विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 1203 501463 272474 2026-10-16T12:00:41Z EmausBot 3461 [[वराहगिरिः वेङ्कटगिरिः]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 501463 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[वराहगिरिः वेङ्कटगिरिः]] t0ov5r0x3rfeujc43syfiuvkry2wbnb 0 1401 501473 495287 2026-10-16T23:54:51Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501473 wikitext text/x-wiki {{infobox country |native_name = ሃገረ ኤርትራ <br />دولة إرتريا<br /> |conventional_long_name = State of Eritrea |common_name = इरीट्रिया |image_flag = Flag of Eritrea.svg |image_coat = Coat of arms of Eritrea (or-argent-azur).svg |image_map = Eritrea (Africa orthographic projection).svg |national_motto = ''कतम'' |national_anthem = [[एरत्र, एरत्र, एरत्र]] |official_languages =कतम, वस्तुतः अतिरेखिन्-भाषिका:[[अरबी]], [[तिग्रिन्या]] |languages_type = [[तिगरे]], [[सहो]], [[बिलेन]], [[अफर]], [[कुनमा]], [[नारा]], [[हेडरेब]] |capital = [[अस्मारा]] |latd = 15|latm=00|latNS=N|longd=39|longm=00|longEW=E |largest_city = [[अस्मारा]] |demonym = [[एरित्रेयन]] |government_type= '''[[सामयिकशासनम्]]''' |leader_titles = [[इरीट्रियादेशस्य राष्ट्रपति:|राष्ट्रपतिः]] |leader_names = [[इसाइयस अफेवेर्की]] |legislature=[[इरीट्रियादेशस्य राष्ट्रीयसभा]] |house_titles = |house_names= |area_rank = १०० |area_magnitude = ४५,४०५ |area= ११७,६०० |areami² = ४५,४०५ | <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] -->percent_water = ०.१४ |population_estimate = ५,२२४,००० |population_estimate_year = २००९ |population_estimate_rank = १०९ |population_census = ५,२९१,३७० |population_census_year = २००८ |population_density = ४३.१ |population_densitymi² = १११.७ | <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] -->population_density_rank = १६५वां |GDP_PPP_year=२०१० |GDP_PPP = $३.६३३ महापद्म |GDP_PPP_rank = १५७ |GDP_PPP_per_capita = $६८१ |GDP_PPP_per_capita_rank = १७९ वां |GDP_nominal_year=२०१० |GDP_nominal = $२.११७ महापद्म |GDP_nominal_rank =१५३ |GDP_nominal_per_capita =$३९७ |GDP_nominal_per_capita_rank =१७५ |HDI_year = २००७ |HDI = ०.४७२ |HDI_rank = १६५ वीं |HDI_category = <font color="#e0584e">नीवा</font> |sovereignty_type = [[स्वतंत्रता]] |sovereignty_note = [[एथियोपिआ|एथियोपिअः]] |established_event1 = तिथि |established_date1 = [[२४ मई]], [[१९९३]] |established_event2 = |established_date2 = |established_event3 = |established_date3 = |currency = [[नकफ़ा]] |currency_code = ईआरएन (ERN) |time_zone= [[पूर्वा कालद्वीप समय|ईएटी (EAT)]] |utc_offset= +३:०० |time_zone_DST= ''न अनुसरण'' |utc_offset_DST= +३:०० |cctld= .er |drives_on = दक्षिणम् |calling_code = २९१ |footnotes= }} '''इरीट्रिया''' ([[अरबी]]:إرتريا), आधिकारिकनाम '''इरीट्रियादेशः''', कालद्वीपस्य शृङ्गे विद्यमानः देशः अस्ति। एतस्य राजधानी [[अस्मारा]] अस्ति। एतस्य पश्चिमे [[सुडान]], दक्षिणे [[इथियोपिया]]दक्षिणपूर्वदिशि [[जिबूती]] अस्ति। अस्य देशस्य पूर्वदिशि रक्तसमुद्रः वर्तते | एतस्य क्षेत्रविस्तीर्णम् अस्ति ११७,६०० कि।मी। २ (४५,४०६ चतरस्र। मी) अस्ति। एतस्य देशस्य जनसंख्या ५ दशलक्षं (माकिम्) अस्ति। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== ; Government * [http://www.shabait.com/index.php Ministry of Information of Eritrea] (official government website). * [http://www.eritrea-tv.net EriTV News, Music, Movie and Comedy from Eritrea Television] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180818080840/http://eritrea-tv.net/ |date=2018-08-18 }} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13349078 Eritrea profile] from [[BBC News]]. ; Other * [http://hrc-eritrea.org/ HRCE – Human Rights Concern – Eritrea] * [http://tv.oneworld.net/2008/10/09/ifad-three-sisters-part-1/ Documentary on Women's liberation in Eritrea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202062456/http://tv.oneworld.net/2008/10/09/ifad-three-sisters-part-1/ |date=2010-12-02 }} * [http://www.tigrinja.com/ Tigrinya online learning with numbers, alphabet and history] (Eritrea and north Ethiopia (Tigray-Province)). * [http://gis.calvin.edu/atlas/eritrea.html Atlas of Eritrea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015000344/http://gis.calvin.edu/atlas/eritrea.html |date=2012-10-15 }} * [http://www.eritreaeritrea.com/ About Eritrea] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=ER Key Development Forecasts for Eritrea] from [[International Futures]]. ; Magazine * [http://speciali.espresso.repubblica.it/interattivi/speciale-eritrea/ Special section about Eritrea from Espresso online magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815181145/https://speciali.espresso.repubblica.it/interattivi/speciale-eritrea/ |date=2022-08-15 }} * [http://www.geschichteinchronologie.ch/afrika/kol/Eritrea-Munzinger-fight-against-colonialism-ENGL.html History of Eritrea: First recordings – Munzinger – exploitation by colonialism and fight against colonialism (Italy, England, Ethiopia, Soviet Union, USA, Israel) – independence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012135549/http://geschichteinchronologie.ch/afrika/kol/Eritrea-Munzinger-fight-against-colonialism-ENGL.html |date=2007-10-12 }} * [http://www.counterpunch.org/2014/05/21/the-cuba-of-africa/ What We Can Learn from Eritrea - the Cuba of Africa] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2014.05.21), ''[[CounterPunch]]'' [[वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:आफ्रिकाखण्डीयदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] gioksqxdc102gbt30okqjg4rt57drfb 0 4168 501471 488857 2026-10-16T14:02:42Z गो 47510 /* पाणिनीयव्याकरणम् */ 501471 wikitext text/x-wiki {{हिन्दूधर्मः}} '''व्याकरणं''' नाम [[वेद|वेदा]]<nowiki/>नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सर-पदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्। == शब्दार्थः == व्याकरणस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थोऽस्ति पदमीमांसाकरं शास्त्रम्। व्याकरण --> वि + आङ् + कृ + ल्युट् > व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते विशोध्यन्ते साधुशब्दाः अनेनेति व्याकरणम्। <br /> == महत्त्वम् == एतद्वेदस्य मुखत्वेन स्मृतम् - '''<nowiki/>'मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''' भाषा लोकव्यवहारं प्रवर्तयति। यदि भाषा न स्यात्, तर्हि जगदिदमन्धेतमसि मज्जेत्। यथोक्तं दण्डिना - '''<nowiki/>'इदमन्धन्तमः कृत्स्नं जायते भुवनत्रयम्।''' '''<nowiki/>''' '''यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते॥'''' <ref>शृङ्गारप्रकाशः/षष्ठः प्रकाशः</ref> भाषायाः शुद्धये व्याकरणस्य अपेक्षा भवत्येव। न हि व्याकरणज्ञानशून्यो जनः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुं शक्नोति। स्वयम् ऋक्संहितायाम् अस्य व्याकरणशास्त्रस्य प्रशंसायाम् अनेके मन्त्राः भिन्न-भिन्नस्थानेषूपलब्धा भवन्ति। ऋग्वेदस्यैकस्मिन् सुप्रसिद्धमन्त्रे व्याकरणं वृषभस्य रूपकत्वेन प्रतिपादितमस्ति - '''<nowiki/>'चत्वारि शृङ्गाः त्रयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्ता सोऽस्य।''' '''त्रिधाबद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो मर्त्याम् आविवेश।।''''<ref>( ऋ० ४॥५८।।६ )</ref> अस्य वृषभरूपी व्याकरणस्य चत्वारि शृंङ्गाणि सन्ति - नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपात-रूपाणि। त्रिपादोऽस्य भूत-भविष्य-वर्तमानाः। सुप्तिङन्तश्च द्वे शीर्षे स्तः, सप्तविभक्तयश्च सप्तहस्ताः सन्ति। उरसि शिरसि च कण्ठे त्रिधाबद्धो वृषभोऽयमस्ति। एवंविधव्याकरणज्ञानाद् योऽनभिज्ञोऽस्ति, सः जानन्नपि न जानाति, पश्यन्नपि न पश्यति, शृण्वन्नपि न शृणोति। किञ्च यो हि जनो व्याकरणशास्त्रज्ञोऽस्ति, तत्सन्निधौ वाणी सुसज्जिता कामिनी इव समागत्य सर्वतोभावेन समर्पिता भवति — '''<nowiki/>'उतत्वः पश्यन् न ददर्श वाचम् उतत्वः शृण्वन् न शृणोत्येनाम्।''' '''उतोत्वस्मै तन्वं विसले जायेव पत्ये उशती सुवासाः।।'''' <ref>( ऋग्वे० १०।।७१।१ )</ref> आचार्यवररुचिः व्याकरणशास्त्रस्य महनीयतां गायन् यदा तदध्ययनप्रयोजनानि पञ्च प्रतिपादयति, तदा महर्षिः [[पतञ्जलि|पतञ्जलिः]] तदध्ययनप्रयोजनानि त्रयोदश ब्रूते। तेन हि व्याकरणशास्त्रं नितरां प्राचीनं शास्त्रमस्ति। न हि व्याकरणज्ञानशून्यः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुमीशः। वेदस्य रक्षार्थं व्याकरणाध्ययनमत्यावश्यकम्। '''<nowiki/>'रक्षार्थवेदाध्ययनमध्येयं व्याकरणं, लोपागमवर्णविकारज्ञो हि पुरुषः सम्यग् वेदान् परिपालयिष्यति'''' इति पतञ्जलिः। वेदरक्षाक्षमतयैव व्याकरणस्य वेदाङ्गत्वमपि समर्थ्यते। '''<nowiki/>''' == व्याकरणाध्यनस्य आवश्यकता == ऋषिर्ब्रूते यद्वेदानां रक्षायै व्याकरणस्याध्ययनमपेक्ष्यते। यो जनो लोपागमवर्णविकारज्ञो भवति, स एव वेदान् साधु रक्षितुमर्हति। तथा हि - वेदे 'जहार' इत्येतस्य क्रियापदस्य स्थाने 'जभार' इत्येतत् क्रियापदं प्रयुज्यते। व्याकरणानभिज्ञस्य दृष्ट्या 'जभार' इत्येतत्क्रियापदं न शुद्धम्, स 'जहार' इत्येतदेव शुद्धं मत्वा 'जभार' इत्येतत्पदम् अनुच्चार्य 'जहार' इति प्रयोक्तुमुपक्रान्तो भविष्यति। कुफलञ्चैतदीयमिदं स्याद् वेदोऽनेकपरिवर्तितपदवान्। अयं हि महान्नर्थो व्याकरणज्ञानशून्यतया निपातितो भवेत्। तस्माद् व्याकरणस्य अध्ययनमतितरामपेक्ष्यते। व्याकरणाध्ययनेन विभक्तिविपरिणामस्य च बोधो जायते तस्माद व्याकरणम् अवश्यम् अध्ययनीयमस्ति। न सर्वैः लिङ्गैः न च सर्वाभिः विभक्तिभिः वेदे मन्त्राः निगदिताः सन्ति। ते च अवश्यं यज्ञगतेन यथायथं विपरिणमयितव्या भवति। न अवैयाकरणस्तान् यथायर्थं विपरिणमयितुं शक्नोति। तथाहि 'अग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामि' इत्येतदस्ति वेदवाक्यम्। इदं हि वाक्यम् अग्निदेवताकं वर्त्तते। निर्वापकाले अग्निदेवताम् उद्दिश्य मन्त्रोऽयं पठितो भवति। परं यदा सूर्यदेवता लक्ष्यीकृत्य निर्वापः कृतो भवति, तदा सूर्याय त्वा जुष्टं निर्वपामि इत्येतेन विपरिणामेन पठनीयो भवति मन्त्र एषः। इमं हि विपरिणामं वैयाकरण एव सम्यग् यथायथं कर्तुं पारयति। ‘ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' इत्येतस्मादपि हेतोः व्याकरणस्याऽध्ययनं परमापेक्षितं भवति। वेदस्य षडङ्गत्वात् षटत्स्वङ्गेषु च व्याकरणस्य प्रधानत्वात्। सुलभतया यथार्थज्ञानं व्याकरणं विना न भवितुमर्हति अतोऽपि व्याकरणस्य पठनमपेक्ष्यते। इदं तु विदितमेव वर्त्तते यद्, जिज्ञासुनाऽवश्यमेव शब्दस्य कार्यं ज्ञानम्। शब्दस्य ज्ञानं व्याकरणं विहाय न केनाप्यन्येन सुलभेनोपायेन शक्यम्। संशयराहित्यनिमित्तेनाऽपि व्याकरणमध्येयमस्ति। याज्ञिकाः पठन्ति 'स्थूलपृषतीमाग्निवारुणीमनड्वाहीमालभेते'ति तस्यां सन्देहोऽयमस्ति - स्थूला चासौ पृषती च स्थूलपृषतीति कथनमभिप्रेतं किं वा स्थूलानि पृषन्ति यस्याः सा स्थूलपृषतीकथनमिष्टम् ? अवैयाकरणस्तां न स्वरतोऽध्यवसति। यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ततो [[बहुव्रीहिः]]। अथान्तोदातत्त्वं तत[[तत्पुरुषसमासः|स्तत्पुरुष]] इति। एतेन विवेचनेन व्याकरणस्य उपादेयत्वं तन्महत्त्वञ्च समुपस्थापयन् आचार्यपतञ्जलिः तस्य अन्यानि च कतिपयानि आवश्यकतां प्रस्तौति। स आह यद् व्याकरणं हि यो नरो न जानाति, स शुद्धमपि वक्तुं न शक्नोति। शुद्धोच्चारणलाभाय व्याकरणस्याध्ययनं कर्तव्यम्। अशुद्धोच्चारणकर्ता शिक्षितसमाजे निन्दितो भवति। तस्माद् विज्ञेन सततमुच्चारणस्य शुद्धता समुपासनीयेति। अध्ययनं तदेव लाभप्रदं भवति यदर्थाभिधारणपूर्वकं विधीयते। अर्थावधारणायाः कृते व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितं जायते। यदध्ययनं विनाऽर्थावबोधं कृतं जायते, तदध्ययनं सदैवाध्येतारं दुनोति। तदध्ययनं तु तदर्थं भाररूपमेव जायते। मया यत्किमपि पठितं तन्न जाने किं पठितमिति विचार्य सखिन्नमना जायते। अतस्तस्मात् स जुगुप्सते। कथनस्य प्रयोजनमिदमेव यद् यत् किमपि पठनीयं जनेन तद्बोधपूर्वकं पठनीयम्। बोधपूर्वकं पठनं तदैव सम्भवं भवितुं मर्हति, यदा व्याकरणस्य ज्ञानं स्यात्। इत्थं हि विद्वान् पतञ्जलिव्याकरणस्य महत्त्वं विदधानोऽग्रे पुनराह - मानवेन शब्दप्रयोगे प्रवीणेन भवितव्यम्। कः शब्दः केन प्रकारेण प्रयोक्तव्यः इत्येतद् यो जानाति, सः स्वीयेनैकेनाऽपि शब्देन नैजं प्रभावं जनताया मानसे समुपस्थापयितुं शक्नोति। जनतां स तां दिशां नेतुमर्हति यां दिशं प्रति तस्या अावर्जनं तस्येष्टं भवति। शब्दज्ञ एव समुदाचारस्य विधिं प्रयोक्तुमर्हति। अस्य कथनस्य तात्पर्यमिदमस्ति यत्, समुदाचारे किं वा सामाजिकव्यवहारे शब्दस्य पदस्य च उच्चारणं केन विधिना कार्यमित्यपि कोऽपि शब्दज्ञ एव साधु वेत्ति यतः स एव यथाऽवसरे हस्व-दीर्घप्लुतोच्चारणस्य महत्त्वं जानाति, तेन व्याकरणाध्ययनस्य प्रयोजनं सुस्पष्टमेवेति। वैयाकरण एव यज्ञे प्रयुक्तान् [[मन्त्रः|मन्त्रान्]] सविभक्तिकान् विधाय पठितुं समर्थो भवति, तदर्थमपि व्याकरणस्याध्ययनमपेक्षितमस्ति। यज्ञकर्मणि स एव विद्वान् अधिकारी भवितुमर्हति यः पदोच्चारणं तथा करोति यथा न किमपि पदं न कोऽपि स्वरो न च किमप्यक्षरमस्फुटं स्यात्। यज्ञाधिकारस्य लाभार्थमपि व्याकरणमध्येतव्यम्। 'शब्दो ब्रह्मः' तेन हि शब्देन सह तादात्म्ये सति शब्दस्य परब्रह्मभूतेनार्येण सहापि तादात्म्यं भवितुं शक्नोतीत्येतस्मादपि व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितम्। वाक्यगतस्य अर्थज्ञानस्यापि लाभाय व्याकरणं पठनीयमस्ति। नापि श्रुतेन न चापि लिखितेन वाक्येन न तावत् किमपि कार्यं भवितुमर्हति यावद् वाक्यगतार्थस्य साधुज्ञानं न जायते। वस्तुतः तदनवगतार्थ वाक्यन्तु निरर्थकमेव तदर्थमपि व्याकरणस्य ज्ञानं काङ्क्ष्यते। == प्रयोजनम् == व्याकरणस्य सर्वाणि प्रयोजनानि उक्तानि [[महाभाष्यम्|महाभाष्ये]] — 'रक्तोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम्॥' रक्षार्थं वेदानामध्येयं व्याकरणम्। ऊहः खल्वपि, न सर्वैलिङ्गैर्न सर्वाभिः विभक्तिभिर्वेदे मन्त्राः निगदिताः, ये चावश्यं यज्ञगतेन पुरुषेण यथायथं विपरिणमयितव्याः, तान्नावैयाकरणः शक्नोति यथायथं विपरिणमयितुम्। तस्मादध्येयं व्याकरणम्। एवम् अन्यान्यपि अपभाषण-दुष्टशब्द-अर्थज्ञान-धर्मलाभ-नामकरणादीनि प्रयोजनानि व्याख्यातानि महाभाष्ये। व्याकरणशास्त्रं तु नितरां प्राचीनशास्त्रमस्ति। वैदिकमन्त्रेषूपलभ्यमानास्तत्तत्पदविषयिण्यो व्युत्पत्तय अपि उपर्यभिहितमभिधानं परिपुष्णन्ति - १. 'यज्ञेन यज्ञमजयन्त देवाः'।<ref>(ऋग्ंं० १॥१६४॥५०)</ref> यजयाचेत्यादिनङ्। २. 'ये सहांसि सहसा सहन्ते'।<ref>( ऋग्० ६॥६६॥९ )</ref> सहधातोरसुन् उणादौ। ३. 'धान्यमसि धिनुहि'।<ref>( यजु० १॥२० )</ref> धिनोतेर्धान्यम्, महाभारते। ४. 'केतपूः केतं नः पुनातु'।<ref>( यजु० ११॥७ )</ref> क्विप् च। ५. 'तीर्थोस्तरन्ति'।<ref>( अथर्वे० १८॥४॥७ )</ref> पातृतुदिव*** इति स्थक्० उ०। व्याकरणशास्त्रस्य प्रमाणभूतः अाचार्यः पतञ्जलिव्याकरणशास्त्रस्य उपरिनिर्दिष्टानि प्रयोजनानि वर्णयन् 'चत्वारि शृङ्गाः' 'चत्वारि वाक्', 'उतत्वः', 'सक्तुमिव', 'सुदेवोऽसि' -इत्येतन्मन्त्रपञ्चकमुद्धरति स्म। पतञ्जलेरपि प्राचीनतरो [[यास्कः|यास्को]]<nowiki/>ऽपि 'चत्वारि वाक् इत्येतस्य मन्त्रस्य व्याख्यां व्याकरणशास्त्रपरकमेव कुर्वाणोऽवाप्यते। व्याकरणमित्येतत्पदं यस्माद्धातोः निष्पद्यते, तस्यापि मूलार्थो यजुषि - '''<nowiki/>'दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्त्वाऽनृते प्रजापतिः'''' इत्येतस्मिन् वाक्ये प्रयुक्तः प्राप्यते। व्याकरणशास्त्रस्य उत्पत्तिमधिकृत्य तु न निश्चप्रचतया किमपि कथनं सम्भवम्। इदं तु वक्तुं शक्यं यदुपलब्धवैदिकपदपाठेभ्यः प्राग् व्याकरणं शास्त्रं पूर्णतां गतं बभूव। प्रकृतिप्रत्ययधातूपसर्गसमासवत्पदविभागश्च कृत्स्नतया निर्धारितो जातो यदा तस्यानेहसो गतस्यानेकसहस्राब्दाः व्यतीताः। वाल्मीकिरामायणस्य रचनाकाले व्याकरणशास्त्रस्य अध्ययनमध्यापनञ्च सुव्यवस्थिततया प्रचलितमासीदित्येतद्धि — ''''नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्।''' '''बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपभाषितम्।।''''<ref>वाल्मीकिरामायणम्-किष्किन्धाकाण्डम्, 30</ref> महाभारतयुद्धकालवर्तिनि यास्क-निरुक्ते बहूनां व्याकरणाचार्याणामुल्लेखो दृश्यते। आचार्यः शाकटायनस्तु नैजं व्याकरणं यास्कादपि प्राक् लिलेख। तैत्तिरीयसंहितायामस्य विषयस्य सर्वप्रथमस्तथा प्राचीनतमरुल्लेखो लभते। == व्याकरणस्याविर्भावः == तदित्यं सकलशास्त्रशिरोभूतं वेदपुरुषस्य मुखत्वेन स्मृतं व्याकरणं कदा प्रभृति प्रवर्ततमभूदिति न शक्यते तत्वतो निरूपयितुम् । तथापि पण्डिताः । कथयन्ति : यद्वयाकरणस्य बीजवैदिकसंहितासु दृश्यते । महामुनिर्यास्को महाभाष्यकारश्च पतञ्जलिरेतादशानु मन्त्रानु स्मरति येषु व्याकरण स्वरूपं सूचितमस्ति। यथा चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य। त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महादेवो मर्त्यं आ विवेश। <ref>ऋ. ४/५८/३</ref> अस्येत्थमाशयो व्याखातः। चत्वारि शृङ्गा इति नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपाताः, त्रयः पादा इति त्रीणि वचनानि त्रयः पुरुषाश्च, द्वे शीर्षे इति सुबन्ततिङ्गन्तरूपे, सप्तसहस्तास इति सप्त विभक्तयः त्रिधा बद्ध इति कृदन्त-तद्धितान्त-समासान्तत्वेन नियमितः रोरवीति सर्वानतिशेते, महान् देवः इति दैवी वाक्, मर्त्यान् आ विवेशेति। एवमेवोक्त यजुर्वेदेऽप्युक्तं - दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्यानृते प्रजापतिः'।<ref>१९/७७</ref> संहितानन्तरं ब्राह्मणसाहित्येऽपि व्याकरणास्तित्वविषये बहुत्र बहुधोक्तमस्ति । अनेनैतत्सिध्यति यत्संहिताकाले, एव व्याकरणं सुव्यवस्थितमासीत् । तथ्यमिदं पतञ्जलिः स्मरति- ‘पुराकल्पे एतदासीत् संस्कारोत्तरकालं ब्राहमणी व्याकरणं स्माधीयते इति<ref>१/१/१</ref> यद्यपि पुरांकल्पस्य कियत्प्राचीनत्वमिति. नैव सुस्पष्टं तथापि न्यूनतममपि एषः संहिताकालं तु सूचयत्येव । “पुराकल्पे .. कुमारीणां मौजीबन्धनमिष्यते' ‘अनावृताः किल पुरा स्त्रिय असन् वरानने इत्यादावपि । पुराकल्पपुराशब्दौ सुपूरातीतकालावबोधकावेव । गोपथब्राह्मणे . व्याकरणस्य स्पष्टमेवं व्याख्यातं यथा - ओङ्कारं पृच्छामः, को धातुः, कि प्रातिपदिकं, किं नामाऽऽख्यातं, किं. लिंङ्ग, किं वचनं, का विभक्तिः, कः प्रत्ययः, कः स्वरः, उपसर्गों निपातः, कि ? वै व्याकरणं, को विकारः को विकारी, कतिमात्रः, कतिवर्णः, कत्यक्षरः, केति'पदः, कः संयोगः, किं स्थाननादानुप्रदानानुकरणम् इति।<ref>१/२४</ref> तथैव मैत्रायणसंहितायामुक्त-‘तस्मात् षड् विभक्तयः।<ref>१॥७॥३</ref> ऐतरेयब्राह्मणेऽपि सप्तधा वै वागभवत् इति।<ref>७१।७</ref> सप्तधा इति सप्त विभक्तय इति भट्टभास्करः । स्वयमृग्वेदेऽपि यस्य ते सप्त सिन्धवः इति।<ref>८।६९।१२</ref> अत्र सप्त सिन्धव इति सप्त विभक्तयं इति । तेन व्याकरणस्य समस्तद्वैपायनपरम्परार्षवैदिकवाङ्मयादपि प्राचीनतत्वमिति युधिष्ठिरभीमांसकमतमत्यन्तमेव समीचीनं प्रतिभाति । तथ्येमिदं ने केनाऽप्यलपितं शक्यते यत्संस्कृतभाषा आदौ यौगिकपदबाहुल्याऽऽसीत्। ह्रमशः सा रूढिमाश्रिता इति । यौगिकताऽस्य स्वभावसिंद्धा । सा च प्रकृतिप्रत्यय विभागेनैव ज्ञायते । प्रतिपदपाठादेव भाषाज्ञानस्यासम्भवात्तत्पदानां प्रकृतिप्रत्यय विमागेन सामान्यीकरणं यदैवानुभूतं तदैव व्याकरणं प्रवर्ततम् । एतत्प्रवर्तनञ्च । यदि मूलसंहिताप्राक्काले न सम्मवति चेदपि तत्सहैव तु निश्चयमेव । व्याकरणस्य तेन मूलसंहिताकालादारभ्य पतञ्जलिपर्यन्तमेव प्रवर्तनकालः सञ्चरति । तदनन्तरं व्याख्याकाल उदेति। सम्प्रति अपि स एवं सञ्चरति प्रक्रियामुखैन । तर्हि केन प्रथमं तादृशं सर्वशास्त्रशिरोरत्नभूतं व्याकरणं प्रवततमित्यपेंक्षायामितरशास्त्रप्रवर्तनमिवास्यापि प्रवर्तनं ब्रह्मण एवं सञ्जातं मन्यन्ते परिनिष्ठवैयाकरणाः पतञ्जलिप्रभृतयः । व्याकरणप्रवर्तनक्रमं निर्दशन् स कथयति- महाभाष्ये। ब्रह्मा वृहस्पतये प्रोवाच, वृहस्पतिरिन्द्राय, इन्द्रो । भरद्वाजाय, भरद्वाजऋषिभ्य ऋषयो ब्राह्मणेभ्यः इति।<ref>१।४</ref> विषयेऽस्मिन्नपरमपि मतं प्रचलितमस्ति यन्महेश्वरो वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य प्रोवाचेति।<ref>महा०१२।२८४१९२</ref> अत्र हि षडङ्गानि एकतः शिक्षाकल्पादीनि षट्, • अपरतस्तु षड्विभक्तिमयं, नामाख्यातोपसर्गनिपातकर्मप्रवचनीयसर्वनामादिषडङ्गात्मकं, षड्लिङ्गात्मर्क षट्सन्धिमयं लट् लिङ्-लिट्-लुङ-लुट्-लडादिषड्लकारप्राधान्यं, त्रिगुणितषडाख्यातमयं, कतृ-कर्म-भाव-कर्मक कृत्यकृदन्तमयस्वरूपं, षट्कारकमण्डितं, षट्समासमय, अपत्यादिमख्यषट्प्रत्ययविग्रहं व्याकरणमपि बुध्यते । तत्र व्रह्मणा प्रोक्त व्याकरणं वृहस्पतिरधीतवान् । स चेन्द्राय प्रोवाच । यावत्पर्यन्तं व्याकरणं प्रतिपदपाठमात्रसम्बद्धमासीत् । वृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच । वर्षसहस्रमित्यर्थवाद एबाशयस्तु : सुदीर्घकाल इति । तथाविधस्यः प्रतिपदपाठस्य किं स्वरूपमासीदिति तु न शक्यते इदमित्थन्तया वक्त म्। सम्मवति समानरूपाणां नामाख्यातादीनां सङ्ग्रह एव प्रतिपदपाठमिति युधिष्ठिरसम्मतिः किन्तु प्रतिपदं रूपसिद्धिरेव प्रतिपदपाठ इत्यपरे । शब्दपारायणमिति रूढिय कस्यचिद्ग्रन्यस्येति भर्तृहरिर्महाभाष्यव्याख्याने । सम्भवति बाईप व्याकरणशास्त्र' हि शब्दपारायणशब्देन संज्ञितं स्यात् । स्याद्यद्वा तद्वा म लप्रयत्नसांध्यत्वाद व्याकरणं मरणान्तव्याधि मन्यन्ते स्मोशनसाः। बृहस्पतिः-प्रतिपदमशक्यत्वाल्लक्षणस्याप्यव्यवस्थितत्वात्तत्रापि नादनवस्थाप्रसङ्गाच्च मरणान्तो व्याधियकरणमिति औशनसा इति। भारतीये हि शास्त्रे प्रायः सर्वाण्यपि शास्त्राणि ब्रह्मप्रवन न्यन्ते । युधिष्ठिरमीमांसको भगवदत्तमुद्धृत्य ब्रह्मप्रोक्तानां द्वाविंशतिशास्त्राणां सूचि, प्रस्तौति । तानि च वेद-ब्रह्मज्ञान-योगविद्या-आयुर्वेद-हस्त्यायुर्वेदरसतन्त्र-धनुर्वेदपदार्थविज्ञान-धर्मशास्त्र-अर्थशास्त्र-कामशास्त्र-व्याकरण-लिपिज्ञान-ज्योतिषशास्त्रगणित-शिल्पशास्त्र-अश्वशास्त्र-नाट्यवेद-इतिहास-पुराण-मीमांसाशास्त्र-स्तवशास्त्राणीति । युधिष्ठिरो हि ब्रह्माणं वर्तमानश्वेतवाराहकल्पादिभवमैतिहासिक पुरुषं मन्यते । स्यादपि तत् । ब्रह्मा हि, कामं रजोमूतधरः परमात्मा वा ऐतिहासिको वा, शास्तप्रवचनमकरोत् । तेन हि पृथक्पृथक् शास्त्राणि तु नैव प्रणीतानि किन्तु तत्सर्वाङ्गीणप्रवचने प्रसङ्गामुसारेण सर्वेषामेव शास्त्राणां बीजं निहितं सम्भवति । प्रवाचकश्रेण्यां ब्रह्मणोऽनन्तरं वृहस्पतेः स्थानम् । स हि देवानां पुरोहितो . महर्षेरङ्गिरसः पुत्रः (ऐ० ब्रा'८।२६) । सामगानं (छा० उ०२।२२।१), अर्थशास्त्र (महा० १२१५९।८४) इतिहासपुराणे (वायु० १०३।५९), वेदाङ्गानि (महा० १२।२१०।२०), व्याकरण (महामाष्यं १।१।१) ज्यौतिष (प्रबन्धचिन्तामणौ) वास्तुशास्त्रं (मत्स्य० २ ५१॥३-४), अगदतन्त्रञ्च वृहस्पतिप्रोक्तत्वेन प्रख्यातम् । एतदतिरिक्तमपि बहुविधं स्फुटपद्यस्तवर्क बृहस्पतिप्रोक्तसम्मतत्वने प्रसिद्धम् । बृहस्पतिकालपर्यन्तमपि वागव्याकृतैवासीत् । तेनैव वृहस्पतिः प्रतिपदपाठमेवाध्यापयामासेन्द्रम् । इन्द्रो ह देवानामग्रणीः । स हि स्वाधीतं देवेभ्यः प्रोवाच । देवा वै तदवधातुमसमर्थाः सन्तो तद्वाकरणायेन्द्रं प्रोचुः । इन्द्रो ह तां वाचं मध्यतोऽवक्रम्य व्याकरोत् । स च प्रकृतिप्रत्ययभागेन शब्दसिद्धिं व्याख्यातवान् । यथाऽऽह सायणाचार्यः - ‘तामखण्डां वाचं मध्ये विच्छिद्य प्रकृतिप्रत्ययविभागं सर्वत्राकरोत् ।' इति । तेनेन्द्रो हि प्रथमो वैयाकरणः । कातन्त्रादीनि हि व्याकरणानि तस्य शाखाप्रशाखारूपाणि ।। एवमेव वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य महेश्वरः सदाशिवोऽक्षरसमाम्नायनिर्देशपूर्वक व्याकरणमुपदिष्टवान् । पाणिन्यादयो हि तस्य व्याख्यातारः । व्याकरणप्रवर्तने । इन्द्रमहेश्वरयोः कतरः प्रथम इत्यपेक्षायां सारस्वतभाष्ये उक्त यत्-- '''‘समुद्रवद् व्याकरणं महेश्वरे तदद्ध कुम्मोद्धरणं बृहस्पतौ।''' '''तद्भागधेयाञ्च शतं पुरन्दरे कुशाग्रविन्दुत्पतितं हि पाणिनौ ।''' इति । अनेन तु ऐन्द्रापेक्षया बार्हस्पत्यस्य तदपेक्षयाऽपि माहेश्वरस्य व्याकरणस्य । प्राचीनत्वं विशालता च सिध्यति । पतञ्जलिः किन्निमित्तं तदुपेक्षते इति विचारणीयो विषयः । == व्याकरणस्य भेदाः == सामान्यतो व्याकरणस्य त्रीणि रूपाणि-छान्दसं लौकिकं छान्दसलौकिकञ्च। तत्र छान्दसं प्रातिशाख्यादि, लौकिकं कातन्त्रादि, छन्दसलौकिकं पाणिनीयादि । माहेश्वरं हि व्याकरणं छान्दसलौकिकमेन्द्रं हि लौकिकमित्यनुमीयते तथैव परम्पराभावात् । प्रातिशाख्यं छान्दसमात्र : व्याकरणं समुदितम् ।'प्रतिशाख्यं हि वेदानां प्रातिशाखसम्बद्धम् । तेन यावन्तो । वेदस्य भेदास्तावन्त्येवं प्रातिशाख्यानि स्युः किन्तु दुर्भाग्यादेव सम्प्रति षडेवोपलभ्यन्ते शेषाणि चत्वारि नामत एव श्रूयन्ते । तेषु शौनकसङ्गृहीतमृप्रातिशाख्यं, कात्यायनसङ्कलितं बाज़सनेयीयप्रातिशाख्यं, वररुचिसङ्कलितं सामप्रातिशाख्यं, अथर्वप्रातिशीख्यं तैत्तिरीयप्रातिशाख्यं 'मैत्रायणीयप्रतिशाख्यञ्चाज्ञातसँगृहीतञ्चेति षट् सम्प्रति समुपलब्धानि आश्वलायनवाष्कल-शांङख्यायनचारायणप्रातिशाख्यानि तु नामत एव श्रुतानि । मन्त्राणां संहितापाठे सम्मवविकारेषु विचार एव मूलतः प्रातिशाख्यस्योद्देश्यं येन पदपाठस्थमूलपादानां ज्ञानं सुकरं स्यात् । तेन हि तत्र पदपाठक्रमपाठसम्बद्धनियमा एव विशेष निरूपिताः सन्ति । पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां ' पार्षदानि इति यास्कः।<ref>निरु०. १।१७</ref> तत्र प्रकृतिप्रत्ययविभागेनः पदसाधुत्वानुशासनस्यावश्यकतैव नासीत् । तेन । • प्रातिशाख्यं पाठानुशासनग्रन्थो न तु शब्दांनुशासनपरः । प्रातिशाख्यं हि । शब्देनापि परिचायते।<ref>निरु० १।१७</ref> एवमेब महाभाष्यकारः पारिषद शब्दमपि प्रयुनक्ति तन्निमित्तम् ।<ref>६।३।१४</ref> यथा - '''‘पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।' ‘सर्ववेद पारिषद हीदं शास्त्रम् ।''' शाखा शाखां प्रति प्रतिशाखम् । प्रतिशाखे भवं प्रोतिशाख्यम यास्काचार्यः - पदप्रकृतिः संहिता, पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।<ref>निरु०.१।१७</ref> कुमारिलस्तु यथा| धर्मशास्त्राणां गृह्यग्रन्थानां च प्रातिशाख्यलक्षणवत् प्रतिचरणं पाठव्यव-.. स्थोपलम्यते ।<ref>तन्त्रवातकम्-१।३।१५</ref> तथैवानन्तदेवः - '''‘प्रतिपञ्चदशशाखायां भिन्नानि प्रातिशाख्यानि नोपदिष्टानि, किन्तु |''' '''श्रोतस्मार्तसूत्रवत् प्रातिशाख्यसूत्रमपि पञ्चदशशाखासाधारणं समाम्नातम् ।'''<ref>प्रतिज्ञापरिशिष्टे:२।१</ref> अत्र चरणशब्दः शाखासंमूहबोधको यथा वाजसनेयचरणः, शाखाशब्दश्च आचार्यानुयायिभेदबोधको यथा, वाजसनेयचरणस्य माध्यन्दिनकण्वगालवादयः । शाखां प्रतिगता शाखा प्रतिशाखा, अनुशाखा अवान्तरशाखा इति ।। प्रातिशाख्यं संहितायाः सम्भवविपर्ययाणामध्ययनं करोति । तत्र हि वर्णोच्चारणादीनां सूक्ष्मं विवेचनमपि कृतमस्ति । वर्णोच्चारणे सस्भविदोषाणां सूक्ष्मविवेचनमपि प्रातिशाख्यस्य विषयेष्वन्यतमम् । तत्र पदपाठस्य नियमोऽपि स्पष्टतया निदशितः । एवमेव क्रमपाठस्य नियमोऽपि सामान्यतः सम्प्रर्दशितः । यत्र कुत्र जटापाठस्य नियमोऽपि प्रदशितः । अथैषां प्रातिशाख्यानां सङ्क्षेपेण परिचय उच्यते । ऋक्प्रातिशाख्यम्-प्रातिशाख्यमिदं शौनकप्रोक्तम् । शौनक हि यास्कः स्मरति शौनकोऽपि यास्कं स्मरति । यास्कस्य निरुक्तकारत्वं महाभारते हि समुल्लिखितम्।<ref>१२।३४२।७३</ref> तेन ऋचस्य कालो महाभारतात्पूर्ववर्तीति त्ववश्यमेव । तत्रापि लिट् प्रयोगेण कियत्कालपूर्ववर्तीति तु वैव निश्चितम् । युधिष्ठिरमहाशयस्तु तं विक्रमपूर्वतृतीयसहस्राब्दीभवं मन्यते। अत्रे हि अष्टादश पटलाः यत्र त्रयोदशचतुर्दशयोः. शिक्षाविषयः, षोडश सप्तदशः - अष्टादशपटलेषु छन्दांसि वणितानि । अस्योपरि विष्णुमित्रस्य वृत्तिः ऋज्वर्था, उव्वर्टस्य भाष्यञ्च प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्तमन्येऽपि बृत्तयो भाष्याणि च 'सन्तीति श्रूयतेऽस्योपरि । ऋग्वेदस्याश्वलायनशाखासम्बद्धमाश्वलायनेनैव प्रणीतं प्रातिशाख्यमासीदिति अनन्तस्य वाजसंनेयीयप्रातिशाख्यटीकातो ज्ञायत इति युधिष्ठिरमीमांसकः . . समुल्लिखति । ‘नाप्याश्वलायनाचार्यादिकृतप्रातिशाख्यसिद्धत्वम् इति तत्र १. वचनम् । एवमेव वाष्कलशाखासम्बद्धमपि प्रातिशाख्यमासीदिति शाङ्ख्यायन| श्रोतसूत्रस्यानिर्तीयभाष्यस्य ‘उपद् तो नाम सन्धिर्वाष्कलादीनां प्रसिद्धः । तस्योदाहरणम्' इति वचनाज्ज्ञायते इति युधिष्ठरो निदशति । किन्तु वाष्कलानामप्रगृह्य तदयं वचनम्' इत्यपि तस्य भावे प्रमाणम् । '''वाजसनेयीयप्रातिशाख्यम्-''' प्रातिशाख्यमिदं महर्षिकात्यायनप्रणीतम् । स हि याज्ञवल्क्यस्य पुत्र इति युधिष्ठिरमतम् । प्रातिशाख्यातिरिक्त तस्य हि संहिताब्राह्मणं, कात्यायनपरिशिष्ट, प्रतिज्ञासूत्र, गृह्यसूत्रञ्च प्रसिद्धा ग्रन्थाः । कात्यायनस्य स्थितिकालस्त्वनिर्णीत एव । तथापि तेन विक्रमपूवंसहस्राब्दीतो ऽपि, पूर्ववतनैव भाव्यमिति प्रबलस्तर्कः । युधिष्ठिरस्तु तं विक्रमपूर्व २९०० मितवर्षमभितः समुत्पन्नं मन्यते । अस्योपरि उदटाचार्यस्य भाष्यं अनन्तस्य व्याख्या चे प्रसिद्धा । तदतिरिक्तमपि अन्याष्टीकाटिप्पण्यश्चास्योपरि सन्तीति निर्दिष्टमस्ति । '''तैत्तिरीयप्रातिशाख्यम् -''' ज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यं तैत्तिरीयशाखासम्बद्धम् । अस्य च प्रणयनं पाणिनिपूर्ववर्तनि काले एव सञ्जातमित्यनुमीयते । अस्योपरि सोमयार्यस्य त्रिरत्न भाष्यं प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्त माहिषेयभाष्यं, गोपालयज्वनो वैदिकाभरणं च प्रसिद्धे । । '''सामप्रातिशाख्यम्-''' सामवेदस्य प्रातिशाख्यमिदं पुष्पसूत्रनाम्ना . प्रसिद्धम् । तच्च वररुचिप्रोक्तम् । स हि कात्यायनस्यः पौत्र इति युधिष्ठिरनिर्देशः । अस्योपरि अजातशत्रोः पुष्पसूत्रभाष्यं प्रसिद्धम् । '''अथर्वप्रातिशाख्यम्-''' अज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यमथर्ववेदसम्बद्धम् । इदञ्च प्राक्पाणिनीयमित्यनुमीयते । एतदतिरिक्तमेव सन्त्यन्यान्यपि प्रातिशाख्यानि येषां विषये ज्ञानं नास्ति। प्रातिशाख्यातिरिक्तं तत्सदृशानि अन्यान्यपि शाकटायनप्रणीतत्वेनानुमीतं ऋक्तन्त्रं, शौनकप्रणीतत्वेन सम्मतो. अथर्वचतुरध्यायी, कात्यायनकृतं प्रतिज्ञासूत्रं, तस्यैव भाषिकसूत्रं, गाय॑स्य सामतन्त्रं, आपिशलेरक्षरतन्त्रञ्च प्रसिद्धानि । तत्राथर्वचतुरध्यायी कौत्सव्याकरणाभिधानेनाऽपि प्रसिद्धम् । यास्कस्य निरुक्तमपि प्रकरणेऽस्मिन्नितान्तमेव स्मर्तव्यमस्ति । प्रातिशाख्यादिग्रन्थेषु स्मृतानां एकोनषष्टिसङ्ख्याकानामाचार्याणां संप्रमाणा सूचियुधिष्ठिरमहोदयेन प्रस्तुताऽस्ति येषु कतिपये पाणिनिना स्मृता विस्मृता उपेक्षिताचाचार्याः सन्ति । पाणिनिनाऽनुल्लिखिताः किन्तुं तत्पूर्ववर्तन आचार्याः । महेश्वर-बृहस्पति-इन्द्र-वायु-भरद्वाज-भागुरि - पौष्करसादि - चारायण-काशकृत्स्नवैयाघ्रपद्यमाध्यन्दिनि-रौढि-शौनकि-गौतम-व्याडि‘प्रभृतयः प्राणिनेरष्टाध्याथ्यां स्मृता आचार्या आपिशलि-काश्यप-गाग्र्यगालव-चाक्रवर्मण-भारद्वाज-शाकटायनशाकल्य-सेनक-स्फोटायनाः पाणिन्यनन्तरर्वातनः आचार्यास्तु कातन्त्रव्याकरणकारः । सम्भवतः शर्ववर्मा एव चान्द्रव्याकरणकारश्चन्द्रगोभी, क्षेपणकः, जैनेन्द्रव्याकरणकारो देवनन्दी, वामनः पाल्यकीतिः, भोजदेवः, शिवस्वामी, बुद्धिसागरः, भद्रश्वरसूरिः, वर्धमानः, हेमन्द्रः, मलयगिरिः, कुमदीश्वरः अनु- . अतिस्वरूपः, बोपदेवः, पद्मनाभंश्च । एषां विषये आगामिप्रकरणे . सक्षेपेण चर्चा क्रियते । लौकिकव्याकरणं प्रथमतस्तु द्विधा विभक्तं सच्छान्दस लौकिकमात्रञ्च । तत्र सच्छान्दसं पाणिनीयं लौकिकमात्र कातन्त्रादि इति तु पूर्वमेवोक्तम् । लौकिकव्याकरणस्य वहवो भेदा आचार्यैः स्मर्यन्ते । सम्प्रत्यपि अष्टादशाधिका व्याकरणपरम्परा प्रवर्तिता दृश्यते। तेष्वपि प्राधान्येन अष्टौ वा नवैव गृहीताः । सन्ति शेषास्तु तत्सम्बद्धा एव । तत्राष्टौ व्याकरणानि यथा - '''ब्राह्ममैशानमैन्द्रञ्च प्राजापत्यं वृहस्पतिम् ।।''' '''त्वाष्ट्रमापिशलञ्चति पाणिनौय मथाष्टमम् ॥''' तथैव मतान्तरे - '''यस्मिन् व्याकरणान्यष्टौ निरुप्यन्ते महान्ति च ।''' '''तत्राद्यं ब्राह्ममुदितं द्वितीयं चान्द्रमुच्यते ।''' == प्राचीनव्याकरणानि == स्वशास्त्रे कृताः, तत्राऽपि प्राक्तनव्याकरणदृष्टसंज्ञाभिरेवाऽत्र व्यवहार इति व्याचक्षते व्याख्यातारः। अन्यच्च - 'त्रितुत्राथसिसुसरकसेषु च' इति दशसु कृत्प्रत्ययेषु पठ्यन्ते, तस्माद् व्याकरणान्तरस्थाऽप्यत्रानूदिता इत्येव वक्तव्यं स्यात्। किञ्च स्तम्भु-स्तुम्भुप्रभृतिधातवो न पाणिनीये धातुपाठे दृश्यन्ते। ते धातवश्च पूर्वव्याकरणसंस्कारेणैव पाणिनिना स्वसूत्रेषु निबद्धाः, इत्येव स्वीकर्त्तुमापतति। एवं 'चर्करीतस्व' इत्यदादिगणे पाणिनिना, यङ्लुगन्तं तेन गृह्यते इति व्याख्यातार आहुः। न हि पाणिनीये व्याकरणे यङ्लुगन्तं चर्करीतमिति परिभाष्यते, प्राक्तनेष्वेव व्याकरणेषु कारितमिति णिजन्तं, चिकीर्षितमिति सन्नन्तं, चेक्रीतमिति यङन्तं, चर्करीतमिति यङ्लुगन्तं व्यवहृतमासीत्। तस्मात्प्राचीनव्याकरणसंस्कारमात्रेण एव पाणिनिना 'चर्करीतञ्च' इत्यादौ सन्निवेशितम्। इदं दिङ्मात्रप्रदशितमपि स्पष्टमेव द्रढीयस्कतया ज्ञापयति यत्, पाणिनेः प्रागपि व्याकरणस्य सत्ता आसीत् इति। पाणिनिरष्टाध्याय्यां स्वकीयायां दश प्राचीनान् व्याकरणाचार्यान् स्मरति सादरमेतेषु सूत्रेषु - # वा सुप्यापिशलेः ६॥१॥९२, # तृषिमृषिकृषेः काश्यपस्य १॥२॥२५, # औतो गार्ग्यस्य ८॥३॥२०, # तृतीयादिषु भाषितपुंस्कां पुंवद् गालवस्य ७॥१॥७४, # ई ३ चाक्रवर्मणस्य ६॥१॥१३०, # ऋतो भारद्वाजस्य ७॥२॥६३, # लङः शाकटायनस्यैव ३॥४।। १११, # लोपः शाकल्यस्य, ८।।३।१९, # अवङ् स्फोटायनस्य ६॥१।१२३, # गिरेश्च सेनकस्य ५॥४।। ११२ मीमांसकयुधिष्ठिरः 'संस्कृत व्याकरणशास्त्र का इतिहास' इत्येतन्नामके स्वकीये ग्रन्थे पाणिनेः प्राग्वर्तिनः त्रयोदश आचार्यानन्यानपि निर्दिशति। बहूनि प्रमाणानि समुद्रुत्य आचार्यमीमांसको मन्यते यत्, सञ्जातस्य पाणिनेः साम्प्रतिकात् कालात् ४८२१ वर्षाणि व्यतीतानि। परमाधुनिकानां प्रतीच्यानां विपश्चितां तु मान्यतेयं यत्पाणिनेः जातस्य प्रायेण प्रायः २७०० वषणि व्यतीतानि इति। == पाणिनीयव्याकरणम् == सम्प्रति व्याकरणरूपी वेदाङ्गस्य प्रतिनिधिव्याकरणमेकमेव मन्यते 'पाणिनीयं व्याकरणम्'। महर्षिपाणिनिना प्रायः ४००० अल्पाक्षरैः सूत्रैः [[संस्कृतभाषा]]<nowiki/>यां नितान्तं वैज्ञानिकं व्याकरणं प्रस्तुत्य विदुष आश्चर्यचकितं कृतम्। वैज्ञानिकदृष्ट्या देवभाषायां यावत् सुष्टु शास्त्रीयविवेचनं पाणिनिना कृतं, तादृशं विवेचनमन्यत्र दुर्लभमस्ति। पाणिनिरिव भाषामर्मज्ञो वैयाकरणः संसारेऽन्यत्र समुपलब्धो नाऽस्ति। पाणिनेर्ग्रन्थः अष्टासु अध्यायेषु विभक्तोऽस्ति, तेनैव कारणेनास्य ग्रन्थः ‘अष्टाध्यायी' इति नाम्ना ख्यातोऽस्ति। समयस्त्वस्य ईसापूर्व-षष्ठशतकमस्ति। पाणिनीयव्यकरणस्य नामानि - १ - अष्टकम् । २ - अष्टाध्यायी । ३ - शब्दानुशासनम् । ४ - वृति सूत्रञ्चेति । === वार्तिकं, महाभाष्यञ्च === पाणिनीयस्य व्याकरणस्य परममहत्त्वपूर्णमङ्गं [[कात्यायन]]<nowiki/>स्य वार्तिकपाठोऽस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णमेव प्रतिभाति। पाणिनिनाऽऽख्यातान् [[संस्कृतसाहित्यशास्त्रम्|संस्कृतसाहित्ये]] प्रयुक्तान् शब्दान् व्याख्यातुमेव ईसापूर्वचतुर्थशतके कात्यायनेन वार्तिकानां रचना कृतेति। कात्यायनस्य वार्तिकपाठमिदं पाणिनीयस्य व्याकरणस्य महत्त्वपूर्णमङ्गमस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णम् एव प्रतिभाति। पतञ्जलिः कात्यायनस्य वार्त्तिकपाठमवलम्ब्यैव तत्र नैजं महाभाष्यमरचयत्। पतञ्जलिभगवत एषा हि [[महाभाष्यम्|महाभाष्याख्या]] रचना पाणिनीयं व्याकरणं सरलया सरसया च रीत्या व्याचष्टे। सकलेऽपि [[संस्कृतवाङ्मयम्|संस्कृतवाङ्मये]] महाभाष्यं वस्तुतोऽद्वितीयो ग्रन्थः। सर्वेऽपि विद्वांसो मुक्तकण्ठतया प्रशंसन्ति ग्रन्थमिमम्। ईसापूर्वद्वितीयशतकेऽस्य ग्रन्थस्य निर्माणमभवत्। व्याकरणस्य दार्शनिकसिद्धान्तानां मीमांसा प्रथमत अत्रैवोपलब्धा भवति। व्याकरणस्य पाणिनिः, कात्यायनः, पतञ्जलिरेव मुनित्रयमस्ति। === पाणिनिव्याकरणसम्बद्धाः ग्रन्थाः === महाभाष्यानन्तरं व्याकरण-दर्शनस्य सर्वाधिकप्रधानो ग्रन्थो [[वाक्यपदीय|वाक्यपदीयो]]<nowiki/>ऽस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता षष्ठशतकोद्भवो [[भर्तृहरिः|भर्तहरि]]<nowiki/>रासीत्। वाक्यपदीये व्याकरणशास्त्रस्य दार्शनिकस्वरूपं स्फुटरूपेण अभिव्यक्तं भवति। व्याकरणन्तु शैवागमान्तर्गतमेवास्ति। अस्य स्वीया विशिष्टा साधनप्रक्रियाऽस्ति। भक्तृहरिः शब्दाद्वैतस्य संस्थापकः आसीत्। तस्य विचारे 'स्फोट' एवैकमात्र परमतत्त्वमस्ति। जगदिदं तस्यैव विवर्त्तरूपमस्ति। काशमीरनिवासिना कैयटेन विरचितं 'भाष्यप्रदीपम्' महाभाष्यीयसिद्धान्तस्य प्रदीपमिव प्रकाशयितः एकमात्रो ग्रन्थरत्नः अस्ति। प्रदीपस्य उद्योताख्या व्याख्या [[नागेशभट्टः|नागेशभट्टेन]] लिखिताऽस्ति। [[व्याकरणशास्त्रस्येतिहासः|व्याकरणशास्त्रस्येतिहासे]] भट्टोजिदीक्षितेन एकस्य अभिनवयुगस्य स्थापना कृता। अस्य त्रयः सुप्रसिद्धा ग्रन्थाः सन्ति- (१) [[सिद्धान्तकौमुदी]], (२) [[शब्दकौस्तुभः]], (३) [[मनोरमा]] चेति। दीक्षितपरम्परायामेव नागेशभट्टः उद्भटवैयाकरणोऽभवत्। अस्य विदुषः प्रतिभा बहुमुखी आसीत्। अस्य परिभाषेन्दुशेखरः पाणिनिव्याकरणस्य सर्वमान्यग्रन्थोऽस्ति। अस्य [[शब्देन्दुशेखरः]] इति मनोरमायाः विस्तृता व्याख्याऽस्ति। अस्य ‘लघुमञ्जूषा' शब्दार्थयोः सिद्धान्तस्य मीमांसकः सर्वश्रेष्ठग्रन्थोऽस्ति। नागेशभट्टः काशीनिवासी आसीत्। अष्टादशशतकस्य पूर्वार्द्धेऽयं विद्यमान आसीत्। == व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः == * [[सन्धिः]] * [[कारकम्]] * [[उपसर्गः]] * [[वृत्तिः]] * [[नामपदम्]] * [[अव्ययम्]] * [[लकाराः]] * [[शाब्दबोधः]] * [[धात्वर्थः]] * [[स्फोटः]] {{वैदिकविज्ञानम्}} ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[शिक्षा]] * [[कल्पः]] * [[निरुक्तम्]] * [[वेदाङ्गम्]] ==उद्धरणम्== {{reflist|2}} [[वर्गः:वेदाङ्गानि]] [[वर्गः:संस्कृतव्याकरणम्|व्याकरणम्]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] aikehwxc7p6gk10vl9jr81b7r545tsx 0 5180 501475 499590 2026-10-17T01:19:49Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501475 wikitext text/x-wiki {{ग्रह| | वर्णः = EDD58B | नाम = शुक्र: | मुद्रा = [[चित्रम्:Venus symbol (bold).svg|20px|♀]] | चित्रम् = [[चित्रम्:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped).jpg|frameless|center]] | अपरनाम = | विशेषणम् = | सूर्योच्यम् = १०८,९४२,१०९ कि.मी | अपसौरिका =१०७,४७६,२५९ कि.मी | अर्धमुख्याक्षः =१०८,२०८,९३० कि.मी | विकेन्द्रता = ०.००६८५६ | परिक्रमणकालः = २२४.७०० ६९ दिनानि | परिक्रमणगतिः = ३५.०२ कि.मी/से | उपग्रहः = नास्ति | मध्य त्रिज्यः = ६,०५१.८ ± १.० कि.मी | ध्रुवीया त्रिज्या = | सपाटता = ० | परिधिः = | आयतनम् = ९.३८×१०११ km³ | द्राव्यमानम् =४.८६८५×१०२४ किलो ग्राम् | मध्यमघनित्वम् =५.२०४ g/cm³ | गुरुत्वाकर्षणम् =८.८७ m/s² | पलायनगतिः =१०.४६ कि.मी/से | प्रदक्षिणकालः =-२४३.०१८५ दिनम् | प्रदक्षिणगतिः =६.५२ km/h | तापमानम् =७३५ K | दबः =९३ kPa | वायुसंघटनम् =~९६.५% अङ्गाराम्लः <br /> ~३.५% नैट्रोजन् <br /> ०.००७% आर्गान् |}} <poem> ::'''नमः [[सूर्यः|सूर्याय]] [[चन्द्रः|चन्द्राय]] [[मङ्गलः|मङ्गलाय]] [[बुधः|बुधाय]] च ।''' ::'''[[गुरुः|गुरु]][[शुक्रः|शुक्र]][[शनिः|शनिभ्यश्च]] [[राहुः|राहवे]] [[केतुः|केतवे]] नमः॥''' </poem> '''शुक्रः'''(Venus) [[सूर्यः|सूर्यात्]] द्वितीयः समीपे स्थितः ग्रहः अस्ति । सः २२४.७ दिनेषु [[सूर्यः|सूर्यस्य]] प्ररिक्रमणं करोति । ४.६ गोचरप्रमाणात् एषः रात्रौ गगने अत्यन्तं प्रकाशमानेषु कायेषु [[चन्द्रः|चन्द्रस्य]] अनन्तरं तिष्ठति । तस्मात् एव शुक्रः ’प्रातःकालीननक्षत्रं’, ’सायङ्कालीननक्षत्रं’ चेति प्रख्यातः अस्ति। शुक्रस्य गात्रं, गुरुत्वाकर्षणम् इत्यादीनि अनेकानि लक्षणानि पृथिव्या: इव वर्तन्ते । तस्मात् एव शुक्रः पृथिव्याः भ्रातृग्रहः इति प्रसिद्धः। शुक्रः [[सूर्यः|सूर्यप्रकाशं]] प्रतिफलद्भि: मेघै: आवृतः वर्तते । ग्रहेषु शुक्रस्य वायुमण्डलभारः सर्वोच्चः वर्तते। तस्य [[वायुमण्डलम्।वायुमण्डलं]] प्रुमुखतः अङ्गाराम्लेन पूरितम् अस्ति । अतः एव तत्र जीवजन्तवः न सन्ति । पूरातनकाले शुक्रः पृथ्वी इव सागरैः पूर्णः वर्तते स्म । परन्तु अत्यधिकस्य तापमानस्य कारणतः एवम् अभवत् इति विदुषाम् अभिप्रायः । शुक्रस्य [[वायुमण्डलम्|वायुमण्डलभार:]] पृथिव्याः वायुभारस्य अपेक्षया द्विनवतिवारम् अधिकं वर्तते । सायङ्काले दृश्यते इति कारणेन शुक्रः इति नाम । शुक्रस्यैव रजतमिति नामान्तरं भवति। अस्य प्रकाशस्य प्रखरतां दृष्ट्वा रजतमिति लोके व्यवहारः। ==रजतस्य प्रकाशः== आकाशे विद्यमानानाम् अन्यनक्षत्राणाम् अपेक्षया अयम् अधिकः प्रकाशमानः भवति। सूर्यचन्द्रयोः अनन्तरं शुक्रः एव अधिकप्रकाशवान् भवति। अतिकान्तियुक्तनां [[नक्षत्रम्|नक्षत्राणाम्]] अपेक्षया ५० गुणितम् अधिकं कान्तिमान् भवति। [[सूर्यः|सूर्योदये]], [[सूर्यः|सूर्यास्तमानसमये]] सूर्यसहिते दिगन्ते एनं ग्रहं नेत्राभ्यां द्रष्टुं शक्यते। [[चन्द्रः|चन्द्ररहितेषु]] रात्रिषु शुक्रस्य प्रकाशेन [[भूमिः|भूमेः]] वस्तूनि छायासहितानि भवन्ति। नेत्राभ्यां शुक्रस्य प्रकाशस्य वृद्धिक्षययोः विषये ज्ञातुं न शक्यते। [[भूमिः|भूमेः]] अपेक्षया यदा शुक्रः विशिष्टदूरे भवति तदैव अस्य ग्रहस्य पूर्णिमायाः इव बिम्बः दृश्यते। आकाशे अस्य ग्रहस्य बिम्बः अतीव समीपे यदा भवति तदा ६० क्षणव्यासपरिमितं भवति। विशेषदूरे यदा भवति तदा ९ क्षणव्यासपरिमितं भवति। अयं ग्रहः भूमेः अतीव समीपे यदा भवति तदा अन्तरं भवति २५,७००,००० मैल्परिमितम् । अतीव दूरे यदा भवति तदा अन्तरं भवति १६०,१००,००० मैल्परिमितम् । == गात्रं गतिश्च == गात्रे भूशुक्रयोः विशेषतया सादृश्यमस्ति। [[भूमिः|भूमेः]] व्यासः ७९१८ मैल्परिमितः भवति। अस्य तु ७५७५ मैल्परिमितः। अयं ग्रहः गोलाकारकः अस्ति। अस्य भारः [[भूमिः|भूमेः]] ४\५ भागः भवेदिति ऊहा। शुक्रग्रहस्य पथः शुद्धवृत्ताकारकः अस्ति। प्रायः ६७,२००,००० मैल्परिमितदूरात् अयं [[सूर्यः|सूर्यं]] परिक्रमति। [[चन्द्रः|चन्द्रस्य]] अनन्तरम् अस्मभ्यम् अयमेव समीपवर्ती भवति। स्वपथे सूर्यंस्य परिक्रमणार्थं शुक्रेण २२४.७ दिनानि स्वीक्रियन्ते। अस्य ग्रहस्य कीदृशी अक्षगतिः? कियान् वेगः? इत्यादिषु विषयेषु विज्ञानिनाम् ऐक्यमत्यं नास्ति। अस्य शरीरस्य चिह्नानाम् आधारेण अक्षगतिः एवम् इति ज्ञातुं यत्नं कृतवन्तः। अस्य गोलात् बहिः आकाशसदृशवातावरणं विद्यते। तेन कारणेन विश्वसितानि चिह्नस्थानानि स्थिराणि उत अस्थिराणि इति निर्णयः कष्टसाध्यः। [[केन्सीनि]] नामकः विज्ञानी शुक्रग्रहस्य उपरि विद्यमानं किञ्चन श्वेतबिन्दुं (चिह्नम्) अभिज्ञाय, एतत् २४ होराकाले सकृत् सूर्यं परितः परिक्रमणं करोति इति असूचयत् । आत्मनः परिभ्रमणं २३घन्टा ५६ निमेषाणां कालावधौ भवति इति सूचितम् । यदि एतत् सत्यं भवेत् तर्हि [[भूमिः]] इव अस्याऽपि अक्षगतिः अस्तीति भाति। [[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb|left|शुक्रग्रहः १०८ मिलियन्-किलोमीटर्-परिमितात् दूरात् २२४.६५ दिनेषु सूर्यं परिभ्रमति]] ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus Venus Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831094309/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus |date=2011-08-31 }} at [http://solarsystem.nasa.gov/ NASA's Solar System Exploration site] * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html Missions to Venus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210163349/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html |date=2015-02-10 }} (Hosted by NASA) * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html Gallery of Venus exploration images] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150329025335/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html |date=2015-03-29 }} (Hosted by NASA) * [http://www.mentallandscape.com/V_Venus.htm The Soviet Exploration of Venus], [http://www.mentallandscape.com/C_CatalogVenus.htm Image catalog] * [http://www.nineplanets.org/venus.html Venus page at ''The Nine Planets''] * [http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/missions/venera1112.html NASA page about the Venera missions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150308085025/http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/missions/venera1112.html |date=2015-03-08 }} * [http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/ Magellan mission home page] * [http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/missions/pvo.html Pioneer Venus information from NASA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150304095221/http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/missions/pvo.html |date=2015-03-04 }} * [https://web.archive.org/web/20080305133558/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/venus0412.html Detailed information about transits of Venus] * [https://web.archive.org/web/20150207003528/http://www.geody.com/?world=venus Geody Venus], a search engine for surface features * [http://www.worldwindcentral.com/wiki/Venus Maps of Venus in NASA World Wind] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206160948/http://www.worldwindcentral.com/wiki/Venus |date=2015-02-06 }} * [http://www.sil.si.edu/exhibitions/chasing-venus/intro.htm Chasing Venus, Observing the Transits of Venus] Smithsonian Institution Libraries * [http://www.lpi.usra.edu/resources/vc/vchome.shtml Venus Crater Database] Lunar and Planetary Institute * [http://aa.usno.navy.mil/data/docs/diskmap.php Calculate/show the current phase of Venus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070922224411/http://aa.usno.navy.mil/data/docs/diskmap.php |date=2007-09-22 }} (U.S. Naval Observatory) * [http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-50-venus/ Venus] [[Astronomy Cast]] episode No. 50, includes full transcript. * Thorsten Dambeck: ''[http://www.mpg.de/english/illustrationsDocumentation/multimedia/mpResearch/2009/heft04/pdf12.pdf The Blazing Hell Behind the Veil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100118163132/http://www.mpg.de/english/illustrationsDocumentation/multimedia/mpResearch/2009/heft04/pdf12.pdf |date=2010-01-18 }}'', MaxPlanckResearch, 4/2009, p.&nbsp;26–33 === Cartographic resources === * [http://pdsmaps.wr.usgs.gov/PDS/public/explorer/html/fmappick.htm PDS Map-a-Planet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721070349/http://pdsmaps.wr.usgs.gov/PDS/public/explorer/html/fmappick.htm |date=2011-07-21 }} * [http://pdsmaps.wr.usgs.gov/PDS/public/explorer/html/fmappick.htm Venus Nomenclature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721070349/http://pdsmaps.wr.usgs.gov/PDS/public/explorer/html/fmappick.htm |date=2011-07-21 }} * [http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/SystemSearch2.jsp?System=Venus Gazeteer of Planetary Nomenclature&nbsp;– Venus (USGS)] * [http://planetologia.elte.hu/venusz-terkep-elte-ttk-kavucs.pdf Map of Venus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106161927/http://planetologia.elte.hu/venusz-terkep-elte-ttk-kavucs.pdf |date=2015-11-06 }} * Movie of [http://sos.noaa.gov/videos/Venus.mov Venus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721060200/http://sos.noaa.gov/videos/Venus.mov |date=2011-07-21 }} at National Oceanic and Atmospheric Administration {{नवग्रहम्}} [[वर्गः:नवग्रहाः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] oedrhggsiy4ux1x8r173onk981uemm6 0 5187 501474 495295 2026-10-17T00:50:58Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501474 wikitext text/x-wiki {{ग्रह| | वर्णः = D8BBA6 | नाम = बुधः | मुद्रा =[[File:Mercury symbol (fixed width).svg|24px|☿]] | मुद्रः = <span style="font-size:200%; font-weight:bold">&#9791;</span> | चित्रम् = [[File:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|frameless|center]] | अपरनाम = मर्क्युरी | विशेषणम् = | सूर्योच्यम् = ६९,८१६,९०० कि.मी | अपसौरिका = ४६,००१,२०० कि.मी | अर्धमुख्य अक्ष =५७,९०९,१०० कि.मी | विकेन्द्रता = ०.२०५६३० | परिक्रमण कालः = ८७.९६९१ देनानि | परिक्रमण गतिः = ४७.८७ कि.मी/से | उपग्रहाः = नास्ति | मध्यत्रिज्या = २,४३९.७ ± १.० कि.मी | ध्रुवीय त्रिज्या = | सपाटता = 0 | परिधिः = ७.४८ X १०^(७) km² | आयतनम् = ६.०८३ X १०^(१०) km³ | द्रव्यमानम् =३.३०२२ X १०^(२३) केजी | मध्यम घनत्वम् =५.४२७ g/cm³ | गुरुत्वाकर्षणम् =३.७ m/s² | पलायन गतिः =४.२५ कि.मी/से | प्रदक्षिणा कालः =५८.६४६ देनम् | प्रदक्षिणा गतिः =१०.८९२ कि.मी/हौ | तापमानम् = १०० - ७०० K | दबः =सूक्ष्मः | वायु संघटनम् =४२% आम्लः <br/> २९.०% सोडियम् <br/> २२.०% हैड्रोजन् <br/> ६.०% हीलियम् }} <poem> ::'''नमः [[सूर्यः|सूर्याय]] [[चन्द्रः|चन्द्राय]] [[मङ्गलः|मङ्गलाय]] [[बुधः|बुधाय]] च ।''' ::'''[[गुरुः|गुरु]][[शुक्रः|शुक्र]][[शनिः|शनिभ्यश्च]] [[राहुः|राहवे]] [[केतुः|केतवे]] नमः॥''' </poem> '''बुधः'''(Mercury) चतुर्थः ग्रहः भवति। बुधः [[सौरव्यूहः|सूर्यमण्डले]] [[सूर्यः|सूर्यस्य]] अत्यन्तं समीपे स्थितः ग्रहः। अपि च [[सौरव्यूहः|सूर्यमण्डले]] स्थितेषु ग्रहेषु गरिमायां कनिष्ठः अपि अस्ति । सूर्यान्तिकात् अयं ग्रहः स्फुटतया द्र्ष्टुं न शक्यते। [[बुधः|बुधस्य]] गोचरप्रमाणम् २.०-५.५ वर्तते । उषःकाले नेत्राभ्याम् एव सः द्रष्टुं शक्यः भवति। अस्य ग्रहस्य विषये अद्यापि स्पष्टतया विवरणं न उपलभ्यते । [[१९७३]] तमे वर्षे बुधं प्रति प्रेषितं [[म्यारिनर्-१०]]यानं वर्षद्वयं तं प्ररिक्रम्य तस्य ग्रहस्य ४०-५०% भागमात्रस्य मानचित्रं सम्पाद्य प्रत्यागच्छत् । बुधः सूर्यं प्रति परिभ्रमणाय ८८ दिनानि स्वीकरोति । स्वस्य भ्रमणाय १५ घण्टाधिक ५८ दिनानि यावत् स्वीकरोति ।<br /> बुधः आकारे अस्माकं [[चन्द्रः]] इव अस्ति । बुधस्य कोऽपि नैसर्गिक उपग्रहः नास्ति। विशिष्टं [[वायुमण्डलम्|वायुमण्डलम्]] अपि न विद्यते। ग्रहस्य अन्तर्भागे लोहवलयः वर्तते। तत् लोहवलयात् एव पृथिव्याः कान्तक्षेत्रस्य १% शक्तियुतं कान्तक्षेत्रं तत्र वर्तते। बुधस्य उपरि तापमानः ९० K - ७०० K व्याप्तौ वर्तते। अत्रत्यः ध्रुवीयः प्रदेशः अत्यन्तं शीतलः अस्ति । <br /> पाश्चात्यदेशेषु बुधः ’मर्क्युरी’ इति ख्यातः । [[ज्योतिश्शास्त्रम्|भारतीयज्योतिष्शास्त्रे]] बुधः [[चन्द्रः|चन्द्रस्य]] पुत्रः इति अभिदीयते । [[चीनः|चीना]]-[[कोरिया]]-[[जापान]]देशेषु बुधः जलनक्षत्रमिति ख्यातः। पुराणेषु वर्णितं विद्यते यत् बुध: वेदानां वेत्ता अस्ति इति। ==रचना== [[सौरव्यूहः|सूर्यमण्डले]] स्थितेषु चतुर्षु घनरूपिग्रहेषु बुधः अन्यतमः। तन्नाम बुधः अपि [[भूमिः]] इव शिलाभिः खनिजैः वा निर्मितः अस्ति। घनरूपिग्रहेषु लघुतमस्य अस्य ग्रहस्य व्यासः समभाजके ४८७९ कि मी परिमितम्। बुधग्रहः ७०% लोहैः ३०% सिलिकेट्-वस्तुभिः युक्तः अस्ति । अस्य घनता भवति प्रति घ सें मी कृते ५.४३ ग्राम्-परिमितम्। [[सौरमण्डलम्|सौरमण्डले]] एव अति नैबिड्ययुतः ग्रहः अस्ति बुधः। इयं [[भूमिः|भूमेः]] घनतायाः अपेक्षया न्यूना एव। किन्तु गुरुत्वसंक्षेपणपरिष्कारेण बुधः [[भूमिः|भूमेः]] अपेक्षया घनवान् इति ज्ञायते। ===अन्तारचना=== बुधस्य अतिनिबिडतायाः आधरेण तदीया अन्तारचना अवगन्तव्या। [[भूमिः|भूमेः]] अति नैबिड्यस्य किञ्चन कारणं भवेत् तस्याः अन्तर्भागीयसंक्षेपणम्। किन्तु बुधः [[भूमिः|भूमेः]] अपेक्षया लघुः, तस्य अन्तर्भागः अपि तावान् निबिडयुक्तः न विद्यते । अतः बुधस्य अन्तर्भागः विस्तृता अयोमययुक्ता च स्यात्। भूविज्ञानिनां दृष्ट्या बुधस्य अन्तर्भागः तदीयस्य गात्रस्य ४२% भागं व्याप्नोतु। ([[भूमिः|भूमेः]] अन्तर्भागः तस्याः गात्रस्य १७% भागमात्रं व्याप्नोति)<br /> ६०० कि मी गात्रयुतः कश्चन मध्यभागः बुधस्य अन्तः दृश्यते । [[बुधः|बुधस्य]] इतिहासस्य आदिमभागे शतशः कि मी गात्रयुतः कश्चन आकाशकायः तदुपरि आक्रम्य मध्यभागे विद्यमानानि मूलवस्तूनि विनाशयत् । ततः शिथिलमध्यभागमात्रम् अवशिष्टम्। <br /> बुधस्य बाह्यविस्तरः १००-२०० कि मी स्थूलयुतः । बाह्यविस्तरस्य किञ्चन विशिष्टं लक्षणं नाम तत्र विद्यमाना कुकुदावली । एतेषु कानिचन शैलानि शताधिक कि मी औन्नत्ययुतानि । बुधस्य बाह्यविस्तारस्य घनीकरणानन्तरम् अन्तर्भागस्य मध्यभागस्य शीतलीकरणावसरे एतानि लघुशैलानि निर्मितानि स्युः इति भाव्यते । [[सौरव्यूहः|सौरमण्डले]] विद्यमानानाम् अन्येषां ग्रहाणाम् अपेक्षया अत्यधिकप्रमाणेन अयः अत्र दृश्यते। बुधस्य लोहाधिक्यं विवरीतुं विभिन्नाः सिद्धान्ताः प्रस्तुताः सन्ति। ==भारतीयज्योतिश्शास्त्रानुसारं बुधः== ===कारकत्व-स्वरूप-स्वभावादयः=== सुन्दरं शरीरं, श्लेषयुक्ता वाक्, हास्यप्रियता, वात-पित्त-कफप्रकृतिः, भावप्रकाशः, विषयग्रहणशक्तिः, आलोचनासामर्थ्यञ्च बुधग्रहस्य तत्त्वानि ।<br /> बुधस्य कारकत्वानि एतानि - <br /> [[ज्योतिश्शास्त्रम्|ज्यौतिषम्]], [[वेदान्तः]], [[वाणिज्यम्]], [[शिल्पकला|शिल्पम्]], यन्त्रम्, तन्त्रम्, नपुंसकता, सेवकाः, युक्तिः, विष्णोपासना, [[व्याकरणम्]], [[पुराणम्]], मृदुवचनम्, [[अश्वः]], कण्ठः, नाभिः, गुह्यम्, वामकर्णः, रत्नपरीक्षा, दायादयः, साधुत्वं, मातुः चिन्ता, मैथुनं, वाक्, विद्या, विनयः, विवेकः, मित्रं, सगोत्रः, गणितं, [[वेदः]], पाण्डित्यं, शिल्पं, कलावित्, काव्यकौशलं, मातामहः, यन्त्रं, मन्त्रः, अश्वः, भयं, नृत्यं, कोशागारः, तीर्थयात्रा, वायव्यं, प्रीतिः, शिखराणि च ।<br /> मानसिकास्वास्थ्यं, मतिभ्रमः, नरदौर्बल्यं, उदरव्याधयः, मूकत्वम्, अस्फुटभाषणम् - एतेषां सर्वेषां बुधः एव कारकः । ==आधिपत्यम्== [[मिथुनराशिः|मिथुन]]-[[कन्याराशिः|कन्याराश्योः]] बुधः अधिपतिः। बुधः पलायनवादी । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः दृष्ट्या अयं वणिक् विद्यते । वणिजाम् अनुपस्थितौ अपेक्षितवस्तूनां सम्पूरणं कष्टकरम्। बुधः नाम पण्डितः इत्यपि अर्थः। कालानुगुणान् निर्णयान् स्वीकुर्वन् कार्याणां सम्पादनसामर्थ्यं बुधेन एव साध्यम्। अन्येषां साहाय्यम् आचरन् स्वस्य लाभस्य सम्पादनं, सर्वेषां सन्तोषणे अत्यन्तं समर्थः नाम बुधः एव । सर्वैः सह समञ्जनं, स्वस्य प्रामुख्यप्रदर्शनञ्च एतेषां विशेषलक्षणम् । मिथुनराशिवतां वस्तुक्रयणे, कन्याराशिवतां वस्तुविक्रयणे विशेषसामर्थ्यं दृश्यते । गुणविषये ग्रहणम् आदरणं च बुधद्वारा एव निश्चीयते । समाजोन्मुखचिन्तनम् एतेषां वैशिष्ट्यम् । ==बुधग्रहस्य चलनम्== [[चन्द्रः|चन्द्रस्य]] मार्गः सूर्यभूकेन्द्रयोः मध्ये यदागच्छति तदा ग्रहणं भविष्यति। तदा समीपस्थः चन्द्रबिम्बः दूरे विद्यमानं सूर्यबिम्बं सम्पूर्णमाच्छादयितुम् अपेक्षितगात्रवान् भवति। बुध[[शुक्रः|शुक्रौ]] भूसूर्ययोर्मध्ये आगच्छतः किन्तु दूरे भवतः। बिम्बौ लघुरूपेण दृश्येते । अतः सूर्यबिम्बस्य पुरतः लघुकृष्णबिन्दुरिव गच्छतः। बुधग्रहस्य पथः भूपथाय नितम्बे अस्ति। यदि तलभागे भवति तर्हि त्रिवारं बुधग्रहस्य चलनं (ट्रान्सिट्) सूर्यबिम्बस्य पुरतः दृश्यतेस्म्। कुतश्चेत्, [[भूमिः]] [[सूर्यः|सूर्यम्]] एकवारं परिक्रमणार्थमपेक्षिते समये, बुधः चतुर्वारं परिक्रमति। एतेषु एकवारं वयमेव बुधग्रहस्य साकं उपसरणं कृतवन्तः इत्यस्मात् कारणात् त्रीणि परिक्रमणानि एव दृग्गोचराणि भवन्ति। बुधग्रहस्य पथः भूपथाय २डिग्रि परिमिते नितम्बे अस्ति। बुधग्रहस्य परिभ्रमणावधिः ८८ दिनानि,आवर्तनावधिः ५९ दिनानि। इमौ अवधी ३:२ प्रमाणे भवतः इति वैशिष्ट्यमत्र। अनेन कारणेन बुधग्रहस्योपरि स्थित्वा [[सूर्यः|सूर्यं]] पश्यामश्चेत् [[सूर्यः|सूर्यस्य]] गात्रं भूम्या दृष्ट द्विगुणपरिमाणे दृश्यते। गच्छताकालेन [[सूर्यः]] दिगन्तात् मध्यभागे आगत्य पृष्टेगत्वा पुनः मध्यभागे आगच्छेत्। इतस्ततः वक्रगत्यानन्तरं १७६ भूदिनान्यनन्तरं अस्तङ्गतो भवति। अतः दिनस्यावधिः १७६ दिनानि, एकः वर्षस्यावधिः ८८ दिनानि। अर्थात् दिनाय कति (वर्षाणि)वर्षमिति प्रष्टुं शक्यते। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://space.about.com/cs/solarsystem/p/mercuryinfo.htm Mercury] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317172253/http://space.about.com/cs/solarsystem/p/mercuryinfo.htm |date=2017-03-17 }}—About Space * [http://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm Atlas of Mercury—NASA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309045046/http://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm |date=2011-03-09 }} * [http://www.nineplanets.org/mercury.html Mercury page at ''The <strike>Nine</strike><font color="#b00">8</font> Planets''] * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html NASA’s Mercury fact sheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106171436/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html |date=2015-11-06 }} * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury Mercury Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140412155017/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury |date=2014-04-12 }} at [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration site] * [http://www.esa.int/export/esaSC/120391_index_0_m.html ‘BepiColombo’, ESA’s Mercury Mission] * [http://www.flug-ins-all.de/planeten/der-merkur Merkur(dt.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090726111611/http://www.flug-ins-all.de/planeten/der-merkur |date=2009-07-26 }} * [http://messenger.jhuapl.edu/ ‘Messenger’, NASA’s Mercury Mission] * [http://www.solarviews.com/eng/mercury.htm SolarViews.com—Mercury] * [http://www.projectshum.org/Planets/mercury.html Planets—Mercury] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210033737/http://www.projectshum.org/Planets/mercury.html |date=2008-02-10 }} A kid’s guide to Mercury. * [http://www.nasa.gov/worldbook/mercury_worldbook.html Mercury ''World Book Online Reference Center''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070423103959/http://www.nasa.gov/worldbook/mercury_worldbook.html |date=2007-04-23 }} * [http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-49-mercury/ Astronomy Cast: Mercury] * [https://web.archive.org/web/20080222023906/http://www.geody.com/?world=mercury Geody Mercury] World’s search engine that supports [[NASA World Wind]], [[Celestia]], and other applications. * [http://btc.montana.edu/MESSENGER/Interactives/ANIMATIONS/Day_On_Mercury/day_on_mercury_full.htm A Day On Mercury] flash animation * [http://www.psrd.hawaii.edu/Archive/Archive-Mercury.html Mercury articles in Planetary Science Research Discoveries] {{नवग्रहम्}} [[वर्गः:नवग्रहाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] hasxl0wlfu3woye94ef4eqhtq02e24r 0 5604 501456 432145 2026-10-16T11:59:31Z EmausBot 3461 [[भीमराव रामजी आम्बेडकर]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 501456 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[भीमराव रामजी आम्बेडकर]] h3batmval4mls02fl51wzqjobjargj1 0 12843 501461 432147 2026-10-16T12:00:21Z EmausBot 3461 [[भीमराव रामजी आम्बेडकर]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 501461 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[भीमराव रामजी आम्बेडकर]] h3batmval4mls02fl51wzqjobjargj1 0 15006 501476 495247 2026-10-17T01:25:31Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501476 wikitext text/x-wiki भारतवीरस्य सुभाषचन्द्रबोसमहोदयस्य महाकार्याणि स्वातंत्र्यप्रेमान्दोलनानि स्मरन्तः प्रतिजनवरीमासस्य २३ तमम् दिनं ’सुभाषचन्द्रबोसजयन्ती’अथवा [[नेताजीजयन्ती]] इति आचरन्ति । [[भारतम्|भारतदेशतः]] आङ्ग्लान् निष्कासयितुं सुभाषचन्द्रबोस महोदयः भारतदेशे तथा विदेशेष्वपि अभूतपूर्वं कार्यं कृतवान् । सर्वेषां भारतीयानां मनसि स्वातन्त्रजागृतिं च कृतवान् । ==वैयक्तिक जीवनम्== [[सुभाषचन्‍द्रबोसः]] २३ जनवरी १८९७ तमे दिने जन्म लब्धवान् । पिता जानकीनाथः माता च प्रभावती । श्रीजानकीनाथः [[ओड़िशा]]राज्यस्य [[कटक]]नगरे प्रख्यातः न्यायावादी आसीत् । बाल्ये सुभाषचन्द्रः अतीव कुशलः दैवभक्तः प्रतिभावान् च आसीत् । [[स्वामी विवेकानन्दः]] श्री [[अरविन्दः]] इत्यादिनां प्रभावे आसीत् । उत्तमोपदेशेषु सुभाषचन्द्रस्य मनः संलग्नं भवति स्म । कोलकता- प्रेसिडेन्सिमहाविद्यालयतः बी.ए पदवीं लब्धवान् । अनन्तरं पितुः अपेक्षानुसारम् इङ्ग्लैण्डदेशं गत्वा भारतीयप्रशासनिकसेवापरीक्षाम् उत्तीर्य भारतम् आगतवान् । ==स्वात्रन्त्रसंग्रामे कार्यारम्भः== आङ्गल् सर्वकारसेवायां प्रविष्टः एषः १९२० तमे वर्षे [[असहकारान्दोलनम्|असहकारान्दोलनसमये]] सेवां त्यक्त्वा श्रीमहात्मा गान्धिः इत्यादिभिः आरब्धे स्वातन्त्र्यसग्रामे भागं गृहीतवान् । [[कोलकता]]नगरे स्थितस्य श्री [[चित्तरञ्चनदासः|चित्तरञ्जनदासमहोदयस्य]] मार्गदर्शने सुभाषचन्द्रबोसमहोदयेन कार्यारम्भः कृतः । यदा श्री चित्तरञ्जनहासमहोदयः काङ्ग्रोसपक्षतः निर्वाचितः भूत्वा कोलकतानगरसभायाः अध्यक्षः अभवत् तदा सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः नगरसभायाः प्रशासनिक-अधिकारिरुपेण कार्यं कृतवान् । तदा अनेकोत्तमकार्येषु रतं तं दृष्ट्वा आङ्गलसर्वकारेण सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः [[बर्मा]]देशस्थिते [[माण्डले]]कारागारे स्थापितः। कोलकतानगरे ‘अखिलबङ्गालतरुणसङ्घटनया [[सैमन् कमीशन्]] विरोधः कृतः । अनेकानि सम्मेलनानि कृतानि अभवन् । एतैः बङ्गालप्रान्तीयाः युवजनाः स्वातन्त्र्यसंग्रामे भागं स्वीकृतवन्तः । सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः आङ्गलसर्वकारस्य कृते सिंहस्वप्नः इव आसीत् । १९२८ तमे वर्षे कोलकतानगरे [[अखिलभारतीयकाङ्ग्रेससम्मेलनम्]] अभवत् । तदा सम्मेलने “पूर्णं स्वातन्त्र्यम् अस्माकम् उद्धिश्यम् इति घोषितवान् । श्री सुभाशचन्द्रबोसः सर्वेषां गौरवपात्रम् अभवत् । इतः वर्षाभ्यन्तरे एव भारतदेशः स्वतन्त्रः भवतु “ इति आङ्गलसर्वकाराय निर्णयः प्रेषितः अभवत् । भारतदेशाय स्वातन्त्र्यदानार्थं चर्चाकरणाय आगतः सैमन नियोगः सर्वैः बहिष्कृतः आसीत् । [[लाहोर]]नगरे १९२९ तमे वर्षे काङ्ग्रेस-अधिवेशने “वयम् आङ्गल सर्वकारस्य निर्णयागमनपर्यन्तं न प्रतीक्ष्यामहे। अस्माकमेव प्रशासनं रचयामः” इति सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः घोषितवान् । परन्तु श्री[[महात्मा गान्धिः]] एतं निर्णयं नाङ्गीकृतवान् । सुभाषचन्द्रबोसः १९३८ तमे वर्षे काङ्ग्रेसपक्षस्य अध्यक्षः अभवत् । अग्रिमवर्षेऽपि त्रिपुरासम्मेलने स्वागन्त्यान्दोलनाय नवीनं रुपं दातुम् इष्टवान् । किन्तु श्रीमहात्मागान्धिना विमनस्कः काङ्ग्रेस् अध्यक्ष स्थानं परित्यज्य बहिरागतवान् । ==सङ्घटनाकार्यानि== श्री महात्मा गान्धिः खलु शान्तिमार्गप्रियः सुभाषचन्द्रबोसमहोदयस्तु उग्रस्वरूपेण आन्दोलनेन उग्रवादिनायकः इति ख्यातः अभवत् । ‘[[फार्वर्डब्लाक्]] इत्येकां नवीनां सङ्घटनां संस्थाप्य स्वातन्त्र्यान्दोलन- कार्याणि आरब्धवान् तदा आङ्गलाः सुभाषचन्द्रबोसमहोदयं कारागारे बद्धवन्तः । यत्र कुत्रापि गमने निषेधं कृतवन्तः। तदा अत्यन्तं कौशलेन साधुवेषं धृत्वा नेताजी महोदयः [[पेषावर]]नगरं गत्वा ततः [[मास्को]]मार्गतः [[जर्मनी]]देशं गतवान् । महादण्डनायकेन [[हिट्लर]]महोदयेन सह चर्चां कृत्वा सन्धिं कृतवन्तः । १९४१ तमे वर्षे [[अजादहिन्दफौज]]नामकं सैन्यं कृतवन्तः । [[मलया]] [[बर्मा]] [[सिङ्गपूरम्]] इत्यादिषु पूर्वएशियादेशेषु स्थितान् भारतीयान् आनीय एतत् सैन्यं निर्मितवन्तः । त्रिसहस्रजनाः सैनिकाः युद्धसन्नध्दाः आसन् । १९४२ तमे वर्षे भारतदेशे “ भारतं त्यजत (चले जाव) आन्दोलनं प्रवृत्तम् आसीत् । भारतदेशे स्थितान् आङ्गलान् तेषां विरोधिनां जर्मनजापानदेशीयानां साहाय्येन पराजेतुं सुभाषचन्द्रबोसं कार्यप्रवृत्तः अभवत् । महिलानां सेनाऽपि सुभाषचन्द्रबोसमहोदयेन कल्पिताऽसीत् । आङ्गलसर्वकारेण तु सुभाषचन्दरबोस- महोदयः कुत्रास्ति इति न ज्ञातमासीत् । अन्वेषणकार्यं प्रचलति स्म । १९४२ तमे वर्षे प्रवृत्ते आन्दोलने सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः नायकः भवतु इति भारतीयानाम् आशा आसीत् । भारतदेशे वासं कर्तु नेताजी अपि इष्टवान् आसीत् । जर्मनीदेशतः जापानदेशपर्यन्तं नौकायानेन सेनासहितः आगत्य, पूर्वभागतः भारतं प्रवेष्टुम् इच्छन् सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः जापानतः निर्गच्छन् आसीत् । तदा एव विमानापघाते सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः मृतः अभवत् इति भारते आङ्गलसर्वकारः घोषणाम् अकरोत् । स्वयं सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः [[टोकियो]]नगरतः वार्तालापं कृत्वा ‘अहं जीवामि’ इति सूचितवान् । अनन्तरम् १९४३ तमे वर्षे [[रासबिहारीबोसः।रासबिहारीबोसमहोदयेन। स्थापितस्य सवतन्त्रभारत- सङ्घस्य. नायको भूत्वा सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः भारतीयानां स्वातन्त्र्यप्रियानां नायकः ‘नेताजी’ इति प्रख्यातः। एकवर्षाभ्यन्तरे दिल्लीनगरे [[लालकिला]](रक्तदुर्गे)स्थले स्वतन्त्रभारतस्य त्रिवर्णध्वजः विराजेत् इति घोषणां कृत्वा सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः १९४३ तमे वर्षे [[अण्डमान्]] द्वीपं वशीकृतवान् । अग्रे भारतागमनम् इति सर्वेषां लक्ष्यमासीत् । सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः “भवन्तः रक्तं यच्छन्तु, अहं स्वातन्त्र्यं दापयामि’ इति घोषणां कृतवान् । युवजनाः स्वरक्तेन हस्ताक्षराणि दत्तवन्तः । १९४४ तमे वर्षे बर्मादेशे नेताजी सेना आसीत् (किन्तु अग्रे तस्य गमनम् असफलम् अभवत्) । द्वितीयविश्वयुद्धं समाप्तम् आसीत् । २२-८-१९४५ तमे दिनाङ्के टोकियो आकाशवाणीतः ह्रदयविद्रावकं वचनं श्रोतव्यम् अभवत् यत् “ श्रीसुभाषचन्द्रबोसमहोदयः विमानापघाते मरणं प्राप्तवान् “ इति । स्वमरणसमयेऽपि भारतस्य स्वातन्त्र्यमेव श्री सुभाषचन्द्रबोसमहोदयस्य मनसि आसीत् । “शीघ्रमेव भारतदेशः स्वतन्त्रः भवति” इति । एषः सन्देशः एव सुभाषचन्द्रबोस महोदयस्य अन्तिमसन्देशः अभवत् । भारतदेशे सुभाषचन्द्रबोसमहोदयस्य जयन्ती समये वीरयोधस्य समर्थदण्डनायकस्य सङ्घटकस्य स्मरणं कुर्वन्ति । देशप्रेमवर्धनार्थम् अनेककार्यक्रमाः आयोज्यन्ते । आधुनिकभारतीयानां श्री सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः स्फूर्तिदायकः मार्गदर्शकः देशप्रेमिनेता इति प्रसिद्धः अस्ति । भारतसर्वकारेण [[भारतरत्नप्रशस्तिः|भारतरत्नप्रशस्त्या]] श्री सुभाशचन्द्रबोसमहोदयः सत्कृतः आसीत् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.tribuneindia.com/2011/20110703/spectrum/book5.htm The Tribune of India: New look at Netaji] * [http://www.Subhaschandrabose.org/ Subhaschandrabose.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201220452/http://www.subhaschandrabose.org/ |date=2014-02-01 }} * [https://web.archive.org/web/20171208065158/http://www.missionnetaji.org/ The True Story of Bose] * [http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/IG14Df01.html India's Holy Grail: ''Back from Dead'' by Anuj Dhar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919052659/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/IG14Df01.html |date=2008-09-19 }}, Asia Times Book Review [[वर्गः:जयन्त्युत्सवाः‎]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया]] j56q7nyuijooej0yvm72327y584jg4w 0 20837 501455 432150 2026-10-16T11:59:21Z EmausBot 3461 [[भीमराव रामजी आम्बेडकर]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 501455 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[भीमराव रामजी आम्बेडकर]] h3batmval4mls02fl51wzqjobjargj1 0 21362 501466 298017 2026-10-16T12:01:11Z EmausBot 3461 [[हरदनहळ्ळि दोड्डेगौड देवेगौडः]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 501466 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[हरदनहळ्ळि दोड्डेगौड देवेगौडः]] j49muulhukqxgkno4kc1hn24lndamel 0 21779 501472 489177 2026-10-16T23:33:38Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501472 wikitext text/x-wiki {{Infobox Holiday| |image=Frauentag 1914 Heraus mit dem Frauenwahlrecht.jpg |imagesize=200px |caption=अन्ताराष्ट्रिय-महिलादिनाचरणस्य चित्रम्, मार्च्-मासः ८, १९१४ |holiday_name=अन्ताराष्ट्रिय-महिलादिनम् |observedby = विश्वस्तरे आचर्यते |date=मार्च्-मासे ८ दिनाङ्के |type = अन्ताराष्ट्रियम् |significance = महिलानां विषये जनजागरणम् |relatedto= }} भूमण्डले प्रायशः त्रिशतकोटिमहिलाः सन्ति । अत एव प्रतिवर्षं मार्च् मासस्य अष्टमे दिनाङ्के '''अन्ताराष्ट्रियमहिलादिनम्''' आचर्यते । विशेषतः अस्मिन् दिने [[महिला]]नां सस्यानां, साधकबाधकानां तथा विशिष्टमहिलानां विषये चिन्तनं प्रचलति । प्रथमतः १९१० तमे वर्षे डेन् मार्क् देशे कोपन् हेगन् नगरे अन्ताराष्ट्रिय महिला समाजवादि सम्मेलने मार्च् मासस्य अष्टमदिने महिलादिनम् इति आचरितुं घोषणा कृता आसीत् । इतः पूर्वं प्यारिस् नगारे १८८९ तमे वर्षे अन्ताराष्ट्रिय कार्थिक सम्मेलने श्रीमती [[क्लारा जेटकिन्]] समानवेतन समानावकाश समान कर्तव्यविषये प्रस्तावनां स्थापितवती । १९०८ तमे वर्षे एतदर्थं महती प्रतिभटना कृता आसीत् । अमेरिकादेशे वस्त्रयन्त्रागारकार्मिकाः एतां प्रतिभटनां कृतवन्तः । मार्च मासस्य अष्टमे दिने एव १९३७ तमे वर्षे रष्यादेशे महिलाः जार राजानं विरुध्य प्रतिभटनां कृतवत्यः । एवं मार्च मासस्य अष्टमं दिनम् महिलादिनम् इति प्रसिद्धम् अभवत् । पूर्वदेशेषु महिलाः पुरुषसमानाः कार्यकरणे रताः । [[लेखकः|लेखकाः]] अपि भूत्वा महिलाकर्तव्यमहिलाधिकारः समानतादिविषये जनात् जागरितवत्यः । पूर्वदेशेषु एव प्रथमतः समानता, समाधिकारः, गौरवम् इत्यादिप्राप्तमभवत् । भारतदेशे महिलाः पुरुषप्रधानसमाजे व्यवस्थितरीत्या निर्लक्षिताः आसन् । तासां शिक्षणं न ददाति स्म । केवलं गृहकार्यं, कृषिकार्य, पतिपुत्रादिसंरक्षणं महिलानां कार्यमासीत् । ''यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः'' इति उक्तिः महिलानां महत्वं ज्ञापयति । किन्तु महिलाः अबलाः शोषिताः गृहे एव आसन् इति तु सर्वविदितः विषयः अस्ति । वेदकालेऽपि [[गार्गी]], [[मैत्रेयी]], [[अरुन्धती]], [[लोपमुद्रा]] इत्यादायः श्रेष्ठमहिलाः पुरुषसमानाः आसन् । किन्तु अनन्तरकाले महिलाः विद्याभ्यासरहिताः आर्थिकसम्बन्धरहिताः आसन् । यद्यपि बुद्धिमत्यः महिलाः आसन् तथापि तासां पूर्णरीत्या प्रोत्साहनं न लब्धम अभवत् । महिलाः सहनशीलाः, त्यागशीलाः, वात्सल्ययुक्ताः गृहे अतीव मुख्यनि रव्याकार्याणि कुर्वन्ति स्म । अथापि सर्वसमानता न प्राप्ता आसीत् । संसारनिर्वहणे, लालनपालने, इतरकार्येषु च योगदानं दत्त्वा महिलाः गौरवम् प्राप्ताः आसन् । गृहात् बहिर्गमनं तासां न इष्टमासीत् । ललितकलासु निपुणाः गृहे एव सन्तुष्टाः वसन्ति स्म । एषः मनोभावः अपि महिलानाम् अन्यक्षेत्रेषु प्रवेशे बाधकः अभवत् । भारतीयेतिहासे [[कित्तूरु चेन्नम्मा]], [[झान्सी लक्ष्मीबाई]], बेळवडिमल्लम्मा, [[अक्कमहादेवी]], [[मीराबाई]], [[सञ्चिहोन्नम्मा]], इत्यादि श्रेष्ठमहिलानां विशेषकार्याणि जनाः स्मरन्ति । लेखने युद्धे देशप्रेमविषये सेवायां तथा प्रशासने च एताः महिलाः प्रसिद्धाः आसन् वीरमाता पन्ना, राज्ञी पद्मिनी, ओनके ओबव्वा हेळवनकट्टे गिरियम्मा इत्यादयः स्मरणीयाः सन्ति । [[भारतम्|भारते]], मध्यकाले पितापतिपुत्रैः पालिता महिला '''न स्वातन्त्र्यमर्हति''' इति [[मनुः|मनु]]वचनम् अनुसृतम् आसीत् । पतिव्रतादर्शनेन पूजनेन पुण्यप्राप्तिः भवति इति विश्वासः आसीत् । कुमारिकाणां पूजाऽपि विशेषतः भवति स्म । आधुनिककाले श्रीमती कस्तूरिबा गान्धी, विजयलक्ष्मी पण्डिता, [[सरोजिनी नायडु]], विद्यावतीदेवी, [[इन्दिरा गान्धी]], [[एम्. एस्. सुब्बुलक्ष्मीः]], [[पी टी उषा]] इत्यादि अनेकमहिलाः सर्वजनप्रियाः सन्ति । विविधक्षेत्रेषु कार्यं कृत्वा गौरवम् प्राप्तवत्यः । एतिहासिककाले सावित्री, राज्ञीशान्तला इत्यादि महिलाः अपूर्वकार्यं कृतवत्यः आसन् । विश्वे सर्वत्र पुरुषसमानकार्यकरणे रताः महिलाः समानतां प्राप्ताः सन्ति । [[भारतम्|भारत]]देशेऽपि इदानीं अनेकक्षेत्रेषु महिलाः कार्यप्रवृत्ताः सन्ति । कार्यालयव्यवहारः, कृषिकार्यं, काव्यरचना, पत्रिकाकार्यं [[सङ्गीतम्|सङ्गीतं]] नर्तनम् अभिनयः [[क्रीडा]], विमानोड्डयनम्, [[विज्ञानम्]], राजकीयक्षेत्रं, यन्त्रचालनं, गणकयन्त्रकार्यं, संशोधनम् इत्यादि क्षेत्रेषु अतीव प्रसिद्धाः महिलाः आर्थिकव्यवहारेषु अपि निपुणाः सन्ति । उद्यमेषु च समर्थाः इति ख्याताः । नाटक चलनचित्र [[दूरदर्शनम्|दूरदर्शनादिषु]] महिलानां अद्भुतं कार्यं द्रष्टुं शक्यम् अस्ति । उदानीं पुरुषस्त्री भेदः कार्यक्षेत्रे नास्ति। सर्वेषां शिक्षणव्यवस्थास्ति। परिवारकार्येण साकं अन्यदपि कर्तुं महिलाः समर्थाः सन्ति । अथापि महिलानां समस्याः अपगताः न सन्ति । सतीपद्धतिः निरस्ता तेन जीवने महिलानामपि स्वकीयम् अस्तित्वं प्राप्तम् अस्ति । श्री शिशुहत्या नियमानुसारं निरस्ता अस्ति । विधवाविवाहः अपि प्रोत्साहितः अस्ति । राजकीयक्षेत्रे अनेकाः महिलाः राज्येषु मुख्यमन्त्रिरुपेण कार्यं कृत्वा सफलतां प्राप्ताः सन्ति । श्रीमती [[इन्दिरा गान्धी]] [[भारतम्|भारतस्य]] [[भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः|प्रधानमन्त्री]] आसीत् । [[मार्गारेट थ्यायर]], [[इङ्ग्लेण्डदेशः|इङ्ग्लैण्डदेशस्य]], प्रधानमन्त्री आसीत् । इदानीं श्रीमति [[प्रतिभा पाटील]] [[भारतम्|भारतस्य]] राष्ट्रपतिस्थाने विराजमाना अस्ति । महिलासु अनेकाः इदानींपि आर्थिकदुर्बलाः, अनारो- ग्यपीडिताः, अत्याचार बलात्कारादिना शोषिताः सन्ति । महिलानां संरक्षणं सर्वेषां कार्यमास्ति । महिला न केवलं गृहं किन्तु विश्वमपि प्रशासितुं समर्था इति ज्ञातः एव विषयः । महिलादिनाचरणेन समस्यानाम् उन्मूलनं, महिलानां संरक्षणं, महिलासङ्घटनाभिः उत्तमकार्ये प्रवर्तनं, पीडितानां शोषितानां पुनरुद्धारः, सौन्दर्यस्य दुरुपयोगः इत्यादि विषये चिन्ततीयम् अस्ति । नाममात्रेण आचरणंव्यर्थं भवति । उत्तमकार्य तथा महिलानां विषये जागरणम् अनिवार्यम् अस्ति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.icrc.org/eng/women Women and war - International Committee of the Red Cross] * [http://imaginingourselves.imow.org/ International Museum of Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161014191812/http://imaginingourselves.imow.org/ |date=2016-10-14 }} * [http://www.freepeoplesmovement.org/fpm/page.php?277 Article from international communist organization on International Women's Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929211728/http://www.freepeoplesmovement.org/fpm/page.php?277 |date=2011-09-29 }} *[http://www.international-mens-day.com/IWD_IMD.php Differences between International Women's Day and International Men's Day] * [http://www.un.org/events/women/iwd/2007/ International Women's Day 2007 - United Nations web site] * [http://www.internationalwomensday.com/ Internationalwomensday.com] * [http://www.holidayyear.com/holidays/womens-day.html International Women's Day Celebration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123235655/http://holidayyear.com/holidays/womens-day.html |date=2010-11-23 }} * [http://www.un.org/en/events/women/iwd/ More detailed overview] * [http://www.redcross.org.uk/news.asp?id=91320 Sewing a better future on International Women’s Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306130544/http://www.redcross.org.uk/news.asp?id=91320 |date=2016-03-06 }} * [http://100yrswomensday.blogspot.com/ Towards International Women's Day 2011] * [https://web.archive.org/web/20120403205246/http://www.collectindianstamps.com/2011/03/stamps-on-international-women-day.html Worldwide Stamps Released On International Women's Day] * [http://www.sophiasirius.net Wings & Dreams: 4 Elements of a New Feminism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120917180739/http://www.sophiasirius.net/ |date=2012-09-17 }} * [http://www.democracynow.org/2010/3/8/international_womens_day_marked_around_the International Women’s Day Marked Around the World] - video by ''[[Democracy Now!]]' * [http://uk.reuters.com/subjects/international-womens-day-2011 International Women's Day - live blogging from Reuters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212220821/http://uk.reuters.com/subjects/international-womens-day-2011 |date=2013-12-12 }} * [http://www.historyworkshop.org.uk/international-womens-day-a-centenary-to-celebrate/ On IWD's centenary, historian Jinty Nelson looks at its genesis and achievements - and the ground still to cover] [[वर्गः:अन्ताराष्ट्रियविशेषदिनम्]] p1nmc0p2qyxwtu500gq7beyu979kbpc 0 28334 501454 432151 2026-10-16T11:59:11Z EmausBot 3461 [[भीमराव रामजी आम्बेडकर]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 501454 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[भीमराव रामजी आम्बेडकर]] h3batmval4mls02fl51wzqjobjargj1 0 30961 501464 272450 2026-10-16T12:00:51Z EmausBot 3461 [[वराहगिरिः वेङ्कटगिरिः]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 501464 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[वराहगिरिः वेङ्कटगिरिः]] t0ov5r0x3rfeujc43syfiuvkry2wbnb 0 31453 501460 432153 2026-10-16T12:00:11Z EmausBot 3461 [[भीमराव रामजी आम्बेडकर]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 501460 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[भीमराव रामजी आम्बेडकर]] h3batmval4mls02fl51wzqjobjargj1 0 32181 501462 272449 2026-10-16T12:00:31Z EmausBot 3461 [[वराहगिरिः वेङ्कटगिरिः]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 501462 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[वराहगिरिः वेङ्कटगिरिः]] t0ov5r0x3rfeujc43syfiuvkry2wbnb 0 32182 501465 272451 2026-10-16T12:01:01Z EmausBot 3461 [[वराहगिरिः वेङ्कटगिरिः]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 501465 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[वराहगिरिः वेङ्कटगिरिः]] t0ov5r0x3rfeujc43syfiuvkry2wbnb 0 34862 501457 432155 2026-10-16T11:59:41Z EmausBot 3461 [[भीमराव रामजी आम्बेडकर]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 501457 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[भीमराव रामजी आम्बेडकर]] h3batmval4mls02fl51wzqjobjargj1 0 34863 501459 432156 2026-10-16T12:00:01Z EmausBot 3461 [[भीमराव रामजी आम्बेडकर]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 501459 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[भीमराव रामजी आम्बेडकर]] h3batmval4mls02fl51wzqjobjargj1 1 34864 501469 432159 2026-10-16T12:01:41Z EmausBot 3461 [[सम्भाषणम्:भीमराव रामजी आम्बेडकर]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 501469 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सम्भाषणम्:भीमराव रामजी आम्बेडकर]] ool8map8eamojx6lxai1jyera84tm0o 0 38531 501453 432158 2026-10-16T11:59:01Z EmausBot 3461 [[भीमराव रामजी आम्बेडकर]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 501453 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[भीमराव रामजी आम्बेडकर]] h3batmval4mls02fl51wzqjobjargj1 1 38939 501467 297700 2026-10-16T12:01:21Z EmausBot 3461 [[सम्भाषणम्:हरदनहळ्ळि दोड्डेगौड देवेगौडः]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 501467 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सम्भाषणम्:हरदनहळ्ळि दोड्डेगौड देवेगौडः]] b8ws7ivkf24f7upwjer2gk5p1u2xubh 0 61296 501458 432140 2026-10-16T11:59:51Z EmausBot 3461 [[भीमराव रामजी आम्बेडकर]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 501458 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[भीमराव रामजी आम्बेडकर]] h3batmval4mls02fl51wzqjobjargj1 1 61297 501468 432142 2026-10-16T12:01:31Z EmausBot 3461 [[सम्भाषणम्:भीमराव रामजी आम्बेडकर]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 501468 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सम्भाषणम्:भीमराव रामजी आम्बेडकर]] ool8map8eamojx6lxai1jyera84tm0o 3 92648 501470 2026-10-16T13:26:23Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501470 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=गो}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १३:२६, १६ अक्टोबर् २०२६ (UTC) nm264v5hzasdnr9md95ax7rya61v01v