विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 1267 501494 499374 2026-10-20T01:08:52Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501494 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;<!--size of [show]/[hide] link--> |liststyle = text-align:center;white-space:nowrap; |title = {{resize|125%|Republic of South Africa}} | {{small|{{nobold|''10 other official names:''<ref>{{cite web |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm |title=The Constitution |publisher=Constitutional Court of South Africa |accessdate=3 September 2009 |archive-date=31 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731185940/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm |deadurl=yes }}</ref>}}}} | {{native name|af|{{small|Republiek van Suid-Afrika}}|fontsize=68%}} | {{native name|nr|{{small|iRiphabliki yeSewula Afrika}}|fontsize=68%}} | {{native name|xh|{{small|iRiphabliki yomZantsi Afrika}}|fontsize=68%}} | {{native name|zu|{{small|iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika}}|fontsize=68%}} | {{native name|ss|{{small|iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika}}|fontsize=68%}} | {{native name|nso|{{small|Repabliki ya Afrika-Borwa}}|fontsize=68%}} | {{native name|st|{{small|Rephaboliki ya Afrika Borwa}}|fontsize=68%}} | {{native name|tn|{{small|Rephaboliki ya Aforika Borwa}}|fontsize=68%}} | {{native name|ts|{{small|Riphabliki ra Afrika Dzonga}}|fontsize=68%}} | {{native name|ve|{{small|Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe}}|fontsize=68%}} }} |common_name = South Africa |image_flag = Flag of South Africa.svg |alt_flag = |image_coat =Coat of arms of South Africa (heraldic).svg |alt_coat = |symbol_type = Coat of arms |national_motto = "{{unicode|!ke e: ǀxarra ǁke}}"&nbsp;{{small|([[ǀXam language|ǀXam]])}}<br/>{{small|"[[Unity in Diversity]]"}} |national_anthem = [[National anthem of South Africa]]<br />[[File:South African national anthem.oga|center]] |image_map = Location South Africa AU Africa.svg |map_caption = {{map caption|countryprefix=|location_color=dark blue|region=Africa|region_color=dark grey|subregion=the [[African Union]]|subregion_color=light blue}} |alt_map = |capital = {{unbulleted list |[[Pretoria]] {{small|(executive)}} |[[Bloemfontein]] {{small|(judicial)}} |[[Cape Town]] {{small|(legislative)}}}} |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= |largest_city = {{nowrap|[[Johannesburg]] {{small|(2006)}}<ref>{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/World.html |title=Principal Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation.de |accessdate=30 October 2011}}</ref><!--end nowrap:-->}} |official_languages = <ref group=Note>The [[Khoi languages|Khoi]], [[Nama language|Nama]] and [[San languages]] languages, [[South African Sign Language]], German, Greek, [[Gujarati language|Gujarati]], [[Hindi language|Hindi]], Portuguese, [[Tamil language|Tamil]], [[Telegu language|Telegu]], [[Urdu language|Urdu]], Arabic, [[Hebrew language|Hebrew]], [[Sanskrit language|Sanskrit]] and "other languages used for religious purposes in South Africa" have a special status ([http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html Chapter 1, Article 6 of the South African Constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207020120/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |date=2018-02-07 }}).</ref> {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = [[Languages of South Africa|11 languages]] |liststyle = border-top:1px solid #aaa; | [[Afrikaans]] | |[[Northern Sotho language|Northern Sotho]] | [[South African English|English]] | [[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]|[[Sotho language|Southern Sotho]] |[[Swati language|Swazi]] |[[Tsonga language|Tsonga]] |[[Tswana language|Tswana]] |[[Venda language|Venda]] |[[Xhosa language|Xhosa]] |[[Zulu language|Zulu]] }} |ethnic_groups = {{unbulleted list | {{nowrap|79.2% [[Black people|Black African]]}} | 8.9% [[Coloured]] | 8.9% [[White South African|White]] | 2.5% [[Asian South African|Indian or Asian]] | 0.5% other }} |ethnic_groups_year = {{lower|0.4em|<ref name=census2011-inbrief />}} <ref group=Note>The Census 2011 household [http://www.statssa.gov.za/census2011/documents/CensusQuestionnaires/Census%202011_q_A.pdf questionnaire] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} describes the groups shown here as population groups, asking in respect of each household member "How would ''(name)'' describe him/herself in terms of population group?".</ref> |demonym = [[Demographics of South Africa|South African]] |government_type = [[Constitutional democracy|Constitutional]] [[parliamentary republic]] |leader_title1 = [[President of South Africa|President]] |leader_name1 = [[Jacob Zuma]] |leader_title2 = [[Deputy President of South Africa|Deputy President]] |leader_name2 = [[Cyril Ramaphosa]] |leader_title3 = [[Chairperson of the National Council of Provinces|Chairperson of the NCOP]] |leader_name3 = [[Thandi Modise]] |leader_title4 = [[Speaker of the South African National Assembly|Speaker of the National Assembly]] |leader_name4 = [[Baleka Mbete]] |leader_title5 = [[Chief Justice of South Africa|Chief Justice]] |leader_name5 = [[Mogoeng Mogoeng]] |legislature = [[Parliament of South Africa|Parliament]] |upper_house = [[National Council of Provinces]] |lower_house = [[National Assembly of South Africa|National Assembly]] |sovereignty_type = Independence |sovereignty_note = {{nowrap|from the [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|United Kingdom]]}} |established_event1 = [[Union of South Africa|Union]] |established_date1 = 31 May 1910 |established_event2 = [[Statute of Westminster 1931|Statute of Westminster]] |established_date2 = 11 December 1931 |established_event3 = [[South African referendum, 1960|Republic]] |established_date3 = 31 May 1961 |area_rank = 25th |area_magnitude = 1 E12 |area_km2 = 1,221,037 |area_sq_mi = 471,443 |area_footnote = |percent_water = negligible |population_estimate = 54,002,000<ref name=newpopest>{{cite web |url=http://beta2.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022014.pdf |title=Mid-year population estimates 2014 |publisher=Statistics South Africa |format=PDF |accessdate=5 August 2014 |archive-date=8 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808032616/http://beta2.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022014.pdf |deadurl=yes }}</ref> |population_estimate_rank = 25th |population_estimate_year = 2014 |population_census = 51,770,560{{rp|18}} |population_census_year = 2011 |population_density_km2 = 42.4 |population_density_sq_mi = |population_density_rank = 169th |GDP_PPP = {{nowrap|$623.201 billion<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=48&pr.y=15&sy=2013&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |title=South Africa |publisher=International Monetary Fund |accessdate=2013-10-27}}</ref><!--end nowrap:-->}} |GDP_PPP_rank = 25th |GDP_PPP_year = 2014 |GDP_PPP_per_capita = $11,914<ref name=imf2 /> |GDP_PPP_per_capita_rank = 82nd |GDP_nominal = {{nowrap|$371.211 billion<ref name=imf2/>}} |GDP_nominal_rank = 33rd |GDP_nominal_year = 2014 |GDP_nominal_per_capita = $7,096<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 83rd |Gini_year = 2009 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 63.1 <!--number only--> |Gini_ref =<ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=2 March 2011}}</ref> |Gini_rank = <!-- 2nd --><!-- hid rank as source not clear --> |HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.658 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 July 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> |HDI_rank = 118th |currency = [[South African rand]] |currency_code = ZAR |time_zone = [[South African Standard Time|SAST]] |utc_offset = +2 |time_zone_DST = |DST_note = |utc_offset_DST = |antipodes = |date_format = |drives_on = [[Right- and left-hand traffic|left]] |calling_code = [[+27]] |iso3166code = |cctld = [[.za]] }} '''दक्षिण अफ्रीका''' [[अफ्रीका]] महाद्वीपे दक्षिणखण्‍डे देश: अस्‍ति. अस्‍य राजधानी [[केपटौन]] अस्‍ति. ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.gov.za/ Government of South Africa] *[https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/south-africa.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122014112/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/south-africa.html |date=2008-11-22 }} *[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/southafrica.htm South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081026035604/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/southafrica.htm |date=2008-10-26 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' *{{dmoz|Regional/Africa/South_Africa}} *[http://www.oecd.org/southafrica/ South Africa] [[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]] *[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14094760 South Africa] from the [[BBC News]] *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/555568/South-Africa South Africa] at ''[[Encyclopædia Britannica]]'' *[http://www.southafrica.info/ SouthAfrica.info] *[http://www.southafrica.net/sat/content/en/za/home South Africa Tourism] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=ZA Key Development Forecasts for South Africa] from [[International Futures]] [[वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 20qol6ex1c8xvpx5timfpb0yxbdqcz9 0 1419 501499 499772 2026-10-20T03:30:12Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501499 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = Kingdom of Lesotho |native_name = '' 'Muso oa Lesotho'' |common_name = Lesotho |image_flag = Flag of Lesotho.svg |image_coat = Coat of arms of Lesotho.svg |image_map = Location Lesotho AU Africa.svg |map_caption = {{map caption |countryprefix= |location_color=dark blue |region=Africa |region_color=dark grey |subregion=the [[African Union]] |subregion_color=light blue}} |national_motto = {{native phrase|st|"Khotso, Pula, Nala"|italics=off}}<br/>{{small|"Peace, Rain, Prosperity"}} |national_anthem = ''[[Lesotho Fatše La Bontata Rona]]''<br/>{{small|''Lesotho, land of our Fathers''}} |official_languages = {{unbulleted list |[[Sotho language|Sesotho]] |[[South African English|English]]}} |demonym = {{unbulleted list |{{nowrap|Mosotho {{small|([[Grammatical number#Singular versus plural|singular]])}}}} |Basotho {{small|(plural)}}}} |ethnic_groups = {{unbulleted list |99.7% [[Basotho]] |0.3% other Africans}} |capital = [[Maseru]] |latd =29 |latm=28 |latNS=S |longd=27 |longm=56 |longEW=E |largest_city = Maseru |government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Parliamentary system|parliamentary]] [[constitutional monarchy]] |leader_title1 = [[List of Kings of Lesotho|King]] |leader_name1 = [[Letsie III of Lesotho|Letsie III]] |leader_title2 = [[Prime Minister of Lesotho|Prime Minister]] |leader_name2 = [[Pakalitha Mosisili]] |legislature = [[Parliament of Lesotho|Parliament]] |upper_house = [[Senate (Lesotho)|Senate]] |lower_house = [[National Assembly (Lesotho)|National Assembly]] |area_rank = 140th |area_magnitude = 1 E10 |area_km2 = 30,355 |area_sq_mi = 12,727 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = negligible |population_estimate = 2,067,000<ref name="unpop"/> |population_estimate_rank = 144th |population_estimate_year = 2009 |population_census = 2,031,348 |population_census_year = 2004 |population_density_km2 = 68.1 |population_density_sq_mi = 162.4 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 138th |GDP_PPP = $4.277 billion<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=26&pr.y=10&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=666&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Lesotho |publisher=International Monetary Fund |accessdate=17 April 2013}}</ref> |GDP_PPP_year = 2013 |GDP_PPP_per_capita = $2,244<ref name=imf2/> |GDP_nominal = $2.616 billion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_year = 2013 |GDP_nominal_per_capita = $1,372<ref name=imf2/> |sovereignty_type = [[Independence]] |established_event1 = from the [[United Kingdom]] |established_date1 = 4 October 1966 |Gini_year = 2003 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 52.5 <!--number only--> |Gini_ref = <ref name=gini-index>{{cite web|title=GINI index|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?order=wbapi_data_value_2007+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc&page=1|publisher=World Bank|accessdate=26 July 2013}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.486 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |year=2014 |accessdate=27 July 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> |HDI_rank = 162nd |currency = [[Lesotho loti]] |currency_code = LSL |country_code = |time_zone = [[South African Standard Time|SAST]] |utc_offset = +2 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |drives_on = [[Right- and left-hand traffic|left]] |calling_code = [[+266]] |cctld = [[.ls]] |footnote_a = |footnotes = Estimates for this country explicitly take into account the effects of excess mortality due to [[AIDS]]; this can result in lower [[life expectancy]], higher infant mortality and death rates, lower population and growth rates, and changes in the distribution of population by age and sex than would otherwise be expected. }} '''लेसोथो''' अफ्रीका-महाद्वीपे दक्षिणे देश: अस्‍ति. जनसंख्‍या -२.२ मिलियन. ==टिप्पणी== {{reflist}} ===बाह्यसम्पर्कतन्तुः=== * [http://www.gov.ls Government of Lesotho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180408225354/http://gov.ls/ |date=2018-04-08 }} * [http://www.lesotholii.org/ Published Judicial Opinions] * [https://web.archive.org/web/20080607085124/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/lesotho.htm Lesotho] from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Lesotho}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13728324 Lesotho profile] from the [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=LS Key Development Forecasts for Lesotho] from [[International Futures]] [[वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] g03r6jwip2t6j4ih98x629u7kjv5k91 0 4706 501498 499420 2026-10-20T03:09:00Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501498 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> |name = Johann Wolfgang von Goethe |image = [[File:Goethe (Stieler 1828).jpg|250px]] |birth_date = {{birth date|1749|8|28|df=y}} |birth_place = [[Free City of Frankfurt|Free Imperial City of Frankfurt]], [[Holy Roman Empire]] |death_date = {{death date and age|1832|3|22|1749|8|28|df=y}} |death_place = [[Weimar]], [[Saxe-Weimar-Eisenach|Grand Duchy of Saxe-Weimar-Eisenach]], [[German Confederation]] |occupation = Poet, novelist, playwright, [[natural philosopher]], diplomat, civil servant |nationality = German |movement = ''[[Sturm und Drang]]''; [[Weimar Classicism]] |notableworks = ''[[Goethe's Faust|Faust]]''; ''[[The Sorrows of Young Werther]]''; ''[[Wilhelm Meister's Apprenticeship]]''; ''[[Elective Affinities]]''; "[[Prometheus (Goethe)|Prometheus]]"; ''[[Theory of Colours|Zur Farbenlehre]]''; ''[[Italian Journey|Italienische Reise]]''; ''[[Westöstlicher Diwan]]'' |spouse = [[Christiane Vulpius]] (1806–16, her death) |influences = [[Pedro Calderón de la Barca|Calderón]], [[Christian Fürchtegott Gellert|Gellert]], [[Oliver Goldsmith|Goldsmith]], [[Hafez]], [[Johann Gottfried Herder|Herder]], [[Homer]], [[Kālidāsa]], [[Kant]], [[Friedrich Gottlieb Klopstock|Klopstock]], [[Gotthold Ephraim Lessing|Lessing]], [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[James Macpherson|Macpherson]], [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]], [[Friedrich Schiller|Schiller]], [[William Shakespeare|Shakespeare]], [[Spinoza]], [[Emanuel Swedenborg|Swedenborg]],<ref>[[Karl Robert Mandelkow]], Bodo Morawe: Goethes Briefe. 2. edition. Vol. 1: Briefe der Jahre 1764–1786. ''Christian Wegner'', Hamburg 1968, p.&nbsp;709</ref> [[Johann Joachim Winckelmann|Winckelmann]] |influenced = [[Thomas Carlyle|Carlyle]], [[Ernst Cassirer|Cassirer]], [[Charles Darwin|Darwin]], [[Sigmund Freud|Freud]], [[Günter Grass|Grass]], [[André Gide|Gide]], [[Hermann Hesse|Hesse]], [[G.W.F. Hegel|Hegel]], [[Muhammad Iqbal|Iqbal]], [[Daisaku Ikeda|Ikeda]], [[Carl Gustav Jung|Jung]], [[Milan Kundera|Kundera]], [[Søren Kierkegaard|Kierkegaard]], [[Jean-Baptiste Lamarck|Lamarck]], [[Joaquim Maria Machado de Assis|Machado]], [[Thomas Mann|Mann]], [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]], [[France Prešeren|Prešeren]], [[Grigol Robakidze|Robakidze]], [[Friedrich Schiller|Schiller]], [[Oswald Spengler|Spengler]], [[Max Stirner|Stirner]], [[Friedrich Wilhelm Joseph Schelling|Schelling]], [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauer]], [[Rudolf Steiner|Steiner]], [[Henry David Thoreau|Thoreau]], [[Nikola Tesla|Tesla]], [[Ivan Turgenev|Turgenev]], [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], [[Richard Wagner|Wagner]], [[Leopold von Ranke|Ranke]] |signature=Goethe Signature.svg }} '''जोहान वुल्फगांग गेटे''' (१७४९-१८३२) [[जर्मनी|जर्मन]] भाषायाः प्रमुखः कविः उपन्यासकारश्च । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://archive.org/details/autobiographyofg00goetuoft The Autobiography of Goethe: Truth and Poetry, from My Own Life vol 1] (1848) English * [https://archive.org/details/autobiographyofg02goet The Autobiography of Goethe: Truth and Poetry, from My Own Life vol 2] (1881) English * [http://poemsintranslation.blogspot.com/search/label/Goethe Goethe in English] at ''Poems Found in Translation'' * [http://www.recmusic.org/lieder/g/goethe/ The Lied and Art Song Texts Page] Poems of Goethe set in music * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/237027/Johann-Wolfgang-von-Goethe Encyclopaedia Britannica, Johann Wolfgang von Goethe] * [http://www.janushead.org/8-1/index.cfm "Goethe's Delicate Empiricism," A Special Issue of Janus Head] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081226030816/http://www.janushead.org/8-1/index.cfm |date=2008-12-26 }} * [http://goethe.lingvisto.org/index.php Goethe's dual language poems (from German to other languages)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070401160138/http://goethe.lingvisto.org/index.php |date=2007-04-01 }} * [http://www.pbase.com/johnireland/image/62909444 Goethe Statue] – [[Lincoln Park]] in Chicago, Illinois, United States * [https://web.archive.org/web/20080503073408/http://dlxs2.library.cornell.edu/cgi/t/text/text-idx?c=cdl;idno=cdl330 Elective affinities] Reprinted by [http://www.amazon.com/dp/1429740647/ Cornell University Library Digital Collections] [[वर्गः:जर्मनी-देशस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] c715svj3qww7ir9gkzrrhowzrqxgtyq 0 4759 501489 338776 2026-10-19T23:57:22Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501489 wikitext text/x-wiki '''कलशः''' [[मन्दिर]]स्य शीर्षम् । पूजार्थं सफलः साम्रपत्रः कलशः अपि भवति । [[File:Kalash pujan.jpg|thumb|'''पूजाकलशः''']][[File:Sikh-temple-adornment.jpg|150px|left|thumb|'''मन्दिरकलशः''']] *[[शिल्पविद्या]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://web.archive.org/web/20241204144728/https://www.nhsf.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=453:why-do-we-worship-the-kalasha&catid=267:why-do-we&Itemid=240 कलशः] [[वर्गः:शिल्पशास्त्रम्]] [[वर्गः:पूजाविधयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 4yy84miba90r46t931ql2o9yek2npyn 0 5717 501491 486427 2026-10-20T00:14:51Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501491 wikitext text/x-wiki सः विख्यातः वैज्ञानिकः। *[[जीवनी]] {{Infobox scientist | name = क्रिस्टियन हुगेन्स | image = Christiaan Huygens-painting.jpeg | image_size = 200px | caption = Christiaan Huygens | birth_date = 14 April 1629 | birth_place = [[The Hague]], [[Dutch Republic|Netherlands]] | death_date = 8 July 1695 (aged 66) | death_place = [[Dutch Republic|Netherlands]] | residence = Netherlands, France | nationality = Dutch | field = [[Physics]]<br/> Mathematics <br /> [[Astronomy]] <br /> [[Horology]] | work_institution = [[Royal Society of London]]<br>[[French Academy of Sciences]] | alma_mater = [[Leiden University|University of Leiden]]<br>[[College of Orange]] | doctoral_advisor = [[Frans van Schooten]]<br>[[John Pell]] | doctoral_students = | known_for = [[Titan (moon)|Titan]]<br />Explanation [[Saturn's rings]]<br />[[Centrifugal force]]<br />[[Collision]] formulae<br />[[Pendulum clock]]<br />[[Huygens–Fresnel principle]]<br />[[Wave theory]]<br />[[Birefringence]]<br />First theoretical physicist | influences = [[René Descartes]]<br>[[Frans van Schooten]]<br />[[Blaise Pascal]]<br />[[Marin Mersenne]] | influenced = [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]<br />[[Isaac Newton]] | prizes = | religion = | footnotes = }} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== ===Primary sources, translations=== ** [http://www.gutenberg.org/etext/14725 Treatise on Light] translated into English by Silvanus P. Thompson, Project Gutenberg etext. * [http://math.dartmouth.edu/~doyle/docs/huygens/huygens.pdf De Ratiociniis in Ludo Aleae or The Value of all Chances in Games of Fortune, 1657] Christiaan Huygens' book on probability theory. An English translation published in 1714. Text pdf file. * ''[https://web.archive.org/web/20150912104537/https://digital.library.cornell.edu/cgi/t/text/text-idx?c=kmoddl%3bcc=kmoddl%3bview=toc%3bsubview=short%3bidno=kmod053 Horologium oscillatorium]'' (German translation, pub. 1913) or ''[http://www.17centurymaths.com/contents/huygenscontents.html Horologium oscillatorium]'' (English translation by Ian Bruce) on the pendulum clock * ''[http://www.staff.science.uu.nl/~gent0113/huygens/huygens_ct_en.htm ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΟΣ]'' (''Cosmotheoros''). (English translation of Latin, pub. 1698; subtitled ''The celestial worlds discover'd: or, Conjectures concerning the inhabitants, plants and productions of the worlds in the planets.'') * ''[http://www.gutenberg.org/etext/14725 Traité de la lumière]'' or ''[http://www.archive.org/details/treatiseonlight031310mbp Treatise on light]'' (English translation, pub. 1912 and again in 1962) * [http://www.sil.si.edu/DigitalCollections/HST/Huygens/huygens.htm Systema Saturnium 1659 text] a digital edition of Smithsonian Libraries * ''[http://www.princeton.edu/~hos/mike/texts/huygens/centriforce/huyforce.htm On Centrifugal Force]'' (1703) * [http://worldcat.org/identities/find?fullName=christiaan+huygens Huygens' work at WorldCat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023010303/http://worldcat.org/identities/find?fullName=christiaan+huygens |date=2020-10-23 }} *[http://www.brighthub.com/science/space/articles/50441.aspx Christiaan Huygens biography and achievements] * [http://www.leidenuniv.nl/fsw/verduin/stathist/huygens/acad1666/huygpor/ Portraits of Christiaan Huygens] ===Museums=== * [http://www.hofwijck.nl/hofwijck/en/ Huygensmuseum Hofwijck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070716001341/http://www.hofwijck.nl/hofwijck/en/ |date=2007-07-16 }} in Voorburg, Netherlands, where Huygens lived and worked. * [http://www.sciencemuseum.org.uk/onlinestuff/stories/huygens_clocks.aspx?keywords=huygens Huygens Clocks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929083426/http://www.sciencemuseum.org.uk/onlinestuff/stories/huygens_clocks.aspx?keywords=huygens |date=2007-09-29 }} exhibition from the Science Museum, London * [http://bc.ub.leidenuniv.nl/bc/tentoonstelling/Huygens/index.html LeidenUniv.nl], Exhibition on Huygens in [[University Library Leiden]] {{nl icon}} ===Other=== * [http://www.xs4all.nl/~huygensf/english/huygens.html Huygens and music theory] [[Huygens–Fokker Foundation]] —on Huygens' [[31 equal temperament]] and how it has been used *[http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm Christiaan Huygens on the 25 Dutch Guilder banknote of the 1950s.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213071452/http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm |date=2011-12-13 }} * [http://frank.harvard.edu/~paulh/misc/huygens.htm How to pronounce "Huygens"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030205221441/http://frank.harvard.edu/~paulh/misc/huygens.htm |date=2003-02-05 }} [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] oz2zp5aad4o3x7fbmomps2ys048t44m 0 11368 501502 501308 2026-10-20T09:33:13Z शर्मा 47457 /* सम्प्रज्ञातसमाधिः */ भेदश्च - 501502 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणेता पतञ्जलिः]] '''योगदर्शनं''' (Yoga Darsana) दर्शनेषु अन्यतमम् । अस्य योगशास्त्रस्य रचयिता महर्षिः [[पतञ्जलिः]] । अयं पतञ्जलिः जीवः ईश्वरश्चेति तत्वद्वयं स्वीकरोति । अतः एव अस्य दर्शनस्य "सेश्वरसांख्यदर्शनम्" इति नामान्तरम् । अस्यैव शास्त्रस्यापरं नाम "सांख्यप्रवचनम्" इति । एतद्दर्शनं पतञ्जलिना प्रणीतत्वात् "पातञ्जलदर्शनम्" इत्यपि व्यवहारयोग्यं भवति । यद्यपि पतञ्जलेः पूर्वाचार्याः हिरण्यगर्भयाज्ञवल्क्यादयः अनेके आचार्याः योगशास्त्रस्य प्रवक्तारः आसन्, अथापि जनसाधारणानां कृते पतञ्चलिरेव तं योगशास्त्रं सूत्ररूपेण ग्रन्थीकृत्य सम्यक् सरलरीत्या व्याजहार इति हेतोः अस्य योगदर्शनस्य "पातञ्जलदर्शनम्" इति नाम सयुक्तिकं तिष्ठति । योगसूत्राषां भाष्यं महर्षिव्यासेन कृतमासीत्, तदेव प्रमाणतमो वर्ततेऽद्य। {{हिन्दूधर्मः}} ==योगशास्त्रपरिचयः== अस्मिन् योगशास्त्रे चत्वारः पादाः सन्ति । तेषां नामानि क्रमाद् भविष्यन्ति -समाधिपादः, साधनपादः विभूतिपादः, कैवल्यपादश्चेति । प्रथमे पादे भगवान् पतञ्जलिः -‘अथ योगानुशासनम्’,<ref> यो० सू०, पतञ्जलिः, १-१</ref> इति शास्त्रारम्भस्य प्रतिज्ञां करोति । अनन्तरं योगस्य परिभाषा अस्ति -"योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" <ref> यो० सू०, पतञ्जलिः, १-२ </ref> इति । चित्तवृत्तयः-प्रमाणविपर्ययविकल्पादयः । एतेषां निर्वर्तनं योगशब्दार्थः । समाधिशब्दस्यार्थः -सम्यक् आधानम् इति, अर्थात् चित्तस्य स्वात्मस्वरूपे अवस्थापनमिति । योगवासिष्ठे समाधिलक्षणमेवमभिहितम्-<br>'<nowiki/>'''''इमं गुणसमाहारमनात्मत्वेन पश्यतः''' ।''' <br>''''''अन्तः शितलता यस्य समाधिरिति कथ्यते''' ॥''' इति । द्वितीये साधनपादे -" तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः" (यो० सू०-१) इत्यादि सूत्रद्वारा चञ्चलचित्तपुरुषाणां तपः स्वाध्यायादि क्रियायोगः एवं यमनियमादिबहिरङ्गसाधनभूतानां तत्त्वानामुल्लेखः वर्णितः । अत्र तपः इति शब्देन चान्द्रायणादिक्लेशकारकस्य तपसः अर्थावबोधो न भवति, यतः चान्द्रयणादयः शरीरे क्लेशजनकत्वात् तेन चित्तस्य ऐकाग्य्रं न तिष्ठति । अत्र तपः शब्दार्थः इत्थंभूतः भवति-हितकारकं स्वल्पं सात्विकभोजनं तथा शीतोष्णसुखदुःखादीनां सहनं एवमिन्द्रियाणां निरोधात्मकं यद्भवति तत्तपः इत्युच्यते । योगशास्त्रे तपः प्रसन्नकरणात्मकं वर्तते न तु पीडात्मकम् । स्वाध्यायस्यार्थः-मोक्षशास्त्राध्ययनं या नियमपूर्वकं प्रणवादिजपानुष्ठानमिति । ईश्वर-प्रणिधानं नाम परमात्मनः अनुचिन्तनम् अथवा परमात्मनि सर्वकर्मणां समर्पणम् इति भवति । सर्वेषु क्रियायोगेषु ईश्वरप्रणिधानं नाम क्रियायोगः उत्तमः इति स्वीक्रियते । "यद्यत् कर्म करोमि तत्तदखिलं शम्भो तवाराधनम्" इति ईश्वरप्रणिधानयुक्तः पुरुषः सर्वकर्माणि ईश्वारार्पितसेवाबुध्या करोति इत्यादयः विषयाः प्रतिपादिताः । तृतीये विभूतिपादे -जन्मान्तरज्ञानं, भूतभविष्यदर्थकं ज्ञानं, अन्तर्हितम् इत्यादि अनेकप्रकाराः सिद्धयः उपन्यस्ताः । चतुर्थे कैवल्यपादे -"जन्मौषधिमन्त्रतपः समाधिजाः सिद्धयः" <ref>यो० सू०,पतञ्जलिः, ४-१ </ref> इति सूत्रेण पञ्चानां सिद्धीनां वर्णनं करोति । देवतानां सिद्धिः जन्मना एव जायते । एवं पक्षिणामाकाशे उड्डयनं पशूनां जलतरणमित्यादि जन्मतः एव प्रसिद्धः । ओषधेभ्यः सिद्धिः प्राप्यते । आयुर्वेद, रसेश्वरदर्शनादिषु सिद्धिरियं वर्णिता । मन्त्रेण एवं तपोबलेन सिद्धीनां प्राप्तिवर्णनं तन्त्रादिशास्त्रेषु मिलिष्यति । समाधेः सिद्धिः शास्त्रस्यास्य गौणविषयभूता भविष्यति । यमनियमादि अष्टाङ्गोपासनेन यदा योगवृक्षः फलति तदा पूर्णभावनया समाधिरुपफलपरिपकानन्तरं प्रकृति-पुरुषयोः भेदात्मकः साक्षात्कारः सिध्यति । तदानीं असंगः पुरुषः स्वस्वरूपावस्थानेन तिष्ठतीति कृत्वा आत्यन्तिकदुःखविनाशरूपः मोक्षः सिध्यति । अस्मिन् योगशास्त्रे षड्विंशतितत्त्वानि भवन्ति । यथा सांख्याभ्युपगतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि, एतेषामतिरिक्तत्वेन एकः ईश्वरः अस्तीति ईश्वरतत्त्वमपि पतञ्जलिरयं स्वीकरोति इत्यतः अस्य नाम सेश्वरवादी सांख्यः इति । ईश्वरस्य लक्षणमेव प्रतिपादयति पतञ्जलिः क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः (यो० सू० १-२४) इति । <br> वैदिकी जीवनपद्धतिः धर्मार्थकाममोक्षरूपिणि पुरुषार्थचतुष्टये आश्रिता वर्तते । अन्तिमः पुरुषार्थः एव जीवनस्य अन्तिमम् उद्देश्यम् अस्ति । तदर्थमेव दर्शनशास्त्राणां प्रवृत्तिर्जायते यद्यपि सर्वाणि दर्शनानि स्व-स्वसिद्धान्तानुसारं मोक्षस्य निरूपणमकुर्वन् तथापि योगदर्शनं मोक्षस्य कृते साक्षात्कृतयत्नो विधीयते । मोक्षस्य कृते एव योगस्य उदयः सञ्जातः । इदं तात्पर्यं ‘योग’ पदस्य व्युत्पत्त्याऽपि स्पष्टमस्ति । “युज् समाधौ” धातोः योगशब्दस्य निष्पत्तिः संजाता । आत्मनः परमात्मनि विलय एव योग उच्यते । यदा त्रिविधदुःखानाम् एकान्तिकी आत्यन्तिकी च निवृत्तिर्भवति, तदा आत्मा स्वरूपे विलीनो भवति । तत्पश्चात् जननमरणादयः पुनर्न जायन्ते ।<br> अस्य आत्मसाक्षात्कारस्य शास्त्रीयं मार्गदर्शकं योगशास्त्रमस्ति । समाधेरवस्थायाः अपरः पर्यायो योगः एवास्ति । चित्तवृत्तिः बाह्मजगतः अपवार्य आन्तरतत्त्वे स्थिरयेत् इत्याकारकोऽयं योगमार्गोऽत्र प्रतिपादितः । योगदर्शनं वैदिकदर्शनमस्ति यतो हि वेदेषु उपनिषत्सु च योगस्य सोपायं वर्णनं प्राप्यते । प्राचां ऋषीणां त्रैकालिकज्ञानस्य मूलमिदं योगदर्शनमस्ति, अतोऽस्य प्राचीनता असन्दिग्धा प्रतीयते । यदा वेदानाम् अपौरुषेयत्वं परीक्ष्यते तदा योगः एव तेषां अपौरुषेयत्वस्य साधक इति सिद्ध्यति । यतो हि ऋषयोऽपि योगेन एव मन्त्राणां साक्षाद्दर्शनं कृतवन्तः । ते मन्त्रप्रणेतारो नासन् ।<br> अस्य अलौकिकवेदज्ञानजन्ययोगदर्शनस्य क्रियान्वयनं समाधिं विना नैव सम्भवति, अतः योगोवेदादपि प्राचीनं प्रतीयते । यद्यपि योगोऽपि एकं विशिष्टं ज्ञानमस्ति तथा च वेदाः अपि ज्ञानरुपाः सन्ति । ज्ञानस्य कदापि विनाशो नैव जायते । वेदाः अनादिज्ञानरूपाः वर्तन्ते । तेषामालोके योगमार्गस्य दर्शनम् अभवत् येन पश्चात् अदृष्टज्ञानम् अन्तर्निहितं ज्ञानं वा पुनः प्रकाशितम् । वैदिकदर्शनेषु योगस्य महत्त्वपूर्णं स्थानमस्ति । अवैदिकैः [[जैनदर्शनम्|जैन]][[बौद्धदर्शनम्|बौद्धादिदर्शनैरपि]] अस्य महत्त्वं स्वीकृतं, स्वसम्प्रदायेषु च सादरं योगस्य प्रतिष्ठापना विहिता । उदाहरणार्थं जैनदर्शनस्याचार्येण ’उमास्वामिना हेमचन्द्रेण’ च योगप्रक्रियाया विषयो विस्तरेण प्रतिपादितः । हठयोगानुगामिनि नाथसम्प्रदायेऽद्यापि योगस्य व्यावहारिकः अभ्यासो विधीयते ।<br> ==योगदर्शनस्य विकासः== योगदर्शनस्य प्रणेता महर्षिः पतञ्जलिः आसीत् । तद्र्चना योगसूत्रनाम्ना प्राप्यते । “ अथ योगानुशासनम्” इति सूत्रेण योगसूत्रस्य प्रारम्भो भवति । अनुशासन शब्दस्यार्थोऽस्ति-उद्दिष्टसिद्धान्तानां प्रतिपादनम् । अत एव इदमनुमानं स्वाभाविकं जायते यत् योगस्य सिद्धान्ताः पूर्वम् उपदिष्टाः । याज्ञवल्क्यस्मृतिग्रन्थे उल्लेखोऽस्ति यत् महायोगी हिरण्यगर्भ एव सर्वप्रथमं योगस्य उपदेशं प्रददौ । महर्षिणा पतञ्जलिना तस्योपदेशस्यैव सुव्यवस्थितं निरूपणं कृतम् ।<br> महाभाष्यस्य प्रणेता वैय्याकरणः पतञ्जलिरेव योगसूत्रस्य कर्त्ता आसीत् इति तथ्यम् अनेकैः प्रमाणैः सिदध्यति । यद्यपि सांख्ययोगौ एकीभूतौ मन्येते तथापि योगशास्त्रे सांख्य प्रतिकूलस्य स्फोटवादसिद्धान्तस्य समर्थनं विहितम् | स्फोटवादः व्याकरणशास्त्रे सुचर्चितोऽस्ति | अतः योगसूत्रकर्त्ता पतञ्जलिः स्फोटवादस्य प्रणेता महाभाष्यकार एकैवावर्तत । पतञ्जलेः स्थितिकालः ईस्वीपूर्वं द्वितीयशताब्दी स्वीक्रियते । यद्यपि कैश्चिद् विद्वद्भिः योगसूत्रस्य चतुर्थपादे विज्ञानवादस्य खण्डनमस्ति अतः योगसूत्राणां रचनाकालः बौद्ध-आचार्यात् मैत्रेयात् परवर्ती स्वीकृतः, किन्तु तन्मतं युक्तियुक्तं नास्ति | यतोहि बौद्धविज्ञानवादस्य अवधारणायाः पूर्वमपि विज्ञानवादस्य उल्लेखः प्राप्यते यथा छान्दोग्योपनिषदि ।<br> योगसूत्रस्य चत्वारः पादाः सन्ति –(१) समाधिपादः (२) साधनपादः (३) विभूतिपादः (४) कैवल्यपादश्च । प्रथमे समाधिपादे चित्तवृत्तीनां समाधिभेदानां च वर्णनं विद्यते । द्वितीये साधनपादे क्रियायोग- क्लेशनाशोपायानां योगाङ्गानां च प्रतिपादनमस्ति । तृतीये विभूतिपादे धारणा –ध्यान –समाधिरूपाणां अवशिष्टानां विशिष्टयोगाङ्गानां प्रतिपादनेन सह योगाभ्यासजन्य –अदृश्यशक्तीनाम् अर्थात् विभूतीनामपि वर्णनं प्राप्यते । चतुर्थे कैवल्यपादे समाधिसिद्धि-निर्वाणचित्त-विज्ञानवादखण्डन –कैवल्यादयो विषयाः विस्तरेण निरूपिताः सन्ति । :#[[समाधिपादः]] :#[[साधनापादः]] :#[[विभूतिपादः]] :#[[कैवल्यपादः]] पतञ्जलिविरचितस्य योगसूत्रस्य एको भाष्यग्रन्थः प्रसिद्धोऽस्ति । तस्य नामास्ति व्यासभाष्यम् इति । योगसूत्राणां रहस्यं स्फुटीकर्त्तुम् अस्य भाष्यग्रन्थस्य अपयोगिता प्रामाण्यं च स्वीक्रियते । यद्यपि व्यासभाष्ये क्लिष्टताया आधिक्यमस्ति तथापि दुर्वहं नास्ति, यतो हि अस्य भाष्यस्यापि अनेके टीकाग्रन्थाः प्राप्यन्ते । वाचस्पतिमिश्रस्य तत्त्ववैशारदी “ विज्ञानभिक्षोः” “योगवार्तिकम् “ च श्रेष्ठौ टीकाग्रन्थौ स्तः । एतदतिरिक्तं हरिहरानन्द आरण्यक विरचिता एका अन्या टीका “ भास्वती” नाम्नाऽपि प्राप्यते । तत्त्ववैशारदी” विषयीकृत्य कालान्तरे राघवानन्देन “पातञ्जलयोगरहस्यम्” इति नाम्ना टीकाग्रन्थो रचितः ।<br> योगसूत्रमधिकृत्यापि अनेकाः टीकाः प्राप्यन्ते । यथा –भोजविरचिता [[भोजवृत्तिः]], भावगणेशविरचिता वृत्तिः, रामानन्दयतिविरचिता मणिप्रभा, अनन्तपण्डितरचिता योगचन्द्रिका, सदाशिवेन्द्रसरस्वतीकृत “योगसुधाकराख्ये”, नागोजिभट्ट विरचिता ब्राह्मवृत्तिः, बृहतीवृत्तिश्च, ओमानन्दतीर्थप्रणीतः योगप्रदीपश्चेति ।<br> उपर्युक्ताः सर्वाः टीका अनुभविभिः योगसाधकैः रचिताः सन्ति । योगसूत्राणां परिज्ञानाय आसां सर्वासां टीकानामुपयोगिता प्रतीयते । स्वामिना ओमानन्दतीर्थेन लिखिते योगप्रदीपग्रन्थे विस्तृतभूमिकायां योगस्य स्वरूपम् उपस्थाप्य ग्रन्थस्य उपादेयता संवर्धिता । इयं टीका गीताप्रेस्, गोरखपुरतः प्रकाशिताऽस्ति ।<br> ==योगस्वरूपम्== “योगश्चिवृत्तेर्निरोधः “ इति योगस्य परीभाषा योगसूत्रकारेण उदाहृता । चित्तञ्च क्षिप्त –मूढ –विक्षिप्त –एकाग्र –निरुद्धाख्यासु पञ्चभूमिषु विद्यमानं भवति । क्षिप्तभूमिः रजोगुणबहुला वर्तते । एषाऽवस्था दैत्य-दानव –उन्मत्तजनानां च भवति । मूढभूमिः तमोगुणबहुला भवति । इयं राक्षस-पिशाच-मदोन्मत्तानां जायते । विक्षिप्तभूमिः सत्त्वप्रधाना किन्तु रजोयुक्ता अपि भवति । इयं प्रथमभूस्थितानां योगिनां देवानां च चित्तभूमिरस्ति । इयं निरुद्धसत्त्वप्रधाना मन्यते । चित्तस्य सर्वासु वृत्तीषु उपरुद्धासु तत्तद्वृत्तीनां संस्कारमात्रेण युक्तं चित्तं निरुद्धं भवति । एषैव अन्तिमा भूमिरस्ति । चित्तवृत्तयोऽपि पञ्चविधाः प्रतिपादिताः –(१) प्रमाणवृत्तिः (२) विपर्ययवृत्तिः (३) विकल्पवृत्तिः (४) निद्रावृत्तिः (५) स्मृतिवृत्तिश्चेति । इमा रागद्वेषादिक्लेशानां कारणरूपाः सन्ति, तेषां विनाशिन्योऽपि भवन्ति, अतः आसां वृत्तीनां वर्गीकरणं द्विधा प्रतिपादितम् –क्लिष्टा अक्लिष्टाश्चेति ।<br> == प्रमाणानि == योगदर्शने सांख्यसम्मतानां त्रयाणां प्रमाणानामेव स्वीकृतिरस्ति । अत्रापि इतरप्रमाणानाम् अन्तर्भावः एषु प्रत्यक्षानुमानशब्दाख्येषु त्रिष्वेव प्रमाणेषु जायते । * ''विपर्ययः'' –वस्तुनो विपरीतम् अथवा मिथ्याज्ञानं विपर्ययोऽस्ति । * ''विकल्पः'' –शब्दज्ञानेनोत्पन्नः किन्तु वस्तुशून्यो विकल्पः कथ्यते । यथा चैतन्यमेव पुरुषस्य स्वरूपमस्ति । * ''निद्रा'' - वस्तुनोऽभावस्य ज्ञापयित्री वृत्तिः निद्रा इत्युच्यते । * ''स्मृतिः'' - अनुभूतविषयाणां तस्मिन्नेव रूपे स्मरणं स्मृतिरिति कथ्यते । आसां वृत्तीनां विरोधादेव आत्मस्वरूपस्य दर्शनं भवति । अर्थात् सांसारिकदुःखानाम् आत्यन्तिकं निवृत्तिश्च जायते । आसां वृत्तीनां निरोधो अभ्यासेन वैराग्येण च भवति । वैराग्येण विवेकस्य उदयो भवति । अभ्यासेन च चित्तं सत्त्वे प्रतिष्ठते ।<br> ==अङ्गानि== चित्तवृत्तीः स्थिरयितुं योगाभ्यास आवश्यको भवति । तत्कृते योगाङ्गानां अभ्यासो विधीयते । योगस्य अष्टौ अङ्गानि अभिमतानि- #[[यमः]] -अहिंसा-सत्य-अस्तेय-ब्रह्मचर्य-अपरिग्रहाः (योगसूत्र २.३०) — सामाजिक-नैतिक-संयमाः। #[[नियमः]] - शौच-संतोष-तपः-स्वाध्याय-ईश्वरप्रणिधानानि (योगसूत्र २.३२) — वैयक्तिक-पवित्रता-अनुशासनानि। #[[आसनम्]] - स्थिरसुखमासनम्” (योगसूत्र २.४६) — देहस्य स्थिरता सुखं च। #[[प्राणायामः]] - श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः” (योगसूत्र २.४९) — प्राणशक्ति-नियमनम्। #[[प्रत्याहारः]] - इन्द्रियाणां स्वविषयेभ्यः निवृत्तिः चित्तानुकारश्च (योगसूत्र २.५४)। #[[धारणा]] - देशबन्धश्चित्तस्य धारणा” (योगसूत्र ३.१) — एकस्मिन् स्थाने मनसः बन्धनम्। #[[ध्यानम्]] - तत्र प्रत्यैकतानता ध्यानम्” (योगसूत्र ३.२) — तस्मिन् एव विषये अखंड-मनःप्रवाहः। #[[समाधिः]] - अर्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव” (योगसूत्र ३.३) — ध्येयमात्र-अवस्थितिः, आत्मापरमात्मनोरैक्यम्। ==मुख्याः विषयाः== ===समाधिः=== चित्तवृत्तेर्निरोध एव समाधिरुच्यते । समाधिर्द्विधा वर्तते –सम्प्रज्ञातसमाधिः, असम्प्रज्ञातसमाधिश्चेति । ==== सम्प्रज्ञातसमाधिः ==== कस्मिंश्चिद् एकस्मिन् वस्तुनि चित्तस्य स्थैर्यं जाग्रतावस्था च इतरवृत्तीनां क्षये सति सम्प्रज्ञातः सबीजो वा समाधिर्भवति । अस्य समाधेश्चत्वारो भेदाः सन्ति –(१) वितर्कानुगतः (२) विचारानुगतः (३) आनन्दानुगतः (४) अस्मितानुगतश्च । एषु चित्तं स्थूलेभ्यः सूक्ष्मेषु आलम्बनेषु तिष्ठति ।<br> १) वितर्कानुगतः - यदा चित्तं कस्मिंश्चित् स्थूल-विषये (यथा- मूर्ती, पञ्चमहाभूतेषु, अथवा शरीरे) एकाग्रं भवति, तदा सः वितर्कानुगतः समाधिः उच्यते | (२) विचारानुगतः - यदा चित्तं स्थूलविषयान् त्यक्त्वा सूक्ष्म-विषयेषु (यथा- तन्मात्रासु, अन्तःकरणे, प्रकृति-तत्त्वेषु वा) एकाग्रं भवति, तदा सः विचारानुगतः समाधिः कथ्यते | (३) आनन्दानुगतः - यदा चित्तं सूक्ष्मविचारान् अपि अतीत्य इन्द्रियाणां प्रकृतौ (अहङ्कारे) अथवा सत्त्वगुणे विलीनं भवति, तदा एकः अलौकिकः आनन्दः प्राप्यते। एषा स्थितिः आनन्दानुगत-समाधिः इति उच्यते। (४) अस्मितानुगतश्च - एषा सम्प्रज्ञातसमाधेः अन्तिमा उत्तमा च अवस्था अस्ति। यदा आनन्दस्यापि लयः भवति, चित्तं च केवलं 'अस्मि' (अहं अस्मि / शुद्ध-अस्तित्वम्) इति भावे स्थिरीभवति, तदा सः अस्मितानुगत-समाधिः इति कथ्यते| ==== असम्प्रज्ञातसमाधिः ==== वृत्तीनां परमेण वैराग्येण निरोधे सति ज्ञातृ-ज्ञान-ज्ञेयानां भेदोपशमे सति चालम्बनस्य संस्कारमात्रे अवशिष्टे असम्प्रज्ञातः समाधिर्भवति । इयं निर्बीजसमाधिरपि उच्यते । अस्याम् अवस्थायां क्लेशाः नैव तिष्ठन्ति, न च कर्माशयाः । असम्प्रज्ञातसमाधेरपि भेदद्वयम् अस्ति-भवप्रत्ययः उपायप्रत्ययश्च । अविधावशात् निरोधस्समाधिः ‘भवप्रत्यय’ नाम्ना विज्ञायते ।अत एव रक्त-मांस-मेद –अस्थि-मज्जा शुक्रादिषाट्कौषिकस्य शरीरस्य पतनोपरान्तम् इन्द्रियेषु अथवा भूतेषु लीनाः संस्कारमात्रेण सहिताश्च जीवा ‘विदेह’ संज्ञका भवन्ति । श्रद्धा –वीर्य- स्मृति – समाधि-प्रज्ञाभ्य उत्पन्नः उपायप्रत्ययः योगिभिः प्राप्यते । इयमेकान्तिकी दुःखनिवृत्तिर्नास्ति । अत्र अविद्यायाः विनाशेन क्लेशाः अपि विनश्यन्ति । अतः चित्तं ज्ञाने प्रतिष्ठते ।<br> चित्तस्य निरोधं प्रति गत्यवरोधकाः चित्तविक्षेपाः भवन्ति । यथा-रोगः, अकर्मण्यता, भ्रान्तिदर्शनम्, निरुद्धाप्राप्ति, समाधौ चेतसः अस्थैर्यम् इत्यादि । चित्तविक्षेपग्रस्ताः जनाः दुःखं दौर्मनस्यं कम्पनं श्वासप्रश्वासादिनां चानुभवन्ति । अतः एषामवरोधाय चित्तस्य तत्त्वे स्थापयितुं अभ्यास कार्यः । सर्वेषु प्राणिषु- मैत्रीभावः, करुणाभावश्च, पुण्यात्मनः प्रति प्रसन्नता, पापकारिणामुपेक्षा च करणीयाः ।<br> असमाहितचित्ताः अपि जनाः तपः-स्वाध्याय, ईश्वरप्रणिधानादिभिः योगे प्रवर्तन्ते। फलस्वरूपं समाधिभावस्य उदयः क्लेशानां विनाशश्च जायेते । क्लेशाः प्रायेण अविद्यायाः आच्छादिताः भवन्ति । तद् मिथ्याज्ञानं भ्रान्तिरपि कथ्यते । क्लेशः पञ्चधा प्रतिपादितः –अविद्या, अस्मिता, रागः, द्वेषः, अभिनिवेशश्च । अनात्मपदार्थः आत्माऽस्तीति अविद्या वर्तते । द्रष्ट्रादृश्ययोरभिन्नताऽस्तीति अस्मिता वर्तते । सुखस्य उत्कटेच्छा रागो भवति । दुःखहेतुभ्यः ईर्ष्याभावो द्वेषः । मृत्योर्भयश्चाभिनिवेशो भवति । <br> ===परिणामविचारः=== परिणामः त्रिविधः । धर्मपरिणामः, लक्षणपरिणामः, अवस्थापरिणामश्चेति । * धर्मपरिणामः -धर्मे पूर्वधर्मतिरोभावेन धर्मान्तरप्रादुर्भावः धर्मपरिणामः । *लक्षणपरिणामः - विद्यमानधर्मेषु लक्षणमेकं त्यक्त्वा लक्षणान्तरस्वीकरणेन यः परिणामः सः लक्षणपरिणामः । *अवस्थापरिमाणः - वर्तमानं यल्लक्षणं तस्य अवस्थान्तरं त्यक्त्वा अन्यावस्थायां परिणामत्वेन वर्तमानत्वम् । ===अविद्याविचारः=== विद्यायाः अभावः अविद्या इति व्युत्पत्त्या निर्मक्षिकम् इत्यत्र अव्ययीभावसमासेन मक्षिकानामभावः यथा प्रतीयते तथा पूर्वपदप्रधानग्रहणेन अविद्या पदशब्दार्थः विद्याभावः इति सिध्यति । अथवा न विद्या अविद्या इति विग्रहे नञ् तत्पुरुषसमासः प्रयुज्यते तर्हि विद्याविरोधित्वेन अन्यः अर्थः उच्यते । यथा, अब्राह्मणः अराजपुरुषः इत्यादिषु । ===पुरुषस्य कैवल्यम्=== एकतायाः नाम कैवल्यमिति । प्रकृतेः कार्यभूतमहत्तत्वादीनां विलयेन, एवं पुरुषेण सह प्रकृतेः आत्यन्तिकवियोगेन एव प्रकृतेः एकाकित्वं सिद्धम् । पुरुषस्य कैवल्यमेतद् भवति यत् आत्मा स्वात्मनि वर्तमानानि समस्तोपाधिकस्वरूपाणि त्यक्त्वा स्वमूलस्वरूपे स्थायित्वेन वर्तमानत्वमिति । == योगस्य तत्त्वानि == *[[योगभूमयः]] *[[चित्तपरिणामः]] *[[कैवल्यविचारः]] *[[ईश्वरनिरुपणम्|ईश्वरनिरूपणम्]] योगदर्शने प्रतिपादितः ईश्वरः मुक्तजीवः कैवल्यमुपगतो योगी वा नास्ति अपितु तदपेक्षया भिन्नो विद्यते । मुक्तजीवः अथवा केवली पुरुषः पूर्वसांसारिकबन्धनेभ्यो मुक्तो भवति किन्तु ईश्वरस्तु सदैव मुक्तो भवति । प्रकृतौ लीनः पुरुषोऽपि ईश्वरो नास्ति । ईश्वरः सर्वदा इच्छा-ज्ञान-क्रियारूपाभिः शक्तिभिः सम्पन्नो भवति । एताः शक्तयोऽपि ईश्वरे स्वाभाविक्य एव सन्ति । अनादिकालादेव ईश्वरे एताः विद्यन्ते । ईश्वरश्चैतत्प्रभावात् एव ऐश्वर्यसम्पन्नोऽस्ति । जीवानुग्रह ईश्वरस्य प्रधानः गुणोऽस्ति । प्रणवः अर्थात् ओङ्कारः ईश्वरस्य वाचको वर्तते । तस्य ईश्वरस्य सम्प्राप्तिः स्वाध्यायेन योगसम्पत्त्या वा सम्भवति । ईश्वरप्रणिधानेनैव चित्तस्य विक्षेपाः नश्यन्ति । समाहितचेताः योगाभ्यासी ईश्वरचिन्तनेन निर्मलां बुद्धिं लभते । तेन तस्मिन् ऐश्वर्यस्य उदयो भवति । यद्यपि ऐवर्यस्य प्राप्तेरनन्तरं बहवो विध्ना उपतिष्ठन्ति किन्तु ईश्वरप्रणिधानेन तेषां नाशो भवति । एवं समाधिस्थो भूत्वा योगी ईश्वरं चिन्तयेत् तदैव तस्य कैवल्यलाभो भवति । ईश्वरत्वस्य स्वीकृतेरेव योगदर्शनं सेश्वरसांख्यमिति व्यवाह्रियते । ==ईश्वरः== योगदर्शनं ईश्वरं विश्वसिति । तत्र कारणानि – *वेदैः ईश्वरसत्त्वम् अङ्गीक्रियते । वेदाश्च शब्दप्रमाणम् । अतः सृष्टिकर्ता ईश्वरः अङ्गीकर्तव्यः । *ईश्वरसत्त्वे अनुमानमपि प्रमाणम् । <!--ನ್ಯೂನ ಹಾಗೂ ಅಧಿಕವಾದ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಉಚ್ಚತಮ ಗುಂಪೊಂದಿದೆ; -->यदि सर्वस्यापि मूलम् अन्विष्यते तर्हि सर्वस्यापि ज्ञानस्य मूलम् ईश्वर इति बुद्ध्यते । *प्रकृति-पुरुषयोः संयोगवियोगयोः कारणं किञ्चित्स्यादेव । सः हेतुरेव ईश्वरः । ===पतञ्जलि – ईश्वरः=== ईश्वरः क्लेशकर्मविपाकसंस्कारैः रहितः । मुक्तपुरुषैर्भिन्नः । देशकालातीतः । सर्वज्ञः, सर्वशक्तः,सर्वव्यापी,परिपूर्णः,ज्ञानस्वरूपी,गुरुः,वेदानामुपदेशकश्च । “औम्” इतीदं तस्य सङ्केतः । ईश्वरः जगतः सृष्टिस्थितिलयानां न हेतुः । सः विशेषपुरुषः । आत्मानि न शिक्षति । सः मुक्तिं न प्रयच्छति । क्लेशान् अपनुद्य गुरुरिव मार्गं दर्शयेत् । मोक्षस्तु पुरुषेण स्वप्रयत्नेन साध्यः । देवः तत्साधने केवलं सहकरोति । == प्रमुख्यग्रन्थाः == {| class="wikitable" |'''ग्रन्थः''' |'''कर्ता''' |- |'''योगसूत्रम्''' |पतञ्जलिः |- |व्यासभाष्यम् (योगसूत्रटीका) |व्यासः |- |भास्वती (व्यासभाष्यस्य टीका) |हरिहरानन्दः आरण्यकः |- |मणिप्रभाटीका (योगसूत्रटीका) |रामानन्दयतिः |- |योगचन्द्रिका (योगसूत्रटीका) |अनन्तपण्डितः |- |योगसूत्रवृत्तिः (योगसूत्रटीका) |भावगणेशः |- |योगसुधाकरः (योगसूत्रटीका) |सदाशिवचन्द्रसरस्वती |- |लघ्वीवृत्तिः (योगसूत्रटीका) |नागोजीभट्टः |- |'''तत्त्ववैशारदी''' |वाचस्पतिमिश्रः |- |योगसारः (तत्त्ववैशारद्याः टीका) |विज्ञानभिक्षुः |- |'''योगवार्तिकम्''' |विज्ञानभिक्षुः |- |'''पातञ्जलरहस्यम्''' |राघवानन्दसरस्वती |- |'''भोजवृत्तिः/भोजमार्तण्डः''' |भोजराजः |} ==अध्ययनकेन्द्राणि== {| class="wikitable" |- ! नाम !! राज्यम् !! सङ्केतः |- | राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् <br>http://www.sanskrit.nic.in || [[देहली]] (दशराज्येषु अस्ति) || राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान मा. स. वि. मन्त्रालय के अन्तर्गत स्थापित 56-57 इन्स्टीट्यूशनल एरिया जनकपुरी नई दिल्ली - 110 058 ई-मेल: rsks@nda.vsnl.net.in |- |राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्<br>http://www.rsvidyapeetha.ac.in ||[[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशः]]|| तिरुपतिः-५१७५०७. आन्ध्रप्रदेशः |- | श्रीलालबहादुरशास्त्रीराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम् <br>http://www.slbsrsv.ac.in || [[देहली]]|| बि-४, कुतुब् इन्स्टिट्युशनल् येरिया, निव् देहली -११००१६ |} ==आधाराः== <references/> ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg. *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} [[वर्गः:योगदर्शनम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] qo50a0hyxd115fexwksuzdt3r1dbl92 0 11696 501497 493564 2026-10-20T01:34:34Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501497 wikitext text/x-wiki {{Infobox U.S. state |Fullname = State of New York |Name = New York |Flag = Flag of New York.svg |Seal = Seal of New York.svg |Nickname = [[Empire State|The Empire State]] |Motto = [[Coat of arms of New York|Excelsior]] ([[Latin]])<ref>{{cite web|title=New York State Motto|publisher=New York State Library|date=January 29, 2001|url=http://www.nysl.nysed.gov/emblems/motto.htm|accessdate =November 16, 2007|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070608031632/http%3A//www.nysl.nysed.gov/emblems/motto.htm |archivedate =June 8, 2007|deadurl=yes}}</ref><br />Ever upward |OfficialLang = None |Languages = English (only) 72%<br />Spanish 14%<br />Others 14%<ref name="MLA Data"/> |Demonym = New Yorker |Map = New York in United States.svg |Capital = [[Albany, New York|Albany]] |LargestCity = [[New York City]] |LargestMetro = [[New York City metropolitan area]] |AreaRank = 27th |TotalAreaUS = 54,556<ref name=area/> |TotalArea = 141,300 |WidthUS = 285 |Width = 455 |LengthUS = 330 |Length = 530 |PCWater = 13.5 |Latitude = 40° 30′ N to 45° 1′ N |Longitude = 71° 51′ W to 79° 46′ W |2000Pop = 19,651,127 (2013 est)<ref name=PopEstUS/> |PopRank = 3rd |2000DensityUS = 412 |2000Density = 159 |2010DensityUS = 416.42 |DensityRank = 7th |HighestPoint=[[Mount Marcy]]<ref>{{cite ngs|id=PG2096|designation=Marcy|accessdate=October 20, 2011}}</ref><ref name=USGS>{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=[[United States Geological Survey]]|year=2001|accessdate=October 24, 2011|archive-date=October 15, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|deadurl=yes}}</ref><ref name=NAVD88>Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].</ref> |HighestElevUS = 5,344 |HighestElev = 1628.85 |MeanElevUS = 1,000 |MeanElev = 304.8 |LowestPoint = Atlantic Ocean<ref name=USGS/><ref name=NAVD88/> |LowestElevUS = 0 |LowestElev = 0 |AdmittanceDate = July 26, 1788 |AdmittanceOrder = 11th |Governor = [[Andrew Cuomo]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) |Lieutenant Governor = [[Robert Duffy (politician)|Robert Duffy]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) |Legislature = [[New York State Legislature|New York Legislature]] |Upperhouse = [[New York State Senate|State Senate]] |Lowerhouse = [[New York State Assembly|State Assembly]] |Senators = [[Chuck Schumer]] (D)<br />[[Kirsten Gillibrand]] (D) |Representative = 21 Democrats,<br />6 Republicans |TimeZone = [[Eastern Time Zone|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]] [[Eastern Time Zone|-5]]/[[Eastern Time Zone|-4]] |PostalAbbreviation = NY |ISOCode = US-NY |Website = www.ny.gov }} {{PAGENAME}} [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका]] देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{Sisterlinks|voy=New York}} ;General *{{dmoz|Regional/North_America/United_States/New_York}} ;Government * [http://www.ny.gov/ State Government website] * [http://www.governor.ny.gov/ Governor] * [http://www.nysenate.gov/front New York State Senate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811200332/http://www.nysenate.gov/front |date=2011-08-11 }} * [http://assembly.state.ny.us/ New York State Assembly] * [http://www.courts.state.ny.us/ New York State Unified Court System] * [http://www.dos.state.ny.us/info/constitution.htm Constitution of New York] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100723110017/http://www.dos.state.ny.us/info/constitution.htm |date=2010-07-23 }} (or see [[File:Wikisource-logo.svg|15px]] [[:wikisource:New York Constitution as of 2004|Wikisource]]) ;Tourism and recreation * [http://www.iloveny.com/ I ♥ New York] * [http://nysparks.state.ny.us/ New York State Office of Parks, Recreation, and Historic Preservation] ;Culture and history * [https://www.youtube.com/watch?v=xQkYtmiQSE4/ Dutch West Indies 1630–1975] * [http://www.nysha.org/ New York State Historical Association] * [http://www.oce.nysed.gov/ctl/index.htm New York State Cultural Education Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818152504/http://www.oce.nysed.gov/ctl/index.htm |date=2011-08-18 }} * [http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/newyork/ New York State Guide from the Library of Congress] * [http://www.karalahana.com/fotograflar/thumbnails.php?album=66 Over 350 Photos of Old New York City (1890–1990)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110307024214/http://www.karalahana.com/fotograflar/thumbnails.php?album=66 |date=2011-03-07 }} * [http://crdl.usg.edu/events/ny_race_riots/ New York Race Riots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140524042406/http://crdl.usg.edu/events/ny_race_riots/ |date=2014-05-24 }}, Civil Rights Digital Library ;Maps and Demographics * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=NY USGS geographic resources of New York] * [https://web.archive.org/web/20021011044506/http://nysc.eas.cornell.edu/ New York State Climate Office (NOAA and Cornell University)] * [http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=36&StateName=New%20York#.U8A9GPldUeo New York State Fact Sheet from USDA, Economic Research Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704233224/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=36&StateName=New%20York#.U8A9GPldUeo |date=2012-07-04 }} * [http://www2.census.gov/census_2000/datasets/demographic_profile/New_York/2kh36.pdf 2000 Census of Population and Housing for New York], [[United States Census Bureau|U.S. Census Bureau]] * [http://opencities.britishcouncil.org/web/index.php?monitor_en OPENCities Monitor participant] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308173123/http://opencities.britishcouncil.org/web/index.php?monitor_en |date=2011-03-08 }} ==टिप्पणी== {{reflist}} {{-}} {{America}} [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 86y7r37xevco4i5izclow7rjm39foqi 0 15949 501500 500765 2026-10-20T03:51:01Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501500 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Snijboon peulen Phaseolus vulgaris.jpg |image_caption = A variety of the common bean with flat pods |image2 = |image2_caption = |regnum = [[Plant]]ae | unranked_divisio = [[Angiosperms]] | unranked_classis = [[Eudicots]] | unranked_ordo = [[Rosids]] | ordo = [[Fabales]] | familia = [[Fabaceae]] | subfamilia = [[Faboideae]] | tribus = [[Phaseoleae]] | subtribus = Phaseolinae | genus = ''[[Phaseolus]]'' |species = '''''P. vulgaris''''' |binomial = ''Phaseolus vulgaris'' |binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |synonyms = * ''Phaseolus aborigineus'' <small>Burkart</small> * ''Phaseolus communis'' <small>Pritzel</small> * ''Phaseolus compessus'' <small>DC.</small> * ''Phaseolus esculentus'' <small>Salisb.</small> * ''Phaseolus nanus'' <small>L. & Jusl.</small> |synonyms_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=phaseolus+vulgaris|title=The Plant List: A Working List of All Plant Species|accessdate=2015-02-27|archive-date=2017-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002064226/http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=phaseolus+vulgaris|deadurl=yes}}</ref> }} [[चित्रम्:Kidney beans.jpg|thumb|right|200px|रक्तवर्णीयं राजमाषधान्यम्]] [[चित्रम्:Phaseolus vulgaris white beans, witte boon.jpg|thumb|200px|left|त्वक्-रहितं राजमाषधान्यम्]] अयं राजमाषः अपि [[भारतम्|भारते]] वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । आङ्ग्लभाषायाम् अस्य नाम Kidney bean इति अस्ति । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Phaseolus vulgaris इति । माषस्य अपेक्षया महागात्रम् अस्य इति कारणात् अस्य नाम “राजमाषः” इति स्यात् ।रुचौ अपि अयं “राजा” एव । किन्तु अयं राजमाषः धान्याधमः । “शिम्बी धान्याधमः” इत्येव उक्तम् अस्ति । द्विदलधान्येषु सर्वाधमः राजमाषः । तथापि राजमाषेण निर्मिता [[रोटिका]], [[पर्पटः]], [[पौलिः]] वा मुखे जलम् उत्पादयति एव । '''शिम्बी, महामाषः, चपलः, चबलः, नृपमाषः इत्यादीनि नामानि सन्ति''' राजमाषस्य । अयं राजमाषः वर्णभेदानुसारं त्रिधा विभज्यते । '''श्वेतराजमाषः, रक्तराजमाषः, कृष्णराजमाषः''' च इति । [[चित्रम्:Black Turtle Bean.jpg|thumb|200px|left|कृष्णवर्णीयं राजमाषधान्यम्]] [[चित्रम्:Snijboon peulen Phaseolus vulgaris.jpg|thumb|150px|right|राजमाषसस्यस्य कश्चन प्रभेदः]] [[File:Phaseolus vulgaris MHNT.BOT.2016.24.73.jpg|thumb|''Phaseolus vulgaris”]] ===आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य राजमाषस्य स्वभावः=== [[चित्रम्:Beans in Ventimiglia.jpg|thumb|200px|left|विक्रयणार्थं शाकापणे संस्थापितः राजमाषः]] [[चित्रम्:Phaseolus vulgaris cv Contender flor.JPG|thumb|200px|right|राजमाषपुष्पम्]] अयं राजमाषः पचनार्थं जडः । रुचिः अस्य किञ्चित् प्रमाणेन मधुरा, किञ्चित् प्रमाणेन कषाया च । [[शरीरं]] शुष्कीकरोति अयम् । बलप्रदः चेदपि [[वातः|वात]]कारकः । बीजस्य गात्रं यावत् बृहत् भवति तावत् एते स्वभावाः अधिकाः भवन्ति । अयं राजमाषः मलस्य प्रमाणम् अधिकं करोति च । :'''“राजमाषो गुरुः स्वादुस्तुवरस्तर्पणः सरः ।''' :'''रूक्षो वातकरो रूच्यः स्तन्यो भूरिबलप्रदः ॥''' :'''रूक्षो गुरुर्बहुशकृच्चलकृच्चशिम्बी ।''' :'''धान्याधमस्त्वमसि नागम एष मिथ्या ॥''' :'''हे राजमाष तव राजपदं प्रदत्तम् ।''' :'''माषं विहाय विधिना तददृष्टमेव ॥“''' [[चित्रम्:BlackeyeBean.jpg|thumb|left|200px|श्वेतवर्णीयं राजमाषधान्यम्]] [[चित्रम्:Red beans.jpg|thumb|200px|right|राजमाषेण निर्मितं व्यञ्जनम्]] [[चित्रम्:Snake Bean BNC.jpg|thumb|200px|left|राजमाषशाकम्]] :१. राजमाषेण निर्मितः पौलिः, [[सारः]] वा वातकरः, पचनार्थं जडः, शरीरं शुष्कीकरोति । अतः वातप्रकृतियुक्ताः, न्यूनजीर्णशक्तियुक्ताः वा मितप्रमाणेन सेवेरन् । :२. राजमाषः आम्लपित्तकरः । अतः आम्लपित्तरोगिभिः न उपयोक्तव्यः । :३. यद्यपि राजमाषः पौष्टिकः आहारः तथापि “धान्याधमः” । अतः मितप्रमाणेन एव उपयोक्तव्यः । :४. मलक्षयबाधा अस्ति चेदपि राजमाषः न उपयोक्तव्यः । यतः सः मलक्षयकारकः । :५. राजमाषेण आहारपदार्थानां निर्माणावसरे तत्र [[जीरिका|जीरिकां]], [[हिङ्गु]] वा योजयन्ति चेत् दोषः परिहृतः भवति । आयुर्वेदे देहस्य बलवर्धकाः “धातुः” इति उच्यन्ते । (रसः, रक्तं, मांसम्, मेदः, अस्थि, मज्ज, शुक्रः चेति सप्त धातवः) उत्तमेषु आहारेषु एतेषां सप्तानां धातूनां पोषणस्य गुणः भवेत् । तथैव सः आराहः त्रीन् दोषान् (वातः, [[पित्तं]], [[कफः]], च इति त्रयः दोषाः) न दूषयेत् । सः च उत्तमः आहारः मलवर्धकः अपि न स्यात् । तादृशाः आहाराः सार्वत्रिकरूपेण उत्तमाः आहाराः इति उच्यन्ते । अन्ये केचन केषाञ्चन जनानां, केषुचित् सन्दर्भेषु, कुत्रचित् रुग्णावस्थायां, केषुचित् ऋतुषु वा उपयोक्तुं योग्याः भवन्ति । एतत् लक्षणद्वयम् अपि राजमाषस्य नास्ति इति कारणात् प्रायः सः “धान्याधमः” इति उक्तं स्यात् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [[Crop Wild Relatives Inventory]] for ''Phaseolus vulgaris'' genepool: reliable information source on where and what to conserve ex-situ * [http://www.whfoods.com/genpage.php?tname=foodspice&dbid=89 Fact sheet with nutritional information on pinto beans at WHFoods.org]. * [http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Flageolet.html Introducing flageolet beans] on the Multilingual Multiscript Plantname Database site. * [https://web.archive.org/web/20121115113755/http://www.ansci.cornell.edu/plants/toxicagents/lectins Plant lectins]. * [http://www1.usaid.gov/our_work/humanitarian_assistance/ffp/crg/fsbeansblack.htm USAID fact sheet with nutritional information on black beans.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121212095207/http://www1.usaid.gov/our_work/humanitarian_assistance/ffp/crg/fsbeansblack.htm |date=2012-12-12 }} * {{cite web |url=http://www.fns.usda.gov/fdd/facts/hhpfacts/New_HHPFacts/Beans/HHFS_BEANS_PINTO_DRY_A914_Final.pdf |title=US Department of Agriculture Commodity Fact Sheet for Pinto Beans |publisher=fns.usda.gov |date= |accessdate=2013-01-25 |archive-date=2013-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019123358/http://www.fns.usda.gov/fdd/facts/hhpfacts/New_HHPFacts/Beans/HHFS_BEANS_PINTO_DRY_A914_Final.pdf |deadurl=yes}} * [http://www.dietbites.com/Diet-2/beans-calories-nutrition-info.html Dry bean nutritional comparison chart.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322033504/http://www.dietbites.com/Diet-2/beans-calories-nutrition-info.html |date=2015-03-22 }} * [http://www.cropsforthefuture.org/crop-of-the-week-archive/popping-beans-phaseolus-vulgaris-leguminosae/ Crops for the Future: Popping beans (''Phaseolus vulgaris'')] [[वर्गः:धान्यानि]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] {{Interwiki conflict}} huodvbqnrp2vlpw3w73fml0m2bfnk91 0 17056 501490 493781 2026-10-19T23:59:24Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501490 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Crow | color=rgb(211,211,164) | image =Corvus-brachyrhynchos-001.jpg | image_caption = [[American Crow]] (''Corvus brachyrhynchos'') | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Bird|Aves]] | ordo = [[Passerine|Passeriformes]] | familia = [[Corvidae]] | genus = '''''Corvus''''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = Species | subdivision = many, see {{मुख्यलेखः|List of Corvus species}} | diversity_link = List of Corvus species | diversity = c. 40 species }} [[Image:Kakka.jpg|thumb|250px|thumb|left|काकः]] एषः विश्वे प्रायः सर्वत्र दृश्यते । दक्षिणामेरिकाखण्डं विहाय अन्यखण्डेषु वसति । प्रायः सामान्यतया यत् वयं पश्यामः सः गृहकाकः (Corvus resplendence) सम्पूर्णकृष्णवर्णं काकं वनकाकः इति वदन्ति ।एतस्य नामान्तरं वायसः इति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[https://web.archive.org/web/20210126130244/http://www.birds.cornell.edu/crows/crowfaq.htm Frequently Asked Questions About Crows] *[http://www.birdhouses101.com/crow.asp Crow: by Bird Houses 101] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201210183259/http://www.birdhouses101.com/crow.asp |date=2020-12-10 }} *[http://www.crows.net/ crows.net: The Language & Culture of Crows] *[http://www.sciencemag.org/feature/data/crow/ Video of Crow Making and Using Tools] *[http://users.ox.ac.uk/~kgroup/tools/tools_main.shtml Info on Tool use by Crows] *[http://www.science-facts.com/can-crows-talk/ can crows talk or mimic voices] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230203192911/https://www.science-facts.com/can-crows-talk/ |date=2023-02-03 }} *[http://ibc.lynxeds.com/family/crows-corvidae Crow Videos] on the Internet Bird Collection *[http://www.ted.com/talks/view/id/261 TED Talk: The Amazing Intelligence of Crows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720150141/http://www.ted.com/talks/view/id/261 |date=2008-07-20 }} by Joshua Klein *[http://www.corvidcorner.com Corvid Corner] – A Site about the Crow Family *[http://video.pbs.org/video/1621910826/# A Murder of Crows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029100556/http://video.pbs.org/video/1621910826 |date=2012-10-29 }}, 2010 PBS documentary *[http://www.cracked.com/article_19042_6-terrifying-ways-crows-are-way-smarter-than-you-think.html 6 Terrifying Ways Crows Are Way Smarter Than You Think] at [[Cracked.com]] [[वर्गः:पक्षिणः]] [[वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] gp932zynkihjuru9219idxrux8c6pjq 0 20955 501496 488722 2026-10-20T01:32:45Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501496 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | |native_name = नेल्लूरु |type = मण्डलम् |latd = 14.43 | longd = 79.97|locator_position = right | |skyline = |state_name = आन्ध्रप्रदेशराज्यम् |district = नेल्लूरु |education = विक्रमसिंहपुरी विश्वविद्यालयः |leader_title = |leader_name = |altitude = |population_as_of = 2011 |population_total = 2966082 |population_density = |area_magnitude= 13076 sq.km |area_total = |area_telephone = 91861 |postal_code = |vehicle_code_range = |sex_ratio = |unlocode = |website = www.enellore.com |footnotes = }} '''नेल्लूरुमण्डलम्''' (Nellore district) [[भारतम्|भारत]]देशस्य [[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशराज्ये]] स्थितमेकमण्डलं अस्ति। == इतिहासः == नेल्लि नाम व्रीहेः अधिकं सस्यं क्रियते इत्यतः अस्य मण्डलस्य नाम नेल्लूरु इति व्यवह्रीयते । मनुमसिध्दिमहाराजेन पालितमिदं प्रान्तं विक्रमसिंहपुरी इति नाम्ना । अस्य मण्डलस्य चारित्रकं प्राधान्यं वर्तते । [[सातवाहनसाम्राज्यम्|शातवाहनैः]] पल्लवैः पश्चिमचालक्यैः [[चोळवंशः|चोलैः]] काकतीयैः, रेड्डिराजैः [[विजयनगरसाम्राज्यम्|विजयनगरराजैः]], गोल्कोण्डार्काट्नवाब् जनैः, ब्रिटिष्पालकैश्च पालितम् इदं मण्डलम् । आन्ध्रमहाभारतस्य रचयितृषु अन्यतमः मनुमसिध्देः आस्थानकविः तिक्कनसोमयाजी अत्रैव न्यवसत् । [[१७८१]] वत्सरतः इदं मण्डलं ब्रिटिषधीनतां गतम् । == भौगोलिकम् == अस्य उत्तरदिशे [[प्रकाशमण्डलम्|प्रकाशं]] मण्डलम्, दक्षिणे [[चित्रदुर्गमण्डलम्|चित्तूरुमण्डलम्]],[[तमिळनाडुराज्यम्|तमिलनाडुराज्यं]], प्राच्यां बङ्गालाखातसमुद्रः, पश्चिमे[[कडपामण्डलम्|कडपा मण्डलं]] च सीमायां वर्तन्ते । मण्डलविस्तीर्णे १६.१६% अरण्यं वर्तते । वेलिगोण्डसमीपस्थं कण्डलेरुसरः कृष्णापट्टणप्रान्ते बङ्गालाखाते विलीनं भवति । स्वर्णमुखीनदी सूल्लूरुपेट, वेङ्गटगिरि-प्रान्तरतोर्मध्ये प्रोह्य सिध्दवरप्रान्ते समुद्रे विलीना भवति । अधिकतया झञ्झावातेन पीड्यमानम् इदं मण्डलम् । २०० कि.मी. मितः राजमार्गः निर्मितः । रेल्मार्गद्वयं वर्तते अस्मिन् मण्डले । == कृषिः वाणिज्यं च == रक्तशिलाः, अल्यूवियल् शिलाः च विरलतया सन्ति । प्रधानसस्येन सह धूमपत्रम्, कलायः इत्यादीनां वाणिज्यसस्यानां च सेद्यं भवति । चतुर्षु प्रदेशेषु कृषिपरिशोधनकेन्द्राणि सन्ति। पेरुमाल्लपल्लि (इक्षु), नेल्लूरु (वीहिः), पोदलकूरु (सज्ज), कावलि (भल्लातकः), पिनाकिनी, सोमशिला, राल्लपाडु, मोपाडु इत्येतेभ्यः प्रान्तेभ्यः जलसेतूनां द्वारा नेल्लूरुसमितेः जलनियन्त्रकाणां द्वारा सेद्यजलं लभ्यते । पेन्नानदी सोमशिलाप्रान्ते प्रविश्य ११२ कि.मी.प्रोह्य बङ्गलाखातसमुद्रे विलीना भवति । == वीक्षणीयस्थलानि == कृष्णपट्टणे नौका केन्द्रं वर्तते । मोहनरङ्गनायकस्वामि देवालयः, पुलिकाट्सरः, श्रीहरिकोट अन्तरिक्षप्रयोगशाला, सोमशिला जलाशयः च दर्शनीयस्थलानि वर्तन्ते । अङ्गारविद्युत्केन्द्रमपि वर्ततेत्र । == तालूकाः == {| width=75% | * [[सीतारामापुरम्]] * [[उदयगिरिः]] * [[वरिकुण्टपाडु]] * [[दुत्तलूरु]] * [[मर्रिपाडु]] * [[विञ्जमूरु]] * [[कलिगिरिः]] * [[कोण्डापुरम्]] * [[कावलि]] * [[जलदङ्कि]] * [[बोगोलु]] * [[कोवूरु]] | * [[कोडवलूरु]] * [[विडवलूरु]] * [[दगदर्ति]] * [[अल्लूरु]] * [[बुच्चिरेड्डिपालेम्]] * [[सङ्गम्]] * [[आत्मकूरु]] * [[हनुमसमुद्रः]] * [[अनन्तसागरः]] * [[इन्दुकूरुपेट्]] * [[तोटपल्लिगूडूरु]] * [[नेल्लूरु]] | * [[वेङ्कटाचलः]] * [[मुत्तुकूरु]] * [[पादलकूरु]] * [[चेजेर्ल]] * [[कलुवायि]] * [[शवूरु]] * [[सैदापरम्]] * [[गूडूरु]] * [[मनुबोलु]] * [[चिल्लकूरु]] * [[वाकाडु]] * [[कोट्]] | * [[चित्तमूरु]] * [[नायुडुपेट]] * [[पेल्लकूरु]] * [[ओजिलि]] * [[सूल्लूरुपेट]] * [[दोरवारि सत्रम्]] * [[तड]] * [[वेङ्कटगिरिः]] * [[बालायपल्लि]] * [[डक्कलि]] |} == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * [http://nellore.nic.in/ Official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926021745/http://nellore.nic.in/ |date=2011-09-26 }} * [http://www.aponline.gov.in/Quick%20links/apfactfile/info%20on%20districts/nellore.html state government statistics about nellore district] * [https://web.archive.org/web/20110317221616/http://www.collectindianstamps.com/2011/03/stamps-of-potti-sriramulu.html Stamp On Potti Sriramulu Released By Government Of India] {{Geographic location |Centre = नेल्लूरुमण्डलम् |North = प्रकाशं मण्डलम् |Northeast = |East = बंगाळाखातसागरम् |Southeast = तिरुवल्लूर् मण्डलम्, तमिल् नाडु |South = चित्तूरुमण्डलम् |Southwest = |West = कडपा मण्डलम् |Northwest = }} {{आन्ध्रप्रदेशराज्यम्}} [[वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य मण्डलानि]] 3anrusj745ts4u0wye26kokj7sc46lq 0 26297 501501 496481 2026-10-20T04:21:09Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501501 wikitext text/x-wiki हिन्दुधर्मस्य इतिहासोऽतीव प्राचीनः वर्तते। धर्मोऽयं वैदिककालाद् अपि प्राचीनतर इति मन्यते, यतो हि वैदिकः कालः वेदानाञ्च रचनाकालः भिन्ने इति मन्यते। आशताब्देभ्यः अत्र मौखिकपरम्परा वर्तमाना आसीत्, येन एतस्येतिहासः ग्रन्थाश्च वर्धमाना आसन्। ततः पश्चात् तेषां लिपिबद्धीकरणस्यापि कालः विस्तीर्ण आसीत्। हिन्दुधर्मस्य सर्वपूज्याः ग्रन्थास्तु वेदाः। वेदानां रचना एके कस्मिँश्चित् काले नाभवत्। विद्वद्भिः वेदानां रचनाकालस्यारम्भः ४५०० तमे ख्रिष्टपूर्वाब्दे मतः। पुराणेषु हिन्द्वितिहासस्यारम्भः सृष्टेरुद्भवाद् एव मन्यते। हिन्द्वितिहासग्रन्थेषु महाभारतपुराणादिषु मनुम् आरभ्य भगवन्तं कृष्णं यावत् वंशस्योल्लेखः प्राप्यते। == संदर्भ == * [http://hindi.webdunia.com/religion/sanatandharma/history/0909/02/1090902058_1.htm हिंदू इतिहास की भूमिका ] == बाह्यानुबन्धाः == * [http://ompage.net/Text/hindutimeline.htm हिन्दू कालक्रम (Hindu Timeline)] (अंग्रेजी में) * [http://encyclopediaofauthentichinduism.org Encyclopedia of Authentic Hinduism] * [http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555715_9/Hinduism.html History of Hinduism on MSN Encarta encyclopedia]( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029093051/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555715_9/Hinduism.html |date=2009-10-29 }} 2009-10-31) * [http://www.i3pep.org/archives/2003/11/01/hinduism-in-modern-times/ Hinduism in Modern Times] * [http://www.religionstree.com/#/Home?lineageId=3 Timeline of Hinduism and its offshoots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312154553/http://www.religionstree.com/#/Home?lineageId=3 |date=2013-03-12 }} * [http://blog.sureshchiplunkar.com/2009/08/kaaba-hindu-temple-pn-oak.html काबा, एक शिव मन्दिर ही है… : कुछ तथ्य, कुछ विचित्र संयोग (भाग-1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031141424/http://blog.sureshchiplunkar.com/2009/08/kaaba-hindu-temple-pn-oak.html |date=2010-10-31 }} * [http://www.hansadutta.com/VEDIC/missing-chapters-21-160-171.php Some Missing Chapters of World History - Chapter 21 - ENTIRE PACIFIC REGION AS HINDU TERRITORY] * [http://www.topix.com/forum/religion/hindu/T47GLC0TNG6JN13D5 Ancient Hinduism in Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100924004438/http://www.topix.com/forum/religion/hindu/T47GLC0TNG6JN13D5 |date=2010-09-24 }} * [http://www.indiadivine.org/audarya/hinduism-forum/183838-world-vedic-arabias-ancient-vedic-past.html ARABIA'S ANCIENT VEDIC PAST] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://hindusutra.com/archive/2007/05/20/in-search-of-an-ancient-hindu-temple-in-azerbaijan/ In Search of an Ancient Hindu Temple in Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722173515/http://hindusutra.com/archive/2007/05/20/in-search-of-an-ancient-hindu-temple-in-azerbaijan/ |date=2012-07-22 }} * [http://www.newagegod.com/LAFFmedia/godzjok2.htm Was the Kaaba Originally a Hindu Temple?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720061359/http://www.newagegod.com/LAFFmedia/godzjok2.htm |date=2011-07-20 }} * [http://www.hinduwebsite.com/history/holocaust.asp The biggest holocaust in the world history] [[वर्गः:हिन्दुधर्मः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भारतम्]] * [[हिन्दूधर्मः]] * [[वैदिकसाहित्यम्]] puz9a28qnk0ar06irifm5t6htcyim38 0 92319 501493 499668 2026-10-20T00:47:23Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501493 wikitext text/x-wiki जेजु-द्वीपस्य संस्कृतिः <nowiki>'''</nowiki>जेजु-द्वीपः<nowiki>'''</nowiki>-कोरिया-देशस्य दक्षिणदिशि स्थितः ज्वालामुखीजन्यः द्वीपः वर्तते। अयं द्वीपः स्वस्य विशिष्टसंस्कृत्या, भाषया, पौराणिककथाभिः, समाजरचनया च कोरियादेशस्य अन्येभ्यः प्रदेशेभ्यः पृथक् प्रतीयते। शतशः वर्षाणि यावत् मुख्यभूमेः दूरत्वात् जेजु-द्वीपे स्वतन्त्रा संस्कृतिः विकसिता। एतत् द्वीपं प्रायः "देवानां द्वीपम्" इति अपि उच्यते, यतः पुरा अत्र सहस्राधिकाः देवताः पूज्यन्ते स्म।१[१<ref>https://nature.new7wonders.com/wonders/jeju-island-korea-south/</ref> प्राचीनकाले जेजु-द्वीपः "तम्ना" इति स्वतन्त्रं राज्यम् आसीत्, यत् दीर्घकालं यावत् कोरियाद्वीपकल्पस्य राज्येभ्यः पृथक् स्वशासितं वर्तते स्म। कालान्तरे इदं राज्यं गोर्यो-राजवंशस्य, ततः चोसोन्-राजवंशस्य च अधीनं जातम्, तथापि दूरत्वात् जेजु-द्वीपः स्वकीयां विशिष्टां संस्कृतिं भाषां च रक्षितवान्। द्वीपस्य इतिहासे निर्वासनस्थानरूपेणापि तस्य उपयोगः अभवत्; अनेके राजदरबारविरोधिनः, विद्वांसाः, राजनीतिज्ञाश्च अत्र निर्वासिताः आसन्, येन द्वीपस्य साहित्यिकसांस्कृतिकपरम्परायाम् अपि नूतनाः आयामाः योजिताः। द्वितीये विश्वयुद्धानन्तरं, तथा च सन् १९४८ तमे वर्षे "जेजु उप्रिसिंग्" नाम्ना ज्ञातायाः दुःखदघटनायाः पश्चात् द्वीपस्य इतिहासे एकः गम्भीरः अध्यायः अपि वर्तते, यस्य स्मृतिः अद्यापि स्थानीयजनानां सामूहिकचेतनायां जीवति। [२] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<ref>https://nature.new7wonders.com/wonders/jeju-island-korea-south/</ref> == भौगोलिकपरिचयः == जेजु-द्वीपस्य संस्कृतिः तस्य भूगोलेन सह अभिन्ना वर्तते। हल्लासन्-पर्वतः , यः दक्षिण-कोरियादेशस्य उच्चतमः पर्वतः अस्ति, अस्य द्वीपस्य मध्ये स्थितः। ज्वालामुखीविस्फोटेन निर्मितत्वात् भूमिः पाषाणमयी, कृषियोग्या न भवति स्म, यतः जनाः स्वावलम्बनं प्रति प्रवृत्ताः अभवन्। द्वीपस्य जनाः स्वयं वदन्ति यत् जेजु-द्वीपः "त्रयाणां बाहुल्यानाम्" (वायोः, प्रस्तरस्य, स्त्रीणां च) तथा "त्रयाणाम् अभावानाम्" (भिक्षुकस्य, चौरस्य, अर्गलितद्वारस्य च) स्थानम् अस्ति, यत् दृढसामाजिकबन्धनं सूचयति।१<ref>https://nature.new7wonders.com/wonders/jeju-island-korea-south/</ref> == हेन्येओ-नाम्न्यः सामुद्रिकस्त्रियः == जेजु-संस्कृतेः प्रसिद्धतमं चिह्नं हेन्येओ (해녀) इति उच्यन्ते याः स्त्रियः वायुयन्त्रं विना समुद्रे निमज्ज्य शम्बूकादीन् सामुद्रिकजीवान् संगृह्णन्ति। एताः स्त्रियः प्रायः एकां निमेषं यावत् श्वासं धृत्वा जलमग्नाः भवन्ति, दिने बहुघण्टापर्यन्तं च कार्यं कुर्वन्ति।<ref>https://www.mcst.go.kr/english/policy/kocis/newsView.jsp?pSeq=232 </ref> हेन्येओ-स्त्रियः कौशलानुसारं त्रिषु वर्गेषु विभक्ताः भवन्ति — हगुन्, जुंग्गुन्, संगुन् इति — येषु संगुन्-वर्गस्य अनुभविन्यः अन्याः मार्गदर्शयन्ति। जलं प्रविशनात् पूर्वं समुद्रदेव्यै प्रार्थना क्रियते स्म, यत् क्षेमेण प्रचुरं च संग्रहं याचते। एषा विद्या मातुः पुत्र्यै, श्वश्र्वाश्च स्नुषायै परम्परया प्रदीयते, तथा च तया सह विशिष्टानि लोकगीतानि, समुद्रदेव्याः धार्मिकविधयश्च सन्ति।<ref>https://www.mcst.go.kr/english/policy/kocis/newsView.jsp?pSeq=232</ref> पितृसत्तात्मके, कन्फ्यूशियसमतानुसारिणि समाजे हेन्येओ-परम्परा अपवादरूपेण उदभवत्, तथा च जेजुस्त्रीणां आर्थिकसामाजिकशक्तेः स्रोतः अभवत्। सन् २०१६ तमे वर्षे युनेस्को-संस्थया जेजु-हेन्येओ-संस्कृतिः "मानवतायाः अमूर्तसांस्कृतिकपरम्परा" इति सम्मानिता। सन् २०२३ तमे वर्षे संयुक्तराष्ट्रसंघस्य खाद्यकृषिसंगठनेन अपि जेजु-हेन्येओ-मत्स्यव्यवस्था "वैश्विकमहत्त्वपूर्णा कृषिपरम्परा-व्यवस्था" इति घोषिता, यत् समुद्रजैवविविधतारक्षणे तासां भूमिकां स्वीकरोति।<ref>https://english.khs.go.kr/cop/bbs/selectBoardArticle.do?ctgryLrcls=CTGRY210&nttId=58341&bbsId=BBSMSTR_1205&uniq=0&mn=EN_03_02</ref> वर्तमानकाले हेन्येओ-स्त्रीणां संख्या सहस्रशः न्यूना जाता; पूर्वं यत्र विंशतिसहस्राधिकाः आसन्, अधुना केवलं त्रिसहस्रपरिमिताः एव सक्रियाः सन्ति, ताश्च प्रायः वृद्धाः। स्थानीयप्रशासनेन नूतनहेन्येओ-प्रशिक्षणाय पाठशालाः स्थापिताः, तथा च नि:शुल्कचिकित्सासुविधादयः अपि प्रदत्ताः, येन इयं परम्परा जीवित्वा तिष्ठति।<ref>https://english.khs.go.kr/cop/bbs/selectBoardArticle.do?ctgryLrcls=CTGRY210&nttId=58341&bbsId=BBSMSTR_1205&uniq=0&mn=EN_03_02</ref> == शामनविद्या तथा अष्टादशसहस्रदेवताः == मुख्यभूमौ संघटितधर्मस्य प्रसारात् पूर्वमेव जेजु-द्वीपे समृद्धा शामनपरम्परा विकसिता, यस्याः देवमण्डलं तावत् विशालम् आसीत् यत् द्वीपः कदाचित् "अष्टादशसहस्रदेवानां स्थानम्" इति उच्यते स्म। प्रत्येकं गृहदेवता, ग्रामरक्षकदेवता, कृषिदेवता, वायुदेवता, समुद्रदेवता च स्वकीयं मन्दिरं विधिं च प्राप्नोत्। सिम्बांग् नामकाः शामनाः मानवात्मजगतोः मध्ये सेतुरूपेण कार्यं कुर्वन्ति स्म, "गुत्" नामकान् विधीन् सम्पादयन्तः, ये सौभाग्याय, रोगनिवारणाय, मृतात्मनां मार्गदर्शनाय च भवन्ति स्म।<ref group="General references">https://english.khs.go.kr/cop/bbs/selectBoardArticle.do?ctgryLrcls=CTGRY210&nttId=58341&bbsId=BBSMSTR_1205&uniq=0&mn=EN_03_02</ref> आधुनिकीकरणेन, बौद्धधर्मस्य ख्रिस्तधर्मस्य च प्रसारेण शामनविद्यायाः प्रभावः न्यूनः अभवत्, तथापि तस्याः अंशाः जेजु-उत्सवेषु, लोककथासु, प्रकृतिपूजायां च अद्यापि दृश्यन्ते।<ref>https://www.unesco.org/en/iggp/jeju-island-unesco-global-geopark</ref> == पौराणिककथाः == जेजु-द्वीपस्य निर्माणविषये सेओल्मुन्दे-हल्मांग् इति विशालकाया देवी प्रसिद्धा वर्तते। कथ्यते यत् सा स्वस्य वस्त्रेण मृत्तिकां वहन्ती समुद्रमध्ये निक्षिप्तवती, तेन च द्वीपः उत्पन्नः। ततः सा अनेकान् लघुपर्वतान् (ओरेउम् इति उच्यन्ते) निर्मितवती, अन्ते च मध्यभागे अतिविशालं हल्लासन्-पर्वतं रचितवती, यः आकाशगङ्गां स्पृशति स्म। एषा कथा जेजु-द्वीपस्य भूदृश्यस्य पौराणिकं व्याख्यानं ददाति, तथा च "जेजु-प्रस्तरोद्यानम्"नामके स्थाने अद्यापि समादृता वर्तते।[३]<ref>https://www.unesco.org/en/iggp/jeju-island-unesco-global-geopark</ref> द्वीपस्य उत्पत्तिकथासु अपरा प्रमुखा वर्तते "सम्सोंग्-कथा")। अनुसारेण अस्याः कथायाः, मानवानाम् आगमनात् पूर्वं हल्लासन्-पर्वतस्य उत्तरे भूमितः त्रयः देवपुरुषाः उद्भूताः — को-एउल्ला, यांग्-एउल्ला, बु-एउल्ला इति नामभिः। ते आखेटेन जीवन्तः आसन्, यावत् एकदा समुद्रतीरे एकं मञ्जूषां प्राप्तवन्तः, यस्यां वत्सः, अश्वशावकः, पञ्चविधबीजानि च आसन्, तथा च पूर्वसमुद्रस्थराज्यात् त्रयः राजकन्याः विवाहाय आगताः। एभिः विवाहैः कृषिः पशुपालनं च जेजु-द्वीपे प्रारब्धम्, तथा च "तम्ना" नामकं प्राचीनं राज्यं स्थापितम्। अद्यापि को, यांग्, बु इति कुलनामानि जेजु-द्वीपे प्रभूतानि दृश्यन्ते, तथा च समसोंग्हे्योल्-स्थाने वसन्तशरत्कालयोः पूजाविधयः सम्पाद्यन्ते।[४]<ref>https://www.unesco.org/en/iggp/jeju-island-unesco-global-geopark</ref> == उत्सवाः तथा धार्मिकविधयः == जेजु-द्वीपस्य प्रमुखः पारम्परिकः उत्सवः "यॉंग्देउंग्-गुत्") इति उच्यते, यः वायुदेवी यॉंग्देउंग्-हल्मांग् इत्याः सम्मानार्थं द्वितीये चान्द्रमासे सम्पाद्यते। इयं देवी क्षेमेण नूतनवर्षस्य शैवालबीजानि, यवबीजानि, मत्स्यांश्च आनयति इति विश्वासः, अतः हेन्येओ-स्त्रियः मत्स्यबन्धकाश्च तस्याः स्वागतार्थं, पुनः प्रयाणसमये विदायार्थं च विधीन् सम्पादयन्ति। "जेजु चिल्मेओरिदांग् यॉंग्देउंग्गुत्" नामकः इयं परम्परा सन् २००९ तमे वर्षे युनेस्को-संस्थया अपि "मानवतायाः अमूर्तसांस्कृतिकपरम्परा" इति सम्मानिता।१<ref>https://www.unesco.org/en/iggp/jeju-island-unesco-global-geopark</ref> अन्या प्रमुखा देवी "सम्सुंग्-हल्मांग्" इति वर्तते, या स्त्रीणां प्रसवं संतानरक्षां च अधिकृत्य पूज्यते। जेजु-द्वीपे बालरोगनिवारणार्थम् अपि तस्याः प्रार्थना क्रियते स्म।२<ref>https://www.unesco.org/en/articles/haenyeo-living-legends-jeju-island</ref> == दोल्-हरेउबांग् — प्रस्तरवृद्धाः == द्वीपस्य सर्वत्र दोल्-हरेउबांग्, अर्थात् "प्रस्तरवृद्धाः" इति प्रतिमाः दृश्यन्ते, याः ज्वालामुखीशिलातः निर्मिताः, विशालनेत्राः, विस्तृतनासिकाः, उदरे स्थापितहस्ताश्च भवन्ति। पूर्वं ग्रामाणां दुर्गाणां च द्वारेषु स्थापिताः एताः प्रतिमाः दुष्टात्मनिवारणाय, सीमाचिह्नरूपेण च उपयुज्यन्ते स्म। अधुना एताः जेजु-द्वीपस्य सर्वाधिकप्रसिद्धं सांस्कृतिकं चिह्नं वर्तन्ते।<ref>https://www.unesco.org/en/articles/haenyeo-living-legends-jeju-island</ref> इतिहासकाराणां मतेन प्राचीनतमाः दोल्-हरेउबांग्-प्रतिमाः सप्तदशशतके निर्मिताः स्युः, यदा जेजु-नगरस्य, जेओंग्ईहयोन्-दुर्गस्य, देजोंग्हयोन्-दुर्गस्य च द्वारेषु एताः स्थापिताः आसन्। परम्परया एतासां संख्या सप्तचत्वारिंशत् वा अष्टचत्वारिंशत् इति उच्यते, यासु अधिकांशाः अद्यापि जेजु-द्वीपे एव तिष्ठन्ति, केचन तु राष्ट्रियलोकसंग्रहालये सेओल्-नगरे अपि प्रदर्शिताः सन्ति। लोकपरम्परायाम् एका रोचका विश्वासः अपि प्रचलति — यत् वन्ध्यास्त्री यदि प्रतिमायाः नासिकातः चूर्णं गृहीत्वा भक्षयेत्, तर्हि सा संतानं प्राप्नुयात्; एतेन कारणेन बहूनां प्रतिमानां नासिका जीर्णा दृश्यते।<ref>https://www.unesco.org/en/articles/haenyeo-living-legends-jeju-island</ref> == प्रस्तरभित्तयः तथा पारम्परिकग्रामाः == जेजु-द्वीपस्य ज्वालामुखीशिला केवलं प्रतिमानिर्माणाय एव नोपयुक्ता, अपि तु कृषिक्षेत्राणां सीमानिर्धारणाय, प्रबलवायोः निवारणाय च "बत्दाम्" नामिकाः निम्नाः प्रस्तरभित्तयः निर्मिताः। एताः भित्तयः सहस्रशः किलोमीटरपर्यन्तं विस्तृताः सन्ति। पारम्परिकं जेजु-गृहम् अपि द्वीपस्य वातावरणानुकूलं निर्मितम् आसीत् — निम्नं, तृणच्छादितं, रज्ज्वा दृढतया बद्धं च, यत् प्रबलतूफानान् सोढुं समर्थम् अभवत्।<ref>https://www.unesco.org/en/articles/haenyeo-living-legends-jeju-island</ref> == समाजरचना तथा परिवारव्यवस्था == हेन्येओ-स्त्रीणां आर्थिकभूमिकायाः कारणेन जेजु-द्वीपस्य समाजः प्रायः "अर्धमातृसत्तात्मकः" इति वर्ण्यते। यत्र मुख्यभूमौ पितृसत्तात्मकं कन्फ्यूशियमतं प्रबलम् आसीत्, तत्र जेजु-द्वीपे स्त्रियः स्वकीयेन श्रमेण परिवारस्य प्रमुखं आयं जनयन्ति स्म, अतः गृहव्यवस्थायाम् अपि तासां निर्णयाधिकारः प्रभूतः आसीत्। विंशतितमशतकस्य मध्ये अनेकेषु परिवारेषु हेन्येओ-भर्तारः गृहकार्यं बालसंगोपनं च कुर्वन्तः आसन्, यत् तत्कालीनकोरियासमाजे अपूर्वं मन्यते स्म।[५]<ref>https://www.mdpi.com/2071-1050/12/24/10564</ref> द्वीपस्य ग्रामव्यवस्था अपि पारस्परिकसहयोगेन प्रसिद्धा। "सुमुल्" इति नाम्ना ज्ञाता एका परम्परा वर्तते, यया ग्रामवासिनः कृषिकार्ये, गृहनिर्माणे, विवाहोत्सवे च परस्परं सहायतां ददति स्म। एतादृशी सामूहिकसहायता जेजु-द्वीपस्य कठिनभौगोलिकपरिस्थितौ जीवनं सुकरं करोति स्म।[६]<ref>https://www.mdpi.com/2071-1050/12/24/10564</ref> == पारम्परिकवस्त्राणि तथा शिल्पकला == हेन्येओ-स्त्रीणां पारम्परिकं निमज्जनवस्त्रं "सो-जुंग्-ई" इति उच्यते, यत् सूत्रवस्त्रेण निर्मितम् आसीत्, आधुनिककाले तु रबरनिर्मितं निमज्जनवस्त्रं प्रचलितम्। इदं वस्त्रं शीतजलात् रक्षां ददाति, तथा च दीर्घकालं यावत् जलमग्नां स्थितिं सहते।[७]<ref>https://www.mdpi.com/2071-1050/12/24/10564</ref> जेजु-द्वीपस्य शिल्पकलायां "गल्ओत्") इति नाम्ना ज्ञातं वस्त्रम् अपि प्रसिद्धम्, यत् अपक्वफलरसेन रञ्जितं भवति। इदं वस्त्रं दृढं, स्वेदशोषकं, दुर्गन्धरोधकं च भवति, अतः कृषिकाः मत्स्यबन्धकाश्च दैनन्दिनकार्ये तत् धारयन्ति स्म। अद्यापि गल्ओत्-वस्त्रं जेजु-द्वीपस्य पारम्परिकहस्तशिल्पेषु अन्यतमं गण्यते, तथा च पर्यटकानां कृते स्मारकवस्तुरूपेण विक्रीयते।<ref>https://www.mdpi.com/2071-1050/12/24/10564</ref> == भाषा तथा मौखिकपरम्परा == जेजु-भाषा, याम् केचन पृथग्भाषात्वेन अपि वर्गीकुर्वन्ति, दीर्घकालं यावत् एकाकित्वेन विकसिता, अतः तस्यां तादृशाः शब्दाः उच्चारणपद्धतयश्च सन्ति याः प्रमाणकोरियाभाषायां न दृश्यन्ते। युनेस्को-संस्थया इयं भाषा "अतिसंकटापन्ना" इति सूचिता। द्वीपे समृद्धा मौखिकपरम्परा अपि वर्तते, यस्यां सेओल्मुन्दे-देव्याः सृष्टिकथाः सन्ति, यया कथ्यते यत् तया हल्लासन्-पर्वतः द्वीपश्च निर्मितौ।<ref>https://www.mdpi.com/2071-1050/12/24/10564 </ref> == आहारसंस्कृतिः == जेजु-द्वीपस्य आहारः तस्य ज्वालामुखीभूमेः, सामुद्रिकस्थितेः, अभावेतिहासस्य च प्रतिबिम्बः वर्तते। कृष्णवर्णशूकरमांसं द्वीपस्य विशिष्टं व्यञ्जनम्, यत् प्रायः दग्ध्वा सह किण्वितसामुद्रिकव्यञ्जनैः परिवेष्यते। हेन्येओ-स्त्रीभिः संगृहीतं ताजं सामुद्रिकभोज्यम् अपि पाकक्रियायां प्रमुखं स्थानं धारयति। द्वीपस्य सौम्यजलवायुना अत्र कोरियादेशस्य प्रमुखं नारङ्गीकृषिक्षेत्रम् अपि वर्तते, यत्र "हल्लाबोंग्"नामिका मधुरा नारङ्गीजातिः प्रसिद्धा वर्तते।[८]<ref>https://www.unesco.org/en/articles/haenyeo-guardians-jejus-coastal-legacy</ref> अन्यानि प्रसिद्धानि व्यञ्जनानि सन्ति — "ओमेगि-त्तोक्" इति नाम्ना ज्ञातं यवचूर्णनिर्मितं मधुरपिष्टकम्, "जोगि-गुक् इति मत्स्यसूपः, तथा "अवाबी-चूक्" इति शम्बूकौदनम्, यत् विशेषतः रोगिणां पथ्याहाररूपेण प्रसिद्धम्। शीतकाले जेजुवासिनः "गम्जुल्" इति नारङ्गीफलानि व्यापकतया उपभुञ्जते, यानि द्वीपस्य अर्थव्यवस्थायाः अपि महत्त्वपूर्णं अङ्गं सन्ति। समुद्रशैवालम्, विशेषतः "मियोक्" इति नाम्ना ज्ञातं शैवालं, हेन्येओ-स्त्रीभिः संगृह्यमाणं प्रमुखं खाद्यद्रव्यं वर्तते, यत् सूपेषु प्रसवानन्तरं स्त्रीणां पथ्याहारेषु च विशेषतया उपयुज्यते।<ref>https://www.unesco.org/en/articles/haenyeo-guardians-jejus-coastal-legacy</ref> == आधुनिकं जेजु-द्वीपं पर्यटनं च == विंशतितमशतकस्य उत्तरार्धे जेजु-द्वीपस्य अर्थव्यवस्था महत् परिवर्तनं प्राप्तवती। पूर्वं कृषिः मत्स्यबन्धनं च प्रमुखौ जीविकोपायौ आस्ताम्, परन्तु सन् १९७० दशके कोरियासर्वकारेण द्वीपं पर्यटनक्षेत्ररूपेण विकासयितुं योजना आरब्धा। सन् १९७८ तमे वर्षे पर्यटनम् एव कृषिं अतिक्रम्य द्वीपस्य प्रमुखं आयस्रोतः अभवत्। अद्य जेजु-द्वीपः दक्षिण-कोरियादेशस्य सर्वाधिकप्रसिद्धः पर्यटनप्रदेशः वर्तते, यत्र प्रतिवर्षं लक्षशः पर्यटकाः आगच्छन्ति।<ref>https://www.unesco.org/en/articles/haenyeo-guardians-jejus-coastal-legacy</ref> सन् २००७ तमे वर्षे जेजु-द्वीपस्य ज्वालामुखीभूमिः, लावागुहाः, हल्लासन्-राष्ट्रियोद्यानं च युनेस्को-संस्थया "विश्वप्राकृतिकपरम्परा" ) इति सम्मानिताः। सेओंग्सान् इल्चुल्बोंग् नामकं ज्वालामुख्युद्भवं पर्वतम् अपि अस्मिन् एव सूचीभागे अन्तर्भूतम्। एवं जेजु-द्वीपः "त्रिविधसम्मानम्" प्राप्तवान् — भूवैज्ञानिकोद्यानत्वं, जीवमण्डलसंरक्षितक्षेत्रत्वं, विश्वप्राकृतिकपरम्परात्वं च। एतेन जेजु-द्वीपस्य प्राकृतिकं सांस्कृतिकं च महत्त्वं वैश्विकस्तरे स्वीकृतम्।<ref>https://www.unesco.org/en/articles/haenyeo-guardians-jejus-coastal-legacy</ref> तथापि पर्यटनवृद्ध्या नूतनानि आह्वानानि अपि उत्पन्नानि। भूमिमूल्यवृद्धिः, अत्यधिकनिर्माणकार्यम्, पर्यावरणदबावः, पारम्परिकग्रामाणां लोपः च चिन्तायाः विषयाः सन्ति। स्थानीयजनाः अपि प्रश्नयन्ति यत् आधुनिकीकरणस्य लाभाः जेजु-भाषायाः, हेन्येओ-परम्परायाः, शामनविधीनां च रक्षणेन सह कथं सन्तुलिताः स्युः। सर्वकारेण, स्थानीयसंस्थाभिश्च अनेकाः योजनाः आरब्धाः, यासु पारम्परिकग्रामाणां पुनरुद्धारः, नूतनहेन्येओ-प्रशिक्षणम्, जेजु-भाषायाः पाठ्यक्रमनिर्माणं च अन्तर्भवन्ति।<ref>https://ich.unesco.org/en/RL/culture-of-jeju-haenyeo-women-divers-01068</ref> जेजु-द्वीपस्य अश्वाः अपि प्रसिद्धाः सन्ति। लघुकायाः जेजु-अश्वाः शतशः वर्षेभ्यः द्वीपे पाल्यन्ते, तथा च मोंगोलसाम्राज्यकाले (त्रयोदशशतके) अश्वपालनस्य केन्द्रत्वेन द्वीपः विशेषतया विकसितः। अद्यापि जेजु-अश्वाः द्वीपस्य सांस्कृतिकचिह्नेषु अन्यतमाः सन्ति, तथा च राष्ट्रियस्मारकरूपेण संरक्षिताः।<ref>https://ich.unesco.org/en/RL/culture-of-jeju-haenyeo-women-divers-01068</ref> == उपसंहारः == जेजु-द्वीपस्य संस्कृतिः न केवलं इतिहासरूपेण अपि तु सजीवरूपेण अद्यापि विद्यते। पर्यटनस्य वृद्ध्या, विकासस्य च प्रभावेन परम्परारक्षणे नूतनानि आह्वानानि उदभवन्ति। तथापि युनेस्को-मान्यताभिः, स्थानीयप्रशासनस्य च निरन्तरप्रयत्नैः, जेजु-संस्कृतेः अनेकाः अंशाः — हेन्येओ-परम्परा, शामनविद्या, भाषा, प्रस्तरशिल्पं च — रक्षिताः पोषिताश्च सन्ति, तथा च आगामिपीढीभ्यः सम्यक् हस्तान्तरिताः भवन्तु इति आशास्यते।<ref>https://ich.unesco.org/en/RL/culture-of-jeju-haenyeo-women-divers-01068</ref> दर्शकानां कृते जेजु-द्वीपः केवलं रमणीयदृश्यानाम् एव नोपायनं ददाति, अपि तु एकां विशिष्टां कोरियापहिचानां अपि दर्शयति — या एकाकित्वेन, समुद्रेण, शतशतकानां जनतायाश्च दृढसंकल्पेन निर्मिता, तथा च अद्यापि तेषां जनानां जीवने पूर्णतया सजीवा वर्तते। <ref>https://ich.unesco.org/en/RL/culture-of-jeju-haenyeo-women-divers-01068</ref> == सन्दर्भः == <gallery widths="350" heights="350" perrow="1"> सञ्चिका:Korea-Jeju-Haenyeo-05.jpg सञ्चिका:Haenyo 8101.jpg सञ्चिका:Dol-hareubang from Jeju Island at the National Folk Museum of Korea.jpg सञ्चिका:Harubang(Stone Sculptures of Jeju Island, South Korea).jpg सञ्चिका:Green vegetation on the low cloud-swept relief in Hallasan National Park Jeju South Korea.jpg </gallery> pumpdg7x09jbn0i1508h4tl679ctmal 0 92618 501495 501488 2026-10-20T01:29:03Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 501495 wikitext text/x-wiki {{Short description|झारखण्डसर्वकारस्य अधीनं स्वायत्तसंस्थानम्}} {{Infobox school | name = नेतरहाट-आवासीय-विद्यालयः | image = Netarhat Awasiya Vidyalaya.jpg | image_size = 220 | caption = मुख्यद्वारम् | logo = | logo_size = 220 | motto = अत्तदीपा विहरथ<br>(आत्मदीपाः विहरत) | established = १५ नवम्बर १९५४<br /> {{small|({{age in years|1954|11|15}} वर्षाणि पूर्वम्)}} | type = [[झारखण्डसर्वकारः|झारखण्डसर्वकारस्य]] अधीनं स्वायत्तसंस्थानम् | principal = सन्तोषकुमारपाठकः | grades = सप्तमीतः द्वादशीकक्षा पर्यन्तम् (VII – XII) | area = {{convert|780|acre|ha}} | information = | website = {{Official website|http://netarhatvidyalaya.com/}} | mapframe = no | footnotes = <mapframe text="परिसरसीमा" width="250" height="250" zoom="14" latitude="23.4705" longitude="84.2660" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "title": "नेतरहाट-आवासीय-विद्यालयः (सम्पू्र्णपरिसरसीमा)", "fill": "#2e7d32", "fill-opacity": 0.2, "stroke": "#1b5e20", "stroke-width": 3 }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [[ [84.2610, 23.4750], [84.2585, 23.4715], [84.2585, 23.4695], [84.2630, 23.4670], [84.2670, 23.4670], [84.2710, 23.4670], [84.2735, 23.4685], [84.2735, 23.4720], [84.2670, 23.4725], [84.2630, 23.4745], [84.2610, 23.4750] ]] } } ] } </mapframe> }} [[File:Netarhat Shri on15 november.jpg|thumb|नेतरहाट-श्रीः]] '''नेतरहाट-आवासीय-विद्यालयः''' (आङ्ग्ल: ''Netarhat Residential School'') [[भारतम्|भारतस्य]] [[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डराज्यस्य]] [[नेतरहाट|नेतरहाट-नगरे]] स्थितः एकः सर्वकारीयः आवासीयविद्यालयः अस्ति। १९५४ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य १५ दिनाङ्के स्थापितम् इदं संस्थानं झारखण्डसर्वकारस्य विद्यालयशिक्षा-साक्षरताविभागस्य अधीनं स्वायत्तसंस्थानरूपेण कार्यं करोति। मूलतः [[बिहारराज्यम्|बिहारराज्यस्य]] विभाजनात् पूर्वं तत्प्रदेशस्य सेवार्थं स्थापितस्य अस्य विद्यालयस्य परिकल्पना बिहारस्य प्रथमेन मुख्यमन्त्रिणा [[श्रीकृष्णसिंहः|श्रीकृष्णसिंहेन]] एकस्य 'उत्कृष्टताकेन्द्रस्य' रूपेण कृता आसीत्। अयं विद्यालयः ''[[गुरुकुलम्|गुरुकुल]]''-प्रेरितं शैक्षिकप्रतिमानम् अनुसरति, यत्र छात्राः गृहात् दूरे निर्दिष्टेषु ''[[आश्रमः|आश्रमेषु]]'' निवसन्ति। अत्र बहुस्तरीय-प्रतियोगितापरीक्षायाः माध्यमेन १० तः १२ वर्षवयस्कानां बालकानां प्रवेशः भवति, तथा च [[केन्द्रीयमाध्यमिकशिक्षामण्डलम्|केन्द्रीयमाध्यमिकशिक्षामण्डलस्य]] (CBSE) पाठ्यक्रमानुसारेण द्वादशीकक्षा (१०+२) पर्यन्तं शिक्षा प्रदीयते। छात्राः नियमितरूपेण क्षेत्रीय-गणित-ओलम्पियाड् (RMO) तथा राष्ट्रीय-प्रतिभा-अन्वेषण-परीक्षा (NTSE) अादिषु राष्ट्रीयस्तरीयेषु शैक्षिकस्पर्धासु भागं गृह्णन्ति। == इतिहासः == नेतरहाट-आवासीय-विद्यालयस्य<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/nvs.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> स्थापना<ref>{{Cite web|url=https://latehar.nic.in/tourist-place/netarhat-school/|title=Netarhat School &#124; Latehar, Government of Jharkhand &#124; India}}</ref> [[भारतीयस्वातन्त्र्यम्|भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं]] १५ नवम्बर १९५४ दिनाङ्के तत्कालीनस्य [[बिहारराज्यम्|बिहारराज्यस्य]] जनानां कृते अभवत्। बिहारस्य प्रथमस्य मुख्यमन्त्रिणः [[श्रीकृष्णसिंहः|श्रीकृष्णसिंहस्य]], तस्य उपमुख्यमन्त्रिणः वित्तमन्त्रिणः च [[अनुग्रहनारायणसिंहः|अनुग्रहनारायणसिंहस्य]] च स्वप्नः आसीत् यत् एकस्य उत्कृष्टताकेन्द्रस्य स्थापना भवेत्।<ref>{{Cite web |title=Hail, hail Netarhat School |url=http://www.narendrabhagat.in/2011/10/04/hail-hail-netarhat-school/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120125074210/http://www.narendrabhagat.in:80/2011/10/04/hail-hail-netarhat-school/ |archive-date=2012-01-25 |access-date=2025-05-18}}</ref> शिक्षाविद् फ्रेडरिक गॉर्डन पियर्स (Frederick Gordon Pearce), जगदीशचन्द्रमाथुरः, [[सच्चिदानन्दसिन्हा]] च अस्य विद्यालयस्य योजनानिर्माणे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निरवहन्। पियर्स-महोदयः स्वकार्याणां कृते भारतस्य तत्कालीनात् [[भारतस्य राष्ट्रपतिः|राष्ट्रपतेः]] [[राजेन्द्रप्रसादः|डॉ. राजेन्द्रप्रसादात्]] प्रशंसां प्राप्तवान्।<ref>{{Cite book |last1=Prasad |first1=Rajendra |url=https://books.google.com/books?id=WmZfr6ERN64C&q=f+g+pearce+netarhat&pg=PA132 |title=Dr. Rajendra Prasad, Correspondence and Select Documents: 1934–1938 |publisher=Allied Publishers |year=1984 |isbn=9788170230021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/abt.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> == पूर्वच्छात्राः == विद्यालयस्य पूर्वच्छात्राणां सङ्घटनं 'नोबा' (NOBA – Netarhat Old Boys Association) इति नाम्ना ज्ञायते।<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250325153423/https://noba.org/ |archivedate=2025-03-25 |title=Netarhat Old boys Association |url=http://www.noba.org |access-date=2026-10-14 |deadurl=yes}}</ref> अस्य सङ्घटनस्य अनेके विभागाः सन्ति, सदस्याः च नियमितरूपेण मिलन्ति। == स्थानं परिसरश्च == अयं विद्यालयः [[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डस्य]] [[नेतरहाट|नेतरहाटे]] [[छोटानागपुरपठारः|छोटानागपुरपठारे]] १,२५० मीटर (४,१०० पाद) औन्नत्ये स्थितः अस्ति।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/lctn.php|title=Location|website=Netarhat Residential School|access-date=27 August 2026}}</ref> अयं परिसरः [[राँची|राँची-नगरात्]] प्रायः १५६ किलोमीटर (९७ मील) दूरे अस्ति, यत् अस्य निकटतमं प्रमुखं रेल-विमानपत्तनकेन्द्रं वर्तते। अत्रत्यं शैक्षिकं वातावरणं पारम्परिक-''[[गुरुकुलम्|गुरुकुल]]''-प्रणाल्यां [[महात्मा गान्धी|गान्धीदर्शने]] च आधारितम् अस्ति, यत्र छात्राः गृहात् दूरे निर्दिष्टेषु ''[[आश्रमः|आश्रमेषु]]'' निवसन्ति, सरलानि समानवस्त्राणि च धारयन्ति। विद्यालयस्य मार्गदर्शकं दर्शनं मुख्यभवनस्य प्रवेशद्वारे उत्कीर्णे अस्मिन् [[संस्कृतम्|संस्कृत]]-[[श्लोकः|श्लोके]] प्रतिबिम्बितम् अस्ति— {{quote|'''न त्वहं कामये राज्यं न स्वर्गं नापुनर्भवम्।<br>कामये दुःखतप्तानां प्राणिनामार्तिनाशनम्॥'''}}<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/why_ntrht.php|title=Why Netarhat|website=Netarhat Residential School|access-date=27 August 2026}}</ref> == संरचना == <mapframe text="नेतरहाट-आवासीय-विद्यालयः - परिसरमानचित्रम्" width="350" height="250" zoom="15" latitude="23.4710" longitude="84.2655"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "title": "नेतरहाट आवासीय विद्यालय, गोलंबर (Boundary)", "fill": "#4a148c", "fill-opacity": 0.2, "stroke": "#4a148c", "stroke-width": 2 }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [[ [84.262356, 23.473898], [84.262956, 23.473622], [84.263156, 23.473098], [84.262956, 23.472574], [84.262356, 23.472298], [84.261756, 23.472574], [84.261556, 23.473098], [84.261756, 23.473622], [84.262356, 23.473898] ]] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Oval Perimeter", "fill": "#d84315", "fill-opacity": 0.2, "stroke": "#d84315", "stroke-width": 2 }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [[ [84.2638, 23.4719], [84.2662, 23.4719], [84.2662, 23.4708], [84.2638, 23.4708], [84.2638, 23.4719] ]] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Stadium (मैदान संख्या 2 और 3) Perimeter", "fill": "#d84315", "fill-opacity": 0.2, "stroke": "#d84315", "stroke-width": 2 }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [[ [84.2690, 23.4716], [84.2708, 23.4716], [84.2708, 23.4705], [84.2690, 23.4705], [84.2690, 23.4716] ]] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "आचार्य नगर Boundary", "fill": "#1b5e20", "fill-opacity": 0.2, "stroke": "#1b5e20", "stroke-width": 2 }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [[ [84.2630, 23.4682], [84.2640, 23.4682], [84.2640, 23.4685], [84.2655, 23.4685], [84.2655, 23.4672], [84.2640, 23.4672], [84.2640, 23.4675], [84.2630, 23.4675], [84.2630, 23.4682] ]] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "नेतरहाट आवासीय विद्यालय, गोलंबर", "marker-symbol": "college", "marker-color": "#4a148c", "marker-size": "large" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.262356, 23.473098] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Rose Garden", "marker-symbol": "park", "marker-color": "#e91e63" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2612, 23.4745] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Auditorium", "marker-symbol": "theatre", "marker-color": "#6f42c1" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2619, 23.4719] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "8 Set", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2590, 23.4712] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "रामकृष्ण आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2605, 23.4698] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "प्रदीप आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2613, 23.4698] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "अरविंद आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2613, 23.4692] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "भाभा आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2644, 23.4695] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "रमन आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2638, 23.4699] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "बोस आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2648, 23.4699] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Assembly Hall", "marker-symbol": "building", "marker-color": "#1b5e20" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2609, 23.4713] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "कण्व आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2588, 23.4705] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "कणाद आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2592, 23.4702] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "कपिल आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2592, 23.4698] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 10", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2637, 23.4712] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Oval", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2651, 23.4715] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Guest House", "marker-symbol": "building", "marker-color": "#8b4513" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2628, 23.4714] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 8", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2630, 23.4720] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Volleyball Court", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2665, 23.4710] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Volleyball Court", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2668, 23.4720] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "प्राचार्य आवास", "marker-symbol": "residential-community", "marker-color": "#8b4513" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2660, 23.4703] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "किशोर आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#388e3c" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2670, 23.4701] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "अशोक आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#388e3c" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2665, 23.4698] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "साकेत आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#388e3c" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2670, 23.4695] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "प्रेम आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#388e3c" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2685, 23.4692] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "आनंद आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#388e3c" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2692, 23.4690] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "अर्जुन आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#388e3c" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2682, 23.4685] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 7", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2688, 23.4712] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Stadium (मैदान संख्या 2 और 3)", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2698, 23.4710] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 9", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2708, 23.4715] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Tennis Court", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2688, 23.4695] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 4", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2695, 23.4697] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "शांति आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32", "marker-size": "medium" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2705, 23.4693] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "अरुण आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2698, 23.4693] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "गौतम आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2702, 23.4688] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "तक्षशिला आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2675, 23.4678] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "नालंदा आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2680, 23.4675] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "विक्रम आश्रम", "marker-symbol": "lodging", "marker-color": "#2e7d32" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2672, 23.4675] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 1", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.269672, 23.468917] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "मैदान संख्या 5", "marker-symbol": "pitch", "marker-color": "#d84315" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2725, 23.4690] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Staff Quarter", "marker-symbol": "residential-community", "marker-color": "#8b4513" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2705, 23.4675] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "आचार्य नगर", "marker-symbol": "residential-community", "marker-color": "#8b4513" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [84.2642, 23.4680] } } ] } </mapframe> [[File:Prem Ashram.jpg|thumb|आश्रमः]] [[File:8 set.jpg|thumb|सूर्यास्तः (विद्यालयपरिसरः)]] <gallery mode="packed"> File:Vir bhudhu bhagat house.jpg File:8th set.jpg File:कण्व आश्रम1.jpg|अष्टम-आश्रम-वर्गः (नूतनपरिसरः) </gallery> * '''छात्रक्षमता''': विद्यालये प्रतिवर्षं १०० बालकानां प्रवेशः भवति, प्रत्येकं कक्षायां च २२ छात्राणाम् उपवेशनव्यवस्था वर्तते।<ref>https://www.legitquest.com/act/national-council-for-teacher-education-recognition-norms-and-procedure-regulations-2014/CB6B</ref> * '''आवासीयक्षमता''': आत्मीयवातावरणं रक्षितुं प्रत्येकस्मिन् आश्रमे २४ छात्राणां निवासव्यवस्था अस्ति। * '''शैक्षिकसङ्कायः''': विद्यालयः २० शैक्षिकविभागेषु विभक्तः अस्ति, येषां सञ्चालनं ३५ समर्पितैः शिक्षकैः क्रियते। अनेन विद्यालये १:१५ इति उत्कृष्टः शिक्षक-छात्रानुपातः तिष्ठति। * '''पुस्तकालयः''': विद्यालये एकः समृद्धः पुस्तकालयः अस्ति,<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/lbry.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> यत्र विभिन्नेषु विषयेषु चत्वारिंशत्सहस्राधिकानि (४०,०००+) पुस्तकानि सन्ति। मुक्तकपाटिका-प्रणाली (Open shelf system) छात्रेभ्यः स्वानुसारं पुस्तकानि प्राप्तुं सौकर्यं यच्छति। पुस्तकालये कासाञ्चित् वैदेशिकपत्रिकाणां सहितं प्रायः सर्वाणि प्रमुखाणि दैनिकवार्तापत्रिकाणि, साप्ताहिक्यः, मासिक्यश्च उपलभ्यन्ते। * '''छात्रनेतृत्वम्''': छात्रसमुदायस्य प्रतिनिधित्वं 'छात्रपरिषदा' (Student's Council) क्रियते।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/stdnt_cncl.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> === सौकर्याणि आधारभूतसंरचना च === विद्यालयस्य शैक्षिकसंरचनायां भौतिकविज्ञानस्य, रसायनविज्ञानस्य, जीवविज्ञानस्य, सङ्गणकविज्ञानस्य, गणितस्य, सामाजिकविज्ञानस्य च कृते विशिष्टाः प्रयोगशालाः सन्ति।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/labs.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> २०२६ तमे वर्षे संस्थानेन समर्पितयोः 'टिङ्करिङ्ग्' (Tinkering) तथा 'स्टेम्' (STEM) प्रयोगशालयोः उद्घाटनेन स्वसौकर्याणां विस्तारः कृतः।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/scl_nws.php?id=13|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> पाठ्येतर-शैक्षिकरुचयः भूगोलपरिषद्, विज्ञानपरिषद्, इतिहासपरिषद् इत्यादीनां विभिन्नानां परिषदां माध्यमेन आयोज्यन्ते। भाषा-सांस्कृतिकविकासाय संस्कृत-आङ्ग्ल-हिन्दीसङ्घाः, चलच्चित्रसमितिः, समाजसेवासङ्घः च कार्यरताः सन्ति। अयं परिसरः आत्मनिर्भरसमुदायरूपेण कार्यं करोति, यत्र चिकित्सालयः, सभागारः, वृष्टिजलमापनप्रणाली, अनेकानि अतिथिगृहाणि च सन्ति। अपि च, अत्र परिसरनिवासिनां कृते पत्रालयः, सहकारीभवनम्, भारतीय-स्टेट-बैङ्क-शाखा (SBI) चेत्यादीनि आवश्यकानि स्थानीयसौकर्याणि अपि विद्यन्ते। === कृषिः पारिस्थितिकी च === [[File:Rose in a garden.jpg|thumb|उद्याने पाटलपुष्पाणि]] [[File:Beauty of White rose.jpg|thumb|नेतरहाटे श्वेतपाटलपुष्पम्]] नेतरहाटपरिसरस्य एका विशिष्टा विशेषता तस्य विस्तृतं कृषिक्षेत्रम् अस्ति, यत् विद्यालयस्य वातावरणेन सह एकीकृतम् अस्ति। परिसरे एका छत्राकप्रयोगशाला (Mushroom lab) द्वे मुख्ये पादपपोषणकेन्द्रे (Nursery units) च स्तः। छात्राः कर्मचारिणश्च परिसरे अमृतफलम् (नाशपाती), दाडिमम्, आलुकम्, उच्चघनत्वयुक्तं पेरुकफलं (अमरूद) च अभिव्याप्य विभिन्नानां फलोद्यानानां रक्षणं कुर्वन्ति। एतदतिरिक्तं पाटलोद्यानम् (Rose garden), शाकोद्यानम् (Teak garden), शाकवाटिकाः, औषधीयपादपानां कृते विशिष्टः विभागश्च अत्र संरक्षिताः सन्ति। == शैक्षिकव्यवस्था == नेतरहाटस्य शैक्षिकव्यवस्थायां संरचितः पाठ्यक्रमः, शैक्षिकपञ्चाङ्गम्, विशिष्टं शैक्षिकप्रतिमानं च अन्तर्भवन्ति, यत् 'प्रथमपर्व' <code>अवधिः - १८ जनवरी तः १८ जून पर्यन्तम्</code><ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/p_f.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> तथा 'द्वितीयपर्व' <code>अवधिः - १६ अगस्त तः १४ दिसम्बर पर्यन्तम्</code> इति द्वयोः भागयोः विभक्तम् अस्ति।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/p_s.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> छात्राणां भविष्यनिर्माणाय विद्यालये समर्पितं वृत्तिमार्गदर्शन-परामर्शकेन्द्रम् (Counselling Cell) वर्तते। शैक्षिकवर्षे मुख्यतः वर्षाकालावकाशः<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/rainy.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> शीतकालावकाशश्च<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/winter.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> भवत:। == प्रवेशः पाठ्यक्रमश्च == झारखण्डसर्वकारेण सञ्चालिते अस्मिन् विद्यालये (स्थापनातः राज्यविभाजनं यावत् अयं बिहारसर्वकारेण सञ्चालितः आसीत्) प्रवेशः त्रिस्तरीयपरीक्षायाः आधारेण दीयते— वर्णनात्मिका बहुविकल्पात्मिका च लिखितपरीक्षा, मनोवैज्ञानिकपरीक्षणं, व्यक्तिगतसाक्षात्कारश्च। राज्ये निवसन्तः १० तः १२ वर्षवयस्काः बालकाः<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/gdln.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> उपमण्डल-शिक्षापदाधिकारिणां माध्यमेन निर्धारितप्रपत्रे प्रवेशार्थम् आवेदनं कर्तुं शक्नुवन्ति। बिहारराज्यस्य विभाजनात् पूर्वं १०० स्थानानां (१९८२ पर्यन्तं ६० स्थानानि) कृते २०,००० तः अधिकाः छात्राः स्पर्धां कुर्वन्ति स्म। राज्यसर्वकारस्य नियमानुसारेण अनुसूचितजातीनाम्, अनुसूचितजनजातीनाम्, अन्यवर्गाणां च छात्राणां कृते स्थानानि आरक्षितानि सन्ति। छात्रेभ्यः १०+२ स्तरपर्यन्तं शिक्षा प्रदीयते। शिक्षामाध्यमम् [[आङ्ग्लभाषा]] अस्ति तथा च पाठ्यक्रमः [[केन्द्रीयमाध्यमिकशिक्षामण्डलम्|केन्द्रीयमाध्यमिकशिक्षामण्डलेन]] (CBSE) निर्धारितमानकेषु आधारितः अस्ति। प्रथमत्रयवर्षाणां (सप्तमीतः नवमीकक्षा पर्यन्तम्) छात्राणां कृते विद्यालयेन स्वकीयः पाठ्यक्रमः विकसितः अस्ति, यत्र सङ्गीते,<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/cltr_activities.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> ललितकलायां, कृष्यां, हस्तशिल्पे च अनिवार्यप्रशिक्षणस्य व्यवस्था अस्ति।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/lf_skl.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> विद्यालये सङ्गणकाध्ययनमपि आरब्धम् अस्ति। == प्रशासनं कर्मचारिणश्च == अधुना विद्यालयाय स्वायत्तता प्रदत्ता अस्ति तथा च झारखण्डसर्वकारस्य मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयस्य (साम्प्रतं विद्यालयशिक्षा-साक्षरताविभागः) नियन्त्रणे अस्य नाम 'नेतरहाट-विद्यालय-समितिः'<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/nvs_exec.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> इति कृतम् अस्ति। प्राचार्यः कार्यकारीसमितेः सदस्य-सचिवः भवति। यतः इदं सर्वकारीयं संस्थानम् अस्ति, अतः अस्य सम्पूर्णा प्रशासनिकव्यवस्था सर्वकारीयनियमैः शासिता नियन्त्रिता च भवति।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/vdyly.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> सर्वे शिक्षकाः,<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/fclty.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> ये राजपत्रिताः सर्वकारीयसेवकाः सन्ति, तेभ्यः शैक्षिकं प्रशासनिकं च नियन्त्रणं समर्पितम् अस्ति। प्राचार्यः समग्रनियन्त्रणाधिकारी भवति।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/nvs_gen.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> केचन पूर्वतनाः वर्तमानाश्च शिक्षकाः भारतस्य राष्ट्रपतिना राष्ट्रीयपुरस्कारेण अपि सम्मानिताः सन्ति।<ref>{{Cite web |title=306 Teachers get national award for 2004 |url=http://pib.nic.in/archieve/image/2005/r2005090509.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206190142/http://pib.nic.in/archieve/image/2005/r2005090509.doc |archive-date=2012-02-06 |publisher=Press Information Bureau, Government of India}}</ref> === विद्यालयस्य पूर्वप्राचार्याः === <ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/prncpl.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> {| class="wikitable" ! नाम ! आरम्भकालः ! समाप्तिकालः |- | चार्ल्स जेम्स नेपियर (Charles James Nepier) | अप्रैल १९५४ | अगस्त १९५५ |- | राधा सिन्हा | सितम्बर १९५५ | मार्च १९५६ |- | जीवननाथ दरः | अप्रैल १९५६ | दिसम्बर १९६६ |- | बीरेन्द्रकुमार सिन्हा | जनवरी १९६७ | फरवरी १९७६ |- | रामदेव त्रिपाठी | फरवरी १९७६ | फरवरी १९७९ |- | कैलाशनारायण महरोत्रा | जून १९७९ | अक्टूबर १९८० |- | मिथिलेश कान्तिः | अक्टूबर १९८० | सितम्बर १९८३ |- | द्वारिकाप्रसाद सिंहः | सितम्बर १९८३ | अप्रैल १९८६ |- | सत्यनारायण सिंहः | नवम्बर १९८६ | अप्रैल १९८८ |- | मङ्गलदेव पाण्डेयः | अगस्त १९८८ | अप्रैल १९९० |- | परममित्र शास्त्री | अप्रैल १९९० | सितम्बर १९९१ |- | के. एन्. वासुदेवनः | अगस्त १९९१ | सितम्बर १९९५ |- | कमलेश्वर प्रसादः | अक्टूबर १९९५ | सितम्बर २००० |- | नरेन्द्र प्रसादः | सितम्बर २००० | अगस्त २००३ |- | बिनोदकुमार कर्णः | सितम्बर २००३ | जनवरी २०१० |- | रमाकान्त गजानन मराठे | फरवरी २०१० | नवम्बर २०१० |- | रामनरेश सिंहः | दिसम्बर २०१० | सितम्बर २०१३ |- | विमलांशुशेखर मल्लिकः | अक्टूबर २०१३ | दिसम्बर २०१५ |- | रामनरेश सिंहः | दिसम्बर २०१५ | मार्च २०१६ |- | विन्ध्याचल पाण्डेयः | मार्च २०१६ | जनवरी २०१८ |- | अञ्जनीकुमार पाठकः | ०८ जनवरी २०१८ | जून २०१८ |- | सन्तोषकुमार सिंहः | जून २०१८ | जून २०२३ |- | प्रसाद पासवानः | जून २०२३ | मार्च २०२४ |- | अभिषेक मिश्रः | अप्रैल २०२४ | जून २०२४ |- | सन्तोषकुमार पाठकः | जून २०२४ | अद्ययावत् |} == सह-पाठ्यचर्या-गतविधयः == [[File:Rangoli in india.jpg|thumb|राधाकृष्ण-रङ्गवल्ली]] [[File:Rangoli in Netarhat.jpg|thumb|दीपावली-रङ्गवल्ली]] [[File:Rangoli in Netarhat Awasiya Vidyalaya.jpg|thumb|राधा-रङ्गवल्ली]] [[File:Rangoli of Netarhat Awasiya Vidyalaya.jpg|thumb|राजस्थानीमहिला (रङ्गवल्ली)]] क्रीडाः शारीरिकप्रशिक्षणं च नेतरहाटविद्यालयस्य दिनचर्यायाः अविभाज्यम् अङ्गं वर्तते। विद्यालये [[राष्ट्रीय छात्रसेना|राष्ट्रीय-छात्र-सेनायाः]] (N.C.C.)<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/ncc_sct.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> त्रयाणां कनिष्ठविभागानाम् (स्थलसेना, वायुसेना, नौसेना) अतिरिक्तं वरिष्ठविभागस्य नौसेनाशाखा अपि विद्यते। कनिष्ठबालकानां कृते चत्वारः 'स्काउट्' (Scout) दलाः सन्ति, ते 'रेड् क्रॉस्' (Red Cross) सोसाइटी इत्येतदपि चेतुं शक्नुवन्ति। एतदतिरिक्तं [[योगः|योगस्य]]<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/sprts.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> व्यायामस्य (Gymnastics) च प्रशिक्षणमपि प्रदीयते। क्रीडास्पर्धानाम् अतिरिक्तं धावनस्पर्धाः अपि आयोज्यन्ते। विद्यालये [[पादकन्दुकम्]] (Football), [[यष्टिकन्दुकम्]] (Hockey), करकन्दुकम् (Volleyball), टेनिस, बास्केटबॉल, [[क्रिकेट्]], बैडमिण्टन, उत्पीठिका-कन्दुकम् (Table tennis), खो-खो, कबड्डी, कैरम, [[चतुरङ्गम्]] (Chess) इत्यादीनां क्रीडानां सौकर्याणि सन्ति। एतासु तावत्सु क्रीडासु वार्षिकस्पर्धाः आयोज्यन्ते, छात्राः च अन्तर्विद्यालयीयस्पर्धासु भागं गृह्णन्ति। विद्यालये काष्ठकला, धातुकला, विमानप्रतिरूपनिर्माणम् (Aeromodelling), मृत्तिकाकला, उद्यानपालनम्, छायाचित्रणम्, चित्रकला, भुशुण्डीप्रशिक्षणम् (Rifle training) इत्यादीनां रुचिकार्याणां सौकर्याणि सन्ति। [[हिन्दी|हिन्दीभाषायाम्]] [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लभाषायां]] च नाटकानि, वादविवादाः, भाषणस्पर्धाः, अन्त्याक्षरीस्पर्धाश्च आयोज्यन्ते। केचन छात्राः पठारे राष्ट्रीय-नाट्य-विद्यालयेन (NSD) आयोजिते षट्सप्ताहव्यापिनि शिबिरे अपि भागं गृहीतवन्तः। अत्रत्येन रमणीयेन वातावरणेन चलच्चित्रनिर्देशकाः अपि आकर्षिताः, येषु प्रसिद्धं हिन्दीचलच्चित्रं ''हिप हिप हुर्रे'' (Hip Hip Hurray) अन्यतमम् अस्ति। विद्यालयेन शैक्षिकभ्रमणानि<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/trp_trs.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> अपि आयोज्यन्ते। [[स्वातन्त्र्यदिनम् (भारतम्)|स्वातन्त्र्यदिनम्]], [[गणतन्त्रदिनम् (भारतम्)|गणतन्त्रदिनम्]], वार्षिकोत्सवः, गान्धीजयन्ती, [[तुलसीदासः|तुलसीजयन्ती]], सरस्वतीपूजा इत्यादीनाम् उत्सवानां सज्जीकरणाय छात्राणां विभिन्नाः समितयः निर्मिताः सन्ति। == शुल्कव्यवस्था == इदं संस्थानम् आवश्यकताधारिते योग्यताधारिते च प्रतिमाने कार्यं करोति, यत्र प्रतिमासं २०० रूप्यकाणां मानकं परिचालन-रक्षणशुल्कं<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/fee_strctr.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref> गृह्यते; परं अत्यन्तं निर्धनेभ्यः मेधाविछात्रेभ्यः इदं शुल्कं पूर्णतया क्षम्यते। छात्राणां कृते शिक्षणशुल्कं निःशुल्कम् अस्ति, तेभ्यः आवश्यकानि पुस्तकानि पठनसामग्री च निःशुल्कं प्रदीयन्ते। अपि च, सर्वकारेण भोजनावासयोः प्रभूतायां वृत्तौ (Subsidy) दत्तायां सति छात्राणां जीवनव्ययः न्यूनतमः भवति, आर्थिकबाधाः शिक्षां न बाधेरन् इत्येतदर्थं न्यूनतमशुल्केन वस्त्राणि अपि प्रदीयन्ते। == आश्रमः छात्रजीवनं च == सर्वेभ्यः छात्रेभ्यः परिसरस्थितेषु छात्रावासेषु निवासः अनिवार्यः अस्ति, ये ''[[आश्रमः|आश्रमाः]]'' इति कथ्यन्ते। समानताम् एकरूपतां च रक्षितुं छात्रेभ्यः केवलं विद्यालयेन प्रदत्तानि वस्त्राणि उपस्करान् च धारयितुम् अनुमतिः अस्ति। केशकर्तनं, सीवनं, वस्त्रक्षालनं चेत्यादीनि आवश्यकानि सौकर्याणि विद्यालयव्ययेन परिसरे एव प्रदीयन्ते। आवासीयप्रणाली सुसंरचिता अस्ति, सा च स्वावलम्बने सामुदायिकजीवने च बलं ददाति। दिनचर्यायां स्वाध्यायः, शारीरिकप्रशिक्षणम्, क्रीडाः, सामूहिकगृहकार्याणि च अन्तर्भवन्ति। प्रत्येकम् आश्रमस्य निरीक्षणम् एकेन गृहपतिना (''आश्रमाध्यक्षेण'') क्रियते, यः विद्यालयस्य शिक्षकः भवति। आश्रमाध्यक्षः तस्य पत्नी च (या आदरपूर्वकं ''माताजी'' इति सम्बोध्यते) आश्रमे एव निवसतः छात्रैः सह भोजनं च कुरुतः। दैनन्दिनकार्याणां प्रबन्धने सहाय्यार्थं वरिष्ठछात्राः 'प्रीफेक्ट्' (Prefect) रूपेण नियुज्यन्ते। प्रशासनिक-पाठ्येतरोद्देश्यार्थं छात्रावासाः सप्तसु वर्गेषु (''आश्रम-वर्गेषु'') विभक्ताः सन्ति। प्रत्येकस्मिन् वर्गे त्रयः आश्रमाः भवन्ति, येषां नामानि मुख्यतः ऐतिहासिकपुरुषाणां, विदुषाम्, आदर्शानां च नामधेयेन स्थापितानि सन्ति— * '''प्रथमवर्गः''' — अरुणः, शान्तिः, गौतमश्च * '''द्वितीयवर्गः''' — आनन्दः, प्रेम, अर्जुनश्च * '''तृतीयवर्गः''' — अशोकः, किशोरः, साकेतश्च * '''चतुर्थवर्गः''' — नालन्दा, विक्रमः, तक्षशिला च * '''पञ्चमवर्गः''' — भाभा, रमनः, बोसश्च * '''षष्ठवर्गः''' — अरविन्दः, रामकृष्णः, प्रदीपश्च * '''सप्तमवर्गः''' — कण्वः, कपिलः, कणादश्च<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/arn.php|title=Ashrams|website=Netarhat Residential School|access-date=27 August 2026}}</ref> == उत्पीडन-निरोधक-व्यवस्था (Anti-ragging) == छात्रविवादान् अन्तश्छात्रावासकलहान् च निवारयितुं नेतरहाट-आवासीय-विद्यालयस्य प्रशासनेन २०२६ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य २१ दिनाङ्के निर्गतैः आधिकारिकैरादेशैः औपचारिकं 'उत्पीडन-निरोधक-नीतिः' (Anti-Ragging Policy) प्रवर्तिता तथा च समर्पिता 'उत्पीडन-निरोधक-समितिः' स्थापिता।<ref>{{Cite web|url=https://www.netarhatvidyalaya.com/anti_ragging_cell.php|title=Netarhat Awasiya Vidyalaya, Netarhat Jharkhand India|website=www.netarhatvidyalaya.com}}</ref><ref>https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:210226_ofc_ordr_anti_ragging_committee_ntrht_vdly.jpg&oldid=1262677639</ref><ref>https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:210226_ofc_ordr_anti_ragging_committee_ntrht_vdly(1).jpg&oldid=1262677660</ref> एतेषाम् उपायानाम् उद्देश्यं परिसरे शत्रुतायाः उन्मूलनं, छात्रसुरक्षायाः प्रवर्तनम्, आवासीयविद्यालयस्य सामुदायिकानुशासनस्य रक्षणं च अस्ति। '''कार्यक्षेत्रं संस्थागतप्रशासनं च''' विद्यालयस्य इयं व्यवस्था शारीरिक-मौखिक-मानसिकदुर्व्यवहाराणां विरुद्धं 'शून्य-सहनशीलता-नीतिं' (Zero-tolerance policy) स्थापयति, या परिसरस्य सर्वेषु विभागेषु (शैक्षिकभवनेषु, आश्रमेषु, भोजनालयेषु, क्रीडाङ्गणेषु च) तथा च शैक्षिकभ्रमणेषु प्रवर्तते। अस्याः प्रमुखाणि तत्त्वानि अधोलिखितानि सन्ति— * '''आवासीयसमितिः''': परिसरे सप्रभावनिरीक्षणाय संस्थानेन पञ्चसदस्यात्मिका समितिः गठिता, यस्याम् एकः अध्यक्षः चत्वारः प्राध्यापकाश्च सन्ति। एते सर्वे छात्राणाम् आचरणं साक्षात् निरीक्षितुं विद्यालयपरिसरे एव निवसन्ति। * '''कर्मचारिसतर्कता''': आश्रमाध्यक्षेभ्यः शिक्षकेभ्यश्च नियमितपरीक्षणं कर्तुं तथा च कस्यापि अनुशासनभङ्गस्य सूचनां २४ होराणां (घण्टानाम्) आभ्यन्तरे समितये दातुं निर्देशः दत्तः अस्ति। '''अभियोगप्रणाली अन्वेषणप्रक्रिया च''' * '''अभियोगमाध्यमानि''': छात्राः मौखिकरूपेण, लिखितरूपेण, अथवा प्रत्येकस्मिन् आश्रमे स्थापितेषु गोपनीय-अभियोगपेटिकासु (Complaint Boxes) अज्ञातनाम्ना स्वकीयान् अभियोगान् (शिकायत) प्रस्तोतुं शक्नुवन्ति। * '''समयबद्धमन्वेषणम्''': समित्या प्राप्तस्य अभियोगस्य अन्वेषणं कृत्वा पञ्चसु कार्यदिवसेषु संस्थानप्रमुखाय प्रतिवेदनं दातव्यं भवति। * '''आवधिकसमीक्षा''': समितिः प्रतिमासम् अनुशासनसमीक्षां करोति तथा च प्रतिवर्षं नीतिव्यवस्थायाः मूल्याङ्कनं करोति। '''अनुशासनात्मकदण्डाः निवारककार्यक्रमाश्च''' * '''स्तरीयाः दण्डाः''': प्रमाणितेभ्यः अपराधभ्यः लिखितचेतावनी, विशेषाधिकाराणां (यथा बहिर्भ्रमणं उत्सवेषु भागग्रहणं च) निरसनम्, आश्रमात् निलम्बनम्, संस्थानात् निष्कासनम्, आचरणपत्रे औपचारिकसूचनाङ्कनं चेत्यादयः दण्डाः निर्धारिताः सन्ति। * '''विकासात्मकाः उपक्रमाः''': दण्डात्मकोपायैः सह संस्थानं नियमित-छात्रपरामर्श-कार्यशालाः, सामुदायिकजीवन-अभिविन्यासः, अन्तराश्रम-सांस्कृतिक-क्रीडाकार्यक्रमाः, वरिष्ठछात्राणां पर्यवेक्षितं मार्गदर्शनं चेत्यादीन् निवारकोपायान् अपि अनुसरति। == सन्दर्भाः == {{reflist}} == बाह्यसम्पर्कतन्तवः == {{commons category|Netarhat Awasiya Vidyalaya}} * [https://netarhatvidyalaya.com आधिकारिकं जालपुटम्] * [https://www.youtube.com/watch?v=kRHqRId2VUI द लास्ट गुरुकुल – एकं वृत्तचित्रम्] * [https://netarhatvidyalaya.blogspot.com/2009_01_01_archive.html नेतरहाटविद्यालयाय समर्पितं जालपृष्ठम् (Blog)] * [https://web.archive.org/web/20250325153423/https://noba.org/ नेतरहाट-पूर्वच्छात्रसङ्घस्य (NOBA) जालपुटम्] * [https://www.netarhatvidyalaya.com/md_cvrgdetails_show.php?viewgd=MjQ0&sfea=MjAyNi0yNw== JEE MAIN परीक्षायां नेतरहाटस्य शाश्वतानन्दस्य उत्कृष्टं प्रदर्शनम्] * [https://www.bhaskar.com/local/jharkhand/latehar/news/eight-students-from-netarhat-school-clear-neet-dbp-138505497.html नेतरहाटविद्यालयस्य अष्ट छात्राः नीट (NEET) परीक्षायां सफलाः] * [https://www.livehindustan.com/jharkhand/ranchi/story-students-from-netarhat-residential-school-excel-at-jharkhand-state-olympiad-201779892983780.amp.html ओलम्पियाड्-स्पर्धायां नेतरहाटविद्यालयस्य उत्कृष्टं प्रदर्शनम्] * [http://biharboard.bih.nic.in/Toppers.htm बिहारमाध्यमिकविद्यालयपरीक्षायां नेतरहाटविद्यालयस्य सर्वोच्चच्छात्राणां सूची] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070526075508/http://biharboard.bih.nic.in/Toppers.htm |date=26 May 2007 }} * [https://books.google.com/books?id=WmZfr6ERN64C&dq=f+g+pearce+netarhat&pg=PA132 राष्ट्रपतिः डॉ. राजेन्द्रप्रसादः श्री एफ. जी. पियर्सं प्रति नेतरहाटविद्यालयविषये लिखति] * [https://web.archive.org/web/20121021102905/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-11-16/patna/27153034_1_meritorious-students-school-education-past-glory नेतरहाटविद्यालयेन ५० वर्षाणि पूर्णानि: टाइम्स ऑफ इण्डिया प्रतिवेदनम्] * [https://web.archive.org/web/20110525223416/http://www.telegraphindia.com/1080512/jsp/jharkhand/story_9258458.jsp नेतरहाटविद्यालयस्य सर्वोच्चच्छात्राः - द टेलीग्राफ] * [http://palamu.nic.in/netarhat.htm नेतरहाटः - पर्यटनसूचना] h0sy7y38btet225zf7s1xxhmvkyzr8i 0 92652 501492 2026-10-20T00:35:42Z स्वर्ण 44291 "[[:en:Special:Redirect/revision/1353198238|De-Sanskritisation]]" पृष्ठस्य अनुवादं कृत्वा निर्मितम् 501492 wikitext text/x-wiki '''विसंस्कृतीकरण'''मिति सञ्ज्ञा [[संस्कृतिकीकरणम्|संस्कृतीकरणे]]<nowiki/>न प्रसारितस्य सांस्कृतिकप्रभावस्य विरोधं द्योतयति<ref name="b286">{{cite book |last=Pandian |first=S.K. |url=https://books.google.com/books?id=FfAtAAAAMAAJ |title=The Hidden Heritage |publisher=Sterling Publishers |year=1987 |isbn=978-81-207-0661-3 |page=13 |access-date=2024-10-05}}</ref>। == पूर्वभूमिका == उच्चजातय आङ्ग्लशासनात् पूर्वं निम्नजातिभिः कृतान् संस्कृतीकरणप्रयत्नाँस्तीव्रं प्रत्यरुन्धन्। आङ्ग्लशासनकाले तु संस्कृतीकरणप्रक्रियावृत्तौ महतीं वृद्धिमगच्छत्<ref name="e868">{{cite book |last=Vijayan |first=P.K. |url=https://books.google.com/books?id=qsuqDwAAQBAJ&pg=PT144 |title=Gender and Hindu Nationalism: Understanding Masculine Hegemony |publisher=Taylor & Francis |year=2019 |isbn=978-1-317-23576-7 |series=Routledge Studies in South Asian Politics |page=144}}</ref>। जाफ्रलोमतेन<ref name="Jaffrelot2003">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |url=https://books.google.com/books?id=qJZp5tDuY-gC&pg=PA210 |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |publisher=Columbia University Press |year=2003 |isbn=978-0-231-12786-8 |language=en}}</ref> जातिसङ्घानां निर्माणमाङ्ग्लशासनेन कृतासु जनगणनासु जातिगणनाया आनुषङ्गिकं फलमासीत्। जनगणनायुक्तपदे नियुक्त उपनिवेशशासनाधिकारी हर्बर्त्होप्रिज्लिर्जातीः स्वस्वस्थानीयसन्दर्भे वर्गीकर्तुं तदनुसारं वर्णश्रेण्यां क्रमेण स्थापयितुं च व्यवसितवान्। एतेन पक्षसमर्थकसङ्घा उदपद्यन्त ये संस्कृतीकरणेन स्वसामाजिकवर्णस्थितेरूर्ध्वश्रेणीपरिवर्तनमैच्छन्। ख्रिस्ताब्दीयैकोनविंशशताब्द्या उत्तरार्धे (ख्रिस्ताब्दे १८५१–१९००; विक्रमसंवत्सरे १९०८–१९५७) विंशशताब्द्यां च (ख्रिस्ताब्दे १९०१–२०००; विक्रमसंवत्सरे १९५८–२०५७) बहवो भारतीया निम्नजातिसमूहा ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां वा तुल्यामुच्चवर्णस्थितिं प्राप्तुं संस्कृतीकरणमन्वभवन्। कुर्मिकाछिजाटवलोधकल्यपालाभीरादयो जातयः क्षत्रियत्वेन स्वान् पुनः कल्पयितुं संस्कृतीकरणमन्वभवन्<ref name="Singh">{{cite book |last=Singh |first=J. |url=https://books.google.com/books?id=vfn1DwAAQBAJ |title=Caste, State and Society: Degrees of Democracy in North India |publisher=Taylor & Francis |year=2020 |isbn=978-1-000-19606-1 |access-date=2024-10-05}}</ref><ref name="lynch1969">{{cite book |last=Lynch |first=O.M. |url=https://books.google.com/books?id=p5oBAAAAMAAJ |title=The Politics of Untouchability: Social Mobility and Social Change in a City of India |publisher=Columbia University Press |year=1969 |isbn=978-0-231-03230-8 |access-date=2024-10-05}}</ref><ref name="baylay1973">{{cite book |last=Bayly |first=Christopher A. |title=Locality, Province and Nation: Essays on Indian Politics 1870 to 1940 |publisher=Cambridge University Press Archive |year=1973 |isbn=978-0-52109-811-3 |editor1-last=Gallagher |editor1-first=John |edition=Reprinted |page=63 |chapter=Patrons and Politics in Northern India |editor2-last=Johnson |editor2-first=Gordon |editor3-last=Seal |editor3-first=Anil |authorlink=Christopher Bayly}}</ref><ref name="baylay19732">{{cite book |last=Bayly |first=Christopher A. |title=Locality, Province and Nation: Essays on Indian Politics 1870 to 1940 |publisher=Cambridge University Press Archive |year=1973 |isbn=978-0-52109-811-3 |editor1-last=Gallagher |editor1-first=John |edition=Reprinted |page=63 |chapter=Patrons and Politics in Northern India |editor2-last=Johnson |editor2-first=Gordon |editor3-last=Seal |editor3-first=Anil |authorlink=Christopher Bayly}}</ref>। ओवेन्लिञ्चस्य मतमित्थम्<ref name="lynch19692">{{cite book |last=Lynch |first=O.M. |url=https://books.google.com/books?id=p5oBAAAAMAAJ |title=The Politics of Untouchability: Social Mobility and Social Change in a City of India |publisher=Columbia University Press |year=1969 |isbn=978-0-231-03230-8 |access-date=2024-10-05}}</ref> इदं परिवर्तनं तस्मात् कारणाज्जातं यज्जीवनशैल्याः परिवर्तनस्य जातिवर्गोभयतत्त्वघटिते भारतीयसमाजक्रमे चोन्नतेः साधनत्वेन संस्कृतीकरणं राजनीतिकसहभागितेवेदानीं नैव फलप्रदं भवति। संस्कृतीकरणस्य चरमं लक्ष्यं जातिसमाजस्यावसरशक्तिरचनासु स्थानस्योद्घाटनं तस्य प्रामाण्येन प्रतिष्ठापनं चासीत्। तान्येव लक्ष्याणीदानीं सक्रियया किन्तु पार्थक्यवादिन्या राजनीतिकसहभागितया साधयितुं शक्यानीत्याशा विद्यते। भारतीयसमाजस्य शक्त्यवसरधनरचनासु प्रवेशो नेदानीं केवलं जन्मनिर्धारितजातिस्थितिमूलको भवति; सार्वजनिके क्षेत्रे तावन्नागरिकत्वस्थितिमूला कर्मसिद्धिरेव तासां रचनानां नियोजनस्य सिद्धान्तः। पश्चाद्गतवर्गीयैर्बुद्धिजीविभिः स्वातन्त्र्योत्तरकाले संस्कृतीकरणप्रक्रियायाः कृता समालोचना विसंस्कृतीकरणाख्यां तद्विपरीतप्रक्रियां जनयामास। अस्यां प्रक्रियायां पश्चाद्गतवर्गाः स्वातन्त्र्यपूर्वकाले दलिता इव स्वायत्तामस्मितां प्रतिष्ठापयितुमयतन्त। जगपालसिंहो निर्दिशति<ref name="Singh2">{{cite book |last=Singh |first=J. |url=https://books.google.com/books?id=vfn1DwAAQBAJ |title=Caste, State and Society: Degrees of Democracy in North India |publisher=Taylor & Francis |year=2020 |isbn=978-1-000-19606-1 |access-date=2024-10-05}}</ref> अस्यां प्रक्रियायां त उच्चजातिसूचकं नामान्तपदं स्वसङ्घानां नामभिः स्वोपाधिनामभिश्च प्रतिस्थापितवन्तः, स्वीयाः शैक्षणिकीरन्याश्च जातिसम्बद्धाः संस्थाः स्वजातिप्रतीकानां नामभिः पुनर्नामाङ्कितवन्तः, वैकल्पिकाः सांस्कृतिकपरम्पराः प्रतीकाँश्च निर्मितवन्तोऽन्विष्टवन्तश्च।  भारतशासनेनानुसूचितजातिसमुदायेभ्यः प्रदत्ताँल्लाभान् प्राप्तुं बहुषु समुदायेषु विसंस्कृतीकरणप्रयत्ना दृष्टाः<ref name="r420">{{cite book |last=Chaki-Sircar |first=M. |url=https://books.google.com/books?id=hNALAAAAIAAJ |title=Feminism in a Traditional Society: Women of the Manipur Valley |publisher=Shakti Books |year=1984 |isbn=978-0-7069-1967-7 |series=Vikas Library of Modern Indian Writing |page=9}}</ref>। == प्रसारः == मानवविज्ञानी धीरेन्द्रनाथमजूमदारः संस्कृतीकरणाद्विसंस्कृतीकरणं व्यापकतरमित्यपश्यत्। निम्नजातय उच्चजातीनामभिमुखं न गच्छन्ति किन्तूच्चजातय एव स्वां पारम्परिकीं जीवनशैलीं त्यजन्तीत्यप्यलक्षयत्<ref name="m871">{{cite book |last=Sharma |first=R.K. |url=https://books.google.com/books?id=jBOh24IJ9t8C&pg=PA343 |title=Indian Society, Institutions and Change |publisher=Atlantic |year=2004 |isbn=978-81-7156-665-5 |page=343 |access-date=2024-10-05}}</ref>। केचन दलिताः प्रथममार्यसमाजस्यानुयायिनः सन्तः पश्चादार्यसमाजं संस्कृतीकरणसिद्धान्तं च समाक्षिप्य विसंस्कृतीकरणप्रक्रियामारभन्त। स्वातन्त्र्योत्तरे काले वैकल्पिकां सांस्कृतिकीमस्मितां काङ्क्षतां दलितानां मध्ये विसंस्कृतीकरणं प्रधानं लक्षणमभवत्। [[राजस्थान]] [[उत्तरप्रदेश]]<nowiki/>स्य पश्चिमे भागे च पश्चाद्गतवर्गीयलोकबुद्धिजीविनः स्वजातेः पश्चाद्गतत्वस्य दायित्वं पूर्वतने नेतृवर्ग आरोपयन्, यो नेतृवर्ग आर्यसमाजप्रभावेण संस्कृतीकरणप्रक्रियातः स्वं पृथक्कर्तुं समर्थो नाभवत्, उच्चजातीयजनेभ्यश्च भिन्नामस्मितां प्रतिष्ठापयितुमपि समर्थो नाभवत्<ref name="Singh3">{{cite book |last=Singh |first=J. |url=https://books.google.com/books?id=vfn1DwAAQBAJ |title=Caste, State and Society: Degrees of Democracy in North India |publisher=Taylor & Francis |year=2020 |isbn=978-1-000-19606-1 |access-date=2024-10-05}}</ref>। लैनिङ्हलनाओरियाफुलोनामकस्य निधनानन्तरं मैतैसंस्कृतेर्विसंस्कृतीकरणस्य स्वपैतृकपरम्परायाः पुनरुज्जीवनस्य च समर्थनार्थं सनामहीनामकमान्दोलनं प्रावर्तत। इदमान्दोलनं भारतीयार्यपरम्परया सह कस्यापि सम्बन्धस्य विरोधमकरोत्<ref name="o331">{{cite book |last=Sanajaoba |first=N. |url=https://books.google.com/books?id=-CzSQKVmveUC&pg=PA194 |title=Manipur, Past and Present: The Heritage and Ordeals of a Civilization |publisher=Mittal Publications |year=1988 |isbn=978-81-7099-853-2 |series=Manipur, Past and Present |page=194 |access-date=2024-10-05 |issue=v. 4}}</ref>। === भाषाविज्ञानम् === तमिलभाषाया विसंस्कृतीकरणं द्रविडवादस्य लोकप्रियीकरणानन्तरं ख्रिस्ताब्दीये १९५०–१९५९ दशके (विक्रमसंवत्सरे २००७–२०१६ दशके) आरभत<ref name="j248">{{cite book |last=Sekar |first=R. |url=https://books.google.com/books?id=6DOuEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Sabarimalai Pilgrimage and Ayyappan Cultus |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |year=1992 |isbn=978-81-208-1056-3 |page=92 |access-date=2024-10-05}}</ref>। एभिः प्रयत्नैर्भाषा संस्कृताद्गृहीतानां बहूनां शब्दानामपाकरणेन परिवर्तिता संवृत्ता<ref name="e971">{{cite book |author=Indian Political Science Association |url=https://books.google.com/books?id=qmoKAAAAIAAJ |title=The Indian Journal of Political Science |publisher=Indian Political Science Association |year=1971 |series=The Indian journal of political science |page=39 |access-date=2024-10-05 |issue=v. 32}}</ref>। हेलहवुलनामकमान्दोलनं सिंहलभाषाया विसंस्कृतीकरणं समर्थयामास<ref name="l268">{{cite book |last=Henry |first=J.W. |url=https://books.google.com/books?id=vz2HEAAAQBAJ&pg=PA17 |title=Ravana's Kingdom: The Ramayana and Sri Lankan History from Below |publisher=Oxford University Press |year=2022 |isbn=978-0-19-763630-5 |page=17 |access-date=2024-10-06}}</ref>। == सन्दर्भाः == {{Reflist}} [[वर्गः:भाषाविज्ञानम्]] tjxnfgdcwk4t0h9f34bm94eu4ez9nj8