विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 5365 501483 499715 2026-10-18T21:33:59Z Rotondus 29609 /* बाह्यानुबन्धः */ उल्लेखाः 501483 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = |विष्णुः=| image= Rama-Sita coronation.jpg | caption = राज्याभिषेकानन्तरं सिंहासने विराजमानः श्रीरामचन्द्रः | name = भगवान् <br> श्रीरामः <!-- | Sanskrit_transliteration = {{IAST|Rāma}} --> | affiliation = विष्णोः सप्तमावतारः | parents = [[दशरथः]] (पिता){{sfn|James G. Lochtefeld|2002|p=555}}<br>[[कौसल्या]] (माता){{sfn|James G. Lochtefeld|2002|p=555}}<br>[[कैकेयी]] (विमाता)<br>[[सुमित्रा]] (विमाता)<br> | consort = [[सीता]]{{sfn|James G. Lochtefeld|2002|p=555}} | abode = [[अयोध्या]], सन्तानकः च | texts = ''[[रामायणम्]]'' | siblings = [[लक्ष्मणः]] (भ्राता)<br>[[भरतः (रामायणम्)|भरतः]] (भ्राता)<br>[[शत्रुघ्नः]] (भ्राता)<br>[[शान्ता]] (भगिनी) | festivals = [[रामनवमी]], [[विवाहपञ्चमी]], [[दीपावली]], [[विजयादशमी]] | birth_place = [[अयोध्या]], [[कोसलम्]] | children = [[लवः (रामायणम्)|लवः]] (पुत्रः)<br> [[कुशः (रामायणम्)|कुशः]] (रामः) |dynasty = [[रघुवंशः]] [[इक्ष्वाकुवंशः|इक्ष्वाकुः]] [[सूर्यवंशः|सूर्यवंशी]] |ethnic_group= [[अवधिजनाः|अवधी]] [[भारतीयः]] }} '''श्रीरामचन्द्रो''' भगवतो [[विष्णुः|नारायणस्य]] दशसु अवतारेषु सप्तमः । सूर्यवंशसमुत्पन्नोऽयं [[दशरथः|दशरथस्य]] पुत्रः । भगवान् [[विष्णुः|नारायणस्]] त्रेतायुगे श्रीरामचन्द्ररूपेणावतारं गृहीतवान् । [[रामायणम्|रामायण]]कथानायकः श्री'''रामः''' । सोऽवतारपुरुषः इति [[रामायणम्|रामायणे]] चित्रितः । श्रीरामो[[अयोध्या|ऽयोध्याधिपस्य]] [[दशरथः|दशरथस्या]]त्यन्तं प्रीतिपात्रो ज्येष्ठपुत्रः । अयोध्याप्रजाभ्योऽप्य् अत्यन्तं प्रीतिपात्रः श्रीरामः । एषः सद्गुणानां साकाररुपः (मूर्तरुपः)आसीत्। दशरथस्य तिसृषु पत्नीष्व् अन्यतमा [[कैकेयी]] दशरथेन दत्तेन वरद्वारा रामं वनं प्रेषयति । रामोऽपि राज्याभिषेकं विहाय वनगमनाय सिद्धो भवति । यदा वनवासे भवति तदैव राक्षसं [[रावणः|रावणं]] मारयति । == जननम् == [[चित्रम्:Ayodhya city.jpg|thumb|200px|[[अयोध्या]]]] [[अयोध्या|अयोध्यायाश्]] चक्रवर्ती सम्राड् [[दशरथः]] आसीत् । तस्य तिस्रः पत्न्यः आसन् । परं स [[दशरथः|दशरथो]] निपुत्रिका ऽऽसीत् ।अतः पुत्रप्राप्त्यर्थं [[दशरथः]] पुत्रकामेष्टि यजनं कृतवान् । तत्फलत्वेन श्रीरामचन्द्रः [[कौसल्या|कौसल्यायाः]] गर्भाम्बुधौ चैत्रशुक्लनवम्यां पुनर्वसुनक्षत्रे जन्म प्राप्तवान् । सुमित्रायाः द्वौ पुत्रौ [[लक्ष्मणः]] [[शत्रुघ्नः|शत्रुघ्नश्च]] तथैव [[कैकेयी|कैकेय्याः]] [[भरतः|भरतो]] जन्म लब्धवन्तः। चत्वारो बालकाः अतीव बुद्धिमन्तः आसन् । रामो बाल्यादेव शान्तो वीरश्चासीत् । स सदैव जीवने मर्यादायाः कृते सर्वोच्चस्थानं दत्तवान् अतैव स मर्यादा पुरुषोत्तमः श्रीरामो नाम्ना प्रसिद्धः। तस्य राज्यं न्यायपूर्णं प्रजायाः सदैव हितचिन्तकः आसीत्। अतः सर्वे ऽद्यापि [[भारतम्|भारते]] सुराज्यस्य परिकल्पनां ये कुर्वन्ति तदा रामराज्यस्य विषये वदन्ति । सदैव धर्ममनुचारिणस् त्रयो भ्रातरोऽपि [[वसिष्ठः|वसिष्ठार्षेः]] समीपेऽधीताः। == [[अयोध्या|अयोध्यां]] प्रति [[विश्वामित्रः|विश्वामित्रस्या]]गमनम् == श्रीराम: बाल्यकाले एव महतीं साधनामकरोत् । यागकरणसमये [[सुबाहु]]-[[ताटका]]दीनां पीडां सोढुम् अशक्तः [[विश्वामित्रः]] एकवारम् [[अयोध्या|अयोध्यां]] प्रति आगत्य [[दशरथः|दशरथस्य]] समीपे यागरक्षणार्थं राम[[लक्ष्मणः|लक्ष्मण]]योः साहाय्यम् अयाचत । परं बालयोः रामलक्ष्मणयोः वनं प्रति प्रेषणं दशरथेन नाङ्गीकृतम् । किन्तु [[वसिष्ठः|वसिष्ठस्य]] सूचनानुसारं [[दशरथः]] वनं प्रति प्रेषयितुम् अङ्गीकृतवान् । रामः [[विश्वामित्रः|विश्वामित्रेण]] सह वनं गत्वा दुष्टशक्तीनां हननं कृत्वा ऋषिणां यागरक्षणस्य अभूतपूर्वं कार्यमकरोत् । विशिष्टैः मन्त्रैः विश्वामित्रेण उपदिष्टः रामः विशिष्टं बलं प्राप्तवान् । बहू दीव्यशक्तीनां संग्रहः तैः स्वतपोबलेन कृतः। एतादृशः अभूतपूर्वः साहसः बाल्यादेव तेन कृतः। == [[सीता]]स्वयंवरः == राक्षसानां वधानन्तरं महर्षिः विश्वमित्रः रामलक्ष्मणाभ्यां सह [[जनकः|जनक]]महाराजस्य आस्थाने [[सीता]]याः स्वयंवरः आयोजितः आसीत् तस्मिन् आयोजने संप्राप्तः । यत्र शिवधनुषः ज्याबन्धनं स्वयंवरस्य पन्थाह्वानमासीत् । [[रावणः|रावणा]]दयः पराक्रमशालिनः स्वयंवरमन्डपे समागताः आसन् । सर्वैः स्वशक्त्या प्रयत्नः कृतः । परं सर्वे पराजिताः । तदा [[विश्वामित्रः|विश्वामित्रस्य]] आदेशेन श्रीरामः यावत् शिवधनुषं उत्थाय तिष्ठति तावत् शिवधनुषं भयंकरध्वनिना द्विधा विभक्तः भवति। सर्वत्र प्रसन्नतायाः वातावरणं परिदृश्यते,सीता हर्षमुपगता । श्रीरामः विजयं प्राप्तवान् । रामः [[सीता|सीतां]] परिणीतवान् । तत्रैव [[लक्ष्मणः]] [[भरतः]] शत्रुघ्नश्च [[ऊर्मिला]] आदिभिः कन्याभिः सह परिणीताः। चत्वारो भ्रातरः प्रसन्नतया स्वगृहं अयोध्यां प्रत्यावर्तत । [[अयोध्या]]यां रामः [[सीता]] च सुखेन वसतः स्म । तस्य मृदुलता,जनसेवायुक्ता भावना,न्यायप्रियतायाः कारणेन सः [[अयोध्या]]जनेषु लोकप्रियः संजातः। राजा [[दशरथः]] वानप्रस्थं प्रति गम्यमानः आसीत् । अतः सः सर्वं राज्यं रामाय दातुमिच्छति स्म। जनाः अपि प्रसन्नाः अभवन् यतः तेषां प्रियः रामः राजा भविष्यति । तदा रामस्य अन्यौ द्वौ भ्रातरौ स्वमातुः गृहं गतौ आस्ताम् । तदा दुष्टभावनायुक्ता दासी [[मन्थरा]] [[कैकेया|कैकेय्याः]] मनसि दुष्टविचारान् निक्षिप्तवती । [[भरतः]] राजा भवेदिति तथैव रामः चतुर्दशवर्षपर्यन्तं वनं गच्छेत् यतः त्वं दशरथस्य प्रिया अतः त्वं वरान् याच । येन रामस्य कृते वनवासस्य आदेशः प्राप्तः । रामः पितुरादेशं मत्वा चतुर्दशवर्ष पर्यन्तं वनम् अगच्छत्। == [[परशुरामः|भार्गवरामेण]] सह मेलनम् == सीतास्वयंवरानन्तरं श्रीरामः [[अयोध्या|अयोध्यां]] प्रतिनिवर्तमानः आसीत् । मार्गे भार्गवरामस्य मेलनमभूत् । भार्गवरामः कोपेन श्रीरामेण सह योद्धुम् उद्युक्तः । श्रीरामः तेन सह युद्धं कृत्वा तं जितवान् । सन्तुष्टः भार्गवरामः श्रीरामाय वैष्णवधनुः दत्तवान् । ==पितृवाक्यपरिपालनम् == मन्थरायाः दुष्प्रेरणया [[कैकेयी]] पुरा दशरथेन दत्तस्य वरस्य दुरुपयोगमकरोत् । श्रीरामस्य वनगमनाय [[भरतः|भरतस्य]] राज्याभिषेकाय च आग्रहं कृतवती । रामः सन्तोषेण वनं गन्तुम् उद्युक्तः । [[दशरथः]] तस्य प्रतिरोधमकरोत् । परं श्रीरामः पित्रा दत्तस्य वचनस्य भङगः न स्यादिति हेतोः चतुर्दशवर्षाणां वनवासार्थं वनं गतवान् । सीता लक्ष्मणश्च तम् अनुसृतवन्तौ । जगति एतादृशमुदाहरणं नैव दृश्यते यत् भ्राता भ्रातुः कृते वनं गतः। एषा वार्ता [[भरतः|भरतेन]] गृहं प्रत्यागते सति श्रुता, तदा सः रामं प्रत्यानेतुमुद्यतः बभूव । [[भरतः|भरतेन]] बहू आग्रहः रामाय कृतः, परं वचनपरिपालकः आज्ञाधारकश्च श्रीरामः [[भरतः|भरतस्य]] वचनं न स्वीकरोति । तदा [[भरतः]] रामस्य पादुकां गृहीत्वा एव प्रत्यागच्छति । रामः परिवारजनानां प्रत्यागमनकारणात् ततः दूरं गतः । == सीताहरणम् == वनवाससमये शूर्पणखायाः सह अपमानकारणात् [[रावणः|रावणेन]] [[सीता]]याः अपहरणं कृतम् । [[रावणः]] दैत्यराजः लंकायाः अधिपतिरासीत् । [[रामायणम्|रामायणानुसारं]] यदा [[सीता]] स्वाश्रमे मृगशिशुं पश्यति तदा सा मृगस्योपरि मुग्धा जाता ,तदा मृगस्य वाणीं श्रुत्वा [[सीता]] उद्विग्ना जाता । सः मायावी मृगः [[रावणः|रावणस्य]] मातुलः आसीत् । तेनैव रावणस्य कथनानुसारं मृगरूपं धारितः। सा रामं तमानेतुं कथयति । रामःमृगमानेतुं गच्छति,लक्ष्मणं च सीतारक्षणे नियुज्य गच्छति । [[सीता]] [[लक्ष्मणः]] च यदा कुटीरे आस्ताम् । तदा [[मारीचः]] रामं बहुदूरं नीतवान् । समये प्राप्ते रामेण शरसंधानं कृतम् । मारीचः उच्चैः ‌- हे सीते ! हे लक्ष्मण ! उक्तवान्। तत्छ्रुत्वा [[सीता]] चिन्ताग्रस्ता जाता, सा लक्ष्मणं रामस्य रक्षणाय गन्तुं कथयति । [[लक्ष्मणः]] सीतां अवबोधयति परं [[सीता]] न किंचित् शृणोति । अन्ततः [[लक्ष्मणः]] राममानेतुं गच्छति । गमनसमये सः एकां रेखाम् आकारयति,ततः अग्रे आगन्तुं सीतां वारयति। ततः [[रावणः]] भिक्षुरूपेण तत्रागत्य सीतां रेखामुल्लङ्घयितुं कथयति । सा तथैवाचरति । येन [[रावणः]] [[सीता]]मपहरति । == हनूमत्सुग्रीवयोः मेलनम्== रामः स्वभ्राता [[लक्ष्मणः|लक्ष्मणेन]] सह [[सीता]] शोधाय इतस्ततः परिभ्रमन् आसीत्, तदा मार्गे जटायोः [[रावणः|रावणेन]] सह युद्धः तथैव मरणं , ततः अग्रे किष्किन्धागमनानन्तरं तत्र [[हनुमान्|हनुमतः]] परिचयः [[सुग्रीवः|सुग्रीवेण]] सह मैत्री जाता । [[सुग्रीवः|सुग्रीवस्य]] भ्रात्रा बालिना सह युद्धं कृत्वा बालेः मृत्युः सुग्रीवस्य राज्यं प्रत्यर्पितः। [[हनुमान्]] रामस्य अन्योन्यः भक्तः संजातः । यः स्वकीयं जीवनं रामाय प्रत्यर्पितवान् । अनन्तरं हनुमता समुद्रतरणं कृत्वा [[सीता]]याः परिशोधः , लंकादाहनम् ,रामाय सूचना प्रदानम्, युद्धस्य सज्जता , सेतुनिर्माणम् , लंकागमनम् इत्यादि वर्णनं [[रामायणम्|रामायणे]] विशदतया वर्णितम् । == [[रावणः|रावण]]वधः == [[सीता]]पहरणानन्तरं रामः वानरसैन्यस्य साहाय्येन [[सीता]]न्वेषणकार्यमारब्धवान् । [[हनूमान्|हनूमता]] [[श्रीलङ्का|श्रीलङ्कायां]] सीता दृष्टा । वानरसैन्यं सेतुबन्धनेन लङ्कां प्रविष्टम् । रावणसैन्येन सह वानरसैन्यस्य युद्धम् आरब्धम् । रामेण [[रावणः|रावणस्य]] हननं कृतम् । दुष्टात्मा रावणस्य विनाशः जातः । [[सीता]]याः मुक्तिः [[अयोध्या|अयोध्यायां]] रामस्य राज्याभिषेकः अभवत् । == श्रीरामस्य आदर्शः == श्रीरामः भारतीयसंस्कृतेः आदर्शपुरुषः इति प्रसिद्धः। सत्यपालनम्, पितृभक्तिः, धर्मनिष्ठा, प्रजावत्सलता, करुणा च तस्य प्रमुखाः गुणाः आसन्। सः सर्वदा धर्ममार्गम् अनुवर्तितवान् तथा स्वजीवने कठिनपरिस्थितिष्वपि सत्यं न त्यक्तवान्। अतः श्रीरामस्य जीवनम् अद्यापि जनानां कृते प्रेरणास्रोतः अस्ति तथा तस्य चरित्रम् आदर्शजीवनस्य उत्कृष्टम् उदाहरणम् मन्यते। '''संक्षिप्तं रामायणम्-''' :आदौ रामतपोवनादिगमनं,हत्वा मृगं कांचनम्, ::वैदेहिहरणं जटायुमरणं,सुग्रीवसम्भाषणम्। :बालिनिग्रहणं समुद्रतरणं,लंकापुरी दाहनम्, ::पश्चाद्रावणकुम्भकर्णमरणं,एतद्धि रामायणम्॥ *'''रामस्तुतिः'''<br> :रामो राजमणिः सदा विजयते,रामं रमेशं भजे, ::रामेणाभिहता निशाचरचमूः, रामाय तस्मै नमः। :रामान्नास्ति परायणं परतरं,रामस्य दासोस्म्यहम्, ::रामे चित्तलयो सदा भवतु मे,भोःराम मामुद्धर॥ :रामाय रामभद्राय रामचन्द्राय वेधसे। ::रघुनाथाय नाथाय सीतायाः पतये नमः॥ * [[प्राचीनवंशावली]] * [[अयोध्याकुलम्]] {{हिन्दूधर्मः}} {{रामायणम्}} ==वीथिका== <gallery> Rama in forest.jpg Agni pariksha.jpg Stone sculpt 2 NMND-10.JPG Srisita ram laxman hanuman manor.JPG </gallery> ==उल्लेखाः== {{reflist}} ==बाह्यानुबन्धः== {{commonscat|Rama}} * [http://www.merikhabar.com/News/श्री_राम_हैं_‘मैनेजमेंट_गुरु’___N19655.html श्री राम हैं ‘मैनेजमेंट गुरु’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121119042909/http://www.merikhabar.com/News/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%B9%E0%A5%88%E0%A4%82_%E2%80%98%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%9F_%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E2%80%99___N19655.html |date=2012-11-19 }} * [http://rachanakar.blogspot.com/2009/06/blog-post_02.html प्रोफ़ेसर महावीर सरन जैन का आलेख : राम साध्य हैं, साधन नहीं] [[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः]] n5los0snbes2e3bd6ozhdi6pj8ovid6 0 87178 501479 497872 2026-10-18T16:38:58Z Tttpboff 47469 /* */ 501479 wikitext text/x-wiki '''रामकृपाल यादव:''' (जन्म 16 जनवरी 2003), जिन्हें '''Ramkripalyadavg''' <ref>{{Cite web |title=You know what's cool? A billion hours |url=https://blog.youtube/news-and-events/you-know-whats-cool-billion-hours/ |access-date=2024-12-01 |website=blog.youtube |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web|last=News|first=Time Of India|date=2025-12-09|title=Ramkripalyadavg slams IndiGo as nationwide flight chaos leaves passengers stranded: 'Waah Indigo...'|url=https://medium.com/@Timeofindianews/ramkripalyadavg-slams-indigo-as-nationwide-flight-chaos-leaves-passengers-stranded-waah-indigo-7d05d9934b9d|access-date=2025-12-09|website=Medium|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=2020-07-21|title=Mumbai stargazers hope to catch a glimpse of Comet Neowise|work=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/mumbai-stargazers-hope-to-catch-a-glimpse-of-comet-neowise/articleshow/77084108.cms|access-date=2025-12-09|issn=0971-8257}}</ref> के नाम से जाना जाता है, भारतस्य गिधौर-नगरस्य कुडिला-ग्रामस्य भारतीयः यूट्यूबरः, अभिनेता, व्यावसायिकः च अस्ति । सः यूट्यूब-चैनलस्य कृते प्रसिद्धः अस्ति ।<ref>{{Cite web|last=News 18|date=2025-12-12|title=Who is Ramkripalyadavg जानिए कौन है रामकृपाल यादव जी Even after his YouTube channel was deleted…|url=https://medium.com/@News18in/who-is-ramkripalyadavg-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%8F-%E0%A4%95%E0%A5%8C%E0%A4%A8-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5-%E0%A4%9C%E0%A5%80-even-after-his-youtube-channel-was-deleted-1f03cbbdfba0|access-date=2025-12-12|website=Medium|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ramkripalyadavg|url=https://www.imdb.com/name/nm17422161/|access-date=2025-12-12|website=IMDb|language=en-US}}</ref> {{Short description|भारतीय यूट्यूबर एवं अभिनेता}} {{Infobox person | name = रामकृपाल यादव जी | image = | birth_date = 16 जनवरी 2003 | birth_place = [[गिद्धौर]], [[भारत]] | alma_mater = मुंगेर यूनिवर्सिटी | occupation = यूट्यूबर • अभिनेता | mother = विंदू देवी | father = पवन यादव | relatives = | yearsactive = 2014–उपस्थित |website=[https://sites.google.com/view/Ramkripalyadavge/home?pli=1]|nationality={{IND}}|image_size=220|education=मुंगेर विश्वविद्यालय, जमुई महाविद्यालय|known for=Ramkripalyadavg|height_ft=|relations=* नवीन यादव (Brother)|family=यादव}} == विवाद == रामकृपाल यादव जी यूट्यूबे आगत्य मृत्युधमकी प्राप्तवती आसीत् इति यूट्यूबरः एव प्रकटितवान्<ref>{{Cite web|url=https://indiabihargov.blogspot.com/2024/01/youtube-ramkripalyadavg-ramkripalyadavg.html?m=1|title=YouTube पर आने के बाद Ramkripalyadavg को मिली थी जान से मारने की धमकी, यूट्यूबर ने खुद किया खुलासा|website=YouTube पर आने के बाद Ramkripalyadavg को मिली थी जान से मारने की धमकी, यूट्यूबर ने खुद किया खुलासा|access-date=2024-08-23|accessdate=2024-10-18|archive-date=2024-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20241110061449/https://indiabihargov.blogspot.com/2024/01/youtube-ramkripalyadavg-ramkripalyadavg.html?m=1|deadurl=yes}}</ref> == यूट्यूब करियर == तत्र एल्विश यादवः, कैरीमिनाटी च निर्देशकरूपेण स्वस्य यूट्यूब-चैनलस्य आरम्भं करिष्यन्ति। एल्विश यादवः, कैरीमिनटी च प्रेरितः रामकृपाल यादवः १२ सितम्बर् २०१७ दिनाङ्के स्वस्य यूट्यूब-क्रीडायाः आरम्भं कृतवान्, २०२४ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासपर्यन्तं च स्वस्य यूट्यूब-चैनलस्य निरन्तरं कार्यं करिष्यति । सः 23 नवम्बर् 2022 दिनाङ्के रामकृपल्यादवग् इति नूतनं यूट्यूब-चैनलम् प्रारब्धवान् । == प्रारम्भिक जीवन == रामकृपाल यादव जी जन्म १६ जनवरी २००३ तमे वर्षे कुडिला, पिप्रडीह (गिद्धौर) इत्यत्र पवन यादवस्य बिन्दुदेव्याः च गृहे हिन्दु अहिरपरिवारे अभवत् । == सन्दर्भाः == s5rq0qjbwtv649q9rs1h62yoj7uqr2f 0 90333 501481 499634 2026-10-18T19:01:12Z ~2026-55638-30 47521 501481 wikitext text/x-wiki ब्राह्मलिपिसम्बद्धेषु लिप्युपविधिषु विशेषरूपेण संयुक्तवर्णाः दृश्यन्ते। एते वर्णाः द्वे वा अधिकानि व्यञ्जनाक्षराणि संयोज्य निर्मीयन्ते। द्विसंयुक्तवर्णाः सामान्यतया दृश्यन्ते, किन्तु त्रिसंयुक्तवर्णाद्याः दीर्घसंयुक्तवर्णाः तु भाषायाः ध्वनिसंरचनया बाध्यन्ते, यतः तेषां संख्या द्रुतं न्यूनतां गच्छति।<ref>As in [[Sanskrit]] word कार्त्स्न्य (In [[Bengali Script]] কার্ৎস্ন্য), meaning "the whole, entirety"</ref> उल्रिख् स्तीहल् इत्याख्येन विद्वद्भिः पञ्चाक्षरयुक्तः देवनागरीसंयुक्तवर्णः '''र्त्स्न्य''' इति संस्कृतभाषायां प्रचुरतमेषु ३६० संयुक्तवर्णेषु गणितः। अन्यः पञ्चाक्षरयुक्तः संभाव्यः संयुक्तवर्णः '''ङ्क्ष्ण्व''' इत्यपि दृश्यते।<ref name="stiehl_devanagari_writing">{{cite web|last1=Stiehl|first1=Ulrich|title=Devanagari-Schreibübungen|url=http://www.sanskritweb.net/deutsch/devanagari.pdf|accessdate=24 July 2017|website=www.sanskritweb.net|archive-date=26 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070226104620/http://www.sanskritweb.net/deutsch/devanagari.pdf|deadurl=yes}}</ref> संयुक्तवर्णाः प्रायः वर्णविभागस्य सीमां लङ्घन्ति। बहवः संयुक्तवर्णाः शब्दमध्यभागे एव दृश्यन्ते, यत्र पूर्वस्यान्त्यवर्णः परस्यारम्भवर्णेन संयुज्यते।<ref>When the "mordaceous" meaning adjective दङ्क्ष्णु (daṅkṣṇu) becomes दङ्क्ष्ण्वोः (daṅkṣṇvoḥ) if inflected through ''Dual Masculine/Feminine Genitive & Locative'' cases. A close example is found in śloka 15, chapter 15 of Vājasaneyi-saṃhitā, from Śukla [[Yajurveda]]. पुञ्जिकस्थला च क्रतुस्थला चाप्सरसौ '''दङ्क्ष्णवः''' पशवो हेतिः पौरुषेयो वधः प्रहेतिस्तेभ्यो नमो अस्तु ते नोऽवन्तु ते नो मृडयन्तु ते यं द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तमेषां जम्भे दध्मः ''puñjikasthalā ca kratusthalā cāpsarasau '''daṅkṣṇavaḥ''' paśavo hetiḥ pauruṣeyo vadhaḥ prahetistebhyo namo astu te no'vantu te no mṛḍayantu te yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhmaḥ''</ref> == द्विसंयुक्तवर्णाः == अधोलिखिते तालिकायां संस्कृतभाषायाः ३६ व्यञ्जनानि तथा ळ इत्यपि (यः संस्कृते न प्रयुज्यते) समाविष्टानि। एतेषां द्वयोर्योगेन १२९६ संभाव्यसंयुक्तवर्णाः निर्मीयन्ते। यद्यपि सर्वे संयोज्याः न सन्ति, केचन रिक्तस्थानानि दृश्यन्ते। देवनागरीलिपेः प्रकारेण संयोजनं भिन्नं भवति। केचन संयोजनानि भाषास्वपि अप्रयुक्तानि सन्ति। तालिकायां प्रत्येकसंयुक्तवर्णस्य ISO १५९१९ इत्यनुसारं रोमनलिप्यां रूपं तथा IPA उच्चारणं अपि प्रदर्श्यते। यत्र संयोजनं पंक्तेः सामान्यरूपेण न सञ्जायते, तत्र तानि "विचित्रसंयुक्तवर्णाः" इत्याख्याय गाढाक्षरैः दर्श्यन्ते।<ref>The romanization shown is identical to [[International Alphabet of Sanskrit Transliteration|IAST]], except that {{lang|und-Deva|ळ}} has the ISO value ḷ, whereas IAST duplicates l for it.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:15px" !अक्षराः !{{tooltip|क|ka (IPA:kə)|dotted=no}} !{{tooltip|ख|kha (IPA:kʰə)|dotted=no}} !{{tooltip|ग|ga (IPA:ɡə)|dotted=no}} !{{tooltip|घ|gha (IPA:ɡʱə)|dotted=no}} !{{tooltip|ङ|ṅa (IPA:ŋə)|dotted=no}} !{{tooltip|च|ca (IPA:cɕə)|dotted=no}} !{{tooltip|छ|cha (IPA:cɕʰə)|dotted=no}} !{{tooltip|ज|ja (IPA:ɟʝə)|dotted=no}} !{{tooltip|झ|jha (IPA:ɟʝʱə)|dotted=no}} !{{tooltip|ञ|ña (IPA:ɲə)|dotted=no}} !{{tooltip|ट|ṭa (IPA:ʈə)|dotted=no}} !{{tooltip|ठ|ṭha (IPA:ʈʰə)|dotted=no}} !{{tooltip|ड|ḍa (IPA:ɖə)|dotted=no}} !{{tooltip|ढ|ḍha (IPA:ɖʱə)|dotted=no}} !{{tooltip|ण|ṇa (IPA:ɳə)|dotted=no}} !{{tooltip|त|ta (IPA:t̪ə)|dotted=no}} !{{tooltip|थ|tha (IPA:t̪ʰə)|dotted=no}} !{{tooltip|द|da (IPA:d̪ə)|dotted=no}} !{{tooltip|ध|dha (IPA:d̪ʱə)|dotted=no}} !{{tooltip|न|na (IPA:n̪ə)|dotted=no}} !{{tooltip|प|pa (IPA:pə)|dotted=no}} !{{tooltip|फ|pha (IPA:pʰə)|dotted=no}} !{{tooltip|ब|ba (IPA:bə)|dotted=no}} !{{tooltip|भ|bha (IPA:bʱə)|dotted=no}} !{{tooltip|म|ma (IPA:mə)|dotted=no}} !{{tooltip|य|ya (IPA:jə)|dotted=no}} !{{tooltip|र|ra (IPA:rə)|dotted=no}} !{{tooltip|ल|la (IPA:lə)|dotted=no}} !{{tooltip|व|va (IPA:və)|dotted=no}} !{{tooltip|श|śa (IPA:ʃə)|dotted=no}} !{{tooltip|ष|ṣa (IPA:ʂə)|dotted=no}} !{{tooltip|स|sa (IPA:sə)|dotted=no}} !{{tooltip|ह|ha (IPA:hə)|dotted=no}} !{{tooltip|ळ|ḷa (IPA:ɭə)|dotted=no}} !{{tooltip|क्ष|kṣa (IPA:kʂə)|dotted=no}} !{{tooltip|ज्ञ|jña (IPA:ɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|क|k (IPA:k)|dotted=no}} |{{tooltip|क्क|kka (IPA:kkə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ख|kkha (IPA:kkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ग|kga (IPA:kɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्घ|kgha (IPA:kɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ङ|kṅa (IPA:kŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्च|kca (IPA:kcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्छ|kcha (IPA:kcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ज|kja (IPA:kɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्झ|kjha (IPA:kɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ञ|kña (IPA:kɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ट|kṭa (IPA:kʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ठ|kṭha (IPA:kʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ड|kḍa (IPA:kɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ढ|kḍha (IPA:kɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ण|kṇa (IPA:kɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्त|kta (IPA:kt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्थ|ktha (IPA:kt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्द|kda (IPA:kd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ध|kdha (IPA:kd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्न|kna (IPA:kn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्प|kpa (IPA:kpə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्फ|kpha (IPA:kpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ब|kba (IPA:kbə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्भ|kbha (IPA:kbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्म|kma (IPA:kmə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्य|kya (IPA:kjə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्र|kra (IPA:krə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ल|kla (IPA:klə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|क्व|kva (IPA:kvə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|क्श|kśa (IPA:kʃə)|dotted=no}} |[[wiktionary:क्ष|'''{{tooltip|क्ष|kṣa (IPA:kʂə)|dotted=no}}''']] |{{tooltip|क्स|ksa (IPA:ksə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ह|kha (IPA:khə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ळ|kḷa (IPA:kɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्क्ष|kkṣa (IPA:kkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ज्ञ|kjña (IPA:kɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ख|kh (IPA:kʰ)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्क|khka (IPA:kʰkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ख|khkha (IPA:kʰkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ग|khga (IPA:kʰɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्घ|khgha (IPA:kʰɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ङ|khṅa (IPA:kʰŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्च|khca (IPA:kʰcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्छ|khcha (IPA:kʰcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ज|khja (IPA:kʰɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्झ|khjha (IPA:kʰɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ञ|khña (IPA:kʰɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ट|khṭa (IPA:kʰʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ठ|khṭha (IPA:kʰʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ड|khḍa (IPA:kʰɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ढ|khḍha (IPA:kʰɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ण|khṇa (IPA:kʰɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्त|khta (IPA:kʰt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्थ|khtha (IPA:kʰt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्द|khda (IPA:kʰd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ध|khdha (IPA:kʰd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|ख्न|khna (IPA:kʰn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ख्प|khpa (IPA:kʰpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्फ|khpha (IPA:kʰpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ब|khba (IPA:kʰbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्भ|khbha (IPA:kʰbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्म|khma (IPA:kʰmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्य|khya (IPA:kʰjə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्र|khra (IPA:kʰrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ल|khla (IPA:kʰlə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्व|khva (IPA:kʰvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्श|khśa (IPA:kʰʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ष|khṣa (IPA:kʰʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्स|khsa (IPA:kʰsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ह|khha (IPA:kʰhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ळ|khḷa (IPA:kʰɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्क्ष|khkṣa (IPA:kʰkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ज्ञ|khjña (IPA:kʰɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ग|g (IPA:ɡ)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्क|gka (IPA:ɡkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ख|gkha (IPA:ɡkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ग|gga (IPA:ɡɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्घ|ggha (IPA:ɡɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ङ|gṅa (IPA:ɡŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्च|gca (IPA:ɡcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्छ|gcha (IPA:ɡcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ज|gja (IPA:ɡɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्झ|gjha (IPA:ɡɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ञ|gña (IPA:ɡɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ट|gṭa (IPA:ɡʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ठ|gṭha (IPA:ɡʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ड|gḍa (IPA:ɡɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ढ|gḍha (IPA:ɡɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ण|gṇa (IPA:ɡɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्त|gta (IPA:ɡt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्थ|gtha (IPA:ɡt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्द|gda (IPA:ɡd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ध|gdha (IPA:ɡd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|ग्न|gna (IPA:ɡn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ग्प|gpa (IPA:ɡpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्फ|gpha (IPA:ɡpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ब|gba (IPA:ɡbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्भ|gbha (IPA:ɡbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्म|gma (IPA:ɡmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्य|gya (IPA:ɡjə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्र|gra (IPA:ɡrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ल|gla (IPA:ɡlə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्व|gva (IPA:ɡvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्श|gśa (IPA:ɡʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ष|gṣa (IPA:ɡʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्स|gsa (IPA:ɡsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ह|gha (IPA:ɡhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ळ|gḷa (IPA:ɡɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्क्ष|gkṣa (IPA:ɡkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ज्ञ|gjña (IPA:ɡɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|घ|gh (IPA:ɡʱ)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्क|ghka (IPA:ɡʱkə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ख|ghkha (IPA:ɡʱkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ग|ghga (IPA:ɡʱɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्घ|ghgha (IPA:ɡʱɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ङ|ghṅa (IPA:ɡʱŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्च|ghca (IPA:ɡʱcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्छ|ghcha (IPA:ɡʱcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ज|ghja (IPA:ɡʱɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्झ|ghjha (IPA:ɡʱɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ञ|ghña (IPA:ɡʱɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ट|ghṭa (IPA:ɡʱʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ठ|ghṭha (IPA:ɡʱʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ड|ghḍa (IPA:ɡʱɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ढ|ghḍha (IPA:ɡʱɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ण|ghṇa (IPA:ɡʱɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्त|ghta (IPA:ɡʱt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्थ|ghtha (IPA:ɡʱt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्द|ghda (IPA:ɡʱd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ध|ghdha (IPA:ɡʱd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|घ्न|ghna (IPA:ɡʱn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|घ्प|ghpa (IPA:ɡʱpə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्फ|ghpha (IPA:ɡʱpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ब|ghba (IPA:ɡʱbə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्भ|ghbha (IPA:ɡʱbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्म|ghma (IPA:ɡʱmə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्य|ghya (IPA:ɡʱjə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्र|ghra (IPA:ɡʱrə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ल|ghla (IPA:ɡʱlə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्व|ghva (IPA:ɡʱvə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्श|ghśa (IPA:ɡʱʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ष|ghṣa (IPA:ɡʱʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्स|ghsa (IPA:ɡʱsə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ह|ghha (IPA:ɡʱhə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ळ|ghḷa (IPA:ɡʱɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्क्ष|ghkṣa (IPA:ɡʱkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ज्ञ|ghjña (IPA:ɡʱɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ङ|ṅ (IPA:ŋ)|dotted=no}} |{{tooltip|ङ्क|ṅka (IPA:ŋkə)|dotted=no}} |ङ्ख |{{tooltip|ङ्ग|ṅga (IPA:ŋɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ङ्घ|ṅgha (IPA:ŋɡʱə)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |{{tooltip|ङ्म|ṅma (IPA:ŋmə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|ङ्य|ṅya (IPA:ŋjə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ङ्र|ṅra (IPA:ŋrə)|dotted=no}} | | | | | | | |{{tooltip|ङ्क्ष|ṅkṣa (IPA:ŋkʂə)|dotted=no}} | |- !{{tooltip|च|c (IPA:cɕ)|dotted=no}} |{{tooltip|च्क|cka (IPA:cɕkə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ख|ckha (IPA:cɕkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ग|cga (IPA:cɕɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्घ|cgha (IPA:cɕɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ङ|cṅa (IPA:cɕŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्च|cca (IPA:cɕcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्छ|ccha (IPA:cɕcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ज|cja (IPA:cɕɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्झ|cjha (IPA:cɕɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ञ|cña (IPA:cɕɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ट|cṭa (IPA:cɕʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ठ|cṭha (IPA:cɕʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ड|cḍa (IPA:cɕɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ढ|cḍha (IPA:cɕɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ण|cṇa (IPA:cɕɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्त|cta (IPA:cɕt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्थ|ctha (IPA:cɕt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्द|cda (IPA:cɕd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ध|cdha (IPA:cɕd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|च्न|cna (IPA:cɕn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|च्प|cpa (IPA:cɕpə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्फ|cpha (IPA:cɕpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ब|cba (IPA:cɕbə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्भ|cbha (IPA:cɕbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्म|cma (IPA:cɕmə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्य|cya (IPA:cɕjə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्र|cra (IPA:cɕrə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ल|cla (IPA:cɕlə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्व|cva (IPA:cɕvə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्श|cśa (IPA:cɕʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ष|cṣa (IPA:cɕʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्स|csa (IPA:cɕsə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ह|cha (IPA:cɕhə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ळ|cḷa (IPA:cɕɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्क्ष|ckṣa (IPA:cɕkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ज्ञ|cjña (IPA:cɕɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|छ|ch (IPA:cɕʰ)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्क|chka (IPA:cɕʰkə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ख|chkha (IPA:cɕʰkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ग|chga (IPA:cɕʰɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्घ|chgha (IPA:cɕʰɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ङ|chṅa (IPA:cɕʰŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्च|chca (IPA:cɕʰcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्छ|chcha (IPA:cɕʰcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ज|chja (IPA:cɕʰɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्झ|chjha (IPA:cɕʰɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ञ|chña (IPA:cɕʰɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ट|chṭa (IPA:cɕʰʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ठ|chṭha (IPA:cɕʰʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ड|chḍa (IPA:cɕʰɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ढ|chḍha (IPA:cɕʰɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ण|chṇa (IPA:cɕʰɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्त|chta (IPA:cɕʰt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्थ|chtha (IPA:cɕʰt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्द|chda (IPA:cɕʰd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ध|chdha (IPA:cɕʰd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्न|chna (IPA:cɕʰn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्प|chpa (IPA:cɕʰpə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्फ|chpha (IPA:cɕʰpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ब|chba (IPA:cɕʰbə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्भ|chbha (IPA:cɕʰbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्म|chma (IPA:cɕʰmə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्य|chya (IPA:cɕʰjə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्र|chra (IPA:cɕʰrə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ल|chla (IPA:cɕʰlə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|छ्व|chva (IPA:cɕʰvə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|छ्श|chśa (IPA:cɕʰʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ष|chṣa (IPA:cɕʰʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्स|chsa (IPA:cɕʰsə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ह|chha (IPA:cɕʰhə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ळ|chḷa (IPA:cɕʰɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्क्ष|chkṣa (IPA:cɕʰkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ज्ञ|chjña (IPA:cɕʰɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ज|j (IPA:ɟʝ)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्क|jka (IPA:ɟʝkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ख|jkha (IPA:ɟʝkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ग|jga (IPA:ɟʝɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्घ|jgha (IPA:ɟʝɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ङ|jṅa (IPA:ɟʝŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्च|jca (IPA:ɟʝcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्छ|jcha (IPA:ɟʝcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ज|jja (IPA:ɟʝɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्झ|jjha (IPA:ɟʝɟʝʱə)|dotted=no}} |[[wiktionary:ज्ञ|'''{{tooltip|ज्ञ|jña (IPA:ɟʝɲə)|dotted=no}}''']] |{{tooltip|ज्ट|jṭa (IPA:ɟʝʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ठ|jṭha (IPA:ɟʝʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ड|jḍa (IPA:ɟʝɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ढ|jḍha (IPA:ɟʝɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ण|jṇa (IPA:ɟʝɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्त|jta (IPA:ɟʝt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्थ|jtha (IPA:ɟʝt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्द|jda (IPA:ɟʝd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ध|jdha (IPA:ɟʝd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|ज्न|jna (IPA:ɟʝn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ज्प|jpa (IPA:ɟʝpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्फ|jpha (IPA:ɟʝpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ब|jba (IPA:ɟʝbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्भ|jbha (IPA:ɟʝbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्म|jma (IPA:ɟʝmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्य|jya (IPA:ɟʝjə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्र|jra (IPA:ɟʝrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ल|jla (IPA:ɟʝlə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्व|jva (IPA:ɟʝvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्श|jśa (IPA:ɟʝʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ष|jṣa (IPA:ɟʝʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्स|jsa (IPA:ɟʝsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ह|jha (IPA:ɟʝhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ळ|jḷa (IPA:ɟʝɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्क्ष|jkṣa (IPA:ɟʝkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ज्ञ|jjña (IPA:ɟʝɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|झ|jh (IPA:ɟʝʱ)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्क|jhka (IPA:ɟʝʱkə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ख|jhkha (IPA:ɟʝʱkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ग|jhga (IPA:ɟʝʱɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्घ|jhgha (IPA:ɟʝʱɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ङ|jhṅa (IPA:ɟʝʱŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्च|jhca (IPA:ɟʝʱcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्छ|jhcha (IPA:ɟʝʱcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ज|jhja (IPA:ɟʝʱɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्झ|jhjha (IPA:ɟʝʱɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ञ|jhña (IPA:ɟʝʱɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ट|jhṭa (IPA:ɟʝʱʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ठ|jhṭha (IPA:ɟʝʱʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ड|jhḍa (IPA:ɟʝʱɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ढ|jhḍha (IPA:ɟʝʱɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ण|jhṇa (IPA:ɟʝʱɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्त|jhta (IPA:ɟʝʱt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्थ|jhtha (IPA:ɟʝʱt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्द|jhda (IPA:ɟʝʱd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ध|jhdha (IPA:ɟʝʱd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|झ्न|jhna (IPA:ɟʝʱn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|झ्प|jhpa (IPA:ɟʝʱpə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्फ|jhpha (IPA:ɟʝʱpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ब|jhba (IPA:ɟʝʱbə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्भ|jhbha (IPA:ɟʝʱbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्म|jhma (IPA:ɟʝʱmə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्य|jhya (IPA:ɟʝʱjə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्र|jhra (IPA:ɟʝʱrə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ल|jhla (IPA:ɟʝʱlə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्व|jhva (IPA:ɟʝʱvə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्श|jhśa (IPA:ɟʝʱʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ष|jhṣa (IPA:ɟʝʱʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्स|jhsa (IPA:ɟʝʱsə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ह|jhha (IPA:ɟʝʱhə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ळ|jhḷa (IPA:ɟʝʱɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्क्ष|jhkṣa (IPA:ɟʝʱkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ज्ञ|jhjña (IPA:ɟʝʱɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ञ|ñ (IPA:ɲ)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्क|ñka (IPA:ɲkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ख|ñkha (IPA:ɲkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ग|ñga (IPA:ɲɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्घ|ñgha (IPA:ɲɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ङ|ñṅa (IPA:ɲŋə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|ञ्च|ñca (IPA:ɲcɕə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ञ्छ|ñcha (IPA:ɲcɕʰə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|ञ्ज|ñja (IPA:ɲɟʝə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ञ्झ|ñjha (IPA:ɲɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ञ|ñña (IPA:ɲɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ट|ñṭa (IPA:ɲʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ठ|ñṭha (IPA:ɲʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ड|ñḍa (IPA:ɲɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ढ|ñḍha (IPA:ɲɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ण|ñṇa (IPA:ɲɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्त|ñta (IPA:ɲt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्थ|ñtha (IPA:ɲt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्द|ñda (IPA:ɲd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ध|ñdha (IPA:ɲd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्न|ñna (IPA:ɲn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्प|ñpa (IPA:ɲpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्फ|ñpha (IPA:ɲpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ब|ñba (IPA:ɲbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्भ|ñbha (IPA:ɲbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्म|ñma (IPA:ɲmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्य|ñya (IPA:ɲjə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्र|ñra (IPA:ɲrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ल|ñla (IPA:ɲlə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्व|ñva (IPA:ɲvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्श|ñśa (IPA:ɲʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ष|ñṣa (IPA:ɲʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्स|ñsa (IPA:ɲsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ह|ñha (IPA:ɲhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ळ|ñḷa (IPA:ɲɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्क्ष|ñkṣa (IPA:ɲkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ज्ञ|ñjña (IPA:ɲɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ट|ṭ (IPA:ʈ)|dotted=no}} | | | | | | | | | | |{{tooltip|ट्ट|ṭṭa (IPA:ʈʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ट्ठ|ṭṭha (IPA:ʈʈʰə)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | | | |'''{{tooltip|ट्य|ṭya (IPA:ʈjə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ट्र|ṭra (IPA:ʈrə)|dotted=no}} | |{{tooltip|ट्व|ṭva (IPA:ʈvə)|dotted=no}} | | | | | | | |- !{{tooltip|ठ|ṭh (IPA:ʈʰ)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | |{{tooltip|ठ्ठ|ṭhṭha (IPA:ʈʰʈʰə)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | | | |'''{{tooltip|ठ्य|ṭhya (IPA:ʈʰjə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ठ्र|ṭhra (IPA:ʈʰrə)|dotted=no}} | | | | | | | | | |- !{{tooltip|ड|ḍ (IPA:ɖ)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | | |{{tooltip|ड्ड|ḍḍa (IPA:ɖɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ड्ढ|ḍḍha (IPA:ɖɖʱə)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | |'''{{tooltip|ड्य|ḍya (IPA:ɖjə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ड्र|ḍra (IPA:ɖrə)|dotted=no}} | | | | | | | | | |- !{{tooltip|ढ|ḍh (IPA:ɖʱ)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | | | |{{tooltip|ढ्ढ|ḍhḍha (IPA:ɖʱɖʱə)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | |'''{{tooltip|ढ्य|ḍhya (IPA:ɖʱjə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ढ्र|ḍhra (IPA:ɖʱrə)|dotted=no}} | | | | | | | | | |- !{{tooltip|ण|ṇ (IPA:ɳ)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्क|ṇka (IPA:ɳkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ख|ṇkha (IPA:ɳkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ग|ṇga (IPA:ɳɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्घ|ṇgha (IPA:ɳɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ङ|ṇṅa (IPA:ɳŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्च|ṇca (IPA:ɳcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्छ|ṇcha (IPA:ɳcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ज|ṇja (IPA:ɳɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्झ|ṇjha (IPA:ɳɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ञ|ṇña (IPA:ɳɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ट|ṇṭa (IPA:ɳʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ठ|ṇṭha (IPA:ɳʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ड|ṇḍa (IPA:ɳɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ढ|ṇḍha (IPA:ɳɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ण|ṇṇa (IPA:ɳɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्त|ṇta (IPA:ɳt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्थ|ṇtha (IPA:ɳt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्द|ṇda (IPA:ɳd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ध|ṇdha (IPA:ɳd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्न|ṇna (IPA:ɳn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्प|ṇpa (IPA:ɳpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्फ|ṇpha (IPA:ɳpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ब|ṇba (IPA:ɳbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्भ|ṇbha (IPA:ɳbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्म|ṇma (IPA:ɳmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्य|ṇya (IPA:ɳjə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्र|ṇra (IPA:ɳrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ल|ṇla (IPA:ɳlə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्व|ṇva (IPA:ɳvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्श|ṇśa (IPA:ɳʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ष|ṇṣa (IPA:ɳʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्स|ṇsa (IPA:ɳsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ह|ṇha (IPA:ɳhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ळ|ṇḷa (IPA:ɳɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्क्ष|ṇkṣa (IPA:ɳkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ज्ञ|ṇjña (IPA:ɳɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|त|t (IPA:t̪)|dotted=no}} |{{tooltip|त्क|tka (IPA:t̪kə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ख|tkha (IPA:t̪kʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ग|tga (IPA:t̪ɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्घ|tgha (IPA:t̪ɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ङ|tṅa (IPA:t̪ŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्च|tca (IPA:t̪cɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्छ|tcha (IPA:t̪cɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ज|tja (IPA:t̪ɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्झ|tjha (IPA:t̪ɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ञ|tña (IPA:t̪ɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ट|tṭa (IPA:t̪ʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ठ|tṭha (IPA:t̪ʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ड|tḍa (IPA:t̪ɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ढ|tḍha (IPA:t̪ɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ण|tṇa (IPA:t̪ɳə)|dotted=no}} |[[wiktionary:त्त|'''{{tooltip|त्त|tta (IPA:t̪t̪ə)|dotted=no}}''']] |{{tooltip|त्थ|ttha (IPA:t̪t̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्द|tda (IPA:t̪d̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ध|tdha (IPA:t̪d̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|त्न|tna (IPA:t̪n̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|त्प|tpa (IPA:t̪pə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्फ|tpha (IPA:t̪pʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ब|tba (IPA:t̪bə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्भ|tbha (IPA:t̪bʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्म|tma (IPA:t̪mə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्य|tya (IPA:t̪jə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|त्र|tra (IPA:t̪rə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|त्ल|tla (IPA:t̪lə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्व|tva (IPA:t̪və)|dotted=no}} |{{tooltip|त्श|tśa (IPA:t̪ʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ष|tṣa (IPA:t̪ʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्स|tsa (IPA:t̪sə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ह|tha (IPA:t̪hə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ळ|tḷa (IPA:t̪ɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्क्ष|tkṣa (IPA:t̪kʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ज्ञ|tjña (IPA:t̪ɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|थ|th (IPA:t̪ʰ)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्क|thka (IPA:t̪ʰkə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ख|thkha (IPA:t̪ʰkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ग|thga (IPA:t̪ʰɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्घ|thgha (IPA:t̪ʰɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ङ|thṅa (IPA:t̪ʰŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्च|thca (IPA:t̪ʰcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्छ|thcha (IPA:t̪ʰcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ज|thja (IPA:t̪ʰɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्झ|thjha (IPA:t̪ʰɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ञ|thña (IPA:t̪ʰɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ट|thṭa (IPA:t̪ʰʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ठ|thṭha (IPA:t̪ʰʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ड|thḍa (IPA:t̪ʰɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ढ|thḍha (IPA:t̪ʰɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ण|thṇa (IPA:t̪ʰɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्त|thta (IPA:t̪ʰt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्थ|ththa (IPA:t̪ʰt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्द|thda (IPA:t̪ʰd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ध|thdha (IPA:t̪ʰd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्न|thna (IPA:t̪ʰn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्प|thpa (IPA:t̪ʰpə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्फ|thpha (IPA:t̪ʰpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ब|thba (IPA:t̪ʰbə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्भ|thbha (IPA:t̪ʰbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्म|thma (IPA:t̪ʰmə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्य|thya (IPA:t̪ʰjə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्र|thra (IPA:t̪ʰrə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ल|thla (IPA:t̪ʰlə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्व|thva (IPA:t̪ʰvə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्श|thśa (IPA:t̪ʰʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ष|thṣa (IPA:t̪ʰʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्स|thsa (IPA:t̪ʰsə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ह|thha (IPA:t̪ʰhə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ळ|thḷa (IPA:t̪ʰɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्क्ष|thkṣa (IPA:t̪ʰkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ज्ञ|thjña (IPA:t̪ʰɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|द|d (IPA:d̪)|dotted=no}} | | |{{tooltip|द्ग|dga (IPA:d̪ɡə)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | | | | |[[wiktionary:द्द|'''{{tooltip|द्द|dda (IPA:d̪d̪ə)|dotted=no}}''']] |[[wiktionary:द्ध|'''{{tooltip|द्ध|ddha (IPA:d̪d̪ʱə)|dotted=no}}''']] |{{tooltip|द्न|dna (IPA:d̪n̪ə)|dotted=no}} | | |[[wiktionary:द्ब|{{tooltip|द्ब|dba (IPA:d̪bə)|dotted=no}}]] |[[wiktionary:द्भ|{{tooltip|द्भ|dbha (IPA:d̪bʱə)|dotted=no}}]] |[[wiktionary:द्म|{{tooltip|द्म|dma (IPA:d̪mə)|dotted=no}}]] |[[wiktionary:द्य|'''{{tooltip|द्य|dya (IPA:d̪jə)|dotted=no}}''']] |{{tooltip|द्र|dra (IPA:d̪rə)|dotted=no}} | |[[wiktionary:द्व|'''{{tooltip|द्व|dva (IPA:d̪və)|dotted=no}}''']] | | | | | | | |- !{{tooltip|ध|dh (IPA:d̪ʱ)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्क|dhka (IPA:d̪ʱkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ख|dhkha (IPA:d̪ʱkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ग|dhga (IPA:d̪ʱɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्घ|dhgha (IPA:d̪ʱɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ङ|dhṅa (IPA:d̪ʱŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्च|dhca (IPA:d̪ʱcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्छ|dhcha (IPA:d̪ʱcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ज|dhja (IPA:d̪ʱɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्झ|dhjha (IPA:d̪ʱɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ञ|dhña (IPA:d̪ʱɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ट|dhṭa (IPA:d̪ʱʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ठ|dhṭha (IPA:d̪ʱʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ड|dhḍa (IPA:d̪ʱɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ढ|dhḍha (IPA:d̪ʱɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ण|dhṇa (IPA:d̪ʱɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्त|dhta (IPA:d̪ʱt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्थ|dhtha (IPA:d̪ʱt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्द|dhda (IPA:d̪ʱd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ध|dhdha (IPA:d̪ʱd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|ध्न|dhna (IPA:d̪ʱn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ध्प|dhpa (IPA:d̪ʱpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्फ|dhpha (IPA:d̪ʱpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ब|dhba (IPA:d̪ʱbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्भ|dhbha (IPA:d̪ʱbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्म|dhma (IPA:d̪ʱmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्य|dhya (IPA:d̪ʱjə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्र|dhra (IPA:d̪ʱrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ल|dhla (IPA:d̪ʱlə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्व|dhva (IPA:d̪ʱvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्श|dhśa (IPA:d̪ʱʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ष|dhṣa (IPA:d̪ʱʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्स|dhsa (IPA:d̪ʱsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ह|dhha (IPA:d̪ʱhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ळ|dhḷa (IPA:d̪ʱɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्क्ष|dhkṣa (IPA:d̪ʱkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ज्ञ|dhjña (IPA:d̪ʱɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|न|n (IPA:n̪)|dotted=no}} |{{tooltip|न्क|nka (IPA:n̪kə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ख|nkha (IPA:n̪kʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ग|nga (IPA:n̪ɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्घ|ngha (IPA:n̪ɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ङ|nṅa (IPA:n̪ŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्च|nca (IPA:n̪cɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्छ|ncha (IPA:n̪cɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ज|nja (IPA:n̪ɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्झ|njha (IPA:n̪ɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ञ|nña (IPA:n̪ɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ट|nṭa (IPA:n̪ʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ठ|nṭha (IPA:n̪ʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ड|nḍa (IPA:n̪ɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ढ|nḍha (IPA:n̪ɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ण|nṇa (IPA:n̪ɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्त|nta (IPA:n̪t̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्थ|ntha (IPA:n̪t̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्द|nda (IPA:n̪d̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ध|ndha (IPA:n̪d̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|न्न|nna (IPA:n̪n̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|न्प|npa (IPA:n̪pə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्फ|npha (IPA:n̪pʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ब|nba (IPA:n̪bə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्भ|nbha (IPA:n̪bʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्म|nma (IPA:n̪mə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्य|nya (IPA:n̪jə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्र|nra (IPA:n̪rə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ल|nla (IPA:n̪lə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्व|nva (IPA:n̪və)|dotted=no}} |{{tooltip|न्श|nśa (IPA:n̪ʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ष|nṣa (IPA:n̪ʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्स|nsa (IPA:n̪sə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ह|nha (IPA:n̪hə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ळ|nḷa (IPA:n̪ɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्क्ष|nkṣa (IPA:n̪kʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ज्ञ|njña (IPA:n̪ɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|प|p (IPA:p)|dotted=no}} |{{tooltip|प्क|pka (IPA:pkə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ख|pkha (IPA:pkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ग|pga (IPA:pɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्घ|pgha (IPA:pɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ङ|pṅa (IPA:pŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्च|pca (IPA:pcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्छ|pcha (IPA:pcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ज|pja (IPA:pɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्झ|pjha (IPA:pɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ञ|pña (IPA:pɲə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|प्ट|pṭa (IPA:pʈə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|प्ठ|pṭha (IPA:pʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ड|pḍa (IPA:pɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ढ|pḍha (IPA:pɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ण|pṇa (IPA:pɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्त|pta (IPA:pt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्थ|ptha (IPA:pt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्द|pda (IPA:pd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ध|pdha (IPA:pd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|प्न|pna (IPA:pn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|प्प|ppa (IPA:ppə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्फ|ppha (IPA:ppʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ब|pba (IPA:pbə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्भ|pbha (IPA:pbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्म|pma (IPA:pmə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्य|pya (IPA:pjə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्र|pra (IPA:prə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ल|pla (IPA:plə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्व|pva (IPA:pvə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्श|pśa (IPA:pʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ष|pṣa (IPA:pʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्स|psa (IPA:psə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ह|pha (IPA:phə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ळ|pḷa (IPA:pɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्क्ष|pkṣa (IPA:pkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ज्ञ|pjña (IPA:pɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|फ|ph (IPA:pʰ)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्क|phka (IPA:pʰkə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ख|phkha (IPA:pʰkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ग|phga (IPA:pʰɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्घ|phgha (IPA:pʰɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ङ|phṅa (IPA:pʰŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्च|phca (IPA:pʰcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्छ|phcha (IPA:pʰcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ज|phja (IPA:pʰɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्झ|phjha (IPA:pʰɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ञ|phña (IPA:pʰɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ट|phṭa (IPA:pʰʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ठ|phṭha (IPA:pʰʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ड|phḍa (IPA:pʰɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ढ|phḍha (IPA:pʰɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ण|phṇa (IPA:pʰɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्त|phta (IPA:pʰt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्थ|phtha (IPA:pʰt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्द|phda (IPA:pʰd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ध|phdha (IPA:pʰd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्न|phna (IPA:pʰn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्प|phpa (IPA:pʰpə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्फ|phpha (IPA:pʰpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ब|phba (IPA:pʰbə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्भ|phbha (IPA:pʰbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्म|phma (IPA:pʰmə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्य|phya (IPA:pʰjə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्र|phra (IPA:pʰrə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ल|phla (IPA:pʰlə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्व|phva (IPA:pʰvə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्श|phśa (IPA:pʰʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ष|phṣa (IPA:pʰʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्स|phsa (IPA:pʰsə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ह|phha (IPA:pʰhə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ळ|phḷa (IPA:pʰɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्क्ष|phkṣa (IPA:pʰkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ज्ञ|phjña (IPA:pʰɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ब|b (IPA:b)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्क|bka (IPA:bkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ख|bkha (IPA:bkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ग|bga (IPA:bɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्घ|bgha (IPA:bɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ङ|bṅa (IPA:bŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्च|bca (IPA:bcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्छ|bcha (IPA:bcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ज|bja (IPA:bɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्झ|bjha (IPA:bɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ञ|bña (IPA:bɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ट|bṭa (IPA:bʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ठ|bṭha (IPA:bʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ड|bḍa (IPA:bɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ढ|bḍha (IPA:bɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ण|bṇa (IPA:bɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्त|bta (IPA:bt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्थ|btha (IPA:bt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्द|bda (IPA:bd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ध|bdha (IPA:bd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|ब्न|bna (IPA:bn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ब्प|bpa (IPA:bpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्फ|bpha (IPA:bpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ब|bba (IPA:bbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्भ|bbha (IPA:bbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्म|bma (IPA:bmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्य|bya (IPA:bjə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्र|bra (IPA:brə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ल|bla (IPA:blə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्व|bva (IPA:bvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्श|bśa (IPA:bʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ष|bṣa (IPA:bʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्स|bsa (IPA:bsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ह|bha (IPA:bhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ळ|bḷa (IPA:bɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्क्ष|bkṣa (IPA:bkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ज्ञ|bjña (IPA:bɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|भ|bh (IPA:bʱ)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्क|bhka (IPA:bʱkə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ख|bhkha (IPA:bʱkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ग|bhga (IPA:bʱɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्घ|bhgha (IPA:bʱɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ङ|bhṅa (IPA:bʱŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्च|bhca (IPA:bʱcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्छ|bhcha (IPA:bʱcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ज|bhja (IPA:bʱɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्झ|bhjha (IPA:bʱɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ञ|bhña (IPA:bʱɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ट|bhṭa (IPA:bʱʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ठ|bhṭha (IPA:bʱʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ड|bhḍa (IPA:bʱɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ढ|bhḍha (IPA:bʱɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ण|bhṇa (IPA:bʱɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्त|bhta (IPA:bʱt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्थ|bhtha (IPA:bʱt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्द|bhda (IPA:bʱd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ध|bhdha (IPA:bʱd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्न|bhna (IPA:bʱn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्प|bhpa (IPA:bʱpə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्फ|bhpha (IPA:bʱpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ब|bhba (IPA:bʱbə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्भ|bhbha (IPA:bʱbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्म|bhma (IPA:bʱmə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्य|bhya (IPA:bʱjə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्र|bhra (IPA:bʱrə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ल|bhla (IPA:bʱlə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्व|bhva (IPA:bʱvə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्श|bhśa (IPA:bʱʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ष|bhṣa (IPA:bʱʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्स|bhsa (IPA:bʱsə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ह|bhha (IPA:bʱhə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ळ|bhḷa (IPA:bʱɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्क्ष|bhkṣa (IPA:bʱkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ज्ञ|bhjña (IPA:bʱɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|म|m (IPA:m)|dotted=no}} |{{tooltip|म्क|mka (IPA:mkə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ख|mkha (IPA:mkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ग|mga (IPA:mɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्घ|mgha (IPA:mɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ङ|mṅa (IPA:mŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्च|mca (IPA:mcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्छ|mcha (IPA:mcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ज|mja (IPA:mɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्झ|mjha (IPA:mɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ञ|mña (IPA:mɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ट|mṭa (IPA:mʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ठ|mṭha (IPA:mʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ड|mḍa (IPA:mɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ढ|mḍha (IPA:mɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ण|mṇa (IPA:mɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्त|mta (IPA:mt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्थ|mtha (IPA:mt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्द|mda (IPA:md̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ध|mdha (IPA:md̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|म्न|mna (IPA:mn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|म्प|mpa (IPA:mpə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्फ|mpha (IPA:mpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ब|mba (IPA:mbə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्भ|mbha (IPA:mbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्म|mma (IPA:mmə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्य|mya (IPA:mjə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्र|mra (IPA:mrə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ल|mla (IPA:mlə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्व|mva (IPA:mvə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्श|mśa (IPA:mʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ष|mṣa (IPA:mʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्स|msa (IPA:msə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ह|mha (IPA:mhə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ळ|mḷa (IPA:mɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्क्ष|mkṣa (IPA:mkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ज्ञ|mjña (IPA:mɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|य|y (IPA:j)|dotted=no}} |{{tooltip|य्क|yka (IPA:jkə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ख|ykha (IPA:jkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ग|yga (IPA:jɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्घ|ygha (IPA:jɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ङ|yṅa (IPA:jŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्च|yca (IPA:jcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्छ|ycha (IPA:jcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ज|yja (IPA:jɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्झ|yjha (IPA:jɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ञ|yña (IPA:jɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ट|yṭa (IPA:jʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ठ|yṭha (IPA:jʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ड|yḍa (IPA:jɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ढ|yḍha (IPA:jɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ण|yṇa (IPA:jɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्त|yta (IPA:jt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्थ|ytha (IPA:jt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्द|yda (IPA:jd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ध|ydha (IPA:jd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्न|yna (IPA:jn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्प|ypa (IPA:jpə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्फ|ypha (IPA:jpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ब|yba (IPA:jbə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्भ|ybha (IPA:jbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्म|yma (IPA:jmə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्य|yya (IPA:jjə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्र|yra (IPA:jrə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ल|yla (IPA:jlə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्व|yva (IPA:jvə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्श|yśa (IPA:jʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ष|yṣa (IPA:jʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्स|ysa (IPA:jsə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ह|yha (IPA:jhə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ळ|yḷa (IPA:jɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्क्ष|ykṣa (IPA:jkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ज्ञ|yjña (IPA:jɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|र|r (IPA:r)|dotted=no}} |{{tooltip|र्क|rka (IPA:rkə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ख|rkha (IPA:rkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ग|rga (IPA:rɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्घ|rgha (IPA:rɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ङ|rṅa (IPA:rŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्च|rca (IPA:rcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्छ|rcha (IPA:rcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ज|rja (IPA:rɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्झ|rjha (IPA:rɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ञ|rña (IPA:rɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ट|rṭa (IPA:rʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ठ|rṭha (IPA:rʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ड|rḍa (IPA:rɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ढ|rḍha (IPA:rɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ण|rṇa (IPA:rɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्त|rta (IPA:rt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्थ|rtha (IPA:rt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्द|rda (IPA:rd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ध|rdha (IPA:rd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्न|rna (IPA:rn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्प|rpa (IPA:rpə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्फ|rpha (IPA:rpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ब|rba (IPA:rbə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्भ|rbha (IPA:rbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्म|rma (IPA:rmə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्य|rya (IPA:rjə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्र|rra (IPA:rrə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ल|rla (IPA:rlə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्व|rva (IPA:rvə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्श|rśa (IPA:rʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ष|rṣa (IPA:rʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्स|rsa (IPA:rsə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ह|rha (IPA:rhə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ळ|rḷa (IPA:rɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्क्ष|rkṣa (IPA:rkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ज्ञ|rjña (IPA:rɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ल|l (IPA:l)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्क|lka (IPA:lkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ख|lkha (IPA:lkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ग|lga (IPA:lɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्घ|lgha (IPA:lɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ङ|lṅa (IPA:lŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्च|lca (IPA:lcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्छ|lcha (IPA:lcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ज|lja (IPA:lɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्झ|ljha (IPA:lɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ञ|lña (IPA:lɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ट|lṭa (IPA:lʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ठ|lṭha (IPA:lʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ड|lḍa (IPA:lɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ढ|lḍha (IPA:lɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ण|lṇa (IPA:lɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्त|lta (IPA:lt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्थ|ltha (IPA:lt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्द|lda (IPA:ld̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ध|ldha (IPA:ld̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्न|lna (IPA:ln̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्प|lpa (IPA:lpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्फ|lpha (IPA:lpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ब|lba (IPA:lbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्भ|lbha (IPA:lbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्म|lma (IPA:lmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्य|lya (IPA:ljə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्र|lra (IPA:lrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ल|lla (IPA:llə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्व|lva (IPA:lvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्श|lśa (IPA:lʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ष|lṣa (IPA:lʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्स|lsa (IPA:lsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ह|lha (IPA:lhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ळ|lḷa (IPA:lɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्क्ष|lkṣa (IPA:lkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ज्ञ|ljña (IPA:lɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|व|v (IPA:v)|dotted=no}} |{{tooltip|व्क|vka (IPA:vkə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ख|vkha (IPA:vkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ग|vga (IPA:vɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्घ|vgha (IPA:vɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ङ|vṅa (IPA:vŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्च|vca (IPA:vcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्छ|vcha (IPA:vcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ज|vja (IPA:vɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्झ|vjha (IPA:vɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ञ|vña (IPA:vɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ट|vṭa (IPA:vʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ठ|vṭha (IPA:vʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ड|vḍa (IPA:vɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ढ|vḍha (IPA:vɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ण|vṇa (IPA:vɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्त|vta (IPA:vt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्थ|vtha (IPA:vt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्द|vda (IPA:vd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ध|vdha (IPA:vd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्न|vna (IPA:vn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्प|vpa (IPA:vpə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्फ|vpha (IPA:vpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ब|vba (IPA:vbə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्भ|vbha (IPA:vbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्म|vma (IPA:vmə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्य|vya (IPA:vjə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्र|vra (IPA:vrə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ल|vla (IPA:vlə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्व|vva (IPA:vvə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्श|vśa (IPA:vʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ष|vṣa (IPA:vʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्स|vsa (IPA:vsə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ह|vha (IPA:vhə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ळ|vḷa (IPA:vɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्क्ष|vkṣa (IPA:vkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ज्ञ|vjña (IPA:vɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|श|ś (IPA:ʃ)|dotted=no}} |{{tooltip|श्क|śka (IPA:ʃkə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ख|śkha (IPA:ʃkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ग|śga (IPA:ʃɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्घ|śgha (IPA:ʃɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ङ|śṅa (IPA:ʃŋə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|श्च|śca (IPA:ʃcɕə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|श्छ|ścha (IPA:ʃcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ज|śja (IPA:ʃɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्झ|śjha (IPA:ʃɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ञ|śña (IPA:ʃɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ट|śṭa (IPA:ʃʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ठ|śṭha (IPA:ʃʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ड|śḍa (IPA:ʃɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ढ|śḍha (IPA:ʃɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ण|śṇa (IPA:ʃɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्त|śta (IPA:ʃt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्थ|śtha (IPA:ʃt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्द|śda (IPA:ʃd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ध|śdha (IPA:ʃd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|श्न|śna (IPA:ʃn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|श्प|śpa (IPA:ʃpə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्फ|śpha (IPA:ʃpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ब|śba (IPA:ʃbə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्भ|śbha (IPA:ʃbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्म|śma (IPA:ʃmə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्य|śya (IPA:ʃjə)|dotted=no}} |[[wiktionary:श्र|'''{{tooltip|श्र|śra (IPA:ʃrə)|dotted=no}}''']] |{{tooltip|श्ल|śla (IPA:ʃlə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|श्व|śva (IPA:ʃvə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|श्श|śśa (IPA:ʃʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ष|śṣa (IPA:ʃʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्स|śsa (IPA:ʃsə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ह|śha (IPA:ʃhə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ळ|śḷa (IPA:ʃɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्क्ष|śkṣa (IPA:ʃkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ज्ञ|śjña (IPA:ʃɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ष|ṣ (IPA:ʂ)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्क|ṣka (IPA:ʂkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ख|ṣkha (IPA:ʂkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ग|ṣga (IPA:ʂɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्घ|ṣgha (IPA:ʂɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ङ|ṣṅa (IPA:ʂŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्च|ṣca (IPA:ʂcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्छ|ṣcha (IPA:ʂcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ज|ṣja (IPA:ʂɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्झ|ṣjha (IPA:ʂɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ञ|ṣña (IPA:ʂɲə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|ष्ट|ṣṭa (IPA:ʂʈə)|dotted=no}}''' |'''{{tooltip|ष्ठ|ṣṭha (IPA:ʂʈʰə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ष्ड|ṣḍa (IPA:ʂɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ढ|ṣḍha (IPA:ʂɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ण|ṣṇa (IPA:ʂɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्त|ṣta (IPA:ʂt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्थ|ṣtha (IPA:ʂt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्द|ṣda (IPA:ʂd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ध|ṣdha (IPA:ʂd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्न|ṣna (IPA:ʂn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्प|ṣpa (IPA:ʂpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्फ|ṣpha (IPA:ʂpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ब|ṣba (IPA:ʂbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्भ|ṣbha (IPA:ʂbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्म|ṣma (IPA:ʂmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्य|ṣya (IPA:ʂjə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्र|ṣra (IPA:ʂrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ल|ṣla (IPA:ʂlə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्व|ṣva (IPA:ʂvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्श|ṣśa (IPA:ʂʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ष|ṣṣa (IPA:ʂʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्स|ṣsa (IPA:ʂsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ह|ṣha (IPA:ʂhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ळ|ṣḷa (IPA:ʂɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्क्ष|ṣkṣa (IPA:ʂkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ज्ञ|ṣjña (IPA:ʂɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|स|s (IPA:s)|dotted=no}} |{{tooltip|स्क|ska (IPA:skə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ख|skha (IPA:skʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ग|sga (IPA:sɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्घ|sgha (IPA:sɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ङ|sṅa (IPA:sŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्च|sca (IPA:scɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्छ|scha (IPA:scɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ज|sja (IPA:sɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्झ|sjha (IPA:sɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ञ|sña (IPA:sɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ट|sṭa (IPA:sʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ठ|sṭha (IPA:sʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ड|sḍa (IPA:sɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ढ|sḍha (IPA:sɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ण|sṇa (IPA:sɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्त|sta (IPA:st̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्थ|stha (IPA:st̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्द|sda (IPA:sd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ध|sdha (IPA:sd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|स्न|sna (IPA:sn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|स्प|spa (IPA:spə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्फ|spha (IPA:spʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ब|sba (IPA:sbə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्भ|sbha (IPA:sbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्म|sma (IPA:smə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्य|sya (IPA:sjə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्र|sra (IPA:srə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ल|sla (IPA:slə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्व|sva (IPA:svə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्श|sśa (IPA:sʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ष|sṣa (IPA:sʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्स|ssa (IPA:ssə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ह|sha (IPA:shə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ळ|sḷa (IPA:sɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्क्ष|skṣa (IPA:skʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ज्ञ|sjña (IPA:sɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ह|h (IPA:h)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | | | | |{{tooltip|ह्ण|hṇa (IPA:hɳə)|dotted=no}} | | | | |{{tooltip|ह्न|hna (IPA:hn̪ə)|dotted=no}} | | | | |[[wiktionary:ह्म|'''{{tooltip|ह्म|hma (IPA:hmə)|dotted=no}}''']] |[[wiktionary:ह्य|{{tooltip|ह्य|hya (IPA:hjə)|dotted=no}}]] |{{tooltip|ह्र|hra (IPA:hrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ह्ल|hla (IPA:hlə)|dotted=no}} |{{tooltip|ह्व|hva (IPA:hvə)|dotted=no}} | | | | | | | |- !{{tooltip|ळ|ḷ (IPA:ɭ)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्क|ḷka (IPA:ɭkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ख|ḷkha (IPA:ɭkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ग|ḷga (IPA:ɭɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्घ|ḷgha (IPA:ɭɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ङ|ḷṅa (IPA:ɭŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्च|ḷca (IPA:ɭcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्छ|ḷcha (IPA:ɭcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ज|ḷja (IPA:ɭɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्झ|ḷjha (IPA:ɭɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ञ|ḷña (IPA:ɭɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ट|ḷṭa (IPA:ɭʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ठ|ḷṭha (IPA:ɭʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ड|ḷḍa (IPA:ɭɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ढ|ḷḍha (IPA:ɭɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ण|ḷṇa (IPA:ɭɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्त|ḷta (IPA:ɭt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्थ|ḷtha (IPA:ɭt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्द|ḷda (IPA:ɭd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ध|ḷdha (IPA:ɭd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्न|ḷna (IPA:ɭn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्प|ḷpa (IPA:ɭpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्फ|ḷpha (IPA:ɭpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ब|ḷba (IPA:ɭbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्भ|ḷbha (IPA:ɭbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्म|ḷma (IPA:ɭmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्य|ḷya (IPA:ɭjə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्र|ḷra (IPA:ɭrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ल|ḷla (IPA:ɭlə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्व|ḷva (IPA:ɭvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्श|ḷśa (IPA:ɭʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ष|ḷṣa (IPA:ɭʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्स|ḷsa (IPA:ɭsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ह|ḷha (IPA:ɭhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ळ|ḷḷa (IPA:ɭɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्क्ष|ḷkṣa (IPA:ɭkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ज्ञ|ḷjña (IPA:ɭɟʝɲə)|dotted=no}} |} == त्रि-, चतुर्-, पञ्चसंयुक्तवर्णाः == {| class="wikitable" !मुख्यवर्णः !त्रिसंयुक्तवर्णाः !चतुर्-संयुक्तवर्णाः !पञ्चसंयुक्तवर्णाः |- !क |क्त्र ॰ क्त्व ॰ क्ष्ण ॰ क्ष्म ॰ क्ष्य |क्ष्ण्य | |- !ग |ग्ध्र ॰ ग्न्य ॰ ग्र्य | | |- !ङ |ङ्क्त ॰ ङ्क्र ॰ ङ्क्ष |ङ्क्ष्य | |- !च |च्छ्य ॰ च्छ्र ॰च्छ्व | | |- !ज |ज्ज्य ॰ ज्ज्व | | |- !ण |ण्ड्य ॰ ण्ड्र ॰ ण्ड्व | | |- !त |त्क्र ॰ त्क्व ॰ त्क्ष ॰ त्त्न ॰ त्त्र ॰ त्त्व ॰ त्प्र ॰ त्प्ल ॰ त्र्य ॰ त्स्न ॰ त्स्य ॰ त्स्व | | |- !द |द्ग्र ॰ द्द्य ॰ द्द्र ॰ द्ध्म ॰ द्ध्व ॰ द्ब्र ॰ द्व्य | | |- !न |न्त्य ॰ न्त्र ॰ न्द्ध ॰ न्द्र ॰ न्ध्य ॰ न्ध्र | | |- !प |प्त्र ॰ प्स्य | | |- !म |म्प्र | | |- !र |र्ग्य ॰ र्ग्र ॰ र्घ्य ॰ र्ङ्ग ॰ र्ज्य ॰ र्ढ्य ॰ र्ण्य ॰ र्त्त ॰ र्त्म ॰ र्त्य ॰ र्त्र ॰ र्त्स ॰ र्द्ध ॰ र्द्र ॰ र्द्व ॰ र्ध्म ॰ र्ध्र ॰ र्ध्व ॰ र्म्य ॰ र्स्व ॰ र्ष्ण ॰ र्ष्म ॰ र्ष्य |र्त्त्र ॰ र्ष्ट्य |र्त्स्न्य |- !ष |ष्क्र ॰ ष्क्व ॰ ष्ट्व ॰ ष्ठ्य ॰ ष्प्य ॰ ष्म्य | | |- !स |स्त्य ॰ स्त्र | | |} == विशेषविचित्रसंयुक्तवर्णाः == केचन द्विसंयुक्तवर्णाः सामान्यसंयुक्तवर्णनिर्माणविधेः विपरीतं रूपं धारयन्ति। एते विशेषरूपेण [[हिन्दी|हिन्दीभाषा]]<nowiki/>यां न प्रचुरतया दृश्यन्ते, किन्तु क्ष ॰ त्र ॰ ज्ञ इत्यादयः संस्कृतप्रसूतशब्देषु सामान्यतया दृश्यन्ते।<ref>{{cite web|last=Templin|first=David|title=The Devanagari Script|website=Omniglot|url=https://www.omniglot.com/language/articles/devanagari.htm|access-date=13 September 2024}}</ref> अतः एते कुंजीपटल-विन्यासे अपि समाविष्टाः दृश्यन्ते।<ref>{{Cite journal|last=Mahesh|first=R.|last2=Sinha|first2=K.|date=12 February 2009|title=A Journey from Indian Scripts Processing to Indian Language Processing|url=https://www.cse.iitb.ac.in/~pb/papers/IEEE-annals--sinha-jan2009.pdf|journal=Indian Institute of Technology|quote=Because space was available to add more symbols, some of the frequent conjuncts were also assigned a place for efficiency.|ref=see also [[InScript keyboard]]}}</ref> अन्ये चत्वारः संयुक्तवर्णाः धार्मिकदृष्ट्या वा सामान्यशब्देषु अपि दृश्यन्ते— {| class="wikitable" |+प्रमुखानि अप्रमाणकानि देवनागरीसंयुक्ताक्षराणि !प्रथमवर्णः !द्वितीयवर्णः !संयुक्तवर्णः !उदाहरणम् |- |क् (k) |ष (ṣa) |क्ष (kṣa) |[[क्षत्रियः]] |- |त् (t) |र (ra) |त्र (tra) |त्रिकोणः |- |ज् (j) |ञ (ña) |ज्ञ (jña){{refn|Pronounced "gya" (IPA: [[Help:IPA/Hindi and Urdu|[ɡjə]]]) in Hindi|group=note}} |[[ज्ञानम्]] |- |द् (d) |व (va) |द्व (dva) |द्वारः |- |द् (d) |ध (dha) |द्ध (ddha) |[[बुद्धः]] |- |श् (ś) |र (ra) |श्र (śra) |श्रीरामः |- |ह् (h) |म (ma) |ह्म (hma) |[[ब्रह्मा]] |} == आवृत्त्यनुसारं संयुक्तवर्णाः == एते सर्वे ते संस्कृतसंयुक्तवर्णाः यैः आवृत्तिः ०.०१०% इत्यतः अधिका वा तुल्या दृश्यते। त्रिशतषष्ट्युत्तरत्रिशतसंयुक्तवर्णेषु सप्त विशेषविचित्रवर्णाः हरितवर्णेन निर्दिष्टाः।<ref name="stiehl_devanagari_writing2">{{cite web|last1=Stiehl|first1=Ulrich|title=Devanagari-Schreibübungen|url=http://www.sanskritweb.net/deutsch/devanagari.pdf|accessdate=24 July 2017|website=www.sanskritweb.net|archive-date=26 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070226104620/http://www.sanskritweb.net/deutsch/devanagari.pdf|deadurl=yes}}</ref> {| class="wikitable" |मुख्यवर्णः |भागाः |संयुक्तवर्णः |आवृत्तिः (% संयुक्तवर्णेषु) |- | colspan="1" rowspan="23" |क |क + क |क्क |०.०७ |- |क + च |क्च |०.०६४ |- |क + त |क्त |४.८५ |- |क + त + य |क्त्य |०.१६२ |- |क + त + र |क्त्र |०.११८ |- |क + त + व |क्त्व |०.६८७ |- |क + थ |क्थ |०.०१३ |- |क + न |क्न |०.१०२ |- |क + प |क्प |०.०८८ |- |क + प + र |क्प्र |०.०३७ |- |क + म |क्म |०.१४ |- |क + य |क्य |१.३०८ |- |क + र |क्र |५.२०७ |- |क + ल |क्ल |०.३९१ |- |क + व |क्व |०.३ |- |क + श |क्श |०.०४३ |- |क + ष |क्ष |९.९७६ |- |क + ष + ण |क्ष्ण |०.३०५ |- |क + ष + म |क्ष्म |०.२४७ |- |क + ष + म + य |क्ष्म्य |०.०२६ |- |क + ष + य |क्ष्य |१.४७६ |- |क + ष + व |क्ष्व |०.१७६ |- |क + स |क्स |०.०६९ |- |ख |ख + य |ख्य |१.३०७ |- | colspan="1" rowspan="18" |ग |ग + ग |ग्ग |०.०२५ |- |ग + ज |ग्ज |०.०२५ |- |ग + ज + य |ग्ज्य |०.०३ |- |ग + ण |ग्ण |०.०२ |- |ग + द |ग्द |०.०३४ |- |ग + ध |ग्ध |०.२४९ |- |ग + ध + व |ग्ध्व |०.०१८ |- |ग + न |ग्न |१.२९ |- |ग + न + य |ग्न्य |०.०८१ |- |ग + ब |ग्ब |०.०२३ |- |ग + भ |ग्भ |०.१०१ |- |ग + भ + य |ग्भ्य |०.०१८ |- |ग + म |ग्म |०.३६४ |- |ग + य |ग्य |०.१९१ |- |ग + र |ग्र |२.४५३ |- |ग + र + य |ग्र्य |०.१५ |- |ग + ल |ग्ल |०.०५२ |- |ग + व |ग्व |०.१२६ |- | colspan="1" rowspan="3" |घ |घ + न |घ्न |०.५४५ |- |घ + र |घ्र |०.७४३ |- |घ + व |घ्व |०.०१६ |- | colspan="1" rowspan="13" |ङ |ङ + क |ङ्क |०.५०५ |- |ङ + क + त |ङ्क्त |०.०९१ |- |ङ + क + ष |ङ्क्ष |०.१९५ |- |ङ + क + ष + व |ङ्क्ष्व |०.०२५ |- |ङ + ख |ङ्ख |०.३३ |- |ङ + ख + य |ङ्ख्य |०.०५२ |- |ङ + ग |ङ्ग |२.०९१ |- |ङ + ग + य |ङ्ग्य |०.०१८ |- |ङ + ग + र |ङ्ग्र |०.०१९ |- |ङ + घ |ङ्घ |०.०३८ |- |ङ + घ + र |ङ्घ्र |०.१०९ |- |ङ + न |ङ्न |०.०३ |- |ङ + म |ङ्म |०.१३७ |- | colspan="1" rowspan="6" |च |च + च |च्च |१.७१६ |- |च + च + य |च्च्य |०.०२२ |- |च + छ |च्छ |४.२९७ |- |च + छ + र |च्छ्र |०.५३५ |- |च + छ + व |च्छ्व |०.०३३ |- |च + य |च्य |१.१११ |- | colspan="1" rowspan="9" |ज |ज + ज |ज्ज |०.५८४ |- |ज + ज + ञ |ज्ज्ञ |०.०६१ |- |ज + ज + य |ज्ज्य |०.०१७ |- |ज + ज + व |ज्ज्व |०.०३३ |- |ज + ञ |ज्ञ |४.६४ |- |ज + म |ज्म |०.०६१ |- |ज + य |ज्य |१.९३७ |- |ज + र |ज्र |०.३२९ |- |ज + व |ज्व |०.४३५ |- | colspan="1" rowspan="7" |ञ |ञ + च |ञ्च |१.७७९ |- |ञ + छ |ञ्छ |०.०४४ |- |ञ + ज |ञ्ज |१.०५७ |- |ञ + ज + ञ |ञ्ज्ञ |०.०२१ |- |ञ + श |ञ्श |०.५२८ |- |ञ + श + र |ञ्श्र |०.०७३ |- |ञ + श + व |ञ्श्व |०.०१८ |- | colspan="1" rowspan="6" |ट |ट + क |ट्क |०.०३ |- |ट + ट |ट्ट |०.०९१ |- |ट + प |ट्प |०.०१५ |- |ट + य |ट्य |०.०३७ |- |ट + श |ट्श |०.०१४ |- |ट + स |ट्स |०.०३२ |- |ठ |ठ + य |ठ्य |०.०१३ |- | colspan="1" rowspan="5" |ड |ड + ग |ड्ग |०.१६७ |- |ड + भ |ड्भ |०.०४९ |- |ड + य |ड्य |०.०९७ |- |ड + र |ड्र |०.०१८ |- |ड + व |ड्व |०.०३७ |- |ढ |ढ + य |ढ्य |०.०४३ |- | colspan="1" rowspan="9" |ण |ण + ट |ण्ट |०.०६८ |- |ण + ठ |ण्ठ |०.०९५ |- |ण + ड |ण्ड |४.५७ |- |ण + ड + य |ण्ड्य |०.०४५ |- |ण + ड + र |ण्ड्र |०.०१८ |- |ण + ण |ण्ण |०.०७७ |- |ण + म |ण्म |०.०५ |- |ण + य |ण्य |१.५२३ |- |ण + व |ण्व |०.१३७ |- | colspan="1" rowspan="31" |त |त + क |त्क |१.८८३ |- |त + क + र |त्क्र |०.१३५ |- |त + क + व |त्क्व |०.०१८ |- |त + क + ष |त्क्ष |०.१६६ |- |त + ख |त्ख |०.०२५ |- |त + त |त्त |७.४६४ |- |त + त + य |त्त्य |०.०८१ |- |त + त + र |त्त्र |०.०९९ |- |त + त + व |त्त्व |१.३३९ |- |त + थ |त्थ |०.५३६ |- |त + न |त्न |०.६२५ |- |त + न + य |त्न्य |०.०३८ |- |त + प |त्प |१.९१८ |- |त + प + र |त्प्र |०.९१ |- |त + फ |त्फ |०.०७१ |- |त + म |त्म |४.१६३ |- |त + म + य |त्म्य |०.०५२ |- |त + य |त्य |९.७६३ |- |त + र |त्र |१४.०६ |- |त + र + य |त्र्य |०.१५८ |- |त + व |त्व |८.१२५ |- |त + व + य |त्व्य |०.०१५ |- |त + स |त्स |३.३५ |- |त + स + त |त्स्त |०.०१७ |- |त + स + त + र |त्स्त्र |०.०१६ |- |त + स + थ |त्स्थ |०.०७२ |- |त + स + न |त्स्न |०.२१७ |- |त + स + म |त्स्म |०.०३३ |- |त + स + य |त्स्य |०.५२९ |- |त + स + र |त्स्र |०.०१६ |- |त + स + व |त्स्व |०.१९१ |- | colspan="1" rowspan="2" |थ |थ + य |थ्य |०.३६३ |- |थ + व |थ्व |०.०१८ |- | colspan="1" rowspan="24" |द |द + ग |द्ग |०.४८३ |- |द + ग + र |द्ग्र |०.०१८ |- |द + घ |ध्ह |०.०६१ |- |द + द |द्द |०.८६८ |- |द + द + य |द्द्य |०.०२५ |- |द + द + र |द्द्र |०.१०९ |- |द + द + व |द्द्व |०.११९ |- |द + ध |द्ध |६.१५५ |- |द + ध + य |द्ध्य |०.२१७ |- |द + ध + र |द्ध्र |०.०१७ |- |द + ध + व |द्ध्व |०.२१५ |- |द + न |द्न |०.०३७ |- |द + ब |द्ब |०.४१८ |- |द + ब + र |द्ब्र |०.२७७ |- |द + भ |द्भ |१.६८७ |- |द + भ + य |द्भ्य |०.०७१ |- |द + भ + र |द्भ्र |०.०५७ |- |द + म |द्म |०.२६३ |- |द + य |द्य |५.५९१ |- |द + र |द्र |५.७६३ |- |द + र + य |द्र्य |०.०१६ |- |द + व |द्व |५.१६२ |- |द + व + य |द्व्य |०.११५ |- |द + व + र |द्व्र |०.०२ |- | colspan="1" rowspan="5" |ध |ध + न |ध्न |०.०३३ |- |ध + म |ध्म |०.०६६ |- |ध + य |ध्य |२.६८ |- |ध + र |ध्र |०.३३५ |- |ध + व |ध्व |०.८९७ |- | colspan="1" rowspan="41" |न |न + क |न्क |०.८०६ |- |न + क + र |न्क्र |०.०६६ |- |न + क + ल |न्क्ल |०.०१३ |- |न + क + ष |न्क्ष |०.११२ |- |न + ख |न्ख |०.०२५ |- |न + ग |न्ग |०.३०४ |- |न + घ |न्घ |०.०४३ |- |न + त |न्त |१२.९१९ |- |न + त + य |न्त्य |०.८२ |- |न + त + र |न्त्र |०.५३६ |- |न + त + र + य |न्त्र्य |०.०८८ |- |न + त + व |न्त्व |०.१४४ |- |न + त + स + य |न्त्स्य |०.०२३ |- |न + थ |न्थ |०.१३३ |- |न + द |न्द |२.६३२ |- |न + द + य |न्द्य |०.०९५ |- |न + द + र |न्द्र |२.४२७ |- |न + द + व |न्द्व |०.०८५ |- |न + ध |न्ध |२.३९६ |- |न + ध + य |न्ध्य |०.०६७ |- |न + ध + र |न्ध्र |०.०४६ |- |न + न |न्न |५.०८६ |- |न + न + य |न्न्य |०.०२७ |- |न + न + व |न्न्व |०.०२५ |- |न + प |न्प |१.१९५ |- |न + प + र |न्प्र |०.७१४ |- |न + फ |न्फ |०.०१४ |- |न + ब |न्ब |०.३१९ |- |न + ब + र |न्ब्र |०.१२ |- |न + भ |न्भ |०.४९३ |- |न + भ + र |न्भ्र |०.०५४ |- |न + म |न्म |२.८०३ |- |न + य |न्य |७.२२३ |- |न + र |न्र |०.५३९ |- |न + व |न्व |२.६५ |- |न + व + य |न्व्य |०.०८९ |- |न + स |न्स |१.७६७ |- |न + स + थ |न्स्थ |०.०३८ |- |न + स + म |न्स्म |०.०१७ |- |न + स + व |न्स्व |०.१०३ |- |न + ह |न्ह |०.३४५ |- | colspan="1" rowspan="9" |प |प + त |प्त |२.६६४ |- |प + त + व |प्त्व |०.०३५ |- |प + न |प्न |०.६०८ |- |प + म |प्म |०.०५५ |- |प + य |प्य |२.२८५ |- |प + र |प्र |२१.१७२ |- |प + ल |प्ल |०.३ |- |प + स |प्स |०.५२३ |- |प + स + य |प्स्य |०.२३५ |- | colspan="1" rowspan="7" |ब |ब + ज |ब्ज |०.०१४ |- |ब + द |ब्द |०.४६ |- |ब + ध |ब्ध |०.४६४ |- |ब + ध + व |ब्ध्व |०.०९५ |- |ब + य |ब्य |०.०३ |- |ब + र |ब्र |४.५८३ |- |ब + व |ब्व |०.०३१ |- | colspan="1" rowspan="13" |म |भ + ण |भ्ण |०.०१७ |- |भ + य |भ्य |३.२४ |- |भ + र |भ्र |१.२४२ |- |भ + व |भ्व |०.०५५ |- |म + ण |म्ण |०.०२१ |- |म + न |म्न |०.५४२ |- |म + प |म्प |०.२४५ |- |म + ब |म्ब |०.७५५ |- |म + ब + य |म्ब्य |०.०१४ |- |म + भ |म्भ |०.४८३ |- |म + य |म्य |२.११८ |- |म + र |म्र |०.१२९ |- |म + ल |म्ल |०.०५९ |- | colspan="1" rowspan="2" |य |य + य |य्य |०.२ |- |य + व |य्व |०.०१७ |- | colspan="1" rowspan="63" |र |र + क |र्क |०.३२१ |- |र + क + ष + य |र्क्ष्य |०.०२४ |- |र + ख |र्ख |०.०२ |- |र + ग |र्ग |१.६९८ |- |र + ग + य |र्ग्य |०.०२३ |- |र + ग + र |र्ग्र |०.०३ |- |र + घ |र्घ |०.३७९ |- |र + घ + य |र्घ्य |०.०३५ |- |र + ङ + ग |र्ङ्ग |०.०३ |- |र + च |र्च |०.३६५ |- |र + च + छ |र्च्छ |०.०२६ |- |र + च + य |र्च्य |०.०३८ |- |र + छ |र्छ |०.०८१ |- |र + ज |र्ज |२.२४ |- |र + ज + ञ |र्ज्ञ |०.०२८ |- |र + ज + य |र्ज्य |०.०५ |- |र + ज + व |र्ज्व |०.०२ |- |र + ण |र्ण |३.३५७ |- |र + ण + य |र्ण्य |०.०४७ |- |र + त |र्त |४.३१४ |- |र + त + त |र्त्त |०.०३३ |- |र + त + म |र्त्म |०.०४ |- |र + त + य |र्त्य |०.१८२ |- |र + त + र |र्त्र |०.०२१ |- |र + त + व |र्त्व |०.०२३ |- |र + त + स |र्त्स |०.०१७ |- |र + त + स + न + य |र्त्स्न्य |०.०३२ |- |र + थ |र्थ |४.८८३ |- |र + थ + य |र्थ्य |०.०३२ |- |र + द |र्द |१.८७३ |- |र + द + ध |र्द्ध |०.०१७ |- |र + द + य |र्द्य |०.०३५ |- |र + द + र |र्द्र |०.१३२ |- |र + द + व |र्द्व |०.१४२ |- |र + ध |र्ध |१.४३४ |- |र + ध + न |र्ध्न |०.०६२ |- |र + ध + म |र्ध्म |०.०१५ |- |र + ध + य |र्ध्य |०.०२१ |- |र + ध + र |र्ध्र |०.०३१ |- |र + ध + व |र्ध्व |०.१८५ |- |र + न |र्न |१.११८ |- |र + न + य |र्न्य |०.०२३ |- |र + प |र्प |०.५३२ |- |र + ब |र्ब |०.७३१ |- |र + ब + र |र्ब्र |०.११२ |- |र + भ |र्भ |१.२८५ |- |र + भ + य |र्भ्य |०.०३३ |- |र + भ + र |र्भ्र |०.०४२ |- |र + म |र्म |९.११४ |- |र + म + य |र्म्य |०.०८ |- |र + य |र्य |६.६३३ |- |र + ल |र्ल |०.२२५ |- |र + व |र्व |११.८९८ |- |र + व + य |र्व्य |०.१४६ |- |र + श |र्श |१.४४३ |- |र + श + व |र्श्व |०.१०३ |- |र + ष |र्ष |४.११७ |- |र + ष + ट |र्ष्ट |०.०२५ |- |र + ष + ण |र्ष्ण |०.१७४ |- |र + ष + य |र्ष्य |०.०२६ |- |र + ह |र्ह |१.६८८ |- |र + ह + य |र्ह्य |०.०१८ |- |र + ह + र |र्ह्र |०.०१९ |- | colspan="1" rowspan="9" |ल |ल + क |ल्क |०.११७ |- |ल + क + य |ल्क्य |०.०९७ |- |ल + ग |ल्ग |०.२३२ |- |ल + प |ल्प |०.७५४ |- |ल + ब |ल्ब |०.०९५ |- |ल + म |ल्म |०.१४५ |- |ल + य |ल्य |१.१७८ |- |ल + ल |ल्ल |०.५६३ |- |ल + व |ल्व |०.१४५ |- | colspan="1" rowspan="2" |व |व + य |व्य |६.०९५ |- |व + र |व्र |१.१७२ |- | colspan="1" rowspan="11" |श |श + च |श्च |१२.९९९ |- |श + च + य |श्च्य |०.०४४ |- |श + छ |श्छ |०.१८७ |- |श + न |श्न |०.२९७ |- |श + प |श्प |०.०२६ |- |श + म |श्म |०.३८ |- |श + य |श्य |३.२७६ |- |श + र |श्र |५.६०४ |- |श + ल |श्ल |०.२०४ |- |श + व |श्व |३.४५४ |- |श + व + य |श्व्य |०.०३२ |- | colspan="1" rowspan="15" |ष |ष + क |ष्क |०.५७६ |- |ष + क + र |ष्क्र |०.०६ |- |ष + ट |ष्ट |४.८५५ |- |ष + ट + य |ष्ट्य |०.२३७ |- |ष + ट + र |ष्ट्र |१.२५२ |- |ष + ट + व |ष्ट्व |१.४०५ |- |ष + ठ |ष्ठ |४.५२१ |- |ष + ठ + य |ष्ठ्य |०.०१५ |- |ष + ण |ष्ण |१.७९३ |- |ष + ण + य |ष्ण्य |०.०४७ |- |ष + प |ष्प |०.४५१ |- |ष + प + र |ष्प्र |०.०७३ |- |ष + म |ष्म |१.५०४ |- |ष + य |ष्य |३.४४ |- |ष + व |ष्व |१.१४५ |- | colspan="1" rowspan="17" |स |स + क |स्क |०.७१३ |- |स + त |स्त |१३.७६२ |- |स + त + य |स्त्य |०.३३२ |- |स + त + र |स्त्र |२.७६४ |- |स + त + र + य |स्त्र्य |०.०२ |- |स + त + व |स्त्व |१.३३९ |- |स + थ |स्थ |३.४९२ |- |स + थ + य |स्थ्य |०.०३ |- |स + न |स्न |०.४३२ |- |स + प |स्प |१.००३ |- |स + फ |स्फ |०.१४५ |- |स + म |स्म |४.९६४ |- |स + म + य |स्म्य |०.०५५ |- |स + य |स्य |१३.४८३ |- |स + र |स्र |१.४८१ |- |स + व |स्व |४.८०१ |- |स + स + व |स्स्व |०.०१६ |- | colspan="1" rowspan="7" |ह |ह + ण |ह्ण |०.२७३ |- |ह + न |ह्न |०.२०१ |- |ह + म |ह्म |२.९८ |- |ह + य |ह्य |२.११८ |- |ह + र |ह्र |०.३४१ |- |ह + ल |ह्ल |०.१३४ |- |ह + व |ह्व |०.४२ |} == सन्दर्भः == {{Reflist}} 01dnjs6xlhj0qrcn3b6snjb6vyob0t0 501482 501481 2026-10-18T19:35:38Z ~2026-55638-30 47521 501482 wikitext text/x-wiki ब्राह्मलिपिसम्बद्धेषु लिप्युपविधिषु विशेषरूपेण संयुक्तवर्णाः दृश्यन्ते। एते वर्णाः द्वे वा अधिकानि व्यञ्जनाक्षराणि संयोज्य निर्मीयन्ते। द्विसंयुक्तवर्णाः सामान्यतया दृश्यन्ते, किन्तु त्रिसंयुक्तवर्णाद्याः दीर्घसंयुक्तवर्णाः तु भाषायाः ध्वनिसंरचनया बाध्यन्ते, यतः तेषां सङ्ख्या द्रुतं न्यूनतां गच्छति।<ref>As in [[Sanskrit]] word कार्त्स्न्य (In [[Bengali Script]] কার্ৎস্ন্য), meaning "the whole, entirety"</ref> उल्रिख् स्तीहल् इत्याख्येन विद्वद्भिः पञ्चाक्षरयुक्तः देवनागरीसंयुक्तवर्णः '''र्त्स्न्य''' इति संस्कृतभाषायां प्रचुरतमेषु ३६० संयुक्तवर्णेषु गणितः। अन्यः पञ्चाक्षरयुक्तः सम्भाव्यः संयुक्तवर्णः '''ङ्क्ष्ण्व''' इत्यपि दृश्यते।<ref name="stiehl_devanagari_writing">{{cite web|last1=Stiehl|first1=Ulrich|title=Devanagari-Schreibübungen|url=http://www.sanskritweb.net/deutsch/devanagari.pdf|accessdate=24 July 2017|website=www.sanskritweb.net|archive-date=26 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070226104620/http://www.sanskritweb.net/deutsch/devanagari.pdf|deadurl=yes}}</ref> संयुक्तवर्णाः प्रायः वर्णविभागस्य सीमां लङ्घन्ति। बहवः संयुक्तवर्णाः शब्दमध्यभागे एव दृश्यन्ते, यत्र पूर्वस्यान्त्यवर्णः परस्यारम्भवर्णेन संयुज्यते।<ref>When the "mordaceous" meaning adjective दङ्क्ष्णु (daṅkṣṇu) becomes दङ्क्ष्ण्वोः (daṅkṣṇvoḥ) if inflected through ''Dual Masculine/Feminine Genitive & Locative'' cases. A close example is found in śloka 15, chapter 15 of Vājasaneyi-saṃhitā, from Śukla [[Yajurveda]]. पुञ्जिकस्थला च क्रतुस्थला चाप्सरसौ '''दङ्क्ष्णवः''' पशवो हेतिः पौरुषेयो वधः प्रहेतिस्तेभ्यो नमो अस्तु ते नोऽवन्तु ते नो मृडयन्तु ते यं द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तमेषां जम्भे दध्मः ''puñjikasthalā ca kratusthalā cāpsarasau '''daṅkṣṇavaḥ''' paśavo hetiḥ pauruṣeyo vadhaḥ prahetistebhyo namo astu te no'vantu te no mṛḍayantu te yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhmaḥ''</ref> == द्विसंयुक्तवर्णाः == अधोलिखिते तालिकायां संस्कृतभाषायाः ३६ व्यञ्जनानि तथा ळ इत्यपि (यः संस्कृते न प्रयुज्यते) समाविष्टानि। एतेषां द्वयोर्योगेन १२९६ सम्भाव्यसंयुक्तवर्णाः निर्मीयन्ते। यद्यपि सर्वे संयोज्याः न सन्ति, केचन रिक्तस्थानानि दृश्यन्ते। देवनागरीलिपेः प्रकारेण संयोजनं भिन्नं भवति। केचन संयोजनानि भाषास्वपि अप्रयुक्तानि सन्ति। तालिकायां प्रत्येकसंयुक्तवर्णस्य ISO १५९१९ इत्यनुसारं रोमनलिप्यां रूपं तथा IPA उच्चारणम् अपि प्रदर्श्यते। यत्र संयोजनं पंक्तेः सामान्यरूपेण न सञ्जायते, तत्र तानि "विचित्रसंयुक्तवर्णाः" इत्याख्याय गाढाक्षरैः दर्श्यन्ते।<ref>The romanization shown is identical to [[International Alphabet of Sanskrit Transliteration|IAST]], except that {{lang|und-Deva|ळ}} has the ISO value ḷ, whereas IAST duplicates l for it.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:15px" !अक्षराः !{{tooltip|क|ka (IPA:kə)|dotted=no}} !{{tooltip|ख|kha (IPA:kʰə)|dotted=no}} !{{tooltip|ग|ga (IPA:ɡə)|dotted=no}} !{{tooltip|घ|gha (IPA:ɡʱə)|dotted=no}} !{{tooltip|ङ|ṅa (IPA:ŋə)|dotted=no}} !{{tooltip|च|ca (IPA:cɕə)|dotted=no}} !{{tooltip|छ|cha (IPA:cɕʰə)|dotted=no}} !{{tooltip|ज|ja (IPA:ɟʝə)|dotted=no}} !{{tooltip|झ|jha (IPA:ɟʝʱə)|dotted=no}} !{{tooltip|ञ|ña (IPA:ɲə)|dotted=no}} !{{tooltip|ट|ṭa (IPA:ʈə)|dotted=no}} !{{tooltip|ठ|ṭha (IPA:ʈʰə)|dotted=no}} !{{tooltip|ड|ḍa (IPA:ɖə)|dotted=no}} !{{tooltip|ढ|ḍha (IPA:ɖʱə)|dotted=no}} !{{tooltip|ण|ṇa (IPA:ɳə)|dotted=no}} !{{tooltip|त|ta (IPA:t̪ə)|dotted=no}} !{{tooltip|थ|tha (IPA:t̪ʰə)|dotted=no}} !{{tooltip|द|da (IPA:d̪ə)|dotted=no}} !{{tooltip|ध|dha (IPA:d̪ʱə)|dotted=no}} !{{tooltip|न|na (IPA:n̪ə)|dotted=no}} !{{tooltip|प|pa (IPA:pə)|dotted=no}} !{{tooltip|फ|pha (IPA:pʰə)|dotted=no}} !{{tooltip|ब|ba (IPA:bə)|dotted=no}} !{{tooltip|भ|bha (IPA:bʱə)|dotted=no}} !{{tooltip|म|ma (IPA:mə)|dotted=no}} !{{tooltip|य|ya (IPA:jə)|dotted=no}} !{{tooltip|र|ra (IPA:rə)|dotted=no}} !{{tooltip|ल|la (IPA:lə)|dotted=no}} !{{tooltip|व|va (IPA:və)|dotted=no}} !{{tooltip|श|śa (IPA:ʃə)|dotted=no}} !{{tooltip|ष|ṣa (IPA:ʂə)|dotted=no}} !{{tooltip|स|sa (IPA:sə)|dotted=no}} !{{tooltip|ह|ha (IPA:hə)|dotted=no}} !{{tooltip|ळ|ḷa (IPA:ɭə)|dotted=no}} !{{tooltip|क्ष|kṣa (IPA:kʂə)|dotted=no}} !{{tooltip|ज्ञ|jña (IPA:ɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|क|k (IPA:k)|dotted=no}} |{{tooltip|क्क|kka (IPA:kkə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ख|kkha (IPA:kkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ग|kga (IPA:kɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्घ|kgha (IPA:kɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ङ|kṅa (IPA:kŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्च|kca (IPA:kcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्छ|kcha (IPA:kcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ज|kja (IPA:kɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्झ|kjha (IPA:kɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ञ|kña (IPA:kɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ट|kṭa (IPA:kʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ठ|kṭha (IPA:kʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ड|kḍa (IPA:kɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ढ|kḍha (IPA:kɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ण|kṇa (IPA:kɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्त|kta (IPA:kt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्थ|ktha (IPA:kt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्द|kda (IPA:kd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ध|kdha (IPA:kd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्न|kna (IPA:kn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्प|kpa (IPA:kpə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्फ|kpha (IPA:kpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ब|kba (IPA:kbə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्भ|kbha (IPA:kbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्म|kma (IPA:kmə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्य|kya (IPA:kjə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्र|kra (IPA:krə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ल|kla (IPA:klə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|क्व|kva (IPA:kvə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|क्श|kśa (IPA:kʃə)|dotted=no}} |[[wiktionary:क्ष|'''{{tooltip|क्ष|kṣa (IPA:kʂə)|dotted=no}}''']] |{{tooltip|क्स|ksa (IPA:ksə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ह|kha (IPA:khə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ळ|kḷa (IPA:kɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्क्ष|kkṣa (IPA:kkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|क्ज्ञ|kjña (IPA:kɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ख|kh (IPA:kʰ)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्क|khka (IPA:kʰkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ख|khkha (IPA:kʰkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ग|khga (IPA:kʰɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्घ|khgha (IPA:kʰɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ङ|khṅa (IPA:kʰŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्च|khca (IPA:kʰcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्छ|khcha (IPA:kʰcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ज|khja (IPA:kʰɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्झ|khjha (IPA:kʰɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ञ|khña (IPA:kʰɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ट|khṭa (IPA:kʰʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ठ|khṭha (IPA:kʰʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ड|khḍa (IPA:kʰɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ढ|khḍha (IPA:kʰɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ण|khṇa (IPA:kʰɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्त|khta (IPA:kʰt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्थ|khtha (IPA:kʰt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्द|khda (IPA:kʰd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ध|khdha (IPA:kʰd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|ख्न|khna (IPA:kʰn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ख्प|khpa (IPA:kʰpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्फ|khpha (IPA:kʰpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ब|khba (IPA:kʰbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्भ|khbha (IPA:kʰbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्म|khma (IPA:kʰmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्य|khya (IPA:kʰjə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्र|khra (IPA:kʰrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ल|khla (IPA:kʰlə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्व|khva (IPA:kʰvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्श|khśa (IPA:kʰʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ष|khṣa (IPA:kʰʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्स|khsa (IPA:kʰsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ह|khha (IPA:kʰhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ळ|khḷa (IPA:kʰɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्क्ष|khkṣa (IPA:kʰkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ख्ज्ञ|khjña (IPA:kʰɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ग|g (IPA:ɡ)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्क|gka (IPA:ɡkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ख|gkha (IPA:ɡkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ग|gga (IPA:ɡɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्घ|ggha (IPA:ɡɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ङ|gṅa (IPA:ɡŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्च|gca (IPA:ɡcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्छ|gcha (IPA:ɡcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ज|gja (IPA:ɡɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्झ|gjha (IPA:ɡɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ञ|gña (IPA:ɡɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ट|gṭa (IPA:ɡʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ठ|gṭha (IPA:ɡʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ड|gḍa (IPA:ɡɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ढ|gḍha (IPA:ɡɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ण|gṇa (IPA:ɡɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्त|gta (IPA:ɡt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्थ|gtha (IPA:ɡt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्द|gda (IPA:ɡd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ध|gdha (IPA:ɡd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|ग्न|gna (IPA:ɡn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ग्प|gpa (IPA:ɡpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्फ|gpha (IPA:ɡpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ब|gba (IPA:ɡbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्भ|gbha (IPA:ɡbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्म|gma (IPA:ɡmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्य|gya (IPA:ɡjə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्र|gra (IPA:ɡrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ल|gla (IPA:ɡlə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्व|gva (IPA:ɡvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्श|gśa (IPA:ɡʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ष|gṣa (IPA:ɡʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्स|gsa (IPA:ɡsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ह|gha (IPA:ɡhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ळ|gḷa (IPA:ɡɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्क्ष|gkṣa (IPA:ɡkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ग्ज्ञ|gjña (IPA:ɡɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|घ|gh (IPA:ɡʱ)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्क|ghka (IPA:ɡʱkə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ख|ghkha (IPA:ɡʱkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ग|ghga (IPA:ɡʱɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्घ|ghgha (IPA:ɡʱɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ङ|ghṅa (IPA:ɡʱŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्च|ghca (IPA:ɡʱcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्छ|ghcha (IPA:ɡʱcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ज|ghja (IPA:ɡʱɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्झ|ghjha (IPA:ɡʱɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ञ|ghña (IPA:ɡʱɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ट|ghṭa (IPA:ɡʱʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ठ|ghṭha (IPA:ɡʱʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ड|ghḍa (IPA:ɡʱɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ढ|ghḍha (IPA:ɡʱɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ण|ghṇa (IPA:ɡʱɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्त|ghta (IPA:ɡʱt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्थ|ghtha (IPA:ɡʱt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्द|ghda (IPA:ɡʱd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ध|ghdha (IPA:ɡʱd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|घ्न|ghna (IPA:ɡʱn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|घ्प|ghpa (IPA:ɡʱpə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्फ|ghpha (IPA:ɡʱpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ब|ghba (IPA:ɡʱbə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्भ|ghbha (IPA:ɡʱbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्म|ghma (IPA:ɡʱmə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्य|ghya (IPA:ɡʱjə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्र|ghra (IPA:ɡʱrə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ल|ghla (IPA:ɡʱlə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्व|ghva (IPA:ɡʱvə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्श|ghśa (IPA:ɡʱʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ष|ghṣa (IPA:ɡʱʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्स|ghsa (IPA:ɡʱsə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ह|ghha (IPA:ɡʱhə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ळ|ghḷa (IPA:ɡʱɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्क्ष|ghkṣa (IPA:ɡʱkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|घ्ज्ञ|ghjña (IPA:ɡʱɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ङ|ṅ (IPA:ŋ)|dotted=no}} |{{tooltip|ङ्क|ṅka (IPA:ŋkə)|dotted=no}} |ङ्ख |{{tooltip|ङ्ग|ṅga (IPA:ŋɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ङ्घ|ṅgha (IPA:ŋɡʱə)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |{{tooltip|ङ्म|ṅma (IPA:ŋmə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|ङ्य|ṅya (IPA:ŋjə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ङ्र|ṅra (IPA:ŋrə)|dotted=no}} | | | | | | | |{{tooltip|ङ्क्ष|ṅkṣa (IPA:ŋkʂə)|dotted=no}} | |- !{{tooltip|च|c (IPA:cɕ)|dotted=no}} |{{tooltip|च्क|cka (IPA:cɕkə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ख|ckha (IPA:cɕkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ग|cga (IPA:cɕɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्घ|cgha (IPA:cɕɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ङ|cṅa (IPA:cɕŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्च|cca (IPA:cɕcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्छ|ccha (IPA:cɕcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ज|cja (IPA:cɕɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्झ|cjha (IPA:cɕɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ञ|cña (IPA:cɕɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ट|cṭa (IPA:cɕʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ठ|cṭha (IPA:cɕʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ड|cḍa (IPA:cɕɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ढ|cḍha (IPA:cɕɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ण|cṇa (IPA:cɕɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्त|cta (IPA:cɕt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्थ|ctha (IPA:cɕt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्द|cda (IPA:cɕd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ध|cdha (IPA:cɕd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|च्न|cna (IPA:cɕn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|च्प|cpa (IPA:cɕpə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्फ|cpha (IPA:cɕpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ब|cba (IPA:cɕbə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्भ|cbha (IPA:cɕbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्म|cma (IPA:cɕmə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्य|cya (IPA:cɕjə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्र|cra (IPA:cɕrə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ल|cla (IPA:cɕlə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्व|cva (IPA:cɕvə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्श|cśa (IPA:cɕʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ष|cṣa (IPA:cɕʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्स|csa (IPA:cɕsə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ह|cha (IPA:cɕhə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ळ|cḷa (IPA:cɕɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्क्ष|ckṣa (IPA:cɕkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|च्ज्ञ|cjña (IPA:cɕɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|छ|ch (IPA:cɕʰ)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्क|chka (IPA:cɕʰkə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ख|chkha (IPA:cɕʰkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ग|chga (IPA:cɕʰɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्घ|chgha (IPA:cɕʰɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ङ|chṅa (IPA:cɕʰŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्च|chca (IPA:cɕʰcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्छ|chcha (IPA:cɕʰcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ज|chja (IPA:cɕʰɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्झ|chjha (IPA:cɕʰɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ञ|chña (IPA:cɕʰɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ट|chṭa (IPA:cɕʰʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ठ|chṭha (IPA:cɕʰʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ड|chḍa (IPA:cɕʰɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ढ|chḍha (IPA:cɕʰɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ण|chṇa (IPA:cɕʰɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्त|chta (IPA:cɕʰt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्थ|chtha (IPA:cɕʰt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्द|chda (IPA:cɕʰd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ध|chdha (IPA:cɕʰd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्न|chna (IPA:cɕʰn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्प|chpa (IPA:cɕʰpə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्फ|chpha (IPA:cɕʰpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ब|chba (IPA:cɕʰbə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्भ|chbha (IPA:cɕʰbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्म|chma (IPA:cɕʰmə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्य|chya (IPA:cɕʰjə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्र|chra (IPA:cɕʰrə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ल|chla (IPA:cɕʰlə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|छ्व|chva (IPA:cɕʰvə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|छ्श|chśa (IPA:cɕʰʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ष|chṣa (IPA:cɕʰʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्स|chsa (IPA:cɕʰsə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ह|chha (IPA:cɕʰhə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ळ|chḷa (IPA:cɕʰɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्क्ष|chkṣa (IPA:cɕʰkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|छ्ज्ञ|chjña (IPA:cɕʰɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ज|j (IPA:ɟʝ)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्क|jka (IPA:ɟʝkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ख|jkha (IPA:ɟʝkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ग|jga (IPA:ɟʝɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्घ|jgha (IPA:ɟʝɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ङ|jṅa (IPA:ɟʝŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्च|jca (IPA:ɟʝcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्छ|jcha (IPA:ɟʝcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ज|jja (IPA:ɟʝɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्झ|jjha (IPA:ɟʝɟʝʱə)|dotted=no}} |[[wiktionary:ज्ञ|'''{{tooltip|ज्ञ|jña (IPA:ɟʝɲə)|dotted=no}}''']] |{{tooltip|ज्ट|jṭa (IPA:ɟʝʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ठ|jṭha (IPA:ɟʝʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ड|jḍa (IPA:ɟʝɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ढ|jḍha (IPA:ɟʝɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ण|jṇa (IPA:ɟʝɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्त|jta (IPA:ɟʝt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्थ|jtha (IPA:ɟʝt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्द|jda (IPA:ɟʝd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ध|jdha (IPA:ɟʝd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|ज्न|jna (IPA:ɟʝn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ज्प|jpa (IPA:ɟʝpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्फ|jpha (IPA:ɟʝpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ब|jba (IPA:ɟʝbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्भ|jbha (IPA:ɟʝbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्म|jma (IPA:ɟʝmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्य|jya (IPA:ɟʝjə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्र|jra (IPA:ɟʝrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ल|jla (IPA:ɟʝlə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्व|jva (IPA:ɟʝvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्श|jśa (IPA:ɟʝʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ष|jṣa (IPA:ɟʝʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्स|jsa (IPA:ɟʝsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ह|jha (IPA:ɟʝhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ळ|jḷa (IPA:ɟʝɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्क्ष|jkṣa (IPA:ɟʝkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ज्ज्ञ|jjña (IPA:ɟʝɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|झ|jh (IPA:ɟʝʱ)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्क|jhka (IPA:ɟʝʱkə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ख|jhkha (IPA:ɟʝʱkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ग|jhga (IPA:ɟʝʱɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्घ|jhgha (IPA:ɟʝʱɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ङ|jhṅa (IPA:ɟʝʱŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्च|jhca (IPA:ɟʝʱcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्छ|jhcha (IPA:ɟʝʱcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ज|jhja (IPA:ɟʝʱɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्झ|jhjha (IPA:ɟʝʱɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ञ|jhña (IPA:ɟʝʱɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ट|jhṭa (IPA:ɟʝʱʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ठ|jhṭha (IPA:ɟʝʱʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ड|jhḍa (IPA:ɟʝʱɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ढ|jhḍha (IPA:ɟʝʱɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ण|jhṇa (IPA:ɟʝʱɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्त|jhta (IPA:ɟʝʱt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्थ|jhtha (IPA:ɟʝʱt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्द|jhda (IPA:ɟʝʱd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ध|jhdha (IPA:ɟʝʱd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|झ्न|jhna (IPA:ɟʝʱn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|झ्प|jhpa (IPA:ɟʝʱpə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्फ|jhpha (IPA:ɟʝʱpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ब|jhba (IPA:ɟʝʱbə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्भ|jhbha (IPA:ɟʝʱbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्म|jhma (IPA:ɟʝʱmə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्य|jhya (IPA:ɟʝʱjə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्र|jhra (IPA:ɟʝʱrə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ल|jhla (IPA:ɟʝʱlə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्व|jhva (IPA:ɟʝʱvə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्श|jhśa (IPA:ɟʝʱʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ष|jhṣa (IPA:ɟʝʱʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्स|jhsa (IPA:ɟʝʱsə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ह|jhha (IPA:ɟʝʱhə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ळ|jhḷa (IPA:ɟʝʱɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्क्ष|jhkṣa (IPA:ɟʝʱkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|झ्ज्ञ|jhjña (IPA:ɟʝʱɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ञ|ñ (IPA:ɲ)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्क|ñka (IPA:ɲkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ख|ñkha (IPA:ɲkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ग|ñga (IPA:ɲɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्घ|ñgha (IPA:ɲɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ङ|ñṅa (IPA:ɲŋə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|ञ्च|ñca (IPA:ɲcɕə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ञ्छ|ñcha (IPA:ɲcɕʰə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|ञ्ज|ñja (IPA:ɲɟʝə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ञ्झ|ñjha (IPA:ɲɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ञ|ñña (IPA:ɲɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ट|ñṭa (IPA:ɲʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ठ|ñṭha (IPA:ɲʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ड|ñḍa (IPA:ɲɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ढ|ñḍha (IPA:ɲɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ण|ñṇa (IPA:ɲɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्त|ñta (IPA:ɲt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्थ|ñtha (IPA:ɲt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्द|ñda (IPA:ɲd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ध|ñdha (IPA:ɲd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्न|ñna (IPA:ɲn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्प|ñpa (IPA:ɲpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्फ|ñpha (IPA:ɲpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ब|ñba (IPA:ɲbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्भ|ñbha (IPA:ɲbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्म|ñma (IPA:ɲmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्य|ñya (IPA:ɲjə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्र|ñra (IPA:ɲrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ल|ñla (IPA:ɲlə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्व|ñva (IPA:ɲvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्श|ñśa (IPA:ɲʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ष|ñṣa (IPA:ɲʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्स|ñsa (IPA:ɲsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ह|ñha (IPA:ɲhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ळ|ñḷa (IPA:ɲɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्क्ष|ñkṣa (IPA:ɲkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ञ्ज्ञ|ñjña (IPA:ɲɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ट|ṭ (IPA:ʈ)|dotted=no}} | | | | | | | | | | |{{tooltip|ट्ट|ṭṭa (IPA:ʈʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ट्ठ|ṭṭha (IPA:ʈʈʰə)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | | | |'''{{tooltip|ट्य|ṭya (IPA:ʈjə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ट्र|ṭra (IPA:ʈrə)|dotted=no}} | |{{tooltip|ट्व|ṭva (IPA:ʈvə)|dotted=no}} | | | | | | | |- !{{tooltip|ठ|ṭh (IPA:ʈʰ)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | |{{tooltip|ठ्ठ|ṭhṭha (IPA:ʈʰʈʰə)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | | | |'''{{tooltip|ठ्य|ṭhya (IPA:ʈʰjə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ठ्र|ṭhra (IPA:ʈʰrə)|dotted=no}} | | | | | | | | | |- !{{tooltip|ड|ḍ (IPA:ɖ)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | | |{{tooltip|ड्ड|ḍḍa (IPA:ɖɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ड्ढ|ḍḍha (IPA:ɖɖʱə)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | |'''{{tooltip|ड्य|ḍya (IPA:ɖjə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ड्र|ḍra (IPA:ɖrə)|dotted=no}} | | | | | | | | | |- !{{tooltip|ढ|ḍh (IPA:ɖʱ)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | | | |{{tooltip|ढ्ढ|ḍhḍha (IPA:ɖʱɖʱə)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | |'''{{tooltip|ढ्य|ḍhya (IPA:ɖʱjə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ढ्र|ḍhra (IPA:ɖʱrə)|dotted=no}} | | | | | | | | | |- !{{tooltip|ण|ṇ (IPA:ɳ)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्क|ṇka (IPA:ɳkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ख|ṇkha (IPA:ɳkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ग|ṇga (IPA:ɳɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्घ|ṇgha (IPA:ɳɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ङ|ṇṅa (IPA:ɳŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्च|ṇca (IPA:ɳcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्छ|ṇcha (IPA:ɳcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ज|ṇja (IPA:ɳɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्झ|ṇjha (IPA:ɳɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ञ|ṇña (IPA:ɳɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ट|ṇṭa (IPA:ɳʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ठ|ṇṭha (IPA:ɳʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ड|ṇḍa (IPA:ɳɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ढ|ṇḍha (IPA:ɳɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ण|ṇṇa (IPA:ɳɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्त|ṇta (IPA:ɳt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्थ|ṇtha (IPA:ɳt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्द|ṇda (IPA:ɳd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ध|ṇdha (IPA:ɳd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्न|ṇna (IPA:ɳn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्प|ṇpa (IPA:ɳpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्फ|ṇpha (IPA:ɳpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ब|ṇba (IPA:ɳbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्भ|ṇbha (IPA:ɳbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्म|ṇma (IPA:ɳmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्य|ṇya (IPA:ɳjə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्र|ṇra (IPA:ɳrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ल|ṇla (IPA:ɳlə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्व|ṇva (IPA:ɳvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्श|ṇśa (IPA:ɳʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ष|ṇṣa (IPA:ɳʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्स|ṇsa (IPA:ɳsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ह|ṇha (IPA:ɳhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ळ|ṇḷa (IPA:ɳɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्क्ष|ṇkṣa (IPA:ɳkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ण्ज्ञ|ṇjña (IPA:ɳɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|त|t (IPA:t̪)|dotted=no}} |{{tooltip|त्क|tka (IPA:t̪kə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ख|tkha (IPA:t̪kʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ग|tga (IPA:t̪ɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्घ|tgha (IPA:t̪ɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ङ|tṅa (IPA:t̪ŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्च|tca (IPA:t̪cɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्छ|tcha (IPA:t̪cɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ज|tja (IPA:t̪ɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्झ|tjha (IPA:t̪ɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ञ|tña (IPA:t̪ɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ट|tṭa (IPA:t̪ʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ठ|tṭha (IPA:t̪ʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ड|tḍa (IPA:t̪ɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ढ|tḍha (IPA:t̪ɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ण|tṇa (IPA:t̪ɳə)|dotted=no}} |[[wiktionary:त्त|'''{{tooltip|त्त|tta (IPA:t̪t̪ə)|dotted=no}}''']] |{{tooltip|त्थ|ttha (IPA:t̪t̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्द|tda (IPA:t̪d̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ध|tdha (IPA:t̪d̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|त्न|tna (IPA:t̪n̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|त्प|tpa (IPA:t̪pə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्फ|tpha (IPA:t̪pʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ब|tba (IPA:t̪bə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्भ|tbha (IPA:t̪bʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्म|tma (IPA:t̪mə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्य|tya (IPA:t̪jə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|त्र|tra (IPA:t̪rə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|त्ल|tla (IPA:t̪lə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्व|tva (IPA:t̪və)|dotted=no}} |{{tooltip|त्श|tśa (IPA:t̪ʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ष|tṣa (IPA:t̪ʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्स|tsa (IPA:t̪sə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ह|tha (IPA:t̪hə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ळ|tḷa (IPA:t̪ɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्क्ष|tkṣa (IPA:t̪kʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|त्ज्ञ|tjña (IPA:t̪ɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|थ|th (IPA:t̪ʰ)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्क|thka (IPA:t̪ʰkə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ख|thkha (IPA:t̪ʰkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ग|thga (IPA:t̪ʰɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्घ|thgha (IPA:t̪ʰɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ङ|thṅa (IPA:t̪ʰŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्च|thca (IPA:t̪ʰcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्छ|thcha (IPA:t̪ʰcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ज|thja (IPA:t̪ʰɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्झ|thjha (IPA:t̪ʰɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ञ|thña (IPA:t̪ʰɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ट|thṭa (IPA:t̪ʰʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ठ|thṭha (IPA:t̪ʰʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ड|thḍa (IPA:t̪ʰɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ढ|thḍha (IPA:t̪ʰɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ण|thṇa (IPA:t̪ʰɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्त|thta (IPA:t̪ʰt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्थ|ththa (IPA:t̪ʰt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्द|thda (IPA:t̪ʰd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ध|thdha (IPA:t̪ʰd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्न|thna (IPA:t̪ʰn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्प|thpa (IPA:t̪ʰpə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्फ|thpha (IPA:t̪ʰpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ब|thba (IPA:t̪ʰbə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्भ|thbha (IPA:t̪ʰbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्म|thma (IPA:t̪ʰmə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्य|thya (IPA:t̪ʰjə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्र|thra (IPA:t̪ʰrə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ल|thla (IPA:t̪ʰlə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्व|thva (IPA:t̪ʰvə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्श|thśa (IPA:t̪ʰʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ष|thṣa (IPA:t̪ʰʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्स|thsa (IPA:t̪ʰsə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ह|thha (IPA:t̪ʰhə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ळ|thḷa (IPA:t̪ʰɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्क्ष|thkṣa (IPA:t̪ʰkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|थ्ज्ञ|thjña (IPA:t̪ʰɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|द|d (IPA:d̪)|dotted=no}} | | |{{tooltip|द्ग|dga (IPA:d̪ɡə)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | | | | |[[wiktionary:द्द|'''{{tooltip|द्द|dda (IPA:d̪d̪ə)|dotted=no}}''']] |[[wiktionary:द्ध|'''{{tooltip|द्ध|ddha (IPA:d̪d̪ʱə)|dotted=no}}''']] |{{tooltip|द्न|dna (IPA:d̪n̪ə)|dotted=no}} | | |[[wiktionary:द्ब|{{tooltip|द्ब|dba (IPA:d̪bə)|dotted=no}}]] |[[wiktionary:द्भ|{{tooltip|द्भ|dbha (IPA:d̪bʱə)|dotted=no}}]] |[[wiktionary:द्म|{{tooltip|द्म|dma (IPA:d̪mə)|dotted=no}}]] |[[wiktionary:द्य|'''{{tooltip|द्य|dya (IPA:d̪jə)|dotted=no}}''']] |{{tooltip|द्र|dra (IPA:d̪rə)|dotted=no}} | |[[wiktionary:द्व|'''{{tooltip|द्व|dva (IPA:d̪və)|dotted=no}}''']] | | | | | | | |- !{{tooltip|ध|dh (IPA:d̪ʱ)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्क|dhka (IPA:d̪ʱkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ख|dhkha (IPA:d̪ʱkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ग|dhga (IPA:d̪ʱɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्घ|dhgha (IPA:d̪ʱɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ङ|dhṅa (IPA:d̪ʱŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्च|dhca (IPA:d̪ʱcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्छ|dhcha (IPA:d̪ʱcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ज|dhja (IPA:d̪ʱɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्झ|dhjha (IPA:d̪ʱɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ञ|dhña (IPA:d̪ʱɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ट|dhṭa (IPA:d̪ʱʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ठ|dhṭha (IPA:d̪ʱʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ड|dhḍa (IPA:d̪ʱɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ढ|dhḍha (IPA:d̪ʱɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ण|dhṇa (IPA:d̪ʱɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्त|dhta (IPA:d̪ʱt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्थ|dhtha (IPA:d̪ʱt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्द|dhda (IPA:d̪ʱd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ध|dhdha (IPA:d̪ʱd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|ध्न|dhna (IPA:d̪ʱn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ध्प|dhpa (IPA:d̪ʱpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्फ|dhpha (IPA:d̪ʱpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ब|dhba (IPA:d̪ʱbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्भ|dhbha (IPA:d̪ʱbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्म|dhma (IPA:d̪ʱmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्य|dhya (IPA:d̪ʱjə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्र|dhra (IPA:d̪ʱrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ल|dhla (IPA:d̪ʱlə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्व|dhva (IPA:d̪ʱvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्श|dhśa (IPA:d̪ʱʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ष|dhṣa (IPA:d̪ʱʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्स|dhsa (IPA:d̪ʱsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ह|dhha (IPA:d̪ʱhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ळ|dhḷa (IPA:d̪ʱɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्क्ष|dhkṣa (IPA:d̪ʱkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ध्ज्ञ|dhjña (IPA:d̪ʱɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|न|n (IPA:n̪)|dotted=no}} |{{tooltip|न्क|nka (IPA:n̪kə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ख|nkha (IPA:n̪kʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ग|nga (IPA:n̪ɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्घ|ngha (IPA:n̪ɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ङ|nṅa (IPA:n̪ŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्च|nca (IPA:n̪cɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्छ|ncha (IPA:n̪cɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ज|nja (IPA:n̪ɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्झ|njha (IPA:n̪ɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ञ|nña (IPA:n̪ɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ट|nṭa (IPA:n̪ʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ठ|nṭha (IPA:n̪ʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ड|nḍa (IPA:n̪ɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ढ|nḍha (IPA:n̪ɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ण|nṇa (IPA:n̪ɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्त|nta (IPA:n̪t̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्थ|ntha (IPA:n̪t̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्द|nda (IPA:n̪d̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ध|ndha (IPA:n̪d̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|न्न|nna (IPA:n̪n̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|न्प|npa (IPA:n̪pə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्फ|npha (IPA:n̪pʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ब|nba (IPA:n̪bə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्भ|nbha (IPA:n̪bʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्म|nma (IPA:n̪mə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्य|nya (IPA:n̪jə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्र|nra (IPA:n̪rə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ल|nla (IPA:n̪lə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्व|nva (IPA:n̪və)|dotted=no}} |{{tooltip|न्श|nśa (IPA:n̪ʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ष|nṣa (IPA:n̪ʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्स|nsa (IPA:n̪sə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ह|nha (IPA:n̪hə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ळ|nḷa (IPA:n̪ɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्क्ष|nkṣa (IPA:n̪kʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|न्ज्ञ|njña (IPA:n̪ɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|प|p (IPA:p)|dotted=no}} |{{tooltip|प्क|pka (IPA:pkə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ख|pkha (IPA:pkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ग|pga (IPA:pɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्घ|pgha (IPA:pɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ङ|pṅa (IPA:pŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्च|pca (IPA:pcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्छ|pcha (IPA:pcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ज|pja (IPA:pɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्झ|pjha (IPA:pɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ञ|pña (IPA:pɲə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|प्ट|pṭa (IPA:pʈə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|प्ठ|pṭha (IPA:pʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ड|pḍa (IPA:pɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ढ|pḍha (IPA:pɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ण|pṇa (IPA:pɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्त|pta (IPA:pt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्थ|ptha (IPA:pt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्द|pda (IPA:pd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ध|pdha (IPA:pd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|प्न|pna (IPA:pn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|प्प|ppa (IPA:ppə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्फ|ppha (IPA:ppʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ब|pba (IPA:pbə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्भ|pbha (IPA:pbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्म|pma (IPA:pmə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्य|pya (IPA:pjə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्र|pra (IPA:prə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ल|pla (IPA:plə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्व|pva (IPA:pvə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्श|pśa (IPA:pʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ष|pṣa (IPA:pʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्स|psa (IPA:psə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ह|pha (IPA:phə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ळ|pḷa (IPA:pɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्क्ष|pkṣa (IPA:pkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|प्ज्ञ|pjña (IPA:pɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|फ|ph (IPA:pʰ)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्क|phka (IPA:pʰkə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ख|phkha (IPA:pʰkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ग|phga (IPA:pʰɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्घ|phgha (IPA:pʰɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ङ|phṅa (IPA:pʰŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्च|phca (IPA:pʰcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्छ|phcha (IPA:pʰcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ज|phja (IPA:pʰɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्झ|phjha (IPA:pʰɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ञ|phña (IPA:pʰɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ट|phṭa (IPA:pʰʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ठ|phṭha (IPA:pʰʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ड|phḍa (IPA:pʰɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ढ|phḍha (IPA:pʰɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ण|phṇa (IPA:pʰɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्त|phta (IPA:pʰt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्थ|phtha (IPA:pʰt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्द|phda (IPA:pʰd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ध|phdha (IPA:pʰd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्न|phna (IPA:pʰn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्प|phpa (IPA:pʰpə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्फ|phpha (IPA:pʰpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ब|phba (IPA:pʰbə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्भ|phbha (IPA:pʰbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्म|phma (IPA:pʰmə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्य|phya (IPA:pʰjə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्र|phra (IPA:pʰrə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ल|phla (IPA:pʰlə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्व|phva (IPA:pʰvə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्श|phśa (IPA:pʰʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ष|phṣa (IPA:pʰʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्स|phsa (IPA:pʰsə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ह|phha (IPA:pʰhə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ळ|phḷa (IPA:pʰɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्क्ष|phkṣa (IPA:pʰkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|फ्ज्ञ|phjña (IPA:pʰɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ब|b (IPA:b)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्क|bka (IPA:bkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ख|bkha (IPA:bkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ग|bga (IPA:bɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्घ|bgha (IPA:bɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ङ|bṅa (IPA:bŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्च|bca (IPA:bcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्छ|bcha (IPA:bcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ज|bja (IPA:bɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्झ|bjha (IPA:bɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ञ|bña (IPA:bɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ट|bṭa (IPA:bʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ठ|bṭha (IPA:bʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ड|bḍa (IPA:bɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ढ|bḍha (IPA:bɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ण|bṇa (IPA:bɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्त|bta (IPA:bt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्थ|btha (IPA:bt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्द|bda (IPA:bd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ध|bdha (IPA:bd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|ब्न|bna (IPA:bn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ब्प|bpa (IPA:bpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्फ|bpha (IPA:bpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ब|bba (IPA:bbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्भ|bbha (IPA:bbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्म|bma (IPA:bmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्य|bya (IPA:bjə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्र|bra (IPA:brə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ल|bla (IPA:blə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्व|bva (IPA:bvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्श|bśa (IPA:bʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ष|bṣa (IPA:bʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्स|bsa (IPA:bsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ह|bha (IPA:bhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ळ|bḷa (IPA:bɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्क्ष|bkṣa (IPA:bkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ब्ज्ञ|bjña (IPA:bɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|भ|bh (IPA:bʱ)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्क|bhka (IPA:bʱkə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ख|bhkha (IPA:bʱkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ग|bhga (IPA:bʱɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्घ|bhgha (IPA:bʱɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ङ|bhṅa (IPA:bʱŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्च|bhca (IPA:bʱcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्छ|bhcha (IPA:bʱcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ज|bhja (IPA:bʱɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्झ|bhjha (IPA:bʱɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ञ|bhña (IPA:bʱɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ट|bhṭa (IPA:bʱʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ठ|bhṭha (IPA:bʱʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ड|bhḍa (IPA:bʱɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ढ|bhḍha (IPA:bʱɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ण|bhṇa (IPA:bʱɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्त|bhta (IPA:bʱt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्थ|bhtha (IPA:bʱt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्द|bhda (IPA:bʱd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ध|bhdha (IPA:bʱd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्न|bhna (IPA:bʱn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्प|bhpa (IPA:bʱpə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्फ|bhpha (IPA:bʱpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ब|bhba (IPA:bʱbə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्भ|bhbha (IPA:bʱbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्म|bhma (IPA:bʱmə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्य|bhya (IPA:bʱjə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्र|bhra (IPA:bʱrə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ल|bhla (IPA:bʱlə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्व|bhva (IPA:bʱvə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्श|bhśa (IPA:bʱʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ष|bhṣa (IPA:bʱʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्स|bhsa (IPA:bʱsə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ह|bhha (IPA:bʱhə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ळ|bhḷa (IPA:bʱɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्क्ष|bhkṣa (IPA:bʱkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|भ्ज्ञ|bhjña (IPA:bʱɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|म|m (IPA:m)|dotted=no}} |{{tooltip|म्क|mka (IPA:mkə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ख|mkha (IPA:mkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ग|mga (IPA:mɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्घ|mgha (IPA:mɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ङ|mṅa (IPA:mŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्च|mca (IPA:mcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्छ|mcha (IPA:mcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ज|mja (IPA:mɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्झ|mjha (IPA:mɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ञ|mña (IPA:mɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ट|mṭa (IPA:mʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ठ|mṭha (IPA:mʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ड|mḍa (IPA:mɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ढ|mḍha (IPA:mɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ण|mṇa (IPA:mɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्त|mta (IPA:mt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्थ|mtha (IPA:mt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्द|mda (IPA:md̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ध|mdha (IPA:md̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|म्न|mna (IPA:mn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|म्प|mpa (IPA:mpə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्फ|mpha (IPA:mpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ब|mba (IPA:mbə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्भ|mbha (IPA:mbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्म|mma (IPA:mmə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्य|mya (IPA:mjə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्र|mra (IPA:mrə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ल|mla (IPA:mlə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्व|mva (IPA:mvə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्श|mśa (IPA:mʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ष|mṣa (IPA:mʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्स|msa (IPA:msə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ह|mha (IPA:mhə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ळ|mḷa (IPA:mɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्क्ष|mkṣa (IPA:mkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|म्ज्ञ|mjña (IPA:mɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|य|y (IPA:j)|dotted=no}} |{{tooltip|य्क|yka (IPA:jkə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ख|ykha (IPA:jkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ग|yga (IPA:jɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्घ|ygha (IPA:jɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ङ|yṅa (IPA:jŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्च|yca (IPA:jcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्छ|ycha (IPA:jcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ज|yja (IPA:jɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्झ|yjha (IPA:jɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ञ|yña (IPA:jɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ट|yṭa (IPA:jʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ठ|yṭha (IPA:jʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ड|yḍa (IPA:jɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ढ|yḍha (IPA:jɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ण|yṇa (IPA:jɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्त|yta (IPA:jt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्थ|ytha (IPA:jt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्द|yda (IPA:jd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ध|ydha (IPA:jd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्न|yna (IPA:jn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्प|ypa (IPA:jpə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्फ|ypha (IPA:jpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ब|yba (IPA:jbə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्भ|ybha (IPA:jbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्म|yma (IPA:jmə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्य|yya (IPA:jjə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्र|yra (IPA:jrə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ल|yla (IPA:jlə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्व|yva (IPA:jvə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्श|yśa (IPA:jʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ष|yṣa (IPA:jʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्स|ysa (IPA:jsə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ह|yha (IPA:jhə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ळ|yḷa (IPA:jɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्क्ष|ykṣa (IPA:jkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|य्ज्ञ|yjña (IPA:jɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|र|r (IPA:r)|dotted=no}} |{{tooltip|र्क|rka (IPA:rkə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ख|rkha (IPA:rkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ग|rga (IPA:rɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्घ|rgha (IPA:rɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ङ|rṅa (IPA:rŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्च|rca (IPA:rcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्छ|rcha (IPA:rcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ज|rja (IPA:rɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्झ|rjha (IPA:rɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ञ|rña (IPA:rɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ट|rṭa (IPA:rʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ठ|rṭha (IPA:rʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ड|rḍa (IPA:rɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ढ|rḍha (IPA:rɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ण|rṇa (IPA:rɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्त|rta (IPA:rt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्थ|rtha (IPA:rt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्द|rda (IPA:rd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ध|rdha (IPA:rd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्न|rna (IPA:rn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्प|rpa (IPA:rpə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्फ|rpha (IPA:rpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ब|rba (IPA:rbə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्भ|rbha (IPA:rbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्म|rma (IPA:rmə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्य|rya (IPA:rjə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्र|rra (IPA:rrə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ल|rla (IPA:rlə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्व|rva (IPA:rvə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्श|rśa (IPA:rʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ष|rṣa (IPA:rʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्स|rsa (IPA:rsə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ह|rha (IPA:rhə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ळ|rḷa (IPA:rɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्क्ष|rkṣa (IPA:rkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|र्ज्ञ|rjña (IPA:rɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ल|l (IPA:l)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्क|lka (IPA:lkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ख|lkha (IPA:lkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ग|lga (IPA:lɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्घ|lgha (IPA:lɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ङ|lṅa (IPA:lŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्च|lca (IPA:lcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्छ|lcha (IPA:lcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ज|lja (IPA:lɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्झ|ljha (IPA:lɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ञ|lña (IPA:lɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ट|lṭa (IPA:lʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ठ|lṭha (IPA:lʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ड|lḍa (IPA:lɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ढ|lḍha (IPA:lɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ण|lṇa (IPA:lɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्त|lta (IPA:lt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्थ|ltha (IPA:lt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्द|lda (IPA:ld̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ध|ldha (IPA:ld̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्न|lna (IPA:ln̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्प|lpa (IPA:lpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्फ|lpha (IPA:lpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ब|lba (IPA:lbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्भ|lbha (IPA:lbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्म|lma (IPA:lmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्य|lya (IPA:ljə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्र|lra (IPA:lrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ल|lla (IPA:llə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्व|lva (IPA:lvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्श|lśa (IPA:lʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ष|lṣa (IPA:lʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्स|lsa (IPA:lsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ह|lha (IPA:lhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ळ|lḷa (IPA:lɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्क्ष|lkṣa (IPA:lkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ल्ज्ञ|ljña (IPA:lɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|व|v (IPA:v)|dotted=no}} |{{tooltip|व्क|vka (IPA:vkə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ख|vkha (IPA:vkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ग|vga (IPA:vɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्घ|vgha (IPA:vɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ङ|vṅa (IPA:vŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्च|vca (IPA:vcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्छ|vcha (IPA:vcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ज|vja (IPA:vɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्झ|vjha (IPA:vɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ञ|vña (IPA:vɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ट|vṭa (IPA:vʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ठ|vṭha (IPA:vʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ड|vḍa (IPA:vɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ढ|vḍha (IPA:vɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ण|vṇa (IPA:vɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्त|vta (IPA:vt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्थ|vtha (IPA:vt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्द|vda (IPA:vd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ध|vdha (IPA:vd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्न|vna (IPA:vn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्प|vpa (IPA:vpə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्फ|vpha (IPA:vpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ब|vba (IPA:vbə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्भ|vbha (IPA:vbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्म|vma (IPA:vmə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्य|vya (IPA:vjə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्र|vra (IPA:vrə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ल|vla (IPA:vlə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्व|vva (IPA:vvə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्श|vśa (IPA:vʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ष|vṣa (IPA:vʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्स|vsa (IPA:vsə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ह|vha (IPA:vhə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ळ|vḷa (IPA:vɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्क्ष|vkṣa (IPA:vkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|व्ज्ञ|vjña (IPA:vɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|श|ś (IPA:ʃ)|dotted=no}} |{{tooltip|श्क|śka (IPA:ʃkə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ख|śkha (IPA:ʃkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ग|śga (IPA:ʃɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्घ|śgha (IPA:ʃɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ङ|śṅa (IPA:ʃŋə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|श्च|śca (IPA:ʃcɕə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|श्छ|ścha (IPA:ʃcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ज|śja (IPA:ʃɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्झ|śjha (IPA:ʃɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ञ|śña (IPA:ʃɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ट|śṭa (IPA:ʃʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ठ|śṭha (IPA:ʃʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ड|śḍa (IPA:ʃɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ढ|śḍha (IPA:ʃɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ण|śṇa (IPA:ʃɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्त|śta (IPA:ʃt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्थ|śtha (IPA:ʃt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्द|śda (IPA:ʃd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ध|śdha (IPA:ʃd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|श्न|śna (IPA:ʃn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|श्प|śpa (IPA:ʃpə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्फ|śpha (IPA:ʃpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ब|śba (IPA:ʃbə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्भ|śbha (IPA:ʃbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्म|śma (IPA:ʃmə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्य|śya (IPA:ʃjə)|dotted=no}} |[[wiktionary:श्र|'''{{tooltip|श्र|śra (IPA:ʃrə)|dotted=no}}''']] |{{tooltip|श्ल|śla (IPA:ʃlə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|श्व|śva (IPA:ʃvə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|श्श|śśa (IPA:ʃʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ष|śṣa (IPA:ʃʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्स|śsa (IPA:ʃsə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ह|śha (IPA:ʃhə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ळ|śḷa (IPA:ʃɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्क्ष|śkṣa (IPA:ʃkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|श्ज्ञ|śjña (IPA:ʃɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ष|ṣ (IPA:ʂ)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्क|ṣka (IPA:ʂkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ख|ṣkha (IPA:ʂkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ग|ṣga (IPA:ʂɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्घ|ṣgha (IPA:ʂɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ङ|ṣṅa (IPA:ʂŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्च|ṣca (IPA:ʂcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्छ|ṣcha (IPA:ʂcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ज|ṣja (IPA:ʂɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्झ|ṣjha (IPA:ʂɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ञ|ṣña (IPA:ʂɲə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|ष्ट|ṣṭa (IPA:ʂʈə)|dotted=no}}''' |'''{{tooltip|ष्ठ|ṣṭha (IPA:ʂʈʰə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|ष्ड|ṣḍa (IPA:ʂɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ढ|ṣḍha (IPA:ʂɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ण|ṣṇa (IPA:ʂɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्त|ṣta (IPA:ʂt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्थ|ṣtha (IPA:ʂt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्द|ṣda (IPA:ʂd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ध|ṣdha (IPA:ʂd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्न|ṣna (IPA:ʂn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्प|ṣpa (IPA:ʂpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्फ|ṣpha (IPA:ʂpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ब|ṣba (IPA:ʂbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्भ|ṣbha (IPA:ʂbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्म|ṣma (IPA:ʂmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्य|ṣya (IPA:ʂjə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्र|ṣra (IPA:ʂrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ल|ṣla (IPA:ʂlə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्व|ṣva (IPA:ʂvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्श|ṣśa (IPA:ʂʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ष|ṣṣa (IPA:ʂʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्स|ṣsa (IPA:ʂsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ह|ṣha (IPA:ʂhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ळ|ṣḷa (IPA:ʂɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्क्ष|ṣkṣa (IPA:ʂkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ष्ज्ञ|ṣjña (IPA:ʂɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|स|s (IPA:s)|dotted=no}} |{{tooltip|स्क|ska (IPA:skə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ख|skha (IPA:skʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ग|sga (IPA:sɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्घ|sgha (IPA:sɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ङ|sṅa (IPA:sŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्च|sca (IPA:scɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्छ|scha (IPA:scɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ज|sja (IPA:sɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्झ|sjha (IPA:sɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ञ|sña (IPA:sɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ट|sṭa (IPA:sʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ठ|sṭha (IPA:sʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ड|sḍa (IPA:sɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ढ|sḍha (IPA:sɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ण|sṇa (IPA:sɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्त|sta (IPA:st̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्थ|stha (IPA:st̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्द|sda (IPA:sd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ध|sdha (IPA:sd̪ʱə)|dotted=no}} |'''{{tooltip|स्न|sna (IPA:sn̪ə)|dotted=no}}''' |{{tooltip|स्प|spa (IPA:spə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्फ|spha (IPA:spʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ब|sba (IPA:sbə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्भ|sbha (IPA:sbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्म|sma (IPA:smə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्य|sya (IPA:sjə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्र|sra (IPA:srə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ल|sla (IPA:slə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्व|sva (IPA:svə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्श|sśa (IPA:sʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ष|sṣa (IPA:sʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्स|ssa (IPA:ssə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ह|sha (IPA:shə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ळ|sḷa (IPA:sɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्क्ष|skṣa (IPA:skʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|स्ज्ञ|sjña (IPA:sɟʝɲə)|dotted=no}} |- !{{tooltip|ह|h (IPA:h)|dotted=no}} | | | | | | | | | | | | | | |{{tooltip|ह्ण|hṇa (IPA:hɳə)|dotted=no}} | | | | |{{tooltip|ह्न|hna (IPA:hn̪ə)|dotted=no}} | | | | |[[wiktionary:ह्म|'''{{tooltip|ह्म|hma (IPA:hmə)|dotted=no}}''']] |[[wiktionary:ह्य|{{tooltip|ह्य|hya (IPA:hjə)|dotted=no}}]] |{{tooltip|ह्र|hra (IPA:hrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ह्ल|hla (IPA:hlə)|dotted=no}} |{{tooltip|ह्व|hva (IPA:hvə)|dotted=no}} | | | | | | | |- !{{tooltip|ळ|ḷ (IPA:ɭ)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्क|ḷka (IPA:ɭkə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ख|ḷkha (IPA:ɭkʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ग|ḷga (IPA:ɭɡə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्घ|ḷgha (IPA:ɭɡʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ङ|ḷṅa (IPA:ɭŋə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्च|ḷca (IPA:ɭcɕə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्छ|ḷcha (IPA:ɭcɕʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ज|ḷja (IPA:ɭɟʝə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्झ|ḷjha (IPA:ɭɟʝʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ञ|ḷña (IPA:ɭɲə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ट|ḷṭa (IPA:ɭʈə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ठ|ḷṭha (IPA:ɭʈʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ड|ḷḍa (IPA:ɭɖə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ढ|ḷḍha (IPA:ɭɖʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ण|ḷṇa (IPA:ɭɳə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्त|ḷta (IPA:ɭt̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्थ|ḷtha (IPA:ɭt̪ʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्द|ḷda (IPA:ɭd̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ध|ḷdha (IPA:ɭd̪ʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्न|ḷna (IPA:ɭn̪ə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्प|ḷpa (IPA:ɭpə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्फ|ḷpha (IPA:ɭpʰə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ब|ḷba (IPA:ɭbə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्भ|ḷbha (IPA:ɭbʱə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्म|ḷma (IPA:ɭmə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्य|ḷya (IPA:ɭjə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्र|ḷra (IPA:ɭrə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ल|ḷla (IPA:ɭlə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्व|ḷva (IPA:ɭvə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्श|ḷśa (IPA:ɭʃə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ष|ḷṣa (IPA:ɭʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्स|ḷsa (IPA:ɭsə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ह|ḷha (IPA:ɭhə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ळ|ḷḷa (IPA:ɭɭə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्क्ष|ḷkṣa (IPA:ɭkʂə)|dotted=no}} |{{tooltip|ळ्ज्ञ|ḷjña (IPA:ɭɟʝɲə)|dotted=no}} |} == त्रि-, चतुर्-, पञ्चसंयुक्तवर्णाः == {| class="wikitable" !मुख्यवर्णः !त्रिसंयुक्तवर्णाः !चतुर्-संयुक्तवर्णाः !पञ्चसंयुक्तवर्णाः |- !क |क्त्र ॰ क्त्व ॰ क्ष्ण ॰ क्ष्म ॰ क्ष्य |क्ष्ण्य | |- !ग |ग्ध्र ॰ ग्न्य ॰ ग्र्य | | |- !ङ |ङ्क्त ॰ ङ्क्र ॰ ङ्क्ष |ङ्क्ष्य | |- !च |च्छ्य ॰ च्छ्र ॰च्छ्व | | |- !ज |ज्ज्य ॰ ज्ज्व | | |- !ण |ण्ड्य ॰ ण्ड्र ॰ ण्ड्व | | |- !त |त्क्र ॰ त्क्व ॰ त्क्ष ॰ त्त्न ॰ त्त्र ॰ त्त्व ॰ त्प्र ॰ त्प्ल ॰ त्र्य ॰ त्स्न ॰ त्स्य ॰ त्स्व | | |- !द |द्ग्र ॰ द्द्य ॰ द्द्र ॰ द्ध्म ॰ द्ध्व ॰ द्ब्र ॰ द्व्य | | |- !न |न्त्य ॰ न्त्र ॰ न्द्ध ॰ न्द्र ॰ न्ध्य ॰ न्ध्र | | |- !प |प्त्र ॰ प्स्य | | |- !म |म्प्र | | |- !र |र्ग्य ॰ र्ग्र ॰ र्घ्य ॰ र्ङ्ग ॰ र्ज्य ॰ र्ढ्य ॰ र्ण्य ॰ र्त्त ॰ र्त्म ॰ र्त्य ॰ र्त्र ॰ र्त्स ॰ र्द्ध ॰ र्द्र ॰ र्द्व ॰ र्ध्म ॰ र्ध्र ॰ र्ध्व ॰ र्म्य ॰ र्स्व ॰ र्ष्ण ॰ र्ष्म ॰ र्ष्य |र्त्त्र ॰ र्ष्ट्य |र्त्स्न्य |- !ष |ष्क्र ॰ ष्क्व ॰ ष्ट्व ॰ ष्ठ्य ॰ ष्प्य ॰ ष्म्य | | |- !स |स्त्य ॰ स्त्र | | |} == विशेषविचित्रसंयुक्तवर्णाः == केचन द्विसंयुक्तवर्णाः सामान्यसंयुक्तवर्णनिर्माणविधेः विपरीतं रूपं धारयन्ति। एते विशेषरूपेण [[हिन्दी|हिन्दीभाषा]]<nowiki/>यां न प्रचुरतया दृश्यन्ते, किन्तु क्ष ॰ त्र ॰ ज्ञ इत्यादयः संस्कृतप्रसूतशब्देषु सामान्यतया दृश्यन्ते।<ref>{{cite web|last=Templin|first=David|title=The Devanagari Script|website=Omniglot|url=https://www.omniglot.com/language/articles/devanagari.htm|access-date=13 September 2024}}</ref> अतः एते कुंजीपटल-विन्यासे अपि समाविष्टाः दृश्यन्ते।<ref>{{Cite journal|last=Mahesh|first=R.|last2=Sinha|first2=K.|date=12 February 2009|title=A Journey from Indian Scripts Processing to Indian Language Processing|url=https://www.cse.iitb.ac.in/~pb/papers/IEEE-annals--sinha-jan2009.pdf|journal=Indian Institute of Technology|quote=Because space was available to add more symbols, some of the frequent conjuncts were also assigned a place for efficiency.|ref=see also [[InScript keyboard]]}}</ref> अन्ये चत्वारः संयुक्तवर्णाः धार्मिकदृष्ट्या वा सामान्यशब्देषु अपि दृश्यन्ते— {| class="wikitable" |+प्रमुखानि अप्रमाणकानि देवनागरीसंयुक्ताक्षराणि !प्रथमवर्णः !द्वितीयवर्णः !संयुक्तवर्णः !उदाहरणम् |- |क् (k) |ष (ṣa) |क्ष (kṣa) |[[क्षत्रियः]] |- |त् (t) |र (ra) |त्र (tra) |त्रिकोणः |- |ज् (j) |ञ (ña) |ज्ञ (jña){{refn|Pronounced "gya" (IPA: [[Help:IPA/Hindi and Urdu|[ɡjə]]]) in Hindi|group=note}} |[[ज्ञानम्]] |- |द् (d) |व (va) |द्व (dva) |द्वारः |- |द् (d) |ध (dha) |द्ध (ddha) |[[बुद्धः]] |- |श् (ś) |र (ra) |श्र (śra) |श्रीरामः |- |ह् (h) |म (ma) |ह्म (hma) |[[ब्रह्मा]] |} == आवृत्त्यनुसारं संयुक्तवर्णाः == एते सर्वे ते संस्कृतसंयुक्तवर्णाः यैः आवृत्तिः ०.०१०% इत्यतः अधिका वा तुल्या दृश्यते। त्रिशतषष्ट्युत्तरत्रिशतसंयुक्तवर्णेषु सप्त विशेषविचित्रवर्णाः हरितवर्णेन निर्दिष्टाः।<ref name="stiehl_devanagari_writing2">{{cite web|last1=Stiehl|first1=Ulrich|title=Devanagari-Schreibübungen|url=http://www.sanskritweb.net/deutsch/devanagari.pdf|accessdate=24 July 2017|website=www.sanskritweb.net|archive-date=26 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070226104620/http://www.sanskritweb.net/deutsch/devanagari.pdf|deadurl=yes}}</ref> {| class="wikitable" |मुख्यवर्णः |भागाः |संयुक्तवर्णः |आवृत्तिः (% संयुक्तवर्णेषु) |- | colspan="1" rowspan="23" |क |क + क |क्क |०.०७ |- |क + च |क्च |०.०६४ |- |क + त |क्त |४.८५ |- |क + त + य |क्त्य |०.१६२ |- |क + त + र |क्त्र |०.११८ |- |क + त + व |क्त्व |०.६८७ |- |क + थ |क्थ |०.०१३ |- |क + न |क्न |०.१०२ |- |क + प |क्प |०.०८८ |- |क + प + र |क्प्र |०.०३७ |- |क + म |क्म |०.१४ |- |क + य |क्य |१.३०८ |- |क + र |क्र |५.२०७ |- |क + ल |क्ल |०.३९१ |- |क + व |क्व |०.३ |- |क + श |क्श |०.०४३ |- |क + ष |क्ष |९.९७६ |- |क + ष + ण |क्ष्ण |०.३०५ |- |क + ष + म |क्ष्म |०.२४७ |- |क + ष + म + य |क्ष्म्य |०.०२६ |- |क + ष + य |क्ष्य |१.४७६ |- |क + ष + व |क्ष्व |०.१७६ |- |क + स |क्स |०.०६९ |- |ख |ख + य |ख्य |१.३०७ |- | colspan="1" rowspan="18" |ग |ग + ग |ग्ग |०.०२५ |- |ग + ज |ग्ज |०.०२५ |- |ग + ज + य |ग्ज्य |०.०३ |- |ग + ण |ग्ण |०.०२ |- |ग + द |ग्द |०.०३४ |- |ग + ध |ग्ध |०.२४९ |- |ग + ध + व |ग्ध्व |०.०१८ |- |ग + न |ग्न |१.२९ |- |ग + न + य |ग्न्य |०.०८१ |- |ग + ब |ग्ब |०.०२३ |- |ग + भ |ग्भ |०.१०१ |- |ग + भ + य |ग्भ्य |०.०१८ |- |ग + म |ग्म |०.३६४ |- |ग + य |ग्य |०.१९१ |- |ग + र |ग्र |२.४५३ |- |ग + र + य |ग्र्य |०.१५ |- |ग + ल |ग्ल |०.०५२ |- |ग + व |ग्व |०.१२६ |- | colspan="1" rowspan="3" |घ |घ + न |घ्न |०.५४५ |- |घ + र |घ्र |०.७४३ |- |घ + व |घ्व |०.०१६ |- | colspan="1" rowspan="13" |ङ |ङ + क |ङ्क |०.५०५ |- |ङ + क + त |ङ्क्त |०.०९१ |- |ङ + क + ष |ङ्क्ष |०.१९५ |- |ङ + क + ष + व |ङ्क्ष्व |०.०२५ |- |ङ + ख |ङ्ख |०.३३ |- |ङ + ख + य |ङ्ख्य |०.०५२ |- |ङ + ग |ङ्ग |२.०९१ |- |ङ + ग + य |ङ्ग्य |०.०१८ |- |ङ + ग + र |ङ्ग्र |०.०१९ |- |ङ + घ |ङ्घ |०.०३८ |- |ङ + घ + र |ङ्घ्र |०.१०९ |- |ङ + न |ङ्न |०.०३ |- |ङ + म |ङ्म |०.१३७ |- | colspan="1" rowspan="6" |च |च + च |च्च |१.७१६ |- |च + च + य |च्च्य |०.०२२ |- |च + छ |च्छ |४.२९७ |- |च + छ + र |च्छ्र |०.५३५ |- |च + छ + व |च्छ्व |०.०३३ |- |च + य |च्य |१.१११ |- | colspan="1" rowspan="9" |ज |ज + ज |ज्ज |०.५८४ |- |ज + ज + ञ |ज्ज्ञ |०.०६१ |- |ज + ज + य |ज्ज्य |०.०१७ |- |ज + ज + व |ज्ज्व |०.०३३ |- |ज + ञ |ज्ञ |४.६४ |- |ज + म |ज्म |०.०६१ |- |ज + य |ज्य |१.९३७ |- |ज + र |ज्र |०.३२९ |- |ज + व |ज्व |०.४३५ |- | colspan="1" rowspan="7" |ञ |ञ + च |ञ्च |१.७७९ |- |ञ + छ |ञ्छ |०.०४४ |- |ञ + ज |ञ्ज |१.०५७ |- |ञ + ज + ञ |ञ्ज्ञ |०.०२१ |- |ञ + श |ञ्श |०.५२८ |- |ञ + श + र |ञ्श्र |०.०७३ |- |ञ + श + व |ञ्श्व |०.०१८ |- | colspan="1" rowspan="6" |ट |ट + क |ट्क |०.०३ |- |ट + ट |ट्ट |०.०९१ |- |ट + प |ट्प |०.०१५ |- |ट + य |ट्य |०.०३७ |- |ट + श |ट्श |०.०१४ |- |ट + स |ट्स |०.०३२ |- |ठ |ठ + य |ठ्य |०.०१३ |- | colspan="1" rowspan="5" |ड |ड + ग |ड्ग |०.१६७ |- |ड + भ |ड्भ |०.०४९ |- |ड + य |ड्य |०.०९७ |- |ड + र |ड्र |०.०१८ |- |ड + व |ड्व |०.०३७ |- |ढ |ढ + य |ढ्य |०.०४३ |- | colspan="1" rowspan="9" |ण |ण + ट |ण्ट |०.०६८ |- |ण + ठ |ण्ठ |०.०९५ |- |ण + ड |ण्ड |४.५७ |- |ण + ड + य |ण्ड्य |०.०४५ |- |ण + ड + र |ण्ड्र |०.०१८ |- |ण + ण |ण्ण |०.०७७ |- |ण + म |ण्म |०.०५ |- |ण + य |ण्य |१.५२३ |- |ण + व |ण्व |०.१३७ |- | colspan="1" rowspan="31" |त |त + क |त्क |१.८८३ |- |त + क + र |त्क्र |०.१३५ |- |त + क + व |त्क्व |०.०१८ |- |त + क + ष |त्क्ष |०.१६६ |- |त + ख |त्ख |०.०२५ |- |त + त |त्त |७.४६४ |- |त + त + य |त्त्य |०.०८१ |- |त + त + र |त्त्र |०.०९९ |- |त + त + व |त्त्व |१.३३९ |- |त + थ |त्थ |०.५३६ |- |त + न |त्न |०.६२५ |- |त + न + य |त्न्य |०.०३८ |- |त + प |त्प |१.९१८ |- |त + प + र |त्प्र |०.९१ |- |त + फ |त्फ |०.०७१ |- |त + म |त्म |४.१६३ |- |त + म + य |त्म्य |०.०५२ |- |त + य |त्य |९.७६३ |- |त + र |त्र |१४.०६ |- |त + र + य |त्र्य |०.१५८ |- |त + व |त्व |८.१२५ |- |त + व + य |त्व्य |०.०१५ |- |त + स |त्स |३.३५ |- |त + स + त |त्स्त |०.०१७ |- |त + स + त + र |त्स्त्र |०.०१६ |- |त + स + थ |त्स्थ |०.०७२ |- |त + स + न |त्स्न |०.२१७ |- |त + स + म |त्स्म |०.०३३ |- |त + स + य |त्स्य |०.५२९ |- |त + स + र |त्स्र |०.०१६ |- |त + स + व |त्स्व |०.१९१ |- | colspan="1" rowspan="2" |थ |थ + य |थ्य |०.३६३ |- |थ + व |थ्व |०.०१८ |- | colspan="1" rowspan="24" |द |द + ग |द्ग |०.४८३ |- |द + ग + र |द्ग्र |०.०१८ |- |द + घ |ध्ह |०.०६१ |- |द + द |द्द |०.८६८ |- |द + द + य |द्द्य |०.०२५ |- |द + द + र |द्द्र |०.१०९ |- |द + द + व |द्द्व |०.११९ |- |द + ध |द्ध |६.१५५ |- |द + ध + य |द्ध्य |०.२१७ |- |द + ध + र |द्ध्र |०.०१७ |- |द + ध + व |द्ध्व |०.२१५ |- |द + न |द्न |०.०३७ |- |द + ब |द्ब |०.४१८ |- |द + ब + र |द्ब्र |०.२७७ |- |द + भ |द्भ |१.६८७ |- |द + भ + य |द्भ्य |०.०७१ |- |द + भ + र |द्भ्र |०.०५७ |- |द + म |द्म |०.२६३ |- |द + य |द्य |५.५९१ |- |द + र |द्र |५.७६३ |- |द + र + य |द्र्य |०.०१६ |- |द + व |द्व |५.१६२ |- |द + व + य |द्व्य |०.११५ |- |द + व + र |द्व्र |०.०२ |- | colspan="1" rowspan="5" |ध |ध + न |ध्न |०.०३३ |- |ध + म |ध्म |०.०६६ |- |ध + य |ध्य |२.६८ |- |ध + र |ध्र |०.३३५ |- |ध + व |ध्व |०.८९७ |- | colspan="1" rowspan="41" |न |न + क |न्क |०.८०६ |- |न + क + र |न्क्र |०.०६६ |- |न + क + ल |न्क्ल |०.०१३ |- |न + क + ष |न्क्ष |०.११२ |- |न + ख |न्ख |०.०२५ |- |न + ग |न्ग |०.३०४ |- |न + घ |न्घ |०.०४३ |- |न + त |न्त |१२.९१९ |- |न + त + य |न्त्य |०.८२ |- |न + त + र |न्त्र |०.५३६ |- |न + त + र + य |न्त्र्य |०.०८८ |- |न + त + व |न्त्व |०.१४४ |- |न + त + स + य |न्त्स्य |०.०२३ |- |न + थ |न्थ |०.१३३ |- |न + द |न्द |२.६३२ |- |न + द + य |न्द्य |०.०९५ |- |न + द + र |न्द्र |२.४२७ |- |न + द + व |न्द्व |०.०८५ |- |न + ध |न्ध |२.३९६ |- |न + ध + य |न्ध्य |०.०६७ |- |न + ध + र |न्ध्र |०.०४६ |- |न + न |न्न |५.०८६ |- |न + न + य |न्न्य |०.०२७ |- |न + न + व |न्न्व |०.०२५ |- |न + प |न्प |१.१९५ |- |न + प + र |न्प्र |०.७१४ |- |न + फ |न्फ |०.०१४ |- |न + ब |न्ब |०.३१९ |- |न + ब + र |न्ब्र |०.१२ |- |न + भ |न्भ |०.४९३ |- |न + भ + र |न्भ्र |०.०५४ |- |न + म |न्म |२.८०३ |- |न + य |न्य |७.२२३ |- |न + र |न्र |०.५३९ |- |न + व |न्व |२.६५ |- |न + व + य |न्व्य |०.०८९ |- |न + स |न्स |१.७६७ |- |न + स + थ |न्स्थ |०.०३८ |- |न + स + म |न्स्म |०.०१७ |- |न + स + व |न्स्व |०.१०३ |- |न + ह |न्ह |०.३४५ |- | colspan="1" rowspan="9" |प |प + त |प्त |२.६६४ |- |प + त + व |प्त्व |०.०३५ |- |प + न |प्न |०.६०८ |- |प + म |प्म |०.०५५ |- |प + य |प्य |२.२८५ |- |प + र |प्र |२१.१७२ |- |प + ल |प्ल |०.३ |- |प + स |प्स |०.५२३ |- |प + स + य |प्स्य |०.२३५ |- | colspan="1" rowspan="7" |ब |ब + ज |ब्ज |०.०१४ |- |ब + द |ब्द |०.४६ |- |ब + ध |ब्ध |०.४६४ |- |ब + ध + व |ब्ध्व |०.०९५ |- |ब + य |ब्य |०.०३ |- |ब + र |ब्र |४.५८३ |- |ब + व |ब्व |०.०३१ |- | colspan="1" rowspan="13" |म |भ + ण |भ्ण |०.०१७ |- |भ + य |भ्य |३.२४ |- |भ + र |भ्र |१.२४२ |- |भ + व |भ्व |०.०५५ |- |म + ण |म्ण |०.०२१ |- |म + न |म्न |०.५४२ |- |म + प |म्प |०.२४५ |- |म + ब |म्ब |०.७५५ |- |म + ब + य |म्ब्य |०.०१४ |- |म + भ |म्भ |०.४८३ |- |म + य |म्य |२.११८ |- |म + र |म्र |०.१२९ |- |म + ल |म्ल |०.०५९ |- | colspan="1" rowspan="2" |य |य + य |य्य |०.२ |- |य + व |य्व |०.०१७ |- | colspan="1" rowspan="63" |र |र + क |र्क |०.३२१ |- |र + क + ष + य |र्क्ष्य |०.०२४ |- |र + ख |र्ख |०.०२ |- |र + ग |र्ग |१.६९८ |- |र + ग + य |र्ग्य |०.०२३ |- |र + ग + र |र्ग्र |०.०३ |- |र + घ |र्घ |०.३७९ |- |र + घ + य |र्घ्य |०.०३५ |- |र + ङ + ग |र्ङ्ग |०.०३ |- |र + च |र्च |०.३६५ |- |र + च + छ |र्च्छ |०.०२६ |- |र + च + य |र्च्य |०.०३८ |- |र + छ |र्छ |०.०८१ |- |र + ज |र्ज |२.२४ |- |र + ज + ञ |र्ज्ञ |०.०२८ |- |र + ज + य |र्ज्य |०.०५ |- |र + ज + व |र्ज्व |०.०२ |- |र + ण |र्ण |३.३५७ |- |र + ण + य |र्ण्य |०.०४७ |- |र + त |र्त |४.३१४ |- |र + त + त |र्त्त |०.०३३ |- |र + त + म |र्त्म |०.०४ |- |र + त + य |र्त्य |०.१८२ |- |र + त + र |र्त्र |०.०२१ |- |र + त + व |र्त्व |०.०२३ |- |र + त + स |र्त्स |०.०१७ |- |र + त + स + न + य |र्त्स्न्य |०.०३२ |- |र + थ |र्थ |४.८८३ |- |र + थ + य |र्थ्य |०.०३२ |- |र + द |र्द |१.८७३ |- |र + द + ध |र्द्ध |०.०१७ |- |र + द + य |र्द्य |०.०३५ |- |र + द + र |र्द्र |०.१३२ |- |र + द + व |र्द्व |०.१४२ |- |र + ध |र्ध |१.४३४ |- |र + ध + न |र्ध्न |०.०६२ |- |र + ध + म |र्ध्म |०.०१५ |- |र + ध + य |र्ध्य |०.०२१ |- |र + ध + र |र्ध्र |०.०३१ |- |र + ध + व |र्ध्व |०.१८५ |- |र + न |र्न |१.११८ |- |र + न + य |र्न्य |०.०२३ |- |र + प |र्प |०.५३२ |- |र + ब |र्ब |०.७३१ |- |र + ब + र |र्ब्र |०.११२ |- |र + भ |र्भ |१.२८५ |- |र + भ + य |र्भ्य |०.०३३ |- |र + भ + र |र्भ्र |०.०४२ |- |र + म |र्म |९.११४ |- |र + म + य |र्म्य |०.०८ |- |र + य |र्य |६.६३३ |- |र + ल |र्ल |०.२२५ |- |र + व |र्व |११.८९८ |- |र + व + य |र्व्य |०.१४६ |- |र + श |र्श |१.४४३ |- |र + श + व |र्श्व |०.१०३ |- |र + ष |र्ष |४.११७ |- |र + ष + ट |र्ष्ट |०.०२५ |- |र + ष + ण |र्ष्ण |०.१७४ |- |र + ष + य |र्ष्य |०.०२६ |- |र + ह |र्ह |१.६८८ |- |र + ह + य |र्ह्य |०.०१८ |- |र + ह + र |र्ह्र |०.०१९ |- | colspan="1" rowspan="9" |ल |ल + क |ल्क |०.११७ |- |ल + क + य |ल्क्य |०.०९७ |- |ल + ग |ल्ग |०.२३२ |- |ल + प |ल्प |०.७५४ |- |ल + ब |ल्ब |०.०९५ |- |ल + म |ल्म |०.१४५ |- |ल + य |ल्य |१.१७८ |- |ल + ल |ल्ल |०.५६३ |- |ल + व |ल्व |०.१४५ |- | colspan="1" rowspan="2" |व |व + य |व्य |६.०९५ |- |व + र |व्र |१.१७२ |- | colspan="1" rowspan="11" |श |श + च |श्च |१२.९९९ |- |श + च + य |श्च्य |०.०४४ |- |श + छ |श्छ |०.१८७ |- |श + न |श्न |०.२९७ |- |श + प |श्प |०.०२६ |- |श + म |श्म |०.३८ |- |श + य |श्य |३.२७६ |- |श + र |श्र |५.६०४ |- |श + ल |श्ल |०.२०४ |- |श + व |श्व |३.४५४ |- |श + व + य |श्व्य |०.०३२ |- | colspan="1" rowspan="15" |ष |ष + क |ष्क |०.५७६ |- |ष + क + र |ष्क्र |०.०६ |- |ष + ट |ष्ट |४.८५५ |- |ष + ट + य |ष्ट्य |०.२३७ |- |ष + ट + र |ष्ट्र |१.२५२ |- |ष + ट + व |ष्ट्व |१.४०५ |- |ष + ठ |ष्ठ |४.५२१ |- |ष + ठ + य |ष्ठ्य |०.०१५ |- |ष + ण |ष्ण |१.७९३ |- |ष + ण + य |ष्ण्य |०.०४७ |- |ष + प |ष्प |०.४५१ |- |ष + प + र |ष्प्र |०.०७३ |- |ष + म |ष्म |१.५०४ |- |ष + य |ष्य |३.४४ |- |ष + व |ष्व |१.१४५ |- | colspan="1" rowspan="17" |स |स + क |स्क |०.७१३ |- |स + त |स्त |१३.७६२ |- |स + त + य |स्त्य |०.३३२ |- |स + त + र |स्त्र |२.७६४ |- |स + त + र + य |स्त्र्य |०.०२ |- |स + त + व |स्त्व |१.३३९ |- |स + थ |स्थ |३.४९२ |- |स + थ + य |स्थ्य |०.०३ |- |स + न |स्न |०.४३२ |- |स + प |स्प |१.००३ |- |स + फ |स्फ |०.१४५ |- |स + म |स्म |४.९६४ |- |स + म + य |स्म्य |०.०५५ |- |स + य |स्य |१३.४८३ |- |स + र |स्र |१.४८१ |- |स + व |स्व |४.८०१ |- |स + स + व |स्स्व |०.०१६ |- | colspan="1" rowspan="7" |ह |ह + ण |ह्ण |०.२७३ |- |ह + न |ह्न |०.२०१ |- |ह + म |ह्म |२.९८ |- |ह + य |ह्य |२.११८ |- |ह + र |ह्र |०.३४१ |- |ह + ल |ह्ल |०.१३४ |- |ह + व |ह्व |०.४२ |} == सन्दर्भः == {{Reflist}} jojgziniizm9vrhfttgs5q8x3jlz8xz 0 90433 501485 496176 2026-10-19T02:58:03Z Ganesh Paudel 6561 वर्तनी प्रशोधितम् 501485 wikitext text/x-wiki {{Infobox Holiday|holiday_name=दशहरा|image=Durga as Slayer of the Buffalo Demon Mahishasura MET DT5236.jpg|caption=दशैं दुर्गेन महिषासुरस्य वधस्य स्मरणं करोति ।.<ref name="Fuller2004p108">{{cite book|author=Christopher John Fuller|title=The Camphor Flame: Popular Nepali and hilly Society in India|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC&pg=PA108|year=2004|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-12048-X|pages=108–109|access-date=8 November 2018|archive-date=30 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230730024258/https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC&pg=PA108|url-status=live}}</ref>|nickname=बिजयादशमी, नवरात्री|observedby=नेपाली जनाः [[भारतीयजनाः]] हिन्दू, बौद्धश्च|date=आश्विन कार्तिक|observances=दुर्गानवरूपार्चनं, [[शक्तिपीठ]]-[[पण्डल]]-दर्शनं, नाटकस्य आयोजनं, बन्धुदर्शनं, भोजं, समुदायसमागमं, शास्त्रपाठं, दुर्गामूर्तिविसर्जनं वा [[रावण]] दाहनं च|celebrations=दुर्गा पूजा मान्यजनेनद्वारा आशिर्वाद|type=हिन्दू शिख जैन|longtype=धार्मिक सांस्कृतिक|significance=अशुभस्य उपरि शुभस्य विजय स्मरणार्थं उत्सवः|official_name=बडादसैँ|relatedto=[[विजयादशमी]]}} '''दशहरा, दशैं''' अथवा '''बडादशैं''', [[संस्कृतम्|संस्कृतभाषायां]] '''[[विजयादशमी|विजयदशमी]]''' इति अपि ज्ञायते, [[नेपालदेशः|नेपाल]], [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]], [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमबङ्ग]], [[असम]], [[दक्षिणभारतम्|दक्षिणभारत]], [[श्रीलङ्का|श्रीलङ्कादेशेषु]] हिन्दुधार्मिकः उत्सवः अस्ति | <ref>{{Cite web|title=Happy Dashain 2075|publisher=Lumbini Media|date=18 September 2017|url=http://www.lumbinimedia.com/2017/09/happy-dashain-2074-wallpaper.html|accessdate=18 September 2017|archivedate=29 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220929094813/https://www.lumbinimedia.com/2017/09/happy-dashain-2074-wallpaper.html}}</ref> नेपाले अन्यत्र च अन्यैः धर्मैः <ref name="NHP">{{Cite web|url=http://www.nepalhomepage.com/society/festivals/dashain.html|title=Festivals of Nepal: Dashain|publisher=Nepal Home Page: Travel Guide|accessdate=28 June 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511230731/http://www.nepalhomepage.com/society/festivals/dashain.html|archivedate=11 May 2008}}</ref> [[भोटान्तदेशः|भूटानस्य]] ल्होत्शम्पा <ref>{{Cite web|url=http://www.bbs.bt/news/?p=53990|title=King of Bhutan Celebrated Dashain with Bhutanese people in Loggchina|date=23 October 2015|accessdate=12 October 2016|archivedate=20 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180620180805/http://www.bbs.bt/news/?p=53990}}</ref> [[ब्रह्मदेशः|म्यान्मारदेशस्य]] बर्मागुर्खाः च सन्ति । अयं उत्सवः '''नौरथः''' इति अपि ज्ञायते, यत् उत्सवस्य [[संस्कृतम्|संस्कृतशब्दात्]] उत्पन्नः अस्ति : [[नवरात्रोत्सवः|नवरात्रिः]] (नवरात्रयः) । {{Sfn|James G. Lochtefeld|2002}} [[विक्रमसंवत्|बिक्रमसम्बतस्य]] वार्षिकपञ्चाङ्गस्य दीर्घतमः उत्सवः, एतत् नेपालीहिन्दुभिः तेषां प्रवासीभिः च आचर्यते । नेपाले १५ दिवसीयः उत्सवः देशस्य दीर्घतमः उत्सवः अस्ति । विश्वस्य सर्वेभ्यः क्षेत्रेभ्यः देशस्य विभिन्नेभ्यः क्षेत्रेभ्यः च जनाः एकत्र उत्सवं कर्तुं प्रत्यागच्छन्ति । <ref name="NHP"/> [[आश्विनमासः|अश्विनमासस्य]] [[पक्षौ|शुक्लपक्षे]] (उज्ज्वलचन्द्ररात्रौ) आरभ्य [[चन्द्रः|पूर्णिमायां]] [[पूर्णिमा|पूर्णिमायां]] समाप्तः अयं उत्सवः सेप्टेम्बरमासे अथवा अक्टोबर्मासे पतति । पञ्चदशदिनेषु प्रथमसप्तमः अष्टमः नवमः दशमः एकादशः पञ्चदशः च । == व्युत्पत्ति विज्ञान == {{Lang|ne|वडादशैँ}} इति [[सन्धिः|नेपालीसन्धिः]] . {{Lang|ne|बडा}} इत्यस्य अर्थः "महत्त्वपूर्णम्"; {{Lang|ne|दशैं}} इत्यस्य अर्थः "दशमदिवसः" इति, [[दुर्गापूजा|दुर्गापूजापर्वस्य]] महत्त्वपूर्णः अन्तिमदिवसः, नवरात्रयः अनन्तरं प्रदोषं आचरति इति अभिप्रायः ''दशैं'' शब्दः संस्कृतशब्दात् [[दशमी]], अस्मिन् सन्दर्भे कौलस्य १२ दिनाङ्कस्य वाचकात् निष्पन्नः । == महत्त्वम् == शक्तिवादस्य अनुयायिनां कृते दशैं [[दुर्गा|दुर्गायाः]] (यस्य बहु आभाः अस्ति) महिषासुरस्य (यः देवानाम् आतङ्कं कृत्वा तेषां निवासस्थानं स्वर्गं हृतवान् आसीत्) इत्यस्य उपरि विजयस्य प्रतिनिधित्वं करोति <ref name="mm">{{Cite web|title=Mahishasur Mardini|url=http://shaktisadhana.50megs.com/Newhomepage/shakti/mahishasuramardini.html|publisher=Shaktisadhana.50megs.com|accessdate=11 November 2015|archivedate=25 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925125146/http://shaktisadhana.50megs.com/Newhomepage/shakti/mahishasuramardini.html}}</ref> <ref name="mahishasur">{{Cite web|title=The Slayer Of Mahishasura|url=http://www.balagokulam.org/kids/stories/durga.php|publisher=Balagokulam.org|accessdate=11 November 2015|archivedate=31 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151031124044/http://www.balagokulam.org/kids/stories/durga.php}}</ref> <ref name="mn">{{Cite web|title=Major festivals of nepal|url=http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|publisher=Asukagroup.com|accessdate=11 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150331023512/http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|archivedate=31 March 2015}}</ref> उत्सवस्य प्रथमानि नवदिनानि दुर्गा-महिषासुरयोः भिन्न-भिन्न-प्रकटीकरणयोः युद्धस्य प्रतीकाः सन्ति; दशमे दिने दुर्गा विजयी भवति। == प्रथम दिवस: घटस्थान == [[सञ्चिका:Nepal's_biggest_festival_Dashain.jpg|चित्रपाठ्यम्=Yellow grass on a plate|लघुचित्रम्|घटस्थापने ''जमरा'' वीज वप्यते। तृणं नवदिनानि यावत् अन्धकारकक्षे वर्धते, दशमे दिने प्रसादरूपेण प्राप्यते।]] {{Lang|ne|घटस्थापना}} इति मधेशप्रान्ते सम्पूर्णमिथिले झिझिया लोकनृत्येन दशैंयस्य आरम्भः इति आचर्यते । <ref name="begins">{{Cite web|title=Dashain begins with Ghatasthapana Wednesday|date=28 September 2011|last=nmn|url=http://www.nepalmountainnews.com/cms/2011/09/28/dashain-begins-with-ghatasthapana-today/|publisher=Nepal Mountain News|accessdate=11 November 2015|archivedate=27 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150927031915/http://www.nepalmountainnews.com/cms/2011/09/28/dashain-begins-with-ghatasthapana-today/}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Dashain 2072: When is Dashain in 2015 (2072) : Dashain 2072|publisher=Sanjan Media|date=25 September 2015|url=http://www.sanjan.com.np/2015/09/dashain-2072-when-is-dashain-in-2015.html|accessdate=11 November 2015|archivedate=31 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151031110029/http://www.sanjan.com.np/2015/09/dashain-2072-when-is-dashain-in-2015.html}}</ref> [[कलशः]] (घटः) दुर्गा प्रतीकः पवित्रजलेन पूरितं भवति, आयताकारवालुकाखण्डस्य केन्द्रे च स्थापितं भवति । शेषं वालुकायाः शयनं च धान्यैः बीजितम् यस्मिन् यवधान्यबीजानि रोप्यन्ते । एकः पुरोहितः दुर्गां तस्याः उपस्थित्या पात्रस्य आशीर्वादं दातुं याच्य ''पूजां'' आरभते। ज्योतिषनिर्धारितसमये <ref name="gn">{{Cite web|title=Ghatasthapana|url=http://www.riiti.com/341/ghatasthapana_-_kalashsthapana|publisher=Riiti.com|accessdate=11 November 2015|archivedate=12 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140112161748/http://www.riiti.com/341/ghatasthapana_-_kalashsthapana}}</ref>, नवरात्रे दुर्गा पात्रे निवसति इति मन्यते । <ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/27942/|title=Ghatasthapana for luck and prosperity: Dashain days are here again|accessdate=24 September 2017|archivedate=24 September 2017}}</ref> ''पूजाकक्षः'' ''दशैंगृहः'' इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति, यः परम्परागतरूपेण बहिः जनानां कृते पिहित भवति । कलशः प्रातः सायं च पूज्यते, प्रत्यक्षसूर्यप्रकाशात् दूरं भवति । <ref>{{Cite web|url=http://www.nepalhomepage.com/society/festivals/dashain.html|title=Festivals of Nepal: Dashain|accessdate=17 November 2011|publisher=Nepalhomepage.com|last=Karki, Avigya|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511230731/http://www.nepalhomepage.com/society/festivals/dashain.html|archivedate=11 May 2008}}</ref> दशमदिनपर्यन्तं बीजं पञ्चषड्-इञ्च-दीर्घं पीतं तृणं ''जमरा'' इति नाम्ना अङ्कुरितं भविष्यति । सप्तमीदिनपर्यन्तं संस्काराः भवन्ति । == सप्तमः दिवसः फुलपाती == {{Lang|ne|फूलपाती}} इति दशैं सप्तम्यां दिने आचर्यते । ''फुल्पातिः'' ''फुल्'' (पुष्पम्) ''पाती'' (पत्रम्) इति शब्दद्वयेन निर्मितम् । अस्मिन् दिने [[गोरखामण्डलम्|गोर्खातः]] मगरजनैः फुलपाती (कलशः, कदलीफलः, ''जमरा'', इक्षुः च रक्तवस्त्रेण बद्धः) आनयन्ति – त्रिदिवसीयपदयात्रा, काष्ठमण्डप उपत्यकायाः प्रायः {{Convert|169|km|miles}} दूरे । औपचारिकवेषधारिणः शतशः सर्वकारीयाधिकारिणः टुँडिखेल- भूमौ अस्य आयोजनस्य कृते एकत्रिताः भवन्ति । परा नेपालनरेश टुँडिखेले समारोहं अवलोकतिस्म। अधुना राष्ट्रपति तस्य अवलोकनं कुर्वन्ति तदनन्तरं तत् फुलपातीपरेडः हनुमानढोका प्रासाद सङ्कुलं प्रति गच्छति । नेपालीसेना १० तः १५ निमेषपर्यन्तं फीउ डी जोय, २१ बन्दुकस्य अभिवादनं व्यह्वरन्ति, तदनन्तरं सैन्यपरेडः भवति । फुलपाती हनुमान् ढोकाप्रासादम् प्रति आनीयते | <ref name="fulpati">{{Cite web|title=Fulpati|url=http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2011/10/03/top-story/fulpati-observed-as-dashain-proper-begins/226961.html|publisher=Kathmandu Post|accessdate=11 November 2015|archivedate=5 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205162200/http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2011/10/03/top-story/fulpati-observed-as-dashain-proper-begins/226961.html}}</ref> २००८ तमे वर्षात्,यदा राजतन्त्र पतनात् गणतन्त्र अभवत्, तदा द्विशताब्दपुराणपरम्परा परिवर्तिता, फुलपतिः राष्ट्रपतिनिवासस्थानं गच्छति। राष्ट्रपतिः सेनायाः प्रधानसेनापतित्वस्य अतिरिक्तं राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं राज्ञः सामाजिकधार्मिकभूमिकाः अपि स्वीकृतवान् । टुँडिखेले फुलपातिपरेडः अद्यापि नेपालीपरम्परासंस्कृतेः प्रति सेनानिष्ठायाः अभिव्यक्तिरूपेण भवति । <ref name="pt">{{Cite web|title=President offers tika|url=http://www.nepalnews.com/home/index.php/news/2/13701-president-yadav-offers-dashain-tika-to-general-public.html|publisher=Nepalnews.com}}</ref> सम्पूर्ण नेपाले भारते च अन्येषु नगरेषु नगरेषु च फुलपाति शोभायात्रा भवन्ति । पुष्पफलं पवित्रं च प्रतीकं रक्तवस्त्रे बद्धं भवति, यत् रक्तशालेन आवृतं, अलङ्कृते काष्ठे वहति च । शोभायात्रा स्वगृहं गच्छन् <ref>{{Cite web|title=Darjeeling kicks off festival with flower march|url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/darjeeling-kicks-off-festival-with-flower-march/cid/1671997|accessdate=2022-10-08|website=www.telegraphindia.com|archivedate=8 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008061640/https://www.telegraphindia.com/west-bengal/darjeeling-kicks-off-festival-with-flower-march/cid/1671997}}</ref> <ref>{{Cite web|title=दार्जीलिङको पहाडी भेकमा जातीय सांस्कृतिक उत्सवको रुपमा फूलपाती मनाइयो|url=https://www.dainiknepal.com/2022/10/585863.html|accessdate=2022-10-08|website=Dainik Nepal|language=en-US|archivedate=8 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008061613/https://www.dainiknepal.com/2022/10/585863.html}}</ref> पारम्परिकनौमतीवाद्यैः सह पुष्पाणि फलानि च अर्पयन्ति । <ref>{{Cite web|last=Samaya|first=Nepal|title=आज फूलपाती भित्र्याइँदै, देशभरका शक्तिपीठमा पूजाआजा गरिँदै|url=https://nepalsamaya.com/samaj/2022-10-02-054000|accessdate=2022-10-08|website=nepalsamaya.com|language=en-gb|archivedate=8 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008061613/https://nepalsamaya.com/samaj/2022-10-02-054000}}</ref> == नवम दिवस : महा नवमी == [[सञ्चिका:Dashain_(1856).png|चित्रपाठ्यम्=A watercolour painting|लघुचित्रम्|१८५६ तमे वर्षे महानवमी-उत्सवः]] [[सञ्चिका:Taleju_Temple_(17231063613)_(cropped)_(cropped).jpg|चित्रपाठ्यम्=A large temple|लघुचित्रम्|तलेजुमन्दिरं केवलं महानवमीदिने एव सर्वेषां कृते उद्घाटितम् भवति]] दशैंस्य नवम दिवसः महानवमी इति । नवरात्र्यः अन्तिम दिने अनुष्ठानाः, संस्काराः च शिखरं प्राप्नुवन्ति । अस्मिन् दिने नेपालसशस्त्रसेनायाः आधिकारिकसंस्कारबलिदानं हनुमानढोकाराजप्रासादेषु एकस्मिन्, कोटप्राङ्गणस्य प्राङ्गणे, राष्ट्रपतिभवनस्य प्राङ्गणे च भवति महानवमीयां दुर्गा-उत्सवः भवति । शिल्पिनः, व्यापारिणः, चालकाः, यान्त्रिकाः च स्वसाधनानाम्, उपकरणानां, वाहनानांकृते बलि (पशुपक्षिरक्तं) अर्पयन्ति, पूजयन्ति च । वर्षस्य अस्मिन् एकैव दिने एव तलेजुमन्दिरस्य द्वारं सामान्यजनस्य कृते उद्घाटितं भवति, सहस्राणि भक्ताः च देवीं श्रद्धांजलिम् अर्पयन्ति । <ref name="Days of Dashain">{{Cite web|title=Days of Dashain|url=http://www.nepalvista.com/travel/dashain.html|publisher=Nepalvista.com|accessdate=11 November 2015|archivedate=27 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140927162013/http://www.nepalvista.com/travel/dashain.html}}</ref> == दशम दिवस : विजया दशमी == [[सञ्चिका:Tika_and_jamara.jpg|चित्रपाठ्यम्=Colourful foods on a plate|वामतः|लघुचित्रम्|दशैं-काले प्रयुक्तः टीका (रक्तवर्णे) ''जमरः'' च]] उत्सवस्य दशम दिने [[विजयादशमी]] भवति | अस्मिन् दिने [[तण्डुलाः|तण्डुलस्य]], [[दधि|दधिस्य]], सिन्दूरस्य च मिश्रणं निर्मीयते यत् "टीका" इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति । दशैं टीका काल <ref>{{Cite web|url=https://saranepal.org/dashain-tika-time-2074-2017-tika-sahit/|title=dashain tika time|accessdate=25 September 2017|archivedate=25 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170925132318/https://saranepal.org/dashain-tika-time-2074-2017-tika-sahit/}}</ref> संवत्सरेण भिद्यते । ज्येष्ठाः कनिष्ठबान्धवानां ललाटे एतत् ''टीकाजमरं'' च स्थापयन्ति येन भविष्ये तेषां प्रचुरतायां आशीर्वादः भवति ''।'' रक्तवर्णः तस्य रक्तस्य प्रतीकं भवति यत् परिवारं समुदायं च एकत्र बध्नाति । == एकादश दिवस: पापकुंश एकादशी == [[एकादशी]] हिन्दुपञ्चाङ्गे चन्द्रपक्षस्य एकादशदिनम् अस्ति, जनाः प्रायः उपवासं कुर्वन्ति, अन्ये तु पूर्वदिनात् बन्धुजनानाम् दर्शनं कृत्वा टीकाग्रहणं कुर्वन्ति बिजया दशमी पर दिन ''पापकुंश एकाशी'' ( {{Lang|ne|पापकुंश एकादशी}} ). अस्मिन् दिने पापकुंषा एकादशीकथाः श्रवणं धार्मिकस्थलानां दर्शनं च प्रचलति । <ref>{{Cite web|last=|date=2020-10-27|title=दशैँ टिकाको भोली पल्ट आज पापांकुशा एकादशी: सुन, तिल, जौ, अन्न, भूमी, छाता र जुत्ता दान गर्नाले मृत्युपछि स्वर्गलोक प्राप्त हुने विश्वास|url=https://purbelinews.com/431878|accessdate=2022-10-08|website=Purbeli News|language=ne|archivedate=8 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008061615/https://purbelinews.com/431878}}</ref> अस्मिन् दिने सुवर्ण-तिल-यव-धान्य-मृत्तिका-छत्र-जूता-आदि-वस्तूनि दानं कृत्वा मृत्योः अनन्तरं स्वर्गं गच्छति इति विश्वासः अस्ति । <ref>{{Cite web|date=2019-10-09|title=आज पापांकुशा एकादशी|url=https://rastriyasamachar.com/2019/10/09/26030/|accessdate=2022-10-08|website=Rastriya Samachar|language=ne|archivedate=8 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008061641/https://rastriyasamachar.com/2019/10/09/26030/}}</ref> == पञ्चदश दिवस: कोजाग्रत पूर्णिमा == [[सञ्चिका:Dashain_Ritual.jpg|चित्रपाठ्यम्=Food and a lit candle|लघुचित्रम्|एकः दशै संस्कारः]] दशहरा उत्सवस्य अन्तिमदिवसः पूर्णिमादिने कोजाग्रत् पूर्णिमा ( {{Lang|ne|कोजाग्रत पूर्णिमा}} ) अथवा शरद पूर्णिमा । कोजाग्रतस्य शाब्दिकः अर्थः "को जागरितः अस्ति" इति । [[लक्ष्मीः|लक्ष्मी]], धनदेवी पूज्यते यतो हि सा पृथिव्यां अवतरति, यस्मै सर्वाम् रात्रौ जागरितं तस्य श्रियं वर्षयति इति विश्वासः। तस्याः रात्रौ क्रियाकलापाः ताशक्रीडा अपि अन्तर्भवन्ति । <ref>{{Cite web|title=आज कोजाग्रत पूर्णिमा, दशैंको समापन गरिँदै|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/10/629849|accessdate=2022-10-08|website=Online Khabar|language=en-US|archivedate=8 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008055947/https://www.onlinekhabar.com/2017/10/629849}}</ref> पशुबलिः सामान्यः अस्ति, यतः अयं उत्सवः दिव्य-आसुरी-शक्तयोः रक्तरंजित-युद्धानां स्मरणं करोति । समर्थकाः तस्य व्याख्यां पशुगुणानां प्रतीकात्मकं बलिदानं कुर्वन्ति, पशुबलिविरोधिनः मांसस्य भूखस्य तृप्त्यर्थं बहानानि इति वदन्ति । <ref>{{Cite web|url=http://www.explorehimalaya.com/blog/september-festivals/|title=September Festivals|date=27 September 2009|publisher=Explore Himalaya|accessdate=18 September 2009|archivedate=23 September 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090923032014/http://www.explorehimalaya.com/blog/september-festivals/}}</ref> == सम्बन्धित परम्परा == === संगीत === मालश्री धूनः राग मालश्री मुख्यधारायां नेपालीसङ्गीतस्य मध्ये दशैंअस्य सङ्गीतरूपेण समावेशितः अस्ति, येन उत्सवस्य आरम्भः अभवत् इति घोषणा करोति । एतत् राग १७ शताब्द्यां उत्पन्नस्य [[नेपालभाषा|नेवा]] -भाषायाः भक्तिसङ्गीतस्य केचन प्राचीनतमाः जीविताः सन्ति । <ref>{{Cite web|url=http://ecs.com.np/features/melodious-instruments-of-lyrical-nepal|title=Melodious Instruments of Lyrical Nepal|accessdate=11 October 2018|archivedate=28 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220928152605/http://ecs.com.np/features/melodious-instruments-of-lyrical-nepal}}</ref> === मन्त्राः === कनिष्ठपरिवारस्य सदस्येषु टीकास्थापनं कुर्वन्तः ज्येष्ठजनाः प्रायः आशीर्वादरूपेण [[संस्कृतम्|संस्कृतमन्त्रान्]] पाठयन्ति [[मन्त्रः|।]] विजयदशमीयां टीकाप्रयोगे मुख्यमन्त्रद्वयं पठ्यते- एकः पुरुषाणां कृते, एकः महिलानां कृते च। '''आयुर्द्रोणसुते श्रियं दशरथे शत्रुक्षयं राघवे''' '''ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानञ्च दुर्योधने ।''' '''शौर्यं शान्तनवे बलं हलधरे सत्यं च कुन्तीसुते''' '''विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवतां कीर्तिश्च नारायणे ॥''' इति । पुरुषमन्त्रे पौराणिकहिन्दुनायकानां ( [[युधिष्ठिरः]] बलरामः इत्यादयः ) प्रतिनायकानां ( [[अश्वत्थामा]] दुर्योधनश्च ) गुणाः प्रशंसिताः सन्ति । <ref>{{Cite web|title=दसैंको आर्शिवाद कति अर्थपूर्ण र उपयोगी छ|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/10/801865|accessdate=2022-10-09|website=Online Khabar|language=en-US|archivedate=9 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221009114916/https://www.onlinekhabar.com/2019/10/801865}}</ref> === क्रीडाः उत्सव === [[सञ्चिका:Linge_Ping,_traditional_festive_swing_in_Nepal.jpg|चित्रपाठ्यम्=A tree swing, with the setting sun in the background|लघुचित्रम्|२०१९ तमे वर्षे नेपालस्य पालपानगरे पारम्परिकदशैं प्लेङ्खे (लिंगे पीङ) बालकाः]] [[सञ्चिका:पिर्केे_पिङ.jpg|चित्रपाठ्यम्=A four-seat wooden Ferris wheel|लघुचित्रम्|काष्ठनिर्मितस्य फेरि चक्रम्]] यथा यथा दशैं समीपं आगच्छति तथा तथा पतङ्ग-उड्डयनं अधिकं प्रचलति । पतङ्गाः ईश्वरं वर्षाप्रेषणं त्यक्तुं स्मारयितुं एकः उपायः इति मन्यते । <ref name="Ecs Dasain">{{Cite web|title=ECS Dasain|url=http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314|publisher=ECS.com.np|accessdate=11 November 2015|archivedate=20 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111020074119/http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314}}</ref> उत्सवे सर्वेषां वय जनाः स्वछतात् पतङ्गं उड्डीयन्ते । रङ्गिणः पतङ्गाः, " ''चंगा चेट''" इति उद्घोषयन्तः स्वराः (यदा अन्यस्य पतङ्गसूत्रं छिनत्ति) दिवसान् पूरयन्ति । ताशक्रीडा दशैं-उत्सवस्य अन्यः उपायः अस्ति । <ref name="Ecs Dasain"/> [[सञ्चिका:Thrill-of-flying-kites_640.jpg|चित्रपाठ्यम्=A man flying a kite, seen from behind|वामतः|लघुचित्रम्|दशैं-काले वाताटाः उड्डीयन्ते ।]] देशस्य अनेकेषु भागेषु वेणु- प्लेङ्खाः (दोलाः) निर्मिताः सन्ति, दशैं-डोलाः (प्लेङ्ख) नेपालीभाषायां ''पिङ'' इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति । <ref name="swing">{{Cite web|title=To Swing On A Ping|url=http://www.ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104|publisher=ECS.com.np|accessdate=11 November 2015|archivedate=25 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111025021935/http://ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104}}</ref> पारम्परिकपद्धत्या निर्मिताः प्लेङ्खाः सामान्यतया घटकस्थानात् एकसप्ताहपूर्वं निर्मिताः भवन्ति  नवरात्रस्य प्रथमदिनम्  तथा तिहारपर्वस्य अनन्तरं (यत् दशैं अनुवर्तते) विघटितम्। केषाञ्चन प्लेङ्खानां ऊर्ध्वता विंशतिपादाधिकं भवति, ते च बालकानां विशेषतया लोकप्रियाः सन्ति । महोत्सवे मेलाः, उत्सवाः च आयोज्यन्ते । लघुग्राममेलासु बालकानां कृते फेरिस् चक्राणि, प्रौढानां कृते अन्ये मनोरञ्जनानि च भवन्ति । नगरे प्रायः वाणिज्यिकमेला, उत्सवाः च भवन्ति । === विपणि एवं क्रयणं === नूतनवस्त्रक्रयणं धारणं च दशैयस्य महत्त्वपूर्णः पक्ष अस्ति । ग्रामेषु बहवः जनाः दरिद्राः सन्ति, तेषां कृते नववस्त्राणि दशैयस्य पर्यायाः सन्ति । <ref name="Ecs Dasain"/> प्रायः सर्वेषु आपणेषु उत्सवस्य कृते वस्तुस्य मूल्य निश्चित प्रतिशत अवकाशः भवति, उत्सवस्य समये वस्त्रस्य सर्वाधिकं विक्रयः भवति । <ref name="Days of Dashain"/> === भोजाः === दशैं-काले प्रतिवर्षं महिषाः, बकाः, मेषाः च इत्यादयः सहस्राणि पशवः वध्यन्ते । यज्ञैः देवीः प्रसादिताः भवन्ति इति विश्वासः । प्रायः सर्वेषु मन्दिरेषु विशेषतः दुर्गा- [[काली]] -मन्दिरेषु सहस्राणि यज्ञाः प्राप्यन्ते । अष्टमी नवमी च यज्ञस्य शिखरं भवति । देवीनां प्रसादार्थं पशवः सहस्राणि यज्यन्ते, जनाः मांस भोजार्थं पशून् अपि हन्ति । यतः उत्सवस्य पञ्चदशदिनेषु बहवः भोजाः, समागमाः च आयोज्यन्ते, तस्मात् मांसस्य माङ्गल्यं बहु वर्धते । <ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/28118/|title=Enjoy Healthy Food This Dashain|accessdate=24 September 2017|archivedate=24 September 2017}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/goats-for-dashain-2/|title=Goat for Dashain - The Himalayan Times|date=21 September 2017|accessdate=24 September 2017|archivedate=25 September 2017}}</ref> == अन्याषु देशेषु दशैै == === भूटान === १९८० तमे वर्षे दशैं [[भोटान्तदेशः|भूटानदेशे]] राष्ट्रिय अवकाशः इति घोषितः <ref>{{Cite journal|date=1996|title=Bhutan|url=https://doi.org/10.1163/9789004208162_005|pages=75–115}}</ref> देशस्य हिन्दुसमुदायेन, ल्होत्शाम्पायाः च प्रमुखः उत्सवः रूपेण अयं उत्सवः आचर्यते । भूटानस्य राजा प्रतिवर्षं थिम्फुनगरस्य देवीपञ्चायनमन्दिरस्य हिन्दुसमुदायस्य प्रतिनिधिभ्यः दशैटीकाम् प्रदायन्ति, देशे सर्वत्र अन्येभ्यः ''ज़ोङ्गखागेभ्यः'' टीका, राज आशीर्वादः च प्रेष्यते राजा हिन्दुमन्दिरे दुर्गां प्रार्थनां अपि करोति । <ref>{{Cite web|last=Newspaper|first=Bhutan's Daily|title=His Majesty The King grants Dashain Tika|website=Kuensel Online|accessdate=2023-07-17|url=https://kuenselonline.com/his-majesty-the-king-grants-dashain-tika/|archivedate=17 July 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230717091753/https://kuenselonline.com/his-majesty-the-king-grants-dashain-tika/}}</ref> तत्रत्य जनाः श्वेत टीका प्रयुज्यते । <ref>{{Cite news|title=चार दशकअघि नेपाल आएका शरणार्थीले अझै बिर्सिन सकेका छैनन् भुटानको दशैँ|url=https://www.bbc.com/nepali/news-54632136|archivedate=17 July 2023}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Newspaper|first=Bhutan's Daily|title=Her Majesty and HRH Gyalsey Ugyen Wangchuck attend Tika ceremony|website=Kuensel Online|accessdate=2023-10-27|url=https://kuenselonline.com/her-majesty-and-hrh-gyalsey-ugyen-wangchuck-attend-tika-ceremony/|archive-date=2023-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027050856/https://kuenselonline.com/her-majesty-and-hrh-gyalsey-ugyen-wangchuck-attend-tika-ceremony/|deadurl=yes}}</ref> === भारत === दशैं [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिंग्]], [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]], [[असम|असम -]] देशेषु [[नेपाली भाषा|नेपालीभाषिभिः]] समुदायैः प्रमुखरूपेण आचर्यते। रक्तवर्ण टीका प्रयुज्यते । <ref>{{Cite news|title=भारतका नेपाली भाषी: दशैँ भन्दा ठूलो कुनै चाड छैन|url=https://www.bbc.com/nepali/news-58841377|archivedate=17 July 2023}}</ref> भारते कार्यरताः नेपालीजनाः उत्सवे ''सामूहिकरूपेण'' प्रत्यागच्छन्ति, येन सीमाक्षेत्रेषु जनानां सङ्कुलिकृतं भवन्ति । <ref>{{Cite web|last=श्रेष्ठ|first=कुमार|title=कामकाे सिलसिलामा भारत पुगेका नेपाली दशैँ मान्न घर फर्किन थाले|website=देशसञ्चार|accessdate=2023-07-17|date=2019-09-11|url=https://deshsanchar.com/2019/09/11/248076/|archivedate=17 July 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230717114729/https://deshsanchar.com/2019/09/11/248076/}}</ref> === म्यानमार === [[ब्रह्मदेशः|म्यान्मारदेशे]] नेपालीभाषिणां जनसंख्या उल्लेख्याः सन्ति । दशैं-काले पशुबलिः न्यूनः भवति, परम्परागतरूपेण कोन्बाउङ्ग-वंशस्य वंशजानां कृते टीका अर्पितः भवति । पतङ्ग-उड्डयनं असामान्यम् अस्ति । <ref>{{Cite news|title=परदेशिएको दशकौँ पछि म्यानमारका नेपालीले दशैँ मान्ने चलन कसरी कायम राखेका छन्|url=https://www.bbc.com/nepali/news-54626799|archivedate=17 July 2023}}</ref> == आलोचना == दशैयस्य पशुबलिदानस्य अधिकं आलोचना भवति, <ref>{{Cite web|last=Criveller|first=Gianni|url=http://www.asianews.it/news-en/Buddhists-and-animal-rights-activists-against-animal-slaughter-for-Durga-32254.html|title=NEPAL Buddhists and animal rights activists against animal slaughter for Durga - Asia News|publisher=Asianews.it|accessdate=11 November 2015|archivedate=16 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160116020839/http://www.asianews.it/news-en/Buddhists-and-animal-rights-activists-against-animal-slaughter-for-Durga-32254.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Bibek Bhandari|url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1625292/animal-rights-activists-want-nepals-sacrifice-festival-stopped|title=Animal rights activists want Nepal's sacrifice festival stopped &#124; South China Morning Post|date=27 October 2014|publisher=Scmp.com|accessdate=11 November 2015|archivedate=16 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160116020838/http://www.scmp.com/news/asia/article/1625292/animal-rights-activists-want-nepals-sacrifice-festival-stopped}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/27990/|title=NFC starts selling goats for Dashain|accessdate=24 September 2017|archivedate=23 September 2017}}</ref> तथा च परिवर्तन संगठन (Change.org) इत्यत्र तस्य विरुद्धं सर्वकारीयकार्याणि कर्तुं आह्वयन् अनलाइन याचिकाः पञ्जीकृताः सन्ति । अनेकाः पशवः पक्षिणः च विधिपूर्वकं वध्यन्ते, विशेषतः उत्सवस्य अष्टम-नवमे दिने । <ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7052543.stm|title=Revulsion over Nepal animal slaughter|date=19 October 2007|accessdate=9 October 2016|archivedate=7 March 2016}}</ref> परम्परागतरूपेण बलिदानं क्रियमाणाः पक्षिणः पशवः च बकः, महिषः, मेषः, कुक्कुटः, बकः च सन्ति । <ref>{{Cite web|url=http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html|title=Dashain festival, Nepal - Occupy for Animals!|publisher=Occupyforanimals.net|accessdate=11 November 2015|archivedate=17 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117015154/http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html}}</ref> मांसस्य बलिदानार्थं पशूनां सहस्रशः व्यापारः भवति । <ref>{{Cite web|date=2018-10-12|title=Dashain And Climate Change - It's Better to Stop Eating Meat|url=https://wapnepal.com.np/dashain-climate-change/|accessdate=2023-10-08|website=Wap Nepal|language=en-US}}</ref> पशुकल्याणकारिणः पक्षिणां पशूनां स्थाने कदलीफलस्य, नारिकेले च प्रयोगस्य आह्वानं कृतवन्तः । <ref name="globalvoices1">{{Cite web|url=https://globalvoices.org/2010/10/21/debating-animal-cruelty-during-nepals-dashain-festival/|title=Debating Animal Cruelty During Nepal's Dashain Festival · Global Voices|publisher=Globalvoices.org|date=21 October 2010|accessdate=11 November 2015|archivedate=16 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160116020838/https://globalvoices.org/2010/10/21/debating-animal-cruelty-during-nepals-dashain-festival/}}</ref> राष्ट्रीयव्यक्तिभिः पशुअधिकारकारिभिः च दशैं-काले पशुक्रूरतायाः विषये चिन्ता प्रकटिता अस्ति । २०१६ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३ दिनाङ्के नेपाली-हास्यकलाकारः हरिबंश-आचार्यः ''सप्ताहिकस्य'' कृते " ''एउटा खसिको आत्मकथा'' " ("बकस्य आत्मकथः") इति शीर्षकेण महोत्सवे पशूनां शोषणस्य आलोके व्यङ्ग्यं लिखितवान् । <ref name="auto">{{Cite web|title=एउटा खसीको आत्मकथा|trans_title=Autobiography of a Goat|url=http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html|website=Nepal Saptahik|language=ne|publisher=[[Kantipur Publications]]|accessdate=9 October 2016|date=3 October 2016|archivedate=6 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161006090033/http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html}}</ref> == सन्दर्भसूची == === Books === * {{Cite book | title = The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z | url = https://books.google.com/books?id=5kl0DYIjUPgC }} == External links ==   [[वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः]] [[वर्गः:नेपालदेशीय उत्सवाः]] [[वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि]] i33hsigela3gj1azokb6euu1swyincl 501486 501485 2026-10-19T02:58:54Z Ganesh Paudel 6561 /* */ 501486 wikitext text/x-wiki {{Infobox Holiday|holiday_name=दशहरा|image=Durga as Slayer of the Buffalo Demon Mahishasura MET DT5236.jpg|caption=दशैं दुर्गेन महिषासुरस्य वधस्य स्मरणं करोति ।.<ref name="Fuller2004p108">{{cite book|author=Christopher John Fuller|title=The Camphor Flame: Popular Nepali and hilly Society in India|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC&pg=PA108|year=2004|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-12048-X|pages=108–109|access-date=8 November 2018|archive-date=30 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230730024258/https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC&pg=PA108|url-status=live}}</ref>|nickname=बिजयादशमी, [[नवरात्री]]|observedby=नेपाली जनाः [[भारतीयजनाः]] हिन्दू, बौद्धश्च|date=आश्विन कार्तिक|observances=दुर्गानवरूपार्चनं, [[शक्तिपीठ]]-[[पण्डल]]-दर्शनं, नाटकस्य आयोजनं, बन्धुदर्शनं, भोजं, समुदायसमागमं, शास्त्रपाठं, दुर्गामूर्तिविसर्जनं वा [[रावण]] दाहनं च|celebrations=दुर्गा पूजा मान्यजनेनद्वारा आशिर्वाद|type=हिन्दू शिख जैन|longtype=धार्मिक सांस्कृतिक|significance=अशुभस्य उपरि शुभस्य विजय स्मरणार्थं उत्सवः|official_name=बडादसैँ|relatedto=[[विजयादशमी]]}} '''दशहरा, दशैं''' अथवा '''बडादशैं''', [[संस्कृतम्|संस्कृतभाषायां]] '''[[विजयादशमी|विजयदशमी]]''' इति अपि ज्ञायते, [[नेपालदेशः|नेपाल]], [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]], [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमबङ्ग]], [[असम]], [[दक्षिणभारतम्|दक्षिणभारत]], [[श्रीलङ्का|श्रीलङ्कादेशेषु]] हिन्दुधार्मिकः उत्सवः अस्ति | <ref>{{Cite web|title=Happy Dashain 2075|publisher=Lumbini Media|date=18 September 2017|url=http://www.lumbinimedia.com/2017/09/happy-dashain-2074-wallpaper.html|accessdate=18 September 2017|archivedate=29 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220929094813/https://www.lumbinimedia.com/2017/09/happy-dashain-2074-wallpaper.html}}</ref> नेपाले अन्यत्र च अन्यैः धर्मैः <ref name="NHP">{{Cite web|url=http://www.nepalhomepage.com/society/festivals/dashain.html|title=Festivals of Nepal: Dashain|publisher=Nepal Home Page: Travel Guide|accessdate=28 June 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511230731/http://www.nepalhomepage.com/society/festivals/dashain.html|archivedate=11 May 2008}}</ref> [[भोटान्तदेशः|भूटानस्य]] ल्होत्शम्पा <ref>{{Cite web|url=http://www.bbs.bt/news/?p=53990|title=King of Bhutan Celebrated Dashain with Bhutanese people in Loggchina|date=23 October 2015|accessdate=12 October 2016|archivedate=20 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180620180805/http://www.bbs.bt/news/?p=53990}}</ref> [[ब्रह्मदेशः|म्यान्मारदेशस्य]] बर्मागुर्खाः च सन्ति । अयं उत्सवः '''नौरथः''' इति अपि ज्ञायते, यत् उत्सवस्य [[संस्कृतम्|संस्कृतशब्दात्]] उत्पन्नः अस्ति : [[नवरात्रोत्सवः|नवरात्रिः]] (नवरात्रयः) । {{Sfn|James G. Lochtefeld|2002}} [[विक्रमसंवत्|बिक्रमसम्बतस्य]] वार्षिकपञ्चाङ्गस्य दीर्घतमः उत्सवः, एतत् नेपालीहिन्दुभिः तेषां प्रवासीभिः च आचर्यते । नेपाले १५ दिवसीयः उत्सवः देशस्य दीर्घतमः उत्सवः अस्ति । विश्वस्य सर्वेभ्यः क्षेत्रेभ्यः देशस्य विभिन्नेभ्यः क्षेत्रेभ्यः च जनाः एकत्र उत्सवं कर्तुं प्रत्यागच्छन्ति । <ref name="NHP"/> [[आश्विनमासः|अश्विनमासस्य]] [[पक्षौ|शुक्लपक्षे]] (उज्ज्वलचन्द्ररात्रौ) आरभ्य [[चन्द्रः|पूर्णिमायां]] [[पूर्णिमा|पूर्णिमायां]] समाप्तः अयं उत्सवः सेप्टेम्बरमासे अथवा अक्टोबर्मासे पतति । पञ्चदशदिनेषु प्रथमसप्तमः अष्टमः नवमः दशमः एकादशः पञ्चदशः च । == व्युत्पत्ति विज्ञान == {{Lang|ne|वडादशैँ}} इति [[सन्धिः|नेपालीसन्धिः]] . {{Lang|ne|बडा}} इत्यस्य अर्थः "महत्त्वपूर्णम्"; {{Lang|ne|दशैं}} इत्यस्य अर्थः "दशमदिवसः" इति, [[दुर्गापूजा|दुर्गापूजापर्वस्य]] महत्त्वपूर्णः अन्तिमदिवसः, नवरात्रयः अनन्तरं प्रदोषं आचरति इति अभिप्रायः ''दशैं'' शब्दः संस्कृतशब्दात् [[दशमी]], अस्मिन् सन्दर्भे कौलस्य १२ दिनाङ्कस्य वाचकात् निष्पन्नः । == महत्त्वम् == शक्तिवादस्य अनुयायिनां कृते दशैं [[दुर्गा|दुर्गायाः]] (यस्य बहु आभाः अस्ति) महिषासुरस्य (यः देवानाम् आतङ्कं कृत्वा तेषां निवासस्थानं स्वर्गं हृतवान् आसीत्) इत्यस्य उपरि विजयस्य प्रतिनिधित्वं करोति <ref name="mm">{{Cite web|title=Mahishasur Mardini|url=http://shaktisadhana.50megs.com/Newhomepage/shakti/mahishasuramardini.html|publisher=Shaktisadhana.50megs.com|accessdate=11 November 2015|archivedate=25 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925125146/http://shaktisadhana.50megs.com/Newhomepage/shakti/mahishasuramardini.html}}</ref> <ref name="mahishasur">{{Cite web|title=The Slayer Of Mahishasura|url=http://www.balagokulam.org/kids/stories/durga.php|publisher=Balagokulam.org|accessdate=11 November 2015|archivedate=31 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151031124044/http://www.balagokulam.org/kids/stories/durga.php}}</ref> <ref name="mn">{{Cite web|title=Major festivals of nepal|url=http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|publisher=Asukagroup.com|accessdate=11 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150331023512/http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|archivedate=31 March 2015}}</ref> उत्सवस्य प्रथमानि नवदिनानि दुर्गा-महिषासुरयोः भिन्न-भिन्न-प्रकटीकरणयोः युद्धस्य प्रतीकाः सन्ति; दशमे दिने दुर्गा विजयी भवति। == प्रथम दिवस: घटस्थान == [[सञ्चिका:Nepal's_biggest_festival_Dashain.jpg|चित्रपाठ्यम्=Yellow grass on a plate|लघुचित्रम्|घटस्थापने ''जमरा'' वीज वप्यते। तृणं नवदिनानि यावत् अन्धकारकक्षे वर्धते, दशमे दिने प्रसादरूपेण प्राप्यते।]] {{Lang|ne|घटस्थापना}} इति मधेशप्रान्ते सम्पूर्णमिथिले झिझिया लोकनृत्येन दशैंयस्य आरम्भः इति आचर्यते । <ref name="begins">{{Cite web|title=Dashain begins with Ghatasthapana Wednesday|date=28 September 2011|last=nmn|url=http://www.nepalmountainnews.com/cms/2011/09/28/dashain-begins-with-ghatasthapana-today/|publisher=Nepal Mountain News|accessdate=11 November 2015|archivedate=27 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150927031915/http://www.nepalmountainnews.com/cms/2011/09/28/dashain-begins-with-ghatasthapana-today/}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Dashain 2072: When is Dashain in 2015 (2072) : Dashain 2072|publisher=Sanjan Media|date=25 September 2015|url=http://www.sanjan.com.np/2015/09/dashain-2072-when-is-dashain-in-2015.html|accessdate=11 November 2015|archivedate=31 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151031110029/http://www.sanjan.com.np/2015/09/dashain-2072-when-is-dashain-in-2015.html}}</ref> [[कलशः]] (घटः) दुर्गा प्रतीकः पवित्रजलेन पूरितं भवति, आयताकारवालुकाखण्डस्य केन्द्रे च स्थापितं भवति । शेषं वालुकायाः शयनं च धान्यैः बीजितम् यस्मिन् यवधान्यबीजानि रोप्यन्ते । एकः पुरोहितः दुर्गां तस्याः उपस्थित्या पात्रस्य आशीर्वादं दातुं याच्य ''पूजां'' आरभते। ज्योतिषनिर्धारितसमये <ref name="gn">{{Cite web|title=Ghatasthapana|url=http://www.riiti.com/341/ghatasthapana_-_kalashsthapana|publisher=Riiti.com|accessdate=11 November 2015|archivedate=12 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140112161748/http://www.riiti.com/341/ghatasthapana_-_kalashsthapana}}</ref>, नवरात्रे दुर्गा पात्रे निवसति इति मन्यते । <ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/27942/|title=Ghatasthapana for luck and prosperity: Dashain days are here again|accessdate=24 September 2017|archivedate=24 September 2017}}</ref> ''पूजाकक्षः'' ''दशैंगृहः'' इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति, यः परम्परागतरूपेण बहिः जनानां कृते पिहित भवति । कलशः प्रातः सायं च पूज्यते, प्रत्यक्षसूर्यप्रकाशात् दूरं भवति । <ref>{{Cite web|url=http://www.nepalhomepage.com/society/festivals/dashain.html|title=Festivals of Nepal: Dashain|accessdate=17 November 2011|publisher=Nepalhomepage.com|last=Karki, Avigya|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511230731/http://www.nepalhomepage.com/society/festivals/dashain.html|archivedate=11 May 2008}}</ref> दशमदिनपर्यन्तं बीजं पञ्चषड्-इञ्च-दीर्घं पीतं तृणं ''जमरा'' इति नाम्ना अङ्कुरितं भविष्यति । सप्तमीदिनपर्यन्तं संस्काराः भवन्ति । == सप्तमः दिवसः फुलपाती == {{Lang|ne|फूलपाती}} इति दशैं सप्तम्यां दिने आचर्यते । ''फुल्पातिः'' ''फुल्'' (पुष्पम्) ''पाती'' (पत्रम्) इति शब्दद्वयेन निर्मितम् । अस्मिन् दिने [[गोरखामण्डलम्|गोर्खातः]] मगरजनैः फुलपाती (कलशः, कदलीफलः, ''जमरा'', इक्षुः च रक्तवस्त्रेण बद्धः) आनयन्ति – त्रिदिवसीयपदयात्रा, काष्ठमण्डप उपत्यकायाः प्रायः {{Convert|169|km|miles}} दूरे । औपचारिकवेषधारिणः शतशः सर्वकारीयाधिकारिणः टुँडिखेल- भूमौ अस्य आयोजनस्य कृते एकत्रिताः भवन्ति । परा नेपालनरेश टुँडिखेले समारोहं अवलोकतिस्म। अधुना राष्ट्रपति तस्य अवलोकनं कुर्वन्ति तदनन्तरं तत् फुलपातीपरेडः हनुमानढोका प्रासाद सङ्कुलं प्रति गच्छति । नेपालीसेना १० तः १५ निमेषपर्यन्तं फीउ डी जोय, २१ बन्दुकस्य अभिवादनं व्यह्वरन्ति, तदनन्तरं सैन्यपरेडः भवति । फुलपाती हनुमान् ढोकाप्रासादम् प्रति आनीयते | <ref name="fulpati">{{Cite web|title=Fulpati|url=http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2011/10/03/top-story/fulpati-observed-as-dashain-proper-begins/226961.html|publisher=Kathmandu Post|accessdate=11 November 2015|archivedate=5 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205162200/http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2011/10/03/top-story/fulpati-observed-as-dashain-proper-begins/226961.html}}</ref> २००८ तमे वर्षात्,यदा राजतन्त्र पतनात् गणतन्त्र अभवत्, तदा द्विशताब्दपुराणपरम्परा परिवर्तिता, फुलपतिः राष्ट्रपतिनिवासस्थानं गच्छति। राष्ट्रपतिः सेनायाः प्रधानसेनापतित्वस्य अतिरिक्तं राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं राज्ञः सामाजिकधार्मिकभूमिकाः अपि स्वीकृतवान् । टुँडिखेले फुलपातिपरेडः अद्यापि नेपालीपरम्परासंस्कृतेः प्रति सेनानिष्ठायाः अभिव्यक्तिरूपेण भवति । <ref name="pt">{{Cite web|title=President offers tika|url=http://www.nepalnews.com/home/index.php/news/2/13701-president-yadav-offers-dashain-tika-to-general-public.html|publisher=Nepalnews.com}}</ref> सम्पूर्ण नेपाले भारते च अन्येषु नगरेषु नगरेषु च फुलपाति शोभायात्रा भवन्ति । पुष्पफलं पवित्रं च प्रतीकं रक्तवस्त्रे बद्धं भवति, यत् रक्तशालेन आवृतं, अलङ्कृते काष्ठे वहति च । शोभायात्रा स्वगृहं गच्छन् <ref>{{Cite web|title=Darjeeling kicks off festival with flower march|url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/darjeeling-kicks-off-festival-with-flower-march/cid/1671997|accessdate=2022-10-08|website=www.telegraphindia.com|archivedate=8 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008061640/https://www.telegraphindia.com/west-bengal/darjeeling-kicks-off-festival-with-flower-march/cid/1671997}}</ref> <ref>{{Cite web|title=दार्जीलिङको पहाडी भेकमा जातीय सांस्कृतिक उत्सवको रुपमा फूलपाती मनाइयो|url=https://www.dainiknepal.com/2022/10/585863.html|accessdate=2022-10-08|website=Dainik Nepal|language=en-US|archivedate=8 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008061613/https://www.dainiknepal.com/2022/10/585863.html}}</ref> पारम्परिकनौमतीवाद्यैः सह पुष्पाणि फलानि च अर्पयन्ति । <ref>{{Cite web|last=Samaya|first=Nepal|title=आज फूलपाती भित्र्याइँदै, देशभरका शक्तिपीठमा पूजाआजा गरिँदै|url=https://nepalsamaya.com/samaj/2022-10-02-054000|accessdate=2022-10-08|website=nepalsamaya.com|language=en-gb|archivedate=8 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008061613/https://nepalsamaya.com/samaj/2022-10-02-054000}}</ref> == नवम दिवस : महा नवमी == [[सञ्चिका:Dashain_(1856).png|चित्रपाठ्यम्=A watercolour painting|लघुचित्रम्|१८५६ तमे वर्षे महानवमी-उत्सवः]] [[सञ्चिका:Taleju_Temple_(17231063613)_(cropped)_(cropped).jpg|चित्रपाठ्यम्=A large temple|लघुचित्रम्|तलेजुमन्दिरं केवलं महानवमीदिने एव सर्वेषां कृते उद्घाटितम् भवति]] दशैंस्य नवम दिवसः महानवमी इति । नवरात्र्यः अन्तिम दिने अनुष्ठानाः, संस्काराः च शिखरं प्राप्नुवन्ति । अस्मिन् दिने नेपालसशस्त्रसेनायाः आधिकारिकसंस्कारबलिदानं हनुमानढोकाराजप्रासादेषु एकस्मिन्, कोटप्राङ्गणस्य प्राङ्गणे, राष्ट्रपतिभवनस्य प्राङ्गणे च भवति महानवमीयां दुर्गा-उत्सवः भवति । शिल्पिनः, व्यापारिणः, चालकाः, यान्त्रिकाः च स्वसाधनानाम्, उपकरणानां, वाहनानांकृते बलि (पशुपक्षिरक्तं) अर्पयन्ति, पूजयन्ति च । वर्षस्य अस्मिन् एकैव दिने एव तलेजुमन्दिरस्य द्वारं सामान्यजनस्य कृते उद्घाटितं भवति, सहस्राणि भक्ताः च देवीं श्रद्धांजलिम् अर्पयन्ति । <ref name="Days of Dashain">{{Cite web|title=Days of Dashain|url=http://www.nepalvista.com/travel/dashain.html|publisher=Nepalvista.com|accessdate=11 November 2015|archivedate=27 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140927162013/http://www.nepalvista.com/travel/dashain.html}}</ref> == दशम दिवस : विजया दशमी == [[सञ्चिका:Tika_and_jamara.jpg|चित्रपाठ्यम्=Colourful foods on a plate|वामतः|लघुचित्रम्|दशैं-काले प्रयुक्तः टीका (रक्तवर्णे) ''जमरः'' च]] उत्सवस्य दशम दिने [[विजयादशमी]] भवति | अस्मिन् दिने [[तण्डुलाः|तण्डुलस्य]], [[दधि|दधिस्य]], सिन्दूरस्य च मिश्रणं निर्मीयते यत् "टीका" इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति । दशैं टीका काल <ref>{{Cite web|url=https://saranepal.org/dashain-tika-time-2074-2017-tika-sahit/|title=dashain tika time|accessdate=25 September 2017|archivedate=25 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170925132318/https://saranepal.org/dashain-tika-time-2074-2017-tika-sahit/}}</ref> संवत्सरेण भिद्यते । ज्येष्ठाः कनिष्ठबान्धवानां ललाटे एतत् ''टीकाजमरं'' च स्थापयन्ति येन भविष्ये तेषां प्रचुरतायां आशीर्वादः भवति ''।'' रक्तवर्णः तस्य रक्तस्य प्रतीकं भवति यत् परिवारं समुदायं च एकत्र बध्नाति । == एकादश दिवस: पापकुंश एकादशी == [[एकादशी]] हिन्दुपञ्चाङ्गे चन्द्रपक्षस्य एकादशदिनम् अस्ति, जनाः प्रायः उपवासं कुर्वन्ति, अन्ये तु पूर्वदिनात् बन्धुजनानाम् दर्शनं कृत्वा टीकाग्रहणं कुर्वन्ति बिजया दशमी पर दिन ''पापकुंश एकाशी'' ( {{Lang|ne|पापकुंश एकादशी}} ). अस्मिन् दिने पापकुंषा एकादशीकथाः श्रवणं धार्मिकस्थलानां दर्शनं च प्रचलति । <ref>{{Cite web|last=|date=2020-10-27|title=दशैँ टिकाको भोली पल्ट आज पापांकुशा एकादशी: सुन, तिल, जौ, अन्न, भूमी, छाता र जुत्ता दान गर्नाले मृत्युपछि स्वर्गलोक प्राप्त हुने विश्वास|url=https://purbelinews.com/431878|accessdate=2022-10-08|website=Purbeli News|language=ne|archivedate=8 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008061615/https://purbelinews.com/431878}}</ref> अस्मिन् दिने सुवर्ण-तिल-यव-धान्य-मृत्तिका-छत्र-जूता-आदि-वस्तूनि दानं कृत्वा मृत्योः अनन्तरं स्वर्गं गच्छति इति विश्वासः अस्ति । <ref>{{Cite web|date=2019-10-09|title=आज पापांकुशा एकादशी|url=https://rastriyasamachar.com/2019/10/09/26030/|accessdate=2022-10-08|website=Rastriya Samachar|language=ne|archivedate=8 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008061641/https://rastriyasamachar.com/2019/10/09/26030/}}</ref> == पञ्चदश दिवस: कोजाग्रत पूर्णिमा == [[सञ्चिका:Dashain_Ritual.jpg|चित्रपाठ्यम्=Food and a lit candle|लघुचित्रम्|एकः दशै संस्कारः]] दशहरा उत्सवस्य अन्तिमदिवसः पूर्णिमादिने कोजाग्रत् पूर्णिमा ( {{Lang|ne|कोजाग्रत पूर्णिमा}} ) अथवा शरद पूर्णिमा । कोजाग्रतस्य शाब्दिकः अर्थः "को जागरितः अस्ति" इति । [[लक्ष्मीः|लक्ष्मी]], धनदेवी पूज्यते यतो हि सा पृथिव्यां अवतरति, यस्मै सर्वाम् रात्रौ जागरितं तस्य श्रियं वर्षयति इति विश्वासः। तस्याः रात्रौ क्रियाकलापाः ताशक्रीडा अपि अन्तर्भवन्ति । <ref>{{Cite web|title=आज कोजाग्रत पूर्णिमा, दशैंको समापन गरिँदै|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/10/629849|accessdate=2022-10-08|website=Online Khabar|language=en-US|archivedate=8 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008055947/https://www.onlinekhabar.com/2017/10/629849}}</ref> पशुबलिः सामान्यः अस्ति, यतः अयं उत्सवः दिव्य-आसुरी-शक्तयोः रक्तरंजित-युद्धानां स्मरणं करोति । समर्थकाः तस्य व्याख्यां पशुगुणानां प्रतीकात्मकं बलिदानं कुर्वन्ति, पशुबलिविरोधिनः मांसस्य भूखस्य तृप्त्यर्थं बहानानि इति वदन्ति । <ref>{{Cite web|url=http://www.explorehimalaya.com/blog/september-festivals/|title=September Festivals|date=27 September 2009|publisher=Explore Himalaya|accessdate=18 September 2009|archivedate=23 September 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090923032014/http://www.explorehimalaya.com/blog/september-festivals/}}</ref> == सम्बन्धित परम्परा == === संगीत === मालश्री धूनः राग मालश्री मुख्यधारायां नेपालीसङ्गीतस्य मध्ये दशैंअस्य सङ्गीतरूपेण समावेशितः अस्ति, येन उत्सवस्य आरम्भः अभवत् इति घोषणा करोति । एतत् राग १७ शताब्द्यां उत्पन्नस्य [[नेपालभाषा|नेवा]] -भाषायाः भक्तिसङ्गीतस्य केचन प्राचीनतमाः जीविताः सन्ति । <ref>{{Cite web|url=http://ecs.com.np/features/melodious-instruments-of-lyrical-nepal|title=Melodious Instruments of Lyrical Nepal|accessdate=11 October 2018|archivedate=28 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220928152605/http://ecs.com.np/features/melodious-instruments-of-lyrical-nepal}}</ref> === मन्त्राः === कनिष्ठपरिवारस्य सदस्येषु टीकास्थापनं कुर्वन्तः ज्येष्ठजनाः प्रायः आशीर्वादरूपेण [[संस्कृतम्|संस्कृतमन्त्रान्]] पाठयन्ति [[मन्त्रः|।]] विजयदशमीयां टीकाप्रयोगे मुख्यमन्त्रद्वयं पठ्यते- एकः पुरुषाणां कृते, एकः महिलानां कृते च। '''आयुर्द्रोणसुते श्रियं दशरथे शत्रुक्षयं राघवे''' '''ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानञ्च दुर्योधने ।''' '''शौर्यं शान्तनवे बलं हलधरे सत्यं च कुन्तीसुते''' '''विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवतां कीर्तिश्च नारायणे ॥''' इति । पुरुषमन्त्रे पौराणिकहिन्दुनायकानां ( [[युधिष्ठिरः]] बलरामः इत्यादयः ) प्रतिनायकानां ( [[अश्वत्थामा]] दुर्योधनश्च ) गुणाः प्रशंसिताः सन्ति । <ref>{{Cite web|title=दसैंको आर्शिवाद कति अर्थपूर्ण र उपयोगी छ|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/10/801865|accessdate=2022-10-09|website=Online Khabar|language=en-US|archivedate=9 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221009114916/https://www.onlinekhabar.com/2019/10/801865}}</ref> === क्रीडाः उत्सव === [[सञ्चिका:Linge_Ping,_traditional_festive_swing_in_Nepal.jpg|चित्रपाठ्यम्=A tree swing, with the setting sun in the background|लघुचित्रम्|२०१९ तमे वर्षे नेपालस्य पालपानगरे पारम्परिकदशैं प्लेङ्खे (लिंगे पीङ) बालकाः]] [[सञ्चिका:पिर्केे_पिङ.jpg|चित्रपाठ्यम्=A four-seat wooden Ferris wheel|लघुचित्रम्|काष्ठनिर्मितस्य फेरि चक्रम्]] यथा यथा दशैं समीपं आगच्छति तथा तथा पतङ्ग-उड्डयनं अधिकं प्रचलति । पतङ्गाः ईश्वरं वर्षाप्रेषणं त्यक्तुं स्मारयितुं एकः उपायः इति मन्यते । <ref name="Ecs Dasain">{{Cite web|title=ECS Dasain|url=http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314|publisher=ECS.com.np|accessdate=11 November 2015|archivedate=20 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111020074119/http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314}}</ref> उत्सवे सर्वेषां वय जनाः स्वछतात् पतङ्गं उड्डीयन्ते । रङ्गिणः पतङ्गाः, " ''चंगा चेट''" इति उद्घोषयन्तः स्वराः (यदा अन्यस्य पतङ्गसूत्रं छिनत्ति) दिवसान् पूरयन्ति । ताशक्रीडा दशैं-उत्सवस्य अन्यः उपायः अस्ति । <ref name="Ecs Dasain"/> [[सञ्चिका:Thrill-of-flying-kites_640.jpg|चित्रपाठ्यम्=A man flying a kite, seen from behind|वामतः|लघुचित्रम्|दशैं-काले वाताटाः उड्डीयन्ते ।]] देशस्य अनेकेषु भागेषु वेणु- प्लेङ्खाः (दोलाः) निर्मिताः सन्ति, दशैं-डोलाः (प्लेङ्ख) नेपालीभाषायां ''पिङ'' इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति । <ref name="swing">{{Cite web|title=To Swing On A Ping|url=http://www.ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104|publisher=ECS.com.np|accessdate=11 November 2015|archivedate=25 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111025021935/http://ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104}}</ref> पारम्परिकपद्धत्या निर्मिताः प्लेङ्खाः सामान्यतया घटकस्थानात् एकसप्ताहपूर्वं निर्मिताः भवन्ति  नवरात्रस्य प्रथमदिनम्  तथा तिहारपर्वस्य अनन्तरं (यत् दशैं अनुवर्तते) विघटितम्। केषाञ्चन प्लेङ्खानां ऊर्ध्वता विंशतिपादाधिकं भवति, ते च बालकानां विशेषतया लोकप्रियाः सन्ति । महोत्सवे मेलाः, उत्सवाः च आयोज्यन्ते । लघुग्राममेलासु बालकानां कृते फेरिस् चक्राणि, प्रौढानां कृते अन्ये मनोरञ्जनानि च भवन्ति । नगरे प्रायः वाणिज्यिकमेला, उत्सवाः च भवन्ति । === विपणि एवं क्रयणं === नूतनवस्त्रक्रयणं धारणं च दशैयस्य महत्त्वपूर्णः पक्ष अस्ति । ग्रामेषु बहवः जनाः दरिद्राः सन्ति, तेषां कृते नववस्त्राणि दशैयस्य पर्यायाः सन्ति । <ref name="Ecs Dasain"/> प्रायः सर्वेषु आपणेषु उत्सवस्य कृते वस्तुस्य मूल्य निश्चित प्रतिशत अवकाशः भवति, उत्सवस्य समये वस्त्रस्य सर्वाधिकं विक्रयः भवति । <ref name="Days of Dashain"/> === भोजाः === दशैं-काले प्रतिवर्षं महिषाः, बकाः, मेषाः च इत्यादयः सहस्राणि पशवः वध्यन्ते । यज्ञैः देवीः प्रसादिताः भवन्ति इति विश्वासः । प्रायः सर्वेषु मन्दिरेषु विशेषतः दुर्गा- [[काली]] -मन्दिरेषु सहस्राणि यज्ञाः प्राप्यन्ते । अष्टमी नवमी च यज्ञस्य शिखरं भवति । देवीनां प्रसादार्थं पशवः सहस्राणि यज्यन्ते, जनाः मांस भोजार्थं पशून् अपि हन्ति । यतः उत्सवस्य पञ्चदशदिनेषु बहवः भोजाः, समागमाः च आयोज्यन्ते, तस्मात् मांसस्य माङ्गल्यं बहु वर्धते । <ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/28118/|title=Enjoy Healthy Food This Dashain|accessdate=24 September 2017|archivedate=24 September 2017}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/goats-for-dashain-2/|title=Goat for Dashain - The Himalayan Times|date=21 September 2017|accessdate=24 September 2017|archivedate=25 September 2017}}</ref> == अन्याषु देशेषु दशैै == === भूटान === १९८० तमे वर्षे दशैं [[भोटान्तदेशः|भूटानदेशे]] राष्ट्रिय अवकाशः इति घोषितः <ref>{{Cite journal|date=1996|title=Bhutan|url=https://doi.org/10.1163/9789004208162_005|pages=75–115}}</ref> देशस्य हिन्दुसमुदायेन, ल्होत्शाम्पायाः च प्रमुखः उत्सवः रूपेण अयं उत्सवः आचर्यते । भूटानस्य राजा प्रतिवर्षं थिम्फुनगरस्य देवीपञ्चायनमन्दिरस्य हिन्दुसमुदायस्य प्रतिनिधिभ्यः दशैटीकाम् प्रदायन्ति, देशे सर्वत्र अन्येभ्यः ''ज़ोङ्गखागेभ्यः'' टीका, राज आशीर्वादः च प्रेष्यते राजा हिन्दुमन्दिरे दुर्गां प्रार्थनां अपि करोति । <ref>{{Cite web|last=Newspaper|first=Bhutan's Daily|title=His Majesty The King grants Dashain Tika|website=Kuensel Online|accessdate=2023-07-17|url=https://kuenselonline.com/his-majesty-the-king-grants-dashain-tika/|archivedate=17 July 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230717091753/https://kuenselonline.com/his-majesty-the-king-grants-dashain-tika/}}</ref> तत्रत्य जनाः श्वेत टीका प्रयुज्यते । <ref>{{Cite news|title=चार दशकअघि नेपाल आएका शरणार्थीले अझै बिर्सिन सकेका छैनन् भुटानको दशैँ|url=https://www.bbc.com/nepali/news-54632136|archivedate=17 July 2023}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Newspaper|first=Bhutan's Daily|title=Her Majesty and HRH Gyalsey Ugyen Wangchuck attend Tika ceremony|website=Kuensel Online|accessdate=2023-10-27|url=https://kuenselonline.com/her-majesty-and-hrh-gyalsey-ugyen-wangchuck-attend-tika-ceremony/|archive-date=2023-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027050856/https://kuenselonline.com/her-majesty-and-hrh-gyalsey-ugyen-wangchuck-attend-tika-ceremony/|deadurl=yes}}</ref> === भारत === दशैं [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिंग्]], [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]], [[असम|असम -]] देशेषु [[नेपाली भाषा|नेपालीभाषिभिः]] समुदायैः प्रमुखरूपेण आचर्यते। रक्तवर्ण टीका प्रयुज्यते । <ref>{{Cite news|title=भारतका नेपाली भाषी: दशैँ भन्दा ठूलो कुनै चाड छैन|url=https://www.bbc.com/nepali/news-58841377|archivedate=17 July 2023}}</ref> भारते कार्यरताः नेपालीजनाः उत्सवे ''सामूहिकरूपेण'' प्रत्यागच्छन्ति, येन सीमाक्षेत्रेषु जनानां सङ्कुलिकृतं भवन्ति । <ref>{{Cite web|last=श्रेष्ठ|first=कुमार|title=कामकाे सिलसिलामा भारत पुगेका नेपाली दशैँ मान्न घर फर्किन थाले|website=देशसञ्चार|accessdate=2023-07-17|date=2019-09-11|url=https://deshsanchar.com/2019/09/11/248076/|archivedate=17 July 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230717114729/https://deshsanchar.com/2019/09/11/248076/}}</ref> === म्यानमार === [[ब्रह्मदेशः|म्यान्मारदेशे]] नेपालीभाषिणां जनसंख्या उल्लेख्याः सन्ति । दशैं-काले पशुबलिः न्यूनः भवति, परम्परागतरूपेण कोन्बाउङ्ग-वंशस्य वंशजानां कृते टीका अर्पितः भवति । पतङ्ग-उड्डयनं असामान्यम् अस्ति । <ref>{{Cite news|title=परदेशिएको दशकौँ पछि म्यानमारका नेपालीले दशैँ मान्ने चलन कसरी कायम राखेका छन्|url=https://www.bbc.com/nepali/news-54626799|archivedate=17 July 2023}}</ref> == आलोचना == दशैयस्य पशुबलिदानस्य अधिकं आलोचना भवति, <ref>{{Cite web|last=Criveller|first=Gianni|url=http://www.asianews.it/news-en/Buddhists-and-animal-rights-activists-against-animal-slaughter-for-Durga-32254.html|title=NEPAL Buddhists and animal rights activists against animal slaughter for Durga - Asia News|publisher=Asianews.it|accessdate=11 November 2015|archivedate=16 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160116020839/http://www.asianews.it/news-en/Buddhists-and-animal-rights-activists-against-animal-slaughter-for-Durga-32254.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Bibek Bhandari|url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1625292/animal-rights-activists-want-nepals-sacrifice-festival-stopped|title=Animal rights activists want Nepal's sacrifice festival stopped &#124; South China Morning Post|date=27 October 2014|publisher=Scmp.com|accessdate=11 November 2015|archivedate=16 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160116020838/http://www.scmp.com/news/asia/article/1625292/animal-rights-activists-want-nepals-sacrifice-festival-stopped}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/27990/|title=NFC starts selling goats for Dashain|accessdate=24 September 2017|archivedate=23 September 2017}}</ref> तथा च परिवर्तन संगठन (Change.org) इत्यत्र तस्य विरुद्धं सर्वकारीयकार्याणि कर्तुं आह्वयन् अनलाइन याचिकाः पञ्जीकृताः सन्ति । अनेकाः पशवः पक्षिणः च विधिपूर्वकं वध्यन्ते, विशेषतः उत्सवस्य अष्टम-नवमे दिने । <ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7052543.stm|title=Revulsion over Nepal animal slaughter|date=19 October 2007|accessdate=9 October 2016|archivedate=7 March 2016}}</ref> परम्परागतरूपेण बलिदानं क्रियमाणाः पक्षिणः पशवः च बकः, महिषः, मेषः, कुक्कुटः, बकः च सन्ति । <ref>{{Cite web|url=http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html|title=Dashain festival, Nepal - Occupy for Animals!|publisher=Occupyforanimals.net|accessdate=11 November 2015|archivedate=17 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117015154/http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html}}</ref> मांसस्य बलिदानार्थं पशूनां सहस्रशः व्यापारः भवति । <ref>{{Cite web|date=2018-10-12|title=Dashain And Climate Change - It's Better to Stop Eating Meat|url=https://wapnepal.com.np/dashain-climate-change/|accessdate=2023-10-08|website=Wap Nepal|language=en-US}}</ref> पशुकल्याणकारिणः पक्षिणां पशूनां स्थाने कदलीफलस्य, नारिकेले च प्रयोगस्य आह्वानं कृतवन्तः । <ref name="globalvoices1">{{Cite web|url=https://globalvoices.org/2010/10/21/debating-animal-cruelty-during-nepals-dashain-festival/|title=Debating Animal Cruelty During Nepal's Dashain Festival · Global Voices|publisher=Globalvoices.org|date=21 October 2010|accessdate=11 November 2015|archivedate=16 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160116020838/https://globalvoices.org/2010/10/21/debating-animal-cruelty-during-nepals-dashain-festival/}}</ref> राष्ट्रीयव्यक्तिभिः पशुअधिकारकारिभिः च दशैं-काले पशुक्रूरतायाः विषये चिन्ता प्रकटिता अस्ति । २०१६ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३ दिनाङ्के नेपाली-हास्यकलाकारः हरिबंश-आचार्यः ''सप्ताहिकस्य'' कृते " ''एउटा खसिको आत्मकथा'' " ("बकस्य आत्मकथः") इति शीर्षकेण महोत्सवे पशूनां शोषणस्य आलोके व्यङ्ग्यं लिखितवान् । <ref name="auto">{{Cite web|title=एउटा खसीको आत्मकथा|trans_title=Autobiography of a Goat|url=http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html|website=Nepal Saptahik|language=ne|publisher=[[Kantipur Publications]]|accessdate=9 October 2016|date=3 October 2016|archivedate=6 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161006090033/http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html}}</ref> == सन्दर्भसूची == === Books === * {{Cite book | title = The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z | url = https://books.google.com/books?id=5kl0DYIjUPgC }} == External links ==   [[वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः]] [[वर्गः:नेपालदेशीय उत्सवाः]] [[वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि]] b3z5fk4ybnf3cyg871tf2nb7drpx6x7 0 92618 501487 501323 2026-10-19T08:52:19Z Noukayami 47475 501487 wikitext text/x-wiki {{Short description|झारखण्डसर्वकारस्य अधीनं स्वायत्तसंस्थानम्}} {{Infobox school | name = नेतरहाट-आवासीय-विद्यालयः | image = Netarhat Awasiya Vidyalaya.jpg | image_size = 220 | caption = मुख्यद्वारम् | logo = | logo_size = 220 | motto = अत्तदीपा विहरथ<br>(आत्मदीपाः विहरत) | established = १५ नवम्बर १९५४<br /> {{small|({{age in years|1954|11|15}} वर्षाणि पूर्वम्)}} | type = [[झारखण्डसर्वकारः|झारखण्डसर्वकारस्य]] अधीनं स्वायत्तसंस्थानम् | principal = सन्तोषकुमारपाठकः | grades = सप्तमीतः द्वादशीकक्षा पर्यन्तम् (VII – XII) | area = {{convert|780|acre|ha}} | information = | website = {{Official website|https://www.netarhatvidyalaya.com}} | mapframe = no | footnotes = <mapframe text="परिसरसीमा" width="250" height="250" zoom="14" latitude="23.4705" longitude="84.2660" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "title": "नेतरहाट-आवासीय-विद्यालयः (सम्पू्र्णपरिसरसीमा)", "fill": "#2e7d32", "fill-opacity": 0.2, "stroke": "#1b5e20", "stroke-width": 3 }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [[ [84.2610, 23.4750], [84.2585, 23.4715], [84.2585, 23.4695], [84.2630, 23.4670], [84.2670, 23.4670], [84.2710, 23.4670], [84.2735, 23.4685], [84.2735, 23.4720], [84.2670, 23.4725], [84.2630, 23.4745], [84.2610, 23.4750] ]] } } ] } </mapframe> }} [[File:Netarhat Shri on15 november.jpg|thumb|नेतरहाट-श्रीः]] '''नेतरहाट-आवासीय-विद्यालयः''' (आङ्ग्ल: ''Netarhat Residential School'') [[भारतम्|भारतस्य]] [[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डराज्यस्य]] [[नेतरहाट|नेतरहाट-नगरे]] स्थितः एकः सर्वकारीयः आवासीयविद्यालयः अस्ति। १९५४ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य १५ दिनाङ्के स्थापितम् इदं संस्थानं झारखण्डसर्वकारस्य विद्यालयशिक्षा-साक्षरताविभागस्य अधीनं स्वायत्तसंस्थानरूपेण कार्यं करोति। मूलतः [[बिहारराज्यम्|बिहारराज्यस्य]] विभाजनात् पूर्वं तत्प्रदेशस्य सेवार्थं स्थापितस्य अस्य विद्यालयस्य परिकल्पना बिहारस्य प्रथमेन मुख्यमन्त्रिणा [[श्रीकृष्णसिंहः|श्रीकृष्णसिंहेन]] एकस्य 'उत्कृष्टताकेन्द्रस्य' रूपेण कृता आसीत्। अयं विद्यालयः ''[[गुरुकुलम्|गुरुकुल]]''-प्रेरितं शैक्षिकप्रतिमानम् अनुसरति, यत्र छात्राः गृहात् दूरे निर्दिष्टेषु ''[[आश्रमः|आश्रमेषु]]'' निवसन्ति। अत्र बहुस्तरीय-प्रतियोगितापरीक्षायाः माध्यमेन १० तः १२ वर्षवयस्कानां बालकानां प्रवेशः भवति, तथा च [[केन्द्रीयमाध्यमिकशिक्षामण्डलम्|केन्द्रीयमाध्यमिकशिक्षामण्डलस्य]] (CBSE) पाठ्यक्रमानुसारेण द्वादशीकक्षा (१०+२) पर्यन्तं शिक्षा प्रदीयते। छात्राः नियमितरूपेण क्षेत्रीय-गणित-ओलम्पियाड् (RMO) तथा राष्ट्रीय-प्रतिभा-अन्वेषण-परीक्षा (NTSE) अादिषु राष्ट्रीयस्तरीयेषु शैक्षिकस्पर्धासु भागं गृह्णन्ति। == इतिहासः == नेतरहाट-आवासीय-विद्यालयस्य<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/nvs.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> स्थापना<ref>{{Cite web|url=https://latehar.nic.in/tourist-place/netarhat-school/|title=Netarhat School &#124; Latehar, Government of Jharkhand &#124; India}}</ref> [[भारतीयस्वातन्त्र्यम्|भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं]] १५ नवम्बर १९५४ दिनाङ्के तत्कालीनस्य [[बिहारराज्यम्|बिहारराज्यस्य]] जनानां कृते अभवत्। बिहारस्य प्रथमस्य मुख्यमन्त्रिणः [[श्रीकृष्णसिंहः|श्रीकृष्णसिंहस्य]], तस्य उपमुख्यमन्त्रिणः वित्तमन्त्रिणः च [[अनुग्रहनारायणसिंहः|अनुग्रहनारायणसिंहस्य]] च स्वप्नः आसीत् यत् एकस्य उत्कृष्टताकेन्द्रस्य स्थापना भवेत्।<ref>{{Cite web |title=Hail, hail Netarhat School |url=http://www.narendrabhagat.in/2011/10/04/hail-hail-netarhat-school/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120125074210/http://www.narendrabhagat.in:80/2011/10/04/hail-hail-netarhat-school/ |archive-date=2012-01-25 |access-date=2025-05-18}}</ref> शिक्षाविद् फ्रेडरिक गॉर्डन पियर्स (Frederick Gordon Pearce), जगदीशचन्द्रमाथुरः, [[सच्चिदानन्दसिन्हा]] च अस्य विद्यालयस्य योजनानिर्माणे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निरवहन्। पियर्स-महोदयः स्वकार्याणां कृते भारतस्य तत्कालीनात् [[भारतस्य राष्ट्रपतिः|राष्ट्रपतेः]] [[राजेन्द्रप्रसादः|डॉ. राजेन्द्रप्रसादात्]] प्रशंसां प्राप्तवान्।<ref>{{Cite book |last1=Prasad |first1=Rajendra |url=https://books.google.com/books?id=WmZfr6ERN64C&q=f+g+pearce+netarhat&pg=PA132 |title=Dr. Rajendra Prasad, Correspondence and Select Documents: 1934–1938 |publisher=Allied Publishers |year=1984 |isbn=9788170230021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/abt.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> == पूर्वच्छात्राः == विद्यालयस्य पूर्वच्छात्राणां सङ्घटनं 'नोबा' (NOBA – Netarhat Old Boys Association) इति नाम्ना ज्ञायते।<ref>[http://www.noba.org Netarhat Old boys Association]</ref> अस्य सङ्घटनस्य अनेके विभागाः सन्ति, सदस्याः च नियमितरूपेण मिलन्ति। == स्थानं परिसरश्च == अयं विद्यालयः [[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डस्य]] [[नेतरहाट|नेतरहाटे]] [[छोटानागपुरपठारः|छोटानागपुरपठारे]] १,२५० मीटर (४,१०० पाद) औन्नत्ये स्थितः अस्ति।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/lctn.php|title=Location|website=Netarhat Residential School|access-date=27 August 2026}}</ref> अयं परिसरः [[राँची|राँची-नगरात्]] प्रायः १५६ किलोमीटर (९७ मील) दूरे अस्ति, यत् अस्य निकटतमं प्रमुखं रेल-विमानपत्तनकेन्द्रं वर्तते। अत्रत्यं शैक्षिकं वातावरणं पारम्परिक-''[[गुरुकुलम्|गुरुकुल]]''-प्रणाल्यां [[महात्मा गान्धी|गान्धीदर्शने]] च आधारितम् अस्ति, यत्र छात्राः गृहात् दूरे निर्दिष्टेषु ''[[आश्रमः|आश्रमेषु]]'' निवसन्ति, सरलानि समानवस्त्राणि च धारयन्ति। विद्यालयस्य मार्गदर्शकं दर्शनं मुख्यभवनस्य प्रवेशद्वारे उत्कीर्णे अस्मिन् [[संस्कृतम्|संस्कृत]]-[[श्लोकः|श्लोके]] प्रतिबिम्बितम् अस्ति— {{quote|'''न त्वहं कामये राज्यं न स्वर्गं नापुनर्भवम्।<br>कामये दुःखतप्तानां प्राणिनामार्तिनाशनम्॥'''}}<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/why_ntrht.php|title=Why Netarhat|website=Netarhat Residential School|access-date=27 August 2026}}</ref> == संरचना == <mapframe text="नेतरहाट-आवासीय-विद्यालयः - परिसरमानचित्रम्" width="350" height="250" zoom="15" latitude="23.4710" longitude="84.2655"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "title": "नेतरहाट आवासीय विद्यालय, गोलंबर (Boundary)", "fill": "#4a148c", "fill-opacity": 0.2, "stroke": "#4a148c", "stroke-width": 2 }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [[ [84.262356, 23.473898], [84.262956, 23.473622], [84.263156, 23.473098], [84.262956, 23.472574], [84.262356, 23.472298], [84.261756, 23.472574], [84.261556, 23.473098], [84.261756, 23.473622], [84.262356, 23.473898] ]] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Oval Perimeter", "fill": "#d84315", "fill-opacity": 0.2, "stroke": "#d84315", "stroke-width": 2 }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [[ [84.2638, 23.4719], [84.2662, 23.4719], [84.2662, 23.4708], [84.2638, 23.4708], [84.2638, 23.4719] ]] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Stadium (मैदान संख्या 2 और 3) Perimeter", "fill": "#d84315", "fill-opacity": 0.2, "stroke": "#d84315", "stroke-width": 2 }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [[ [84.2690, 23.4716], [84.2708, 23.4716], [84.2708, 23.4705], [84.2690, 23.4705], [84.2690, 23.4716] ]] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "आचार्य नगर Boundary", "fill": "#1b5e20", "fill-opacity": 0.2, "stroke": "#1b5e20", "stroke-width": 2 }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [[ [84.2630, 23.4682], [84.2640, 23.4682], [84.2640, 23.4685], [84.2655, 23.4685], [84.2655, 23.4672], [84.2640, 23.4672], [84.2640, 23.4675], [84.2630, 23.4675], [84.2630, 23.4682] ]] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "नेतरहाट आवासीय विद्यालय, गोलंबर", "marker-symbol": "college", "marker-color": "#4a148c", "marker-size": "large" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.262356, 23.473098] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Rose Garden", "marker-symbol": "park", "marker-color": "#e91e63" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2612, 23.4745] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Auditorium", "marker-symbol": "theatre", "marker-color": "#6f42c1" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2619, 23.4719] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "8 Set", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2590, 23.4712] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "रामकृष्ण आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2605, 23.4698] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "प्रदीप आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2613, 23.4698] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "अरविंद आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2613, 23.4692] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "भाभा आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2644, 23.4695] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "रमन आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2638, 23.4699] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "बोस आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2648, 23.4699] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Assembly Hall", "marker-symbol": "building", "marker-color": "#1b5e20" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2609, 23.4713] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "कण्व आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2588, 23.4705] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "कणाद आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2592, 23.4702] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "कपिल आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2592, 23.4698] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 10", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2637, 23.4712] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Oval", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2651, 23.4715] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Guest House", "marker-symbol": "building", "marker-color": "#8b4513" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2628, 23.4714] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 8", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2630, 23.4720] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Volleyball Court", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2665, 23.4710] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Volleyball Court", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2668, 23.4720] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "प्राचार्य आवास", "marker-symbol": "residential-community", "marker-color": "#8b4513" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2660, 23.4703] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "किशोर आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#388e3c" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2670, 23.4701] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "अशोक आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#388e3c" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2665, 23.4698] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "साकेत आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#388e3c" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2670, 23.4695] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "प्रेम आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#388e3c" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2685, 23.4692] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "आनंद आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#388e3c" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2692, 23.4690] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "अर्जुन आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#388e3c" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2682, 23.4685] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 7", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2688, 23.4712] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Stadium (मैदान संख्या 2 और 3)", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2698, 23.4710] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 9", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2708, 23.4715] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Tennis Court", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2688, 23.4695] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 4", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2695, 23.4697] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "शांति आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32", "marker-size": "medium" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2705, 23.4693] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "अरुण आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2698, 23.4693] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "गौतम आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2702, 23.4688] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "तक्षशिला आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2675, 23.4678] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "नालंदा आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2680, 23.4675] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "विक्रम आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2672, 23.4675] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 1", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.269672, 23.468917] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 5", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2725, 23.4690] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Staff Quarter", "marker-symbol": "residential-community", "marker-color": "#8b4513" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2705, 23.4675] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "आचार्य नगर", "marker-symbol": "residential-community", "marker-color": "#8b4513" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2642, 23.4680] } } ] } </mapframe> [[File:Prem Ashram.jpg|thumb|आश्रमः]] [[File:8 set.jpg|thumb|सूर्यास्तः (विद्यालयपरिसरः)]] <gallery mode="packed"> File:Vir bhudhu bhagat house.jpg File:8th set.jpg File:कण्व आश्रम1.jpg|अष्टम-आश्रम-वर्गः (नूतनपरिसरः) </gallery> * '''छात्रक्षमता''': विद्यालये प्रतिवर्षं १०० बालकानां प्रवेशः भवति, प्रत्येकं कक्षायां च २२ छात्राणाम् उपवेशनव्यवस्था वर्तते।<ref>https://www.legitquest.com/act/national-council-for-teacher-education-recognition-norms-and-procedure-regulations-2014/CB6B</ref> * '''आवासीयक्षमता''': आत्मीयवातावरणं रक्षितुं प्रत्येकस्मिन् आश्रमे २४ छात्राणां निवासव्यवस्था अस्ति। * '''शैक्षिकसङ्कायः''': विद्यालयः २० शैक्षिकविभागेषु विभक्तः अस्ति, येषां सञ्चालनं ३५ समर्पितैः शिक्षकैः क्रियते। अनेन विद्यालये १:१५ इति उत्कृष्टः शिक्षक-छात्रानुपातः तिष्ठति। * '''पुस्तकालयः''': विद्यालये एकः समृद्धः पुस्तकालयः अस्ति,<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/lbry.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> यत्र विभिन्नेषु विषयेषु चत्वारिंशत्सहस्राधिकानि (४०,०००+) पुस्तकानि सन्ति। मुक्तकपाटिका-प्रणाली (Open shelf system) छात्रेभ्यः स्वानुसारं पुस्तकानि प्राप्तुं सौकर्यं यच्छति। पुस्तकालये कासाञ्चित् वैदेशिकपत्रिकाणां सहितं प्रायः सर्वाणि प्रमुखाणि दैनिकवार्तापत्रिकाणि, साप्ताहिक्यः, मासिक्यश्च उपलभ्यन्ते। * '''छात्रनेतृत्वम्''': छात्रसमुदायस्य प्रतिनिधित्वं 'छात्रपरिषदा' (Student's Council) क्रियते।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/stdnt_cncl.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> === सौकर्याणि आधारभूतसंरचना च === विद्यालयस्य शैक्षिकसंरचनायां भौतिकविज्ञानस्य, रसायनविज्ञानस्य, जीवविज्ञानस्य, सङ्गणकविज्ञानस्य, गणितस्य, सामाजिकविज्ञानस्य च कृते विशिष्टाः प्रयोगशालाः सन्ति।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/labs.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> २०२६ तमे वर्षे संस्थानेन समर्पितयोः 'टिङ्करिङ्ग्' (Tinkering) तथा 'स्टेम्' (STEM) प्रयोगशालयोः उद्घाटनेन स्वसौकर्याणां विस्तारः कृतः।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/scl_nws.php?id=13|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> पाठ्येतर-शैक्षिकरुचयः भूगोलपरिषद्, विज्ञानपरिषद्, इतिहासपरिषद् इत्यादीनां विभिन्नानां परिषदां माध्यमेन आयोज्यन्ते। भाषा-सांस्कृतिकविकासाय संस्कृत-आङ्ग्ल-हिन्दीसङ्घाः, चलच्चित्रसमितिः, समाजसेवासङ्घः च कार्यरताः सन्ति। अयं परिसरः आत्मनिर्भरसमुदायरूपेण कार्यं करोति, यत्र चिकित्सालयः, सभागारः, वृष्टिजलमापनप्रणाली, अनेकानि अतिथिगृहाणि च सन्ति। अपि च, अत्र परिसरनिवासिनां कृते पत्रालयः, सहकारीभवनम्, भारतीय-स्टेट-बैङ्क-शाखा (SBI) चेत्यादीनि आवश्यकानि स्थानीयसौकर्याणि अपि विद्यन्ते। === कृषिः पारिस्थितिकी च === [[File:Rose in a garden.jpg|thumb|उद्याने पाटलपुष्पाणि]] [[File:Beauty of White rose.jpg|thumb|नेतरहाटे श्वेतपाटलपुष्पम्]] नेतरहाटपरिसरस्य एका विशिष्टा विशेषता तस्य विस्तृतं कृषिक्षेत्रम् अस्ति, यत् विद्यालयस्य वातावरणेन सह एकीकृतम् अस्ति। परिसरे एका छत्राकप्रयोगशाला (Mushroom lab) द्वे मुख्ये पादपपोषणकेन्द्रे (Nursery units) च स्तः। छात्राः कर्मचारिणश्च परिसरे अमृतफलम् (नाशपाती), दाडिमम्, आलुकम्, उच्चघनत्वयुक्तं पेरुकफलं (अमरूद) च अभिव्याप्य विभिन्नानां फलोद्यानानां रक्षणं कुर्वन्ति। एतदतिरिक्तं पाटलोद्यानम् (Rose garden), शाकोद्यानम् (Teak garden), शाकवाटिकाः, औषधीयपादपानां कृते विशिष्टः विभागश्च अत्र संरक्षिताः सन्ति। == शैक्षिकव्यवस्था == नेतरहाटस्य शैक्षिकव्यवस्थायां संरचितः पाठ्यक्रमः, शैक्षिकपञ्चाङ्गम्, विशिष्टं शैक्षिकप्रतिमानं च अन्तर्भवन्ति, यत् 'प्रथमपर्व' <code>अवधिः - १८ जनवरी तः १८ जून पर्यन्तम्</code><ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/p_f.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> तथा 'द्वितीयपर्व' <code>अवधिः - १६ अगस्त तः १४ दिसम्बर पर्यन्तम्</code> इति द्वयोः भागयोः विभक्तम् अस्ति।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/p_s.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> छात्राणां भविष्यनिर्माणाय विद्यालये समर्पितं वृत्तिमार्गदर्शन-परामर्शकेन्द्रम् (Counselling Cell) वर्तते। शैक्षिकवर्षे मुख्यतः वर्षाकालावकाशः<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/rainy.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> शीतकालावकाशश्च<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/winter.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> भवत:। == प्रवेशः पाठ्यक्रमश्च == झारखण्डसर्वकारेण सञ्चालिते अस्मिन् विद्यालये (स्थापनातः राज्यविभाजनं यावत् अयं बिहारसर्वकारेण सञ्चालितः आसीत्) प्रवेशः त्रिस्तरीयपरीक्षायाः आधारेण दीयते— वर्णनात्मिका बहुविकल्पात्मिका च लिखितपरीक्षा, मनोवैज्ञानिकपरीक्षणं, व्यक्तिगतसाक्षात्कारश्च। राज्ये निवसन्तः १० तः १२ वर्षवयस्काः बालकाः<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/gdln.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> उपमण्डल-शिक्षापदाधिकारिणां माध्यमेन निर्धारितप्रपत्रे प्रवेशार्थम् आवेदनं कर्तुं शक्नुवन्ति। बिहारराज्यस्य विभाजनात् पूर्वं १०० स्थानानां (१९८२ पर्यन्तं ६० स्थानानि) कृते २०,००० तः अधिकाः छात्राः स्पर्धां कुर्वन्ति स्म। राज्यसर्वकारस्य नियमानुसारेण अनुसूचितजातीनाम्, अनुसूचितजनजातीनाम्, अन्यवर्गाणां च छात्राणां कृते स्थानानि आरक्षितानि सन्ति। छात्रेभ्यः १०+२ स्तरपर्यन्तं शिक्षा प्रदीयते। शिक्षामाध्यमम् [[आङ्ग्लभाषा]] अस्ति तथा च पाठ्यक्रमः [[केन्द्रीयमाध्यमिकशिक्षामण्डलम्|केन्द्रीयमाध्यमिकशिक्षामण्डलेन]] (CBSE) निर्धारितमानकेषु आधारितः अस्ति। प्रथमत्रयवर्षाणां (सप्तमीतः नवमीकक्षा पर्यन्तम्) छात्राणां कृते विद्यालयेन स्वकीयः पाठ्यक्रमः विकसितः अस्ति, यत्र सङ्गीते,<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/cltr_activities.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> ललितकलायां, कृष्यां, हस्तशिल्पे च अनिवार्यप्रशिक्षणस्य व्यवस्था अस्ति।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/lf_skl.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> विद्यालये सङ्गणकाध्ययनमपि आरब्धम् अस्ति। == प्रशासनं कर्मचारिणश्च == अधुना विद्यालयाय स्वायत्तता प्रदत्ता अस्ति तथा च झारखण्डसर्वकारस्य मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयस्य (साम्प्रतं विद्यालयशिक्षा-साक्षरताविभागः) नियन्त्रणे अस्य नाम 'नेतरहाट-विद्यालय-समितिः'<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/nvs_exec.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> इति कृतम् अस्ति। प्राचार्यः कार्यकारीसमितेः सदस्य-सचिवः भवति। यतः इदं सर्वकारीयं संस्थानम् अस्ति, अतः अस्य सम्पूर्णा प्रशासनिकव्यवस्था सर्वकारीयनियमैः शासिता नियन्त्रिता च भवति।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/vdyly.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> सर्वे शिक्षकाः,<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/fclty.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> ये राजपत्रिताः सर्वकारीयसेवकाः सन्ति, तेभ्यः शैक्षिकं प्रशासनिकं च नियन्त्रणं समर्पितम् अस्ति। प्राचार्यः समग्रनियन्त्रणाधिकारी भवति।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/nvs_gen.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> केचन पूर्वतनाः वर्तमानाश्च शिक्षकाः भारतस्य राष्ट्रपतिना राष्ट्रीयपुरस्कारेण अपि सम्मानिताः सन्ति।<ref>{{Cite web |title=306 Teachers get national award for 2004 |url=http://pib.nic.in/archieve/image/2005/r2005090509.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206190142/http://pib.nic.in/archieve/image/2005/r2005090509.doc |archive-date=2012-02-06 |publisher=Press Information Bureau, Government of India}}</ref> === विद्यालयस्य पूर्वप्राचार्याः === <ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/prncpl.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> {| class="wikitable" ! नाम ! आरम्भकालः ! समाप्तिकालः |- | चार्ल्स जेम्स नेपियर (Charles James Nepier) | अप्रैल १९५४ | अगस्त १९५५ |- | राधा सिन्हा | सितम्बर १९५५ | मार्च १९५६ |- | जीवननाथ दरः | अप्रैल १९५६ | दिसम्बर १९६६ |- | बीरेन्द्रकुमार सिन्हा | जनवरी १९६७ | फरवरी १९७६ |- | रामदेव त्रिपाठी | फरवरी १९७६ | फरवरी १९७९ |- | कैलाशनारायण महरोत्रा | जून १९७९ | अक्टूबर १९८० |- | मिथिलेश कान्तिः | अक्टूबर १९८० | सितम्बर १९८३ |- | द्वारिकाप्रसाद सिंहः | सितम्बर १९८३ | अप्रैल १९८६ |- | सत्यनारायण सिंहः | नवम्बर १९८६ | अप्रैल १९८८ |- | मङ्गलदेव पाण्डेयः | अगस्त १९८८ | अप्रैल १९९० |- | परममित्र शास्त्री | अप्रैल १९९० | सितम्बर १९९१ |- | के. एन्. वासुदेवनः | अगस्त १९९१ | सितम्बर १९९५ |- | कमलेश्वर प्रसादः | अक्टूबर १९९५ | सितम्बर २००० |- | नरेन्द्र प्रसादः | सितम्बर २००० | अगस्त २००३ |- | बिनोदकुमार कर्णः | सितम्बर २००३ | जनवरी २०१० |- | रमाकान्त गजानन मराठे | फरवरी २०१० | नवम्बर २०१० |- | रामनरेश सिंहः | दिसम्बर २०१० | सितम्बर २०१३ |- | विमलांशुशेखर मल्लिकः | अक्टूबर २०१३ | दिसम्बर २०१५ |- | रामनरेश सिंहः | दिसम्बर २०१५ | मार्च २०१६ |- | विन्ध्याचल पाण्डेयः | मार्च २०१६ | जनवरी २०१८ |- | अञ्जनीकुमार पाठकः | ०८ जनवरी २०१८ | जून २०१८ |- | सन्तोषकुमार सिंहः | जून २०१८ | जून २०२३ |- | प्रसाद पासवानः | जून २०२३ | मार्च २०२४ |- | अभिषेक मिश्रः | अप्रैल २०२४ | जून २०२४ |- | सन्तोषकुमार पाठकः | जून २०२४ | अद्ययावत् |} == सह-पाठ्यचर्या-गतविधयः == [[File:Rangoli in india.jpg|thumb|राधाकृष्ण-रङ्गवल्ली]] [[File:Rangoli in Netarhat.jpg|thumb|दीपावली-रङ्गवल्ली]] [[File:Rangoli in Netarhat Awasiya Vidyalaya.jpg|thumb|राधा-रङ्गवल्ली]] [[File:Rangoli of Netarhat Awasiya Vidyalaya.jpg|thumb|राजस्थानीमहिला (रङ्गवल्ली)]] क्रीडाः शारीरिकप्रशिक्षणं च नेतरहाटविद्यालयस्य दिनचर्यायाः अविभाज्यम् अङ्गं वर्तते। विद्यालये [[राष्ट्रीय छात्रसेना|राष्ट्रीय-छात्र-सेनायाः]] (N.C.C.)<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/ncc_sct.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> त्रयाणां कनिष्ठविभागानाम् (स्थलसेना, वायुसेना, नौसेना) अतिरिक्तं वरिष्ठविभागस्य नौसेनाशाखा अपि विद्यते। कनिष्ठबालकानां कृते चत्वारः 'स्काउट्' (Scout) दलाः सन्ति, ते 'रेड् क्रॉस्' (Red Cross) सोसाइटी इत्येतदपि चेतुं शक्नुवन्ति। एतदतिरिक्तं [[योगः|योगस्य]]<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/sprts.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> व्यायामस्य (Gymnastics) च प्रशिक्षणमपि प्रदीयते। क्रीडास्पर्धानाम् अतिरिक्तं धावनस्पर्धाः अपि आयोज्यन्ते। विद्यालये [[पादकन्दुकम्]] (Football), [[यष्टिकन्दुकम्]] (Hockey), करकन्दुकम् (Volleyball), टेनिस, बास्केटबॉल, [[क्रिकेट्]], बैडमिण्टन, उत्पीठिका-कन्दुकम् (Table tennis), खो-खो, कबड्डी, कैरम, [[चतुरङ्गम्]] (Chess) इत्यादीनां क्रीडानां सौकर्याणि सन्ति। एतासु तावत्सु क्रीडासु वार्षिकस्पर्धाः आयोज्यन्ते, छात्राः च अन्तर्विद्यालयीयस्पर्धासु भागं गृह्णन्ति। विद्यालये काष्ठकला, धातुकला, विमानप्रतिरूपनिर्माणम् (Aeromodelling), मृत्तिकाकला, उद्यानपालनम्, छायाचित्रणम्, चित्रकला, भुशुण्डीप्रशिक्षणम् (Rifle training) इत्यादीनां रुचिकार्याणां सौकर्याणि सन्ति। [[हिन्दी|हिन्दीभाषायाम्]] [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लभाषायां]] च नाटकानि, वादविवादाः, भाषणस्पर्धाः, अन्त्याक्षरीस्पर्धाश्च आयोज्यन्ते। केचन छात्राः पठारे राष्ट्रीय-नाट्य-विद्यालयेन (NSD) आयोजिते षट्सप्ताहव्यापिनि शिबिरे अपि भागं गृहीतवन्तः। अत्रत्येन रमणीयेन वातावरणेन चलच्चित्रनिर्देशकाः अपि आकर्षिताः, येषु प्रसिद्धं हिन्दीचलच्चित्रं ''हिप हिप हुर्रे'' (Hip Hip Hurray) अन्यतमम् अस्ति। विद्यालयेन शैक्षिकभ्रमणानि<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/trp_trs.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> अपि आयोज्यन्ते। [[स्वातन्त्र्यदिनम् (भारतम्)|स्वातन्त्र्यदिनम्]], [[गणतन्त्रदिनम् (भारतम्)|गणतन्त्रदिनम्]], वार्षिकोत्सवः, गान्धीजयन्ती, [[तुलसीदासः|तुलसीजयन्ती]], सरस्वतीपूजा इत्यादीनाम् उत्सवानां सज्जीकरणाय छात्राणां विभिन्नाः समितयः निर्मिताः सन्ति। == शुल्कव्यवस्था == इदं संस्थानम् आवश्यकताधारिते योग्यताधारिते च प्रतिमाने कार्यं करोति, यत्र प्रतिमासं २०० रूप्यकाणां मानकं परिचालन-रक्षणशुल्कं<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/fee_strctr.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> गृह्यते; परं अत्यन्तं निर्धनेभ्यः मेधाविछात्रेभ्यः इदं शुल्कं पूर्णतया क्षम्यते। छात्राणां कृते शिक्षणशुल्कं निःशुल्कम् अस्ति, तेभ्यः आवश्यकानि पुस्तकानि पठनसामग्री च निःशुल्कं प्रदीयन्ते। अपि च, सर्वकारेण भोजनावासयोः प्रभूतायां वृत्तौ (Subsidy) दत्तायां सति छात्राणां जीवनव्ययः न्यूनतमः भवति, आर्थिकबाधाः शिक्षां न बाधेरन् इत्येतदर्थं न्यूनतमशुल्केन वस्त्राणि अपि प्रदीयन्ते। == आश्रमः छात्रजीवनं च == सर्वेभ्यः छात्रेभ्यः परिसरस्थितेषु छात्रावासेषु निवासः अनिवार्यः अस्ति, ये ''[[आश्रमः|आश्रमाः]]'' इति कथ्यन्ते। समानताम् एकरूपतां च रक्षितुं छात्रेभ्यः केवलं विद्यालयेन प्रदत्तानि वस्त्राणि उपस्करान् च धारयितुम् अनुमतिः अस्ति। केशकर्तनं, सीवनं, वस्त्रक्षालनं चेत्यादीनि आवश्यकानि सौकर्याणि विद्यालयव्ययेन परिसरे एव प्रदीयन्ते। आवासीयप्रणाली सुसंरचिता अस्ति, सा च स्वावलम्बने सामुदायिकजीवने च बलं ददाति। दिनचर्यायां स्वाध्यायः, शारीरिकप्रशिक्षणम्, क्रीडाः, सामूहिकगृहकार्याणि च अन्तर्भवन्ति। प्रत्येकम् आश्रमस्य निरीक्षणम् एकेन गृहपतिना (''आश्रमाध्यक्षेण'') क्रियते, यः विद्यालयस्य शिक्षकः भवति। आश्रमाध्यक्षः तस्य पत्नी च (या आदरपूर्वकं ''माताजी'' इति सम्बोध्यते) आश्रमे एव निवसतः छात्रैः सह भोजनं च कुरुतः। दैनन्दिनकार्याणां प्रबन्धने सहाय्यार्थं वरिष्ठछात्राः 'प्रीफेक्ट्' (Prefect) रूपेण नियुज्यन्ते। प्रशासनिक-पाठ्येतरोद्देश्यार्थं छात्रावासाः सप्तसु वर्गेषु (''आश्रम-वर्गेषु'') विभक्ताः सन्ति। प्रत्येकस्मिन् वर्गे त्रयः आश्रमाः भवन्ति, येषां नामानि मुख्यतः ऐतिहासिकपुरुषाणां, विदुषाम्, आदर्शानां च नामधेयेन स्थापितानि सन्ति— * '''प्रथमवर्गः''' — अरुणः, शान्तिः, गौतमश्च * '''द्वितीयवर्गः''' — आनन्दः, प्रेम, अर्जुनश्च * '''तृतीयवर्गः''' — अशोकः, किशोरः, साकेतश्च * '''चतुर्थवर्गः''' — नालन्दा, विक्रमः, तक्षशिला च * '''पञ्चमवर्गः''' — भाभा, रमनः, बोसश्च * '''षष्ठवर्गः''' — अरविन्दः, रामकृष्णः, प्रदीपश्च * '''सप्तमवर्गः''' — कण्वः, कपिलः, कणादश्च<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/arn.php|title=Ashrams|website=Netarhat Residential School|access-date=27 August 2026}}</ref> == उत्पीडन-निरोधक-व्यवस्था (Anti-ragging) == छात्रविवादान् अन्तश्छात्रावासकलहान् च निवारयितुं नेतरहाट-आवासीय-विद्यालयस्य प्रशासनेन २०२६ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य २१ दिनाङ्के निर्गतैः आधिकारिकैरादेशैः औपचारिकं 'उत्पीडन-निरोधक-नीतिः' (Anti-Ragging Policy) प्रवर्तिता तथा च समर्पिता 'उत्पीडन-निरोधक-समितिः' स्थापिता।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/anti_ragging_cell.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref><ref>https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:210226_ofc_ordr_anti_ragging_committee_ntrht_vdly.jpg&oldid=1262677639</ref><ref>https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:210226_ofc_ordr_anti_ragging_committee_ntrht_vdly(1).jpg&oldid=1262677660</ref> एतेषाम् उपायानाम् उद्देश्यं परिसरे शत्रुतायाः उन्मूलनं, छात्रसुरक्षायाः प्रवर्तनम्, आवासीयविद्यालयस्य सामुदायिकानुशासनस्य रक्षणं च अस्ति। '''कार्यक्षेत्रं संस्थागतप्रशासनं च''' विद्यालयस्य इयं व्यवस्था शारीरिक-मौखिक-मानसिकदुर्व्यवहाराणां विरुद्धं 'शून्य-सहनशीलता-नीतिं' (Zero-tolerance policy) स्थापयति, या परिसरस्य सर्वेषु विभागेषु (शैक्षिकभवनेषु, आश्रमेषु, भोजनालयेषु, क्रीडाङ्गणेषु च) तथा च शैक्षिकभ्रमणेषु प्रवर्तते। अस्याः प्रमुखाणि तत्त्वानि अधोलिखितानि सन्ति— * '''आवासीयसमितिः''': परिसरे सप्रभावनिरीक्षणाय संस्थानेन पञ्चसदस्यात्मिका समितिः गठिता, यस्याम् एकः अध्यक्षः चत्वारः प्राध्यापकाश्च सन्ति। एते सर्वे छात्राणाम् आचरणं साक्षात् निरीक्षितुं विद्यालयपरिसरे एव निवसन्ति। * '''कर्मचारिसतर्कता''': आश्रमाध्यक्षेभ्यः शिक्षकेभ्यश्च नियमितपरीक्षणं कर्तुं तथा च कस्यापि अनुशासनभङ्गस्य सूचनां २४ होराणां (घण्टानाम्) आभ्यन्तरे समितये दातुं निर्देशः दत्तः अस्ति। '''अभियोगप्रणाली अन्वेषणप्रक्रिया च''' * '''अभियोगमाध्यमानि''': छात्राः मौखिकरूपेण, लिखितरूपेण, अथवा प्रत्येकस्मिन् आश्रमे स्थापितेषु गोपनीय-अभियोगपेटिकासु (Complaint Boxes) अज्ञातनाम्ना स्वकीयान् अभियोगान् (शिकायत) प्रस्तोतुं शक्नुवन्ति। * '''समयबद्धमन्वेषणम्''': समित्या प्राप्तस्य अभियोगस्य अन्वेषणं कृत्वा पञ्चसु कार्यदिवसेषु संस्थानप्रमुखाय प्रतिवेदनं दातव्यं भवति। * '''आवधिकसमीक्षा''': समितिः प्रतिमासम् अनुशासनसमीक्षां करोति तथा च प्रतिवर्षं नीतिव्यवस्थायाः मूल्याङ्कनं करोति। '''अनुशासनात्मकदण्डाः निवारककार्यक्रमाश्च''' * '''स्तरीयाः दण्डाः''': प्रमाणितेभ्यः अपराधभ्यः लिखितचेतावनी, विशेषाधिकाराणां (यथा बहिर्भ्रमणं उत्सवेषु भागग्रहणं च) निरसनम्, आश्रमात् निलम्बनम्, संस्थानात् निष्कासनम्, आचरणपत्रे औपचारिकसूचनाङ्कनं चेत्यादयः दण्डाः निर्धारिताः सन्ति। * '''विकासात्मकाः उपक्रमाः''': दण्डात्मकोपायैः सह संस्थानं नियमित-छात्रपरामर्श-कार्यशालाः, सामुदायिकजीवन-अभिविन्यासः, अन्तराश्रम-सांस्कृतिक-क्रीडाकार्यक्रमाः, वरिष्ठछात्राणां पर्यवेक्षितं मार्गदर्शनं चेत्यादीन् निवारकोपायान् अपि अनुसरति। == सन्दर्भाः == {{reflist}} == बाह्यसम्पर्कतन्तवः == {{commons category|Netarhat Awasiya Vidyalaya}} * [https://netarhatvidyalaya.com आधिकारिकं जालपुटम्] * [https://www.youtube.com/watch?v=kRHqRId2VUI द लास्ट गुरुकुल – एकं वृत्तचित्रम्] * [https://netarhatvidyalaya.blogspot.com/2009_01_01_archive.html नेतरहाटविद्यालयाय समर्पितं जालपृष्ठम् (Blog)] * [http://www.noba.org नेतरहाट-पूर्वच्छात्रसङ्घस्य (NOBA) जालपुटम्] * [https://www.netarhatvidyalaya.com/md_cvrgdetails_show.php?viewgd=MjQ0&sfea=MjAyNi0yNw== JEE MAIN परीक्षायां नेतरहाटस्य शाश्वतानन्दस्य उत्कृष्टं प्रदर्शनम्] * [https://www.bhaskar.com/local/jharkhand/latehar/news/eight-students-from-netarhat-school-clear-neet-dbp-138505497.html नेतरहाटविद्यालयस्य अष्ट छात्राः नीट (NEET) परीक्षायां सफलाः] * [https://www.livehindustan.com/jharkhand/ranchi/story-students-from-netarhat-residential-school-excel-at-jharkhand-state-olympiad-201779892983780.amp.html ओलम्पियाड्-स्पर्धायां नेतरहाटविद्यालयस्य उत्कृष्टं प्रदर्शनम्] * [http://biharboard.bih.nic.in/Toppers.htm बिहारमाध्यमिकविद्यालयपरीक्षायां नेतरहाटविद्यालयस्य सर्वोच्चच्छात्राणां सूची] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070526075508/http://biharboard.bih.nic.in/Toppers.htm |date=26 May 2007 }} * [https://books.google.com/books?id=WmZfr6ERN64C&dq=f+g+pearce+netarhat&pg=PA132 राष्ट्रपतिः डॉ. राजेन्द्रप्रसादः श्री एफ. जी. पियर्सं प्रति नेतरहाटविद्यालयविषये लिखति] * [https://web.archive.org/web/20121021102905/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-11-16/patna/27153034_1_meritorious-students-school-education-past-glory नेतरहाटविद्यालयेन ५० वर्षाणि पूर्णानि: टाइम्स ऑफ इण्डिया प्रतिवेदनम्] * [https://web.archive.org/web/20110525223416/http://www.telegraphindia.com/1080512/jsp/jharkhand/story_9258458.jsp नेतरहाटविद्यालयस्य सर्वोच्चच्छात्राः - द टेलीग्राफ] * [http://palamu.nic.in/netarhat.htm नेतरहाटः - पर्यटनसूचना] jmh81l2yxwwv9l5rzc6jgj51sf6q2yw 501488 501487 2026-10-19T08:53:54Z Noukayami 47475 501488 wikitext text/x-wiki {{Short description|झारखण्डसर्वकारस्य अधीनं स्वायत्तसंस्थानम्}} {{Infobox school | name = नेतरहाट-आवासीय-विद्यालयः | image = Netarhat Awasiya Vidyalaya.jpg | image_size = 220 | caption = मुख्यद्वारम् | logo = | logo_size = 220 | motto = अत्तदीपा विहरथ<br>(आत्मदीपाः विहरत) | established = १५ नवम्बर १९५४<br /> {{small|({{age in years|1954|11|15}} वर्षाणि पूर्वम्)}} | type = [[झारखण्डसर्वकारः|झारखण्डसर्वकारस्य]] अधीनं स्वायत्तसंस्थानम् | principal = सन्तोषकुमारपाठकः | grades = सप्तमीतः द्वादशीकक्षा पर्यन्तम् (VII – XII) | area = {{convert|780|acre|ha}} | information = | website = {{Official website|http://netarhatvidyalaya.com/}} | mapframe = no | footnotes = <mapframe text="परिसरसीमा" width="250" height="250" zoom="14" latitude="23.4705" longitude="84.2660" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "title": "नेतरहाट-आवासीय-विद्यालयः (सम्पू्र्णपरिसरसीमा)", "fill": "#2e7d32", "fill-opacity": 0.2, "stroke": "#1b5e20", "stroke-width": 3 }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [[ [84.2610, 23.4750], [84.2585, 23.4715], [84.2585, 23.4695], [84.2630, 23.4670], [84.2670, 23.4670], [84.2710, 23.4670], [84.2735, 23.4685], [84.2735, 23.4720], [84.2670, 23.4725], [84.2630, 23.4745], [84.2610, 23.4750] ]] } } ] } </mapframe> }} [[File:Netarhat Shri on15 november.jpg|thumb|नेतरहाट-श्रीः]] '''नेतरहाट-आवासीय-विद्यालयः''' (आङ्ग्ल: ''Netarhat Residential School'') [[भारतम्|भारतस्य]] [[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डराज्यस्य]] [[नेतरहाट|नेतरहाट-नगरे]] स्थितः एकः सर्वकारीयः आवासीयविद्यालयः अस्ति। १९५४ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य १५ दिनाङ्के स्थापितम् इदं संस्थानं झारखण्डसर्वकारस्य विद्यालयशिक्षा-साक्षरताविभागस्य अधीनं स्वायत्तसंस्थानरूपेण कार्यं करोति। मूलतः [[बिहारराज्यम्|बिहारराज्यस्य]] विभाजनात् पूर्वं तत्प्रदेशस्य सेवार्थं स्थापितस्य अस्य विद्यालयस्य परिकल्पना बिहारस्य प्रथमेन मुख्यमन्त्रिणा [[श्रीकृष्णसिंहः|श्रीकृष्णसिंहेन]] एकस्य 'उत्कृष्टताकेन्द्रस्य' रूपेण कृता आसीत्। अयं विद्यालयः ''[[गुरुकुलम्|गुरुकुल]]''-प्रेरितं शैक्षिकप्रतिमानम् अनुसरति, यत्र छात्राः गृहात् दूरे निर्दिष्टेषु ''[[आश्रमः|आश्रमेषु]]'' निवसन्ति। अत्र बहुस्तरीय-प्रतियोगितापरीक्षायाः माध्यमेन १० तः १२ वर्षवयस्कानां बालकानां प्रवेशः भवति, तथा च [[केन्द्रीयमाध्यमिकशिक्षामण्डलम्|केन्द्रीयमाध्यमिकशिक्षामण्डलस्य]] (CBSE) पाठ्यक्रमानुसारेण द्वादशीकक्षा (१०+२) पर्यन्तं शिक्षा प्रदीयते। छात्राः नियमितरूपेण क्षेत्रीय-गणित-ओलम्पियाड् (RMO) तथा राष्ट्रीय-प्रतिभा-अन्वेषण-परीक्षा (NTSE) अादिषु राष्ट्रीयस्तरीयेषु शैक्षिकस्पर्धासु भागं गृह्णन्ति। == इतिहासः == नेतरहाट-आवासीय-विद्यालयस्य<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/nvs.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> स्थापना<ref>{{Cite web|url=https://latehar.nic.in/tourist-place/netarhat-school/|title=Netarhat School &#124; Latehar, Government of Jharkhand &#124; India}}</ref> [[भारतीयस्वातन्त्र्यम्|भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं]] १५ नवम्बर १९५४ दिनाङ्के तत्कालीनस्य [[बिहारराज्यम्|बिहारराज्यस्य]] जनानां कृते अभवत्। बिहारस्य प्रथमस्य मुख्यमन्त्रिणः [[श्रीकृष्णसिंहः|श्रीकृष्णसिंहस्य]], तस्य उपमुख्यमन्त्रिणः वित्तमन्त्रिणः च [[अनुग्रहनारायणसिंहः|अनुग्रहनारायणसिंहस्य]] च स्वप्नः आसीत् यत् एकस्य उत्कृष्टताकेन्द्रस्य स्थापना भवेत्।<ref>{{Cite web |title=Hail, hail Netarhat School |url=http://www.narendrabhagat.in/2011/10/04/hail-hail-netarhat-school/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120125074210/http://www.narendrabhagat.in:80/2011/10/04/hail-hail-netarhat-school/ |archive-date=2012-01-25 |access-date=2025-05-18}}</ref> शिक्षाविद् फ्रेडरिक गॉर्डन पियर्स (Frederick Gordon Pearce), जगदीशचन्द्रमाथुरः, [[सच्चिदानन्दसिन्हा]] च अस्य विद्यालयस्य योजनानिर्माणे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निरवहन्। पियर्स-महोदयः स्वकार्याणां कृते भारतस्य तत्कालीनात् [[भारतस्य राष्ट्रपतिः|राष्ट्रपतेः]] [[राजेन्द्रप्रसादः|डॉ. राजेन्द्रप्रसादात्]] प्रशंसां प्राप्तवान्।<ref>{{Cite book |last1=Prasad |first1=Rajendra |url=https://books.google.com/books?id=WmZfr6ERN64C&q=f+g+pearce+netarhat&pg=PA132 |title=Dr. Rajendra Prasad, Correspondence and Select Documents: 1934–1938 |publisher=Allied Publishers |year=1984 |isbn=9788170230021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/abt.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> == पूर्वच्छात्राः == विद्यालयस्य पूर्वच्छात्राणां सङ्घटनं 'नोबा' (NOBA – Netarhat Old Boys Association) इति नाम्ना ज्ञायते।<ref>[http://www.noba.org Netarhat Old boys Association]</ref> अस्य सङ्घटनस्य अनेके विभागाः सन्ति, सदस्याः च नियमितरूपेण मिलन्ति। == स्थानं परिसरश्च == अयं विद्यालयः [[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डस्य]] [[नेतरहाट|नेतरहाटे]] [[छोटानागपुरपठारः|छोटानागपुरपठारे]] १,२५० मीटर (४,१०० पाद) औन्नत्ये स्थितः अस्ति।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/lctn.php|title=Location|website=Netarhat Residential School|access-date=27 August 2026}}</ref> अयं परिसरः [[राँची|राँची-नगरात्]] प्रायः १५६ किलोमीटर (९७ मील) दूरे अस्ति, यत् अस्य निकटतमं प्रमुखं रेल-विमानपत्तनकेन्द्रं वर्तते। अत्रत्यं शैक्षिकं वातावरणं पारम्परिक-''[[गुरुकुलम्|गुरुकुल]]''-प्रणाल्यां [[महात्मा गान्धी|गान्धीदर्शने]] च आधारितम् अस्ति, यत्र छात्राः गृहात् दूरे निर्दिष्टेषु ''[[आश्रमः|आश्रमेषु]]'' निवसन्ति, सरलानि समानवस्त्राणि च धारयन्ति। विद्यालयस्य मार्गदर्शकं दर्शनं मुख्यभवनस्य प्रवेशद्वारे उत्कीर्णे अस्मिन् [[संस्कृतम्|संस्कृत]]-[[श्लोकः|श्लोके]] प्रतिबिम्बितम् अस्ति— {{quote|'''न त्वहं कामये राज्यं न स्वर्गं नापुनर्भवम्।<br>कामये दुःखतप्तानां प्राणिनामार्तिनाशनम्॥'''}}<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/why_ntrht.php|title=Why Netarhat|website=Netarhat Residential School|access-date=27 August 2026}}</ref> == संरचना == <mapframe text="नेतरहाट-आवासीय-विद्यालयः - परिसरमानचित्रम्" width="350" height="250" zoom="15" latitude="23.4710" longitude="84.2655"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "title": "नेतरहाट आवासीय विद्यालय, गोलंबर (Boundary)", "fill": "#4a148c", "fill-opacity": 0.2, "stroke": "#4a148c", "stroke-width": 2 }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [[ [84.262356, 23.473898], [84.262956, 23.473622], [84.263156, 23.473098], [84.262956, 23.472574], [84.262356, 23.472298], [84.261756, 23.472574], [84.261556, 23.473098], [84.261756, 23.473622], [84.262356, 23.473898] ]] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Oval Perimeter", "fill": "#d84315", "fill-opacity": 0.2, "stroke": "#d84315", "stroke-width": 2 }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [[ [84.2638, 23.4719], [84.2662, 23.4719], [84.2662, 23.4708], [84.2638, 23.4708], [84.2638, 23.4719] ]] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Stadium (मैदान संख्या 2 और 3) Perimeter", "fill": "#d84315", "fill-opacity": 0.2, "stroke": "#d84315", "stroke-width": 2 }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [[ [84.2690, 23.4716], [84.2708, 23.4716], [84.2708, 23.4705], [84.2690, 23.4705], [84.2690, 23.4716] ]] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "आचार्य नगर Boundary", "fill": "#1b5e20", "fill-opacity": 0.2, "stroke": "#1b5e20", "stroke-width": 2 }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [[ [84.2630, 23.4682], [84.2640, 23.4682], [84.2640, 23.4685], [84.2655, 23.4685], [84.2655, 23.4672], [84.2640, 23.4672], [84.2640, 23.4675], [84.2630, 23.4675], [84.2630, 23.4682] ]] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "नेतरहाट आवासीय विद्यालय, गोलंबर", "marker-symbol": "college", "marker-color": "#4a148c", "marker-size": "large" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.262356, 23.473098] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Rose Garden", "marker-symbol": "park", "marker-color": "#e91e63" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2612, 23.4745] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Auditorium", "marker-symbol": "theatre", "marker-color": "#6f42c1" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2619, 23.4719] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "8 Set", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2590, 23.4712] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "रामकृष्ण आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2605, 23.4698] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "प्रदीप आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2613, 23.4698] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "अरविंद आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2613, 23.4692] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "भाभा आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2644, 23.4695] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "रमन आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2638, 23.4699] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "बोस आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2648, 23.4699] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Assembly Hall", "marker-symbol": "building", "marker-color": "#1b5e20" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2609, 23.4713] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "कण्व आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2588, 23.4705] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "कणाद आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2592, 23.4702] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "कपिल आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2592, 23.4698] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 10", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2637, 23.4712] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Oval", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2651, 23.4715] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Guest House", "marker-symbol": "building", "marker-color": "#8b4513" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2628, 23.4714] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 8", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2630, 23.4720] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Volleyball Court", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2665, 23.4710] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Volleyball Court", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2668, 23.4720] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "प्राचार्य आवास", "marker-symbol": "residential-community", "marker-color": "#8b4513" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2660, 23.4703] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "किशोर आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#388e3c" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2670, 23.4701] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "अशोक आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#388e3c" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2665, 23.4698] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "साकेत आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#388e3c" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2670, 23.4695] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "प्रेम आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#388e3c" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2685, 23.4692] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "आनंद आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#388e3c" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2692, 23.4690] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "अर्जुन आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#388e3c" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2682, 23.4685] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 7", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2688, 23.4712] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Stadium (मैदान संख्या 2 और 3)", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2698, 23.4710] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 9", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2708, 23.4715] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Tennis Court", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2688, 23.4695] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 4", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2695, 23.4697] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "शांति आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32", "marker-size": "medium" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2705, 23.4693] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "अरुण आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2698, 23.4693] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "गौतम आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2702, 23.4688] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "तक्षशिला आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2675, 23.4678] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "नालंदा आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2680, 23.4675] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "विक्रम आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2672, 23.4675] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 1", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.269672, 23.468917] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 5", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2725, 23.4690] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Staff Quarter", "marker-symbol": "residential-community", "marker-color": "#8b4513" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2705, 23.4675] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "आचार्य नगर", "marker-symbol": "residential-community", "marker-color": "#8b4513" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2642, 23.4680] } } ] } </mapframe> [[File:Prem Ashram.jpg|thumb|आश्रमः]] [[File:8 set.jpg|thumb|सूर्यास्तः (विद्यालयपरिसरः)]] <gallery mode="packed"> File:Vir bhudhu bhagat house.jpg File:8th set.jpg File:कण्व आश्रम1.jpg|अष्टम-आश्रम-वर्गः (नूतनपरिसरः) </gallery> * '''छात्रक्षमता''': विद्यालये प्रतिवर्षं १०० बालकानां प्रवेशः भवति, प्रत्येकं कक्षायां च २२ छात्राणाम् उपवेशनव्यवस्था वर्तते।<ref>https://www.legitquest.com/act/national-council-for-teacher-education-recognition-norms-and-procedure-regulations-2014/CB6B</ref> * '''आवासीयक्षमता''': आत्मीयवातावरणं रक्षितुं प्रत्येकस्मिन् आश्रमे २४ छात्राणां निवासव्यवस्था अस्ति। * '''शैक्षिकसङ्कायः''': विद्यालयः २० शैक्षिकविभागेषु विभक्तः अस्ति, येषां सञ्चालनं ३५ समर्पितैः शिक्षकैः क्रियते। अनेन विद्यालये १:१५ इति उत्कृष्टः शिक्षक-छात्रानुपातः तिष्ठति। * '''पुस्तकालयः''': विद्यालये एकः समृद्धः पुस्तकालयः अस्ति,<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/lbry.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> यत्र विभिन्नेषु विषयेषु चत्वारिंशत्सहस्राधिकानि (४०,०००+) पुस्तकानि सन्ति। मुक्तकपाटिका-प्रणाली (Open shelf system) छात्रेभ्यः स्वानुसारं पुस्तकानि प्राप्तुं सौकर्यं यच्छति। पुस्तकालये कासाञ्चित् वैदेशिकपत्रिकाणां सहितं प्रायः सर्वाणि प्रमुखाणि दैनिकवार्तापत्रिकाणि, साप्ताहिक्यः, मासिक्यश्च उपलभ्यन्ते। * '''छात्रनेतृत्वम्''': छात्रसमुदायस्य प्रतिनिधित्वं 'छात्रपरिषदा' (Student's Council) क्रियते।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/stdnt_cncl.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> === सौकर्याणि आधारभूतसंरचना च === विद्यालयस्य शैक्षिकसंरचनायां भौतिकविज्ञानस्य, रसायनविज्ञानस्य, जीवविज्ञानस्य, सङ्गणकविज्ञानस्य, गणितस्य, सामाजिकविज्ञानस्य च कृते विशिष्टाः प्रयोगशालाः सन्ति।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/labs.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> २०२६ तमे वर्षे संस्थानेन समर्पितयोः 'टिङ्करिङ्ग्' (Tinkering) तथा 'स्टेम्' (STEM) प्रयोगशालयोः उद्घाटनेन स्वसौकर्याणां विस्तारः कृतः।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/scl_nws.php?id=13|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> पाठ्येतर-शैक्षिकरुचयः भूगोलपरिषद्, विज्ञानपरिषद्, इतिहासपरिषद् इत्यादीनां विभिन्नानां परिषदां माध्यमेन आयोज्यन्ते। भाषा-सांस्कृतिकविकासाय संस्कृत-आङ्ग्ल-हिन्दीसङ्घाः, चलच्चित्रसमितिः, समाजसेवासङ्घः च कार्यरताः सन्ति। अयं परिसरः आत्मनिर्भरसमुदायरूपेण कार्यं करोति, यत्र चिकित्सालयः, सभागारः, वृष्टिजलमापनप्रणाली, अनेकानि अतिथिगृहाणि च सन्ति। अपि च, अत्र परिसरनिवासिनां कृते पत्रालयः, सहकारीभवनम्, भारतीय-स्टेट-बैङ्क-शाखा (SBI) चेत्यादीनि आवश्यकानि स्थानीयसौकर्याणि अपि विद्यन्ते। === कृषिः पारिस्थितिकी च === [[File:Rose in a garden.jpg|thumb|उद्याने पाटलपुष्पाणि]] [[File:Beauty of White rose.jpg|thumb|नेतरहाटे श्वेतपाटलपुष्पम्]] नेतरहाटपरिसरस्य एका विशिष्टा विशेषता तस्य विस्तृतं कृषिक्षेत्रम् अस्ति, यत् विद्यालयस्य वातावरणेन सह एकीकृतम् अस्ति। परिसरे एका छत्राकप्रयोगशाला (Mushroom lab) द्वे मुख्ये पादपपोषणकेन्द्रे (Nursery units) च स्तः। छात्राः कर्मचारिणश्च परिसरे अमृतफलम् (नाशपाती), दाडिमम्, आलुकम्, उच्चघनत्वयुक्तं पेरुकफलं (अमरूद) च अभिव्याप्य विभिन्नानां फलोद्यानानां रक्षणं कुर्वन्ति। एतदतिरिक्तं पाटलोद्यानम् (Rose garden), शाकोद्यानम् (Teak garden), शाकवाटिकाः, औषधीयपादपानां कृते विशिष्टः विभागश्च अत्र संरक्षिताः सन्ति। == शैक्षिकव्यवस्था == नेतरहाटस्य शैक्षिकव्यवस्थायां संरचितः पाठ्यक्रमः, शैक्षिकपञ्चाङ्गम्, विशिष्टं शैक्षिकप्रतिमानं च अन्तर्भवन्ति, यत् 'प्रथमपर्व' <code>अवधिः - १८ जनवरी तः १८ जून पर्यन्तम्</code><ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/p_f.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> तथा 'द्वितीयपर्व' <code>अवधिः - १६ अगस्त तः १४ दिसम्बर पर्यन्तम्</code> इति द्वयोः भागयोः विभक्तम् अस्ति।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/p_s.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> छात्राणां भविष्यनिर्माणाय विद्यालये समर्पितं वृत्तिमार्गदर्शन-परामर्शकेन्द्रम् (Counselling Cell) वर्तते। शैक्षिकवर्षे मुख्यतः वर्षाकालावकाशः<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/rainy.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> शीतकालावकाशश्च<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/winter.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> भवत:। == प्रवेशः पाठ्यक्रमश्च == झारखण्डसर्वकारेण सञ्चालिते अस्मिन् विद्यालये (स्थापनातः राज्यविभाजनं यावत् अयं बिहारसर्वकारेण सञ्चालितः आसीत्) प्रवेशः त्रिस्तरीयपरीक्षायाः आधारेण दीयते— वर्णनात्मिका बहुविकल्पात्मिका च लिखितपरीक्षा, मनोवैज्ञानिकपरीक्षणं, व्यक्तिगतसाक्षात्कारश्च। राज्ये निवसन्तः १० तः १२ वर्षवयस्काः बालकाः<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/gdln.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> उपमण्डल-शिक्षापदाधिकारिणां माध्यमेन निर्धारितप्रपत्रे प्रवेशार्थम् आवेदनं कर्तुं शक्नुवन्ति। बिहारराज्यस्य विभाजनात् पूर्वं १०० स्थानानां (१९८२ पर्यन्तं ६० स्थानानि) कृते २०,००० तः अधिकाः छात्राः स्पर्धां कुर्वन्ति स्म। राज्यसर्वकारस्य नियमानुसारेण अनुसूचितजातीनाम्, अनुसूचितजनजातीनाम्, अन्यवर्गाणां च छात्राणां कृते स्थानानि आरक्षितानि सन्ति। छात्रेभ्यः १०+२ स्तरपर्यन्तं शिक्षा प्रदीयते। शिक्षामाध्यमम् [[आङ्ग्लभाषा]] अस्ति तथा च पाठ्यक्रमः [[केन्द्रीयमाध्यमिकशिक्षामण्डलम्|केन्द्रीयमाध्यमिकशिक्षामण्डलेन]] (CBSE) निर्धारितमानकेषु आधारितः अस्ति। प्रथमत्रयवर्षाणां (सप्तमीतः नवमीकक्षा पर्यन्तम्) छात्राणां कृते विद्यालयेन स्वकीयः पाठ्यक्रमः विकसितः अस्ति, यत्र सङ्गीते,<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/cltr_activities.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> ललितकलायां, कृष्यां, हस्तशिल्पे च अनिवार्यप्रशिक्षणस्य व्यवस्था अस्ति।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/lf_skl.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> विद्यालये सङ्गणकाध्ययनमपि आरब्धम् अस्ति। == प्रशासनं कर्मचारिणश्च == अधुना विद्यालयाय स्वायत्तता प्रदत्ता अस्ति तथा च झारखण्डसर्वकारस्य मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयस्य (साम्प्रतं विद्यालयशिक्षा-साक्षरताविभागः) नियन्त्रणे अस्य नाम 'नेतरहाट-विद्यालय-समितिः'<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/nvs_exec.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> इति कृतम् अस्ति। प्राचार्यः कार्यकारीसमितेः सदस्य-सचिवः भवति। यतः इदं सर्वकारीयं संस्थानम् अस्ति, अतः अस्य सम्पूर्णा प्रशासनिकव्यवस्था सर्वकारीयनियमैः शासिता नियन्त्रिता च भवति।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/vdyly.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> सर्वे शिक्षकाः,<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/fclty.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> ये राजपत्रिताः सर्वकारीयसेवकाः सन्ति, तेभ्यः शैक्षिकं प्रशासनिकं च नियन्त्रणं समर्पितम् अस्ति। प्राचार्यः समग्रनियन्त्रणाधिकारी भवति।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/nvs_gen.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> केचन पूर्वतनाः वर्तमानाश्च शिक्षकाः भारतस्य राष्ट्रपतिना राष्ट्रीयपुरस्कारेण अपि सम्मानिताः सन्ति।<ref>{{Cite web |title=306 Teachers get national award for 2004 |url=http://pib.nic.in/archieve/image/2005/r2005090509.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206190142/http://pib.nic.in/archieve/image/2005/r2005090509.doc |archive-date=2012-02-06 |publisher=Press Information Bureau, Government of India}}</ref> === विद्यालयस्य पूर्वप्राचार्याः === <ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/prncpl.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> {| class="wikitable" ! नाम ! आरम्भकालः ! समाप्तिकालः |- | चार्ल्स जेम्स नेपियर (Charles James Nepier) | अप्रैल १९५४ | अगस्त १९५५ |- | राधा सिन्हा | सितम्बर १९५५ | मार्च १९५६ |- | जीवननाथ दरः | अप्रैल १९५६ | दिसम्बर १९६६ |- | बीरेन्द्रकुमार सिन्हा | जनवरी १९६७ | फरवरी १९७६ |- | रामदेव त्रिपाठी | फरवरी १९७६ | फरवरी १९७९ |- | कैलाशनारायण महरोत्रा | जून १९७९ | अक्टूबर १९८० |- | मिथिलेश कान्तिः | अक्टूबर १९८० | सितम्बर १९८३ |- | द्वारिकाप्रसाद सिंहः | सितम्बर १९८३ | अप्रैल १९८६ |- | सत्यनारायण सिंहः | नवम्बर १९८६ | अप्रैल १९८८ |- | मङ्गलदेव पाण्डेयः | अगस्त १९८८ | अप्रैल १९९० |- | परममित्र शास्त्री | अप्रैल १९९० | सितम्बर १९९१ |- | के. एन्. वासुदेवनः | अगस्त १९९१ | सितम्बर १९९५ |- | कमलेश्वर प्रसादः | अक्टूबर १९९५ | सितम्बर २००० |- | नरेन्द्र प्रसादः | सितम्बर २००० | अगस्त २००३ |- | बिनोदकुमार कर्णः | सितम्बर २००३ | जनवरी २०१० |- | रमाकान्त गजानन मराठे | फरवरी २०१० | नवम्बर २०१० |- | रामनरेश सिंहः | दिसम्बर २०१० | सितम्बर २०१३ |- | विमलांशुशेखर मल्लिकः | अक्टूबर २०१३ | दिसम्बर २०१५ |- | रामनरेश सिंहः | दिसम्बर २०१५ | मार्च २०१६ |- | विन्ध्याचल पाण्डेयः | मार्च २०१६ | जनवरी २०१८ |- | अञ्जनीकुमार पाठकः | ०८ जनवरी २०१८ | जून २०१८ |- | सन्तोषकुमार सिंहः | जून २०१८ | जून २०२३ |- | प्रसाद पासवानः | जून २०२३ | मार्च २०२४ |- | अभिषेक मिश्रः | अप्रैल २०२४ | जून २०२४ |- | सन्तोषकुमार पाठकः | जून २०२४ | अद्ययावत् |} == सह-पाठ्यचर्या-गतविधयः == [[File:Rangoli in india.jpg|thumb|राधाकृष्ण-रङ्गवल्ली]] [[File:Rangoli in Netarhat.jpg|thumb|दीपावली-रङ्गवल्ली]] [[File:Rangoli in Netarhat Awasiya Vidyalaya.jpg|thumb|राधा-रङ्गवल्ली]] [[File:Rangoli of Netarhat Awasiya Vidyalaya.jpg|thumb|राजस्थानीमहिला (रङ्गवल्ली)]] क्रीडाः शारीरिकप्रशिक्षणं च नेतरहाटविद्यालयस्य दिनचर्यायाः अविभाज्यम् अङ्गं वर्तते। विद्यालये [[राष्ट्रीय छात्रसेना|राष्ट्रीय-छात्र-सेनायाः]] (N.C.C.)<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/ncc_sct.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> त्रयाणां कनिष्ठविभागानाम् (स्थलसेना, वायुसेना, नौसेना) अतिरिक्तं वरिष्ठविभागस्य नौसेनाशाखा अपि विद्यते। कनिष्ठबालकानां कृते चत्वारः 'स्काउट्' (Scout) दलाः सन्ति, ते 'रेड् क्रॉस्' (Red Cross) सोसाइटी इत्येतदपि चेतुं शक्नुवन्ति। एतदतिरिक्तं [[योगः|योगस्य]]<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/sprts.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> व्यायामस्य (Gymnastics) च प्रशिक्षणमपि प्रदीयते। क्रीडास्पर्धानाम् अतिरिक्तं धावनस्पर्धाः अपि आयोज्यन्ते। विद्यालये [[पादकन्दुकम्]] (Football), [[यष्टिकन्दुकम्]] (Hockey), करकन्दुकम् (Volleyball), टेनिस, बास्केटबॉल, [[क्रिकेट्]], बैडमिण्टन, उत्पीठिका-कन्दुकम् (Table tennis), खो-खो, कबड्डी, कैरम, [[चतुरङ्गम्]] (Chess) इत्यादीनां क्रीडानां सौकर्याणि सन्ति। एतासु तावत्सु क्रीडासु वार्षिकस्पर्धाः आयोज्यन्ते, छात्राः च अन्तर्विद्यालयीयस्पर्धासु भागं गृह्णन्ति। विद्यालये काष्ठकला, धातुकला, विमानप्रतिरूपनिर्माणम् (Aeromodelling), मृत्तिकाकला, उद्यानपालनम्, छायाचित्रणम्, चित्रकला, भुशुण्डीप्रशिक्षणम् (Rifle training) इत्यादीनां रुचिकार्याणां सौकर्याणि सन्ति। [[हिन्दी|हिन्दीभाषायाम्]] [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लभाषायां]] च नाटकानि, वादविवादाः, भाषणस्पर्धाः, अन्त्याक्षरीस्पर्धाश्च आयोज्यन्ते। केचन छात्राः पठारे राष्ट्रीय-नाट्य-विद्यालयेन (NSD) आयोजिते षट्सप्ताहव्यापिनि शिबिरे अपि भागं गृहीतवन्तः। अत्रत्येन रमणीयेन वातावरणेन चलच्चित्रनिर्देशकाः अपि आकर्षिताः, येषु प्रसिद्धं हिन्दीचलच्चित्रं ''हिप हिप हुर्रे'' (Hip Hip Hurray) अन्यतमम् अस्ति। विद्यालयेन शैक्षिकभ्रमणानि<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/trp_trs.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> अपि आयोज्यन्ते। [[स्वातन्त्र्यदिनम् (भारतम्)|स्वातन्त्र्यदिनम्]], [[गणतन्त्रदिनम् (भारतम्)|गणतन्त्रदिनम्]], वार्षिकोत्सवः, गान्धीजयन्ती, [[तुलसीदासः|तुलसीजयन्ती]], सरस्वतीपूजा इत्यादीनाम् उत्सवानां सज्जीकरणाय छात्राणां विभिन्नाः समितयः निर्मिताः सन्ति। == शुल्कव्यवस्था == इदं संस्थानम् आवश्यकताधारिते योग्यताधारिते च प्रतिमाने कार्यं करोति, यत्र प्रतिमासं २०० रूप्यकाणां मानकं परिचालन-रक्षणशुल्कं<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/fee_strctr.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> गृह्यते; परं अत्यन्तं निर्धनेभ्यः मेधाविछात्रेभ्यः इदं शुल्कं पूर्णतया क्षम्यते। छात्राणां कृते शिक्षणशुल्कं निःशुल्कम् अस्ति, तेभ्यः आवश्यकानि पुस्तकानि पठनसामग्री च निःशुल्कं प्रदीयन्ते। अपि च, सर्वकारेण भोजनावासयोः प्रभूतायां वृत्तौ (Subsidy) दत्तायां सति छात्राणां जीवनव्ययः न्यूनतमः भवति, आर्थिकबाधाः शिक्षां न बाधेरन् इत्येतदर्थं न्यूनतमशुल्केन वस्त्राणि अपि प्रदीयन्ते। == आश्रमः छात्रजीवनं च == सर्वेभ्यः छात्रेभ्यः परिसरस्थितेषु छात्रावासेषु निवासः अनिवार्यः अस्ति, ये ''[[आश्रमः|आश्रमाः]]'' इति कथ्यन्ते। समानताम् एकरूपतां च रक्षितुं छात्रेभ्यः केवलं विद्यालयेन प्रदत्तानि वस्त्राणि उपस्करान् च धारयितुम् अनुमतिः अस्ति। केशकर्तनं, सीवनं, वस्त्रक्षालनं चेत्यादीनि आवश्यकानि सौकर्याणि विद्यालयव्ययेन परिसरे एव प्रदीयन्ते। आवासीयप्रणाली सुसंरचिता अस्ति, सा च स्वावलम्बने सामुदायिकजीवने च बलं ददाति। दिनचर्यायां स्वाध्यायः, शारीरिकप्रशिक्षणम्, क्रीडाः, सामूहिकगृहकार्याणि च अन्तर्भवन्ति। प्रत्येकम् आश्रमस्य निरीक्षणम् एकेन गृहपतिना (''आश्रमाध्यक्षेण'') क्रियते, यः विद्यालयस्य शिक्षकः भवति। आश्रमाध्यक्षः तस्य पत्नी च (या आदरपूर्वकं ''माताजी'' इति सम्बोध्यते) आश्रमे एव निवसतः छात्रैः सह भोजनं च कुरुतः। दैनन्दिनकार्याणां प्रबन्धने सहाय्यार्थं वरिष्ठछात्राः 'प्रीफेक्ट्' (Prefect) रूपेण नियुज्यन्ते। प्रशासनिक-पाठ्येतरोद्देश्यार्थं छात्रावासाः सप्तसु वर्गेषु (''आश्रम-वर्गेषु'') विभक्ताः सन्ति। प्रत्येकस्मिन् वर्गे त्रयः आश्रमाः भवन्ति, येषां नामानि मुख्यतः ऐतिहासिकपुरुषाणां, विदुषाम्, आदर्शानां च नामधेयेन स्थापितानि सन्ति— * '''प्रथमवर्गः''' — अरुणः, शान्तिः, गौतमश्च * '''द्वितीयवर्गः''' — आनन्दः, प्रेम, अर्जुनश्च * '''तृतीयवर्गः''' — अशोकः, किशोरः, साकेतश्च * '''चतुर्थवर्गः''' — नालन्दा, विक्रमः, तक्षशिला च * '''पञ्चमवर्गः''' — भाभा, रमनः, बोसश्च * '''षष्ठवर्गः''' — अरविन्दः, रामकृष्णः, प्रदीपश्च * '''सप्तमवर्गः''' — कण्वः, कपिलः, कणादश्च<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/arn.php|title=Ashrams|website=Netarhat Residential School|access-date=27 August 2026}}</ref> == उत्पीडन-निरोधक-व्यवस्था (Anti-ragging) == छात्रविवादान् अन्तश्छात्रावासकलहान् च निवारयितुं नेतरहाट-आवासीय-विद्यालयस्य प्रशासनेन २०२६ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य २१ दिनाङ्के निर्गतैः आधिकारिकैरादेशैः औपचारिकं 'उत्पीडन-निरोधक-नीतिः' (Anti-Ragging Policy) प्रवर्तिता तथा च समर्पिता 'उत्पीडन-निरोधक-समितिः' स्थापिता।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/anti_ragging_cell.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref><ref>https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:210226_ofc_ordr_anti_ragging_committee_ntrht_vdly.jpg&oldid=1262677639</ref><ref>https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:210226_ofc_ordr_anti_ragging_committee_ntrht_vdly(1).jpg&oldid=1262677660</ref> एतेषाम् उपायानाम् उद्देश्यं परिसरे शत्रुतायाः उन्मूलनं, छात्रसुरक्षायाः प्रवर्तनम्, आवासीयविद्यालयस्य सामुदायिकानुशासनस्य रक्षणं च अस्ति। '''कार्यक्षेत्रं संस्थागतप्रशासनं च''' विद्यालयस्य इयं व्यवस्था शारीरिक-मौखिक-मानसिकदुर्व्यवहाराणां विरुद्धं 'शून्य-सहनशीलता-नीतिं' (Zero-tolerance policy) स्थापयति, या परिसरस्य सर्वेषु विभागेषु (शैक्षिकभवनेषु, आश्रमेषु, भोजनालयेषु, क्रीडाङ्गणेषु च) तथा च शैक्षिकभ्रमणेषु प्रवर्तते। अस्याः प्रमुखाणि तत्त्वानि अधोलिखितानि सन्ति— * '''आवासीयसमितिः''': परिसरे सप्रभावनिरीक्षणाय संस्थानेन पञ्चसदस्यात्मिका समितिः गठिता, यस्याम् एकः अध्यक्षः चत्वारः प्राध्यापकाश्च सन्ति। एते सर्वे छात्राणाम् आचरणं साक्षात् निरीक्षितुं विद्यालयपरिसरे एव निवसन्ति। * '''कर्मचारिसतर्कता''': आश्रमाध्यक्षेभ्यः शिक्षकेभ्यश्च नियमितपरीक्षणं कर्तुं तथा च कस्यापि अनुशासनभङ्गस्य सूचनां २४ होराणां (घण्टानाम्) आभ्यन्तरे समितये दातुं निर्देशः दत्तः अस्ति। '''अभियोगप्रणाली अन्वेषणप्रक्रिया च''' * '''अभियोगमाध्यमानि''': छात्राः मौखिकरूपेण, लिखितरूपेण, अथवा प्रत्येकस्मिन् आश्रमे स्थापितेषु गोपनीय-अभियोगपेटिकासु (Complaint Boxes) अज्ञातनाम्ना स्वकीयान् अभियोगान् (शिकायत) प्रस्तोतुं शक्नुवन्ति। * '''समयबद्धमन्वेषणम्''': समित्या प्राप्तस्य अभियोगस्य अन्वेषणं कृत्वा पञ्चसु कार्यदिवसेषु संस्थानप्रमुखाय प्रतिवेदनं दातव्यं भवति। * '''आवधिकसमीक्षा''': समितिः प्रतिमासम् अनुशासनसमीक्षां करोति तथा च प्रतिवर्षं नीतिव्यवस्थायाः मूल्याङ्कनं करोति। '''अनुशासनात्मकदण्डाः निवारककार्यक्रमाश्च''' * '''स्तरीयाः दण्डाः''': प्रमाणितेभ्यः अपराधभ्यः लिखितचेतावनी, विशेषाधिकाराणां (यथा बहिर्भ्रमणं उत्सवेषु भागग्रहणं च) निरसनम्, आश्रमात् निलम्बनम्, संस्थानात् निष्कासनम्, आचरणपत्रे औपचारिकसूचनाङ्कनं चेत्यादयः दण्डाः निर्धारिताः सन्ति। * '''विकासात्मकाः उपक्रमाः''': दण्डात्मकोपायैः सह संस्थानं नियमित-छात्रपरामर्श-कार्यशालाः, सामुदायिकजीवन-अभिविन्यासः, अन्तराश्रम-सांस्कृतिक-क्रीडाकार्यक्रमाः, वरिष्ठछात्राणां पर्यवेक्षितं मार्गदर्शनं चेत्यादीन् निवारकोपायान् अपि अनुसरति। == सन्दर्भाः == {{reflist}} == बाह्यसम्पर्कतन्तवः == {{commons category|Netarhat Awasiya Vidyalaya}} * [https://netarhatvidyalaya.com आधिकारिकं जालपुटम्] * [https://www.youtube.com/watch?v=kRHqRId2VUI द लास्ट गुरुकुल – एकं वृत्तचित्रम्] * [https://netarhatvidyalaya.blogspot.com/2009_01_01_archive.html नेतरहाटविद्यालयाय समर्पितं जालपृष्ठम् (Blog)] * [http://www.noba.org नेतरहाट-पूर्वच्छात्रसङ्घस्य (NOBA) जालपुटम्] * [https://www.netarhatvidyalaya.com/md_cvrgdetails_show.php?viewgd=MjQ0&sfea=MjAyNi0yNw== JEE MAIN परीक्षायां नेतरहाटस्य शाश्वतानन्दस्य उत्कृष्टं प्रदर्शनम्] * [https://www.bhaskar.com/local/jharkhand/latehar/news/eight-students-from-netarhat-school-clear-neet-dbp-138505497.html नेतरहाटविद्यालयस्य अष्ट छात्राः नीट (NEET) परीक्षायां सफलाः] * [https://www.livehindustan.com/jharkhand/ranchi/story-students-from-netarhat-residential-school-excel-at-jharkhand-state-olympiad-201779892983780.amp.html ओलम्पियाड्-स्पर्धायां नेतरहाटविद्यालयस्य उत्कृष्टं प्रदर्शनम्] * [http://biharboard.bih.nic.in/Toppers.htm बिहारमाध्यमिकविद्यालयपरीक्षायां नेतरहाटविद्यालयस्य सर्वोच्चच्छात्राणां सूची] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070526075508/http://biharboard.bih.nic.in/Toppers.htm |date=26 May 2007 }} * [https://books.google.com/books?id=WmZfr6ERN64C&dq=f+g+pearce+netarhat&pg=PA132 राष्ट्रपतिः डॉ. राजेन्द्रप्रसादः श्री एफ. जी. पियर्सं प्रति नेतरहाटविद्यालयविषये लिखति] * [https://web.archive.org/web/20121021102905/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-11-16/patna/27153034_1_meritorious-students-school-education-past-glory नेतरहाटविद्यालयेन ५० वर्षाणि पूर्णानि: टाइम्स ऑफ इण्डिया प्रतिवेदनम्] * [https://web.archive.org/web/20110525223416/http://www.telegraphindia.com/1080512/jsp/jharkhand/story_9258458.jsp नेतरहाटविद्यालयस्य सर्वोच्चच्छात्राः - द टेलीग्राफ] * [http://palamu.nic.in/netarhat.htm नेतरहाटः - पर्यटनसूचना] rct7ds3ocrron35bph33wyddxgxfhfb 3 92650 501480 2026-10-18T16:38:59Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501480 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Tttpboff}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १६:३८, १८ अक्टोबर् २०२६ (UTC) o77exdmlhyj6o2u0jdooxxzootcbk7a 3 92651 501484 2026-10-19T02:30:53Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501484 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=जे पी भारद्वाजः}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०२:३०, १९ अक्टोबर् २०२६ (UTC) 9hrul51tcevxnms3vaz1bg13wc7mi1n