विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk षष्ठीपूजा 0 32673 502143 342053 2026-11-13T08:08:14Z Ganesh Paudel 6561 ज्ञान पेटिका योजितम् 502143 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = छठ |type = हिन्दू |image = Chhatha @ ranipokhari kathmandu.jpg |imagesize = 250px |caption = काष्ठमण्डपनगरे रानीसरोवरस्य तीरे सूर्योपासकाः व्रतिनः |official_name = |nickname = छठी<br>छठ पर्व<br>छठ पुजा<br>डाला छठ<br>डाला पुजा<br>सुर्य षष्ठी |observedby = [[हिन्दुधर्म|हिन्दू]] एवं [[जैनधर्म|जैन]] |litcolor = |longtype = सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, धार्मिक |significance = पृथिव्यां प्रचुरं प्रकाशं प्रसारयते, कामनापूर्तिं च कुर्वते सूर्याय व्रतिनाम् अनुगृहीतं समर्पणम् |begins = कार्तिक शुक्ल चतुर्थी |ends = कार्तिक शुक्ल सप्तमी |date = कार्तिक शुक्ल षष्ठी |scheduling = |duration = ४ दिवसात्मक |frequency = द्वे |date2015 = नोभेम्बर १५ तः नोभेम्बर १८<ref>{{cite web|url=http://www.varanasi.org.in/chhath-pooja|title=Chhath Pooja|publisher=Varanasi.org|accessdate=November 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120203812/http://www.varanasi.org.in/chhath-pooja|archive-date=November 20, 2015}}</ref> |date2016 = नोभेम्बर ६<ref>http://arunachalipr.gov.in/GH_Restricted.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108090922/http://arunachalipr.gov.in/GH_Restricted.htm |date=2016-11-08 }}</ref> |date2017 = नोभेम्वर 26 |celebrations = |observances = धार्मिक अनुष्ठान, भजन, स्नान, व्रत तथा सूर्यपूजा |relatedto = }} '''षष्ठीपूजायाः''' ({{IPA audio link|षष्ठीपूजा.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|S|h|ə|S|h|t|h|iː|p|uː|dʒ|aː}}) ({{lang-hi|छठ पूजा}}, {{lang-en|Chhath Pooja}}) वास्तविकं नाम [[सूर्य]]-षष्ठी इति । इयं पूजा [[कार्तिकमासः|कार्तिकमासस्य]] [[शुक्लपक्षः|शुक्लपक्षस्य]] षष्ठ्यां तिथौ भवति । प्रकृतेः षष्ठमांशयुक्तत्वात् षष्ठी-देवी बालकानां रक्षिका दीर्घायुदायिका च मन्यते । प्रतिमासं शुक्लपक्षस्य षष्ठ्यां तिथौ देवसेना-देव्याः पूजा तु भवति एव किन्तु कार्तिकशुक्लषष्ठ्याम् अस्याः प्रमुखोत्सवः आचर्यते । [[उत्तरप्रदेश]]राज्यस्य पूर्वभागे, [[बिहार]]राज्ये च अयम् उत्सवः विशेषरूपेण आचर्यते । अन्येषु प्रदेशेषु अयम् उत्सवः विभिन्नपद्धत्या आचर्यते । सामान्यतया नवजातस्य जन्मदिनात् षष्ठे दिने षष्ठी-पूजा भवति । अस्यां पूजायां नैवेद्यार्थं मृदु-ओदनम् आवश्यकम् वर्तते । षष्ठमदिवसे प्रसूतायाः स्नानानन्तरं षष्ठी-देवी पूज्यते, महिलाभ्यः प्रसादत्वेन मृदु-ओदनं वितीर्यते । [[चित्रम्:Chhath_puja_udit.jpg|thumb|300px|'''षष्ठीपूजा''']] ==पूजासम्बद्धा पौराणिकी कथा== पौराणिककथानुसारं राज्ञः प्रियव्रतस्य सन्ततिः नासीत् । राजा प्रियव्रतः [[कश्यपः|मुनिकश्यपं]] सन्तानप्राप्तेः उपायम् अपृच्छत् । महर्षिकश्यपेन प्रियव्रताय पुत्रेष्टियज्ञस्य उपायः प्रदत्तः । राज्ञः प्रियव्रतस्य पत्न्याः नाम मालिनी इति । यज्ञस्य फलस्वरूपेण मालिनी एकं पुत्रं प्राप्तवती । किन्तु जन्मसमये एव पुत्रस्य मृत्युरभवत् । द्वौ अपि दुःखितौ व्याकुलौ च बभूवतुः । तदा एव आकाशात् एकं दिव्यविमानम् आगतम् । तस्मिन् एका देवी विराजिता आसीत् । सा देवी ब्रह्ममानसपुत्री आसीत् । तस्याः नाम षष्ठी-देवी इति । “अहं सन्तानहीनेभ्यः सन्तानदायिका एवं बालकानां रक्षिका अस्मि” इति उक्त्वा सा देवी तं शिशुं संस्पृश्य तं शिशुं पुनर्जीवितम् अकरोत् । राजा प्रियव्रतः कृतज्ञताभावेन देव्याः वन्दनं चकार । ”पृथ्व्यां मम पूजायाः व्यवस्थां कुरू” इति देव्या प्रियव्रतः आदिष्टः । तदनुसारं राज्ञा सम्पूर्णराज्ये षष्ठी-देव्याः आह्वानं कृतम् अपि च तस्याः पूजायै व्यवस्था कल्पिता । ==पुराणोक्ता पूजाविधिः== पुराणेषु षष्ठी-देव्याः अपरं नाम कात्यायनी इत्यपि उक्तम् अस्ति । पुराणेषु अस्याः पूजायाः विधिः अपि लिखिता अस्ति । [[स्कन्दपुराणम्|स्कन्दपुराणानुसारं]] विधिः अस्ति यत् – “यया स्त्रिया उपवासः कृतः तया दिवसे एकवारम् एव भोजनं करणीयम् । तया वाण्यां संयमः धार्यः तथा क्रोधः अपि न कर्तव्यः । षष्ठ्यां सम्पूर्णदिनम् उपवासं कृत्वा सायङ्काले पुष्पफलधूपदीपनैवेद्यादयः नीत्वा नद्यास्तटं प्राप्य गीतवाद्यादिभिः सूर्यवन्दनं करणीयम् । सूर्याय अर्घ्यं दत्त्वा अग्रजेभ्यः वन्दनीयम् । व्रतकर्त्र्याः आर्द्रवस्त्रप्रक्षालनं यः कोऽपि करोति सः पुण्यं लभते । सूर्यास्तकाले पुटेषु (दुना) दीपाः ज्वालनीयाः, दीपसहितपुटानि नद्यां त्यक्तव्यानि च । [[सप्तमी|सप्तम्यां]] तिथौ ब्राह्ममुहूर्ते उत्थाय सर्वाभिः व्रतकर्त्रीभिः नद्यां स्थित्वा सूर्योदयस्य प्रतीक्षा कर्तव्या । सूर्योदयानन्तरं भगवतः [[सूर्य]]स्य पूजां कृत्वा तस्मै अर्घ्यं दातव्यम् । अनन्तरं [[ब्राह्मणः|ब्राह्मणेभ्यः]] दक्षिणां दत्त्वा व्रतः समापनीयः” । षष्ठी-देवी [[प्रकृतिः]], [[सूर्यः]] जगत्स्रष्टा मन्यते । अनयोः कृपया वयं रक्षिताः पालिताश्च स्मः । अतः बालकानां रक्षणाय, सुखप्राप्त्यै च सूर्यषष्ठीपूजा अत्यन्ता प्रासङ्गिकी अस्ति । {{commons|Category:Chhath‎|{{PAGENAME}}}} [[वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः]] {{शिखरं गच्छतु}} nwej98co6bt98pwll6u3lrt2tidsrox 502144 502143 2026-11-13T08:17:41Z Ganesh Paudel 6561 चित्रदीर्घा निर्मितम् 502144 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = छठ |type = हिन्दू |image = Chhatha @ ranipokhari kathmandu.jpg |imagesize = 250px |caption = काष्ठमण्डपनगरे रानीसरोवरस्य तीरे सूर्योपासकाः व्रतिनः |official_name = |nickname = छठी<br>छठ पर्व<br>छठ पुजा<br>डाला छठ<br>डाला पुजा<br>सुर्य षष्ठी |observedby = [[हिन्दुधर्म|हिन्दू]] एवं [[जैनधर्म|जैन]] |litcolor = |longtype = सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, धार्मिक |significance = पृथिव्यां प्रचुरं प्रकाशं प्रसारयते, कामनापूर्तिं च कुर्वते सूर्याय व्रतिनाम् अनुगृहीतं समर्पणम् |begins = कार्तिक शुक्ल चतुर्थी |ends = कार्तिक शुक्ल सप्तमी |date = कार्तिक शुक्ल षष्ठी |scheduling = |duration = ४ दिवसात्मक |frequency = द्वे |date2015 = नोभेम्बर १५ तः नोभेम्बर १८<ref>{{cite web|url=http://www.varanasi.org.in/chhath-pooja|title=Chhath Pooja|publisher=Varanasi.org|accessdate=November 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120203812/http://www.varanasi.org.in/chhath-pooja|archive-date=November 20, 2015}}</ref> |date2016 = नोभेम्बर ६<ref>http://arunachalipr.gov.in/GH_Restricted.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108090922/http://arunachalipr.gov.in/GH_Restricted.htm |date=2016-11-08 }}</ref> |date2017 = नोभेम्वर 26 |celebrations = |observances = धार्मिक अनुष्ठान, भजन, स्नान, व्रत तथा सूर्यपूजा |relatedto = }} '''षष्ठीपूजायाः''' ({{IPA audio link|षष्ठीपूजा.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|S|h|ə|S|h|t|h|iː|p|uː|dʒ|aː}}) ({{lang-hi|छठ पूजा}}, {{lang-en|Chhath Pooja}}) वास्तविकं नाम [[सूर्य]]-षष्ठी इति । इयं पूजा [[कार्तिकमासः|कार्तिकमासस्य]] [[शुक्लपक्षः|शुक्लपक्षस्य]] षष्ठ्यां तिथौ भवति । प्रकृतेः षष्ठमांशयुक्तत्वात् षष्ठी-देवी बालकानां रक्षिका दीर्घायुदायिका च मन्यते । प्रतिमासं शुक्लपक्षस्य षष्ठ्यां तिथौ देवसेना-देव्याः पूजा तु भवति एव किन्तु कार्तिकशुक्लषष्ठ्याम् अस्याः प्रमुखोत्सवः आचर्यते । [[उत्तरप्रदेश]]राज्यस्य पूर्वभागे, [[बिहार]]राज्ये च अयम् उत्सवः विशेषरूपेण आचर्यते । अन्येषु प्रदेशेषु अयम् उत्सवः विभिन्नपद्धत्या आचर्यते । सामान्यतया नवजातस्य जन्मदिनात् षष्ठे दिने षष्ठी-पूजा भवति । अस्यां पूजायां नैवेद्यार्थं मृदु-ओदनम् आवश्यकम् वर्तते । षष्ठमदिवसे प्रसूतायाः स्नानानन्तरं षष्ठी-देवी पूज्यते, महिलाभ्यः प्रसादत्वेन मृदु-ओदनं वितीर्यते । [[चित्रम्:Chhath_puja_udit.jpg|thumb|300px|'''षष्ठीपूजा''']] ==पूजासम्बद्धा पौराणिकी कथा== पौराणिककथानुसारं राज्ञः प्रियव्रतस्य सन्ततिः नासीत् । राजा प्रियव्रतः [[कश्यपः|मुनिकश्यपं]] सन्तानप्राप्तेः उपायम् अपृच्छत् । महर्षिकश्यपेन प्रियव्रताय पुत्रेष्टियज्ञस्य उपायः प्रदत्तः । राज्ञः प्रियव्रतस्य पत्न्याः नाम मालिनी इति । यज्ञस्य फलस्वरूपेण मालिनी एकं पुत्रं प्राप्तवती । किन्तु जन्मसमये एव पुत्रस्य मृत्युरभवत् । द्वौ अपि दुःखितौ व्याकुलौ च बभूवतुः । तदा एव आकाशात् एकं दिव्यविमानम् आगतम् । तस्मिन् एका देवी विराजिता आसीत् । सा देवी ब्रह्ममानसपुत्री आसीत् । तस्याः नाम षष्ठी-देवी इति । “अहं सन्तानहीनेभ्यः सन्तानदायिका एवं बालकानां रक्षिका अस्मि” इति उक्त्वा सा देवी तं शिशुं संस्पृश्य तं शिशुं पुनर्जीवितम् अकरोत् । राजा प्रियव्रतः कृतज्ञताभावेन देव्याः वन्दनं चकार । ”पृथ्व्यां मम पूजायाः व्यवस्थां कुरू” इति देव्या प्रियव्रतः आदिष्टः । तदनुसारं राज्ञा सम्पूर्णराज्ये षष्ठी-देव्याः आह्वानं कृतम् अपि च तस्याः पूजायै व्यवस्था कल्पिता । ==पुराणोक्ता पूजाविधिः== पुराणेषु षष्ठी-देव्याः अपरं नाम कात्यायनी इत्यपि उक्तम् अस्ति । पुराणेषु अस्याः पूजायाः विधिः अपि लिखिता अस्ति । [[स्कन्दपुराणम्|स्कन्दपुराणानुसारं]] विधिः अस्ति यत् – “यया स्त्रिया उपवासः कृतः तया दिवसे एकवारम् एव भोजनं करणीयम् । तया वाण्यां संयमः धार्यः तथा क्रोधः अपि न कर्तव्यः । षष्ठ्यां सम्पूर्णदिनम् उपवासं कृत्वा सायङ्काले पुष्पफलधूपदीपनैवेद्यादयः नीत्वा नद्यास्तटं प्राप्य गीतवाद्यादिभिः सूर्यवन्दनं करणीयम् । सूर्याय अर्घ्यं दत्त्वा अग्रजेभ्यः वन्दनीयम् । व्रतकर्त्र्याः आर्द्रवस्त्रप्रक्षालनं यः कोऽपि करोति सः पुण्यं लभते । सूर्यास्तकाले पुटेषु (दुना) दीपाः ज्वालनीयाः, दीपसहितपुटानि नद्यां त्यक्तव्यानि च । [[सप्तमी|सप्तम्यां]] तिथौ ब्राह्ममुहूर्ते उत्थाय सर्वाभिः व्रतकर्त्रीभिः नद्यां स्थित्वा सूर्योदयस्य प्रतीक्षा कर्तव्या । सूर्योदयानन्तरं भगवतः [[सूर्य]]स्य पूजां कृत्वा तस्मै अर्घ्यं दातव्यम् । अनन्तरं [[ब्राह्मणः|ब्राह्मणेभ्यः]] दक्षिणां दत्त्वा व्रतः समापनीयः” । षष्ठी-देवी [[प्रकृतिः]], [[सूर्यः]] जगत्स्रष्टा मन्यते । अनयोः कृपया वयं रक्षिताः पालिताश्च स्मः । अतः बालकानां रक्षणाय, सुखप्राप्त्यै च सूर्यषष्ठीपूजा अत्यन्ता प्रासङ्गिकी अस्ति । ==चित्रदीर्घा== <gallery mode="packed"> Image:DSC03111.JPG|षष्ठीपूजायाः रात्रेः अनन्तरं सूर्योदयस्य प्रतीक्षा File:JanakpurChhathParvaFestival.jpg|पुजावलोकनं File:Chhatha ranipokhari kathmandu.jpg|रानीसरोवर काष्ठमण्डपे षष्ठिपूजा File:Chhath.jpg|व्रतिनः सूर्याय अर्घ्यम् अर्पयन्ति File:Chaith Janakpur.jpg|[[जनकपुर|जनकपुरनगरे]] षष्ठिपूजा File:People Celebrating Chhath on 2nd Day Morning Around the Pond.jpg|षष्ठिपूजा प्रातकालीन दृष्य Image:Chatt Ghat.jpg|छठि घाटस्य दृश्य File:Chhath Puja at Babughat in Kolkata.jpg|गङ्गाघाटे षष्ठिपूजा </gallery> {{commons|Category:Chhath‎|{{PAGENAME}}}} [[वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः]] {{शिखरं गच्छतु}} mxjijtm4fadn8xjdmndrokg40w7hpyu 502145 502144 2026-11-13T08:26:36Z Ganesh Paudel 6561 502145 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = सूर्यषष्ठि (छठी) |type = हिन्दू |image = Chhatha @ ranipokhari kathmandu.jpg |imagesize = 250px |caption = काष्ठमण्डपनगरे रानीसरोवरस्य तीरे सूर्योपासकाः व्रतिनः |official_name = |nickname = छठी<br>छठ पर्व<br>छठ पुजा<br>डाला छठ<br>डाला पुजा<br>सुर्य षष्ठी |observedby = [[हिन्दुधर्म|हिन्दू]] एवं [[जैनधर्म|जैन]] |litcolor = |longtype = सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, धार्मिक |significance = पृथिव्यां प्रचुरं प्रकाशं प्रसारयते, कामनापूर्तिं च कुर्वते सूर्याय व्रतिनाम् अनुगृहीतं समर्पणम् |begins = कार्तिक शुक्ल चतुर्थी |ends = कार्तिक शुक्ल सप्तमी |date = कार्तिक शुक्ल षष्ठी |scheduling = |duration = ४ दिवसात्मक |frequency = द्वे |date2015 = नोभेम्बर १५ तः नोभेम्बर १८<ref>{{cite web|url=http://www.varanasi.org.in/chhath-pooja|title=Chhath Pooja|publisher=Varanasi.org|accessdate=November 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120203812/http://www.varanasi.org.in/chhath-pooja|archive-date=November 20, 2015}}</ref> |date2016 = नोभेम्बर ६<ref>http://arunachalipr.gov.in/GH_Restricted.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108090922/http://arunachalipr.gov.in/GH_Restricted.htm |date=2016-11-08 }}</ref> |date2017 = नोभेम्वर 26 |celebrations = |observances = धार्मिक अनुष्ठान, भजन, स्नान, व्रत तथा सूर्यपूजा |relatedto = }} '''षष्ठीपूजायाः''' ({{IPA audio link|षष्ठीपूजा.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|S|h|ə|S|h|t|h|iː|p|uː|dʒ|aː}}) ({{lang-hi|छठ पूजा}}, {{lang-en|Chhath Pooja}}) वास्तविकं नाम [[सूर्य]]-षष्ठी इति । इयं पूजा [[कार्तिकमासः|कार्तिकमासस्य]] [[शुक्लपक्षः|शुक्लपक्षस्य]] षष्ठ्यां तिथौ भवति । प्रकृतेः षष्ठमांशयुक्तत्वात् षष्ठी-देवी बालकानां रक्षिका दीर्घायुदायिका च मन्यते । प्रतिमासं शुक्लपक्षस्य षष्ठ्यां तिथौ देवसेना-देव्याः पूजा तु भवति एव किन्तु कार्तिकशुक्लषष्ठ्याम् अस्याः प्रमुखोत्सवः आचर्यते । [[उत्तरप्रदेश]]राज्यस्य पूर्वभागे, [[बिहार]]राज्ये च अयम् उत्सवः विशेषरूपेण आचर्यते । अन्येषु प्रदेशेषु अयम् उत्सवः विभिन्नपद्धत्या आचर्यते । सामान्यतया नवजातस्य जन्मदिनात् षष्ठे दिने षष्ठी-पूजा भवति । अस्यां पूजायां नैवेद्यार्थं मृदु-ओदनम् आवश्यकम् वर्तते । षष्ठमदिवसे प्रसूतायाः स्नानानन्तरं षष्ठी-देवी पूज्यते, महिलाभ्यः प्रसादत्वेन मृदु-ओदनं वितीर्यते । [[चित्रम्:Chhath_puja_udit.jpg|thumb|300px|'''षष्ठीपूजा''']] ==पूजासम्बद्धा पौराणिकी कथा== पौराणिककथानुसारं राज्ञः प्रियव्रतस्य सन्ततिः नासीत् । राजा प्रियव्रतः [[कश्यपः|मुनिकश्यपं]] सन्तानप्राप्तेः उपायम् अपृच्छत् । महर्षिकश्यपेन प्रियव्रताय पुत्रेष्टियज्ञस्य उपायः प्रदत्तः । राज्ञः प्रियव्रतस्य पत्न्याः नाम मालिनी इति । यज्ञस्य फलस्वरूपेण मालिनी एकं पुत्रं प्राप्तवती । किन्तु जन्मसमये एव पुत्रस्य मृत्युरभवत् । द्वौ अपि दुःखितौ व्याकुलौ च बभूवतुः । तदा एव आकाशात् एकं दिव्यविमानम् आगतम् । तस्मिन् एका देवी विराजिता आसीत् । सा देवी ब्रह्ममानसपुत्री आसीत् । तस्याः नाम षष्ठी-देवी इति । “अहं सन्तानहीनेभ्यः सन्तानदायिका एवं बालकानां रक्षिका अस्मि” इति उक्त्वा सा देवी तं शिशुं संस्पृश्य तं शिशुं पुनर्जीवितम् अकरोत् । राजा प्रियव्रतः कृतज्ञताभावेन देव्याः वन्दनं चकार । ”पृथ्व्यां मम पूजायाः व्यवस्थां कुरू” इति देव्या प्रियव्रतः आदिष्टः । तदनुसारं राज्ञा सम्पूर्णराज्ये षष्ठी-देव्याः आह्वानं कृतम् अपि च तस्याः पूजायै व्यवस्था कल्पिता । ==पुराणोक्ता पूजाविधिः== पुराणेषु षष्ठी-देव्याः अपरं नाम कात्यायनी इत्यपि उक्तम् अस्ति । पुराणेषु अस्याः पूजायाः विधिः अपि लिखिता अस्ति । [[स्कन्दपुराणम्|स्कन्दपुराणानुसारं]] विधिः अस्ति यत् – “यया स्त्रिया उपवासः कृतः तया दिवसे एकवारम् एव भोजनं करणीयम् । तया वाण्यां संयमः धार्यः तथा क्रोधः अपि न कर्तव्यः । षष्ठ्यां सम्पूर्णदिनम् उपवासं कृत्वा सायङ्काले पुष्पफलधूपदीपनैवेद्यादयः नीत्वा नद्यास्तटं प्राप्य गीतवाद्यादिभिः सूर्यवन्दनं करणीयम् । सूर्याय अर्घ्यं दत्त्वा अग्रजेभ्यः वन्दनीयम् । व्रतकर्त्र्याः आर्द्रवस्त्रप्रक्षालनं यः कोऽपि करोति सः पुण्यं लभते । सूर्यास्तकाले पुटेषु (दुना) दीपाः ज्वालनीयाः, दीपसहितपुटानि नद्यां त्यक्तव्यानि च । [[सप्तमी|सप्तम्यां]] तिथौ ब्राह्ममुहूर्ते उत्थाय सर्वाभिः व्रतकर्त्रीभिः नद्यां स्थित्वा सूर्योदयस्य प्रतीक्षा कर्तव्या । सूर्योदयानन्तरं भगवतः [[सूर्य]]स्य पूजां कृत्वा तस्मै अर्घ्यं दातव्यम् । अनन्तरं [[ब्राह्मणः|ब्राह्मणेभ्यः]] दक्षिणां दत्त्वा व्रतः समापनीयः” । षष्ठी-देवी [[प्रकृतिः]], [[सूर्यः]] जगत्स्रष्टा मन्यते । अनयोः कृपया वयं रक्षिताः पालिताश्च स्मः । अतः बालकानां रक्षणाय, सुखप्राप्त्यै च सूर्यषष्ठीपूजा अत्यन्ता प्रासङ्गिकी अस्ति । ==चित्रदीर्घा== <gallery mode="packed"> Image:DSC03111.JPG|षष्ठीपूजायाः रात्रेः अनन्तरं सूर्योदयस्य प्रतीक्षा File:JanakpurChhathParvaFestival.jpg|पुजावलोकनं File:Chhatha ranipokhari kathmandu.jpg|रानीसरोवर काष्ठमण्डपे षष्ठिपूजा File:Chhath.jpg|व्रतिनः सूर्याय अर्घ्यम् अर्पयन्ति File:Chaith Janakpur.jpg|[[जनकपुर|जनकपुरनगरे]] षष्ठिपूजा File:People Celebrating Chhath on 2nd Day Morning Around the Pond.jpg|षष्ठिपूजा प्रातकालीन दृष्य Image:Chatt Ghat.jpg|छठि घाटस्य दृश्य File:Chhath Puja at Babughat in Kolkata.jpg|गङ्गाघाटे षष्ठिपूजा </gallery> {{commons|Category:Chhath‎|{{PAGENAME}}}} [[वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः]] {{शिखरं गच्छतु}} 71i64tnlzr8t354lanp1j22yue69d0k 502146 502145 2026-11-13T08:32:26Z Ganesh Paudel 6561 502146 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = सूर्यषष्ठि (छठी) |type = हिन्दू |image = Chhatha @ ranipokhari kathmandu.jpg |imagesize = 250px |caption = काष्ठमण्डपनगरे रानीसरोवरस्य तीरे सूर्योपासकाः व्रतिनः |official_name = |nickname = छठी<br>छठ पर्व<br>छठ पुजा<br>डाला छठ<br>डाला पुजा<br>सुर्य षष्ठी |observedby = [[हिन्दुधर्म|हिन्दू]] एवं [[जैनधर्म|जैन]] |litcolor = |longtype = सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, धार्मिक |significance = पृथिव्यां प्रचुरं प्रकाशं प्रसारयते, कामनापूर्तिं च कुर्वते सूर्याय व्रतिनाम् अनुगृहीतं समर्पणम् |begins = कार्तिक शुक्ल चतुर्थी |ends = कार्तिक शुक्ल सप्तमी |date = कार्तिक शुक्ल षष्ठी |scheduling = |duration = ४ दिवसात्मक |frequency = द्वे |date2015 = नोभेम्बर १५ तः नोभेम्बर १८<ref>{{cite web|url=http://www.varanasi.org.in/chhath-pooja|title=Chhath Pooja|publisher=Varanasi.org|accessdate=November 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120203812/http://www.varanasi.org.in/chhath-pooja|archive-date=November 20, 2015}}</ref> |date2016 = नोभेम्बर ६<ref>http://arunachalipr.gov.in/GH_Restricted.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108090922/http://arunachalipr.gov.in/GH_Restricted.htm |date=2016-11-08 }}</ref> |date2017 = नोभेम्वर 26 |celebrations = |observances = धार्मिक अनुष्ठान, भजन, स्नान, व्रत तथा सूर्यपूजा |relatedto = }} '''षष्ठीपूजायाः''' ({{IPA audio link|षष्ठीपूजा.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|S|h|ə|S|h|t|h|iː|p|uː|dʒ|aː}}) ({{lang-hi|छठ पूजा}}, {{lang-en|Chhath Pooja}}) वास्तविकं नाम [[सूर्य]]-षष्ठी इति नेपालभारतदेशयोः आचरितं धार्मिक सांस्कृतिकं पर्व वर्तते । इयं पूजा [[कार्तिकमासः|कार्तिकमासस्य]] [[शुक्लपक्षः|शुक्लपक्षस्य]] षष्ठ्यां तिथौ भवति । प्रकृतेः षष्ठमांशयुक्तत्वात् षष्ठी-देवी बालकानां रक्षिका दीर्घायुदायिका च मन्यते । प्रतिमासं शुक्लपक्षस्य षष्ठ्यां तिथौ देवसेना-देव्याः पूजा तु भवति एव किन्तु कार्तिकशुक्लषष्ठ्याम् अस्याः प्रमुखोत्सवः आचर्यते । [[उत्तरप्रदेश]]राज्यस्य पूर्वभागे, [[बिहार]]राज्ये च अयम् उत्सवः विशेषरूपेण आचर्यते । अन्येषु प्रदेशेषु अयम् उत्सवः विभिन्नपद्धत्या आचर्यते । सामान्यतया नवजातस्य जन्मदिनात् षष्ठे दिने षष्ठी-पूजा भवति । अस्यां पूजायां नैवेद्यार्थं मृदु-ओदनम् आवश्यकम् वर्तते । षष्ठमदिवसे प्रसूतायाः स्नानानन्तरं षष्ठी-देवी पूज्यते, महिलाभ्यः प्रसादत्वेन मृदु-ओदनं वितीर्यते । [[चित्रम्:Chhath_puja_udit.jpg|thumb|300px|'''षष्ठीपूजा''']] ==पूजासम्बद्धा पौराणिकी कथा== पौराणिककथानुसारं राज्ञः प्रियव्रतस्य सन्ततिः नासीत् । राजा प्रियव्रतः [[कश्यपः|मुनिकश्यपं]] सन्तानप्राप्तेः उपायम् अपृच्छत् । महर्षिकश्यपेन प्रियव्रताय पुत्रेष्टियज्ञस्य उपायः प्रदत्तः । राज्ञः प्रियव्रतस्य पत्न्याः नाम मालिनी इति । यज्ञस्य फलस्वरूपेण मालिनी एकं पुत्रं प्राप्तवती । किन्तु जन्मसमये एव पुत्रस्य मृत्युरभवत् । द्वौ अपि दुःखितौ व्याकुलौ च बभूवतुः । तदा एव आकाशात् एकं दिव्यविमानम् आगतम् । तस्मिन् एका देवी विराजिता आसीत् । सा देवी ब्रह्ममानसपुत्री आसीत् । तस्याः नाम षष्ठी-देवी इति । “अहं सन्तानहीनेभ्यः सन्तानदायिका एवं बालकानां रक्षिका अस्मि” इति उक्त्वा सा देवी तं शिशुं संस्पृश्य तं शिशुं पुनर्जीवितम् अकरोत् । राजा प्रियव्रतः कृतज्ञताभावेन देव्याः वन्दनं चकार । ”पृथ्व्यां मम पूजायाः व्यवस्थां कुरू” इति देव्या प्रियव्रतः आदिष्टः । तदनुसारं राज्ञा सम्पूर्णराज्ये षष्ठी-देव्याः आह्वानं कृतम् अपि च तस्याः पूजायै व्यवस्था कल्पिता । ==पुराणोक्ता पूजाविधिः== पुराणेषु षष्ठी-देव्याः अपरं नाम कात्यायनी इत्यपि उक्तम् अस्ति । पुराणेषु अस्याः पूजायाः विधिः अपि लिखिता अस्ति । [[स्कन्दपुराणम्|स्कन्दपुराणानुसारं]] विधिः अस्ति यत् – “यया स्त्रिया उपवासः कृतः तया दिवसे एकवारम् एव भोजनं करणीयम् । तया वाण्यां संयमः धार्यः तथा क्रोधः अपि न कर्तव्यः । षष्ठ्यां सम्पूर्णदिनम् उपवासं कृत्वा सायङ्काले पुष्पफलधूपदीपनैवेद्यादयः नीत्वा नद्यास्तटं प्राप्य गीतवाद्यादिभिः सूर्यवन्दनं करणीयम् । सूर्याय अर्घ्यं दत्त्वा अग्रजेभ्यः वन्दनीयम् । व्रतकर्त्र्याः आर्द्रवस्त्रप्रक्षालनं यः कोऽपि करोति सः पुण्यं लभते । सूर्यास्तकाले पुटेषु (दुना) दीपाः ज्वालनीयाः, दीपसहितपुटानि नद्यां त्यक्तव्यानि च । [[सप्तमी|सप्तम्यां]] तिथौ ब्राह्ममुहूर्ते उत्थाय सर्वाभिः व्रतकर्त्रीभिः नद्यां स्थित्वा सूर्योदयस्य प्रतीक्षा कर्तव्या । सूर्योदयानन्तरं भगवतः [[सूर्य]]स्य पूजां कृत्वा तस्मै अर्घ्यं दातव्यम् । अनन्तरं [[ब्राह्मणः|ब्राह्मणेभ्यः]] दक्षिणां दत्त्वा व्रतः समापनीयः” । षष्ठी-देवी [[प्रकृतिः]], [[सूर्यः]] जगत्स्रष्टा मन्यते । अनयोः कृपया वयं रक्षिताः पालिताश्च स्मः । अतः बालकानां रक्षणाय, सुखप्राप्त्यै च सूर्यषष्ठीपूजा अत्यन्ता प्रासङ्गिकी अस्ति । ==चित्रदीर्घा== <gallery mode="packed"> Image:DSC03111.JPG|षष्ठीपूजायाः रात्रेः अनन्तरं सूर्योदयस्य प्रतीक्षा File:JanakpurChhathParvaFestival.jpg|पुजावलोकनं File:Chhatha ranipokhari kathmandu.jpg|रानीसरोवर काष्ठमण्डपे षष्ठिपूजा File:Chhath.jpg|व्रतिनः सूर्याय अर्घ्यम् अर्पयन्ति File:Chaith Janakpur.jpg|[[जनकपुर|जनकपुरनगरे]] षष्ठिपूजा File:People Celebrating Chhath on 2nd Day Morning Around the Pond.jpg|षष्ठिपूजा प्रातकालीन दृष्य Image:Chatt Ghat.jpg|छठि घाटस्य दृश्य File:Chhath Puja at Babughat in Kolkata.jpg|गङ्गाघाटे षष्ठिपूजा </gallery> {{commons|Category:Chhath‎|{{PAGENAME}}}} [[वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः]] {{शिखरं गच्छतु}} 71cu4c8z31c4gjqbvuukaysmsz7mikz 502147 502146 2026-11-13T08:33:43Z Ganesh Paudel 6561 502147 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = सूर्यषष्ठि (छठी) |type = हिन्दू |image = Chhatha @ ranipokhari kathmandu.jpg |imagesize = 250px |caption = काष्ठमण्डपनगरे रानीसरोवरस्य तीरे सूर्योपासकाः व्रतिनः |official_name = |nickname = छठी<br>छठ पर्व<br>छठ पुजा<br>डाला छठ<br>डाला पुजा<br>सुर्य षष्ठी |observedby = [[हिन्दुधर्म|हिन्दू]] एवं [[जैनधर्म|जैन]] |litcolor = |longtype = सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, धार्मिक |significance = पृथिव्यां प्रचुरं प्रकाशं प्रसारयते, कामनापूर्तिं च कुर्वते सूर्याय व्रतिनाम् अनुगृहीतं समर्पणम् |begins = कार्तिक शुक्ल चतुर्थी |ends = कार्तिक शुक्ल सप्तमी |date = कार्तिक शुक्ल षष्ठी |scheduling = |duration = ४ दिवसात्मक |frequency = द्वे |date2015 = नोभेम्बर १५ तः नोभेम्बर १८<ref>{{cite web|url=http://www.varanasi.org.in/chhath-pooja|title=Chhath Pooja|publisher=Varanasi.org|accessdate=November 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120203812/http://www.varanasi.org.in/chhath-pooja|archive-date=November 20, 2015}}</ref> |date2016 = नोभेम्बर ६<ref>http://arunachalipr.gov.in/GH_Restricted.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108090922/http://arunachalipr.gov.in/GH_Restricted.htm |date=2016-11-08 }}</ref> |date2017 = नोभेम्वर 26 |celebrations = |observances = धार्मिक अनुष्ठान, भजन, स्नान, व्रत तथा सूर्यपूजा |relatedto = }} '''षष्ठीपूजायाः''' ({{IPA audio link|षष्ठीपूजा.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|S|h|ə|S|h|t|h|iː|p|uː|dʒ|aː}}) ({{lang-hi|छठ पूजा}}, {{lang-en|Chhath Pooja}}) वास्तविकं नाम [[सूर्य]]-षष्ठी इति मूलतः नेपालभारतदेशयोः आचरितं धार्मिक सांस्कृतिकं पर्व वर्तते । इयं [[कार्तिकमासः|कार्तिकमासस्य]] [[शुक्लपक्षः|शुक्लपक्षस्य]] षष्ठ्यां तिथौ भवति । प्रकृतेः षष्ठमांशयुक्तत्वात् षष्ठी-देवी बालकानां रक्षिका दीर्घायुदायिका च मन्यते । प्रतिमासं शुक्लपक्षस्य षष्ठ्यां तिथौ देवसेना-देव्याः पूजा तु भवति एव किन्तु कार्तिकशुक्लषष्ठ्याम् अस्याः प्रमुखोत्सवः आचर्यते । [[उत्तरप्रदेश]]राज्यस्य पूर्वभागे, [[बिहार]]राज्ये च अयम् उत्सवः विशेषरूपेण आचर्यते । अन्येषु प्रदेशेषु अयम् उत्सवः विभिन्नपद्धत्या आचर्यते । सामान्यतया नवजातस्य जन्मदिनात् षष्ठे दिने षष्ठी-पूजा भवति । अस्यां पूजायां नैवेद्यार्थं मृदु-ओदनम् आवश्यकम् वर्तते । षष्ठमदिवसे प्रसूतायाः स्नानानन्तरं षष्ठी-देवी पूज्यते, महिलाभ्यः प्रसादत्वेन मृदु-ओदनं वितीर्यते । [[चित्रम्:Chhath_puja_udit.jpg|thumb|300px|'''षष्ठीपूजा''']] ==पूजासम्बद्धा पौराणिकी कथा== पौराणिककथानुसारं राज्ञः प्रियव्रतस्य सन्ततिः नासीत् । राजा प्रियव्रतः [[कश्यपः|मुनिकश्यपं]] सन्तानप्राप्तेः उपायम् अपृच्छत् । महर्षिकश्यपेन प्रियव्रताय पुत्रेष्टियज्ञस्य उपायः प्रदत्तः । राज्ञः प्रियव्रतस्य पत्न्याः नाम मालिनी इति । यज्ञस्य फलस्वरूपेण मालिनी एकं पुत्रं प्राप्तवती । किन्तु जन्मसमये एव पुत्रस्य मृत्युरभवत् । द्वौ अपि दुःखितौ व्याकुलौ च बभूवतुः । तदा एव आकाशात् एकं दिव्यविमानम् आगतम् । तस्मिन् एका देवी विराजिता आसीत् । सा देवी ब्रह्ममानसपुत्री आसीत् । तस्याः नाम षष्ठी-देवी इति । “अहं सन्तानहीनेभ्यः सन्तानदायिका एवं बालकानां रक्षिका अस्मि” इति उक्त्वा सा देवी तं शिशुं संस्पृश्य तं शिशुं पुनर्जीवितम् अकरोत् । राजा प्रियव्रतः कृतज्ञताभावेन देव्याः वन्दनं चकार । ”पृथ्व्यां मम पूजायाः व्यवस्थां कुरू” इति देव्या प्रियव्रतः आदिष्टः । तदनुसारं राज्ञा सम्पूर्णराज्ये षष्ठी-देव्याः आह्वानं कृतम् अपि च तस्याः पूजायै व्यवस्था कल्पिता । ==पुराणोक्ता पूजाविधिः== पुराणेषु षष्ठी-देव्याः अपरं नाम कात्यायनी इत्यपि उक्तम् अस्ति । पुराणेषु अस्याः पूजायाः विधिः अपि लिखिता अस्ति । [[स्कन्दपुराणम्|स्कन्दपुराणानुसारं]] विधिः अस्ति यत् – “यया स्त्रिया उपवासः कृतः तया दिवसे एकवारम् एव भोजनं करणीयम् । तया वाण्यां संयमः धार्यः तथा क्रोधः अपि न कर्तव्यः । षष्ठ्यां सम्पूर्णदिनम् उपवासं कृत्वा सायङ्काले पुष्पफलधूपदीपनैवेद्यादयः नीत्वा नद्यास्तटं प्राप्य गीतवाद्यादिभिः सूर्यवन्दनं करणीयम् । सूर्याय अर्घ्यं दत्त्वा अग्रजेभ्यः वन्दनीयम् । व्रतकर्त्र्याः आर्द्रवस्त्रप्रक्षालनं यः कोऽपि करोति सः पुण्यं लभते । सूर्यास्तकाले पुटेषु (दुना) दीपाः ज्वालनीयाः, दीपसहितपुटानि नद्यां त्यक्तव्यानि च । [[सप्तमी|सप्तम्यां]] तिथौ ब्राह्ममुहूर्ते उत्थाय सर्वाभिः व्रतकर्त्रीभिः नद्यां स्थित्वा सूर्योदयस्य प्रतीक्षा कर्तव्या । सूर्योदयानन्तरं भगवतः [[सूर्य]]स्य पूजां कृत्वा तस्मै अर्घ्यं दातव्यम् । अनन्तरं [[ब्राह्मणः|ब्राह्मणेभ्यः]] दक्षिणां दत्त्वा व्रतः समापनीयः” । षष्ठी-देवी [[प्रकृतिः]], [[सूर्यः]] जगत्स्रष्टा मन्यते । अनयोः कृपया वयं रक्षिताः पालिताश्च स्मः । अतः बालकानां रक्षणाय, सुखप्राप्त्यै च सूर्यषष्ठीपूजा अत्यन्ता प्रासङ्गिकी अस्ति । ==चित्रदीर्घा== <gallery mode="packed"> Image:DSC03111.JPG|षष्ठीपूजायाः रात्रेः अनन्तरं सूर्योदयस्य प्रतीक्षा File:JanakpurChhathParvaFestival.jpg|पुजावलोकनं File:Chhatha ranipokhari kathmandu.jpg|रानीसरोवर काष्ठमण्डपे षष्ठिपूजा File:Chhath.jpg|व्रतिनः सूर्याय अर्घ्यम् अर्पयन्ति File:Chaith Janakpur.jpg|[[जनकपुर|जनकपुरनगरे]] षष्ठिपूजा File:People Celebrating Chhath on 2nd Day Morning Around the Pond.jpg|षष्ठिपूजा प्रातकालीन दृष्य Image:Chatt Ghat.jpg|छठि घाटस्य दृश्य File:Chhath Puja at Babughat in Kolkata.jpg|गङ्गाघाटे षष्ठिपूजा </gallery> {{commons|Category:Chhath‎|{{PAGENAME}}}} [[वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः]] {{शिखरं गच्छतु}} a52ucn1m1je53e6ws09kbsd34euaq98