विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 42694 501316 501221 2026-10-11T18:12:02Z InternetArchiveBot 31833 Add 12 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 501316 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = कुक्कुटः | image = Male and female chicken sitting together.jpg | image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी | image2 = Kukuriku.flac | image2_caption = कुक्कुटरवः | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Galliformes]] | familia = [[Phasianidae]] | genus = ''[[Gallus]]'' | species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]'' | subspecies = '''''G. g. domesticus''''' | trinomial = ''Gallus gallus domesticus'' | trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758) | range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif | range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम् }} '''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।<ref>{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}</ref> २०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति। == व्युत्पत्तिः == संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः "कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः" इति। पक्षान्तरे, "कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः" इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति। आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।<ref>{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}</ref><ref>{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}</ref> [[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]] [[वर्गः:पक्षिणः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] == नामकरणम् == कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति: * ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।<ref>{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}</ref> * ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}} * ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।<ref>{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}</ref> * ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।<ref>{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}</ref> * ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।<ref>{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}</ref> * ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।<ref>{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}</ref> * ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।<ref>{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}</ref> * ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।<ref>{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}</ref> कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।<ref>{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}</ref> * ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।<ref>{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}</ref><ref name="Rawson">[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} "Why Do We Say...? Rooster", ''American Heritage'', August–September 2006.</ref><ref name="Online Etymology Dictionary">[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019</ref> * ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।<ref name="berhardt">{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |url=https://archive.org/details/iremembereightyy00bern |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=[https://archive.org/details/iremembereightyy00bern/page/153 153]}}</ref> 'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,<ref>{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}</ref> यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] "मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च" (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।<ref>[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.</ref> एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।<ref>{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}</ref> प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।<ref>{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&dq=%22domestic+fowl%22&pg=PA11}}</ref> == विवरणम् == [[File:Rooster portrait2.jpg|thumb|पुंस्कुक्कुटस्य [[शिखा]] [[गलकम्बलः|गलकम्बलाः]] च]] [[File:Hen Comb (cropped).jpg|thumb|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा, सा प्रायः लघीयसी भवति]] कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।<ref name="Smithsonian"/> वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।<ref>{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}</ref> प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo & Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}</ref> आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।<ref name="Schmidt Persia 2009">{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}</ref> उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।<ref name=plosg>{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}</ref> कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।<ref>{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}</ref> प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}</ref>तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।<ref>{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens & eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA "Farmer Jerry" |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}</ref> प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।<ref>{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}</ref> जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।<ref>{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}</ref> कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोर्लैफ् श्येल्डेरुप्-एब्ब' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।<ref>{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |url=https://archive.org/details/sim_american-speech_1955-12_30_4/page/n24 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}</ref><ref>{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}</ref> पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।<ref>{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6<425::AID-AB2480140604>3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}</ref> कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।<ref>{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}</ref> कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।<ref name="Maring 2017">{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}</ref> [[File:Rooster crowing small.ogv|thumb|right|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]] पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।<ref>{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}</ref> स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।<ref>{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}</ref> == जननं जीवनचक्रं च == सङ्गमानुरागं प्रकटीकर्तुम्, केचन पुंस्कुक्कुटाः स्त्रीकुक्कुट्याः परितः समीपे वा वृत्ताकारेण नृत्यन्ति (वृत्तनृत्यम्), प्रायः स्त्रीकुक्कुट्याः निकटतमं पक्षं नमयन्तः।<ref name="grandin69">{{cite book |title=Animals in Translation |last1=Grandin |first1=Temple |author-link1=Temple Grandin |last2=Johnson |first2=Catherine |year=2005 |publisher=[[Scribner's]] |location=New York City |isbn=978-0-7432-4769-6 |pages=[https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 69–71] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 }}</ref> एतेन नृत्येण स्त्रीकुक्कुट्यां प्रतिक्रिया उत्पद्यते<ref name="grandin69" />, यदा च सा तस्य आह्वानस्य उत्तरं ददाति, तदा पुंस्कुक्कुतः स्त्रीकुक्कुट्याः उपरि आरोहति, मैथुनं च करोति। मैथुने सामान्यतः एषा प्रक्रिया भवति यस्यां नरः नारीं प्रति उपगम्य 'वाल्ट्ज़्' (waltz) नृत्यवत् प्रदर्शनं करोति। यदि नारी अस्वीकुर्वती (अग्रहीत्री) भवति, तर्हि सा अपधावति; अन्यथा सा नम्रीभवति, नरः च तस्याः पृष्ठे द्वाभ्यां पादाभ्यां पदं न्यस्य आरोहति। मैथुनानन्तरं नरः स्वपुच्छं नमयित्वा प्रदर्शनं करोति।<ref>{{cite journal |last1=Cheng |first1=Kimberly M. |last2=Burns |first2=Jeffrey T. |title=Dominance Relationship and Mating Behavior of Domestic Cocks: A Model to Study Mate-Guarding and Sperm Competition in Birds |url=https://archive.org/details/sim_condor_1988-08_90_3/page/697 |journal=[[Ornithological Applications|The Condor]] |date=August 1988 |volume=90 |issue=3 |pages=697–704 |doi=10.2307/1368360 |jstor=1368360 }}</ref> [[File:Newly-hatched chickens.jpg|thumb|सद्यः जाताः कुक्कुटशावकाः]] शुक्राणुसङ्क्रमणं नर-नार्योः [[अवस्करः|अवस्करयोः]] (cloaca) परस्परस्पर्शात् भवति, यत् कार्यं 'अवस्करचुम्बनम्' (cloacal kiss) इति उच्यते।<ref name="Briskie1997">{{cite journal |last=Briskie |first=J. V. |author2=R. Montgomerie |year=1997 |title=Sexual Selection and the Intromittent Organ of Birds |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |issue=1 |pages=73–86 |doi=10.2307/3677097 |jstor=3677097 |bibcode=1997JAvBi..28...73B }}</ref> सर्वेषां खगानाम् इव, [[जननम्|प्रजननं]] [[अन्तःस्राविशास्त्रम्|तान्त्रिक-अन्तःस्रावितन्त्रेण]] (neuroendocrine system) नियन्त्रितं भवति,<ref>{{Cite journal |last1=Dufour |first1=Sylvie |last2=Quérat |first2=Bruno |last3=Tostivint |first3=Hervé |last4=Pasqualini |first4=Catherine |last5=Vaudry |first5=Hubert |last6=Rousseau |first6=Karine |date=April 2020 |title=Origin and Evolution of the Neuroendocrine Control of Reproduction in Vertebrates, With Special Focus on Genome and Gene Duplications |url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |journal=Physiological Reviews |volume=100 |issue=2 |pages=869–943 |doi=10.1152/physrev.00009.2019 |pmid=31625459 |issn=0031-9333 |archive-date=December 7, 2024 |access-date=December 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207000256/https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |url-status=live }}</ref> यत् [[अधश्चेतकः|अधश्चेतके]] (hypothalamus) स्थिताभिः 'गोनाडोट्रोपिन्-रिलीज़िङ्ग्-हार्मोन-I न्यूरोन्' (GnRH-I) इति तान्त्रिककोशाभिः सञ्चाल्यते। [[एस्ट्रोजेन्]], [[प्रोजेस्टेरोन्]], तथा च गोनाडोट्रोपिन्-वर्गस्य हार्मोन-द्रव्याणि ([[ल्यूटिनाइजिङ्ग् हार्मोन|ल्यूटिनाइज़िङ्ग् हार्मोन]], [[फॉलिकल्-स्टिम्युलेटिङ्ग् हार्मोन]] च) जननहार्मोन-रूपेण लैङ्गिकपरिपक्वतायाः परिवर्तिनां प्रारम्भाय रक्षणाय च उत्तरदायीनि भवन्ति। वयसः वर्धनेन सह जननक्षमता क्षीयते, यत् GnRH-I-N इति तान्त्रिककोशानां ह्रासेन भवति इति मन्यते।<ref name="Bain-et-al-2016">{{cite journal |last1=Bain |first1=M. M. |last2=Nys |first2=Y. |last3=Dunn |first3=I.C. |title=Increasing persistency in lay and stabilising egg quality in longer laying cycles. What are the challenges? |journal=[[British Poultry Science]] |publisher=[[Taylor & Francis]] |volume=57 |issue=3 |date=May 3, 2016 |doi=10.1080/00071668.2016.1161727 |pages=330–338 |pmid=26982003 |pmc=4940894 |s2cid=17842329 |doi-access=free }}</ref> स्त्रीकुक्कुट्यः प्रायः तेष्वेव नीडेषु अण्डानि दातुं यतन्ते येषु पूर्वमेव अण्डानि सन्ति, तथा च कदाचित् समीपस्थनीडेभ्यः अण्डानि स्वनीडं प्रति नयन्ति। अतः कुक्कुटसमूहः प्रत्येकस्य खगस्य कृते पृथक् नीडस्य स्थाने केवलं कानिचित् इष्टानि स्थानानि एव उपयुङ्क्ते।<ref>{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C.M. |last2=Nicol |first2=C.J. |year=1993 |title=Factors influencing floor-laying by hens in modified cages |url=https://archive.org/details/applied-animal-behaviour-science_1993-04_36_2-3/page/211 |journal=[[Applied Animal Behaviour Science]] |volume=36 |issue=2–3 |pages=211–222 |doi=10.1016/0168-1591(93)90011-d}}</ref> प्राकृतिकपरिस्थितौ, अधिकांशाः खगाः यावत् एकः अण्डसमूहः (clutch) पूर्णः न भवति तावदेव अण्डानि ददति; ततः ते सर्वान् अण्डान् सेचयन्ति (अण्डानाम् उपरि उपविशन्ति)। एतत् 'अण्डसेचनाभिलाषः' (going broody) इति उच्यते। स्त्रीकुक्कुटी नीडे उपविशति, बाधने कृते आत्मरक्षार्थं स्वपक्षाणि फुल्लायति वा चाञ्चुप्रहारं करोति वा। यावत् अण्डेभ्यः शावकाः न निर्गच्छन्ति तावत् सा नीडं क्वचिदेव त्यजति।<ref name="Puff-up-Feathers">{{cite web |title=Why Do Chickens Puff up Their Feathers? I 4 Reasons Explained|date= August 8, 2020|url= https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |access-date=June 16, 2021 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618091939/https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |url-status=live}}</ref> [[File:Baby Chick Hatching.webm|thumb|left|upright=0.6|अण्डात् बहिरागच्छतः शावकस्य दृश्यम्]] [[तिब्बत|तिब्बतस्य]] उच्चपर्वतीयक्षेत्रस्य कुक्कुटानाम् अण्डेषु विशिष्टाः शारीरिकी-अनुकूलताः भवन्ति, यासां कारणेन न्यून-प्राणवायु-पर्यावरणे अपि अण्डसेचनस्य (शावकोत्पत्तेः) दरः उच्चतरः भवति। यदा अण्डानि अल्पप्राणवायुयुक्ते पर्यावरणे स्थाप्यन्ते, तदा एतेषां कुक्कुटसमूहानां भ्रूणाः अन्यकुक्कुटभ्रूणानाम् अपेक्षया अत्यधिकं [[हीमोग्लोबिन्]] (रक्तरञ्जकम्) उत्पादयन्ति। एतस्य हीमोग्लोबिन्-द्रव्यस्य प्राणवायुना सह संयोजनक्षमता अधिका भवति, येन तत् प्राणवायुं सहजतया गृह्णाति।<ref>{{Cite journal |last1=Zhang |first1=H. |last2=Wang |first2=X.T. |last3=Chamba |first3=Y. |last4=Ling |first4=Y.|last5=Wu|first5=C.X. |date=October 2008|title=Influences of Hypoxia on Hatching Performance in Chickens with Different Genetic Adaptation to High Altitude |journal=Poultry Science |volume=87 |issue=10 |pages=2112–2116 |doi=10.3382/ps.2008-00122 |pmid=18809874 |doi-access=free}}</ref> निषेचितानि अण्डानि प्रायः २१ दिनानाम् अण्डसेचनकालस्य अन्ते स्फुटन्ति; शावकः कोशात् बहिरागन्तुं स्वकीयं [[अण्डदन्तः|अण्डदन्तम्]] (egg tooth) उपयुङ्क्ते।<ref name="grandin69"/> प्रथमशावकस्य जन्मनः अनन्तरं स्त्रीकुक्कुटी प्रायः दिनद्वयं यावत् नीडे एव तिष्ठति; अस्मिन् काले सद्यः जाताः शावकाः स्वस्य आन्तरिकं [[पीतककोशः|पीतककोशम्]] (yolk sac) अवशोष्य पोषणं प्राप्नुवन्ति।<ref>{{cite journal |last1=Ali |first1=A. |last2=Cheng |first2=K.M. |year=1985 |title=Early egg production in genetically blind (rc/rc) chickens in comparison with sighted (Rc+/rc) controls |url=https://archive.org/details/sim_poultry-science_1985-05_64_5/page/789 |journal=Poultry Science |volume=64 |issue=5 |pages=789–794 |doi=10.3382/ps.0640789 |pmid=4001066 |doi-access=free }}</ref> स्त्रीकुक्कुटी स्वशावकान् रक्षति, तान् उष्णान् स्थापयितुं स्वपक्षयोः अधः आच्छादयति च। सा तान् अन्नं जलं च प्रति नयति, भोजनाय च तान् आह्वयति। शावकाः मातृकुक्कुट्या सह [[मनोवैज्ञानिकमुद्रापणम्|दृढसंलग्नताम् (imprinting)]] स्थापयन्ति, ततः अनवरतं ताम् अनुसरन्ति। सा कतिपयसप्ताहवयोयावत् तेषां पालनं करोति।<ref name="Edgar Held Jones Troisi 2016 p. 2">{{cite journal |last1=Edgar |first1=Joanne |last2=Held |first2=Suzanne |last3=Jones |first3=Charlotte |last4=Troisi |first4=Camille |title=Influences of Maternal Care on Chicken Welfare |journal=Animals |volume=6 |issue=1 |date=January 5, 2016 |pmid=26742081 |pmc=4730119 |doi=10.3390/ani6010002 |doi-access=free |page=2}}</ref> 'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) कुक्कुटानाम् अन्तःप्रजननम् [[अन्तःप्रजनन-ह्रासः|अन्तःप्रजनन-ह्रासम्]] (inbreeding depression) जनयति, यत् अण्डसङ्ख्यायाः ह्रासेन तथा च लैङ्गिकपरिपक्वतायाः विलम्बेन दृश्यते।<ref>{{cite journal |last1=Sewalem |first1=A. |last2=Johansson |first2=K. |last3=Wilhelmson |first3=M. |last4=Lillpers |first4=K. |title=Inbreeding and inbreeding depression on reproduction and production traits of White Leghorn lines selected for egg production traits |journal=British Poultry Science |volume=40 |issue=2 |date=1999 |doi=10.1080/00071669987601 |pages=203–208|pmid=10465386 }}</ref> अत्यधिकं अन्तःप्रजाताः 'लैङ्ग्शान्' (Langshan) कुक्कुटाः जनने स्पष्टम् अन्तःप्रजनन-ह्रासं दर्शयन्ति, विशेषतः प्रथम-अण्डप्रसवस्य वयसि अण्डसङ्ख्यायां च।<ref>{{cite journal |last1=Xue |first1=Qian |last2=Li |first2=Guohui |last3=Cao |first3=Yuxia |last4=Yin |first4=Jianmei |last5=Zhu |first5=Yunfen |last6=Zhang |first6=Huiyong |last7=Zhou |first7=Chenghao |last8=Shen |first8=Haiyu |last9=Dou |first9=Xinhong |last10=Su |first10=Yijun |last11=Wang |first11=Kehua |last12=Zou |first12=Jianmin |last13=Han |first13=Wei |title=Identification of genes involved in inbreeding depression of reproduction in Langshan chickens |journal=Animal Bioscience |volume=34 |issue=6 |date=June 1, 2021 |issn=2765-0189 |pmid=33152217 |pmc=8100482 |doi=10.5713/ajas.20.0248 |pages=975–984}}</ref> == उत्पत्तिः == <!--PLEASE stop squashing everything up, spaces and blank lines are intentional, THANK YOU--> === वंशवृक्षः === [[File:Red Junglefowl.jpg|thumb|[[रक्तवनकुक्कुटः]], कुक्कुटस्य वन्यः पूर्वजः]] आधुनिक-[[तीत्तिरिः|तीत्तिरि-पक्षिणाम्]] सदृशाः जलचराः भूचराः वा खगाः, ये कुक्कुटादिगणस्य ([[गेलिफोर्मेस्]]-गणस्य, [[गणः (जीवविज्ञानम्)|गणस्य]]) अन्तर्गततया आगच्छन्ति—यस्मिन् गणे कुक्कुटाः अपि समाविष्टाः सन्ति—ते [[क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विलोप-घटना|क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विनाशघटनात्]] जीविताः अवशिष्टाः, यया घटनाया सर्वान् वृक्षवासिनः खगान् तेषां [[डायनासॉर्|डायनासॉर-सम्बन्धिनः]] च नाशिताः आसन्।<ref>{{cite journal |last=Pennisi |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Pennisi |title=Quaillike creatures were the only birds to survive the dinosaur-killing asteroid impact |journal=Science |date=May 24, 2018 |doi=10.1126/science.aau2802}}</ref> कुक्कुटाः मुख्यतः [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटात्]] (''Gallus gallus'') उद्भूताः सन्ति, वैज्ञानिकदृष्ट्या च तस्याः एव प्रजातेः रूपेण वर्गीकृताः सन्ति।<ref name=nature>{{cite journal |title=A genetic variation map for chicken with 2.8 million single nucleotide polymorphisms |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-12-09_432_7018/page/717 |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=717–722 |doi=10.1038/nature03156 |pmid=15592405 |pmc=2263125 |bibcode=2004Natur.432..717B |last1=Wong |first1=G. K. |last2=Liu |first2=B. |last3=Wang |first3=J. |last4=Zhang |first4=Y. |last5=Yang |first5=X. |last6=Zhang |first6=Z. |last7=Meng |first7=Q. |last8=Zhou |first8=J. |last9=Li |first9=D. |last10=Zhang |first10=J. |last11=Ni |first11=P. |last12=Li |first12=S. |display-authors=6}}</ref> गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटानाम् जनसमूहैः सह स्वतन्त्ररूपेण सङ्करणं कुर्वन्ति।<ref name=nature /> ततः परं गृहपालित-कुक्कुटस्य [[धूसरवनकुक्कुटः|धूसरवनकुक्कुटेन]], [[श्रीलङ्का-वनकुक्कुटः|श्रीलङ्का-वनकुक्कुटेन]], तथा च [[हरितवनकुक्कुटः|हरितवनकुक्कुटेन]] सह सङ्करणं जातम्;<ref name="Lawal">{{cite journal |last1=Lawal |first1=Raman Akinyanju |last2=Martin |first2=Simon H. |last3=Vanmechelen |first3=Koen |last4=Vereijken |first4=Addie |last5=Silva |first5=Pradeepa |last6=Al-Atiyat |first6=Raed Mahmoud |last7=Aljumaah |first7=Riyadh Salah |last8=Mwacharo |first8=Joram M. |last9=Wu |first9=Dong-Dong |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |last11=Hocking |first11=Paul M. |last12=Smith |first12=Jacqueline |last13=Wragg |first13=David |last14=Hanotte |first14=Olivier |display-authors=6 |title=The wild species genome ancestry of domestic chickens |journal=BMC Biology |date=December 2020 |volume=18 |issue=1 |page=13 |doi=10.1186/s12915-020-0738-1 |pmid=32050971 |pmc=7014787 |doi-access=free}}</ref> यथा, पीतत्वचः कृते उत्तरदायी जीन-घटकः धूसरवनकुक्कुटात् (''G. sonneratii'') गृहपालितखगेषु समाविष्टः अभवत्।<ref>{{cite journal |last1=Eriksson |first1=Jonas |last2=Larson |first2=Greger |last3=Gunnarsson |first3=Ulrika |last4=Bed'hom |first4=Bertrand |last5=Tixier-Boichard |first5=Michele |last6=Strömstedt |first6=Lina |last7=Wright |first7=Dominic |last8=Jungerius |first8=Annemieke |last9=Vereijken |first9=Addie |last10=Randi |first10=Ettore |last11=Jensen |first11=Per |last12=Andersson |first12=Leif |display-authors=6 |title=Identification of the Yellow Skin Gene Reveals a Hybrid Origin of the Domestic Chicken |journal=PLOS Genetics |date=February 29, 2008 |volume=4 |issue=2 |article-number=e1000010 |doi=10.1371/journal.pgen.1000010 |pmid=18454198 |pmc=2265484 |doi-access=free }}</ref> अनुमीयते यत् कुक्कुटाः स्वकीयस्य जीनोम्-समूहस्य ७१ तः ७९ प्रतिशतं भागं रक्तवनकुक्कुटैः सह समानं धारयन्ति।<ref name="Lawal"/> === गृहपालनीकरणम् === {{विस्तारः|गृहपालनीकरणम्}} <!--[[File:Chicken domestication and dispersal.svg|thumb|upright=2|Chicken domestication and dispersal;<ref name="Lawal"/> possibility of early arrival in Americas<ref name="Borrell 2007"/><ref name="Storey 2007"/>]] --> रक्तवनकुक्कुटः [[वंशः (पादपः)#पुष्पोद्गमः|बहुदशकीय-वंश-बीजोत्पादनान्ते]] उत्पन्नानां विपुलबीजानाम् लाभं गृहीत्वा स्वस्य जननक्षमतां वर्धयितुं सुअनुकूलितः अस्ति।<ref>{{citation |first=Rick |last=King |title=Rat Attack |date=February 24, 2009 |journal=Nova and National Geographic Television |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823151419/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |archive-date=August 23, 2017 |url-status=live }}</ref> कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणकाले, मानवाः भोजनस्य आधिक्ये सति अत्यधिकप्रजननं कर्तुं रक्तवनकुक्कुटस्य अस्याः क्षमतायाः लाभम् अगृह्णन्।<ref>{{citation |first=Rick |last=King |title=Plant vs. Predator |date=February 1, 2009 |journal=NOVA |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/plant-vs-predator/ |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123509/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/plant-vs-predator.html |archive-date=August 21, 2017 |url-status=live }}</ref> कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणम् यथार्थतः कदा कुत्र च अभवत् इति विषयः विवादास्पदः आसीत्। जीनोम्-अध्ययनैः अनुमितं यत् कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणं ८,००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अभवत्, ततः २००० तः ३००० वर्षेभ्यः अनन्तरं तत् चीना-भारतदेशयोः प्रसृतम्।<ref name="Lawal"/> पुरातात्विक-प्रमाणैः ई.पू. ६००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे, ई.पू. ६००० वर्षे चीनादेशे, ई.पू. २००० वर्षे च भारते गृहपालितकुक्कुटानाम् उपस्थितिः समर्थिता दृश्यते।<ref name=Lawal/><ref name="West Zhou 1988">{{cite journal |last1=West |first1=B. |last2=Zhou |first2=B.X. |year=1988 |title=Did chickens go north? New evidence for domestication |journal=Journal of Archaeological Science |volume=14 |issue= 5 |pages=515–533 |doi=10.1016/0305-4403(88)90080-5 |bibcode=1988JArSc..15..515W }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Al-Nasser |first1=A. |last2=Al-Khalaifa |first2=H. |last3=Al-Saffar |first3=A. |last4=Khalil |first4=F. |last5=Albahouh |first5=M. |last6=Ragheb |first6=G. |last7=Al-Haddad |first7=A. |last8=Mashaly |first8=M. |title=Overview of chicken taxonomy and domestication |journal={{ill|World's Poultry Science Journal||nl}}|date=June 1, 2007 |volume=63 |issue=2 |pages=285–300 |doi=10.1017/S004393390700147X |s2cid=86734013 }}</ref> एकेन प्रारम्भिक-अध्ययनेन प्रतिपादितं यत् वर्तमान-[[थाईल्याण्ड्]]-देशे [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटस्य]] एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् आधुनिककुक्कुटस्य उत्पत्तिः अभवत्।<ref name="oneMatriarch">{{citation |title=One subspecies of the red junglefowl (Gallus gallus gallus) suffices as the matriarchic ancestor of all domestic breeds |first1=A. |last1=Fumihito |first2=T. |last2=Miyake |first3=S. |last3=Sumi |first4=M. |last4=Takada |first5=S. |last5=Ohno |first6=N. |last6=Kondo |journal=PNAS |date=December 20, 1994 |volume=91 |number=26 |pages=12505–12509 |doi=10.1073/pnas.91.26.12505 |pmid=7809067 |bibcode=1994PNAS...9112505F |pmc=45467 |doi-access=free }}</ref> २०२० तमे वर्षे 'नेचर्' (Nature) पत्रिकायम् प्रकाशितम् एकम् अध्ययनम्, यस्मिन् विश्वस्य ८६३ कुक्कुटानाम् पूर्ण-जीनोम्-अनुक्रमणं (sequencing) कृतम्, तत् सूचयति यत् सर्वे गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटस्य (''[[Gallus gallus]]'') एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् उत्पन्नाः, यस्य वर्तमान-वितरणं मुख्यतः आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अस्ति। एते गृहपालिताः कुक्कुटाः आग्नेयाशिया-दक्षिणआशिया-क्षेत्रेषु प्रसृताः, यत्र ते स्थानीयाभिः वन्य-वनकुक्कुट-प्रजातिभिः सह सङ्करणं कृत्वा आनुवंशिकरूपेण भौगोलिकरूपेण च भिन्नान् समूहान् अरचयन्। सर्वाधिक-लोकप्रियस्य व्यावसायिक-प्रजातेः विश्लेषणं दर्शयति यत् 'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) प्रजातौ रक्तवनकुक्कुटस्य भिन्न-उपप्रजातिभ्यः प्राप्ताः विविधाः आनुवंशिक-पूर्वज-अंशाः समाविष्टाः सन्ति।<ref>{{cite journal |title=863 genomes reveal the origin and domestication of chicken |year=2020 |doi=10.1038/s41422-020-0349-y |s2cid=220050312 |last1=Wang |first1=Ming-Shan |last2=Thakur |first2=Mukesh |last3=Peng |first3=Min-Sheng |last4=Jiang |first4=Yu |last5=Frantz |first5=Laurent Alain François |last6=Li |first6=Ming |last7=Zhang |first7=Jin-Jin |last8=Wang |first8=Sheng |last9=Peters |first9=Joris |last10=Otecko |first10=Newton Otieno |last11=Suwannapoom |first11=Chatmongkon |last12=Guo |first12=Xing |journal=Cell Research |volume=30 |issue=8 |pages=693–701 |pmid=32581344 |pmc=7395088 |display-authors=6}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Liu |first1=Yi-Ping |last2=Wu |first2=Gui-Sheng |last3=Yao |first3=Yong-Gang |last4=Miao |first4=Yong-Wang |last5=Luikart |first5=Gordon |last6=Baig |first6=Mumtaz |last7=Beja-Pereira |first7=Albano |last8=Ding |first8=Zhao-Li |last9=Palanichamy |first9=Malliya Gounder |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |display-authors=6 |title=Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2006_38_1/page/12 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=January 2006 |volume=38 |issue=1 |pages=12–19 |doi=10.1016/j.ympev.2005.09.014 |pmid=16275023 |bibcode=2006MolPE..38...12L }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zeder |first1=Melinda A. |last2=Emshwiller |first2=Eve |last3=Smith |first3=Bruce D. |last4=Bradley |first4=Daniel G. |title=Documenting domestication: the intersection of genetics and archaeology |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2006-03_22_3/page/139 |journal=Trends in Genetics |date=March 2006 |volume=22 |issue=3 |pages=139–155 |doi=10.1016/j.tig.2006.01.007 |pmid=16458995 }}</ref> ६०० तः अधिकेभ्यः पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां अस्थिनाम् पुनःपरीक्षणेन, तथा च २३ स्थलेभ्यः प्राप्तानाम् अस्थिनाम् कालनिर्धारणेन (dating) सम्भाव्यमान-प्राचीनतमाः कुक्कुटास्थयः मध्य-थाईल्याण्डस्य [[बान् नोन् वाट्]] (Ban Non Wat) इत्यत्र प्रायः ३,२५० वर्षेभ्यः पूर्वतनाः इति चिह्निताः। पुरा-शारीरिकीविद् 'जौरिस् पीटर्स्' (Joris Peters) तथा [[जैविक-पुरातत्त्वशास्त्रम्|जैविक-पुरातत्त्वविद्]] 'ग्रेगर् लार्सन्' (Greger Larson) कथयतः यत् एतत् [[धान्यम्|तण्डुलस्य]] कृष्या सह समकालिकम् आसीत्, तथा च तौ प्रस्तावयतः यत् वनान्तराः वनकुक्कुटाः धान्यबीजानि खादितुं समाकृष्टाः अभवन्, समीपे एव नीडान् अरचयन्, गृहपालिताश्च अभवन्। अस्मिन् स्थले 'गेलस्' (Gallus) वंशस्य खगानाम् कङ्कालाः समाधि-वस्तु रूपेण उपयुक्ताः आसन्, येन तेषां गृहपालनीकरणं पुष्टं भवति।<ref name="Peters 2022">{{cite journal |last1=Peters |first1=Joris |last2=Lebrasseur |first2=Ophélie |last3=Irving-Pease |first3=Evan K. |last4=Paxinos |first4=Ptolemaios Dimitrios |last5=Best |first5=Julia |last6=Smallman |first6=Riley |last7=Callou |first7=Cécile |last8=Gardeisen |first8=Armelle |last9=Trixl |first9=Simon |last10=Frantz |first10=Laurent |last11=Sykes |first11=Naomi |last12=Fuller |first12=Dorian Q. |last13=Larson |first13=Greger |display-authors=5 |title=The biocultural origins and dispersal of domestic chickens |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=24 |date=June 14, 2022 |article-number=e2121978119 |pmid=35666876 |pmc=9214543 |doi=10.1073/pnas.2121978119 |bibcode=2022PNAS..11921978P |doi-access=free}}</ref> == प्रसारः == === ऑस्ट्रोनेशिया === [[File:Map showing prehistoric diffusion of domestic chickens (Gallus gallus) into the Pacific via the Austronesian migrations (Thomson, Lebrasseur, & Austin, 2014).png|thumb|upright=2|प्राचीन-आधुनिक-कुक्कुटानाम् डी.एन.ए. (DNA) आनुवंशिक-संकेतकैः (Thomson इत्यस्य दलस्य अनुसारम्, २०१४) अनुमितम् यत्, [[नवपाषाणयुगः|नवपाषाणयुगीय-]][[ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारः|ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारेण]] (प्रायः ४००० [[वर्तमानपूर्वम्|वर्षेभ्यः पूर्वम्]] आरब्धेन) [[फिलिपीन्स्]]-देशात् [[ओशियानिया]]-क्षेत्रं प्रति गृहपालितानां कुक्कुटानाम् प्रागैतिहासिकः प्रवेशः।<ref name="Thomson"/>]] गृहपालितकुक्कुटस्य कृते कश्चन शब्दः (''*manuk'') पुनर्निर्मितायां [[आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषा|आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषायाम्]] उपलब्धः अस्ति, यत् सूचयति यत् प्राचीनकालात् एव [[ऑस्ट्रोनेशिया-जनाः|ऑस्ट्रोनेशिया-जनैः]] ते [[ऑस्ट्रोनेशिया-देशस्य गृहपालित-पादपाः पशवश्च|गृहपालिताः]] कृताः आसन्। कुक्कुटाः, कुक्कुरैः सूकरैः च सह, कमपि ऊनं ई.पू. ३००० वर्षे [[तैवानस्य मूलनिवासिनः|तैवान-द्वीपतः]] आरब्धस्य प्रागैतिहासिक-ऑस्ट्रोनेशिया-सामुद्रिक-प्रव्रजनस्य सम्पूर्णे व्याप्त्तौ [[द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया|द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया-क्षेत्रम्]], [[माइक्रोनेशिया]], [[द्वीप-मेलानेशिया]], [[पोलिनेशिया]], [[मडागास्कर]] च नीताः आसन्।<ref name= Thomson>{{cite journal |last=Thomson |first=Vicki A. |others= et al. |title=Using ancient DNA to study the origins and dispersal of ancestral Polynesian chickens across the Pacific |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=April 2014 |volume=111 |issue=13 |pages=4826–4831 |doi=10.1073/pnas.1320412111 |pmid=24639505 |pmc=3977275 |bibcode=2014PNAS..111.4826T |doi-access=free }}</ref><ref name= Piper>{{cite book |first1=Philip J. |last1=Piper |editor1-first=Philip J. |editor1-last=Piper |editor2-first=Hirofumi |editor2-last=Matsumura |editor3-first=David |editor3-last=Bulbeck |title=New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory |chapter=The Origins and Arrival of the Earliest Domestic Animals in Mainland and Island Southeast Asia: A Developing Story of Complexity |publisher=[[ANU Press]] |volume=45 |series=terra australis |year=2017 |isbn=978-1-76046-094-5 |chapter-url =http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |access-date =May 5, 2023 |archive-date =November 28, 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20221128075413/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |url-status =live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&pg=PA56 |title=The Cambridge History of the Pacific Islanders |first=Malama |last=Meleisea |date=March 25, 2004 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=56 |access-date=March 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913140948/https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&pg=PA56 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-00354-4}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&pg=PA411 |title=Anthropological Genetics: Theory, Methods and Applications |first=Michael H. |last=Crawford |date=March 13, 2019 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=411 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913143140/https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&pg=PA411 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-54697-3}}</ref> एते कुक्कुटाः [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वे काले]] [[पोलिनेशिया-जनाः|पोलिनेशिया-समुद्रयात्रिभिः]] [[दक्षिणअमेरिका]]-दिशि आनीताः भवेयुः, किन्तु एषः विषयः विवादास्पदः अस्ति।<ref name= Neumann>{{cite news |last=Neumann |first=Scott |title=Study: The Chicken Didn't Cross The Pacific To South America |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |access-date=May 5, 2023 |work=The Two Way |agency=NPR |date=March 18, 2014 |archive-date=May 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505060006/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |url-status=live }}</ref> === आफ्रिका === कुक्कुटाः प्रायः ई॰पू॰ १४०० तमे वर्षे [[कुक्कुटयुद्धम्|कुक्कुटयुद्धस्य]] प्रयोजनाय [[मध्यपूर्वदेशः|मध्यपूर्वदेशैः]] [[मिस्त्रदेशः|मिस्रदेशं]] सम्प्राप्ताः, प्रायः ई॰पू॰ ३०० तमे वर्षे च मिस्रदेशे व्यापकप्रकारेण पालिताः अभवन्।<ref name="CHOF"/> ईस्वीय-प्रथमसहस्राब्दस्य प्रारम्भे आफ्रिका-महाद्वीपे तेषां प्रवेशस्य त्रयः सम्भाव्याः मार्गाः भवितुमर्हन्ति—मिस्रस्य [[नीलनदी|नीलनद्याः]] उपत्यकाद्वारा, पूर्व-आफ्रिका-देशस्य रोमन-ग्रीक् वा भारतीय-व्यापारद्वारा, अथवा [[सहारा-मरुभूमिः|सहारा-मरुभूमिं]] तीर्त्वा [[कार्थेज्]]-नगरात् [[बर्बर्-जनाः|बर्बर्-जनेभ्यः]] वा। प्राचीनतमाः ज्ञाताः अवशेषाः [[माली]], [[न्यूबिया]], पूर्वीयतटः, तथा च [[दक्षिण-आफ्रिका]] इत्येतेभ्यः स्थानेभ्यः प्राप्ताः, ये प्रथमसहस्राब्दस्य मध्यकालस्य सन्ति।<ref name= CHOF/> === अमेरिका === [[File:A Barred Rock Chicken Named Rootrip.png|alt=The Plymouth rock is one of the oldest chicken breeds in America- Rootrip the hen|thumb|[[प्लाइमथ् राक् कुक्कुटः|प्लाइमथ् राक्]], उपनिवेशोत्तरकालस्य अमेरिका-देशस्य कुक्कुटप्रजातिः।<ref>{{cite web |url=http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010131233/http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |url-status=dead |archive-date=2016-10-10 |title=Plymouth Rock Chicken |publisher=The Livestock Conservancy |access-date=18 February 2026}}</ref>]] पाश्चात्य-सम्पर्कात् पूर्वम् अमेरिका-महाद्वीपे गृहपालिताः कुक्कुटाः आसन् वा न वा इति सम्भावना शोधकर्तृभिः विचार्यते, किन्तु केवलम् अमेरिका-आशिया-क्षेत्रयोः दृश्यमानाः नील-अण्डदायिनः कुक्कुटाः प्रारम्भिक-अमेरिका-कुक्कुटानाम् आशिया-मूलं सूचयन्ति। थाईल्याण्ड्, रशिया, [[भारतीय-उपमहाद्वीपः]], दक्षिणपूर्वासिया, तथा च [[उपसहारा-आफ्रिका]]-क्षेत्रेभ्यः तथ्यानाम् अभावेन एतेषु क्षेत्रेषु कुक्कुटानाम् प्रसारस्य स्पष्टं मानचित्रं रचयितुं कठिनं भवति; [[विलोपः|विलुप्त्याः]] सङ्कटे स्थितानां स्थानीयप्रजातीनाम् उत्तमं विवरणम् आनुवंशिक-विश्लेषणं च अस्मिन् क्षेत्रे संशोधनाय सहायकमपि भवितुमर्हति।<ref name= CHOF/> [[दक्षिण-मध्य-चिली]]-देशस्य [[अराउको-प्रायद्वीपः|अराउको-प्रायद्वीपात्]] प्राप्तानि कुक्कुटास्थीनि [[रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणम्|रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणेन]] [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वतनानि]] इति सिद्धानि, [[डी.एन.ए.]]-विश्लेषणात् च तानि पोलिनेशिया-क्षेत्रस्य प्रागैतिहासिक-समूहैः सह सम्बद्धानि इति अनुमितम्।<ref name="Borrell 2007">{{cite journal |last1=Borrell |first1=Brendan |title=DNA reveals how the chicken crossed the sea |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=June 1, 2007 |volume=447 |issue=7145 |pages=620–621 |doi=10.1038/447620b |pmid=17554271 |bibcode=2007Natur.447R.620B |s2cid=4418786 |doi-access=free }}</ref><ref name="Storey 2007">{{cite journal |last=Storey |first=A. A. |others= et al. |title=Radiocarbon and DNA evidence for a pre-Columbian introduction of Polynesian chickens to Chile |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2007-06-19_104_25/page/10335 |journal=[[PNAS]] |date=June 19, 2007 |volume=104 |issue=25 |pages=10335–10339 |doi=10.1073/pnas.0703993104 |pmid=17556540 |pmc=1965514 |bibcode=2007PNAS..10410335S |doi-access=free }}</ref> किन्तु तेषामेव अस्थिनाम् अग्रिमेन अध्ययनेन एतेषु परिणामेषु संशयः उत्पादितः।<ref>{{cite journal |last=Gongora |first=Jaime |others= et al. |year=2008 |title=Indo-European and Asian origins for Chilean and Pacific chickens revealed by mtDNA |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-07-29_105_30/page/10308 |journal=[[PNAS]] |volume=105 |issue=30 |pages=10308–10313 |doi=10.1073/pnas.0801991105 |pmid=18663216 |pmc=2492461 |bibcode=2008PNAS..10510308G |doi-access=free }}</ref><ref name="Thomson" /> === युराशिया === पक्षिणां सूक्ष्माणां तथा च भङ्गुराणाम् अस्थिनाम् कारणेन कुक्कुटावशेषाणां कालनिर्धारणं कठिनम् अभवत्; एतदेव विविधस्रोतैः दत्तेषु कालेषु विषमतायाः कारणं भवितुमर्हति। ईसापूर्वाणां कतिपय-शताब्दीनाम् ऐतिहासिकग्रन्थेषु उल्लेखैः, तथा च मध्यआशिया-क्षेत्रेषु प्रागैतिहासिक-कलाकृतिषु चित्रणैः पुरातात्विक-प्रमाणानि परिपूर्यन्ते।<ref name= Peters24>{{cite journal |last=Peters |first=Carli |others= et al. |title= Archaeological and molecular evidence for ancient chickens in Central Asia |journal= Nature Communications |volume=15 |issue=1 |date=April 2, 2024 |article-number=2697 |issn=2041-1723 |pmid=38565545 |pmc=10987595 |doi=10.1038/s41467-024-46093-2 |doi-access=free|bibcode=2024NatCo..15.2697P }}</ref> ई.पू. चतुर्थशताब्द्याः पूर्वमेव दक्षिण-मध्यआशिया-क्षेत्रेषु कुक्कुटाः व्यापकतया प्रसृताः आसन्।<ref name= Peters24/> मध्यपूर्व-क्षेत्रे कुक्कुटावशेषाः [[सीरिया-क्षेत्रम्|सीरिया]]-देशे ई.पू. २००० तः किञ्चित् पूर्वतनकालस्य सन्ति।<ref name="CHOF">The Cambridge History of Food, 2000, [[Cambridge University Press]], Vol. 1, pp. 496–499</ref> फिनिशिया-जनाः भूमध्यसागरीय-तटेषु इबेरिया-पर्यन्तं कुक्कुटान् अपसारयन्। [[हेलेनिस्टिक-कालः|हेलेनिस्टिक-काले]] (ई.पू. चतुर्थ-द्वितीय-शताब्द्योः), दक्षिण-[[लेवेण्ट्]]-क्षेत्रे, आहारात्मेन कुक्कुटानाम् व्यापक-गृहपालनीकरणम् आरब्धम्।<ref name= pmid26195775>{{cite journal |last1=Perry-Gal |first1=Lee |last2=Erlich |first2=Adi |last3=Gilboa |first3=Ayelet |last4=Bar-Oz |first4=Guy |date=August 11, 2015 |title=Earliest economic exploitation of chicken outside East Asia: Evidence from the Hellenistic Southern Levant |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=32 |pages=9849–9854 |bibcode=2015PNAS..112.9849P |doi=10.1073/pnas.1504236112 |pmc=4538678 |pmid=26195775 |doi-access=free}}</ref> युरोप-महाद्वीपे कुक्कुटानाम् प्रथमानि चित्राणि ई.पू. सप्तमशताब्द्याः [[प्राचीन-कोरिन्थ्|कोरिन्थ-नगरस्य]] [[मृद्भाण्डम्|मृद्भाण्डेषु]] प्राप्यन्ते।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&pg=PA176 |title=Regional Greek Cooking |first1=Dean |last1=Karayanis |first2=Catherine |last2=Karayanis |date=March 13, 2019 |publisher=[[Hippocrene Books]] |page=176 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913141141/https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&pg=PA176 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-7818-1146-0}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&pg=PA207 |title=Cooking with the Bible: Biblical Food, Feasts, and Lore |first1=Anthony F. |last1=Chiffolo |first2=Rayner W. |last2=Hesse |date=March 13, 2019 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |page=207 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913080305/https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&pg=PA207 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-313-33410-8}}</ref> [[रोमन्-साम्राज्यम्|रोमन्-साम्राज्यस्य]] काले प्रजननं वर्धितम्, [[मध्ययुगः|मध्ययुगे]] च तत् न्यूनम् अभवत्।<ref name= CHOF/> युरोप-महाद्वीपस्य पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां कुक्कुटास्थिनाम् [[डी.एन.ए.-अनुक्रमणम्|आनुवंशिक-अनुक्रमेण (DNA sequencing)]] ज्ञातं यत् [[उच्च-मध्ययुगः|उच्च-मध्ययुगे]] कुक्कुटाः न्यूनाक्रमकाः अभवन्, प्रजननर्तौ च पूर्वमेव अण्डानि दातुम् आरब्धवन्तः।<ref name= brown>{{cite journal |last1=Brown |first1=Marley |title=Fast Food |journal=Archaeology |date=Sep–Oct 2017 |volume=70 |issue=5 |page=18 |url=https://archaeology.org/issues/online/collection/trenches-europe-chicken-domestication/ |access-date=July 25, 2019 |issn=0003-8113 |archive-date=July 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725160925/https://www.archaeology.org/issues/269-1709/from-the-trenches/5820-trenches-europe-chicken-domestication |url-status=live }}</ref> == रोगाः == {{मुख्यम्|पक्षिरोगाः}} [[File:Pesse oujheas H9N2 tanfla.JPG|thumb|left|[[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा|पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा-रोगेण]] ग्रस्तः अष्टदिनायुः कुक्कुटशावकः]] कुक्कुटाः [[यूका|यूकासदृशेभ्यः]] [[परजीवी|परजीविभ्यः]], तथा च [[जीवाणुः|जीवाणु-]][[विषाणुः|विषाणुसदृशैः]] [[रोगजनकः|रोगजनकैः]] उत्पन्नेभ्यः [[पक्षिरोगः|रोगेभ्यः]] च सुग्राह्याः (सुप्रभाव्याः) भवन्ति। ''[[Dermanyssus gallinae]]'' नाम परजीवी रक्तेन स्वपोषणं करोति, येन पक्षिणां क्षोभः जायते, अण्डोत्पादनं च ह्रासं गच्छति; एषः [[साल्मोनेलोसिस्]] तथा च [[बोरेलिया अन्सरीना|स्पैरोचेटोसिस्]] सदृशानां जीवाणुजन्यानां रोगाणां वाहकत्वेन च कार्यं करोति।<ref name="Schiavone Pugliese 2022">{{Cite journal |last1=Schiavone |first1=Antonella |last2=Pugliese |first2=Nicola |last3=Otranto |first3=Domenico |last4=Samarelli |first4=Rossella |last5=Circella |first5=Elena |last6=De Virgilio |first6=Caterina |last7=Camarda |first7=Antonio |date=January 20, 2022 |title=''Dermanyssus gallinae'': the long journey of the poultry red mite to become a vector |journal=Parasites & Vectors |volume=15 |issue=1 |page=29 |doi=10.1186/s13071-021-05142-1 |pmid=35057849 |issn=1756-3305 |pmc=8772161 |doi-access=free |bibcode=2022PVec...15...29S }}</ref> विषाणुजन्येषु रोगेषु [[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा]] समाविष्टः अस्ति।<ref>{{cite journal |last1=Barjesteh |first1=Neda |last2=O'Dowd |first2=Kelsey |last3=Vahedi |first3=Seyed Milad |title=Antiviral responses against chicken respiratory infections: Focus on avian influenza virus and infectious bronchitis virus |journal=Cytokine |date=March 2020 |volume=127 |article-number=154961 |doi=10.1016/j.cyto.2019.154961 |pmid=31901597|pmc=7129915 }}</ref> == मानवोपयोगः == === कुक्कुटपालनम् === {{मुख्यम्|कुक्कुटपालनम्}} {{owidslider |start = 2023 |list = Template:OWID/chicken meat production#gallery |location = commons |caption = |title = |language = |file = [[File:chicken meat production, World, 2023 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|कुक्कुटमांसस्य उत्पादनम्]] |startingView = World }} {{owidslider |start = 2024 |list = Template:OWID/Chicken meat yields per animal#gallery |location = commons |caption = |title = |language = |file = [[File:Chicken meat yields per animal, World, 2024 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|प्रतिपशु कुक्कुटमांसस्य उत्पादकता]] |startingView = World }} कुक्कुटाः सामान्याः सर्वत्र प्रसृताः च गृहपालितपशवः सन्ति, येषाम् कुलाग्रिमा जनसङ्ख्या {{As of|2018|lc=y}} तमे वर्षे २३.७ अर्बुदं (23.7 billion) आसीत्।<ref>{{cite web|title=Number of chickens worldwide from 1990 to 2018.|url=https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|access-date=February 23, 2020|website=Statista|archive-date=November 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127124744/https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|url-status=live}}</ref> मांसस्य अण्डानां च स्रोतरूपेण प्रतिवर्षं ५० अर्बुदात् (50 billion) अधिकाः कुक्कुटाः पाल्पन्ते।<ref>{{Cite web |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |title=About chickens |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063521/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}</ref> केवलम् अमेरिका-संयुक्तराज्येषु प्रतिवर्षं मांसाय ८ अर्बुदात् (8 billion) अधिकाः कुक्कुटाः हन्यन्ते,<ref>{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/pg15bd88s |title=Poultry Slaughter Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063701/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1497 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}</ref> तथा च अण्डोत्पादनाय ३० कोटिभ्यः (300 million) अधिकाः कुक्कुटाः पाल्पन्ते।<ref>{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/1v53jw96n |title=Chickens and Eggs Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426061324/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1509 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}</ref> अधिकांशः पक्षिसमूहः [[सघन-पशुपालनम्|औद्योगिक-पशुक्षेत्रेषु]] पाल्यते। [[वर्ल्डवाच्-इन्स्टिट्यूट्|वर्ल्डवाच्-संस्थायाः]] अनुसारम्, विश्वस्य ७४% पक्षिमांसम् ६८% अण्डानि च एतेनैव प्रकारेण उत्पाद्यन्ते।<ref>{{cite web |title=Towards Happier Meals In A Globalized World |url=http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |publisher=[[Worldwatch Institute]] |access-date=May 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529153518/http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |archive-date=May 29, 2014 }}</ref> सघन-पक्षिकृषेः विकल्पः [[मुक्त-क्षेत्र-कुक्कुटपालनम्]] अस्ति। अनयोः द्वयोः मुख्यविध्योः मध्ये सङ्घर्षेण [[नैतिक-उपभोक्तृवादः|नैतिक-उपभोक्तृवादस्य]] दीर्घकालिक-समस्याः उत्पन्नाः। [[सघन-कृषिः|सघन-कृषेः]] विरोधिनः तर्कयन्ति यत् एषा पर्यावरणस्य हानिं करोति, मानवानाम् आरोग्याय सङ्कटं जनयति, [[पशुषु चेतना|चेतनावत्सु पशुषु]] अमानवीया च अस्ति।<ref>{{cite journal |last1=Ilea |first1=Ramona Cristina |title=Intensive Livestock Farming: Global Trends, Increased Environmental Concerns, and Ethical Solutions |journal=Journal of Agricultural and Environmental Ethics |date=April 2009 |volume=22 |issue=2 |pages=153–167 |doi=10.1007/s10806-008-9136-3 |bibcode=2009JAEE...22..153I |s2cid=154306257 }}</ref> सघन-कृषेः समर्थकाः कथयन्ति यत् तेषाम् दक्षाः पद्धतयः वर्धित-उत्पादकतायाः कारणेन भूमिं खाद्यसंसाधनानि च रक्षन्ति, तथा च पशवः नियन्त्रिते पर्यावरणे परिपाल्यन्ते।<ref>{{cite journal |last1=Tilman |first1=David |last2=Cassman |first2=Kenneth G. |last3=Matson |first3=Pamela A. |last4=Naylor |first4=Rosamond |last5=Polasky |first5=Stephen |title=Agricultural sustainability and intensive production practices |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-08-08_418_6898/page/671 |journal=Nature |date=August 2002 |volume=418 |issue=6898 |pages=671–677 |doi=10.1038/nature01014 |pmid=12167873 |bibcode=2002Natur.418..671T |s2cid=3016610 }}</ref> मांसाय पालिताः कुक्कुटाः [[ब्रॉयलर्]] (broilers) इति उच्यन्ते। ब्रॉयलर्-प्रजातयः वधयोग्याकारं प्राप्तुं सामान्यतः षड्भ्यः सप्ताहेभ्यः न्यूनं समयं गृह्णन्ति,<ref>{{cite web |url=https://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |title=Broiler Chickens Fact Sheet |website=Animals Australia |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100712123234/http://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |archive-date=July 12, 2010 |url-status=live }}</ref> मुक्तक्षेत्रीय- तथा च [[जैविक-आहारः|जैविक-ब्रॉयलर्-कुक्कुटानाम्]] कृते कतिपय-सप्ताहाः अधिकाः भवन्ति।<ref>{{cite web |title=Chickens Farmed for Meat |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=February 2, 2024 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921105646/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |url-status=live }}</ref> मुख्यतया अण्डोत्पादनाय पालिताः कुक्कुटाः 'लेयर्-कुक्कुट्यः' (layer hens) इति उच्यन्ते। केवलं युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशे प्रतिदिनं ३.४ कोटिभ्यः (34 million) अधिकानि अण्डानि उपयुज्यन्ते।<ref>{{Cite web |url=https://www.egginfo.co.uk/egg-facts-and-figures/industry-information/data |title=UK Egg Industry Data |website=Official Egg Info |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230000509/https://www.egginfo.co.uk/egg-facts-and-figures/industry-information/data |archive-date=December 30, 2016 |url-status=live }}</ref> कासाञ्चन प्रजातीनाम् कुक्कुट्यः प्रतिवर्षं ३०० तः अधिकानि अण्डानि दातुं शक्नुवन्ति; अण्डोत्पादनस्य उच्चतमं प्रामाणिकं मानं ३६४ दिनेषु ३७१ अण्डानि अस्ति।<ref>{{cite book |last1=Glenday |first1=Craig |title=Guinness World Records 2011 |url=https://archive.org/details/guinnessworldrec00crai_1 |date=April 26, 2011 |publisher=[[Jim Pattison Group]] |isbn=978-0-440-42310-2 |page=[https://archive.org/details/guinnessworldrec00crai_1/page/286 286]}}</ref> १२ मासानाम् अण्डोत्पादनान्तरम्, वाणिज्यिक-कुक्कुट्याः अण्डोत्पादनक्षमता एतावत् न्यूना भवति यत् तत् पक्षिबृन्दं वाणिज्यिकदृष्ट्या अलाभकरं भवति। विशेषात् [[ब्याट्री-पिञ्जरम्|ब्याट्री-पिञ्जर-पद्धत्यां]] पालिताः कुक्कुट्यः कदाचित् दुर्बलाः भवन्ति अथवा तासाम् बहूनि पत्राणि (पिञ्छानि) पतितानि भवन्ति, तासाम् सम्भावितम् आयुः च प्रायः सप्तवर्षेभ्यः न्यूनीभूय वर्षद्वयात् न्यूनं जातम्।<ref name="Browne">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2002/mar/10/foodanddrink.features1 |work=The Guardian |location=London |title=Ten weeks to live |first=Anthony |last=Browne |date=March 10, 2002 |access-date=April 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516080228/http://observer.guardian.co.uk/foodmonthly/story/0,,662799,00.html |archive-date=May 16, 2008 |url-status=live }}</ref> युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशे युरोप-महाद्वीपे च ताः अण्डदायिन्यः कुक्कुट्यः ततः वध्यन्ते, प्रसंस्कृतेषु खाद्येषु उपयुज्यन्ते, अथवा 'सूप-कुक्कुटी' (soup hens) इति रूपेण विक्रीयन्ते।<ref name="Browne" /> अन्येषु केषुचित् देशेषु, वधस्य स्थाने अण्डोत्पादनस्य पुनः सक्रियीकरणाय पक्षिबृन्दानि कदाचित् [[बलात् पत्रपातनम्|बलात् पत्रपातनं]] कार्यन्ते। अस्मिन् ७-१४ दिनानि यावत् आहारस्य (कदाचित् जलस्य च) पूर्णतया त्यागः,<ref name="Patwardhan and King, (2011)">{{cite journal |last1=Patwardhan |first1=D. |last2=King |first2=A. |year=2011 |title=Review: feed withdrawal and non feed withdrawal moult |journal=World's Poultry Science Journal |volume=67 |issue=2 |pages=253–268 |doi=10.1017/s0043933911000286|s2cid=88353703 }}</ref> अथवा शरीरभारस्य २५ तः ३५% पर्यन्तम् ह्रासाय पर्याप्तः दीर्घकालः,<ref name="Webster, (2003)">{{cite journal |last1=Webster |first1=A.B. |year=2003 |title=Physiology and behavior of the hen during induced moult |url=https://archive.org/details/sim_poultry-science_2003-06_82_6/page/992 |journal=Poultry Science |volume=82 |issue=6 |pages=992–1002 |doi=10.1093/ps/82.6.992 |pmid=12817455|doi-access=free }}</ref> अथवा प्रायोगिकपरिस्थितौ २८ दिनानि यावत् आहारत्यागः समाविष्टः अस्ति।<ref name="Molino et al., (2009)">{{cite journal |last1=Molino |first1=A.B. |last2=Garcia |first2=E.A. |last3=Berto |first3=D.A. |last4=Pelícia |first4=K. |last5=Silva |first5=A.P. |last6=Vercese |first6=F. |year=2009 |title=The Effects of Alternative Forced-Molting Methods on The Performance and Egg Quality of Commercial Layers |journal=Brazilian Journal of Poultry Science |volume=11 |issue=2 |pages=109–113 |doi=10.1590/s1516-635x2009000200006|doi-access=free |hdl=11449/14340 |hdl-access=free }}</ref> एतेन कुक्कुट्याः पत्रपातनं भवति, अण्डोत्पादनं च पुनः सक्रियं भवति। कानिचित् पक्षिबृन्दानि बहुवारं बलात् पत्रपातितानि क्रियन्ते। २००३ तमे वर्षे अमेरिका-देशे ७५% तः अधिकानाम् सर्वेषाम् पक्षिबृन्दानाम् एतादृशं पत्रपातनम् कारितम् आसीत्।<ref name="Yousaf and Chaudhry, (2008)">{{cite journal |last1=Yousaf |first1=M. |last2=Chaudhry |first2=A.S. |title=History, changing scenarios and future strategies to induce moulting in laying hens |journal=World's Poultry Science Journal |date=March 1, 2008 |volume=64 |issue=1 |pages=65–75 |doi=10.1017/s0043933907001729 |s2cid=34761543 |url=http://eprint.ncl.ac.uk/file_store/production/56559/452E6892-26EF-40C6-891B-048E9FE17D2E.pdf |access-date=October 23, 2020 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124090812/https://eprint.ncl.ac.uk/file_store/production/56559/452E6892-26EF-40C6-891B-048E9FE17D2E.pdf |url-status=live }}</ref> <gallery class=center mode=nolines widths=200 heights=180> File:Wright, Stephenson & Co Ltd - Woman feeding chickens (52532).jpg|स्वहस्तेन कुक्कुटान् भोजयन्ती महिला, प्रायः १९३० File:Florida chicken house.jpg|मांसाय ब्रॉयलर्-कुक्कुटशावकानाम् पालनार्थं विवृतपाश्वं वाणिज्यिकं कुक्कुटगृहम् File:A 95 year old woman with her pet rooster, Havana, Cuba.jpg|स्वपालित-कुक्कुटेन सह ९५ वर्षीया महिला, हवाना, क्यूबा </gallery> === पालितपशुरूपेण === {{अधिकम्|नगरीय-कुक्कुटपालनम्}} २००० तमे दशके नगरेषु उपनगरेषु च वसद्भिः जनैः कुक्कुटानाम् पालितपशुरूपेण पालनं वर्धमानतया लोकप्रियम् अभवत्।<ref>{{cite news |title=Some homeowners find chickens all the rage |work=[[Chicago Tribune]] |date=July 27, 2007 |last=Fly |first=Colin}}</ref><ref>{{cite news |title=Cooped up in suburbia |work=[[Boston Globe]] |date=December 16, 2004 |last=Pollack-Fusi |first=Mindy |url=https://www.boston.com/yourlife/home/articles/2004/12/16/cooped_up_in_suburbia/ |access-date=June 4, 2020 |archive-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063550/http://www.boston.com/yourlife/home/articles/2004/12/16/cooped_up_in_suburbia/ |url-status=dead }}</ref> बहवः जनाः अण्डोत्पादनाय कुक्कुटान् प्राप्नुवन्ति, किन्तु प्रायः तेषाम् नामकरणं कुर्वन्ति तथा च मार्जार-कुक्कुरादयः इव अन्य-पालितपशुवत् तेभ्यः व्यवहरन्ति। कुक्कुटाः सङ्गित्वा (मित्रताम्) ददति, तेषाम् व्यैक्तिकं व्यक्तित्वं च भवति। ते हस्ततः खादन्ति, अङ्के कूर्दन्ति, स्वपालकानाम् प्रति प्रतिक्रियाम् ददति, तेषाम् अनुगमनं कुर्वन्ति, स्नेहं च प्रदर्शयन्ति।<ref>{{cite news |last1=Kreilkamp |first1=Ivan |url=https://www.nytimes.com/2020/11/25/magazine/backyard-chickens-empathy.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125101336/https://www.nytimes.com/2020/11/25/magazine/backyard-chickens-empathy.html |archive-date=November 25, 2020 |url-access=subscription |url-status=live |title=How Caring for Backyard Chickens Stretched My Emotional Muscles |newspaper=[[The New York Times]] |date=November 25, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.latimes.com/style/pets/la-hm-pets-chickens-20170827-story.html |title=Chickens will become a beloved pet — just like the family dog |last=Boone |first=Lisa |website=[[Los Angeles Times]] |date=August 27, 2017 |access-date=April 3, 2019 |archive-date=April 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402104824/https://www.latimes.com/style/pets/la-hm-pets-chickens-20170827-story.html |url-status=live}}</ref> कुक्कुटाः सामाजिक-जिज्ञासु-बुद्धिमन्तः पक्षिणः सन्ति,<ref>{{Cite web |last=Barras |first=Colin |title=Despite what you might think, chickens are not stupid |url=https://www.bbc.com/earth/story/20170110-despite-what-you-might-think-chickens-are-not-stupid |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605084929/https://www.bbc.com/earth/story/20170110-despite-what-you-might-think-chickens-are-not-stupid |archive-date=June 5, 2021 |access-date=September 6, 2020 |website=www.bbc.com }}</ref> बहवः जनाः तेषाम् व्यवहारम् मनोरञ्जकं मन्यन्ते।<ref name="UPC good homes">{{cite web |url=https://www.upc-online.org/home.html |title=Providing a Good Home for Chickens |author=United Poultry Concerns |access-date=May 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605061816/http://www.upc-online.org/home.html |archive-date=June 5, 2009 |url-status=live }}</ref> काश्चन प्रजातयः, यथा [[सिल्की (कुक्कुटप्रजातिः)|सिल्की]] तथा च बहवः [[बैण्टम् (पक्षी)|बैण्टम्-प्रकाराः]], सामान्यात्मना विनीताः भवन्ति, तथा च विकलाङ्ग-बालकानाम् पार्श्वे उत्तमाः पालितपक्षिरूपेण प्रायः अनुशंसिताः भवन्ति।<ref>{{cite web |url=https://www.henkeeping.co.uk/henkeeping/choosing-your-chickens/ |website=Clucks and Chooks |title=Choosing Your Chickens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730222405/http://www.henkeeping.co.uk/which.html |archive-date=July 30, 2009}}</ref> === कुक्कुटयुद्धम् === {{मुख्यम्|कुक्कुटयुद्धम्}} [[File:COCK FIGHT.JPG|thumb|[[तमिलनाडु]]-राज्ये [[कुक्कुटयुद्धम्]], भारतम्, २०११]] कुक्कुटयुद्धम् (cockfight) द्वयोः कुक्कुटयोः मध्ये 'कॉकपिट्' (cockpit) नामके रङ्गे आयोज्यमाना स्पर्धा अस्ति। पशुकूरतायाः अन्तर्भावात् बहुषु देशेषु कुक्कुटयुद्धम् अवैधानिकम् अस्ति।<ref>{{cite news |author=Raymond Hernandez |url=https://www.nytimes.com/1995/04/11/nyregion/blood-sport-gets-blood-fans-cockfighting-don-t-understand-its-outlaw-status.html?pagewanted=all&src=pm |title=A Blood Sport Gets in the Blood; Fans of Cockfighting Don't Understand Its Outlaw Status |work=The New York Times |location=New York City Metropolitan Area |date=April 11, 1995 |access-date=May 10, 2014 |archive-date=November 14, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114125938/http://www.nytimes.com/1995/04/11/nyregion/blood-sport-gets-blood-fans-cockfighting-don-t-understand-its-outlaw-status.html?pagewanted=all&src=pm |url-status=live }}</ref> एषा गतिविधिः ईसापूर्वं २५०० तः २१०० पर्यन्तम् [[सिन्धुघाटी-सभ्यता|सिन्धुघाटी-सभ्यतायाम्]] आचरिता इति दृश्यते।<ref name="Crawford 1990">{{cite book |last=Crawford |first=R. D. |title=''Poultry Breeding and Genetics'' |url=https://archive.org/details/poultrybreedingg0000unse |publisher=[[Elsevier]] |year=1990 |pages=[https://archive.org/details/poultrybreedingg0000unse/page/10 10]–11 |isbn=978-0-444-88557-9 |ol=2207173M }}</ref> गृहपालनीकरणस्य प्रक्रियायाम्, कुक्कुटाः प्रारम्भिककाले केवलम् कुक्कुटयुद्धाय एव पालिताः आसन्, पश्चात् एव भोजनाय उपयुक्ताः।<ref name="Lawler Adler 2012">{{cite journal |last1=Lawler |first1=Andrew |last2=Adler |first2=Jerry |title=How the Chicken Conquered the World |journal=Smithsonian Magazine |issue=June 2012 |date=June 2012 |url=http://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |access-date=February 2, 2024 |archive-date=October 31, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031040210/https://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |url-status=live }}</ref> === विज्ञाने === {{अपि पश्यन्तु|जैविक-अनुसन्धान-प्रतिरूपेण कुक्कुटः|कोशरहित-कुक्कुटशावक-भ्रूण-संवर्धनम्}} विकसताम् भ्रूणानाम अध्ययनाय कुक्कुटाः दीर्घकालात् [[प्रतिरूप-जीवः|प्रतिरूप-जीवरूपेण]] उपयुज्यन्ते। विपुलसङ्ख्यायाम् भ्रूणाः वाणिज्यिकरूपेण प्राप्तुम् शक्यन्ते; निषेचितानि अण्डानि सुलभतया उद्धाट्य विकसतः भ्रूणस्य निरीक्षणाय उपयोक्तुं शक्यन्ते। तथैव महत्त्वपूर्णम् यत्, भ्रूणवैज्ञानिनः एतादृशेषु भ्रूणेषु प्रयोगान् कर्तुम्, अण्डं पुनः पिहितं कर्तुम्, विकासस्य पश्चात्काले च तस्य प्रभावान् अध्येतुं शक्नुवन्ति। उदाहरणार्थम्, अङ्गविकासस्य विषयिण्यः बह्व्यः सम्पूर्णाः शोधाः कुक्कुटभ्रूणानाम् उपयोगेन कृताः, यथा 'एपिकल् एक्टोडर्मल् रिज्' (apical ectodermal ridge) तथा 'ज़ोन आफ़ पोलरैज़िङ्ग् एक्टिविटि' (zone of polarizing activity) इत्येतयोः अन्वेषणम्।<ref>{{cite journal |last1=Young |first1=John J. |last2=Tabin |first2=Clifford J. |title=Saunders's framework for understanding limb development as a platform for investigating limb evolution |journal=Developmental Biology |date=September 2017 |volume=429 |issue=2 |pages=401–408 |doi=10.1016/j.ydbio.2016.11.005 |pmid=27840200 |pmc=5426996 }}</ref> कुक्कुटः प्रथमः पक्षी-प्रजातिः आसीत् यस्य [[जीनोम्]] अनुक्रमितम् अभवत्।<ref>{{cite journal |author=International Chicken Genome Sequencing Consortium |title=Sequence and comparative analysis of the chicken genome provide unique perspectives on vertebrate evolution |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-12-09_432_7018/page/695 |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=695–716 |doi=10.1038/nature03154 |pmid=15592404 |bibcode=2004Natur.432..695C |doi-access=free }}</ref> १.२१ गिगाबेस् (Gb) आकाः कुक्कुट-जीनोम् अन्यपक्षिणाम् तुलने समानपरिमितः अस्ति, किन्तु प्रायः सर्वेभ्यः स्तनिभ्यः लघुतरः अस्ति: मानवानाम् जीनोम् ३.२ गिगाबेस् अस्ति।<ref>{{cite journal |last1=Gregory |first1=T. Ryan |title=Synergy between sequence and size in Large-scale genomics |journal=Nature Reviews Genetics |date=September 2005 |volume=6 |issue=9 |pages=699–708 |doi=10.1038/nrg1674|pmid=16151375 |s2cid=24237594 }}</ref> अन्तिमे जीन्-समूहे २६,६४० जीन्-घटकाः (अकोडिङ्ग्-जीन्, छद्म-जीन् च सह) आसन्, येषु आहत्य १९,११९ प्रोटीन्-कोडिङ्ग्-जीन्-घटकाः आसन्, यत् मानवानाम् जीनोम्-सङ्ख्यायाः समानम् अस्ति।<ref>{{cite journal |last1=Warren |first1=Wesley C. |last2=Hillier |first2=LaDeana W. |last3=Tomlinson |first3=Chad |last4=Minx |first4=Patrick |last5=Kremitzki |first5=Milinn |last6=Graves |first6=Tina |last7=Markovic |first7=Chris |last8=Bouk |first8=Nathan |last9=Pruitt |first9=Kim D. |last10=Thibaud-Nissen |first10=Francoise |last11=Schneider |first11=Valerie |last12=Mansour |first12=Tamer A. |display-authors=6 |title=A New Chicken Genome Assembly Provides Insight into Avian Genome Structure |journal=G3 |date=January 2017 |volume=7 |issue=1 |pages=109–117 |doi=10.1534/g3.116.035923 |pmid=27852011 |pmc=5217101 }}</ref> २००६ तमे वर्षे पक्षिणाम् पूर्वजत्वस्य अनुसन्धानं कुर्वन्तः वैज्ञानिनः कुक्कुटस्य एकम् अप्रबलं जीन् (recessive gene) 'talpid2' इति सक्रियितवन्तः, तथा च दृष्टवन्तः यत् भ्रूणस्य हन्वोः दन्तानाम् निर्माणम् आरब्धम्, यथा प्राचीनेषु पक्षिज्वास्मेषु प्राप्यन्ते।<ref>[https://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805 Scientists Find Chickens Retain Ancient Ability to Grow Teeth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080620230515/https://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805 |date=June 20, 2008 }} Ammu Kannampilly, [[ABC News (United States)|ABC News]], February 27, 2006. Retrieved October 1, 2007.</ref> === संस्कृत्तौ, लोकसाहित्ये, धर्मे च === {{Anchor|Crowing|Cockadoodledoo|Cocka-doodle-doo}} {{मुख्यम्|कुक्कुटानाम् सांस्कृतिक-सन्दर्भाः}} कुक्कुटाः [[लोकसाहित्यम्|लोकसाहित्ये]], [[धर्मः|धर्मे]], [[साहित्यम्|साहित्ये]], तथा च लोकप्रियसंस्कृतौ व्यापकतया प्रदर्शिताः सन्ति। कुक्कुटः बहुषु संस्कृतिषु पवित्रः पशुः अस्ति तथा च विश्वासपद्धतिषु धार्मिकानुष्ठानेषु च गभीरतया समाविष्टः अस्ति।<ref name="smithsonianmag.com">{{cite magazine |last1=Adler |first1=Jerry |last2=Lawler |first2=Andrew |date=June 2012 |title=How the Chicken Conquered the World |url=https://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |magazine=Smithsonian |access-date=May 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103193648/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/How-the-Chicken-Conquered-the-World.html |archive-date=November 3, 2012 |url-status=live}}</ref> कुक्कुटाः कदाचित् भविष्यकथनाय (divination) उपयुज्यन्ते, या पद्धतिः 'अलेक्ट्रोमैन्सी' (alectryomancy) इति उच्यते। अस्मिन् पवित्रस्य कुक्कुटस्य बलिः दीयते, यत् प्रायः अनुष्ठानिक-कुक्कुटयुद्धस्य समये देवैः सह सम्पर्कस्य साधनरूपेण उपयुज्यते।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vvVPAAAAMAAJ&q=Alectry == टिप्पण्यः == {{notelist}} == सन्दर्भाः == {{reflist}} == बाह्यसम्पर्काः == {{Commons category|Chickens}} {{Spoken Wikipedia|date=February 22, 2024|Chicken Wikipedia.ogg}} * {{Wikispecies-inline|Gallus gallus domesticus|''Gallus gallus domesticus''}} {{Chicken}} {{Poultry}} {{Animal domestication}} {{Taxonbar|from=Q780}} {{Authority control}} [[वर्गः:कुक्कुटाः| ]] [[वर्गः:१७५८ तमे वर्षे वर्णिताः पक्षिणः]] [[वर्गः:पक्षिणाम् सामान्यानि नामानि]] [[वर्गः:कार्ल-लिनेयस्-महोदयेन नामकृताः प्राणि-वर्गकाः]] [[वर्गः:चलच्चित्रखण्डयुक्ताः लेखाः]] [[वर्गः:वनकुक्कुटाः]] [[वर्गः:पालितपक्षिणः]] [[वर्गः:उपजातयः]] [[वर्गः:विश्वव्यापी-पक्षिणः]] [[वर्गः:केन्या-देशस्य राष्ट्रियप्रतीकानि]] [[वर्गः:राजलाञ्छन-प्राणिनः]] [[वर्गः:ऑस्ट्रोनेशिया-कृषिः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] <references /> 4fayyy6q9wj9wjt35k5ykses9d9tdue 0 90163 501318 495152 2026-10-12T09:44:29Z PJ Geest 47442 Replace raster graph with SVG reconstruction: QuantumTunnel.svg 501318 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Hydrogen_Density_Plots.png|लघुचित्रम्|[[उदजन]]<nowiki/>परमाणोः [[विद्युदणुः]]<nowiki/>स्य तरङ्गफलानि विभिन्‍न-ऊर्जा-स्तरेषु। सूक्ष्मभौतिकशास्त्रः कणस्य अन्तरिक्षे यथार्थस्थानम् निश्चयेन निर्दिष्टुं न शक्नोति; केवलं विभिन्नेषु स्थानेषु तस्य सन्निधानस्य सम्भाव्यता प्रददाति। उज्ज्वलतराः प्रदेशाः तत्र विद्युदणुःस्य दृश्यत्वस्य उच्चतर् सम्भावनां सूचयन्ति।]] '''सूक्ष्मभौतिकशास्त्रम्''' इति तत्त्वज्ञानम् अतिविशिष्टं भौतिक-सिद्धान्तं यत् द्रव्यानां प्रकाशस्य च आचरणं विवृणोति। तस्याः विचित्रविशेषाः प्रायः परमाणुवर्गे आधिक्ये अथवा तस्य अन्तर्गत् अतिसूक्ष्मपरिमाणे दृश्यन्ते। एषा सर्वे सूक्ष्मभौतिकविज्ञानस्य आधारः अस्ति, यस्य अन्तर्भूतानि सूक्ष्मरसायनशास्त्रम्, सूक्ष्मक्षेत्रसिद्धान्तः, सूक्ष्मतन्त्रज्ञानम् तथा सूक्ष्मसूचनाविज्ञानम् इति शाखाः सन्ति। शास्त्रीयभौतिकशास्त्रेण न शक्यन्ते यानि बहूनि तन्त्राणि सूक्ष्मभौतिकशास्त्रेण वर्णनीयानि भवन्ति। सामान्यस्तरे (दृश्यमानस्तरः तथा पारम्परिक सूक्ष्मदर्शक-स्तरः) प्रकृत्याः बहवः पक्षाः शास्त्रीयभौतिकेन द्रष्टुं शक्यन्ते, किन्तु परमणु-उपपरमणु-स्तरे अतीव सूक्ष्मे तेषां व्याख्यया शास्त्रीयविधिः अपर्याप्ता भवति। परंतु सामान्यपरिमाणेषु शास्त्रीययन्त्रशास्त्रं, सूक्ष्मभौतिकशास्त्रेऽस्मात् समीकरणानुरूपेण समीकरणीय-अनुमानेन लभ्यते।<ref>{{Cite journal|title=What in the (quantum) world is macroscopic?|date=September 2014|pages=896–905}}</ref> सूक्ष्मप्रणाल्योः बन्धितावस्था: ऊर्जा, संवेग, कोणीय संवेगादीनि परिमाणानि विविक्ताङ्कानि (अन्तरित-मूल्यानि) इति रूपेण सार्ध्येन परिमितानि भवन्ति; तदनुरूपं शास्त्रीयप्रणालिषु एते परिमाणानि अनवरत् मापन-प्राप्तानि भवितुम् अशक्नुवन्ति। सूक्ष्मप्रणालीनां मापनानि कणस्य च तरङ्गस्य च द्विविधगुणान् दर्शयन्ति (तरङ्ग-कण-द्वैतत्वम्), तथा पूर्णप्रारम्भिक-स्थिती-सङ्ग्रहः दत्तः स्यात् इतिानि यावत् परिमाणानि यथाशक्यं पूर्वमेव निर्वाचितुं न शक्यन्ते इति नियमः अस्ति (अनिश्चितत्व-सिद्धान्तः)। सूक्ष्मभौतिकशास्त्रस्य उद्भवः क्रमेण जातः यतः किञ्चित् परीक्षणानि तेन स्पष्टीकर्तुं प्रचेष्टितानि, ये शास्त्रीयभौतिकेन सह सुसम्बद्धा न सन्ति। उदाहरणतः श्यामक-पदार्थस्य विकिरणसमस्या विषये मॅक्स् प्लांक् द्वारा यस्य समाधानं संवत्सरे १९०० प्रदत्तम् आसीत्, तथा एलबर्ट् आइन्स्टाइनस्य संवत्सरे १९०५ प्रकाश-विद्युत्क्रियायाः व्याख्यायाम् ऊर्जा-तस्य आवृत्तेः सम्बन्धं दर्शितम्। एते प्रारम्भिकाः सूक्ष्म-गवेषणाः, याः आरम्भतः "प्राचीन-सूक्ष्म-सिद्धान्तः" इति नाम्ना विख्याताः, मध्ये १९२०-युगस्य मध्यकालिनि [[नील्स बोह्र|नील्स् बोहर्]], अर्विन् श्रेडिङ्गर्, वर्नर् हाइजेनबर्ग्, मॅक्स् बॉर्न्, पॉल् डायरेक् इत्यादिभिर् पूर्णतया सूक्ष्मभौतिकशास्त्रस्य निर्माणं समभवत्। आधुनिकसिद्धान्तः बहूनि विशेषतया विकसितानि गणितीय-रूपनिर्माणानि उपयुज्य विनिर्मितः अस्ति। तेषु एका-प्रकारे गणितीयेन वस्तुनः नाम "तरङ्गफलम्" इति यत् प्रायिक-आकांश-रूपेण कणस्य ऊर्जा, संवेगादीनां मापनफलस्य सम्भावनान् विषये सूचना प्रदत्तुं समर्थम् भवति। == रूचिः च मूलभूताः धारणा == सूक्ष्मभौतिकशास्त्रम् भौतिकप्रणालीनां गुणान् आचरणञ्च गणयितुं अनुमतिं ददाति। सामान्यतया एषः सुक्ष्मप्रणालीषु प्रयुज्यते: अणु, परमाणवः, उपपरमाणवः च। सहस्राणि परमाणवाः युक्तानि जटिलानि अणवः अपि सिद्धान्तेन विवृणितुं सक्षमानि सन्ति, तथापि मानवासु तस्य अनुप्रयोगः दार्शनिकान् समस्या यथा विग्नेर् मित्रस्य प्रश्नम् उत्पन्नयति, जगति सम्पूर्णे अपि तस्य प्रयोगः अहर्तु्यम् इति कल्प्यते। सूक्ष्मभौतिकशास्त्रेण कृताः भविष्यवाणयः अत्यन्त-उच्च-शुद्धतया प्रयोगेन सह परीक्षिताः सन्ति। उदाहरणार्थ, प्रकाशम् अव द्रव्येणैकसह संवादस्य सूक्ष्म-संशोधनं यत् सूक्ष्म-विद्युत-गतिकी इति ख्यातम्, तस्य प्रयोगानुसारं एका विद्युदणुः्-रस्य चुम्बकीय-गुणान् भविष्यन्ति इति पूर्वानुमानः प्रयोगेन एके भागे मध्ये १०^१२ इति न्यूनभावेन सह अनुकूलः प्रतीयते।<ref>{{Cite journal|title=Measurement of the Electron Magnetic Moment|pages=071801|date=2023-02-13}}</ref> सिद्धान्तस्य एकं मूलभूतलक्षणम् एतत् यत् सः साधारणतः निश्चयेन न वदति किं भवति, किन्तु केवलं प्रायिकतान् ददाति। गणिततः प्रायिकता कोट्यते यदा एका जटिलस्य संख्या-परिमाणस्य परिमाणस्य वर्गं ग्रहीतं भवति; एतत् प्रायिक-आकांश इति कथ्यते। एषः नियमः मॅक्स् बॉर्न्-नाम्ना ज्ञातः; उदाहरणतः एकः सूक्ष्मकणः यथा इलेक्ट्रॉनः तरङ्गफलतः निरूप्यते, यस्य प्रत्येकस्य अन्तरिक्ष-बिन्दोः सम्भाव्य-आकांशः सम्बद्धः। तेषु आकांशेषु बॉर्न्-नियम् प्रयोज्यते यत् प्रत्ययितम् यदा प्रयोगेण स्थानम् परिक्षित्वा इलेक्ट्रॉनः कुत्रापि स्यात् इति प्रायिक-घनत्व-फलनं लभ्यते। एतत् सिद्धान्तस्य उत्तमम् परिणामम् एव; न तयोर् निश्चिततया उक्तुं शक्ता यत् इलेक्ट्रॉनः अपि कुत्र स्यात्। श्रेडिङ्गर् समीकरणं तु एकस्मिन् समय-बिन्दौ युक्तानि सर्वाणि सम्भाव्य-आकांश-सङ्ग्रहाणि अन्या-काले अपि कथं परिवर्त्यन्ते इति सम्बन्धयति।<ref name="Zwiebach2022">{{cite book | first = Barton | last = Zwiebach | title = Mastering Quantum Mechanics: Essentials, Theory, and Applications | author-link = Barton Zwiebach | publisher = MIT Press | year = 2022 | isbn = 978-0-262-04613-8 }}</ref> गणितीय-नियमाणां फलतः एकः परिणामः मापनिय परिमाणेषु भविष्यवाण्यायाम् विनिमयः अस्ति। अनिश्चितत्व-सिद्धान्तस्य प्रसिद्धतम् रूपम् इदं वदति यत् कोऽपि सूक्ष्मकणः कथं योजितः स्यात् वा तस्य पर्येक्षणानि योजितानि स्यात्, तथापि तस्य स्थानस्य मापनस्य अपि तस्य संवेगस्य मापनस्य च यथार्थपूर्वकं द्वयोः समया निश्चित-पूर्वानुमानं करोतु इति असम्भवम्। [[सञ्चिका:Double-slit.svg|वामतः|लघुचित्रम्|द्विद्वारि-प्रयोगस्य चित्रणम्]] गणितीय-नियमाणां अन्यः परिणामः सूक्ष्म-हस्तक्षेपः इति दृश्यते, यस्य लघु-प्रयोगः द्वि-त्वच्-पृष्ठप्रयोगेण प्रकट्यते। मूल-रूपे अस्मिन् प्रयोगे एकः समन्वित-प्रकाश-स्रोतः, यथा लेजर्-किरणः, द्वौ समांतर-द्वारिकयोः युक्तां पृष्ठं प्रकाशयति, तथा द्वारिकयोः आत्प्रवाहितः प्रकाशः पृष्ठस्य पश्चात् स्थिते पटले दृश्यते।<ref name="Lederman">{{cite book | last1 = Lederman | first1 = Leon M. | url = https://books.google.com/books?id=qY_yOwHg_WYC&pg=PA102 | title = Quantum Physics for Poets | first2 = Christopher T. | last2 = Hill | publisher = Prometheus Books | year = 2011 | isbn = 978-1-61614-281-0 | location = US }}</ref> प्रकाशस्य तरङ्ग-स्वभावः द्वारिकयोः आत् प्रसरत् तरङ्गान् अन्तरक्रियया उज्ज्वल-तम-पट्टाश्च निर्माति — यत् यदि प्रकाशः केवलं शास्त्रीय-कणैः स्थितः स्यात् तर्हि न भविष्येत्।<ref name="Lederman2">{{cite book | last1 = Lederman | first1 = Leon M. | url = https://books.google.com/books?id=qY_yOwHg_WYC&pg=PA102 | title = Quantum Physics for Poets | first2 = Christopher T. | last2 = Hill | publisher = Prometheus Books | year = 2011 | isbn = 978-1-61614-281-0 | location = US }}</ref> तथापि प्रकाशः पटले विशेषे बिन्दुषु कणरूपेण ग्रह्यते; अन्तरक्रियापट्टलम् एतेषु कण-घटनानां घनत्वपरिगणनया प्रकटते। अत्र दीयमान-प्रयोगाः ये द्वारिकयोः समीपं संवेदनकान् स्थापयन्ति तान् सूचयन्ति यत् प्रतितः शोधितः फोटोन् एका द्वारिकया एव याति (यथा क्लासिकल्-कणः), न च उभयत्र (यथा तरङ्गः)। एषा व्यवहृतिः तरङ्ग-कण-द्वैतत्वत इति लेखक्यते। प्रकाशात् अतिरिक्तं, इलेक्ट्रॉनः, परमाणवः च अणवः अपि द्वि-चित्रव्यवहारं तौ द्रष्टुम् समर्थाः यदा ते द्वि-त्वच्-प्रयोगे प्रेषिताः भवन्ति।<ref name="Feynman" /> [[सञ्चिका:QuantumTunnel.svg|वामतः|लघुचित्रम्|सुरङ्गिकरणस्य सरलीकृतं आलेख्यम् — एषा घटना या कणः बाधां अतिक्रम्य गतुं शक्नोति, यदपि तत्र शास्त्रीययन्त्रेण तत् असम्भवम् इति सिद्धम्।]] अन्योन्यस्सूक्ष्म-गैरशास्त्रीय-घटना अस्ति "कणस्य सुरङ्गिकरणम्" — कणः कस्यचित् संभाव्य-बाधायाः विरोधे गतः तदा सः तां अतिक्रम्य तानि पारयितुं शक्तः भवति यद्यपि तस्य गतिज-ऊर्जा तस्य बाधायाः उच्चतम् मूल्येभ्यः न्यूना अस्ति। शास्त्रीययन्त्रेऽस्मिन् दृष्टावे कणः बाधायाम् विधृतः स्यात्। सुरङ्गिकरणस्य परिणामाः बहवः महत्वपूर्णाः सन्ति, यथा विकिरण-द्विघटनम्, तारक-नाभिकीय-संश्लेषणम्, तथा उपकरणानि यथा स्क्यानिङ्ग् टन्नलिङ् सूक्ष्मदर्शकः, टन्नल् डायोड्, टन्नल्-क्षेत्रप्रभाव-ट्रान्जिस्टर् च सम्भवन्ति।<ref>{{Cite news|date=2012-03-27|title=Developing more energy-efficient transistors through quantum tunneling|url=https://news.nd.edu/news/developing-more-energy-efficient-transistors-through-quantum-tunneling/|accessdate=2024-06-07}}</ref> यदा सूक्ष्मप्रणाल्यः परस्परम् अन्तरक्रियन्ते, तर्हि परिणामः सम्भवतः सम्बन्धपुटः — एतेषां गुणाः परमपर्यन्तः इतरेषां सह इत्यात् यत् समग्रस्य वर्णनम् केवलं अंश-स्वरूपेण न सम्भवः। अर्विन् श्रेडिङ्गर् एतत् सम्बन्धपुटम् “… सूक्ष्मभौतिकशास्त्रस्य लक्षणीय-लिङ्गम्, यत् तस्य समग्रं शास्त्रीयविचार-रेखातः प्रस्थानं अनिवार्यम् करोति” इति उक्तवान्। सम्बन्धपुटः सूक्ष्म-सङ्गणकस्य साहाय्यं करोति तथा सूक्ष्म-सम्प्रेषण-प्रणालीनि यथा सूक्ष्म-कुञ्जिका-वितरणम् तथा अतिगहन-घन-लेखनम् इत्यादिषु उपयुक्तानि। समन्यवष्टि-सांकेतिक-दोषस्य विपरीतं, सम्बन्धपुटेन प्रकाशेण शीघ्रं सञ्चारणस्य संकेताः प्रेषयितुं न शक्यते, इत्यत्र "ना-संप्रेषण-नियमः" दर्शितः अस्ति।<ref name="Caves" /> सम्बन्धपुट् द्वारा अन्यम् अपि सम्भवम् उद्घाट्यते — "गूढपरिमाणान्" परीक्षायै प्रयोज्यन्ते, यानि कल्पिताः सम्पत्तयः क्वथञ्चित् सैवं मूलभूततरः स्यात् येभ्यः सूक्ष्मसिद्धान्तात् अधिकं निर्देशिताः भविष्यन्ति। बेल्-सिद्धान्तेन विशेषतया ये नतिजाः प्राप्ताः तानि दर्शनानि सूचयन्ति यत् बहवः प्रतिपादन-प्रकाराः एतेषां गूढपरिमाण-तत्त्व-तत्त्वानां सह सुसंगताः न भवन्ति। बेल्-प्रयोगानाम् बहवः क्रियाः सन्ति यैः स्थानीय-गूढपरिमाण-सिद्धान्तस्य नियत-प्रतिबन्धा निषिद्धाः सन्ति इति दर्शितम्। एतानि संकल्पनान् गणनया अधिकम् विवेचनं कृत्वा बहु-तरिकाभिः विस्तरितुं न शक्यते; सूक्ष्मभौतिकशास्त्रस्य अवगमने केवलं जटिल-सङ्ख्यायाः कल्पनम् एव न, परन्तु रेखीय बीजगणितम्, अवकलन-समीकरणानि, [[बीजगणिते समूहसिद्धान्त|समूह-तत्त्वश्चान्ये]] च विस्तीर्ण-विषयाः अपेक्षिताः। अतः अस्य लेखस्य शेषे गणितीयरूपेण सूक्ष्मभौतिकशास्त्रस्य रूपनिर्देशनं तथा कतिपय उपयोगप्रद-उदाहरणानां विवेचनं प्रयोज्यते। == गणितीयरूपनिर्माणम् == गणितोपयुक्तेऽनुशासने सूक्ष्मभौतिकशास्त्रे कस्यचित् सूक्ष्मप्रणाल्याः अवस्था एकः सदिशः '''ψ''' यत् (एकस्मिन् पृथक्त्वेन विभाज्ये) जटिल-हिल्बर्ट्-स्थानस्य सदस्यः भवति। अस्य सदिशस्य हिल्बर्ट्-स्थानस्य अन्तः-उत्पादेण सममितिः अस्ति, यथा ⟨ψ,ψ⟩ = १ इति-नियमः धार्यते, तथा अस्य सदिशः एकाङ्क-परिमाणस्य जटिलसंख्यया परिमार्ज्यते केवलम्, तेन स्पष्टं यत् ψ तथा e^{iα} ψ इत्येकेवं तथैव भौतिक-प्रणालीं प्रदर्शयतः। अन्यथा वदेत् — संभाव्य-स्थितयः हिल्बर्ट्-स्थानस्य प्रोजेक्टिव्-स्थलस्य बिन्दवः। हिल्बर्ट्-स्थानस्य विषमत्वं प्रणालीकृतस्य विषयस्य प्रकारेण निर्भरति— उदाहरणतः स्थानं च संवेगं निरूपयितु हिल्बर्ट्-स्थानं चतुः वर्गसम्-सम्यक्-नियत-समुच्चयः L^२(ℂ) इति रूपेण भवति, यदा एकेन प्रोटोनस्य स्पिन्-स्थितेः हिल्बर्ट्-स्थानम् कृत्वा तस्य स्थानं केवलं द्विमितीय-जटिल- सदिशस्थानम् ℂ² इति भवति यत्र सामान्य-आन्तःउत्पादः प्रयुज्यते। रुचिकी-परिमाणानि — स्थानम्, संवेगः, ऊर्जा, स्पिन् इत्येनि परिचालकैः (ऑब्जरवेबल्स्) निरूपितानि भवन्ति। एते परिचालकाः हरमिटीयाः (स्व-समरूपाः) रीत्या भवन्ति। कदाचित् क्वण्ट्-स्थितिः कस्मिंश्च परिचालकेऽपि स्व-निर्देशकः (एग्जीन्-निदर्शकः) भवेत्, तदा सा अवस्था स्व-स्थिति इति कथ्यते, तथा तस्य सह सम्बन्धितः स्व-मूल्यम् परिचालकस्य तस्यावत् मानम् भवति। सामान्यरूपेण क्वण्ट्-स्थिति‌ः स्व-स्थितीनां रेखीयसम्बन्धेन सञ्चीयते, यस्मिन् तानि "सुपरपोजीशन" इतिवक्तव्यम्। यदा कस्यचित् परिचालकस्य मापनं क्रियते तदा परिणामः तस्य स्व-मूल्यानां मध्ये एकः भवति, यः प्रायिकता-बॉर्न्-नियमेन निर्दिश्यते: सरल-केसे स्व-मूल्य λ अल्पद्वीपकः भवति तदा सम्भाव्यता |⟨λ→,ψ⟩|^२ इति अभवत्, यत्र λ→ तस्य सम्बन्धितः एकक-दीर्घता-स्व-निदर्शकः अस्ति। अधिकसामान्येऽवलम्बे जब स्व-मूल्य बहुविध (डीजेनेरेटिव्) भूत्वा तदा सम्भाव्यता ⟨ψ, P_λ ψ⟩ इति प्रकल्प्यते, यत्र P_λ तस्य सम्बन्धित-स्व-स्थानायाः प्रक्षेपकः अस्ति। निर्बाध-निरन्तर-केसे अस्याः सूत्राणि सम्भाव्य-घनत्व-फलनि प्रदास्यन्ते। === कालपरिवर्तनम् === क्वण्ट्-स्थितेः कालपरिवर्तनम् श्रेडिङ्गर्-समीकरणेन विवृणोति: <math display="block">i\hbar {\frac {\partial}{\partial t}} \psi (t) =H \psi (t). </math>अत्र H नाम ह्यामिल्टोनियनः, यः समग्र-ऊर्जायाः परिचालकः अस्ति, तथा ℏ इति प्लाङ्क् परिणतः स्थिराङ्कः अस्ति। इ ℏ इति गुणकः प्रस्तोता यतः यदा क्वण्ट्-प्रणालीः शास्त्रीयप्रणालीतया समीपं अनुनीयते तर्हि ह्यामिल्टोनियनः शास्त्रीय-ह्यामिल्टोनियन-रूपे परिवर्त्यते; अस्य प्रकारे अनुकूलकरणं 'संबन्धतासिद्धान्तः' इति कथ्यते। अस्मात् अवकलन-समीकरणस्य समाधानम् अस्ति <math display="block"> \psi(t) = e^{-iHt/\hbar }\psi(0). </math>अत्र U(t) = e^{-i H t / ℏ} इति परिचालकः काल-परिवर्तन-परिचालकः वदति, यः यूनिटरी-गुणधर्मं वहति। एषः कालपरिवर्तनः निश्चिततया नियोज्यते इति — यदि प्रारम्भिक-क्वण्ट्-स्थिति ψ(०) ज्ञाता स्यात् तर्हि सर्वस्य अनन्तकालपर्यन्तं ψ(t) इति अवस्था निश्चितरूपेण निर्दिष्टा भवति। [[सञ्चिका:Atomic-orbital-clouds_spd_m0.png|लघुचित्रम्|चित्रम् १: उदजनपरमाणोः विद्युदणुःस्य तरङ्गफलेभ्यः सम्बद्धानि सम्भाव्य-घनत्वानि, यासु निश्चिता ऊर्जास्तराः सन्ति (चित्रस्य ऊर्ध्वात् अधः प्रवृत्तिः — न = १, २, ३, …) तथा कोणीय-संवेगा वामात् दक्षिणं वृद्धयन्ते (वामात् दक्षिणं — स, प, ड, …)। अधिकं सङकृष्टाः प्रदेशाः स्थानमापनकाले अधिकं सम्भाव्य-घनत्वं सूचयन्ति। एते तरङ्गफलाः प्रत्यक्षरूपेण क्लासिकल्-भौतिके ध्वनिसंवेग-मोडानां क्लैड्नी-चित्राणां तुल्याः सन्ति तथा एताः कंपन-मोडाः अपि सन्ति, येषु तीव्रा ऊर्जा विद्यते अतः निश्चिता आवृत्ति आस्ते। कोणीय-संवेगः च ऊर्जा च क्वण्टीकृतानि भवन्ति तथा केवलं विविक्त-मूल्यानि स्वीकुर्वन्ति, यथा ध्वनिषु अनुनाद-आवृत्तयः अपि तथैव भवन्ति।{{pb}}]] काचित् तरङ्गफलानि यानि प्रायिक-घनत्व-वितरणानि कालतः स्वतन्त्राणि भवन्ति, यथा ह्यामिल्टोनियनस्य स्व-स्थितयः (एग्जीन्-स्थितयः) — बहवः ताः प्रणालयः ये शास्त्रीययन्त्रे गतिशीलतया निरूप्यन्ते, सूक्ष्मभौतिके स्थिरतरङ्ग-फलैः चित्रिताः स्युः। उदाहरणार्थ, एकः इलेक्ट्रॉनः अनु-उत्तेजित-परमाणौ क्लासिक्-चित्रे वर्तुले आचरति इति कल्प्यते, परन्तु सूक्ष्मभौतिके सः केन्द्रस्य परिवेष्टितः स्थिरतरङ्ग-फलः इति वर्ण्यते। यथा एक-उदजनपरमाणोस् अनुत्तेजितावस्थायां s-आवर्त-तरङ्गफल-समरूपः अस्ति। श्रेडिङ्गर् समीकरणस्य विशिष्ट-एनालिटिक् समधानानि केवलं कतिपय सुलभ-संरचनात्मक ह्यामिल्टोनियनान् (उदा. क्वण्ट्-हार्मोनिक्-आवृत्तकारिन्, द्रव्यम्-खण्डे पार्टिकल्, द्वि-[[हाइड्रोजन|उदजन]]<nowiki/>-आयनः, उदजनपरमाणुः) अपि लभ्यन्ते। तथापि हीलियम् परमाणुः — यत्र द्वे विद्युदणुः् एव सन्ति — अपि पूर्णतया समाहार-रूपेण ज्ञातुं न शक्यते।<ref>{{Cite journal|last1=Zhang|first1=Ruiqin|last2=Deng|first2=Conghao|date=1993|title=Exact solutions of the Schrödinger equation for some quantum-mechanical many-body systems|journal=Physical Review A|volume=47|issue=1|pages=71–77|doi=10.1103/PhysRevA.47.71|pmid=9908895|bibcode=1993PhRvA..47...71Z|issn=1050-2947}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Li|first1=Jing|last2=Drummond|first2=N. D.|last3=Schuck|first3=Peter|last4=Olevano|first4=Valerio|date=2019-04-01|title=Comparing many-body approaches against the helium atom exact solution|journal=SciPost Physics|volume=6|issue=4|page=40|doi=10.21468/SciPostPhys.6.4.040|doi-access=free|arxiv=1801.09977|bibcode=2019ScPP....6...40L|issn=2542-4653}}</ref><ref>{{cite book | last = Drake | first = Gordon W. F. | chapter = High Precision Calculations for Helium | date = 2023 | title = Springer Handbook of Atomic, Molecular, and Optical Physics | series = Springer Handbooks | pages = 199–216 | editor-last = Drake | editor-first = Gordon W. F. | place = Cham | publisher = Springer International Publishing | doi = 10.1007/978-3-030-73893-8_12 | isbn = 978-3-030-73892-1 }}</ref> किन्तु अनुपात-समाधान-तन्त्राः उपलभ्यन्ते। एकः पद्धतिः 'विक्षेप-तत्त्वम्' इति यस्मात् सरल-मॉडल्-ह्यामिल्टोनियनस्य विश्लेषणी-फलात् अधिक-जटिल-मॉडल् हेतु फलम् समाश्रित्य लभ्यते (उदा. दुर्बलः संभाव्यता-ऊर्जा-परिमाण-योजकः)। अन्यः सन्निकटन-विधिः तेषु प्रणालिषु प्रयुज्यते यत्र सूक्ष्म-प्रवृत्तयः शास्त्रीय-चालेन केवलं अल्प आभेदांशमात्रम् ददुः; तदा क्लासिकल्-गतेः राशीन् आधारेण एते गणयितुं शक्यते। == सन्दर्भः == {{Reflist}} g284zt1a2qkmz5hfuwdct2um799n0g9 3 92616 501317 2026-10-12T03:06:18Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501317 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=श्रेष्ठा}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०३:०६, १२ अक्टोबर् २०२६ (UTC) 3u6pz9hrnfh0bfgksibzdvebjomfjsl