03-04 |archive-date=2019-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825211436/https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |deadurl=yes }}</ref> एषा उपमहानगरपालिकाः [[नेपालम्| नेपाल]]स्य [[कोशी प्रदेशः]] [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरीमण्डले]] स्थितम् [[उपमहानगरपालिका]] अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref> पूर्वनेपाले वाणिज्यिकं परिवहनं च केन्द्रम् [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] तः दक्षिणदिशि [[विराटनगर|विराटनगर महानगरम्]] इत्यस्य उत्तरदिशि च स्थितम् अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/itihaasmaa-itthrii-saarvjnik-184841 |title='इतिहासमा इटहरी' सार्वजनिक |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> सुनसरी जिल्लाको तत्कालिन इटहरी गाउँ विकास समितिका सम्पूर्ण वडालाई समेटेर वि.सं. २०५३ माघ ११ गते नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगरपालिका"/> नेपाल सर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः १६ मङ्गसीर, २०७१ इटहरी उपमहानगरम् इति घोषितम्। पूर्वतन [[एकम्बा|एकम्बा]], [[खनार]], [[पकाली]], [[हांसपोसा]] च ग्रामविकाससमितयः समाविष्टाः इयं नगरं निर्मितं। <ref>{{Cite web |url=https://www.blastkhabar.com/news/2018/06/25/85710.html |title=प्रदेश एकमा चम्किदै इटहरी |website=ब्लाष्ट खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। अत्र विभिन्नजातीयधर्मसंस्कृतिजनाः निवसन्ति । मुख्य इटहरि [[थारु जाति|थारु]] [[ब्राह्मण|ब्राह्मण]], [[क्षत्रीय]], [[नेवार जाति|नेवार]], [[राई जाति|राई]], [[लिम्बू जाति|लिम्बू]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[तामाङ जाति|तामङ]], मुसहर, [[मुस्लिम]] तथा इटहरी उपमहानगरपालिका, यत्र मुख्यसमुदायाः निवसन्ति, [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[थारु भाषा|थारु]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[राईभाषा|राई]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बू]], [[तामाङ भाषा|तामाङ्ग]], [[सुनुवार भाषा|सुनुवार]] तथा [[नेवारी भाषा|नेवारी]] इति भाष्यते। तथापि मुख्यभाषा सम्पर्कभाषा नेपाली प्रचलति। ==नामकरण== [[महेन्द्रराजमार्ग]] उद्घाटनस्य अनन्तरं पूर्वीनेपालस्य संगमस्य च अनन्तरं इटहरी-नामकम् अस्य क्षेत्रस्य आदिवासीनां [[थारुजाति|थारु]] जनानां भाषात् उत्पन्नम् इति स्थानीय मते। अस्मिन् स्थाने प्राचीनकालात् एव इष्टकानां प्रयोगः विविधप्रयोजनानां कृते भवति स्म, ततः [[राणा शासनकाल|राणाशासनम्]] उत्तरार्धे इष्टकाकाष्ठैः निर्मितं 'तुरुङ्ग' (अपराधिनः पादौ मोजायां स्थापयित्वा दण्डयितुं यन्त्रम्) निर्मितम् आसीत् देशीये [[थारुभाषा|थारुभाषा]] इष्टकाः 'इत्' इति, काष्ठकारागाराः 'हरि' इति कथ्यन्ते । 'इटहरि' इति नाम 'इट'+'हरि' इति संयोगात् निष्पन्नम् ।<ref>{{Cite web |url=https://purbelinews.com/pradesh/127971 |title=प्रदेशको राजधानी बन्न योग्य इटहरी |website=पूर्वेली न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://purbelinews.com/pradesh/127971 |archive-date=2022-01-29 }}</ref> == इतिहास== वि.सं. २०५४ नगरस्य प्रथम निर्वाचनम् अभवत्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/85704-85704 |title=इटहरीका पहिलो मेयर प्रदेशसभामा विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/new-story/16383/ |title=हत्या गरिएका पतिको सपना पूरा गर्न उपमेयरमा उठिन् रायमाझी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> इतपरं वि.सं. २०७४, २०७९ वर्षे उपमहानगरस्य स्थानीय तहको निर्वाचनम् नूतन नेतृत्वं निर्वाचितम्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/74743-74743 |title=इटहरी उपमहानगरमा एमाले विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/story/17587/2017/11/6/election/bZHbxQ7oEJ |title=इटहरीको नेतृत्व एमालेको पोल्टामा, द्वारिकलाल चौधरी मेयरमा विजयी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। == वडागत विवरण == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ इटहरी उपमहानगरपालिकायाः वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समाविष्ट पूर्वतन क्षेत्राणि !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[हाँसपोसा]] (१,३,९) || १०,६४१ || ४.३३ || २४५७.५१ |- | २ || इटहरी (२) || १९,५९४ || ११.७९ || १६६१.९२ |- | ३ || इटहरी (३) || ६,५४८ || १२.४१ || ५२७.६४ |- | ४ || इटहरी (४) || १९,५१२ || ३.०५ || ६३९७.३८ |- | ५ || इटहरी (५) || २१,२३३ || ३.०२ || ७०३०.७९ |- | ६ || इटहरी (१) || ७,२५९ || ०.४५ || १६१३१.११ |- | ७ || इटहरी (६) || ६,००४ || ३.४८ || १७२५.२९ |- | ८ || इटहरी (७) || १२,३२० || ३ || ४१०६.६७ |- | ९ || इटहरी (८) || ९,१९९ || १.४८ || ६२१५.५४ |- | १० || [[खनार]] (१-३) || ६,७७९ || ३.३२ || २०४१.८७ |- | ११ || [[खनार]] (७-९) || ५,०७३ || ४.१९ || १२१०.७४ |- | १२ || [[खनार]] (४) || ४,८७० || २.०२ || २४१०.८९ |- | १३ || [[खनार]] (५-६) || ९,९३७ || ३.६७ || २७०७.६३ |- | १४ || इटहरी (९) र [[एकम्बा]] (८-९) || ६,२६६ || ७.६५ || ८१९.०८ |- | १५ || [[एकम्बा]] (१,५-७) || २,९४० || ४.५८ || ६४१.९२ |- | १६ || [[एकम्बा]] (२-४) र [[पकली]] (६-८) || ९,३०९ || ८.५१ || १०९३.८९ |- | १७ || [[पकली]] (३-५) र [[हाँसपोसा]] (७-८) || १२,१०७ || ४.९४ || २४५०.८१ |- | १८ || [[पकली]] (१-२,९) || ५,३१० || ६.८५ || ७७५.१८ |- | १९ || [[हाँसपोसा]] (४-६) || ९,२४२ || ३.१८ || २९०६.२९ |- | २० || [[हाँसपोसा]] (२) || १३,०९८ || १.८७ || ७००४.२८ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,९७,२४१''' || '''९३.७९''' || '''२१०३.०१''' |} ==भूगोल== ९३.७८ वर्गकिलोमीटर् क्षेत्रे विस्तृते समुद्रतलात् ११६ तः १६४ मीटर् यावत् ऊर्ध्वता च स्थितस्य इटहरी-नगरस्य ३० हेक्टेर्-अधिकभूमिषु विस्तृताः आवासीय-व्यापारिकक्षेत्राणि सन्ति भौगोलिकदृष्ट्या इटहरी-नगरं समतलभूभागे स्थितम् अस्ति । [[कोशीजलबन्धः]] २० किलोमीटर् दूरे अस्ति । [[धरन उपमहानगरनगरम्]] इटहरीतः उत्तरदिशि १२ किलोमीटर् दूरे, दक्षिणदिशि [[विराटनगरमहानगरम्]] २२ किलोमीटर् दूरे अस्ति । ==जनसंख्या== द्वादश राष्ट्रीयजनगणना, २०७८ अनुसारं कुलजनसंख्या १,९७,२४१ अस्ति तथा च अत्र ५०,३५० गृहाणि सन्ति ।<ref name="जनगणना २०७८"/> ==धार्मिक केन्द्र== इटहरी नगरीयक्षेत्रे कृष्णप्रणामीमन्दिरं, राधाकृष्णमन्दिरं, मानवधर्मसेवासमितिः,थारुबिचुधामीग्रामथान्,कचनामहादेवः,राजदेवी,सुन्दर्देवी,जौडीमन्दिरं,शिवमन्दिरं, दक्षिणकालीमन्दिरं, मनकामनामन्दिरं च सन्ति । इटहरी-नगरस्य स्वकीयः अद्वितीयः विशेषः अस्ति, यत्र [[दशहरा|दशैं]], [[भातृपूजा|भाई टीका]], [[तीज]], [[जितिया]], [[समाचकेवा]], [[तिला संक्रांति]], [[सिरुवा पर्व]], [[होली]], [[कृष्णजन्माष्टमी|श्रीकृष्णाष्टमी] इत्यादयः उत्सवाः सन्ति। बुद्धपूर्णिमा, [[ल्होसार|ल्होसार]], [[छैठ]], [[राम नवमी]], [[ईद उल फितर|ईद]], बकरईद एवं [[रमजान]] अपि कानिचनजनाः आचरन्ति। == मौसम == इटहरी-नगरस्य तापमानं शीतऋतौ १०-१८ डिग्री सेल्सियस्, उष्णऋतौ ३०-४२.३ डिग्री सेल्सियस् च भवति । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{सुनसरी मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सुनसरीमण्डलस्य नगरपालिकाः]] csj1fvm70l0j6xunqltieyg5447cnh9 501275 501274 2026-10-08T07:20:03Z Ganesh Paudel 6561 501275 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = इटहरी |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Itahari,_Sunsari.jpg |image_caption = इटहरी उपमहानगरपालिकाको दृश्य |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = सुनसरी जिल्ला#Nepal Province1#Nepal |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = नक्सामा इटहरी उपमहानगरपालिकाको स्थान |coordinates = {{coord|26|39|47|N|87|16|28|E|type:city(41210)_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|Nepal}} |subdivision_type1 = [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रदेशाः]] |subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेशः]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[सुनसरीमण्डलम्]] |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-sunsari/itahari?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = इटहरी उपमहानगरपालिका |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = हेमकर्ण पौडेल <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = सङ्गीताकुमारी चौधरी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref name="नगरपालिका">{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = इटहरी |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = उपमहानगरपालिका |established_date3 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="नगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |accessdate=फेब्रुअरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title4 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date4 = [[एकम्बा|एकम्वा]], [[खनार]], [[पकली]] र [[हाँसपोसा]] |established_title5 = सम्मिलित (मिति) |established_date5 = वि.सं. २०७१ पुस २८ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 93.78 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=13&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_note = |population_total = 197241 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_rank = २औँ (कोशी प्रदेश)<br/>१२औँ (नेपाल) |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = धर्मावलम्बी |population_blank2 =[[हिन्दु धर्म|हिन्दू]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] <!-- General information --> |timezone = [[नेपालस्य प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = पत्रमञ्जुषा संकेत |postal_code = ५६७०५ |area_code = ०२५ |blank_name = |blank_info = |website =[http://itaharimun.gov.np/ itaharimun.gov.np] |footnotes = }} '''इटहरी उपमहानगर''' (आङ्ग्ल [[w:en:Itahari|Itahari]]) [[नेपालदेशः|नेपाल]] स्य पूर्वाञ्चलीय प्रदेशएकावस्थितः तीब्रविस्तारित उपमहानगर एवं [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी मण्डलस्य]] प्रधानवाणिज्य केन्द्रं। <ref>{{cite web |url=https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |title=Municipals Level Population Tables |publisher=Central Bureau of Statistics Nepal |date=2011-08-08 |website=Central Bureau of Statistics, Nepal |access-date=2020-03-04 |accessdate=2020-03-04 |archive-date=2019-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825211436/https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |deadurl=yes }}</ref> एषा उपमहानगरपालिकाः [[नेपालम्| नेपाल]]स्य [[कोशी प्रदेशः]] [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरीमण्डले]] स्थितम् [[उपमहानगरपालिका]] अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref> पूर्वनेपाले वाणिज्यिकं परिवहनं च केन्द्रम् [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] तः दक्षिणदिशि [[विराटनगर|विराटनगर महानगरम्]] इत्यस्य उत्तरदिशि च स्थितम् अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/itihaasmaa-itthrii-saarvjnik-184841 |title='इतिहासमा इटहरी' सार्वजनिक |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> सुनसरी जिल्लाको तत्कालिन इटहरी गाउँ विकास समितिका सम्पूर्ण वडालाई समेटेर वि.सं. २०५३ माघ ११ गते नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगरपालिका"/> नेपाल सर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः १६ मङ्गसीर, २०७१ इटहरी उपमहानगरम् इति घोषितम्। पूर्वतन [[एकम्बा|एकम्बा]], [[खनार]], [[पकाली]], [[हांसपोसा]] च ग्रामविकाससमितयः समाविष्टाः इयं नगरं निर्मितं। <ref>{{Cite web |url=https://www.blastkhabar.com/news/2018/06/25/85710.html |title=प्रदेश एकमा चम्किदै इटहरी |website=ब्लाष्ट खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। अत्र विभिन्नजातीयधर्मसंस्कृतिजनाः निवसन्ति । मुख्य इटहरि [[थारु जाति|थारु]] [[ब्राह्मण|ब्राह्मण]], [[क्षत्रीय]], [[नेवार जाति|नेवार]], [[राई जाति|राई]], [[लिम्बू जाति|लिम्बू]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[तामाङ जाति|तामङ]], मुसहर, [[मुस्लिम]] तथा इटहरी उपमहानगरपालिका, यत्र मुख्यसमुदायाः निवसन्ति, [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[थारु भाषा|थारु]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[राईभाषा|राई]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बू]], [[तामाङ भाषा|तामाङ्ग]], [[सुनुवार भाषा|सुनुवार]] तथा [[नेवारी भाषा|नेवारी]] इति भाष्यते। तथापि मुख्यभाषा सम्पर्कभाषा नेपाली प्रचलति। ==नामकरण== [[महेन्द्रराजमार्ग]] उद्घाटनस्य अनन्तरं पूर्वीनेपालस्य संगमस्य च अनन्तरं इटहरी-नामकम् अस्य क्षेत्रस्य आदिवासीनां [[थारुजाति|थारु]] जनानां भाषात् उत्पन्नम् इति स्थानीय मते। अस्मिन् स्थाने प्राचीनकालात् एव इष्टकानां प्रयोगः विविधप्रयोजनानां कृते भवति स्म, ततः [[राणा शासनकाल|राणाशासनम्]] उत्तरार्धे इष्टकाकाष्ठैः निर्मितं 'तुरुङ्ग' (अपराधिनः पादौ मोजायां स्थापयित्वा दण्डयितुं यन्त्रम्) निर्मितम् आसीत् देशीये [[थारुभाषा|थारुभाषा]] इष्टकाः 'इत्' इति, काष्ठकारागाराः 'हरि' इति कथ्यन्ते । 'इटहरि' इति नाम 'इट'+'हरि' इति संयोगात् निष्पन्नम् ।<ref>{{Cite web |url=https://purbelinews.com/pradesh/127971 |title=प्रदेशको राजधानी बन्न योग्य इटहरी |website=पूर्वेली न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://purbelinews.com/pradesh/127971 |archive-date=2022-01-29 }}</ref> == इतिहास== वि.सं. २०५४ नगरस्य प्रथम निर्वाचनम् अभवत्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/85704-85704 |title=इटहरीका पहिलो मेयर प्रदेशसभामा विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/new-story/16383/ |title=हत्या गरिएका पतिको सपना पूरा गर्न उपमेयरमा उठिन् रायमाझी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> इतपरं वि.सं. २०७४, २०७९ वर्षे उपमहानगरस्य स्थानीय तहको निर्वाचनम् नूतन नेतृत्वं निर्वाचितम्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/74743-74743 |title=इटहरी उपमहानगरमा एमाले विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/story/17587/2017/11/6/election/bZHbxQ7oEJ |title=इटहरीको नेतृत्व एमालेको पोल्टामा, द्वारिकलाल चौधरी मेयरमा विजयी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। == वडागत विवरण == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ इटहरी उपमहानगरपालिकायाः वडागत तथ्याङ्क |- ! नूतन वडा !! समाविष्ट पूर्वतन क्षेत्राणि !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[हाँसपोसा]] (१,३,९) || १०,६४१ || ४.३३ || २४५७.५१ |- | २ || इटहरी (२) || १९,५९४ || ११.७९ || १६६१.९२ |- | ३ || इटहरी (३) || ६,५४८ || १२.४१ || ५२७.६४ |- | ४ || इटहरी (४) || १९,५१२ || ३.०५ || ६३९७.३८ |- | ५ || इटहरी (५) || २१,२३३ || ३.०२ || ७०३०.७९ |- | ६ || इटहरी (१) || ७,२५९ || ०.४५ || १६१३१.११ |- | ७ || इटहरी (६) || ६,००४ || ३.४८ || १७२५.२९ |- | ८ || इटहरी (७) || १२,३२० || ३ || ४१०६.६७ |- | ९ || इटहरी (८) || ९,१९९ || १.४८ || ६२१५.५४ |- | १० || [[खनार]] (१-३) || ६,७७९ || ३.३२ || २०४१.८७ |- | ११ || [[खनार]] (७-९) || ५,०७३ || ४.१९ || १२१०.७४ |- | १२ || [[खनार]] (४) || ४,८७० || २.०२ || २४१०.८९ |- | १३ || [[खनार]] (५-६) || ९,९३७ || ३.६७ || २७०७.६३ |- | १४ || इटहरी (९) र [[एकम्बा]] (८-९) || ६,२६६ || ७.६५ || ८१९.०८ |- | १५ || [[एकम्बा]] (१,५-७) || २,९४० || ४.५८ || ६४१.९२ |- | १६ || [[एकम्बा]] (२-४) र [[पकली]] (६-८) || ९,३०९ || ८.५१ || १०९३.८९ |- | १७ || [[पकली]] (३-५) र [[हाँसपोसा]] (७-८) || १२,१०७ || ४.९४ || २४५०.८१ |- | १८ || [[पकली]] (१-२,९) || ५,३१० || ६.८५ || ७७५.१८ |- | १९ || [[हाँसपोसा]] (४-६) || ९,२४२ || ३.१८ || २९०६.२९ |- | २० || [[हाँसपोसा]] (२) || १३,०९८ || १.८७ || ७००४.२८ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''कूलयोग''' || '''१,९७,२४१''' || '''९३.७९''' || '''२१०३.०१''' |} ==भूगोल== ९३.७८ वर्गकिलोमीटर् क्षेत्रे विस्तृते समुद्रतलात् ११६ तः १६४ मीटर् यावत् ऊर्ध्वता च स्थितस्य इटहरी-नगरस्य ३० हेक्टेर्-अधिकभूमिषु विस्तृताः आवासीय-व्यापारिकक्षेत्राणि सन्ति भौगोलिकदृष्ट्या इटहरी-नगरं समतलभूभागे स्थितम् अस्ति । [[कोशीजलबन्धः]] २० किलोमीटर् दूरे अस्ति । [[धरन उपमहानगरनगरम्]] इटहरीतः उत्तरदिशि १२ किलोमीटर् दूरे, दक्षिणदिशि [[विराटनगरमहानगरम्]] २२ किलोमीटर् दूरे अस्ति । ==जनसंख्या== द्वादश राष्ट्रीयजनगणना, २०७८ अनुसारं कुलजनसंख्या १,९७,२४१ अस्ति तथा च अत्र ५०,३५० गृहाणि सन्ति ।<ref name="जनगणना २०७८"/> ==धार्मिक केन्द्र== इटहरी नगरीयक्षेत्रे कृष्णप्रणामीमन्दिरं, राधाकृष्णमन्दिरं, मानवधर्मसेवासमितिः,थारुबिचुधामीग्रामथान्,कचनामहादेवः,राजदेवी,सुन्दर्देवी,जौडीमन्दिरं,शिवमन्दिरं, दक्षिणकालीमन्दिरं, मनकामनामन्दिरं च सन्ति । इटहरी-नगरस्य स्वकीयः अद्वितीयः विशेषः अस्ति, यत्र [[दशहरा|दशैं]], [[भातृपूजा|भाई टीका]], [[तीज]], [[जितिया]], [[समाचकेवा]], [[तिला संक्रांति]], [[सिरुवा पर्व]], [[होली]], [[कृष्णजन्माष्टमी|श्रीकृष्णाष्टमी] इत्यादयः उत्सवाः सन्ति। बुद्धपूर्णिमा, [[ल्होसार|ल्होसार]], [[छैठ]], [[राम नवमी]], [[ईद उल फितर|ईद]], बकरईद एवं [[रमजान]] अपि कानिचनजनाः आचरन्ति। == मौसम == इटहरी-नगरस्य तापमानं शीतऋतौ १०-१८ डिग्री सेल्सियस्, उष्णऋतौ ३०-४२.३ डिग्री सेल्सियस् च भवति । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{सुनसरी मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सुनसरीमण्डलस्य नगरपालिकाः]] j1d65k4svg3oosiljcwqg68ogj44psq 501276 501275 2026-10-08T07:22:37Z Ganesh Paudel 6561 /* धार्मिक केन्द्र */ 501276 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = इटहरी |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Itahari,_Sunsari.jpg |image_caption = इटहरी उपमहानगरपालिकाको दृश्य |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = सुनसरी जिल्ला#Nepal Province1#Nepal |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = नक्सामा इटहरी उपमहानगरपालिकाको स्थान |coordinates = {{coord|26|39|47|N|87|16|28|E|type:city(41210)_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|Nepal}} |subdivision_type1 = [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रदेशाः]] |subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेशः]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[सुनसरीमण्डलम्]] |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-sunsari/itahari?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = इटहरी उपमहानगरपालिका |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = हेमकर्ण पौडेल <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = सङ्गीताकुमारी चौधरी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref name="नगरपालिका">{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = इटहरी |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = उपमहानगरपालिका |established_date3 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="नगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |accessdate=फेब्रुअरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title4 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date4 = [[एकम्बा|एकम्वा]], [[खनार]], [[पकली]] र [[हाँसपोसा]] |established_title5 = सम्मिलित (मिति) |established_date5 = वि.सं. २०७१ पुस २८ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 93.78 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=13&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_note = |population_total = 197241 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_rank = २औँ (कोशी प्रदेश)<br/>१२औँ (नेपाल) |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = धर्मावलम्बी |population_blank2 =[[हिन्दु धर्म|हिन्दू]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] <!-- General information --> |timezone = [[नेपालस्य प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = पत्रमञ्जुषा संकेत |postal_code = ५६७०५ |area_code = ०२५ |blank_name = |blank_info = |website =[http://itaharimun.gov.np/ itaharimun.gov.np] |footnotes = }} '''इटहरी उपमहानगर''' (आङ्ग्ल [[w:en:Itahari|Itahari]]) [[नेपालदेशः|नेपाल]] स्य पूर्वाञ्चलीय प्रदेशएकावस्थितः तीब्रविस्तारित उपमहानगर एवं [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी मण्डलस्य]] प्रधानवाणिज्य केन्द्रं। <ref>{{cite web |url=https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |title=Municipals Level Population Tables |publisher=Central Bureau of Statistics Nepal |date=2011-08-08 |website=Central Bureau of Statistics, Nepal |access-date=2020-03-04 |accessdate=2020-03-04 |archive-date=2019-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825211436/https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |deadurl=yes }}</ref> एषा उपमहानगरपालिकाः [[नेपालम्| नेपाल]]स्य [[कोशी प्रदेशः]] [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरीमण्डले]] स्थितम् [[उपमहानगरपालिका]] अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref> पूर्वनेपाले वाणिज्यिकं परिवहनं च केन्द्रम् [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] तः दक्षिणदिशि [[विराटनगर|विराटनगर महानगरम्]] इत्यस्य उत्तरदिशि च स्थितम् अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/itihaasmaa-itthrii-saarvjnik-184841 |title='इतिहासमा इटहरी' सार्वजनिक |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> सुनसरी जिल्लाको तत्कालिन इटहरी गाउँ विकास समितिका सम्पूर्ण वडालाई समेटेर वि.सं. २०५३ माघ ११ गते नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगरपालिका"/> नेपाल सर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः १६ मङ्गसीर, २०७१ इटहरी उपमहानगरम् इति घोषितम्। पूर्वतन [[एकम्बा|एकम्बा]], [[खनार]], [[पकाली]], [[हांसपोसा]] च ग्रामविकाससमितयः समाविष्टाः इयं नगरं निर्मितं। <ref>{{Cite web |url=https://www.blastkhabar.com/news/2018/06/25/85710.html |title=प्रदेश एकमा चम्किदै इटहरी |website=ब्लाष्ट खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। अत्र विभिन्नजातीयधर्मसंस्कृतिजनाः निवसन्ति । मुख्य इटहरि [[थारु जाति|थारु]] [[ब्राह्मण|ब्राह्मण]], [[क्षत्रीय]], [[नेवार जाति|नेवार]], [[राई जाति|राई]], [[लिम्बू जाति|लिम्बू]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[तामाङ जाति|तामङ]], मुसहर, [[मुस्लिम]] तथा इटहरी उपमहानगरपालिका, यत्र मुख्यसमुदायाः निवसन्ति, [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[थारु भाषा|थारु]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[राईभाषा|राई]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बू]], [[तामाङ भाषा|तामाङ्ग]], [[सुनुवार भाषा|सुनुवार]] तथा [[नेवारी भाषा|नेवारी]] इति भाष्यते। तथापि मुख्यभाषा सम्पर्कभाषा नेपाली प्रचलति। ==नामकरण== [[महेन्द्रराजमार्ग]] उद्घाटनस्य अनन्तरं पूर्वीनेपालस्य संगमस्य च अनन्तरं इटहरी-नामकम् अस्य क्षेत्रस्य आदिवासीनां [[थारुजाति|थारु]] जनानां भाषात् उत्पन्नम् इति स्थानीय मते। अस्मिन् स्थाने प्राचीनकालात् एव इष्टकानां प्रयोगः विविधप्रयोजनानां कृते भवति स्म, ततः [[राणा शासनकाल|राणाशासनम्]] उत्तरार्धे इष्टकाकाष्ठैः निर्मितं 'तुरुङ्ग' (अपराधिनः पादौ मोजायां स्थापयित्वा दण्डयितुं यन्त्रम्) निर्मितम् आसीत् देशीये [[थारुभाषा|थारुभाषा]] इष्टकाः 'इत्' इति, काष्ठकारागाराः 'हरि' इति कथ्यन्ते । 'इटहरि' इति नाम 'इट'+'हरि' इति संयोगात् निष्पन्नम् ।<ref>{{Cite web |url=https://purbelinews.com/pradesh/127971 |title=प्रदेशको राजधानी बन्न योग्य इटहरी |website=पूर्वेली न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://purbelinews.com/pradesh/127971 |archive-date=2022-01-29 }}</ref> == इतिहास== वि.सं. २०५४ नगरस्य प्रथम निर्वाचनम् अभवत्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/85704-85704 |title=इटहरीका पहिलो मेयर प्रदेशसभामा विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/new-story/16383/ |title=हत्या गरिएका पतिको सपना पूरा गर्न उपमेयरमा उठिन् रायमाझी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> इतपरं वि.सं. २०७४, २०७९ वर्षे उपमहानगरस्य स्थानीय तहको निर्वाचनम् नूतन नेतृत्वं निर्वाचितम्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/74743-74743 |title=इटहरी उपमहानगरमा एमाले विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/story/17587/2017/11/6/election/bZHbxQ7oEJ |title=इटहरीको नेतृत्व एमालेको पोल्टामा, द्वारिकलाल चौधरी मेयरमा विजयी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। == वडागत विवरण == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ इटहरी उपमहानगरपालिकायाः वडागत तथ्याङ्क |- ! नूतन वडा !! समाविष्ट पूर्वतन क्षेत्राणि !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[हाँसपोसा]] (१,३,९) || १०,६४१ || ४.३३ || २४५७.५१ |- | २ || इटहरी (२) || १९,५९४ || ११.७९ || १६६१.९२ |- | ३ || इटहरी (३) || ६,५४८ || १२.४१ || ५२७.६४ |- | ४ || इटहरी (४) || १९,५१२ || ३.०५ || ६३९७.३८ |- | ५ || इटहरी (५) || २१,२३३ || ३.०२ || ७०३०.७९ |- | ६ || इटहरी (१) || ७,२५९ || ०.४५ || १६१३१.११ |- | ७ || इटहरी (६) || ६,००४ || ३.४८ || १७२५.२९ |- | ८ || इटहरी (७) || १२,३२० || ३ || ४१०६.६७ |- | ९ || इटहरी (८) || ९,१९९ || १.४८ || ६२१५.५४ |- | १० || [[खनार]] (१-३) || ६,७७९ || ३.३२ || २०४१.८७ |- | ११ || [[खनार]] (७-९) || ५,०७३ || ४.१९ || १२१०.७४ |- | १२ || [[खनार]] (४) || ४,८७० || २.०२ || २४१०.८९ |- | १३ || [[खनार]] (५-६) || ९,९३७ || ३.६७ || २७०७.६३ |- | १४ || इटहरी (९) र [[एकम्बा]] (८-९) || ६,२६६ || ७.६५ || ८१९.०८ |- | १५ || [[एकम्बा]] (१,५-७) || २,९४० || ४.५८ || ६४१.९२ |- | १६ || [[एकम्बा]] (२-४) र [[पकली]] (६-८) || ९,३०९ || ८.५१ || १०९३.८९ |- | १७ || [[पकली]] (३-५) र [[हाँसपोसा]] (७-८) || १२,१०७ || ४.९४ || २४५०.८१ |- | १८ || [[पकली]] (१-२,९) || ५,३१० || ६.८५ || ७७५.१८ |- | १९ || [[हाँसपोसा]] (४-६) || ९,२४२ || ३.१८ || २९०६.२९ |- | २० || [[हाँसपोसा]] (२) || १३,०९८ || १.८७ || ७००४.२८ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''कूलयोग''' || '''१,९७,२४१''' || '''९३.७९''' || '''२१०३.०१''' |} ==भूगोल== ९३.७८ वर्गकिलोमीटर् क्षेत्रे विस्तृते समुद्रतलात् ११६ तः १६४ मीटर् यावत् ऊर्ध्वता च स्थितस्य इटहरी-नगरस्य ३० हेक्टेर्-अधिकभूमिषु विस्तृताः आवासीय-व्यापारिकक्षेत्राणि सन्ति भौगोलिकदृष्ट्या इटहरी-नगरं समतलभूभागे स्थितम् अस्ति । [[कोशीजलबन्धः]] २० किलोमीटर् दूरे अस्ति । [[धरन उपमहानगरनगरम्]] इटहरीतः उत्तरदिशि १२ किलोमीटर् दूरे, दक्षिणदिशि [[विराटनगरमहानगरम्]] २२ किलोमीटर् दूरे अस्ति । ==जनसंख्या== द्वादश राष्ट्रीयजनगणना, २०७८ अनुसारं कुलजनसंख्या १,९७,२४१ अस्ति तथा च अत्र ५०,३५० गृहाणि सन्ति ।<ref name="जनगणना २०७८"/> ==धार्मिक केन्द्र== इटहरी नगरीयक्षेत्रे कृष्णप्रणामीमन्दिरं, राधाकृष्णमन्दिरं, मानवधर्मसेवासमितिः, थारुबिचुधामीग्रामथान्, कचनामहादेवः, राजदेवी, सुन्दरदेवी, जौडीमन्दिरं,शिवमन्दिरं, दक्षिणकालीमन्दिरं, मनकामनामन्दिरं च सन्ति । इटहरी-नगरस्य स्वकीयः अद्वितीयः विशेषः अस्ति, यत्र [[दशहरा|दशैं]], [[भातृपूजा|भाई टीका]], [[तीज]], [[जितिया]], [[समाचकेवा]], [[तिला संक्रांति]], [[सिरुवा पर्व]], [[होली]], [[कृष्णजन्माष्टमी]] इत्यादयः उत्सवाः सन्ति। बुद्धपूर्णिमा, [[ल्होसार|ल्होसार]], [[छैठ]], [[राम नवमी]], [[ईद उल फितर|ईद]], बकरईद एवं [[रमजान]] अपि कानिचनजनाः आचरन्ति। == मौसम == इटहरी-नगरस्य तापमानं शीतऋतौ १०-१८ डिग्री सेल्सियस्, उष्णऋतौ ३०-४२.३ डिग्री सेल्सियस् च भवति । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{सुनसरी मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सुनसरीमण्डलस्य नगरपालिकाः]] qgml246lh5zaymxx515gywy726btvnj 501278 501276 2026-10-08T07:24:29Z Ganesh Paudel 6561 /* भूगोल */ 501278 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = इटहरी |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Itahari,_Sunsari.jpg |image_caption = इटहरी उपमहानगरपालिकाको दृश्य |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = सुनसरी जिल्ला#Nepal Province1#Nepal |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = नक्सामा इटहरी उपमहानगरपालिकाको स्थान |coordinates = {{coord|26|39|47|N|87|16|28|E|type:city(41210)_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|Nepal}} |subdivision_type1 = [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रदेशाः]] |subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेशः]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[सुनसरीमण्डलम्]] |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-sunsari/itahari?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = इटहरी उपमहानगरपालिका |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = हेमकर्ण पौडेल <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = सङ्गीताकुमारी चौधरी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref name="नगरपालिका">{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = इटहरी |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = उपमहानगरपालिका |established_date3 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="नगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |accessdate=फेब्रुअरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title4 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date4 = [[एकम्बा|एकम्वा]], [[खनार]], [[पकली]] र [[हाँसपोसा]] |established_title5 = सम्मिलित (मिति) |established_date5 = वि.सं. २०७१ पुस २८ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 93.78 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=13&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_note = |population_total = 197241 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_rank = २औँ (कोशी प्रदेश)<br/>१२औँ (नेपाल) |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = धर्मावलम्बी |population_blank2 =[[हिन्दु धर्म|हिन्दू]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] <!-- General information --> |timezone = [[नेपालस्य प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = पत्रमञ्जुषा संकेत |postal_code = ५६७०५ |area_code = ०२५ |blank_name = |blank_info = |website =[http://itaharimun.gov.np/ itaharimun.gov.np] |footnotes = }} '''इटहरी उपमहानगर''' (आङ्ग्ल [[w:en:Itahari|Itahari]]) [[नेपालदेशः|नेपाल]] स्य पूर्वाञ्चलीय प्रदेशएकावस्थितः तीब्रविस्तारित उपमहानगर एवं [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी मण्डलस्य]] प्रधानवाणिज्य केन्द्रं। <ref>{{cite web |url=https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |title=Municipals Level Population Tables |publisher=Central Bureau of Statistics Nepal |date=2011-08-08 |website=Central Bureau of Statistics, Nepal |access-date=2020-03-04 |accessdate=2020-03-04 |archive-date=2019-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825211436/https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |deadurl=yes }}</ref> एषा उपमहानगरपालिकाः [[नेपालम्| नेपाल]]स्य [[कोशी प्रदेशः]] [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरीमण्डले]] स्थितम् [[उपमहानगरपालिका]] अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref> पूर्वनेपाले वाणिज्यिकं परिवहनं च केन्द्रम् [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] तः दक्षिणदिशि [[विराटनगर|विराटनगर महानगरम्]] इत्यस्य उत्तरदिशि च स्थितम् अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/itihaasmaa-itthrii-saarvjnik-184841 |title='इतिहासमा इटहरी' सार्वजनिक |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> सुनसरी जिल्लाको तत्कालिन इटहरी गाउँ विकास समितिका सम्पूर्ण वडालाई समेटेर वि.सं. २०५३ माघ ११ गते नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगरपालिका"/> नेपाल सर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः १६ मङ्गसीर, २०७१ इटहरी उपमहानगरम् इति घोषितम्। पूर्वतन [[एकम्बा|एकम्बा]], [[खनार]], [[पकाली]], [[हांसपोसा]] च ग्रामविकाससमितयः समाविष्टाः इयं नगरं निर्मितं। <ref>{{Cite web |url=https://www.blastkhabar.com/news/2018/06/25/85710.html |title=प्रदेश एकमा चम्किदै इटहरी |website=ब्लाष्ट खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। अत्र विभिन्नजातीयधर्मसंस्कृतिजनाः निवसन्ति । मुख्य इटहरि [[थारु जाति|थारु]] [[ब्राह्मण|ब्राह्मण]], [[क्षत्रीय]], [[नेवार जाति|नेवार]], [[राई जाति|राई]], [[लिम्बू जाति|लिम्बू]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[तामाङ जाति|तामङ]], मुसहर, [[मुस्लिम]] तथा इटहरी उपमहानगरपालिका, यत्र मुख्यसमुदायाः निवसन्ति, [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[थारु भाषा|थारु]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[राईभाषा|राई]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बू]], [[तामाङ भाषा|तामाङ्ग]], [[सुनुवार भाषा|सुनुवार]] तथा [[नेवारी भाषा|नेवारी]] इति भाष्यते। तथापि मुख्यभाषा सम्पर्कभाषा नेपाली प्रचलति। ==नामकरण== [[महेन्द्रराजमार्ग]] उद्घाटनस्य अनन्तरं पूर्वीनेपालस्य संगमस्य च अनन्तरं इटहरी-नामकम् अस्य क्षेत्रस्य आदिवासीनां [[थारुजाति|थारु]] जनानां भाषात् उत्पन्नम् इति स्थानीय मते। अस्मिन् स्थाने प्राचीनकालात् एव इष्टकानां प्रयोगः विविधप्रयोजनानां कृते भवति स्म, ततः [[राणा शासनकाल|राणाशासनम्]] उत्तरार्धे इष्टकाकाष्ठैः निर्मितं 'तुरुङ्ग' (अपराधिनः पादौ मोजायां स्थापयित्वा दण्डयितुं यन्त्रम्) निर्मितम् आसीत् देशीये [[थारुभाषा|थारुभाषा]] इष्टकाः 'इत्' इति, काष्ठकारागाराः 'हरि' इति कथ्यन्ते । 'इटहरि' इति नाम 'इट'+'हरि' इति संयोगात् निष्पन्नम् ।<ref>{{Cite web |url=https://purbelinews.com/pradesh/127971 |title=प्रदेशको राजधानी बन्न योग्य इटहरी |website=पूर्वेली न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://purbelinews.com/pradesh/127971 |archive-date=2022-01-29 }}</ref> == इतिहास== वि.सं. २०५४ नगरस्य प्रथम निर्वाचनम् अभवत्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/85704-85704 |title=इटहरीका पहिलो मेयर प्रदेशसभामा विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/new-story/16383/ |title=हत्या गरिएका पतिको सपना पूरा गर्न उपमेयरमा उठिन् रायमाझी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> इतपरं वि.सं. २०७४, २०७९ वर्षे उपमहानगरस्य स्थानीय तहको निर्वाचनम् नूतन नेतृत्वं निर्वाचितम्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/74743-74743 |title=इटहरी उपमहानगरमा एमाले विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/story/17587/2017/11/6/election/bZHbxQ7oEJ |title=इटहरीको नेतृत्व एमालेको पोल्टामा, द्वारिकलाल चौधरी मेयरमा विजयी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। == वडागत विवरण == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ इटहरी उपमहानगरपालिकायाः वडागत तथ्याङ्क |- ! नूतन वडा !! समाविष्ट पूर्वतन क्षेत्राणि !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[हाँसपोसा]] (१,३,९) || १०,६४१ || ४.३३ || २४५७.५१ |- | २ || इटहरी (२) || १९,५९४ || ११.७९ || १६६१.९२ |- | ३ || इटहरी (३) || ६,५४८ || १२.४१ || ५२७.६४ |- | ४ || इटहरी (४) || १९,५१२ || ३.०५ || ६३९७.३८ |- | ५ || इटहरी (५) || २१,२३३ || ३.०२ || ७०३०.७९ |- | ६ || इटहरी (१) || ७,२५९ || ०.४५ || १६१३१.११ |- | ७ || इटहरी (६) || ६,००४ || ३.४८ || १७२५.२९ |- | ८ || इटहरी (७) || १२,३२० || ३ || ४१०६.६७ |- | ९ || इटहरी (८) || ९,१९९ || १.४८ || ६२१५.५४ |- | १० || [[खनार]] (१-३) || ६,७७९ || ३.३२ || २०४१.८७ |- | ११ || [[खनार]] (७-९) || ५,०७३ || ४.१९ || १२१०.७४ |- | १२ || [[खनार]] (४) || ४,८७० || २.०२ || २४१०.८९ |- | १३ || [[खनार]] (५-६) || ९,९३७ || ३.६७ || २७०७.६३ |- | १४ || इटहरी (९) र [[एकम्बा]] (८-९) || ६,२६६ || ७.६५ || ८१९.०८ |- | १५ || [[एकम्बा]] (१,५-७) || २,९४० || ४.५८ || ६४१.९२ |- | १६ || [[एकम्बा]] (२-४) र [[पकली]] (६-८) || ९,३०९ || ८.५१ || १०९३.८९ |- | १७ || [[पकली]] (३-५) र [[हाँसपोसा]] (७-८) || १२,१०७ || ४.९४ || २४५०.८१ |- | १८ || [[पकली]] (१-२,९) || ५,३१० || ६.८५ || ७७५.१८ |- | १९ || [[हाँसपोसा]] (४-६) || ९,२४२ || ३.१८ || २९०६.२९ |- | २० || [[हाँसपोसा]] (२) || १३,०९८ || १.८७ || ७००४.२८ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''कूलयोग''' || '''१,९७,२४१''' || '''९३.७९''' || '''२१०३.०१''' |} ==भूगोल== आहत्य ९३.७८ वर्गकिलोमीटर क्षेत्रे विस्तृते समुद्रतलात् ११६ तः १६४ मीटर यावत् ऊर्ध्वता च स्थितस्य इटहरी-नगरस्य ३० हेक्टर-अधिकभूमिषु विस्तृताः आवासीय-व्यापारिकक्षेत्राणि सन्ति । भौगोलिकदृष्ट्या इटहरी-नगरं समतलभूभागे स्थितम् अस्ति । [[कोशीजलबन्धः]] २० किलोमीटर् दूरे अस्ति । [[धरान उपमहानगरनगरपालिका| धरान उपमहानगरनगरम्]] इटहरीतः उत्तरदिशि १२ किलोमीटर् दूरे, दक्षिणदिशि [[विराटनगरमहानगरम्]] २२ किलोमीटर् दूरे स्थितानि। ==जनसंख्या== द्वादश राष्ट्रीयजनगणना, २०७८ अनुसारं कुलजनसंख्या १,९७,२४१ अस्ति तथा च अत्र ५०,३५० गृहाणि सन्ति ।<ref name="जनगणना २०७८"/> ==धार्मिक केन्द्र== इटहरी नगरीयक्षेत्रे कृष्णप्रणामीमन्दिरं, राधाकृष्णमन्दिरं, मानवधर्मसेवासमितिः, थारुबिचुधामीग्रामथान्, कचनामहादेवः, राजदेवी, सुन्दरदेवी, जौडीमन्दिरं,शिवमन्दिरं, दक्षिणकालीमन्दिरं, मनकामनामन्दिरं च सन्ति । इटहरी-नगरस्य स्वकीयः अद्वितीयः विशेषः अस्ति, यत्र [[दशहरा|दशैं]], [[भातृपूजा|भाई टीका]], [[तीज]], [[जितिया]], [[समाचकेवा]], [[तिला संक्रांति]], [[सिरुवा पर्व]], [[होली]], [[कृष्णजन्माष्टमी]] इत्यादयः उत्सवाः सन्ति। बुद्धपूर्णिमा, [[ल्होसार|ल्होसार]], [[छैठ]], [[राम नवमी]], [[ईद उल फितर|ईद]], बकरईद एवं [[रमजान]] अपि कानिचनजनाः आचरन्ति। == मौसम == इटहरी-नगरस्य तापमानं शीतऋतौ १०-१८ डिग्री सेल्सियस्, उष्णऋतौ ३०-४२.३ डिग्री सेल्सियस् च भवति । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{सुनसरी मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सुनसरीमण्डलस्य नगरपालिकाः]] nvxyrv0aqxnuzvbcpt6plvzyaikengs 501279 501278 2026-10-08T07:27:37Z Ganesh Paudel 6561 501279 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = इटहरी |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Itahari,_Sunsari.jpg |image_caption = इटहरी उपमहानगरपालिकाको दृश्य |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = नक्सामा इटहरी उपमहानगरपालिकाको स्थान |coordinates = {{coord|26|39|47|N|87|16|28|E|type:city(41210)_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|Nepal}} |subdivision_type1 = [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रदेशाः]] |subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेशः]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[सुनसरीमण्डलम्]] |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-sunsari/itahari?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = इटहरी उपमहानगरपालिका |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = हेमकर्ण पौडेल <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = सङ्गीताकुमारी चौधरी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref name="नगरपालिका">{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = इटहरी |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = उपमहानगरपालिका |established_date3 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="नगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |accessdate=फेब्रुअरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title4 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date4 = [[एकम्बा|एकम्वा]], [[खनार]], [[पकली]] र [[हाँसपोसा]] |established_title5 = सम्मिलित (मिति) |established_date5 = वि.सं. २०७१ पुस २८ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 93.78 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=13&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_note = |population_total = 197241 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_rank = २औँ (कोशी प्रदेश)<br/>१२औँ (नेपाल) |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = धर्मावलम्बी |population_blank2 =[[हिन्दु धर्म|हिन्दू]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] <!-- General information --> |timezone = [[नेपालस्य प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = पत्रमञ्जुषा संकेत |postal_code = ५६७०५ |area_code = ०२५ |blank_name = |blank_info = |website =[http://itaharimun.gov.np/ itaharimun.gov.np] |footnotes = }} '''इटहरी उपमहानगर''' (आङ्ग्ल [[w:en:Itahari|Itahari]]) [[नेपालदेशः|नेपाल]] स्य पूर्वाञ्चलीय प्रदेशएकावस्थितः तीब्रविस्तारित उपमहानगर एवं [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी मण्डलस्य]] प्रधानवाणिज्य केन्द्रं। <ref>{{cite web |url=https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |title=Municipals Level Population Tables |publisher=Central Bureau of Statistics Nepal |date=2011-08-08 |website=Central Bureau of Statistics, Nepal |access-date=2020-03-04 |accessdate=2020-03-04 |archive-date=2019-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825211436/https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |deadurl=yes }}</ref> एषा उपमहानगरपालिकाः [[नेपालम्| नेपाल]]स्य [[कोशी प्रदेशः]] [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरीमण्डले]] स्थितम् [[उपमहानगरपालिका]] अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref> पूर्वनेपाले वाणिज्यिकं परिवहनं च केन्द्रम् [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] तः दक्षिणदिशि [[विराटनगर|विराटनगर महानगरम्]] इत्यस्य उत्तरदिशि च स्थितम् अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/itihaasmaa-itthrii-saarvjnik-184841 |title='इतिहासमा इटहरी' सार्वजनिक |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> सुनसरी जिल्लाको तत्कालिन इटहरी गाउँ विकास समितिका सम्पूर्ण वडालाई समेटेर वि.सं. २०५३ माघ ११ गते नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगरपालिका"/> नेपाल सर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः १६ मङ्गसीर, २०७१ इटहरी उपमहानगरम् इति घोषितम्। पूर्वतन [[एकम्बा|एकम्बा]], [[खनार]], [[पकाली]], [[हांसपोसा]] च ग्रामविकाससमितयः समाविष्टाः इयं नगरं निर्मितं। <ref>{{Cite web |url=https://www.blastkhabar.com/news/2018/06/25/85710.html |title=प्रदेश एकमा चम्किदै इटहरी |website=ब्लाष्ट खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। अत्र विभिन्नजातीयधर्मसंस्कृतिजनाः निवसन्ति । मुख्य इटहरि [[थारु जाति|थारु]] [[ब्राह्मण|ब्राह्मण]], [[क्षत्रीय]], [[नेवार जाति|नेवार]], [[राई जाति|राई]], [[लिम्बू जाति|लिम्बू]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[तामाङ जाति|तामङ]], मुसहर, [[मुस्लिम]] तथा इटहरी उपमहानगरपालिका, यत्र मुख्यसमुदायाः निवसन्ति, [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[थारु भाषा|थारु]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[राईभाषा|राई]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बू]], [[तामाङ भाषा|तामाङ्ग]], [[सुनुवार भाषा|सुनुवार]] तथा [[नेवारी भाषा|नेवारी]] इति भाष्यते। तथापि मुख्यभाषा सम्पर्कभाषा नेपाली प्रचलति। ==नामकरण== [[महेन्द्रराजमार्ग]] उद्घाटनस्य अनन्तरं पूर्वीनेपालस्य संगमस्य च अनन्तरं इटहरी-नामकम् अस्य क्षेत्रस्य आदिवासीनां [[थारुजाति|थारु]] जनानां भाषात् उत्पन्नम् इति स्थानीय मते। अस्मिन् स्थाने प्राचीनकालात् एव इष्टकानां प्रयोगः विविधप्रयोजनानां कृते भवति स्म, ततः [[राणा शासनकाल|राणाशासनम्]] उत्तरार्धे इष्टकाकाष्ठैः निर्मितं 'तुरुङ्ग' (अपराधिनः पादौ मोजायां स्थापयित्वा दण्डयितुं यन्त्रम्) निर्मितम् आसीत् देशीये [[थारुभाषा|थारुभाषा]] इष्टकाः 'इत्' इति, काष्ठकारागाराः 'हरि' इति कथ्यन्ते । 'इटहरि' इति नाम 'इट'+'हरि' इति संयोगात् निष्पन्नम् ।<ref>{{Cite web |url=https://purbelinews.com/pradesh/127971 |title=प्रदेशको राजधानी बन्न योग्य इटहरी |website=पूर्वेली न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://purbelinews.com/pradesh/127971 |archive-date=2022-01-29 }}</ref> == इतिहास== वि.सं. २०५४ नगरस्य प्रथम निर्वाचनम् अभवत्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/85704-85704 |title=इटहरीका पहिलो मेयर प्रदेशसभामा विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/new-story/16383/ |title=हत्या गरिएका पतिको सपना पूरा गर्न उपमेयरमा उठिन् रायमाझी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> इतपरं वि.सं. २०७४, २०७९ वर्षे उपमहानगरस्य स्थानीय तहको निर्वाचनम् नूतन नेतृत्वं निर्वाचितम्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/74743-74743 |title=इटहरी उपमहानगरमा एमाले विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/story/17587/2017/11/6/election/bZHbxQ7oEJ |title=इटहरीको नेतृत्व एमालेको पोल्टामा, द्वारिकलाल चौधरी मेयरमा विजयी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। == वडागत विवरण == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ इटहरी उपमहानगरपालिकायाः वडागत तथ्याङ्क |- ! नूतन वडा !! समाविष्ट पूर्वतन क्षेत्राणि !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[हाँसपोसा]] (१,३,९) || १०,६४१ || ४.३३ || २४५७.५१ |- | २ || इटहरी (२) || १९,५९४ || ११.७९ || १६६१.९२ |- | ३ || इटहरी (३) || ६,५४८ || १२.४१ || ५२७.६४ |- | ४ || इटहरी (४) || १९,५१२ || ३.०५ || ६३९७.३८ |- | ५ || इटहरी (५) || २१,२३३ || ३.०२ || ७०३०.७९ |- | ६ || इटहरी (१) || ७,२५९ || ०.४५ || १६१३१.११ |- | ७ || इटहरी (६) || ६,००४ || ३.४८ || १७२५.२९ |- | ८ || इटहरी (७) || १२,३२० || ३ || ४१०६.६७ |- | ९ || इटहरी (८) || ९,१९९ || १.४८ || ६२१५.५४ |- | १० || [[खनार]] (१-३) || ६,७७९ || ३.३२ || २०४१.८७ |- | ११ || [[खनार]] (७-९) || ५,०७३ || ४.१९ || १२१०.७४ |- | १२ || [[खनार]] (४) || ४,८७० || २.०२ || २४१०.८९ |- | १३ || [[खनार]] (५-६) || ९,९३७ || ३.६७ || २७०७.६३ |- | १४ || इटहरी (९) र [[एकम्बा]] (८-९) || ६,२६६ || ७.६५ || ८१९.०८ |- | १५ || [[एकम्बा]] (१,५-७) || २,९४० || ४.५८ || ६४१.९२ |- | १६ || [[एकम्बा]] (२-४) र [[पकली]] (६-८) || ९,३०९ || ८.५१ || १०९३.८९ |- | १७ || [[पकली]] (३-५) र [[हाँसपोसा]] (७-८) || १२,१०७ || ४.९४ || २४५०.८१ |- | १८ || [[पकली]] (१-२,९) || ५,३१० || ६.८५ || ७७५.१८ |- | १९ || [[हाँसपोसा]] (४-६) || ९,२४२ || ३.१८ || २९०६.२९ |- | २० || [[हाँसपोसा]] (२) || १३,०९८ || १.८७ || ७००४.२८ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''कूलयोग''' || '''१,९७,२४१''' || '''९३.७९''' || '''२१०३.०१''' |} ==भूगोल== आहत्य ९३.७८ वर्गकिलोमीटर क्षेत्रे विस्तृते समुद्रतलात् ११६ तः १६४ मीटर यावत् ऊर्ध्वता च स्थितस्य इटहरी-नगरस्य ३० हेक्टर-अधिकभूमिषु विस्तृताः आवासीय-व्यापारिकक्षेत्राणि सन्ति । भौगोलिकदृष्ट्या इटहरी-नगरं समतलभूभागे स्थितम् अस्ति । [[कोशीजलबन्धः]] २० किलोमीटर् दूरे अस्ति । [[धरान उपमहानगरनगरपालिका| धरान उपमहानगरनगरम्]] इटहरीतः उत्तरदिशि १२ किलोमीटर् दूरे, दक्षिणदिशि [[विराटनगरमहानगरम्]] २२ किलोमीटर् दूरे स्थितानि। ==जनसंख्या== द्वादश राष्ट्रीयजनगणना, २०७८ अनुसारं कुलजनसंख्या १,९७,२४१ अस्ति तथा च अत्र ५०,३५० गृहाणि सन्ति ।<ref name="जनगणना २०७८"/> ==धार्मिक केन्द्र== इटहरी नगरीयक्षेत्रे कृष्णप्रणामीमन्दिरं, राधाकृष्णमन्दिरं, मानवधर्मसेवासमितिः, थारुबिचुधामीग्रामथान्, कचनामहादेवः, राजदेवी, सुन्दरदेवी, जौडीमन्दिरं,शिवमन्दिरं, दक्षिणकालीमन्दिरं, मनकामनामन्दिरं च सन्ति । इटहरी-नगरस्य स्वकीयः अद्वितीयः विशेषः अस्ति, यत्र [[दशहरा|दशैं]], [[भातृपूजा|भाई टीका]], [[तीज]], [[जितिया]], [[समाचकेवा]], [[तिला संक्रांति]], [[सिरुवा पर्व]], [[होली]], [[कृष्णजन्माष्टमी]] इत्यादयः उत्सवाः सन्ति। बुद्धपूर्णिमा, [[ल्होसार|ल्होसार]], [[छैठ]], [[राम नवमी]], [[ईद उल फितर|ईद]], बकरईद एवं [[रमजान]] अपि कानिचनजनाः आचरन्ति। == मौसम == इटहरी-नगरस्य तापमानं शीतऋतौ १०-१८ डिग्री सेल्सियस्, उष्णऋतौ ३०-४२.३ डिग्री सेल्सियस् च भवति । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{सुनसरी मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सुनसरीमण्डलस्य नगरपालिकाः]] cto8k0hhxpbbwrlvb0un01he8q57chp 0 79981 501243 489298 2026-10-08T00:01:32Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501243 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = आसान्सोल् | other_name = | settlement_type = [[महानगरम्]] | image_skyline = Asansol skyline.jpg | imagesize = 300 | image_alt = | image_caption = '''Asansol cityscape''' Clockwise from top: Asansol Railway Station, IISCO Steel Plant, TV Tower, Galaxy Mall, Asansol Engineering College, Asansol Indoor Stadium, Rabindra Bhavan, Eastern Coalfields Limited | nickname = Literacy | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India West Bengal#India3#Asia | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in West Bengal, India | coordinates = {{coord|23.68|N|86.99|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देशः | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = राज्यम्‌ | subdivision_type2 = [[भारतस्य जनपदानां सूची|जनपदः]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Emblem of West Bengal (Banglarmukh) before 2018.png}} [[West Bengal]] | subdivision_name2 = [[पश्चिमबर्धमान जनपदः|पश्चिमबर्धमानः]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = १८८५ | founder = | named_for = | government_type = [[Municipal Corporations in India|Municipal Corporation]] | governing_body = {{bulleted list|[[Asansol Municipal Corporation]]| Asansol Durgapur Development Authority}} | leader_title1 = [[Mayor]] | leader_name1 = [[बिधान उपाध्याय]]&nbsp;—<small>[[तृणमूल कांग्रेस|टीएमसी]]</small> | area_total_km2 = 326 | area_footnotes = <ref name='Asansol City'>{{cite web|title=Asansol City|url=http://www.asansolmunicipalcorporation.com/aboutus/1|website=asansolmunicipalcorporation|access-date=24 November 2020|accessdate=17 September 2022|archive-date=15 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815054512/http://www.asansolmunicipalcorporation.com/aboutus/1|deadurl=yes}}</ref><ref name='Asansol Info'>{{cite web|title=Asansol Info|url=https://urbanemissions.info/india-apna/asansol-india/}}</ref> | area_metro_km2 = 1615 | area_metro_footnotes = <ref name='ADDA'>{{cite web|title=Asansol Durgapur Development Authority|url=https://www.sudawb.org/wbdma_oldversion/HTM/MUNI_ADDA.htm|website=sudawb.org|access-date=24 November 2020}}</ref> | area_rank = [[List of metropolitan area in West Bengal|2nd]] in [[West Bengal]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 111 | population_total = 1,243,414 <ref>{{Cite web|url=https://www.macrotrends.net/cities/21405/Asansol/population|title=Siliguri, India Metro Area Population 1950-2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240919215200/https://uat5-b.investingchannel.com/data/df17ac1e-cc7f-11e8-82a5-0abbb61c4a6a?browsersize=1400x783&consentsknown=null&usprivacy=&pageurl=https%3A%2F%2Fwww.macrotrends.net%2Fglobal-metrics%2Fcities%2F21405%2FAsansol%2Fpopulation|archivedate=2024-09-19|access-date=2022-09-17|deadurl=yes}}</ref><ref name="Census2011"/><ref name=2015notification>{{cite web | url = https://www.wbdma.gov.in/circulars/249-135-ma_2015-2016.pdf | title = The Kolkata Gazette | work = Notification No. 335/MA/O/C-4/1M-36/2014 dated 3 June 2015 | publisher = Department of Municipal Affairs, Government of West Bengal | access-date = 9 March 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170312033552/https://www.wbdma.gov.in/circulars/249-135-ma_2015-2016.pdf | archive-date = 12 March 2017 | url-status = dead }}</ref> | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name='Asansol City'/><ref name='Asansol Info'/> | population_rank = [[List of metropolitan area in West Bengal|2nd]] in [[West Bengal]] | population_density_km2 = auto | population_metro = 30,00,000 | population_metro_footnotes = <ref name='ADDA'/> | population_demonym = Asansolians / Asansolites/ Asansolbashi | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Bengali language|Bengali]]<ref>{{cite web|title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|website=Nclm.nic.in|publisher=[[Ministry of Minority Affairs]]|access-date=28 August 2019|page=85|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 May 2017}}</ref><ref name="wblangoff">{{cite web|title=Fact and Figures|url=https://wb.gov.in/portal/web/guest/facts-and-figures;jsessionid=JzdD9RHb7aMY5esZPtcsIVLy|website=Wb.gov.in|access-date=28 August 2019}}</ref> | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 713 3xx | area_code = 0341 | area_code_type = Telephone code | registration_plate = WB 37 / WB 38 / WB 44 (WB 44A, WB 44B, WB 44C, WB 44D) | blank1_name_sec1 = [[Human sex ratio|Sex ratio]] | blank1_info_sec1 = 1.08<ref name="auto">{{cite web |title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011 |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |website=censusindia.gov.in |access-date=12 March 2022}}</ref> [[male|♂]]/[[female|♀]] | blank2_name_sec2 = [[Vidhan Sabha]] constituencies | website = {{URL|paschimbardhaman.co.in/}} | footnotes = <mapframe latitude="23.68" longitude="86.99" zoom="11" width="300" height="227" align="center">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 86.99, 23.69 ] } } ] }</mapframe> }} '''आसान्सोल्''' भारतस्य [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमबङ्गराज्यस्य]] (Tier-II) महानगरम् अस्ति । इदं पश्चिमबङ्गस्य द्वितीयं बृहत्तमं जनसंख्यायुक्तं च नगरं भारतस्य [[भारतदेशे दशलक्षाधिकजनसङ्ख्यायुक्तानां नगरीयक्षेत्राणां सूचिः|३३तमं]] बृहत्तमं नगरसङ्घटनम् अस्ति । आसान्सोल् पश्चिमबर्धमानमण्डलस्य जिला मुख्यालयः अस्ति . यूनाइटेड किंगडम-आधारितस्य नीतिसंशोधनस्य गैरसरकारीसंस्थायाः अन्तर्राष्ट्रीयपर्यावरणविकाससंस्थायाः २०१० तमे वर्षे प्रकाशितस्य प्रतिवेदनस्य अनुसारं आसान्सोल् भारतीयनगरेषु ११ तमे स्थाने, विश्वे च ४२ तमे स्थाने अभवत् <ref name="citymayors1">{{Cite web|url=http://www.citymayors.com/statistics/urban_growth1.html|title=World's fastest growing urban areas (1)|publisher=City Mayors|date=7 December 2010|accessdate=16 March 2011}}</ref> आसान्सोल् लोकसेवकानां कृते गृहस्कन्धभत्ता इत्यस्य गणनायै Y-वर्गस्य नगररूपेण वर्गीकृतम् अस्ति, दरः 16% अस्ति, येन एतत् Tier-II नगरं भवति ==सन्दर्भाः== {{Reflist}} 7wpiusf79u9bxdwkem9zgjv54qq6vjv 0 90363 501248 500457 2026-10-08T03:21:10Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501248 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Practical Demonstrations of Ergonomic Principles.webm|लघुचित्रम्|एषः चलचित्रः (यत्र संस्कृत-उपशीर्षकानि उपलब्धानि सन्ति) संयुक्तराज्यीयराष्ट्रीय-श्रमसुरक्षास्वास्थ्यसंस्थानस्य प्रकाशनस्य २०११–१९१ इत्यस्य एकं पूरकं रूपम् अस्ति, यत्र सुविधानुकूलतासिद्धान्तानां विषयं प्रति प्रशिक्षणं समृद्धं कर्तुं यथायोगं अभिकल्पितानि प्रदर्शनानि समाविष्टानि सन्ति]] '''मानवीयोपयुक्तता''' इति विज्ञानशाखा या मानवतत्त्वविज्ञानम् ('''मानवतत्त्वयन्त्रविज्ञानम्''' - '''मानवतत्त्वयन्त्रशास्त्रम्''') इति अपि कथ्यते, सा मनोविज्ञानशरीरविज्ञानयोः सिद्धान्तानां यन्त्रनिर्माणे वस्तुनिर्माणे प्रक्रियायाः च योजनायां च अनुप्रयोगः अस्ति। अस्य विज्ञानस्य प्रमुखलक्ष्याणि सन्ति मानवदोषानां न्यूनता, कार्यक्षमतायाः वृद्धिः, प्रणालीसुलभता च, तथा च सुरक्षायाः, आरोग्यस्य च सुखस्य च संवर्धनं, विशेषतः मानवस्य उपकरणेन सह सम्बन्धस्य विश्लेषणं च।<ref>{{cite book | url = http://opac.vimaru.edu.vn/edata/EBook/An%20intruduction%20to%20human%20factors%20engineering.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20180619090847/http://opac.vimaru.edu.vn:80/edata/EBook/An%20intruduction%20to%20human%20factors%20engineering.pdf | archive-date = 2018-06-19 | title = An Introduction to Human Factors Engineering | last1 = Wickens | last2 = Gordon | last3 = Liu | year = 1997 }}</ref> == <small>विषयस्य स्वरूपम्</small> == एषा शाखा बहुषु विज्ञानविषयेषु संयुक्ता अस्ति, यथा— • मनोविज्ञानम् • समाजविज्ञानम् • यन्त्रविज्ञानम् • काययन्त्रविज्ञानम् • औद्योगिकवस्तुनिर्माणशास्त्रम् • शरीरविज्ञानम् • मानवमितिविज्ञानम् • अन्तःक्रियायोजनाशास्त्रम् • दृश्ययोजनाशास्त्रम् • उपयोगानुभवविज्ञानम् • उपयोगसङ्ग सङ्गच्छता योजनाशास्त्रम् मानवतत्त्वविज्ञानं एतेषां चान्येषां च ज्ञानशाखानां पद्धतिं दृष्टिं च उपयुज्य मानवव्यवहारस्य अध्ययनं करोति, तथा च पूर्वोक्तलक्ष्यसिद्ध्यर्थं सम्बन्धितं तथ्यं उत्पादयति। उपकरणानां, यन्त्राणां, प्रक्रियाणां च मानवशरीरस्य चित्तशक्तेः च अनुकूलं योजनं यदा चिन्त्यते तदा "मानवतत्त्वविज्ञानम्" इति "मानवीयोपयुक्तता" इति च शब्दौ समार्थकौ इव वर्तमानसाहित्ये स्वीक्रियते।<ref name="iso6385">[[ISO 6385]] defines "ergonomics" and the "study of human factors" similarly, as the "scientific discipline concerned with the understanding of interactions among humans and other elements of a system, and the profession that applies theory, principles and methods to design to optimize overall human performance."</ref><ref name="IEHFdef">{{cite web|title=What is ergonomics?|date=9 September 2023|publisher=[[Institute of Ergonomics and Human Factors]]|quote=Essentially yes, they are different terms with the same meaning but one term may be more in favour in one country or in one industry than another. They can be used interchangeably.|url=https://www.keytools-ergonomics.co.uk/ergonomics/what-is-ergonomics/|access-date=4 April 2021|archive-date=30 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730093236/https://www.keytools-ergonomics.co.uk/ergonomics/what-is-ergonomics/|url-status=dead}}</ref><ref name="criop2">{{cite web|title=CRIOP|url=https://www.sintef.no/upload/Teknologi_og_samfunn/Sikkerhet%20og%20p%c3%a5litelighet/Prosjekter/CRIOP/CRIOPReport.pdf|publisher=SINTEF|quote=Ergonomics is a scientific discipline that applies systematic methods and knowledge about people to evaluate and approve the interaction between individuals, technology and organisation. The aim is to create a working environment and the tools in them for maximum work efficiency and maximum worker health and safety ... Human factors is a scientific discipline that applies systematic methods and knowledge about people to evaluate and improve the interaction between individuals, technology and organisations. The aim is to create a working environment (that to the largest extent possible) contributes to achieving healthy, effective and safe operations.|access-date=2025-09-14|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006125151/https://www.sintef.no/upload/Teknologi_og_samfunn/Sikkerhet%20og%20p%C3%A5litelighet/Prosjekter/CRIOP/CRIOPReport.pdf|deadurl=yes}}</ref> अन्तर्राष्ट्रीयमानवीयोपयुक्ततासङ्घेन एषा शाखा एवं परिभाष्यते—<ref name="IEAdef2">International Ergonomics Association. [https://iea.cc/what-is-ergonomics/ ''Human Factors/Ergonomics (HF/E)'']. Website. Retrieved 7 June 2020.</ref> "मानवीयोपयुक्तता इति विज्ञानशाखा या मानवतत्त्वविज्ञानम्, सा मानवस्य प्रणालीस्थवस्तुभिः सह सम्बन्धस्य अवबोधनं प्रति समर्पिता अस्ति। एषा शाखा सिद्धान्तान्, तत्त्वानि, तथ्यानि, पद्धतिं च योजनायां प्रयुज्यते यथा मानवकल्याणं प्रणालीकार्यकुशलता च अधिकं स्यात्।" मानवतत्त्वयन्त्रविज्ञानस्य उपयोगः सुरक्षितवस्त्रनिर्माणे, सुलभयन्त्रसङ्ग सङ्गच्छता योजनायां च दृश्यते। सम्यक् मानवीयोपयुक्ततायोजनं आवश्यकं यत् पुनःपुनः तनावजन्यविकाराणां च अन्येषां कायिकविकाराणां च निवारणं स्यात्, ये दीर्घकालिकं विकलत्वं जनयन्ति।<ref>[[:de:Etienne Grandjean|Grandjean, E.]] (1980) [[oclc:7515592|Fitting the Task to the Man: An Ergonomic Approach]]. Taylor & Francis; 3rd Edition.</ref> एषा शाखा उपयोगकर्तुः, उपकरणस्य, पर्यावरणस्य च "अनुकूलता" इत्यस्मिन् केन्द्रितं अस्ति, यथा कर्म मानवाय अनुकूलं स्यात्।<ref>{{Cite web|url=https://www.osha.gov/SLTC/ergonomics/|title=Safety and Health Topics {{!}} Ergonomics {{!}} Occupational Safety and Health Administration|website=www.osha.gov|access-date=2019-03-28}}</ref> यदा मानवः यन्त्रं वा तन्त्रं वा उपयुज्यते तदा मानवतत्त्वविशेषज्ञैः वा मानवीयोपयुक्तताविद्भिः निम्नलक्षणानि विचार्यन्ते— * कर्म (क्रियाविशेषः) यः कृतः * उपयोगकर्तुः अपेक्षाः च * उपकरणस्य आकारः, रूपम्, कार्यानुकूलता च * सूचना—तस्य प्रस्तुति, उपलम्भः, परिवर्तनं च मानवीयोपयुक्तता इयं मानवस्य च तस्य पर्यावरणस्य च अध्ययनं कुर्वन्ती बहुषु विषयेषु आधारितम् अस्ति, यथा— * मानवमितिविज्ञानम् * काययन्त्रविज्ञानम् * यन्त्रविज्ञानम् * औद्योगिकयन्त्रविज्ञानम् * औद्योगिकवस्तुनिर्माणशास्त्रम् * सूचनायोजनाशास्त्रम् * कायविज्ञानम् * चित्तमनोविज्ञानम् * औद्योगिकसंगठनमनोविज्ञानम् * अन्तरिक्षमनोविज्ञानम् == सन्दर्भः == {{Reflist|30em}} == बाह्यसंयोजकाः (अङ्ग्लभाषा) == * [http://design1st.com/Engineering-data-compedium-of-human-perception-and-performance.pdf मानव-अनुसन्धानं च विकास-अनुसन्धानं विषये भाषणम्] * [https://web.archive.org/web/20070930203037/http://hfetag.dtic.mil/docs/index_ngs.doc मानव-अभियान्त्रिकी-विषये असर्वकारीय-मानकानां सूचकाङ्कः] * [https://web.archive.org/web/20070927114746/http://hfetag.dtic.mil/docs/index_govt_std.doc मानव-अभियान्त्रिकी विषये सर्वकारीयमानकानां सूचकाङ्कः] * [https://www.cdc.gov/niosh/topics/ergonomics/ पृष्ठः कर्म च कर्मविकारः विषये भाषणम्] * [http://www.enre.umd.edu/publications/hfs&h.htm मानव-कारक-मानकानि च हस्तपुस्तिका] - मेरिल्यान्ड-विश्वविद्यालयस्य यन्त्रशास्त्र-विभागात् * [http://www.norcc.org/wiki/Human_Factors_and_Ergonomics मानव-संसाधनं च मानवीयोपयुक्तता] * [http://libarchstor.uah.edu:8081/repositories/2/resources/12 मानव-तत्त्व-यन्त्रविज्ञान-सङ्ग्रहः] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - अलबामा-विश्वविद्यालये हण्ट्स्विल्ले इत्यस्मिन् अभिलेखेषु च विशेषसङ्ग्रहेषु च gvmstqqa75e2apo3dm6srmnuqtlja67 0 92571 501293 501114 2026-10-08T08:04:29Z Ganesh Paudel 6561 /* ग्रामपालिकाः */ 501293 wikitext text/x-wiki '''ग्रामपालिका''' (नेपालीभाषायां [[:ne:गाउँपालिका|गाउँपालिका]]) नेपालदेशस्य आधारभूत प्रशासनिकं इकाई। [[नेपालस्य संविधानस्य]] अनुच्छेदस्य ५६ (१) मध्ये राज्यस्य त्रिस्तरीयमूलसंरचनायाः व्यवस्था अस्ति, यत्र [[संघीयता|सङ्घीय]], [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रान्ताः]], [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] च सन्ति अस्यैव अनुच्छेदस्य खण्डेषु (४) (५) च स्थानीयस्तरस्य [[ग्रामपालिका]], [[नगरपालिका]], [[जिल्लासभा]] च भवितुं, सामाजिक-सांस्कृतिकसंरक्षणार्थं वा आर्थिकविकासाय विशेषाणां, संरक्षितानां, स्वायत्तक्षेत्राणां वा स्थापनायाः प्रावधानं भवति <ref>{{cite news|title=संविधानको ४ भाग र ५७ धारा पारित|url=http://setopati.com/constituent-assembly/33852/|publisher=सेतोपाटी|date=भाद्र २८, २०७२|ref=http://setopati.com/constituent-assembly/33852/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020070840/http://setopati.com/constituent-assembly/33852 |date=2015-10-20 }}</ref>। '''ग्रामपालिका'''' [[ग्रामविकाससमितिः (नेपाल)|ग्रामविकाससमितिः]] इत्यस्य विस्तारं कृत्वा निर्मितं नवीनं प्रशासनिकं इकाई अस्ति <ref>{{cite news|title=सबै गाविस र जिविस खारेज|url=http://www.annapurnapost.com/news/66220|accessdate=२०७३ फागुन २७|publisher=[[अन्नपूर्ण पोष्ट]]|date=२०७३ फागुन २७}}</ref>। संवत् २०७३ तमे [[संघीयकार्याणां सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः (नेपालः)|संघीयकार्याणां स्थानीयविकासमन्त्रालयः]] [[ग्रामविकाससमितिः (नेपाल)|गबिस्]] विघट्य ७४४ [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] कार्यान्वितं कुर्वन् ४७९ ग्रामीणनगरपालिकानां निर्माणं कृतवान्<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका कुनमण्डलम्मा कति ?|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|title=जिविस अब देखिमण्डलम् समन्वय समिति|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|date=३० फाल्गुन २०७३}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html |date=2017-05-06 }}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|date=२८ फाल्गुण २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/ |date=2017-05-18 }}</ref> ग्राम्यनगरपालिकायां न्यूनातिन्यूनं पञ्च नव [[वार्ड]] भवन्ति । <ref name="ग्रामपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=ग्रामपालिका र नगरपालिका कुनमण्डलम्मा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref> [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] इत्यस्य संख्या सीमा च परिवर्तनं कृत्वा उन्नयनं कृत्वा [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] इत्यस्य कुलसंख्या ७५३ (६ [[महानगरनगराणि]], ११ [[उपमहानगराणि|उपमहानगराणि]], २७६ [[नगरपालिकाः]] इत्यादीनि<ref>{{cite web|title=नेपालका नगरपालिकाहरूको आधिकारिक वेबसाइट|url=http://mofald.gov.np/ddc|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७४ जेठ १४|ref=http://mofald.gov.np/ddc}}</ref> एवं ४६० [[ग्रामपालिका]]) <ref>{{cite news|title=१९मण्डलम्मा थप ग्रामपालिका र नगरपालिका|url=http://www.bbc.com/nepali/news-40001115|accessdate=२०७४ जेठ ८|publisher=[[बिबिसी|बीबीसी]]|date=२०७४ जेठ ८|ref=http://www.bbc.com/nepali/news-40001115}}</ref><ref>{{cite web|title=ग्रामपालिका र नगरपालिकाहरूको नाम, सङ्ख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फाल्गुण २७}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list |date=2019-03-17 }}</ref>। पूर्वं ३५ ग्रामपालिकाः [[नगरपालिकाः]] इति परिणताः सन्ति । पूर्वं ४७९ ग्रामपालिकानां संख्या ४६० यावत् न्यूनीकृता अस्ति<ref>{{cite news|title=अब ७५३ स्थानीय तह|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|accessdate=जेष्ठ १२, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक]]|date=जेष्ठ १२, २०७४|ref=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903115749/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html |date=2017-09-03 }}</ref><ref>{{cite news|title=यी हुन् थपिएका ग्रामपालिका र नगरपालिका (सूचीसहित)|url=http://www.onlinekhabar.com/2017/05/589163/|accessdate=२०७४ जेठ १०|publisher=OnlineKhabar|date=२०७४ जेठ ११|ref=http://www.onlinekhabar.com/2017/05/589163/}}</ref>। == वर्गीकरण == [[संघीयकार्याणां सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः (नेपालः)]] आधारभूतसंरचनायाः सामाजिकविकासस्य च आधारेण स्थानीयस्तरस्य चतुर्णां वर्गेषु वर्गीकरणं कृतवान् अस्ति । <ref>{{Cite web|date=2019-12-23|title=दुर्गम र सुगमको आधारमा स्थानीय तहको विभाजन : हेर्नुहोस् तपाईंको स्थानीय तह कुन वर्ग छ ?|url=https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/|access-date=2020-12-21|website=सजिलो सञ्जाल}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001212003/https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/ |date=2020-10-01 }}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="2" |वर्गीकरण !कोटी |- | bgcolor="MistyRose" | |कोटी 'क' |अति दुर्गम |- | bgcolor="Moccasin" | |कोटी 'ख' |दुर्गम |- | bgcolor="PaleTurquoise" | |कोटी 'ग' |मध्यम |- | |कोटी 'घ' |सुगम |} [[File:Nepal Urban Municipality.svg|center|thumb|1000x1000px|निलो रङमा ग्रामपालिकाहरू]] == ग्रामपालिकाः== नेपाले सम्प्रति ४६० ग्रामपालिकाः सन्ति। {| class="wikitable sortable !क्रम ! नाम !!प्रदेश!!मण्डलम्!!जनसङ्ख्या ([[नेपालस्य द्वादशम राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]) !! क्षेत्रफल(किमी^२) !वडा सङ्ख्या |-bgcolor="MistyRose"| |१ | [[हतुवागढी ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम्, नेपाल|भोजपुर]]|| १६,१७५ || १४२.६१ |९ |-bgcolor="MistyRose"| |२ |[[रामप्रसादराई ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १५,६७३ || १५८.८३ |८ |- bgcolor="MistyRose" | |३ |[[टेम्केमैयुङ ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १५,४६४ || १७३.४१ |९ |- bgcolor="MistyRose" | |४ |[[आमचोक ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १४,९६८ || १८४.८९ |१० |-bgcolor="Moccasin"| |५ |[[अरुण ग्रामपालिका]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १४,५९१ || १५४.७६ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |६ |[[साल्पासिलिछो ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]|| १२,२८४ || १९३.३३ |६ |- bgcolor="Moccasin" | |७ |[[पौवादुङमा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]] | १२,१०७ || ११८.८६ |६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |८ |[[साँगुरीगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १९,५६१ || १६६.४४ |१० |- bgcolor="Moccasin" | |९ | [[शहीदभूमि ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १७,७६७ || ९९.५५ |७ |- bgcolor="Moccasin" | |१० |[[चौबिसे ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १७,६७७ || १४७.६ |८ |-bgcolor="Moccasin"| |११ |[[छथर जोरपाटी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] | १६,४५६ || १०२.८३ |६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१२ |[[चुलाचुली ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| २३,१५७ || १०८.४६ |६ |- bgcolor="Moccasin" | |१३ |[[फाकफोकथुम ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १९,७०६ || १०८.७९ |७ |- bgcolor="Moccasin" | |१४ |[[माइजोगमाई ग्रामपालिका|माईजोगमाई ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १९,१३१ || १७२.४१ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |१५ |[[रोङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]] | १७,३६७ || १५५.०६ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |१६ |[[माङसेबुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १६,८१० || १४२.४१ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |१७ |[[सन्दकपुर ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]|| १५,४४४ || १५६.०१ |५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८ |[[कमल ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ५३,८९४ || १०४.५७ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९ |[[बुद्धशान्ति ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ५३,०१० || ७९.७८ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२० |[[कचनकवल ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ४१,३१७ || १०९.४५ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२१ | [[झापा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३९,३०२ || ९४.१२ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२२ |[[बाह्रदशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३७,९४६ || ८८.४४ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२३ |[[गौरीगञ्ज ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३५,५०६ || १०१.३५ |६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२४ |[[हल्दीबारी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[झापामण्डलम्|झापा]]|| ३२,७२२ || ११७.३४ |५ |-bgcolor="Moccasin"| |२५ |[[खोटेहाङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १६,८४६ || १६४.०९ |९ |-bgcolor="Moccasin"| |२६ |[[दिप्रुङ चुइचुम्मा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १६,३०५ || १३६.५९ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |२७ | [[केपिलासगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १३,२३१ || १९१.५५ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |२८ |[[ऐसेलुखर्क ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १३,२१७ || १२५.९३ |७ |- bgcolor="MistyRose" | |२९ |[[जन्तेढुङ्गा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| १२,०१६ || १२८.६८ |६ |-bgcolor="MistyRose"| |३० |[[बराहपोखरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| ११,३९७ || १४१.५७ |६ |-bgcolor="Moccasin"| |३१ |[[रावा बेसी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| ११,१९९ || ९७.४४ |६ |-bgcolor="MistyRose"| |३२ |[[साकेला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]|| ९,६२३ || ७९.९९ |५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३३ |[[बुढीगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ५१,४९७ || ५६.४१ |७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४ | [[कटहरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४८,५१० || ५१.५९ |७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३५ |[[जहदा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४७,६३९ || ६२.३८ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३६ |[[धनपालथान ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४५,३४८ || ७०.२६ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३७ | [[कानेपोखरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ४३,१९३ || ८२.८३ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३८ |[[ग्रामथान ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ३६,०२४ || ७१.८४ |७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३९ | [[केराबारी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ३४,५०४ || २१९.८३ |१० |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४० | [[मिक्लाजुङ ग्रामपालिका, मोरङ|मिक्लाजुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]|| ३३,१६७ || १५८.९८ |९ |-bgcolor="Moccasin"| |४१ |[[मानेभञ्ज्याङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १९,५९७ || १४६.६१ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |४२ |[[सुनकोशी ग्रामपालिका, ओखलढुङ्गा|सुनकोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]|| १७,७८३ || १४३.७५ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |४३ |[[मोलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १६,४४० || ११२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४४ |[[चम्पादेवी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १६,३११ || १२६.९१ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |४५ | [[खिजीदेम्वा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १५,५५९ || १७९.७७ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४६ |[[चिशङ्खुगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] | १३,८४४ || १२६.९१ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |४७ |[[लिखु ग्रामपालिका, ओखलढुङ्गा|लिखु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]|| १२,१०४ || ८८.०३ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४८ |[[फाल्गुनन्द ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| २१,२८९ || १०७.५३ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४९ |[[मिक्लाजुङ ग्रामपालिका, पाँचथर|मिक्लाजुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| २१,०६१ || १६६.६१ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |५० |[[फालेलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| २०,३६१ || २०७.१४ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |५१ |[[हिलिहाङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]||[[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| १९,०८५ || १२३.०१ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |५२ |[[याङवरक ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| १६,८२१ || २०८.६३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |५३ |[[कुम्मायक ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| १२,७४६ || १२९.३ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५४ |[[तुम्बेवा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]|| ११,१८९ || ११७.३४ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५५ |[[चिचिला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| १३,४२४ || ५१९.४५ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५६ |[[सिलिचोङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| १०,२९६ || २९३.२६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |५७ |[[सभापोखरी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| ९,९७० || २२२.०८ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |५८ |[[मकालु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| ६,५७७ || ८८.६३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |५९ |[[भोटखोला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]|| ६,४३८ || ६३९.०१ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६० |[[थुलुङ दुधकोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | १८,३५४ || १४४.६ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |६१ |[[माप्य दुधकोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | १२,६४८ || १६७.६७ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |६२ |[[महाकुलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ११,८४७ || ६४८.०५ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |६३ |[[नेचासल्यान ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ११,३८१ || ९४.४९ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६४ |[[सोताङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ९,०२५ || १०३ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६५ |[[खुम्बु पासाङल्हामु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ८,७२० || १,५३९.११ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |६६ |[[लिखु पिके ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] | ५,३३४ || १२४.३८ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |६७ |[[हरिनगर ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ४९,८४५ || ५२.२९ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |६८ |[[भोक्राहा नरसिंह ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ४९,२८० || ६३.३७ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |६९ |[[कोशी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ४८,८०४ || ७५.९८ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |७० |[[देवानगञ्ज ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ३९,०३० || ५३.५६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |७१ |[[गढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ३८,७३९ || ६७.७ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |७२ |[[बर्जु ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]|| ३६,२४९ || ६९.४३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |७३ |[[सिरिजङ्घा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १४,११४ || ४८१.०९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |७४ |[[आठराई त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १२,२९६ || ८८.८३ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |७५ |[[मेरिङदेन ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ११,८३८ || २१०.३३ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |७६ |[[पाथीभरा याङवरक ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ११,८०६ || ९३.७६ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |७७ |[[फक्ताङलुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ११,७९१ || १,८५८.५१ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |७८ |[[सिदिङ्वा ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १०,९७९ || २०६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |७९ |[[मैवाखोला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | १०,२१३ || १३८ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |८० |[[मिक्वाखोला ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] | ७,९६४ || ४४२.९६ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८१ |[[आठराई ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| १८,१५६ || १६७.०७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |८२ |[[फेदाप ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| १५,१६९ || ११०.८३ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८३ |[[छथर ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| १४,१९७ || १३३.९३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |८४ |[[मेन्छयायेम ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]|| ६,६७८ || ७०.०९ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |८५ |[[उदयपुरगढी ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| २८,९२६ || २०९.५१ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |८६ |[[रौतामाई ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| २०,३२४ || २०४.०८ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |८७ |[[ताप्ली ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| १३,३४४ || ११९.११ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८८ |[[लिम्चुङबुङ ग्रामपालिका]] | [[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]|| ९,६८९ || १०६.८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |८९ |[[सुवर्ण ग्रामपालिका]] | [[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| [[बारामण्डलम्|बारा]] || ३५,१४१ || ३६.८४ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |९० |[[आदर्श कोतवाल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | ३१,३६४ || ३६.२५ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |९१ | [[बारागढी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | २९,५५५ || ३९.२९ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |९२ | [[करैयामाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | २९,१६५ || ४७.६९ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |९३ | [[फेटा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२८,३९५|| २३.६५ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९४ | [[प्रसौनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२५,४१४|| २०.२४ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |९५ | [[देवताल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] | २५,३६१ || २३.३१ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |९६ |[[विश्रामपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२४,८९२ |१९.८१ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९७ | [[परवानीपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[बारामण्डलम्|बारा]] |२४,७४५|| १५.४८ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९८ | [[लक्ष्मीनिया ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] | ३१,८८१ || ३०.६६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |९९ | [[मुखियापट्टी मुसहरनिया ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] | २८,२०८ || २६.८४ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१०० | [[जनकनन्दिनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] | २७,१४६ || २७.६२ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१०१ | [[औरही ग्रामपालिका, धनुषा|औरही ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |२४,०५३||२५.५६ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१०२ |[[धनौजी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |२१,९४२ |२२.१३ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१०३ | [[बटेश्वर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |२१,७४२|| ३१.६६ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१०४ | [[सोनमा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | ४३,०८२ || ५७.७७ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१०५ | [[पिपरा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | ४०,५३५ || ३९.९८ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१०६ | [[साम्सी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | ३८,५८५ || २१.५७ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१०७ | [[एकडारा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |३१,७७०|| २४ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१०८ | [[महोत्तरी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| | [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] | २८,८०७ || २८.०८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१०९ | [[सखुवा प्रसौनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | ३५,३९९ || ७४.२७ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |११० |[[जगरनाथपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |३२,६४९|| ४५.२९ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१११ | [[छिपहरमाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | २९,०८२ || २४.९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११२ |[[पटेर्वा सुगौली ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२५,४९८ |६४.२९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११३ | [[बिन्दबासिनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | २४,९९१ || २६.०४ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११४ |[[कालिकामाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२३,४८० |२४.६६ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११५ |[[जिराभवानी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२२,६७७ |५५.३९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११६ |[[धोबिनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |२२,६०६||२४.४१ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११७ | [[पकहाँ मैनपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | २२,५८५ || २१.२६ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |११८ |[[ठोरी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] | १७,२१९ || १२८.६७ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |११९ |[[यमुनामाई ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |२८,४१४|| १६.७ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१२० | [[दुर्गा भगवती ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |२२,८६४|| १९.८ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१२१ | [[तिलाठी कोईलाडी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | ३३,६५८ || ३२.९१ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |१२२ |[[राजगढ ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |३२,४६२|| ४७.९ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१२३ |[[अग्नीसाइर कृष्णासवरन ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]]||३१,६३४||१०३.०८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१२४ | [[महादेवा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | ३०,३१५ || ३४.९७ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१२५ | [[छिन्नमस्ता ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |२९,९४६|| ३८.७१ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१२६ | [[रुपनी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | २९,८७७ || ५६.०८ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१२७ | [[विष्णुपुर ग्रामपालिका, सप्तरी|विष्णुपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |२७,७०३|| ३७ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१२८ | [[तिरहुत ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] | २४,०३४ || ३७.८१ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१२९ |[[बलान-बिहुल ग्रामपालिका|वलान-विहुल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] |२३,५२७|| ३३.०४ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१३० | [[चन्द्रनगर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] | ३६,९०८ || ४७.५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३१ | [[ब्रह्मपुरी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |३१,३७८||३३.८९ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३२ | [[रामनगर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |३१,३६६|| २६.४४ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३३ | [[चक्रघट्टा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२९,५५०|| २५.१६ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१३४ |[[कौडेना ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२८,७०२ |२५.३३ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१३५ | [[विष्णु ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२८,५७०||२८.०९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |१३६ | [[धनकौल ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२७,९७४|| ४५.९४ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१३७ |[[बसबरीया ग्रामपालिका|बसबरिया ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२५,९०५ |२९.४२ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१३८ |[[पर्सा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |२४,००५ |२३.१२ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१३९ | [[लक्ष्मीपुर पतारी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | ३१,११८ || ४२.३३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१४० | [[बरियारपट्टी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २९,७१२ || ३७.७२ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१४१ | [[अर्नमा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २७,८९९ || ३७.७६ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१४२ | [[औरही ग्रामपालिका, सिराहा|औरही ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २६,४७८ || ३५.८७ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१४३ | [[भगवानपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २३,३८० || ३३.०३ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१४४ | [[विष्णुपुर ग्रामपालिका, सिराहा|विष्णुपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २२,७८१ || २६.३४ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१४५ | [[नरहा ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २२,७६० || २९.२८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१४६ | [[सखुवानान्कारकट्टी ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २०,८४४ || ३२.८४ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |१४७ | [[नवराजपुर ग्रामपालिका]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]| |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] | २०,७८८ || ३२.१८ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१४८ |[[इच्छाकामना ग्रामपालिका]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]| |[[चितवनमण्डलम्|चितवन]] |२७,६४३ || १६६.७३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१४९ | [[बेनीघाट रोराङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| ३३,८५४ || २९.१७ | १० |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५० | [[थाक्रे ग्रामपालिका]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]| |[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] |३२,३७४ || ९६.४१ | ११ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५१ | [[गजुरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २८,६३४ || १३८.६६ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५२ | [[गल्छी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २३,७३३ || १२९.०८ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१५३ | [[सिद्धलेक ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २२,२१४ || १०६.०९ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१५४ | [[त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका, धादिङ|त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २१,९३७ || २७१.२३ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१५५ | [[ज्वालामुखी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| २१,३३८ || ११४.०४ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |१५६ | [[गङ्गाजमुना ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] || १९,२६५ || १५२.७२ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |१५७ | [[नेत्रावती डबजोङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] || ११,३१० || १८१.७८ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |१५८ | [[रुवी भ्याली ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| १०,७८१ || ४०१.८५ | ६ |- bgcolor="MistyRose" | |१५९ | [[खनियाबास ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]|| १०,२८७ || १२०.८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |१६० | [[कालिन्चोक गाँउपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]] || २१,०९७ || १३२.४९ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |१६१ | [[शैलुङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १७,९२३ || १२८.६७ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |१६२ | [[वैतेश्वर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १७,८९६ || ८०.४१ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |१६३ | [[विगु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १६,४९० || ६६३.२ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |१६४ | [[गौरीशङ्कर ग्रामपालिका|गौरीशंकर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १५,९९५ || ६८१.३९ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |१६५ | [[मेलुङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १५,८९३ || ८६.५४ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१६६ | [[तामाकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]|| १५,१६३ || १५३.०६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१६७ | [[रोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] || २३,७९० || १७६ | १२ |-bgcolor="Moccasin"| |१६८ | [[तेमाल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] || १६,९५७ || ८९ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |१६९ | [[महाभारत ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]]|| १६,०७९ || १८६ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |१७० | [[भुम्लु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] || १५,६७८ || ९१ | १० |- bgcolor="Moccasin" | |१७१ | [[बेथानचोक ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]]|| १४,९५९ || १०१ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१७२ | [[चौंरीदेउराली ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलाञ्चोक]]|| १४,०७६ || ९८ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१७३ | [[खानीखोला ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलाञ्चोक]] || १२,२०१ || १३२ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७४ | [[बागमती ग्रामपालिका, ललितपुर]]|| [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] || ११,३५३ || १११.४९ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७५ | [[कोन्ज्योसोम ग्रामपालिका|कोन्ज्योसोम ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] || ८,९८९ || ४४.१६ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७६ | [[महाङ्काल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] || ८,१२२ || ८२.४४ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१७७ | [[मनहरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]|| ४७,३५३ || १९९.५२ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१७८ | [[बकैया ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]|| ४०,९०७ || ३९३.७५ | १२ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१७९ | [[बागमती ग्रामपालिका, मकवानपुर]]|| [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || ३०,४२५ || ३११.७९ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१८० | [[राक्सिराङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २५,९९६ || २२६.७ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८१ | [[मकवानपुरगढी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २४,४६१ || १४८.७२ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८२ | [[कैलाश ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २१,८५६ || २०४.४८ | १० |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८३ | [[भीमफेदी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || २१,५१६ || २४५.२७ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८४ | [[इन्द्रसरोवर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] || १३,५३४ || ९७.३४ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८५ | [[ककनी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || २४,५०४ || ८७.९७ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१८६ | [[दुप्चेश्वर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || २१,००५ || १३१.६२ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१८७ | [[लिखु ग्रामपालिका, नुवाकोट|लिखु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १७,७२८ || ४७.८८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१८८ | [[शिवपुरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १७,२०३ || १०१.५ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१८९ | [[तादी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १५,९३३ || ६९.८ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९० | [[सूर्यगढी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || १४,९१९ || ४९.०९ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१९१ | [[किस्पाङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १४,२३५ || ८२.५७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९२ | [[तारकेश्वर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || १४,१८४ || ७२.६२ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |१९३ | [[पञ्चकन्या ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]|| १३,८१८ || ५३.४७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |१९४ | [[म्यागङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] || १२,६६८ || ९७.८३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |१९५ | [[खाँडादेवी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] || १९,३१२ || १५०.७ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |१९६ | [[लिखु तामाकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] || १८,३२५ || १२४.५१ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१९७ | [[गोकुलगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १७,७९८ || १९८.४ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |१९८ | [[दोरम्बा शैलुङ ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १७,६८६ || १४०.८८ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |१९९ | [[उमाकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १६,५९० || ४५१.९९ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२०० | [[सुनापती ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]|| १४,६५८ || ८६.९८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२०१ | [[नौकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || १२,३४४ || १२६.९९ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२०२ | [[कालिका ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || १०,११५ || १९२.५४ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२०३ | [[उत्तरगया ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || ८,५५५ || १०४.५१ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२०४ | [[गोसाइँकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || ७,७८८ || ९७८.७७ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२०५ | [[आमाछोदिङ्मो ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] || ६,६७३ || ६८२.२३ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२०६ | [[तीनपाटन ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || ३४,८८९ || २८०.२६ | ११ |-bgcolor="Moccasin"| |२०७ | [[मरिण ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || २८,८०८ || ३२४.५५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२०८ | [[हरिहरपुरगढी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || २६,५०५ || ३४३.९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२०९ | [[गोलन्जोर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]]|| १८,७३७ || १८४.१३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२१० | [[सुनकोशी ग्रामपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]]|| १८,३७५ || १५४.६८ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२११ | [[फिक्कल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || १५,९१० || १८६.०६ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२१२ | [[घ्याङलेख ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] || १२,६५२ || १६६.७७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२१३ | [[ईन्द्रावती ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] || २५,३६५ || १०५.०९ | १२ |-bgcolor="Moccasin"| |२१४ | [[पाँचपोखरी थाङपाल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] || २०,९९७ || १८७.२९ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२१५ | [[जुगल ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] || १८,३०३ || २७३.६२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२१६ | [[हेलम्बु ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १७,४९७ || २८७.२६ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२१७ | [[बलेफी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १७,०८५ || ६१.६ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२१८ | [[सुनकोशी ग्रामपालिका, सिन्धुपाल्चोक|सुनकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १५,१७६ || ७२.८४ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२१९ | [[भोटेकोशी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १४,३१८ || २७८.३१ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |२२० | [[त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका, सिन्धुपाल्चोक|त्रिपुरासुन्दरी ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| १२,०१४ || ९४.२८ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |२२१ | [[लिसङ्खु पाखर ग्रामपालिका]] | [[बागमती प्रदेशः|बागमती]]||[[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]|| ११,७५० || ९८.६१ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |२२२ | [[वडिगाड ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || २८,८३९ || १७८.६८ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |२२३ | [[निसीखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]]|| २३,११९ || २४४.३७ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२२४ | [[काठेखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]]|| २२,५२६ || ८२.८८ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२२५ | [[वरेङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || ११,१५८ || ७५.२८ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२२६ | [[ताराखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || १०,१२० || १२९.५३ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२२७ | [[तमानखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[बागलुङमण्डलम्|बाग्लुङ]] || ९,९८२ || १७८.०२ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२२८ | [[सहिद लखन ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || २३,०७६ || १४८.९७ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२२९ | [[बारपाक सुलिकोट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || २२,६३६ || २००.६३ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२३० | [[आरूघाट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || २१,५७२ || १६०.७९ | १० |- bgcolor="Moccasin" | |२३१ | [[गण्डकी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| २१,३९४ || १२३.८६ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२३२ | [[सिरानचोक ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| १९,७१९ || १२१.६६ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२३३ | [[भीमसेनथापा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || १६,९८६ || १०१.२५ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |२३४ | [[धार्चे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| १४,२६३ || ६५१.५२ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |२३५ | [[अजिरकोट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]|| १२,८३२ || १९८.०५ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२३६ | [[चुमनुव्री ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] || ५,९३२ || १,६४८.६५ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२३७ | [[माछापुच्छ्रे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]]|| २२,८९८ || ५४४.५८ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२३८ | [[अन्नपूर्ण ग्रामपालिका, कास्की|अन्नपूर्ण ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]]|| २२,०९९ || ३३.३३ | ११ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२३९ | [[मादी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] || १६,१४२ || ५६३ | १२ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२४० |[[रूपा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] || १४,८९१ || ९४.८१ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२४१ | [[मर्स्याङ्दी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || १७,०८० || ५९७.२५ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२४२ | [[दोर्दी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || १६,०५० || ३५०.९३ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२४३ | [[दूधपोखरी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || ८,५९२ || १५३.३३ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२४४ | [[क्व्होलासोथार ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] || ७,९६० || १७५.३७ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |२४५ | [[नासोँ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]]|| १,६७१ || ७०९.५८ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |२४६ | [[मनाङ ङिस्याङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]]|| १,५९५ || ६९४.६३ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२४७ | [[चामे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]] || १,२७६ || ७८.८६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२४८ | [[नार्पा भूमि ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मनाङमण्डलम्|मनाङ]] || ३९६ || ८३७.५४ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२४९ | [[घरपझोङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || ३,७१२ || ३१६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५० | [[थासाङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || २,८५६ || २८९ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५१ | [[वारागुङ मुक्तिक्षेत्र ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || २,०३६ || ८८६ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५२ | [[लोमान्थाङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || १,४३० || ७२७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५३ | [[लो-घेकर दामोदरकुण्ड ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] || १,२९२ || १,३४४ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५४ | [[मालिका ग्रामपालिका, म्याग्दी|मालिका ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १८,३३२ || १४७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |२५५ | [[मङ्गला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १४,६८८ || ८९ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |२५६ | [[रघुगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १४,११४ || ३७९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |२५७ | [[धवलागिरी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १२,६१६ || १,०३७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |२५८ | [[अन्नपूर्ण ग्रामपालिका, म्याग्दी|अन्नपूर्ण ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] || १२,३२३ || ५५६.४१ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२५९ | [[विनयी त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]]|| ३८,३७० || २६७.१३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२६० | [[हुप्सेकोट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]]|| २६,५८३ || १८९.२१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६१ | [[बुलिङटार ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] || १४,६३७ || १४७.६८ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६२ | [[बौदीकाली ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] || ११,३३८ || ९१.८७ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२६३ |[[जलजला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || २१,११९ || ८२.२६ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६४ | [[मोदी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || १८,७९४ || १४३.६ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२६५ | [[पैयूं ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || १२,७२५ || ४२.६५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |२६६ | [[विहादी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || १०,८२८ || ४४.८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२६७ | [[महाशिला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] || ८,११६ || ४९.३८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२६८ | [[कालीगण्डकी ग्रामपालिका, स्याङ्जा|कालीगण्डकी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] || १७,९५५ || ७३.५१ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२६९ | [[अर्जुनचौपारी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १४,०४५ || ५७.२२ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७० | [[बिरुवा ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १४,००१ || ९५.७९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२७१ | [[हरिनास ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १३,१९१ || ८७.४८ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७२ | [[आँधीखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]|| १३,०९४ || ६९.६१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२७३ | [[फेदीखोला ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] || १०,८९९ || ५६.७३ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७४ | [[म्याग्दे ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| २३,५७८ || ११५ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७५ | [[आँबुखैरेनी ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| २२,२५२ || १२८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२७६ | [[बन्दिपुर ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १८,५३२ || १०२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |२७७ | [[ऋषिङ्ग ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १७,९१८ || २१५ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२७८ | [[देवघाट ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १४,५८४ || १५९ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |२७९ | [[घिरिङ ग्रामपालिका]] | [[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]||[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]|| १४,३३४ || १२६ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |२८० | [[मालारानी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] || २४,१५० || १०१.०६ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२८१ | [[पाणीनि ग्रामपालिका|पाणिनी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] || २२,२९१ || १५१.४२ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |२८२ | [[छत्रदेव ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] || २१,६११ || ८७.६२ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२८३ | [[बैजनाथ ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]]|| ६९,४७२ || १४१.६७ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२८४ | [[राप्तीसोनारी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]]|| ६६,४४५ || १,०४१.७३ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८५ | [[खजुरा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ६२,७८९ || १०१.९१ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८६ | [[जानकी ग्रामपालिका, बाँके|जानकी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ४६,१४१ || ६३.३२ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८७ | [[डुडुवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ४३,२०६ || ९१.१ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |२८८ | [[नरैनापुर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] || ४३,१३५ || १७२.३४ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२८९ | [[बढैयाताल ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] || ५२,८१८ || ११५.१९ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |२९० | [[गेरुवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] || ३३,५१४ || ७८.४१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२९१ | [[राप्ती ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]] || ५२,१२३ || १६१.०७ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२९२ | [[गढवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]] || ४५,८९८ || ३५८.५७ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |२९३ | [[बबई ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]] || ३०,९६८ || २५७.४८ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२९४ | [[राजपुर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २८,३४६ || ५७७.३३ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२९५ | [[शान्तिनगर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २७,६४१ || ११६.०२ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |२९६ | [[दंगीशरण ग्रामपालिका|दङ्गीशरण ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २३,६६८ || ११०.७ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |२९७ | [[बङ्गलाचुली ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[दाङमण्डलम्|दाङ]]|| २२,३७३ || २४५.१४ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२९८ | [[मालिका ग्रामपालिका, गुल्मी|मालिका ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| २०,०७५ || ९२.४९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |२९९ | [[मदाने ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| २०,०२२ || ९४.५२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३०० | [[सत्यवती ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १९,४७३ || ११५.९२ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३०१ | [[छत्रकोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १९,३५७ || ८७.०१ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३०२ | [[गुल्मीदरबार ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १९,२९६ || ७९.९९ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३०३ | [[धुर्कोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १८,८१४ || ८६.३२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३०४ | [[चन्द्रकोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १८,६६२ || १०५.७३ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३०५ | [[इस्मा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]] || १८,५२९ || ८१.८८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३०६ | [[रुरुक्षेत्र ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १६,५९७ || ६७.३८ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३०७ | [[कालीगण्डकी ग्रामपालिका, गुल्मी|कालीगण्डकी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]|| १५,०४४ || १०१.०४ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३०८ | [[मायादेवी ग्रामपालिका, कपिलवस्तु|मायादेवी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ५५,९७२ || ८८.५३ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३०९ | [[शुद्धोधन ग्रामपालिका, कपिलवस्तु|शुद्धोधन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ५२,८६१ || ९१.६९ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३१० | [[यशोधरा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ४४,९०० || ६७.५६ | ८ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३११ | [[विजयनगर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] || ४३,२९१ || १७३.१९ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१२ | [[प्रतापपुर ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]|| ४९,८९७ || ८७.५५ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१३ | [[सरावल ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]|| ४२,२०७ || ७३.१९ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१४ | [[सुस्ता ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]|| ४०,६५५ || ११२.१७ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३१५ | [[पाल्हीनन्दन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]] || ३८,१८६ || ४४.६७ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३१६ | [[माथागढी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| २४,०५३ || २१५.४९ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१७ | [[रैनादेवी छहरा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| २३,१४९ || १७५.८८ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३१८ | [[बगनासकाली ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १८,४९७ || ८४.१७ | ९ |- bgcolor="Moccasin" | |३१९ | [[निस्दी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १८,१२० || १९४.५ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३२० | [[तिनाउ ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १७,७७७ || २०२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३२१ | [[रम्भा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १७,१५५ || ९४.१२ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |३२२ | [[पूर्वखोला ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]|| १६,०५२ || १३८.०५ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३२३ | [[रिब्दीकोट ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] || १५,४७३ || १२४.५५ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३२४ | [[नौवहिनी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || ३२,६८२ || २१३.४१ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३२५ | [[झिमरुक ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || २६,१३० || १०६.९३ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३२६ | [[गौमुखी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || २५,९८० || १३९.०४ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३२७ | [[ऐरावती ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || २०,४२८ || १५६.७५ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |३२८ | [[सरुमारानी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] || १९,७८३ || १५७.९७ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३२९ | [[माण्डवी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]|| १५,८६३ || ११३.०८ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३३० | [[मल्लरानी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]|| १५,६४६ || ८०.०९ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |३३१ | [[सुनिलस्मृति ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || ३०,६१७ || १५६.५५ | ८ |-bgcolor="Moccasin"| |३३२ | [[रुन्टीगढी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २८,२९१ || २३२.६९ | ९ |-bgcolor="Moccasin"| |३३३ | [[लुङग्री ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २६,३२५ || १३५.२३ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३३४ | [[त्रिवेणी ग्रामपालिका, रोल्पा|त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २३,४१२ || २०५.३९ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३३५ | [[परिवर्तन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २१,६७१ || १६३.०१ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३३६ | [[गङ्गादेव ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || २१,५०३ || १२४.३८ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३३७ | [[माडी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || १८,०५६ || १२९.०५ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३३८ | [[सुनछहरी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || १७,२४१ || २७७.६२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३३९ | [[थवाङ ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] || १०,८५१ || १९१.०७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |३४० | [[भूमे ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] || १९,८२९ || २७३.६७ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |३४१ | [[सिस्ने ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]]|| १८,५३४ || ३२७.१२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |३४२ | [[पुथा उत्तरगङ्गा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]]|| १८,३०८ || ५६०.३४ | १४ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४३ | [[मायादेवी ग्रामपालिका, रुपन्देही|मायादेवी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ५६,१७० || ७२.४४ | ८ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४४ | [[गैडहवा ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ५६,१४९ || ९६.७९ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३४५ | [[कोटहीमाई ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४५,९७५ || ५८.२६ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४६ | [[सियारी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४४,९८५ || ६६.१७ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४७ | [[रोहिणी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४३,३२७ || ६४.३२ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३४८ | [[सम्मरीमाई ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४३,०४४ || ५०.७८ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३४९ | [[कञ्चन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४२,५२८ || ५८.५१ | ५ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३५० | [[शुद्धोधन ग्रामपालिका, रुपन्देही|शुद्धोधन ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४१,९०७ || ५७.६६ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |३५१ | [[ओमसतिया ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]] || ४१,१४१ || ४८.५४ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |३५२ | [[मर्चवारी ग्रामपालिका]] | [[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]||[[रुपन्देहीमण्डलम्|रुपन्देही]]|| ४०,८८० || ४८.५५ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३५३ |[[गुराँस ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] || २१,१८९ || १६४.७९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |३५४ |[[नौमुले ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १९,६८७ || २२८.५९ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |३५५ | [[भैरवी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,७६७ || ११०.४६ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |३५६ |[[ठाँटीकाँध ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,३०१ || ८८.२२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |३५७ | [[भगवतीमाई ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,२०६ || १५१.५२ | ७ |- bgcolor="Moccasin" | |३५८ |[[महाबु ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]|| १८,०५९ || ११०.८ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |३५९ |[[डुङ्गेश्वर ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] || १४,५३३ || १०५.१९ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६० | [[मुड्केचुला ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || ५,८०३ || २५०.०८ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३६१ | [[काईके ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || ३,९६५ || ४६६.६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३६२ | [[शे फोक्सुण्डो ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || ३,६३५ || १२३.०७ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३६३ |[[जगदुल्ला ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || २,५७५ || ८३.३ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६४ |[[डोल्पोबुद्ध ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || २,४२० || ३७७.३८ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६५ |[[छार्का ताङसोङ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] || १,६७२ || ३४५.५७ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६६ | [[सिमकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ११,९३५ || ७८५.८९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३६७ | [[सर्केगाड ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || १०,६८८ || ३०६.७ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३६८ |[[अदानचुली ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ८,२६५ || १५०.६१ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३६९ | [[खार्पुनाथ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ६,७३६ || ८८० | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |३७० |[[चङ्खेली ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]]|| ६,५७९ || १,३१०.४१ | ६ |- bgcolor="MistyRose" | |३७१ |[[ताँजाकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]]|| ६,०९२ || १५९.१ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |३७२ |[[नाम्खा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] || ३,५८९ || २,४१९.६४ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३७३ |[[जुनीचाँदे ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || २३,७७१ || ३४६.२१ | ११ |-bgcolor="MistyRose"| |३७४ |[[कुसे ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || २३,०५८ || २७३.९७ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३७५ |[[बारेकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || २२,००५ || ५७७.५ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३७६ |[[शिवालय ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] || १४,७७६ || १३४.२६ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |३७७ | [[पातारासी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]]|| १६,८२४ || ८१४.०७ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |३७८ |[[तातोपानी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]]|| १५,५७५ || ५२५.५६ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३७९ |[[तिला ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १४,५३९ || १७५.४९ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८० |[[कनकासुन्दरी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १३,६२५ || २२५.३९ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |३८१ |[[सिंजा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १२,५५६ || १५३.२९ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |३८२ |[[हिमा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १२,१९१ || १३२.३२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३८३ |[[गुठिचौर ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] || १०,९२२ || ४२७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |३८४ | [[नरहरिनाथ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || २२,४५८ || १४३.८६ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८५ |[[पलाँता ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || १७,३४६ || ३१८.८४ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८६ |[[शुभकालिका ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || १३,७७३ || ९७.३२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |३८७ |[[पचालझरना ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]]|| १३,६८७ || १६६.९२ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |३८८ |[[सान्नी त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]]|| १३,४९१ || १३६.७१ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३८९ |[[महावै ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] || ८,१७७ || ३२२.०७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |३९० |[[खत्याड ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[मुगुमण्डलम्|मुगु]] || १८,८३२ || २८१.१२ | ११ |-bgcolor="MistyRose"| |३९१ |[[सोरु ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[मुगुमण्डलम्|मुगु]] || १४,२७७ || ३६५.८ | ११ |-bgcolor="MistyRose"| |३९२ |[[मुगूम कार्मारोङ ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[मुगुमण्डलम्|मुगु]] || ६,२२२ || २,१०६.९१ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |३९३ |[[सानीभेरी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] || २४,७५९ || १३३.८ | ११ |- bgcolor="MistyRose" | |३९४ |[[बाँफिकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]|| २१,०३३ || १९०.४२ | १० |- bgcolor="MistyRose" | |३९५ |[[त्रिवेणी ग्रामपालिका, पश्चिम रुकुम|त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]|| २०,५२५ || ८५.४९ | १० |-bgcolor="Moccasin"| |३९६ |[[कुमाख ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २४,८५९ || १७७.२८ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३९७ |[[कालीमाटी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २२,२०६ || ५००.७२ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३९८ |[[छत्रेश्वरी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २१,२४२ || १५०.६९ | ७ |-bgcolor="Moccasin"| |३९९ |[[दार्मा ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || २०,१३९ || ८१.४६ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४०० |[[कपुरकोट ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || १७,५२६ || ११९.२१ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४०१ |[[त्रिवेणी ग्रामपालिका, सल्यान|त्रिवेणी ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || १६,६६४ || ११९.११ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |४०२ |[[सिद्धकुमाख ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] || १३,१२७ || ८९.३६ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |४०३ |[[चौकुने ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]|| २६,९५० || ३८१.०१ | १० |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४०४ |[[बराहताल ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]|| २५,९४३ || ४५५.०९ | १० |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४०५ |[[सिम्ता ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]|| २४,०८३ || २४१.६४ | ९ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४०६ |[[चिङ्गाड ग्रामपालिका]] | [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]||[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] || १५,६०० || १७०.१९ | ६ |- bgcolor="MistyRose" | |४०७ | [[तुर्माखाँद ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २४,५७४ || २३२.०७ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४०८ | [[रामारोशन ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २३,६०० || १७३.३३ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४०९ | [[मेल्लेख ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २२,७८५ || १३४.७८ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४१० | [[ढकारी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २१,९९८ || २२७.८८ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४११ | [[चौरपाटी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | २१,६८१ || १८२.१६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४१२ | [[बान्नीगढी जयगढ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[अछाममण्डलम्|अछाम]] | १३,५१९ || ५८.२६ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |४१३ | [[दोगडाकेदार ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || २३,१०४ || १२६.३८ | ८ |-bgcolor="MistyRose"| |४१४ | [[डिलासैनी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || २२,९६६ || १२५.२८ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४१५ | [[सिगास ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || २१,८१४ || २४५.४४ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४१६ |[[शिवनाथ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]]|| १८,०६४ || ८१.६५ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४१७ |[[सुर्नया ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] || १७,९४५ || १२४.५२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४१८ | [[पञ्चेश्वर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]]|| १७,७९६ || १२०.४१ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४१९ |[[केदारस्युँ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | २१,३१२ || ११३.९१ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४२० |[[बित्थडचिर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १७,८१२ || ८६.१५ | ९ |- bgcolor="MistyRose" | |४२१ |[[थलारा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १५,९५८ || १०५.५१ | ९ |-bgcolor="MistyRose"| |४२२ |[[छबिसपाथिभेरा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १४,४७४ || ११६.३४ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४२३ | [[खप्तडछान्ना ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १३,४१९ || ११३.५२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४२४ |[[मष्टा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | १३,२६५ || १०९.२४ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४२५ |[[तलकोट ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | ११,७१९ || ३३५.२६ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४२६ |[[दुर्गाथली ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | ११,३१८ || ६१.८३ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४२७ |[[सूर्मा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | ११,०८२ || २७०.८ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |४२८ |[[साईपाल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] | २,६२५ || १,४६७.२७ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |४२९ | [[खप्तड छेडेदह ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १९,३०७ || १३५.०८ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४३० | [[स्वामीकार्तिक खापर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १२,५७६ || ११०.५५ | ५ |- bgcolor="MistyRose" | |४३१ |[[हिमाली ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १०,३०९ || ८३०.३३ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४३२ |[[जगन्नाथ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | १०,१५८ || १७१.७२ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४३३ |[[गौमुल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] | ८,९१३ || ३१४.६६ | ६ |-bgcolor="Moccasin"| |४३४ | [[नवदुर्गा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १८,६७२ || १४१.८९ | ५ |-bgcolor="Moccasin"| |४३५ |[[आलिताल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १८,११२ || २९२.८७ | ८ |- bgcolor="Moccasin" | |४३६ | [[अजयमेरु ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १५,१६१ || १४८.९ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |४३७ |[[गन्यापधुरा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १३,७२२ || १३५.६५ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |४३८ | [[भागेश्वर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] | १३,१३२ || २३३.३८ | ५ |- bgcolor="Moccasin" | |४३९ |[[मालिकार्जुन ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]|| १५,६३५ || १००.८२ | ८ |- bgcolor="MistyRose" | |४४० |[[नौगाड ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]|| १५,५२८ || १८०.२७ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४१ |[[मार्मा ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || १५,१२४ || २०८.०६ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४२ | [[लेकम ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || १३,७४३ || ८३.९८ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४३ | [[दुहुँ ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || ९,८४२ || ६५.३५ | ५ |-bgcolor="MistyRose"| |४४४ |[[व्याँस ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || ९,६६८ || ८३९.२६ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४५ |[[अपिहिमाल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] || ६,७९८ || ६१३.९५ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४४६ |[[आदर्श ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || २४,४९५ || १२८.४७ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४४७ | [[पूर्वीचौकी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || २१,४९४ || ११७.६६ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४४८ | [[के.आई.सिंह ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || २०,७३६ || १२७.०१ | ७ |- bgcolor="MistyRose" | |४४९ | [[सायल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] | २०,४५६ || १२२.७२ | ६ |- bgcolor="Moccasin" | |४५० |[[जोरायल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] | १९,७८८ || ४१९.०९ | ६ |-bgcolor="MistyRose"| |४५१ |[[बोगटान फुड्सिल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] | १५,५४० || ३००.२२ | ७ |-bgcolor="MistyRose"| |४५२ | [[बडीकेदार ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[डोटीमण्डलम्|डोटी]] || १४,९०२ || ३३२.५५ | ५ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५३ | [[कैलारी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]|| ४९,९१७ || २३३.२७ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५४ | [[जानकी ग्रामपालिका, कैलाली|जानकी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]|| ४९,८६० || १०७.२७ | ९ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५५ | [[बर्दगोरिया ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] | ३७,६८२ || ७७.२६ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५६ | [[जोशीपुर ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]|| ३७,१८७ || ६५.५७ | ७ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५७ | [[चुरे ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] | २१,४०० || ४९३.१८ | ६ |- bgcolor="PaleTurquoise" | |४५८ | [[मोहन्याल ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] | २१,०८२ || ६२६.९५ | ७ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४५९ | [[लालझाडी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] | २५,०३७ || १५४.६५ | ६ |-bgcolor="PaleTurquoise"| |४६० | [[बेलडाँडी ग्रामपालिका]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]||[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] || २१,८८८ || ३६.७ | ५ |} ==सन्दर्भ ग्रन्थाः== {{Reflist|2}} ==अपि पश्यतु== [[वर्गः:नेपालस्य प्रशासनिकं विभाजनम्]] daz505c33cvl5txd5xzpscouw1alk5k 0 92598 501281 501235 2026-10-08T07:39:14Z Ganesh Paudel 6561 501281 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = Glimpse of Mount Kanchenjunga with beautiful tea garden at front (By Saroj Pandey).jpg | image_caption = पृष्ठभूम्या [[कञ्चनजङ्घा]] मनोरम दृश्य चित्रितं चियाउद्यानम् | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{पताका|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेशः]] | subdivision_type2 = [[नेपालस्य मण्डलानि|मण्डलम्]] | subdivision_name2 = [[इलाममण्डलम्|इलाम]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-illam/suryodaya?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = प्रमुख | leader_name = दुर्गाकुमार बराल (कार्यवाहक) <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = उपप्रमुख | leader_name1 = | established_title = स्थापित | established_date = २०७१ वैशाख २५ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 252.52<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=10&municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 54724 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|26|53.45|N|88|3.90|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०२७ | blank_name = मुख्यालय | blank_info = फिक्कल | website = [http://www.suryodayamun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''सुर्योदयनगरपालिका''' [[इलाममण्डलम्|इलाम]] इत्यस्मिन् ४ [[नगरपालिका]] मध्ये अन्यतमः अस्ति<ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref> सूर्योदयनगरपालिकायाः गठनं २०७१ बीएस तमे वर्षे [[फिक्कल]], [[पञ्चकन्या, इलाम|पञ्चकन्या]] तथा [[कन्याम]] गाविसानां विलयेन कृतम्, परन्तु नूतनसंविधानेन स्थानीयस्तरस्य प्रावधानं कृत्वा स्थानीयस्तरीयपुनर्गठनआयोगेन २०७३ बीएस तमे वर्षे नूतनसूर्यदयनगरपालिकायाः क्षेत्रस्य विस्तारः कृतः गाविस [[गोर्खे]], [[पशुपतिनगर, इलाम|पशुपतिनगर]], [[श्रीअन्तु]] तथा [[समलबुङ]] तथा [[लक्ष्मीपुर, इलाम|लक्ष्मीपुर]] गाविसस्य वार्ड नं. ५ तथा [[जोगमाई]] गाविसस्य ८, ९ वडा समिल्य पुनर्संगठितम् वर्तते<ref name="गाउँपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=गाउँपालिका र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref>। इयं नगरपालिका २५२.५२ वर्गकिलोमीटर् क्षेत्रे विस्तृता अस्ति । अस्याः नगरपालिकायाः माध्यमेन मेचीराजमार्गः गच्छति । पश्चिमे इलामनगरपालिका, उत्तरदिशि माइजोगमाई ग्रामपालिका, दक्षिणदिशि रोङ्ग ग्रामपालिका, पूर्वदिशि भारतस्य पश्चिमबङ्गस्य दार्जिलिंगमण्डलेन च परितः सूर्योदयनगरपालिकायाः केन्द्रं फिक्कलबजारे अस्ति इदं इलाम-नगरस्य पुरातनविपण्येषु अन्यतमम् अस्ति, अद्यापि पूर्वीय-इलाम-देशस्य मुख्यं वाणिज्यिककेन्द्रम् अस्ति । पशुपतिनगरं प्रति मार्गः इतः प्रस्थायति । इयं नगरपालिका चिया, पुंगिफलम्, दुग्ध, आलुकं इत्यादिनि नगदसस्यानां कृते प्रसिद्धा अस्ति । देशस्य एकमेव पुंगिफलविकासकेन्द्रमपि अस्मिन् नगरे स्थितम् अस्ति । नगरपालिकायाः मुख्यालय फिक्कलनगरं वर्तते <ref name="new municipalities">{{cite web | url=http://www.mofald.gov.np/userfiles/news_186.xlsx | title=थप ७२ नयाँ नगरपालिका | accessdate=May 18,2014 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार मिक्लाजुङ गाउँपालिकाको कुल जनसङ्ख्या ५४,७२७ रहेको छ भने यहाँ १४,०३२ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ सूर्योदय नगरपालिकायाः वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समाविष्ट पूर्वक्षेत्राणि !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (जनाः/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[गोर्खे]] र [[जोगमाई]] (८, ९) || ४,९०९ || २५.२७ || १९४.२६ |- | २ || [[पशुपतिनगर, इलाम|पशुपतिनगर]] (३–५, ७) || ३,५२२ || १३.४४ || २६२.०५ |- | ३ || [[पशुपतिनगर, इलाम|पशुपतिनगर]] (१, २, ६, ८, ९) || ३,९०३ || १५.०८ || २५८.८२ |- | ४ || [[श्रीअन्तु]] र [[समालबुङ]] (९) || ५,१२७ || २४.०८ || २१२.९२ |- | ५ || [[समालबुङ]] (१–८) || ४,२९७ || २१.१७ || २०२.९८ |- | ६ || [[कन्याम]] (३-६) || २,८४३ || १३.११ || २१६.८६ |- | ७ || [[कन्याम]] (७-९) || २,१७७ || ८.९६ || २४२.९७ |- | ८ || [[फिक्कल बजार]] (१-२) र [[कन्याम]] (१-२) || ४,२५८ || १३.४३ || ३१७.०५ |- | ९ || [[फिक्कल बजार]] (३-५) || ४,७६४ || ११.५५ || ४१२.४७ |- | १० || [[फिक्कल बजार]] (६-९) || ४,९६१ || १०.३७ || ४७८.४० |- | ११ || [[पञ्चकन्या, इलाम|पञ्चकन्या]] (२-६,८) || ४,१५३ || १५.४१ || २६९.५० |- | १२ || [[पञ्चकन्या, इलाम|पञ्चकन्या]] (१,७,९) || ३,९३० || १३.०७ || ३००.६९ |- | १३ || [[लक्ष्मीपुर, इलाम|लक्ष्मीपुर]] (३, ६, ७, ९) || २,५१५ || १५.५३ || १६१.९४ |- | १४ || [[लक्ष्मीपुर, इलाम|लक्ष्मीपुर]] (१, २, ४, ८) || ३,३६८ || २५.०६ || १३४.४० |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''५४,७२७''' || '''२२५.५३''' || '''२४२.६६''' |} ==विपणिक केन्द्राणि== * [[फिक्कल|फिक्कल बजार]] * [[तीनघरे]] * [[आइतबारे]] * [[हर्कटे]] * [[कन्याम]] * [[पाल्टाँगे]] * [[छिपिटार]] {{-}} ==चित्र दीर्घा== <gallery mode="packed"> File:Reflection of Beautiful Landscape of tea garden in Antu Pokhari, Ilam (By Saroj Pandey).jpg|सुर्योदय नगरपालिकायाः पर्यटकीयस्थलानि - अन्तु पोखरी File:Antu cottage ilam nepal.jpg|अन्तु पोखरी File:Antu cottage.jpg|अन्तु पोखरी File:Antu dada cottage in ilam nepal.jpg|अन्तु पोखरी File:Antu dada cottage.jpg|अन्तु पोखरी Sunrise seen from Shree Antu, Ilam - One of the best place in Nepal to watch it. (By Saroj Pandey).jpg </gallery> {{इलाम मण्डलस्य स्थानियस्तराः}} ==सन्दर्भ ग्रन्थाः== [[वर्गः:इलाममण्डलस्य नगरपालिकाः]] eey1aah7s1xc5hbi4tj2jo2znchndmt 0 92600 501240 2026-10-07T21:51:21Z Srkris 368 मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै** (आङ्ग्ल: Malaikkottai Govindaswamy Pillai; तमिऴ्: மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை; १८७८ – १३ मार्च् १९३१) विंशशतकस्य पूर्वार्धे कर्णाटकसङ्गीतम्|... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 501240 wikitext text/x-wiki मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै** (आङ्ग्ल: Malaikkottai Govindaswamy Pillai; तमिऴ्: மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை; १८७८ – १३ मार्च् १९३१) विंशशतकस्य पूर्वार्धे [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीतपरम्परायाः]] लब्धप्रतिष्ठः मूर्धन्यः [[वायलिन्|सारङ्गवादकः (वायलिन-वादकः)]] आसीत्। तमिऴ्-भाषायां 'मलैक्कोट्टै' इत्युक्ते त्रिचिरापल्ली-नगरस्य सुप्रसिद्धं शैलदुर्गम् (Rockfort) निर्दिश्यते, यत्र सः दीर्घकालं न्यवसत्। कर्णाटकसङ्गीते सारङ्गवाद्यस्य (Violin) वादनशैलौ क्रान्तिकारीणि परिवर्तनानि आनीय सः नूतनां दिशं प्रदर्शितवान्। अस्य वादनस्य माधुर्यं, गाम्भीर्यं, सम्पूर्ण-धनुश्चालन-विधिः (Full-bow technique), तानवादने तरङ्गित-धनुर्गतयश्च कर्णाटकसङ्गीतलोके विशेषतः श्लाघिताः। सः न केवलं सारङ्गवादने, अपि तु [[वेणुः|वेणुवादने]], [[मृदङ्गम्|मृदङ्गवादने]], कञ्जीरावादने, तथा गायनेऽपि असाधारणं नैपुण्यं धृतवान्। तिरुवैयारु-क्षेत्रे सम्पद्यमाने श्रीत्यागराज-आराधना-महोत्सवे सः 'बृहत्पक्षस्य' (Periya Katchi) मुख्यनेता भूत्वा सङ्गीतक्षेत्रे समभावस्य स्त्रीकलाकाराणां च प्रोत्साहनं दत्तवान्। == प्रारम्भिकजीवनं शिक्षणञ्च == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य जन्म १८७८ तमे वर्षे [[तञ्जावूरुमण्डलम्|तञ्जावूरुमण्डलस्य]] नन्निलम्-समीपस्थे मुडिकोण्डान्-नदीतीरे स्थिते अच्युतमङ्गलम् नामके ग्रामे अभवत्। सङ्गीतसंस्कृतिसम्पन्ने वातावरणे संवृद्धः सः द्वादशे वयसि सारङ्गवाद्यस्य अभ्यासं प्रारभत। तस्य प्राथमिकः सङ्गीतगुरुः कीवलूर् चिदम्बरनाथपिल्लै आसीत्। तदनन्तरं सः शीर्काली नारायणस्वामिपिल्लै-महाभागात् सारङ्गवाद्यस्य सूक्ष्मताः अधीतवान्। गायने सारङ्गवादने च प्रख्यातस्य [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराज-शिष्यपरम्परायाः]] प्रतिनिधिभूतात् उमयालपुरं पञ्चापकेशभागवतात् (पञ्चापकेश-अय्यर) सः गहनं शिक्षणं प्राप्तवान्। पश्चात् एट्टयपुरं रामचन्द्रभागवतस्य सोदरात् एट्टयपुरं कोदण्डपाणिभागवतादपि सङ्गीतविद्यां जग्राह। एतेभ्यः महद्गुरुभ्यः प्राप्तया दीक्षया गोविन्दस्वामिपिल्लै कर्णाटकसङ्गीतस्य शास्त्रीयगाम्भीर्यं, लयशुद्धिं, नादमाधुर्यं च सम्पादितवान्। == सङ्गीतसाधना वादनशैली च == द्वाविंशतितमे (२२) वयसि गोविन्दस्वामिपिल्लै मुख्यसङ्गीतकाराणां कार्यक्रमेषु सारङ्ग-सहवाद्यकलाकाररूपेण (Accompanist) रङ्गप्रवेशं कृतवान्। ततः परं सः मद्रास्-नगरे (चेन्नै) दीर्घकालं न्यवसत्, यत्र सङ्गीतविद्वद्भिः सह तस्य घनिष्ठः सम्पर्कः सञ्जातः। पट्टणं सुब्रह्मण्य-अय्यरः, तत्कालीनः श्रेष्ठः सारङ्गवादकः तिरुक्कोडिक्कावल कृष्ण-अय्यरः, तथा वीणावादने साक्षात् सरस्वतीरूपा [[वीणा धनम्मल्]] इत्याद्यैः सह तस्य आत्मीयः सम्बन्धः आसीत्। वीणा धनम्मल् महाभागा तस्य सङ्गीतरसिकतां भृशं प्रशंसति स्म। सा एकदा अवदत् – ''"गानं वादनं वा बहुभिः शक्यते, परन्तु सङ्गीतस्य यथार्थरसज्ञत्वं (रसिकत्वम्) अतीव दुर्लभम्। रसिकत्वगुणे अस्माकं मलैक्कोट्टै-तम्बि (गोविन्दस्वामी) अनुत्तमः अस्ति"'' इति। === वादनशैल्यः वैशिष्ट्यानि च === गोविन्दस्वामिपिल्लै महाभागस्य सारङ्गवादनशैली स्वकीयेन मौलिकवैशिष्ट्येन प्रकाशते स्म : *सम्पूर्ण-धनुश्चालनम् (Full Bowing Technique):** तत्कालीनसारङ्गवादकाः बहुशः खण्डशः चापं चालयन्ति स्म। परन्तु गोविन्दस्वामिपिल्लै धनुषः (Bow) समग्रदीर्घतायाः उपयोगेन अखण्डनादप्रवाहं जनयितुं नूतनं मार्गं प्रवर्तितवान्। *तरङ्गितधनुश्चालनेन तानवादनम्:** वीणावाद्ये इव तानवादनसमये धनुषः कम्पन-तरङ्गगतीनां प्रयोगं कृत्वा सः सारङ्गेऽपि तानस्य स्पष्टोच्चारं साधयति स्म। *त्रिस्थानसञ्चारः त्रिकाललाघवञ्च:** मन्द्र-मध्य-तार-सप्तकेषु (त्रिषु स्थानेषु) तथा विलम्बित-मध्यम-द्रुत-कालेषु (त्रिकालेषु) विना क्लेशं स्वच्छतया वादनं तस्य सहजसिद्धिः आसीत्। *गायनसमन्वितं वादनम्:** वैनिकाः इव सः सारङ्गवादनकाले स्वयम् अन्तः उच्चैर्वा गायति स्म, येन वाद्यनादः साहित्यभावयुक्तः इव प्रतीयते स्म। *विपुल-रागविस्तारः कल्पनावराश्च:** आलापने रागभावनिर्वहणं तथा कल्पनावरेषु लयविन्यासाः श्रोतृन् विमुग्धान् अकुर्वन्। प्रख्यातः सङ्गीतशास्त्रज्ञः प्रो. पि. साम्बमूर्तिः तस्य विषये लिखितवान् === सहवादनम् === सः तद्युगीनानां सर्वश्रेष्ठगायकानां वाद्यवृन्दानां च प्रधानसारङ्गवादकः आसीत्: * [[वेणुः|वेणुवादकः]] शरभशास्त्रिणः * 'पूच्चि' श्रीनिवास-अय्यङ्गारः (रामनाथपुरम्) * कोनेरिराजपुरं वैद्यनाथ-अय्यरः * पालक्काडु अनन्तरमभागवतः * मधुरै पुष्पवनम्-अय्यरः * काञ्चीपुरं नयनापिल्लै * पल्लडं सञ्जीवरावः (वेणुः) * कुम्भकोणं नागराजरावः १९१८ तमे वर्षे यदा युवा गायकः [[चेम्बै वैद्यनाथभागवतः]] मद्रास्-नगरे स्वस्य प्रथमं प्रमुखं सङ्गीतकचेरि-कार्यक्रमं प्रस्तुतवान्, तदा मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै (सारङ्गम्), [[मृदङ्गम्|कुम्भकोणं]] अऴगनम्बि पिल्लै (मृदङ्गम्), तथा पुदुक्कोट्टै दक्षिणामूर्तिपिल्लै ([[कञ्जीरा]]) इत्येतैः त्रिभिः महारथैः तस्मै सहवादनं दत्तम्, येन चेम्बै महोदयाय तत्क्षणमेव महती ख्यातिः प्राप्ता। == त्यागराज-आराधना-महोत्सवः बृहत्पक्षश्च == [[तिरुवैयारु|तिरुवैयारु-नगरे]] प्रतिवर्षं प्रचलति [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराजस्य]] आराधना-महोत्सवे विंशशतकस्य प्रारम्भे कलाकाराणां मतभेदात् पक्षद्वयं सञ्जातम् — 'बृहत्पक्षः' (Periya Katchi) तथा 'लघुपक्षः' (Chinna Katchi)। गोविन्दस्वामिपिल्लै 'बृहत्पक्षस्य' कर्णधारः आसीत्। अस्मिन् पक्षे अब्राह्मण-सङ्गीतकाराणां तथा देवदासी-परम्परायाः स्त्रीकलाकाराणां (यथा बेङ्गलूरु नागरत्नम्मा) सङ्गीतसेवायै पूर्णस्वातन्त्र्यं समवकाशश्च दीयते स्म। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य उदारदृष्ट्या सङ्गीतक्षेत्रे समरसतायाः संवर्धनमभवत्। == बहुमुखी प्रतिभा == गोविन्दस्वामिपिल्लै केवलं सारङ्गवादने न सीमितः। प्रख्यातस्य हरिकथाविदुषः 'महाकथक-कण्ठीरव'-माङ्गुडि चिदम्बरभागवतस्य वचनानुसारं गोविन्दस्वामिपिल्लै वेणुवादने, मृदङ्गवादने, कञ्जीरावादने चापि अद्वितीयः आसीत्। सः बहुषु कार्यक्रमेषु वेणुवादनं मृदङ्गवादनं च कृतवान्। वीणावाद्येऽपि तस्य शिष्याः आसन्, येषु राजरत्नम् अन्यतमः। == शिष्याः परम्परा च == गोविन्दस्वामिपिल्लै स्वस्य वादनपरम्परां योग्येभ्यः शिष्येभ्यः प्रदत्तवान्: * **पापा के. एस्. वेङ्कटरामय्यः (Papa K. S. Venkataramiah):** गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य प्रधानतमः शिष्यः। सः स्वगुरोः शैलीं वीणा-धनम्मल्-शैल्या सह संयोज्य कर्णाटकसङ्गीते महान् सारङ्गविद्वान् सञ्जातः। गुरोः रोगशय्यायां सेवाशुश्रूषां सः एव भक्त्या अकरोत्। * **मरुङ्गापुरि गोपालकृष्ण-अय्यरः:** अस्यापि सङ्गीतविकासे गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य महान् प्रभावः आसीत्। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य पुत्रः कृष्णस्वामिपिल्लै अपि सारङ्गवादकः आसीत्। तस्य पौत्रः टी. के. राममूर्तिः (T. K. Ramamoorthy) भारतीयचलच्चित्रजगति 'विश्वनाथन्–राममूर्ति' इति सुप्रसिद्ध-सङ्गीतद्वन्द्वे मूर्धन्यः सङ्गीतनिर्देशकः सारङ्गवादकश्च अभवत्। == अन्तिमदिनानि अवसानञ्च == स्वजीवनस्य अन्तिमभागे गोविन्दस्वामिपिल्लै पक्षाघात-रोगेण (Paralytic attack) पीडितः जातः, यत् अङ्गुलिलाघवयुक्तस्य सारङ्गवादकस्य कृते अत्यन्तं दारुणम् आसीत्। चिकित्सार्थं सः त्रिचिरापल्लीतः [[तञ्जावूरु|तञ्जावूरु-नगरस्य]] पश्चिम-मुख्यवीथ्यां (West Main Street) स्थिते कस्मिंश्चित् तात्कालिकभवने न्यवसत्। १९३१ तमे वर्षे मार्च-मासस्य १३ दिनाङ्के प्रातः नववादने ५३ तमे वयसि सः तञ्जावूरु-नगरे दिवङ्गतः। तस्य निधनानन्तरं १९३१ मार्च् १५ दिनाङ्के मद्रास्-सङ्गीत-अकादमी (The Music Academy, Madras) संस्थायाः कार्यक्रमारम्भात् पूर्वं शोकप्रस्तावः पारितः। मार्च् १८ दिनाङ्के 'द हिन्दु' (The Hindu) पत्रिकायां माङ्गुडि चिदम्बरभागवतेन लिखितः तस्य श्रद्धाञ्जलिखण्डः प्रकाशितः। == मूल्याङ्कनम् == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयेन प्रवर्तितः धनुश्चालनप्रकारः, नादगाम्भीर्यं, सङ्गीतसंस्कारश्च कर्णाटक-सारङ्गवादनस्य आधुनिकेतिहासस्य आधारशिला रूपेण मन्यन्ते। तस्य निधनेन कर्णाटकसङ्गीतस्य एकः सुवर्णयुगसम्मतः अध्यायः सम्पन्नः। == बाह्यसम्पर्काः सन्दर्भाश्च == === सन्दर्भाः === <references> <ref name="enwiki">{{Cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai |title=Malaikkottai Govindaswamy Pillai - Wikipedia |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="tawiki">{{Cite web |url=https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை |title=மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை - தமிழ் விக்கிப்பீடியா |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sriram">{{Cite web |url=http://sriramv.com/2012/03/01/malaikottai-govindasami-pillai/ |title=Malaikottai Govindasami Pillai - Madras Heritage and Carnatic Music |author=Sriram V. |date=2012-03-01 |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sruti">{{Cite journal |journal=Sruti Magazine |title=Profile: Fiddle Malaikkottai Govindaswamy Pillai |issue=55 |year=1989}}</ref> </references> === बाह्यानुबन्धाः === * [https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai आङ्ग्लविकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] * [https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை तमिऴ्विकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] [[वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतज्ञाः]] [[वर्गः:भारतीयसारङ्गवादकाः]] [[वर्गः:१८७८ तमे वर्षे जननानि]] [[वर्गः:१९३१ तमे वर्षे अवसानानि]] [[वर्गः:तमिऴनाडुराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:त्रिचिरापल्ली-मण्डलस्य व्यक्तयः]] c9e3ek3k9m35uwr4lokb8jvv6a7e7af 501241 501240 2026-10-07T21:53:38Z Srkris 368 501241 wikitext text/x-wiki मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै** (आङ्ग्ल: Malaikkottai Govindaswamy Pillai; तमिऴ्: மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை; १८७८ – १३ मार्च् १९३१) विंशशतकस्य पूर्वार्धे [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीतपरम्परायाः]] लब्धप्रतिष्ठः मूर्धन्यः [[वायलिन्|सारङ्गवादकः (वायलिन-वादकः)]] आसीत्। तमिऴ्-भाषायां 'मलैक्कोट्टै' इत्युक्ते त्रिचिरापल्ली-नगरस्य सुप्रसिद्धं शैलदुर्गम् (Rockfort) निर्दिश्यते, यत्र सः दीर्घकालं न्यवसत्। कर्णाटकसङ्गीते सारङ्गवाद्यस्य (Violin) वादनशैलौ क्रान्तिकारीणि परिवर्तनानि आनीय सः नूतनां दिशं प्रदर्शितवान्। अस्य वादनस्य माधुर्यं, गाम्भीर्यं, सम्पूर्ण-धनुश्चालन-विधिः (Full-bow technique), तानवादने तरङ्गित-धनुर्गतयश्च कर्णाटकसङ्गीतलोके विशेषतः श्लाघिताः। सः न केवलं सारङ्गवादने, अपि तु [[वेणुः|वेणुवादने]], [[मृदङ्गम्|मृदङ्गवादने]], कञ्जीरावादने, तथा गायनेऽपि असाधारणं नैपुण्यं धृतवान्। तिरुवैयारु-क्षेत्रे सम्पद्यमाने श्रीत्यागराज-आराधना-महोत्सवे सः 'बृहत्पक्षस्य' (Periya Katchi) मुख्यनेता भूत्वा सङ्गीतक्षेत्रे समभावस्य स्त्रीकलाकाराणां च प्रोत्साहनं दत्तवान्। == प्रारम्भिकजीवनं शिक्षणञ्च == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य जन्म १८७८ तमे वर्षे [[तञ्जावूरुमण्डलम्|तञ्जावूरुमण्डलस्य]] नन्निलम्-समीपस्थे मुडिकोण्डान्-नदीतीरे स्थिते अच्युतमङ्गलम् नामके ग्रामे अभवत्। सङ्गीतसंस्कृतिसम्पन्ने वातावरणे संवृद्धः सः द्वादशे वयसि सारङ्गवाद्यस्य अभ्यासं प्रारभत। तस्य प्राथमिकः सङ्गीतगुरुः कीवलूर् चिदम्बरनाथपिल्लै आसीत्। तदनन्तरं सः शीर्काली नारायणस्वामिपिल्लै-महाभागात् सारङ्गवाद्यस्य सूक्ष्मताः अधीतवान्। गायने सारङ्गवादने च प्रख्यातस्य [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराज-शिष्यपरम्परायाः]] प्रतिनिधिभूतात् उमयालपुरं पञ्चापकेशभागवतात् (पञ्चापकेश-अय्यर) सः गहनं शिक्षणं प्राप्तवान्। पश्चात् एट्टयपुरं रामचन्द्रभागवतस्य सोदरात् एट्टयपुरं कोदण्डपाणिभागवतादपि सङ्गीतविद्यां जग्राह। एतेभ्यः महद्गुरुभ्यः प्राप्तया दीक्षया गोविन्दस्वामिपिल्लै कर्णाटकसङ्गीतस्य शास्त्रीयगाम्भीर्यं, लयशुद्धिं, नादमाधुर्यं च सम्पादितवान्। == सङ्गीतसाधना वादनशैली च == द्वाविंशतितमे (२२) वयसि गोविन्दस्वामिपिल्लै मुख्यसङ्गीतकाराणां कार्यक्रमेषु सारङ्ग-सहवाद्यकलाकाररूपेण (Accompanist) रङ्गप्रवेशं कृतवान्। ततः परं सः मद्रास्-नगरे (चेन्नै) दीर्घकालं न्यवसत्, यत्र सङ्गीतविद्वद्भिः सह तस्य घनिष्ठः सम्पर्कः सञ्जातः। पट्टणं सुब्रह्मण्य-अय्यरः, तत्कालीनः श्रेष्ठः सारङ्गवादकः तिरुक्कोडिक्कावल कृष्ण-अय्यरः, तथा वीणावादने साक्षात् सरस्वतीरूपा [[वीणा धनम्मल्]] इत्याद्यैः सह तस्य आत्मीयः सम्बन्धः आसीत्। वीणा धनम्मल् महाभागा तस्य सङ्गीतरसिकतां भृशं प्रशंसति स्म। सा एकदा अवदत् – ''"गानं वादनं वा बहुभिः शक्यते, परन्तु सङ्गीतस्य यथार्थरसज्ञत्वं (रसिकत्वम्) अतीव दुर्लभम्। रसिकत्वगुणे अस्माकं मलैक्कोट्टै-तम्बि (गोविन्दस्वामी) अनुत्तमः अस्ति"'' इति। === वादनशैल्यः वैशिष्ट्यानि च === गोविन्दस्वामिपिल्लै महाभागस्य सारङ्गवादनशैली स्वकीयेन मौलिकवैशिष्ट्येन प्रकाशते स्म : *सम्पूर्ण-धनुश्चालनम् (Full Bowing Technique):** तत्कालीनसारङ्गवादकाः बहुशः खण्डशः चापं चालयन्ति स्म। परन्तु गोविन्दस्वामिपिल्लै धनुषः (Bow) समग्रदीर्घतायाः उपयोगेन अखण्डनादप्रवाहं जनयितुं नूतनं मार्गं प्रवर्तितवान्। *तरङ्गितधनुश्चालनेन तानवादनम्:** वीणावाद्ये इव तानवादनसमये धनुषः कम्पन-तरङ्गगतीनां प्रयोगं कृत्वा सः सारङ्गेऽपि तानस्य स्पष्टोच्चारं साधयति स्म। *त्रिस्थानसञ्चारः त्रिकाललाघवञ्च:** मन्द्र-मध्य-तार-सप्तकेषु (त्रिषु स्थानेषु) तथा विलम्बित-मध्यम-द्रुत-कालेषु (त्रिकालेषु) विना क्लेशं स्वच्छतया वादनं तस्य सहजसिद्धिः आसीत्। *गायनसमन्वितं वादनम्:** वैनिकाः इव सः सारङ्गवादनकाले स्वयम् अन्तः उच्चैर्वा गायति स्म, येन वाद्यनादः साहित्यभावयुक्तः इव प्रतीयते स्म। *विपुल-रागविस्तारः कल्पनावराश्च:** आलापने रागभावनिर्वहणं तथा कल्पनावरेषु लयविन्यासाः श्रोतृन् विमुग्धान् अकुर्वन्। प्रख्यातः सङ्गीतशास्त्रज्ञः प्रो. पि. साम्बमूर्तिः तस्य विषये लिखितवान् === सहवादनम् === सः तद्युगीनानां सर्वश्रेष्ठगायकानां वाद्यवृन्दानां च प्रधानसारङ्गवादकः आसीत्: * [[वेणुः|वेणुवादकः]] शरभशास्त्रिणः * 'पूच्चि' श्रीनिवास-अय्यङ्गारः (रामनाथपुरम्) * कोनेरिराजपुरं वैद्यनाथ-अय्यरः * पालक्काडु अनन्तरमभागवतः * मधुरै पुष्पवनम्-अय्यरः * काञ्चीपुरं नयनापिल्लै * पल्लडं सञ्जीवरावः (वेणुः) * कुम्भकोणं नागराजरावः १९१८ तमे वर्षे यदा युवा गायकः [[चेम्बै वैद्यनाथभागवतः]] मद्रास्-नगरे स्वस्य प्रथमं प्रमुखं सङ्गीतकचेरि-कार्यक्रमं प्रस्तुतवान्, तदा मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै (सारङ्गम्), [[मृदङ्गम्|कुम्भकोणं]] अऴगनम्बि पिल्लै (मृदङ्गम्), तथा पुदुक्कोट्टै दक्षिणामूर्तिपिल्लै ([[कञ्जीरा]]) इत्येतैः त्रिभिः महारथैः तस्मै सहवादनं दत्तम्, येन चेम्बै महोदयाय तत्क्षणमेव महती ख्यातिः प्राप्ता। == त्यागराज-आराधना-महोत्सवः बृहत्पक्षश्च == [[तिरुवैयारु|तिरुवैयारु-नगरे]] प्रतिवर्षं प्रचलति [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराजस्य]] आराधना-महोत्सवे विंशशतकस्य प्रारम्भे कलाकाराणां मतभेदात् पक्षद्वयं सञ्जातम् — 'बृहत्पक्षः' (Periya Katchi) तथा 'लघुपक्षः' (Chinna Katchi)। गोविन्दस्वामिपिल्लै 'बृहत्पक्षस्य' कर्णधारः आसीत्। अस्मिन् पक्षे अब्राह्मण-सङ्गीतकाराणां तथा देवदासी-परम्परायाः स्त्रीकलाकाराणां (यथा बेङ्गलूरु नागरत्नम्मा) सङ्गीतसेवायै पूर्णस्वातन्त्र्यं समवकाशश्च दीयते स्म। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य उदारदृष्ट्या सङ्गीतक्षेत्रे समरसतायाः संवर्धनमभवत्। == बहुमुखी प्रतिभा == गोविन्दस्वामिपिल्लै केवलं सारङ्गवादने न सीमितः। प्रख्यातस्य हरिकथाविदुषः 'महाकथक-कण्ठीरव'-माङ्गुडि चिदम्बरभागवतस्य वचनानुसारं गोविन्दस्वामिपिल्लै वेणुवादने, मृदङ्गवादने, कञ्जीरावादने चापि अद्वितीयः आसीत्। सः बहुषु कार्यक्रमेषु वेणुवादनं मृदङ्गवादनं च कृतवान्। वीणावाद्येऽपि तस्य शिष्याः आसन्, येषु राजरत्नम् अन्यतमः। == शिष्याः परम्परा च == गोविन्दस्वामिपिल्लै स्वस्य वादनपरम्परां योग्येभ्यः शिष्येभ्यः प्रदत्तवान्: * **पापा के. एस्. वेङ्कटरामय्यः (Papa K. S. Venkataramiah):** गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य प्रधानतमः शिष्यः। सः स्वगुरोः शैलीं वीणा-धनम्मल्-शैल्या सह संयोज्य कर्णाटकसङ्गीते महान् सारङ्गविद्वान् सञ्जातः। गुरोः रोगशय्यायां सेवाशुश्रूषां सः एव भक्त्या अकरोत्। * **मरुङ्गापुरि गोपालकृष्ण-अय्यरः:** अस्यापि सङ्गीतविकासे गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य महान् प्रभावः आसीत्। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य पुत्रः कृष्णस्वामिपिल्लै अपि सारङ्गवादकः आसीत्। तस्य पौत्रः टी. के. राममूर्तिः (T. K. Ramamoorthy) भारतीयचलच्चित्रजगति 'विश्वनाथन्–राममूर्ति' इति सुप्रसिद्ध-सङ्गीतद्वन्द्वे मूर्धन्यः सङ्गीतनिर्देशकः सारङ्गवादकश्च अभवत्। == अन्तिमदिनानि अवसानञ्च == स्वजीवनस्य अन्तिमभागे गोविन्दस्वामिपिल्लै पक्षाघात-रोगेण (Paralytic attack) पीडितः जातः, यत् अङ्गुलिलाघवयुक्तस्य सारङ्गवादकस्य कृते अत्यन्तं दारुणम् आसीत्। चिकित्सार्थं सः त्रिचिरापल्लीतः [[तञ्जावूरु|तञ्जावूरु-नगरस्य]] पश्चिम-मुख्यवीथ्यां (West Main Street) स्थिते कस्मिंश्चित् तात्कालिकभवने न्यवसत्। १९३१ तमे वर्षे मार्च-मासस्य १३ दिनाङ्के प्रातः नववादने ५३ तमे वयसि सः तञ्जावूरु-नगरे दिवङ्गतः। तस्य निधनानन्तरं १९३१ मार्च् १५ दिनाङ्के मद्रास्-सङ्गीत-अकादमी (The Music Academy, Madras) संस्थायाः कार्यक्रमारम्भात् पूर्वं शोकप्रस्तावः पारितः। मार्च् १८ दिनाङ्के 'द हिन्दु' (The Hindu) पत्रिकायां माङ्गुडि चिदम्बरभागवतेन लिखितः तस्य श्रद्धाञ्जलिखण्डः प्रकाशितः। == मूल्याङ्कनम् == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयेन प्रवर्तितः धनुश्चालनप्रकारः, नादगाम्भीर्यं, सङ्गीतसंस्कारश्च कर्णाटक-सारङ्गवादनस्य आधुनिकेतिहासस्य आधारशिला रूपेण मन्यन्ते। तस्य निधनेन कर्णाटकसङ्गीतस्य एकः सुवर्णयुगसम्मतः अध्यायः सम्पन्नः। == बाह्यसम्पर्काः सन्दर्भाश्च == === सन्दर्भाः === <references> <ref>{{Cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai |title=Malaikkottai Govindaswamy Pillai - Wikipedia |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை |title=மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை - தமிழ் விக்கிப்பீடியா |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://sriramv.com/2012/03/01/malaikottai-govindasami-pillai/ |title=Malaikottai Govindasami Pillai - Madras Heritage and Carnatic Music |author=Sriram V. |date=2012-03-01 |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref>{{Cite journal |journal=Sruti Magazine |title=Profile: Fiddle Malaikkottai Govindaswamy Pillai |issue=55 |year=1989}}</ref> </references> === बाह्यानुबन्धाः === * [https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai आङ्ग्लविकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] * [https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை तमिऴ्विकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] [[वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतज्ञाः]] [[वर्गः:भारतीयसारङ्गवादकाः]] [[वर्गः:१८७८ तमे वर्षे जननानि]] [[वर्गः:१९३१ तमे वर्षे अवसानानि]] [[वर्गः:तमिऴनाडुराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:त्रिचिरापल्ली-मण्डलस्य व्यक्तयः]] bgbchpf26gf3so2fnf6ivpvyroc0ssu 501242 501241 2026-10-07T21:54:18Z Srkris 368 [[Special:Contributions/Srkris|Srkris]] ([[User talk:Srkris|talk]]) द्वारा कृता [[Special:Diff/501241|501241]] पूर्ववत्-प्रक्रिया निरस्तीक्रियताम् । 501242 wikitext text/x-wiki मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै** (आङ्ग्ल: Malaikkottai Govindaswamy Pillai; तमिऴ्: மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை; १८७८ – १३ मार्च् १९३१) विंशशतकस्य पूर्वार्धे [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीतपरम्परायाः]] लब्धप्रतिष्ठः मूर्धन्यः [[वायलिन्|सारङ्गवादकः (वायलिन-वादकः)]] आसीत्। तमिऴ्-भाषायां 'मलैक्कोट्टै' इत्युक्ते त्रिचिरापल्ली-नगरस्य सुप्रसिद्धं शैलदुर्गम् (Rockfort) निर्दिश्यते, यत्र सः दीर्घकालं न्यवसत्। कर्णाटकसङ्गीते सारङ्गवाद्यस्य (Violin) वादनशैलौ क्रान्तिकारीणि परिवर्तनानि आनीय सः नूतनां दिशं प्रदर्शितवान्। अस्य वादनस्य माधुर्यं, गाम्भीर्यं, सम्पूर्ण-धनुश्चालन-विधिः (Full-bow technique), तानवादने तरङ्गित-धनुर्गतयश्च कर्णाटकसङ्गीतलोके विशेषतः श्लाघिताः। सः न केवलं सारङ्गवादने, अपि तु [[वेणुः|वेणुवादने]], [[मृदङ्गम्|मृदङ्गवादने]], कञ्जीरावादने, तथा गायनेऽपि असाधारणं नैपुण्यं धृतवान्। तिरुवैयारु-क्षेत्रे सम्पद्यमाने श्रीत्यागराज-आराधना-महोत्सवे सः 'बृहत्पक्षस्य' (Periya Katchi) मुख्यनेता भूत्वा सङ्गीतक्षेत्रे समभावस्य स्त्रीकलाकाराणां च प्रोत्साहनं दत्तवान्। == प्रारम्भिकजीवनं शिक्षणञ्च == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य जन्म १८७८ तमे वर्षे [[तञ्जावूरुमण्डलम्|तञ्जावूरुमण्डलस्य]] नन्निलम्-समीपस्थे मुडिकोण्डान्-नदीतीरे स्थिते अच्युतमङ्गलम् नामके ग्रामे अभवत्। सङ्गीतसंस्कृतिसम्पन्ने वातावरणे संवृद्धः सः द्वादशे वयसि सारङ्गवाद्यस्य अभ्यासं प्रारभत। तस्य प्राथमिकः सङ्गीतगुरुः कीवलूर् चिदम्बरनाथपिल्लै आसीत्। तदनन्तरं सः शीर्काली नारायणस्वामिपिल्लै-महाभागात् सारङ्गवाद्यस्य सूक्ष्मताः अधीतवान्। गायने सारङ्गवादने च प्रख्यातस्य [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराज-शिष्यपरम्परायाः]] प्रतिनिधिभूतात् उमयालपुरं पञ्चापकेशभागवतात् (पञ्चापकेश-अय्यर) सः गहनं शिक्षणं प्राप्तवान्। पश्चात् एट्टयपुरं रामचन्द्रभागवतस्य सोदरात् एट्टयपुरं कोदण्डपाणिभागवतादपि सङ्गीतविद्यां जग्राह। एतेभ्यः महद्गुरुभ्यः प्राप्तया दीक्षया गोविन्दस्वामिपिल्लै कर्णाटकसङ्गीतस्य शास्त्रीयगाम्भीर्यं, लयशुद्धिं, नादमाधुर्यं च सम्पादितवान्। == सङ्गीतसाधना वादनशैली च == द्वाविंशतितमे (२२) वयसि गोविन्दस्वामिपिल्लै मुख्यसङ्गीतकाराणां कार्यक्रमेषु सारङ्ग-सहवाद्यकलाकाररूपेण (Accompanist) रङ्गप्रवेशं कृतवान्। ततः परं सः मद्रास्-नगरे (चेन्नै) दीर्घकालं न्यवसत्, यत्र सङ्गीतविद्वद्भिः सह तस्य घनिष्ठः सम्पर्कः सञ्जातः। पट्टणं सुब्रह्मण्य-अय्यरः, तत्कालीनः श्रेष्ठः सारङ्गवादकः तिरुक्कोडिक्कावल कृष्ण-अय्यरः, तथा वीणावादने साक्षात् सरस्वतीरूपा [[वीणा धनम्मल्]] इत्याद्यैः सह तस्य आत्मीयः सम्बन्धः आसीत्। वीणा धनम्मल् महाभागा तस्य सङ्गीतरसिकतां भृशं प्रशंसति स्म। सा एकदा अवदत् – ''"गानं वादनं वा बहुभिः शक्यते, परन्तु सङ्गीतस्य यथार्थरसज्ञत्वं (रसिकत्वम्) अतीव दुर्लभम्। रसिकत्वगुणे अस्माकं मलैक्कोट्टै-तम्बि (गोविन्दस्वामी) अनुत्तमः अस्ति"'' इति। === वादनशैल्यः वैशिष्ट्यानि च === गोविन्दस्वामिपिल्लै महाभागस्य सारङ्गवादनशैली स्वकीयेन मौलिकवैशिष्ट्येन प्रकाशते स्म : *सम्पूर्ण-धनुश्चालनम् (Full Bowing Technique):** तत्कालीनसारङ्गवादकाः बहुशः खण्डशः चापं चालयन्ति स्म। परन्तु गोविन्दस्वामिपिल्लै धनुषः (Bow) समग्रदीर्घतायाः उपयोगेन अखण्डनादप्रवाहं जनयितुं नूतनं मार्गं प्रवर्तितवान्। *तरङ्गितधनुश्चालनेन तानवादनम्:** वीणावाद्ये इव तानवादनसमये धनुषः कम्पन-तरङ्गगतीनां प्रयोगं कृत्वा सः सारङ्गेऽपि तानस्य स्पष्टोच्चारं साधयति स्म। *त्रिस्थानसञ्चारः त्रिकाललाघवञ्च:** मन्द्र-मध्य-तार-सप्तकेषु (त्रिषु स्थानेषु) तथा विलम्बित-मध्यम-द्रुत-कालेषु (त्रिकालेषु) विना क्लेशं स्वच्छतया वादनं तस्य सहजसिद्धिः आसीत्। *गायनसमन्वितं वादनम्:** वैनिकाः इव सः सारङ्गवादनकाले स्वयम् अन्तः उच्चैर्वा गायति स्म, येन वाद्यनादः साहित्यभावयुक्तः इव प्रतीयते स्म। *विपुल-रागविस्तारः कल्पनावराश्च:** आलापने रागभावनिर्वहणं तथा कल्पनावरेषु लयविन्यासाः श्रोतृन् विमुग्धान् अकुर्वन्। प्रख्यातः सङ्गीतशास्त्रज्ञः प्रो. पि. साम्बमूर्तिः तस्य विषये लिखितवान् === सहवादनम् === सः तद्युगीनानां सर्वश्रेष्ठगायकानां वाद्यवृन्दानां च प्रधानसारङ्गवादकः आसीत्: * [[वेणुः|वेणुवादकः]] शरभशास्त्रिणः * 'पूच्चि' श्रीनिवास-अय्यङ्गारः (रामनाथपुरम्) * कोनेरिराजपुरं वैद्यनाथ-अय्यरः * पालक्काडु अनन्तरमभागवतः * मधुरै पुष्पवनम्-अय्यरः * काञ्चीपुरं नयनापिल्लै * पल्लडं सञ्जीवरावः (वेणुः) * कुम्भकोणं नागराजरावः १९१८ तमे वर्षे यदा युवा गायकः [[चेम्बै वैद्यनाथभागवतः]] मद्रास्-नगरे स्वस्य प्रथमं प्रमुखं सङ्गीतकचेरि-कार्यक्रमं प्रस्तुतवान्, तदा मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै (सारङ्गम्), [[मृदङ्गम्|कुम्भकोणं]] अऴगनम्बि पिल्लै (मृदङ्गम्), तथा पुदुक्कोट्टै दक्षिणामूर्तिपिल्लै ([[कञ्जीरा]]) इत्येतैः त्रिभिः महारथैः तस्मै सहवादनं दत्तम्, येन चेम्बै महोदयाय तत्क्षणमेव महती ख्यातिः प्राप्ता। == त्यागराज-आराधना-महोत्सवः बृहत्पक्षश्च == [[तिरुवैयारु|तिरुवैयारु-नगरे]] प्रतिवर्षं प्रचलति [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराजस्य]] आराधना-महोत्सवे विंशशतकस्य प्रारम्भे कलाकाराणां मतभेदात् पक्षद्वयं सञ्जातम् — 'बृहत्पक्षः' (Periya Katchi) तथा 'लघुपक्षः' (Chinna Katchi)। गोविन्दस्वामिपिल्लै 'बृहत्पक्षस्य' कर्णधारः आसीत्। अस्मिन् पक्षे अब्राह्मण-सङ्गीतकाराणां तथा देवदासी-परम्परायाः स्त्रीकलाकाराणां (यथा बेङ्गलूरु नागरत्नम्मा) सङ्गीतसेवायै पूर्णस्वातन्त्र्यं समवकाशश्च दीयते स्म। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य उदारदृष्ट्या सङ्गीतक्षेत्रे समरसतायाः संवर्धनमभवत्। == बहुमुखी प्रतिभा == गोविन्दस्वामिपिल्लै केवलं सारङ्गवादने न सीमितः। प्रख्यातस्य हरिकथाविदुषः 'महाकथक-कण्ठीरव'-माङ्गुडि चिदम्बरभागवतस्य वचनानुसारं गोविन्दस्वामिपिल्लै वेणुवादने, मृदङ्गवादने, कञ्जीरावादने चापि अद्वितीयः आसीत्। सः बहुषु कार्यक्रमेषु वेणुवादनं मृदङ्गवादनं च कृतवान्। वीणावाद्येऽपि तस्य शिष्याः आसन्, येषु राजरत्नम् अन्यतमः। == शिष्याः परम्परा च == गोविन्दस्वामिपिल्लै स्वस्य वादनपरम्परां योग्येभ्यः शिष्येभ्यः प्रदत्तवान्: * **पापा के. एस्. वेङ्कटरामय्यः (Papa K. S. Venkataramiah):** गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य प्रधानतमः शिष्यः। सः स्वगुरोः शैलीं वीणा-धनम्मल्-शैल्या सह संयोज्य कर्णाटकसङ्गीते महान् सारङ्गविद्वान् सञ्जातः। गुरोः रोगशय्यायां सेवाशुश्रूषां सः एव भक्त्या अकरोत्। * **मरुङ्गापुरि गोपालकृष्ण-अय्यरः:** अस्यापि सङ्गीतविकासे गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य महान् प्रभावः आसीत्। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य पुत्रः कृष्णस्वामिपिल्लै अपि सारङ्गवादकः आसीत्। तस्य पौत्रः टी. के. राममूर्तिः (T. K. Ramamoorthy) भारतीयचलच्चित्रजगति 'विश्वनाथन्–राममूर्ति' इति सुप्रसिद्ध-सङ्गीतद्वन्द्वे मूर्धन्यः सङ्गीतनिर्देशकः सारङ्गवादकश्च अभवत्। == अन्तिमदिनानि अवसानञ्च == स्वजीवनस्य अन्तिमभागे गोविन्दस्वामिपिल्लै पक्षाघात-रोगेण (Paralytic attack) पीडितः जातः, यत् अङ्गुलिलाघवयुक्तस्य सारङ्गवादकस्य कृते अत्यन्तं दारुणम् आसीत्। चिकित्सार्थं सः त्रिचिरापल्लीतः [[तञ्जावूरु|तञ्जावूरु-नगरस्य]] पश्चिम-मुख्यवीथ्यां (West Main Street) स्थिते कस्मिंश्चित् तात्कालिकभवने न्यवसत्। १९३१ तमे वर्षे मार्च-मासस्य १३ दिनाङ्के प्रातः नववादने ५३ तमे वयसि सः तञ्जावूरु-नगरे दिवङ्गतः। तस्य निधनानन्तरं १९३१ मार्च् १५ दिनाङ्के मद्रास्-सङ्गीत-अकादमी (The Music Academy, Madras) संस्थायाः कार्यक्रमारम्भात् पूर्वं शोकप्रस्तावः पारितः। मार्च् १८ दिनाङ्के 'द हिन्दु' (The Hindu) पत्रिकायां माङ्गुडि चिदम्बरभागवतेन लिखितः तस्य श्रद्धाञ्जलिखण्डः प्रकाशितः। == मूल्याङ्कनम् == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयेन प्रवर्तितः धनुश्चालनप्रकारः, नादगाम्भीर्यं, सङ्गीतसंस्कारश्च कर्णाटक-सारङ्गवादनस्य आधुनिकेतिहासस्य आधारशिला रूपेण मन्यन्ते। तस्य निधनेन कर्णाटकसङ्गीतस्य एकः सुवर्णयुगसम्मतः अध्यायः सम्पन्नः। == बाह्यसम्पर्काः सन्दर्भाश्च == === सन्दर्भाः === <references> <ref name="enwiki">{{Cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai |title=Malaikkottai Govindaswamy Pillai - Wikipedia |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="tawiki">{{Cite web |url=https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை |title=மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை - தமிழ் விக்கிப்பீடியா |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sriram">{{Cite web |url=http://sriramv.com/2012/03/01/malaikottai-govindasami-pillai/ |title=Malaikottai Govindasami Pillai - Madras Heritage and Carnatic Music |author=Sriram V. |date=2012-03-01 |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sruti">{{Cite journal |journal=Sruti Magazine |title=Profile: Fiddle Malaikkottai Govindaswamy Pillai |issue=55 |year=1989}}</ref> </references> === बाह्यानुबन्धाः === * [https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai आङ्ग्लविकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] * [https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை तमिऴ्विकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] [[वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतज्ञाः]] [[वर्गः:भारतीयसारङ्गवादकाः]] [[वर्गः:१८७८ तमे वर्षे जननानि]] [[वर्गः:१९३१ तमे वर्षे अवसानानि]] [[वर्गः:तमिऴनाडुराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:त्रिचिरापल्ली-मण्डलस्य व्यक्तयः]] c9e3ek3k9m35uwr4lokb8jvv6a7e7af 501268 501242 2026-10-08T06:50:12Z Srkris 368 501268 wikitext text/x-wiki '''मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै''' (आङ्ग्ल: Malaikkottai Govindaswamy Pillai; तमिऴ्: மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை; १८७८ – १३ मार्च् १९३१) विंशशतकस्य पूर्वार्धे [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीतपरम्परायाः]] लब्धप्रतिष्ठः मूर्धन्यः [[वायलिन्|सारङ्गवादकः (वायलिन-वादकः)]] आसीत्। तमिऴ्-भाषायां 'मलैक्कोट्टै' इत्युक्ते त्रिचिरापल्ली-नगरस्य सुप्रसिद्धं शैलदुर्गम् (Rockfort) निर्दिश्यते, यत्र सः दीर्घकालं न्यवसत्। कर्णाटकसङ्गीते सारङ्गवाद्यस्य (Violin) वादनशैलौ क्रान्तिकारीणि परिवर्तनानि आनीय सः नूतनां दिशं प्रदर्शितवान्। अस्य वादनस्य माधुर्यं, गाम्भीर्यं, सम्पूर्ण-धनुश्चालन-विधिः (Full-bow technique), तानवादने तरङ्गित-धनुर्गतयश्च कर्णाटकसङ्गीतलोके विशेषतः श्लाघिताः। सः न केवलं सारङ्गवादने, अपि तु [[वेणुः|वेणुवादने]], [[मृदङ्गम्|मृदङ्गवादने]], कञ्जीरावादने, तथा गायनेऽपि असाधारणं नैपुण्यं धृतवान्। तिरुवैयारु-क्षेत्रे सम्पद्यमाने श्रीत्यागराज-आराधना-महोत्सवे सः 'बृहत्पक्षस्य' (Periya Katchi) मुख्यनेता भूत्वा सङ्गीतक्षेत्रे समभावस्य स्त्रीकलाकाराणां च प्रोत्साहनं दत्तवान्। == प्रारम्भिकजीवनं शिक्षणञ्च == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य जन्म १८७८ तमे वर्षे [[तञ्जावूरुमण्डलम्|तञ्जावूरुमण्डलस्य]] नन्निलम्-समीपस्थे मुडिकोण्डान्-नदीतीरे स्थिते अच्युतमङ्गलम् नामके ग्रामे अभवत्। सङ्गीतसंस्कृतिसम्पन्ने वातावरणे संवृद्धः सः द्वादशे वयसि सारङ्गवाद्यस्य अभ्यासं प्रारभत। तस्य प्राथमिकः सङ्गीतगुरुः कीवलूर् चिदम्बरनाथपिल्लै आसीत्। तदनन्तरं सः शीर्काली नारायणस्वामिपिल्लै-महाभागात् सारङ्गवाद्यस्य सूक्ष्मताः अधीतवान्। गायने सारङ्गवादने च प्रख्यातस्य [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराज-शिष्यपरम्परायाः]] प्रतिनिधिभूतात् उमयालपुरं पञ्चापकेशभागवतात् (पञ्चापकेश-अय्यर) सः गहनं शिक्षणं प्राप्तवान्। पश्चात् एट्टयपुरं रामचन्द्रभागवतस्य सोदरात् एट्टयपुरं कोदण्डपाणिभागवतादपि सङ्गीतविद्यां जग्राह। एतेभ्यः महद्गुरुभ्यः प्राप्तया दीक्षया गोविन्दस्वामिपिल्लै कर्णाटकसङ्गीतस्य शास्त्रीयगाम्भीर्यं, लयशुद्धिं, नादमाधुर्यं च सम्पादितवान्। == सङ्गीतसाधना वादनशैली च == द्वाविंशतितमे (२२) वयसि गोविन्दस्वामिपिल्लै मुख्यसङ्गीतकाराणां कार्यक्रमेषु सारङ्ग-सहवाद्यकलाकाररूपेण (Accompanist) रङ्गप्रवेशं कृतवान्। ततः परं सः मद्रास्-नगरे (चेन्नै) दीर्घकालं न्यवसत्, यत्र सङ्गीतविद्वद्भिः सह तस्य घनिष्ठः सम्पर्कः सञ्जातः। पट्टणं सुब्रह्मण्य-अय्यरः, तत्कालीनः श्रेष्ठः सारङ्गवादकः तिरुक्कोडिक्कावल कृष्ण-अय्यरः, तथा वीणावादने साक्षात् सरस्वतीरूपा [[वीणा धनम्मल्]] इत्याद्यैः सह तस्य आत्मीयः सम्बन्धः आसीत्। वीणा धनम्मल् महाभागा तस्य सङ्गीतरसिकतां भृशं प्रशंसति स्म। सा एकदा अवदत् – ''"गानं वादनं वा बहुभिः शक्यते, परन्तु सङ्गीतस्य यथार्थरसज्ञत्वं (रसिकत्वम्) अतीव दुर्लभम्। रसिकत्वगुणे अस्माकं मलैक्कोट्टै-तम्बि (गोविन्दस्वामी) अनुत्तमः अस्ति"'' इति। === वादनशैल्यः वैशिष्ट्यानि च === गोविन्दस्वामिपिल्लै महाभागस्य सारङ्गवादनशैली स्वकीयेन मौलिकवैशिष्ट्येन प्रकाशते स्म : *सम्पूर्ण-धनुश्चालनम् (Full Bowing Technique):** तत्कालीनसारङ्गवादकाः बहुशः खण्डशः चापं चालयन्ति स्म। परन्तु गोविन्दस्वामिपिल्लै धनुषः (Bow) समग्रदीर्घतायाः उपयोगेन अखण्डनादप्रवाहं जनयितुं नूतनं मार्गं प्रवर्तितवान्। *तरङ्गितधनुश्चालनेन तानवादनम्:** वीणावाद्ये इव तानवादनसमये धनुषः कम्पन-तरङ्गगतीनां प्रयोगं कृत्वा सः सारङ्गेऽपि तानस्य स्पष्टोच्चारं साधयति स्म। *त्रिस्थानसञ्चारः त्रिकाललाघवञ्च:** मन्द्र-मध्य-तार-सप्तकेषु (त्रिषु स्थानेषु) तथा विलम्बित-मध्यम-द्रुत-कालेषु (त्रिकालेषु) विना क्लेशं स्वच्छतया वादनं तस्य सहजसिद्धिः आसीत्। *गायनसमन्वितं वादनम्:** वैनिकाः इव सः सारङ्गवादनकाले स्वयम् अन्तः उच्चैर्वा गायति स्म, येन वाद्यनादः साहित्यभावयुक्तः इव प्रतीयते स्म। *विपुल-रागविस्तारः कल्पनावराश्च:** आलापने रागभावनिर्वहणं तथा कल्पनावरेषु लयविन्यासाः श्रोतृन् विमुग्धान् अकुर्वन्। प्रख्यातः सङ्गीतशास्त्रज्ञः प्रो. पि. साम्बमूर्तिः तस्य विषये लिखितवान् === सहवादनम् === सः तद्युगीनानां सर्वश्रेष्ठगायकानां वाद्यवृन्दानां च प्रधानसारङ्गवादकः आसीत्: * [[वेणुः|वेणुवादकः]] शरभशास्त्रिणः * 'पूच्चि' श्रीनिवास-अय्यङ्गारः (रामनाथपुरम्) * कोनेरिराजपुरं वैद्यनाथ-अय्यरः * पालक्काडु अनन्तरमभागवतः * मधुरै पुष्पवनम्-अय्यरः * काञ्चीपुरं नयनापिल्लै * पल्लडं सञ्जीवरावः (वेणुः) * कुम्भकोणं नागराजरावः १९१८ तमे वर्षे यदा युवा गायकः [[चेम्बै वैद्यनाथभागवतः]] मद्रास्-नगरे स्वस्य प्रथमं प्रमुखं सङ्गीतकचेरि-कार्यक्रमं प्रस्तुतवान्, तदा मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै (सारङ्गम्), [[मृदङ्गम्|कुम्भकोणं]] अऴगनम्बि पिल्लै (मृदङ्गम्), तथा पुदुक्कोट्टै दक्षिणामूर्तिपिल्लै ([[कञ्जीरा]]) इत्येतैः त्रिभिः महारथैः तस्मै सहवादनं दत्तम्, येन चेम्बै महोदयाय तत्क्षणमेव महती ख्यातिः प्राप्ता। == त्यागराज-आराधना-महोत्सवः बृहत्पक्षश्च == [[तिरुवैयारु|तिरुवैयारु-नगरे]] प्रतिवर्षं प्रचलति [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराजस्य]] आराधना-महोत्सवे विंशशतकस्य प्रारम्भे कलाकाराणां मतभेदात् पक्षद्वयं सञ्जातम् — 'बृहत्पक्षः' (Periya Katchi) तथा 'लघुपक्षः' (Chinna Katchi)। गोविन्दस्वामिपिल्लै 'बृहत्पक्षस्य' कर्णधारः आसीत्। अस्मिन् पक्षे अब्राह्मण-सङ्गीतकाराणां तथा देवदासी-परम्परायाः स्त्रीकलाकाराणां (यथा बेङ्गलूरु नागरत्नम्मा) सङ्गीतसेवायै पूर्णस्वातन्त्र्यं समवकाशश्च दीयते स्म। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य उदारदृष्ट्या सङ्गीतक्षेत्रे समरसतायाः संवर्धनमभवत्। == बहुमुखी प्रतिभा == गोविन्दस्वामिपिल्लै केवलं सारङ्गवादने न सीमितः। प्रख्यातस्य हरिकथाविदुषः 'महाकथक-कण्ठीरव'-माङ्गुडि चिदम्बरभागवतस्य वचनानुसारं गोविन्दस्वामिपिल्लै वेणुवादने, मृदङ्गवादने, कञ्जीरावादने चापि अद्वितीयः आसीत्। सः बहुषु कार्यक्रमेषु वेणुवादनं मृदङ्गवादनं च कृतवान्। वीणावाद्येऽपि तस्य शिष्याः आसन्, येषु राजरत्नम् अन्यतमः। == शिष्याः परम्परा च == गोविन्दस्वामिपिल्लै स्वस्य वादनपरम्परां योग्येभ्यः शिष्येभ्यः प्रदत्तवान्: * '''पापा के. एस्. वेङ्कटरामय्यः (Papa K. S. Venkataramiah):''' गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य प्रधानतमः शिष्यः। सः स्वगुरोः शैलीं वीणा-धनम्मल्-शैल्या सह संयोज्य कर्णाटकसङ्गीते महान् सारङ्गविद्वान् सञ्जातः। गुरोः रोगशय्यायां सेवाशुश्रूषां सः एव भक्त्या अकरोत्। * '''मरुङ्गापुरि गोपालकृष्ण-अय्यरः''': अस्यापि सङ्गीतविकासे गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य महान् प्रभावः आसीत्। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य पुत्रः कृष्णस्वामिपिल्लै अपि सारङ्गवादकः आसीत्। तस्य पौत्रः टी. के. राममूर्तिः (T. K. Ramamoorthy) भारतीयचलच्चित्रजगति 'विश्वनाथन्–राममूर्ति' इति सुप्रसिद्ध-सङ्गीतद्वन्द्वे मूर्धन्यः सङ्गीतनिर्देशकः सारङ्गवादकश्च अभवत्। == अन्तिमदिनानि अवसानञ्च == स्वजीवनस्य अन्तिमभागे गोविन्दस्वामिपिल्लै पक्षाघात-रोगेण (Paralytic attack) पीडितः जातः, यत् अङ्गुलिलाघवयुक्तस्य सारङ्गवादकस्य कृते अत्यन्तं दारुणम् आसीत्। चिकित्सार्थं सः त्रिचिरापल्लीतः [[तञ्जावूरु|तञ्जावूरु-नगरस्य]] पश्चिम-मुख्यवीथ्यां (West Main Street) स्थिते कस्मिंश्चित् तात्कालिकभवने न्यवसत्। १९३१ तमे वर्षे मार्च-मासस्य १३ दिनाङ्के प्रातः नववादने ५३ तमे वयसि सः तञ्जावूरु-नगरे दिवङ्गतः। तस्य निधनानन्तरं १९३१ मार्च् १५ दिनाङ्के मद्रास्-सङ्गीत-अकादमी (The Music Academy, Madras) संस्थायाः कार्यक्रमारम्भात् पूर्वं शोकप्रस्तावः पारितः। मार्च् १८ दिनाङ्के 'द हिन्दु' (The Hindu) पत्रिकायां माङ्गुडि चिदम्बरभागवतेन लिखितः तस्य श्रद्धाञ्जलिखण्डः प्रकाशितः। == मूल्याङ्कनम् == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयेन प्रवर्तितः धनुश्चालनप्रकारः, नादगाम्भीर्यं, सङ्गीतसंस्कारश्च कर्णाटक-सारङ्गवादनस्य आधुनिकेतिहासस्य आधारशिला रूपेण मन्यन्ते। तस्य निधनेन कर्णाटकसङ्गीतस्य एकः सुवर्णयुगसम्मतः अध्यायः सम्पन्नः। == बाह्यसम्पर्काः सन्दर्भाश्च == === सन्दर्भाः === <references> <ref name="enwiki">{{Cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai |title=Malaikkottai Govindaswamy Pillai - Wikipedia |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="tawiki">{{Cite web |url=https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை |title=மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை - தமிழ் விக்கிப்பீடியா |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sriram">{{Cite web |url=http://sriramv.com/2012/03/01/malaikottai-govindasami-pillai/ |title=Malaikottai Govindasami Pillai - Madras Heritage and Carnatic Music |author=Sriram V. |date=2012-03-01 |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sruti">{{Cite journal |journal=Sruti Magazine |title=Profile: Fiddle Malaikkottai Govindaswamy Pillai |issue=55 |year=1989}}</ref> </references> === बाह्यानुबन्धाः === * [https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai आङ्ग्लविकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] * [https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை तमिऴ्विकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] [[वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतज्ञाः]] [[वर्गः:भारतीयसारङ्गवादकाः]] [[वर्गः:१८७८ तमे वर्षे जननानि]] [[वर्गः:१९३१ तमे वर्षे अवसानानि]] [[वर्गः:तमिऴनाडुराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:त्रिचिरापल्ली-मण्डलस्य व्यक्तयः]] 8rmrk14v5gwtgaguavxwd5mxu0urbjf 501277 501268 2026-10-08T07:23:04Z Srkris 368 501277 wikitext text/x-wiki '''मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै''' (आङ्ग्ल: Malaikkottai Govindaswamy Pillai; तमिऴ्: மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை; १८७८ – १३ मार्च् १९३१) विंशशताब्द्याः पूर्वार्धे [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीतपरम्परायाः]] लब्धप्रतिष्ठः मूर्धन्यः [[वायलिन्|सारङ्गवादकः (वायलिन-वादकः)]] आसीत्। तमिऴ्-भाषायां 'मलैक्कोट्टै' इत्युक्ते त्रिचिरापल्ली-नगरस्य सुप्रसिद्धं शैलदुर्गम् (Rockfort) निर्दिश्यते, यत्र सः दीर्घकालं न्यवसत्। कर्णाटकसङ्गीते सारङ्गवाद्यस्य (Violin) वादनशैल्याम् नूतनानि परिवर्तनानि आनीय सः नूतनां दिशं प्रदर्शितवान्। अस्य वादनस्य माधुर्यं, गाम्भीर्यं, सम्पूर्ण-धनुश्चालन-विधिः (Full-bow technique), तानवादने तरङ्गित-धनुर्गतयश्च कर्णाटकसङ्गीतलोके विशेषतः श्लाघिताः। सः न केवलं सारङ्गवादने, अपि तु [[वेणुः|वेणुवादने]], [[मृदङ्गम्|मृदङ्गवादने]], कञ्जीरावादने, तथा गायनेऽपि असाधारणं नैपुण्यमलभत। तिरुवैयारु-क्षेत्रे सम्पद्यमाने श्रीत्यागराज-आराधना-महोत्सवे सः 'बृहत्पक्षस्य' (Periya Katchi) मुख्यनेता भूत्वा सङ्गीतक्षेत्रे समभावस्य स्त्रीकलाकाराणां च प्रोत्साहनं दत्तवान्। == प्रारम्भिकजीवनं शिक्षणञ्च == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य जन्म १८७८ तमे वर्षे [[तञ्जावूरुमण्डलम्|तञ्जावूरुमण्डलस्य]] नन्निलम्-समीपस्थे मुडिकोण्डान्-नदीतीरे स्थिते अच्युतमङ्गलम् नामके ग्रामे अभवत्। सङ्गीतसंस्कृतिसम्पन्ने वातावरणे संवृद्धः सः द्वादशे वयसि सारङ्गवाद्यस्य अभ्यासं प्रारभत। तस्य प्राथमिकः सङ्गीतगुरुः कीवलूर् चिदम्बरनाथपिल्लै आसीत्। तदनन्तरं सः शीर्काली नारायणस्वामिपिल्लै-महाभागात् सारङ्गवाद्यस्य सूक्ष्मताः अधीतवान्। गायने सारङ्गवादने च प्रख्यातस्य [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराज-शिष्यपरम्परायाः]] प्रतिनिधिभूतात् उमयालपुरं पञ्चापकेशभागवतात् (पञ्चापकेश-अय्यर) सः गहनं शिक्षणं प्राप्तवान्। पश्चात् एट्टयपुरं रामचन्द्रभागवतस्य सोदरात् एट्टयपुरं कोदण्डपाणिभागवतादपि सङ्गीतविद्यां जग्राह। एतेभ्यः महागुरुभ्यः प्राप्तया दीक्षया गोविन्दस्वामिपिल्लै कर्णाटकसङ्गीतस्य शास्त्रीयगाम्भीर्यं, लयशुद्धिं, नादमाधुर्यं च सम्पादितवान्। == सङ्गीतसाधना वादनशैली च == द्वाविंशतितमे (२२) वयसि गोविन्दस्वामिपिल्लै मुख्यसङ्गीतकाराणां कार्यक्रमेषु सारङ्ग-सहवाद्यकलाकाररूपेण (Accompanist) रङ्गप्रवेशं कृतवान्। ततः परं सः मद्रास्-नगरे (चेन्नै) दीर्घकालं न्यवसत्, यत्र सङ्गीतविद्वद्भिः सह तस्य घनिष्ठः सम्पर्कः सञ्जातः। पट्टणं सुब्रह्मण्य-अय्यरः, तत्कालीनः श्रेष्ठः सारङ्गवादकः तिरुक्कोडिक्कावल कृष्ण-अय्यरः, तथा वीणावादने साक्षात् सरस्वतीरूपा [[वीणा धनम्मल्]] इत्याद्यैः सह तस्य आत्मीयः सम्बन्धः आसीत्। वीणा धनम्मल् महाभागा तस्य सङ्गीतरसिकतां भृशं प्रशंसति स्म। सा एकदा अवदत् – ''"गानं वादनं वा बहुभिः शक्यते, परन्तु सङ्गीतस्य यथार्थरसज्ञत्वं (रसिकत्वम्) अतीव दुर्लभम्। रसिकत्वगुणे अस्माकं मलैक्कोट्टै-तम्बि (गोविन्दस्वामी) अनुत्तमः अस्ति"'' इति। === वादनशैल्यः वैशिष्ट्यानि च === गोविन्दस्वामिपिल्लै महाभागस्य सारङ्गवादनशैली स्वकीयेन मौलिकवैशिष्ट्येन प्रकाशते स्म : *सम्पूर्ण-धनुश्चालनम् (Full Bowing Technique):** तत्कालीनसारङ्गवादकाः बहुशः खण्डशः चापं चालयन्ति स्म। परन्तु गोविन्दस्वामिपिल्लै धनुषः (Bow) आयामस्य उपयोगेन अखण्डनादप्रवाहं जनयितुं नूतनं मार्गं प्रवर्तितवान्। *तरङ्गितधनुश्चालनेन तानवादनम्:** वीणावाद्ये इव तानवादनसमये धनुषः कम्पन-तरङ्गगतीनां प्रयोगं कृत्वा सः सारङ्गेऽपि तानस्य स्पष्टोच्चारं साधयति स्म। *त्रिस्थानसञ्चारः त्रिकाललाघवञ्च:** मन्द्र-मध्य-तार-सप्तकेषु (त्रिषु स्थानेषु) तथा विलम्बित-मध्यम-द्रुत-कालेषु (त्रिकालेषु) विना क्लेशं स्वच्छतया वादनं तस्य सहजसिद्धिः आसीत्। *गायनसमन्वितं वादनम्:** वैनिकाः इव सः सारङ्गवादनकाले स्वयम् अन्तः उच्चैर्वा गायति स्म, येन वाद्यनादः साहित्यभावयुक्तः इव प्रतीयते स्म। *विपुल-रागविस्तारः कल्पनास्वराश्च:** आलापने रागभावनिर्वहणं तथा कल्पनास्वरेषु लयविन्यासाः श्रोतृन् विमुग्धान् अकुर्वन्। प्रख्यातः सङ्गीतशास्त्रज्ञः प्रो. पि. साम्बमूर्तिः तस्य विषये लिखितवान् === सहवादनम् === सः तद्युगीनानां सर्वश्रेष्ठगायकानां वाद्यवृन्दानां च प्रधानसारङ्गवादकः आसीत्: * [[वेणुः|वेणुवादकः]] शरभशास्त्रिणः * 'पूच्चि' श्रीनिवास-अय्यङ्गारः (रामनाथपुरम्) * कोनेरिराजपुरं वैद्यनाथ-अय्यरः * पालक्काडु अनन्तरमभागवतः * मधुरै पुष्पवनम्-अय्यरः * काञ्चीपुरं नयनापिल्लै * पल्लडं सञ्जीवरावः (वेणुः) * कुम्भकोणं नागराजरावः १९१८ तमे वर्षे यदा युवा गायकः [[चेम्बै वैद्यनाथभागवतः]] मद्रास्-नगरे स्वस्य प्रथमं प्रमुखं सङ्गीतकचेरि-कार्यक्रमं प्रस्तुतवान्, तदा मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै (सारङ्गम्), [[मृदङ्गम्|कुम्भकोणं]] अऴगनम्बि पिल्लै (मृदङ्गम्), तथा पुदुक्कोट्टै दक्षिणामूर्तिपिल्लै ([[कञ्जीरा]]) इत्येतैः त्रिभिः महारथैः तस्मै सहवादनं कृतम्, येन चेम्बै महोदयाय तत्क्षणमेव महती ख्यातिः प्राप्ता। == त्यागराज-आराधना-महोत्सवः बृहत्पक्षश्च == [[तिरुवैयारु|तिरुवैयारु-नगरे]] प्रतिवर्षं प्रचलति [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराजस्य]] आराधना-महोत्सवे विंशशतकस्य प्रारम्भे कलाकाराणां मतभेदात् पक्षद्वयं सञ्जातम् — 'बृहत्पक्षः' (Periya Katchi) तथा 'लघुपक्षः' (Chinna Katchi)। गोविन्दस्वामिपिल्लै 'बृहत्पक्षस्य' कर्णधारः आसीत्। अस्मिन् पक्षे अब्राह्मण-सङ्गीतकाराणां तथा देवदासी-परम्परायाः स्त्रीकलाकाराणां (यथा बेङ्गलूरु नागरत्नम्मा) सङ्गीतसेवायै पूर्णस्वातन्त्र्यं समवकाशश्च दीयते स्म। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य उदारदृष्ट्या सङ्गीतक्षेत्रे समरसतायाः संवर्धनमभवत्। == बहुमुखी प्रतिभा == गोविन्दस्वामिपिल्लै सारङ्गवादनमात्रे सीमितः नासीत्। प्रख्यातस्य हरिकथाविदुषः 'महाकथक-कण्ठीरव'-माङ्गुडि चिदम्बरभागवतस्य वचनानुसारं गोविन्दस्वामिपिल्लै वेणुवादने, मृदङ्गवादने, कञ्जीरावादने चापि अद्वितीयः आसीत्। सः बहुषु कार्यक्रमेषु वेणुवादनं मृदङ्गवादनं च कृतवान्। वीणावाद्येऽपि तस्य शिष्याः आसन्, येषु राजरत्नम् अन्यतमः। == शिष्याः परम्परा च == गोविन्दस्वामिपिल्लै स्वस्य वादनपरम्परां योग्येभ्यः शिष्येभ्यः प्रदत्तवान्: * '''पापा के. एस्. वेङ्कटरामय्यः (Papa K. S. Venkataramiah):''' गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य प्रधानतमः शिष्यः। सः स्वगुरोः शैलीं वीणा-धनम्मल्-शैल्या सह संयोज्य कर्णाटकसङ्गीते महान् सारङ्गविद्वान् सञ्जातः। गुरोः रोगशय्यायां सेवाशुश्रूषां सः एव भक्त्या अकरोत्। * '''मरुङ्गापुरि गोपालकृष्ण-अय्यरः''': अस्यापि सङ्गीतविकासे गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य महान् प्रभावः आसीत्। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य पुत्रः कृष्णस्वामिपिल्लै अपि सारङ्गवादकः आसीत्। तस्य पौत्रः टी. के. राममूर्तिः (T. K. Ramamoorthy) भारतीयचलच्चित्रजगति 'विश्वनाथन्–राममूर्ति' इति सुप्रसिद्ध-सङ्गीतद्वन्द्वे मूर्धन्यः सङ्गीतनिर्देशकः सारङ्गवादकश्च अभवत्। == अन्तिमदिनानि अवसानञ्च == स्वजीवनस्य अन्तिमभागे गोविन्दस्वामिपिल्लै पक्षाघात-रोगेण (Paralytic attack) पीडितः जातः, यत् अङ्गुलिलाघवयुक्तस्य सारङ्गवादकस्य कृते अत्यन्तं दारुणम् आसीत्। चिकित्सार्थं सः त्रिचिरापल्लीतः [[तञ्जावूरु|तञ्जावूरु-नगरस्य]] पश्चिम-मुख्यवीथ्यां (West Main Street) स्थिते कस्मिंश्चित् तात्कालिकभवने न्यवसत्। १९३१ तमे वर्षे मार्च-मासस्य १३ दिनाङ्के प्रातः नववादने ५३ तमे वयसि सः तञ्जावूरु-नगरे दिवङ्गतः। तस्य निधनानन्तरं १९३१ मार्च् १५ दिनाङ्के मद्रास्-सङ्गीत-अकादमी (The Music Academy, Madras) संस्थायाः कार्यक्रमारम्भात् पूर्वं शोकप्रस्तावः पारितः। मार्च् १८ दिनाङ्के 'द हिन्दु' (The Hindu) पत्रिकायां माङ्गुडि चिदम्बरभागवतेन लिखितः तस्य श्रद्धाञ्जलिखण्डः प्रकाशितः। == मूल्याङ्कनम् == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयेन प्रवर्तितः धनुश्चालनप्रकारः, नादगाम्भीर्यं, सङ्गीतसंस्कारश्च कर्णाटक-सारङ्गवादनस्य आधुनिकेतिहासस्य आधारशिलारूपेण मन्यन्ते। तस्य निधनेन कर्णाटकसङ्गीतस्य एकः सुवर्णयुगसम्मतः अध्यायः सम्पन्नः। == बाह्यसम्पर्काः सन्दर्भाश्च == === सन्दर्भाः === <references> <ref name="enwiki">{{Cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai |title=Malaikkottai Govindaswamy Pillai - Wikipedia |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="tawiki">{{Cite web |url=https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை |title=மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை - தமிழ் விக்கிப்பீடியா |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sriram">{{Cite web |url=http://sriramv.com/2012/03/01/malaikottai-govindasami-pillai/ |title=Malaikottai Govindasami Pillai - Madras Heritage and Carnatic Music |author=Sriram V. |date=2012-03-01 |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sruti">{{Cite journal |journal=Sruti Magazine |title=Profile: Fiddle Malaikkottai Govindaswamy Pillai |issue=55 |year=1989}}</ref> </references> === बाह्यानुबन्धाः === * [https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai आङ्ग्लविकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] * [https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை तमिऴ्विकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] [[वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतज्ञाः]] [[वर्गः:भारतीयसारङ्गवादकाः]] [[वर्गः:१८७८ तमे वर्षे जननानि]] [[वर्गः:१९३१ तमे वर्षे अवसानानि]] [[वर्गः:तमिऴनाडुराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:त्रिचिरापल्ली-मण्डलस्य व्यक्तयः]] 97jkklhhm2504lez4ysf6bns067e88r 501280 501277 2026-10-08T07:33:49Z Srkris 368 501280 wikitext text/x-wiki '''मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै''' (आङ्ग्ल: Malaikkottai Govindaswamy Pillai; तमिऴ्: மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை; १८७८ – १३ मार्च् १९३१) विंशशताब्द्याः पूर्वार्धे [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीतपरम्परायाः]] लब्धप्रतिष्ठः मूर्धन्यः [[वायलिन्|सारङ्गवादकः (वायलिन-वादकः)]] आसीत्। तमिऴ्-भाषायां 'मलैक्कोट्टै' इत्युक्ते त्रिचिरापल्ली-नगरस्य सुप्रसिद्धं शैलदुर्गम् (Rockfort) निर्दिश्यते, यत्र सः दीर्घकालं न्यवसत्। कर्णाटकसङ्गीते सारङ्गवाद्यस्य (Violin) वादनशैल्यां नूतनानि परिवर्तनानि आनीय सः नूतनां दिशं प्रदर्शितवान्। अस्य वादनस्य माधुर्यं, गाम्भीर्यं, सम्पूर्ण-धनुश्चालन-विधिः (Full-bow technique), तानवादने तरङ्गित-धनुर्गतयश्च कर्णाटकसङ्गीतलोके विशेषतः श्लाघिताः। सः न केवलं सारङ्गवादने, अपि तु [[वेणुः|वेणुवादने]], [[मृदङ्गम्|मृदङ्गवादने]], कञ्जीरावादने, तथा गायनेऽपि असाधारणं नैपुण्यमलभत। तिरुवैयारु-क्षेत्रे प्रचाल्यमाने श्रीत्यागराज-आराधना-महोत्सवे सः 'बृहत्पक्षस्य' (Periya Katchi) मुख्यनेता भूत्वा सङ्गीतक्षेत्रे समभावस्य स्त्रीकलाकाराणां च प्रोत्साहनं दत्तवान्। == प्रारम्भिकजीवनं शिक्षणञ्च == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य जन्म १८७८ तमे वर्षे [[तञ्जावूरुमण्डलम्|तञ्जावूरुमण्डलस्य]] नन्निलम्-समीपस्थे मुडिकोण्डान्-नदीतीरे स्थिते अच्युतमङ्गलम् नामके ग्रामे अभवत्। सङ्गीतसंस्कृतिसम्पन्ने वातावरणे संवृद्धः सः द्वादशे वयसि सारङ्गवाद्यस्य अभ्यासं प्रारभत। तस्य प्राथमिकः सङ्गीतगुरुः कीवलूर् चिदम्बरनाथपिल्लै आसीत्। तदनन्तरं सः शीर्काली नारायणस्वामिपिल्लै-महाभागात् सारङ्गवाद्यस्य सूक्ष्मांशानधीतवान्। गायने सारङ्गवादने च प्रख्यातस्य [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराज-शिष्यपरम्परायाः]] प्रतिनिधिभूतात् उमयालपुरं पञ्चापकेशभागवतात् (पञ्चापकेश-अय्यर) सः गहनं शिक्षणं प्राप्तवान्। पश्चात् एट्टयपुरं रामचन्द्रभागवतस्य सोदरात् एट्टयपुरं कोदण्डपाणिभागवतादपि सङ्गीतविद्यां जग्राह। एतेभ्यः महागुरुभ्यः प्राप्तया दीक्षया गोविन्दस्वामिपिल्लै कर्णाटकसङ्गीतस्य शास्त्रीयगाम्भीर्यं, लयशुद्धिं, नादमाधुर्यं च सम्पादितवान्। == सङ्गीतसाधना वादनशैली च == द्वाविंशतितमे (२२) वयसि गोविन्दस्वामिपिल्लै मुख्यसङ्गीतकाराणां कार्यक्रमेषु सारङ्ग-सहवादकरूपेण (Accompanist) रङ्गप्रवेशं कृतवान्। ततः परं सः मद्रास्-नगरे (चेन्नै) दीर्घकालं न्यवसत्, यत्र सङ्गीतविद्वद्भिः सह तस्य घनिष्ठः सम्पर्कः सञ्जातः। पट्टणं सुब्रह्मण्य-अय्यरः, तत्कालीनः श्रेष्ठः सारङ्गवादकः तिरुक्कोडिक्कावल कृष्ण-अय्यरः, तथा वीणावादने साक्षात् सरस्वतीरूपा [[वीणा धनम्मल्]] इत्याद्यैः सह तस्य आत्मीयः सम्बन्धः आसीत्। वीणा धनम्मल् महाभागा तस्य सङ्गीतरसिकतां भृशं प्रशंसति स्म। सा एकदा अवदत् – ''"गानं वादनं वा बहुभिः कर्तुं शक्यते, परन्तु सङ्गीतस्य यथार्थरसज्ञत्वं (रसिकत्वम्) अतीव दुर्लभम्। रसिकत्वगुणे अस्माकं मलैक्कोट्टै-तम्बि (गोविन्दस्वामी) अनुत्तमः अस्ति"'' इति। === वादनशैल्यः वैशिष्ट्यानि च === गोविन्दस्वामिपिल्लै महाभागस्य सारङ्गवादनशैली स्वकीयेन मौलिकवैशिष्ट्येन प्रकाशते स्म''' :''' *'''सम्पूर्ण-धनुश्चालनम्''' (Full Bowing Technique): तत्कालीनसारङ्गवादकाः बहुशः खण्डशः चापं चालयन्ति स्म। परन्तु गोविन्दस्वामिपिल्लै धनुषः (Bow) आयामस्य उपयोगेन अखण्डनादप्रवाहं जनयितुं नूतनं मार्गं प्रवर्तितवान्। *'''तरङ्गितधनुश्चालनेन तानवादनम्''': वीणावाद्ये इव तानवादनसमये धनुषः कम्पन-तरङ्गगतीनां प्रयोगं कृत्वा सः सारङ्गेऽपि तानस्य स्पष्टोच्चारं साधयति स्म। *'''त्रिस्थानसञ्चारः त्रिकाललाघवञ्च''': मन्द्र-मध्य-तार-सप्तकेषु (त्रिषु स्थानेषु) तथा विलम्बित-मध्यम-द्रुत-कालेषु (त्रिकालेषु) विना क्लेशं स्वच्छतया वादनं तस्य सहजसिद्धिः आसीत्। *'''गायनसमन्वितं वादनम्:''' वैनिकाः इव सः सारङ्गवादनकाले स्वयम् अन्तः उच्चैर्वा गायति स्म, येन वाद्यनादः साहित्यभावयुक्तः इव प्रतीयते स्म। *'''विपुल-रागविस्तारः कल्पनास्वराश्च''': आलापने रागभावनिर्वहणं तथा कल्पनास्वरेषु लयविन्यासाः श्रोतृन् विमुग्धान् अकुर्वन्। प्रख्यातः सङ्गीतशास्त्रज्ञः प्रो. पि. साम्बमूर्तिः तस्य विषये प्रबन्धमेकं लिखितवान् === सहवादनम् === सः तद्युगीनानां सर्वश्रेष्ठगायकानां वाद्यवृन्दानां च प्रधानसारङ्गवादकः आसीत्: * [[वेणुः|वेणुवादकः]] शरभशास्त्रिणः * 'पूच्चि' श्रीनिवास-अय्यङ्गारः (रामनाथपुरम्) * कोनेरिराजपुरं वैद्यनाथ-अय्यरः * पालक्काडु अनन्तरमभागवतः * मधुरै पुष्पवनम्-अय्यरः * काञ्चीपुरं नयनापिल्लै * पल्लडं सञ्जीवरावः (वेणुः) * कुम्भकोणं नागराजरावः १९१८ तमे वर्षे यदा युवा गायकः [[चेम्बै वैद्यनाथभागवतः]] मद्रास्-नगरे स्वस्य प्रथमं प्रमुखं सङ्गीतकचेरि-कार्यक्रमं प्रस्तुतवान्, तदा मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै (सारङ्गम्), [[मृदङ्गम्|कुम्भकोणं]] अऴगनम्बि पिल्लै (मृदङ्गम्), तथा पुदुक्कोट्टै दक्षिणामूर्तिपिल्लै ([[कञ्जीरा]]) इत्येतैः त्रिभिः महारथैः तस्मै सहवादनं कृतम्, येन चेम्बै महोदयाय तत्क्षणमेव महती ख्यातिः प्राप्ता। == त्यागराज-आराधना-महोत्सवः बृहत्पक्षश्च == [[तिरुवैयारु|तिरुवैयारु-नगरे]] प्रतिवर्षं प्रचलति [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराजस्य]] आराधना-महोत्सवे विंशशताब्द्याः प्रारम्भे कलाकाराणां मतभेदात् पक्षद्वयं सञ्जातम् — 'बृहत्पक्षः' (Periya Katchi) तथा 'लघुपक्षः' (Chinna Katchi)। गोविन्दस्वामिपिल्लै 'बृहत्पक्षस्य' कर्णधारः आसीत्। अस्मिन् पक्षे अब्राह्मण-सङ्गीतकाराणां तथा देवदासी-परम्परायाः स्त्रीकलाकाराणां (यथा बेङ्गलूरु नागरत्नम्मा) सङ्गीतसेवायै पूर्णस्वातन्त्र्यं समवकाशश्च दीयते स्म। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य उदारदृष्ट्या सङ्गीतक्षेत्रे समरसतायाः संवर्धनमभवत्। == बहुमुखी प्रतिभा == गोविन्दस्वामिपिल्लै सारङ्गवादनमात्रे सीमितः नासीत्। प्रख्यातस्य हरिकथाविदुषः 'महाकथक-कण्ठीरव'-माङ्गुडि चिदम्बरभागवतस्य वचनानुसारं गोविन्दस्वामिपिल्लै वेणुवादने, मृदङ्गवादने, कञ्जीरावादने चापि अद्वितीयः आसीत्। सः बहुषु कार्यक्रमेषु वेणुवादनं मृदङ्गवादनं च कृतवान्। वीणावाद्येऽपि तस्य शिष्याः आसन्, येषु राजरत्नम् अन्यतमः। == शिष्याः परम्परा च == गोविन्दस्वामिपिल्लै स्वस्य वादनपरम्परां योग्येभ्यः शिष्येभ्यः प्रदत्तवान्: * '''पापा के. एस्. वेङ्कटरामय्यः (Papa K. S. Venkataramiah):''' गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य प्रधानतमः शिष्यः। सः स्वगुरोः शैलीं वीणा-धनम्मल्-शैल्या सह संयोज्य कर्णाटकसङ्गीते महान् सारङ्गविद्वान् सञ्जातः। गुरोः रोगशय्यायां सेवाशुश्रूषां सः एव भक्त्या अकरोत्। * '''मरुङ्गापुरि गोपालकृष्ण-अय्यरः''': अस्यापि सङ्गीतविकासे गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य महान् प्रभावः आसीत्। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य पुत्रः कृष्णस्वामिपिल्लै अपि सारङ्गवादकः आसीत्। तस्य पौत्रः टी. के. राममूर्तिः (T. K. Ramamoorthy) भारतीयचलच्चित्रजगति 'विश्वनाथन्–राममूर्ति' इति सुप्रसिद्ध-सङ्गीतद्वन्द्वे मूर्धन्यः सङ्गीतनिर्देशकः सारङ्गवादकश्च अभवत्। == अन्तिमदिनानि अवसानञ्च == स्वजीवनस्य अन्तिमभागे गोविन्दस्वामिपिल्लै पक्षाघात-रोगेण (Paralytic attack) पीडितः जातः, यत् अङ्गुलिलाघवयुक्तस्य सारङ्गवादकस्य कृते अत्यन्तं दारुणम् आसीत्। चिकित्सार्थं सः त्रिचिरापल्लीतः [[तञ्जावूरु|तञ्जावूरु-नगरस्य]] पश्चिम-मुख्यवीथ्यां (West Main Street) स्थिते कस्मिंश्चित् तात्कालिके भवने न्यवसत्। १९३१ तमे वर्षे मार्च-मासस्य १३ दिनाङ्के प्रातः नववादने ५३ तमे वयसि सः तञ्जावूरु-नगरे दिवङ्गतः। तस्य निधनानन्तरं १९३१ मार्च् १५ दिनाङ्के मद्रास्-सङ्गीत-अकादमी (The Music Academy, Madras) संस्थायाः कार्यक्रमारम्भात् पूर्वं शोकप्रस्तावः पारितः। मार्च् १८ दिनाङ्के 'द हिन्दु' (The Hindu) पत्रिकायां माङ्गुडि चिदम्बरभागवतेन लिखितः तस्य श्रद्धाञ्जलिखण्डः प्रकाशितः। == मूल्याङ्कनम् == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयेन प्रवर्तितः धनुश्चालनप्रकारः, नादगाम्भीर्यं, सङ्गीतसंस्कारश्च कर्णाटक-सारङ्गवादनस्य आधुनिकेतिहासस्य आधारशिलारूपेण मन्यन्ते। तस्य निधनेन कर्णाटकसङ्गीतस्य सुवर्णयुगस्य एकः अध्यायः समाप्तः। == बाह्यसम्पर्काः सन्दर्भाश्च == === सन्दर्भाः === <references> <ref name="enwiki">{{Cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai |title=Malaikkottai Govindaswamy Pillai - Wikipedia |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="tawiki">{{Cite web |url=https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை |title=மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை - தமிழ் விக்கிப்பீடியா |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sriram">{{Cite web |url=http://sriramv.com/2012/03/01/malaikottai-govindasami-pillai/ |title=Malaikottai Govindasami Pillai - Madras Heritage and Carnatic Music |author=Sriram V. |date=2012-03-01 |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sruti">{{Cite journal |journal=Sruti Magazine |title=Profile: Fiddle Malaikkottai Govindaswamy Pillai |issue=55 |year=1989}}</ref> </references> === बाह्यानुबन्धाः === * [https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai आङ्ग्लविकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] * [https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை तमिऴ्विकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] [[वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतज्ञाः]] [[वर्गः:भारतीयसारङ्गवादकाः]] [[वर्गः:१८७८ तमे वर्षे जननानि]] [[वर्गः:१९३१ तमे वर्षे अवसानानि]] [[वर्गः:तमिऴनाडुराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:त्रिचिरापल्ली-मण्डलस्य व्यक्तयः]] a4czuic3a6si00kzyhfhfqi8dj78e83 501294 501280 2026-10-08T08:59:26Z Srkris 368 /* सङ्गीतसाधना वादनशैली च */ 501294 wikitext text/x-wiki '''मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै''' (आङ्ग्ल: Malaikkottai Govindaswamy Pillai; तमिऴ्: மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை; १८७८ – १३ मार्च् १९३१) विंशशताब्द्याः पूर्वार्धे [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीतपरम्परायाः]] लब्धप्रतिष्ठः मूर्धन्यः [[वायलिन्|सारङ्गवादकः (वायलिन-वादकः)]] आसीत्। तमिऴ्-भाषायां 'मलैक्कोट्टै' इत्युक्ते त्रिचिरापल्ली-नगरस्य सुप्रसिद्धं शैलदुर्गम् (Rockfort) निर्दिश्यते, यत्र सः दीर्घकालं न्यवसत्। कर्णाटकसङ्गीते सारङ्गवाद्यस्य (Violin) वादनशैल्यां नूतनानि परिवर्तनानि आनीय सः नूतनां दिशं प्रदर्शितवान्। अस्य वादनस्य माधुर्यं, गाम्भीर्यं, सम्पूर्ण-धनुश्चालन-विधिः (Full-bow technique), तानवादने तरङ्गित-धनुर्गतयश्च कर्णाटकसङ्गीतलोके विशेषतः श्लाघिताः। सः न केवलं सारङ्गवादने, अपि तु [[वेणुः|वेणुवादने]], [[मृदङ्गम्|मृदङ्गवादने]], कञ्जीरावादने, तथा गायनेऽपि असाधारणं नैपुण्यमलभत। तिरुवैयारु-क्षेत्रे प्रचाल्यमाने श्रीत्यागराज-आराधना-महोत्सवे सः 'बृहत्पक्षस्य' (Periya Katchi) मुख्यनेता भूत्वा सङ्गीतक्षेत्रे समभावस्य स्त्रीकलाकाराणां च प्रोत्साहनं दत्तवान्। == प्रारम्भिकजीवनं शिक्षणञ्च == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य जन्म १८७८ तमे वर्षे [[तञ्जावूरुमण्डलम्|तञ्जावूरुमण्डलस्य]] नन्निलम्-समीपस्थे मुडिकोण्डान्-नदीतीरे स्थिते अच्युतमङ्गलम् नामके ग्रामे अभवत्। सङ्गीतसंस्कृतिसम्पन्ने वातावरणे संवृद्धः सः द्वादशे वयसि सारङ्गवाद्यस्य अभ्यासं प्रारभत। तस्य प्राथमिकः सङ्गीतगुरुः कीवलूर् चिदम्बरनाथपिल्लै आसीत्। तदनन्तरं सः शीर्काली नारायणस्वामिपिल्लै-महाभागात् सारङ्गवाद्यस्य सूक्ष्मांशानधीतवान्। गायने सारङ्गवादने च प्रख्यातस्य [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराज-शिष्यपरम्परायाः]] प्रतिनिधिभूतात् उमयालपुरं पञ्चापकेशभागवतात् (पञ्चापकेश-अय्यर) सः गहनं शिक्षणं प्राप्तवान्। पश्चात् एट्टयपुरं रामचन्द्रभागवतस्य सोदरात् एट्टयपुरं कोदण्डपाणिभागवतादपि सङ्गीतविद्यां जग्राह। एतेभ्यः महागुरुभ्यः प्राप्तया दीक्षया गोविन्दस्वामिपिल्लै कर्णाटकसङ्गीतस्य शास्त्रीयगाम्भीर्यं, लयशुद्धिं, नादमाधुर्यं च सम्पादितवान्। == सङ्गीतसाधना वादनशैली च == द्वाविंशतितमे (२२) वयसि गोविन्दस्वामिपिल्लै मुख्यसङ्गीतकाराणां कार्यक्रमेषु सारङ्ग-सहवादकरूपेण (Accompanist) रङ्गप्रवेशं कृतवान्। ततः परं सः मद्रास्-नगरे (चेन्नै) दीर्घकालं न्यवसत्, यत्र सङ्गीतविद्वद्भिः सह तस्य घनिष्ठः सम्पर्कः सञ्जातः। पट्टणं सुब्रह्मण्य-अय्यरः, तत्कालीनः श्रेष्ठः सारङ्गवादकः तिरुक्कोडिक्कावल कृष्ण-अय्यरः, तथा वीणावादने साक्षात् सरस्वतीरूपा [[वीणा धनम्मा|वीणा धनम्मा]] इत्याद्यैः सह तस्य आत्मीयः सम्बन्धः आसीत्। वीणा धनम्मा महाभागा तस्य सङ्गीतरसिकतां भृशं प्रशंसति स्म। सा एकदा अवदत् – ''"गानं वादनं वा बहुभिः कर्तुं शक्यते, परन्तु सङ्गीतस्य यथार्थरसज्ञत्वं (रसिकत्वम्) अतीव दुर्लभम्। रसिकत्वगुणे अस्माकं मलैक्कोट्टै-तम्बि (गोविन्दस्वामी) अनुत्तमः अस्ति"'' इति। === वादनशैल्यः वैशिष्ट्यानि च === गोविन्दस्वामिपिल्लै महाभागस्य सारङ्गवादनशैली स्वकीयेन मौलिकवैशिष्ट्येन प्रकाशते स्म''' :''' *'''सम्पूर्ण-धनुश्चालनम्''' (Full Bowing Technique): तत्कालीनसारङ्गवादकाः बहुशः खण्डशः चापं चालयन्ति स्म। परन्तु गोविन्दस्वामिपिल्लै धनुषः (Bow) आयामस्य उपयोगेन अखण्डनादप्रवाहं जनयितुं नूतनं मार्गं प्रवर्तितवान्। *'''तरङ्गितधनुश्चालनेन तानवादनम्''': वीणावाद्ये इव तानवादनसमये धनुषः कम्पन-तरङ्गगतीनां प्रयोगं कृत्वा सः सारङ्गेऽपि तानस्य स्पष्टोच्चारं साधयति स्म। *'''त्रिस्थानसञ्चारः त्रिकाललाघवञ्च''': मन्द्र-मध्य-तार-सप्तकेषु (त्रिषु स्थानेषु) तथा विलम्बित-मध्यम-द्रुत-कालेषु (त्रिकालेषु) विना क्लेशं स्वच्छतया वादनं तस्य सहजसिद्धिः आसीत्। *'''गायनसमन्वितं वादनम्:''' वैनिकाः इव सः सारङ्गवादनकाले स्वयम् अन्तः उच्चैर्वा गायति स्म, येन वाद्यनादः साहित्यभावयुक्तः इव प्रतीयते स्म। *'''विपुल-रागविस्तारः कल्पनास्वराश्च''': आलापने रागभावनिर्वहणं तथा कल्पनास्वरेषु लयविन्यासाः श्रोतृन् विमुग्धान् अकुर्वन्। प्रख्यातः सङ्गीतशास्त्रज्ञः प्रो. पि. साम्बमूर्तिः तस्य विषये प्रबन्धमेकं लिखितवान् === सहवादनम् === सः तद्युगीनानां सर्वश्रेष्ठगायकानां वाद्यवृन्दानां च प्रधानसारङ्गवादकः आसीत्: * [[वेणुः|वेणुवादकः]] शरभशास्त्रिणः * 'पूच्चि' श्रीनिवास-अय्यङ्गारः (रामनाथपुरम्) * कोनेरिराजपुरं वैद्यनाथ-अय्यरः * पालक्काडु अनन्तरमभागवतः * मधुरै पुष्पवनम्-अय्यरः * काञ्चीपुरं नयनापिल्लै * पल्लडं सञ्जीवरावः (वेणुः) * कुम्भकोणं नागराजरावः १९१८ तमे वर्षे यदा युवा गायकः [[चेम्बै वैद्यनाथभागवतः]] मद्रास्-नगरे स्वस्य प्रथमं प्रमुखं सङ्गीतकचेरि-कार्यक्रमं प्रस्तुतवान्, तदा मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै (सारङ्गम्), [[मृदङ्गम्|कुम्भकोणं]] अऴगनम्बि पिल्लै (मृदङ्गम्), तथा पुदुक्कोट्टै दक्षिणामूर्तिपिल्लै ([[कञ्जीरा]]) इत्येतैः त्रिभिः महारथैः तस्मै सहवादनं कृतम्, येन चेम्बै महोदयाय तत्क्षणमेव महती ख्यातिः प्राप्ता। == त्यागराज-आराधना-महोत्सवः बृहत्पक्षश्च == [[तिरुवैयारु|तिरुवैयारु-नगरे]] प्रतिवर्षं प्रचलति [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराजस्य]] आराधना-महोत्सवे विंशशताब्द्याः प्रारम्भे कलाकाराणां मतभेदात् पक्षद्वयं सञ्जातम् — 'बृहत्पक्षः' (Periya Katchi) तथा 'लघुपक्षः' (Chinna Katchi)। गोविन्दस्वामिपिल्लै 'बृहत्पक्षस्य' कर्णधारः आसीत्। अस्मिन् पक्षे अब्राह्मण-सङ्गीतकाराणां तथा देवदासी-परम्परायाः स्त्रीकलाकाराणां (यथा बेङ्गलूरु नागरत्नम्मा) सङ्गीतसेवायै पूर्णस्वातन्त्र्यं समवकाशश्च दीयते स्म। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य उदारदृष्ट्या सङ्गीतक्षेत्रे समरसतायाः संवर्धनमभवत्। == बहुमुखी प्रतिभा == गोविन्दस्वामिपिल्लै सारङ्गवादनमात्रे सीमितः नासीत्। प्रख्यातस्य हरिकथाविदुषः 'महाकथक-कण्ठीरव'-माङ्गुडि चिदम्बरभागवतस्य वचनानुसारं गोविन्दस्वामिपिल्लै वेणुवादने, मृदङ्गवादने, कञ्जीरावादने चापि अद्वितीयः आसीत्। सः बहुषु कार्यक्रमेषु वेणुवादनं मृदङ्गवादनं च कृतवान्। वीणावाद्येऽपि तस्य शिष्याः आसन्, येषु राजरत्नम् अन्यतमः। == शिष्याः परम्परा च == गोविन्दस्वामिपिल्लै स्वस्य वादनपरम्परां योग्येभ्यः शिष्येभ्यः प्रदत्तवान्: * '''पापा के. एस्. वेङ्कटरामय्यः (Papa K. S. Venkataramiah):''' गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य प्रधानतमः शिष्यः। सः स्वगुरोः शैलीं वीणा-धनम्मल्-शैल्या सह संयोज्य कर्णाटकसङ्गीते महान् सारङ्गविद्वान् सञ्जातः। गुरोः रोगशय्यायां सेवाशुश्रूषां सः एव भक्त्या अकरोत्। * '''मरुङ्गापुरि गोपालकृष्ण-अय्यरः''': अस्यापि सङ्गीतविकासे गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य महान् प्रभावः आसीत्। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य पुत्रः कृष्णस्वामिपिल्लै अपि सारङ्गवादकः आसीत्। तस्य पौत्रः टी. के. राममूर्तिः (T. K. Ramamoorthy) भारतीयचलच्चित्रजगति 'विश्वनाथन्–राममूर्ति' इति सुप्रसिद्ध-सङ्गीतद्वन्द्वे मूर्धन्यः सङ्गीतनिर्देशकः सारङ्गवादकश्च अभवत्। == अन्तिमदिनानि अवसानञ्च == स्वजीवनस्य अन्तिमभागे गोविन्दस्वामिपिल्लै पक्षाघात-रोगेण (Paralytic attack) पीडितः जातः, यत् अङ्गुलिलाघवयुक्तस्य सारङ्गवादकस्य कृते अत्यन्तं दारुणम् आसीत्। चिकित्सार्थं सः त्रिचिरापल्लीतः [[तञ्जावूरु|तञ्जावूरु-नगरस्य]] पश्चिम-मुख्यवीथ्यां (West Main Street) स्थिते कस्मिंश्चित् तात्कालिके भवने न्यवसत्। १९३१ तमे वर्षे मार्च-मासस्य १३ दिनाङ्के प्रातः नववादने ५३ तमे वयसि सः तञ्जावूरु-नगरे दिवङ्गतः। तस्य निधनानन्तरं १९३१ मार्च् १५ दिनाङ्के मद्रास्-सङ्गीत-अकादमी (The Music Academy, Madras) संस्थायाः कार्यक्रमारम्भात् पूर्वं शोकप्रस्तावः पारितः। मार्च् १८ दिनाङ्के 'द हिन्दु' (The Hindu) पत्रिकायां माङ्गुडि चिदम्बरभागवतेन लिखितः तस्य श्रद्धाञ्जलिखण्डः प्रकाशितः। == मूल्याङ्कनम् == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयेन प्रवर्तितः धनुश्चालनप्रकारः, नादगाम्भीर्यं, सङ्गीतसंस्कारश्च कर्णाटक-सारङ्गवादनस्य आधुनिकेतिहासस्य आधारशिलारूपेण मन्यन्ते। तस्य निधनेन कर्णाटकसङ्गीतस्य सुवर्णयुगस्य एकः अध्यायः समाप्तः। == बाह्यसम्पर्काः सन्दर्भाश्च == === सन्दर्भाः === <references> <ref name="enwiki">{{Cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai |title=Malaikkottai Govindaswamy Pillai - Wikipedia |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="tawiki">{{Cite web |url=https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை |title=மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை - தமிழ் விக்கிப்பீடியா |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sriram">{{Cite web |url=http://sriramv.com/2012/03/01/malaikottai-govindasami-pillai/ |title=Malaikottai Govindasami Pillai - Madras Heritage and Carnatic Music |author=Sriram V. |date=2012-03-01 |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sruti">{{Cite journal |journal=Sruti Magazine |title=Profile: Fiddle Malaikkottai Govindaswamy Pillai |issue=55 |year=1989}}</ref> </references> === बाह्यानुबन्धाः === * [https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai आङ्ग्लविकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] * [https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை तमिऴ्विकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] [[वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतज्ञाः]] [[वर्गः:भारतीयसारङ्गवादकाः]] [[वर्गः:१८७८ तमे वर्षे जननानि]] [[वर्गः:१९३१ तमे वर्षे अवसानानि]] [[वर्गः:तमिऴनाडुराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:त्रिचिरापल्ली-मण्डलस्य व्यक्तयः]] bpxpe5kprhwdpj9tcyleug5o0azr10b 501295 501294 2026-10-08T09:07:48Z Srkris 368 501295 wikitext text/x-wiki '''मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै''' (आङ्ग्ल: Malaikkottai Govindaswamy Pillai; तमिऴ्: மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை; १८७८ – १३ मार्च् १९३१ <ref name="enwiki" />) विंशशताब्द्याः पूर्वार्धे [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीतपरम्परायाः]] लब्धप्रतिष्ठः मूर्धन्यः [[वायलिन्|सारङ्गवादकः (वायलिन-वादकः)]] आसीत्। तमिऴ्-भाषायां 'मलैक्कोट्टै' इत्युक्ते त्रिचिरापल्ली-नगरस्य सुप्रसिद्धं शैलदुर्गम् (Rockfort) निर्दिश्यते, यत्र सः दीर्घकालं न्यवसत्। कर्णाटकसङ्गीते सारङ्गवाद्यस्य (Violin) वादनशैल्यां नूतनानि परिवर्तनानि आनीय सः नूतनां दिशं प्रदर्शितवान्। अस्य वादनस्य माधुर्यं, गाम्भीर्यं, सम्पूर्ण-धनुश्चालन-विधिः (Full-bow technique), तानवादने तरङ्गित-धनुर्गतयश्च कर्णाटकसङ्गीतलोके विशेषतः श्लाघिताः। सः न केवलं सारङ्गवादने, अपि तु [[वेणुः|वेणुवादने]], [[मृदङ्गम्|मृदङ्गवादने]], कञ्जीरावादने, तथा गायनेऽपि असाधारणं नैपुण्यमलभत। तिरुवैयारु-क्षेत्रे प्रचाल्यमाने श्रीत्यागराज-आराधना-महोत्सवे सः 'बृहत्पक्षस्य' (Periya Katchi) मुख्यनेता भूत्वा सङ्गीतक्षेत्रे समभावस्य स्त्रीकलाकाराणां च प्रोत्साहनं दत्तवान्। == प्रारम्भिकजीवनं शिक्षणञ्च == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य जन्म १८७८ तमे वर्षे [[तञ्जावूरुमण्डलम्|तञ्जावूरुमण्डलस्य]] नन्निलम्-समीपस्थे मुडिकोण्डान्-नदीतीरे स्थिते अच्युतमङ्गलम् नामके ग्रामे अभवत्। सङ्गीतसंस्कृतिसम्पन्ने वातावरणे संवृद्धः सः द्वादशे वयसि सारङ्गवाद्यस्य अभ्यासं प्रारभत। तस्य प्राथमिकः सङ्गीतगुरुः कीवलूर् चिदम्बरनाथपिल्लै आसीत्। तदनन्तरं सः शीर्काली नारायणस्वामिपिल्लै-महाभागात् सारङ्गवाद्यस्य सूक्ष्मांशानधीतवान्। गायने सारङ्गवादने च प्रख्यातस्य [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराज-शिष्यपरम्परायाः]] प्रतिनिधिभूतात् उमयालपुरं पञ्चापकेशभागवतात् (पञ्चापकेश-अय्यर) सः गहनं शिक्षणं प्राप्तवान्। पश्चात् एट्टयपुरं रामचन्द्रभागवतस्य सोदरात् एट्टयपुरं कोदण्डपाणिभागवतादपि सङ्गीतविद्यां जग्राह। एतेभ्यः महागुरुभ्यः प्राप्तया दीक्षया गोविन्दस्वामिपिल्लै कर्णाटकसङ्गीतस्य शास्त्रीयगाम्भीर्यं, लयशुद्धिं, नादमाधुर्यं च सम्पादितवान्। == सङ्गीतसाधना वादनशैली च == द्वाविंशतितमे (२२) वयसि गोविन्दस्वामिपिल्लै मुख्यसङ्गीतकाराणां कार्यक्रमेषु सारङ्ग-सहवादकरूपेण (Accompanist) रङ्गप्रवेशं कृतवान्। ततः परं सः मद्रास्-नगरे (चेन्नै) दीर्घकालं न्यवसत्, यत्र सङ्गीतविद्वद्भिः सह तस्य घनिष्ठः सम्पर्कः सञ्जातः। पट्टणं सुब्रह्मण्य-अय्यरः, तत्कालीनः श्रेष्ठः सारङ्गवादकः तिरुक्कोडिक्कावल कृष्ण-अय्यरः, तथा वीणावादने साक्षात् सरस्वतीरूपा [[वीणा धनम्मा|वीणा धनम्मा]] इत्याद्यैः सह तस्य आत्मीयः सम्बन्धः आसीत्। वीणा धनम्मा महाभागा तस्य सङ्गीतरसिकतां भृशं प्रशंसति स्म। सा एकदा अवदत् – ''"गानं वादनं वा बहुभिः कर्तुं शक्यते, परन्तु सङ्गीतस्य यथार्थरसज्ञत्वं (रसिकत्वम्) अतीव दुर्लभम्। रसिकत्वगुणे अस्माकं मलैक्कोट्टै-तम्बि (गोविन्दस्वामी) अनुत्तमः अस्ति"'' इति। === वादनशैल्यः वैशिष्ट्यानि च === गोविन्दस्वामिपिल्लै महाभागस्य सारङ्गवादनशैली स्वकीयेन मौलिकवैशिष्ट्येन प्रकाशते स्म''' :''' *'''सम्पूर्ण-धनुश्चालनम्''' (Full Bowing Technique): तत्कालीनसारङ्गवादकाः बहुशः खण्डशः चापं चालयन्ति स्म। परन्तु गोविन्दस्वामिपिल्लै धनुषः (Bow) आयामस्य उपयोगेन अखण्डनादप्रवाहं जनयितुं नूतनं मार्गं प्रवर्तितवान्। *'''तरङ्गितधनुश्चालनेन तानवादनम्''': वीणावाद्ये इव तानवादनसमये धनुषः कम्पन-तरङ्गगतीनां प्रयोगं कृत्वा सः सारङ्गेऽपि तानस्य स्पष्टोच्चारं साधयति स्म। *'''त्रिस्थानसञ्चारः त्रिकाललाघवञ्च''': मन्द्र-मध्य-तार-सप्तकेषु (त्रिषु स्थानेषु) तथा विलम्बित-मध्यम-द्रुत-कालेषु (त्रिकालेषु) विना क्लेशं स्वच्छतया वादनं तस्य सहजसिद्धिः आसीत्। *'''गायनसमन्वितं वादनम्:''' वैनिकाः इव सः सारङ्गवादनकाले स्वयम् अन्तः उच्चैर्वा गायति स्म, येन वाद्यनादः साहित्यभावयुक्तः इव प्रतीयते स्म। *'''विपुल-रागविस्तारः कल्पनास्वराश्च''': आलापने रागभावनिर्वहणं तथा कल्पनास्वरेषु लयविन्यासाः श्रोतृन् विमुग्धान् अकुर्वन्। प्रख्यातः सङ्गीतशास्त्रज्ञः प्रो. पि. साम्बमूर्तिः तस्य विषये प्रबन्धमेकं लिखितवान् === सहवादनम् === सः तद्युगीनानां सर्वश्रेष्ठगायकानां वाद्यवृन्दानां च प्रधानसारङ्गवादकः आसीत्: * [[वेणुः|वेणुवादकः]] शरभशास्त्रिणः * 'पूच्चि' श्रीनिवास-अय्यङ्गारः (रामनाथपुरम्) * कोनेरिराजपुरं वैद्यनाथ-अय्यरः * पालक्काडु अनन्तरमभागवतः * मधुरै पुष्पवनम्-अय्यरः * काञ्चीपुरं नयनापिल्लै * पल्लडं सञ्जीवरावः (वेणुः) * कुम्भकोणं नागराजरावः १९१८ तमे वर्षे यदा युवा गायकः [[चेम्बै वैद्यनाथभागवतः]] मद्रास्-नगरे स्वस्य प्रथमं प्रमुखं सङ्गीतकचेरि-कार्यक्रमं प्रस्तुतवान्, तदा मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै (सारङ्गम्), [[मृदङ्गम्|कुम्भकोणं]] अऴगनम्बि पिल्लै (मृदङ्गम्), तथा पुदुक्कोट्टै दक्षिणामूर्तिपिल्लै ([[कञ्जीरा]]) इत्येतैः त्रिभिः महारथैः तस्मै सहवादनं कृतम्, येन चेम्बै महोदयाय तत्क्षणमेव महती ख्यातिः प्राप्ता। == त्यागराज-आराधना-महोत्सवः बृहत्पक्षश्च == [[तिरुवैयारु|तिरुवैयारु-नगरे]] प्रतिवर्षं प्रचलति [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराजस्य]] आराधना-महोत्सवे विंशशताब्द्याः प्रारम्भे कलाकाराणां मतभेदात् पक्षद्वयं सञ्जातम् — 'बृहत्पक्षः' (Periya Katchi) तथा 'लघुपक्षः' (Chinna Katchi)। गोविन्दस्वामिपिल्लै 'बृहत्पक्षस्य' कर्णधारः आसीत्। अस्मिन् पक्षे अब्राह्मण-सङ्गीतकाराणां तथा देवदासी-परम्परायाः स्त्रीकलाकाराणां (यथा बेङ्गलूरु नागरत्नम्मा) सङ्गीतसेवायै पूर्णस्वातन्त्र्यं समवकाशश्च दीयते स्म। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य उदारदृष्ट्या सङ्गीतक्षेत्रे समरसतायाः संवर्धनमभवत्। == बहुमुखी प्रतिभा == गोविन्दस्वामिपिल्लै सारङ्गवादनमात्रे सीमितः नासीत्। प्रख्यातस्य हरिकथाविदुषः 'महाकथक-कण्ठीरव'-माङ्गुडि चिदम्बरभागवतस्य वचनानुसारं गोविन्दस्वामिपिल्लै वेणुवादने, मृदङ्गवादने, कञ्जीरावादने चापि अद्वितीयः आसीत्। सः बहुषु कार्यक्रमेषु वेणुवादनं मृदङ्गवादनं च कृतवान्। वीणावाद्येऽपि तस्य शिष्याः आसन्, येषु राजरत्नम् अन्यतमः। == शिष्याः परम्परा च == गोविन्दस्वामिपिल्लै स्वस्य वादनपरम्परां योग्येभ्यः शिष्येभ्यः प्रदत्तवान्: * '''पापा के. एस्. वेङ्कटरामय्यः (Papa K. S. Venkataramiah):''' गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य प्रधानतमः शिष्यः। सः स्वगुरोः शैलीं वीणा-धनम्मल्-शैल्या सह संयोज्य कर्णाटकसङ्गीते महान् सारङ्गविद्वान् सञ्जातः। गुरोः रोगशय्यायां सेवाशुश्रूषां सः एव भक्त्या अकरोत्। * '''मरुङ्गापुरि गोपालकृष्ण-अय्यरः''': अस्यापि सङ्गीतविकासे गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य महान् प्रभावः आसीत्। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य पुत्रः कृष्णस्वामिपिल्लै अपि सारङ्गवादकः आसीत्। तस्य पौत्रः टी. के. राममूर्तिः (T. K. Ramamoorthy) भारतीयचलच्चित्रजगति 'विश्वनाथन्–राममूर्ति' इति सुप्रसिद्ध-सङ्गीतद्वन्द्वे मूर्धन्यः सङ्गीतनिर्देशकः सारङ्गवादकश्च अभवत्। == अन्तिमदिनानि अवसानञ्च == स्वजीवनस्य अन्तिमभागे गोविन्दस्वामिपिल्लै पक्षाघात-रोगेण (Paralytic attack) पीडितः जातः, यत् अङ्गुलिलाघवयुक्तस्य सारङ्गवादकस्य कृते अत्यन्तं दारुणम् आसीत्। चिकित्सार्थं सः त्रिचिरापल्लीतः [[तञ्जावूरु|तञ्जावूरु-नगरस्य]] पश्चिम-मुख्यवीथ्यां (West Main Street) स्थिते कस्मिंश्चित् तात्कालिके भवने न्यवसत्। १९३१ तमे वर्षे मार्च-मासस्य १३ दिनाङ्के प्रातः नववादने ५३ तमे वयसि सः तञ्जावूरु-नगरे दिवङ्गतः। तस्य निधनानन्तरं १९३१ मार्च् १५ दिनाङ्के मद्रास्-सङ्गीत-अकादमी (The Music Academy, Madras) संस्थायाः कार्यक्रमारम्भात् पूर्वं शोकप्रस्तावः पारितः। मार्च् १८ दिनाङ्के 'द हिन्दु' (The Hindu) पत्रिकायां माङ्गुडि चिदम्बरभागवतेन लिखितः तस्य श्रद्धाञ्जलिखण्डः प्रकाशितः। == मूल्याङ्कनम् == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयेन प्रवर्तितः धनुश्चालनप्रकारः, नादगाम्भीर्यं, सङ्गीतसंस्कारश्च कर्णाटक-सारङ्गवादनस्य आधुनिकेतिहासस्य आधारशिलारूपेण मन्यन्ते। तस्य निधनेन कर्णाटकसङ्गीतस्य सुवर्णयुगस्य एकः अध्यायः समाप्तः। == बाह्यसम्पर्काः सन्दर्भाश्च == === सन्दर्भाः === <references> <ref name="enwiki">{{Cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai |title=Malaikkottai Govindaswamy Pillai - Wikipedia |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="tawiki">{{Cite web |url=https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை |title=மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை - தமிழ் விக்கிப்பீடியா |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sriram">{{Cite web |url=http://sriramv.com/2012/03/01/malaikottai-govindasami-pillai/ |title=Malaikottai Govindasami Pillai - Madras Heritage and Carnatic Music |author=Sriram V. |date=2012-03-01 |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sruti">{{Cite journal |journal=Sruti Magazine |title=Profile: Fiddle Malaikkottai Govindaswamy Pillai |issue=55 |year=1989}}</ref> </references> === बाह्यानुबन्धाः === * [https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai आङ्ग्लविकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] * [https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை तमिऴ्विकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] [[वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतज्ञाः]] [[वर्गः:भारतीयसारङ्गवादकाः]] [[वर्गः:१८७८ तमे वर्षे जननानि]] [[वर्गः:१९३१ तमे वर्षे अवसानानि]] [[वर्गः:तमिऴनाडुराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:त्रिचिरापल्ली-मण्डलस्य व्यक्तयः]] bc9m3s4g8a7oxwou6fpsu1l4o8js6om 501296 501295 2026-10-08T09:20:07Z Srkris 368 501296 wikitext text/x-wiki '''मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै''' (आङ्ग्ल: Malaikkottai Govindaswamy Pillai; तमिऴ्: மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை; १८७८ – १३ मार्च् १९३१ <ref name="enwiki" />) विंशशताब्द्याः पूर्वार्धे [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीतपरम्परायाः]] लब्धप्रतिष्ठः मूर्धन्यः [[वायलिन्|सारङ्गवादकः (वायलिन-वादकः)]] आसीत् <ref name="enwiki" />। तमिऴ्-भाषायां 'मलैक्कोट्टै' इत्युक्ते त्रिचिरापल्ली-नगरस्य सुप्रसिद्धं शैलदुर्गम् (Rockfort) निर्दिश्यते, यत्र सः दीर्घकालं न्यवसत् <ref name="sriram" />। कर्णाटकसङ्गीते सारङ्गवाद्यस्य (Violin) वादनशैल्यां नूतनानि परिवर्तनानि आनीय सः नूतनां दिशं प्रदर्शितवान्। अस्य वादनस्य माधुर्यं, गाम्भीर्यं, सम्पूर्ण-धनुश्चालन-विधिः (Full-bow technique), तानवादने तरङ्गित-धनुर्गतयश्च कर्णाटकसङ्गीतलोके विशेषतः श्लाघिताः। सः न केवलं सारङ्गवादने, अपि तु [[वेणुः|वेणुवादने]], [[मृदङ्गम्|मृदङ्गवादने]], कञ्जीरावादने, तथा गायनेऽपि असाधारणं नैपुण्यमलभत। तिरुवैयारु-क्षेत्रे प्रचाल्यमाने श्रीत्यागराज-आराधना-महोत्सवे सः 'बृहत्पक्षस्य' (Periya Katchi) मुख्यनेता भूत्वा सङ्गीतक्षेत्रे समभावस्य स्त्रीकलाकाराणां च प्रोत्साहनं दत्तवान्। == प्रारम्भिकजीवनं शिक्षणञ्च == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य जन्म १८७८ तमे वर्षे [[तञ्जावूरुमण्डलम्|तञ्जावूरुमण्डलस्य]] नन्निलम्-समीपस्थे मुडिकोण्डान्-नदीतीरे स्थिते अच्युतमङ्गलम् नामके ग्रामे अभवत्। सङ्गीतसंस्कृतिसम्पन्ने वातावरणे संवृद्धः सः द्वादशे वयसि सारङ्गवाद्यस्य अभ्यासं प्रारभत। तस्य प्राथमिकः सङ्गीतगुरुः कीवलूर् चिदम्बरनाथपिल्लै आसीत्। तदनन्तरं सः शीर्काली नारायणस्वामिपिल्लै-महाभागात् सारङ्गवाद्यस्य सूक्ष्मांशानधीतवान्। गायने सारङ्गवादने च प्रख्यातस्य [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराज-शिष्यपरम्परायाः]] प्रतिनिधिभूतात् उमयालपुरं पञ्चापकेशभागवतात् (पञ्चापकेश-अय्यर) सः गहनं शिक्षणं प्राप्तवान्। पश्चात् एट्टयपुरं रामचन्द्रभागवतस्य सोदरात् एट्टयपुरं कोदण्डपाणिभागवतादपि सङ्गीतविद्यां जग्राह। एतेभ्यः महागुरुभ्यः प्राप्तया दीक्षया गोविन्दस्वामिपिल्लै कर्णाटकसङ्गीतस्य शास्त्रीयगाम्भीर्यं, लयशुद्धिं, नादमाधुर्यं च सम्पादितवान्। == सङ्गीतसाधना वादनशैली च == द्वाविंशतितमे (२२) वयसि गोविन्दस्वामिपिल्लै मुख्यसङ्गीतकाराणां कार्यक्रमेषु सारङ्ग-सहवादकरूपेण (Accompanist) रङ्गप्रवेशं कृतवान्। ततः परं सः मद्रास्-नगरे (चेन्नै) दीर्घकालं न्यवसत्, यत्र सङ्गीतविद्वद्भिः सह तस्य घनिष्ठः सम्पर्कः सञ्जातः। पट्टणं सुब्रह्मण्य-अय्यरः, तत्कालीनः श्रेष्ठः सारङ्गवादकः तिरुक्कोडिक्कावल कृष्ण-अय्यरः, तथा वीणावादने साक्षात् सरस्वतीरूपा [[वीणा धनम्मा|वीणा धनम्मा]] इत्याद्यैः सह तस्य आत्मीयः सम्बन्धः आसीत्। वीणा धनम्मा महाभागा तस्य सङ्गीतरसिकतां भृशं प्रशंसति स्म। सा एकदा अवदत् – ''"गानं वादनं वा बहुभिः कर्तुं शक्यते, परन्तु सङ्गीतस्य यथार्थरसज्ञत्वं (रसिकत्वम्) अतीव दुर्लभम्। रसिकत्वगुणे अस्माकं मलैक्कोट्टै-तम्बि (गोविन्दस्वामी) अनुत्तमः अस्ति"'' इति। === वादनशैल्यः वैशिष्ट्यानि च === गोविन्दस्वामिपिल्लै महाभागस्य सारङ्गवादनशैली स्वकीयेन मौलिकवैशिष्ट्येन प्रकाशते स्म''' :''' *'''सम्पूर्ण-धनुश्चालनम्''' (Full Bowing Technique): तत्कालीनसारङ्गवादकाः बहुशः खण्डशः चापं चालयन्ति स्म। परन्तु गोविन्दस्वामिपिल्लै धनुषः (Bow) आयामस्य उपयोगेन अखण्डनादप्रवाहं जनयितुं नूतनं मार्गं प्रवर्तितवान्। *'''तरङ्गितधनुश्चालनेन तानवादनम्''': वीणावाद्ये इव तानवादनसमये धनुषः कम्पन-तरङ्गगतीनां प्रयोगं कृत्वा सः सारङ्गेऽपि तानस्य स्पष्टोच्चारं साधयति स्म। *'''त्रिस्थानसञ्चारः त्रिकाललाघवञ्च''': मन्द्र-मध्य-तार-सप्तकेषु (त्रिषु स्थानेषु) तथा विलम्बित-मध्यम-द्रुत-कालेषु (त्रिकालेषु) विना क्लेशं स्वच्छतया वादनं तस्य सहजसिद्धिः आसीत्। *'''गायनसमन्वितं वादनम्:''' वैनिकाः इव सः सारङ्गवादनकाले स्वयम् अन्तः उच्चैर्वा गायति स्म, येन वाद्यनादः साहित्यभावयुक्तः इव प्रतीयते स्म। *'''विपुल-रागविस्तारः कल्पनास्वराश्च''': आलापने रागभावनिर्वहणं तथा कल्पनास्वरेषु लयविन्यासाः श्रोतृन् विमुग्धान् अकुर्वन्। प्रख्यातः सङ्गीतशास्त्रज्ञः प्रो. पि. साम्बमूर्तिः तस्य विषये प्रबन्धमेकं लिखितवान् === सहवादनम् === सः तद्युगीनानां सर्वश्रेष्ठगायकानां वाद्यवृन्दानां च प्रधानसारङ्गवादकः आसीत्: * [[वेणुः|वेणुवादकः]] शरभशास्त्रिणः * 'पूच्चि' श्रीनिवास-अय्यङ्गारः (रामनाथपुरम्) * कोनेरिराजपुरं वैद्यनाथ-अय्यरः * पालक्काडु अनन्तरमभागवतः * मधुरै पुष्पवनम्-अय्यरः * काञ्चीपुरं नयनापिल्लै * पल्लडं सञ्जीवरावः (वेणुः) * कुम्भकोणं नागराजरावः १९१८ तमे वर्षे यदा युवा गायकः [[चेम्बै वैद्यनाथभागवतः]] मद्रास्-नगरे स्वस्य प्रथमं प्रमुखं सङ्गीतकचेरि-कार्यक्रमं प्रस्तुतवान्, तदा मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै (सारङ्गम्), [[मृदङ्गम्|कुम्भकोणं]] अऴगनम्बि पिल्लै (मृदङ्गम्), तथा पुदुक्कोट्टै दक्षिणामूर्तिपिल्लै ([[कञ्जीरा]]) इत्येतैः त्रिभिः महारथैः तस्मै सहवादनं कृतम्, येन चेम्बै महोदयाय तत्क्षणमेव महती ख्यातिः प्राप्ता। == त्यागराज-आराधना-महोत्सवः बृहत्पक्षश्च == [[तिरुवैयारु|तिरुवैयारु-नगरे]] प्रतिवर्षं प्रचलति [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराजस्य]] आराधना-महोत्सवे विंशशताब्द्याः प्रारम्भे कलाकाराणां मतभेदात् पक्षद्वयं सञ्जातम् — 'बृहत्पक्षः' (Periya Katchi) तथा 'लघुपक्षः' (Chinna Katchi)। गोविन्दस्वामिपिल्लै 'बृहत्पक्षस्य' कर्णधारः आसीत्। अस्मिन् पक्षे अब्राह्मण-सङ्गीतकाराणां तथा देवदासी-परम्परायाः स्त्रीकलाकाराणां (यथा बेङ्गलूरु नागरत्नम्मा) सङ्गीतसेवायै पूर्णस्वातन्त्र्यं समवकाशश्च दीयते स्म। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य उदारदृष्ट्या सङ्गीतक्षेत्रे समरसतायाः संवर्धनमभवत्। == बहुमुखी प्रतिभा == गोविन्दस्वामिपिल्लै सारङ्गवादनमात्रे सीमितः नासीत्। प्रख्यातस्य हरिकथाविदुषः 'महाकथक-कण्ठीरव'-माङ्गुडि चिदम्बरभागवतस्य वचनानुसारं गोविन्दस्वामिपिल्लै वेणुवादने, मृदङ्गवादने, कञ्जीरावादने चापि अद्वितीयः आसीत्। सः बहुषु कार्यक्रमेषु वेणुवादनं मृदङ्गवादनं च कृतवान्। वीणावाद्येऽपि तस्य शिष्याः आसन्, येषु राजरत्नम् अन्यतमः। == शिष्याः परम्परा च == गोविन्दस्वामिपिल्लै स्वस्य वादनपरम्परां योग्येभ्यः शिष्येभ्यः प्रदत्तवान् <ref name="sruti" />: * '''पापा के. एस्. वेङ्कटरामय्यः (Papa K. S. Venkataramiah):''' गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य प्रधानतमः शिष्यः। सः स्वगुरोः शैलीं वीणा-धनम्मल्-शैल्या सह संयोज्य कर्णाटकसङ्गीते महान् सारङ्गविद्वान् सञ्जातः। गुरोः रोगशय्यायां सेवाशुश्रूषां सः एव भक्त्या अकरोत्। * '''मरुङ्गापुरि गोपालकृष्ण-अय्यरः''': अस्यापि सङ्गीतविकासे गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य महान् प्रभावः आसीत्। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य पुत्रः कृष्णस्वामिपिल्लै अपि सारङ्गवादकः आसीत्। तस्य पौत्रः टी. के. राममूर्तिः (T. K. Ramamoorthy) भारतीयचलच्चित्रजगति 'विश्वनाथन्–राममूर्ति' इति सुप्रसिद्ध-सङ्गीतद्वन्द्वे मूर्धन्यः सङ्गीतनिर्देशकः सारङ्गवादकश्च अभवत्। == अन्तिमदिनानि अवसानञ्च == स्वजीवनस्य अन्तिमभागे गोविन्दस्वामिपिल्लै पक्षाघात-रोगेण (Paralytic attack) पीडितः जातः, यत् अङ्गुलिलाघवयुक्तस्य सारङ्गवादकस्य कृते अत्यन्तं दारुणम् आसीत्। चिकित्सार्थं सः त्रिचिरापल्लीतः [[तञ्जावूरु|तञ्जावूरु-नगरस्य]] पश्चिम-मुख्यवीथ्यां (West Main Street) स्थिते कस्मिंश्चित् तात्कालिके भवने न्यवसत्। १९३१ तमे वर्षे मार्च-मासस्य १३ दिनाङ्के प्रातः नववादने ५३ तमे वयसि सः तञ्जावूरु-नगरे दिवङ्गतः। तस्य निधनानन्तरं १९३१ मार्च् १५ दिनाङ्के मद्रास्-सङ्गीत-अकादमी (The Music Academy, Madras) संस्थायाः कार्यक्रमारम्भात् पूर्वं शोकप्रस्तावः पारितः। मार्च् १८ दिनाङ्के 'द हिन्दु' (The Hindu) पत्रिकायां माङ्गुडि चिदम्बरभागवतेन लिखितः तस्य श्रद्धाञ्जलिखण्डः प्रकाशितः। == मूल्याङ्कनम् == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयेन प्रवर्तितः धनुश्चालनप्रकारः, नादगाम्भीर्यं, सङ्गीतसंस्कारश्च कर्णाटक-सारङ्गवादनस्य आधुनिकेतिहासस्य आधारशिलारूपेण मन्यन्ते। तस्य निधनेन कर्णाटकसङ्गीतस्य सुवर्णयुगस्य एकः अध्यायः समाप्तः। == बाह्यसम्पर्काः सन्दर्भाश्च == === सन्दर्भाः === <references> <ref name="enwiki">{{Cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai |title=Malaikkottai Govindaswamy Pillai - Wikipedia |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="tawiki">{{Cite web |url=https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை |title=மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை - தமிழ் விக்கிப்பீடியா |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sriram">{{Cite web |url=http://sriramv.com/2012/03/01/malaikottai-govindasami-pillai/ |title=Malaikottai Govindasami Pillai - Madras Heritage and Carnatic Music |author=Sriram V. |date=2012-03-01 |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sruti">{{Cite journal |journal=Sruti Magazine |title=Profile: Fiddle Malaikkottai Govindaswamy Pillai |issue=55 |year=1989}}</ref> </references> === बाह्यानुबन्धाः === * [https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai आङ्ग्लविकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] * [https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை तमिऴ्विकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] [[वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतज्ञाः]] [[वर्गः:भारतीयसारङ्गवादकाः]] [[वर्गः:१८७८ तमे वर्षे जननानि]] [[वर्गः:१९३१ तमे वर्षे अवसानानि]] [[वर्गः:तमिऴनाडुराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:त्रिचिरापल्ली-मण्डलस्य व्यक्तयः]] d62fuqeey3cyggdv3u0l1sgt91a0twx 501297 501296 2026-10-08T09:24:05Z Srkris 368 501297 wikitext text/x-wiki '''मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै''' (आङ्ग्ल: Malaikkottai Govindaswamy Pillai; तमिऴ्: மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை; १८७८ – १३ मार्च् १९३१ <ref name="enwiki" />) विंशशताब्द्याः पूर्वार्धे [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीतपरम्परायाः]] लब्धप्रतिष्ठः मूर्धन्यः [[वायलिन्|सारङ्गवादकः (वायलिन-वादकः)]] आसीत् <ref name="enwiki" />। तमिऴ्-भाषायां 'मलैक्कोट्टै' इत्युक्ते त्रिचिरापल्ली-नगरस्य सुप्रसिद्धं शैलदुर्गम् (Rockfort) निर्दिश्यते, यत्र सः दीर्घकालं न्यवसत् <ref name="sriram" />। कर्णाटकसङ्गीते सारङ्गवाद्यस्य (Violin) वादनशैल्यां नूतनानि परिवर्तनानि आनीय सः नूतनां दिशं प्रदर्शितवान्। अस्य वादनस्य माधुर्यं, गाम्भीर्यं, सम्पूर्ण-धनुश्चालन-विधिः (Full-bow technique), तानवादने तरङ्गित-धनुर्गतयश्च कर्णाटकसङ्गीतलोके विशेषतः श्लाघिताः। सः न केवलं सारङ्गवादने, अपि तु [[वेणुः|वेणुवादने]], [[मृदङ्गम्|मृदङ्गवादने]], कञ्जीरावादने, तथा गायनेऽपि असाधारणं नैपुण्यमलभत। तिरुवैयारु-क्षेत्रे प्रचाल्यमाने श्रीत्यागराज-आराधना-महोत्सवे सः 'बृहत्पक्षस्य' (Periya Katchi) मुख्यनेता भूत्वा सङ्गीतक्षेत्रे समभावस्य स्त्रीकलाकाराणां च प्रोत्साहनं दत्तवान्। == प्रारम्भिकजीवनं शिक्षणञ्च == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य जन्म १८७८ तमे वर्षे [[तञ्जावूरुमण्डलम्|तञ्जावूरुमण्डलस्य]] नन्निलम्-समीपस्थे मुडिकोण्डान्-नदीतीरे स्थिते अच्युतमङ्गलम् नामके ग्रामे अभवत्। सङ्गीतसंस्कृतिसम्पन्ने वातावरणे संवृद्धः सः द्वादशे वयसि सारङ्गवाद्यस्य अभ्यासं प्रारभत। तस्य प्राथमिकः सङ्गीतगुरुः कीवलूर् चिदम्बरनाथपिल्लै आसीत्। तदनन्तरं सः शीर्काली नारायणस्वामिपिल्लै-महाभागात् सारङ्गवाद्यस्य सूक्ष्मांशानधीतवान्। गायने सारङ्गवादने च प्रख्यातस्य [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराज-शिष्यपरम्परायाः]] प्रतिनिधिभूतात् उमयालपुरं पञ्चापकेशभागवतात् (पञ्चापकेश-अय्यर) सः गहनं शिक्षणं प्राप्तवान्। पश्चात् एट्टयपुरं रामचन्द्रभागवतस्य सोदरात् एट्टयपुरं कोदण्डपाणिभागवतादपि सङ्गीतविद्यां जग्राह। एतेभ्यः महागुरुभ्यः प्राप्तया दीक्षया गोविन्दस्वामिपिल्लै कर्णाटकसङ्गीतस्य शास्त्रीयगाम्भीर्यं, लयशुद्धिं, नादमाधुर्यं च सम्पादितवान्। == सङ्गीतसाधना वादनशैली च == द्वाविंशतितमे (२२) वयसि गोविन्दस्वामिपिल्लै मुख्यसङ्गीतकाराणां कार्यक्रमेषु सारङ्ग-सहवादकरूपेण (Accompanist) रङ्गप्रवेशं कृतवान्। ततः परं सः मद्रास्-नगरे (चेन्नै) दीर्घकालं न्यवसत्, यत्र सङ्गीतविद्वद्भिः सह तस्य घनिष्ठः सम्पर्कः सञ्जातः। पट्टणं सुब्रह्मण्य-अय्यरः, तत्कालीनः श्रेष्ठः सारङ्गवादकः तिरुक्कोडिक्कावल कृष्ण-अय्यरः, तथा वीणावादने साक्षात् सरस्वतीरूपा [[वीणा धनम्मा|वीणा धनम्मा]] इत्याद्यैः सह तस्य आत्मीयः सम्बन्धः आसीत्। वीणा धनम्मा महाभागा तस्य सङ्गीतरसिकतां भृशं प्रशंसति स्म। सा एकदा अवदत् – ''"गानं वादनं वा बहुभिः कर्तुं शक्यते, परन्तु सङ्गीतस्य यथार्थरसज्ञत्वं (रसिकत्वम्) अतीव दुर्लभम्। रसिकत्वगुणे अस्माकं मलैक्कोट्टै-तम्बि (गोविन्दस्वामी) अनुत्तमः अस्ति"'' इति। === वादनशैल्यः वैशिष्ट्यानि च === गोविन्दस्वामिपिल्लै महाभागस्य सारङ्गवादनशैली स्वकीयेन मौलिकवैशिष्ट्येन प्रकाशते स्म''' :''' *'''सम्पूर्ण-धनुश्चालनम्''' (Full Bowing Technique): तत्कालीनसारङ्गवादकाः बहुशः खण्डशः चापं चालयन्ति स्म। परन्तु गोविन्दस्वामिपिल्लै धनुषः (Bow) आयामस्य उपयोगेन अखण्डनादप्रवाहं जनयितुं नूतनं मार्गं प्रवर्तितवान्। *'''तरङ्गितधनुश्चालनेन तानवादनम्''': वीणावाद्ये इव तानवादनसमये धनुषः कम्पन-तरङ्गगतीनां प्रयोगं कृत्वा सः सारङ्गेऽपि तानस्य स्पष्टोच्चारं साधयति स्म। *'''त्रिस्थानसञ्चारः त्रिकाललाघवञ्च''': मन्द्र-मध्य-तार-सप्तकेषु (त्रिषु स्थानेषु) तथा विलम्बित-मध्यम-द्रुत-कालेषु (त्रिकालेषु) विना क्लेशं स्वच्छतया वादनं तस्य सहजसिद्धिः आसीत्। *'''गायनसमन्वितं वादनम्:''' वैनिकाः इव सः सारङ्गवादनकाले स्वयम् अन्तः उच्चैर्वा गायति स्म, येन वाद्यनादः साहित्यभावयुक्तः इव प्रतीयते स्म। *'''विपुल-रागविस्तारः कल्पनास्वराश्च''': आलापने रागभावनिर्वहणं तथा कल्पनास्वरेषु लयविन्यासाः श्रोतृन् विमुग्धान् अकुर्वन्। प्रख्यातः सङ्गीतशास्त्रज्ञः प्रो. पि. साम्बमूर्तिः तस्य विषये प्रबन्धमेकं लिखितवान् === सहवादनम् === सः तद्युगीनानां सर्वश्रेष्ठगायकानां वाद्यवृन्दानां च प्रधानसारङ्गवादकः आसीत् <ref name="tawiki" />: * [[वेणुः|वेणुवादकः]] शरभशास्त्रिणः * 'पूच्चि' श्रीनिवास-अय्यङ्गारः (रामनाथपुरम्) * कोनेरिराजपुरं वैद्यनाथ-अय्यरः * पालक्काडु अनन्तरमभागवतः * मधुरै पुष्पवनम्-अय्यरः * काञ्चीपुरं नयनापिल्लै * पल्लडं सञ्जीवरावः (वेणुः) * कुम्भकोणं नागराजरावः १९१८ तमे वर्षे यदा युवा गायकः [[चेम्बै वैद्यनाथभागवतः]] मद्रास्-नगरे स्वस्य प्रथमं प्रमुखं सङ्गीतकचेरि-कार्यक्रमं प्रस्तुतवान्, तदा मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै (सारङ्गम्), [[मृदङ्गम्|कुम्भकोणं]] अऴगनम्बि पिल्लै (मृदङ्गम्), तथा पुदुक्कोट्टै दक्षिणामूर्तिपिल्लै ([[कञ्जीरा]]) इत्येतैः त्रिभिः महारथैः तस्मै सहवादनं कृतम्, येन चेम्बै महोदयाय तत्क्षणमेव महती ख्यातिः प्राप्ता। == त्यागराज-आराधना-महोत्सवः बृहत्पक्षश्च == [[तिरुवैयारु|तिरुवैयारु-नगरे]] प्रतिवर्षं प्रचलति [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराजस्य]] आराधना-महोत्सवे विंशशताब्द्याः प्रारम्भे कलाकाराणां मतभेदात् पक्षद्वयं सञ्जातम् — 'बृहत्पक्षः' (Periya Katchi) तथा 'लघुपक्षः' (Chinna Katchi)। गोविन्दस्वामिपिल्लै 'बृहत्पक्षस्य' कर्णधारः आसीत्। अस्मिन् पक्षे अब्राह्मण-सङ्गीतकाराणां तथा देवदासी-परम्परायाः स्त्रीकलाकाराणां (यथा बेङ्गलूरु नागरत्नम्मा) सङ्गीतसेवायै पूर्णस्वातन्त्र्यं समवकाशश्च दीयते स्म। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य उदारदृष्ट्या सङ्गीतक्षेत्रे समरसतायाः संवर्धनमभवत्। == बहुमुखी प्रतिभा == गोविन्दस्वामिपिल्लै सारङ्गवादनमात्रे सीमितः नासीत्। प्रख्यातस्य हरिकथाविदुषः 'महाकथक-कण्ठीरव'-माङ्गुडि चिदम्बरभागवतस्य वचनानुसारं गोविन्दस्वामिपिल्लै वेणुवादने, मृदङ्गवादने, कञ्जीरावादने चापि अद्वितीयः आसीत्। सः बहुषु कार्यक्रमेषु वेणुवादनं मृदङ्गवादनं च कृतवान्। वीणावाद्येऽपि तस्य शिष्याः आसन्, येषु राजरत्नम् अन्यतमः। == शिष्याः परम्परा च == गोविन्दस्वामिपिल्लै स्वस्य वादनपरम्परां योग्येभ्यः शिष्येभ्यः प्रदत्तवान् <ref name="sruti" />: * '''पापा के. एस्. वेङ्कटरामय्यः (Papa K. S. Venkataramiah):''' गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य प्रधानतमः शिष्यः। सः स्वगुरोः शैलीं वीणा-धनम्मल्-शैल्या सह संयोज्य कर्णाटकसङ्गीते महान् सारङ्गविद्वान् सञ्जातः। गुरोः रोगशय्यायां सेवाशुश्रूषां सः एव भक्त्या अकरोत्। * '''मरुङ्गापुरि गोपालकृष्ण-अय्यरः''': अस्यापि सङ्गीतविकासे गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य महान् प्रभावः आसीत्। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य पुत्रः कृष्णस्वामिपिल्लै अपि सारङ्गवादकः आसीत्। तस्य पौत्रः टी. के. राममूर्तिः (T. K. Ramamoorthy) भारतीयचलच्चित्रजगति 'विश्वनाथन्–राममूर्ति' इति सुप्रसिद्ध-सङ्गीतद्वन्द्वे मूर्धन्यः सङ्गीतनिर्देशकः सारङ्गवादकश्च अभवत्। == अन्तिमदिनानि अवसानञ्च == स्वजीवनस्य अन्तिमभागे गोविन्दस्वामिपिल्लै पक्षाघात-रोगेण (Paralytic attack) पीडितः जातः, यत् अङ्गुलिलाघवयुक्तस्य सारङ्गवादकस्य कृते अत्यन्तं दारुणम् आसीत्। चिकित्सार्थं सः त्रिचिरापल्लीतः [[तञ्जावूरु|तञ्जावूरु-नगरस्य]] पश्चिम-मुख्यवीथ्यां (West Main Street) स्थिते कस्मिंश्चित् तात्कालिके भवने न्यवसत्। १९३१ तमे वर्षे मार्च-मासस्य १३ दिनाङ्के प्रातः नववादने ५३ तमे वयसि सः तञ्जावूरु-नगरे दिवङ्गतः। तस्य निधनानन्तरं १९३१ मार्च् १५ दिनाङ्के मद्रास्-सङ्गीत-अकादमी (The Music Academy, Madras) संस्थायाः कार्यक्रमारम्भात् पूर्वं शोकप्रस्तावः पारितः। मार्च् १८ दिनाङ्के 'द हिन्दु' (The Hindu) पत्रिकायां माङ्गुडि चिदम्बरभागवतेन लिखितः तस्य श्रद्धाञ्जलिखण्डः प्रकाशितः। == मूल्याङ्कनम् == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयेन प्रवर्तितः धनुश्चालनप्रकारः, नादगाम्भीर्यं, सङ्गीतसंस्कारश्च कर्णाटक-सारङ्गवादनस्य आधुनिकेतिहासस्य आधारशिलारूपेण मन्यन्ते। तस्य निधनेन कर्णाटकसङ्गीतस्य सुवर्णयुगस्य एकः अध्यायः समाप्तः। == बाह्यसम्पर्काः सन्दर्भाश्च == === सन्दर्भाः === <references> <ref name="enwiki">{{Cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai |title=Malaikkottai Govindaswamy Pillai - Wikipedia |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="tawiki">{{Cite web |url=https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை |title=மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை - தமிழ் விக்கிப்பீடியா |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sriram">{{Cite web |url=http://sriramv.com/2012/03/01/malaikottai-govindasami-pillai/ |title=Malaikottai Govindasami Pillai - Madras Heritage and Carnatic Music |author=Sriram V. |date=2012-03-01 |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sruti">{{Cite journal |journal=Sruti Magazine |title=Profile: Fiddle Malaikkottai Govindaswamy Pillai |issue=55 |year=1989}}</ref> </references> === बाह्यानुबन्धाः === * [https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai आङ्ग्लविकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] * [https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை तमिऴ्विकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] [[वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतज्ञाः]] [[वर्गः:भारतीयसारङ्गवादकाः]] [[वर्गः:१८७८ तमे वर्षे जननानि]] [[वर्गः:१९३१ तमे वर्षे अवसानानि]] [[वर्गः:तमिऴनाडुराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:त्रिचिरापल्ली-मण्डलस्य व्यक्तयः]] k6qmaaireen3z9os5gaphprjqi7v47o 501299 501297 2026-10-08T10:47:02Z Srkris 368 501299 wikitext text/x-wiki '''मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै''' (आङ्ग्ल: Malaikkottai Govindaswamy Pillai; तमिऴ्: மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை; १८७८ – १३ मार्च् १९३१ <ref name="enwiki" />) विंशशताब्द्याः पूर्वार्धे [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीतपरम्परायाः]] लब्धप्रतिष्ठः मूर्धन्यः [[वायलिन्|सारङ्गवादकः (वायलिन-वादकः)]] आसीत् <ref name="enwiki" />। तमिऴ्-भाषायां 'मलैक्कोट्टै' इत्युक्ते त्रिशिरापल्ली-नगरस्य सुप्रसिद्धं शैलदुर्गम् (Rockfort) निर्दिश्यते, यत्र सः दीर्घकालं न्यवसत् <ref name="sriram" />। कर्णाटकसङ्गीते सारङ्गवाद्यस्य (Violin) वादनशैल्यां नूतनानि परिवर्तनानि आनीय सः नूतनां दिशं प्रदर्शितवान्। अस्य वादनस्य माधुर्यं, गाम्भीर्यं, सम्पूर्ण-धनुश्चालन-विधिः (Full-bow technique), तानवादने तरङ्गित-धनुर्गतयश्च कर्णाटकसङ्गीतलोके विशेषतः श्लाघिताः। सः न केवलं सारङ्गवादने, अपि तु [[वेणुः|वेणुवादने]], [[मृदङ्गम्|मृदङ्गवादने]], कञ्जीरावादने, तथा गायनेऽपि असाधारणं नैपुण्यमलभत। तिरुवैयारु-क्षेत्रे प्रचाल्यमाने श्रीत्यागराज-आराधना-महोत्सवे सः 'बृहत्पक्षस्य' (Periya Katchi) मुख्यनेता भूत्वा सङ्गीतक्षेत्रे समभावस्य स्त्रीकलाकाराणां च प्रोत्साहनं दत्तवान्। == प्रारम्भिकजीवनं शिक्षणञ्च == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य जन्म १८७८ तमे वर्षे [[तञ्जावूरुमण्डलम्|तञ्जावूरुमण्डलस्य]] नन्निलम्-समीपस्थे मुडिकोण्डान्-नदीतीरे स्थिते अच्युतमङ्गलम् नामके ग्रामे अभवत्। सङ्गीतसंस्कृतिसम्पन्ने वातावरणे संवृद्धः सः द्वादशे वयसि सारङ्गवाद्यस्य अभ्यासं प्रारभत। तस्य प्राथमिकः सङ्गीतगुरुः कीवलूर् चिदम्बरनाथपिल्लै आसीत्। तदनन्तरं सः शीर्काली नारायणस्वामिपिल्लै-महाभागात् सारङ्गवाद्यस्य सूक्ष्मांशानधीतवान्। गायने सारङ्गवादने च प्रख्यातस्य [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराज-शिष्यपरम्परायाः]] प्रतिनिधिभूतात् उमयालपुरं पञ्चापकेशभागवतात् (पञ्चापकेश-अय्यर) सः गहनं शिक्षणं प्राप्तवान्। पश्चात् एट्टयपुरं रामचन्द्रभागवतस्य सोदरात् एट्टयपुरं कोदण्डपाणिभागवतादपि सङ्गीतविद्यां जग्राह। एतेभ्यः महागुरुभ्यः प्राप्तया दीक्षया गोविन्दस्वामिपिल्लै कर्णाटकसङ्गीतस्य शास्त्रीयगाम्भीर्यं, लयशुद्धिं, नादमाधुर्यं च सम्पादितवान्। == सङ्गीतसाधना वादनशैली च == द्वाविंशतितमे (२२) वयसि गोविन्दस्वामिपिल्लै मुख्यसङ्गीतकाराणां कार्यक्रमेषु सारङ्ग-सहवादकरूपेण (Accompanist) रङ्गप्रवेशं कृतवान्। ततः परं सः मद्रास्-नगरे (चेन्नै) दीर्घकालं न्यवसत्, यत्र सङ्गीतविद्वद्भिः सह तस्य घनिष्ठः सम्पर्कः सञ्जातः। पट्टणं सुब्रह्मण्य-अय्यरः, तत्कालीनः श्रेष्ठः सारङ्गवादकः तिरुक्कोडिक्कावल कृष्ण-अय्यरः, तथा वीणावादने साक्षात् सरस्वतीरूपा [[वीणा धनम्मा|वीणा धनम्मा]] इत्याद्यैः सह तस्य आत्मीयः सम्बन्धः आसीत्। वीणा धनम्मा महाभागा तस्य सङ्गीतरसिकतां भृशं प्रशंसति स्म। सा एकदा अवदत् – ''"गानं वादनं वा बहुभिः कर्तुं शक्यते, परन्तु सङ्गीतस्य यथार्थरसज्ञत्वं (रसिकत्वम्) अतीव दुर्लभम्। रसिकत्वगुणे अस्माकं मलैक्कोट्टै-तम्बि (गोविन्दस्वामी) अनुत्तमः अस्ति"'' इति। === वादनशैल्यः वैशिष्ट्यानि च === गोविन्दस्वामिपिल्लै महाभागस्य सारङ्गवादनशैली स्वकीयेन मौलिकवैशिष्ट्येन प्रकाशते स्म''' :''' *'''सम्पूर्ण-धनुश्चालनम्''' (Full Bowing Technique): तत्कालीनसारङ्गवादकाः बहुशः खण्डशः चापं चालयन्ति स्म। परन्तु गोविन्दस्वामिपिल्लै धनुषः (Bow) आयामस्य उपयोगेन अखण्डनादप्रवाहं जनयितुं नूतनं मार्गं प्रवर्तितवान्। *'''तरङ्गितधनुश्चालनेन तानवादनम्''': वीणावाद्ये इव तानवादनसमये धनुषः कम्पन-तरङ्गगतीनां प्रयोगं कृत्वा सः सारङ्गेऽपि तानस्य स्पष्टोच्चारं साधयति स्म। *'''त्रिस्थानसञ्चारः त्रिकाललाघवञ्च''': मन्द्र-मध्य-तार-सप्तकेषु (त्रिषु स्थानेषु) तथा विलम्बित-मध्यम-द्रुत-कालेषु (त्रिकालेषु) विना क्लेशं स्वच्छतया वादनं तस्य सहजसिद्धिः आसीत्। *'''गायनसमन्वितं वादनम्:''' वैनिकाः इव सः सारङ्गवादनकाले स्वयम् अन्तः उच्चैर्वा गायति स्म, येन वाद्यनादः साहित्यभावयुक्तः इव प्रतीयते स्म। *'''विपुल-रागविस्तारः कल्पनास्वराश्च''': आलापने रागभावनिर्वहणं तथा कल्पनास्वरेषु लयविन्यासाः श्रोतृन् विमुग्धान् अकुर्वन्। प्रख्यातः सङ्गीतशास्त्रज्ञः प्रो. पि. साम्बमूर्तिः तस्य विषये प्रबन्धमेकं लिखितवान् === सहवादनम् === सः तद्युगीनानां सर्वश्रेष्ठगायकानां वाद्यवृन्दानां च प्रधानसारङ्गवादकः आसीत् <ref name="tawiki" />: * [[वेणुः|वेणुवादकः]] शरभशास्त्रिणः * 'पूच्चि' श्रीनिवास-अय्यङ्गारः (रामनाथपुरम्) * कोनेरिराजपुरं वैद्यनाथ-अय्यरः * पालक्काडु अनन्तरमभागवतः * मधुरै पुष्पवनम्-अय्यरः * काञ्चीपुरं नयनापिल्लै * पल्लडं सञ्जीवरावः (वेणुः) * कुम्भकोणं नागराजरावः १९१८ तमे वर्षे यदा युवा गायकः [[चेम्बै वैद्यनाथभागवतः]] मद्रास्-नगरे स्वस्य प्रथमं प्रमुखं सङ्गीतकचेरि-कार्यक्रमं प्रस्तुतवान्, तदा मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै (सारङ्गम्), [[मृदङ्गम्|कुम्भकोणं]] अऴगनम्बि पिल्लै (मृदङ्गम्), तथा पुदुक्कोट्टै दक्षिणामूर्तिपिल्लै ([[कञ्जीरा]]) इत्येतैः त्रिभिः महारथैः तस्मै सहवादनं कृतम्, येन चेम्बै महोदयाय तत्क्षणमेव महती ख्यातिः प्राप्ता। == त्यागराज-आराधना-महोत्सवः बृहत्पक्षश्च == [[तिरुवैयारु|तिरुवैयारु-नगरे]] प्रतिवर्षं प्रचलति [[त्यागराजः|सद्गुरु-त्यागराजस्य]] आराधना-महोत्सवे विंशशताब्द्याः प्रारम्भे कलाकाराणां मतभेदात् पक्षद्वयं सञ्जातम् — 'बृहत्पक्षः' (Periya Katchi) तथा 'लघुपक्षः' (Chinna Katchi)। गोविन्दस्वामिपिल्लै 'बृहत्पक्षस्य' कर्णधारः आसीत्। अस्मिन् पक्षे अब्राह्मण-सङ्गीतकाराणां तथा देवदासी-परम्परायाः स्त्रीकलाकाराणां (यथा बेङ्गलूरु नागरत्नम्मा) सङ्गीतसेवायै पूर्णस्वातन्त्र्यं समवकाशश्च दीयते स्म। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य उदारदृष्ट्या सङ्गीतक्षेत्रे समरसतायाः संवर्धनमभवत्। == बहुमुखी प्रतिभा == गोविन्दस्वामिपिल्लै सारङ्गवादनमात्रे सीमितः नासीत्। प्रख्यातस्य हरिकथाविदुषः 'महाकथक-कण्ठीरव'-माङ्गुडि चिदम्बरभागवतस्य वचनानुसारं गोविन्दस्वामिपिल्लै वेणुवादने, मृदङ्गवादने, कञ्जीरावादने चापि अद्वितीयः आसीत्। सः बहुषु कार्यक्रमेषु वेणुवादनं मृदङ्गवादनं च कृतवान्। वीणावाद्येऽपि तस्य शिष्याः आसन्, येषु राजरत्नम् अन्यतमः। == शिष्याः परम्परा च == गोविन्दस्वामिपिल्लै स्वस्य वादनपरम्परां योग्येभ्यः शिष्येभ्यः प्रदत्तवान् <ref name="sruti" />: * '''पापा के. एस्. वेङ्कटरामय्यः (Papa K. S. Venkataramiah):''' गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य प्रधानतमः शिष्यः। सः स्वगुरोः शैलीं वीणा-धनम्मल्-शैल्या सह संयोज्य कर्णाटकसङ्गीते महान् सारङ्गविद्वान् सञ्जातः। गुरोः रोगशय्यायां सेवाशुश्रूषां सः एव भक्त्या अकरोत्। * '''मरुङ्गापुरि गोपालकृष्ण-अय्यरः''': अस्यापि सङ्गीतविकासे गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य महान् प्रभावः आसीत्। गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयस्य पुत्रः कृष्णस्वामिपिल्लै अपि सारङ्गवादकः आसीत्। तस्य पौत्रः टी. के. राममूर्तिः (T. K. Ramamoorthy) भारतीयचलच्चित्रजगति 'विश्वनाथन्–राममूर्ति' इति सुप्रसिद्ध-सङ्गीतद्वन्द्वे मूर्धन्यः सङ्गीतनिर्देशकः सारङ्गवादकश्च अभवत्। == अन्तिमदिनानि अवसानञ्च == स्वजीवनस्य अन्तिमभागे गोविन्दस्वामिपिल्लै पक्षाघात-रोगेण (Paralytic attack) पीडितः जातः, यत् अङ्गुलिलाघवयुक्तस्य सारङ्गवादकस्य कृते अत्यन्तं दारुणम् आसीत्। चिकित्सार्थं सः त्रिशिरापल्लीतः [[तञ्जावूरु|तञ्जावूरु-नगरस्य]] पश्चिम-मुख्यवीथ्यां (West Main Street) स्थिते कस्मिंश्चित् तात्कालिके भवने न्यवसत्। १९३१ तमे वर्षे मार्च-मासस्य १३ दिनाङ्के प्रातः नववादने ५३ तमे वयसि सः तञ्जावूरु-नगरे दिवङ्गतः। तस्य निधनानन्तरं १९३१ मार्च् १५ दिनाङ्के मद्रास्-सङ्गीत-अकादमी (The Music Academy, Madras) संस्थायाः कार्यक्रमारम्भात् पूर्वं शोकप्रस्तावः पारितः। मार्च् १८ दिनाङ्के 'द हिन्दु' (The Hindu) पत्रिकायां माङ्गुडि चिदम्बरभागवतेन लिखितः तस्य श्रद्धाञ्जलिखण्डः प्रकाशितः। == मूल्याङ्कनम् == गोविन्दस्वामिपिल्लै महोदयेन प्रवर्तितः धनुश्चालनप्रकारः, नादगाम्भीर्यं, सङ्गीतसंस्कारश्च कर्णाटक-सारङ्गवादनस्य आधुनिकेतिहासस्य आधारशिलारूपेण मन्यन्ते। तस्य निधनेन कर्णाटकसङ्गीतस्य सुवर्णयुगस्य एकः अध्यायः समाप्तः। == बाह्यसम्पर्काः सन्दर्भाश्च == === सन्दर्भाः === <references> <ref name="enwiki">{{Cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai |title=Malaikkottai Govindaswamy Pillai - Wikipedia |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="tawiki">{{Cite web |url=https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை |title=மலைக்கோட்டை கோவிந்தசாமி பிள்ளை - தமிழ் விக்கிப்பீடியா |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sriram">{{Cite web |url=http://sriramv.com/2012/03/01/malaikottai-govindasami-pillai/ |title=Malaikottai Govindasami Pillai - Madras Heritage and Carnatic Music |author=Sriram V. |date=2012-03-01 |access-date=2026-10-07}}</ref> <ref name="sruti">{{Cite journal |journal=Sruti Magazine |title=Profile: Fiddle Malaikkottai Govindaswamy Pillai |issue=55 |year=1989}}</ref> </references> === बाह्यानुबन्धाः === * [https://en.wikipedia.org/wiki/Malaikkottai_Govindaswamy_Pillai आङ्ग्लविकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] * [https://ta.wikipedia.org/wiki/மலைக்கோட்டை_கோவிந்தசாமி_பிள்ளை तमिऴ्विकिपीडियायां मलैक्कोट्टै गोविन्दस्वामिपिल्लै] [[वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतज्ञाः]] [[वर्गः:भारतीयसारङ्गवादकाः]] [[वर्गः:१८७८ तमे वर्षे जननानि]] [[वर्गः:१९३१ तमे वर्षे अवसानानि]] [[वर्गः:तमिऴनाडुराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:त्रिशिरापल्ली-मण्डलस्य व्यक्तयः]] otv6t8umct6jql0s18nz2kim42vpoym 10 92601 501250 2026-10-08T05:51:42Z Ganesh Paudel 6561 नूतन फलकम् सृजितं 501250 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = झापा मण्डलस्य स्थानियस्तराः | title = [[झापामण्डलम्| झापा मण्डलस्य]] [[नगरपालिका|नगरपालिका]] एवं [[ग्रामपालिका|ग्रामपालिकाः]]<br> |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = [[Image:Jhapa district locator.png|150px]] |above = मण्डलस्य [[मुख्यालय]]: '''[[चन्द्रगढी|चन्द्रगढी]]''' |below = [[नेपालस्य स्थानियस्तराः]] | group1= [[ग्रामपालिका|ग्रामपालिकाः सङ्ख्या:]] '''६''' | list1= {{*}}[[कचनकवल ग्रामपालिका]] {{*}}[[कमल ग्रामपालिका]] {{*}}[[गौरीगञ्ज ग्रामपालिका]] {{*}}[[झापा ग्रामपालिका]] {{*}}[[बाह्रदशी ग्रामपालिका]] {{*}}[[बुद्धशान्ति ग्रामपालिका]] {{*}}[[हल्दीबारी ग्रामपालिका]] | group2= [[नगरपालिका|नगरपालिकाः सङ्ख्या:]] '''४''' | list2= {{*}}[[अर्जुनधारा नगरपालिका]] {{*}}[[कनकाई नगरपालिका]] {{*}}[[गौरादह नगरपालिका]] {{*}}[[दमक नगरपालिका]] {{*}}[[बिर्तामोड नगरपालिका]] {{*}}[[भद्रपुर नगरपालिका]] {{*}}[[मेचीनगर नगरपालिका]] {{*}}[[शिवसताक्षी नगरपालिका]] }} jqj4ufh4rt9vmzxvoha08chczqdfaxv 501251 501250 2026-10-08T05:52:31Z Ganesh Paudel 6561 501251 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = झापा मण्डलस्य स्थानियस्तराः | title = [[झापामण्डलम्| झापा मण्डलस्य]] [[नगरपालिका|नगरपालिका]] एवं [[ग्रामपालिका|ग्रामपालिकाः]]<br> |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = [[Image:Jhapa district locator.png|150px]] |above = मण्डलस्य [[मुख्यालय]]: '''[[चन्द्रगढी|चन्द्रगढी]]''' |below = [[नेपालस्य स्थानियस्तराः]] | group1= [[ग्रामपालिका|ग्रामपालिकाः सङ्ख्या:]] '''७''' | list1= {{*}}[[कचनकवल ग्रामपालिका]] {{*}}[[कमल ग्रामपालिका]] {{*}}[[गौरीगञ्ज ग्रामपालिका]] {{*}}[[झापा ग्रामपालिका]] {{*}}[[बाह्रदशी ग्रामपालिका]] {{*}}[[बुद्धशान्ति ग्रामपालिका]] {{*}}[[हल्दीबारी ग्रामपालिका]] | group2= [[नगरपालिका|नगरपालिकाः सङ्ख्या:]] '''८''' | list2= {{*}}[[अर्जुनधारा नगरपालिका]] {{*}}[[कनकाई नगरपालिका]] {{*}}[[गौरादह नगरपालिका]] {{*}}[[दमक नगरपालिका]] {{*}}[[बिर्तामोड नगरपालिका]] {{*}}[[भद्रपुर नगरपालिका]] {{*}}[[मेचीनगर नगरपालिका]] {{*}}[[शिवसताक्षी नगरपालिका]] }} i4acw7gwaqaxyq75zwb63d8mllko4nr 10 92602 501253 2026-10-08T06:08:36Z Ganesh Paudel 6561 नूतन फलकम् सृजितं 501253 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = सुनसरी मण्डलस्य स्थानियस्तराः | title = [[सुनसरीमण्डलम्| सुनसरी मण्डलस्य]] उपमहानगरपालिका, [[नगरपालिका|नगरपालिका]] [[ग्रामपालिका|ग्रामपालिकाः]] च<br> |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = [[Image:Sunsari district locator.png|150px]] |above = मण्डलस्य [[मुख्यालय]]: '''[[इनरुवा|इनरुवा]]''' |below = [[नेपालस्य स्थानियस्तराः]] | group1= [[ग्रामपालिका|ग्रामपालिकाः सङ्ख्या:]] '''६''' | list1= {{*}}[[देवानगञ्ज गाउँपालिका]] {{*}}[[कोशी गाउँपालिका]] {{*}}[[गढी गाउँपालिका]] {{*}}[[बर्जु गाउँपालिका]] {{*}}[[हरिनगर गाउँपालिका]] {{*}}[[भोक्राहा नरसिंह गाउँपालिका]] | group2= [[नगरपालिका|नगरपालिकाः सङ्ख्या:]] '''४''' | list2= {{*}}[[इनरुवा नगरपालिका]] {{*}}[[दुहवी नगरपालिका]] {{*}}[[रामधुनी नगरपालिका]] {{*}}[[बराहक्षेत्र नगरपालिका]] | group3= [[उपमहानगरपालिका|उपमहानगरपालिकाः सङ्ख्या:]]२ | list3= {{*}}[[इटहरी उपमहानगरपालिका]] {{*}}[[धरान उपमहानगरपालिका]] }} 99n8cexytfp5jo1hiihjgni32zmm0ar 501255 501253 2026-10-08T06:11:37Z Ganesh Paudel 6561 501255 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = सुनसरी मण्डलस्य स्थानियस्तराः | title = [[सुनसरीमण्डलम्| सुनसरी मण्डलस्य]] उपमहानगरपालिका, [[नगरपालिका|नगरपालिका]] [[ग्रामपालिका|ग्रामपालिकाः]] च<br> |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = [[Image:Sunsari district locator.png|150px]] |above = मण्डलस्य [[मुख्यालय]]: '''[[इनरुवा|इनरुवा]]''' |below = [[नेपालस्य स्थानियस्तराः]] | group1= [[ग्रामपालिका|ग्रामपालिकाः सङ्ख्या:]] '''६''' | list1= {{*}}[[देवानगञ्ज ग्रामपालिका]] {{*}}[[कोशी ग्रामपालिका]] {{*}}[[गढी ग्रामपालिका]] {{*}}[[बर्जु ग्रामपालिका]] {{*}}[[हरिनगर ग्रामपालिका]] {{*}}[[भोक्राहा नरसिंह ग्रामपालिका]] | group2= [[नगरपालिका|नगरपालिकाः सङ्ख्या:]] '''४''' | list2= {{*}}[[इनरुवा नगरपालिका]] {{*}}[[दुहवी नगरपालिका]] {{*}}[[रामधुनी नगरपालिका]] {{*}}[[बराहक्षेत्र नगरपालिका]] | group3= [[उपमहानगरपालिका|उपमहानगरपालिकाः सङ्ख्या:]]२ | list3= {{*}}[[इटहरी उपमहानगरपालिका]] {{*}}[[धरान उपमहानगरपालिका]] }} imc8au9cc5mveafmoith8ljqgpdawb0 0 92603 501256 2026-10-08T06:18:55Z Ganesh Paudel 6561 '''बर्जु ग्रामपालिका''' [[नेपालम्|नेपालदेशस्य]] कोशी प्रदेशान्तर्गत सुनसरी मण्डले अवस्थिता एका [[ग्रामपालिका]] वर्तते। एतस्याः ग्रामपालिकायाः क्षेत्रफलं ६९.४३ वर... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 501256 wikitext text/x-wiki '''बर्जु ग्रामपालिका''' [[नेपालम्|नेपालदेशस्य]] कोशी प्रदेशान्तर्गत सुनसरी मण्डले अवस्थिता एका [[ग्रामपालिका]] वर्तते। एतस्याः ग्रामपालिकायाः क्षेत्रफलं ६९.४३ वर्गकिलोमिटरपरिमितं अस्ति। [[राष्ट्रिय जनगणना २०७८|सम्वत् २०७८ वर्षस्य राष्ट्रिय जनगणनानुरूपम्]] अत्र ३६,२४९ जनाः निवसन्ति। एषा ग्रामपालिका ६ वडाक्षेत्रेषु विभक्ता अस्ति। mv791n8vza9713phvivs7x0b7gqqhns 501257 501256 2026-10-08T06:19:26Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:सुनसरीमण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 501257 wikitext text/x-wiki '''बर्जु ग्रामपालिका''' [[नेपालम्|नेपालदेशस्य]] कोशी प्रदेशान्तर्गत सुनसरी मण्डले अवस्थिता एका [[ग्रामपालिका]] वर्तते। एतस्याः ग्रामपालिकायाः क्षेत्रफलं ६९.४३ वर्गकिलोमिटरपरिमितं अस्ति। [[राष्ट्रिय जनगणना २०७८|सम्वत् २०७८ वर्षस्य राष्ट्रिय जनगणनानुरूपम्]] अत्र ३६,२४९ जनाः निवसन्ति। एषा ग्रामपालिका ६ वडाक्षेत्रेषु विभक्ता अस्ति। [[वर्गः:सुनसरीमण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] e0cey68wv6bozimhyxpifrbrne3z29f 501261 501257 2026-10-08T06:22:55Z Ganesh Paudel 6561 501261 wikitext text/x-wiki '''बर्जु ग्रामपालिका''' [[नेपालम्|नेपालदेशस्य]] कोशी प्रदेशान्तर्गत सुनसरी मण्डले अवस्थिता एका [[ग्रामपालिका]] वर्तते। एतस्याः ग्रामपालिकायाः क्षेत्रफलं ६९.४३ वर्गकिलोमिटरपरिमितं अस्ति। [[राष्ट्रिय जनगणना २०७८|सम्वत् २०७८ वर्षस्य राष्ट्रिय जनगणनानुरूपम्]] अत्र ३६,२४९ जनाः निवसन्ति। एषा ग्रामपालिका ६ वडाक्षेत्रेषु विभक्ता अस्ति। {{सुनसरी मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} [[वर्गः:सुनसरीमण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] cifyo8oaw3qtq3gn807mf0yktjo4sl1 501298 501261 2026-10-08T10:15:52Z Ganesh Paudel 6561 501298 wikitext text/x-wiki '''बर्जु ग्रामपालिका''' [[नेपालम्|नेपालदेशस्य]] कोशी प्रदेशान्तर्गत सुनसरी मण्डले अवस्थिता एका [[ग्रामपालिका]] वर्तते। एतस्याः ग्रामपालिकायाः क्षेत्रफलं ६९.४३ वर्गकिलोमिटरपरिमितं अस्ति। [[राष्ट्रिय जनगणना २०७८|सम्वत् २०७८ वर्षस्य राष्ट्रिय जनगणनानुरूपम्]] अत्र ३६,२४९ जनाः निवसन्ति। एषा ग्रामपालिका ६ वडाक्षेत्रेषु विभक्ता अस्ति। {{सुनसरी मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} ==सन्दर्भसूची== [[वर्गः:सुनसरीमण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] 0pcjlad3vba1wbpajppm7qteka0hldd 14 92604 501258 2026-10-08T06:19:46Z Ganesh Paudel 6561 सुनसरीमण्डलस्य ग्रामपालिकाः नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 501258 wikitext text/x-wiki सुनसरीमण्डलस्य ग्रामपालिकाः l25yneue6oht2026vz198h1mlo3tglh 501259 501258 2026-10-08T06:20:01Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:कोशीप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 501259 wikitext text/x-wiki सुनसरीमण्डलस्य ग्रामपालिकाः [[वर्गः:कोशीप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः]] ej1afem556r8rp3rvjpijlm7iwdl1wp 501260 501259 2026-10-08T06:20:35Z Ganesh Paudel 6561 501260 wikitext text/x-wiki [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरीमण्डलस्य]] ग्रामपालिकाः [[वर्गः:कोशीप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः]] minadyi7s7sk748r2st47rkj5o7t2vw 0 92605 501264 2026-10-08T06:24:45Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[इटहरी]] पृष्ठं [[इटहरी उपमहानगरपालिका]] प्रति स्थानान्तरितम्: आधिकारिक नाम 501264 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[इटहरी उपमहानगरपालिका]] pux523r5p85pm824n8za8ole09dpolj 0 92606 501272 2026-10-08T07:16:22Z Soorya Hebbar 23357 "[[:kn:Special:Redirect/revision/1341889|ಕಾಡು ಇಪ್ಪೆ]]" पृष्ठस्य अनुवादं कृत्वा निर्मितम् 501272 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Mahuwa_trees_in_Chhattisgarh.jpg|लघुचित्रम्]] मधूकवृक्षः लघुकाण्डवान्, विस्तृतशाखावान्, उपरिभागे वृत्ताकारकः, अस्थिरवर्णयुक्तः वृक्षः । धूसरवर्णस्य काण्डम् एतस्य भवति । भारतदेशे मध्यप्रदेशे, महाराष्ट्रे, आन्ध्रप्रदेशे, तेलङ्घाणराज्ये, ओरिस्साराज्ये एतं वृक्षं द्रष्टुं शक्नुमः । अस्य पुष्पाणि मार्च्-एप्रिल्-मासयोः विकसन्ति । पुष्पकेसरः मृदुः, मधुरश्च भवति । पुष्पाणि विकसनानुक्षणं गलन्ति । पुष्पैः उपसेचनं निर्माय खाद्यते । क्षामकाले एतस्य उपयोगः बहुधा भवति । आगस्ट्-मासे फलानि भवन्ति । अस्य बीजैः तैलं निर्मीय फेनकनिर्माणे उपयोगः क्रियते । बीज-पुष्प-फलानाम् उपयोगः वर्तते इति कारणतः एतस्य वृक्षस्य कर्तनं प्रायः न क्रियते । == बाह्यसम्पर्काः == *   * [http://www.hindu.com/seta/2005/09/01/stories/2005090100201600.htm Alternative edible oil from mahua seeds] Archived 2007-10-01 ವೇಬ್ಯಾಕ್ ಮೆಷಿನ್ ನಲ್ಲಿ., The Hindu * [http://www.oilsbynature.com/products/mowrah-butter-refined.htm Mowrah Butter], OilsByNature.com * [https://web.archive.org/web/20071109190812/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/FamineFoods/ff_families/SAPOTACEAE.html Famine Foods] * [http://www.ieindia.org/publish/ag/0604/june04ag3.pdf Use of Mahua Oil (''Madhuca indica'') as a Diesel Fuel Extender] * [http://www.wwfindia.org/help/adopt_plant/mahua.cfm WWF India Mahua] qzjy2d6ys6h68e7helt48m70oz2dc7g 501273 501272 2026-10-08T07:17:38Z Soorya Hebbar 23357 501273 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Mahuwa_trees_in_Chhattisgarh.jpg|लघुचित्रम्]] मधूकवृक्षः लघुकाण्डवान्, विस्तृतशाखावान्, उपरिभागे वृत्ताकारकः, अस्थिरवर्णयुक्तः वृक्षः । धूसरवर्णस्य काण्डम् एतस्य भवति । भारतदेशे मध्यप्रदेशे, महाराष्ट्रे, आन्ध्रप्रदेशे, तेलङ्घाणराज्ये, ओरिस्साराज्ये एतं वृक्षं द्रष्टुं शक्नुमः । अस्य पुष्पाणि मार्च्-एप्रिल्-मासयोः विकसन्ति । पुष्पकेसरः मृदुः, मधुरश्च भवति । पुष्पाणि विकसनानुक्षणं गलन्ति । पुष्पैः उपसेचनं निर्माय खाद्यते । क्षामकाले एतस्य उपयोगः बहुधा भवति । आगस्ट्-मासे फलानि भवन्ति । अस्य बीजैः तैलं निर्मीय फेनकनिर्माणे उपयोगः क्रियते । बीज-पुष्प-फलानाम् उपयोगः वर्तते इति कारणतः एतस्य वृक्षस्य कर्तनं प्रायः न क्रियते । == बाह्यसम्पर्काः == *   * [http://www.hindu.com/seta/2005/09/01/stories/2005090100201600.htm Alternative edible oil from mahua seeds] Archived 2007-10-01 ವೇಬ್ಯಾಕ್ ಮೆಷಿನ್ ನಲ್ಲಿ., The Hindu * [http://www.oilsbynature.com/products/mowrah-butter-refined.htm Mowrah Butter], OilsByNature.com * [https://web.archive.org/web/20071109190812/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/FamineFoods/ff_families/SAPOTACEAE.html Famine Foods] * [http://www.ieindia.org/publish/ag/0604/june04ag3.pdf Use of Mahua Oil (''Madhuca indica'') as a Diesel Fuel Extender] * [http://www.wwfindia.org/help/adopt_plant/mahua.cfm WWF India Mahua] 43ud37q1kqso1gpmfpatsemym9rcz6f 0 92607 501283 2026-10-08T07:47:55Z Ganesh Paudel 6561 {{Infobox settlement |official_name = बिर्तामोड नगरपालिका |nickname = बिर्तामोड |image_skyline = Birtamode_city_of_jhapa_district2.JPG |imagesize = 300px |image_caption = बिर्तामोड मुक्ति चौक |image_flag = |image_seal = |mapsize = | pushpi... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 501283 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = बिर्तामोड नगरपालिका |nickname = बिर्तामोड |image_skyline = Birtamode_city_of_jhapa_district2.JPG |imagesize = 300px |image_caption = बिर्तामोड मुक्ति चौक |image_flag = |image_seal = |mapsize = | pushpin_map = |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map_caption = नेपालमा रहेको बिर्तामोड नगरपालिका |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |subdivision_type2 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name2 = [[कोशी प्रदेश|कोशी]] |subdivision_type3 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name3 = [[झापा जिल्ला|झापा]] |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = पवित्रादेवी महतारा |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = नगेन्द्रप्रसाद सङ्ग्रौला |area_total_sq_mi = |area_total_km2 = 78.24 <!-- Population --> |population_as_of = [[राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=10&municipality=2|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 116192 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ | coordinates = {{coord|26|38|N|87|59|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} |postal_code_type = पोस्टल कोड |postal_code = ५७२०४ |area_code_type = |area_code = +९७७-२३ |iso_code = |website = [http://www.birtamodmun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''बिर्तामोड''' [[कोशी प्रदेशः]], [[नेपाल]] इत्यस्य [[झापामण्डलम्]] इत्यस्मिन् [[नगरपालिका]] अस्ति । [[झापामण्डले]] स्थितं प्रसिद्धं वाणिज्यकेन्द्रम् च अस्ति । पूर्वपश्चिमयोः संयोजकेन [[महेन्द्रराजमार्गे]] स्थितः अयं विपणः झापामण्डलस्य महत्त्वपूर्णं वाणिज्यिककेन्द्रम् अस्ति । २०७१ तमस्य वर्षस्य बैसाखस्य २५ दिनाङ्के यदा नगरपालिका घोषिता तदा '''[[अनारामणि]]'' तथा '''[[चरपाणे]]''' ग्रामविकाससमित्याः समावेशः अभवत् । फाल्गुन् २०७३ तमे वर्षे यदा नगरपालिकायाः क्षेत्रस्य विस्तारः अभवत् तदा [[गरमनि]] गाविसः तस्मिन् विलीनः अभवत् । प्राचीनः बीर्ताबजारः अधुना अनारमनी इति कथ्यते । यद्यपि बिर्ताबजारं प्रति मोक्षबिन्दुः अस्ति इति कारणतः अस्य स्थानस्य नाम बिर्तामोड अस्ति तथापि बिर्तामोड् इत्यत्र बीर्ताबजारस्य अस्तित्वमपि अधुना अन्तर्धानं जातम् <ref name="थप ७२ नगरपालिका घोषणा (सूचिसहित)">{{cite news|last1=कृष्ण ज्ञवाली|first1=बलराम बानियाँ|title=थप ७२ नगरपालिका घोषणा (सूचिसहित)|url=http://www.ekantipur.com/np/2071/1/25/full-story/388826.html|accessdate=वैशाख २५|agency=कान्तिपुर पोस्ट|publisher=[http://www.ekantipur.com/np/ कान्तिपुर पोस्ट]|date=२०७१ वैशाख २५|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023050926/http://www.ekantipur.com/np/2071/1/25/full-story/388826.html|archive-date=2014-10-23}}</ref> ==जनसङ्ख्या== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ बिर्तामोड नगरपालिका वडागत तथ्याङ्क |- ! नूतन वडा !! समाविष्ट पूर्वतन गाविस !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[चारपाने]] (१) || १३,७०७ || २.९७ || ४६१५.१५ |- | २ || [[चारपाने]] (२-९) || १३,४१५ || १४.५१ || ९२४.५३ |- | ३ || [[अनारमनी]] (५-९) || १३,२८३ || ५.९८ || २२२१.२४ |- | ४ || [[अनारमनी]] (२-४) || १६,६६८ || २.०४ || ८१७०.५९ |- | ५ || [[अनारमनी]] (३) || २२,४८४ || २.६६ || ८४५२.६३ |- | ६ || [[अनारमनी]] (१) || ८,७१० || ७.७८ || १११९.५४ |- | ७ || [[गरामनी]] (१-२) || ८,२७३ || ८.४६ || ९७७.८९ |- | ८ || [[गरामनी]] (३-५) || ५,९३७ || ८.५१ || ६९७.६५ |- | ९ || [[गरामनी]] (६-८) || ५,५४६ || ८.९३ || ६२१.०५ |- | १० || [[गरामनी]] (९) || ८,१६९ || १६.४ || ४९८.११ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,१६,१९२''' || '''७८.२४''' || '''१४८५.०७''' |} ==चित्रदीर्घा== <gallery> Birtamode city of jhapa district.JPG Birtamode city of jhapa district1.JPG Birtamode city of jhapa district2.JPG Birtamode city of jhapa district3.JPG Birtamode city of jhapa district4.JPG Birtamode city of jhapa district4.JPG </gallery> ==सन्दर्भ== 1b2nirj548z5y3s44ui4aoaz2pjwpq8 501284 501283 2026-10-08T07:49:20Z Ganesh Paudel 6561 501284 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = बिर्तामोड नगरपालिका |nickname = बिर्तामोड |image_skyline = Birtamode_city_of_jhapa_district2.JPG |imagesize = 300px |image_caption = बिर्तामोड मुक्ति चौक |image_flag = |image_seal = |mapsize = | pushpin_map = |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map_caption = नेपालमा रहेको बिर्तामोड नगरपालिका |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |subdivision_type2 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name2 = [[कोशी प्रदेश|कोशी]] |subdivision_type3 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name3 = [[झापा जिल्ला|झापा]] |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = पवित्रादेवी महतारा |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = नगेन्द्रप्रसाद सङ्ग्रौला |area_total_sq_mi = |area_total_km2 = 78.24 <!-- Population --> |population_as_of = [[राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=10&municipality=2|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 116192 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ | coordinates = {{coord|26|38|N|87|59|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} |postal_code_type = पोस्टल कोड |postal_code = ५७२०४ |area_code_type = |area_code = +९७७-२३ |iso_code = |website = [http://www.birtamodmun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''बिर्तामोड नगरपालिका''' [[कोशी प्रदेशः]], [[नेपालम्]] इत्यस्य [[झापामण्डलम्]] [[नगरपालिका]] अस्ति । [[झापामण्डले]] स्थितं प्रसिद्धं वाणिज्यकेन्द्रम् च अस्ति । पूर्वपश्चिमयोः संयोजकेन [[महेन्द्रराजमार्गे]] स्थितः अयं विपणः झापामण्डलस्य महत्त्वपूर्णं वाणिज्यिककेन्द्रम् अस्ति । २०७१ तमस्य वर्षस्य बैसाखस्य २५ दिनाङ्के यदा नगरपालिका घोषिता तदा '''[[अनारामणि]]'' तथा '''[[चरपाणे]]''' ग्रामविकाससमित्याः समावेशः अभवत् । फाल्गुन् २०७३ तमे वर्षे यदा नगरपालिकायाः क्षेत्रस्य विस्तारः अभवत् तदा [[गरमनि]] गाविसः तस्मिन् विलीनः अभवत् । प्राचीनः बीर्ताबजारः अधुना अनारमनी इति कथ्यते । यद्यपि बिर्ताबजारं प्रति मोक्षबिन्दुः अस्ति इति कारणतः अस्य स्थानस्य नाम बिर्तामोड अस्ति तथापि बिर्तामोड् इत्यत्र बीर्ताबजारस्य अस्तित्वमपि अधुना अन्तर्धानं जातम् <ref name="थप ७२ नगरपालिका घोषणा (सूचिसहित)">{{cite news|last1=कृष्ण ज्ञवाली|first1=बलराम बानियाँ|title=थप ७२ नगरपालिका घोषणा (सूचिसहित)|url=http://www.ekantipur.com/np/2071/1/25/full-story/388826.html|accessdate=वैशाख २५|agency=कान्तिपुर पोस्ट|publisher=[http://www.ekantipur.com/np/ कान्तिपुर पोस्ट]|date=२०७१ वैशाख २५|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023050926/http://www.ekantipur.com/np/2071/1/25/full-story/388826.html|archive-date=2014-10-23}}</ref> ==जनसङ्ख्या== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ बिर्तामोड नगरपालिका वडागत तथ्याङ्क |- ! नूतन वडा !! समाविष्ट पूर्वतन गाविस !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[चारपाने]] (१) || १३,७०७ || २.९७ || ४६१५.१५ |- | २ || [[चारपाने]] (२-९) || १३,४१५ || १४.५१ || ९२४.५३ |- | ३ || [[अनारमनी]] (५-९) || १३,२८३ || ५.९८ || २२२१.२४ |- | ४ || [[अनारमनी]] (२-४) || १६,६६८ || २.०४ || ८१७०.५९ |- | ५ || [[अनारमनी]] (३) || २२,४८४ || २.६६ || ८४५२.६३ |- | ६ || [[अनारमनी]] (१) || ८,७१० || ७.७८ || १११९.५४ |- | ७ || [[गरामनी]] (१-२) || ८,२७३ || ८.४६ || ९७७.८९ |- | ८ || [[गरामनी]] (३-५) || ५,९३७ || ८.५१ || ६९७.६५ |- | ९ || [[गरामनी]] (६-८) || ५,५४६ || ८.९३ || ६२१.०५ |- | १० || [[गरामनी]] (९) || ८,१६९ || १६.४ || ४९८.११ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,१६,१९२''' || '''७८.२४''' || '''१४८५.०७''' |} ==चित्रदीर्घा== <gallery> Birtamode city of jhapa district.JPG Birtamode city of jhapa district1.JPG Birtamode city of jhapa district2.JPG Birtamode city of jhapa district3.JPG Birtamode city of jhapa district4.JPG Birtamode city of jhapa district4.JPG </gallery> ==सन्दर्भ== ic77w2qmyfhbipcoki6i3cx49f3se8t 501285 501284 2026-10-08T07:51:23Z Ganesh Paudel 6561 501285 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = बिर्तामोड नगरपालिका |nickname = बिर्तामोड |image_skyline = Birtamode_city_of_jhapa_district2.JPG |imagesize = 300px |image_caption = बिर्तामोड मुक्ति चौक |image_flag = |image_seal = |mapsize = | pushpin_map = |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map_caption = नेपालमा रहेको बिर्तामोड नगरपालिका |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |subdivision_type2 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name2 = [[कोशी प्रदेश|कोशी]] |subdivision_type3 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name3 = [[झापा जिल्ला|झापा]] |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = पवित्रादेवी महतारा |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = नगेन्द्रप्रसाद सङ्ग्रौला |area_total_sq_mi = |area_total_km2 = 78.24 <!-- Population --> |population_as_of = [[राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=10&municipality=2|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 116192 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ | coordinates = {{coord|26|38|N|87|59|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} |postal_code_type = पोस्टल कोड |postal_code = ५७२०४ |area_code_type = |area_code = +९७७-२३ |iso_code = |website = [http://www.birtamodmun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''बिर्तामोड नगरपालिका''' [[कोशी प्रदेशः]] इत्यस्य [[झापामण्डलम्|झापामण्डले स्थितम्]] [[नगरपालिका]] अस्ति । झापामण्डले स्थितं प्रसिद्धं वाणिज्यकेन्द्रम् च अस्ति । पूर्वपश्चिमयोः संयोजकेन महेन्द्रराजमार्गे स्थितः अयं विपणः झापामण्डलस्य महत्त्वपूर्णं वाणिज्यिककेन्द्रम् अस्ति । २०७१ तमस्य वर्षस्य बैसाखस्य २५ दिनाङ्के यदा नगरपालिका घोषिता तदा''अनारमनि'' तथा '''[[चरपाणे|चरपाने]]''' ग्रामविकाससमित्याः समावेशः अभवत् । फाल्गुन् २०७३ तमे वर्षे यदा नगरपालिकायाः क्षेत्रस्य विस्तारः अभवत् तदा [[गरमनि]] गाविसः तस्मिन् विलीनः अभवत् । प्राचीनः बीर्ताबजारः अधुना अनारमनी इति कथ्यते । यद्यपि बिर्ताबजारं प्रति मोक्षबिन्दुः अस्ति इति कारणतः अस्य स्थानस्य नाम बिर्तामोड अस्ति तथापि बिर्तामोड् इत्यत्र बीर्ताबजारस्य अस्तित्वमपि अधुना अन्तर्धानं जातम् <ref name="थप ७२ नगरपालिका घोषणा (सूचिसहित)">{{cite news|last1=कृष्ण ज्ञवाली|first1=बलराम बानियाँ|title=थप ७२ नगरपालिका घोषणा (सूचिसहित)|url=http://www.ekantipur.com/np/2071/1/25/full-story/388826.html|accessdate=वैशाख २५|agency=कान्तिपुर पोस्ट|publisher=[http://www.ekantipur.com/np/ कान्तिपुर पोस्ट]|date=२०७१ वैशाख २५|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023050926/http://www.ekantipur.com/np/2071/1/25/full-story/388826.html|archive-date=2014-10-23}}</ref> ==जनसङ्ख्या== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ बिर्तामोड नगरपालिका वडागत तथ्याङ्क |- ! नूतन वडा !! समाविष्ट पूर्वतन गाविस !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[चारपाने]] (१) || १३,७०७ || २.९७ || ४६१५.१५ |- | २ || [[चारपाने]] (२-९) || १३,४१५ || १४.५१ || ९२४.५३ |- | ३ || [[अनारमनी]] (५-९) || १३,२८३ || ५.९८ || २२२१.२४ |- | ४ || [[अनारमनी]] (२-४) || १६,६६८ || २.०४ || ८१७०.५९ |- | ५ || [[अनारमनी]] (३) || २२,४८४ || २.६६ || ८४५२.६३ |- | ६ || [[अनारमनी]] (१) || ८,७१० || ७.७८ || १११९.५४ |- | ७ || [[गरामनी]] (१-२) || ८,२७३ || ८.४६ || ९७७.८९ |- | ८ || [[गरामनी]] (३-५) || ५,९३७ || ८.५१ || ६९७.६५ |- | ९ || [[गरामनी]] (६-८) || ५,५४६ || ८.९३ || ६२१.०५ |- | १० || [[गरामनी]] (९) || ८,१६९ || १६.४ || ४९८.११ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,१६,१९२''' || '''७८.२४''' || '''१४८५.०७''' |} ==चित्रदीर्घा== <gallery> Birtamode city of jhapa district.JPG Birtamode city of jhapa district1.JPG Birtamode city of jhapa district2.JPG Birtamode city of jhapa district3.JPG Birtamode city of jhapa district4.JPG Birtamode city of jhapa district4.JPG </gallery> ==सन्दर्भ== 1zg02n4m6yxdruc6f10cysdb3bzdz24 501286 501285 2026-10-08T07:52:01Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:झापा मण्डलस्य नगराणि]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 501286 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = बिर्तामोड नगरपालिका |nickname = बिर्तामोड |image_skyline = Birtamode_city_of_jhapa_district2.JPG |imagesize = 300px |image_caption = बिर्तामोड मुक्ति चौक |image_flag = |image_seal = |mapsize = | pushpin_map = |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map_caption = नेपालमा रहेको बिर्तामोड नगरपालिका |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |subdivision_type2 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name2 = [[कोशी प्रदेश|कोशी]] |subdivision_type3 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name3 = [[झापा जिल्ला|झापा]] |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = पवित्रादेवी महतारा |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = नगेन्द्रप्रसाद सङ्ग्रौला |area_total_sq_mi = |area_total_km2 = 78.24 <!-- Population --> |population_as_of = [[राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=10&municipality=2|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 116192 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ | coordinates = {{coord|26|38|N|87|59|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} |postal_code_type = पोस्टल कोड |postal_code = ५७२०४ |area_code_type = |area_code = +९७७-२३ |iso_code = |website = [http://www.birtamodmun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''बिर्तामोड नगरपालिका''' [[कोशी प्रदेशः]] इत्यस्य [[झापामण्डलम्|झापामण्डले स्थितम्]] [[नगरपालिका]] अस्ति । झापामण्डले स्थितं प्रसिद्धं वाणिज्यकेन्द्रम् च अस्ति । पूर्वपश्चिमयोः संयोजकेन महेन्द्रराजमार्गे स्थितः अयं विपणः झापामण्डलस्य महत्त्वपूर्णं वाणिज्यिककेन्द्रम् अस्ति । २०७१ तमस्य वर्षस्य बैसाखस्य २५ दिनाङ्के यदा नगरपालिका घोषिता तदा''अनारमनि'' तथा '''[[चरपाणे|चरपाने]]''' ग्रामविकाससमित्याः समावेशः अभवत् । फाल्गुन् २०७३ तमे वर्षे यदा नगरपालिकायाः क्षेत्रस्य विस्तारः अभवत् तदा [[गरमनि]] गाविसः तस्मिन् विलीनः अभवत् । प्राचीनः बीर्ताबजारः अधुना अनारमनी इति कथ्यते । यद्यपि बिर्ताबजारं प्रति मोक्षबिन्दुः अस्ति इति कारणतः अस्य स्थानस्य नाम बिर्तामोड अस्ति तथापि बिर्तामोड् इत्यत्र बीर्ताबजारस्य अस्तित्वमपि अधुना अन्तर्धानं जातम् <ref name="थप ७२ नगरपालिका घोषणा (सूचिसहित)">{{cite news|last1=कृष्ण ज्ञवाली|first1=बलराम बानियाँ|title=थप ७२ नगरपालिका घोषणा (सूचिसहित)|url=http://www.ekantipur.com/np/2071/1/25/full-story/388826.html|accessdate=वैशाख २५|agency=कान्तिपुर पोस्ट|publisher=[http://www.ekantipur.com/np/ कान्तिपुर पोस्ट]|date=२०७१ वैशाख २५|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023050926/http://www.ekantipur.com/np/2071/1/25/full-story/388826.html|archive-date=2014-10-23}}</ref> ==जनसङ्ख्या== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ बिर्तामोड नगरपालिका वडागत तथ्याङ्क |- ! नूतन वडा !! समाविष्ट पूर्वतन गाविस !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[चारपाने]] (१) || १३,७०७ || २.९७ || ४६१५.१५ |- | २ || [[चारपाने]] (२-९) || १३,४१५ || १४.५१ || ९२४.५३ |- | ३ || [[अनारमनी]] (५-९) || १३,२८३ || ५.९८ || २२२१.२४ |- | ४ || [[अनारमनी]] (२-४) || १६,६६८ || २.०४ || ८१७०.५९ |- | ५ || [[अनारमनी]] (३) || २२,४८४ || २.६६ || ८४५२.६३ |- | ६ || [[अनारमनी]] (१) || ८,७१० || ७.७८ || १११९.५४ |- | ७ || [[गरामनी]] (१-२) || ८,२७३ || ८.४६ || ९७७.८९ |- | ८ || [[गरामनी]] (३-५) || ५,९३७ || ८.५१ || ६९७.६५ |- | ९ || [[गरामनी]] (६-८) || ५,५४६ || ८.९३ || ६२१.०५ |- | १० || [[गरामनी]] (९) || ८,१६९ || १६.४ || ४९८.११ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,१६,१९२''' || '''७८.२४''' || '''१४८५.०७''' |} ==चित्रदीर्घा== <gallery> Birtamode city of jhapa district.JPG Birtamode city of jhapa district1.JPG Birtamode city of jhapa district2.JPG Birtamode city of jhapa district3.JPG Birtamode city of jhapa district4.JPG Birtamode city of jhapa district4.JPG </gallery> ==सन्दर्भ== [[वर्गः:झापा मण्डलस्य नगराणि]] l2ofq22pz9ilhh9lymz5n69icr0ulh4 501291 501286 2026-10-08T07:54:52Z Ganesh Paudel 6561 removed [[Category:झापा मण्डलस्य नगराणि]]; added [[Category:झापा मण्डलस्य नगरपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 501291 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = बिर्तामोड नगरपालिका |nickname = बिर्तामोड |image_skyline = Birtamode_city_of_jhapa_district2.JPG |imagesize = 300px |image_caption = बिर्तामोड मुक्ति चौक |image_flag = |image_seal = |mapsize = | pushpin_map = |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map_caption = नेपालमा रहेको बिर्तामोड नगरपालिका |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |subdivision_type2 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name2 = [[कोशी प्रदेश|कोशी]] |subdivision_type3 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name3 = [[झापा जिल्ला|झापा]] |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = पवित्रादेवी महतारा |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = नगेन्द्रप्रसाद सङ्ग्रौला |area_total_sq_mi = |area_total_km2 = 78.24 <!-- Population --> |population_as_of = [[राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=10&municipality=2|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 116192 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ | coordinates = {{coord|26|38|N|87|59|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} |postal_code_type = पोस्टल कोड |postal_code = ५७२०४ |area_code_type = |area_code = +९७७-२३ |iso_code = |website = [http://www.birtamodmun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''बिर्तामोड नगरपालिका''' [[कोशी प्रदेशः]] इत्यस्य [[झापामण्डलम्|झापामण्डले स्थितम्]] [[नगरपालिका]] अस्ति । झापामण्डले स्थितं प्रसिद्धं वाणिज्यकेन्द्रम् च अस्ति । पूर्वपश्चिमयोः संयोजकेन महेन्द्रराजमार्गे स्थितः अयं विपणः झापामण्डलस्य महत्त्वपूर्णं वाणिज्यिककेन्द्रम् अस्ति । २०७१ तमस्य वर्षस्य बैसाखस्य २५ दिनाङ्के यदा नगरपालिका घोषिता तदा''अनारमनि'' तथा '''[[चरपाणे|चरपाने]]''' ग्रामविकाससमित्याः समावेशः अभवत् । फाल्गुन् २०७३ तमे वर्षे यदा नगरपालिकायाः क्षेत्रस्य विस्तारः अभवत् तदा [[गरमनि]] गाविसः तस्मिन् विलीनः अभवत् । प्राचीनः बीर्ताबजारः अधुना अनारमनी इति कथ्यते । यद्यपि बिर्ताबजारं प्रति मोक्षबिन्दुः अस्ति इति कारणतः अस्य स्थानस्य नाम बिर्तामोड अस्ति तथापि बिर्तामोड् इत्यत्र बीर्ताबजारस्य अस्तित्वमपि अधुना अन्तर्धानं जातम् <ref name="थप ७२ नगरपालिका घोषणा (सूचिसहित)">{{cite news|last1=कृष्ण ज्ञवाली|first1=बलराम बानियाँ|title=थप ७२ नगरपालिका घोषणा (सूचिसहित)|url=http://www.ekantipur.com/np/2071/1/25/full-story/388826.html|accessdate=वैशाख २५|agency=कान्तिपुर पोस्ट|publisher=[http://www.ekantipur.com/np/ कान्तिपुर पोस्ट]|date=२०७१ वैशाख २५|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023050926/http://www.ekantipur.com/np/2071/1/25/full-story/388826.html|archive-date=2014-10-23}}</ref> ==जनसङ्ख्या== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ बिर्तामोड नगरपालिका वडागत तथ्याङ्क |- ! नूतन वडा !! समाविष्ट पूर्वतन गाविस !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[चारपाने]] (१) || १३,७०७ || २.९७ || ४६१५.१५ |- | २ || [[चारपाने]] (२-९) || १३,४१५ || १४.५१ || ९२४.५३ |- | ३ || [[अनारमनी]] (५-९) || १३,२८३ || ५.९८ || २२२१.२४ |- | ४ || [[अनारमनी]] (२-४) || १६,६६८ || २.०४ || ८१७०.५९ |- | ५ || [[अनारमनी]] (३) || २२,४८४ || २.६६ || ८४५२.६३ |- | ६ || [[अनारमनी]] (१) || ८,७१० || ७.७८ || १११९.५४ |- | ७ || [[गरामनी]] (१-२) || ८,२७३ || ८.४६ || ९७७.८९ |- | ८ || [[गरामनी]] (३-५) || ५,९३७ || ८.५१ || ६९७.६५ |- | ९ || [[गरामनी]] (६-८) || ५,५४६ || ८.९३ || ६२१.०५ |- | १० || [[गरामनी]] (९) || ८,१६९ || १६.४ || ४९८.११ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,१६,१९२''' || '''७८.२४''' || '''१४८५.०७''' |} ==चित्रदीर्घा== <gallery> Birtamode city of jhapa district.JPG Birtamode city of jhapa district1.JPG Birtamode city of jhapa district2.JPG Birtamode city of jhapa district3.JPG Birtamode city of jhapa district4.JPG Birtamode city of jhapa district4.JPG </gallery> ==सन्दर्भ== [[वर्गः:झापा मण्डलस्य नगरपालिकाः]] inepwhsu95zv3mrrgvgv80zbb5zaptr 501292 501291 2026-10-08T07:58:14Z Ganesh Paudel 6561 501292 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = बिर्तामोड नगरपालिका |nickname = बिर्तामोड |image_skyline = Birtamode_city_of_jhapa_district2.JPG |imagesize = 300px |image_caption = बिर्तामोड मुक्ति चौक |image_flag = |image_seal = |mapsize = | pushpin_map = |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map_caption = नेपालमा रहेको बिर्तामोड नगरपालिका |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |subdivision_type2 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name2 = [[कोशी प्रदेश|कोशी]] |subdivision_type3 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name3 = [[झापा जिल्ला|झापा]] |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = पवित्रादेवी महतारा |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = नगेन्द्रप्रसाद सङ्ग्रौला |area_total_sq_mi = |area_total_km2 = 78.24 <!-- Population --> |population_as_of = [[राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=10&municipality=2|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 116192 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ | coordinates = {{coord|26|38|N|87|59|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} |postal_code_type = पोस्टल कोड |postal_code = ५७२०४ |area_code_type = |area_code = +९७७-२३ |iso_code = |website = [http://www.birtamodmun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''बिर्तामोड नगरपालिका''' [[कोशी प्रदेशः]] इत्यस्य [[झापामण्डलम्|झापामण्डले स्थितम्]] [[नगरपालिका]] अस्ति । झापामण्डले स्थितं प्रसिद्धं वाणिज्यकेन्द्रम् च अस्ति । पूर्वपश्चिमयोः संयोजकेन महेन्द्रराजमार्गे स्थितः अयं विपणः झापामण्डलस्य महत्त्वपूर्णं वाणिज्यिककेन्द्रम् अस्ति । २०७१ तमस्य वर्षस्य बैसाखस्य २५ दिनाङ्के यदा नगरपालिका घोषिता तदा''अनारमनि'' तथा '''[[चरपाणे|चरपाने]]''' ग्रामविकाससमित्याः समावेशः अभवत् । फाल्गुन् २०७३ तमे वर्षे यदा नगरपालिकायाः क्षेत्रस्य विस्तारः अभवत् तदा [[गरमनि]] गाविसः तस्मिन् विलीनः अभवत् । प्राचीनः बीर्ताबजारः अधुना अनारमनी इति कथ्यते । यद्यपि बिर्ताबजारं प्रति मोक्षबिन्दुः अस्ति इति कारणतः अस्य स्थानस्य नाम बिर्तामोड अस्ति तथापि बिर्तामोड् इत्यत्र बीर्ताबजारस्य अस्तित्वमपि अधुना अन्तर्धानं जातम् <ref name="थप ७२ नगरपालिका घोषणा (सूचिसहित)">{{cite news|last1=कृष्ण ज्ञवाली|first1=बलराम बानियाँ|title=थप ७२ नगरपालिका घोषणा (सूचिसहित)|url=http://www.ekantipur.com/np/2071/1/25/full-story/388826.html|accessdate=वैशाख २५|agency=कान्तिपुर पोस्ट|publisher=[http://www.ekantipur.com/np/ कान्तिपुर पोस्ट]|date=२०७१ वैशाख २५|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023050926/http://www.ekantipur.com/np/2071/1/25/full-story/388826.html|archive-date=2014-10-23}}</ref> ==जनसङ्ख्या== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ बिर्तामोड नगरपालिका वडागत तथ्याङ्क |- ! नूतन वडा !! समाविष्ट पूर्वतन गाविस !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[चारपाने]] (१) || १३,७०७ || २.९७ || ४६१५.१५ |- | २ || [[चारपाने]] (२-९) || १३,४१५ || १४.५१ || ९२४.५३ |- | ३ || [[अनारमनी]] (५-९) || १३,२८३ || ५.९८ || २२२१.२४ |- | ४ || [[अनारमनी]] (२-४) || १६,६६८ || २.०४ || ८१७०.५९ |- | ५ || [[अनारमनी]] (३) || २२,४८४ || २.६६ || ८४५२.६३ |- | ६ || [[अनारमनी]] (१) || ८,७१० || ७.७८ || १११९.५४ |- | ७ || [[गरामनी]] (१-२) || ८,२७३ || ८.४६ || ९७७.८९ |- | ८ || [[गरामनी]] (३-५) || ५,९३७ || ८.५१ || ६९७.६५ |- | ९ || [[गरामनी]] (६-८) || ५,५४६ || ८.९३ || ६२१.०५ |- | १० || [[गरामनी]] (९) || ८,१६९ || १६.४ || ४९८.११ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,१६,१९२''' || '''७८.२४''' || '''१४८५.०७''' |} ==चित्रदीर्घा== <gallery> Birtamode city of jhapa district.JPG Birtamode city of jhapa district1.JPG Birtamode city of jhapa district2.JPG Birtamode city of jhapa district3.JPG Birtamode city of jhapa district4.JPG Birtamode city of jhapa district4.JPG </gallery> ==सन्दर्भ== {{झापा मण्डलस्य स्थानियस्तराः}} [[वर्गः:झापा मण्डलस्य नगरपालिकाः]] skoehrr8whqq0tt013o0k9kqcmhc5o3 14 92608 501287 2026-10-08T07:52:23Z Ganesh Paudel 6561 [[झापामण्डलम्|झापा]] मण्डलस्य नगराणि नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 501287 wikitext text/x-wiki [[झापामण्डलम्|झापा]] मण्डलस्य नगराणि gruac80felemdr7528ik6c0j37bfix4 501288 501287 2026-10-08T07:52:37Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:कोशीप्रदेशस्य नगरपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 501288 wikitext text/x-wiki [[झापामण्डलम्|झापा]] मण्डलस्य नगराणि [[वर्गः:कोशीप्रदेशस्य नगरपालिकाः]] 5jsyqppascn77rn0lhw29qnpd1o7pfj 501289 501288 2026-10-08T07:53:18Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[वर्गः:झापा मण्डलस्य नगराणि]] पृष्ठं [[वर्गः:झापा मण्डलस्य नगरपालिकाः]] प्रति स्थानान्तरितम् 501288 wikitext text/x-wiki [[झापामण्डलम्|झापा]] मण्डलस्य नगराणि [[वर्गः:कोशीप्रदेशस्य नगरपालिकाः]] 5jsyqppascn77rn0lhw29qnpd1o7pfj 14 92609 501290 2026-10-08T07:53:18Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[वर्गः:झापा मण्डलस्य नगराणि]] पृष्ठं [[वर्गः:झापा मण्डलस्य नगरपालिकाः]] प्रति स्थानान्तरितम् 501290 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[:वर्गः:झापा मण्डलस्य नगरपालिकाः]] onw6ha4k0y7mg8vo7cu6fryytko7acx