विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk कोमोरोस 0 1056 502163 474223 2026-11-13T23:05:22Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502163 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = Union of the Comoros |common_name = Comoros |native_name = {{vunblist|item_style=font-size:88%; | {{native name|fr|Union des Comores}} | ''Udzima wa Komori''{{nbsp|2}}{{nobold|{{small|([[Comorian language|Comorian]])}}}} | {{native name|ar|{{resize|125%|الاتحاد القمري}}<br/>''{{transl|ar|DIN|al-Ittiḥād al-Qumurī/Qamarī}}''&nbsp;|italics=off}} }} |image_flag = Flag of the Comoros.svg |image_coat = Seal of the Comoros.svg |symbol_type = Seal |image_map = Location Comoros AU Africa.svg |map_caption = {{map caption |countryprefix= |location_color=dark blue |region=Africa |region_color=dark grey |subregion=the [[African Union]] |subregion_color=light blue}} |national_motto = {{nowrap|{{native phrase|fr|"Unité – Solidarité – Développement"|italics=off|nolink=yes}}<br/>{{small|"Unity – Solidarity – Development"}}}} |national_anthem = ''[[Udzima wa ya Masiwa]]''{{nbsp|2}}{{small|(Comorian)}}<br/>{{small|''The Unity of the Great Islands''}}<br/><center>[[File:National Anthem of Comoros by US Navy Band.ogg]]</center> |official_languages = {{hlist |[[Comorian language|Comorian]] |[[Arabic language|Arabic]] |[[French language|French]]}} |official_religion = [[Sunni Islam]] |demonym = Comoran<ref>{{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5236.htm |title=Comoros |publisher=State.gov |date=5 May 2010 |accessdate=1 June 2010}}</ref> |capital = [[Moroni, Comoros|Moroni]] |latd=11 |latm=41 |latNS=S |longd=43 |longm=16 |longEW=E |largest_city = capital |religion = [[Sunni Islam]] |government_type = [[Federal state|Federal]] [[Presidential system|presidential]] [[republic]] |leader_title1 = [[President of Comoros|President]] |leader_name1 = [[Ikililou Dhoinine]] |leader_title2 = [[Vice President of the Comoros|Vice President]]s |leader_name2 = {{nowrap|{{vunblist|Fouad Mohadji |Mohamed Ali Soilih |[[Nourdine Bourhane]]}}}} |legislature = {{nowrap|[[Assembly of the Union of the Comoros|Assembly of the Union]]}} |area_rank = 178th<sup>a</sup> |area_magnitude = 1_E9 |area_km2 = 2,236 |area_sq_mi = 863 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = negligible |population_estimate = 798,000<sup>b</sup> |population_estimate_year = 2010 |population_estimate_rank = 163rd |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 275 |population_densitymi³ = 712 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 25th |GDP_PPP_year = 2012 |GDP_PPP = $873 million<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=54&pr.y=10&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=632&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Comoros |publisher=International Monetary Fund |accessdate=17 April 2012}}</ref> |GDP_PPP_per_capita = $1,257<ref name=imf2/> |GDP_PPP_rank = 179th |GDP_PPP_per_capita_rank = 165th |GDP_nominal = $६० कोटिः<ref name=imf2/>₹४९,६९,५६,००,००० |GDP_nominal_year = 2012 |GDP_nominal_per_capita = ₹७१६४४<sup>४९[[File:Indian Paisa symbol.svg|8px]]</sup> ($८६५)<ref name=imf2/> |GDP_nominal_rank = 177th |GDP_nominal_per_capita_rank = 155th |Gini_year = 2004 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 64.3 <!--number only--> |Gini_ref = <ref name=gini-index>{{cite web|title=GINI index|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?order=wbapi_data_value_2007+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc&page=1|publisher=World Bank|accessdate=26 July 2013}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.488 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 July 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> |HDI_rank = 159th |sovereignty_type = [[Independence]] |established_event1 = from [[France]] |established_date1 = 6 July 1975 |currency = [[Comorian franc]] |currency_code = KMF |time_zone = [[East Africa Time|EAT]] |utc_offset = +3 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +3 |drives_on = right |calling_code = [[+269]] |cctld = [[.km]] |footnote_a = Including [[Mayotte]]. |footnote_b = Excluding Mayotte. }} '''कोमोरोस''' पश्‍चिमे सिन्‍धु-महासागरे मध्‍ये द्वीप-समूह देश: अस्‍ति। == बाह्यसम्पर्काः == * [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5236.htm U.S. State Dep. Background on Comoros] * [https://web.archive.org/web/20041009132905/http://www.chez.com/prc/ Republican party of Comoros] * [http://www.ksu.edu/sasw/comoros/comoros.html The islands of Comoros] * [http://www.irinnews.org/report.asp?ReportID=40804&SelectRegion=Southern_Africa Report from IRIN (UN office for the coördination of Humanitarian Affairs)] [[वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 7ngm24aeawd8pjjzxu15165191vtp6k उरुग्वाय 0 1075 502153 480016 2026-11-13T22:36:57Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502153 wikitext text/x-wiki {{other uses}} {{pp-move-indef}} {{Coord|33|S|56|W|display=title}} {{Infobox country | latd = 34 | latm = 53 | latNS = S | longd = 56 | longm = 10 |longEW=W |languages_type = |leader_name2 = [[Raúl Fernando Sendic Rodríguez|Raúl Sendic]] |conventional_long_name = Oriental Republic of Uruguay |native_name = ''{{lang|es|República Oriental del Uruguay}}'' |image_flag = Flag of Uruguay.svg |image_coat = Coat of arms of Uruguay.svg |alt_flag = |common_name =उरुग्वाय |national_motto = {{native phrase|es|"Libertad o Muerte"|italics=off|nolink=on}}<br />{{small|"Freedom or Death"}} |national_anthem = ''[[National Anthem of Uruguay|Himno Nacional de Uruguay]]''<br />{{small|''National Anthem of Uruguay''}}<br /><center>[[File:United States Navy Band - National Anthem of Uruguay (short with intro).ogg]]</center> |image_map = Uruguay (orthographic projection).svg |map_width = 220px |alt_map = |map_caption = |image_map2 = Uruguay UNOCHA.png |capital = [[Montevideo]] |largest_city = capital |official_languages = [[Spanish language|Spanish]] |national_languages = |languages = |ethnic_groups ={{unbulleted list|87.7% [[White Latin American|White]]|4.6% [[Afro-Uruguayan|Black]]|2.4% [[Indigenous peoples|Indigenous]]|0.2% [[Asian Latin American|Asian]]|5.1% Other/None}} |ethnic_groups_year = 2011<ref name=enha_asc>{{cite web|title=Atlas Sociodemografico y de la Desigualdad en Uruguay, 2011: Ancestry |language=Spanish |format=PDF |publisher=National Institute of Statistics |url=http://www.ine.gub.uy/biblioteca/Atlas_Sociodemografico/Atlas_fasciculo_2_Afrouruguayos.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140209083630/http://www.ine.gub.uy/biblioteca/Atlas_Sociodemografico/Atlas_fasciculo_2_Afrouruguayos.pdf |archivedate=9 February 2014 |page=15}}</ref> |demonym = [[Uruguayan people|Uruguayan]] |government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Presidential system|presidential]] [[constitutional republic]] |leader_title1 = [[President of Uruguay|President]] |leader_name1 = [[Tabaré Vázquez]] |leader_title2 = [[Vice President of Uruguay|Vice President]] |legislature = [[General Assembly of Uruguay|General Assembly]] |upper_house = [[Chamber of Senators (Uruguay)|Chamber of Senators]] |lower_house = [[Chamber of Deputies of Uruguay|Chamber of Representatives]] |established_event1 = Declaration |sovereignty_type = [[Independence]] {{nobold|from the [[Empire of Brazil]]}} |established_event2 = [[1828 Treaty of Montevideo|Recognition]] |established_date1 = 25 August 1825 |established_event3 = Constitution |established_date2 = 28 August 1828 |established_date3 = 18 July 1830 |area_km2 = 176,215 |area_footnote = |area_rank = 89th |area_sq_mi = 68,037 |percent_water = 1.5 |population_estimate = 3,427,000<ref name=imf2/> |population_census = 3,286,314<ref>[https://web.archive.org/web/20140209083630/http://www.ine.gub.uy/censos2011/resultadosfinales/analisispais.pdf Resultados del Censo de Población 2011: población, crecimiento y estructura por sexo y edad] ine.gub.uy</ref> |population_estimate_year = 2016 |population_estimate_rank = 134th |population_census_year = 2011 |population_density_km2 = 18,6 |population_density_rank = 198th |population_density_sq_mi = 48,3 |GDP_PPP = $75.212 billion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?sy=2016&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=51&pr1.y=6&c=213%2C273%2C228%2C298&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects |work=World Economic Outlook |publisher=International Monetary Fund|accessdate=4 July 2016}}</ref> |GDP_PPP_year = 2016 |GDP_PPP_rank = 91st |GDP_PPP_per_capita = $21,944<ref name=imf2 /> |GDP_PPP_per_capita_rank = 61st |GDP_nominal = $53.145 billion<ref name=imf2 /> |GDP_nominal_year = 2016 |GDP_nominal_rank = 78th |GDP_nominal_per_capita = $15,505<ref name=imf2 /> |GDP_nominal_per_capita_rank = 45th |Gini = 41.9 <!--number only--> |Gini_year = 2013 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/|title=Gini Index|publisher=World Bank|accessdate=21 November 2015}}</ref> |Gini_rank = |HDI = 0.793 <!--number only--> |HDI_year = 2014<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report Statistical Annex |date=2015 |accessdate=14 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme | page=8}}</ref> |HDI_rank = 52nd |currency = [[Uruguayan peso]] |currency_code = UYU |time_zone = [[America/Montevideo|UYT]] |utc_offset = −3 |DST_note = |antipodes = |date_format = |drives_on = right |calling_code = [[+598]] |iso3166code = |cctld = [[.uy]] |250px |recognized_minority_languages = [[Portuguese language|Portuguese]] |area_magnitude = }} '''उरुग्वाय''' दक्षिण अमेरिका महाद्वीपे स्‍थित:. == बाह्यसम्पर्काः == * [http://www.presidencia.gub.uy/ Presidencia de la República Oriental del Uruguay] - Official presidential site (in Spanish) * [https://web.archive.org/web/20110809113827/http://portal.gub.uy/ Portal del Estado Uruguayo] - Official website (in Spanish) * [http://www.uruguay.com/ Uruguay.com] - Uruguayan portal (in Spanish, with English links) [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्| स्थलम्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:विदेशीयाः]] [[वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा]] m4sl95581b82356brwsbvca7bf6penn इरीट्रिया 0 1401 502151 501473 2026-11-13T22:32:41Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502151 wikitext text/x-wiki {{infobox country |native_name = ሃገረ ኤርትራ <br />دولة إرتريا<br /> |conventional_long_name = State of Eritrea |common_name = इरीट्रिया |image_flag = Flag of Eritrea.svg |image_coat = Coat of arms of Eritrea (or-argent-azur).svg |image_map = Eritrea (Africa orthographic projection).svg |national_motto = ''कतम'' |national_anthem = [[एरत्र, एरत्र, एरत्र]] |official_languages =कतम, वस्तुतः अतिरेखिन्-भाषिका:[[अरबी]], [[तिग्रिन्या]] |languages_type = [[तिगरे]], [[सहो]], [[बिलेन]], [[अफर]], [[कुनमा]], [[नारा]], [[हेडरेब]] |capital = [[अस्मारा]] |latd = 15|latm=00|latNS=N|longd=39|longm=00|longEW=E |largest_city = [[अस्मारा]] |demonym = [[एरित्रेयन]] |government_type= '''[[सामयिकशासनम्]]''' |leader_titles = [[इरीट्रियादेशस्य राष्ट्रपति:|राष्ट्रपतिः]] |leader_names = [[इसाइयस अफेवेर्की]] |legislature=[[इरीट्रियादेशस्य राष्ट्रीयसभा]] |house_titles = |house_names= |area_rank = १०० |area_magnitude = ४५,४०५ |area= ११७,६०० |areami² = ४५,४०५ | <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] -->percent_water = ०.१४ |population_estimate = ५,२२४,००० |population_estimate_year = २००९ |population_estimate_rank = १०९ |population_census = ५,२९१,३७० |population_census_year = २००८ |population_density = ४३.१ |population_densitymi² = १११.७ | <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] -->population_density_rank = १६५वां |GDP_PPP_year=२०१० |GDP_PPP = $३.६३३ महापद्म |GDP_PPP_rank = १५७ |GDP_PPP_per_capita = $६८१ |GDP_PPP_per_capita_rank = १७९ वां |GDP_nominal_year=२०१० |GDP_nominal = $२.११७ महापद्म |GDP_nominal_rank =१५३ |GDP_nominal_per_capita =$३९७ |GDP_nominal_per_capita_rank =१७५ |HDI_year = २००७ |HDI = ०.४७२ |HDI_rank = १६५ वीं |HDI_category = <font color="#e0584e">नीवा</font> |sovereignty_type = [[स्वतंत्रता]] |sovereignty_note = [[एथियोपिआ|एथियोपिअः]] |established_event1 = तिथि |established_date1 = [[२४ मई]], [[१९९३]] |established_event2 = |established_date2 = |established_event3 = |established_date3 = |currency = [[नकफ़ा]] |currency_code = ईआरएन (ERN) |time_zone= [[पूर्वा कालद्वीप समय|ईएटी (EAT)]] |utc_offset= +३:०० |time_zone_DST= ''न अनुसरण'' |utc_offset_DST= +३:०० |cctld= .er |drives_on = दक्षिणम् |calling_code = २९१ |footnotes= }} '''इरीट्रिया''' ([[अरबी]]:إرتريا), आधिकारिकनाम '''इरीट्रियादेशः''', कालद्वीपस्य शृङ्गे विद्यमानः देशः अस्ति। एतस्य राजधानी [[अस्मारा]] अस्ति। एतस्य पश्चिमे [[सुडान]], दक्षिणे [[इथियोपिया]]दक्षिणपूर्वदिशि [[जिबूती]] अस्ति। अस्य देशस्य पूर्वदिशि रक्तसमुद्रः वर्तते | एतस्य क्षेत्रविस्तीर्णम् अस्ति ११७,६०० कि।मी। २ (४५,४०६ चतरस्र। मी) अस्ति। एतस्य देशस्य जनसंख्या ५ दशलक्षं (माकिम्) अस्ति। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== ; Government * [https://web.archive.org/web/20180622190405/http://www.shabait.com/index.php Ministry of Information of Eritrea] (official government website). * [http://www.eritrea-tv.net EriTV News, Music, Movie and Comedy from Eritrea Television] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180818080840/http://eritrea-tv.net/ |date=2018-08-18 }} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13349078 Eritrea profile] from [[BBC News]]. ; Other * [http://hrc-eritrea.org/ HRCE – Human Rights Concern – Eritrea] * [http://tv.oneworld.net/2008/10/09/ifad-three-sisters-part-1/ Documentary on Women's liberation in Eritrea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202062456/http://tv.oneworld.net/2008/10/09/ifad-three-sisters-part-1/ |date=2010-12-02 }} * [http://www.tigrinja.com/ Tigrinya online learning with numbers, alphabet and history] (Eritrea and north Ethiopia (Tigray-Province)). * [http://gis.calvin.edu/atlas/eritrea.html Atlas of Eritrea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015000344/http://gis.calvin.edu/atlas/eritrea.html |date=2012-10-15 }} * [http://www.eritreaeritrea.com/ About Eritrea] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=ER Key Development Forecasts for Eritrea] from [[International Futures]]. ; Magazine * [http://speciali.espresso.repubblica.it/interattivi/speciale-eritrea/ Special section about Eritrea from Espresso online magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815181145/https://speciali.espresso.repubblica.it/interattivi/speciale-eritrea/ |date=2022-08-15 }} * [http://www.geschichteinchronologie.ch/afrika/kol/Eritrea-Munzinger-fight-against-colonialism-ENGL.html History of Eritrea: First recordings – Munzinger – exploitation by colonialism and fight against colonialism (Italy, England, Ethiopia, Soviet Union, USA, Israel) – independence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012135549/http://geschichteinchronologie.ch/afrika/kol/Eritrea-Munzinger-fight-against-colonialism-ENGL.html |date=2007-10-12 }} * [http://www.counterpunch.org/2014/05/21/the-cuba-of-africa/ What We Can Learn from Eritrea - the Cuba of Africa] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2014.05.21), ''[[CounterPunch]]'' [[वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:आफ्रिकाखण्डीयदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] cwz1ady3o3gjp6umj79y25sfqvf5q81 विकिपीडिया:सभा 4 2179 502185 502142 2026-11-14T09:38:31Z Ganesh Paudel 6561 /* विरोधः */ 502185 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{तलं गच्छतु}} {{पुरालेखाः|auto=yes|search=yes}} == प्रबन्धकाधिकारावेदनम् == विगतभ्यः २२ वर्षेभ्यः विकिपीडियायां सम्पादनं करोमि। संस्कृतविकिपीडियायां सक्रियसम्पादकः सन् अहम् आङ्ग्ल-नेपाली-संस्कृत-विकिपीडियासु तथा च विकिमीडिया-कॉमन्स्-मध्ये महत्त्वपूर्णं योगदानं कृतवान् अस्मि। अहं नूतनानां भाषासमुदायानां विकासार्थं तेषां भाषासु विकिपीडिया-निर्माणाय च सततं समर्थनं करोमि। साम्प्रतं संस्कृतविकिपीडियायां सामग्रीवर्धनार्थं जनानां सहभागितां च वर्धयितुं यते। एतदर्थं वयं विकि-प्रसारणं (Outreach) तथा च व्यक्तिगतमार्गदर्शनं (Person-to-person Mentorship) कुर्वन्तः स्मः। अस्मिन् प्रयासे संस्कृतविकिपीडियायाः प्रशासकैः सम्पादकैः च यत् समर्थनं दत्तं, तदर्थं तान् प्रति कार्तज्ञ्यं प्रकटयामि। तत् समर्थनम् एव अस्मान् प्रेरयति। इतः परं प्रबन्धकत्वेन (Sysop) दायित्वं प्राप्य अहं संस्कृतविकिपीडियायै अधिकं योगदानं दातुम् इच्छामि। अहं कतिपयवर्षेभ्यः नेपालीविकिपीडियायां प्रबन्धकत्वेन प्रशासकत्वेन च कार्यं कृतवान् अस्मि। तेन अनुभवेन प्रबन्धकीयकार्याणि सम्यक् जानामि, अतः संस्कृतभाषासमुदायस्य हिताय एतां भूमिकां निर्वोढुं शक्नोमि इति मम विश्वासः अस्ति। कृपया मम प्रबन्धकाधिकारावेदनं समर्थयन्तु इति सविनयं निवेद्यते। भवदीय --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १०:०६, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) ([[user:Ganesh Paudel|गणेश पौडेल]]) ===समर्थनम् === [[विशेषः:योगदानानि/~2026-58129-83|~2026-58129-83]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:~2026-58129-83|वार्ता]]) १३:५३, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) एतावता विकिक्षेत्रे अनेकानि कार्याणि कृत्वा विशेषसामर्थ्यं प्राप्तवान् अयं संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकः सन् अस्य जालपुटस्य अभिवर्धनं करोतु इति आशासे | - [[User:Shubha|शुभा]] ([[User talk:Shubha|चर्चा]]) ०६:०२, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ([[User:कोमलप्रसाद पोखरेल|कोमलप्रसाद पोखरेल]] ([[User talk:कोमलप्रसाद पोखरेल|चर्चा]]) १०:४६, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC)) * गणेशपौडेलः सक्रियः गतिशीलश्च विकिपीडियाकार्यकर्ता अस्ति। सः संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकपदाय योग्यः समर्थश्च अस्ति। -- [[User:Janak Bhatta|Janak Bhatta]] ([[User talk:Janak Bhatta|चर्चा]]) १०:१७, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) *[[User:Bijay Chaurasia|Bijay Chaurasia]] ([[User talk:Bijay Chaurasia|चर्चा]]) १२:३६, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) * यतो हि गणेशपौडेलः कुशलप्रयोक्तृरूपेण संस्कृतविकिपीडियायां योगदानं ददाति, तस्मात् अहं विकिपीडियायाः नीतिमार्गदर्शिकानुसारं प्रबन्धकत्वेन तस्य उत्तरदायित्वस्य समर्थनं करोमि। --[[User:Biplab Anand|Biplab Anand]] ([[User talk:Biplab Anand|चर्चा]]) १३:००, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) * गणेशपौडेलमहोदयाय मम समर्थनम्। [[User:Nirjal stha|Nirjal stha]] ([[User talk:Nirjal stha|चर्चा]]) ०७:१३, ८ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ===विरोधः === *{{oppose|I dare say not YET, my fellow voters}}. Forgive me for not writing in Sanskrit. Though I understand this language, I dare not write due to the fact that it is such a delicate language, I'll surely ''...गमिष्याम्युपहास्यताम्'' (Sorry Kalidas!). That's why, being a regular visitor here I am still not a regular contributor one. :I have some concerns regarding this proposal - I do not see WHY exactly you wish to get the right. Even after pinpointed questions by Nehal, your answer is vague, gratuitous and superfluous all the way. Looking at your contributions here - I do not see many tecchnical engagements (even though you have created some templates, you never asked existing adimn to import them properly). Then why this request? :I have concerns about the VOTES also. Looking at the users (and their contribs) who have voted here, they seem to be influenced. :I still agree that a non-native Sanskrit speaker can become admin too but your request doesn't appear to qualify. :I would suggest you to contribute more here and use your experience from newiki and other projects here, NOT the influence on users. Best regards.--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--talk--</small>]]</sup> १९:०६, ९ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ::Respected sir, if you remember I have approaced you personally before organizing the previous interwiki edit-a-thon, and we had had extensive discussions. We also discussed technical issues, didn't we? You have given valuable inputs. Following your advice and suggestions with the highest respect, we successfully organized the event. Our collaboration shall be going on continuously whether I'll be granted any additional rights or not. Need not to say, my work and contributions shall remain unwavering. According to Wikipedia's universally accepted principles, voting in favor or against is the personal decision of the editors. Do you want volunteer editors who understand this principle be interpreted to change their spontaneous voice? --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १५:४०, ११ नवेम्बर् २०२६ (UTC) :::@[[सदस्यः:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] Ji, what I do remember - I have also helped our present admin NehalDaveND here in establishing a few technical and intricate templates, i.e. Calendar templates, which I still remember distinctly, and some other things like configure Import facility etc. - and voted for his adminship with a lot of hope. Now, while He is asking "एतादृशं किं कार्यमस्ति, यत्र वर्तमानप्रबन्धकाः कार्यं न कुर्वन्ति?", looking at his actual works as an admin to further this project I can enlist a lot of things which he should have done with these rights (and he's totally and marvelously failed!). :::In your response to his questions you have mentioned translation of documentation pages, interface messages, improvements regarding category tree, creation of infoboxes etc. but I don't see that you have contributed regarding these issues with your existing rights. You ''WILL do these things only after getting sysop rights'' is not convincing because most of the works mentioned by you do not actually require such rights. At least you have hadn't shown how these tasks are getting hampered without sysop rights. :::And second part, what I doubt about the ''spontaneous voices'' of our learned fellows, is being them the very ''spontaneous'' at all. :::That is why I would like to suggest you to work in these areas first and come asking for rights only after you have proven that you actually have interests in, and experience of, handling such things. Bottom line is that I don't appreciate another useless (may feel harsh) admin here at sawiki (like our existin fellows!). Take your time. Me and our learned fellows who have voted here and a lot more people are always here to help and take our collaborative efforts to next levels. My best regards. --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--talk--</small>]]</sup> ०२:१६, १२ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ::::नमस्ते, अहं चिन्तयामि यावत्, प्रबन्धकत्वे स्वीकृते सति अहं मम पूर्णं समयं दत्तवान् आसम्। केषुचित् वर्षेषु अहं मम सहयोगाय संस्कृत-भाषायां प्रविणस्य जनस्य अन्वेषणं कुर्वन् अस्मि। SM7 मम साहाय्यम् अकरोत्। परन्तु हिन्दी-विकिपीडिया-मध्ये तेन पञ्चमवर्णस्य विरोधे कृते सति अत्र मम साहाय्यं स्थगितवान्। अहं ततः सम्पूर्णं मुखपृष्ठं समीकर्तुं साहाय्यम् अतीव प्रयासेन स्वीकृतवान्। तस्य दुर्भावनापूर्णः व्यवहारः मम कृते नवीनः नास्ति। परन्तु तथापि अहं साहाय्यार्थं प्रतीक्षारतः अन्यैः सह सम्पर्कं करोमि स्म। यथा कथञ्चित् मुखपृष्ठस्य कार्यं कृत्वा अहं सहयोगिनः प्रशिक्षणाय प्रयासं करोमि स्म। परन्तु संस्कृत-जनेषु सद्यः प्रचारे कृते सत्यपि अहं साफल्यं न प्राप्नोमि। नेपाल-देशे अपि मया प्रयासः कृतः। गणेशमहोदयस्य, जनकमहोदयस्य च अतीव सहयोगः आसीत् इतोपि सहयोगम् इच्छामि तयोः। मम पार्श्वे सीमितः समयः अस्ति, परन्तु टेकनिकल्-कार्येषु मया बहुकिमपि करणीयम् अस्ति। अनेकैः सह साहाय्यम् अयाचम्। परन्तु स्थितिः तादृशी नास्ति। मम प्रयासाः लेखानां परिष्कारे सन्ति, तेषां वर्णीकरणे मम प्रयासाः सन्ति। यदा समयं प्राप्नोमि, परिष्कारम् उत सम्पादनं करोमि। टेकनिकल-कार्येषु मम रुचिः अस्ति, परन्तु विकि-मध्ये अधुना साहाय्यम् इच्छामि, ततोधिकम् अधुना केषुचित् मासेषु मम योजना विकि-स्रोत-मध्ये नवीनपुस्तकानां स्थापनस्य अस्ति, तेन सह विकिपीडिया-मध्ये अधिकानां लेखानां लेखनस्य अस्ति। ::::मम विरोधः उत समर्थनम् एतदर्थं नासीत्, यतः सहयोगिनः आवश्यकाः सन्ति, परन्तु असंस्कृतजनाः अत्र प्रबन्धकत्वं प्राप्य अशुद्धकार्यं कुर्वन्ति चेत् अत्र कृताः सर्वेपि प्रयासाः व्यर्थाः भवेयुः। संस्कृतं शुद्धम् आवश्यकम् अस्ति। टेम्पलेट इत्यादिकं तु निर्मातव्यमस्ति। मया विकि-वल निर्माणाय अपि प्रयासाः कृताः आसन्, परन्तु इतोपि तेषाम् उचितं स्थापनं न दृश्यते। अधुना अहं लेखवर्धनाय, अन्यान् प्रेरणाय च कार्यं करोमि। यतः टेकनिकल्-कार्याय यदा साहाय्यं प्राप्स्यामि, तदा तेभ्यः अपि सज्जः अस्मि। एकस्मिन् दिने कश्चन प्रबन्धकः माम् उक्तवान् आसीत् यत् - आदिनं विकिपीडाया-मध्ये मा ददातु। स्वस्य आजीविकायाः अपि चिन्तां करोतु। एतत् सेवाकार्यम् अस्ति, यदा समयं प्राप्नोतु तदा करोतु इति। अहं समये प्राप्ते सति लेखान् लिखामि अथवा अन्येभ्यः प्रशिक्षणं ददामि। विकिस्रोत-मध्ये अपि कार्यं करोमि। गुजराती-विकि-मध्ये अपि योगदानं ददामि। संस्कृताय यत्र कार्यं कर्तुं शक्नोमि, तत्र करोमि। अग्रे यदि कश्चन टेक्निकल् कार्ये मम मार्गदर्शनं, साहाय्यं च करिष्यति, तर्हि पुनः तत्र युक्तः भविष्यामि। ::::गणेश-महोदयः सम्यक् संस्कृतं पठित्वा कार्यं कुर्यादित्येव मे कथनमस्ति। अन्यथा मम कार्यस्य मूल्यमपि न्यूनं भवति, यत्र मया प्रबन्धकत्वेन सर्वेषां वर्गाणां समीकरणं कृतम्। यथाशक्तिः अन्वाश्यकलेखानाम् अपाकरणं कृतम्। स्टब्स्-वर्गे लेखानां स्थापनं कृत्वा वर्गीकरणे मम महत्त्वपूर्णसमयः प्रदत्तः। विकि-ट्रान्सलेट मध्ये अपि बहुयोगदानं कृतं, परन्तु कालान्तरे तत्र कोपि आगत्य किमपि परिवर्तनं करोति, तस्य कृते कतिवारम् अहं ध्यानं ददामि। एकाकी भूत्वा सर्वत्र धावितुं न शक्नोमि। सा विफलता इति चिह्निता चेत् अहं किमपि कर्तुं न शक्नोमि। मम समयानुसारं, शक्त्यनुसारं च योगदानं ददामि एव। ओनलाइन उत ओफलाईन। SM7 पार्श्वे अनेकगुणितं बलम् अस्ति, सः अन्यैः सह मिलित्वा अत्रापि यत्किमपि कर्तुं शक्नोति। परन्तु तस्य इच्छानुसारं भवति चेत् वरम् अन्यथा न इतिमानसिकतायाः कारणेन द्वेषः जातः। पञ्चमाक्षरस्य कारणनेन हिन्दी-विकिपीडिया-मध्ये अनेके लेखाः सन्ति, ये संस्कृतसम्बद्धाः सन्ति, परन्तु एतेषां नीतेः कारणेन अशुद्धाः सन्ति। लेखेषु अपि संस्कृत-सम्बद्धानां शब्दानाम् उपयोगं कर्तुं न शक्नुमः, तेषां सङ्कुचितमानसिकतायाः कारणेन संस्कृतसम्बद्धाः लेखाः तत्र मृताः। विस्तारेण 100 पृष्ठात्मकस्य लिखितस्य लेखस्य https://w.wiki/AZdm अधुना किञ्चिदपि अवशिष्टं नास्ति, तत्र प्रबन्धकस्यास्य वैफल्यं न कोपि वदति। तत्र एतस्य दायित्वं कोपि न निश्चिनोति। ::::नृत्तावसाने नटराजराजो ननाद ढक्कां नवपंचवारम्। एतादृशं सर्वमपि संस्कृतसम्बद्धं हिन्दी-विकि-मध्ये नष्टं कृतमस्ति। https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8&diff=3700008&oldid=1536843 इत्यादिकं कृत्वा एते संस्कृतसम्बद्धे कार्ये विघ्नम् उत्पादयन्ति। तेषां पार्श्वे यः समयः अस्ति, तस्य उपयोगेन अन्यस्य समयं व्यर्थं कुर्वन्ति, येन अन्यः जनः अयोग्यः, निष्क्रियः उत अनावश्यकः भवेत्। ततः ते आरोपादिकं कृत्वा स्वकृतस्य कार्यस्य फलं प्राप्नुवन्ति। एतेन साहाय्यं कृतं, परन्तु यावत्पर्यन्तं तस्य विचारधारायाः मया अनुसरणं कृतं तावत्पर्यन्तं, ततश्च तेन स्वस्य स्वरूपं प्रदर्शितम्। अतः एतस्य विरोधस्य, समर्थनस्य च मम कृते महत्त्वं नास्ति। अहं विरोधं न कर्तुम् इच्छामि, न तु समर्थनम्। परन्तु मिलित्वा कार्यशालाः कृत्वा अथवा अन्यमाध्यमेन जनान् आकर्षयामः इति धिया गणेशमहोदयसदृशाः जनाः अतीव आवश्यकाः। अलम्। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०७:५३, १२ नवेम्बर् २०२६ (UTC) :::::@[[सदस्यः:NehalDaveND|NehalDaveND]] Ji, Some day we will surely discuss yours contributions ''as admin'' here on sawiki too. Right now my point is different. I am not saying that गणेशमहोदयसदृशाः जनाः अत्र अनावश्यकाः or I do not respect his contributions here so far. I don't see any reasons to support his request for admiship yet. Don't get offended and save your precious time. Regards. --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--talk--</small>]]</sup> ११:५३, १२ नवेम्बर् २०२६ (UTC) :::::[[सदस्यः:NehalDaveND|नेहलमहोदय]]स्य मतेन सह सहमतः अस्मि। संस्कृतविकिपीडियायाम् आङ्ग्लभाषायाः, हिन्दीभाषायाः, नेपालीभाषायाः अन्यभाषाणां वा सामग्रीं केवलं स्थानीयसामग्रीरूपेण यथेच्छं सङ्गृह्य अस्याः विकिपीडियायाः विस्तारः न भविष्यति। भाषाविशुद्धतां संरक्ष्य संस्कृतभाषाविश्वकोशस्य सामग्रीं परिमाणात्मकरूपेण गुणात्मकरूपेण च वर्धयितुं शक्नुमः चेत् एव वास्तविकः विकासः भविष्यति। अहम् अस्य विषयस्य गम्भीरताम् अवगच्छामि। संस्कृतविकिपीडियायाम् अनावश्यकम् अवकरं (garbage) न सञ्चिनुयाम् इति विषये अहं पूर्णतया सचेतोऽस्मि तदनुसारं आचरिष्यामि इति मम प्रतिज्ञा। नेहलमहोदय, शुभा-महोदये (शुभामहोदया), संस्कृतविकिं प्रति भवद्भ्यां सह केषाञ्चन सम्पादकानां योगदानम् अतुलनीयम् अस्ति। यद्यपि स्वयंसेवी यावत्कालं कार्यं करोति, तथापि तस्य प्रशंसा दुर्लभा एव भवति इतोपि अधिकं योगदानं आवश्यकी। भविष्ये अधिकाः स्वयंसेवकाः सम्पादकाः च योजिताः भविष्यन्ति, ये संस्कृतविकिस्य भाषाविशुद्धतां रक्षितुम् उच्चस्तरीयं योगदानं करिष्यन्ति। विकिपीडियायां भ्रमवशात् आगत्य अस्याः कार्यपद्धतिम् (संस्कृतिं) अनवगत्य कैश्चित् जनैः कृतैः दोषैः वयं निरुत्साहिताः न भवेम, अपि तु ते अस्माकम् अग्रे गमनाय ऊर्जां दद्युः। यदि अस्माकं सर्वे प्रयत्नाः समन्वयात्मकाः स्युः, तर्हि एव अस्माकं समुदायः वर्धिष्यते। ये अस्मान् प्रोत्साहनशक्तिं दत्त्वा प्रेरितवन्तः तेषां धन्यवादं कुर्मः। ये च अस्मान् निरुत्साहितवन्तः तेषां विचाराः अस्मान् अधिकशक्त्या अग्रे गन्तुं प्रेरयिष्यन्ति इति आशास्महे। कार्यक्रमस्य आयोजने, योगदानस्य उत्साहवर्धने, आवश्यकं समर्थनं दत्त्वा प्रभावोत्पादने च एकाकिनः प्रयासस्य अपेक्षया मिलित्वा कृतं कार्यम् अधिकं प्रभावशालि भवति इति नेहलमहोदयस्य नेपालदेशम् आगमनसमये अस्माभिः सर्वैः मिलित्वा वाल्मीकिविद्यापीठे आयोजितम् अनुष्ठानं दर्शयिष्यति। वयं सर्वे मिलित्वा यथोचित चर्चा सम्वादं कृत्वा एतादृशानि कार्याणि कुर्मः। अस्तु। --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) ०९:३८, १४ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ===तटस्थता === ===टिप्पणी === # एतादृशं किं कार्यमस्ति, यत्र वर्तमानप्रबन्धकाः कार्यं न कुर्वन्ति। # प्रबन्धकेभ्यः यदि किमपि कार्यम् उक्तं, तर्हि तैः न कृतम् इति कदापि जातं वा। यदि जातं, तर्हि किं सर्वैः प्रबन्धकैः तथा कृतं वा। # प्रबन्धकत्वस्य एव का आवश्यकता अस्ति, एतादृशं किं साधनीयम् अस्ति, यस्य कृते प्रबन्धकाधिकारस्य एव आवश्यकता अस्ति। # अत्र यादृशं सम्पादनं भवति, तत्र प्रबन्धकाः पर्याप्ताः सन्ति। पश्चात् किमर्थम् एषः नवीनः उपक्रमः। # अन्ये (विशेषतः प्रबन्धकाः @Shubha) महोदयस्य संस्कृतसम्बद्धं कार्यं पश्येयुः। भाषाशुद्धिः, व्यक्तिगतचर्चाः संस्कृते कुर्युः (वोट्सेप-माध्यमेन), लिखितेषु लेखेषु कति दोषाः सन्ति इत्यपि निरीक्षणं कुर्युः। एतत्सर्वं कृत्वा यदि समर्थनस्य सङ्कल्पः तथैव तिष्ठति, तर्हि एव उचितम्। दीर्घकालात् कार्यं करोति इति नात्र प्रबन्धकत्वप्राप्तेः आधारः स्यात् इति मे निवेदनम्। # यतो हि अहं गणेश-महोदयस्य मित्रम् अस्मि। कदाचित् तस्य वचनस्य विरोधं कर्तुं न शक्नोमि सद्यः। परन्तु अत्र चिन्तनस्य आवश्यकता अस्ति इति निश्चयेन अनुभवामि। यः (गणेशमहोदयः स्वयमपि) कोपि एतेषां सर्वेषां विषयाणां सतर्कं चर्चां कुर्यात्, पश्चात् अहं चिन्तयामि। # यदि अत्र चर्चां विना केवलं विभिन्नानां जनानां समर्थनेन एव प्रबन्धकत्वस्य कृते अग्रे गम्यते, तर्हि अहं विरोधाय अथवा सर्वेषां योगदानकर्तॄणां विश्लेषणं ज्ञातुं प्रवृत्तो भविष्ये। केवलं समर्थनं पर्याप्तं नास्ति, कारणं, कारणस्य पृष्ठे वास्तविकी भूमिः अपि आवश्यकी इति मे मतिः। # गणेश-महोदय... क्षम्यतां यदि भवतः मनोदुःखं जातम्। परन्तु भाषादृष्ट्या इतोपि भवता बहुकिमपि करणीयम् अस्ति। संस्कृतं पठतु, संस्कृते स्वयम् अनुवादं कृत्वा लेखान् लिखन्तु, ततः कामपि चर्चा योग्या भवेत्। # भवान् प्रबन्धकः भवेत् इति मे कामना अस्ति, अतः अत्र अहम् अवरोधं न जनयामि, अपि तु निष्पक्षतया मे दायित्वानां वहनं करोमि। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०६:१६, २ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ::: धन्यवादः नेहल महोदय। भवतः जिज्ञासा अधोलिखितां मम अभ्यर्थिता प्रतिज्ञा सम्बोधयति इति अहं मन्ये। यदि अहं प्रबन्धकः अभविष्यम्, तर्हि भवता सह अन्यैः सम्पादकैः च सह मिलित्वा सम्वादं सहकार्यं च कृत्वा कार्यसम्पादनं कर्तुम् अर्हिष्यामि, यथा तत्पूर्वं कृतवान्। चिन्ता मास्तु। --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १५:१९, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ===प्रबन्धकपदाय मम अभ्यर्थिता=== विकिपीडियायाः परम्परां, नीतिनियमांश्च अनुसृत्य अन्यैः सम्पादकैः सह विचारविनिमयं कृत्वा, परस्परं सहयोगं समन्वयं च विधाय कार्यं कर्तुं मम इच्छा अस्ति। विकिपीडिया कस्यचित् एकस्य व्यक्तेः परियोजना नास्ति, अपितु सामूहिकप्रयत्नेन विकसितः मुक्तज्ञानकोशः अस्ति। अतः अस्य विकासस्य प्रधान कारणं सर्वेषां सम्पादकानां सहभागिता वर्तते। संस्कृतविकिपीडियायां कानिचन फलकानि तेषां शिक्षालेखनं (documentation) च, ज्ञानपेटिकादीनां (Infobox) निर्माणं तथा व्यवस्थापनं कर्तुं बहूनि प्राविधिककार्याणि करणीयानि सन्ति। मीडियाविकि-अन्तरफलकस्य (Interface) संस्कृतानुवादकार्यमपि अद्यापि पूर्णं न जातम्। अतः विकिपीडियायाः सम्पूर्णं दृश्यस्वरूपं संस्कृतमयं न भवति। कतिपयानि सन्देशानि संस्कृतभाषायां न लभ्यन्ते, तेषां स्थाने अन्यासां भाषाणां (अथवा Default fallback भाषा) सन्देशाः दृश्यन्ते। प्रणालीसन्देशानाम् अनुवादः अपूर्णः इति कारणेन सूचनाः, सावधानतासन्देशाः च अद्यापि आङ्ग्लभाषायां दृश्यन्ते। बहूनि लेखानि च श्रेणीवृक्षानुसारं (Category Tree) व्यवस्थितानि कर्तुं शेषाणि सन्ति। एतेषां कार्याणां सम्पादनं मम प्राथमिकतासु भविष्यति। अन्येषां प्राविधिकसमस्यानां समाधानाय मीडियाविकि-विकासकैः सह सम्पर्कं स्थापयित्वा आवश्यकं सहयोगं समन्वयं च करिष्यामि। स्वयंसेवकानां सम्मानः सहयोगश्च स्वस्य निजीसमयं व्ययीकृत्य विकिपीडियायाः विकासाय योगदानं कुर्वन्तः सर्वे स्वयंसेवकसम्पादकाः मम कृते सदैव सम्माननीयाः सन्ति। तेषां रुचिः, ज्ञानम्, अनुभवः, कार्यक्षमता च विकिपीडियायाः विकासे महत्त्वपूर्णाः सन्ति। अतः प्रत्येकः सम्पादकः स्वेच्छया स्वकीयक्षेत्रे कार्यं कर्तुं शक्नुयात्, तस्य कृते अनुकूलं वातावरणं च भवेत् इति मम प्रयासः भविष्यति। सम्पादकेषु कदाचित् मतभेदाः जायन्ते। एतत् स्वाभाविकम्। परन्तु तेषां समाधानं परस्परं सम्मानं कृत्वा शान्तिपूर्णचर्चया एव करणीयम्। व्यक्तिगतद्वेषः, पूर्वाग्रहः अथवा अधिकारप्रदर्शनं मतभेदस्य समाधानमार्गः न भवितुमर्हति। अन्येषां विचारान् श्रोतुं, नवीनानि विषयाणि ज्ञातुं तथा स्वकीयम् अनुभवम् अन्यैः सह विभक्तुं च अहं सदैव तत्परः अस्मि। नवीनसम्पादकानां स्वागतं, सक्रियसम्पादकानां प्रोत्साहनं तथा सर्वेषां सहभागितायाः अवसरप्रदानं समुदायस्य विकासाय आवश्यकम्। विकिपीडियायाः वास्तविकं सामर्थ्यं तस्यां योगदानं कुर्वत्सु स्वयंसेवकेषु एव निहितम् अस्ति। संस्कृतविकिपीडियायाः विस्तारः संस्कृतविकिपीडियायां मुख्यतः दक्षिण एशियाक्षेत्रात् योगदानं भवति इति दृश्यते। अस्मिन् क्षेत्रे संस्कृतभाषया सह ऐतिहासिकः, सांस्कृतिकः, भाषिकः च सम्बन्धः विद्यमानः अस्ति। अतः अत्रत्येषु बहुषु समुदायेषु संस्कृतभाषायाः प्रति विशेषः अनुरागः दृश्यते। यस्यां भाषायां जनाः स्वकीयत्वम् अनुभवन्ति, तस्याः विकासाय ते अधिकोत्साहेन कार्यं कुर्वन्ति। विकिपीडियायां योगदानं कुर्वन्तः सर्वे सम्पादकाः तत्तद्भाषायाः मातृभाषिणः भवन्ति इति नास्ति। अहमपि संस्कृतभाषायाः मातृभाषी न अस्मि तथापि संस्कृतभाषायाः प्रति मम महति अनुरागः अस्ति। अहं संस्कृतभाषां स्वमातरम् इव प्रेम्णा पश्यामि। सामान्यसम्पादकरूपेण संस्कृतभाषायाः प्रयोगं वर्धयितुं, विशेषतः संस्कृतविकिपीडियायां अधिकाधिकजनानां सहभागितां प्रोत्साहयितुं च दीर्घकालात् प्रयत्नशीलः अस्मि। अस्यैव प्रयत्नस्य भागरूपेण नेपालदेशस्य कोशीप्रदेशे बागमतीप्रदेशे च स्थितेषु प्रमुखसंस्कृतशिक्षणसंस्थानेषु विकिविस्तारकार्यशालाः आयोजिताः। उभयोः कार्यक्रमयोः आयोजनायां तथा कार्यान्वयने मम सक्रियः सहभागः आसीत्। संस्कृतस्य अध्ययनाध्यापनं यत्र भवति तादृशेषु कानिचन शिक्षणसंस्थानेषु अपि कार्यशालानाम् आयोजनविषये चर्चा प्रचलति। विश्वस्य विभिन्नसमुदायैः सह संवादं कृत्वा संस्कृतविकिपीडियायां योगदानं कर्तुं जनान् प्रेरयितुम् अपि अहं प्रयतमानः अस्मि। प्रबन्धकपदस्य दायित्वं प्राप्य एतानि कार्याणि अधिकसक्रियतया व्यवस्थितरूपेण च सम्पादयिष्यामि। मम दृष्टिकोण विकिपीडियायां प्रबन्धकपदं पारिश्रमिकयुक्तं पदं नास्ति। एतत् समुदायेन विश्वस्ताय व्यक्तये प्रदत्तम् अतिरिक्तं दायित्वम् अस्ति। प्रबन्धकः अन्यसम्पादकेभ्यः श्रेष्ठः अथवा उच्चपदस्थः अधिकारी न भवति। सः समुदायस्य सेवायै अतिरिक्तं कार्यभारं स्वेच्छया स्वीकुर्वन् स्वयंसेवकः एव भवति। मम अभ्यर्थितायाः उद्देश्यं वर्तमानप्रबन्धकानां अधिकारान् न्यूनीकर्तुं वा तेषां कार्यक्षेत्रे हस्तक्षेपं कर्तुं वा नास्ति। तादृशः कश्चिदपि अभिप्रायः मम नास्ति। विकिपीडियायां सम्पादनं कुर्वतः मम द्वाविंशतिवर्षीयस्य अनुभवस्य आधारेण अद्य अहं एतत् अतिरिक्तं दायित्वं स्वीकर्तुम् इच्छामि। एतत् पदं प्राप्नोमि वा न प्राप्नोमि, मुक्तज्ञानस्य प्रसाराय मम उत्साहः योगदानं च यथापूर्वं भविष्यतः। स्वयंसेवीकार्येषु सर्वे जनाः सर्वदा समानं समयं दातुं न शक्नुवन्ति। यदा कस्यचित् समयः अनुकूलः भवति, तदा सः समुदायस्य हिताय अतिरिक्तं दायित्वं स्वीकर्तुम् इच्छति चेत् तस्य इच्छायाः स्वागतं करणीयम्। एकस्य व्यक्तेः व्यक्तिगताभिप्रायात् अन्ये योगदानोत्सुकाः स्वयंसेवकाः निरुत्साहिताः न भवेयुः। समुदायस्य हिताय यः कोऽपि कार्यं कर्तुम् इच्छति, तस्मै योगदानस्य अवसरः देयः इति मम मतम्। सम्पादकीयकार्यं प्रबन्धकीयकार्यं च परस्परं सम्बद्धे स्तः, तथापि तयोः स्वरूपे किञ्चित् भेदः अस्ति। प्रबन्धकीयकार्ये भाषाज्ञानस्य महत्त्वं न निवारयितुं शक्यते। भाषायाः पर्याप्तज्ञानम् आवश्यकम्, किन्तु तेन सह विकिपीडियायाः नीतिनियमज्ञानम्, प्राविधिकदक्षता, प्रशासनिककार्याणाम् अनुभवः तथा सामुदायिकसमन्वयस्य क्षमता अपि आवश्यकी अस्ति। अत्यधिकलेखयुक्तायाः आङ्ग्लविकिपीडियायाः सर्वे प्रबन्धकाः आङ्ग्लभाषायाः मातृभाषिणः नासन्ति। प्रबन्धकस्य कार्यं केवलं भाषासम्पादनं नास्ति । तस्य प्राविधिककार्याणि, नीतिनियमानां पालनम्, विवादानां समाधानम् तथा समुदायस्य सहयोगः अपि महत्त्वपूर्णानि दायित्वानि सन्ति। मम भाषाज्ञानम्, विकिपीडियायां दीर्घकालीनः सम्पादन प्रबन्धन प्रशासकत्वेन कृतानि कार्यानुभवः, प्राविधिकविषयाणां ज्ञानम् तथा विविधविकिमिडियापरियोजनासु कार्यानुभवः च संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकस्य दायित्वं निर्वोढुं पर्याप्ताः भविष्यन्ति इति मम विश्वासः अस्ति। यत्र आवश्यकता भविष्यति तत्र अन्येषां अनुभवीसम्पादकानां परामर्शं स्वीकरिष्यामि, नवीनानि विषयाणि च ज्ञास्यामि। मुक्तज्ञानस्य दर्शनं सामूहिकसहभागिता च विकिपीडियायाः मूलभावनां न जानन्तः केचन जनाः चिन्तयेयुः यत् सर्वासु भाषासु विकिपीडियायाः लेखनं प्राध्यापकाः, पत्रकाराः, लेखकाः, समीक्षकाः तथा अन्ये विद्वांसः एव कुर्युः। परन्तु विकिपीडियायाः मूलदर्शनं एतादृशान् परम्परागतान् प्रतिबन्धान् अतिक्रम्य सर्वेभ्यः समानं योगदानावसरं ददाति। कस्यचित् व्यक्तेः शैक्षणिकयोग्यता, व्यवसायः, सामाजिकपृष्ठभूमिः अथवा बौद्धिकक्षमता कीदृशी अस्ति इति विचार्य तस्य योगदानं निषिद्धं न भवति। विषयविशेषज्ञस्य ज्ञानम् अवश्यमेव महत्त्वपूर्णम्, तथापि सामान्यजनानाम् अनुभवः तथा योगदानमपि ज्ञानविस्तारे मूल्यवान् भवति। एषा एव विकिपीडियायाः विशेषता, यया सा विश्वस्य जनानां साझा ज्ञानसम्पद् अभवत्। जिमी वेल्सेन सर्वैः सम्पादयितुं शक्यस्य मुक्तविश्वकोशस्य परिकल्पना न कृता अभविष्यत् चेत् विकिपीडिया अद्य एतादृशी विश्वव्यापिनी न अभविष्यत्। विश्वकोशग्रन्थाः केवलं सीमितसाधनसम्पन्नानां जनानाम् एव उपलब्धाः अभविष्यन्। सामान्यजनाः न सहजतया ज्ञानं प्राप्तुं शक्नुयुः, न च स्वकीयम् अनुभूतं ज्ञानम् अन्यैः सह विभक्तुं शक्नुयुः। इतिहासे अपि सामूहिकप्रयत्नस्य महत्त्वं स्पष्टं दृश्यते। महात्मा गान्धी १९३० तमे वर्षे दाण्डीयात्रा तस्य एकस्य एव प्रयत्नः नासीत्। बी.पी. कोइरालायाः प्रजातन्त्रप्राप्तये कृतः सङ्घर्षः तस्य एकस्य एव प्रयासः नासीत्। एते उदाहरणे दर्शयतः यत् महत्कार्यस्य सफलता एकस्य व्यक्तेः ज्ञानात्, सामर्थ्यात् अथवा नेतृत्वात् एव न भवति। लक्ष्यप्राप्तये सामूहिकसहभागिता, सहयोगः तथा साझा प्रतिबद्धता आवश्यकी भवति। विकिपीडियायाः विकासोऽपि एतेन सिद्धान्तेन अभवत्। सामुदायिकनेतृत्वं परस्परसम्मानश्च [[विकिपीडिया:स्तम्भपञ्चकम्| विकिपीडिया आधारभूत सिद्धान्तानुसारेण]] विकिपीडियासमुदायस्य नेतृत्वं नाम सदस्येषु नियन्त्रणस्थापनं न, अपितु तेषां संरक्षणं, प्रोत्साहनं तथा सहयोगपूर्णवातावरणस्य निर्माणम् अस्ति। नेतृत्वदायित्वं धारयता व्यक्तिना समुदायस्य सदस्याणाम् अधिकाराः, सम्मानः तथा स्वतन्त्राभिव्यक्तिः संरक्षितव्याः। अतः संस्कृतविकिपीडियाम् अपि मुक्तं, समावेशी, सहिष्णुं सहयोगपूर्णं च समुदायं निर्मातुं वयं सर्वे प्रयतेमहि। विद्वांसः, सामान्यसम्पादकाः, भाषाविदः, प्राविधिकसम्पादकाः, अनुभवीसम्पादकाः तथा नवीनप्रयोगकर्तारः सर्वे समानसम्मानेन योगदानं कर्तुं शक्नुयुः। अहं प्रबन्धकपदं प्राप्नोमि चेत् अन्यैः सम्पादकैः सह मिलित्वा स्वयंसेवकरूपेण कार्यं करिष्यामि। विकिपीडियायाः नीतिनियमान् निष्पक्षतया, पारदर्शितया तथा समानभावेन अनुसरिष्यामि। व्यक्तिगतमतभेदान् प्रबन्धकीयाधिकारस्य प्रयोगस्य आधारं न करिष्यामि। समुदायस्य सहमतिम्, स्थापितनीतीः तथा विकिपीडियायाः मूलभावनां च अनुसृत्य दायित्वं निर्वक्ष्यामि। संस्कृतविकिपीडियायाः विकासः कस्यचित् एकस्य व्यक्तेः प्रयासेन न सम्भवति। अस्य कृते संस्कृतप्रेमिणां, विषयविशेषज्ञानां, भाषाविदां, प्राविधिकज्ञानां तथा सामान्यस्वयंसेवकानां सामूहिकं योगदानम् आवश्यकम् अस्ति। मम अभ्यर्थिता अपि अस्मिन् सामूहिकप्रयत्ने अतिरिक्तदायित्वं स्वीकर्तुं मम इच्छायाः अभिव्यक्तिः अस्ति। समुदायः मयि विश्वासं कृत्वा एतत् दायित्वं ददाति चेत् सर्वैः सम्पादकैः सह सहयोगं कुर्वन् संस्कृतविकिपीडियायाः प्राविधिकसुधाराय, लेखानां गुणवत्तावर्धनाय, नवीनसम्पादकानां सहभागिताविस्ताराय तथा स्वस्थसामुदायिकवातावरणस्य निर्माणाय निष्ठया प्रयतिष्ये। मुक्तज्ञानम्, परस्परं सम्मानः, समानसहभागिता तथा सामूहिकसहयोगः एव अस्माकं साझा लक्ष्यं भवतु। अस्तु। [[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) ०८:४९, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) == <span lang="hi" dir="ltr">नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}। कृपया अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नया नाम चुनने में सहायता करें। यह परियोजना होगी एक ऐसा विकि जो सदस्यों को [[:f:|विकिफ़ंक्शन्स]] से फ़ंक्शन्स और विकिडेटा से डेटा को साथ मिलाकर किसी भी समर्थित भाषा में प्राकृतिक भाषा के वाक्य उत्पन्न करने देगा। इन वाक्यों का फिर किसी भी विकिपीडिया द्वारा (या कहीं और) उपयोग किया जा सकेगा। मतदान के दो दौर होंगे, जिसके बाद उम्मीदवारों की कानूनी समीक्षा होगी; मतदान 20 अक्टूबर और 17 नवंबर को शुरू होंगे। हमारा लक्ष्य है दिसंबर 2025 के बीच तक परियोजना को एक निर्णायक नाम देना। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ११:४३, २० अक्टोबर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">आंदोलन की कई समितियों में सम्मिलित होने के लिए स्वयंसेवकों की खोज</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> प्रत्येक वर्ष, आमतौर पर अक्टूबर से दिसंबर तक, आंदोलन की कई समितियाँ नए स्वयंसेवकों की खोज करती हैं। समितियों के बारे में उनके मेटा-विकी पृष्ठों पर अधिक पढ़ें: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|संबद्धता समिति (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|ओम्बड्स कमीशन (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|केस रिव्यू कमेटी (CRC)]] समितियों के लिए आवेदन ३० अक्टूबर २०२५ को खुलेंगे। संबद्धता समिति, लोकपाल आयोग और केस समीक्षा समिति के लिए आवेदन ११ दिसम्बर २०२५ को बंद होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|मेटा-विकी पर अपॉइंटमेंट पेज पर जाकर]] आवेदन करने का तरीका जानें। अपने किसी भी प्रश्न के लिए बातचीत पृष्ठ पर पोस्ट करें या cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org को ईमेल करें। समिति की सहायता टीम के लिए, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] १४:१३, ३० अक्टोबर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MKaur (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः २०२५ == [[File:WAM logo without text.svg|right|200px|]] :'''[[विकिपीडिया:WAM2025|विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः]]''' कश्चन ऑनलाइन-एडिट-ए-थान-कार्यक्रमः वर्तते। जम्बुद्वीपीय-विकिपीडिया-समुदायेषु विशेषसामञ्जस्यं वर्धेत इति एतस्य उद्देश्यम्। २०१९ तमस्य वर्षस्य सम्पूर्णं नवम्बर-मासं यावत् एषः कार्क्रमः भवति। <nowiki>[यूष्माकं भाषायाम्]</nowiki> उच्चगुणवत्तायुक्तानाम्, अधिकाधिकानां च लेखानां निर्माणं स्यादिति संस्कृत-विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-मासस्य उद्देशः अस्ति। ते लेखाः <nowiki>[यूष्माकं देशं विहाय]</nowiki> अन्यजम्बुद्वीपीयानां देशानां विषये भवेयुः। न्यूनातिन्यूनं चतुर्ण्णां (४) लेखानाम् अथवा अधिकानां लेखानां निर्माणं ये सदस्याः करिष्यन्ति, ते विभिन्न-विकिपीडिया-समुदायेषु मित्रता-प्रतीकरूपेण अन्यप्रतियोगिभिः देशैः विशिष्टतया सज्जीकृतानि विकिपीडिया-प्रेषकपत्राणि (postcard) प्राप्स्यन्ति। प्रत्येकं विकिपीडिया-जालस्य ये विकिपीडिया-सदस्याः सर्वाधिकान् लेखान् रचयिष्यन्ति, ते “विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-राजदूतः“ इति पुरस्कृताः भविष्यन्ति। कृपया भागम् ऊह्यताम्।-- [[User:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी ]] ([[User talk:Suyash.dwivedi|चर्चा]]) १९:२४, १४ नवेम्बर् २०२५ (UTC) == <span lang="hi" dir="ltr">अनुस्मारक: नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}। अनुस्मारक: कृपया नई अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नाम चुनने में सहायता करें। निर्णायक मतदान आज शुरू हो रहा है। नाम के निर्णायक प्रतिभागी हैं: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १४:२२, २० नवेम्बर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:२१, १८ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> </div> २१:०१, १९ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> २१:५९, २३ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&oldid=29972868 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ABreault (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:५८, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == २०२६ U4C निर्वाचने अधुना मतदानं कुर्वन्तु == <section begin="announcement-content" /> योग्याः मतदातारः २०२६ सार्वभौमिकाचारसंहितासमन्वयसमितेः (U4C) निर्वाचने सहभागित्वाय आमन्त्र्यन्ते। अधिका सूचना-यत्र योग्यतापरीक्षणम्, मतदानप्रक्रियायाः विवरणम्, अभ्यर्थिनां सूचना, मतदानस्य संयोजनम् च अन्तर्भवति-मेटा-माध्यमे २०२६ निर्वाचनसूचनापृष्ठे उपलब्धा अस्ति। मतदानप्रक्रिया [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] समये २ जून् २०२६ दिनाङ्के समाप्तिं गमिष्यति। यदि भवतः/भवत्याः सदस्यखातं योग्यं भवति तर्हि कृपया मतदानं कुर्वन्तु। परिणामाः १४ जून् २०२६ दिनाङ्कपर्यन्तं उपलब्धाः भविष्यन्ति।<section end="announcement-content" /> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) १७:१४, २७ मे २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|सम्भाषणम्]])</bdi> १७:११, २३ जून् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १३:३०, २५ जून् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) १२:२४, २४ जुलै २०२६ (UTC) </bdi> (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] १५:२६, २१ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067433 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:२९, ९ अक्टोबर् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> np6jqn7pf3wcnw6zuxac3smxb0xbog8 502186 502185 2026-11-14T09:44:36Z Ganesh Paudel 6561 प्रत्युत्तरं 502186 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{तलं गच्छतु}} {{पुरालेखाः|auto=yes|search=yes}} == प्रबन्धकाधिकारावेदनम् == विगतभ्यः २२ वर्षेभ्यः विकिपीडियायां सम्पादनं करोमि। संस्कृतविकिपीडियायां सक्रियसम्पादकः सन् अहम् आङ्ग्ल-नेपाली-संस्कृत-विकिपीडियासु तथा च विकिमीडिया-कॉमन्स्-मध्ये महत्त्वपूर्णं योगदानं कृतवान् अस्मि। अहं नूतनानां भाषासमुदायानां विकासार्थं तेषां भाषासु विकिपीडिया-निर्माणाय च सततं समर्थनं करोमि। साम्प्रतं संस्कृतविकिपीडियायां सामग्रीवर्धनार्थं जनानां सहभागितां च वर्धयितुं यते। एतदर्थं वयं विकि-प्रसारणं (Outreach) तथा च व्यक्तिगतमार्गदर्शनं (Person-to-person Mentorship) कुर्वन्तः स्मः। अस्मिन् प्रयासे संस्कृतविकिपीडियायाः प्रशासकैः सम्पादकैः च यत् समर्थनं दत्तं, तदर्थं तान् प्रति कार्तज्ञ्यं प्रकटयामि। तत् समर्थनम् एव अस्मान् प्रेरयति। इतः परं प्रबन्धकत्वेन (Sysop) दायित्वं प्राप्य अहं संस्कृतविकिपीडियायै अधिकं योगदानं दातुम् इच्छामि। अहं कतिपयवर्षेभ्यः नेपालीविकिपीडियायां प्रबन्धकत्वेन प्रशासकत्वेन च कार्यं कृतवान् अस्मि। तेन अनुभवेन प्रबन्धकीयकार्याणि सम्यक् जानामि, अतः संस्कृतभाषासमुदायस्य हिताय एतां भूमिकां निर्वोढुं शक्नोमि इति मम विश्वासः अस्ति। कृपया मम प्रबन्धकाधिकारावेदनं समर्थयन्तु इति सविनयं निवेद्यते। भवदीय --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १०:०६, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) ([[user:Ganesh Paudel|गणेश पौडेल]]) ===समर्थनम् === [[विशेषः:योगदानानि/~2026-58129-83|~2026-58129-83]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:~2026-58129-83|वार्ता]]) १३:५३, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) एतावता विकिक्षेत्रे अनेकानि कार्याणि कृत्वा विशेषसामर्थ्यं प्राप्तवान् अयं संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकः सन् अस्य जालपुटस्य अभिवर्धनं करोतु इति आशासे | - [[User:Shubha|शुभा]] ([[User talk:Shubha|चर्चा]]) ०६:०२, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ([[User:कोमलप्रसाद पोखरेल|कोमलप्रसाद पोखरेल]] ([[User talk:कोमलप्रसाद पोखरेल|चर्चा]]) १०:४६, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC)) * गणेशपौडेलः सक्रियः गतिशीलश्च विकिपीडियाकार्यकर्ता अस्ति। सः संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकपदाय योग्यः समर्थश्च अस्ति। -- [[User:Janak Bhatta|Janak Bhatta]] ([[User talk:Janak Bhatta|चर्चा]]) १०:१७, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) *[[User:Bijay Chaurasia|Bijay Chaurasia]] ([[User talk:Bijay Chaurasia|चर्चा]]) १२:३६, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) * यतो हि गणेशपौडेलः कुशलप्रयोक्तृरूपेण संस्कृतविकिपीडियायां योगदानं ददाति, तस्मात् अहं विकिपीडियायाः नीतिमार्गदर्शिकानुसारं प्रबन्धकत्वेन तस्य उत्तरदायित्वस्य समर्थनं करोमि। --[[User:Biplab Anand|Biplab Anand]] ([[User talk:Biplab Anand|चर्चा]]) १३:००, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) * गणेशपौडेलमहोदयाय मम समर्थनम्। [[User:Nirjal stha|Nirjal stha]] ([[User talk:Nirjal stha|चर्चा]]) ०७:१३, ८ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ===विरोधः === *{{oppose|I dare say not YET, my fellow voters}}. Forgive me for not writing in Sanskrit. Though I understand this language, I dare not write due to the fact that it is such a delicate language, I'll surely ''...गमिष्याम्युपहास्यताम्'' (Sorry Kalidas!). That's why, being a regular visitor here I am still not a regular contributor one. :I have some concerns regarding this proposal - I do not see WHY exactly you wish to get the right. Even after pinpointed questions by Nehal, your answer is vague, gratuitous and superfluous all the way. Looking at your contributions here - I do not see many tecchnical engagements (even though you have created some templates, you never asked existing adimn to import them properly). Then why this request? :I have concerns about the VOTES also. Looking at the users (and their contribs) who have voted here, they seem to be influenced. :I still agree that a non-native Sanskrit speaker can become admin too but your request doesn't appear to qualify. :I would suggest you to contribute more here and use your experience from newiki and other projects here, NOT the influence on users. Best regards.--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--talk--</small>]]</sup> १९:०६, ९ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ::Respected sir, if you remember I have approaced you personally before organizing the previous interwiki edit-a-thon, and we had had extensive discussions. We also discussed technical issues, didn't we? You have given valuable inputs. Following your advice and suggestions with the highest respect, we successfully organized the event. Our collaboration shall be going on continuously whether I'll be granted any additional rights or not. Need not to say, my work and contributions shall remain unwavering. According to Wikipedia's universally accepted principles, voting in favor or against is the personal decision of the editors. Do you want volunteer editors who understand this principle be interpreted to change their spontaneous voice? --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १५:४०, ११ नवेम्बर् २०२६ (UTC) :::@[[सदस्यः:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] Ji, what I do remember - I have also helped our present admin NehalDaveND here in establishing a few technical and intricate templates, i.e. Calendar templates, which I still remember distinctly, and some other things like configure Import facility etc. - and voted for his adminship with a lot of hope. Now, while He is asking "एतादृशं किं कार्यमस्ति, यत्र वर्तमानप्रबन्धकाः कार्यं न कुर्वन्ति?", looking at his actual works as an admin to further this project I can enlist a lot of things which he should have done with these rights (and he's totally and marvelously failed!). :::In your response to his questions you have mentioned translation of documentation pages, interface messages, improvements regarding category tree, creation of infoboxes etc. but I don't see that you have contributed regarding these issues with your existing rights. You ''WILL do these things only after getting sysop rights'' is not convincing because most of the works mentioned by you do not actually require such rights. At least you have hadn't shown how these tasks are getting hampered without sysop rights. :::And second part, what I doubt about the ''spontaneous voices'' of our learned fellows, is being them the very ''spontaneous'' at all. :::That is why I would like to suggest you to work in these areas first and come asking for rights only after you have proven that you actually have interests in, and experience of, handling such things. Bottom line is that I don't appreciate another useless (may feel harsh) admin here at sawiki (like our existin fellows!). Take your time. Me and our learned fellows who have voted here and a lot more people are always here to help and take our collaborative efforts to next levels. My best regards. --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--talk--</small>]]</sup> ०२:१६, १२ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ::::नमस्ते, अहं चिन्तयामि यावत्, प्रबन्धकत्वे स्वीकृते सति अहं मम पूर्णं समयं दत्तवान् आसम्। केषुचित् वर्षेषु अहं मम सहयोगाय संस्कृत-भाषायां प्रविणस्य जनस्य अन्वेषणं कुर्वन् अस्मि। SM7 मम साहाय्यम् अकरोत्। परन्तु हिन्दी-विकिपीडिया-मध्ये तेन पञ्चमवर्णस्य विरोधे कृते सति अत्र मम साहाय्यं स्थगितवान्। अहं ततः सम्पूर्णं मुखपृष्ठं समीकर्तुं साहाय्यम् अतीव प्रयासेन स्वीकृतवान्। तस्य दुर्भावनापूर्णः व्यवहारः मम कृते नवीनः नास्ति। परन्तु तथापि अहं साहाय्यार्थं प्रतीक्षारतः अन्यैः सह सम्पर्कं करोमि स्म। यथा कथञ्चित् मुखपृष्ठस्य कार्यं कृत्वा अहं सहयोगिनः प्रशिक्षणाय प्रयासं करोमि स्म। परन्तु संस्कृत-जनेषु सद्यः प्रचारे कृते सत्यपि अहं साफल्यं न प्राप्नोमि। नेपाल-देशे अपि मया प्रयासः कृतः। गणेशमहोदयस्य, जनकमहोदयस्य च अतीव सहयोगः आसीत् इतोपि सहयोगम् इच्छामि तयोः। मम पार्श्वे सीमितः समयः अस्ति, परन्तु टेकनिकल्-कार्येषु मया बहुकिमपि करणीयम् अस्ति। अनेकैः सह साहाय्यम् अयाचम्। परन्तु स्थितिः तादृशी नास्ति। मम प्रयासाः लेखानां परिष्कारे सन्ति, तेषां वर्णीकरणे मम प्रयासाः सन्ति। यदा समयं प्राप्नोमि, परिष्कारम् उत सम्पादनं करोमि। टेकनिकल-कार्येषु मम रुचिः अस्ति, परन्तु विकि-मध्ये अधुना साहाय्यम् इच्छामि, ततोधिकम् अधुना केषुचित् मासेषु मम योजना विकि-स्रोत-मध्ये नवीनपुस्तकानां स्थापनस्य अस्ति, तेन सह विकिपीडिया-मध्ये अधिकानां लेखानां लेखनस्य अस्ति। ::::मम विरोधः उत समर्थनम् एतदर्थं नासीत्, यतः सहयोगिनः आवश्यकाः सन्ति, परन्तु असंस्कृतजनाः अत्र प्रबन्धकत्वं प्राप्य अशुद्धकार्यं कुर्वन्ति चेत् अत्र कृताः सर्वेपि प्रयासाः व्यर्थाः भवेयुः। संस्कृतं शुद्धम् आवश्यकम् अस्ति। टेम्पलेट इत्यादिकं तु निर्मातव्यमस्ति। मया विकि-वल निर्माणाय अपि प्रयासाः कृताः आसन्, परन्तु इतोपि तेषाम् उचितं स्थापनं न दृश्यते। अधुना अहं लेखवर्धनाय, अन्यान् प्रेरणाय च कार्यं करोमि। यतः टेकनिकल्-कार्याय यदा साहाय्यं प्राप्स्यामि, तदा तेभ्यः अपि सज्जः अस्मि। एकस्मिन् दिने कश्चन प्रबन्धकः माम् उक्तवान् आसीत् यत् - आदिनं विकिपीडाया-मध्ये मा ददातु। स्वस्य आजीविकायाः अपि चिन्तां करोतु। एतत् सेवाकार्यम् अस्ति, यदा समयं प्राप्नोतु तदा करोतु इति। अहं समये प्राप्ते सति लेखान् लिखामि अथवा अन्येभ्यः प्रशिक्षणं ददामि। विकिस्रोत-मध्ये अपि कार्यं करोमि। गुजराती-विकि-मध्ये अपि योगदानं ददामि। संस्कृताय यत्र कार्यं कर्तुं शक्नोमि, तत्र करोमि। अग्रे यदि कश्चन टेक्निकल् कार्ये मम मार्गदर्शनं, साहाय्यं च करिष्यति, तर्हि पुनः तत्र युक्तः भविष्यामि। ::::गणेश-महोदयः सम्यक् संस्कृतं पठित्वा कार्यं कुर्यादित्येव मे कथनमस्ति। अन्यथा मम कार्यस्य मूल्यमपि न्यूनं भवति, यत्र मया प्रबन्धकत्वेन सर्वेषां वर्गाणां समीकरणं कृतम्। यथाशक्तिः अन्वाश्यकलेखानाम् अपाकरणं कृतम्। स्टब्स्-वर्गे लेखानां स्थापनं कृत्वा वर्गीकरणे मम महत्त्वपूर्णसमयः प्रदत्तः। विकि-ट्रान्सलेट मध्ये अपि बहुयोगदानं कृतं, परन्तु कालान्तरे तत्र कोपि आगत्य किमपि परिवर्तनं करोति, तस्य कृते कतिवारम् अहं ध्यानं ददामि। एकाकी भूत्वा सर्वत्र धावितुं न शक्नोमि। सा विफलता इति चिह्निता चेत् अहं किमपि कर्तुं न शक्नोमि। मम समयानुसारं, शक्त्यनुसारं च योगदानं ददामि एव। ओनलाइन उत ओफलाईन। SM7 पार्श्वे अनेकगुणितं बलम् अस्ति, सः अन्यैः सह मिलित्वा अत्रापि यत्किमपि कर्तुं शक्नोति। परन्तु तस्य इच्छानुसारं भवति चेत् वरम् अन्यथा न इतिमानसिकतायाः कारणेन द्वेषः जातः। पञ्चमाक्षरस्य कारणनेन हिन्दी-विकिपीडिया-मध्ये अनेके लेखाः सन्ति, ये संस्कृतसम्बद्धाः सन्ति, परन्तु एतेषां नीतेः कारणेन अशुद्धाः सन्ति। लेखेषु अपि संस्कृत-सम्बद्धानां शब्दानाम् उपयोगं कर्तुं न शक्नुमः, तेषां सङ्कुचितमानसिकतायाः कारणेन संस्कृतसम्बद्धाः लेखाः तत्र मृताः। विस्तारेण 100 पृष्ठात्मकस्य लिखितस्य लेखस्य https://w.wiki/AZdm अधुना किञ्चिदपि अवशिष्टं नास्ति, तत्र प्रबन्धकस्यास्य वैफल्यं न कोपि वदति। तत्र एतस्य दायित्वं कोपि न निश्चिनोति। ::::नृत्तावसाने नटराजराजो ननाद ढक्कां नवपंचवारम्। एतादृशं सर्वमपि संस्कृतसम्बद्धं हिन्दी-विकि-मध्ये नष्टं कृतमस्ति। https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8&diff=3700008&oldid=1536843 इत्यादिकं कृत्वा एते संस्कृतसम्बद्धे कार्ये विघ्नम् उत्पादयन्ति। तेषां पार्श्वे यः समयः अस्ति, तस्य उपयोगेन अन्यस्य समयं व्यर्थं कुर्वन्ति, येन अन्यः जनः अयोग्यः, निष्क्रियः उत अनावश्यकः भवेत्। ततः ते आरोपादिकं कृत्वा स्वकृतस्य कार्यस्य फलं प्राप्नुवन्ति। एतेन साहाय्यं कृतं, परन्तु यावत्पर्यन्तं तस्य विचारधारायाः मया अनुसरणं कृतं तावत्पर्यन्तं, ततश्च तेन स्वस्य स्वरूपं प्रदर्शितम्। अतः एतस्य विरोधस्य, समर्थनस्य च मम कृते महत्त्वं नास्ति। अहं विरोधं न कर्तुम् इच्छामि, न तु समर्थनम्। परन्तु मिलित्वा कार्यशालाः कृत्वा अथवा अन्यमाध्यमेन जनान् आकर्षयामः इति धिया गणेशमहोदयसदृशाः जनाः अतीव आवश्यकाः। अलम्। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०७:५३, १२ नवेम्बर् २०२६ (UTC) :::::@[[सदस्यः:NehalDaveND|NehalDaveND]] Ji, Some day we will surely discuss yours contributions ''as admin'' here on sawiki too. Right now my point is different. I am not saying that गणेशमहोदयसदृशाः जनाः अत्र अनावश्यकाः or I do not respect his contributions here so far. I don't see any reasons to support his request for admiship yet. Don't get offended and save your precious time. Regards. --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--talk--</small>]]</sup> ११:५३, १२ नवेम्बर् २०२६ (UTC) :::::@[[सदस्यः:NehalDaveND|नेहलमहोदय]]स्य मतेन सह सहमतः अस्मि। संस्कृतविकिपीडियायाम् आङ्ग्लभाषायाः, हिन्दीभाषायाः, नेपालीभाषायाः अन्यभाषाणां वा सामग्रीं केवलं स्थानीयसामग्रीरूपेण यथेच्छं सङ्गृह्य अस्याः विकिपीडियायाः विस्तारः न भविष्यति। भाषाविशुद्धतां संरक्ष्य संस्कृतभाषाविश्वकोशस्य सामग्रीं परिमाणात्मकरूपेण गुणात्मकरूपेण च वर्धयितुं शक्नुमः चेत् एव वास्तविकः विकासः भविष्यति। अहम् अस्य विषयस्य गम्भीरताम् अवगच्छामि। संस्कृतविकिपीडियायाम् अनावश्यकम् अवकरं (garbage) न सञ्चिनुयाम् इति विषये अहं पूर्णतया सचेतोऽस्मि तदनुसारं आचरिष्यामि इति मम प्रतिज्ञा। नेहलमहोदय, शुभा-महोदया, संस्कृतविकिं प्रति भवद्भ्यां सह केषाञ्चन सम्पादकानां योगदानम् अतुलनीयम् अस्ति। यद्यपि स्वयंसेवी यावत्कालं कार्यं करोति, तथापि तस्य प्रशंसा दुर्लभा एव भवति इतोपि अधिकं योगदानं आवश्यकी। भविष्ये अधिकाः स्वयंसेवकाः सम्पादकाः च योजिताः भविष्यन्ति, ये संस्कृतविकिस्य भाषाविशुद्धतां रक्षितुम् उच्चस्तरीयं योगदानं करिष्यन्ति। प्राविधिक कार्यं च मिलित्वा कुर्मः। विकिपीडियायां भ्रमवशात् आगत्य अस्याः कार्यपद्धतिम् अनवगत्य कैश्चित् जनैः कृतैः दोषैः वयं निरुत्साहिताः न भवेम, अपि तु ते अस्माकम् अग्रे गमनाय ऊर्जां दद्युः। यदि अस्माकं सर्वे प्रयत्नाः समन्वयात्मकाः स्युः, तर्हि एव अस्माकं समुदायः वर्धिष्यते। ये अस्मान् प्रोत्साहनशक्तिं दत्त्वा प्रेरितवन्तः तेषां धन्यवादं कुर्मः। ये च अस्मान् निरुत्साहितवन्तः तेषां विचाराः अस्मान् अधिकशक्त्या अग्रे गन्तुं प्रेरयिष्यन्ति इति आशास्महे। कार्यक्रमस्य आयोजने, योगदानस्य उत्साहवर्धने, आवश्यकं समर्थनं दत्त्वा प्रभावोत्पादने च एकाकिनः प्रयासस्य अपेक्षया मिलित्वा कृतं कार्यम् अधिकं प्रभावशालि भवति इति नेहलमहोदयस्य नेपालदेशम् आगमनसमये अस्माभिः सर्वैः मिलित्वा आयोजितम् अनुष्ठानं तस्य प्रभावञ्च दर्शयिष्यति। वयं सर्वे मिलित्वा यथोचित चर्चा सम्वादं कृत्वा एतादृशानि कार्याणि कुर्मः। अस्तु। --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) ०९:३८, १४ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ===तटस्थता === ===टिप्पणी === # एतादृशं किं कार्यमस्ति, यत्र वर्तमानप्रबन्धकाः कार्यं न कुर्वन्ति। # प्रबन्धकेभ्यः यदि किमपि कार्यम् उक्तं, तर्हि तैः न कृतम् इति कदापि जातं वा। यदि जातं, तर्हि किं सर्वैः प्रबन्धकैः तथा कृतं वा। # प्रबन्धकत्वस्य एव का आवश्यकता अस्ति, एतादृशं किं साधनीयम् अस्ति, यस्य कृते प्रबन्धकाधिकारस्य एव आवश्यकता अस्ति। # अत्र यादृशं सम्पादनं भवति, तत्र प्रबन्धकाः पर्याप्ताः सन्ति। पश्चात् किमर्थम् एषः नवीनः उपक्रमः। # अन्ये (विशेषतः प्रबन्धकाः @Shubha) महोदयस्य संस्कृतसम्बद्धं कार्यं पश्येयुः। भाषाशुद्धिः, व्यक्तिगतचर्चाः संस्कृते कुर्युः (वोट्सेप-माध्यमेन), लिखितेषु लेखेषु कति दोषाः सन्ति इत्यपि निरीक्षणं कुर्युः। एतत्सर्वं कृत्वा यदि समर्थनस्य सङ्कल्पः तथैव तिष्ठति, तर्हि एव उचितम्। दीर्घकालात् कार्यं करोति इति नात्र प्रबन्धकत्वप्राप्तेः आधारः स्यात् इति मे निवेदनम्। # यतो हि अहं गणेश-महोदयस्य मित्रम् अस्मि। कदाचित् तस्य वचनस्य विरोधं कर्तुं न शक्नोमि सद्यः। परन्तु अत्र चिन्तनस्य आवश्यकता अस्ति इति निश्चयेन अनुभवामि। यः (गणेशमहोदयः स्वयमपि) कोपि एतेषां सर्वेषां विषयाणां सतर्कं चर्चां कुर्यात्, पश्चात् अहं चिन्तयामि। # यदि अत्र चर्चां विना केवलं विभिन्नानां जनानां समर्थनेन एव प्रबन्धकत्वस्य कृते अग्रे गम्यते, तर्हि अहं विरोधाय अथवा सर्वेषां योगदानकर्तॄणां विश्लेषणं ज्ञातुं प्रवृत्तो भविष्ये। केवलं समर्थनं पर्याप्तं नास्ति, कारणं, कारणस्य पृष्ठे वास्तविकी भूमिः अपि आवश्यकी इति मे मतिः। # गणेश-महोदय... क्षम्यतां यदि भवतः मनोदुःखं जातम्। परन्तु भाषादृष्ट्या इतोपि भवता बहुकिमपि करणीयम् अस्ति। संस्कृतं पठतु, संस्कृते स्वयम् अनुवादं कृत्वा लेखान् लिखन्तु, ततः कामपि चर्चा योग्या भवेत्। # भवान् प्रबन्धकः भवेत् इति मे कामना अस्ति, अतः अत्र अहम् अवरोधं न जनयामि, अपि तु निष्पक्षतया मे दायित्वानां वहनं करोमि। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०६:१६, २ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ::: धन्यवादः नेहल महोदय। भवतः जिज्ञासा अधोलिखितां मम अभ्यर्थिता प्रतिज्ञा सम्बोधयति इति अहं मन्ये। यदि अहं प्रबन्धकः अभविष्यम्, तर्हि भवता सह अन्यैः सम्पादकैः च सह मिलित्वा सम्वादं सहकार्यं च कृत्वा कार्यसम्पादनं कर्तुम् अर्हिष्यामि, यथा तत्पूर्वं कृतवान्। चिन्ता मास्तु। --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १५:१९, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ===प्रबन्धकपदाय मम अभ्यर्थिता=== विकिपीडियायाः परम्परां, नीतिनियमांश्च अनुसृत्य अन्यैः सम्पादकैः सह विचारविनिमयं कृत्वा, परस्परं सहयोगं समन्वयं च विधाय कार्यं कर्तुं मम इच्छा अस्ति। विकिपीडिया कस्यचित् एकस्य व्यक्तेः परियोजना नास्ति, अपितु सामूहिकप्रयत्नेन विकसितः मुक्तज्ञानकोशः अस्ति। अतः अस्य विकासस्य प्रधान कारणं सर्वेषां सम्पादकानां सहभागिता वर्तते। संस्कृतविकिपीडियायां कानिचन फलकानि तेषां शिक्षालेखनं (documentation) च, ज्ञानपेटिकादीनां (Infobox) निर्माणं तथा व्यवस्थापनं कर्तुं बहूनि प्राविधिककार्याणि करणीयानि सन्ति। मीडियाविकि-अन्तरफलकस्य (Interface) संस्कृतानुवादकार्यमपि अद्यापि पूर्णं न जातम्। अतः विकिपीडियायाः सम्पूर्णं दृश्यस्वरूपं संस्कृतमयं न भवति। कतिपयानि सन्देशानि संस्कृतभाषायां न लभ्यन्ते, तेषां स्थाने अन्यासां भाषाणां (अथवा Default fallback भाषा) सन्देशाः दृश्यन्ते। प्रणालीसन्देशानाम् अनुवादः अपूर्णः इति कारणेन सूचनाः, सावधानतासन्देशाः च अद्यापि आङ्ग्लभाषायां दृश्यन्ते। बहूनि लेखानि च श्रेणीवृक्षानुसारं (Category Tree) व्यवस्थितानि कर्तुं शेषाणि सन्ति। एतेषां कार्याणां सम्पादनं मम प्राथमिकतासु भविष्यति। अन्येषां प्राविधिकसमस्यानां समाधानाय मीडियाविकि-विकासकैः सह सम्पर्कं स्थापयित्वा आवश्यकं सहयोगं समन्वयं च करिष्यामि। स्वयंसेवकानां सम्मानः सहयोगश्च स्वस्य निजीसमयं व्ययीकृत्य विकिपीडियायाः विकासाय योगदानं कुर्वन्तः सर्वे स्वयंसेवकसम्पादकाः मम कृते सदैव सम्माननीयाः सन्ति। तेषां रुचिः, ज्ञानम्, अनुभवः, कार्यक्षमता च विकिपीडियायाः विकासे महत्त्वपूर्णाः सन्ति। अतः प्रत्येकः सम्पादकः स्वेच्छया स्वकीयक्षेत्रे कार्यं कर्तुं शक्नुयात्, तस्य कृते अनुकूलं वातावरणं च भवेत् इति मम प्रयासः भविष्यति। सम्पादकेषु कदाचित् मतभेदाः जायन्ते। एतत् स्वाभाविकम्। परन्तु तेषां समाधानं परस्परं सम्मानं कृत्वा शान्तिपूर्णचर्चया एव करणीयम्। व्यक्तिगतद्वेषः, पूर्वाग्रहः अथवा अधिकारप्रदर्शनं मतभेदस्य समाधानमार्गः न भवितुमर्हति। अन्येषां विचारान् श्रोतुं, नवीनानि विषयाणि ज्ञातुं तथा स्वकीयम् अनुभवम् अन्यैः सह विभक्तुं च अहं सदैव तत्परः अस्मि। नवीनसम्पादकानां स्वागतं, सक्रियसम्पादकानां प्रोत्साहनं तथा सर्वेषां सहभागितायाः अवसरप्रदानं समुदायस्य विकासाय आवश्यकम्। विकिपीडियायाः वास्तविकं सामर्थ्यं तस्यां योगदानं कुर्वत्सु स्वयंसेवकेषु एव निहितम् अस्ति। संस्कृतविकिपीडियायाः विस्तारः संस्कृतविकिपीडियायां मुख्यतः दक्षिण एशियाक्षेत्रात् योगदानं भवति इति दृश्यते। अस्मिन् क्षेत्रे संस्कृतभाषया सह ऐतिहासिकः, सांस्कृतिकः, भाषिकः च सम्बन्धः विद्यमानः अस्ति। अतः अत्रत्येषु बहुषु समुदायेषु संस्कृतभाषायाः प्रति विशेषः अनुरागः दृश्यते। यस्यां भाषायां जनाः स्वकीयत्वम् अनुभवन्ति, तस्याः विकासाय ते अधिकोत्साहेन कार्यं कुर्वन्ति। विकिपीडियायां योगदानं कुर्वन्तः सर्वे सम्पादकाः तत्तद्भाषायाः मातृभाषिणः भवन्ति इति नास्ति। अहमपि संस्कृतभाषायाः मातृभाषी न अस्मि तथापि संस्कृतभाषायाः प्रति मम महति अनुरागः अस्ति। अहं संस्कृतभाषां स्वमातरम् इव प्रेम्णा पश्यामि। सामान्यसम्पादकरूपेण संस्कृतभाषायाः प्रयोगं वर्धयितुं, विशेषतः संस्कृतविकिपीडियायां अधिकाधिकजनानां सहभागितां प्रोत्साहयितुं च दीर्घकालात् प्रयत्नशीलः अस्मि। अस्यैव प्रयत्नस्य भागरूपेण नेपालदेशस्य कोशीप्रदेशे बागमतीप्रदेशे च स्थितेषु प्रमुखसंस्कृतशिक्षणसंस्थानेषु विकिविस्तारकार्यशालाः आयोजिताः। उभयोः कार्यक्रमयोः आयोजनायां तथा कार्यान्वयने मम सक्रियः सहभागः आसीत्। संस्कृतस्य अध्ययनाध्यापनं यत्र भवति तादृशेषु कानिचन शिक्षणसंस्थानेषु अपि कार्यशालानाम् आयोजनविषये चर्चा प्रचलति। विश्वस्य विभिन्नसमुदायैः सह संवादं कृत्वा संस्कृतविकिपीडियायां योगदानं कर्तुं जनान् प्रेरयितुम् अपि अहं प्रयतमानः अस्मि। प्रबन्धकपदस्य दायित्वं प्राप्य एतानि कार्याणि अधिकसक्रियतया व्यवस्थितरूपेण च सम्पादयिष्यामि। मम दृष्टिकोण विकिपीडियायां प्रबन्धकपदं पारिश्रमिकयुक्तं पदं नास्ति। एतत् समुदायेन विश्वस्ताय व्यक्तये प्रदत्तम् अतिरिक्तं दायित्वम् अस्ति। प्रबन्धकः अन्यसम्पादकेभ्यः श्रेष्ठः अथवा उच्चपदस्थः अधिकारी न भवति। सः समुदायस्य सेवायै अतिरिक्तं कार्यभारं स्वेच्छया स्वीकुर्वन् स्वयंसेवकः एव भवति। मम अभ्यर्थितायाः उद्देश्यं वर्तमानप्रबन्धकानां अधिकारान् न्यूनीकर्तुं वा तेषां कार्यक्षेत्रे हस्तक्षेपं कर्तुं वा नास्ति। तादृशः कश्चिदपि अभिप्रायः मम नास्ति। विकिपीडियायां सम्पादनं कुर्वतः मम द्वाविंशतिवर्षीयस्य अनुभवस्य आधारेण अद्य अहं एतत् अतिरिक्तं दायित्वं स्वीकर्तुम् इच्छामि। एतत् पदं प्राप्नोमि वा न प्राप्नोमि, मुक्तज्ञानस्य प्रसाराय मम उत्साहः योगदानं च यथापूर्वं भविष्यतः। स्वयंसेवीकार्येषु सर्वे जनाः सर्वदा समानं समयं दातुं न शक्नुवन्ति। यदा कस्यचित् समयः अनुकूलः भवति, तदा सः समुदायस्य हिताय अतिरिक्तं दायित्वं स्वीकर्तुम् इच्छति चेत् तस्य इच्छायाः स्वागतं करणीयम्। एकस्य व्यक्तेः व्यक्तिगताभिप्रायात् अन्ये योगदानोत्सुकाः स्वयंसेवकाः निरुत्साहिताः न भवेयुः। समुदायस्य हिताय यः कोऽपि कार्यं कर्तुम् इच्छति, तस्मै योगदानस्य अवसरः देयः इति मम मतम्। सम्पादकीयकार्यं प्रबन्धकीयकार्यं च परस्परं सम्बद्धे स्तः, तथापि तयोः स्वरूपे किञ्चित् भेदः अस्ति। प्रबन्धकीयकार्ये भाषाज्ञानस्य महत्त्वं न निवारयितुं शक्यते। भाषायाः पर्याप्तज्ञानम् आवश्यकम्, किन्तु तेन सह विकिपीडियायाः नीतिनियमज्ञानम्, प्राविधिकदक्षता, प्रशासनिककार्याणाम् अनुभवः तथा सामुदायिकसमन्वयस्य क्षमता अपि आवश्यकी अस्ति। अत्यधिकलेखयुक्तायाः आङ्ग्लविकिपीडियायाः सर्वे प्रबन्धकाः आङ्ग्लभाषायाः मातृभाषिणः नासन्ति। प्रबन्धकस्य कार्यं केवलं भाषासम्पादनं नास्ति । तस्य प्राविधिककार्याणि, नीतिनियमानां पालनम्, विवादानां समाधानम् तथा समुदायस्य सहयोगः अपि महत्त्वपूर्णानि दायित्वानि सन्ति। मम भाषाज्ञानम्, विकिपीडियायां दीर्घकालीनः सम्पादन प्रबन्धन प्रशासकत्वेन कृतानि कार्यानुभवः, प्राविधिकविषयाणां ज्ञानम् तथा विविधविकिमिडियापरियोजनासु कार्यानुभवः च संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकस्य दायित्वं निर्वोढुं पर्याप्ताः भविष्यन्ति इति मम विश्वासः अस्ति। यत्र आवश्यकता भविष्यति तत्र अन्येषां अनुभवीसम्पादकानां परामर्शं स्वीकरिष्यामि, नवीनानि विषयाणि च ज्ञास्यामि। मुक्तज्ञानस्य दर्शनं सामूहिकसहभागिता च विकिपीडियायाः मूलभावनां न जानन्तः केचन जनाः चिन्तयेयुः यत् सर्वासु भाषासु विकिपीडियायाः लेखनं प्राध्यापकाः, पत्रकाराः, लेखकाः, समीक्षकाः तथा अन्ये विद्वांसः एव कुर्युः। परन्तु विकिपीडियायाः मूलदर्शनं एतादृशान् परम्परागतान् प्रतिबन्धान् अतिक्रम्य सर्वेभ्यः समानं योगदानावसरं ददाति। कस्यचित् व्यक्तेः शैक्षणिकयोग्यता, व्यवसायः, सामाजिकपृष्ठभूमिः अथवा बौद्धिकक्षमता कीदृशी अस्ति इति विचार्य तस्य योगदानं निषिद्धं न भवति। विषयविशेषज्ञस्य ज्ञानम् अवश्यमेव महत्त्वपूर्णम्, तथापि सामान्यजनानाम् अनुभवः तथा योगदानमपि ज्ञानविस्तारे मूल्यवान् भवति। एषा एव विकिपीडियायाः विशेषता, यया सा विश्वस्य जनानां साझा ज्ञानसम्पद् अभवत्। जिमी वेल्सेन सर्वैः सम्पादयितुं शक्यस्य मुक्तविश्वकोशस्य परिकल्पना न कृता अभविष्यत् चेत् विकिपीडिया अद्य एतादृशी विश्वव्यापिनी न अभविष्यत्। विश्वकोशग्रन्थाः केवलं सीमितसाधनसम्पन्नानां जनानाम् एव उपलब्धाः अभविष्यन्। सामान्यजनाः न सहजतया ज्ञानं प्राप्तुं शक्नुयुः, न च स्वकीयम् अनुभूतं ज्ञानम् अन्यैः सह विभक्तुं शक्नुयुः। इतिहासे अपि सामूहिकप्रयत्नस्य महत्त्वं स्पष्टं दृश्यते। महात्मा गान्धी १९३० तमे वर्षे दाण्डीयात्रा तस्य एकस्य एव प्रयत्नः नासीत्। बी.पी. कोइरालायाः प्रजातन्त्रप्राप्तये कृतः सङ्घर्षः तस्य एकस्य एव प्रयासः नासीत्। एते उदाहरणे दर्शयतः यत् महत्कार्यस्य सफलता एकस्य व्यक्तेः ज्ञानात्, सामर्थ्यात् अथवा नेतृत्वात् एव न भवति। लक्ष्यप्राप्तये सामूहिकसहभागिता, सहयोगः तथा साझा प्रतिबद्धता आवश्यकी भवति। विकिपीडियायाः विकासोऽपि एतेन सिद्धान्तेन अभवत्। सामुदायिकनेतृत्वं परस्परसम्मानश्च [[विकिपीडिया:स्तम्भपञ्चकम्| विकिपीडिया आधारभूत सिद्धान्तानुसारेण]] विकिपीडियासमुदायस्य नेतृत्वं नाम सदस्येषु नियन्त्रणस्थापनं न, अपितु तेषां संरक्षणं, प्रोत्साहनं तथा सहयोगपूर्णवातावरणस्य निर्माणम् अस्ति। नेतृत्वदायित्वं धारयता व्यक्तिना समुदायस्य सदस्याणाम् अधिकाराः, सम्मानः तथा स्वतन्त्राभिव्यक्तिः संरक्षितव्याः। अतः संस्कृतविकिपीडियाम् अपि मुक्तं, समावेशी, सहिष्णुं सहयोगपूर्णं च समुदायं निर्मातुं वयं सर्वे प्रयतेमहि। विद्वांसः, सामान्यसम्पादकाः, भाषाविदः, प्राविधिकसम्पादकाः, अनुभवीसम्पादकाः तथा नवीनप्रयोगकर्तारः सर्वे समानसम्मानेन योगदानं कर्तुं शक्नुयुः। अहं प्रबन्धकपदं प्राप्नोमि चेत् अन्यैः सम्पादकैः सह मिलित्वा स्वयंसेवकरूपेण कार्यं करिष्यामि। विकिपीडियायाः नीतिनियमान् निष्पक्षतया, पारदर्शितया तथा समानभावेन अनुसरिष्यामि। व्यक्तिगतमतभेदान् प्रबन्धकीयाधिकारस्य प्रयोगस्य आधारं न करिष्यामि। समुदायस्य सहमतिम्, स्थापितनीतीः तथा विकिपीडियायाः मूलभावनां च अनुसृत्य दायित्वं निर्वक्ष्यामि। संस्कृतविकिपीडियायाः विकासः कस्यचित् एकस्य व्यक्तेः प्रयासेन न सम्भवति। अस्य कृते संस्कृतप्रेमिणां, विषयविशेषज्ञानां, भाषाविदां, प्राविधिकज्ञानां तथा सामान्यस्वयंसेवकानां सामूहिकं योगदानम् आवश्यकम् अस्ति। मम अभ्यर्थिता अपि अस्मिन् सामूहिकप्रयत्ने अतिरिक्तदायित्वं स्वीकर्तुं मम इच्छायाः अभिव्यक्तिः अस्ति। समुदायः मयि विश्वासं कृत्वा एतत् दायित्वं ददाति चेत् सर्वैः सम्पादकैः सह सहयोगं कुर्वन् संस्कृतविकिपीडियायाः प्राविधिकसुधाराय, लेखानां गुणवत्तावर्धनाय, नवीनसम्पादकानां सहभागिताविस्ताराय तथा स्वस्थसामुदायिकवातावरणस्य निर्माणाय निष्ठया प्रयतिष्ये। मुक्तज्ञानम्, परस्परं सम्मानः, समानसहभागिता तथा सामूहिकसहयोगः एव अस्माकं साझा लक्ष्यं भवतु। अस्तु। [[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) ०८:४९, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) == <span lang="hi" dir="ltr">नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}। कृपया अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नया नाम चुनने में सहायता करें। यह परियोजना होगी एक ऐसा विकि जो सदस्यों को [[:f:|विकिफ़ंक्शन्स]] से फ़ंक्शन्स और विकिडेटा से डेटा को साथ मिलाकर किसी भी समर्थित भाषा में प्राकृतिक भाषा के वाक्य उत्पन्न करने देगा। इन वाक्यों का फिर किसी भी विकिपीडिया द्वारा (या कहीं और) उपयोग किया जा सकेगा। मतदान के दो दौर होंगे, जिसके बाद उम्मीदवारों की कानूनी समीक्षा होगी; मतदान 20 अक्टूबर और 17 नवंबर को शुरू होंगे। हमारा लक्ष्य है दिसंबर 2025 के बीच तक परियोजना को एक निर्णायक नाम देना। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ११:४३, २० अक्टोबर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">आंदोलन की कई समितियों में सम्मिलित होने के लिए स्वयंसेवकों की खोज</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> प्रत्येक वर्ष, आमतौर पर अक्टूबर से दिसंबर तक, आंदोलन की कई समितियाँ नए स्वयंसेवकों की खोज करती हैं। समितियों के बारे में उनके मेटा-विकी पृष्ठों पर अधिक पढ़ें: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|संबद्धता समिति (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|ओम्बड्स कमीशन (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|केस रिव्यू कमेटी (CRC)]] समितियों के लिए आवेदन ३० अक्टूबर २०२५ को खुलेंगे। संबद्धता समिति, लोकपाल आयोग और केस समीक्षा समिति के लिए आवेदन ११ दिसम्बर २०२५ को बंद होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|मेटा-विकी पर अपॉइंटमेंट पेज पर जाकर]] आवेदन करने का तरीका जानें। अपने किसी भी प्रश्न के लिए बातचीत पृष्ठ पर पोस्ट करें या cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org को ईमेल करें। समिति की सहायता टीम के लिए, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] १४:१३, ३० अक्टोबर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MKaur (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः २०२५ == [[File:WAM logo without text.svg|right|200px|]] :'''[[विकिपीडिया:WAM2025|विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः]]''' कश्चन ऑनलाइन-एडिट-ए-थान-कार्यक्रमः वर्तते। जम्बुद्वीपीय-विकिपीडिया-समुदायेषु विशेषसामञ्जस्यं वर्धेत इति एतस्य उद्देश्यम्। २०१९ तमस्य वर्षस्य सम्पूर्णं नवम्बर-मासं यावत् एषः कार्क्रमः भवति। <nowiki>[यूष्माकं भाषायाम्]</nowiki> उच्चगुणवत्तायुक्तानाम्, अधिकाधिकानां च लेखानां निर्माणं स्यादिति संस्कृत-विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-मासस्य उद्देशः अस्ति। ते लेखाः <nowiki>[यूष्माकं देशं विहाय]</nowiki> अन्यजम्बुद्वीपीयानां देशानां विषये भवेयुः। न्यूनातिन्यूनं चतुर्ण्णां (४) लेखानाम् अथवा अधिकानां लेखानां निर्माणं ये सदस्याः करिष्यन्ति, ते विभिन्न-विकिपीडिया-समुदायेषु मित्रता-प्रतीकरूपेण अन्यप्रतियोगिभिः देशैः विशिष्टतया सज्जीकृतानि विकिपीडिया-प्रेषकपत्राणि (postcard) प्राप्स्यन्ति। प्रत्येकं विकिपीडिया-जालस्य ये विकिपीडिया-सदस्याः सर्वाधिकान् लेखान् रचयिष्यन्ति, ते “विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-राजदूतः“ इति पुरस्कृताः भविष्यन्ति। कृपया भागम् ऊह्यताम्।-- [[User:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी ]] ([[User talk:Suyash.dwivedi|चर्चा]]) १९:२४, १४ नवेम्बर् २०२५ (UTC) == <span lang="hi" dir="ltr">अनुस्मारक: नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}। अनुस्मारक: कृपया नई अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नाम चुनने में सहायता करें। निर्णायक मतदान आज शुरू हो रहा है। नाम के निर्णायक प्रतिभागी हैं: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १४:२२, २० नवेम्बर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:२१, १८ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> </div> २१:०१, १९ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> २१:५९, २३ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&oldid=29972868 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ABreault (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:५८, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == २०२६ U4C निर्वाचने अधुना मतदानं कुर्वन्तु == <section begin="announcement-content" /> योग्याः मतदातारः २०२६ सार्वभौमिकाचारसंहितासमन्वयसमितेः (U4C) निर्वाचने सहभागित्वाय आमन्त्र्यन्ते। अधिका सूचना-यत्र योग्यतापरीक्षणम्, मतदानप्रक्रियायाः विवरणम्, अभ्यर्थिनां सूचना, मतदानस्य संयोजनम् च अन्तर्भवति-मेटा-माध्यमे २०२६ निर्वाचनसूचनापृष्ठे उपलब्धा अस्ति। मतदानप्रक्रिया [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] समये २ जून् २०२६ दिनाङ्के समाप्तिं गमिष्यति। यदि भवतः/भवत्याः सदस्यखातं योग्यं भवति तर्हि कृपया मतदानं कुर्वन्तु। परिणामाः १४ जून् २०२६ दिनाङ्कपर्यन्तं उपलब्धाः भविष्यन्ति।<section end="announcement-content" /> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) १७:१४, २७ मे २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|सम्भाषणम्]])</bdi> १७:११, २३ जून् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १३:३०, २५ जून् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) १२:२४, २४ जुलै २०२६ (UTC) </bdi> (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] १५:२६, २१ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067433 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:२९, ९ अक्टोबर् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> aobcwjz52nnmhuke5keipdrundqtnza बुधः 0 5187 502177 501474 2026-11-14T01:11:56Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502177 wikitext text/x-wiki {{ग्रह| | वर्णः = D8BBA6 | नाम = बुधः | मुद्रा =[[File:Mercury symbol (fixed width).svg|24px|☿]] | मुद्रः = <span style="font-size:200%; font-weight:bold">&#9791;</span> | चित्रम् = [[File:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|frameless|center]] | अपरनाम = मर्क्युरी | विशेषणम् = | सूर्योच्यम् = ६९,८१६,९०० कि.मी | अपसौरिका = ४६,००१,२०० कि.मी | अर्धमुख्य अक्ष =५७,९०९,१०० कि.मी | विकेन्द्रता = ०.२०५६३० | परिक्रमण कालः = ८७.९६९१ देनानि | परिक्रमण गतिः = ४७.८७ कि.मी/से | उपग्रहाः = नास्ति | मध्यत्रिज्या = २,४३९.७ ± १.० कि.मी | ध्रुवीय त्रिज्या = | सपाटता = 0 | परिधिः = ७.४८ X १०^(७) km² | आयतनम् = ६.०८३ X १०^(१०) km³ | द्रव्यमानम् =३.३०२२ X १०^(२३) केजी | मध्यम घनत्वम् =५.४२७ g/cm³ | गुरुत्वाकर्षणम् =३.७ m/s² | पलायन गतिः =४.२५ कि.मी/से | प्रदक्षिणा कालः =५८.६४६ देनम् | प्रदक्षिणा गतिः =१०.८९२ कि.मी/हौ | तापमानम् = १०० - ७०० K | दबः =सूक्ष्मः | वायु संघटनम् =४२% आम्लः <br/> २९.०% सोडियम् <br/> २२.०% हैड्रोजन् <br/> ६.०% हीलियम् }} <poem> ::'''नमः [[सूर्यः|सूर्याय]] [[चन्द्रः|चन्द्राय]] [[मङ्गलः|मङ्गलाय]] [[बुधः|बुधाय]] च ।''' ::'''[[गुरुः|गुरु]][[शुक्रः|शुक्र]][[शनिः|शनिभ्यश्च]] [[राहुः|राहवे]] [[केतुः|केतवे]] नमः॥''' </poem> '''बुधः'''(Mercury) चतुर्थः ग्रहः भवति। बुधः [[सौरव्यूहः|सूर्यमण्डले]] [[सूर्यः|सूर्यस्य]] अत्यन्तं समीपे स्थितः ग्रहः। अपि च [[सौरव्यूहः|सूर्यमण्डले]] स्थितेषु ग्रहेषु गरिमायां कनिष्ठः अपि अस्ति । सूर्यान्तिकात् अयं ग्रहः स्फुटतया द्र्ष्टुं न शक्यते। [[बुधः|बुधस्य]] गोचरप्रमाणम् २.०-५.५ वर्तते । उषःकाले नेत्राभ्याम् एव सः द्रष्टुं शक्यः भवति। अस्य ग्रहस्य विषये अद्यापि स्पष्टतया विवरणं न उपलभ्यते । [[१९७३]] तमे वर्षे बुधं प्रति प्रेषितं [[म्यारिनर्-१०]]यानं वर्षद्वयं तं प्ररिक्रम्य तस्य ग्रहस्य ४०-५०% भागमात्रस्य मानचित्रं सम्पाद्य प्रत्यागच्छत् । बुधः सूर्यं प्रति परिभ्रमणाय ८८ दिनानि स्वीकरोति । स्वस्य भ्रमणाय १५ घण्टाधिक ५८ दिनानि यावत् स्वीकरोति ।<br /> बुधः आकारे अस्माकं [[चन्द्रः]] इव अस्ति । बुधस्य कोऽपि नैसर्गिक उपग्रहः नास्ति। विशिष्टं [[वायुमण्डलम्|वायुमण्डलम्]] अपि न विद्यते। ग्रहस्य अन्तर्भागे लोहवलयः वर्तते। तत् लोहवलयात् एव पृथिव्याः कान्तक्षेत्रस्य १% शक्तियुतं कान्तक्षेत्रं तत्र वर्तते। बुधस्य उपरि तापमानः ९० K - ७०० K व्याप्तौ वर्तते। अत्रत्यः ध्रुवीयः प्रदेशः अत्यन्तं शीतलः अस्ति । <br /> पाश्चात्यदेशेषु बुधः ’मर्क्युरी’ इति ख्यातः । [[ज्योतिश्शास्त्रम्|भारतीयज्योतिष्शास्त्रे]] बुधः [[चन्द्रः|चन्द्रस्य]] पुत्रः इति अभिदीयते । [[चीनः|चीना]]-[[कोरिया]]-[[जापान]]देशेषु बुधः जलनक्षत्रमिति ख्यातः। पुराणेषु वर्णितं विद्यते यत् बुध: वेदानां वेत्ता अस्ति इति। ==रचना== [[सौरव्यूहः|सूर्यमण्डले]] स्थितेषु चतुर्षु घनरूपिग्रहेषु बुधः अन्यतमः। तन्नाम बुधः अपि [[भूमिः]] इव शिलाभिः खनिजैः वा निर्मितः अस्ति। घनरूपिग्रहेषु लघुतमस्य अस्य ग्रहस्य व्यासः समभाजके ४८७९ कि मी परिमितम्। बुधग्रहः ७०% लोहैः ३०% सिलिकेट्-वस्तुभिः युक्तः अस्ति । अस्य घनता भवति प्रति घ सें मी कृते ५.४३ ग्राम्-परिमितम्। [[सौरमण्डलम्|सौरमण्डले]] एव अति नैबिड्ययुतः ग्रहः अस्ति बुधः। इयं [[भूमिः|भूमेः]] घनतायाः अपेक्षया न्यूना एव। किन्तु गुरुत्वसंक्षेपणपरिष्कारेण बुधः [[भूमिः|भूमेः]] अपेक्षया घनवान् इति ज्ञायते। ===अन्तारचना=== बुधस्य अतिनिबिडतायाः आधरेण तदीया अन्तारचना अवगन्तव्या। [[भूमिः|भूमेः]] अति नैबिड्यस्य किञ्चन कारणं भवेत् तस्याः अन्तर्भागीयसंक्षेपणम्। किन्तु बुधः [[भूमिः|भूमेः]] अपेक्षया लघुः, तस्य अन्तर्भागः अपि तावान् निबिडयुक्तः न विद्यते । अतः बुधस्य अन्तर्भागः विस्तृता अयोमययुक्ता च स्यात्। भूविज्ञानिनां दृष्ट्या बुधस्य अन्तर्भागः तदीयस्य गात्रस्य ४२% भागं व्याप्नोतु। ([[भूमिः|भूमेः]] अन्तर्भागः तस्याः गात्रस्य १७% भागमात्रं व्याप्नोति)<br /> ६०० कि मी गात्रयुतः कश्चन मध्यभागः बुधस्य अन्तः दृश्यते । [[बुधः|बुधस्य]] इतिहासस्य आदिमभागे शतशः कि मी गात्रयुतः कश्चन आकाशकायः तदुपरि आक्रम्य मध्यभागे विद्यमानानि मूलवस्तूनि विनाशयत् । ततः शिथिलमध्यभागमात्रम् अवशिष्टम्। <br /> बुधस्य बाह्यविस्तरः १००-२०० कि मी स्थूलयुतः । बाह्यविस्तरस्य किञ्चन विशिष्टं लक्षणं नाम तत्र विद्यमाना कुकुदावली । एतेषु कानिचन शैलानि शताधिक कि मी औन्नत्ययुतानि । बुधस्य बाह्यविस्तारस्य घनीकरणानन्तरम् अन्तर्भागस्य मध्यभागस्य शीतलीकरणावसरे एतानि लघुशैलानि निर्मितानि स्युः इति भाव्यते । [[सौरव्यूहः|सौरमण्डले]] विद्यमानानाम् अन्येषां ग्रहाणाम् अपेक्षया अत्यधिकप्रमाणेन अयः अत्र दृश्यते। बुधस्य लोहाधिक्यं विवरीतुं विभिन्नाः सिद्धान्ताः प्रस्तुताः सन्ति। ==भारतीयज्योतिश्शास्त्रानुसारं बुधः== ===कारकत्व-स्वरूप-स्वभावादयः=== सुन्दरं शरीरं, श्लेषयुक्ता वाक्, हास्यप्रियता, वात-पित्त-कफप्रकृतिः, भावप्रकाशः, विषयग्रहणशक्तिः, आलोचनासामर्थ्यञ्च बुधग्रहस्य तत्त्वानि ।<br /> बुधस्य कारकत्वानि एतानि - <br /> [[ज्योतिश्शास्त्रम्|ज्यौतिषम्]], [[वेदान्तः]], [[वाणिज्यम्]], [[शिल्पकला|शिल्पम्]], यन्त्रम्, तन्त्रम्, नपुंसकता, सेवकाः, युक्तिः, विष्णोपासना, [[व्याकरणम्]], [[पुराणम्]], मृदुवचनम्, [[अश्वः]], कण्ठः, नाभिः, गुह्यम्, वामकर्णः, रत्नपरीक्षा, दायादयः, साधुत्वं, मातुः चिन्ता, मैथुनं, वाक्, विद्या, विनयः, विवेकः, मित्रं, सगोत्रः, गणितं, [[वेदः]], पाण्डित्यं, शिल्पं, कलावित्, काव्यकौशलं, मातामहः, यन्त्रं, मन्त्रः, अश्वः, भयं, नृत्यं, कोशागारः, तीर्थयात्रा, वायव्यं, प्रीतिः, शिखराणि च ।<br /> मानसिकास्वास्थ्यं, मतिभ्रमः, नरदौर्बल्यं, उदरव्याधयः, मूकत्वम्, अस्फुटभाषणम् - एतेषां सर्वेषां बुधः एव कारकः । ==आधिपत्यम्== [[मिथुनराशिः|मिथुन]]-[[कन्याराशिः|कन्याराश्योः]] बुधः अधिपतिः। बुधः पलायनवादी । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः दृष्ट्या अयं वणिक् विद्यते । वणिजाम् अनुपस्थितौ अपेक्षितवस्तूनां सम्पूरणं कष्टकरम्। बुधः नाम पण्डितः इत्यपि अर्थः। कालानुगुणान् निर्णयान् स्वीकुर्वन् कार्याणां सम्पादनसामर्थ्यं बुधेन एव साध्यम्। अन्येषां साहाय्यम् आचरन् स्वस्य लाभस्य सम्पादनं, सर्वेषां सन्तोषणे अत्यन्तं समर्थः नाम बुधः एव । सर्वैः सह समञ्जनं, स्वस्य प्रामुख्यप्रदर्शनञ्च एतेषां विशेषलक्षणम् । मिथुनराशिवतां वस्तुक्रयणे, कन्याराशिवतां वस्तुविक्रयणे विशेषसामर्थ्यं दृश्यते । गुणविषये ग्रहणम् आदरणं च बुधद्वारा एव निश्चीयते । समाजोन्मुखचिन्तनम् एतेषां वैशिष्ट्यम् । ==बुधग्रहस्य चलनम्== [[चन्द्रः|चन्द्रस्य]] मार्गः सूर्यभूकेन्द्रयोः मध्ये यदागच्छति तदा ग्रहणं भविष्यति। तदा समीपस्थः चन्द्रबिम्बः दूरे विद्यमानं सूर्यबिम्बं सम्पूर्णमाच्छादयितुम् अपेक्षितगात्रवान् भवति। बुध[[शुक्रः|शुक्रौ]] भूसूर्ययोर्मध्ये आगच्छतः किन्तु दूरे भवतः। बिम्बौ लघुरूपेण दृश्येते । अतः सूर्यबिम्बस्य पुरतः लघुकृष्णबिन्दुरिव गच्छतः। बुधग्रहस्य पथः भूपथाय नितम्बे अस्ति। यदि तलभागे भवति तर्हि त्रिवारं बुधग्रहस्य चलनं (ट्रान्सिट्) सूर्यबिम्बस्य पुरतः दृश्यतेस्म्। कुतश्चेत्, [[भूमिः]] [[सूर्यः|सूर्यम्]] एकवारं परिक्रमणार्थमपेक्षिते समये, बुधः चतुर्वारं परिक्रमति। एतेषु एकवारं वयमेव बुधग्रहस्य साकं उपसरणं कृतवन्तः इत्यस्मात् कारणात् त्रीणि परिक्रमणानि एव दृग्गोचराणि भवन्ति। बुधग्रहस्य पथः भूपथाय २डिग्रि परिमिते नितम्बे अस्ति। बुधग्रहस्य परिभ्रमणावधिः ८८ दिनानि,आवर्तनावधिः ५९ दिनानि। इमौ अवधी ३:२ प्रमाणे भवतः इति वैशिष्ट्यमत्र। अनेन कारणेन बुधग्रहस्योपरि स्थित्वा [[सूर्यः|सूर्यं]] पश्यामश्चेत् [[सूर्यः|सूर्यस्य]] गात्रं भूम्या दृष्ट द्विगुणपरिमाणे दृश्यते। गच्छताकालेन [[सूर्यः]] दिगन्तात् मध्यभागे आगत्य पृष्टेगत्वा पुनः मध्यभागे आगच्छेत्। इतस्ततः वक्रगत्यानन्तरं १७६ भूदिनान्यनन्तरं अस्तङ्गतो भवति। अतः दिनस्यावधिः १७६ दिनानि, एकः वर्षस्यावधिः ८८ दिनानि। अर्थात् दिनाय कति (वर्षाणि)वर्षमिति प्रष्टुं शक्यते। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://space.about.com/cs/solarsystem/p/mercuryinfo.htm Mercury] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317172253/http://space.about.com/cs/solarsystem/p/mercuryinfo.htm |date=2017-03-17 }}—About Space * [http://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm Atlas of Mercury—NASA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309045046/http://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm |date=2011-03-09 }} * [http://www.nineplanets.org/mercury.html Mercury page at ''The <strike>Nine</strike><font color="#b00">8</font> Planets''] * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html NASA’s Mercury fact sheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106171436/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html |date=2015-11-06 }} * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury Mercury Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140412155017/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury |date=2014-04-12 }} at [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration site] * [http://www.esa.int/export/esaSC/120391_index_0_m.html ‘BepiColombo’, ESA’s Mercury Mission] * [http://www.flug-ins-all.de/planeten/der-merkur Merkur(dt.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090726111611/http://www.flug-ins-all.de/planeten/der-merkur |date=2009-07-26 }} * [http://messenger.jhuapl.edu/ ‘Messenger’, NASA’s Mercury Mission] * [http://www.solarviews.com/eng/mercury.htm SolarViews.com—Mercury] * [http://www.projectshum.org/Planets/mercury.html Planets—Mercury] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210033737/http://www.projectshum.org/Planets/mercury.html |date=2008-02-10 }} A kid’s guide to Mercury. * [http://www.nasa.gov/worldbook/mercury_worldbook.html Mercury ''World Book Online Reference Center''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070423103959/http://www.nasa.gov/worldbook/mercury_worldbook.html |date=2007-04-23 }} * [http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-49-mercury/ Astronomy Cast: Mercury] * [https://web.archive.org/web/20080222023906/http://www.geody.com/?world=mercury Geody Mercury] World’s search engine that supports [[NASA World Wind]], [[Celestia]], and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080512003707/http://btc.montana.edu/messenger/Interactives/ANIMATIONS/Day_On_Mercury/day_on_mercury_full.htm A Day On Mercury] flash animation * [http://www.psrd.hawaii.edu/Archive/Archive-Mercury.html Mercury articles in Planetary Science Research Discoveries] {{नवग्रहम्}} [[वर्गः:नवग्रहाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] gev5v9288agj19lctfeqcr1xv2u3m2i कात्यायनी 0 5318 502159 296702 2026-11-13T22:50:35Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502159 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = Hindu | color = orange | Image = Katyayani Sanghasri 2010 Arnab Dutta.JPG | Caption =Daughter of Sage Katyayan, hence known as ''Katyayani'' | Name = Kathyayini | Devanagari = कात्यायिनी | Sanskrit_Transliteration = | Pali_Transliteration = | Tamil_script = | Script_name = | Script = | Affiliation = [[Avatar]] of [[Shakti]] | God_of = [[Revenge|Vengeance]] / Victory | Abode = | Mantra = | Weapon = [[Talwar]] (longsword), <br>[[Ashtamangala#Lotus|Lotus]] | Consort = | Mount = [[Dawon]] ([[tiger]] or [[lion]]) | Planet = }} [[File:Durga idol 2011 Burdwan.jpg|left|thumb|'''दुर्गादेवी''']] कात्यायनी इति पर्वतीदेव्याः अपरं नाम । कात्यायिन्यै च विद्महे कन्याकुमार्यै च धीमही तन्नो दुर्गी प्रचोदयात् इति मन्त्रः । दुर्गामतुः षष्टरूपस्य नाम कात्यायनी इति । अस्य आराधनायाः दिने साधकस्य मनः आज्ञाचक्रे लग्नं भवति । योगसाधनायाम् अस्य आज्ञाचक्रस्य महत्वपूर्णं स्थानं भवति । अस्मिन् चक्रे स्थितमनः साधकः मातुः कात्ययन्याः चरणे स्वीयं सर्वमपि समर्पितं करोति । एवं परिपूर्णात्मदानिभ्यः भक्तेभ्यः सहजभावेन अम्बा दर्शनम् अनुग्रह्णाति । ==कथा== मातुः कात्यायनीति नामप्रप्तिविषयेऽपि काचित् कथा वर्तते । कतः इति कश्चित् प्रसिद्धः महर्षिः आसीत् । अस्य पुत्रः कात्यः ॠषिः अभवत् । अस्मिन् एव कात्यगोत्रे एव विश्वप्रसिद्धः वाक्यकारः महर्षिः [[कात्यायनः]] उत्मन्नः । एषः भगवत्याः पराम्बायाः उपासनां कुर्वाणः गाढं तपः अपि आचरितवान् । माता भगवती अस्य पुत्रीरूपेण उत्पन्ना भवतु इति अस्य आशयः आसीत् । अम्बा तस्य प्रार्थनां स्व्यकरोत् । कतिपयदिवसानां पश्चात् दुष्टस्य महिषासुरस्य अत्याचारः प्रथिव्याम् आरब्धः । तदा ब्रह्माविष्णुमहेश्वराः स्वतेजांसि दत्त्वा महिशासुरविनाशस्य शक्तिदेव्याः उत्पादनं कृतवन्तः। महर्षिः [[कात्यायनः]] सर्वप्रथमतया अस्याः पूजाम् अकरोत् । अनेन अस्याः नम कात्यायनी इति अभवत् । एषा देवी कात्यायनस्य गृहे पुत्रीरुपेण सञ्जाता इत्यपि पाठान्तरः लभ्यते । आश्वीजकृष्णचतुर्दश्यां जन्म प्राप्य अग्रे दिनत्रयं कात्यायनेन पूजां गृहीत्वा दशम्यां महिषासुस्य वधमकरोत् । ==स्वरूपं महिमा च== मता कात्यायनी अमोघफलदायिनी भवति । भगवन्तं कृष्णं पतिरूपेण आप्तुं व्रजप्रान्तस्य गोपिकाः यमुनातटे इमां देवीमेव उपास्यत । एषा वृजमण्डलस्य अधिष्ठात्री देवी अस्ति । अस्याः रूपम् अप्रतिमं भास्वरम् अस्ति । चतुर्भुजधारिण्याः मातुः दक्षिणस्य ऊर्ध्वबाहुः अभयहस्तमुद्रायुतः । अधः वरमुद्रायुतः हस्तः । वामे ऊर्ध्वहस्ते खड्गः अधः हस्ते कमलं सुशोभते । अस्याः वाहनं सिंहः भवति । मातुः कात्यायन्याः उपासनेन सरलतया धर्मार्थकाममोक्षानां सिद्धिः भवति । स्वच्छेन शुद्धेन मनसा यः मातरं कात्यायनीं प्रार्थयति तस्य रोगं शोकं सन्तापं सर्वथा विनाशयति । जन्मजन्मान्तरस्य पापं दूरीकरोति । ==उपासनाविधिः== '''नवरात्रम्''' उत्सवस्य षष्टे दिने कात्यायन्याः उपासना भवति । अस्याः पूजनेन अद्भुतशक्त्याः सञ्चारः भवति। एषा वैरिणां विनाशाय क्षमताम् अनयति । गोधूलीवेलायाम् अस्याः ध्यानं कुर्यात् । प्रत्येकं साधारणस्यापि जनस्य धानार्थम् अयं श्लोकः ओग्यः भवति । मातुः जगदम्बायाः कृपां प्राप्तुं श्लोकं कण्ठगतं कृत्वा मवरात्रस्य षष्टे दिने जपनं कुर्यात् । <poem> या देवी सर्वभू‍तेषु कात्यायनीरूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम: ॥ </poem> यस्याः कन्यायाः विवाहे विलम्बः भवति सा प्रतिदिनं जगम्बायाः कात्यायन्याः उपासनं करोति चेत् मनोवञ्छितः वरः प्राप्यते । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.katyayanipeeth.org.in Katyayani Peeth, Vrindavan] * [https://web.archive.org/web/20081008083749/http://www.stutimandal.com/gif_devi/pandav_krit_katyayani.htm Eulogy to Katyayani, ascribed to Pandava Brothers] from [[Devi-Bhagavata Purana|Devi Purana]] {{सनातनधर्मः}} [[वर्गः:हिन्दुदेव्यः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] 7fivcpkt6ikqkj207z8dcotndem8un7 पार्वती 0 5326 502173 389552 2026-11-14T00:34:54Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502173 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | Image = WLA lacma Hindu Goddess Parvati Orissa.jpg | Name = Parvati | Caption = Gauri | Devanagari = पार्वती | Sanskrit_Transliteration = Pārvatī | Pali_Transliteration = | Tamil_script = | Script_name = <!--Enter name of local script used--> | Script = <!--Enter the name of the deity in the local script used --> | Affiliation = [[Tridevi]], [[Adi Parashakti]], [[Devi]], [[Shakti]] | God_of = | Abode = [[Mount Kailash]] | Mantra = Om Bhagawateh Parvate Namah | Weapon = | Consort = [[Shiva]] | Children = [[Kartikeya]], [[Ganesha]] | Mount = [[Tiger]], [[Lion]] and [[Nandi (bull)]] }} लयकर्तुः परमशिवस्य शक्तिरूपा '''पार्वती''' । सैव तस्य पत्नी च । विघ्नेश्वरस्य गणपतेः, स्कन्दस्य च माता सा । तस्याः नामानि रूपाणि च अनेकानि । हैमवती, गिरिजा, दाक्षायिणी इतीमानि नामानि । सा हिमवतः पुत्री, जन्मान्तरे दक्षप्रजापतेश्च पुत्री आसीदिति वदन्ति । एवमेव शिवा, मृडानी, रुद्राणी, शर्वाणी इतीमानि तस्याः नामानि सा महादेवस्य रुद्रस्य महिषी इति कथयन्ति । {{हिन्दूधर्मः}} केनोपनिषदि (३.१२) सा उमा हैमवती इति नामभ्यां कथ्यते । देवराजं महेन्द्रं सा परतत्त्वविषये अबोधयत । <br /> प्रथमे जन्मनि सा दक्षप्रजापतेः पुत्री सती यदा आसीत्, तदा पितुर्यज्ञे जातां स्वपत्युः अवज्ञाम् असहमाना आत्मानम् अग्नेराहुतिं कृतवती । तदनन्तरजन्मनि सा पर्वतराजस्य हिमवतः मेनायाश्च पुत्री पार्वती जाता । कठिनं तपः कृत्वा सा पुनरपि परमशिवमेव पतिं लब्धवती । तपसि स्थितया निराहारया तया पर्णान्यपि न आह्रियन्त इति कारणात् सा अपर्णा इति नाम अलभत । देवी, शक्तिः इति नामनी यद्यपि सर्वाः स्त्रीदेवताः व्यपदिशतः, तथापि ताभ्यां सामान्यतया पार्वतीदेवी एव व्यपदिश्यते ।<br /> देव्याः शक्त्याः सौम्यासौम्ये द्वे रूपे भवतः । पार्वती उमा चेति शिवस्य पत्नीरुपेण सा सौम्यं रूपं वहति । तदा तस्याः द्वौ हस्तौ एव । दक्षिणहस्तेन कुमुदं धरन्ती सर्वालङ्कारभूषिता पत्युः पार्श्वे दृश्यते सा । यदा एकाकिनी तदा चतुर्भिः हस्तैः भूषिता दृश्यते । द्वाभ्यां हस्ताभ्यां कमलं कुमुदञ्च धरन्ती अपराभ्यां वरदाभयमुद्रे प्रदर्शयति । शिवस्य अर्धाङ्गिनी सा अर्धनारीश्वरस्य तस्य देवस्य वामभागम् अलङ्करोति । <br /> काली, दुर्गा, चामुण्डा, महिषासुरमर्दिनी इति तस्याः असौम्यानि अर्थात् उग्ररूपाणि सन्ति । एषु रूपेषु सा बहूनि आयुधानि,रुण्डमालां च धरति । अनेन रूपेण जनानां पापानि विनाशयति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://web.archive.org/web/20131206235113/http://stutimandal.com/poems_devi.htm Devotional hymns and eulogies on Parvati] {{शाक्तमतम्}} {{सनातनधर्मः}} [[वर्गः:हिन्दुदेव्यः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] riq0fcr1ezn9xnwpv2c27ejwznrxpyd ऋतुपर्णः 0 5352 502155 498472 2026-11-13T22:39:00Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502155 wikitext text/x-wiki {{ infobox settlement | name = ऋतुपर्णः | image_skyline =ऋतुपर्णः.jpg | image_caption = नलः एतस्मात् "अक्षहृदयम्" अजानत् }} सः सूर्यवंशीयः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत् । सिन्धुद्वीपः नाम राजा एतस्य पिता । कदाचित् निषधदेशस्य राजा [[नलः]] द्यूते पराजितः सन् राज्यभ्रष्टः अस्य आश्रये "बाहुकः" इति नाम्ना किञ्चित्कालम् सारथिः भूत्वा न्यवसत् । दमयन्त्याः पुनः स्वयंवरार्थं नलेन सह कुण्डिनपुरगमनसमये मार्गे नलात् "अश्वहृदयम्" अशिक्षत । । अस्य सारथेः नाम जीवल इति । *[[प्राचीन-वंशावली]] *[[अयोध्याकुल]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://web.archive.org/web/20140624095313/http://www.indianetzone.com/33/rituparna_king_ayodhya.htm ऋतुपर्णः] [[वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] gn07qpzdcjy5eywp6lc8rofga5v2mrv कल्पना चावला 0 5666 502158 480103 2026-11-13T22:49:40Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502158 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox astronaut | name =कल्पना चावला | type =[[NASA]] Astronaut | image =Kalpana Chawla, official portrait.jpg | birth_date =17 March 1962 | death_date = {{death date and age|df=yes|2003|2|1|1962|3|17}} | birth_place =[[Karnal]], [[Haryana]], India | death_place =Aboard [[Space Shuttle Columbia]] over [[Texas]], U.S. | previous_occupation =[[Scientist|Research Scientist]] | selection =[[List of astronauts by selection#1994|1994 NASA Group]] | time =31 days, 14 hours, 54 minutes | mission =[[STS-87]], [[STS-107]] | insignia =[[File:Sts-87-patch.svg|40px]] [[File:STS-107 Flight Insignia.svg|40px]] | awards ={{CS Medal of Honor}} |}} <!-- अस्य लेखस्य tagging and coding अवशिष्टमस्ति -->'''कल्पना चावला'''({{lang-hi|कल्पना चावला}}, {{lang-en|kalpana chavala}} )  इत्यस्याः भारतीयायाः प्रथमायाः अवकाशयात्रिमहिलायाः जीवनं अन्याभिः महिलाभिः स्वल्पम् अपि भिन्नं नासीत् । किन्तु सा बहुसङ्घर्षम् अकरोत् । अनेकान् अवरोधान् अवतीर्य स्वविकासम् अकरोत्, देशस्य कीर्तिं च प्रासारयत् । कल्पनायाः पठनकाले तस्याः पितरौ प्राचीनविचारयुतौ आस्ताम् । अतः तां गृहस्य निकटतमायां [[शाला]]<nowiki/>यां प्रैषयताम् । शाला कीदृशी अपि स्यात् पठितुम् इच्छुकस्य विद्यार्थिनः महत्त्वं भवति इति कल्पना अमन्यत । यः कोऽपि पठितुम् इच्छति वा किमपि कर्तुम् इच्छति तस्मै अवरोधाः बाधकाः न भवन्ति इति अपि कल्पना अमन्यत । पठनकाले इयं अवकाशयात्रां करिष्यति इति केनापि विचारितं नासीत् । करनाल-नामके लघुग्रामे जाता कल्पना अवकाशयाने उपविश्य अवकाशयात्रां कृतवती इति सामान्या सिद्धिः तु नास्ति । दौर्भाग्येन अन्तिमयात्रायां प्रत्यागमनकाले [[कोलम्बिया]]<nowiki/>-यानं नष्टं, तत्र सा मृता । == जन्म परिवारश्च == १९६१ तमस्य वर्षेस्य जुलाई-मासस्य प्रथमे (१) दिनाङ्के [[हरियाणाराज्य]]<nowiki/>स्य करनाल-ग्रामे तस्याः जन्म अभवत् । तस्याः पितुः नाम बनारसीलाल चावला, मातुः नाम सजोगता खरबन्दा इति च आसीत् । बनारसीलाल इत्यस्य चतस्रः सन्ततिः आसन् । कल्पना, सुनीता, दिया इति तिस्रः पुत्र्यः आसन् । सञ्जयः इति एकः पुत्रः आसीत् । चावला-परिवारः सुखी, सम्पन्नः च आसीत् । पिता बनारसीलाल इत्यस्य चक्राणाम् (टायर्) उत्पादनस्य उद्योगः आसीत् । सः तस्मात् बहुधनम् अर्जति स्म । १९४७ तमे वर्षे [[भारत]]<nowiki/>स्य विभाजनम् अभवत् । तदनन्तरम् अपि चावला-परिवारः भारतस्य करनाल-ग्रामे निवासम् अकरोत् । बनारसीलाल [[हिन्दु]]<nowiki/>-मुस्लिम्-जनानां अतिकठोरैः साम्प्रदायिकहिंसादिभिः प्रसङ्गैः अनुभवं प्राप्तवान् । अतः अन्यासां समस्यानां मार्गस्य अन्वेषणं तस्य कृते सरलम् आसीत् । == बाल्यं शिक्षणं च == कल्पनायाः जन्मसमये परिवारस्य आर्थिकी स्थितिः समीचीना आसीत् । करनाल-ग्रामे बालिकाभ्यः [[शिक्षा]]<nowiki/>प्रदानं स्वल्पम् एव भवति स्म । 50 विद्यार्थिनां कक्षे द्वे वा तिस्रः एव बालिकाः भवन्ति स्म । कल्पनायाः वर्गेऽपि तथैव आसीत् । पिता तां पठितुं गृहस्य समीपवर्तिन्यां टागोर बालनिकेतन नामिकायां शालायां प्रैषयत् । इयं [[शाला]] गृहस्य निकटा आसीत् इति कारणं विहाय तस्याः शालायाः अपरं किमपि वैशिष्ट्यं नासीत् । तथापि कल्पना वर्गे १ तः ५ क्रमेषु एकं क्रमं प्राप्नोति स्म । कल्पना प्रारम्भादेव कल्पनाशीला आसीत् । चित्रस्य वर्गे विमानस्य चित्रस्य चित्रणं तस्यै रोचते स्म । तस्याः बाल्यकालस्य मित्रं डेझी चावला इति आसीत् । उभयोः स्वभावे असमानतायां सत्यामपि प्रगाढा मित्रता आसीत् । कल्पनायाः [[अमेरिका]]<nowiki/>-देशे गमनं यावत् तयोः मित्रता आसीत् । करनाल-ग्रामे स्वस्याः प्रारम्भिकम् अध्ययनं समाप्य सा [[पञ्जाबराज्य]]<nowiki/>स्य एन्जिनियरिङ्ग् महाविद्यालये एरोस्पेस्-विषये पठनं कर्तुम् अविचारयत् । अयं महाविद्यालयः [[चण्डीगढ]]<nowiki/>-नगरे अस्ति । [[चण्डीगढ]]<nowiki/>-नगरं [[गुजरातराज्य]]<nowiki/>स्य [[गांधीनगर]]<nowiki/>वत् आयोजनपूर्वकं निर्मितं सेक्टर् इत्येतेषु विभाजितं सुन्दरं नगरम् अस्ति । तत्र १४ महाविद्यालयाः सन्ति । तत्र चिकित्सासंशोधनस्य महत्त्वपूर्णं केन्द्रम् अस्ति । एभिः कारणैः पठितुम् इच्छुकेभ्यः छात्रवासस्य व्यवस्था समीचीना अस्ति । यदा कल्पना स्वज्येष्ठभ्रात्रा सञ्जयेन सह [[चण्डीगढ]]<nowiki/>-नगरं गता तदा महाविद्यालयस्य नगरस्य च वातावरणं तस्यै अरोचत । तदानीं पठनस्य एतादृशं मुक्तं वातावरणम् अन्यत्र कुत्रापि न प्राप्यते स्म । == कठिनस्य एरोनॉटिकल् विषयस्य चयनम् == कल्पनायाः सर्वाधिका रुचिः एरोनॉटिकल् एन्जिनियरिङ्ग् इत्यस्मीन् आसीत् । बाल्यादेव सा फ्लाइट् एन्जिनियर् भवितुम् इच्छति स्म । अतः अयं विषयः तस्यै सर्वाधिकः रुचिकरः आसीत् । किन्तुः प्रायः विद्यार्थिनः एन्जिनियरिङ्ग्-क्षेत्रे सिविल्, इलेक्ट्रिकल्, मेकॅनिकल् त्रिषु एकं स्वीकृत्य पठन्ति स्म । एतेषु क्षेत्रेषु झटिति वृत्त्यर्जनं भवति स्म । अतः एरोनॉटिकल् इत्यस्य कृते विद्यार्थिनः उत्साहिताः नासन् । एतस्मात् कारणादेव एरोनॉटिकल् विषयस्य कक्षापि लघ्वी आसीत् । तदानीं कार्यरतः आचार्यः कल्पनायाः शैक्षणिकेन जीवनेन बहुप्रभावितः आसीत् । अतः सः कल्पनां एरोनॉटिकल् शाखां त्यक्त्वा अन्यशाखायां गन्तुं प्रेरयति स्म । किन्तु कल्पना स्वविचारान् प्रकटयन्ती एरोनॉटिकल् विषयं न त्यक्तवती । कतिचित्वर्षान्ते यदा कल्पना नासा-संस्थायां फ्लाइट् एन्जिनियर् उद्योगं प्राप्तवती, तदा रसेन सह वृत्त्यर्थम् अपि तस्याः निर्णयः योग्यः आसीत् इति सर्वैः ज्ञातम् । == ज्येष्ठभ्राता अनुत्तीर्णः कल्पना उत्तीर्णा == कल्पना इत्यस्याः ज्येष्ठभ्राता सञ्जयः अपि व्यावसायिकत्वेन [[विमानचालकः]] भवितुम् इच्छति स्म । कल्पनासञ्जयौ एकत्र एव निवसतः । अतः परस्परं मार्गदर्शकौ प्रेरणास्रोतौ च आस्ताम् । यदा भ्रात्रा पित्रोः समक्षम् अहम् अपि विमानचालकः भवितुम् इच्छामि इति उक्तं, तदा कल्पनया सर्वाधिकः आनन्दः अनुभूतः । स्वभविष्यनिर्माणे भ्रातुः साहाय्यं प्राप्यते चेत् चिन्ता एव न भवति । किन्तु शारीरिकपरीक्षणान्ते चिकित्सकः सञ्जयः विमानचालकः भवितुम् अक्षमः इति अवदत् । अतः कल्पना दुःखी अभवत् । पिता तस्यै अपि अवसरं न प्रदास्यति इति च अविचारयत् । किन्तु पितरौ पुत्रीपुत्राभ्यां सह असमानं व्यवहारं कुर्यातां तादृशौ क्रूरौ न आस्ताम् । सञ्जयः स्ववंशीयम् उद्योगं स्वीकृर्यात् इति पितरौ पूर्वतः एव इच्छतः । अतः कल्पनायाः पठनविषये ताभ्यां सम्मतिः प्रदत्ता । == उच्चाभ्यासः == [[चण्डीगढ]]<nowiki/>-नगरस्य एन्जिनियरिङ्ग् महाविद्यालये अभ्यासावसरः तस्याः जीवनस्य सर्वाधिकः कठिनः कालः आसीत् । साफल्यस्य द्वारं दूरमासीत् किन्तु तस्य प्रारम्भः ततः एव अभवत् । तत्र प्रवेशे सति कल्पनायाः विकासः अभवत् । तया स्वरीत्या एव प्रगतिः करणीया, मार्गदर्शनं प्रोत्साहनं च स्वतः एव प्राप्तव्यम् इत्येतत् सा जानाति स्म । तथापि स्वजीवनस्य लक्ष्यं प्रति इदं सर्वं सरलम् भाति स्म । सा सर्वं शीघ्रम् अवगच्छति स्म । कल्पनायाः प्रसन्नेन वदनेन शिक्षकगणः विद्यार्थिनः अपि प्रसन्नाः भवन्ति स्म । शिक्षकाः कल्पनाम् अनुशासनपालनकर्री , परिश्रमा, निष्ठायुक्ता च अमन्यन्त । १९८२ तमे वर्षे [[चण्डीगढ]]<nowiki/>-नगरस्य एन्जिनियरिङ्ग् महाविद्यालयात् कल्पना एरोनॉटिकल् विषये स्नातकपदवीं प्राप्तवती । कल्पना [[हरियाणाराज्य]]<nowiki/>स्य प्रथमा महिला आसीत् या महाविद्यालये प्रथमे वर्गे उत्तीर्णा । महाविद्यालयस्य नित्यप्रवृत्तीनां प्रचाराय कल्पना सरसं सामयिकस्य सम्पादनकार्यं करोति स्म । == पठनाय विदेशगमनम् == विकासाय मुक्तवातावरणस्य यादृशी परिस्थितिः [[यूरोप]]<nowiki/>-खण्डे [[अमेरिका]]<nowiki/>-देशे च अस्ति तादृशी भारते नास्ति । साम्प्रतमपि वयं मानवविकासस्य प्राथमिके विभागे एव स्मः । [[भारत]]<nowiki/>स्य प्रतिभायुक्ताः विभूतयः [[इङ्ग्लेण्ड]]<nowiki/>-देशे [[अमेरिका]]<nowiki/>-देशे एव विकसिताः । इतिहासः तस्य साक्षी अस्ति । कल्पनायाः विषयेऽपि तथैव अस्ति । १९८२ तमे वर्षे कल्पना [[अमेरिका]]<nowiki/>-देशं गतवती । तत्र वर्षद्वयम् अधीत्य १९८६ तमे वर्षे टेक्सास् विश्वविद्यालयात् एरोस्पेस् विषये विज्ञाननिष्णातात्वेन अनुस्नातकस्य (मास्टर्स्) पदवीम् अयात् । १९८८ तमे वर्षे [[कोलराडो विश्वविद्यालयः|कोलराडो विश्वविद्यालया]]<nowiki/>त् एरोस्पेस् विषये पी.एच्.डी. इति पदवीं च प्राप्तवती । कल्पनया न केवलं शाब्दे (थियरी) अपि तु विमानोड्डयनादिषु आनुभविकेषु कार्येषु अपि निपुणता प्राप्ता । सा शरीरेण मनसा च दृढा आसीत् । सामान्यतया महिलाः अधिक- एन्जिन्-युक्तानि विमानानि न चालयन्ति । किन्तु कल्पना विमानानि, ग्लाइडर्स्, व्यवसायिकविमानानि च चालयितुम् अनुज्ञापत्रमपि (license) प्राप्तवती । == नासा-संस्थायां प्रवेशः == [[चित्रम्:Kalpana workingSTS-107.jpg|200px|right|thumb| कार्यरता कल्पना चावला]] नासा [[अमेरिका]]<nowiki/>-देशस्य अवकाशसंशोधनस्य संस्था अस्ति । तस्याः सम्पूर्णं नाम नॅशनल् एरोनॉटिक्स् ऍण्ड् स्पेस् ऍड्मिनिस्ट्रेशन् इत्यस्ति । [[नासा]]<nowiki/>-संस्थया सह कल्पनायाः सम्पर्कः व्यवहारश्च आसीत् । अतः सा १९८८ तमे वर्षे [[नासा]] एइम्स् संशोधनकेन्द्रे वृत्तिं प्राप्तवती । उपाध्यक्षपदे कार्यरतायाः कल्पनायाः कार्यशैली सर्वेभ्यः रुचिकरा अभवत् । १९९५ तमे वर्षे १५ अन्तरिक्षयात्रिणां गणे कल्पनायाः चयनम् अभवत् । जॉन्सन् स्पेस् सेन्टर् इत्यत्र अन्तरिक्षप्रवासाय तया वर्षद्वयं दृढं प्रशिक्षणं प्राप्तम् । अन्तरिक्षस्य तकनिकी-विषयाणां निष्णातात्वेन कल्पनायाः चयनम् अभवत् । अतः रोबोटिक् उपकरणानां विकासः, अवकाशयानस्य (स्पेस् शटल्) नियन्त्रणार्थं सोफ्टवेर्-विकासः, शटल् एवियोनिक्स् इत्यस्य प्रयोगशालायां परीक्षणम् इत्यादीनां निर्वहणं तस्याः मुख्यं दायित्वम् आसीत् । == अन्तरिक्षे उड्डयनम् == सा एइम्स् संशोधनकेन्द्रे कार्यं कृत्वा केनडी-अवकाशकेन्द्रे प्रशिक्षणं च प्रापत् । अतः कल्पनया १९९७ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य ११ दिनाङ्कात् १९९७ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य ५ दिनाङ्कं यावत् २५ दिवसात्मकः अन्तरिक्षप्रवासः कृतः । एस्.टी.एस्.-८७ [[कोलम्बिया]]<nowiki/>-याने उपविश्य कल्पना गुरुत्वाकर्षणबलस्य अभ्यासम् अकरोत् । तदनन्तरं गुरुत्वाकर्षणबलेन विना भौतिककार्याणि कर्तुं कियन्तः असुविधाः भवन्ति तस्य विषये संशोधनम् अकरोत् । तत् ज्ञानम् अन्तरिक्षयात्रायै उपयोगी आसीत् । कल्पना अवकाशस्य प्रथमे उड्डयने ३७६ घण्टाः ३४ निमेषाः यावत् अवकाशयाने (space shuttle) स्थित्वा पृथिव्याः २५२ वारं परिभ्रमणम् अकरोत् । इत्थम् अन्तरिक्षयात्रायां [[भारत]]<nowiki/>स्य प्रथमा महिला कल्पना चावला आसीत् । अन्तरिक्षगतेषु भारतीयेषु द्वितीया आसीत् । अवकाशयात्रायां प्रथमः तु राकेश शर्मा अस्ति येन १९८४ तमे वर्षे सोवियत्-सङ्घस्य अन्तरिक्षयानेन अवकाशयात्रा कृता आसीत् । === दोषारोपणं निवारणं च === प्रथमा अन्तरिक्षयात्रा सफला न अभवत् । निष्फलतायाः कारणं कल्पना इति सर्वैः उक्तम् । किन्तु नासा-संस्थायाः मूल्याङ्कनेन ज्ञातं पृथिवीतः जायमाने अन्तरिक्षयानस्य सञ्चालने एव दोषः आसीत् कल्पना तु निर्दोषा इति सिद्धम् अभवत् । ततः परं नासा इत्यस्मिन् कल्पनायाः बहुमानम् अभवत् । [[नासा]]<nowiki/>-संस्थायां कल्पना अनेकेषु तान्त्रिकेषु पदेषु कार्याणि कर्तुम् अवसरं च प्राप्तवती । == पुनः अवकाशयात्रा == कापि विज्ञानसंस्था एकं परीक्षणं कृत्वा श्रान्ता न भवति । यदि परीक्षणं निष्फलं भवति तर्हि पुनः प्रयोगः कर्तव्यः, सफलं भवति चेत् प्रगतिः कर्तव्या इति विज्ञानसंस्थायाः [[मन्त्रः]] अस्ति । नासा-संस्थायाः मुख्यं कार्यम् अन्तरिक्षसंशोधनम् एव अस्ति । अतः अवकाशे यानप्रेषणस्य कार्यक्रमस्तु पुनः पुनः आयोज्यते । २००० तमे वर्षे एस्.टी.एस् १०७ नियोगस्य (मिशन्) अन्तर्गतं [[कोलम्बिया]] इति अवकाशयानम् अन्तरिक्षं प्रेषितुं [[नासा]]<nowiki/>-संस्थया विचारितम् । तस्मिन् अपि कल्पनायाः अवकाशयात्रीत्वेन चयनम् अभवत् । कल्पनायै अयं द्वितीयः अवसरः आसीत् । अनेन ज्ञायते कल्पनायाः उत्साहः, योग्यता च कीदृशी आसीत् इति । [[कोलम्बिया]] एस्.टी.एस् १०७ नियोगः पुनः पुनः विलम्बितः । अन्ततो गत्वा २००३ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य १६ दिनाङ्के [[कोलम्बिया]] एस्.टी.एस् १०७ यानम् अवकाशयात्रायै निर्गतम् । तदानीं यात्रायाः आशयः लघुगुरुत्वप्रयोगः, अन्तरिक्षविज्ञानस्य विकासः, अन्तरिक्षयात्रिणां स्वास्थ्यं कया रीत्या सुरक्षितं भवेत् तस्य संशोधनस्य च आसीत् । ===कल्पनायाः सहयात्रिणः === २००३ वर्षस्य [[नासा]]<nowiki/>-संस्थायाः अवकाशनियोगे (Space Mission) कल्पनया सह कमाण्डर् रिस्क डी. हसबन्ड्, पायलट् विलयम् सी. मेक्कुलम् , पेलोड् कमाण्डर् माइकल् पी. ऍण्डर्सन्, मिशन स्पेशलिस्ट् डेविड् एम्. ब्राउन्, लोरेन् क्लार्क्, एलान् रामन् च आसन् । === कोलम्बिया-अवकाशयानस्य समीकरणम् === १५ दिनानि अन्तरिक्षे स्थित्वा ८० वैज्ञानिकैः प्रयोगाः पूर्णाः कर्तव्याः इति नियोगः (Mission) आसीत् । इयम् अवकाशयात्रा [[कोलम्बिया]]<nowiki/>-अवकाशयानस्य २८ तमा यात्रा आसीत् । सामान्यतया १०० यात्राः कर्तुं सक्षमं कोलम्बिया-यानं पुरातनं तु नासीत् तथापि ७ कोटि डोलर् व्ययं कृत्वा [[कोलम्बिया]]<nowiki/>-अवकाशयानं पुनः सज्जीकृतम् । तकनिकी-दोषान् अपाकर्तुं वर्षद्वयम् अभवत् । दोषाणाम् अपाकरणानन्तरम् एस्.टी.एस्.-१०७ यानम् अभियानाय प्रेषितम् । == कोलम्बिया-यानस्य विस्फोटः == १ कोटि कि.मी. अन्तरिक्षप्रवासं कृत्वा अनैकैः संशोधनभण्डारैः [[कोलम्बिया]]<nowiki/>-यानं पृथ्वीं प्रति आगच्छत् आसीत् । यदा अवकाशयानम् अन्तरिक्षात् वायुमण्डलं प्रविशति, तदा जीवभयः भवति । तस्य कारणम् अवकाशयानस्य गतिः प्रतिघण्टा २५०० कि.मी. भवति । एतावत्यां गतौ यानं यदा वायुमण्डलं प्रविशति, तदा घर्षणेन ऊर्जायाः उत्पादनं भवति । इयम् ऊर्जा यानं भस्मीकुर्यात् तादृशी ज्वलन्तशीला भवति । इयं घर्षणोर्जा वायोः घनत्वस्य, वायोः कणानां, यानस्य गतेः च उपरि निर्भरा अस्ति । दौर्भाग्यात् वायुमण्डले प्रवेशानन्तरं घर्षणेन २००३ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य १ तमे दिनाङ्के रात्रौ ९ वादने [[कोलम्बिया]]<nowiki/>-अवकाशयानं २०,३०,००० फीट् औन्नत्ये स्फोटितं सत् उत्तरमध्य-टेक्सास् इत्यत्र पतितम् । स्फोटसमये यानं भ्रमणकक्षातः वातावरणं प्रविश्य केनडी स्पेस् केन्द्रं प्रति गच्छत् आसीत् । यानं पृथ्वीतः केवलं १६ निमेषाः दूरमासीत् । विस्फोटेन यानस्य ७०,००० खण्डानि अभवन् । २००३ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य १६ दिनाङ्के [[नासा]]<nowiki/>-संस्था दुर्घटनास्थलात् कोट्यधिकं कि.मी. यावत् अन्वेषणं कृत्वा यानस्य खण्डान् एकत्रितान् अकरोत् । वैज्ञनिकाः मासत्रयस्य परिश्रमान्ते विस्फोटस्य कारणं ज्ञातुं यानस्य खण्डान् संशोधनार्थं [[फ्लोरिडा]]<nowiki/>-अवकाशकेन्द्रं प्रेषितवन्तः । == कल्पनायाः मृत्युः == यदा पृथ्वीतः लक्षाधिके औन्नत्ये प्रचण्डः विस्फोटः अभवत्, तदा [[कोलम्बिया]]<nowiki/>-अवकाशयाने उपविष्टाः कल्पनासहिताः सप्त यात्रिणः अवकाशयात्रायाः अनन्तयात्रां गताः । विस्फोटेन ऊर्जायाः उत्पादनम् अभवत्, अतः यात्रिणां [[शरीरम्|शरीरं]] भस्मम् अभवत् । कस्यापि यात्रिणः चिह्नम् अपि न प्राप्तम् । सर्वत्र जनाः दुःखाविष्टाः आसन् । जनैः सर्वत्र श्रद्धाञ्जली, शोकाञ्जली च प्रदत्ता । कल्पना चावला दन्तकथा अभवत् । शालासु, महाशालासु विद्यार्थिभिः मौनेन श्रद्धाञ्जली प्रदत्ता । कल्पना चावला स्वस्याः कठोरेण परिश्रमेण महिलाः किमपि कर्तुं शक्नुवन्ति इति सन्देशं दत्तवती । == मरणोत्तराः पुरस्काराः == 1. [[नासा]] अन्तरिक्षयात्रा पुरस्कारः 2. [[नासा]] विशिष्टं सेवापदकम् 3. प्रतिरक्षा विशिष्टं सेवापदकम् == मरणोत्तरं गौरवम् == 1. टेक्सास् विश्वविद्यालयेन २००५ तमे वर्षे कल्पना चावला इत्यस्याः स्मृतिरूपेण तेजस्विभ्यः विद्यार्थिभ्यः कल्पना चावला शिष्यवृत्तिप्रदानम् आरब्धम् । 2. २००३ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य पञ्चमे (५) दिनाङ्के [[भारत]]<nowiki/>स्य [[प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्रि]]<nowiki/>णा [[वातावरणम्|वातावरण]]<nowiki/>स्य सूचनाप्रदात्रे METSAT उपग्रहाय कल्पना चावला इति नाम प्रदत्तम् । 3. [[न्यूयॉर्क्]]<nowiki/>-महानगरे जेक्सन् हाइट्स् क्वीसन् ७४ मार्गस्य नाम ७४ स्ट्रीट् कल्पना चावला मार्ग इति प्रदत्तम् । 4. [[भारत|भारते]] [[कर्णाटकराज्य]]<nowiki/>सर्वकारेण युवमहिलावैज्ञानिकानां प्रोत्साहनार्थं कल्पना चावला पुरस्कारः उद्घोषितः । 5. [[पञ्जाबराज्य]]<nowiki/>स्य [[चण्डीगढ]]<nowiki/>-नगरस्य कल्पनया अधीतस्य एन्जिनियरिङ्ग् महाविद्यालयस्य महिलाछात्रालयाय कल्पना चावला इति नाम प्रदत्तम् । 6. [[नासा]]<nowiki/>-संस्थया स्वस्याः सूपर् कम्प्यूटर् इत्यस्मै कल्पना चावला इति नाम प्रदत्तम् । 7. [[हरियाणाराज्य]]<nowiki/>सर्वेकारेण कुरुक्षेत्रे यत् तारमण्डलं निर्मितं तस्मै कल्पना चावला तारामण्डलम् इति नाम प्रदत्तम् । इत्थं मृत्योः अनन्तरम् अपि स्वकार्येण कल्पना चावला जनमनसि राजते । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.montsu.org Kalpana Chawla Family Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302231042/http://www.montsu.org/ |date=2013-03-02 }} * [https://web.archive.org/web/20090418215121/http://www.peopleforever.org/nfhomepage.aspx?nfid=66 Celebrating Life of Kalpana Chawla] * [http://pecoba.in/kalpana-chawla-excellence-awards-2012-presented-on-6th-may-2012/ Kalpana Chawla Excellence Awards 2012] * [http://www.fishridingabike.com/kc.html Kalpana Chawla profile in India Currents 1998] [[वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः]] {{शिखरं गच्छतु}} t5y6rn3azdspsb9zedo0rkoija35kjt योगदर्शनम् 0 11368 502179 501697 2026-11-14T01:53:28Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502179 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणेता पतञ्जलिः]] '''योगदर्शनं''' (Yoga Darsana) दर्शनेषु अन्यतमम् । अस्य योगशास्त्रस्य रचयिता महर्षिः [[पतञ्जलिः]] । अयं पतञ्जलिः जीवः ईश्वरश्चेति तत्वद्वयं स्वीकरोति । अतः एव अस्य दर्शनस्य "सेश्वरसांख्यदर्शनम्" इति नामान्तरम् । अस्यैव शास्त्रस्यापरं नाम "सांख्यप्रवचनम्" इति । एतद्दर्शनं पतञ्जलिना प्रणीतत्वात् "पातञ्जलदर्शनम्" इत्यपि व्यवहारयोग्यं भवति । यद्यपि पतञ्जलेः पूर्वाचार्याः हिरण्यगर्भयाज्ञवल्क्यादयः अनेके आचार्याः योगशास्त्रस्य प्रवक्तारः आसन्, अथापि जनसाधारणानां कृते पतञ्चलिरेव तं योगशास्त्रं सूत्ररूपेण ग्रन्थीकृत्य सम्यक् सरलरीत्या व्याजहार इति हेतोः अस्य योगदर्शनस्य "पातञ्जलदर्शनम्" इति नाम सयुक्तिकं तिष्ठति । योगसूत्राषां भाष्यं महर्षिव्यासेन कृतमासीत्, तदेव प्रमाणतमो वर्ततेऽद्य। {{हिन्दूधर्मः}} ==योगशास्त्रपरिचयः== अस्मिन् योगशास्त्रे चत्वारः पादाः सन्ति । तेषां नामानि क्रमाद् भविष्यन्ति -समाधिपादः, साधनपादः विभूतिपादः, कैवल्यपादश्चेति । प्रथमे पादे भगवान् पतञ्जलिः -‘अथ योगानुशासनम्’,<ref> यो० सू०, पतञ्जलिः, १-१</ref> इति शास्त्रारम्भस्य प्रतिज्ञां करोति । अनन्तरं योगस्य परिभाषा अस्ति -"योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" <ref> यो० सू०, पतञ्जलिः, १-२ </ref> इति । चित्तवृत्तयः-प्रमाणविपर्ययविकल्पादयः । एतेषां निर्वर्तनं योगशब्दार्थः । समाधिशब्दस्यार्थः -सम्यक् आधानम् इति, अर्थात् चित्तस्य स्वात्मस्वरूपे अवस्थापनमिति । योगवासिष्ठे समाधिलक्षणमेवमभिहितम्-<br>'<nowiki/>'''''इमं गुणसमाहारमनात्मत्वेन पश्यतः''' ।''' <br>''''''अन्तः शितलता यस्य समाधिरिति कथ्यते''' ॥''' इति । द्वितीये साधनपादे -" तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः" (यो० सू०-१) इत्यादि सूत्रद्वारा चञ्चलचित्तपुरुषाणां तपः स्वाध्यायादि क्रियायोगः एवं यमनियमादिबहिरङ्गसाधनभूतानां तत्त्वानामुल्लेखः वर्णितः । अत्र तपः इति शब्देन चान्द्रायणादिक्लेशकारकस्य तपसः अर्थावबोधो न भवति, यतः चान्द्रयणादयः शरीरे क्लेशजनकत्वात् तेन चित्तस्य ऐकाग्य्रं न तिष्ठति । अत्र तपः शब्दार्थः इत्थंभूतः भवति-हितकारकं स्वल्पं सात्विकभोजनं तथा शीतोष्णसुखदुःखादीनां सहनं एवमिन्द्रियाणां निरोधात्मकं यद्भवति तत्तपः इत्युच्यते । योगशास्त्रे तपः प्रसन्नकरणात्मकं वर्तते न तु पीडात्मकम् । स्वाध्यायस्यार्थः-मोक्षशास्त्राध्ययनं या नियमपूर्वकं प्रणवादिजपानुष्ठानमिति । ईश्वर-प्रणिधानं नाम परमात्मनः अनुचिन्तनम् अथवा परमात्मनि सर्वकर्मणां समर्पणम् इति भवति । सर्वेषु क्रियायोगेषु ईश्वरप्रणिधानं नाम क्रियायोगः उत्तमः इति स्वीक्रियते । "यद्यत् कर्म करोमि तत्तदखिलं शम्भो तवाराधनम्" इति ईश्वरप्रणिधानयुक्तः पुरुषः सर्वकर्माणि ईश्वारार्पितसेवाबुध्या करोति इत्यादयः विषयाः प्रतिपादिताः । तृतीये विभूतिपादे -जन्मान्तरज्ञानं, भूतभविष्यदर्थकं ज्ञानं, अन्तर्हितम् इत्यादि अनेकप्रकाराः सिद्धयः उपन्यस्ताः । चतुर्थे कैवल्यपादे -"जन्मौषधिमन्त्रतपः समाधिजाः सिद्धयः" <ref>यो० सू०,पतञ्जलिः, ४-१ </ref> इति सूत्रेण पञ्चानां सिद्धीनां वर्णनं करोति । देवतानां सिद्धिः जन्मना एव जायते । एवं पक्षिणामाकाशे उड्डयनं पशूनां जलतरणमित्यादि जन्मतः एव प्रसिद्धः । ओषधेभ्यः सिद्धिः प्राप्यते । आयुर्वेद, रसेश्वरदर्शनादिषु सिद्धिरियं वर्णिता । मन्त्रेण एवं तपोबलेन सिद्धीनां प्राप्तिवर्णनं तन्त्रादिशास्त्रेषु मिलिष्यति । समाधेः सिद्धिः शास्त्रस्यास्य गौणविषयभूता भविष्यति । यमनियमादि अष्टाङ्गोपासनेन यदा योगवृक्षः फलति तदा पूर्णभावनया समाधिरुपफलपरिपकानन्तरं प्रकृति-पुरुषयोः भेदात्मकः साक्षात्कारः सिध्यति । तदानीं असंगः पुरुषः स्वस्वरूपावस्थानेन तिष्ठतीति कृत्वा आत्यन्तिकदुःखविनाशरूपः मोक्षः सिध्यति । अस्मिन् योगशास्त्रे षड्विंशतितत्त्वानि भवन्ति । यथा सांख्याभ्युपगतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि, एतेषामतिरिक्तत्वेन एकः ईश्वरः अस्तीति ईश्वरतत्त्वमपि पतञ्जलिरयं स्वीकरोति इत्यतः अस्य नाम सेश्वरवादी सांख्यः इति । ईश्वरस्य लक्षणमेव प्रतिपादयति पतञ्जलिः क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः (यो० सू० १-२४) इति । <br> वैदिकी जीवनपद्धतिः धर्मार्थकाममोक्षरूपिणि पुरुषार्थचतुष्टये आश्रिता वर्तते । अन्तिमः पुरुषार्थः एव जीवनस्य अन्तिमम् उद्देश्यम् अस्ति । तदर्थमेव दर्शनशास्त्राणां प्रवृत्तिर्जायते यद्यपि सर्वाणि दर्शनानि स्व-स्वसिद्धान्तानुसारं मोक्षस्य निरूपणमकुर्वन् तथापि योगदर्शनं मोक्षस्य कृते साक्षात्कृतयत्नो विधीयते । मोक्षस्य कृते एव योगस्य उदयः सञ्जातः । इदं तात्पर्यं ‘योग’ पदस्य व्युत्पत्त्याऽपि स्पष्टमस्ति । “युज् समाधौ” धातोः योगशब्दस्य निष्पत्तिः संजाता । आत्मनः परमात्मनि विलय एव योग उच्यते । यदा त्रिविधदुःखानाम् एकान्तिकी आत्यन्तिकी च निवृत्तिर्भवति, तदा आत्मा स्वरूपे विलीनो भवति । तत्पश्चात् जननमरणादयः पुनर्न जायन्ते ।<br> अस्य आत्मसाक्षात्कारस्य शास्त्रीयं मार्गदर्शकं योगशास्त्रमस्ति । समाधेरवस्थायाः अपरः पर्यायो योगः एवास्ति । चित्तवृत्तिः बाह्मजगतः अपवार्य आन्तरतत्त्वे स्थिरयेत् इत्याकारकोऽयं योगमार्गोऽत्र प्रतिपादितः । योगदर्शनं वैदिकदर्शनमस्ति यतो हि वेदेषु उपनिषत्सु च योगस्य सोपायं वर्णनं प्राप्यते । प्राचां ऋषीणां त्रैकालिकज्ञानस्य मूलमिदं योगदर्शनमस्ति, अतोऽस्य प्राचीनता असन्दिग्धा प्रतीयते । यदा वेदानाम् अपौरुषेयत्वं परीक्ष्यते तदा योगः एव तेषां अपौरुषेयत्वस्य साधक इति सिद्ध्यति । यतो हि ऋषयोऽपि योगेन एव मन्त्राणां साक्षाद्दर्शनं कृतवन्तः । ते मन्त्रप्रणेतारो नासन् ।<br> अस्य अलौकिकवेदज्ञानजन्ययोगदर्शनस्य क्रियान्वयनं समाधिं विना नैव सम्भवति, अतः योगोवेदादपि प्राचीनं प्रतीयते । यद्यपि योगोऽपि एकं विशिष्टं ज्ञानमस्ति तथा च वेदाः अपि ज्ञानरुपाः सन्ति । ज्ञानस्य कदापि विनाशो नैव जायते । वेदाः अनादिज्ञानरूपाः वर्तन्ते । तेषामालोके योगमार्गस्य दर्शनम् अभवत् येन पश्चात् अदृष्टज्ञानम् अन्तर्निहितं ज्ञानं वा पुनः प्रकाशितम् । वैदिकदर्शनेषु योगस्य महत्त्वपूर्णं स्थानमस्ति । अवैदिकैः [[जैनदर्शनम्|जैन]][[बौद्धदर्शनम्|बौद्धादिदर्शनैरपि]] अस्य महत्त्वं स्वीकृतं, स्वसम्प्रदायेषु च सादरं योगस्य प्रतिष्ठापना विहिता । उदाहरणार्थं जैनदर्शनस्याचार्येण ’उमास्वामिना हेमचन्द्रेण’ च योगप्रक्रियाया विषयो विस्तरेण प्रतिपादितः । हठयोगानुगामिनि नाथसम्प्रदायेऽद्यापि योगस्य व्यावहारिकः अभ्यासो विधीयते ।<br> ==योगदर्शनस्य विकासः== योगदर्शनस्य प्रणेता महर्षिः पतञ्जलिः आसीत् । तद्र्चना योगसूत्रनाम्ना प्राप्यते । “ अथ योगानुशासनम्” इति सूत्रेण योगसूत्रस्य प्रारम्भो भवति । अनुशासन शब्दस्यार्थोऽस्ति-उद्दिष्टसिद्धान्तानां प्रतिपादनम् । अत एव इदमनुमानं स्वाभाविकं जायते यत् योगस्य सिद्धान्ताः पूर्वम् उपदिष्टाः । याज्ञवल्क्यस्मृतिग्रन्थे उल्लेखोऽस्ति यत् महायोगी हिरण्यगर्भ एव सर्वप्रथमं योगस्य उपदेशं प्रददौ । महर्षिणा पतञ्जलिना तस्योपदेशस्यैव सुव्यवस्थितं निरूपणं कृतम् ।<br> महाभाष्यस्य प्रणेता वैय्याकरणः पतञ्जलिरेव योगसूत्रस्य कर्त्ता आसीत् इति तथ्यम् अनेकैः प्रमाणैः सिदध्यति । यद्यपि सांख्ययोगौ एकीभूतौ मन्येते तथापि योगशास्त्रे सांख्य प्रतिकूलस्य स्फोटवादसिद्धान्तस्य समर्थनं विहितम् | स्फोटवादः व्याकरणशास्त्रे सुचर्चितोऽस्ति | अतः योगसूत्रकर्त्ता पतञ्जलिः स्फोटवादस्य प्रणेता महाभाष्यकार एकैवावर्तत । पतञ्जलेः स्थितिकालः ईस्वीपूर्वं द्वितीयशताब्दी स्वीक्रियते । यद्यपि कैश्चिद् विद्वद्भिः योगसूत्रस्य चतुर्थपादे विज्ञानवादस्य खण्डनमस्ति अतः योगसूत्राणां रचनाकालः बौद्ध-आचार्यात् मैत्रेयात् परवर्ती स्वीकृतः, किन्तु तन्मतं युक्तियुक्तं नास्ति | यतोहि बौद्धविज्ञानवादस्य अवधारणायाः पूर्वमपि विज्ञानवादस्य उल्लेखः प्राप्यते यथा छान्दोग्योपनिषदि ।<br> योगसूत्रस्य चत्वारः पादाः सन्ति –(१) समाधिपादः (२) साधनपादः (३) विभूतिपादः (४) कैवल्यपादश्च । प्रथमे समाधिपादे चित्तवृत्तीनां समाधिभेदानां च वर्णनं विद्यते । द्वितीये साधनपादे क्रियायोग- क्लेशनाशोपायानां योगाङ्गानां च प्रतिपादनमस्ति । तृतीये विभूतिपादे धारणा –ध्यान –समाधिरूपाणां अवशिष्टानां विशिष्टयोगाङ्गानां प्रतिपादनेन सह योगाभ्यासजन्य –अदृश्यशक्तीनाम् अर्थात् विभूतीनामपि वर्णनं प्राप्यते । चतुर्थे कैवल्यपादे समाधिसिद्धि-निर्वाणचित्त-विज्ञानवादखण्डन –कैवल्यादयो विषयाः विस्तरेण निरूपिताः सन्ति । :#[[समाधिपादः]] :#[[साधनापादः]] :#[[विभूतिपादः]] :#[[कैवल्यपादः]] पतञ्जलिविरचितस्य योगसूत्रस्य एको भाष्यग्रन्थः प्रसिद्धोऽस्ति । तस्य नामास्ति व्यासभाष्यम् इति । योगसूत्राणां रहस्यं स्फुटीकर्त्तुम् अस्य भाष्यग्रन्थस्य अपयोगिता प्रामाण्यं च स्वीक्रियते । यद्यपि व्यासभाष्ये क्लिष्टताया आधिक्यमस्ति तथापि दुर्वहं नास्ति, यतो हि अस्य भाष्यस्यापि अनेके टीकाग्रन्थाः प्राप्यन्ते । वाचस्पतिमिश्रस्य तत्त्ववैशारदी “ विज्ञानभिक्षोः” “योगवार्तिकम् “ च श्रेष्ठौ टीकाग्रन्थौ स्तः । एतदतिरिक्तं हरिहरानन्द आरण्यक विरचिता एका अन्या टीका “ भास्वती” नाम्नाऽपि प्राप्यते । तत्त्ववैशारदी” विषयीकृत्य कालान्तरे राघवानन्देन “पातञ्जलयोगरहस्यम्” इति नाम्ना टीकाग्रन्थो रचितः ।<br> योगसूत्रमधिकृत्यापि अनेकाः टीकाः प्राप्यन्ते । यथा –भोजविरचिता [[भोजवृत्तिः]], भावगणेशविरचिता वृत्तिः, रामानन्दयतिविरचिता मणिप्रभा, अनन्तपण्डितरचिता योगचन्द्रिका, सदाशिवेन्द्रसरस्वतीकृत “योगसुधाकराख्ये”, नागोजिभट्ट विरचिता ब्राह्मवृत्तिः, बृहतीवृत्तिश्च, ओमानन्दतीर्थप्रणीतः योगप्रदीपश्चेति ।<br> उपर्युक्ताः सर्वाः टीका अनुभविभिः योगसाधकैः रचिताः सन्ति । योगसूत्राणां परिज्ञानाय आसां सर्वासां टीकानामुपयोगिता प्रतीयते । स्वामिना ओमानन्दतीर्थेन लिखिते योगप्रदीपग्रन्थे विस्तृतभूमिकायां योगस्य स्वरूपम् उपस्थाप्य ग्रन्थस्य उपादेयता संवर्धिता । इयं टीका गीताप्रेस्, गोरखपुरतः प्रकाशिताऽस्ति ।<br> ==योगस्वरूपम्== “योगश्चिवृत्तेर्निरोधः “ इति योगस्य परीभाषा योगसूत्रकारेण उदाहृता । चित्तञ्च क्षिप्त –मूढ –विक्षिप्त –एकाग्र –निरुद्धाख्यासु पञ्चभूमिषु विद्यमानं भवति । क्षिप्तभूमिः रजोगुणबहुला वर्तते । एषाऽवस्था दैत्य-दानव –उन्मत्तजनानां च भवति । मूढभूमिः तमोगुणबहुला भवति । इयं राक्षस-पिशाच-मदोन्मत्तानां जायते । विक्षिप्तभूमिः सत्त्वप्रधाना किन्तु रजोयुक्ता अपि भवति । इयं प्रथमभूस्थितानां योगिनां देवानां च चित्तभूमिरस्ति । इयं निरुद्धसत्त्वप्रधाना मन्यते । चित्तस्य सर्वासु वृत्तीषु उपरुद्धासु तत्तद्वृत्तीनां संस्कारमात्रेण युक्तं चित्तं निरुद्धं भवति । एषैव अन्तिमा भूमिरस्ति । चित्तवृत्तयोऽपि पञ्चविधाः प्रतिपादिताः –(१) प्रमाणवृत्तिः (२) विपर्ययवृत्तिः (३) विकल्पवृत्तिः (४) निद्रावृत्तिः (५) स्मृतिवृत्तिश्चेति । इमा रागद्वेषादिक्लेशानां कारणरूपाः सन्ति, तेषां विनाशिन्योऽपि भवन्ति, अतः आसां वृत्तीनां वर्गीकरणं द्विधा प्रतिपादितम् –क्लिष्टा अक्लिष्टाश्चेति । == प्रमाणानि == योगदर्शने सांख्यसम्मतानां त्रयाणां प्रमाणानामेव स्वीकृतिरस्ति । अत्रापि इतरप्रमाणानाम् अन्तर्भावः एषु प्रत्यक्षानुमानशब्दाख्येषु त्रिष्वेव प्रमाणेषु जायते । * ''विपर्ययः'' –वस्तुनो विपरीतम् अथवा मिथ्याज्ञानं विपर्ययोऽस्ति । * ''विकल्पः'' –शब्दज्ञानेनोत्पन्नः किन्तु वस्तुशून्यो विकल्पः कथ्यते । यथा चैतन्यमेव पुरुषस्य स्वरूपमस्ति । * ''निद्रा'' - वस्तुनोऽभावस्य ज्ञापयित्री वृत्तिः निद्रा इत्युच्यते । * ''स्मृतिः'' - अनुभूतविषयाणां तस्मिन्नेव रूपे स्मरणं स्मृतिरिति कथ्यते । आसां वृत्तीनां विरोधादेव आत्मस्वरूपस्य दर्शनं भवति । अर्थात् सांसारिकदुःखानाम् आत्यन्तिकं निवृत्तिश्च जायते । आसां वृत्तीनां निरोधो अभ्यासेन वैराग्येण च भवति । वैराग्येण विवेकस्य उदयो भवति । अभ्यासेन च चित्तं सत्त्वे प्रतिष्ठते ।<br> ==अङ्गानि== चित्तवृत्तीः स्थिरयितुं योगाभ्यास आवश्यको भवति । तत्कृते योगाङ्गानां अभ्यासो विधीयते । योगस्य अष्टौ अङ्गानि अभिमतानि- #[[यमः]] -अहिंसा-सत्य-अस्तेय-ब्रह्मचर्य-अपरिग्रहाः (योगसूत्र २.३०) — सामाजिक-नैतिक-संयमाः। #[[नियमः]] - शौच-संतोष-तपः-स्वाध्याय-ईश्वरप्रणिधानानि (योगसूत्र २.३२) — वैयक्तिक-पवित्रता-अनुशासनानि। #[[आसनम्]] - स्थिरसुखमासनम्” (योगसूत्र २.४६) — देहस्य स्थिरता सुखं च। #[[प्राणायामः]] - श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः” (योगसूत्र २.४९) — प्राणशक्ति-नियमनम्। #[[प्रत्याहारः]] - इन्द्रियाणां स्वविषयेभ्यः निवृत्तिः चित्तानुकारश्च (योगसूत्र २.५४)। #[[धारणा]] - देशबन्धश्चित्तस्य धारणा” (योगसूत्र ३.१) — एकस्मिन् स्थाने मनसः बन्धनम्। #[[ध्यानम्]] - तत्र प्रत्यैकतानता ध्यानम्” (योगसूत्र ३.२) — तस्मिन् एव विषये अखंड-मनःप्रवाहः। #[[समाधिः]] - अर्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव” (योगसूत्र ३.३) — ध्येयमात्र-अवस्थितिः, आत्मापरमात्मनोरैक्यम्। ==मुख्याः विषयाः== ===समाधिः=== चित्तवृत्तेर्निरोध एव समाधिरुच्यते । समाधिर्द्विधा वर्तते –सम्प्रज्ञातसमाधिः, असम्प्रज्ञातसमाधिश्चेति । ==== सम्प्रज्ञातसमाधिः ==== कस्मिंश्चिद् एकस्मिन् वस्तुनि चित्तस्य स्थैर्यं जाग्रतावस्था च इतरवृत्तीनां क्षये सति सम्प्रज्ञातः सबीजो वा समाधिर्भवति । अस्य समाधेश्चत्वारो भेदाः सन्ति –(१) वितर्कानुगतः (२) विचारानुगतः (३) आनन्दानुगतः (४) अस्मितानुगतश्च । एषु चित्तं स्थूलेभ्यः सूक्ष्मेषु आलम्बनेषु तिष्ठति ।<br> १) वितर्कानुगतः - यदा चित्तं कस्मिंश्चित् स्थूल-विषये (यथा- मूर्ती, पञ्चमहाभूतेषु, अथवा शरीरे) एकाग्रं भवति, तदा सः वितर्कानुगतः समाधिः उच्यते | (२) विचारानुगतः - यदा चित्तं स्थूलविषयान् त्यक्त्वा सूक्ष्म-विषयेषु (यथा- तन्मात्रासु, अन्तःकरणे, प्रकृति-तत्त्वेषु वा) एकाग्रं भवति, तदा सः विचारानुगतः समाधिः कथ्यते | (३) आनन्दानुगतः - यदा चित्तं सूक्ष्मविचारान् अपि अतीत्य इन्द्रियाणां प्रकृतौ (अहङ्कारे) अथवा सत्त्वगुणे विलीनं भवति, तदा एकः अलौकिकः आनन्दः प्राप्यते। एषा स्थितिः आनन्दानुगत-समाधिः इति उच्यते। (४) अस्मितानुगतश्च - एषा सम्प्रज्ञातसमाधेः अन्तिमा उत्तमा च अवस्था अस्ति। यदा आनन्दस्यापि लयः भवति, चित्तं च केवलं 'अस्मि' (अहं अस्मि / शुद्ध-अस्तित्वम्) इति भावे स्थिरीभवति, तदा सः अस्मितानुगत-समाधिः इति कथ्यते| ==== असम्प्रज्ञातसमाधिः ==== वृत्तीनां परमेण वैराग्येण निरोधे सति ज्ञातृ-ज्ञान-ज्ञेयानां भेदोपशमे सति चालम्बनस्य संस्कारमात्रे अवशिष्टे असम्प्रज्ञातः समाधिर्भवति । इयं निर्बीजसमाधिरपि उच्यते । अस्याम् अवस्थायां क्लेशाः नैव तिष्ठन्ति, न च कर्माशयाः । असम्प्रज्ञातसमाधेरपि भेदद्वयम् अस्ति-भवप्रत्ययः उपायप्रत्ययश्च । अविधावशात् निरोधस्समाधिः ‘भवप्रत्यय’ नाम्ना विज्ञायते ।अत एव रक्त-मांस-मेद –अस्थि-मज्जा शुक्रादिषाट्कौषिकस्य शरीरस्य पतनोपरान्तम् इन्द्रियेषु अथवा भूतेषु लीनाः संस्कारमात्रेण सहिताश्च जीवा ‘विदेह’ संज्ञका भवन्ति । श्रद्धा –वीर्य- स्मृति – समाधि-प्रज्ञाभ्य उत्पन्नः उपायप्रत्ययः योगिभिः प्राप्यते । इयमेकान्तिकी दुःखनिवृत्तिर्नास्ति । अत्र अविद्यायाः विनाशेन क्लेशाः अपि विनश्यन्ति । अतः चित्तं ज्ञाने प्रतिष्ठते ।<br> चित्तस्य निरोधं प्रति गत्यवरोधकाः चित्तविक्षेपाः भवन्ति । यथा-रोगः, अकर्मण्यता, भ्रान्तिदर्शनम्, निरुद्धाप्राप्ति, समाधौ चेतसः अस्थैर्यम् इत्यादि । चित्तविक्षेपग्रस्ताः जनाः दुःखं दौर्मनस्यं कम्पनं श्वासप्रश्वासादिनां चानुभवन्ति । अतः एषामवरोधाय चित्तस्य तत्त्वे स्थापयितुं अभ्यास कार्यः । सर्वेषु प्राणिषु- मैत्रीभावः, करुणाभावश्च, पुण्यात्मनः प्रति प्रसन्नता, पापकारिणामुपेक्षा च करणीयाः ।<br> असमाहितचित्ताः अपि जनाः तपः-स्वाध्याय, ईश्वरप्रणिधानादिभिः योगे प्रवर्तन्ते। फलस्वरूपं समाधिभावस्य उदयः क्लेशानां विनाशश्च जायेते । क्लेशाः प्रायेण अविद्यायाः आच्छादिताः भवन्ति । तद् मिथ्याज्ञानं भ्रान्तिरपि कथ्यते । क्लेशः पञ्चधा प्रतिपादितः –अविद्या, अस्मिता, रागः, द्वेषः, अभिनिवेशश्च । अनात्मपदार्थः आत्माऽस्तीति अविद्या वर्तते । द्रष्ट्रादृश्ययोरभिन्नताऽस्तीति अस्मिता वर्तते । सुखस्य उत्कटेच्छा रागो भवति । दुःखहेतुभ्यः ईर्ष्याभावो द्वेषः । मृत्योर्भयश्चाभिनिवेशो भवति । <br> ===परिणामविचारः=== परिणामः त्रिविधः । धर्मपरिणामः, लक्षणपरिणामः, अवस्थापरिणामश्चेति । * धर्मपरिणामः -धर्मे पूर्वधर्मतिरोभावेन धर्मान्तरप्रादुर्भावः धर्मपरिणामः । *लक्षणपरिणामः - विद्यमानधर्मेषु लक्षणमेकं त्यक्त्वा लक्षणान्तरस्वीकरणेन यः परिणामः सः लक्षणपरिणामः । *अवस्थापरिमाणः - वर्तमानं यल्लक्षणं तस्य अवस्थान्तरं त्यक्त्वा अन्यावस्थायां परिणामत्वेन वर्तमानत्वम् । ===अविद्याविचारः=== विद्यायाः अभावः अविद्या इति व्युत्पत्त्या निर्मक्षिकम् इत्यत्र अव्ययीभावसमासेन मक्षिकानामभावः यथा प्रतीयते तथा पूर्वपदप्रधानग्रहणेन अविद्या पदशब्दार्थः विद्याभावः इति सिध्यति । अथवा न विद्या अविद्या इति विग्रहे नञ् तत्पुरुषसमासः प्रयुज्यते तर्हि विद्याविरोधित्वेन अन्यः अर्थः उच्यते । यथा, अब्राह्मणः अराजपुरुषः इत्यादिषु । ===पुरुषस्य कैवल्यम्=== एकतायाः नाम कैवल्यमिति । प्रकृतेः कार्यभूतमहत्तत्वादीनां विलयेन, एवं पुरुषेण सह प्रकृतेः आत्यन्तिकवियोगेन एव प्रकृतेः एकाकित्वं सिद्धम् । पुरुषस्य कैवल्यमेतद् भवति यत् आत्मा स्वात्मनि वर्तमानानि समस्तोपाधिकस्वरूपाणि त्यक्त्वा स्वमूलस्वरूपे स्थायित्वेन वर्तमानत्वमिति । == योगस्य तत्त्वानि == *[[योगभूमयः]] *[[चित्तपरिणामः]] *[[कैवल्यविचारः]] *[[ईश्वरनिरुपणम्|ईश्वरनिरूपणम्]] योगदर्शने प्रतिपादितः ईश्वरः मुक्तजीवः कैवल्यमुपगतो योगी वा नास्ति अपितु तदपेक्षया भिन्नो विद्यते । मुक्तजीवः अथवा केवली पुरुषः पूर्वसांसारिकबन्धनेभ्यो मुक्तो भवति किन्तु ईश्वरस्तु सदैव मुक्तो भवति । प्रकृतौ लीनः पुरुषोऽपि ईश्वरो नास्ति । ईश्वरः सर्वदा इच्छा-ज्ञान-क्रियारूपाभिः शक्तिभिः सम्पन्नो भवति । एताः शक्तयोऽपि ईश्वरे स्वाभाविक्य एव सन्ति । अनादिकालादेव ईश्वरे एताः विद्यन्ते । ईश्वरश्चैतत्प्रभावात् एव ऐश्वर्यसम्पन्नोऽस्ति । जीवानुग्रह ईश्वरस्य प्रधानः गुणोऽस्ति । प्रणवः अर्थात् ओङ्कारः ईश्वरस्य वाचको वर्तते । तस्य ईश्वरस्य सम्प्राप्तिः स्वाध्यायेन योगसम्पत्त्या वा सम्भवति । ईश्वरप्रणिधानेनैव चित्तस्य विक्षेपाः नश्यन्ति । समाहितचेताः योगाभ्यासी ईश्वरचिन्तनेन निर्मलां बुद्धिं लभते । तेन तस्मिन् ऐश्वर्यस्य उदयो भवति । यद्यपि ऐवर्यस्य प्राप्तेरनन्तरं बहवो विध्ना उपतिष्ठन्ति किन्तु ईश्वरप्रणिधानेन तेषां नाशो भवति । एवं समाधिस्थो भूत्वा योगी ईश्वरं चिन्तयेत् तदैव तस्य कैवल्यलाभो भवति । ईश्वरत्वस्य स्वीकृतेरेव योगदर्शनं सेश्वरसांख्यमिति व्यवाह्रियते । ==ईश्वरः== योगदर्शनं ईश्वरं विश्वसिति । तत्र कारणानि – *वेदैः ईश्वरसत्त्वम् अङ्गीक्रियते । वेदाश्च शब्दप्रमाणम् । अतः सृष्टिकर्ता ईश्वरः अङ्गीकर्तव्यः । *ईश्वरसत्त्वे अनुमानमपि प्रमाणम् । <!--ನ್ಯೂನ ಹಾಗೂ ಅಧಿಕವಾದ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಉಚ್ಚತಮ ಗುಂಪೊಂದಿದೆ; -->यदि सर्वस्यापि मूलम् अन्विष्यते तर्हि सर्वस्यापि ज्ञानस्य मूलम् ईश्वर इति बुद्ध्यते । *प्रकृति-पुरुषयोः संयोगवियोगयोः कारणं किञ्चित्स्यादेव । सः हेतुरेव ईश्वरः । ===पतञ्जलि – ईश्वरः=== ईश्वरः क्लेशकर्मविपाकसंस्कारैः रहितः । मुक्तपुरुषैर्भिन्नः । देशकालातीतः । सर्वज्ञः, सर्वशक्तः,सर्वव्यापी,परिपूर्णः,ज्ञानस्वरूपी,गुरुः,वेदानामुपदेशकश्च । “औम्” इतीदं तस्य सङ्केतः । ईश्वरः जगतः सृष्टिस्थितिलयानां न हेतुः । सः विशेषपुरुषः । आत्मानि न शिक्षति । सः मुक्तिं न प्रयच्छति । क्लेशान् अपनुद्य गुरुरिव मार्गं दर्शयेत् । मोक्षस्तु पुरुषेण स्वप्रयत्नेन साध्यः । देवः तत्साधने केवलं सहकरोति । == प्रमुख्यग्रन्थाः == {| class="wikitable" |'''ग्रन्थः''' |'''कर्ता''' |- |'''योगसूत्रम्''' |पतञ्जलिः |- |व्यासभाष्यम् (योगसूत्रटीका) |व्यासः |- |भास्वती (व्यासभाष्यस्य टीका) |हरिहरानन्दः आरण्यकः |- |मणिप्रभाटीका (योगसूत्रटीका) |रामानन्दयतिः |- |योगचन्द्रिका (योगसूत्रटीका) |अनन्तपण्डितः |- |योगसूत्रवृत्तिः (योगसूत्रटीका) |भावगणेशः |- |योगसुधाकरः (योगसूत्रटीका) |सदाशिवचन्द्रसरस्वती |- |लघ्वीवृत्तिः (योगसूत्रटीका) |नागोजीभट्टः |- |'''तत्त्ववैशारदी''' |वाचस्पतिमिश्रः |- |योगसारः (तत्त्ववैशारद्याः टीका) |विज्ञानभिक्षुः |- |'''योगवार्तिकम्''' |विज्ञानभिक्षुः |- |'''पातञ्जलरहस्यम्''' |राघवानन्दसरस्वती |- |'''भोजवृत्तिः/भोजमार्तण्डः''' |भोजराजः |} ==अध्ययनकेन्द्राणि== {| class="wikitable" |- ! नाम !! राज्यम् !! सङ्केतः |- | राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् <br>http://www.sanskrit.nic.in || [[देहली]] (दशराज्येषु अस्ति) || राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान मा. स. वि. मन्त्रालय के अन्तर्गत स्थापित 56-57 इन्स्टीट्यूशनल एरिया जनकपुरी नई दिल्ली - 110 058 ई-मेल: rsks@nda.vsnl.net.in |- |राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्<br>http://www.rsvidyapeetha.ac.in ||[[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशः]]|| तिरुपतिः-५१७५०७. आन्ध्रप्रदेशः |- | श्रीलालबहादुरशास्त्रीराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम् <br>http://www.slbsrsv.ac.in || [[देहली]]|| बि-४, कुतुब् इन्स्टिट्युशनल् येरिया, निव् देहली -११००१६ |} ==आधाराः== <references/> ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[https://web.archive.org/web/20110904122650/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg. *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} [[वर्गः:योगदर्शनम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 6ybdd8k4osvq1lnauesnvbt1zpymofs जीवाणुः 0 12058 502166 500850 2026-11-13T23:35:12Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502166 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgrey | name = Bacteria | fossil_range = {{Long fossil range|4200|0|[[Archean]] or earlier&nbsp;– Recent}} | image = E. coli Bacteria (7316101966).jpg | image_width = 210px | image_caption = [[Scanning electron microscope|Scanning electron micrograph]] of ''[[Escherichia coli]]'' bacilli | domain = '''Bacteria''' | kingdom = '''Eubacteria''' | subdivision_ranks = Phyla<ref>{{cite web |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Undef&id=2&lvl=3&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock |title=Bacteria (eubacteria) |accessdate=10 September 2008 |work=Taxonomy Browser, US National Institute of Health}}</ref> | subdivision = *'''[[Gram positive]] / no [[Bacterial outer membrane|outer membrane]]''' [[Actinobacteria]] (high-[[GC-content|G+C]])<br /> [[Firmicutes]] (low-[[GC-content|G+C]])<br /> [[Tenericutes]] (no [[Cell wall|wall]]) *'''[[Gram negative]] / [[Bacterial outer membrane|outer membrane]] present''' [[Aquificae]]<br/> [[Deinococcus-Thermus]]<br/> [[Fibrobacteres]]–[[Chlorobi]]/[[Bacteroidetes]] ([[Sphingobacteria (phylum)|FCB&nbsp;group]])<br/> [[Fusobacteria]]<br /> [[Gemmatimonadetes]]<br /> [[Nitrospirae]]<br /> [[Planctomycetes]]–[[Verrucomicrobia]]/[[Chlamydiae]] ([[Planctobacteria|PVC&nbsp;group]])<br/> [[Proteobacteria]]<br /> [[Spirochaete]]s<br /> [[Synergistetes]] *'''Unknown / ungrouped''' [[Acidobacteria]]<br /> [[Chloroflexi (phylum)|Chloroflexi]]<br /> [[Chrysiogenetes]]<br /> [[Cyanobacteria]]<br /> [[Deferribacteraceae|Deferribacteres]]<br /> [[Dictyoglomi]]<br /> [[Thermodesulfobacteria]]<br /> [[Thermotogae]] }} [[File:Prokaryote cell.svg|thumb|280px|right|सामान्यजीवाणोः स्थापत्यम्]] जीवाणवः लघुजन्तवः सन्ति। वयं तान् स्वनेत्राभ्यां द्रष्टुं न शक्नुमः। परं वयं सूक्ष्मदर्शन्या जीवाणून् द्रष्टुम् समर्थाः स्म। केचन जीवाणवः अपकारिणः। ते व्याधीहेतुकाः सन्ति अथवा भोजनम् मलिनीकुर्वन्ति। अन्ये उपकारकाः सन्ति। ते दधिदाधिके सुराम् औषधानि वा उत्पादयन्ति। तेषां विविधानि रूपाणि सन्ति - वर्तुलाकारं(coccus), कम्बु-रूपं (spirillium), पदविच्छेदचिह्नरूपं (vibrio) अण्डाकारकम् (bacillus) च। नीलजीवाणवः आहारं स्वयम् उत्पादयन्ति । [[चित्रं:Jan Verkolje - Antonie van Leeuwenhoek.jpg|thumb|200px|अन्तोनि वोन् लूवेन्होक् जिवाणूनाम् प्रथमः दर्शकः आसीत्]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/MicrobeWiki MicrobeWiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206071749/http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/MicrobeWiki |date=2015-02-06 }}, an extensive [[wiki]] about [http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Microbial_Biorealm bacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208122124/http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Microbial_Biorealm |date=2015-02-08 }} and [http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Viral_Biorealm viruses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214015059/http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Viral_Biorealm |date=2015-02-14 }} * [http://www.ncppb.com Bacteria that affect crops and other plants] * [http://www.dsmz.de/bactnom/bactname.htm Bacterial Nomenclature Up-To-Date from DSMZ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929083605/http://www3.dsmz.de/bactnom/bactname.htm |date=2007-09-29 }} * [http://www.bacterio.cict.fr/eubacteria.html Genera of the domain Bacteria]&nbsp;– list of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature * [http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc99/4_17_99/fob5.htm The largest bacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211094146/http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc99/4_17_99/fob5.htm |date=2012-12-11 }} * [http://tolweb.org/tree?group=Eubacteria&contgroup=Life_on_Earth Tree of Life: Eubacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021015145/http://tolweb.org/tree?group=Eubacteria&contgroup=Life_on_Earth |date=2014-10-21 }} * [http://www.rowland.harvard.edu/labs/bacteria/index_movies.html Videos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105182817/http://www.rowland.harvard.edu/labs/bacteria/index_movies.html |date=2015-11-05 }} of bacteria swimming and tumbling, use of optical tweezers and other videos. * [https://web.archive.org/web/20190622151055/http://www.stephenjaygould.org/library/gould_bacteria.html Planet of the Bacteria] by [[Stephen Jay Gould]] * [http://www.textbookofbacteriology.net/ On-line text book on bacteriology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913123627/http://www.textbookofbacteriology.net/ |date=2008-09-13 }} * [http://www.blackwellpublishing.com/trun/artwork/Animations/Overview/overview.html Animated guide to bacterial cell structure.] * [http://www.newscientist.com/channel/life/dn14094-bacteria-make-major-evolutionary-shift-in-the-lab.html Bacteria Make Major Evolutionary Shift in the Lab] * [http://esciencenews.com/articles/2009/02/19/online.collaboration.identifies.bacteria Online collaboration for bacterial taxonomy.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415222312/http://esciencenews.com/articles/2009/02/19/online.collaboration.identifies.bacteria |date=2014-04-15 }} * [http://patricbrc.org/ PATRIC], a Bioinformatics Resource Center for bacterial pathogens, funded by [http://www.niaid.nih.gov/ NIAID] * [http://wormweb.org/bacteriachemo Bacterial Chemotaxis Interactive Simulator]&nbsp;– A web-app that uses several simple algorithms to simulate bacterial chemotaxis. * [https://web.archive.org/web/20090130052842/http://ascb.org/ibioseminars/bassler/bassler1.cfm Cell-Cell Communication in Bacteria] on-line lecture by [[Bonnie Bassler]], and [http://www.ted.com/index.php/talks/bonnie_bassler_on_how_bacteria_communicate.html TED: Discovering bacteria's amazing communication system] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205033015/http://www.ted.com/index.php/talks/bonnie_bassler_on_how_bacteria_communicate.html |date=2011-12-05 }} [[वर्गः:प्राणिविज्ञानम्|जीवाणुः]] [[वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] lo5c7tjnqk4a1ct4wt9dx531ispgycy बाडमेरमण्डलम् 0 12400 502176 480645 2026-11-14T01:08:50Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502176 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = बाडमेरमण्डलम् | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = मण्डलम् | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Barmer in Rajasthan (India).svg | map_alt = | map_caption = राजस्थानराज्ये बाडमेरमण्डलम् | image_dot_map = | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type = Country | subdivision_name = भारतम् | subdivision_type1 = States and territories of India|State | subdivision_name1 = राजस्थान | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | unit_pref = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 28387 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_footnotes = |leader_title = |leader_name = | population_total = 83517 | population_as_of = २००१ | population_density_km2 = | population_density_sq_mi= | population_est = | pop_est_as_of = | website = http://barmer.nic.in | footnotes = }} '''बाडमेरमण्डलं''' ({{lang-hi|बाड़मेर जिला}}, {{lang-en|Barmer district}}) [[राजस्थानराज्यम्|राजस्थानराज्ये]] स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति [[बाडमेर]]नामकं नगरम् । ==भौगोलिकम्== बाडमेरमण्डलस्य विस्तारः २८३८७ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे [[पालीमण्डलम्|पालीमण्डलं]], [[जोधपुरमण्डलम्|जोधपुरमण्डलं]] च, पश्चिमे [[पाकिस्थानम्|पाकिस्थानदेशः]], उत्तरे [[जैसलमेरमण्डलम्|जैसलमेरमण्डलं]], दक्षिणे [[जालौरमण्डलम्]] अस्ति । अस्मिन् मण्डले केवलं २९.९९ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । ==जनसङ्ख्या== २०११ जनगणनानुगुणं बाडमेरमण्डलस्य जनसङ्ख्या ८३५१७ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ९२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ९२ जनाः । अत्र साक्षरता ५७.४९ % अस्ति । ==उपमण्डलानि== अस्मिन् मण्डले द्वे उपमण्डले स्तः । ते- * [[बाडमेर]] * बलोटरा ==वीक्षणीयस्थलानि== अस्मिन् मण्डले विद्यमानानि वीक्षणीयस्थलानि तु - * गड सिवाना * जूना बाडमेर * जैनमन्दिराणि ==बाह्यानुबन्धाः== * {{Cite web|title=Official Website|publisher=Jodhpur District|url=http://barmer.nic.in/|accessdate=2013-11-13|archive-date=2014-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20141218154347/http://barmer.nic.in/|deadurl=yes}} * {{Cite web|title=District Barmer: Gram Panchayat, Samiti and Ward Map|publisher=Excise Department, Government of Rajasthan|url=http://rajexcise.net/web/images/barmer.jpg|accessdate=2013-11-13|archive-date=2013-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130521200859/http://rajexcise.net/web/images/barmer.jpg|deadurl=yes}} * {{Cite web|author=Sethi, Supreet|title=Place to see: Barmer, Jodhpur, India|publisher=''Everywhere'' (travel magazine)|date=27 June 2008|url=http://www.everywheremag.com/places/4902/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080630061635/http://www.everywheremag.com/places/4902|archivedate=30 June 2008|deadurl=yes|accessdate=13 November 2013}} [[वर्गः:राजस्थानस्य मण्डलानि]] [[वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] r0dbuaenbflcy82tyr5qmv32m9fdu6t कुतुब् मिनार् 0 13020 502160 498353 2026-11-13T22:54:24Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502160 wikitext text/x-wiki [[File:Qutab Minar mausoleum.jpg|thumb|कुतुब् मिनार्]] [[File:Arabic words carved into the Qutb Minar.jpg|thumb|कुतुब् मिनार्]] कुतुब् समुच्चये अन्तर्भवति '''कुतुब् मिनार्''' अपि । [[देहली|देहल्यां]] स्थितम् अत्यन्तं प्रेक्षणीयं प्रमुखं च स्थानम् एतत्। अस्य शिखरस्य निर्माणकार्यम् आरब्धवान् गुलामवंशस्य प्रथमः शासकः कुतबुद्दीन् ऐबकः। तस्य उत्तराधिकारी इल्तुमिशः , तदनन्तरम् आगताः अल्लावुद्दीन् खिल्जिप्रभृतयः शासकाः च अधिकान् अट्टान् निर्माय तस्य भ्वनस्य औन्नत्यं वर्धितवन्तः। कुतुबमिनार् ७२.५ मी. औन्नत्ययुतम् । तस्य भूतलव्यासः १४.३ मीटर्विशालः अन्तिमाट्ट्ः २.७ मीटर् -उन्नतः अस्ति । अस्य मुखद्वारम् ‘अलैगेट्’ इति उच्यते । एतस्य निर्माता अस्ति अल्लावुद्दीनखिल्जिः । वृत्ताकारकम् एतत् मुखद्वारं रक्तशिलाभिः, अलङ्कृतमणिशिलाभिः, शिलाजवनिकाजालैः, कलाकृतिभिः च शोभते । टर्किशकलाविदः एतत् निर्मितवन्तः सन्ति । अल्लावुद्दीन्खिल्जिः सङ्कल्पितवान् आसीत् यत् ‘अमैमिनार्’ निर्मातव्यम् इति, यच्च औन्नत्येन कुतुबमिनारस्य अपेक्षया द्विगुणितं स्यात् इति । किन्तु तस्य मरणात् निर्माणकार्यम् अर्धे एव स्थगितं जातम् ।२४.५ मीटरुन्नतः प्रथमः अट्टः निष्प्रयोजकः जातः अस्ति । ==विशिष्टस्तम्भः== कुतुबसमुच्चयस्थः अयसः स्तम्भः जगतः अपूवं धातुशोधनकौतुकं वर्तते । विशिष्टेन असंस्कृत-अयसा निर्मितः अयं स्तम्भः आ १६०० वर्षेभ्यः अयस्किट्टजीर्णतादिकं विना स्थितः अस्ति । सप्तमीटरौन्नत्ययुतः अयं स्तम्भः [[द्वितीयचन्द्रगुप्तः|द्वितीयचन्द्रगुप्त]]विक्रमादित्येन (३७५-४१४) स्थापितः । यः पृष्ठभागो प्रसारिताभ्यां बाहुभ्यां स्तम्भम् एतम् आलिङ्गितुं शक्नुयात् तस्य अभिलाषः सिद्धयेत् इति विश्वसन्ति जनाः । इण्डो -इस्लामिक्शिल्पकलायाः प्रमुखम् उदाहरणम् अस्ति अयं समुच्चयः इति वदन्त्या युनेस्कोसंस्थया १९९३ तमे वर्षे कुतुब् मिनार् समुच्चयः जागतिकपारम्परिकस्थलत्वेन घोषितः अस्ति । [[File:Qutb Minar from the Quwwuatul ul-Islam mosque, Qutb complex.jpg|thumb|कुतुब् मिनार्]] ==गमनपथः== कुतुबमिनारभवनं देहल्यां दक्षिणभागे ९-१० मैलदूरे (१५ किलोमीटरम्) अस्ति । १२०० तमे वर्षे कुतुबुद्दीनः ऐकः(गुलामवंशीयः) एतस्य भवनस्य निर्माणम् आरब्धवान् । एतस्य औन्नत्यं २३९ पादमितम् अस्ति । पञ्च अट्टाः सन्ति एतस्मिन् ।३७८ सोपानानि सन्ति अत्र । एतत् भवनं रक्तवर्णईयया सङ्गमरमर शिलया निर्मितम् अस्ति । प्रथमाट्टस्य भित्तौ २० अलङ्कारपङ्कयः सन्ति । तासु प्रथमा गोलाकारा, द्वितीया कोणाकारा । एवमेव अन्याः अपि पङ्कयः ।द्वितीये स्तरे तु सर्वाः अलङ्कारपङ्कयाः गोलाकाराः एव । तृतीयाट्टे स्थिताः ताः कोणाकाराः । तदुपरि स्थितयोः अटटयोः भित्तिः तु सामान्या । तन्नाम अलङ्कारपङ्किरहिता । फिरोजशाहः एतत् भवनं नर्मितवान् इति श्रूयते । एतस्य प्रत्यट्टं चन्द्र्शाला अस्ति । एतस्य शिखरे किरीटसद्दशी काचित् रचना आसीत् इति शॄयते । किन्तु १८०३ तमे वर्षे जातस्य भूकम्पस्य कारणतः सा अधः अपतत् । कुतुबमिनारभवनात् अनतिदूरे एव चतुर्थशतकीयह् कश्चन लोहस्तम्भः अस्ति । एतस्य परिधिः १३ पादमितः । औन्नत्यं च २३.८ पादमितम् । एतस्य उपरि चन्द्रगुप्तविक्रमादित्यस्य प्रशंसावचनानि उत्कीर्णानि सन्ति । ==बाह्यानुबन्धाः== {{Commons category|Qutub Minar}} * [https://web.archive.org/web/20090316153629/http://www.twocircles.net/2009feb19/qutb_minar_tilting_fast.html कुतुब् मिनार् अभिनतभवनम् ] - टि.सि.एन्.वार्ताः। * [http://www.islamicarchitecture.org/architecture/quwwatalislammosque.html कुव्वात् अलिस्लाम् स्मारकम्] * [http://photography.robins.in/monuments/subalbum_1.html कुतुब् मिनार् रात्रिदृश्यम् ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222070505/http://photography.robins.in/monuments/subalbum_1.html |date=2007-12-22 }} * [http://maps.google.com/maps?ll=28.524355,77.185248&q=28.524355,77.185248&spn=0.002211,0.00537&t=h कुतुब् मिनारस्य उपग्रहात् चित्रम् । दीर्घच्छायया ज्ञतुं शक्यते] * [http://www.exploredelhi.com/qutub-minar/index.html कुतुब् मिनार् ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918050259/http://www.exploredelhi.com/qutub-minar/index.html |date=2009-09-18 }} * [http://www.panoramio.com/user/116638/tags/कुतुब् मिनारस्य अवतारणसाध्यचित्रम्।] * [http://www.collectbritain.co.uk/dlo.cfm/svadesh/019PHO000000971U00004000.htm Eugene Clutterbuck Impey इत्यनेन कृतम् १९शतकस्य छायाचित्रम् ।] * [http://mea.gov.in/indiaperspective/2005/052005.pdf स्वयं शोषणमिश्रधातुः: विशिष्टः कुतुब् अयस्तम्भः।] [[वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि|मिनार्, कुतुब्]] [[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 7ei63qbwk9yzder13ir9mhjmhq50met समाधिपादः 0 13993 502184 481060 2026-11-14T02:37:24Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502184 wikitext text/x-wiki पातञ्जलयोगसूत्रग्रन्थे चत्वरः पादाः सन्ति । तत्र प्रथमः पादाःसमाधिपादः । ==सूत्राणाम् आवलिः== :[[1.1 अथ योगानुशासनम्……]] :[[1.2 योगश्चित्तवृत्ति निरोधः…]] :[[1.3 तदा द्रष्टुः स्वरूपेवस्थानम्…]] :[[वृत्तिसारूप्यमितरत्र (योगसूत्रम्)|1.4 वृत्ति सारूप्यमितरत्र …]] :[[1.5 वृत्तयः पंचतय्यः क्लिष्टाक्लिष्टाः …]] :[[1.6 प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः…]] :[[1.7 प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि…]] :[[1.8 विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम्…]] :[[शब्दज्ञानानुपाती वस्तु शून्यो विकल्पः (योगसूत्रम्)|1.9 शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः…]] :[[अभावप्रत्ययालंबना व्रत्तिः निर्द्रा (योगसूत्रम्)|1.10 अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिः निद्रा]] :[[1.11 अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः…]] :[[1.12 अभ्यासवैराग्यभ्यां तन्निरोधः…]] :[[1.13 तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः …]] :[[1.14 स तु दीर्गकाल-नैरंतर्य-सत्कारासेवितो द्रढभूमिः…|1.14 स तु दीर्घकाल-नैरन्तर्य-सत्कारासेवितो दृढाभूमिः…]] :[[1.15 द्र्ष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम्…]] :[[1.16 तत्परं पुरुषख्यातेर्गणवैतृष्ण्यम्…]] :[[1.17 वितर्कविचारानंदास्मितारोपानुगमात् संप्रज्ञातः…]] :[[1.18 विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः…]] :[[1.19 भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् …]] :[[1.20 श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम्…]] :[[1.21 तीव्रसंवेगानामासन्नः…]] :[[1.22 मृदुमध्यादिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः…]] :[[1.23 ईश्वरप्राणिधानाद्वा…]] :[[1.24 क्लेषकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः…]] :[[1.25 तत्र निरतिशयं सर्वज्ञाबीजम्…]] :[[1.26 पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात्…]] :[[1.27 तस्य वाचकः प्रणवः…]] :[[1.28 तज्जपस्तदर्थभावनम्…]] :[[1.29 ततः प्रत्यक्चेतनादिगमोऽप्यंतरायाभावश्च…]] :[[1.30 व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्दभूमिकत्वानवस्थितत्वानि....]] :[[1.31 दुःखदौर्मनस्यांगमेजयत्वश्वासप्रश्वसा विक्षेपसहभुवः…]] :[[1.32 तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्वाभ्यासः…]] :[[1.33 मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम्…]] :[[1.34 प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य…]] :[[1.35 विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबंधनी…]] :[[1.36 विशोका वा ज्योतिष्मती…]] :[[1.37 वीतरागविषयं वा चित्तम्…]] :[[1.38 स्वप्ननिद्राज्ञानालंभनं वा …]] :[[1.39 यथाऽभिमतध्यानाद्वा…]] :[[1.40 परमाणुपरममहत्त्वांतोऽस्य वषीकारः…]] :[[1.41 क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणैर्ग्रहीतृग्रहणग्रह्येषु तत्स्थतदांजनता समापत्तिः…]] :[[1.42 तत्र शब्दार्थज्ञान्विकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः …]] :[[1.43 स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितका …]] :[[1.44 एतय्यैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता …]] :[[1.45 सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसनानम्…]] :[[1.46 ता एव सबीजः समाधिः…]] :[[1.47 निर्विचारवैशारद्येऽध्यात्मप्रसादः…]] :[[1.48 ऋतुंभरा तत्र प्रज्ञा…]] :[[1.49 श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात्…]] :[[1.50 तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी…]] :[[1.51 तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निर्बीजसमाधिरिति…]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[https://web.archive.org/web/20110904122650/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508061546/http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html |date=2015-05-08 }} {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} [[वर्गः:योगसूत्रस्य पादाः|समाधिपादः]] [[वर्गः:समाधिपादः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] 1n69dj0oh3d7ry3l97akc7g4kqq759w भारोत्तोलनक्रीडा 0 14488 502178 498624 2026-11-14T01:23:22Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502178 wikitext text/x-wiki '''भारोत्तोलनक्रीडा'''(‌Weightlifting) एका शारीरकशक्तिक्रीडासु अन्यतमा । [[चित्रम्:Olympic pictogram Weightlifting.png|thumb|right|150px]] सर्वे क्रीडालवः स्फूर्तिशालिनः भवन्ति । एवं तत्र भारोत्तोलने अपि सर्वाधिकभारोत्थापकः सर्वेषामपेक्षया अधिकः शक्तिशाली इति मन्यते । अस्याः क्रीडायाः विविधानि व्यवहारनामानि वर्तन्ते । यथा ''' [[ओलिम्पिक् क्रीडाकूटः|ओलम्पिक्]]-वैट्लिफ्टिङ्ग्''','''ओलम्पिक्-स्टैल्-वैट्लिफ्टिङ्ग्''' इत्यादि । अत्र स्पर्धिनः अत्यधिकभारस्य उत्थापने एव प्रयत्नं कुर्वन्ति । प्रत्येकस्पर्धीनां कृते त्रिवारम् अवकाशः दीयते । प्रत्येकस्मिन् अवकाशे यः अत्यधिकभारं सम्यक्तया नियमानुसारम् उत्थापयति तस्मै अधिकाः अङ्काः दीयन्ते । तथा त्रिवारं दत्तानाम् अङ्कानां सङ्कलनं क्रियते । यस्य अङ्कानां समाहारः अत्यधिकः भवति सः विजेता भवति । अत्र पुरुषाणां तथा महिलानां च देहस्य भारम् अनुसृत्य विभागाः वर्तन्ते । सम्प्रति अधिकः शक्तिशाली पुरुषः [[रशिया|रशियादेशस्य]] '''वासिली एलेक्जीव्''' वर्तते । एषः ६४५ किलोमितं भारम् उत्थापितवान् । तथा '''हैवीवेट्'''-वर्गस्य विश्वप्रजेतृत्वगौरवं प्राप्तम् । [[भारतम्|भारतस्य]] '''हैविवेट्'''-विजेता '''बलवीरसिंहः''' । १९५८ तमे वर्षे बलवीरसिंहः राष्ट्रियविजेतृगौरवं प्राप्नुवन् '''त्रयोदशवारं विजेता''' अभवत् । ==इतिहासः== भारोत्तोलनस्पर्धा बहु प्राचीना वर्तते इत्यत्र प्रमाणानि अपि लभ्यन्ते । [[चीनादेशः|चीनादेशस्य]], [[ईजिप्तदेशः|ईजिप्तदेशस्य]], [[यवनदेशः|ग्रीस्-देशस्य]] नागरिकाणाम् इतिहासे भारोत्तोलनस्य विषयाः वर्णिताः वर्तन्ते । तदानीन्तनकाले भारोत्तोलनक्रीडायां यः अधिकं भारं वहति स्म, तस्मै एव पुरस्कारः लभ्यते स्म । इदानीन्तनी भारोत्तोलनक्रीडा [[यूरोपखण्डः|युरोप्-खण्ड]] प्रदेशे १९ शतके आरब्धमिति परिगण्यते । १८९१ तमे वर्षे पुरुषाणां भारोत्तोलनक्रीडायाः प्रथमविश्वस्पर्धा अभवत् । तस्यां स्पर्धायां क्रीडालोः औन्नत्यस्य भारस्य च विभागः न कृतः आसीत् । १८९६ तमे वर्षे प्रथमे ओलम्पिक्-क्रीडोत्सवे '''भारोत्तोलनक्रीडा''' आसीत् । परन्तु, १९०० तमे वर्षे सम्पन्ने ओलम्पिक्-क्रीडोत्सवे भारोत्तोलनक्रीडा नासीत् । १९०४ तमे वर्षे '''[[मिसूरी|मिसूरी]], सेयिन्ट् लूई''''-नगरे ओलम्पिक्-क्रीडोत्सवे भारोत्तोलनक्रीडा आसीत् । परन्तु, पुनः १९०८, १९१२ तमे च वर्षे भारोत्तोलनक्रीडा नासीत् । पुराकाले तथा १८९६ ओलम्पिक्-क्रीडोत्सवे भारोत्तोलनक्रीडा '''एकेन हस्तेन''' तथा '''हस्त द्वयेन''' इति द्विविधः आसीत् । १९२० तमे वर्षे पुनः ओलम्पिक्-क्रीडोत्सवे भारोत्तोलनक्रीडा आसीत् । १९२० ओलम्पिक्-क्रीडोत्सवानन्तरं भारोत्तोलनक्रीडायां क्रीडालोः औन्नत्यस्य भारस्य च अनुसारेण विभागः करणीयः इति चिन्तना प्रारब्धा । १९२८ तमे वर्षे एकेन हस्तेन भारोत्तोलनक्रीडाप्रकारः स्थगितः । १९३२ तमे वर्षे ओलम्पिक्-क्रीडोत्सवे क्रीडालोः भारमनुसृत्य '''पञ्चप्रकारेण''' भारोत्तोलनक्रीडा आरब्धा । २००० तमे वर्षे [[आस्ट्रेलिया|आस्ट्रेलियादेशस्य]] [[सिडनी]] नगरे ओलम्पिक्-क्रीडोत्सवे प्रथमवारं महिलानां भारोत्तोलनक्रीडा आरब्धा । ==विभागः, नियमाश्च== भारोत्तोलनक्रिडायाः नियन्त्रणम् '''अन्ताराष्ट्रिय-भारोत्तोलन-संस्था'''(IWF) करोति । एषा संस्था [[हंगरी]] देशस्य '''बूडपास्ट्'''-नगरे अस्य कार्यालयं वर्तते । १९०५ तमे वर्षे अन्ताराष्ट्रिय-भारोत्तोलन-संस्था आरब्धा । भारोत्तोलनक्रिडायां पुरुषाणां, महिलानां च विभागः वर्तते । ते, {| class="wikitable"" border="1" |+ '''पुरुषाणां विभागः''' |- ! व्यक्तिशः वर्गः !! भारोत्तोलनभारः |- | ५६ के जी || १२३ एल् बी |- | ६२ के जी || १३७ एल् बी |- | ६९ के जी || १५२ एल् बी |- | ७७ के जी || १७० एल् बी |- | ८५ के जी || १८७ एल् बी |- | ९४ के जी || २०७ एल् बी |- | १०५ के जी || २३१ एल् बी |- | इतोप्यधिकाः || २३१ एल् बी |} {| class="wikitable"" border="1" |+ '''महिलानां विभागः''' |- ! व्यक्तिशः वर्गः !! भारोत्तोलनभारः |- | ४८ के जी || १०६ एल् बी |- | ५३ के जी || ११७ एल् बी |- | ५८ के जी || १२८ एल् बी |- | ६३ के जी || १३९ एल् बी |- | ६९ के जी || १५२ एल् बी |- | ७५ के जी || १६५ एल् बी |- | इतोप्यधिकाः || १६५ एल् बी |} <br /> अस्यां क्रीडायाम् अधिकभारं नियमानुसारं प्रत्येकवारं तथा आहत्य सम्पूर्णतया यः(या) उत्थापयति, सः(सा) विजेता भवति । क्रीडा न्यूनभारोत्तोलनादारम्भः भवति । यदि अत्र कश्चन(काचित्) भारोत्तोलने असमर्थः(र्था) भवति चेत् ते(ताः) पुनः तस्मिन् भारोत्तोलने अथवा इतोपि अधिकभारोत्तोलने वा प्रयत्नं कर्तुं न शक्नुवन्ति । भारोत्तोलने भारदण्डस्य भारः आरोहणक्रमेण अधिकः भवति । प्रत्येकस्मिन् आवर्तने १ के जी भारः अधिकः भवति । यदि अन्तिमावर्तने द्वयोः मध्ये समानाङ्काः भवन्ति, तदानीं न्यूनभारयुक्तक्रीडालुः विजेता भवति । ==चित्रमुद्रिका== <gallery> चित्रम्:Pscleanjerk.gif चित्रम्:EVD-pesas-001.ogv चित्रम्:EVD-pesas-002.ogv </gallery> ==चित्रवीथिका== <gallery> चित्रम्:EVD-pesas-038.jpg चित्रम्:EVD-pesas-041.jpg चित्रम्:EVD-pesas-054.jpg चित्रम्:EVD-pesas-055.jpg चित्रम्:EVD-pesas-056.jpg </gallery> ==आधारः== अभिनवक्रीडातरंगिणी ==बाह्यसम्पर्कतन्तवः== * [http://www.iwf.net/ अन्ताराष्ट्रिय-भारोत्तोलनसंस्था] * [http://sinclaircalculator.com/ सिन्क्लैर्-गणकयन्त्रम्] * [https://web.archive.org/web/20200613013218/http://www.swiss-weightlifting.ch/ स्विस् अमेचुर् वैट्-लिफ्टिङ्ग्-संस्था (SAGV/FSHA)] * [http://www.iwrp.net/ डेटाबेस् IWRP] [[वर्गः:क्रीडाः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] 2i4njsl9ca9qsuk9hgdpfzyvlj8pj5h वीतरागविषयं वा चित्तम् (योगसूत्रम्) 0 14701 502181 483394 2026-11-14T02:22:49Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502181 wikitext text/x-wiki ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== वीतरागचित्तालम्बनोपरक्तं वा योगिनश्चित्तं स्थितिपदं लभत इति ॥३७॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:समाधिपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] eq2jr085ptcqvm3hqucigig16dw2mvu नियमः 0 15338 502170 480516 2026-11-14T00:21:23Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502170 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणयिता पतञ्जलिः]] :'''शौचसन्तोषतपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः (यो.द. २/३२)।''' पवित्रता –सन्तोष- तपः – स्वाध्याय ईश्चरप्रणिधानादयः पञ्चनियमाः भवन्ति । शौचं द्विविधम्-वाह्यशौचम् । गोमूत्र –गोमयादिप्राशने मैत्र्यादिभावनया अतः करणस्य रागद्वेषादीनां निवृत्तिर्भवति । तदेव आभ्यन्तरशौचम् । प्राप्तवस्तुनः अधिकाभिलाषाभावः सन्तोषः । दुः खेषु सुखेषु च सर्वदा प्रसन्नचित्तं सन्तोषः । सन्तोषद्वारा लोकोत्तरसुखस्य प्राप्तिर्भवति । धर्मरक्षार्थं कृच्छ्रचान्द्रायणादिव्रतपालनं स्वाध्यायः । भगवन्नामस्मरणजपादिरपि स्वाध्यायः । इष्टदेवस्य साक्षाद् दर्शनं स्वाध्यायस्य फलम् । कायेन वाचा मनसा इन्द्रियैर्वा फलाभिसन्धिवर्जितमीश्वरस्मरणम् ईश्वरसमर्पणं वा ईश्वरप्रणिधानम् । ईश्वरप्रणिधानस्य फलं भवति समाधिसिध्दिः । परतत्त्वे ब्रह्मणि सततमनुरक्तिः नियम इति त्रिशिखाब्राह्मणोपनिषदि उक्तम् । तद्यथा – अनुरक्तिः परे तत्त्वे सततं नियमः स्मृतः । (२९) नियमा अपि पञ्च वर्तन्ते- *[[शौचम्]] *[[सन्तोषः]] *[[तपः]] *[[स्वाध्यायः]] *[[ईश्वरप्रणिधानम्]] एषां पालनेन आन्तरशुद्धिर्भवति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[https://web.archive.org/web/20110904122650/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at [[Project Gutenberg]] *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508061546/http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html |date=2015-05-08 }} {{Yoga}} {{Indian Philosophy}} {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} [[वर्गः:अष्टाङ्गयोगः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] shsbfycbh4zhkyazs08mdvdezs15xjb प्राणायामः 0 15339 502175 501231 2026-11-14T00:55:20Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502175 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणयिता पतञ्जलिः]] :'''तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः ।''' (यो.द. २/४९) श्वासप्रश्वासयोः गतेः विच्छेदः प्राणायामः । प्राणायामः त्रिविधः । रेचकः, पूरकः, कुम्भकश्चेति । नाडीशोधनं भवति प्राणायामस्य मुख्योपयोगः । यमनियमाभ्यां संयुक्तः सन् पुरुषः यदि प्राणायाममाचरेत् तर्हि नाड्यः शुध्दाः भवन्ति । प्राणायामेन पापस्य अज्ञानस्य च क्षयो भवति । मनः स्थिरं भवति । धारणायोग्यसामर्थ्यं प्राप्नोति । प्राणायामः-श्वासप्रश्वासयोः गतिविच्छेदः प्राणायामो भवति । रोगाणां विनाशाय प्राणायामस्यापि आवश्यकता वर्तते । शरीरस्थासु द्विसप्ततिसहस्रं नाडीषु कस्याञ्चित् एकस्यां नाडयां वायुसञ्चालनं सम्यक् न भवति चेत् शरीरं रोगग्रस्तं भवति । तदा वायुसञ्चालनं सम्यक् कर्तुं प्राणायामस्य आवश्यकता भवति । ‘हठयोगः’ इति ग्रन्थे – ‘ह’ ‘ठ’ इति अक्षरद्वयस्य पृथगर्थः हठयोगप्रदीपिका-ग्रन्थस्य प्रणेत्रा स्वात्मारामेन वर्णितः । सूर्यदेवः अर्थात् पिङ्गलानाडी अथवा प्राणवायुः ‘ह’ कारः इति उच्यते, यत्तु दक्षिणनासापुटम् इत्युच्यते । पुनश्च चन्द्रदेवः अर्थात् इडानाडी अथवा अपानवायुः ‘ठ’ कारः इत्युच्यते, यत्तु वामनासापुटमिति कथ्यते । अतः अनयोः सूर्यचन्द्रयोः मेलनम् ‘हठयोगः’ अर्थात् इडानाड्यां पिङ्गलानाड्यां च प्रवहतः वायोः मेलनं हठयोगः इति कथ्यते । उक्तञ्च – : हकारः कीर्त्तितः सूर्यष्ठकारश्चन्द्र उच्यते । : सूर्याचन्द्रमसोयोर्गाद् हठयोगो निगद्यते ॥ (गोरक्षनाथेन सिध्दसिध्दान्तपध्दतौ ) == प्राणायमाभ्यासः== हठयोगी यथा प्राणापानयोः वायोः मेलनं कारयित्वा प्राणायामसाधनेन वायुं निरोधयति, प्राणायाममाध्यमेन शारीरस्य स्वस्थतां च संरक्षति, तथैव महर्षिपतञ्जलिरपि प्राणायामं वर्णयित्वा प्राणायामेन शरीरस्य समतां प्रतिपादयति । यथा – नासापुटमाध्यमेन प्राणवायुग्रहणम् –श्र्वासः नासापुटमाध्यमेन प्राणवायुनिष्कासनम् –प्रश्वासः तयोः श्वासप्रश्वासयोः वायोः गतिं स्वेच्छानुसारं चालनं प्राणायामः । समुचिते आसने उपविश्य प्राणायमाभ्यासः अवश्यं करणीयः । हठयोगानुसारम् – ‘चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत् ’। अतः : यावद्वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनमुच्यते । : मरणं तस्य निष्क्रान्तिः ततो वायुं निरोधयेत् ॥ अर्थात् यावत् प्राणवायुः शरीरे तिष्ठति तावत् जीवनमस्ति । अतः जीवनसंरक्षणार्थं प्राणायामः अवश्यम् अभ्यसनीयः । एवञ्च शरीरं निरोगं भवेत् । प्राणायामभेदेऽपि बहवः प्राणायामाः सन्ति । तेषु पूरक –कुम्भक-रेचकाः साधारण –प्राणायामाः । अस्माकं दैनन्दिनजीवने सर्वेषां प्राणायामानाम् आवश्यकतास्ति । कतिपयप्राणायामाः अस्माभिः अलक्ष्ये आचर्यन्ते । तथापि तेषु कतिपयप्राणायामान यदि वयं नित्याभ्यासेन निर्दिष्टरुपेण च आचारिष्यामः, तदा अस्माकं जीवनं सरसं सुन्दरं च भविष्यति । एतेन समाजस्यापि बहुहितसाधनं भविष्यति । ते च प्राणायामाः नाडी शोधनं, भ्रमरी, सदन्तः, शितली इत्यादयः । तेषु पुनः नाडीशोधनप्राणायामः भ्रमरी, सदन्तः, शीतली इत्यादयः । तेषु पुनः नाडीशोधनप्राणायामः भ्रमरी प्राणायामश्च इति प्राणायामश्च इति प्राणायामद्वयं शरीराय अत्यन्तम् आवश्यकम् । किञ्च तत् नाडीशोधनप्राणायामः इत्युक्ते –शरीरेऽस्मिन् द्विसप्ततिसहस्रसंख्यकासु नाडीषु प्रतिमुहूर्त्तं सुष्ठुरुपेण वायुचलनम् । कीदृशः सः नाडीशोधनप्राणायामः ? अस्य प्राणायामस्य कः अवधिः ? एवञ्च अनेन प्राणायामेन किं फलं लभ्यते ? इत्यादिविषयाः अत्र ज्ञातव्याः सन्ति । हठयोगानुसारम् – : प्राणं चेदिडया पिबेन्नियमितं भूयोऽन्यया रेचयेत्, : पीत्वा पिङ्गलया समीरणमथो बध्दवा त्यजेद्वामया । : सूर्यचन्द्रमसोरनेन विधिनाऽभ्यासं सदा तन्वतां, : शुध्दा नाडिगणा भवन्ति यमिनां मासत्रयादूर्घ्वतः ॥ अर्थात् –प्राणवायुम् इडानाडया अर्थात् वामनासिकारन्ध्रेण पूरकं कृत्वा कुम्भकेन यथासामर्थ्यं धारयित्वा पिङ्गलानाडया अर्थात् दक्षिणानासिकारन्ध्रेण रेचकं कर्तव्यम् । ततः पुनः पिङ्गलानाड्या अर्थात् दक्षिणनासिकारन्ध्रेण पूरकं कृत्वा कुम्भकेन यथासामर्थ्यं धारयित्वा इडानाडया अर्थात् वामनासिकारन्ध्रेण शनैः शनैः रेचकं कार्यम् । अनेन प्रकारेण चन्द्रसूर्यनाडीभ्यां पूरकेण वायुं पीत्वा कुम्भकेन वायुं धारयित्वा रेचकेन वायुं त्यक्त्वा विधिपूर्वकं प्राणायामभ्यासं कृत्वा मासत्रयतः अधिकं यदि एषः नाडीशोधन प्राणायामः क्रियते, तदा शरीरस्य द्विसप्ततिसहस्रसंख्याकाः नाडय्ः मलरहिताः भवन्ति । एवञ्च शरीरे वायोः चलनं सुष्ठुरुपेण भवति । ==प्राणायामस्य समयः== अस्य प्राणायामस्य समयः तथा संख्याविषये योगप्रदीपिकायामुक्तं यत् – : प्रातर्मध्यन्दिने सायमर्धरात्रे च कुम्भकान् । : शनौरशीतिपर्यन्तं चतुर्वारं समभ्यसेत् ॥ अर्थात् –प्रातः, मध्याह्ने, सायम्, अर्धरात्रौ च चतुर्वारं प्राणायामस्य अभ्यासः करणीयः । तदपि पुनः एकस्मिन् समये विंशति प्राणायामाः कीदृशं गणनं भवेत् इति जिज्ञासायां चन्द्रनाडया पूरकेण, ततः कुम्भकेन, ततः सूर्यनाडया रेचकेण, ‘एकम्’ इति गणनम् । ततः पुनः सूर्यनाड्या पूरकेण ततः कुम्भकेन, पुनः चन्द्रनाडया रेचकेण ‘द्वे’ इति गणनम् । अनेन प्रकारेण गणनं कृत्वा एकस्मिन् समये विंसतिप्राणायामाः करणीयाः । एव्ं क्रमेण एकस्मिन् दिवसे चतुर्वारं प्राणायामेन अशीतिः प्राणायामाः कर्तव्याः । एवं क्रमेण मासत्रयात् ऊर्ध्वम् अभ्यासः करणीयः । तदा द्विसप्ततिसहस्रसंख्याकाः नाडयः मलरहिताः भवन्ति । शरीरं च नीरोगं भवति । ==भ्रमरीप्राणायामः== [[File:Tanumânasî kapalabhati.JPG|thumb|प्राणायामाभ्यासे निरतः]] न केवलं नाडीशोधनप्राणायामः, अपि तु भ्रमरी प्राणायामोऽपि शरीरस्य स्वस्थतां वर्धयति । हठयोगानुसारम् भ्रमरीप्राणायामः – : वेगाद् घोषं पूरकं भृङ्गनादं भृङ्गीनादं रेचकं मन्दमन्दम् । : योगीन्द्रणामेवमभ्यासयोगच्चिते जाता काचिदानन्द लीला ॥ अर्थात् –षणमुखिमुद्रया चक्षुः कर्णमुखादीनिः अवरुध्य शनै शनैः नासारन्ध्रमाध्यमेन श्वासवायुं गृहीत्वा ततः भृङ्गीनाद इव गुञ्जरणेन सह पुनः शनैः शनैः रेचकं कुर्यात् । तदा तेन गुञ्जरणेन मस्मिष्के मृदु कम्पनम् अनुभूयते । तेन कम्पनेन मस्तिष्कस्य स्नायवः स्थिराः भवन्ति । एकाग्रता आयाति । स्मरणशक्तेः वृध्दिरपि भवति । एतादृशेन अभ्यासेन शरीरे अपूर्वानन्दः अनुभूयते । शरीरं च नीरोग्ं भवति । ==प्राणायामस्य षटकर्माणि== निरोगाय प्राणायामस्य आवश्यकता इव क्रियाणामपि आवश्यकता अस्ति एव । शरीरस्य आभ्यन्तरप्रदेशस्य शोधनं, मलशून्यं च भवेत् । हठयोगे आभ्यन्तरशोधनार्थं षटक्रियाणां वर्णनं दृश्यते । यथा – : धौतिवस्तिस्तथा नेतिस्राटकं नौलिकं तथा । : कपालभातिश्चैतानि षटकर्माणि प्रचक्षते ॥ एतेन कर्मषटकेन शरीरस्य आभ्यन्तरशोधनं भवति । आभ्यन्तरशोधनेन बाह्यप्रदेशोऽपि प्रफुल्लो भवति । परन्तु एतानि षटकर्माणि न सर्वेषां कृते । मेदाधिकस्थूलमनुष्यस्य कृते, श्लेष्मायुक्तपुरुषस्य कृते च षटक्रियाणाम् आवश्यकता अस्ति । यथा – : मेदश्लेष्माधिकः पूर्वं षटकर्माणि समाचरेत् । : अन्यस्तु नाचरेत्तानि दोषाणां समभावतः ॥ अधुना आसनानुष्ठानेन रोगाणाम् उपशमः भविष्यतीति आलोच्यते । केषां रोगाणां कृते कानि कानि आसनानि हठयोगे निर्दिष्टानि, तदत्र वर्ण्यते । प्रथमतः कथितं यत् आहारस्य नियमितता अपेक्ष्यते । यः कोऽपि रोगः भवतु तन्निवारणाय समुचिताहारविश्रामपुरस्सरम् आसनकरणेनम् तत्फलप्रदं भवति । भूरिभोजनेन पाचनक्रिया क्रियाशीला न भवति, रोगान् च जनयति । अतः उक्तं यत् – : मिताहारं विना यस्तु योगारम्भं तु कारयेत् । : नानारोगो भवेत्तस्य किञ्चिद्योगो न सिध्यति ॥ ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[https://web.archive.org/web/20110904122650/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at [[Project Gutenberg]] *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508061546/http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html |date=2015-05-08 }} {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} [[वर्गः:अष्टाङ्गयोगः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] njlkku02ndnq62k04qznflb3nzzf5rz प्रत्याहारः 0 15340 502174 480602 2026-11-14T00:44:57Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502174 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणेता पतञ्जलिः]] :'''स्वविषयसम्प्रयोगे चित्तस्वरुपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ।''' (य.दा. -२/५४) स्वस्मिन् विषये अनासक्तानाम् इन्द्रियाणां चित्तरुपे अवस्थितिः प्रत्याहारः । यदा इन्द्रियाणि अनासक्तानि भूत्वा स्वविषयेण साकं सम्वन्धं न स्थापयन्ति, चित्तरुपस्यानुकरणञ्च कुर्वन्ति तदा प्रत्याहारो भवति । चित्तस्यान्तर्मुखीभावः प्रत्याहारस्तु सत्तम् इति (त्रि.वा.-३०) त्रिशिखाब्राह्मणोपनिषदि लिखितमस्ति । प्रत्याहारः – इन्द्रियाणां तद्विषयेम्यो निवर्तनम्, अन्तर्मुखीकरणञ्च प्रत्याहारो भवति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[https://web.archive.org/web/20110904122650/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at [[Project Gutenberg]] *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508061546/http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html |date=2015-05-08 }} {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} [[वर्गः:अष्टाङ्गयोगः‎]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 6w8k64anusmqcdphd2h1m2hm8nthr38 धारणा 0 15341 502168 480480 2026-11-14T00:14:49Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502168 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणेता पतञ्जलिः]] :'''देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ।''' (यो. द. -३/१) एकस्मिन् देशे (स्थाने) चित्तस्य स्थिरीकरणं धारणा । नाभिचक्रे, नासाग्रे, हृदयपुण्डरीके वा चित्तस्य एकाग्रताविधानं भवति धारणा । चित्तस्य निश्चलीभावो धारणा धारणं विदुः (२९) इति त्रिशिखाब्राह्मणोपनिषदि वर्णितमस्ति । धारणा –कस्मिन्नपि पदार्थ चित्तस्य स्थिरिकरणं धारणाऽस्ति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[https://web.archive.org/web/20110904122650/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at [[Project Gutenberg]] *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508061546/http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html |date=2015-05-08 }} {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} [[वर्गः:अष्टाङ्गयोगः‎]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] hibepvdfmyw0cxqokus3jtdaupq6qdn ध्यानम् 0 15342 502169 480486 2026-11-14T00:15:24Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502169 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणेता पतञ्जलिः]] :'''तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ।''' (यो. द. ३/२) गङ्गाप्रवाहवत् तैलधारावद्वा अविच्छिन्नरुपेण ध्वेयवस्तुनि चित्तस्य संयोगः स्थिरो भावः ध्यानम् । धारणा विच्छिन्नरुपेण विभिन्नेषु देशेषु भवति, ध्यानन्तु अविच्छिन्नरुपेण भवति । ध्यानं-ध्येयज्ञानस्य कस्मिन्नपि स्थानविशेषे प्रावाहिकरुपेण अवस्थानं ध्यानम् उच्यते । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[https://web.archive.org/web/20110904122650/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at [[Project Gutenberg]] *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508061546/http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html |date=2015-05-08 }} {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras of Patanjali}} [[वर्गः:अष्टाङ्गयोगः‎]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] m391haoj1yhg0m99j0wdo92pz3ovs2z समाधिः 0 15343 502183 481059 2026-11-14T02:37:23Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502183 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणेता पतञ्जलिः]] :'''ध्यानस्य ध्येयाकारे तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरुपशून्यमिव समाधिः।''' (यो.द.- ३/२) यदा ध्यानं ध्याता ध्येयञ्च एते त्रयः, एकीभूय ध्येयरुपे प्रतियन्ते सा अवस्था भवति समाधिः । समाध्यवस्थायां ध्येयरुपस्यैव भानं भवति, स्वस्वरुपस्य भानं न भवति । ध्यानस्य विस्मृतिः सम्यक् समाधिरभिधीयते (३२) इति उक्तं त्रिशिखाब्राह्मणोपनिषदि । भागवते उक्तं यत्- सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ताः परो हि योगो मनसः समाधिः इति । परिणतिः स्वस्वरुपस्य परीत्यागश्च समाधिर्भवति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[https://web.archive.org/web/20110904122650/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at [[Project Gutenberg]] *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508061546/http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html |date=2015-05-08 }} {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} [[वर्गः:अष्टाङ्गयोगः‎]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 6b735dd6z6nf5qgx6iu3cdygxhf2uia योगभूमयः 0 15344 502180 480845 2026-11-14T01:53:29Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502180 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणेता पतञ्जलिः]] योगस्य चतस्रो भूमयः सन्ति । योगसाधको यदा तासु भूमिषु आत्मनः अधिकारं करोति तदा चतुर्धा भवति प्रथमकल्पिकः मधुभूमिकः, प्रज्ञाज्योतिः, अतिक्रान्तभावनीयश्च । योगसाधकस्य समाधये प्रवृत्तिमात्रता, परचित्तज्ञानाभावस्य स्थितिश्च प्रथमकल्पिक उच्यते । निर्विकारसमाधौ स्थिता साधकस्य प्रज्ञा ऋतम्भरा भवति तदा साधको मधुभूमिक उच्यते । भूतेन्द्रियेषु विजयप्रापको योगी प्रज्ञाज्योतिर्भवति । परतत्त्वे लयेच्छुको योगी अतिक्रान्तभावनीयः कथ्यते । अस्याम् अवस्थायां योगी सप्तप्रान्तभूमिप्रज्ञाः प्राप्नोति । ताश्च ययोक्ताः –अपरिज्ञेयत्वम् अपरिक्षेतत्वम्, अपरिनिश्चायकत्वम्, अप्राप्तव्यत्वम्, विवेकख्यातित्वम्, अनभिव्यक्तत्वम्, मुक्तत्वम् चेति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[https://web.archive.org/web/20110904122650/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at [[Project Gutenberg]] *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508061546/http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html |date=2015-05-08 }} {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} [[वर्गः:योगदर्शनम्]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] j2jm4ofdjfyfibykv1ov8s2eh4mwagf चित्तपरिणामः 0 15345 502164 480302 2026-11-13T23:27:27Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502164 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणेता पतञ्जलिः]] चित्तस्य प्राथमिके द्वे अवस्थे भवतः-व्युत्थानं निरोधश्चेति । चित्ते गुणप्रभावात् जायमानं परिवर्तनं परीणाम इत्युच्यते, तथापि योगशास्त्रं सांख्य-सिद्धान्तानुरुपं चलति सांख्योक्तेन सत्यकार्यवादसिद्धान्तेन इदं स्पष्टमस्ति यत् पदार्थानां उत्पत्तिविनाशौ न भवतः, अपितु आविर्भावतिरोभावौ भवतः, अतो व्युत्थानस्य निरोधोऽपि व्युत्थानस्य तिरोभाव एवास्ति । पुनर्निरोधाद् व्युत्थानस्य आविर्भावो भवति । चित्तस्य धार्मेणि रुपे समाहितत्वं समाधिपरिणामः कथ्यते । अस्मिन् संस्कार प्रत्ययानां क्षयः उदयश्च जायेते । समाधिकाले शान्तोदितयोः तीव्ररुपेण चित्ते प्रावाहिकता एकाग्रतापरिणामः कथ्यते । अयं केवलं समाधावेव जायते । एवमेव इन्द्रियाणां भूतानां चापि परिणामा भवन्ति । ते च त्रिधा वर्गीकृताः सन्ति –(१) धर्मपरिणामः (२) लक्षणपरिणामः (३) अवस्थापरिणामश्च । यथा चित्तरुपिणि धर्मे व्युत्थानधर्मस्य तिरोभावो निरोधधर्मस्याविर्भावश्च धर्मपरिणामोऽस्ति । धर्माणां त्रिषु कालेषु स्वरुपावस्था लक्षनपरिणामोऽस्ति । व्युत्थाननिरोधयोराविर्भावोऽवस्थापरिणामश्च भवति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[https://web.archive.org/web/20110904122650/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at [[Project Gutenberg]] *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508061546/http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html |date=2015-05-08 }} {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} [[वर्गः:योगदर्शनम्]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] g72mmsj3516mtdpydqfz5qo06nt2mnc कैवल्यविचारः 0 15346 502162 480182 2026-11-13T23:05:04Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502162 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणेता पतञ्जलिः]] कैवल्यार्थमेव योगदर्शनस्य प्रवृत्तिर्भवति । अष्टाङ्गयोगस्य अभ्यासेन चित्तस्य स्थैर्योपरान्तमेव वैराग्यस्य उदयो भवति । वैराग्यस्य पश्चात् क्रमशः सम्प्रज्ञातः अथवा असम्प्रज्ञातः समाधिः प्राप्यते । समाधेरनन्तरं योगी साधको योगजसिद्धीनां दर्शनं करोति, किन्तु योगी तासाम् उपेक्षां कुर्वाणः कैवल्यं प्रति अग्रेसरो भवति । यतो हि योगजसिद्धयस्तु योगे विध्नरुपाः एव भवन्ति । तदनन्तरं विवेकज्ञानस्यापि बन्धकत्वात् स्त्वगुणः परिहीयते । तेनैव पञ्चक्लेशानां कारणानि नश्यन्ति । क्लेशकारणानि दग्धबीजानि इव यदा निरर्थकानि भवन्ति, तदा दुःखानाम् ऐकान्तिकी आत्यन्तिकी च निवृत्तिर्भवति । इयमेव कैवल्यावस्था वर्तते । अस्याम् अवस्थायाम् चिच्छक्तिः आत्मनः स्वरुपे अवस्थिता भवति । इदमेव कैवल्यं मुक्तिर्वा कथ्यते । योगशास्त्रं कर्मप्रधानदर्शनम् अस्ति । कर्माभावे समाधिः कैवल्यं च सम्भवं नास्ति । कर्मणां जननी अविद्याऽस्ति । कर्म चतुर्धा प्रतिपादितम् –कृष्णः, शुक्लकृष्णः शुक्लः अशुक्ल अकृष्णश्चेति । योगिनां कृते तस्यैव कर्मणः औचित्यं स्वीक्रियते येन तेषां नित्तवृत्तिः स्थिरा भवेत् । योगिनां कर्माणि अशुक्ल- अकृष्णानि भवन्ति फलस्वरुपं ते कर्मफलेषु आसक्ता न भवन्त्ति । न च ते निषिद्धानि कर्माण्येव कुर्वन्ति । अवशिष्टानि कर्माणि सामान्यप्राणिभिः आचरणीयानि सन्ति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[https://web.archive.org/web/20110904122650/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at [[Project Gutenberg]] *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508061546/http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html |date=2015-05-08 }} {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} [[वर्गः:योगदर्शनम्]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] gephoan0lgcgmcs8d7jxgp991ubr921 ओडिशाराज्यम् 0 15706 502157 498690 2026-11-13T22:45:30Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502157 wikitext text/x-wiki {{Infobox state <!-- See Template:Infobox settlemet for additional fields and descriptions --> | official_name = ओडिशाराज्यम् | native_name = ଓଡ଼ିଶା | native_name_lang = | type = [[भारतस्य राज्यानि|राज्यम्]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = From Top The [[Jagannath]], [[Subhadra]] and [[Balabhadra]] in famous [[Patachitra]] paintings, The [[white tiger]]s in [[Nandankanan zoo|Nandankanan]], statue of [[Buddha]] in [[Bhubaneswar]], [[Sun Temple]] Wheel in [[Konark]], the famous [[Rath Yatra]] and Odissi dancers in front of Konark [[Sun Temple]]. | image_seal = | seal_alt = | image_map = India Orissa locator map.svg | map_alt = | map_caption = [[भारतम्|भारतस्य]] भूपटे ओडिशाराज्यम् | image_map1 = Orissa_State_map.svg | map_caption1 = ओडिशाराज्यस्य भूपटः | latd = 20.15 | longd = 85.50 | coor_pinpoint = Bhubaneswar | coordinates_type = region:IN-OR_type:adm1st | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | coordinates_region = IN-OD | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारतम्}} | established_title = प्रतिष्ठित | established_date = १ एप्रिल् १९३६ | parts_type = [[भारतस्य मण्डलानि|मण्डलानि]] | parts_style = para | p1 = ३० | seat_type = राजधानी | seat = [[भुवनेश्वरम्]] | seat1_type = बृहत्तमम् नगरम् | seat1 = भुवनेश्वरम् | government_footnotes = | leader_title = [[राज्यपालः|राज्यपाल]] | leader_name = [[प्र.गणेशि लाल]] | leader_title1 = [[मुख्यमन्त्री|मुख्यमन्त्रिन्]] | leader_name1 = नवीनः पटनायकः (बिजु जनता पक्ष:) | leader_title2 = [[Odisha Legislative Assembly|विधानसभा]] | leader_name2 = [[Unicameralism|एकः सदनीयः]] ([[List of constituencies of Odisha Vidhan Sabha|१४६ मण्डलीः]]) | leader_title3 = [[संसदीयः मण्डलः]] | leader_name3 = २१ | leader_title4 = [[List of High Courts of India|उच्च न्यायालयः]] | leader_name4 = [[Orissa High Court|ओडिशाराज्य उच्च न्यायालयः]], [[कटकनगरी]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = १,५५,७०७ | area_note = | area_rank = नवमः | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = ४,१९,७४,२१८ | population_as_of = २०११ | population_rank = एकादशा | population_density_km2 = auto | population_note = | timezone1 = [[Indian Standard Time|भारतीय मानक समयः]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-OR]] | blank_name_sec1 = [[Human Development Index|मानव विकास सूचकांक]] | blank_info_sec1 = {{increase}} ०.४५२ (<span style="color:#fc0">मध्यम</span>) | blank1_name_sec1 = मा.वि. सू. स्थान | blank1_info_sec1 = सप्तविंश (२००५) | blank_name_sec2 = [[Literacy in India|साक्षरता]] | blank_info_sec2 = ७३.४५% | blank1_name_sec2 = व्यावहारिकभाषा | blank1_info_sec2 = ओडिया भाषा | website = [http://www.odisha.gov.in/ odisha.gov.in] | footnotes = }} '''ओडिशाराज्यं''' (Odisha) ({{lang-or|ଓଡ଼ିଶା}} {{IPA-or|/əˈdɪsə/|}}) [[भारतम्|भारतस्य]] आग्नेयतीरे विद्यमानं राज्यम् । इदम् '''ओडिश्शा''' इत्यपि निर्दिश्यते । प्राचीनकाले '''कलिङ्गम्''' इति यत् प्रसिद्धम् आसीत् तस्य एव आधुनिकं नाम अस्ति ओडिशा इति । [[ब्रिटेन|ब्रिटिश्-इण्डियाशासनस्य]] आधीन्ये इदं १९३६ तमवर्षस्य एप्रिल्मासस्य १ दिनाङ्के राज्यत्वम् आप्नोत् । [[ओडियाभाषा|ओडियाभाषाभाषिभिः]] युक्तं राज्यमिदम् । अतः एप्रिल्-मासस्य प्रथमं दिनाङ्कम् '''उत्कलदिनत्वेन''' आचर्यते । ओडिशा विस्तारे [[भारतम्|भारतस्य]] राज्येषु नवमे स्थाने जनसङ्ख्या एकादशे स्थाने च विद्यते । राज्यस्य व्यावहारिकभाषा अस्ति [[ओडिया|ओडियाभाषा]] । अधिकांशाः जनाः अनया भाषया एव व्यवहरन्ति । अत्र ४८० किलोमीटर्मितम् अविच्छिन्नं समुद्रतीरं विद्यते । किन्तु उत्तमनौकास्थानानाम् अभावः दरीदृश्यते । धम्रानद्याः तीरे सद्यःकाले निर्मितं धम्रानौकास्थानम् उत्तमम् अस्ति । राज्यस्य अन्तर्भागः पर्वतप्रदेशयुक्तः विरलजनसंख्याप्रदेशश्च । कोरापुट्-प्रान्ते विद्यमानं [[१६७२]] मीटर्मितोन्नतं '''देबमालीः'''पर्वतः राज्यस्य अत्युन्नतं स्थलं वर्तते । जगति दीर्घतमः हिराकुड्सेतुः(मृत्तिकासेतुः) अस्मिन् राज्ये विद्यते । [[जगन्नाथपुरी|पुरि-]][[कोणार्कमन्दिरम्|कोणार्क-]][[भुवनेश्वरम्|भुवनेश्वरनगराः]] च प्रसिद्धानि प्रवासकेन्द्राणि सन्ति । पुरिक्षेत्रे जगन्नाथस्य देवालयः, [[कोणार्कमन्दिरम्|कोणार्कस्य सूर्यदेवालयः]], उदयगिरि-खण्डगिरिगुहाः, [[भुवनेश्वरम्|भुवनेश्वरस्य]] धौलिगिरिः, पारदीपनौकाश्रयः च प्रसिद्धस्थानानि सन्ति । ==भौगोलिकम्== ओड़िशा-राज्यं भारतस्य पूर्वभागे, पूर्वतटे वा स्थितम् अस्ति । राज्यमिदं पञ्चप्राकृतिकप्रदेशेषु विभक्तम् अस्ति । मध्यशैलप्रस्थभागः, पूर्वदिशि तटीयक्षेत्रं, पश्चिमदिशि वक्राभूमिः, मध्ये उच्चभूमिक्षेत्रम्, अतिवृष्टेः प्रभावितं क्षेत्रं च । ओड़िशा-राज्यस्य पश्चिमदिशि छत्तीसगढ-राज्यम्, उत्तरदिशि झारखण्ड-राज्यं, पश्चिमवङ्ग-राज्यं च, दक्षिणदिशि आन्ध्रप्रदेश-राज्यं च स्थितम् अस्ति । अस्य राज्यस्य पूर्वदिशि वङ्गीय-समुद्रकुक्षिः स्थिता अस्ति <ref>भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – १७६</ref>। अस्य राज्यस्य जलवायुः समशीतोष्णः वर्तते । अस्मिन् राज्ये अत्यधिकं शैत्यम्, अत्यधिकम् औष्ण्यं च न भवति । वङ्गीय-समुद्रकुक्ष्याः उष्णकटिबन्धीयजलवायुः उद्भवति । अतः समुद्रतटीयक्षेत्रे वर्षर्तौ महती वर्षा भवति । ===नद्यः=== ओड़िशा-राज्ये प्रमुखाः तिस्रः नद्यः सन्ति । महानदी, ब्राह्मणी, वैतरणी च । अन्याः अपि बह्व्यः नद्यः प्रवहन्ति । बुराबलाग-नदी, सुवर्णरेखा-नदी, ऋषिकुल्य-नदी, नागाबली-नदी, सालन्दी-नदी, इन्द्रावती-नदी, कोलाब-नदी, बांसधारा-नदी इत्यादयः ओड़िशा-राज्यस्य नद्यः सन्ति । महा-नदी अस्य राज्यस्य बृहत्तमा नदी वर्तते । इयं नदी छत्तीसगढ-राज्यस्य रायपुर-मण्डले स्थितस्य बस्तर-शैलप्रस्थस्य अमरकण्टक-पर्वतात् उद्भवति । अस्याः नद्याः दैर्घ्यं ८५७ किलोमीटरमितम् अस्ति । ओड़िशा-राज्ये अस्याः नद्याः दैर्घ्यं ४९४ किलोमीटरमितम् अस्ति । ब्राह्मणी-नदी अस्य राज्यस्य द्वितीया प्रमुखा नदी वर्तते । एवं च केन्दुझर-मण्डले स्थितात् गोनासिका-पर्वतात् वैतरणी-नदी उद्भवति । अस्मिन् बह्व्यः विद्युत्परियोजनाः प्रचलन्ति । हीराकुण्ड-विद्युत्परियोजना, कोलाब-विद्युत्परियोजना, रङ्गाली-विद्युत्परियोजना, मच्छकुण्डबाली-विद्युत्परियोजना इत्यादयः परियोजनाः अस्मिन् राज्ये प्रचलन्ति । हीराकुण्ड-परियोजनाः महा-नद्यां स्थिता <ref>भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – १७६</ref>। ओड़िशा-राज्ये चिल्का-तडागः वर्तते । अयं तडागः विश्वस्य बृहत्तमेषु तडागे द्वितीयः अस्ति । सम्पूर्णे विश्वमिन् प्रख्यातोऽयं चिल्का-तडागः । प्रारम्भे अयं वङ्गीय-कुक्ष्याः कश्चन भागः वर्तते स्म । किन्तु सिकतासमूहेभ्यः अयं तडागः वङ्गीय-समुद्रकुक्ष्याः भिन्नः जातः । अयं तडागः १६ किलोमीटरमितः दीर्घः, १६ तः २० किलोमीटरमितः विस्तृतश्च अस्ति । अस्मिन् तडागे द्वीपद्वयं वर्तते । पाडिकुण्डः, मलुड च । तडागोऽयं भारतस्य प्रसिद्धेषु तडागेषु अन्यतमः अस्ति । अस्मिन् तडागे विभिन्नप्रजातीनां विहगाः दृश्यन्ते । == इतिहासः == [[सञ्चिका:Gudahandi.JPG|कड़ी=https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%|दाएं|अंगूठा|66x66पिक्सेल|कलहण्डिजनपदस्य प्राचीनचित्राणि]] प्राचीनकालाद् आरभ्य ओड़िशाराज्ये गिरिजनाः आसन् । [[महाभारतम्|महाभारतस्य]] कालादारभ्य सवोरा / शबरजनाः अत्र वसन्ति स्म इति उल्लेखः प्राप्यते । अद्यत्वे अपि तेषां सङ्ख्या आधिक्येन दृश्यते तस्मिन् राज्ये । अधिकांशाः गिरिजनाः हिन्दुजीवनपद्धतिं सम्प्रदायाचरणादिकम् एव पालयन्ति । ==जनसङ्ख्या== ==मण्डलानि== ओड़िशा-राज्ये त्रिंशत् मण्डलानि सन्ति । तानि – # [[अङ्गुलमण्डलम्]] # [[कन्धमालमण्डलम्]] # [[कालाहाण्डीमण्डलम्]] # [[केन्द्रापडामण्डलम्|केन्द्रापडामण्डलम्]] # [[केन्दुझरमण्डलम्]] # [[कोरापुटमण्डलम्]] # [[कटकमण्डलम्]] # [[खोरधामण्डलम्]] # [[गञ्जाममण्डलम्]] # [[गजपतिमण्डलम्]] # [[जगतसिंहपुरमण्डलम्]] # [[जाजपुरमण्डलम्]] # [[झारसुगुडामण्डलम्]] # [[देवगढमण्डलम्]] # [[ढेंकानालमण्डलम्]] # [[नबरङ्गपुरमण्डलम्]] # [[नयागढमण्डलम्]] # [[नुआपाडामण्डलम्]] # [[पुरीमण्डलम्]] # [[बरगढमण्डलम्]] # [[बलांगीरमण्डलम्]] # [[बालेश्वरमण्डलम्]] # [[बौधमण्डलम्]] # [[भद्रकमण्डलम्]] # [[मयुरभञ्जमण्डलम्]] # [[मलकानगिरिमण्डलम्]] # [[रायगडामण्डलम् (ओड़िशाराज्यम्)|रायगडामण्डलम्]] # [[सम्बलपुरमण्डलम्]] # [[सुन्दरगढमण्डलम्]] # [[सोनपुरमण्डलम्]] ==इतिहासः== ओड़िशाराज्यस्य इतिहासः अत्यन्तः प्राचीनः वर्तते । अस्य राज्यस्य इतिहासः चतुर्षु कालखण्डेषु विभज्यते । हिन्दुकालः, मुसलिमकालः, ब्रिटिश-कालः, स्वातन्त्र्योत्तरकालः च । प्राचीनकाले अस्मिन् प्रदेशे नन्द-वंशजानां, मौर्य-वंशजानां च शासनम् आसीत् । ई. पू. तृतीयशताब्द्यां मौर्य-वंशजेन अशोकेन कलिङ्ग-प्रदेशः जितः । किन्तु युद्धस्य दुष्परिणामे प्राप्ते सति अशोकेन हिन्सां, युद्धं च त्यक्त्वा बौद्धधर्मः स्वीकृतः । ई. पू. द्वितीयशताब्द्यां खारवेल-राज्ञः शासनकाले कलिङ्ग-राज्यं शक्तिशालि अभवत् । अनन्तरं समुद्रगुप्तेन, हर्षवर्धनेन अपि अस्मिन् राज्ये शासनं कृतम् आसीत् । सप्तमशताब्द्याम् ओड़िशाराज्ये गङ्ग-वंशस्य शासनम् आसीत् । ई. स ७९७ तमे वर्षे ययातिद्वितीयेन महाशिवगुप्तेन ओड़िशाराज्यं शासितम् । तेन विशालसाम्राज्यं स्थापितम् आसीत् । चतुर्दशशताब्दीतः ई. स. १५९२ तमवर्षं यावत् विभिन्नमुस्लिमशासकैः अस्मिन् राज्ये शासनं कृतम् आसीत् । ई. स. १५९२ तमे वर्षे मुगल-शासकेन अकबर-राज्ञा ओड़िशाराज्यं स्वस्य राज्ये विलीनं कृतम् । मुगल-शासनानन्तरम् ओड़िशाराज्ये मराठा-शासकैः स्वस्य आधिपत्यं स्थापितम् । ई. स. १५१४ तमे वर्षे पुर्तगाली-जनाः ओड़िशाराज्यं प्राप्तवन्तः । तदनन्तरम् ई. स. तमे वर्षे डच्-जनाः समागतवन्तः । अन्ते ब्रिटिश्-जनाः आगतवन्तः । ई. स. १७५७ तमस्य वर्षस्य प्लासी-युद्धस्यानन्तरं वङ्‌गराज्यस्य केषुचित् क्षेत्रेषु आङ्ग्लैः स्वस्याधिकारः स्थापितः आसीत् । ई. स. १८०३ तमे वर्षे सम्पूर्णे ओड़िशाराज्ये आङ्ग्लानाम् आधिपत्यम् अभवत् । भारतस्वातन्त्र्यान्दोलने अपि ओड़िशायाः महत्वपूर्णं योगदानम् अस्ति । आन्दोलने ओड़िशा-राज्यस्य नैकैः क्रान्तिकारिभिः स्वस्य योगदानं प्रदत्तम् आसीत् । “सुभाषचन्द्रबोसः”, “गोपबन्धुदासः”, “हरे कृष्ण महताब”, “जगबन्धु बख्शी” इत्यादयः क्रान्तिकारिणः ओड़िशाराज्येन सह सम्बद्धाः आसन् । ई. स. १९३६ तमे वर्षे ओड़िशाराज्यं भारतस्य स्वतन्त्रराज्यत्वेन उद्घोषितम् । ई. स. १९४९ तमे वर्षे ओड़िशाराज्यस्य विभिन्नक्षेत्राणि पुनः ओड़िशाराज्ये विलीनानि कृतानि <ref>भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – १७२</ref>। ==महानगराणि== ओड़िशाराज्ये पञ्च महानगराणि सन्ति । भुवनेश्वर-नगरं, राउरकेला-नगरं, कटक-नगरं, सम्बलपुर-नगरं, ब्रह्मपुर-नगरं च <ref>भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – १६९</ref>। ===भुवनेश्वरम्=== भुवनेश्वर-नगरम् ओड़िशाराज्यस्य खोर्धा-मण्डले स्थितम् अस्ति । नगरमिदम् ओड़िशा-राज्यस्य राजधानी अस्ति । अस्मिन् नगरे कलिङ्गाकालस्य बहूनि भवनानि सन्ति । नगरमिदम् ऐतिहासिकं धार्मिकं च वर्तते । अस्य नगरस्य इतिहासः त्रीणिसहस्रवर्षपुरातनः अस्ति । कथ्यते यत् “भुवनेश्वर-नगरे द्विसहस्राधिकानि मन्दिराणि सन्ति । अत एव इदं “मन्दिराणां नगरं” कथ्यते । अस्य नगरस्य मन्दिराणां स्थापत्यकलाः अतीव प्राचीनाः अस्ति । भुवनेश्वर-नगरम् लिङ्गराजस्य स्थानं कथ्यते । लिङ्गराजः इत्युक्ते भगवान् शिवः । भुवनेश्वर-नगरं गत्वा जनाः निर्माणशैलीं दृष्ट्वा मुग्धाः भवन्ति । अस्मिन् नगरे मन्दिराणि, तडागः, गुहाः, सङ्ग्रहालयः, उद्यानानि, जलबन्धः इत्यादीनि पर्यटनस्थलानि सन्ति । लिङ्गराज-मन्दिरं, मुक्तेश्वर-मन्दिरं, राजारानी-मन्दिरम्, इस्कोन-मन्दिरं, राम-मन्दिरं, सांई-मन्दिरं, योगिनी-मन्दिरं च अस्य नगरस्य प्रमुखाणि मन्दिराणि सन्ति । एतेषां मन्दिराणां वास्तुकला दर्शनीया अस्ति । बिन्दुसागर-तडागः, उदयगिरि-गुहाः, धौली-गिरिः, चन्दका-वन्यजीवाभयारण्यम्, उष्णजलप्रपातः च भुवनेश्वर-नगरस्य प्राकृतिकानि ऐतिहासिकानि च वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । अस्य नगरस्य प्राकृतिकदृश्यानि अपि मनोहराणि भवन्ति । यतः अस्मिन् नगरे उद्यानानि अपि बहूनि सन्ति । “बीजू पटनायक उद्यानं”, “बुद्ध जयन्ती उद्यानं”, “आईजी-उद्यानं”, “फोरेस्ट्-उद्यानं”, “गान्धी-उद्यानं”, “एकाम्र कानन”, “आईएमएफए-उद्यानं”, “खारावेला-उद्यानं”, “एसपी मुखर्जी उद्यनं”, “नेताजी सुभाष चन्द्र बोस उद्यानं” च भुवनेश्वर-नगरस्य प्रमुखाणि उद्यानानि सन्ति । भुवनेश्वर-नगरे “रीजनल् सायन्स् सेण्टर्”, “पठाणि सामन्त ताराघर”, “कलिङ्गा स्टेडियम्” च अस्ति । एतानि स्थलानि क्रीडारसिकानां, विज्ञानरसिकानां च कृते सन्ति । “नन्दनकानन प्राणीसङ्ग्रहालयः” बालकेषु लोकप्रियः अस्ति । “त्रिभुवनेश्वर” इति नाम्नः “भुवनेश्वर” इति नाम्नः उत्पत्तिः जाता । “त्रिभुवनेश्वर” इति नाम भगवता शिवेन सह सम्बद्धम् अस्ति । अतः अस्मिन् नगरे शिवसम्बद्धानि बहूनि मन्दिराणि प्राप्यन्ते । अष्टशम्भु-मन्दिरं, भृङ्गेश्वर-शिवमन्दिरं, गोकरनेश्वर-शिवमन्दिरं, गोसागरेश्वर-शिवमन्दिरं, जालेश्वर-शिवमन्दिरं, कपिलेश्वर-शिवमन्दिरं, सर्वत्रेश्वर-शिवमन्दिरं, शिवतीर्थमठः, स्वप्नेश्वर-शिवमन्दिरम्, उत्तरेश्वर-शिवमन्दिरं, यमेश्वर-मन्दिरम् इत्येतानि मन्दिराणि शिवसम्बद्धानि सन्ति । भुवनेश्वर-नगरे प्राचीनमन्दिराणि अपि बहूनि सन्ति । ऐसनयेश्वर-शिवमन्दिरम्, अष्टशम्भूमन्दिरं, भृङ्गेश्वर-शिवमन्दिरं, भारतीमठ-मन्दिरं, ब्रह्मेश्वर-मन्दिरं, भुकुटेश्वर-शिवमन्दिरं, बयामोकेश्वर-मन्दिरं, भस्कारेश्वर-मन्दिरं, चम्पाकेश्वरचन्द्रशेखरमहादेव-मन्दिरं, चक्रेश्वरी-शिवमन्दिरं, दिशिश्वर-शिवमन्दिर इत्येतानि प्राचीनानि मन्दिराणि सन्ति । चिन्तामणीश्वा-शिवमन्दिरं, गङ्गेश्वर-शिवमन्दिरं, जालेश्वर-शिवमन्दिरं, लबेश्वर-शिवमन्दिरं, लखेश्वर-शिवमन्दिरं, मदनेश्वर-शिवमन्दिरं, मङ्गलेश्वर-शिवमन्दिरं, नागेश्वर-शिवमन्दिरं, पुव्रेश्वर-शिवमन्दिरं, सर्वत्रेश्वर-शिवमन्दिरं, सुबरनेश्वर-शिवमन्दिरं, सुकुतेश्वर-शिवमन्दिरं, स्वप्नेश्वर-शिवमन्दिरम् इत्यादीनि अपि भुवनेश्वर-नगरस्य मन्दिराणि सन्ति । इतः परं भगवतः कृष्णस्य, देव्याः च मन्दिराणि अपि सन्ति । अतन्तावासुदेव-मन्दिरम्, अखडचण्डी-मन्दिरं, ब्राह्मा-मन्दिरं, देवसभा-मन्दिरं, दुलादेवी-मन्दिरं, कैंची-मन्दिरं, विष्णु-मन्दिरं, गोपालतीर्थमठः, जनपथराम-मन्दिरं, “रामेश्वर डुला”, सुका-मन्दिरं, “वैताल डुला”, विष्णु-मन्दिरम् इत्यादीनि मन्दिराणि शिवेतराणि मन्दिराणि सन्ति । शीतर्तौ अस्य नगरस्य वातावरणं शान्तम्, अनुकूलं च भवति । अतः अक्टूबर-मासतः फरवरी-मासपर्यन्तम् अस्य नगरस्य भ्रमणम् उत्तमम् अस्ति । शीतर्तौ जनाः भुवनेश्वर-नगरं गच्छन्ति । भुवनेश्वर-नगरं ४ क्रमाङ्कस्य, ५ क्रमाङ्कस्य, ६ क्रमाङ्कस्य च राष्ट्रियराजमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । इमे राष्ट्रियराजमार्गाः इदं नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य प्रमुखनगरैः सह सञ्योजयन्ति । ओड़िशा-राज्यस्य सर्वकारेण अपि यात्रिकाणां सौकर्याय बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः भुवनेश्वर-नगरस्य समीपस्थानि पर्यटनस्थलानि अपि गन्तुं शक्यन्ते । भुवनेश्वर-नगरात् कोणार्क-नगराय, पुरी-नगराय कोलकाता-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य नगरेभ्यः बसयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे रेलस्थानकम् अस्ति । इदं रेलस्थानकं नगरस्य मध्ये स्थितम् अस्ति । नगरमिदम् ओड़िशा-राज्यस्य प्रमुखेषु रेलस्थानकेषु अन्यतमम् अस्ति । भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । भुवनेश्वर-नगरे “बीजू पटनायक-अन्ताष्ट्रियविमानस्थानकम्” अस्ति । इदं विमानस्थानकं भुवनेश्वर-नगरात् ४ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । अस्मात् विमानस्थानकात् भारतस्य विदेशस्य च विभिन्ननगरेभ्यः वायुयानानि प्राप्यन्ते । देहली-नगराय, मुम्बई-नगराय, कोलकाता-नगराय, चेन्नै-नगराय, बेङ्गलूरु-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण भुवनेश्वर-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च सह श्रेष्ठतया सम्बद्धम् अस्ति । यात्रिकाः सरलतया भुवनेश्वर-नगरं प्राप्नुवन्ति । ===राउरकेला=== राउरकेला-नगरं भारतस्य ओड़िशा-राज्यस्य सुन्दरगढ-मण्डले स्थितम् अस्ति । नगरमिदम् ओड़िशा-राज्यस्य “स्टील् सिटि” इति नाम्ना विश्वस्मिन् विख्यातम् अस्ति । राउरकेला-नगरम् ओड़िशाराज्यस्य व्यावसायिकी राजधानी अपि कथ्यते । नगरमिदम् औद्योगिकं वर्तते । तथापि अस्मिन् नगरे प्राकृतिकं सौन्दर्यमपि प्रचूरमात्रायाम् अस्ति । नगरस्यास्य बहूनि पर्यटनस्थलानि सन्ति । इदं नगरं मानवनिर्मिताकर्षनस्य केन्द्रत्वेन विद्यते । अस्मिन् नगरे बहवः जनजातयः निवसन्ति । तासां जनजातीनां संस्कृतयः अपि भिन्नाः भवन्ति । अस्य नगरस्य समीपे “वेदव्यास” इत्येतत् स्थलं वर्तते । तस्य स्थलस्य वातावरणं शान्तं, सुखदं च भवति । मन्दिरा-जलबन्धः, पितामहल-जलबन्धः च अस्य नगरस्य समीपस्थौ सुन्दरौ जलबन्धौ स्तः । भारतात् एतौ जलबन्धौ दृष्टुं जनाः तत्र गच्छन्ति । घोघर-मन्दिरं, वैष्णोदेवी-मन्दिरं, लक्ष्मीनारायण-मन्दिरं, जगन्नाथ-मन्दिरं, भगवती-मन्दिरं, गायत्री-मन्दिरम्, अहिराबन्ध-मन्दिरं, रानीसती-मन्दिरम् इत्यादीनि अस्य नगरस्य समीपस्थानि प्रमुखाणि मन्दिराणि सन्ति । एतेषां मन्दिराणां वास्तुकला विशिष्टा वर्तते । राउरकेला-नगरस्य समीपे खण्डाधार-जलप्रपातः अस्ति । अयं जलप्रपातः आकर्षणस्य केन्द्रं विद्यते । दरजिन-नामकम् राउरकेला-नगरस्य समीपे एकं रमणीयं स्थलं वर्तते । बहवः जनाः तत्र भ्रमणार्थं गच्छन्ति । शीतर्तौ अस्य नगरस्य वातावरणं मनोहरं स्वास्थ्यकरं च भवति । अतः नवम्बर-दिसम्बर-मासयोः जनाः राउरकेला-नगरं गच्छन्ति । राउरकेला-नगरं २३ क्रमाङ्कस्य, २०० क्रमाङ्कस्य च राष्ट्रियराजमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । एतौ राष्ट्रियराजमार्गौ राउरकेला-नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य नगरैः सह सञ्योजयन्ति । ओड़िशा-राज्यस्य सर्वकारेण अपि यात्रिकाणां सौकर्याय बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः राउरकेला-नगरं गन्तुं शक्यते । राउरकेला-नगरात् भुवनेश्वर-नगराय, पुरी-नगराय कोणार्क-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य नगरेभ्यः बसयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे एकं रेलस्थानकम् अस्ति । इदं रेलस्थानकम् ओड़िशायाः अन्यैः रेलस्थानकैः सह सम्बद्धम् अस्ति । भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः अपि नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे विमानस्थानकम् अपि अस्ति । अस्मात् विमानस्थानकात् भारतस्य विभिन्ननगरेभ्यः वायुयानानि प्राप्यन्ते । देहली-नगराय, मुम्बई-नगराय, कोलकाता-नगराय, पटना-नगराय, भुवनेश्वर-नगराय, जमशेदपुर-नगराय, बोकारो-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण राउरकेला-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च सह श्रेष्ठतया सम्बद्धम् अस्ति । यात्रिकाः सरलतया राउरकेला-नगरं प्राप्नुवन्ति । ===कटक=== कटक-नगरं भारतस्य ओड़िशा-राज्यस्य कटक-मण्डलस्य मुख्यालयः वर्तते । कटक-नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य राजधानी आसीत् । साम्प्रतं नगरमिदम् ओड़िशा-राज्यस्य सांस्कृतिक, वणिग्वृत्तिमती च राजधानी कथ्यते । कटक-नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य बृहत्तमेषु पुरातनेषु च नगरेषु अन्यतमम् अस्ति । मध्यकालीनयुगात् नगरमिदम् “अभिनाबा बारानासी कटक” इति नाम्ना ज्ञायते । नगरमिदं महानद्याः, कठजोरी-नद्याः तटे स्थितम् अस्ति । आवर्षं बहवः जनाः पर्यटनाय कटक-नगरं गच्छन्ति । कटक-नगरस्य समीपे मन्दिराणि, दुर्गाः, पर्वताः इत्यादीनि पर्यटनस्थलानि सन्ति । नगरस्य समीपे अनशुपा-तडागः वर्तते । अस्य तडागस्य सौन्दर्यम् अपि विशिष्टं वर्तते । तत्र “रत्नागिरि”, “ललितगिरि”, “उदयगिरि” इत्यादयः पर्वताः अपि सन्ति । एतेषां पर्वतानां सौन्दर्यम् अपि मनोहरं भवति । चारविका-मन्दिरं, भट्टारिका-मन्दिरं च अस्य नगरस्य प्रमुखतीर्थस्थलं वर्तते । तत्र चौदार-स्थलं भगवतः शिवेन सह सम्बद्धम् अस्ति । स्थलमिदं भगवतः शिवस्य अष्टपीठेषु अन्यतमम् अस्ति । नाराज-नामकं बौद्धधर्मस्य तीर्थस्थलम् अपि अस्ति । स्थलमिदं बौद्धधर्मस्य अध्ययनस्य केन्द्रम् अस्ति । तत्र सतकोसिया-वन्यजीवाभयारण्यं स्थितम् अस्ति । अस्मिन् अभयारण्ये बाराबाती-क्रीडाङ्गणम् अपि अस्ति । अस्मिन् क्रीडाङ्गणे पर्यटकाः क्रीडन्ति । नगरेऽस्मिन् सर्वधर्माणाम् उत्सवाः आचर्यन्ते । विजयादशमी, गणेशोत्सवः, वसन्तपञ्चमी, कार्तिकेश्वरपूजा, क्रिसमस्, ईद, गुड फ्राईडे, होली, दीपावली, रथयात्रा इत्यादीन् उत्सवान् जनाः सोत्साहेन आचरन्ति । तत्र “बालीयात्रा” उत्सवः अपि आचर्यते । अयम् उत्सवः एशिया-खण्डस्य बृहत्तमेषु उत्सवेषु अन्यतमः अस्ति । उत्सवोऽयं नवम्बर-मासे आचर्यते । कटक-नगरस्य जलवायुः उष्णकटिबन्धीयः वर्तते । अतः अस्य नगरस्य वातावरणं ग्रीष्मर्तौ उष्णं, शीतर्तौ च शीतलं च भवति । अतः जनाः वर्षर्तौ अपि कटक-नगरं गन्तु शक्नुवन्ति । कटक-नगरस्य वीक्षणीयस्थलानाम् आनन्दं प्राप्तुं शक्नुवन्ति च । कटक-नगरं ५ क्रमाङ्कस्य, राष्ट्रियराजमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । अयं राष्ट्रियराजमार्गः कटक-नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य नगरैः सह सञ्योजयति । ओड़िशा-राज्यस्य सर्वकारेण अपि यात्रिकाणां सौकर्याय बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः कटक-नगरस्य समीपस्थानि पर्यटनस्थलानि अपि गन्तुं शक्यन्ते । कटक-नगरात् भुवनेश्वर-नगराय, पुरी-नगराय कोणार्क-नगराय, विशाखापत्तनम्-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य नगरेभ्यः बसयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे एकं रेलस्थानकम् अपि अस्ति । इदं रेलस्थानकम् ओड़िशा-नगरस्य प्रमुखेषु रेलस्थानकेषु अन्यतमम् अस्ति । इदं रेलस्थानकम् ओड़िशा-राज्यस्य अन्यैः रेलस्थानकैः सह सम्बद्धम् अस्ति । भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः अपि नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे विमानस्थानकं नास्ति । भुवनेश्वर-नगरस्य “बीजू पटनायक-अन्ताष्ट्रियविमानस्थानकं” कटक-नगरस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । कटक-स्थलात् इदं विमानस्थानकं २६ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । अस्मात् विमानस्थानकात् भारतस्य विदेशस्य च विभिन्ननगरेभ्यः वायुयानानि प्राप्यन्ते । देहली-नगराय, मुम्बई-नगराय, कोलकाता-नगराय, चेन्नै-नगराय, बेङ्गळूरु-नगराय, हैदराबाद-नगराय, विशाखापत्तनम्-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण कटक-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च सह श्रेष्ठतया सम्बद्धम् अस्ति । यात्रिकाः सरलतया कटक-नगरं प्राप्नुवन्ति । ===सम्बलपुरम्=== सम्बलपुर-नगरम् ओड़िशाराज्यस्य सम्बलपुर-मण्डलस्य मुख्यालयः अस्ति । इदं नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य बृहत्तमेषु नगरेषु अन्यतमम् अस्ति । अस्मिन् नगरे बहुभिः शासकैः शासनं कृतम् आसीत् । नगरमिदं सांस्कृतिकदृष्ट्या, प्राकृतिकदृष्ट्या च समृद्धम् अस्ति । इदं नगरं हीरकाय (Diamond) प्रसिद्धम् अस्ति । अस्य नगरस्य हीरकाणि विश्वस्य श्रेष्ठतमेषु हीरकेषु अन्यतमानि भवन्ति । सम्बलपुर-नगरे शाटिकानिर्माणं क्रियते । अस्य नगरस्य हस्तकला भारते प्रसिद्धा अस्ति । पर्यटकाः सम्बलपुर-नगरस्य वस्त्राणि क्रीण्वन्ति । अस्मिन् नगरे अपि बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । हीराकुण्ड-जलबन्धः, सामलेश्वरी-मन्दिरं, “हुमा का झुका हुआ मन्दिर”, चिपलिमा-जलविद्युत्परियोजना, घण्टेश्वरी-मन्दिरम् इत्यादीनि अस्य नगरस्य समीपस्थानि पर्यटनस्थलानि सन्ति । सम्बलपुर-नगरस्य वातावरणं सामान्यं भवति । ग्रीष्मर्तौ वातावरणम् अत्यधिकम् उष्णं, शीतर्तौ अत्यधिकं शीतलं च भवति । अतः जनाः वर्षर्तौ सम्बलपुर-नगरं गच्छन्ति । सम्बलपुर-नगरं ४२ क्रमाङ्कस्य, ६ क्रमाङ्कस्य, २२४ क्रमाङ्कस्य च राष्ट्रियराजमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । इमे राष्ट्रियराजमार्गाः इदं नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य प्रमुखनगरैः सह सञ्योजयन्ति । ओड़िशा-राज्यस्य सर्वकारेण अपि यात्रिकाणां सौकर्याय बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः सम्बलपुर-नगरस्य समीपस्थानि पर्यटनस्थलानि अपि गन्तुं शक्यन्ते । सम्बलपुर-नगरात् भुवनेश्वर-नगराय, पुरी-नगराय कोणार्क-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य नगरेभ्यः बसयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे रेलस्थानकम् अस्ति । इदं रेलस्थानकं चतुर्णां रेलस्थानकानां केन्द्रम् अस्ति । इदं भुवनेश्वर-झारसगुडा-रेलमार्गे स्थितम् अस्ति । नगरमिदम् ओड़िशा-राज्यस्य प्रमुखेषु रेलस्थानकेषु अन्यतमम् अस्ति । अस्मात् रेलस्थानकात् गुवाहाटी-नगराय, लकनऊ-नगराय, देहरादून-नगराय, इन्दौर-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे विमानस्थानकम् नास्ति । भुवनेश्वर-नगरस्य “बीजू पटनायक-अन्ताष्ट्रियविमानस्थानकं” सम्बलपुर-नगरस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । सम्बलपुर-नगरात् भुवनेश्वर-नगरं ३२५ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । अस्मात् विमानस्थानकात् भारतस्य विदेशस्य च विभिन्ननगरेभ्यः वायुयानानि प्राप्यन्ते । देहली-नगराय, मुम्बई-नगराय, कोलकाता-नगराय, चेन्नै-नगराय, बेङ्गळूरु-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । भुवनेश्वर-नगरात् बसयानैः भाटकयानैः वा सम्बलपुर-नगरं प्राप्यते । छत्तीसगढ-राज्यस्य रायपुर-नगरे स्थितं स्वामीविवेकानन्द-विमानस्थानकम् अपि समीपे एव अस्ति । सम्बलपुर-नगरात् रायपुर-नगरं २६२ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । अनेन प्रकारेण सम्बलपुर-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च सह श्रेष्ठतया सम्बद्धम् अस्ति । पर्यटकाः सरलतया सम्बलपुर-नगरं गन्तु शक्नुवन्ति । तत्र जनाः आनन्दं प्राप्नुवन्ति च । ===ब्रह्मपुरम्=== ब्रह्मपुरम्-नगरं भारतस्य ओड़िशा-राज्यस्य गञ्जाम-मण्डले स्थितम् अस्ति । अस्य नगरस्य नाम संस्कृतमयम् अस्ति । नगरमिदं भगवतः ब्रह्मणः निवासस्थलत्वेन ज्ञायते । अतः अस्य नाम ब्रह्मपुरम् इति अस्ति । अस्मिन् नगरे बहूनि मन्दिराणि सन्ति । नगरेऽस्मिन् जनाः धार्मिकाः अपि सन्ति । ओड़िशा-राज्यस्य अर्थव्यवस्थायां ब्रह्मपुरम्-नगरस्य पर्यटनस्थलानां महद्योगदानम् अस्ति । नगरमिदं “कौशेय-नगरम् (रेशम का नगर)” इति नाम्ना अपि प्रसिद्धम् अस्ति । ब्रह्मपुरम् ओड़िशायाः बृहत्तमेषु पुरातनेषु च नगरेषु अन्यतमम् अस्ति । नगरेऽस्मिन् कौशेयशाटिकाः निर्मीयन्ते । ब्रह्मपुरं समुद्रतटे स्थितम् अस्ति । अस्य समुद्रतटस्य वातावरणं शान्तं भवति । अतः जनाः श्रेष्ठानुभवाय तत्र भ्रमणं कुर्वन्ति । ब्रह्मपुरम्-नगरस्य मन्दिराणि, संस्कृतिः, चलच्चित्रस्थानकानि च विशिष्टानि सन्ति । अस्मिन् नगरस्य समीपे बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । “बङ्केश्वरी-मन्दिरं”, “कुलाड”, “नारायणी-मन्दिरं”, “महेन्द्रगिरि”, “मां बुधी ठाकुरानी-मन्दिरं”, “तारातरणि-मन्दिरं”, “बुगुड बिरांचिनारायम मन्दिरं”, “बालकुमारी-मन्दिरं”, “मन्त्रिदिसिद्धभैरवी-मन्दिरम्” इत्यादीनि अस्य नगरस्य समीपस्थानि धार्मिकस्थलानि सन्ति । “तप्तपानी” इत्येतत् स्थलम् उष्णजलस्रोतः वर्तते । शीतर्तौ, ग्रीष्मर्तौ च अस्य नगरस्य वातावरणं भ्रमणयोग्यं भवति । अक्टूबर-मासतः जून-मासपर्यन्तं जनाः भ्रमणार्थं तत्र गच्छन्ति । यतः तस्मिन् समये ब्रह्मपुर-नगरस्य वातावरणं सुखदं, शान्तं, मनोहरं, स्वास्थ्यकरं च भवति । ब्रह्मपुरम्-नगरं ५ क्रमाङ्कस्य, २२४ क्रमाङ्कस्य च राष्ट्रियराजमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । एतौ राष्ट्रियराजमार्गौ ब्रह्मपुरम्-नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य नगरैः सह सञ्योजयन्ति । ओड़िशा-राज्यस्य सर्वकारेण अपि यात्रिकाणां सौकर्याय बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः ब्रह्मपुरम्-नगरस्य समीपस्थानि पर्यटनस्थलानि अपि गन्तुं शक्यन्ते । ब्रह्मपुरम्-नगरात् भुवनेश्वर-नगराय, पुरी-नगराय कोणार्क-नगराय, विशाखापत्तनम्-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य नगरेभ्यः बसयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे एकं रेलस्थानकम् अस्ति । इदं रेलस्थानकम् ओड़िशा-नगरस्य प्रमुखेषु रेलस्थानकेषु अन्यतमम् अस्ति । इदं रेलस्थानकम् ओड़िशा-राज्यस्य अन्यैः रेलस्थानकैः सह सम्बद्धम् अस्ति । भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः अपि नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे विमानस्थानकं नास्ति । भुवनेश्वर-नगरस्य “बीजू पटनायक-अन्ताष्ट्रियविमानस्थानकं” ब्रह्मपुर-नगरस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । ब्रह्मपुर-स्थलात् इदं विमानस्थानकं १७० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । अस्मात् विमानस्थानकात् भारतस्य विदेशस्य च विभिन्ननगरेभ्यः वायुयानानि प्राप्यन्ते । देहली-नगराय, मुम्बई-नगराय, कोलकाता-नगराय, चेन्नै-नगराय, बेङ्गळूरु-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण ब्रह्मपुर-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च सह श्रेष्ठतया सम्बद्धम् अस्ति । यात्रिकाः सरलतया ब्रह्मपुर-नगरं प्राप्नुवन्ति । ==राजनीतिः== ओड़िशा-राज्ये एकसदनात्मकं विधानमण्डलम् अस्ति । राज्यस्य विधानसभायां १४७ सदस्यस्थानानि सन्ति । अस्मिन् राज्ये लोकसभायाः २१ सदस्यस्थानानि, राज्यसभायाः १० सदस्यस्थानानि च सन्ति । अस्य राज्यस्य प्रशासनिकव्यवस्था अपि भारतस्य अन्यराज्यसदृशी अस्ति । प्रशासनिकव्यवस्थायै इदं राज्यं त्रिषु राजस्वमण्डलेषु विभक्तं कर्तुं शक्यते । अस्मिन् राज्ये आहत्य त्रिंशत् मण्डलानि सन्ति । “बीजू जनता दल”, “भारतीय राष्ट्रीय कॉङ्ग्रेस्”, “भारतीय जनता पार्टी”, “भारतीय कम्युनिस्ट् पार्टी”, “ओड़िशा गण परिषद्” इत्यादयः अस्य राज्यस्य प्रमुखाः राजनैतिकसमूहाः सन्ति । “हरिकृष्ण महताब” इत्याख्यः अस्य राज्यस्य प्रथमः मुख्यमन्त्री आसीत् <ref>भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – १७३</ref>। ==शिक्षणम्== ई. स. २०११ तमस्य वर्षस्य जनगणनानुसारम् ओड़िशा-राज्यस्य साक्षरतामानं ७३.३८ प्रतिशतम् अस्ति । तेषु पुरुषाणां साक्षरतामानं ८२.४० प्रतिशतं, स्त्रीणां च साक्षरतामानं ६४.३६ प्रतिशतम् अस्ति । अस्मिन् राज्ये बहूनि शैक्षणिकसंस्थानानि सन्ति । भुवनेश्वर-नगरस्य उडीसा कृषि और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालयः, जेवियर् प्रबन्धन संस्थान, उत्कल-विश्वविद्यालयः च, बालेश्वर-नगरस्य फकीर मोहन विश्वविद्यालयः, राउरकेला-नगरस्य राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थानम् इत्यादीनि अस्य राज्यस्य प्रमुखाणि शैक्षणिकसंस्थानानि सन्ति । “शिड्युल्ड् कास्ट् एण्ड् शिड्युल्ड् ट्राइब् रिसर्च् एण्ड् ट्रेनिङ्ग् इन्स्टीट्यूट्” इतीयं संस्था भुवनेश्वर-नगरे स्थिता अस्ति <ref>भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – १७७-१७८</ref>। राउरकेला-नगरे बीजू पटनायक युनिवर्सिटी ऑफ् टेक्नोलॉजी, सम्बलपुर-नगरे सम्बलपुर-विश्वविद्यालयः, पुरी-नगरे श्रीजगन्नाथसंस्कृतविश्वविद्यालयः, बुर्ला-नगरे युनिवर्सिटी कॉलेज् ऑफ् इञ्जिनियरिङ्ग्, भुवनेश्वर-नगरे सी. वी. रामण इञ्जिनियरिङ्ग् कॉलेज्, राउरकेला-नगरे पुरुषोत्तम इन्स्टीट्यूट् ऑफ् इञ्जिनियरिङ्ग् एण्ड् टेक्नोलॉजी, पद्मनावा कॉलेज् ऑफ् इञ्जिनियरिङ्ग्, कटक-नगरे श्रीरामचन्द्रभञ्ज मेडिकल् कॉलेज्, ब्रह्मपुर-नगरे महाराजा कृष्णचन्द्र गजपति देव मेडिकल कॉलेज्, बलांगीर-नगरे अनन्त त्रिपाठी आयुर्वेदिक कॉलेज्, ब्रह्मपुर-नगरे ब्रह्मपुर सर्वकारीयः आयुर्वेदिकमहाविद्यालयः, पुरी-नगरे सर्वकारीयः आयुर्वेदिकमहाविद्यालयः, गोपालबन्धु आयुर्वेदिक महाविद्यालय, बलांगीर-नगरे सर्वकारीयः आयुर्वेदमहाविद्यालयः, गञ्जाम-नगरे नृसिंहनाथ सर्वकारीयः आयुर्वेदिकमहाविद्यालयः इत्यादीनि शैक्षणिकसंस्थानानि ओड़िशा-राज्ये स्थितानि सन्ति । ==साहित्यम्== ओड़िशा-राज्यस्य प्रमुखा भाषा उडिया-भाषा वर्तते । भारतस्य सविधानस्य अष्टम्याम् अनुसूच्याम् अपि उडिया-भाषायाः उल्लेखः प्राप्यते । ओड़िशा-राज्ये बहवः प्राचीनसाहित्यकाराः अभवन् । तेषु श्रीविश्वनाथः, “गोपनाथः महन्ती”, सरलादासः, “हरे कृष्ण महताब” इत्यादयः ओड़िशा-राज्यस्य प्रमुखाः साहित्यकाराः सन्ति । “गोपनाथ महन्ती” इत्याख्यः उडिया-भाषायाः प्रथमः साहित्यकारः आसीत् । तेन “माटीमटाल” नामिका कृतिः विरचिता । ई. स. १९७३ तमे वर्षे तस्यै कृतये सः ज्ञानपीठपुरस्कारेण सम्मानितः । सरलादासः ओड़िशासाहित्यस्य व्यासः कथ्यते । तेन चतुर्दश्यां शताब्द्यां महाभारतस्य, विलङ्कारामायणस्य रचना कृता आसीत् । विंशतिशताब्द्याः पूर्वार्द्धः उडिया-साहित्यस्य सत्यवादियुगत्वेन ज्ञायते स्म । “हरे कृष्ण महताब” इत्याख्येन ओड़िशा-राज्यस्य इतिहासः लिखितः । उडिया-लिपिः ओड़िशा-राज्यस्य प्रमुखा लिपिः वर्तते । अस्याः लिप्याः उत्पत्तिः ब्राह्मीलिप्याः जाता । उडिया-भाषायाम् बह्व्यः रचनाः जाताः <ref>भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – १७८</ref>। ==अर्थव्यवस्था, कृषिः च== ओड़िशा-राज्यस्य अर्थव्यवस्था कृष्याधारिता वर्तते । अस्मिन् राज्ये ६५ प्रतिशतं जनाः कृषिकार्ये संलग्नाः सन्ति । तण्डुलाः अस्य राज्यस्य प्रमुखं सस्यं वर्तते । ओड़िशा-राज्यस्य आहत्यकृषिक्षेत्रेषु ८० प्रतिशतं क्षेत्रेषु तण्डुलोत्पादनं क्रियते । भारतस्य तण्डुलोत्पादने १० प्रतिशतं भागः ओड़िशा-राज्ये उत्पाद्यते । अस्मिन् राज्ये ७९,३४,००० हेक्टेयरमितेषु क्षेत्रेषु कृषिः क्रियते । शणं (Jute), इक्षुकः, नारिकेलम् इत्यादीनि ओड़िशा-राज्यस्य अन्यानि सस्यानि सन्ति । यद्यपि कृषिप्रधाना अर्थव्यवस्था अस्य राज्यस्य, तथापि औद्योगिकक्षेत्रे अपि इदं राज्यं विकासशीलं वर्तते । समुद्रतटीयक्षेत्रे सति प्राकृतिकीभिः आपद्भिः अस्य राज्यस्य जनानां, धनस्य च हानिः जायते । ई. स. १९९९ तमस्य वर्षस्य अक्टूबर-मासस्य २९ तमे दिनाङ्के समुद्रात् समुद्भूतेन चक्रवाता अस्य राज्यस्य अर्थव्यवस्था प्रभाविता जाता । तथापि ओड़िशा-राज्यस्य सर्वकारेण अल्पसमये एव राज्यस्य स्थितिः सज्जीकृता<ref>भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – १७८</ref>। ==उद्योगः== ओड़िशा-राज्यं प्रगतिशीलराज्यम् अस्ति । औद्योगिकदृष्ट्या अपि इदं राज्यं समृद्धम् अस्ति । जर्मन्-देशीयाः शैल्याः साहाय्येन ओड़िशा-राज्यस्य राउरकेला-नगरे इस्पात-यन्त्रागारः स्थापितः आसीत् । राज्येऽस्मिन् वज्रचूर्ण-यन्त्रागाराः, कर्गज-यन्त्रागाराः, उर्वरकोद्योगाः, काच-यन्त्रागाराः इत्यादयः विभिन्नाः उद्योगाः सन्ति । अस्य राज्यस्य अधिकतमाः उद्योगाः खानिजाधारिताः सन्ति । सुनावेडा-नगरे “मिग (MIG)-विमानयन्त्रागारः, राउरकेला-नगरे पाराडवी-नगरे च उर्वरक-यन्त्रागाराः, सम्बलपुर-नगरे एल्यूमीनियम्-धातोः यन्त्रागारः, राजगङ्गापुर-नगरे वज्रचूर्ण-यन्त्रागारः, बृजराजनगरे कर्गज-यन्त्रागाराः इत्यादयः यन्त्रागाराः ओड़िशा-राज्यस्य विभिन्ननगरेषु स्थिताः सन्ति । अस्य नगरस्य चान्दीपुर-नगरं सम्पूर्णे भारते शरव्याप्रक्षेपणकेन्द्रत्वेन विख्यातम् अस्ति । अस्मिन् राज्ये “उद्योग प्रोत्साहन तथा निवेश निगम”, “उडीसा औद्योगिक विकास निगम लिमिटेड्”, “उडीसा राज्य इलेक्ट्रॉनिक्स् विकास निगम” च इत्येताः संस्थाः सन्ति । एताः संस्थाः बृहदुद्योगेभ्यः, लघूद्योगेभ्यः च आर्थिकरूपेण साहाय्यं कुर्वन्ति । अनेन प्रकारेण एताभिः संस्थाभिः ओड़िशा-राज्यस्य आर्थिकविकासाय प्रयासाः क्रियमाणाः सन्ति <ref>भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – १७७</ref>। ==कला, संस्कृतिश्च== ओड़िशा-राज्यं सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्धम् अस्ति । अस्मिन् प्रदेशे बह्व्यः जनजातयः निवसन्ति । अतः अस्य राज्यस्य संस्कृतिः अपि विविधाः वर्तन्ते । एतासां जनजातीनां लोकनृत्यानि अपि सम्पूर्णे भारते प्रसिद्धानि सन्ति । मयूर-नृत्यं, कोकिल-नृत्यं च अस्य राज्यस्य प्रमुखं लोकनृत्यम् अस्ति । ओडिशी-नामकं शास्त्रीयनृत्यं सम्पूर्णे भारते प्रसिद्धम् अस्ति । अस्य नृत्यस्य उत्पत्तिः ओड़िशा-राज्ये एव अभवत् । छऊ-नृत्यम् अपि अस्य राज्यस्य प्रसिद्धेषु नृत्येषु अन्यतमम् अस्ति । इदम् नृत्यं मयूरभञ्ज-नगरस्य सरायकेला-नगरस्य च सांस्कृतिकसम्पत्तिः वर्तते <ref>भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – १७८</ref>। ओड़िशा-राज्यस्य कला वैविध्यपूर्णा वर्तते । विशेषतः अस्मिन् राज्ये शाटिकानिर्माणकला भारते प्रसिद्धा अस्ति । ई. स. १९५२ तमे वर्षे कटक-नगरे कलाविकासकेन्द्रस्य स्थापना कृता आसीत् । तत्र नृत्यसङ्गीतयोः षड्वर्षात्मकस्य शिक्षणस्य पाठ्यक्रमः वर्तते । कटक-नगरे अन्यानि अपि नृत्यसङ्गीतकेन्द्राणि सन्ति । “उत्कल सङ्गीत समाज”, “उत्कल स्मृति कला मण्डप”, “मुक्ति कला मन्दिर” च कटक-नगरस्य अन्यानि केन्द्राणि सन्ति । सम्बलपुर-नगरं, कटक-नगरं, बोमकाई-नगरं, बाराघाट-नगरम् इत्येतानि नगराणि शाटिकानिर्माणाय प्रसिद्धानि अस्ति । नाट्यक्षेत्रे अपि राज्यमिदं श्रेष्ठतमम् वर्तते । भुवनेश्वर-नगरं “मन्दिराणां नगरम्” इति कथ्यते । नगरमिदं लिङ्गराज-मन्दिराय प्रसिद्धम् अस्ति । ==उत्सवाः== ओड़िशा-राज्ये बहवः पारम्परिकाः उत्सवाः आचर्यन्ते । तेषु “बोइता बन्दना-उत्सवः” विशिष्टः वर्तते । इमम् उत्सवं जनाः अक्टूबर-मासे नवम्बर-मासे वा आचरन्ति । अस्मिन् उत्सवे जनाः नौकाः पूजयन्ति । पुरी-नगरे भगवतः जगन्नाथस्य मन्दिरं विद्यते । प्रतिवर्षं तत्र रथयात्रामहोत्सवः भवति । अस्मिन् उत्सवे लक्षाधिकाः जनाः भवन्ति । भगवतः जगन्नाथस्य भव्यरथयात्रा क्रियते । अनेन प्रकारेण सम्पूर्णे राज्ये विभिन्नाः उत्सवाः आचर्यन्ते । भारतस्य विभिन्ननगरेभ्यः जनाः ओड़िशा-राज्यस्य उत्सवान् आचरितुं गच्छन्ति <ref>भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – १७८</ref>। ==वीक्षणीयस्थलानि== ओड़िशा-राज्यं भारतस्य धार्मिकम्, ऐतिहासिकं च राज्यं वर्तते । अस्मिन् राज्ये बहूनि धार्मिकस्थलानि, ऐतिहासिकस्थलानि च स्थितानि सन्ति । लिङ्गराजमन्दिरं, जगन्नाथमन्दिरं, कोणार्क-सूर्यमन्दिरं, धौली-बौद्धमन्दिरम् इत्यादीनि ओड़िशा-राज्यस्य प्रमुखाणि धार्मिकस्थलानि सन्ति । चिल्का-तडागः, उदयगिरि-गुहाः, सिमिलपालराष्ट्रियोद्यानं, होराकुण्ड-जलबन्धः, भितरकणिका, नृसिंहनाथः, तारातारिणी, भीमकुण्डः इत्यादीनि ओड़िशा-राज्यस्य प्रमुखानि पर्यटनस्थलानि सन्ति । भारतस्य, विदेशस्य च विभिन्ननगरेभ्यः जनाः ओड़िशा-राज्यं गच्छन्ति <ref>भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – १७८-१७९</ref>। ===कोणार्क=== [[सञ्चिका:Konark_Temple.jpg|कड़ी=https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE:Konark_Temple.jpg|अंगूठा|209x209पिक्सेल|कोणार्कस्य सूर्यदेवालयः]] कोणार्क-नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य पुरी-मण्डले स्थितम् अस्ति । अस्मिन् नगरे बहूनि भव्यभवनानि, प्राकृतिकस्थलानि च सन्ति । नगरमिदं बङ्गाल-समुद्रकुक्ष्याः समीपे स्थितम् अस्ति । अस्य नगरस्य मन्दिराणां पाषाणाः टङ्किताः सन्ति । पाषाणे काचन भाषा उट्टङ्किता अस्ति । कोणार्कनगरस्य मन्दिराणां वास्तुकला अपि विशिष्टा वर्तते । अस्य नगरस्य भवनानां धार्मिकं महत्त्वं चापि अस्ति । अस्मिन् नगरे सूर्यमन्दिरं विद्यते । अस्मै सूर्यमन्दिराय इदं नगरं सम्पूर्णे विश्वस्मिन् प्रसिद्धम् अस्ति । अस्य मन्दिरस्य वास्तुकलायै इदं मन्दिरं प्रसिद्धम् अस्ति । “कोण” “अर्क” इत्येताभ्यां शब्दाभ्यां “कोणार्क” शब्दस्य उत्पत्तिर्जाता । सूर्यमन्दिरस्य प्राङ्गणे मायादेवीमन्दिरं, वैष्णवमन्दिरं च अस्ति । इमे मन्दिरे पर्यटकेषु लोकप्रिये स्तः । सूर्यमन्दिरस्य सौन्दर्यम् अपि मनोहरं भवति । रामचण्डी-मन्दिरं कोणार्क-नगरस्य इष्टदेव्याः मन्दिरम् अस्ति । इदं मन्दिरम् अपि प्रसिद्धम् अस्ति । कोणार्क-नगरे कुरुमा-मठः अस्ति । अस्मिन् मठे भगवतः बुद्धस्य प्रतिमा अस्ति । कोणार्क-मठः अपि प्रसिद्धपयटनस्थलम् अस्ति । नगरेऽस्मिन् चन्द्रभागा-समुद्रतटम् अस्ति । भारतीयपुरातत्त्वविभागस्य एकः सङ्ग्रहालयः अपि अस्मिन् नगरे स्थितः अस्ति । अयं सङ्ग्रहालयः आकर्षणस्य केन्द्रम् अस्ति । अस्मिन् सङ्ग्रहालये सूर्यमन्दिरात् प्राप्तानाम् अवशेषाणां सङ्ग्रहः अस्ति । अस्मिन् नगरे बहवः उत्सवाः आचर्यन्ते । तेषु कोणार्कनृत्योत्सवः प्रमुखः अस्ति । दिसम्बर-मासस्य प्रथमदिनाङ्कतः पञ्चमदिनाङ्कपर्यन्तम् (१-५ दिसम्बर) अयम् उत्सवः आचर्यते । अयमुत्सवः भारतस्य प्रमुखेषु नृत्योत्सवेषु अन्यतमः अस्ति । नगरेऽस्मिन् शिल्पोत्सवः अपि भवति । प्रतिवर्षं फरवरी-मासे चन्द्रभागा-उत्सवः आयोज्यते । जनाः इमम् उत्सवं सोत्साहेन आचरन्ति । शीतर्तौ अस्य नगरस्य वातावरणं सानुकूलं भवति । अक्टूबर-मासतः मार्च-मासपर्यन्तं जनाः कोणार्क-नगरस्य भ्रमणं कर्तुं गच्छन्ति । कोणार्क-नगरं ४ क्रमाङ्कस्य, ५ क्रमाङ्कस्य, ६ क्रमाङ्कस्य च राष्ट्रियराजमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । इमे राष्ट्रियराजमार्गाः इदं नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य प्रमुखनगरैः सह सञ्योजयन्ति । ओड़िशा-राज्यस्य सर्वकारेण अपि यात्रिकाणां सौकर्याय बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः कोणार्क-नगरस्य समीपस्थानि पर्यटनस्थलानि अपि गन्तुं शक्यन्ते । कोणार्क-नगरात् भुवनेश्वर-नगराय, पुरी-नगराय कोलकाता-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य नगरेभ्यः बसयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे रेलस्थानकं नास्ति । भुवनेश्वर-नगरस्य रेलस्थानकं कोणार्क-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । कोणार्क-नगरात् भुवनेश्वर-नगरं ८० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । नगरमिदम् ओड़िशा-राज्यस्य प्रमुखेषु रेलस्थानकेषु अन्यतमम् अस्ति । भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । भुवनेश्वर-नगरात् बसयानैः भाटकयानैः वा कोणार्क-नगरं प्राप्यते । अस्मिन् नगरे विमानस्थानकम् अपि नास्ति । भुवनेश्वर-नगरस्य “बीजू पटनायक-अन्ताष्ट्रियविमानस्थानकं” कोणार्क-नगरस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । अस्मात् विमानस्थानकात् भारतस्य विदेशस्य च विभिन्ननगरेभ्यः वायुयानानि प्राप्यन्ते । देहली-नगराय, मुम्बई-नगराय, कोलकाता-नगराय, चेन्नै-नगराय, बेङ्गळूरु-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण कोणार्क-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च सह श्रेष्ठतया सम्बद्धम् अस्ति । यात्रिकाः सरलतया कोणार्क-नगरं प्राप्नुवन्ति । ===चान्दीपुरम्=== चान्दीपुर-नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य बालेश्वर-मण्डले स्थितम् अस्ति । नगरमिदं समुद्रतटे स्थितम् अस्ति । जनाः जलक्रीडायै चान्दीपुर-नगरं गच्छन्ति । अत्र शरव्यायाः (Missile) परिक्षणस्य केन्द्रम् अपि स्थितम् अस्ति । अस्मिन् केन्द्रे अग्निशरव्या, पृथ्वीशरव्या, आकाशशरव्या, शार्यशरव्या च अस्ति । अनुमतिं प्राप्य एव इदं केन्द्रं प्रवेष्टुं शक्यते । अस्य स्थलस्य समीपे अपि बहूनि पर्यटनस्थलानि सन्ति । नीलगिरी-पर्वताः, पञ्चलिङ्गेश्वरः, चिरकोरा-गोपीनाथमन्दिरम् इत्यादीनि अस्य नगरस्य प्रमुखाणि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । अस्य नगरस्य समीपे वन्यजीवाभयारण्यम् अपि अस्ति । शीतर्तौ अस्य नगरस्य वातावरणं शान्तं भवति । अक्टूबर-मासतः फरवरी—मासपर्यन्तं चान्दीपुर-नगरस्य पर्यटनाय गच्छन्ति । चान्दीपुर-नगरं ५ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । अयं राष्ट्रियराजमार्गः इदं नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य नगरैः सह सञ्योजयति । ओड़िशा-राज्यस्य सर्वकारेण अपि यात्रिकाणां सौकर्याय बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः चान्दीपुर-नगरस्य समीपस्थानि पर्यटनस्थलानि अपि गन्तुं शक्यन्ते । चान्दीपुर-नगरात् भुवनेश्वर-नगराय, पुरी-नगराय कोणार्क-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य नगरेभ्यः बसयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे रेलस्थानकं नास्ति । बालेश्वर-नगरस्य रेलस्थानकं चान्दीपुर-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । चान्दीपुर-नगरात् बालेश्वर-नगरं १२.३ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं रेलस्थानकम् ओड़िशा-राज्यस्य प्रमुखेषु रेलस्थानकेषु अन्यतमम् अस्ति । भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । बालेश्वर-नगरात् बसयानैः भाटकयानैः वा चान्दीपुर-नगरं प्राप्यते । अस्मिन् नगरे विमानस्थानकम् अपि नास्ति । भुवनेश्वर-नगरस्य “बीजू पटनायक-अन्ताष्ट्रियविमानस्थानकं” चान्दीपुर-नगरस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । चान्दीपुर-नगरात् इदं विमानस्थानकं २०७ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । अस्मात् विमानस्थानकात् भारतस्य विदेशस्य च विभिन्ननगरेभ्यः वायुयानानि प्राप्यन्ते । देहली-नगराय, मुम्बई-नगराय, कोलकाता-नगराय, चेन्नै-नगराय, बेङ्गळूरु-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण चान्दीपुर-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च सह श्रेष्ठतया सम्बद्धम् अस्ति । यात्रिकाः सरलतया चान्दीपुर-नगरं प्राप्नुवन्ति । ===उदयगिरी=== उदयगिरि-स्थलम् ओड़िशा-राज्यस्य जाजपुर-मण्डले स्थितम् अस्ति । स्थलमिदम् ऐतिहासिकं वर्तते । इदं बौद्धधर्मस्य बृहत्तमेषु तीर्थस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति । अत्र बौद्धमठाः, जैनधर्मस्य स्थापत्यकलाः च प्राप्यन्ते । स्थलमिदं “सूर्योदयपर्वताः” इति नाम्ना अपि ज्ञायते । अस्मिन् स्थले अष्टादश-गुहाः सन्ति । एतासु गुहासु बहवः शिलालेखाः प्राप्यन्ते । एताः गुहाः जनान् आकर्षन्ति । खारवेल-राज्ञां शासनकाले इदं स्थलं जैनधर्मस्य भिक्षुणां निवासाय पर्वतशैलैः निर्मापितम् आसीत् । अस्य स्थलस्य समीपे खाण्डागिरि-गुहाः अपि स्थिताः सन्ति । इमाः गुहाः अपि ऐतिहासिकाः सन्ति । अस्मिन् नगरे अन्यानि अपि बहूनि पर्यटनस्थलानि सन्ति । “लाङ्गुडी-पर्वताः”, “ललितगिरी”, “रत्नागिरी” च इत्यादीनि बौद्धधर्मस्य स्थलानि सन्ति । एतेषु स्थलेषु “ललितगिरी”-स्थले गौतमबुद्धस्य अवशेषाः प्राप्यन्ते । उदयगिरि-नगरस्य वातावरणं सामान्यं भवति । ग्रीष्मर्तौ वातावरणे औष्ण्यं भवति । शीतर्तौ च शैत्यम् अत्यधिकं भवति । उदयगिरि-नगरं ५ क्रमाङ्कस्य, २२४ क्रमाङ्कस्य च राष्ट्रियराजमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । इमौ राष्ट्रियराजमार्गौ इदं नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य इतर नगरैः सह सञ्योजयतः । ओड़िशा-राज्यस्य सर्वकारेण अपि यात्रिकाणां सौकर्याय बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः उदयगिरि-नगरस्य समीपस्थानि पर्यटनस्थलानि अपि गन्तुं शक्यन्ते । उदयगिरि-नगरात् भुवनेश्वर-नगराय, पुरी-नगराय कोणार्क-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य नगरेभ्यः बसयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे रेलस्थानकं नास्ति । कटक-नगरस्य रेलस्थानकम् उदयगिरि-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । उदयगिरि-नगरात् कटक-नगरं २५८ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं रेलस्थानकम् ओड़िशा-राज्यस्य प्रमुखेषु रेलस्थानकेषु अन्यतमम् अस्ति । भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । कटक-नगरात् बसयानैः भाटकयानैः वा उदयगिरि-नगरं प्राप्यते । अस्मिन् नगरे विमानस्थानकम् अपि नास्ति । भुवनेश्वर-नगरस्य “बीजू पटनायक-अन्ताराष्ट्रियविमानस्थानकं” उदयगिरि-नगरस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । उदयगिरि-नगरात् इदं विमानस्थानकं १०० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । अस्मात् विमानस्थानकात् भारतस्य विदेशस्य च विभिन्ननगरेभ्यः वायुयानानि प्राप्यन्ते । देहली-नगराय, मुम्बई-नगराय, कोलकाता-नगराय, चेन्नै-नगराय, बेङ्गळूरु-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण उदयगिरि-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च सह श्रेष्ठतया सम्बद्धम् अस्ति । यात्रिकाः सरलतया उदयगिरि-नगरं प्राप्नुवन्ति । ===पुरी===jaga पुरी-नगरम् भारतस्य ओड़िशाराज्यस्य पुरी-मण्डलस्य मुख्यालयः वर्तते । बङ्गाल-समुद्रकुक्ष्याः समीपे स्थितं पुरी-नगरं धार्मिकम् अस्ति । इदं नगरं जगन्नाथमन्दिराय सम्पूर्णे विश्वस्मिन् प्रसिद्धम् अस्ति । अतः नगरमिदं “जगन्नाथपुरी” इति नाम्ना अपि ख्यातम् अस्ति । नगरमिदं जनेषु अत्यन्तं लोकप्रियम् अस्ति । कथ्यते यत् “जगन्नाथपुर्याः दर्शनं विना हिन्दुतीर्थयात्रा अवशिष्टा एव भवति । अस्मिन् मन्दिरे राधया सह दुर्गा, लक्ष्मीः, पार्वती, सती, शक्तिः च अपि स्थिता अस्ति । स्थलमिदं भगवतः जगन्नाथस्य पवित्रभूमिः मन्यते । पुराणेषु अपि अस्याः नगर्याः उल्लेखाः प्राप्यन्ते । पुरुषोत्तमपुरी, पुरुषोत्तमक्षेत्रं, पुरुषोत्तमधाम, नीलाचलः, नीलाद्रिः, श्रीश्रेष्ठः, शङ्खश्रेष्ठः इत्यादीनि नामानि पुराणेषु दृश्यन्ते । अस्मिन् नगरे प्रतिवर्षं रथयात्रामहोत्सवः आयोज्यते । सम्पूर्णभारतस्य विभिन्ननगरेभ्यः बहवः जनाः समागच्छन्ति । पुरी-नगरस्य जनाः सोत्साहेन इमम् उत्सवम् आचरन्ति । अस्मिन् उत्सवे भगवतः जगन्नाथस्य, बलभद्रस्य, सुभद्रायाः च मूर्तयः रथेषु स्थाप्य नगरयात्रा क्रियते । प्रायः प्रतिवर्षं जुलाई-मासे उत्सवः अयम् आचर्यते । अयम् उत्सवः अस्य नगरस्य प्रमुखम् आकर्षणम् अस्ति । पुरी-नगरे बहूनि मन्दिराणि सन्ति । अस्य नगरस्य समीपे अपि बहूनि पर्यटनस्थलानि सन्ति । मन्यते यत् “पुरी-नगरं सप्तपवित्रस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति” । “चक्रतीर्थमन्दिरं”, “मौसीमां-मन्दिरं”, “सुनारा गौराङ्ग मन्दिरं”, “श्रीलोकनाथमन्दिरं”, “श्रीगुण्डिचा-मन्दिरं”, “अलरनाथ-मन्दिरं”, “बलिहरचण्डी-मन्दिरम्” इत्यादीनि पुरी-नगरस्य प्रमुखाणि धार्मिकस्थलानि सन्ति । अस्मिन् स्थले शङ्कराचार्यमठेषु गोवर्धनमठः स्थितः अस्ति । पुरी-नगरस्य समुद्रतटम् अपि पर्यटनस्थलं वर्तते । इदं समुद्रतटं हिन्दुजनैः पवित्रं मन्यते । पुरी-नगरस्य समीपे रघुराजपुर-नगरं स्थितम् अस्ति । इदं नगरं पुरी-नगरात् १४ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । रघुराजपुर-नगरं भारतस्य सांस्कृतिकराजधानीत्वेन मन्यते । साक्षिगोपाल-नगरम् अपि पुरी-नगरस्य समीपे एव स्थितम् अस्ति । इदं पुरी-नगरात् २० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । साक्षिगोपाल-नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य प्रसिद्धतीर्थस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति । अपरं च सतपदा-नगरं जलरसिकेभ्यः उत्तमं स्थलम् अस्ति । स्थलमिदम् अद्भूतं वर्तते । नगरमिदं पुरी-नगरात् ५० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । पुरी-नगरस्य हस्तशिल्पकला सम्पूर्णे विश्वस्मिन् प्रसिद्धम् अस्ति । तासु कलासु भगवतः जगन्नाथमन्दिरस्य हस्तशिल्पकला सर्वाधिकतया प्रसिद्धा अस्ति । पुरी-नगरे बहवः लघूद्योगाः सन्ति । पुरी-नगरस्य समीपे पिप्ली-नगरम् अस्ति । अस्य नगरस्य हस्तकलायाः वस्तूनि अत्यन्तं सुन्दराणि भवन्ति । पिप्ली-नगरं पुरी-नगरात् ४० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । पुरी-नगरस्य वातावरणं ग्रीषमर्तौ सानुकूलं भवति । मार्च-मासतः जून-मासपर्यन्तं जनाः पुरी-नगरं गच्छन्ति । पुरी-नगरं २०३ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । अयं राष्ट्रियराजमार्गः इदं नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य नगरैः सह सञ्योजयति । ओडिशा-राज्यस्य सर्वकारेण अपि यात्रिकाणां सौकर्याय बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः पुरी-नगरस्य समीपस्थानि पर्यटनस्थलानि अपि गन्तुं शक्यन्ते । पुरी-नगरात् भुवनेश्वर-नगराय, पुरी-नगराय कोणार्क-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य नगरेभ्यः बसयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे रेलस्थानकम् अस्ति । इदं रेलस्थानकम् ओड़िशा-राज्यस्य प्रमुखेषु रेलस्थानकेषु अन्यतमम् अस्ति । अस्मात् रेलस्थानकात् देहली-नगराय, मुम्बई-नगराय, अहमदाबाद-नगराय, कोलकाता-नगराय, भुवनेश्वर-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे विमानस्थानकं नास्ति । भुवनेश्वर-नगरस्य “बीजू पटनायक-अन्ताष्ट्रियविमानस्थानकं” पुरी-नगरस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । पुरी-नगरात् इदं विमानस्थानकं ५६ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । अस्मात् विमानस्थानकात् भारतस्य विदेशस्य च विभिन्ननगरेभ्यः वायुयानानि प्राप्यन्ते । देहली-नगराय, मुम्बई-नगराय, कोलकाता-नगराय, चेन्नै-नगराय, बेङ्गळूरु-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण पुरी-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च सह श्रेष्ठतया सम्बद्धम् अस्ति । यात्रिकाः सरलतया पुरी-नगरं प्राप्नुवन्ति । ===गोपालपुरम्=== गोपालपुर-नगरम् ओडिशा-राज्यस्य दक्षिणभागे स्थितम् अस्ति । इदं नगरं गञ्जाममण्डले स्थितम् अस्ति । नगरमिदं समुद्रतटे स्थितम् अस्ति । स्थलमिदं बङ्गाल-समुद्रकुक्ष्याः समीपे स्थितम् अस्ति । इदं नगरम् ओडिशा-राज्यस्य प्रमुकपर्यटनस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति । नगरेऽस्मिन् पोताश्रयः अपि अस्ति । सर्वकारेण अस्य पोताश्रयस्य पुनर्निमाणं क्रियमाणम् अस्ति । पुरा इदं नगरं लघुग्रामत्वेन स्थितम् आसीत् । किन्तु आङ्ग्लानां शासनान्तरम् अस्य नगरस्य विकासः जातः । “ईस्ट् इण्डिया कम्पनी” इत्यनया संस्थया अस्य ग्रामस्य व्यापारिककेन्द्रत्वेन उपयोगः कृतः । नगरमिदम् आन्ध्रप्रदेश-राज्यस्य समीपे स्थितम् अस्ति । अतः अस्मिन् नगरे सरलतया व्यापारं कर्तुं शक्यते । गोपालपुर-नगरे बहूनि धार्मिकस्थलानि, पर्यटनस्थलानि च सन्ति । बालाकुमारी-मन्दिरं, श्रीसिद्धिविनायकपीठं च गोपालपुर-नगरस्य मुख्ये मन्दिरे स्तः । गोपालपुर-नगरस्य समीपे सोनेपुर-समुद्रतटम्, आर्यापाली-समुद्रतटं च स्थितम् अस्ति । सातापाडा-वन्यजीवाभयारण्यं, बानकेश्वरी च गोपालपुर-नगरस्य प्रमुखे द्वे पर्यटनस्थले स्तः । गोपालपुर-नगरस्य वातावरणं शान्तं, सुखदं च भवति । अक्टूबर-मासतः अप्रैल-मासपर्यन्तम् अस्य नगरस्य भ्रमणं कर्त्तव्यम् । जनाः समुद्रतटानाम् आनन्दं प्राप्तुं गोपाल-नगरं गच्छन्ति । गोपालपुर-नगरं ५ क्रमाङ्कस्य, २२४ क्रमाङ्कस्य, २०३ क्रमाङ्कस्य च राष्ट्रियराजमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । एते राष्ट्रियराजमार्गाः गोपालपुर-नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य नगरैः सह सञ्योजयन्ति । ओड़िशा-राज्यस्य सर्वकारेण अपि यात्रिकाणां सौकर्याय बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः गोपालपुर-नगरस्य समीपस्थानि पर्यटनस्थलानि अपि गन्तुं शक्यन्ते । गोपालपुर-नगरात् भुवनेश्वर-नगराय, पुरी-नगराय कोणार्क-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य नगरेभ्यः बसयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे रेलस्थानकं नास्ति । ब्रह्मपुर-नगरस्य रेलस्थानकं गोपालपुर-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । गोपालपुर-नगरात् ब्रह्मपुर-नगरं १६ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं रेलस्थानकम् ओड़िशा-राज्यस्य प्रमुखैः रेलस्थानकैः सह सम्बद्धम् अस्ति । भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः अपि नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । ब्रह्मपुर-नगरात् बसयानैः भाटकयानैः वा गोपालपुर-नगरं प्राप्यते । अस्मिन् नगरे विमानस्थानकम् अपि नास्ति । भुवनेश्वर-नगरस्य “बीजू पटनायक-अन्ताष्ट्रियविमानस्थानकं” गोपालपुर-नगरस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । गोपालपुर-नगरात् इदं विमानस्थानकं १६५ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । अस्मात् विमानस्थानकात् भारतस्य विदेशस्य च विभिन्ननगरेभ्यः वायुयानानि प्राप्यन्ते । देहली-नगराय, मुम्बई-नगराय, कोलकाता-नगराय, चेन्नै-नगराय, बेङ्गळूरु-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण गोपालपुर-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च सह श्रेष्ठतया सम्बद्धम् अस्ति । यात्रिकाः सरलतया गोपालपुर-नगरं प्राप्नुवन्ति । ===केन्दुझर=== केन्दुझर-नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य केन्दुझर-मण्डलस्य मुख्यालयः अस्ति । इदं मण्डलम् ओड़िशा-राज्यस्य बृहत्तमेषु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य उत्तरदिशि झारखण्ड-राज्यं, दक्षिणदिशि जयपुर-नगरं, पश्चिमदिशि ढेंकनाल, पूर्वदिशि मयूरभञ्ज-नगर च स्थितम् अस्ति । तत्र केन्दुझर-शैलप्रस्थः स्थितः अस्ति । ततः बैरतणी-नदी प्रवहति । बहवः पर्यटकाः भ्रमणार्थं तत्र गच्छन्ति । केन्दुझर-नगरे विभिन्नप्रकारकाः वनस्पतयः, खानिजाः, जीवाः च अधिकमात्रायां प्राप्यन्ते । अस्य नगरस्य समीपे जलप्रपाताः अपि सन्ति । केन्दुझर-मण्डले विभिन्नानि प्राकृतिकसंसाधनानि प्राप्यन्ते । अस्य मण्डलस्य ६६ प्रतिशतं क्षेत्रं वनाच्छादितम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य बहुषु क्षेत्रेषु “मेग्नीशियम्” इत्ययं रासायनिकपदार्थः अधिकमात्रायां प्राप्यते । अस्मिन् मण्डले द्वे जनजाती निवसतः । जुआङ्ग्स, भूयान्स च । इमे जनजाती ओड़िशा-राज्यस्य प्राचीनतमे जनजाती स्तः । केन्दूझर-नगरस्य समीपे बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । कान्दाधर-जलप्रपातः, साङ्गाहारा-जलप्रपातः, बडा घाघरा-जलप्रपातः इत्यादयः अस्य नगरस्य समीपस्थाः जलप्रपाताः सन्ति । एतेषां जलप्रपातानां दृश्यं दृष्टुं जनाः भारतस्य विभिन्ननगरेभ्यः समागच्छन्ति । “गोनासिका”, “गुञ्चीचागई”, “भीमकुण्ड”, “मुर्गामहादेवमन्दिरं”, “सङ्ग्रहालयः” इत्यादीनि केन्दुझर-मण्डलस्य पर्यटनस्थलानि सन्ति । अस्य नगरस्य समीपे चक्रतीर्थ-मन्दिरम् अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे भगवतः शिवस्य प्रतिमा स्थिता अस्ति । मन्दिरमिदम् अतीव प्राचीनम् अस्ति । जनाः विहाराय (Picnic) तत्र गच्छन्ति । “सीता बिञ्ज”, “राजानगरं” च इत्येते द्वे अस्य मण्डलस्य ऐतिहासिके आकर्षणकेन्द्रे स्तः । “देवगां-कुश्लेश्वरः” इत्येतत् स्थलं बौद्धधर्मस्य महत्त्वपूर्णं स्थलं वर्तते । इदं स्थलं कुश्लेश्वर-मन्दिरम् इति नाम्ना ज्ञायते । अस्य नगरस्य वातावरणं सामान्यं भवति । तथापि नवम्बर-मासे अस्य नगरस्य वातावरणम् अनुकूलं भवति । केन्दुझर-नगरं ५ क्रमाङ्कस्य, २०० क्रमाङ्कस्य च राष्ट्रियराजमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । एतौ राष्ट्रियराजमागौ केन्दुझर-नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य नगरैः सह सञ्योजयन्ति । ओड़िशा-राज्यस्य सर्वकारेण अपि यात्रिकाणां सौकर्याय बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः केन्दुझर-नगरस्य समीपस्थानि पर्यटनस्थलानि अपि गन्तुं शक्यन्ते । केन्दुझर-नगरात् भुवनेश्वर-नगराय, पुरी-नगराय कोणार्क-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य नगरेभ्यः बसयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे रेलस्थानकं नास्ति । “जाजपुर केन्दुझर रोड” इत्येतत् रेलस्थानकं केन्दुझर-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । केन्दुझर-नगरात् “जाजपुर केन्दुझर रोड” इत्येतत् रेलस्थानकं ११४ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं रेलस्थानकम् ओड़िशा-राज्यस्य अन्यैः रेलस्थानकैः सह सम्बद्धम् अस्ति । भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः अपि नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । एतस्मात् रेलस्थानकात् बसयानैः भाटकयानैः वा केन्दुझर-नगरं प्राप्यते । अस्मिन् नगरे विमानस्थानकम् अपि नास्ति । भुवनेश्वर-नगरस्य “बीजू पटनायक-अन्ताष्ट्रियविमानस्थानकं” केन्दुझर-नगरस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । केन्दुझर-नगरात् इदं विमानस्थानकं २६९ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । अस्मात् विमानस्थानकात् भारतस्य विदेशस्य च विभिन्ननगरेभ्यः वायुयानानि प्राप्यन्ते । देहली-नगराय, मुम्बई-नगराय, कोलकाता-नगराय, चेन्नै-नगराय, बेङ्गळूरु-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण केन्दुझर-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च सह श्रेष्ठतया सम्बद्धम् अस्ति । यात्रिकाः सरलतया केन्दुझर-नगरं प्राप्नुवन्ति । ===चिल्का=== चिल्का इत्येतत् स्थलं भारतस्य ओड़िशा-राज्ये स्थितम् अस्ति । स्थलमिदं तडागाय सम्पूर्णे विश्वस्मिन् प्रसिद्धम् अस्ति । अयं तडागः विश्वस्य बृहत्तमेषु तडागेषु द्वितीयः अस्ति । इदं स्थलम् ओड़िशा-राज्यस्य लोकप्रियं स्थलम् अस्ति । “चिल्का” इदं स्थलं गञ्जम-मण्डलस्य, खोर्धा-मण्डलस्य, पुरी-मण्डलस्य सीमायां स्थितम् अस्ति । भौगोलिकसर्वेक्षणे स्पष्टम् अभवत् यत् “अयं तडागः बङ्गाल-समुद्रकुक्ष्याः कश्चन भागः आसीत् । कलिङ्ग-वंशस्य शासनकाले स्थलमिदं वाणिज्यिकं केन्द्रम् आसीत् । तदा इदं केन्द्रं प्रमुखं पोताश्रयम् अपि आसीत् । टॉलेमी-इत्याख्येन अपि स्वस्य लेखेषु चिल्का-तडागस्य महत्त्वपूर्णपोताश्रयत्वेन उल्लेखः कृतः अस्ति । चिल्का-स्थले चिल्का-तडागः पर्यटनस्य महत्त्वपूर्णं स्थलम् अस्ति । नौकाविहारं, मत्स्यक्रीडां च कर्तुं जनाः तत्र गच्छन्ति । तत्र बहवः वन्यजीवाः सन्ति । तत्र विहगानां, जलचराणां, सरीसृपाणां च विभिन्नप्रजातयः दृश्यन्ते । प्रतिवर्षं शीतर्तौ विहगाणां विभिन्नप्रजातयः चिल्का-तडागं गच्छन्ति । मत्स्यः, कूर्मः, कर्कः इत्यादयः जलचराः अस्मिन् तडागे प्राप्यन्ते । शीतर्तौ चिल्का-स्थलस्य वातावरणं सुखदं, मनोहरं, स्वास्थ्यकरं च भवति । अतः अक्टूबर-मासतः मार्च-मासपर्यन्तं जनाः भ्रमणार्थं तत्र गच्छन्ति । चिल्का-स्थलं ५ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । एषः राष्ट्रियराजमार्गः चिल्का-स्थलम् ओड़िशा-राज्यस्य नगरैः सह सञ्योजयति । ओड़िशा-राज्यस्य सर्वकारेण अपि यात्रिकाणां सौकर्याय बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः चिल्का-स्थलं गन्तुं शक्यते । चिल्का-नगरात् भुवनेश्वर-नगराय, पुरी-नगराय कोणार्क-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य नगरेभ्यः बसयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे रेलस्थानकं नास्ति । “रम्भा” इत्येतत् रेलस्थानकं चिल्का-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । चिल्का-नगरात् रम्भा-रेलस्थानकं ३२ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं रेलस्थानकम् ओड़िशा-राज्यस्य अन्यैः रेलस्थानकैः सह सम्बद्धम् अस्ति । भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः अपि नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । एतस्मात् रेलस्थानकात् बसयानैः भाटकयानैः वा चिल्का-नगरं प्राप्यते । अस्मिन् नगरे विमानस्थानकम् अपि नास्ति । भुवनेश्वर-नगरस्य “बीजू पटनायक-अन्ताष्ट्रियविमानस्थानकं” केन्दुझर-नगरस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । चिल्का-स्थलात् इदं विमानस्थानकं ८१ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । अस्मात् विमानस्थानकात् भारतस्य विदेशस्य च विभिन्ननगरेभ्यः वायुयानानि प्राप्यन्ते । देहली-नगराय, मुम्बई-नगराय, कोलकाता-नगराय, चेन्नै-नगराय, बेङ्गळूरु-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण चिल्का-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च सह श्रेष्ठतया सम्बद्धम् अस्ति । यात्रिकाः सरलतया चिल्का-नगरं प्राप्नुवन्ति । ===कालाहाण्डी=== कालाहाण्डी-नगरं भारतस्य ओड़िशा-राज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति । नगरमिदम् उत्तेयी-तेलनद्योः तटे स्थितम् अस्ति । कालाहाण्डी-नगरे द्वादशशताब्द्याः वास्तुकलायाः प्राचीनमन्दिराणि सन्ति । कालाहाण्डी-मण्डले बहवःजलप्रपातः तडागाः, पर्वताः च सन्ति । पाषाणयुगस्य, लौहयुगस्य च पुरातात्त्विकप्रमाणानि प्राप्तानि । कालाहाण्डी-नगरे कालाहाण्डी-उत्सवः प्रतिवर्षम् आचर्यते । अयमुत्सवः विश्वस्मिन् प्रसिद्धः वर्तते । अस्य उत्सवस्य कला, संस्कृतिः, सङ्गीतं, हस्तकला च सम्पूर्णे विश्वस्मिन् प्रसिद्धम् अस्ति । अस्य नगरस्य समीपे बहूनि ऐतिहासिकानि पर्यटनस्थलानि सन्ति । समीपे गुडाहाण्डी-पर्वतस्य घासु प्राचीनचित्रकला दृश्यते । “राबनदढ” नामकः जलप्रपातः अपि वर्तते । अयं जलप्रपातः अत्यन्तं सुन्दरः वर्तते । मोहनगिरी-नगरे एकं प्राचीनं शिव-मन्दिरं विद्यते । “लाल बहादुर शास्त्री” नामकं क्रीडाङ्गणम् अपि अस्ति । अस्मिन् क्रीडाङ्गणे बहवः क्रीडाः आयोज्यन्ते । वर्षर्तौ अस्य नगरस्य वातावरणं सुखदं भवति । जनाः वर्षर्तौ अस्य नगरस्य भ्रमणं कर्तुं गच्छन्ति । अस्मिन् नगरे जनाः सुखेन भ्रमन्ति । कालाहाण्डी-नगरं २०१ क्रमाङ्कस्य, २१७ क्रमाङ्कस्य च राष्ट्रियराजमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । एतौ राष्ट्रियराजमार्गौ कालाहाण्डी-नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य नगरैः सह सञ्योजयतः । ओड़िशा-राज्यस्य सर्वकारेण अपि यात्रिकाणां सौकर्याय बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः कालाहाण्डी-नगरस्य समीपस्थानि पर्यटनस्थलानि अपि गन्तुं शक्यन्ते । कालाहाण्डी-नगरात् भुवनेश्वर-नगराय, कट्टक-नगराय सम्बलपुर-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य नगरेभ्यः बसयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे रेलस्थानकं नास्ति । केसिङ्गा-नगरस्य रेलस्थानकं कालाहाण्डी-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । कालाहाण्डी-नगरात् केसिङ्गा-नगरं ३५ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं रेलस्थानकम् ओड़िशा-राज्यस्य प्रमुखैः रेलस्थानकैः सह सम्बद्धम् अस्ति । भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः अपि रेलयानानि प्राप्यन्ते । केसिङ्गा-नगरात् बसयानैः भाटकयानैः वा कालाहाण्डी-नगरं प्राप्यते । अस्मिन् नगरे विमानस्थानकम् अपि नास्ति । रायपुर-नगरस्य विमानस्थानकं कालाहाण्डी-नगरस्य समीपस्थं विमानस्थानकम् अस्ति । रायपुर-विमानस्थानकं कालाहाण्डी-नगरात् २५९ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । विशाखापत्तनम्-नगरस्य विमानस्थानकम् अपि कालाहाण्डी-नगरस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । विशाखापत्तनम्-नगरं कालाहाण्डी-नगरात् ३४१ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । भुवनेश्वर-नगरस्य “बीजू पटनायक-अन्ताष्ट्रियविमानस्थानकं” कालाहाण्डी-नगरस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । कालाहाण्डी-नगरात् इदं विमानस्थानकं ४५० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । अस्मात् विमानस्थानकात् भारतस्य विदेशस्य च विभिन्ननगरेभ्यः वायुयानानि प्राप्यन्ते । देहली-नगराय, मुम्बई-नगराय, कोलकाता-नगराय, चेन्नै-नगराय, बेङ्गळूरु-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण कालाहाण्डी-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च सह श्रेष्ठतया सम्बद्धम् अस्ति । यात्रिकाः सरलतया कालाहाण्डी-नगरं प्राप्नुवन्ति । ===जयपुरम्=== जयपुर-नगरं भारतस्य ओड़िशा-राज्यस्य कोरापुट-मण्डले स्थितम् अस्ति । इदं नगरं “सिटी ऑफ् विक्ट्री” इति नाम्ना ज्ञायते । नगरमिदम् ओड़िशा-राज्यस्य दक्षिणभागस्य द्वितीयं बृहत्तमं नगरं विद्यते । इदं नगरं प्राकृतिकसौन्दर्येण परिपूर्णम् अस्ति । नगरस्य समीपे सघनानि वनानि, जलप्रपाताः च सन्ति । शक्ति-जलप्रपातः, बागरा-जलप्रपातः, दुदुमा-जलप्रपातः च अस्य नगरस्य समीपस्थाः प्रमुखाः जलप्रपाताः सन्ति । देओमाली-स्थलस्य पर्वतः, कोलाब-नदी च अस्य नगरस्य आकर्षणकेन्द्रम् अस्ति । जयपुर-नगरे बहूनि पर्यटनस्थलानि, प्राचीनस्थलानि, दुर्गाः च सन्ति । एतानि सर्वाणि वीक्षणीयस्थलानि जयपुर-नगरस्य वैशिष्ट्यं वर्तते । जनाः प्रतिवर्षं भ्रमणार्थं जयपुर-नगरं गच्छन्ति । शीतर्तौ जयपुर-नगरस्य वातावरणं शान्तं सुखदं च भवति । अक्टूबर-मासतः मार्च-मासपर्यन्तं भारतस्य विभिन्ननगरेभ्यः जनाः तत्र गच्छन्ति । जयपुर-नगरं ५ क्रमाङ्कस्य, ६ क्रमाङ्कस्य च राष्ट्रियराजमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । एतौ राष्ट्रियराजमागौ जयपुर-नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य नगरैः सह सञ्योजयतः । ओड़िशा-राज्यस्य सर्वकारेण अपि यात्रिकाणां सौकर्याय बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः जयपुर-नगरस्य समीपस्थानि पर्यटनस्थलानि अपि गन्तुं शक्यन्ते । जयपुर-नगरात् भुवनेश्वर-नगराय, पुरी-नगराय कोणार्क-नगराय, विशाखापत्तनम्-नगराय, विजयानगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य नगरेभ्यः बसयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे रेलस्थानकम् अस्ति । इदं रेलस्थानकम् ओड़िशा-नगरस्य प्रमुखेषु रेलस्थानकेषु अन्यतमम् अस्ति । इदं रेलस्थानकम् ओड़िशा-राज्यस्य अन्यैः रेलस्थानकैः सह सम्बद्धम् अस्ति । भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः अपि नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे विमानस्थानकं नास्ति । पुरा अस्मिन् नगरे विमानस्थानकम् आसीत् । किन्तु साम्प्रतं तद्विमानस्थानकम् अपिनद्धम् अस्ति । विशाखापत्तनम्-नगरस्य विमानस्थानकं जयपुर-नगरस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । जयपुर-नगरात् इदं विमानस्थानकं २३७ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । अस्मात् विमानस्थानकात् भारतस्य विदेशस्य च विभिन्ननगरेभ्यः वायुयानानि प्राप्यन्ते । देहली-नगराय, मुम्बई-नगराय, कोलकाता-नगराय, चेन्नै-नगराय, बेङ्गळूरु-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण जयपुर-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च सह श्रेष्ठतया सम्बद्धम् अस्ति । यात्रिकाः सरलतया जयपुर-नगरं प्राप्नुवन्ति । ===प्राची उपत्यका=== “प्राची-उपत्यका” ओड़िशा-राज्यस्य प्रमुखेषु वीक्षणीयस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति । स्थलमिदं भुवनेश्वर-नगरात् ६१ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं पर्यटनस्थलं प्राचीनद्याः तटे विराजते । सप्तमशताब्दीतः पञ्चदशशताब्दीपर्यन्ताभिः शतादीभिः सम्बद्धानि स्मारकाणि प्राप्यन्ते । स्थलमिदं पुरातात्त्विकस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति । इदं स्थलम् ऐतिहासिकदृष्ट्या जनेषु लोकप्रियम् अस्ति । अस्य स्थलस्य समीपे छहट-नामकं स्थलम् अस्ति । “छहट” प्राची-उपत्यकायाः सुन्दरस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति । इदं स्थलं प्राचीललित-नद्योः सङ्गमे स्थितम् अस्ति । अस्मिन् स्थले भगवतः विष्णोः प्रतिमा स्थापिता अस्ति । स्थलमिदं रामायणमहाभारताभ्यां सह सम्बद्धम् अस्ति । यतः रामायणमहाभारतकालीनानि बहूनि प्राचीनमन्दिराणि प्राची-उपत्यकायां स्थितानि सन्ति । अम्रेश्वर-स्थले भगवतः शिवस्य मन्दिरं स्थितम् अस्ति । इदं मन्दिरं रामायणकालसम्बद्धम् अस्ति । शोभनेश्वर-मन्दिरं, पीढ-मन्दिरं, चामुण्डादेवी-मन्दिरं, ग्रामेश्वर-मन्दिरम् इत्यादीनि प्रमुखाणि प्राचीनानि मन्दिराणि सन्ति । समीपे मणिकर्णिकातीर्थं स्थितम् अस्ति । सरस्वतीप्राचीनद्योः सङ्गमः वर्तते । जनाः प्रत्यमावास्यं तिथौ मणिकर्णिकातीर्थस्य पवित्रजले स्नातुं तत्र गच्छन्ति । शीतर्तौ अस्य स्थलस्य वातावरणं सौम्यं सुखदं च भवति अतः अक्टूबर-मासतः मार्च-मासपर्यन्तं जनाः प्राची-उपत्यकां गच्छन्ति । प्राची उपत्यका इत्येतत् स्थलं राष्ट्रियराजमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । राष्ट्रियराजमार्गः इत्येतत् स्थलम् ओड़िशा-राज्यस्य नगरैः सह सञ्योजति । ओड़िशा-राज्यस्य सर्वकारेण अपि यात्रिकाणां सौकर्याय बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः अस्य स्थलस्य समीपस्थानि पर्यटनस्थलानि अपि गन्तुं शक्यन्ते । प्राची-उपत्यकायाः भुवनेश्वर-नगराय, पुरी-नगराय कोणार्क-नगराय, विशाखापत्तनम्-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य नगरेभ्यः बसयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे रेलस्थानकं नास्ति । भुवनेश्वर-नगरस्य रेलस्थानकम्, पुरी-नगरस्य रेलस्थानकम् इत्येते अस्य स्थलस्य निकटतमे रेलस्थानके स्तः । एते रेलस्थानके ओड़िशा-राज्यस्य अन्यैः रेलस्थानकैः सह सम्बद्धे स्तः । भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः अपि नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । अस्मिन् नगरे विमानस्थानकं नास्ति । भुवनेश्वर-नगरस्य “बीजू पटनायक-अन्ताष्ट्रियविमानस्थानकं” प्राची-उपत्यकायाः निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । अस्मात् स्थलात् इदं विमानस्थानकं ६१ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । अस्मात् विमानस्थानकात् भारतस्य विदेशस्य च विभिन्ननगरेभ्यः वायुयानानि प्राप्यन्ते । देहली-नगराय, मुम्बई-नगराय, कोलकाता-नगराय, चेन्नै-नगराय, बेङ्गळूरु-नगराय, हैदराबाद-नगराय, विशाखापत्तनम्-नगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण प्राची-उपत्यका भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च सह श्रेष्ठतया सम्बद्धा अस्ति । यात्रिकाः सरलतया प्राची-उपत्यकां प्राप्नुवन्ति । ==परिवहनम्== ई. स. १९४७ तमवर्षपर्यन्तम् ओड़िशा-राज्यस्य परिवहनं सुदृढं नासीत् । समयान्तरे आवश्यकतानुसारम् ओड़िशा-राज्यस्य सर्वकारेण परिवहनमार्गाः निर्मापिताः । सर्वकारेण मार्गाणां निर्माणाय बह्व्यः परियोजनाः प्रचालिताः आसन् । साम्प्रतम् अपि राज्ये परिवहनविकासाय विभिन्नाः परियोजनाः प्रचलन्त्यः सन्ति । समुद्रतटे स्थिते सति इदं राज्यं पोताश्रयत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्मात् पोताश्रयाद् वस्तूनाम् आयातः निर्यातश्च क्रियते । वस्तूनां क्रयणं विक्रयणं च अपि तत्र भवति । ===भूमार्गः=== ई. स. २००५ तमवर्षपर्यन्तम् ओड़िशा-राज्यस्य मार्गाः २,३७,३३२ किलोमीटरमिताः दीर्घाः आसन् । तेषु राष्ट्रियराजमार्गाः ३,७०४ किलोमीटरमिताः, द्रुतगतिराजमार्गाः २९ किलोमीटरमिताः, राजकीयराजमार्गाः ५,१०२ किलोमीटरमिताः, मण्डलमार्गाः ३,१८९ किलोमीटरमिताः, अन्यमार्गाः ६,३३४ किलोमीटरमिताः, ग्राम्यमार्गाः २७,८८२ किलोमीटरमिताः च दीर्घाः सन्ति । ओड़िशा-राज्यस्य भूमार्गपरिवहनं साम्प्रतं सुदृढम् अस्ति । ५, ५A, ६,२३, ४२, ४३, ६०, ७५, २००, २०१, २०३, २०३A, २१५, २१७, २२४ इत्यादीनां क्रमाङ्काणां राष्ट्रियराजमार्गाः सन्ति । एतैः राजमार्गैः ओड़िशा-राज्यं भारतस्य सर्वैः राज्यैः सह सम्बद्धम् अस्ति । ===धूमशकटमार्गः=== ई. स. २००४ तमवर्षपर्यन्तम् ओड़िशा-राज्यस्य धूमशकटमार्गाः २.२२७ किलोमीटरमिताः दीर्घाः आसन् । तत्र लघुरेलमार्गाः ९१ किलोमीटरमिताः दीर्घाः सन्ति । राज्येऽस्मिन् भुवनेश्वर-नगरे, पुरी-नगरे, ब्रह्मपुर-नगरे, राउरकेला-नगरे च प्रमुखाणि रेलस्थानकानि सन्ति । एतेभ्यः रेलस्थानकेभ्यः भारतस्य प्रमुखनगराणि गन्तुं नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण ओड़िशा-राज्यं धूमशकटमार्गेण भारतस्य अन्य राज्यैः सह सम्बद्धम् अस्ति । ===वायुमार्गः=== ओड़िशा-राज्यं वायुमार्गेण भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । भुवनेश्वर-नगरे, ब्रह्मपुर-नगरे, सम्बलपुर-नगरे, बालेश्वर-नगरे, बलांगीर-नगरे अन्यनगरेषु च विमानस्थानकानि सन्ति । एतेषु विमानस्थानकेषु भुवनेश्वर-नगरे “बीजु पटनाईक विमानस्थानकम्” अस्ति । इदम् अन्ताराष्ट्रियविमानस्थानकम् अस्ति । ततः भारतस्य, विदेशस्य च विभिन्ननगरेभ्यः वायुयानानि प्राप्यन्ते । ओड़िशा-राज्यस्य विमानस्थानकेभ्यः देहली-नगराय, मुम्बई-नगराय, चेन्नै-नगराय, कोलकाता-नगराय, पुणे-नगराय, इन्दौर-नगराय, बेङ्गळूरु-नगराय इत्यादिभ्यः नगरेभ्यः नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण ओड़िशा-राज्यं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण, जलमार्गेण च भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । ओड़िशा-राज्यं गन्तुं परिवहनं सुखमयं भवति । == सम्बद्धाः लेखाः == * भाषा - [[ओडिया]] * नगरम् - [[कटक]] ==बाह्यानुबन्धः== * [http://www.odisha.gov.in/ Official Website of the State Government of Odisha] * [http://www.orissatourism.gov.in/ Official Website of Odisha Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140528151805/http://www.orissatourism.gov.in/ |date=2014-05-28 }} * [http://www.orissadiary.com/ Odisha Diary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502164756/http://www.orissadiary.com/ |date=2013-05-02 }} * [https://web.archive.org/web/20130508084750/http://odialive.com/ Odia Live] {{ओड़िशाराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः}} {{ओड़िशाराज्यस्य राज्यपालाः}} {{ओड़िशा}} {{भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च}} ==सन्दर्भाः== {{Reflist}} [[वर्गः:भारतस्य राज्यानि]] [[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:ओड़िशाराज्यम्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] {{शिखरं गच्छतु}} grbm1w0eo85nvlhyecvmwh2wr9x61cj एच् डी कुमारस्वामी 0 16287 502156 480028 2026-11-13T22:41:27Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502156 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | name = हेच् डि कुमारस्वामी | image = Kumaraswamy.jpg | caption = | birth_date = १६।१२।१९५९ | birth_place = हरदनहल्ली, [[होळेनरसीपुर]] Taluk, [[हासन]], [[कर्णाटकम्]] | residence =[[बेङ्गलूरु]] | death_date = | death_place = | order= | office = | constituency = [[रामनगरम्]] | term = ०३-फ़ेब्रवरी २००६ - ०९ ओक्टोबर् २००७ | predecessor = | successor = [[बि एस् यडियूरप्प]] | party =[[जनतादलम्]] | religion = [[हिन्दू]] | Caste = [[वक्कलिग]] | spouse = [[अनिता कुमारस्वामी]] | children = एकः पुत्रः | website =[http://www.hdkumaraswamy.co.in www.hdkumaraswamy.co.in] | footnotes = | source = http://kla.kar.nic.in/cm.htm }} एषः एकः राजकीयनायकः (कन्नडभाषायां: ಹೆಚ್.ಡಿ. ಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ) विद्यते । डिसेम्बर् मासस्य १६ दिनाङ्के १९५९ तमे वर्षे जन्म प्राप्तवान् । एषः [[कर्णाटकम्|कर्णाटकस्य]] पूर्वतनो मुख्यमन्त्री आसीत् (फ़ेब्रवरी ४ २००६ तः अक्टोबर् ९, २००७ । पूर्वतन प्रधानमन्त्रेः देवेगौडस्य पुत्रः वर्तते । {{कर्णाटकस्य मुख्यमन्त्रिणः}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://indiatoday.intoday.in/story/kumaraswamy-second-marriage-with-kannada-actor-radhika/1/156959.html Second Marriage scandal]''Accessed Nov 2011 * [http://www.youtube.com/watch?v=xhHocuu26QE Radhika Kumaraswamy]''Accessed Mar 2014 * [http://topic.ibnlive.in.com/anil-kumar/videos/tv9-ondu-sathya-kathe-radhika-kumaraswamy-full-X6_vXlSJAco-21581.html 'A true story' on IBN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413123636/http://topic.ibnlive.in.com/anil-kumar/videos/tv9-ondu-sathya-kathe-radhika-kumaraswamy-full-X6_vXlSJAco-21581.html |date=2014-04-13 }}''Accessed Mar 2014 * [http://www.indiadaily.com/editorial/6514.asp Kumaraswamy to form the Government in Karanataka]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''Accessed: 29 January 2006'' * [http://www.rediff.com/news/2006/jan/19spec.htm Man who could become Karnataka's CM] ''Accessed: 29 January 2006'' * [http://www.rediff.com/news/2006/jan/19spec.htm "Man who could become Karnataka's CM"] – [[rediff.com]] article dated 19 January 2006 * [https://web.archive.org/web/20221201135607/https://www.karnataka.com/watch/hdk/ HDK Watch] * [http://news.indiainfo.com/2006/01/20/2001betrayed-father-kumaraswamy.html I have not betrayed my father: H.D. Kumaraswamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213134346/http://news.indiainfo.com/2006/01/20/2001betrayed-father-kumaraswamy.html |date=2006-02-13 }}''Accessed: 29 January 2006'' * [http://news.indiainfo.com/2006/01/20/2001betrayed-father-kumaraswamy.html Son of soil: IndiaInfo.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213134346/http://news.indiainfo.com/2006/01/20/2001betrayed-father-kumaraswamy.html |date=2006-02-13 }}''Accessed: 29 January 2006'' [[वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:भारतीयराजनेतारः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:१९५९ जननम्]] 248mavourrzbm99b4dqs7lqm6otrg8f जेर्टि थेरेसा कोरि 0 16949 502167 501735 2026-11-13T23:35:47Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502167 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Gerty Cori | image = Gerty Theresa Cori.jpg | alt = | caption = Gerty Cori in 1947 | birth_date = {{Birth date|df=yes|1896|8|15}} | birth_name = Gerty Theresa Radnitz | birth_place = [[Prague]], [[Austro-Hungarian Empire]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1957|10|26|1896|8|15}} | death_cause = [[Myelosclerosis]] | death_place = | residence = American | spouse = {{marriage|[[Carl Ferdinand Cori]]|1920|1957}} | other_names = Gerty Theresa Cori | alma_mater = [[German Charles-Ferdinand University in Prague]] | known_for = Extensive research on carbohydrate metabolism; described the [[Cori cycle]]; identified [[Glucose 1-phosphate]] | awards = Many [[#Awards and recognitions|awards and recognitions]], including [[Nobel Prize in Physiology or Medicine]] (1947) | occupation = [[Biochemistry|Biochemist]] }} (कालः – १८९६ तः १९५७) एषा '''जेर्टि थेरेसा कोरि''' (Gerty T. Cori) जीवरसायनशास्त्रस्य विज्ञानिनी । एषा पुरातन–आस्ट्रो–हङ्ग्जेरियन् साम्राज्यस्य प्राग् इति प्रदेशे १९८६ तमे वर्षे जन्म प्राप्नोत् । १९२० तमे वर्षे एं.डि. पदवीं प्राप्नोत् । तस्मिन् एव वर्षे सहपाठिना [[कार्ल् एफ्.कोरि]] इत्यनेन सह तस्याः विवाहः अपि अभयत् । तौ दम्पती वर्षद्वयानन्तरम् [[अमेरिका]]–संयुक्त–संस्थानं प्रति गतवन्तौ । तत्र [[न्यूयार्क्]]-राज्ये "अपायकराणां रोगाणां नियन्त्रणसंस्था”यां १९२२ तमे वर्षे द्वौ अपि मिलित्वा एव कार्यम् आरब्धवन्तौ । अपायकराणां कन्दानां (ट्यूमर्) चयापचयक्रिया एव तयोः संशोधनस्य प्रमुखः विषयः आसीत् । तदवसरे तौ शर्करापिष्टादीनां चयापचयक्रियाम् अपि सम्यक् अभ्यस्तवन्तौ । अनन्तरं १९३१ तमे वर्षे मिस्सूरिया-सैण्ट्लूयीस् मध्ये स्थिते वाषिङ्ग्टन्-औषधविश्वविद्यालये (Washington University of Medicene) कार्यं प्राप्तवन्तौ । तत्रैव तौ किञ्चित् राष्ट्रियं केन्द्रं संस्थापितवन्तौ । तस्मिन् केन्द्रे एव शर्करापिष्टादीनां चयापचयक्रियां सविवरम् अभ्यस्य राष्ट्रस्तरे गौरवं प्राप्तवन्तौ । एतौ कोरिदम्पती १९३० दशके अस्माकं [[शरीरम्|शरीरे]] विद्यमानं "ग्लैकोजेन्” नामकं पिष्टं शरीरस्य उपयोगकरीत्वेन शर्करात्वेन परिवर्त्यमानस्य "पास्फारिलेस्” नामकस्य किण्वस्य (एन्जैम्) संशोधनं कृतवन्तौ । १९३९ तमे वर्षे प्रचलिते विज्ञानिनां सम्मेलने "ग्लैकोजन्” नामकं पिष्टं प्रथमवारं परीक्षाप्रनाले सङ्गृह्य प्रदर्शयताम् । तं पिष्टं शरीरं यत् शर्करात्वेन परिवर्तयति, तस्याः क्रियायाः विवरणेन [[मधुमेहः|मधुमेहरोगस्य]] अवगमने, निवारणे च साहाय्यम् अभवत् । बालेषु "ग्लैकोजन्” इति पिष्टस्य सङ्ग्रहणेन जायमानानां व्याधीनां, तेषां रोगाणाम् अग्रिमां वंशश्रेणीं प्रति गमनम्, इति कार्यद्वयस्य अपि कारणीभूतस्य किण्वस्य (एन्जैम्) विषये अपि एषा जेर्टि थेरेसा कोरि विवृणोत् । अमेरिकादेशस्य अध्यक्षः [[ह्यारि एस्. ट्रुमन्]] तां जेर्टि थेरेसा कोरिं नूतनतया आरब्धस्य राष्ट्रियविज्ञानपौण्डेषनस्य विज्ञानसमितेः सदस्याम् अकरोत् । तस्याः जेर्टि थेरेसा कोर्याः संशोधनैः अनेकानि उपायनानि, पुरास्काराः, सम्माननानि च प्राप्तानि । १९४७ तमे वर्षे वैद्यकीये तथा शरीरक्रियाशास्त्रे च दीयमानः "नोबेल्”पुरस्कारः एताभ्यां कोरिदम्पतीभ्यां तथा बर्नार्ड् हौसिना च प्राप्तः । एषा जेर्टि थेरेसा कोरि १९५७ तमे वर्षे इहलोकम् अत्यजत् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://portal.acs.org/portal/PublicWebSite/education/whatischemistry/landmarks/carbohydratemetabolism/index.htm Carl and Gerti Cori and Carbohydrate Metabolism] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from [[American Chemical Society]] [[National Historic Chemical Landmarks]] *[https://web.archive.org/web/20100221152306/http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/words/CoriEssay.htm “Glories of the Human Mind” by Gerty Cori] *[https://web.archive.org/web/20100605182308/http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/bios/HoussayMemCori.htm Bernardo A. Houssay Memorial to Gerty Theresa Cori] *[https://web.archive.org/web/20100605183206/http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/bios/corimem.htm Gerty Cori Memorabilia] *[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/cori-lecture.pdf Nobel lecture by Carl Cori and Gerty Cori] *[http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/Cori_Gerty.pdf National Academy of Sciences Biographical Memoir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140730022125/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/Cori_Gerty.pdf |date=2014-07-30 }} [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः‎]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 7c9gmprvd9poirftwaaxnidicsxiwbv कैवल्यपादः 0 18067 502161 480181 2026-11-13T23:05:04Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502161 wikitext text/x-wiki पातञ्जलयोगसूत्रग्रन्थे चत्वरः पादाः सन्ति । तत्र अन्तिमः पादः कैवल्यपादः । ==पादस्य सारः== ==सूत्राणाम् आवलिः== :[[4.1 जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः]] :[[4.2 जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात्]] :[[4.3 निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत्]] :[[4.4 निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात्]] :[[4.5 प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम्]] :[[4.6 तत्र ध्यानजमनाशयम्]] :[[4.7 कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनः त्रिविधमितरेषाम्]] :[[4.8 ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम्]] :[[4.9 जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्यं, स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात्]] :[[4.10 तासामनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात्]] :[[4.11 हेतुफलाश्रयालम्बनैः संगृहीतत्वादेषामभावे तदभावः]] :[[4.12 अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाद्धर्माणाम्]] :[[4.13 ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः]] :[[4.14 परिणामैकत्वाद्वस्तुतत्त्वम्]] :[[4.15 वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोर्विभक्तः पन्थाः]] :[[4.16 न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात्]] :[[4.17 तदुपरागापेक्षत्वात्चित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातम्]] :[[4.18 सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात्]] :[[4.19 न तत्स्वाभासंदृश्यत्वात्]] :[[4.20 एकसमये चोभयानवधारणम्]] :[[4.21 चित्तान्तरदृश्ये बुद्धिबुद्धेरतिप्रसङ्गः स्मृतिसंकरश्च]] :[[4.22 चितेरप्रतिसंक्रमायास्तदाकारापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम्]] :[[4.23 द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम्]] :[[4.24 तदसंख्येयवासनाचित्रमपि परार्थं संहत्यकारित्वात्]] :[[4.25 विशेषदर्शिन आत्मभावभावनाविनिवृत्तिः]] :[[4.26 तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम्]] :[[4.27 तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः]] :[[4.28 हानमेषां क्लेशवदुक्तम्]] :[[4.29 प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेर्धर्ममेघः समाधिः]] :[[4.30 ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः]] :[[4.31 तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्या।अनन्त्याज्ज्ञेयमल्पम्]] :[[4.32 ततः कृतार्थानां परिणामक्रमपरिसमाप्तिर्गुणानाम्]] :[[4.33 क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः क्रमः]] :[[4.34 पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं, स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[https://web.archive.org/web/20110904122650/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508061546/http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html |date=2015-05-08 }} {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} [[वर्गः:योगसूत्रस्य पादाः|समाधिपादः]] [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] dn0muirl09fdpvvjghe3jt5ppz50xn6 अन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् 0 19544 502148 494980 2026-11-13T22:12:48Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502148 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् |image = Jan Verkolje - Antonie van Leeuwenhoek.jpg |image_size = 250px |caption = Portrait of Antonie van Leeuwenhoek (1632–1723) by [[Jan Verkolje]] |birth_date = {{Birth date|1632|10|24}} |birth_place = [[Delft]], [[Netherlands]] |death_date = {{Death date and age|1723|08|26|1632|10|24}} |death_place = Delft, Netherlands |residence = Netherlands |citizenship = |nationality = [[Netherlands|Dutch]] |ethnicity = |fields = [[Microscopist]] and [[Biologist]] |workplaces = |alma_mater = |doctoral_advisor = |academic_advisors = |doctoral_students = |notable_students = |known_for = Discovery of [[protozoa]]<br>First [[red blood cell]] description |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = |influenced = |awards = |religion = [[Dutch Reformed Church|Dutch reformed]] |signature = Antonie van Leeuwenhoek Signature.svg |footnotes = }} अयं '''आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक्''' (कालः – २४. १०. १६३२ तः २६. ०९. १७२३) (Antonie van Leeuwenhoek) कश्चन प्रसिद्धः जीवविज्ञानी । अयम् अस्माकं परिसरे विद्यमानान् सामान्यां [[नेत्रम्|नेत्राभ्यां]] द्रष्टुम् अशक्तान् सूक्ष्मजीवीन् सूक्ष्मदर्शकयन्त्रस्य साहाय्येन अदर्शयत् । अयम् आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् एव संक्ष्मदर्शकस्य संशोधकः इति उच्यते । सः आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् [[हालेण्ड्]]-देशस्य डेल्फट् इति प्रदेशे १६३२ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासस्य २४ तमे दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता मद्यसारवस्तूनां निर्माता आसीत् । बाल्ये पितृवियोगं प्राप्तवान् अयम् आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् १६ वयसि एव विद्याभ्यासं परित्यज्य धान्यापणे कुत्रचित् कार्यम् आरब्धवान् । २१ तमे वयसि जन्मस्थानं प्रत्यागत्य स्वोद्योगम् आरब्धवान् । तस्य आपणस्य समीपे एव [[उपनेत्रम्|उपनेत्राणां]] निर्माणस्य आपणः आसीत् । तत्र लघूनि अपि वस्तूनि बृहत् यथा दृश्येत तथा उपनेत्राणां निर्माणं यत् क्रियमाणम् आसीत् तत् आश्चर्येण पश्यति स्म अयम् आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् । ततः स्वयम् एव तादृशम् उपनेत्रसदृशं किञ्चित् यन्त्रं निर्माय तेन [[चर्म]], [[पर्णम्|पर्णं]], [[केशः|केशं]], [[कीटः|कीटं]], जलबिन्दुम् इत्यादिकं यदा दृष्टवान् तदा तत्सर्वं शतगुणितं बृहत् दृष्टम् । अयं आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् स्वयम् एव काचकान् निर्माय तान् लोहस्य वाहिकानाम् अन्ते योजयित्वा यदा जलबिन्दुं दृष्टवान् तदा तस्मिन् जलबिन्दौ असंख्यान् सूक्ष्मजीवीन् अपश्यत् । सः प्रायः ४०० विधान् विभिन्नान् काचकान् निर्मितवान् आसीत् । तेषां काचकानां सूक्ष्मदर्शकशक्तिः ५० तः ३०० पर्यन्तं भवति स्म । सः एतानि सूक्ष्मदर्श्कयन्त्राणि सुन्दरतया, कलात्मकतया अपि निर्मितवान् आसीत् । तेषु यन्त्रेषु काचकान् [[रजतम्|रजतेन]] [[सुवर्णम्|सुवर्णेन]] वा योजितवान् आसीत् । नगरान्तरं गमनागमनसमये आनुकूल्यार्थं त्सरुः अपि निर्मितवान् आसीत् । तत्र दर्पणादिकं स्थापयितुं स्थलम् अपि कल्पितवान् । सदा सूक्ष्मदर्शकद्वारा पश्यन्तम् एतम् आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोकं जनाः उन्मत्तः इति अवदन् । तथापि सः प्रयोगान् न परित्यक्तवान् । तस्य आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोकस्य ग्रामस्थः कश्चन [[इङ्ग्लेण्ड्]]-देशे विद्यमानायाः सुप्रसिद्धैः विज्ञानिभिः संस्थापितायाः प्रख्यातायाः “रायल् सोसैटि” इत्याख्यायाः संस्थायाः सदस्यः आसीत् । सः एतम् अयं आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोकं तत्रत्यान् विज्ञानीन् वदतु इति अचोदयत् । किन्तु अस्य अयं आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोकस्य धैर्यम् अपि नासीत्, तद्विषये विश्वासः अपि नासीत् । सः ग्रामस्थः पुनः पुनः एतम् अयं आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोकं चोदितवान् इत्यस्मात् कारणात् स्वेन कृतान् प्रयोगान् तत्रत्यान् अवदत् । तदनन्तरं वैज्ञानिकजगति अद्भुतं परिवर्तनं सञ्जातम् । यदा अयं आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् जलबिन्दुं सूक्ष्मदर्शकेण दृष्टवान् तदा तत्र दृष्टाः सूक्ष्मजीविनः एव ’ब्याक्टीरिय्’ इत्याख्याः । एषः आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् एव "सूक्ष्मजीविनः वंशाभिवृद्धिं कुर्वन्ति, न ते निर्जीवेभ्यः वस्तुभ्यः जन्म प्राप्नुवन्ति" इत्यपि संशोधितवान् । अस्य आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोकस्य संशोधनं न केवलं सूक्ष्मजीविनां विषये आसीत् अपि तु [[रक्तम्|रक्तस्य]] विषये, [[मीनः|मीनस्य]] देहस्य रक्तपरिचलनस्य विषये चापि आसीत् । अभ्यासार्थम् आरब्धाः प्रयोगाः सम्पूर्णतया वैज्ञानिकाः सञ्जाताः । अनेन आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोकेन लिखिताः लेखाः अपि प्रसिद्धायां रायल् सोसैट्यां प्रकाशिताः । एषः आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् ९० तमे वयसि १७२३ तमे वर्षे सप्टेम्बर् मासस्य २६ तमे दिनाङ्के दिवं गतः । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * रायल् सोसैटी कृते [http://www.vanleeuwenhoek.com/Letters.htm ल्यूवेन् वोकस्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717184722/http://www.vanleeuwenhoek.com/Letters.htm |date=2011-07-17 }} पत्राणि * [https://web.archive.org/web/20110723181050/http://lensonleeuwenhoek.net/index.html ल्यूवेन् वोकस्योपरि मध्योन्नतकाचः] * [http://www.essentialvermeer.com/dutch-painters/dutch_art/leeuwenhoek.html वर्मीर सन्धि जालस्थानम्] * [http://www.ucmp.berkeley.edu/history/leeuwenhoek.html कालिफोर्निया यूनिवर्सिटी] * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/l#a8336 गुटेन्बर्ग्] * [http://www.brianjford.com/Lab%20News%20Sept%20pA4-A6.pdf ल्यूवेन् वोकस्य संशोधनस्य] उपरि [[Brian J. Ford]] अभिप्रायः * [http://www.brianjford.com/wavrbcs.htm वान् ल्यूवेन् वोकस्य सूक्ष्मदर्शिन्याः दृष्टं चित्रम्] * [http://www.mindspring.com/~alshinn/Leeuwenhoekplans.html वान् ल्यूवेन् वोकस्य सूक्ष्मदर्शिनी करणस्योपदेशम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120184920/http://www.mindspring.com/%7Ealshinn/Leeuwenhoekplans.html |date=2013-01-20 }} * [https://leeuwenhoek.wordpress.com/ अन्तोनी वान् ल्यूवेन् वोक् क्लास्] (ल्यूवेन् वोकस्य ब्लाग्) [[वर्गः:नेदर्लेण्ड्-देशीयाः]] [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] 993x0wgk1spurrwure1i2bua0hb56xv परिसरविज्ञानम् 0 21953 502172 502049 2026-11-14T00:31:51Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502172 wikitext text/x-wiki {{infobox | title = Ecology | data1 = [[File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|250px]] | data2 = [[File:Hawk eating prey.jpg|119px]][[File:European honey bee extracts nectar.jpg|131px]] | data3 = [[File:Bufo boreas.jpg|160px]][[File:Blue Linckia Starfish.JPG|90px]] | data4 = परिसरविज्ञाने तावत् सर्वविधप्राणिनः, पक्षिणः, सस्यराशिः एवं सर्वविधमपि अत्र अन्तर्भवति }} वस्तुत: परित: आवरणं नाम '''पर्यावरणमिति''' सर्वे जानन्ति एव । अर्थात् यानि जैविकानि अजैविकाने च तत्वानि अस्मान् परित: विराजन्ते तानि सर्वाणि पर्यावरणस्य घटका: सन्ति । अपि च मानवजीवने प्रत्यक्षरूपेण च एतेषां पर्यावरणघटकानां ये प्रभावा: भवन्ति ते एव पर्यावरणम् । अर्थात् अस्मान् परित: यानि तत्वानि विराजन्ते तेषां प्रभाव: एव पर्यावरणम् ।प्राचीने काले विश्वस्य जनसंख्या नियन्त्रिताऽसीत् । प्राकृतिकसाधनेनैव मानवानाम् आवश्यकतापूर्ति: भवति स्म ।पर्यावरण प्रदूषकाणि कार्याणि न भवन्ति स्म । तथापि यदि येन-केन प्रकारेण वा पर्यावरणप्रदूषणानि भवन्ति स्म, तर्हि प्रकृत्या एव तस्य निवारणं भवति स्म । यत: तस्मिन् समये प्रकृतौसर्वेषां तत्वानां सन्तुलनमासीत् । सम्प्रति जनसंख्याविस्फोट: संजात: । जनसंख्यावृध्दया सह अस्माकमावश्यकता अपि वर्धिता । फलत: वनकर्तनं जातम् । औद्योगिकविस्तार: जात: । विविधप्रकाराणि प्रदूषणानि जातानि । अत्र विचारणीयं भवति यत् केषां तत्वानामभावेन प्रकृति: असंतुलिता जाता । अर्थात् येषां तत्वानामभावेन प्रकृति: असंतुलिता जाता, पर्यावरणप्रदूषणां जातं ,वातावरणमसुरक्षितं जातं,तेषामस्माकं जीवने , पर्यावरणे, प्रकृतौ च क: प्रभाव: इति । अत: आवश्यकं भवति पर्यावरणे स्थितेन घटकानांपरस्परसम्बन्धस्य च अध्ययनम् । इदमेवाध्ययनं पारिस्थिकीति नाम्ना अभिधीयते । अर्थात् मानवानां पर्यावरणेन सह पर्यावरणस्य घटकै: सह सम्बन्धस्य, पर्यावरणे स्थितानां घटकानां परस्परसम्बन्धस्य च अध्ययनं भवति पारिस्थितिकी । परिसरविज्ञानम् इत्यस्य आङ्ग्लभाषायां ECOLOGY इत्युच्यते । ECOLOGY शब्द: ग्रीकभाषाया: (oikos =Home and Logos=Study ) Oikos logos शब्याभ्यां निष्पन्न: ,यस्यार्थ: भवति आवासीयमध्ययनम्, Ecology=Study of Home or Habitat. सन्दर्भेऽस्मिन् परिभाषात्रयमुपस्थापितं वर्तते । यथा- १.पारिस्थितिकी केषाञ्चित् जीवधारीणां तेषां पर्यावरणस्य सन्दर्भे एकमध्ययनमस्ति । २.पारिस्थितिकी जीवधारिषु परस्परसम्बन्धस्य, जीवधारि-पर्यावरणायोर्मध्ये परस्परसम्बन्धस्यचाध्ययनमस्ति । ३.पारिस्थितिकी वनस्पति -पशु - मानवानां तथा तेषांपर्यावरणेन सह सम्बन्धस्यान्तिम: परिणाम: अस्ति । यद्यपि एताषां परिभाषाणामालोचनेन इदमेव तथ्यं स्पष्टं भवति यज्जीवधारीणां पर्यावरणेन सह सम्बन्धस्याध्ययनं पारिस्थितिकीति । वस्तुत: अत्र तु प्रत्येकेषां जीवधारीणां , तेषां परिस्थितिना तेषां पर्यावरणस्य, तेषां परस्पर-सम्बन्धस्य, पर्यावरघटकेषु परस्परसम्बन्धस्य,जीवधारिणां परस्परसम्बन्धस्य च सामाजिकं वैयक्तिकञ्चाध्ययनं भवति । एवं प्रकारेण अत्र वनस्पतिविज्ञानं ,जीवविज्ञानं,रसायनविज्ञानं ,भूगर्भविज्ञानं ,भूगोलशास्त्रं , वातावरणविज्ञानं , जलवायुविज्ञानं, समाजविज्ञानं , नक्षत्रविज्ञानञ्चान्तर्भूतं भवति । अनेनास्य क्षेत्रं बृहदाकारं प्राप्नोति । मूलत: सर्वविधप्राकृतिक-विज्ञानं सामाजिकविज्ञानञ्चागच्छति अत्र । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://plato.stanford.edu/entries/ecology/ Ecology (Stanford Encyclopedia of Philosophy)] *[http://www.nature.com/scitable/knowledge/ecology-102 The Nature Education Knowledge Project: Ecology] *[http://ekolojinet.com/journals.html Ecology Journals List of ecological scientific journals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170429105512/http://ekolojinet.com/journals.html |date=2017-04-29 }} *[http://ecologydictionary.org Ecology Dictionary - Explanation of Ecological Terms] *[http://www.ecoevo.ca/en/index.htm Canadian Society for Ecology and Evolution] *[http://www.esa.org/ Ecological Society of America] *[http://ecology.com/ Ecology Global Network] *[http://www.ecolsoc.org.au/ Ecological Society of Australia] *[http://www.britishecologicalsociety.org/ British Ecological Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150120211300/http://www.britishecologicalsociety.org/ |date=2015-01-20 }} *[https://web.archive.org/web/20170407235501/http://english.rcees.cas.cn/sp/zgstxxh/ Ecological Society of China] *[http://www.ecoeco.org/content/ International Society for Ecological Economics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430112820/http://www.ecoeco.org/content/ |date=2012-04-30 }} *[http://www.europeanecology.org/] European Ecological Federation *[https://web.archive.org/web/20110423003943/http://www.maweb.org/en/index.aspx UN Millennium Ecosystem Assessment] *[http://www.eoearth.org/topics/view/49660/ The Encyclopedia of Earth{{spaced ndash}}Wilderness: Biology & Ecology] *[http://www.ecologyandsociety.org/ Ecology and Society - A journal of integrative science for resilience and sustainability] * [http://npic.orst.edu/reportprob.html#env National Pesticide Information Center (United States)- Follow these steps to report an environmental incident (wildlife, air, soil or water)] *[http://scienceaid.co.uk/biology/ecology/index.html Science Aid: Ecology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522104711/http://scienceaid.co.uk/biology/ecology/index.html |date=2009-05-22 }} U.K. High School (GCSE, Alevel) Ecology [[वर्गः:परिसरविज्ञानम्]] [[वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] 6fuoomvyuwyt5qygaslj7esa3rdr8kw ऋग्वेदः 0 26392 502154 480022 2026-11-13T22:38:40Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502154 wikitext text/x-wiki {{हिन्दूधर्मः}} '''ऋग्वेद''' अर्थादृच्यते स्तूयते यया सा ऋक्, तादृशीनामृचां समूह एव ऋग्वेदः । यत्रार्थवशेन पादव्यवस्थाः सा ऋगिति मीमांसकाः । तत्र बहुभिर्भिन्नभिन्नैरृषिभिः सुललितैः भावभव्यैः शब्दैर्विभिन्ना देवताः सादरं स्तुताः सन्ति । पाश्चात्यदृशि भाषाया भावस्य च विचारेण अन्यवेदेभ्योऽतीवप्राचीनोऽस्त्ययमृग्वेदः।<ref>p. 126, ''History of British Folklore'', Richard Mercer Dorson, 1999, ISBN 9780415204774</ref> भारतीयदृष्ट्याऽपि ऋग्वेदस्याभ्यहितत्वं पूजनीयता च वर्तते।<ref>वेदनिन्दां देवनिन्दां प्रयत्नेन विवर्जयेत् ।। १६.३८ कूर्मपुराणम्-उत्तरभागः/षोडशो‍ऽध्यायः</ref> तैत्तिरीयसंहितानुसारेण यज्ञस्य यद्विधानं क्रियते, तत्तु शिथिलं भवति किञ्च ऋग्वेदेन विहितानुष्ठानं दृढम्भवति। यथा- ‘'''यद्वै यज्ञस्य साम्ना यजुषा क्रियते शिथिलं तत्, यदृचा तत् दृढमिति ॥'''<nowiki/>'<ref>( तै० सं० ६ ।। ५ ।। १० । ३ )</ref> [[पुरुषसूक्त|पुरुषसूक्ते]]<nowiki/>ऽपि यशोरूपी सहस्रशीर्षापरमेश्वरात् सर्वप्रथमः ऋचामेवाविर्भावोऽभवत् । यथा — '''‘तस्माद् यज्ञात् सर्वहुतः ऋचः सामानि यज्ञिरे ॥''' '''छन्दांसि यज्ञिरे तस्मात् यजुस्तम्मादजायत ॥'''' == ऋग्वेदस्य विभागः== [[चित्रं:ऋग्वेदः-१.१.१.png|thumb|right|299x299पिक्सेल|ऋग्वेदस्य प्रथमं सूक्तम्]] यद्यपि महाभाष्ये ऋग्वेदस्यैकविंशतिशाखा निर्दिष्टाः परं शाकल-वाष्कल-अश्वलायन-शाङ्ख्यायन-माण्डकायन-नामधेयाः पञ्चशाखा सन्ति मुख्याः । स ऋग्वेदः सूक्त-मण्डलभेदेन द्विधा विभक्तः । तत्र सूक्तं चतुर्विधम्- ऋषिसूक्त-देवतासूक्त-च्छन्दःसूक्त-अर्थसूक्तभेदात् । एकर्षिदृष्टमन्त्राणां समूहो ऋषिसूक्तम् । एकदेवताकमन्त्राणां समूहो देवतासूक्तम् । समानछन्दसां मन्त्राणा समूहो नामच्छन्दःसूक्तम् । यावदर्थसमाप्तानां मन्त्राणां समूहोऽर्थसूक्तम् । सुष्ठूक्तत्वात्सर्वं सूक्तमित्याख्यायते । === मण्डलानुवाकभेदः === ऋग्वेदः सोऽयं मण्डलानुवाकवर्गभेदेन अष्टकाध्यायसूक्तभेदेन च द्विधा । बालखिल्यसूतानि विहाय सम्पूर्णायां ऋग्वेदसंहितायां दशमण्डलानि, पञ्चाशीतिश्चानुवाका, अष्टोत्तरशतमिताश्च वर्गाः (इति प्रथमो भेदः), अष्टौ अष्टकानि, चतुःषष्टिरध्यायाः सप्तदशोत्तरसहस्राणि च सूक्तानि (इति द्वतीयो भेदमार्गः) । तद्यथा- ==== १ अष्टाकक्रमः ==== समग्रा ऋक्संहिता अष्टाष्टकेषु विभक्ताऽस्ति । प्रत्यष्टकम् अष्टाऽध्यायाः सन्ति । अनेन रूपेण सम्पूर्णऋग्वेदऋ चतुःषष्ट्याध्यायेषु विभक्तोऽस्ति । प्रत्येकमध्यायस्य अवान्तरविभागानां संज्ञा 'वर्ग' इत्यस्ति। स नवतः अध्ययनसौकर्याय एव विभागोऽयमस्ति । वर्गस्तु ऋचां समुदायस्य संज्ञाऽस्ति । किञ्च वर्गेषु ऋचां संख्याऽनिश्चितैवाऽस्ति । बहुधा पञ्चानां मन्त्राणामेको वर्गो भवति । किञ्चैकमन्त्रादारभ्य नवमन्त्रपर्यन्तस्य वर्गो लभते । सम्पूर्णे ऋग्वेदे वर्गाणां सङ्ख्या षडाधिकसहस्रद्वयमस्ति । ==== २ मण्डल-क्रमः ==== ऋग्वेदस्य द्वितीयोऽयं मण्डलक्रमविभागः ह्यतीवमहत्त्वपूर्णोऽस्ति । ऐतिहासिकदृष्ट्या किंवा वैज्ञानिकदृष्ट्या चाप्यस्य महत्त्वमस्ति । बालखिल्यसूतानि विहाय सम्पूर्णायामृग्वेदसंहितायां दशमण्डलानि, पञ्चाशीतिश्चानुवाकाः, अष्टोत्तरशतद्वयमिताश्च वर्गाः सन्ति । अत्र चानुवाकेषु सूक्तानि, सूक्तेषु मन्त्राश्च सन्ति । [[कात्यायनः|कात्यायनेन]] स्वकीयायां '[[सर्वानुक्रमणी|सर्वानुक्रमण्यां]]' सर्वेषामष्टकानां संख्या निर्धारिता । प्राचीनाः ऋषयस्तु वेदानां विशुद्धये तेषु प्रयुक्तानाम् अक्षराणामपि गणनां कृतवन्तः । मन्त्राश्च सर्वे दशसहस्रचतुःशतसप्तषष्टिमिताः (१०४६७) इति शाकलः, शौनकानुक्रमणी तु दशसहस्रपञ्चाशतशीतिमितान् ( १०५८०) मन्त्रान् आह। अत्र भेदे खिलभेदेन कालभेदेन वा मन्त्रवृद्धिलोपावेव हेतुतयोन्नेयौ भवतः । शब्दसंख्या - १५३८२६, अक्षरसंख्या-- ४३२००० । सर्वेऽपि मन्त्राः चतुर्दशसु छन्दःसु विभक्ता बोध्याः । ऋग्वेदगतमन्त्रद्रष्टारो ऋषयः गृत्समदविश्वामित्रवामदेवात्रिभरद्वाजवशिष्ठादयः सन्ति । मण्डलानुसारेण सूतानां व्यवस्था अस्ति - १९१+४३+६२ +५८+८७+७५+१०४+९२+११४+१९१ । एतेषां सूतानाम् अतिरिक्तानि एकादशसूक्तानि च बालखिल्यनाम्ना ख्यातानि सन्ति । एतेषां 'बालखिल्य’-सूतानां स्थानं तु अष्टममण्डलान्तर्गते एव स्वीक्रियते। अस्मिन्मण्डले प्रमुखसूतानि द्वानवतिस्सन्ति । खिलसूतानां सङ्कलनं कृत्वा तेषां संख्या त्रयोऽधिकशतम्भवति। खिलशब्दस्यार्थों भवति 'परिशिष्टम्' अथवा पश्चात्सङ्कलितमन्त्राः । स्वाध्यायकाले खिलपठनस्य व्यवस्था वर्तते । किञ्चैतेषां खिलमन्त्राणां न कुत्रापि पदपाठः समुपलब्धो भवति, न चाक्षरगणनायामेवैतेषां मन्त्राणां समावेशो भवति । एतेषां यथार्थरूपस्याऽपि बोधो न भवति । एतेषामृग्वेदे स्थानम् अष्टममण्डलस्यान्तराले ऊनपञ्चाशत्सूक्तादारयोनषष्टिः सूक्तपर्यन्तमस्ति । एतेषां मन्त्राणां संख्याऽशीतिरस्ति । अनुवाकानुक्रमण्यानुसारेण एतेषां मन्त्राणां संख्या दशसहस्रपञ्चाशतशीतिरस्ति — '''‘ऋचां दशसहस्राणि ऋचां पञ्चशतानि च ॥'''[[सञ्चिका:Rigveda_MS2097.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः|''Rigveda'']]'''ऋचामशीतिः पादश्च पारणं सम्प्रकीतितम् ॥ ४३ ॥ ( अनुवाकानुक्रमणी )''' ऋचां शब्दानां सङ्ख्या १५३८२६ वर्तते । यथा- '''‘शाकल्यदृष्टेः पदलक्षमेकं सार्धं च वेदे त्रिसहस्रयुक्तम् ॥''' '''शतानि चाष्टौ दशकद्वयं च पदानि षट् चेति हि चर्चितानि ॥' (अनु. ४५)''' तथा शब्दगताक्षराणां संख्या ४३२००० वर्तते । तद्यथा - '''<nowiki/>'स ऋचो व्यौहत् । द्वादशवृहतीसहस्राणि । एतावत्यौ ह्यचौयाः प्रजापतिसृष्टाः' (शत० ब्रा० १०॥४॥२॥२॥२३)॥''' '''<nowiki/>'बृहतीच्छन्दः षट्त्रिंशदक्षराणां भवति। अतः १२००० × ३६=४३२००० भवति चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वत्रिंशच्चाक्षरसहस्राणि' (अनु० अन्तिमे भागे) ।''' ऋग्वेदस्य शब्दाक्षरादीनां गणनाप्रसङ्गे यत्र तत्र पार्थक्योऽपि परिदृश्यते । मालावारीयेण [[नारायणभट्टः|नारायणभट्टे]]<nowiki/>न विरचितः ‘सूक्तश्लोकः’ समुपलब्धो भवति । ग्रन्थेऽस्मिन् ऋग्वेदस्य वर्गाणां सूक्तानाश्च संख्या निर्धारिताऽस्ति। वर्गसूक्तादीनां गणनाप्रतिपादकश्लोकस्तथा तद्विवरणञ्च निम्नरूपेणास्ति - '''‘जानन्नपि द्विषमोदं स यज्ञः पातनानरः ॥''' '''रसं भिन्नाय मांसादो नरस्तस्य जलाधिपः ॥’''' नारायणभट्टेन दत्तमृग्वेदस्य विवरणम् - {| class="wikitable" |अष्टकानि |जानन् |८ |- |मण्डलानि |अपि |१० |- |अध्यायाः |द्विषा |६४ |- |अनुवाकाः |मोदं |८५ |- |सूक्तानि |स यज्ञःपा |१०१७ |- |वर्गाः |तनानरः |२००६ |- |ऋचः |रसं भिन्नाय |१०४७२ |- |अर्धर्चः |मांसादो नरः |२०८७५ |- |शब्दाः |तस्य जलाधिपः |१५३८१६ |- |अक्षराणि | |३९४२२१ |} उपरिनिर्दिष्टायां संख्यायां बालखिल्यसूतानां गणना नास्ति, यदि तान्यपि ११ सूक्तानि, ८० ऋचः, १८ वर्गाः, ३०४४ अक्षराणि अपि सङ्कलितो भवेत्तदा, सूतानां संख्या १०२८, वर्गाः २०२४, ऋचः १०५५२ तथा अक्षराणि ३, ९७, २६५ भवेयुरिति।<ref>जर्नल आफ ओरियन्टल रिसर्च खण्ड ८, संख्या ४, १९३४ मद्रासः, तथा ऋग्वेदसंहिता, सं० श्रीपाद दामोदर शातवलेकर औध १९४० ई० पू० सं० ७६७-७६८</ref> ==  ऋग्वेदस्य विषयाः == ऋग्वेदो स्तोत्राणामेको महान् विशालो निधिः। तत्र बहुभिर्भिन्नभिन्नैः ऋषिभिः सुललितैः भावभव्यैः शब्दैर्विभिन्नाः देवताः सादरं स्तुताः सन्ति। द्वितीयमण्डलादारभ्य सप्तममण्डलपर्यन्तम् एकैव विशिष्टकुलस्य ऋषीणां प्रार्थना सङ्कलिताऽस्ति। अष्टममण्डलेऽधिकतराः मन्त्राः कण्वऋषिणा सह सम्बद्धाः सन्ति। नवममण्डले पवमानस्य अर्थात्, सोमस्य विषये विभिन्नैः ऋषिकुलैः मन्त्राणां सङ्ग्रहोऽस्ति। ऋग्वेदीयदेवतासु त्रयो देवाः स्ववैशिष्ट्येन नितान्तप्रसिद्धाः सन्ति। यास्को वदति यत्, देवतासु काश्चन पृथिवीस्थानीयाः, काश्चन अन्तरिक्षस्थानीयाः, काश्चन द्युस्थानीयाः सन्ति। पृथिवीस्थानीयदेवतासु [[अग्नि]]<nowiki/>देवता, अन्तरिक्षस्थानीयासु [[इन्द्र]]<nowiki/>देवता, द्युस्थानीयासु [[सूर्य]]<nowiki/>-[[वरुण]]<nowiki/>-प्रभृतिदेवताः सन्ति महीयस्यः। 'तिस्र एव देवताः इति नैरुक्ताः। अग्निः पृथिवीस्थानः, वायुर्वेन्द्रो वाऽन्तरिक्षस्थानः, सूर्यो द्युस्थानः'।<ref>(नि० ७-५)</ref> अग्नये सर्वाधिकाः ऋचः सन्ति। विजयप्रदातृत्वेनेन्द्रः सर्वाधिकैः ओजस्विभिः तथा वीररसमण्डितैर्मन्त्रैः संस्तुतोऽस्ति। वरुणस्तु कर्मफलदातृत्वेन परमेश्वरस्य विशिष्टरूपेण चित्रितोऽस्ति। सर्वोच्चोदात्तभावनामण्डिता ऋचः वरुणविषये एव समुपलब्धाः भवन्ति। देवीषु उषायाः स्थानमग्रगण्यमस्ति। सर्वाधिककवित्वमण्डिताः, प्रतिभाशालिन्यः, सौन्दर्याभिव्यञ्जकाः ऋचः उषादेव्याः विषये एव समुपलब्धाः भवन्ति। यथा — '''<nowiki/>'अभ्रावेव पुंस एति गर्त्ता रुगिव सनये धनानाम्।''' '''जायेव पत्य उशती सुवासा ह्रस्वेव निरीणीते अप्सः॥'''' '''<nowiki/>'कन्येव तन्वा शासदाना एषिदेवि देवभिपक्षमाणम्।''' '''सरमयमाना युवतीपुरस्तादानिर्वशांसि कृणुषे विभाति ॥''''<ref>( ऋ० १ । २३ । १० । )</ref> एतदतिरिक्ताः संस्तुताः देवताः - सविता-पूषा-मित्र-विष्णु-रुद्र-मरुत्-पर्जन्यप्रभृतयः सन्ति। === दशममण्डलस्य अर्वाचीनत्वम् === दशममण्डलं सर्वतोऽर्वाचीनं मण्डलं वर्त्तते। कारणञ्चास्य वंशमण्डलात् भाषागतविभेदं तथा विषयगतविभिन्नता एव। ==== भाषागतभेदम् ==== ऋग्वेदस्य प्राचीनतमांशे शब्देषु प्रकारस्य स्थितिर्वर्तते। संस्कृतभाषा यथैव विकसिता भवति, तथैव तस्यां रेफस्य स्थाने लकारस्य प्रयोगो वद्धते। जल-वाचकस्य 'सलिल'-शब्दस्य प्राचीनरूपम् ‘सरिर' इति पदं गोत्रमण्डलेषु प्रयुक्तोऽस्ति। किञ्च दशममण्डले लकारयुक्तशब्दस्यैव प्रयोगो लभते। वैयाकरणस्वरूपेऽपि पार्थक्यं परिलक्ष्यते। प्राचीनांशे आकारान्तपुंल्लिङ्गशब्देषु प्रथमाद्विवचनस्य प्रत्ययः 'आ' इत्येवास्ति। यथा — द्वा सुपर्जा सयुजा सखाया' इति।<ref>( ऋ० वे० १ ।। १६१ )</ref> किञ्च दशममण्डले तस्मिन् स्थाने 'औ' इति प्रत्ययस्यापि प्रयोगो लभते। यथा— 'मा वामेतौ मा परेतौ रिषाम्<ref>ऋ० १० ॥ १७८ ॥ २</ref>, सूर्याचन्द्रमसौ धाता'<ref>१० । १९० । ३</ref>। प्राचीनांशे क्रियार्थकक्रियायाः सूचनार्थं तवै, से, असे, अध्यै प्रभृति-प्रत्ययाः प्रयुक्ताः सन्ति, किञ्च दशममण्डलेऽधिकतरः तुमिति प्रत्ययस्यैव प्रयोगो लभते। ‘कर्त्तवै, 'जीवसे, अवसे' इत्यादिप्राचीनपदानां स्थाने दशममण्डले 'कर्त्तुम्, जीवितुम्, अवितुम्' इत्यादिप्रयोगानां प्राचुर्यं परिलक्ष्यते। भाषागतविशिष्टता ब्राह्मणग्रन्थानां भाषया सह समानत्वेन दशममण्डलम् एतेषां ग्रन्थानां कालक्रमे प्राचीनः प्रतीतो न भवतीति। ==== छन्दोगतवैशिष्टयम् ==== प्राचीनांशेषुपलब्धानां छन्दसामपेक्षया दशममण्डलस्य छन्दःसु पार्थक्यमस्ति। प्राचीनकाले वर्णानां संख्यायाः उपरि छन्दोविन्यासे एव विशेषमाग्रहमासीत्। किञ्च दशममण्डले लघु-गुरूणामप्युचितविन्यासेऽपि सर्वत्र विशेषबलं परिदृश्यते। येन पद्यानां पठने सुस्वरस्य लयस्य च विभवोऽतीव रुचिरतया सम्पद्यते। फलतः प्राचीनानुष्टुप् दशममण्डले लौकिकसंस्कृतस्य अनुष्टुप् इवाऽभवत्। ==== देवगतवैशिष्टच्यम् ==== ऋग्वेदे हि देवताः प्राणशालित्वात् ‘असुर' इति प्रोक्ताः। अस्मिन् वेदे देवतानां स्थानमतीव महत्त्वपूर्णमस्ति। वैदिककालस्य महर्षयः प्रकृतिदेव्याः नानालीलावधारयितुं विभिन्नाः देवताः अकल्पयन्। किञ्च दशममण्डलेषूल्लिखितेषु देवेषु बहवो नवीनास्तथाऽनिर्दिष्टपूर्वाः देवताः सन्निविष्टाः अभूवन्। दृष्टपूर्वदेवानां स्वरूपेऽपि रूपपरिवर्तनं दृष्टिगतो भवति। वरुणः समस्तजगतां नियन्ता, सर्वज्ञः, सर्वशक्तिमान् देवस्वरूपेण पूर्वे चित्रितोऽस्ति, किञ्चाऽस्मिन् मण्डले तस्य शासनक्षेत्रं सङ्गीर्णं भूत्वा जलमात्रमवशिष्टमस्ति। विश्वनियन्तृपदाद् अपसृत्य जलदेवतास्वरूपेणैव दृग्गोचरो भवति। कतिपयाः मानसिकभावनायाः, मानसिकवृत्याश्च प्रतिनिधिस्वरूपे अभिनवाः देवाः कल्पिताः सन्ति। एतादृक्षु देवेषु ‘श्रद्धा'<ref>(ऋ० १० ।। १५१)</ref>, ‘मनुयु:'<ref>(१° १३ ।। ८४)</ref> प्रभृतयः परिकल्पिताः सन्ति। तार्क्ष्यस्याऽपि स्तुतिः देवतारूपे एवोपलब्धा भवति।<ref>ऋ० १० ।। १७८</ref> कामायनीश्रद्धायाः अतीव रोचकवर्णनं सूक्ते लभते - '''<nowiki/>'श्रद्धयाग्निः समिष्यते श्रद्धया हूयते हविः॥''' '''श्रद्धां भगस्य मूर्धनि वचसा वेदयामसि ॥'''' श्रद्धया अग्ने समिन्धनं भवति, अर्थात् ज्ञानाग्नेः प्रज्वलनं श्रद्धया एव भवति। हवेः हवनमपि श्रद्धया एव सम्भवति। ऐश्वरस्य ऊर्ध्वस्थानोपरि निवासाय वयं वचसा श्रद्धायाः स्तुतिं कुर्मः। गोः स्तुतौ प्रयुक्तमेकं समग्रसूक्तं<ref>( १० ॥ १६९)</ref> वैदिकआर्याणां गोविषयिणीभावनां सुष्ठु शब्देनाभिव्यक्तं करोति। अरण्यानी देव्याः स्तुतिः<ref>( १० ।। १४६)</ref> विषयस्य नवीनता हेतुनाऽतीवाकर्षकाऽस्ति।<ref>( १० ।। ७१ )</ref> सूक्तेऽस्मिन् वयं ज्ञानमेकं महनीयदेवरूपे आर्येषु प्रतिष्ठितः प्राप्नुमः। अस्यैव सूक्तस्य प्रख्यातमन्त्रे<ref>( १० ।। ७१ ।। ११ )</ref> यज्ञसम्पादकानां चतुर्णामृत्विजां-होतृ-अध्वर्यु-उद्गातृ-ब्रह्मादीनां स्पष्टसङ्केतोऽस्ति। === दार्शनिकतथ्यानामाविष्कारः === अस्मिन् मण्डलेऽनेकविधानि दार्शनिकसूक्तानि समुपलब्धानि सन्ति। सूक्तान्येतानि स्वविचारधारया आर्याणां तात्त्विकचिन्तनविकासस्य सूचकानि सन्ति। एतानि चोत्तरकालिकानि प्रतीतानि भवन्ति। एवंविधेषु सूक्तेषु नासदीयसूक्तम्<ref>( १० । १२९ )</ref> तथा पुरुषसूक्तं<ref>( १० । ९० )</ref> विशेषरूपेण समुल्लेखनीयमस्ति। पुरुषसूक्ते सर्वेश्वरवादस्य स्पष्टतः उल्लेखो लभते। सूतमिदं प्रौढविचारधारायाः प्रतिपादकत्वेनोत्तरकालिकं तथा अपेक्षाकृतमर्वाचीनं प्रतीतो भवति। पाश्चात्यविदुषां विचारे धार्मिकविचारस्य क्रमः अनेन प्रकारेणास्ति। सर्वप्रथमः बहुदेववादस्तत्पश्चात् एकदेववादस्तत्पश्चात् सर्वेश्वरवादः। प्राचीनकाले अार्याणां विश्वासः बहुदेवसत्तायामासीत्। अग्रे गत्वा स एव विश्वासः हिरण्यगर्भरूपात् परिणतीभूय सर्वेश्वरवादे स्थिरोऽभवत्। अस्य विकासस्यान्तिमे द्वे कोटी दशममण्डले समुपलब्धे स्तः। फलतस्तस्य गोत्रमण्डलादभिनवत्वं स्वाभाविकमेव। ऋग्वेदस्य दशममण्डले दर्शनप्रधानानि नासदीयसूक्त-( १०॥१२९ ) पुरुषसूक्त-( १०॥९० ) हिरण्यगर्भसूक्त-(१०।१२१) वाक्सूक्तप्रभृतीनि सूक्तानि सन्ति । सूक्तान्येतानि दार्शनिकदृष्टया यथा गम्भीराणि सन्ति, तथैव प्रातिभानुभूतिदृष्ट्याऽतीव रमणीया, अभिनवकल्पनादृष्ट्याऽपि च नितान्तानि प्रसिद्धानि सन्ति । नासदीयसूक्त-विषये विज्ञालोचकानां मतमस्ति, यदीदं सूक्तं ऋग्वेदीयऋषीणामलौकिकं चिन्तनधारायाः मौलिक-परिचायकमस्ति । जगतः प्रारम्भिकस्थित्या वर्णनं कुर्वन्नस्य सूक्तस्य ऋषिः कथयति-- सृष्ट्याः आरम्भकाले न तु असदासीन्नै ‘सत्' एव । न दिनमासीत् नैव निशेति, सृष्ट्याः अभिव्यञ्जकं किमपि चिह्नमपि तदा नासीत् । सर्वप्रथमः कामः समुत्पन्नोऽभवत् । कामः अर्थात् सङ्कल्प एवासीत् । अस्यैव कामस्याभिव्यक्तिः सृष्ट्याः विभिन्नस्तरेषु प्रतिफलितोऽभवत् । तदा एक एव तत्त्वमासीत्, यत् विनावातं श्वासग्रहणमकरोत् तथा निजस्वाभाविकशक्त्या जीवितमासीत् । '''‘अनीदवातं स्वधया तदेकम् ॥''' '''तस्माद्धान्यन्न परः किञ्चनास ॥'<ref>( ऋ० १०॥१२९॥२ )</ref>''' प्रातिभानुभूत्याः उपरि अद्वैततत्त्वस्य प्रतिष्ठा एवास्य गम्भीरमन्त्रस्य गूढरहस्यमस्ति । === विषयस्य नूतनत्वम् === मण्डलेऽस्मिन् बहूनि भौतिकविषयसम्बद्धानि आध्यात्मिकविचारधारया च संवलितानि सूक्तानि सन्ति। भौतिकविषयेषु श्राद्धस्य विवाहस्य च स्थानमग्रगण्यमस्ति। ऋग्वेदस्य १०॥८५ सूक्ते सूर्यायाः पाणिग्रहणप्रसङ्गः अतीवकौतूहलवर्द्धकोऽस्ति। ‘सूर्या' उषायाः अपरपर्यायवाची शब्दोऽस्ति। उषाया विवाहः सोमेन सह भवति। अश्विनो विवाहेऽस्मिन् घटकस्य कार्यं करोति।। सूक्तमिदं साहित्यिकदृष्ट्या अतीव सुन्दरं तथा सामाजिकदृष्टया अत्यन्तरोचकमस्ति। गृह्यसूक्तेऽस्यैव सूक्तस्य मन्त्राणां विनियोगस्तथा प्रयोगो विवाहकाले भवति। अस्मिन् सूक्ते वैवाहिकभौतिकरूपेण सहाध्यात्मिकरूपस्यापि सुष्ठु निरूपणमस्ति। समग्रसूक्तमिदं कोमलभावनया सुसम्पृक्तमस्ति। सुष्ठु दाम्पत्यजीवनाय प्रजासमृद्ध्यर्थञ्चोपेदेशः प्रदत्तः अस्ति। यथा - '''‘इह प्रियं प्रजया ते समृध्यतामस्मिन् गृहे गार्हपत्याय जागृहि ॥''' '''एना पत्या तन्वं सं सृजस्वाधा जिव्री विदथमा वदाथः ॥'<ref>[[s:ऋग्वेद:_सूक्तं_१०.८५|ऋग्वेद: सूक्तं १०.८५]]</ref>''' पतिगृहे समागते सति पत्न्यै माङ्गलिकां सौऱ्यदात्रीं तचथा वीरप्रसविनीं भवितुं भव्यप्रार्थना प्रभवोत्पादिकाऽस्ति - '''अघोरचक्षुरपतिघ्न्येधि शिवा पशुभ्यः सुमनाः सुवर्चाः ।''' '''वीरसूर्देवकामा स्योना शं नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे ॥ <ref>१०/८५/४४</ref>''' शवसंस्कारेण सम्बद्धान्यनेकान्यपि सूतानि दशमे मण्डलेऽपि सन्ति। तस्मिन् युगे पृथिव्यां शवस्थापनस्यापि प्रथा प्रायः प्रचलिताऽऽसीत् । यद्यपि सामान्यरीत्या शवदाहसंस्कारस्यैव वर्णनमस्ति । एतेषां मन्त्राणां भावः काव्यदृष्ट्या सरलः, रोचकः अावर्जकश्चास्ति । शवहेतवे धरणीविदीर्णाय शवरक्षकृता प्रार्थनाऽतीव मार्मिकाऽस्ति । अस्य प्रसङ्गस्योपमापि मनोहारिणी वर्त्तते - '''‘माता पुत्रं यथा सिचाऽभ्येनं भूम ऊर्णुहि ॥'''' <ref>'''१० ।। ११ ।।'''</ref> यमलोकं गत्वा पितरम्प्रति शवाय कथनमिदमपि हृदयावर्ज्यमस्ति - ‘सङ्गच्छस्व पितृभिः संयमेनेष्टापूर्त्तेन परमेव्योमन् ॥ हित्त्वा यावद्यं पुनरस्तमेहि सङ्गच्छस्व तन्वा सुवर्चाः ॥'<ref>(१०/१४/८)</ref> ‘द्यूतकरस्य विषादं'-नाम्ना सूक्तमपि<ref>१०।३४</ref> विलक्षणमस्ति । द्यूतक्रीडायां पराजितस्य द्युतकरस्य दयनीया भावनाऽपि द्रष्टव्याऽस्ति '''<nowiki/>'पितामाताभ्रातर एनमाहुर्न जानीमो नयता बद्धमेतत्।'''' अन्ते त्रयोदशमन्त्रे उपदेशोऽस्ति— '''‘अक्षैर्मा दीव्यः कृषिमित् कृषस्व वित्ते रमस्व बहुमन्यमानः ॥'''' === दानस्तुतिः === ऋग्वेदस्य सूक्तेषु ‘दानस्तुतिः' नाम्नाः कतिपयाः मन्त्राः लभन्ते। [[कात्यायन]]<nowiki/>स्य 'ऋक्सर्वानुक्रमण्यां केवलं द्वाविंशतिः सूक्तेषु दानस्तुतीनाम् उल्लेखो वर्त्तते । किञ्चाधुनिकशोधदृष्ट्या अष्टाषष्टिः सूक्तेषु दानस्तुतीनां वर्णनमस्ति । अस्मिन् विषये 'हिन्दी-साहित्य-सम्मेलन'-प्रयागद्वारा प्रकाशिते ओझा-अभिनन्दनग्रन्थे मणिलालस्य निबन्धः प्रमाणरूपेण स्वीक्रियते। ऋग्वेदस्य ८।३।२१-२४ मन्त्राणां देवता सर्वानुक्रमण्यां पाकस्थामाकौरयाणस्य दानस्तुतिः कथिता । किञ्च निघण्टुनिरुक्तादिग्रन्थानुशीलनेन ज्ञातो भवति यत्, कौरयाणपदस्य यास्केन कृतोऽर्थः कृतयानो भवति । दुर्गाचार्यस्य सम्मतौ अस्मिन् मन्त्रे ‘यान'स्य स्तुतिरस्ति दानस्य नास्ति । शीनकमतेन पाकस्थामाशब्दोऽपि व्यक्तिवाचको नास्ति, अपि तु विशेषणपदमिदमस्ति।<ref>(बृहद्देवता ६ । ४५ )</ref> स्कन्दमाहेश्वरस्य व्याख्यानुसारेण पाकस्थामाशब्दस्यार्थो भवति - महाप्राणः अथवा महाबलवानिति - ‘पाकल्यामालोके स्थामशब्दः प्राणे प्रसिद्धः । पाकः परिपक्वो महान् स्थामा यस्मै स पाकस्थामा महाप्राणश्चेत्यर्थः।<ref>स्कन्दमाहेश्वरस्य व्याख्या</ref> जैमिनिसूत्रस्थ-गुणवादस्य<ref>(मी० सू० १ । २ ।। १०)</ref> शबरभाष्यं भारतीयसिद्धान्तस्य कुञ्जिकाऽस्ति । तस्य स्पष्टकथनमस्ति यत्, समस्तमाख्यानम् इदम् असत्यमस्ति। आख्यानेषु द्वे वार्त्ते स्तः -वृतान्तज्ञानं तथा प्ररोचना । वृत्तान्तज्ञानं विधौ न तु प्रवर्त्तकोऽस्ति न निवत्तंक एव । फलतस्तत्तु प्रयोजनाभावाद् अनपेक्षितमस्ति । प्रीत्याकार्यो प्रवृत्तिर्भवति द्वेषान्निवृत्तिः । आख्यानेष्वेतावदेवांशस्य विवक्षा वर्त्तते । यथा— '''अस्मद्वृत्तान्तान्वाख्यानं स्तुत्यर्थेन। ...... तत्र वृत्तान्तान्वाख्यानं न प्रवर्तकम्, न निवर्त्तकञ्चेति प्रयोजनाभावात् । अनर्थकमित्यविवक्षितं प्ररोचनया तु प्रवर्त्तते इति द्वेषान्निवर्त्तते इति तयोर्विवक्षा॥'''' सामान्यदानस्तुतिप्रतिपादकमेकं भव्यं सूक्तमस्ति । सूक्तेऽस्मिन् दान-महिम्नि ओजस्विवर्णनमेकमस्ति । या व्यक्तिः निजधनं स्वहितायैव नियोजयति, सा हि पापं भक्षयति— '''<nowiki/>'मोघमन्नं विन्दते अप्रचेताः सत्यं ब्रवीमि वध इत् स तस्य ।''' '''नार्यमणं पुष्यति नो सखायं केवलाघो भवति केवलादी ॥'<ref>( तैत्ति० ब्रा० २॥८॥८॥३ एवं निरु० ७ द्रष्टव्यम् । )</ref>''' वस्तुतः नास्त्यसौमित्रमस्ति यः स्वसख्यै जनाय च दानं न ददाति । एवं विधजनाद् दूरगमनमेव श्रेयस्करं भवति । तस्मै जनाय गृहन्न भवति । तं जनं पोषणकर्तुः कस्याप्यपरिचितस्य जनस्यैव शरणं गन्तव्यम् । यथा— '''<nowiki/>'न स सखा यो न ददाति सख्यै स चाभुवे स च मानायषित्वः ।''' '''अपास्मात् प्रेयान् न तदोको अस्ति पृणन्तमन्यमरणं चिदिच्छेत् ॥'''' ‘केवलाघो भवति केवलादी' अयं हि त्यागमूलकवैदिकसंस्कृतेः महामन्त्रोऽस्ति । अस्यैव तत्त्वस्य वर्णनं स्मृतिग्रन्थेषु पर्याप्तमात्रायां लभते। अस्मिन् सन्दर्भे अक्षरशः अनुवादरूपेण गीतायाः अयं श्लोकः द्रष्टव्यः - ‘[[यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो...|यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो]] मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ॥ भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥'<ref>(गीता० ३१३)</ref> === संवादसूक्तानि === ऋग्वेदे दार्शनिकसूक्तानि यथोपनिषदां तात्विकविवेचनैः सह सम्बद्धानि सन्ति, तथैवैतानि प्रबन्धकाव्येन नाटकेनाऽपि च स सम्बन्धं संयोजयन्ति । एवंविधेषु सूक्तेषु कथोपकथनस्य प्राधान्यमस्ति । ऋग्वेदेऽनेकानि कथोपकथनप्रधानानि यमयमीसूक्त-सरमापणिसंवादसूक्तोर्वशीपुरुरवःसंवादसूक्तप्रभृतीनि सूक्तानि सन्ति, यान्याधारीकृत्यैव भारतीयनाटकानि जातानि । दृष्टान्तरूपेण उर्वशीपुरुरवसः संवादमूलं कालिदासीयं [[विक्रमोर्वशीयम्|विक्रमोर्वशीय]]<nowiki/>नाम त्रोटकमुपस्थापयितुं शक्यते। अस्मिन् सन्दर्भे भारतीयाः विद्वांसः नाटकानामुदयं वेदस्थितसूक्तमूलकमेवाहुः । किञ्चास्मिन्विषये पाश्चात्यविद्वत्सु गम्भीरमतभेदो दृश्यते । जर्मनविद्वान् डाक्टर-श्रोदर-महोदयोऽपि विचारमिममनुमोदयति । स हि संवादसूक्तेष्वेषु गानमामनति । तदिदं गायनं नृत्येनाभिनीयतेस्म, तदिष्यतेऽस्य संवादसूक्तनिवहस्य धार्मिकनाटकरूपता । एतन्मूलैव च भारतीयनाटकप्रवृत्तिः इत्याह । डॉ० हर्टल-महोदयोऽपि श्रोदर-महोदयस्य विचारमनुमोदयति। अपरे पुनर्विद्वांसो विण्डिश-ओल्डेनवर्ग-पिशेलमुख्या अभिप्रयन्ति यत्, पुरा गद्यपद्यात्मकान्यासन् । पद्यभागोऽतिरोचकतया सम्प्रत्यवशिष्यते । गद्यभागस्तु केवलं वर्णनपरतया लुप्तप्रायतां गतः । नाटके यदधुना गद्यपद्ययोर्मिश्रणं दृश्यते । तदप्येतादृशसंवादसूक्तमूलकमेवेति । एते विद्वांसः ऐतरेयब्राह्मणगतं शुनःशेपोपाख्यानं शतपथब्राह्मणगतमुर्वशी-पुरुरव-उपाख्यानं चात्र साक्षिभावेनोपस्थापयन्ति । अपरे कतिपया विद्वांसः रामलीला कृष्णलीला चात्र निदर्शनभावं भजन्ति । ऋग्वेदस्येतानि समग्रसंवादसूतानि नाटकीयौजस्वितया सह सम्पृक्तानि सन्ति। कलात्मकदृष्ट्याऽपि चैतानि सूतानि नितान्तरमणीयानि, सरसानि प्रभावोत्पादकानि च सन्ति । === '''ऋग्वेदस्यलौकिक सूक्तानि '''=== ऋग्वेदीयदशममण्डलस्य अनेकेषु सूक्तेषु लौकिक-व्यावहारिक-विषयाणाञ्च रोचकं वर्णनमस्ति । इत्थं विषयाः तु अथर्ववेदस्यैव विशिष्टसम्पदः मन्यन्ते । किश्च ऋग्वेदस्य दशममण्डलेऽपि एवंविधलोकसंस्कृत्या सह सम्बद्धविषयाणां समुपलब्धिः अस्य मण्डलस्य विशिष्टतां सूचयति । यक्ष्माख्याव्याधिर्विनाशाय १६१, १६३ तथाऽन्यान्यनेकविधानि च सूक्तानि सन्ति। रक्षोहासूक्ते दानवात् गर्भत्राणार्थः मन्त्रोऽस्ति । एकस्मिन् सूक्ते पत्न्याः कष्टमपहाय पत्युः प्राप्त्युपायस्य विवरणं लभते। यथा — '''‘इमां खनाम्योषधिं वीरुध बलवत्तमम्।''' '''यया सपत्नीं बाधते यया संविन्दते पतिम्॥'<ref>(ऋग्वे० १०।१४५।१)</ref>''' अपरस्मिन् सूक्ते शत्रु-संहाराय प्रार्थना वर्त्तते - '''‘ऋषभ मां समानानां सपत्नानां विषासहितम्।''' '''हन्तारं शत्रूणां कृधिविराजं गोपतिं गवाम् ॥'<ref>(ऋग्वे० १०१६६)</ref>''' अनेन प्रकारेण १०।१६४ सूक्ते दुःस्वप्नविनाशाय प्रार्थनाऽस्ति । १०/५८ सूक्तस्य नाम एव ‘मनः-आवर्त्तनम्' सूक्तमस्ति । वैवस्वत-यम-दिव-भूमि-समुद्रादीनां पार्श्वगतानां जनानां मनसा परावर्त्तनार्थाय प्रार्थनाऽस्ति- '''‘यत् ते यमं वैवस्वतं मनो जगाम दूरकम् ।''' '''तत्त आवर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥'<ref>(ऋग्वे० १०॥५८)</ref>''' एकस्मिन् सूक्ते आथर्वण भिषगृषिः औषधीनां भव्यस्तुतिं समुपस्थापयति - '''<nowiki/>'याः फलिनीय अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः।''' '''बृहस्पति-प्रसूतास्ता नो मुञ्चत्वं हसः॥'<ref>(ऋग्वे० १०॥९७॥१५)</ref>''' एकस्मात् सूक्तात् ज्ञातो भवति यत्, प्राचीनकालेऽपि प्रजा एव राज्ञः वरणमकुर्वन् । यथा - '''‘अभित्वा देवः सविताभि सोमो अवीवृतत्।''' '''अभित्वा विश्वाभूतान्यभिवर्चो यथाससि।।''' ==== श्रद्धासूक्तम् ==== ऋग्वेदस्य दशममण्डले श्रद्धासूक्तमस्ति।<ref>(१०।१५१)</ref> सूक्तेऽस्मिन् श्रद्धायाः स्तुतिः देवतारूपेण । अत्र मन्त्रास्तु षड् एव सन्ति, किञ्च विषयस्य अपूर्वत्वेन स्वल्पकायमपीदं सूक्तं विपूलमहत्त्वस्याभवत्। श्रद्धाशब्दस्य अर्थो भवति - कस्मिंश्चित् कार्यविशेषे अथवा वचनविशेषे स्वान्तःकरणेन आदरातिशयस्य भावना। वस्तुतः श्रद्धया सम्पादितं कार्यमेव लाभदायकं भवति । श्रद्धाविहीनं कर्म कदापि फलदायकं न भवति। ९॥११३२ मन्त्रे ऋत-सत्याभ्यामतिरिक्तस्य श्रद्धया सोम-सवनस्य विधानं दर्शितमस्ति । सोमस्याभिषवः यजमानस्य श्रद्धां प्रकटयति (श्रद्धां वदन् सोमराजन् ९॥११३॥४)। ऋषिभिः कृतस्तोत्रं श्रद्धासमन्वितमनसा इन्द्रेण श्रुतम् (श्रद्धामनस्या शृणुतेदभीतये) । वाक्सूक्ते<ref>(ऋग्० १०॥१४५)</ref> कथितमस्ति - ‘श्रुधि श्रुत श्रद्धिवं ते वदामि' ॥ अत्र ‘श्रद्धिव' इति पदस्य सायणेन कृतमर्थम्- 'श्रद्धाबलेन लभ्यं ब्रह्मात्मकं वस्तु अर्थात् 'बह्म' श्रद्धया ज्ञातो भवति, उपलब्धोऽपि च भवति । अन्येषु मन्त्रेष्वपि ऋषीणां श्रद्धां प्रति अतीव पूज्या भावना वर्त्तते । श्रद्धासूक्ते तु देवतास्वरूपेणैव श्रद्धा चित्रिताऽस्ति । अस्य मन्त्रस्य ऋषिका श्रद्धाऽस्ति, या कामगोत्रजाऽस्ति, तेनैव कारणेन सा 'कामायनी' इति नाम्ना विख्याताऽस्ति । अस्य सूक्तस्य प्रथममन्त्रे एव स्पष्टीकृतमस्ति यत्, श्रद्धया एवाग्नेः समिन्धनं भवति । श्रद्धया आहवनीयाग्नौ आहुतिः देया भवति इति। अस्य तात्पर्यमिदमस्ति यत्, यज्ञीयकार्येषु श्रद्धायाः महती आवश्यकता वर्त्तते । अग्निमन्त्रः ज्ञानाग्नेः प्रतीकमपि वक्तुं शक्यते । ज्ञानाग्नेः समिन्धनमपि श्रद्धया एव सम्पादितं भवेत् । विशाला हि श्रद्धायाः व्यापकताऽस्ति । अस्याः उपासना न केवलं मानवाः कुर्वन्ति, अपि तु देवता अपि असुरैः सह युद्धकाले श्रद्धायाः आश्रयं गृहीत्वा स्वकीयमनोरथं साधयितुं कृतकार्या भवन्ति । अपरस्मिन् मन्त्रे मनोवैज्ञानिकतथ्यस्य रोचकं विश्लेषणं वर्त्तते— '''<nowiki/>'श्रद्धां हृदय्ययाकूत्या श्रद्धया विन्दते वसु ।।'''' हृदये समुत्पन्नसङ्कल्पेन श्रद्धायाः उपासना भवति । प्रथमस्तु साधकस्य चित्ते सङ्कल्पस्योदयो भवति, तदनन्तरमेवासौ कस्मिंश्चिदपि कार्ये स्वनियोगं करोति । श्रद्धया धनस्य प्राप्तिर्भवति । अत्र ‘वसु' इत्येतत्पदेन भौतिकद्रव्यस्य सङ्केतो न भवति, प्रत्युत आध्यात्मिककल्याणस्य । आध्यात्मिकं वसु अस्ति— अज्ञानस्य विनाशं कृत्वा अमरत्वस्य प्राप्तिः । अमरतायाः समुपलब्धेः प्रधानसाधनमियमेव श्रद्धा वर्त्तते । अन्तिमा प्रार्थना- '''‘श्रद्धे श्रद्धापये ह नः ॥'''' [[उपनिषद्|उपनिषत्सु]] श्रद्धातत्त्वस्य यद् विपुलं उपबृंहणमस्ति, तस्य बीजमस्मिन्नेव प्रख्यातसूक्ते एव अस्ति। ऋग्वेदस्य दशममण्डले बहुविधानुशीलनेन ज्ञातो भवति, तदा देवस्य किंवा देवाधिदेवस्य कल्पना दृढमूला भवति। प्रधानदेवोऽयं कुतश्चित् हिरण्यगर्भरूपेण, कुतश्चित् पुरुषरूपेण, क्वाऽपि प्रजापतिनाम्ना ख्यातोऽभवत् । हिरण्यगर्भस्य विषये प्रसिद्धसूक्तमिदमस्ति<ref>( १०।१२१ )</ref>, यस्य अन्तिमचरणमिदमस्ति- ‘कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥' अस्य चरणस्य कल्पनायां वेदज्ञानां विभिन्नाः सम्मतयः सन्ति । पाश्चात्यविदुषां मते अस्य सूक्तस्य द्रष्टा ऋषिः वस्तुतः सन्दिग्धचित्तेन पृच्छति - ‘कस्मै देवाय हविषा विधेम ।' इति। प्रारम्भिकयुगस्य मानवानां कौतुकाक्रान्तचित्तस्य दशायां द्योतकमिदं सूक्तं प्रकटयति यत्, केन प्रकारेणादिमयुगस्य जनस्तस्या देवतायाः स्वरूपं ज्ञातुमिच्छति, यस्मै देवाय सः हव्येन होमं करोति । ब्राह्मणग्रन्थेषु तथा तदनुसारिणः निरुक्तादिग्रन्थेषु कः शब्दोऽत्र प्रजापतेः सूचकोऽस्ति । किं शब्दस्तु अनिर्वचनीयतायाः वाऽत्यन्तसौख्यस्य सूचको वर्तते। फलतः नाम्ना रूपेण वानिर्वचनीयाभावेऽपि सुखरूपत्वेन प्रजापतये किं शब्दस्य व्यवहारः नितान्तं युक्तियुक्तोऽस्ति । उपनिषत्स्वपि अनयाऽनिर्वचनीयतयाऽसौ ‘परमतत्त्वम्' ‘नेति नेति’ इति शब्देनाभिव्यक्तं भवति । हिरण्यगर्भः अग्रे सृष्ट्यादौ विद्यमानः आसीत् । असावेव सर्वेषां समुत्पन्नानां प्राणीनां रक्षकः आसीत् । स एव हि समस्तं विश्वं बिभर्ति । जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्तावस्थायामेकम् एवाऽसौ समग्रभूतानां राजा ( शासकः ) अस्ति । नास्त्येतावदेव अपि तु मृत्योरप्युपरि शासनं करोति । अमृतत्त्वं तस्य छाया वर्त्तते ( यस्य छायाऽमृतं यस्य मृत्युः ) । यथा छाया पुरुषस्य अनुसरणं करोति, तथैवा अमृतत्त्वमपि तस्य हिरण्यगर्भस्य अनुसरणं करोति । तस्यैव अध्यक्षतायां समस्तसृष्टेः व्यापारः सञ्चलति । सकलसृष्ट्याः पालनस्य संरक्षणस्य च कार्यं तस्यैवाधीनमस्ति। देवेष्वसौ अद्वितीयदेवोऽस्ति। === पुरुषसूक्तम् === दशममण्डले स्वदार्शनिकविचाराय, निजमहत्वाय, गाम्भीर्याय, अन्तःपर्यवेक्षणाय च पुरुषसूक्तं ( १०।।९० ) नितान्तं विख्यातमन्यतमश्चाऽस्ति । अस्मिन् सूक्ते पुरुषस्याध्यात्मिककल्पनायाः भव्यं निदर्शनमस्ति । पुरुषस्यास्य सहस्राणि शिरांसि, सहस्राणि अक्षीणि, तथैव पादाः च सन्ति । अर्थात् तस्मै पुरुषाय एतेषां शरीरावयवानां कापि इयत्ता नास्ति । अस्य विश्वस्य परिमाणादसावधिकोऽस्ति । विश्वमभितः स्थितस्य परिवेष्टनात् दशाङ्गुलिर्यः अग्रतरोऽस्ति । '''‘अत्यतिष्ठद् दशाङ्गुलम्'''' अत्र दशाङ्गुलं केवलं परिमाणाधिक्यस्य उपलक्षणमात्रमेवास्ति । विश्वस्य समस्तमरणशीलप्राणिनः तस्य पुरुषस्यैकचतुर्थाशमात्रमेव सन्ति । तस्यामृतत्रिपादः अाकाशेऽवस्थितोऽस्ति । सः सर्वेषां शासको वर्त्तते । अस्य पुरुषस्य विषये विलक्षणं तथ्यमिदमेवाऽस्ति— ‘पुरुष एवेदं सर्वं यद् भूतं यच्च भव्यम् ॥' ( मन्त्र० २ ) एक एवाऽसौ पुरुषः निखिले विश्वस्मिन् वर्त्तते, यः प्राचीनकाले समुत्पन्नोऽभवत्, यः भविष्येऽपि समुत्पन्नो भविष्यति । सर्वेश्वरवादस्यायं सिद्धान्तः पाश्धात्यपण्डितानां मते आर्याणां प्रौढ-दार्शनिक-विचारधारायाः परिचायकोऽस्ति । सृष्ट्याः समुत्पादने यज्ञस्य कल्पना कीदृशी जागरूका क्रियाशीला चासीद्, तस्याः अपि परिचयः अस्मिन्नेव सूक्ते वर्णितः। देवताः स्वयज्ञे पुरुषबलिं कृतवन्तः । तेन बलिना जगतः प्राणिनां समुत्पत्तिरभवत् । अस्मिन्नेव सूक्ते [[ब्राह्मण]]<nowiki/>-[[क्षत्रिय]]<nowiki/>-[[वैश्य]]<nowiki/>-[[शूद्र|शूद्रा]]<nowiki/>दीनां समुत्पत्तिस्तस्य पुरुषस्य मुखाद्, बाहोः, ऊरोः, पद्भ्यां क्रमशः जाता । ऋग्वेदस्य कस्याप्यन्यस्मिन् मन्त्रे चतुर्णां वर्णानां चर्चा नाऽस्ति, येन प्रतीतो भवति, अस्मिन् समाजे तस्मिन्नेव युगे चतुर्णां वर्णानां कल्पना समुद्भूताः । अनेन प्रकारेण सूक्तमिदं वैदिकार्याणां सामाजिकाध्यात्मिक-धारणायाः परिचायकत्वेन नितान्तं महत्त्वपूर्णमस्ति । ==ऋग्वेदीयानाम् ऋचां सङ्ख्या == ऋग्वेदे ऋङ्मन्त्राणां गणनाऽप्येका विषमैव समस्या वर्त्तते । अस्याः गनायाः समाधानं प्राचीनैः अर्वाचीनैश्च विद्वद्भिः कृतम् । प्राचीनाचार्याणां गनावैषम्यन्तु शाखाभेदजन्यमेवाऽस्ति, किञ्चार्वाचीनानां गणनावैषम्यं भ्रमगतमेवाऽस्ति । अस्य भ्रमोदयस्य कारणमस्ति - ऋग्वेदे कियत्यः ऋचः एवंविधाः सन्ति या ऋचः अध्ययनकाले चतुष्पदा भवन्ति किञ्च प्रयोगकाले द्विपदा एव मन्यन्ते। ऋक्सर्वानुक्रमण्यामस्योल्लेखो प्राप्यते - '''<nowiki/>'द्विर्द्विपदास्त्वृचः समामनन्ति'<nowiki/>''' अस्य सूत्रस्य व्याख्यायां षड्गुरुशिष्यस्य स्पष्टकथनमस्ति — '''<nowiki/>'ऋचोऽध्ययने तु अध्येतारो द्वे द्वे द्विपदे एकैकामृचं कृत्वा समामनन्ति अधीयरन् । समामनन्तीति वचनात् शंसनादौ न भवन्ति । तेन पश्वान वायुम् ( ऋ० १॥६५ ) इति शंसने दशर्चत्वम् ॥ आसामध्ययने तु पञ्चत्वं भवति ॥'''' [[सायणः|सायण]]<nowiki/>भाष्येऽपि अस्योल्लेखो प्राप्यते। चरणव्यूहस्य टीकाकर्त्रा महिमदासेनाऽपि पूर्वोक्तकथनस्य समर्थनं कृतम् । एतादृशः ऋचः 'नैमितिकद्विपदाः' कथ्यन्ते । ऋग्वेदे नित्यद्विपदाऽपि ऋचः सन्ति । ता गणनायां सप्तदशा एव सन्ति । एताः द्विपदाः कदाचिदपि निजस्वरूपात् वञ्चिता न भवन्ति । अस्या एव द्विपदायाः नित्यनैमित्तिकद्विपदाया वास्तविकस्वरूपस्य परिचयाभावात् मैक्समूलर-मैकडोनलप्रभूतीनां अाङ्ग्लवेदज्ञानां गणना भ्रान्ताऽभवत् । [[लौगाक्षिस्मृतिः|लौगाक्षिस्मृत्य]]<nowiki/>नुसारेण समस्तानां शाखासूपलब्धानाम् ऋचां संख्या १०५८० वर्तते । ऋग्वेदस्य संहितायां त्रयाणां छन्दसां प्रचुरता विद्यते । येषु ‘[[त्रिष्टुप्]]'-छन्दसः संख्या सर्वातिशायी वर्त्तते । अस्मिन् छन्दसि चत्वारः पादाः भवन्ति । प्रतिपादे एकादश अक्षराणि भवन्ति । अस्यां संहितायां ४२५१ त्रिष्टुप्छन्दांसि सन्ति । तदनन्तरं [[गायत्रीच्छन्दः|गायत्रीच्छन्द]]<nowiki/>सः स्थानम् आयाति । अस्मिन् छन्दसि त्रयः पादाः भवन्ति । प्रतिपादम् अष्टाक्षराणि भवन्ति । अस्य छन्दसः समस्ता संख्या २४४९ वर्त्तते । तदनन्तरं [[जगतीच्छन्दः|जगतीच्छन्द]]<nowiki/>सः स्थानं भवति । अस्मिन् छन्दसि चत्वारः पादाः भवन्ति । प्रतिपादं द्वादशाक्षराणि सन्ति । अस्य छन्दसः संख्याऽत्र १,३४६ वर्त्तते । शेषभागे [[अनुष्टुप्]] ८५८, पंक्तिः ४९८, उष्णिक् ३९८, बृहती ३७१, वर्त्तन्ते । == वंशमण्डलम् == पाश्चात्यविदुषां मते ऋग्वेदस्य मण्डलेषु प्राचीनार्वाचीनमन्त्राणां समुदायः सङ्कलितोऽस्ति । द्वितीयमण्डलादारभ्य सप्तममण्डलपर्यन्तस्य भागाः ऋग्वेदस्य केन्द्रीयभागाः कथ्यन्ते, अत एव एते अंशाः अत्यन्तं प्राचीनाः सन्ति । एतेषु प्रत्येकं मण्डलस्य सम्बन्धः केनाऽपि ऋषिणा तद्वंशजेन सह वा निश्चितरूपेण समुपलब्धो भवति । द्वितीयमण्डलस्य ऋषिरस्ति [[गृत्समदः]], तृतीयस्य [[विश्वामित्रः]], चतुर्थस्य [[वामदेवः]], पञ्चमस्य [[अत्रिः]], षष्ठस्य [[भरद्वाजः]], सप्तमस्य [[वशिष्ठः]] च। अष्टममण्डलस्य मन्त्राणामृषिः [[कण्वः|कण्व]]<nowiki/>स्तथाङ्गिरसवंशोद्भवाः सन्ति । नवममण्डलेऽखिलाः मन्त्राः सोमदेवताविषयका एव सन्ति । वंशविशेषेण सम्बन्धत्वेन एतानि मण्डलानि आङ्ग्लभाषायां वंशमण्डलं ( Family book) इति कथ्यते! वैदिकार्यगणाः हिमप्रदेशे समुत्पन्ना सोमलतायाः रसं स्वेष्टदेवतां समर्प्य स्वयमपि प्रसादरूपेण ग्रहणं कुर्वन्ति । सोमरसपानेन समुत्पन्नस्य अनेकविधाऽऽनन्दोल्लासस्य ललितवर्णनमनेकानां वैदिकसूक्तानां विषयः अस्ति । सोम एव पवमानोऽपि कथ्यते । अतः सोमविषयकमन्त्राणां समुच्चयेन नवममण्डलं ‘पवमानमण्डलमि’ति पदेनापि व्यवह्रियते । प्रथममण्डलं तथा दशममण्डलमपि अन्येषां मण्डलानामपेक्षयाऽर्वाचीनौ स्तः । उभयोर्मण्डलयोः सूक्तानां समानसंख्यायाः ( १९१ सू० ) किमपि महत्त्वमस्ति । किञ्च भारतीयाः गृत्समद-विश्वामित्र-वामदेव-अत्रि-भरद्वाज-वसिष्ठादयः ऋग्वेदमन्त्रद्रष्टारो ऋषय एव मन्यन्ते । ऋग्वेदस्य दशसु मण्डलेषु नवमं मण्डलं पवमानमण्डलनाम्ना प्रथितम् । तत्र हि केवलं सोमविषयकमन्त्राणां सङ्कलनं कृतम् । पवमानः - सोमः । पूर्वोक्ताः सप्ताऽपि मन्त्रद्रष्टारो ऋषयो द्वितीयमण्डलतः सप्तममण्डलपर्यन्तगताभिर्ऋग्भिः सम्बद्धाः, दशममण्डले मन्त्राः नानाऋषिसम्बद्धाः। दशमे मण्डले न केवल देवता स्तुतय एव, अन्यप्रकारका अपि मन्त्राः दृश्यन्ते । द्वितीयमण्डलाद् आरभ्य सप्तममण्डलपर्यन्तस्य ऋग्वेदभागस्य रचना सर्वतः प्राचीना, दशमं मण्डलं सर्वतोऽर्वाचीनम्, शेषाणि मध्यकालिकानीति साम्प्रतिका आङ्ग्लाऽऽलोचकाः कथयन्ति । किञ्च भारतीयपारम्परिकानां विदुषां मतमेतद्भिन्नमस्ति । ऋग्वेदस्य दशसु मण्डलेषु चर्चितानामृषीणां विषये कात्यायनस्य इयमुक्तिः द्रष्टव्या - ‘शतर्चिन आद्ये मण्डलेऽन्त्ये क्षुद्रसूक्तमहासूक्ता मध्यमेषु माध्यमाः' ॥ तेन हि प्रथममण्डलस्य ऋषिः ‘शतर्चिनः' एव कथ्यते । अस्य मण्डलस्य प्रथमः ऋषिः विश्वामित्रस्य पुत्रः [[मधुच्छन्दा]] नाम्ना ऋषिणा दृष्टा ऋचः शताधिकैवासन् । अतः छत्रिन्यायानुसारेण समस्तानां ऋषीणां समानाभिधानं ‘शतर्चिनः' एवाऽभवत् । 'आद्यस्य ऋचेर्ऋक्शतयोगेन छत्रिन्यायेन शतर्चिनः सर्वे । द्व्यधिकेऽपि शतोतिबाहुल्यात्।'<ref>वेदार्थदीपिका पृ०५९</ref> दशममण्डलस्य ऋषिः ‘क्षुद्रसूक्तम्' महासूक्तञ्च कथ्यते । षड्गुरुशिष्यस्य विवेचनानुसारेण नासदासीयसूक्तात् ( १०।१२९ ) पूर्ववर्तीनि सूक्तानि महासूक्तमिति कथ्यन्ते, परवर्तीनि च क्षुद्रसूक्तं मन्यन्ते। सूक्तदर्शित्वेन ऋषीणां नामकरणमपि तदैवाऽभवत् । द्वितीयमण्डलादारभ्य नवममण्डलपर्यन्तं मध्यस्थितत्वेन तत्रत्याः ऋषिगणा अपि ‘माध्यम' इति नाम्ना व्यपदिश्यन्ते । ==ऋग्वेदकालः== अधुना लोके सर्वत्र उपलभ्यमानेषु सर्वेषु ग्रन्थेषु प्राचीनतमः अयम् ऋग्वेदः सर्वज्ञानस्याधारभूतः भवति । अस्य रचनाकालस्य निर्णये सर्वपण्डितमण्डलेषु भिन्नाभिप्रायो दृश्यते । तथापि अस्माभिः भारतीयैः वेदस्य अपौरुषेयत्वं मन्यमानैः ऋग्वेदस्यास्यापि अनादित्वं प्रकल्पितम् । अत्र मन्त्रद्रष्टार एव ऋषयः न तु कर्तारः ॥ वेदस्य अपौरुषेयत्वम् अङ्गीकर्तुमसमर्थैः पाश्चात्यकोविदैः ऋषिप्रणीतः वेदः इति निर्धार्य प्राचीनतमस्य अस्य कालः क्रि.पू.२००० वर्षतः ६००० पर्यन्तं मन्यते । परन्तु लोकमान्यबालगङ्गाधरमहाभागेन वेदवर्णितनक्षत्रविषयकसूचनामवलम्ब्य गणितेन ज्योतिषेण च वेदरचनाकालः क्रि.पू.६००० वर्षतः पूर्वमेवेति निश्चयः कृतः । वेदगतभूगर्भशास्त्रसिध्दान्तमनुसृत्य डा. अविनाशचन्द्रमहोदयेन अनेकलक्षवर्षपूर्वमेव अस्य रचना सम्पन्ना इति प्रख्यापितम् । इत्यम्भूते सति अस्मत्प्राचीनैः यद्वेदस्य अपौरुषेयत्वम् अनादित्वं च कल्पितं तत्स्वीकारे का क्षतिः ? एवमेव वेदरचनाकालवादेन अस्माभिः ज्ञातुं शक्यते वेदेषु प्राचीनस्य ऋग्वेदस्य कालः अपि ॥ ==ऋग्वेदस्य क्रमीकरणम्== ऋग्वेदस्य एकविंशतिः शाखाः सन्ति कालक्रमेण तद्विलुप्य याः शाखाः सन्ति तासु आश्वलायन –शाकल-बाष्कलशाखाः प्रसिध्दाः । अत्र शाकलस्ंहितायां दशमण्डलानि प्रतिमण्डले नानासूक्तानि प्रत्येकं सूक्ते नानाऋचः च सन्ति । एवं ऋग्वेदे आहत्य १०२८ सूक्तानि १०५८० मन्त्राश्च वर्तन्ते ॥ अत्र मन्त्रद्रष्टारः ऋषयः गृत्समद-विश्वामित्र –अत्रि-भरद्वाजवसिष्ठादयः भवन्ति । शाकलसंहितायाः नवमण्डलं पवमाननाम्ना प्रसिध्दम् । अत्र सोमविषयकमन्त्राणां सङ्कलनमस्ति । प्रथमाष्टमण्डलयोः कण्ववंशीयनामाङ्गिरसगोत्रजानामन्येषां च ऋषीणां मन्त्राः दृश्यन्ते । अनुसन्धानकुशलैस्तु द्वितीयमण्डलमारभ्य अष्टमण्डलपर्यन्तं प्राचीनतमो भागः नवममण्डलं तदनन्तरभूतं प्रथमाष्टाममण्डले अर्वाचीने दशममण्डलं अर्वाचीनतममिति निर्धारितम् ॥ ऋग्वेदस्य ब्राह्मणभागद्वयं ऐतरेयकौषीतकीति, आरण्यकानि ऐतरेय-कौषीतकि-शाङ्खायनादीनि त्रीणि, दश उपनिषदश्च विद्यन्ते ॥ [[वेदः|वेदेषु]] आदिमः '''ऋग्वेदः''' हिन्दुधर्मस्य मूलग्रन्थः अस्ति । ऋग्वेदः ४५०० वर्षेभ्यः प्राग् संग्रथित: इति ते मन्यन्ते । अत्र १०२८ सूक्तानि सन्ति । तस्य श्लोकाः विविधादेवानां सम्बद्धा: सन्ति - यथा [[इन्द्रः]], [[अग्निः]], [[वायुः]] इत्यादय: । ऋग्वेदस्य १०५८० मन्त्राः विभाजिता: सन्ति । महामुनि [[वेदव्यासः|व्यासस्य]] निर्देशे पैलः ऋग्वेदस्य संहितानाम् निर्माणम् अकरोत् । यज्ञेषु देवताह्वानेऽयं वेदभाग उपयुज्यते । यज्ञेषु ऋग्वेदमन्त्रपठनकर्ता "होता" इत्युच्यते । [[आयुर्वेदः]] ऋग्वेदस्य [[उपवेदः]] । ==ऋग्वेदस्य शाखाः== यज्ञस्य आवश्यकताम् अभिलक्ष्य उदात्तदृष्ट्या महामुनिना व्यासेन वेदमध्यापितः। यज्ञे चत्वारो ऋत्विजो भवन्ति - १. होता, २. अध्वर्युः ३. उद्गाता ४. ब्रह्मा। होता - आह्वानकर्ता, स हि यज्ञावसरे प्रक्रान्तदेवतानां प्रशंसायां रचितान् मन्त्रान् उच्चारयन् देवताम् आह्वयति, तत्काययि सङ्कलिताः मन्त्राः स्तुतिरूपतया ऋचः समाख्याताः, तेषां सङ्ग्रह एव ऋग्वेदः । एनम् उद्दिश्यम् अभिलक्ष्य व्यासः पेलमृग्वेदं पाठयामास । अध्वर्युर्विधिवद्यज्ञं सम्पादयति, तत्रावश्यकमन्त्रा यजूंषि, तत्सङ्ग्रहो यजुर्वेदस्तदर्थं वैशम्पायनं यजुः पाठितवान् । उद्गाता-उच्चस्वरेण गानकर्त्ता, स हि स्वरबद्धान् मन्त्रानुच्चैर्गायति, तदपेक्षितमन्त्राणां सङ्ग्रहः सामवेदः । व्यासेन कविजैमिनये सामवेदः अध्यापितः । ब्रह्मा — यज्ञनिरीक्षकः कृताकृतावेक्षणकर्ता, स हि सर्वविधमन्त्रज्ञः, तदपेक्षितो मन्त्रराशिः अथर्ववेद इति कथ्यते । यज्ञनिरीक्षणकार्यसम्पादनाय मुनिना व्यासेन सुमन्तुमुनये अथर्ववेदः पाठितः । ‘'''तत्रर्ग्वेदधरः पैलः सामगो जैमिनिः कविः॥''' '''वैशम्पायन एवैको निष्णातो यजुषामुत ॥''' '''अथर्वाङ्गिरसामासीत् सुमन्तुर्दारुणो मुनिः''' ॥'<ref>(श्रीमद्भागवतपुराणम्/स्कन्धः १/अध्यायः ४)</ref> शाखया सह ‘चरण'-शब्दोऽपि सम्बद्धोऽस्ति । सामान्यतः उभयोः शब्दयोः प्रयोगः प्रायः समानार्थे एव भवति । मालतीमाधवस्य टीकाकर्तुः जगद्धरस्य कथनानुसारेण - 'चरणशब्दः शाखाविशेषाध्ययन-परैकतापन्नजटासंघवाची' इति। आसां शाखानां विस्तृतविवरणं पुराणेषु, चरणव्यूहे च लभते। विविधेषु ग्रन्थेषु शाखासंख्यायां विपर्ययो वर्तते। भाष्यकारेण [[पतञ्जलि]]<nowiki/>नोक्तम्— 'चत्वारो वेदाः साङ्गाः सरहस्या बहुधा भिन्नाः॥ एकशतमध्वर्युशाखाः ॥ सहस्रवर्त्मा सामवेदः ॥ एकविंशतिधा वाह्वृच्यम् ॥ नवधाऽर्थवणो वेदः'।<ref>( पस्पशाह्निकः )</ref> यद्यपि महाभाष्ये ऋग्वेदस्य एकविंशतिशाखाः निर्दिष्टाः परं शाकल-वाष्कल-आश्वलायन-शाङ्खायन-माण्डकायननामधेयाः पञ्चशाखाः सन्ति मुख्याः। === शाकल-शाखा === सम्प्रति ऋग्वेदस्य प्रचलिता संहिता शाकलशाखीया एवाऽस्ति । शाकलसंहितान्ते ऋक्परिशिष्टनाम्ना षट्त्रिंशत्सूक्तानि सङ्गृहीतानि सन्ति । एतेषु सूक्तेषु कतिपयानि नितान्तप्रख्यातानि बहुशः चर्चितानि च सूक्तानि सन्ति । यथा— श्रीसूक्तम् ( सू० स० ११ ), रात्रिसूक्तम् ( सू० स० २६ ), मेघासूक्तम् ( सू० स० ३१ ), शिवसङ्कल्पसूक्तम् (सू० स० ३३ ) । अन्तिमस्य शिवसङ्कल्पसूक्तस्य प्रत्येकं मन्त्रस्य चतुर्थचरणः 'तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु इत्येतत्पदेन समाप्तो भवति । वाष्कलशाखानुसारेण संज्ञानसूक्तम् ऋग्वेदस्यान्तिमं सूक्तमस्ति । ऋक्परिशिष्टस्य मन्त्राः पुराणेषु वैदिकमन्त्रदृष्ट्या समुद्धृताः सन्ति । श्रीसूक्तस्य द्वौ मन्त्रौ – 'हिरण्यवर्णां हरिणीम्' तथा 'गन्धद्वारां दुराधर्षाम्' पद्मपुराणे समुद्धृतौ स्तः (६॥१५५॥२८॥३०) 'सितासिते सरिते यत्र सज्ञते' स्कन्दपुराणस्य काशीखण्डे ( ७ ।। ४४ ) तथा पद्मपुराणे (६॥२४६॥३५ ), समुद्धृतोऽस्ति । द्वयोः स्थानयोः मन्त्रोऽयं प्रयागपरकोऽस्ति । प्रयागे सिता=गङ्गा, तथा असिता = यमुना तयोः सङ्गमतीर्थस्य विपुलमहिम्नः प्रतिपादकः मन्त्रोऽयमस्ति । ऋक्परिशिष्टस्य मन्त्राः पुराणेषु प्रमाणाय समुद्धृताः सन्ति, तेन एते मन्त्राः विशेषसम्मान्नार्हाः कथ्यन्ते। === वाष्कल-शाखा === यद्यपि सम्प्रति वाष्कलशाखायाः संहिता समुपलब्धा न भवति, तथाप्यस्याः विशिष्टतायाः वर्णनं विविधेषु स्थलेषु लभते। शाकलशाखानुसारेण ऋग्वेदस्यान्तिमो मन्त्रः ‘समानी व आकूतिः' ( १० । १९१ । ४ ) इति अस्ति, किञ्च वाष्कलसंहितानुसारेण ‘तच्छ्रेयोरावृणीमहे' इत्येव अन्तिमो मन्त्रोऽस्ति । इयं ऋक्, ऋक्परिशिष्टस्य अन्तिमसूक्तस्य अन्तिमो मन्त्रोऽस्ति । अस्मादेव सूक्तात् वाष्कलशाखासम्मत-संहितायाः समाप्तिर्भवति । मन्त्राणां संख्याऽपि कुतश्चिदधिकाऽस्ति । शाकलशाखायां सप्तदशाधिकसहस्रसंख्यकानि (१०१७) सूक्तानि सन्ति । किञ्च वाष्कलशाखायां पञ्चविंशत्यधिकसहस्रसंख्यकानि (१०२५) सूक्तानि सन्ति । एतेषु अधिकाष्टसूक्तेषु एकन्तु संज्ञानसूक्तमस्ति । मन्त्रोऽयमस्याः संहितायाः अन्ते निवेशितोऽस्ति । अवशिष्टसप्तसूक्तानि बाल्यखिल्यसूक्तेभ्यः सङ्गृहीतानि सन्ति । अतोऽस्य मण्डलस्य समस्तसूक्तानां संख्या (९९) नवनवतिर्भवति । '''<nowiki/>'एतत् सहस्रं दश सप्त चैवाष्टवतो बाष्कलकेऽधिकानि।''' '''तान् पारणे शाकले शैशिरीये वदन्ति शिष्टानखिलेषु विप्राः।''''<ref>'''(अनुवाकानुक्रमणी, श्लो० ३६)'''</ref> === आश्वलायन-शाखा === आश्वलायनसंहितायास्तथा तेषां ब्राह्मणानां कस्मिंश्चित्समये अवश्यमेवासीत् । यतो हि कवीन्द्राचार्यस्य (१७ शताब्द्याः) सूच्यामेतेषां ग्रन्थानां नामोल्लेखः स्पष्टरूपेणोपलब्धो भवति । सम्प्रति अस्याः शाखायाः गृह्यसूत्रं श्रौतसूत्रञ्चेति समुपलब्धे स्तः। === शाङ्कायन-शाखा === अस्याः शाखायाः संहिता तु अनुपलब्धाऽस्ति । किञ्च ब्राह्मणारण्यकौ ग्रन्थौ प्रकाशितौ स्तः। शाङ्कायनस्तथा कौषीतकि-शाखा एकैवाऽस्ति इति मतम् अपि प्रसिद्धम्। किञ्च द्वेऽपि शाखे भिन्ने एव स्तः । शाङ्खायनीयसंहितायाः प्रकाशितशाकलशाखानुयायि ऋक्संहितायाः मन्त्रसंहितायां भेदो नाऽस्ति। केवलं मन्त्राणां एव क्रमे भिन्नता वर्तते। === माण्डूकायन-शाखा === अस्याः अपि शाखायाः ग्रन्थाः अनुपलब्धाः सन्ति । यत्र तत्र समुद्धरणादेव अस्याः अस्तित्वबोधः भवति।<ref>Dr. Gangasagar Rai—"Shakhas of the Rigveda in the Puranas' Puranam' Vol. vi, No I P. P. 235-253.</ref> <ref>वैदिकवाङ्मय का इतिहास-प्र० भा० पृ० ७७-१३२</ref>। == ऋचां पदकाराः == पदकाराः ऋषयः इत्युक्ते मन्त्राणां पदकाराः ऋषयः, ये वेदार्थावबोद्धुं प्रतिमन्त्रस्य अवान्तर्भूतपदानां पृथक्करणं कृत्वा तत्तत् संहितानां पदपाठं निर्मितवन्तः । अनेन पदपाठेन मन्त्राणाम् अर्थस्य सुलभतया अवबोधो भवति । एतेषां पदपाठानां कर्तारः बहवः ऋषयः अभूवन्। === शाकल्यः === {{मुख्यलेखः|शाकल्यः}} शाकल्यः हि [[ऋग्वेद]]<nowiki/>स्य पदपाठं प्रस्तुतवान् । [[बृहदारण्यकोपनिषत्|बृहदारण्यकोपनिषदि]] [[जनकः|जनक]]<nowiki/>स्य सभायां [[याज्ञवल्क्यः|याज्ञवल्क्येन]] सह शाकल्यस्य शास्त्रार्थस्य वर्णनं प्राप्यते ([[s:बृहदारण्यक_उपनिषद्_4|अ० ४]]) । पौराणिकगाथानुसारेण अयं [[शाकल्यः]] ऋग्वेदपदपाठस्य रचयिताऽप्यस्ति । यथा ‘शाकल्यः प्रथमस्तेषां तस्मादन्योरथीतरः ॥ वाष्कलिश्च भारद्वाज इति शाखाप्रवर्तकाः ॥ ३२ ॥ देवमित्रश्च शाकल्यो ज्ञानाऽहङ्कारगर्वितः ॥ जनकस्य स यज्ञे वै विनाशमगमद् द्विजः' ॥ ३३ ॥ - [[s:ब्रह्माण्डपुराणम्/अध्यायः_३४|ब्रह्माण्डपुराणः, पूर्वभागस्य द्वितीयपादः, अ० ३४]] ॥ शाकल्यस्योल्लेखः [[निरुक्तम्|निरुक्ते]], ऋक्प्रातिशाख्येऽपि च अस्ति। अतोऽयम् उपनिषत्कालिकः ऋषिः वर्त्तते । [[यास्कः|यास्केन]] क्वचित् क्वचित् निजनिरुक्ते अस्य पदपाठः नाङ्गीकृतः । यथा निरुक्ते ५॥२१ ‘अरुणो मासकृत् वृकः’ ( १०॥५॥१८) यास्कस्त्वत्र ‘मासकृत्' इत्येकपदं मत्वा ‘मासानां कर्त्ता' इत्यर्थं कृतवान्। किञ्च शाकल्येनात्र 'मा + सकृत्' इति पदद्वयं स्वीकृतम्। निरुक्ते ( [[s:निरुक्तशास्त्रम्/पञ्चमोध्यायः|५॥२८]] ) वने ‘न वायो' ( ऋ० १०।२९।।१ ) इति यास्केनोद्धृतः । अत्र शाकल्येन ‘वा + यः = वायः' इति पदद्वयं मन्यते । किश्चास्य पदस्योल्लेखं कृत्वा यास्कस्तु पदद्वयं न स्वीकृतवान् 'वायः' इत्येकपदस्य यास्कसम्मतार्थोऽस्ति ‘पक्षीविशेष' इति । अनेन प्रकारेण निजनिरुक्ते यास्केन क्वचित्क्वचिच्छाकल्यस्य अनुमोदनं न कृतम् । एतदतिरिक्तः रावणकृतपदपाठस्य अप्यस्तित्वं यत्र कुत्राऽपि लभते। [[रावणः|रावण]]<nowiki/>स्तु ऋग्वेदस्य भाष्यमपि रचयामास तथा तस्य पदपाठोऽपि कृतवान् । अयं हि पदपाठः शाकल्यस्य नानुकरणमस्ति, प्रत्युत नानास्थलेषु निजबुद्ध्यानुसारेण असौ नवीनपदपाठस्यापि योजनां कृतवान्। {{वैदिकविज्ञानम्}} ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[वेदः]] * [[यजुर्वेदः]] * [[सामवेदः]] * [[अथर्ववेदः]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तवः== * [http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=22245&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Rigveda – Nominations submitted by India in 2006–2007 for inclusion in the Memory of the World Register.] ([http://portal.unesco.org/ci/en/files/22246/1148911056158_India_Rigveda.doc/58+India+Rigveda.doc .doc format]) ;पाठानाम् * [http://www.sacred-texts.com/hin/rvsan/index.htm Devanagari and transliteration] experimental online text at: sacred-texts.com * [http://www.detlef108.de/Rigveda.htm ITRANS, Devanagari, transliteration] online text and PDF, several versions prepared by Detlef Eichler * [http://keithbriggs.info/documents/rv.pdf Transliteration with tone accents] PDF prepared by Keith Briggs * [http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/RV/index.html Transliteration, metrically restored] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124610/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/RV/index.html |date=2016-03-04 }} online text, at: Linguistics Research Center, Univ. of Texas * [http://www.wilbourhall.org/index.html#veda ''The Hymns of the Rigveda''] by [[Friedrich Max Müller]] large PDF files of book scans. Two editions: London, 1877 (Samhita and Pada texts) and Oxford, 1890–92, with Sayana's commentary. * [https://web.archive.org/web/20160516030922/http://www.gatewayforindia.com/vedas/rigveda.html Audio download] MP3, chanted in North Indian style, i.e. without tones (yeha swara) at: gatewayforindia.com * [https://sa.wikisource.org/wiki/ऋग्वेदः ऋग्वॆद: , संस्कृत विकिस्रोत:] ;अनुवादानाम् * [http://www.sacred-texts.com/hin/rigveda/index.htm ''The Rig Veda''] 1895, by [[Ralph Griffith]] (sacred-texts.com) * [http://www.wilbourhall.org/index.html#veda ''Rig-Veda Sanhita: A Collection of Ancient Hindu Hymns''] by [[Horace Hayman Wilson|H. H. Wilson]] (Scroll a little down.) == सन्दर्भः == {{reflist|2}} [[वर्गः:वेदाः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 4i9xec4fzbvrplitrzdp22skb1ciuc3 सन्धिप्रकरणम् 0 30465 502189 499048 2026-11-14T11:12:01Z ~2026-60261-50 47782 /* उकारादेशः */ 502189 wikitext text/x-wiki yadayam == सन्धिप्रकरणम् == उच्चारणसमये वर्णानाम् अत्यन्तं सामीप्यं संहिता। यत्र संहिता भवति तत्र क्वचित् वर्णव्ययः भवति। अयमेव सन्धिः। * वर्णस्य वर्णयोः वा स्थाने यदि अन्यः वर्णः भवति सः आदेशः। (वर्णस्य वर्णयोर्वा स्थाने यदि अन्यो वर्णो भवति स आदेशः।) * एकेन वर्णेन सह यदि अन्यः वर्णः अपि भवति सः आगमः। (एकेन वर्णेन सह यदि अन्यो वर्णोऽपि भवति स आगमः।) ( शत्रुवत् आदेशः। मित्रवत् आगमः।) सन्धयः त्रिविधाः १) स्वरसन्धिः २) व्यञ्जनसन्धिः ३) विसर्गसन्धिः === स्वरसन्धिः (अच् सन्धिः) === यत्र द्वयोः स्वरयोः संहिता तत्र सन्धिकार्यं भवति। तत्र एकस्य वर्णस्य क्वचित् आदेशो भवति क्वचित् द्वयोः वर्णयोः। अयं स्वरसन्धिः भवति। प्रकाराः - १) सवर्णदीर्घसन्धिः २) गुणसन्धिः ३) वृद्धिसन्धिः ४) यण्सन्धिः ५) पूर्वरूपसन्धिः ६) यान्तवान्तादेशसन्धिः ७) प्रकृतिभावसन्धिः ==== सवर्णदीर्घसन्धिः ==== * पाणिनीयसूत्रम् - अकः सवर्णे दीर्घः। (पा॰ ६।१।१०१) - अकः सवर्णे अचि परे दीर्घ एकादेशः स्यात्। अ इ उ ऋ एतेषां वर्णानां सवर्णे परे द्वयोः वर्णानां स्थाने एकः सवर्णः दीर्घः आदिष्टः भवति। अयं सवर्णदीर्घसन्धिः। उदा॰ - अल्प + अपराधः = अल्पापराधः। (अ + अ = आ) तव + आसनम् = तवासनम्। (अ + आ = आ) माला + अधिपस्य = मालाधिपस्य। (आ + अ = आ) आगता + आर्या = आगतार्या। (आ + आ = आ) मुनि + इन्द्रः = मुनीन्द्रः। (इ + इ = ई) प्रसीदति + ईशः = प्रसीदतीशः। (इ + ई = ई) दासी + इच्छति = दासीच्छति। (ई + इ = ई) नारी + ईक्षते = नारीक्षते। (ई + ई = ई) गुरु + उपदेशः = गुरूपदेशः। (उ + उ = ऊ) वापीषु + ऊर्मयः = वापीषूर्मयः। (उ + ऊ = ऊ) पितृ + ऋणम् = पितॄणम्। (ऋ + ऋ = ॠ) ==== गुणसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - आद्‍‍गुणः। (पा॰ ६।१।८७) (अ - अर् अल्, ए, ओ एतेषां गुण इति नाम। पाणिनीसूत्रम् - अदेङ्‍‍गुणः। पा॰ १।१।२ ) अकारस्य वा आकारस्य इकारे परे एकारः उकारे परे ओकारः ऋकारे परे अर्कारः लृकारे परे अल्कारः च द्वयोः वर्णयोः स्थाने आदिष्टः भवति। अयं गुणसन्धिः। उदा॰ - राम + इति = रामेति। (अ + इ = ए) परम + ईश्वरः = परमेश्वरः। (अ + ई = ए) यथा + इष्टम् = यथेष्टम्। (आ + इ = ए) महा + ईश्वरः = महेश्वरः। (आ + ई = ए) सूर्य + उदयः = सूर्योदयः। (अ + उ = ओ) जलस्य + ऊर्मयः = जलस्योर्मयः। (अ + ऊ = ओ) ब्रह्म + ऋषिः = ब्रह्मर्षिः। (अ + ऋ = अर्) महा + ऋषिः = महर्षिः। (आ + ऋ = अर्) तव + लृकारः = तवल्कारः। (अ + लृ = अल्) ==== वृद्धिसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - व्रुद्धिरेचि। (पा॰ ६।१।८८) - आदेचि परे वृद्धिरेकादेशः स्यात्।, उपसर्गादृति धातौ (आ - आर् आल्, ऐ, औ एतेषां वृद्धि इति नामः।) अवर्णस्य एकारे ऐकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने ऐकारः ओकारे औकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने औकारः ऋकारे ॠकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने आर्कारः आदिष्टः भवति। अयं वृद्धिसन्धिः। उदा॰ - एक + एकम् = एकैकम्। (अ + ए = ऐ) सर्वदा + एतत् = सर्वदैतत्। (आ + ए = ऐ) देव + ऐश्वर्यम् = देवैश्वर्यम्। (अ + ऐ = ऐ) कथा + ऐतिहासिकी = कथैतिहासिकी। (आ + ऐ = ऐ) जलस्य + ओघः = जलस्यौघः। (अ + ओ = औ) गङ्गा + ओघः = गङ्गौघः। (आ + ओ = औ) वन + औषधिः = वनौषधिः। (अ + औ = औ) दिव्या + औषधिः = दिव्यौषधिः। (आ + औ = औ) प्र + ऋच्छति = प्रार्च्छति। (अ + ऋ = आर्) ==== यण्सन्धिः ==== * पाणीनीसूत्रम् - इकोयणचि - इकः स्थाने यण् स्यादचि सहितायाम्। (य्, व्, र्, ल् एतेषां यण् इति नाम।) इ, उ, ऋ, लृ एतेषां वर्णानाम् असवर्णे स्वरे परे य्, व्, र्, ल् वर्णाः क्रमशः आदिष्टाः भवन्ति। अयं यण् सन्धिः। उदा - इति + आदि = इत्यादि मधु + अरिः = मध्वरिः पितृ + अंशः = पित्रंशः लृ + आकृतिः = लाकृतिः ==== पूर्वरूपसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - एङः पदान्तादति पदान्ते स्थितस्य एकारस्य ओकारस्य वा ह्रस्वे अकारे परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने पूर्वरूप्ः आदेशः भवति। अयं पूर्वरूपसन्धिः। (अवग्रहचिह्नम् - ऽ) उदा - के + अपि = केऽपि को + अपि = कोऽपि सो + अयम् = सोऽयम् रामो + अवदत् =रामोऽवदत् ==== यान्तवान्तादेशसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - एचोऽयवायावः ए, ओ, ऐ, औ इत्येतेषां वर्णानां स्थाने स्वरे परे अय्, अव्, आय्, आव् इत्येते आदेशाः क्रमशः भवन्ति। अयं यान्तवान्तादेशसन्धिः। उदा - हरे + ए = हरये नै + अकः = नायकः विष्णो + ए = विष्णवे उभौ + अपि = उभावपि ==== प्रकृतिभावः ==== * पाणिनीसूत्रम् - प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम् वर्णयोः यत्र सन्धिः न भवति सः प्रकृतिभावः। ईकारात्, ऊकारात्, एकारात् वा द्विवचनात् स्वरे परे सन्धिः न भवति। अयमं प्रकृतिभावः। उदा - हरी + एतौ = हरी एतौ साधू + ऊचतुः = साधू ऊचतुः === व्यञ्जनसन्धिः (हल्सन्धिः) === यत्र द्वयोः व्यञ्जनयोः संहिता तत्र सन्धिकार्यं भवति। अयं व्यञ्जनसन्धिः भवति। क्वचित् व्यञ्जनाक्षरस्य स्वरे परेऽपि व्यञ्जनसन्धिः भवति। प्रकाराः - १) श्चुत्वसन्धिः २) ष्टुत्वसन्धिः ३) जश्त्वसन्धिः ४) अनुनासिकसन्धिः ५) अनुस्वारसन्धिः ६) परसवर्णसन्धिः ७) ङमुडागमसन्धिः ८) छत्वसन्धिः ==== श्चुत्वसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - स्तोः श्चुना श्चुः - सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्यां योगे शकारचवर्गौ स्तः। सकारतवर्गयोः शकारे चवर्गे च परे शकारचवर्गौ एव क्रमशः आदेशौ स्तः। अयं श्चुत्वसन्धिः। उदा - तत् + च = तच्च गुणिन् + जयः = गुणिञ्जयः मन्दास् + चरितम् = मन्दाश्चरितम् रामस् + शेते = रामश्शेते ==== ष्टुत्वसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - ष्टुना ष्टुः। सकारतवर्गयोः षकारटवर्गाभ्यां योगे षकारटवर्गौ स्तः। उदा - तत् + टीका = तट्टीका रामस् + षष्टः = रामष्षष्टः जिस् + णुः = जिष्णुः पतत् + डयते = पतड्डयते ==== जश्त्वसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - झलां झशोन्ते। पदान्ते स्थितस्य वर्गीयप्रथमाक्षरस्य स्वरे परे अथवा अनुनासिकं विहाय मृदुव्यञ्जने परे तस्य वर्गस्य तृतीयवर्णः आदिष्टः भवति। अयं जश्त्वसन्धिः। उदा - सत् + गुणः = सद्गुणः प्राक् + एव = प्रागेव षट् + एते = षडेते अप् + धिः = अब्धिः ==== अनुनासिकसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - यरोनुनासिकेऽनुनासिको वा। पदान्ते स्थितस्य वर्गीयप्रथमवर्णस्य अनुनासिकाक्षरे परे तस्य तस्य वर्गस्य पञ्चमवर्णः आदिष्टः भवति। अयं अनुनासिकसन्धिः। उदा॰ - वाक् + मयः = वाङ्मयः षट् + मुखः = षण्मुखः चित् + मयः = चिन्मयः उत् + नसः = उन्नसः ==== अनुस्वारसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - मोऽनुस्वारः (पा॰ ८।३।२३)। पदान्ते विद्यमानस्य मकारस्य व्यञ्जने परे मकारस्य स्थाने अनुस्वारः आदिष्टः भवति। उदा॰ - देवम् + वन्दे = देवं वन्दे एवम् + रूपेण = एवं रूपेण ==== परसवर्णसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः वा पदान्तस्य। अनुस्वारस्य वर्गीयव्यञ्जने परे तस्य वर्गस्य पञ्चमवर्णः आदिष्टः भवति। अयं परसवर्णसन्धिः। उदा - अं + कितः = अङ्कितः दं + डः = दण्डः इदं + च = इदञ्च आनं + दः = आनन्दः ==== ङमुडागमसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम्। ह्रस्वस्वरात् परं विद्यमानानां ङ्, ण्, न् एतेषां वर्णानां स्वरे परे द्वित्यं भवति। अयं ङमुडागमसन्धिः। उदा - वसन् + अस्ति = वसन्नस्ति रुदन् + उपविशति = रुदन्नुपविशति कुर्वन् + एव = कुर्वन्नेव रुदन् + इति = रुदन्निति प्रत्यङ् + आत्मा = प्रत्यङ्ङात्मा सुगण् + ईशः = सुगण्णीशः ==== छत्वसन्धिः ==== अनुनासिकं विहाय वर्गीयव्यञ्जनानां पुरतः विद्यमानस्य शकारस्य स्वरे अथवा ह्, य्, व्, र्, ल्, परे शकारस्य स्थाने छ्कारः आदिष्टः भवति। अयं छत्वसन्धिः। उदा - तत् + शिवः = तच्छिवः उत् + श्वासः = उच्छ्वासः एतत् + शास्त्रम् = एतच्छास्त्रम् तत् + श्रुत्वा = तच्छ्रुत्वा ===== तुगागमसन्धिः ===== ह्रस्वात् स्वरात् छकारे परे तयोर्मध्ये (तुक्) तुगागमः भवति। तुगागमे सति श्चुत्वं भवति चकारस्य च छत्वम्। पाणिनिसूत्रम् - छे च 6.1.73 स्वर + छ = स्वर + च्छ उदा अनु + छेदः = अनुच्छेदः वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया किन्तु दीर्घे स्वरे सति विकल्पेन तुगागमः भवति। पा.सू. - पदान्ताद्वा 6.1.76 उदा. शिखरिणि + छन्दः = शिखरिणीच्छन्दः शिखरिणीछन्दः मात्रा + छन्दः = मात्राच्छन्दः / मात्राछन्दः पदवी + छात्राः = पदवीच्छात्राः / पदवीछात्राः === विसर्गसन्धिः === विसर्गस्थाने सादेशेन, विसर्गलोपेन, रेफेन, उत्वेन च विसर्गसन्धयः भवन्ति। प्रकाराः - १) सकारादेशः २) उकारादेशः ३) रेफादेशः ४) विसर्गलोपः ==== सकारादेशः ==== विसर्गात्परं यदि क-ख प-फ वर्णान् वर्जयित्वा कर्कशव्यञ्जनानि भवन्ति तदा विसर्गस्थाने सकारस्य आदेशः भवति। उदा - कः + चित् = कश्चित् रामः + तत्र = रामस्तत्र रामः + षष्ठः = रामष्षष्ठः धनुः + ठङ्कारः = धनुष्ठङ्कारः ==== उकारादेशः ==== ह्रस्वाकारात् परं विसर्गः ततः परम् अकारः मृदुव्यञ्जनं वा भवेत् चेत् विसर्गस्थाने उकारः भवति। उदा - देवः + अयम् = देवोऽयम् रामः + अत्र = रामोऽत्र मनः + रमा = मनोरमा शिवः + वन्द्यः = शिवो वन्द्यः रामः + जयति = रामो जयति ==== रेफादेशः==== अ आ कारौ विहाय इतरेभ्यः स्वरेभ्यः परं विसर्गः ततः परं स्वरः अथवा मृदुव्यञ्जनं भवति चेत् विसर्गः रेफत्वेन परिणमते। उदा - गुरुः + इच्छा = गुरुरिच्छा मुनिः + नमति = मुनिर्नमति रविः + उदेति = रविरुदेति वधूः + एषाः = वधूरेषा ==== विसर्गलोपः ==== आकारात् परं विद्यमानस्य विसर्गस्य पुरतः स्वरः अथवा मृदुव्यञ्जनं भवेत् चेत् विसर्गस्य लोपः भवति। अकारात् परं विद्यमानस्य विसर्गस्य पुरस्तात् अकारं विना इतरेषु स्वरेषु आगतेषु विसर्गः लुप्यते। उदा - देवाः + यान्ति = देवा यान्ति सुराः + नम्याः = सुरा नम्याः अर्जुनः + उवाच = अर्जुन उवाच वेदः + इति = वेद इति == उल्लेखः == * संस्कृतव्याकरणप्रभा [[वर्गः:सन्धयः]] [[वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] nkx2c6co7wg2sl6m809joc9bdw6qp7b 502190 502189 2026-11-14T11:13:39Z ~2026-60261-50 47782 502190 wikitext text/x-wiki == सन्धिप्रकरणम् == उच्चारणसमये वर्णानाम् अत्यन्तं सामीप्यं संहिता। यत्र संहिता भवति तत्र क्वचित् वर्णव्ययः भवति। अयमेव सन्धिः। * वर्णस्य वर्णयोः वा स्थाने यदि अन्यः वर्णः भवति सः आदेशः। (वर्णस्य वर्णयोर्वा स्थाने यदि अन्यो वर्णो भवति स आदेशः।) * एकेन वर्णेन सह यदि अन्यः वर्णः अपि भवति सः आगमः। (एकेन वर्णेन सह यदि अन्यो वर्णोऽपि भवति स आगमः।) ( शत्रुवत् आदेशः। मित्रवत् आगमः।) सन्धयः त्रिविधाः १) स्वरसन्धिः २) व्यञ्जनसन्धिः ३) विसर्गसन्धिः === स्वरसन्धिः (अच् सन्धिः) === यत्र द्वयोः स्वरयोः संहिता तत्र सन्धिकार्यं भवति। तत्र एकस्य वर्णस्य क्वचित् आदेशो भवति क्वचित् द्वयोः वर्णयोः। अयं स्वरसन्धिः भवति। प्रकाराः - १) सवर्णदीर्घसन्धिः २) गुणसन्धिः ३) वृद्धिसन्धिः ४) यण्सन्धिः ५) पूर्वरूपसन्धिः ६) यान्तवान्तादेशसन्धिः ७) प्रकृतिभावसन्धिः ==== सवर्णदीर्घसन्धिः ==== * पाणिनीयसूत्रम् - अकः सवर्णे दीर्घः। (पा॰ ६।१।१०१) - अकः सवर्णे अचि परे दीर्घ एकादेशः स्यात्। अ इ उ ऋ एतेषां वर्णानां सवर्णे परे द्वयोः वर्णानां स्थाने एकः सवर्णः दीर्घः आदिष्टः भवति। अयं सवर्णदीर्घसन्धिः। उदा॰ - अल्प + अपराधः = अल्पापराधः। (अ + अ = आ) तव + आसनम् = तवासनम्। (अ + आ = आ) माला + अधिपस्य = मालाधिपस्य। (आ + अ = आ) आगता + आर्या = आगतार्या। (आ + आ = आ) मुनि + इन्द्रः = मुनीन्द्रः। (इ + इ = ई) प्रसीदति + ईशः = प्रसीदतीशः। (इ + ई = ई) दासी + इच्छति = दासीच्छति। (ई + इ = ई) नारी + ईक्षते = नारीक्षते। (ई + ई = ई) गुरु + उपदेशः = गुरूपदेशः। (उ + उ = ऊ) वापीषु + ऊर्मयः = वापीषूर्मयः। (उ + ऊ = ऊ) पितृ + ऋणम् = पितॄणम्। (ऋ + ऋ = ॠ) ==== गुणसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - आद्‍‍गुणः। (पा॰ ६।१।८७) (अ - अर् अल्, ए, ओ एतेषां गुण इति नाम। पाणिनीसूत्रम् - अदेङ्‍‍गुणः। पा॰ १।१।२ ) अकारस्य वा आकारस्य इकारे परे एकारः उकारे परे ओकारः ऋकारे परे अर्कारः लृकारे परे अल्कारः च द्वयोः वर्णयोः स्थाने आदिष्टः भवति। अयं गुणसन्धिः। उदा॰ - राम + इति = रामेति। (अ + इ = ए) परम + ईश्वरः = परमेश्वरः। (अ + ई = ए) यथा + इष्टम् = यथेष्टम्। (आ + इ = ए) महा + ईश्वरः = महेश्वरः। (आ + ई = ए) सूर्य + उदयः = सूर्योदयः। (अ + उ = ओ) जलस्य + ऊर्मयः = जलस्योर्मयः। (अ + ऊ = ओ) ब्रह्म + ऋषिः = ब्रह्मर्षिः। (अ + ऋ = अर्) महा + ऋषिः = महर्षिः। (आ + ऋ = अर्) तव + लृकारः = तवल्कारः। (अ + लृ = अल्) ==== वृद्धिसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - व्रुद्धिरेचि। (पा॰ ६।१।८८) - आदेचि परे वृद्धिरेकादेशः स्यात्।, उपसर्गादृति धातौ (आ - आर् आल्, ऐ, औ एतेषां वृद्धि इति नामः।) अवर्णस्य एकारे ऐकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने ऐकारः ओकारे औकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने औकारः ऋकारे ॠकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने आर्कारः आदिष्टः भवति। अयं वृद्धिसन्धिः। उदा॰ - एक + एकम् = एकैकम्। (अ + ए = ऐ) सर्वदा + एतत् = सर्वदैतत्। (आ + ए = ऐ) देव + ऐश्वर्यम् = देवैश्वर्यम्। (अ + ऐ = ऐ) कथा + ऐतिहासिकी = कथैतिहासिकी। (आ + ऐ = ऐ) जलस्य + ओघः = जलस्यौघः। (अ + ओ = औ) गङ्गा + ओघः = गङ्गौघः। (आ + ओ = औ) वन + औषधिः = वनौषधिः। (अ + औ = औ) दिव्या + औषधिः = दिव्यौषधिः। (आ + औ = औ) प्र + ऋच्छति = प्रार्च्छति। (अ + ऋ = आर्) ==== यण्सन्धिः ==== * पाणीनीसूत्रम् - इकोयणचि - इकः स्थाने यण् स्यादचि सहितायाम्। (य्, व्, र्, ल् एतेषां यण् इति नाम।) इ, उ, ऋ, लृ एतेषां वर्णानाम् असवर्णे स्वरे परे य्, व्, र्, ल् वर्णाः क्रमशः आदिष्टाः भवन्ति। अयं यण् सन्धिः। उदा - इति + आदि = इत्यादि मधु + अरिः = मध्वरिः पितृ + अंशः = पित्रंशः लृ + आकृतिः = लाकृतिः ==== पूर्वरूपसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - एङः पदान्तादति पदान्ते स्थितस्य एकारस्य ओकारस्य वा ह्रस्वे अकारे परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने पूर्वरूप्ः आदेशः भवति। अयं पूर्वरूपसन्धिः। (अवग्रहचिह्नम् - ऽ) उदा - के + अपि = केऽपि को + अपि = कोऽपि सो + अयम् = सोऽयम् रामो + अवदत् =रामोऽवदत् ==== यान्तवान्तादेशसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - एचोऽयवायावः ए, ओ, ऐ, औ इत्येतेषां वर्णानां स्थाने स्वरे परे अय्, अव्, आय्, आव् इत्येते आदेशाः क्रमशः भवन्ति। अयं यान्तवान्तादेशसन्धिः। उदा - हरे + ए = हरये नै + अकः = नायकः विष्णो + ए = विष्णवे उभौ + अपि = उभावपि ==== प्रकृतिभावः ==== * पाणिनीसूत्रम् - प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम् वर्णयोः यत्र सन्धिः न भवति सः प्रकृतिभावः। ईकारात्, ऊकारात्, एकारात् वा द्विवचनात् स्वरे परे सन्धिः न भवति। अयमं प्रकृतिभावः। उदा - हरी + एतौ = हरी एतौ साधू + ऊचतुः = साधू ऊचतुः === व्यञ्जनसन्धिः (हल्सन्धिः) === यत्र द्वयोः व्यञ्जनयोः संहिता तत्र सन्धिकार्यं भवति। अयं व्यञ्जनसन्धिः भवति। क्वचित् व्यञ्जनाक्षरस्य स्वरे परेऽपि व्यञ्जनसन्धिः भवति। प्रकाराः - १) श्चुत्वसन्धिः २) ष्टुत्वसन्धिः ३) जश्त्वसन्धिः ४) अनुनासिकसन्धिः ५) अनुस्वारसन्धिः ६) परसवर्णसन्धिः ७) ङमुडागमसन्धिः ८) छत्वसन्धिः ==== श्चुत्वसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - स्तोः श्चुना श्चुः - सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्यां योगे शकारचवर्गौ स्तः। सकारतवर्गयोः शकारे चवर्गे च परे शकारचवर्गौ एव क्रमशः आदेशौ स्तः। अयं श्चुत्वसन्धिः। उदा - तत् + च = तच्च गुणिन् + जयः = गुणिञ्जयः मन्दास् + चरितम् = मन्दाश्चरितम् रामस् + शेते = रामश्शेते ==== ष्टुत्वसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - ष्टुना ष्टुः। सकारतवर्गयोः षकारटवर्गाभ्यां योगे षकारटवर्गौ स्तः। उदा - तत् + टीका = तट्टीका रामस् + षष्टः = रामष्षष्टः जिस् + णुः = जिष्णुः पतत् + डयते = पतड्डयते ==== जश्त्वसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - झलां झशोन्ते। पदान्ते स्थितस्य वर्गीयप्रथमाक्षरस्य स्वरे परे अथवा अनुनासिकं विहाय मृदुव्यञ्जने परे तस्य वर्गस्य तृतीयवर्णः आदिष्टः भवति। अयं जश्त्वसन्धिः। उदा - सत् + गुणः = सद्गुणः प्राक् + एव = प्रागेव षट् + एते = षडेते अप् + धिः = अब्धिः ==== अनुनासिकसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - यरोनुनासिकेऽनुनासिको वा। पदान्ते स्थितस्य वर्गीयप्रथमवर्णस्य अनुनासिकाक्षरे परे तस्य तस्य वर्गस्य पञ्चमवर्णः आदिष्टः भवति। अयं अनुनासिकसन्धिः। उदा॰ - वाक् + मयः = वाङ्मयः षट् + मुखः = षण्मुखः चित् + मयः = चिन्मयः उत् + नसः = उन्नसः ==== अनुस्वारसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - मोऽनुस्वारः (पा॰ ८।३।२३)। पदान्ते विद्यमानस्य मकारस्य व्यञ्जने परे मकारस्य स्थाने अनुस्वारः आदिष्टः भवति। उदा॰ - देवम् + वन्दे = देवं वन्दे एवम् + रूपेण = एवं रूपेण ==== परसवर्णसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः वा पदान्तस्य। अनुस्वारस्य वर्गीयव्यञ्जने परे तस्य वर्गस्य पञ्चमवर्णः आदिष्टः भवति। अयं परसवर्णसन्धिः। उदा - अं + कितः = अङ्कितः दं + डः = दण्डः इदं + च = इदञ्च आनं + दः = आनन्दः ==== ङमुडागमसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम्। ह्रस्वस्वरात् परं विद्यमानानां ङ्, ण्, न् एतेषां वर्णानां स्वरे परे द्वित्यं भवति। अयं ङमुडागमसन्धिः। उदा - वसन् + अस्ति = वसन्नस्ति रुदन् + उपविशति = रुदन्नुपविशति कुर्वन् + एव = कुर्वन्नेव रुदन् + इति = रुदन्निति प्रत्यङ् + आत्मा = प्रत्यङ्ङात्मा सुगण् + ईशः = सुगण्णीशः ==== छत्वसन्धिः ==== अनुनासिकं विहाय वर्गीयव्यञ्जनानां पुरतः विद्यमानस्य शकारस्य स्वरे अथवा ह्, य्, व्, र्, ल्, परे शकारस्य स्थाने छ्कारः आदिष्टः भवति। अयं छत्वसन्धिः। उदा - तत् + शिवः = तच्छिवः उत् + श्वासः = उच्छ्वासः एतत् + शास्त्रम् = एतच्छास्त्रम् तत् + श्रुत्वा = तच्छ्रुत्वा ===== तुगागमसन्धिः ===== ह्रस्वात् स्वरात् छकारे परे तयोर्मध्ये (तुक्) तुगागमः भवति। तुगागमे सति श्चुत्वं भवति चकारस्य च छत्वम्। पाणिनिसूत्रम् - छे च 6.1.73 स्वर + छ = स्वर + च्छ उदा अनु + छेदः = अनुच्छेदः वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया किन्तु दीर्घे स्वरे सति विकल्पेन तुगागमः भवति। पा.सू. - पदान्ताद्वा 6.1.76 उदा. शिखरिणि + छन्दः = शिखरिणीच्छन्दः शिखरिणीछन्दः मात्रा + छन्दः = मात्राच्छन्दः / मात्राछन्दः पदवी + छात्राः = पदवीच्छात्राः / पदवीछात्राः === विसर्गसन्धिः === विसर्गस्थाने सादेशेन, विसर्गलोपेन, रेफेन, उत्वेन च विसर्गसन्धयः भवन्ति। प्रकाराः - १) सकारादेशः २) उकारादेशः ३) रेफादेशः ४) विसर्गलोपः ==== सकारादेशः ==== विसर्गात्परं यदि क-ख प-फ वर्णान् वर्जयित्वा कर्कशव्यञ्जनानि भवन्ति तदा विसर्गस्थाने सकारस्य आदेशः भवति। उदा - कः + चित् = कश्चित् रामः + तत्र = रामस्तत्र रामः + षष्ठः = रामष्षष्ठः धनुः + ठङ्कारः = धनुष्ठङ्कारः ==== उकारादेशः ==== ह्रस्वाकारात् परं विसर्गः ततः परम् अकारः मृदुव्यञ्जनं वा भवेत् चेत् विसर्गस्थाने उकारः भवति। उदा - देवः + अयम् = देवोऽयम् रामः + अत्र = रामोऽत्र मनः + रमा = मनोरमा शिवः + वन्द्यः = शिवो वन्द्यः रामः + जयति = रामो जयति ==== रेफादेशः==== अ आ कारौ विहाय इतरेभ्यः स्वरेभ्यः परं विसर्गः ततः परं स्वरः अथवा मृदुव्यञ्जनं भवति चेत् विसर्गः रेफत्वेन परिणमते। उदा - गुरुः + इच्छा = गुरुरिच्छा मुनिः + नमति = मुनिर्नमति रविः + उदेति = रविरुदेति वधूः + एषाः = वधूरेषा ==== विसर्गलोपः ==== आकारात् परं विद्यमानस्य विसर्गस्य पुरतः स्वरः अथवा मृदुव्यञ्जनं भवेत् चेत् विसर्गस्य लोपः भवति। अकारात् परं विद्यमानस्य विसर्गस्य पुरस्तात् अकारं विना इतरेषु स्वरेषु आगतेषु विसर्गः लुप्यते। उदा - देवाः + यान्ति = देवा यान्ति सुराः + नम्याः = सुरा नम्याः अर्जुनः + उवाच = अर्जुन उवाच वेदः + इति = वेद इति == उल्लेखः == * संस्कृतव्याकरणप्रभा [[वर्गः:सन्धयः]] [[वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] px3pekbayuxyn024ty8cg1zcbe15je3 अमरनाथयात्रायाम् आतङ्कीयाक्रमणम् 0 57703 502149 498611 2026-11-13T22:15:12Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502149 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = अमरनाथयात्रायाम् आतङ्कीयाक्रमणम् | partof = | image = | image_size = | alt = | caption = | map = Anantnag district in Jammu and Kashmir.svg | map_size = | map_alt = | map_caption = अनन्तनाग-मण्डले आक्रमणम् अभवत्। | location = [[अनन्तनागमण्डलम्]] | target = अमरनाथयात्रणः गुजरातराज्यस्य बस-यानम् | coordinates = {{coord|33.73|75.15|display=inline,title}} | date = {{start date|2017|07|10}} | time = रात्रौ ८:२० | timezone = [[भारतीयकालवलयः]] | type = | fatalities = ७ | injuries = ३२ | victims = अमरनाथयात्रिणः | perpetrators= [[लश्कर-ए-तैयबा]] इत्यस्याः ३ आतङ्कवादिनः (दायित्वं न स्वीकृतं<ref name=refuses>{{cite news|url=http://www.asianage.com/india/all-india/110717/let-refuses-amarnath-attacks-responsibility-blames-indian-intelligence.html|title=LeT denies Amarnath attack charge; blames Indian intel}}</ref>) | assailants = <!-- or | assailant = --> | susperps = <!-- or | susperp = --> | weapons = | numparts = <!-- or | numpart = --> | dfens = <!-- or | dfen = --> | motive = | inquiry = | coroner = | accused = | convicted = | verdict = | convictions = | charges = | litigation = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = }} '''अमरनाथयात्रायाम् आतङ्कीयाक्रमणं''' १० जुलै २०१७ दिनाङ्के अभवत्।<ref name="ie1">{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/india/two-amarnath-pilgrims-killed-four-injured-in-terror-attack-in-anantnag-kashmir/|title=Amarnath Yatra terror attack: Five women among seven killed; Ramnath Kovind condemns the attack|date=११ जुलाई २०१७|author=|work=[[दी इंडियन एक्सप्रेस]]|accessdate=११ जुलाई २०१७|trans_title=अमरनाथ यात्रा पर आतंकवादी हमले: सात महिला मारे गए; रामनाथ कोविंद ने हमले की निंदा की|language=अंग्रेज़ी}}</ref> उत्तरभारतस्य जम्मूकाश्मीरराज्यस्य अनन्तनागमण्डले एतद् आक्रमणम् अभवत्। [[:वर्गः:इस्लामी आतङ्कवादः|इस्लामिकातङ्कवादिना]] सङ्घटनेन लश्कर-ए-तैयबा इति समूहेन  कृते तस्मिन् आक्रमणे ७ श्रद्धालवः मृताः।<ref name="quint">{{cite web|first=thequint|title=7 Dead in the Biggest Terror Attack on Amarnath Yatra in Years|language=अंग्रेज़ी|trans_title=अमरनाथ यात्रा के समय ७ श्रद्धालुओँ की आंतंकवादी आक्रमण में मृत्यु हुई|url=https://www.thequint.com/news/2017/07/10/anantnag-terrorist-attack|work=press release|publisher=thequint.com|accessdate=११ जुलाई २०१७|date=११ जुलाई २०१७}}</ref> भारतस्य आरोपः अस्ति यत्, आक्रमणे 'लश्कर ए तैयबा'-संस्थाया इस्माइल इत्याख्यः आतङ्कवादी मुख्यः आरोपी अस्ति। परन्तु [[पाकिस्थानम्|पाकिस्तान]]<nowiki/>देशे स्थितं<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3181925.stm</ref> इस्लामिकातङ्कवादि संगटनं 'लश्कर ए तैयबा' आक्रमणस्य दायित्वं नास्व्यकरोत्।<ref name="refuses">{{cite news|url=http://www.asianage.com/india/all-india/110717/let-refuses-amarnath-attacks-responsibility-blames-indian-intelligence.html|title=LeT denies Amarnath attack charge; blames Indian intel}}</ref> [[अमरनाथः]] [[भारतम्|भारत]]<nowiki/>-[[नेपालदेशः|नेपाल]]<nowiki/>-[[शिवः|श्रीलङ्का]]<nowiki/>दिषु देशेषु निवसतां [[हिन्दूधर्मः|हिन्दूधर्मानुसारिणां]] प्रमुखं यात्रास्थलम् अस्ति।<ref>http://www.jagranyatra.com/2010/07/amarnath-yatra-india/</ref> हिन्दूधर्मे श्रावणमासस्य दिने, विशेषतः च श्रावणस्य [[सोमवासरः|सोमवासरे]] [[शिवः|भगवतः शिवस्य]] दर्शनस्य विशेषः महत्त्वं भवति। २०१७ इसवीये सोमवासरे एव श्रावणमासस्य आरम्भः जातः आसीत्, प्रथमदिने एव यात्रिषु एतत् आक्रमणम् अभवत्। == उद्देशः == ८ जुलै २०१६  को बुरहान वानी-नामक आतंकवादी भारतीयसेनया हतः। तस्य वार्षिकमृत्युतिथौ एव आतङ्कीयाक्रमणम् अभवत्, येन [[जम्मूकाश्मीर]]<nowiki/>स्य जनेषु सः हुतात्मत्वेन जीवितः भवेत्, अतः आक्रमणम् अभवत्।<ref>http://www.livehindustan.com/news/national/article1-kashmir-worsening-situation-burhan-wani-amarnath-yatra-terrorist-incidents-544620.html</ref> एतस्य पूर्वसज्जतात्वेन सुरक्षायाः सशक्ता व्यवस्था कृता आसीत्।<ref>http://navbharattimes.indiatimes.com/india/burhan-wanis-death-anniversary-to-clash-with-amarnath-yatra-protests-feared/articleshow/58895572.cms</ref> <ref>http://hindi.webdunia.com/national-hindi-news/amarnath-yatra-amarnath-pilgrim-terrorism-117070600090_1.html</ref> परन्तु एतत् आक्रमणम् अभवत्, यस्मिन् भारते विपक्षीयदलैः सर्वकारस्यो परि सुरक्षात्रुटेः आरोपः कृत्वा अन्वेषणस्य याचना कृता।<ref>http://aajtak.intoday.in/story/amarnath-yatra-mehbooba-mufti-nda-jammu-kashmir-terror-1-940531.html</ref> == घटनाक्रमः == रात्रौ ८:१५ वादने, प्रप्रथनं त्रयः आतङ्कवादिनः अर्ध-सैनिकबलस्य शिविरे आक्रमणम् अकुर्वन्। ततः रात्रौ ८:२० वादने खानाबल-स्थानकस्य समीपे यात्रिणां बस्-याने अविरतम् भुषुण्ड्या आक्रमणम् अकुर्वन्।<ref name="zeenews">{{cite web|url=http://zeenews.india.com/jammu-and-kashmir/seven-amarnath-yatris-killed-in-terror-attack-in-jks-anantnag-2022721.html|title=Terrorists attack bus in Jammu and Kashmir's Anantnag district, kill seven Amarnath pilgrims|date=११ जुलाई २०१७|author=|work=zee news|accessdate=११ जुलाई २०१७|trans_title=जम्मू एवं कश्मीर के अनंतनाग जिले में बस पर हमला कर आतंकियों ने सात अमरनाथ तीर्थयात्रियों को मार दिया|language=अंग्रेज़ी}}</ref> तत् बस्-यानं [[गुजरातराज्यम्|गुजरात]]<nowiki/>राज्यस्य [[बनासकाठामण्डलम्|बनासकाण्ठामण्डलस्य]] आसीत्। तस्य यानस्य अमरनाथ-श्राइन-बॉर्ड-संस्थायां पञ्जीकरणं न जातम् आसीत्, अतः यानं सुरक्षां विना एव [[महाराष्ट्रराज्यम्|अमरनाथा]]<nowiki/>त् जम्मू-प्रदेशं प्रति प्रस्थानं कुर्वत् आसीत्। भुषुण्ड्याः निर्गम्यमानाभिः गुलिकाभिः ७ शिवभक्ताः मृताः, ३२ च आहताः। तस्मिन् याने ५६ यात्रिणः आसन्, येषु गुजरात-[[दीव दमण च|दमन-दीव]]<nowiki/>-[[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रादिषु]] निवसन्ति स्म। ७ मृतकेषु ५ स्त्रियः आसन्।<ref>{{cite news|title=J & K: અમરનાથ યાત્રામાં આતંકી હુમલો: 7 ગુજરાતીઓના મોત: PM મોદીએ હુમલાની ટીકા કરી|trans_title=J & K:अमरनाथ यात्रा में आतंकी हमला: ७ गुजरातीयों की मोत: मुख्यप्रधान नरेन्द्र मोदी ने की टीका|url=https://www.vishvagujarat.com/j-k-amarnath-yatra-attack-7-gujaratis-killed-pm-modi-criticized-the-attack/|accessdate=११ जुलाई २०१७|date=११ जुलाई २०१७|publisher=विश्व गुजरात|location=गुजरात|language=गुजराती|archive-date=2019-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215215854/https://www.vishvagujarat.com/j-k-amarnath-yatra-attack-7-gujaratis-killed-pm-modi-criticized-the-attack/|deadurl=yes}}</ref> ७ मृतकेषु पञ्च (५) मृतकाः [[गुजरातराज्यम्|गुजरात]]<nowiki/>राजस्य आसन्, द्वौ (२) च [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्र]]<nowiki/>राज्यस्य आस्ताम्।। आक्रमणस्य आरम्भः त्रिषु एकेन आतङ्किना कृता, यस्य नाम इस्माइल आसीत्, यः बाइक-याने आरूढः आसीत्। आक्रमणस्य पश्तात् आक्रमणकारिणः अरवानी-स्थलं प्रति गतवन्तः।<ref name="news18">{{cite web|url=http://www.news18.com/news/india/terror-attack-on-amarnath-yatra-pilgrims-how-it-unfolded-1457449.html|title=Terror attack on Amarnath yatra pilgrims: How it unfolded|date=१० जुलाई २०१७|author=|work=news18|accessdate=११ जुलाई २०१७|trans_title=अमरनाथ यात्रा पर तीर्थयात्रियों पर आतंकवादी हमला: यह कैसे हुआ|language=अंग्रेज़ी}}</ref> == प्रतिक्रिया, परिणामश्च == जम्मू-काश्मीर-आरक्षकाणाम् अनुसारं आक्रमणमिदं [[पाकिस्थानम्|पाकिस्तान]]<nowiki/>स्थितस्य लश्कर-ए-तैयबा-नामकस्य [[:वर्गः:इस्लामी आतङ्कवादः|इस्लामी-आतंकवादी]]<nowiki/>-सङ्घटनस्य कार्यम् अस्ति।<ref name="zeenews2">{{cite web|url=http://zeenews.india.com/jammu-and-kashmir/lashkar-e-toiba-behind-attack-on-amarnath-yatris-pakistani-terrorist-ismail-mastermind-jk-igp-muneer-khan-2022800.html?pfrom=article-next-story|title=Lashkar-e-Toiba behind attack on Amarnath Yatris; Pakistani terrorist Ismail mastermind: J&K IGP Muneer Khan|date=११ जुलाई २०१७|author=|work=zee news|accessdate=११ जुलाई २०१७|trans_title=अमरनाथ यात्रा पर हमले के पीछे लश्कर-ए-तैयबा; पाकिस्तानी आतंकवादी इस्माइल मास्टरमाइंड: जम्मू और कश्मीर आईजीपी मुनीर खान|language=अंग्रेज़ी}}</ref> परन्तु इस्माइल इत्येनं स्वस्य आतङ्कवादित्वेन अस्वीकृत्य लश्कर-ए-तैयबा-सङ्घटनेन  एतस्यां घटनायां स्वस्य कारकत्वं निराकृत्य उक्तवत् यत्, भारतीयसर्वकारः लश्कर-संस्थाया मुक्तकश्मीर-आन्दोलने बाधां जनयितुम् एवं करोति।<ref name="thehindu">{{cite web| लाइव: विपक्ष ने सरकार से सुरक्षा की विफलता पर आत्मज्ञान की जांच की |url=http://www.thehindu.com/news/national/amarnath-yatra-attack-follow-up/article19256586.ece|title=Amarnath yatra - Live: Opposition asks govt to introspect on security failure|date=११ जुलाई २०१७|author=|work=the hindu|accessdate=११ जुलाई २०१७|trans_title=अमरनाथ यात्रा|language=अंग्रेज़ी}}</ref> एतस्मात् पूर्वं 26/11 आक्रमणे<ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2006/20060714/main1.htm|title=350 rounded up in Maharashtra|work=The Tribune|accessdate=17 December 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060717032627/http://www.tribuneindia.com/2006/20060714/main1.htm|archivedate=17 July 2006|df=}}</ref>, पठान-चौक-आक्रमणे<ref>http://www.greaterkashmir.com/news/kashmir/kashmir-lashkar-e-toiba-claims-pantha-chowk-attack/253136.html</ref> <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://jandkheadlines.com/headlines/let-claims-responsibility-pantha-chowk-attack/ |accessdate=2017-07-19 |archive-date=2018-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180324102004/https://jandkheadlines.com/headlines/let-claims-responsibility-pantha-chowk-attack/ |deadurl=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://jandkheadlines.com/headlines/militant-attack-srinagar/ |accessdate=2017-07-19 |archive-date=2018-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180324102641/https://jandkheadlines.com/headlines/militant-attack-srinagar/ |deadurl=yes }}</ref> उरी-आक्रमणे<ref>http://timesofindia.indiatimes.com/india/Lashkar-claims-responsibility-for-Uri-terror-attack/articleshow/55047490.cms</ref> च स्वस्य श्रेयं स्वीकृतवतः इस्लामि-आतङ्कि-सङ्घटनं लश्कर-ए-तोयबा इति घटनाम् 'अनिस्लामिक' इत्युक्त्वा भारतसर्वकार एव एतस्मिन् आक्रमणे दोषी इति प्रत्यारोपम् अकरोत्।<ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://jandkheadlines.com/headlines/lashkar-condemns-attack-amarnath-pilgrims-calls-reprehensible-unislamic/ |accessdate=2017-07-19 |archive-date=2017-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824013156/https://jandkheadlines.com/headlines/lashkar-condemns-attack-amarnath-pilgrims-calls-reprehensible-unislamic/ |deadurl=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://kashmirobserver.net/2017/local-news/ujc-lashkar-flay-attack-say-we-protect-yatris-20349 |accessdate=2017-07-19 |archive-date=2017-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824013442/https://kashmirobserver.net/2017/local-news/ujc-lashkar-flay-attack-say-we-protect-yatris-20349 |deadurl=yes }}</ref> इस्माइल इत्यस्य पाकिस्थानि-नागरिकतयाः एतावता किमपि प्रमाणं न प्राप्तम् अस्ति। भारतस्य प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी]] आक्रणस्य निन्दां कुर्वन् उक्तवान् यत्, "भारतम् एतादृशैः भीरुतापुर्णैः आक्रमणेभ्यः, घृणायाः उद्देशेभ्यः भीत।"<ref name="news18modi">{{cite web|url=http://hindi.news18.com/news/nation/amarnath-yatra-attack-pained-beyond-words-says-pm-narendra-modi-1041779.html|title=अमरनाथ हमला: पीएम मोदी बोले- दर्द बयां करने के लिए शब्द नहीं|date=१० जुलाई २०१७|author=|work=news18|accessdate=११ जुलाई २०१७|trans_title=|language=हिन्दी|archive-date=2017-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711001849/http://hindi.news18.com/news/nation/amarnath-yatra-attack-pained-beyond-words-says-pm-narendra-modi-1041779.html|deadurl=yes}}</ref> अनैः अपि राजनीतिज्ञैः [[राजनाथ सिंह]], मेहबूबा मुफ़्ती, राम नाथ कोविन्द, ओमर अब्दुल्ला इत्यादिभिः घटनायाः निन्दा कृता। अमेरिका-देशस्य राष्ट्रपतिः डोनाल्ड ट्रम्प इत्येषः निन्दां कुर्वन् उक्तवान् यत्, अमरनाथयात्रायां जातम् आतङ्कीयाक्रमणं निन्दनीयम् अस्ति। अमेरिक-देशीयस्य कांग्रेस-दलस्य सदस्यः विल हर्ड अवदत्, ‘‘मम संवेदनाः अमरनाथयात्रायाः आतन्कवादिनि आक्रमणे पीडितानां, तेषां परिजनानां च सह सन्ति। एतत् आक्रमणं निन्दनीयम् अस्ति, एतस्य यावन्त्यः निन्दाः भवेयुः न्यूनाः भविष्यन्ति’’ इति। कांग्रेस-दलसय् सदस्या शीला जैक्सन ली इति ट्वीट कृतवती यत्, ‘‘अमरनाथयात्रिषु आक्रमणं स्तब्धकर्तृ अस्ति, धर्मः कश्चन मौलिकः मानवाधिकारः वर्तते।’’ [[उधमपुरम्|उधमपुर]]<nowiki/>-मण्डले जम्मू-श्रीनगर-राष्ट्रीय-राजमार्गे उच्च-सुरक्षा कृता, राज्ये अन्तर्जालसेवा अपि स्थगिता आसीत्।<ref name="ndtv">{{Cite web}}</ref> मृतकानां परिवाराय जम्मू-कश्मीर-सर्वकारः ₹६ लक्षं रुप्यकाणि, अमरनाथ-श्राइन-बॉर्ड इत्यषः ₹५ लक्षं रुप्यकाणि हानिपूर्त्यै अघोषयत्। गम्भीररूपेण आहतानां यात्रिणां सुश्रुषायै जम्मू-कश्मीर-सर्वकारः  ₹२ लक्षं रुप्यकाणि, अमरनाथ-श्राइन-बॉर्ड इत्येषः ₹१॰५ लक्षं रुप्यकाणि हानिपूर्तिरूपेण घोषितवान्; तेन सह सामान्याहतेभ्यः यात्रिभ्यः ₹१ लक्षं रुप्यकाणि हानिपूर्तित्वेन घोषितवान् जम्मू-कश्मीर-सर्वकारः। अमरनाथ-श्राइन-बॉर्ड इत्येषः तेषां कृते ₹७५ सहस्रं रुप्यकाणि अघोषयत्।<ref name="J&KComp">{{cite web|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/110717/jk-announces-compensation-for-victims-of-amarnath-yatra-terror-attack.html|title=J&K announces compensation for victims of Amarnath yatra terror attack|date=११ जुलाई २०१७|author=|work=deccan chronicle|accessdate=१२ जुलाई २०१७|trans_title=जम्मू-कश्मीर अमरनाथ यात्रा के आतंकवादी हमले के पीड़ित लोगों के लिए मुआवजे की घोषणा|language=अंग्रेज़ी}}</ref> [[भारतसर्वकारः|केन्द्रीयसर्वकारः]] मृतकानां परिवाराय ₹७ लक्षं रुप्यकाणां, आहतेभ्यः ₹१ लक्षं रुप्यकाणां हानिपूर्तिधनस्य घोषणां कृतवान्।<ref name="indiatoday">{{Cite web}}</ref> आक्रमणात् यात्रिणां रक्षणकाले यानचालकस्य शेख सलीम गफ़ूर इत्यस्य साहसाय जम्मू-कश्मीर-सर्वकारः ₹३ लक्षं रुप्यकाणि, अमरनाथ-श्राइन-बॉर्ड ₹२ लक्षं रूप्यकाणि पुरस्कारत्वेन अघोषषयत्। == चित्रदीर्घा == <gallery mode="packed"> सञ्चिका:Shraddhanjali.jpg|अमरनाथयात्रायाम् आक्रमणस्य विरोधः। सञ्चिका:Shraddhanjali(1).jpg|अमरनाथयात्रायाम् आक्रमणस्य विरोधः। सञ्चिका:Shraddhanjali(2).jpg|अमरनाथयात्रायाम् आक्रमणस्य विरोधः। सञ्चिका:Shraddhanjali(3).jpg|अमरनाथयात्रायाम् आक्रमणस्य विरोधः। सञ्चिका:Shraddhanjali1.jpg|अमरनाथयात्रायाम् आक्रमणे मृतेभ्यः श्रद्धाञ्जली। </gallery> == सम्बद्धाः लेखाः == * [[अमरनाथः]] * [[सोमनाथः]] * [[श्रावणमासः]] == बाह्यसम्पर्कन्तुः == * [http://zeenews.india.com/hindi/entertainment/bollywood/amarnath-yatra-terror-attack-singer-abhijeet-says-hindus-are-our-own-enemies-and-bengal-is-next-kashmir/332614 हिन्दूः एव हिन्दूनां शत्रुः अस्ति, बंगालराज्यम् अग्रिमं कश्मीरं भविता - अभिजितः] * [http://wahgazab.com/terrorist-attack-on-pilgrims-of-amarnath-yatra/ हिन्दूधर्मे अमरनाथयात्रायाः महत्त्वम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170927115811/http://wahgazab.com/terrorist-attack-on-pilgrims-of-amarnath-yatra/ |date=2017-09-27 }} * [http://modirunindia.com/congress-favor-terrorists-separatists-like-burhan-wani/ बुरहान वानी इत्यस्य वधः (एन्काण्टर) नाभविष्यत् यदि अस्माकं सर्वकारः अभविष्यत् - सैफुद्दीन सोज]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20190820040902/http://www.nationalvoice.in/story/the-terrorist-attack-in-the-valley-once-again-on-the-occasion-of-burhan-wani-anniversary-18222.html अमरनाथयात्रायाः सुरक्षायां वृद्धिः कृता] == सन्दर्भः == {{reflist|2}} [[वर्गः:इस्लामी आतङ्कवादः]] [[वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यम्]] c198h69086vw72h2kbf8p8nhvcuyb28 इटहरी उपमहानगरपालिका 0 70158 502150 502004 2026-11-13T22:31:00Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502150 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = इटहरी |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Itahari,_Sunsari.jpg |image_caption = इटहरी उपमहानगरपालिकाको दृश्य |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = नक्सामा इटहरी उपमहानगरपालिकाको स्थान |coordinates = {{coord|26|39|47|N|87|16|28|E|type:city(41210)_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|Nepal}} |subdivision_type1 = [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रदेशाः]] |subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेशः]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[सुनसरीमण्डलम्]] |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-sunsari/itahari?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक|archive-date=2026-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260306084453/https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-sunsari/itahari?lng=nep|deadurl=yes}}</ref> |government_type = इटहरी उपमहानगरपालिका |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = हेमकर्ण पौडेल <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = सङ्गीताकुमारी चौधरी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref name="नगरपालिका">{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128134945/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|deadurl=yes}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = इटहरी |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = उपमहानगरपालिका |established_date3 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="नगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634|accessdate=फेब्रुअरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-date=2020-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108203805/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634|deadurl=yes}}</ref> |established_title4 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date4 = [[एकम्बा|एकम्वा]], [[खनार]], [[पकली]] र [[हाँसपोसा]] |established_title5 = सम्मिलित (मिति) |established_date5 = वि.सं. २०७१ पुस २८ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 93.78 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=13&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_note = |population_total = 197241 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_rank = २औँ (कोशी प्रदेश)<br/>१२औँ (नेपाल) |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = धर्मावलम्बी |population_blank2 =[[हिन्दु धर्म|हिन्दू]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] <!-- General information --> |timezone = [[नेपालस्य प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = पत्रमञ्जुषा संकेत |postal_code = ५६७०५ |area_code = ०२५ |blank_name = |blank_info = |website =[http://itaharimun.gov.np/ itaharimun.gov.np] |footnotes = }} '''इटहरी उपमहानगर''' (आङ्ग्ल [[w:en:Itahari|Itahari]]) [[नेपालदेशः|नेपाल]] स्य पूर्वाञ्चलीय प्रदेशएकावस्थितः तीब्रविस्तारित उपमहानगर एवं [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी मण्डलस्य]] प्रधानवाणिज्य केन्द्रं। <ref>{{cite web |url=https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |title=Municipals Level Population Tables |publisher=Central Bureau of Statistics Nepal |date=2011-08-08 |website=Central Bureau of Statistics, Nepal |access-date=2020-03-04 |accessdate=2020-03-04 |archive-date=2019-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825211436/https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |deadurl=yes }}</ref> एषा उपमहानगरपालिकाः [[नेपालम्| नेपाल]]स्य [[कोशी प्रदेशः]] [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरीमण्डले]] स्थितम् [[उपमहानगरपालिका]] अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref> पूर्वनेपाले वाणिज्यिकं परिवहनं च केन्द्रम् [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] तः दक्षिणदिशि [[विराटनगर|विराटनगर महानगरम्]] इत्यस्य उत्तरदिशि च स्थितम् अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/itihaasmaa-itthrii-saarvjnik-184841 |title='इतिहासमा इटहरी' सार्वजनिक |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> सुनसरी जिल्लाको तत्कालिन इटहरी गाउँ विकास समितिका सम्पूर्ण वडालाई समेटेर वि.सं. २०५३ माघ ११ गते नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगरपालिका"/> नेपाल सर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः १६ मङ्गसीर, २०७१ इटहरी उपमहानगरम् इति घोषितम्। पूर्वतन [[एकम्बा|एकम्बा]], [[खनार]], [[पकाली]], [[हांसपोसा]] च ग्रामविकाससमितयः समाविष्टाः इयं नगरं निर्मितं। <ref>{{Cite web |url=https://www.blastkhabar.com/news/2018/06/25/85710.html |title=प्रदेश एकमा चम्किदै इटहरी |website=ब्लाष्ट खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। अत्र विभिन्नजातीयधर्मसंस्कृतिजनाः निवसन्ति । मुख्य इटहरि [[थारु जाति|थारु]] [[ब्राह्मण|ब्राह्मण]], [[क्षत्रीय]], [[नेवार जाति|नेवार]], [[राई जाति|राई]], [[लिम्बू जाति|लिम्बू]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[तामाङ जाति|तामङ]], मुसहर, [[मुस्लिम]] तथा इटहरी उपमहानगरपालिका, यत्र मुख्यसमुदायाः निवसन्ति, [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[थारु भाषा|थारु]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[राईभाषा|राई]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बू]], [[तामाङ भाषा|तामाङ्ग]], [[सुनुवार भाषा|सुनुवार]] तथा [[नेवारी भाषा|नेवारी]] इति भाष्यते। तथापि मुख्यभाषा सम्पर्कभाषा नेपाली प्रचलति। ==नामकरण== [[महेन्द्रराजमार्ग]] उद्घाटनस्य अनन्तरं पूर्वीनेपालस्य संगमस्य च अनन्तरं इटहरी-नामकम् अस्य क्षेत्रस्य आदिवासीनां [[थारुजाति|थारु]] जनानां भाषात् उत्पन्नम् इति स्थानीय मते। अस्मिन् स्थाने प्राचीनकालात् एव इष्टकानां प्रयोगः विविधप्रयोजनानां कृते भवति स्म, ततः [[राणा शासनकाल|राणाशासनम्]] उत्तरार्धे इष्टकाकाष्ठैः निर्मितं 'तुरुङ्ग' (अपराधिनः पादौ मोजायां स्थापयित्वा दण्डयितुं यन्त्रम्) निर्मितम् आसीत् देशीये [[थारुभाषा|थारुभाषा]] इष्टकाः 'इत्' इति, काष्ठकारागाराः 'हरि' इति कथ्यन्ते । 'इटहरि' इति नाम 'इट'+'हरि' इति संयोगात् निष्पन्नम् ।<ref>{{Cite web |url=https://purbelinews.com/pradesh/127971 |title=प्रदेशको राजधानी बन्न योग्य इटहरी |website=पूर्वेली न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://purbelinews.com/pradesh/127971 |archive-date=2022-01-29 }}</ref> == इतिहास== वि.सं. २०५४ नगरस्य प्रथम निर्वाचनम् अभवत्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/85704-85704 |title=इटहरीका पहिलो मेयर प्रदेशसभामा विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/new-story/16383/ |title=हत्या गरिएका पतिको सपना पूरा गर्न उपमेयरमा उठिन् रायमाझी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> इतपरं वि.सं. २०७४, २०७९ वर्षे उपमहानगरस्य स्थानीय तहको निर्वाचनम् नूतन नेतृत्वं निर्वाचितम्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/74743-74743 |title=इटहरी उपमहानगरमा एमाले विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/story/17587/2017/11/6/election/bZHbxQ7oEJ |title=इटहरीको नेतृत्व एमालेको पोल्टामा, द्वारिकलाल चौधरी मेयरमा विजयी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। == वडागत विवरण == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ इटहरी उपमहानगरपालिकायाः वडागत तथ्याङ्क |- ! नूतन वडा !! समाविष्ट पूर्वतन क्षेत्राणि !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[हाँसपोसा]] (१,३,९) || १०,६४१ || ४.३३ || २४५७.५१ |- | २ || इटहरी (२) || १९,५९४ || ११.७९ || १६६१.९२ |- | ३ || इटहरी (३) || ६,५४८ || १२.४१ || ५२७.६४ |- | ४ || इटहरी (४) || १९,५१२ || ३.०५ || ६३९७.३८ |- | ५ || इटहरी (५) || २१,२३३ || ३.०२ || ७०३०.७९ |- | ६ || इटहरी (१) || ७,२५९ || ०.४५ || १६१३१.११ |- | ७ || इटहरी (६) || ६,००४ || ३.४८ || १७२५.२९ |- | ८ || इटहरी (७) || १२,३२० || ३ || ४१०६.६७ |- | ९ || इटहरी (८) || ९,१९९ || १.४८ || ६२१५.५४ |- | १० || [[खनार]] (१-३) || ६,७७९ || ३.३२ || २०४१.८७ |- | ११ || [[खनार]] (७-९) || ५,०७३ || ४.१९ || १२१०.७४ |- | १२ || [[खनार]] (४) || ४,८७० || २.०२ || २४१०.८९ |- | १३ || [[खनार]] (५-६) || ९,९३७ || ३.६७ || २७०७.६३ |- | १४ || इटहरी (९) र [[एकम्बा]] (८-९) || ६,२६६ || ७.६५ || ८१९.०८ |- | १५ || [[एकम्बा]] (१,५-७) || २,९४० || ४.५८ || ६४१.९२ |- | १६ || [[एकम्बा]] (२-४) र [[पकली]] (६-८) || ९,३०९ || ८.५१ || १०९३.८९ |- | १७ || [[पकली]] (३-५) र [[हाँसपोसा]] (७-८) || १२,१०७ || ४.९४ || २४५०.८१ |- | १८ || [[पकली]] (१-२,९) || ५,३१० || ६.८५ || ७७५.१८ |- | १९ || [[हाँसपोसा]] (४-६) || ९,२४२ || ३.१८ || २९०६.२९ |- | २० || [[हाँसपोसा]] (२) || १३,०९८ || १.८७ || ७००४.२८ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''कूलयोग''' || '''१,९७,२४१''' || '''९३.७९''' || '''२१०३.०१''' |} ==भूगोल== आहत्य ९३.७८ वर्गकिलोमीटर क्षेत्रे विस्तृते समुद्रतलात् ११६ तः १६४ मीटर यावत् ऊर्ध्वता च स्थितस्य इटहरी-नगरस्य ३० हेक्टर-अधिकभूमिषु विस्तृताः आवासीय-व्यापारिकक्षेत्राणि सन्ति । भौगोलिकदृष्ट्या इटहरी-नगरं समतलभूभागे स्थितम् अस्ति । [[कोशीजलबन्धः]] २० किलोमीटर् दूरे अस्ति । [[धरान उपमहानगरनगरपालिका| धरान उपमहानगरनगरम्]] इटहरीतः उत्तरदिशि १२ किलोमीटर् दूरे, दक्षिणदिशि [[विराटनगरमहानगरम्]] २२ किलोमीटर् दूरे स्थितानि। ==जनसंख्या== द्वादश राष्ट्रीयजनगणना, २०७८ अनुसारं कुलजनसंख्या १,९७,२४१ अस्ति तथा च अत्र ५०,३५० गृहाणि सन्ति ।<ref name="जनगणना २०७८"/> ==धार्मिक केन्द्र== इटहरी नगरीयक्षेत्रे कृष्णप्रणामीमन्दिरं, राधाकृष्णमन्दिरं, मानवधर्मसेवासमितिः, थारुबिचुधामीग्रामथान्, कचनामहादेवः, राजदेवी, सुन्दरदेवी, जौडीमन्दिरं,शिवमन्दिरं, दक्षिणकालीमन्दिरं, मनकामनामन्दिरं च सन्ति । इटहरी-नगरस्य स्वकीयः अद्वितीयः विशेषः अस्ति, यत्र [[दशहरा|दशैं]], [[भातृपूजा|भाई टीका]], [[तीज]], [[जितिया]], [[समाचकेवा]], [[तिला संक्रांति]], [[सिरुवा पर्व]], [[होली]], [[कृष्णजन्माष्टमी]] इत्यादयः उत्सवाः सन्ति। बुद्धपूर्णिमा, [[ल्होसार|ल्होसार]], [[छैठ]], [[राम नवमी]], [[ईद उल फितर|ईद]], बकरईद एवं [[रमजान]] अपि कानिचनजनाः आचरन्ति। == मौसम == इटहरी-नगरस्य तापमानं शीतऋतौ १०-१८ डिग्री सेल्सियस्, उष्णऋतौ ३०-४२.३ डिग्री सेल्सियस् च भवति । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{सुनसरी मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सुनसरीमण्डलस्य नगरपालिकाः]] 6olutpdlogn8k43s68lk0uoz9ol91j7 संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि (सं॰अ॰अ॰) 0 80304 502182 501071 2026-11-14T02:36:27Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502182 wikitext text/x-wiki {{देश|conventional_long_name=संयुक्तारबामीरियराज्यानि|common_name=सं॰अ॰अ॰|native_name={{native name|अरबी|الإمارات العربية المتحدة}}<br />{{लिप्यंतरणम्|अल्-ʾइमारात् अल्-ʿअरबीयह् अल्-मुत्तःइदह्}}|image_flag=Flag of the United Arab Emirates.svg|image_coat=Emblem of the United Arab Emirates.svg|symbol_type=[[Emblem of the United Arab Emirates|Emblem]]|national_motto={{lang|ar|الله الوطن الرئيس}}|national_anthem={{lang|ar|عيشي بلادي}}<br />"''[[Ishy Bilady|{{transliteration|ar|Īšiy Bilādī}}]]''"<br />"Long Live My Country"<br />{{parabr}}{{center| }}|image_map=United Arab Emirates (orthographic projection).svg|capital=[[Abu Dhabi]]|largest_city=<!-- Don't change to Abu Dhabi without a citation -->[[Dubai]]<br />{{coord|25|15|N|55|18|E|display=inline}}|official_languages=[[Modern Standard Arabic|Arabic]]<ref>{{cite web |title=Fact sheet |url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |website=United Arab Emirates |publisher=U.ae |access-date=31 August 2020 |archive-date=18 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118101755/https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |deadurl=yes }}</ref>|demonym=[[Emiratis|Emirati]]<ref name=WorldFactbook/>|government_type=[[Federal monarchy|Federal]] [[Islamic monarchy|Islamic]] [[parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[semi-constitutional monarchy]]<ref>{{cite book|last=Stewart|first=Dona J.|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives|publisher=Routledge|date=2013|location=London and New York|isbn=978-0415782432|page=155}}</ref><ref>{{cite book|last=Day|first=Alan John|title=Political Parties of The World|url=https://archive.org/details/politicalparties0004daya|publisher=Stockton|date=1996|isbn=1561591440|page=[https://archive.org/details/politicalparties0004daya/page/599 599]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|title=United Arab Emirates Constitution|work=UAE Ministry of Justice|access-date=10 October 2018|accessdate=2022-10-19|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011053637/https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|deadurl=yes}}</ref>|leader_title1=[[President of the United Arab Emirates|President]]|leader_name1=[[Mohamed bin Zayed Al Nahyan]]<ref>{{cite news |title=Sheikh Mohamed bin Zayed Al Nahyan elected as new UAE president |url=https://gulfnews.com/uae/government/sheikh-mohamed-bin-zayed-al-nahyan-elected-as-uae-president-1.1652518419842 |access-date=14 May 2022 |work=[[Gulf News]] |date=14 May 2022}}</ref>|leader_title2=[[List of prime ministers of the United Arab Emirates|Vice President and<br>Prime Minister]]|leader_name2=[[Mohammed bin Rashid Al Maktoum]]|legislature={{plainlist| * [[Federal Supreme Council]] * [[Federal National Council]] }}|sovereignty_type=[[History of the United Arab Emirates|Establishment]]|established_event1=[[Emirate of Ras Al Khaimah]]|established_date1=1708|established_event2=[[Emirate of Sharjah|Sharjah]]|established_date2=1727|established_event3=[[Emirate of Abu Dhabi|Abu Dhabi]]|established_date3=1761|established_event4=[[Emirate of Umm Al Quwain|Umm Al Quwain]]|established_date4=1768|established_event5=[[Emirate of Ajman|Ajman]]|established_date5=1816|established_event6=[[Emirate of Dubai|Dubai]]|established_date6=1833|established_event7=[[Emirate of Fujairah|Fujairah]]|established_date7=1879|area_km2=83,600|area_rank=114th|area_sq_mi=32,278 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]-->|percent_water=negligible|population_estimate_year=2020|population_estimate=9,282,410<ref name="u.ae">{{cite web|url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet/|title=United Arab Emirates Population (2020)|website=u.ae|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221201042209/https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet/|archivedate=2022-12-01|access-date=2022-11-19|deadurl=yes}}</ref>|population_census=4,106,427|population_estimate_rank=92nd|population_census_year=2005|population_density_km2=121|population_density_sq_mi=256 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]-->|population_density_rank=110th|GDP_PPP={{increase}} $779.234 billion<ref name=imf2>{{cite web |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report |title=United Arab Emirates |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref>|GDP_PPP_year=2022|GDP_PPP_rank=34th|GDP_PPP_per_capita={{increase}} $78,255<ref name=imf2/>|GDP_PPP_per_capita_rank=6th|GDP_nominal={{increase}} $501.354 billion<ref name=imf2/>|GDP_nominal_year=2022|GDP_nominal_rank=32nd|GDP_nominal_per_capita={{increase}} $50,349<ref name=imf2/>|GDP_nominal_per_capita_rank=21st|Gini=26.0 <!--number only-->|Gini_year=2018|Gini_rank=|HDI=0.911 <!--number only-->|HDI_year=2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->|HDI_rank=26th|currency=[[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]|currency_code=AED|time_zone=[[Time in the United Arab Emirates|United Arab Emirates Standard Time]]|utc_offset=+04:00|date_format=dd/mm/yyyy|drives_on=right<!-- The steering wheel is on the left hand side of the car, but they drive on the right hand side of the road – that is driving on the right-->|calling_code=[[Telephone numbers in the United Arab Emirates|+971]] <!--- <nowiki>|</nowiki> Communication Companies = Etisalat<ref>{{cite web|url=http://www.etisalat.ae/|title=Welcome to Etisalat|publisher=Etisalat.ae}}</ref> <nowiki>|</nowiki> Communication Companies = du<ref>{{cite web|url=http://www.du.ae/|title=Emirates Integrated Telecommunications Company|publisher=Du.ae}}</ref> <nowiki>|</nowiki> Local calling_code = {{unbulleted list|[[Abu Dhabi]]: 02|[[Dubai]]: 04|[[Sharjah (emirate)|Sharjah]] nd [[Ajman]] : 06|[[Al-Ain]]: 03|[[Fujairah]]: 09|[[Umm al-Quwain]] and [[Ras al-Khaimah]]: 07}} ---->|cctld={{unbulleted list |[[.ae]] |[[emarat|امارات.]]}}|footnotes=<div style="background:#ddf;padding:0.2em;font-size:135%;text-align:center;">'''[[Portal:United Arab Emirates|United Arab Emirates portal]]'''</div>}} <references /> '''संयुक्तारबामीरियराज्यानि''' ( '''UAE''' ; {{Lang-ar|الإمارات العربية المتحدة}} {{Transl|ar|al-ʾImārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah}} ), वा '''अमीरियराज्यानि''' ( {{Lang-ar|الإمارات}} {{Transl|ar|al-ʾImārāt}} ), पश्चिमजम्बूद्वीपे ( The Middle East ) स्थितः देशः अस्ति। अरबद्वीपसमूहस्य पूर्वे अन्तभागे स्थितम् अस्ति, [[ओमान]] - [[सऊदी अरब]] - देशयोः सीमाः अस्ति, यदा तु फारस - खाते [[कतार]] - [[ईरान]] - देशयोः सह समुद्रीयसीमाः सन्ति |. अबुधाबी राष्ट्रस्य राजधानी अस्ति, दुबई, सर्वाधिकं जनसंख्यायुक्तं नगरं, अन्तर्राष्ट्रीयकेन्द्रम् अस्ति । संयुक्तारबामीरियराज्यानि सप्त अमीरियराज्य संघात् निर्मितं ऐच्छिकं राजतन्त्रम् अस्ति, यत्र अबुधाबी (राजधानी), अज्मान्, दुबई, फुजैराः, रस् अल् खैमाः, शार्जाः, उम्म् अल् ुक प्रत्येकं अमीरियराज्य एकेन अमीरेण शासितम् अस्ति तथा च अमीराः मिलित्वा संघीयसर्वोच्चपरिषदं निर्मान्ति | संघीय सर्वोच्चपरिषदः सदस्याः स्वसदस्यानां मध्ये एकं अध्यक्षं उपराष्ट्रपतिं च निर्वाचयन्ति । व्यवहारे अबुधाबी-नगरस्य अमीरः राष्ट्रपतिरूपेण कार्यं करोति, दुबई-नगरस्य शासकः उपराष्ट्रपतिः अपि च प्रधानमन्त्रिरूपेण कार्यं करोति । <ref name=":1">{{Cite web|title=United Arab Emirates's Constitution of 1971 with Amendments through 2004|url=https://www.constituteproject.org/constitution/United_Arab_Emirates_2004.pdf|website=ConstituteProject.org|accessdate=29 October 2017}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.constituteproject.org/constitution/United_Arab_Emirates_2004.pdf "United Arab Emirates's Constitution of 1971 with Amendments through 2004"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </cite></ref> २०१३ तमे वर्षे देशस्य जनसंख्या ९२ लक्षं आसीत्, येषु १४ लक्षं अमीरातीनागरिकाः, ७८ लक्षं प्रवासिनः च आसन् । <ref name="natur">Habboush, Mahmoud. (10 October 2013) [http://uk.reuters.com/article/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 Call to naturalise some expats stirs anxiety in the UAE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714171325/http://uk.reuters.com/article/2013/10/10/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 |date=2014-07-14 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714171325/http://uk.reuters.com/article/2013/10/10/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 |archivedate=2014-07-14 |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://uk.reuters.com/article/2013/10/10/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 |access-date=2024-09-15 |deadurl=yes}}.</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.migrationpolicy.org/article/labor-migration-united-arab-emirates-challenges-and-responses|title=Labor Migration in the United Arab Emirates: Challenges and Responses|publisher=migrationpolicy.org|accessdate=12 February 2016|date=18 September 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.migrationpolicy.org/article/labor-migration-united-arab-emirates-challenges-and-responses "Labor Migration in the United Arab Emirates: Challenges and Responses"]. migrationpolicy.org. 18 September 2013<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14703998|title=United Arab Emirates country profile|date=28 September 2016|accessdate=23 October 2016}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14703998 "United Arab Emirates country profile"]. </cite></ref> २०२० तमे वर्षे संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि-देशस्य जनसंख्या प्रायः ९९ लक्षं भवति।<ref name="worldometers.info">{{Cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/united-arab-emirates-population/|title=United Arab Emirates Population (2022)|website=www.worldometers.info}}</ref> संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि-देशे १,२५,००० वर्षाणाम् अधिकं कालात् जनाः निवसन्ति । मेसोपोटामिया, [[ईरान|पारस्य]], [[भारतम्|भारत]] इत्यादीनां बहूनां सभ्यतानां व्यापारस्य चतुर्मार्ग अभवत् । <ref name="auto">{{Cite web|last=thedigitalphilatelist|date=8 January 2021|title=United Arab Emirates|url=https://thedigitalphilatelist.com/united-arab-emirates/|accessdate=8 July 2021|website=The Digital Philatelist|language=en-AU}}</ref> [[इस्लाम्-मतम्|इस्लामधर्मः]] आधिकारिकधर्मः [[अरबीभाषा]] च राजभाषा अस्ति । संयुक्त अरब अमीरियराज्यानिस्य सिद्धतैलस्य प्राकृतिकवायुस्य च भण्डारः क्रमशः विश्वस्य षष्ठः सप्तमः च बृहत्तमः अस्ति । <ref name="EIA">{{Cite web|url=https://www.eia.gov/beta/international/data/browser/#/?pa=00000000000000000000000000000000002&c=vvvvuvo&ct=0&tl_id=5-A&vs=INTL.57-1-AFG-TBPD.A&vo=0&v=H&start=2014&end=2016|title=Production of Crude Oil including Lease Condensate 2016|publisher=U.S. [[Energy Information Administration]]|format=CVS download|accessdate=27 May 2017}}</ref> <ref>U.S. Energy Information Administration, [http://www.eia.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=5&pid=57&aid=6 International Energy Statistics], accessed 17 January 2019.</ref> अबूधाबी-अमीरियराज्यस्य शासकः देशस्य प्रथमः राष्ट्रपतिः च जायद बिन सुल्तान अल नह्यान्, स्वास्थ्यसेवायां, शिक्षायां, आधारभूतसंरचनेषु च तेलस्य राजस्वस्य निवेशं कृत्वा संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि-देशस्य विकासस्य निरीक्षणं कृतवान्। <ref name="bbc.co.uk">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14703998|title=United Arab Emirates profile|date=14 November 2012}}</ref> उपसागरसहकारपरिषदः सदस्येषु संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि अर्थव्यवस्था सर्वाधिकं विविधा अस्ति । <ref>{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/datamapper/index.php|title=IMF Data Mapper|publisher=Imf.org|accessdate=12 February 2016}}</ref> एकविंशतितमे शतके देशः तैल-गैसयोः उपरि न्यूनतया निर्भरः जातः, आर्थिकदृष्ट्या पर्यटन-व्यापारयोः विषये केन्द्रितः अस्ति । सर्वकारः आयकरं न गृह्णाति, यद्यपि निगमकरः स्थापितः अस्ति तथा च २०१८ तमे वर्षे ५% मूल्यवर्धितकरः स्थापितः <ref>{{Cite news|url=https://gulfnews.com/business/economy/vat/new-era-in-uae-as-vat-takes-effect-1.2149627|title=New era in UAE as VAT takes effect|date=1 January 2018|accessdate=12 July 2018}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAugustine2018">Augustine, Babu Das (1 January 2018). </cite></ref> एम्नेस्टी इन्टरनेशनल्, फ्रीडम हाउस तथा ह्यूमन राइट्स् वॉच इत्यादयः मानवाधिकारसमूहाः सं॰अ॰अ॰-देशं मानवअधिकारविषये सामान्यतया घटिया इति मन्यन्ते, यत्र नागरिकाः शासनस्य आलोचनां कुर्वन्ति यत् कारागारं कृत्वा यातनां दत्तं भवति, राज्यसुरक्षायन्त्रेण उत्पीडिताः परिवाराः, बलात् अन्तर्धानस्य प्रकरणाः च भवन्ति <ref>{{Cite web|title=United Arab Emirates Archives|url=https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/united-arab-emirates/report-united-arab-emirates/|website=[[Amnesty International]]|accessdate=3 April 2022|language=en}}</ref> <ref name="usdep">{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2013/nea/220380.htm|title=2013 Human Rights Reports: United Arab Emirates|website=[[US Department of State]]|quote=Sharia (Islamic law) courts, which adjudicate criminal and family law, have the option of imposing flogging as punishment for adultery, [[prostitution]], consensual premarital sex, pregnancy outside marriage, defamation of character, and drug or alcohol abuse.}}</ref> सभा, संघ, पत्रिका, अभिव्यक्ति, धर्म इत्यादयः व्यक्तिगताधिकाराः अपि भृशं दमनं कुर्वन्ति । <ref>{{Cite web|title=Report on the situation of journalists in the UAE Input for the Secretary General Report on the safety of journalists and the issue of impunity|url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Journalists/GA72/InternationalCentreJusticeHumanRights.pdf|website=ohchr.org|publisher=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|accessdate=12 May 2022|language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Journalists/GA72/InternationalCentreJusticeHumanRights.pdf "Report on the situation of journalists in the UAE Input for the Secretary General Report on the safety of journalists and the issue of impunity"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''ohchr.org''. </cite></ref> सं॰अ॰अ॰ - देशः मध्यमशक्तिः इति मन्यते । इदं [[संयुक्तराष्ट्रसङ्घः|संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य]], अरबलीगस्य, इस्लामिकसहकारसङ्गठनस्य, ओपेकस्य, असंलग्नआन्दोलनस्य, उपसागरसहकारपरिषदस्य (GCC) सदस्यम् अस्ति । h4otxv96rh48w30jeavf7fhcxse55nk नेपालस्य नगराणि 0 92575 502171 502044 2026-11-14T00:26:27Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502171 wikitext text/x-wiki {{Location map+ | Nepal |float = right |width = 400 |caption = {{center|नेपालस्य ''महानगरपालिकाः'' ''उपमहानगरपालिकाः'' च}}<br/>काष्ठमण्डप उपत्यकास्थिताः नगराणिः [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] एवं [[काष्ठमण्डपनगरम्]] <br> रक्तविन्दू:महानगरपालिका दर्शायति <br> हरितविन्दू:उपमहानगरपालिका दर्शायति |places = {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[काष्ठमण्डपनगरम्|काष्ठमण्डपनगरम्]]</small> |position=top |background=yellow |mark=City locator 11.svg |marksize=15 |lat_deg= 27 | lat_min= 41 |lon_deg= 85 | lon_min= 21 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]</small> |position=top |background= |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 28 | lat_min= 12 |lon_deg= 83 | lon_min= 59 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]</small> |position=bottom |background= |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 40 |lon_deg= 84 | lon_min= 35 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]]</small> |position=right |background= |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 40 |lon_deg= 85 | lon_min= 20 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगन्ज]]</small> |position=right |background= |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 0 |lon_deg= 84 | lon_min= 52 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]]</small> |position=left |background= |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 26 | lat_min= 29 |lon_deg= 87 | lon_min= 17 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[घोराही उपमहानगरपालिका|घोराही]]</small> |position=right |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 28 | lat_min= 02 |lon_deg= 82 | lon_min= 29 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]]</small> |position=top |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 28 | lat_min= 42 |lon_deg= 80 | lon_min= 34 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[इटहरी उपमहानगरपालिका|इटहरी]]</small> |position=right |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 26 | lat_min= 39 |lon_deg= 87 | lon_min= 16 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]]</small> |position=right |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 26 | lat_min= 42 |lon_deg= 85 | lon_min= 55 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]]</small> |position=right |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 42 |lon_deg= 83 | lon_min= 27 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]</small> |position=top |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 25 |lon_deg= 85 | lon_min= 02 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[तुलसीपुर उपमहानगरपालिका|तुल्सीपुर]]</small> |position=top |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 28 | lat_min= 15 |lon_deg= 82 | lon_min= 32 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]</small> |position=top |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 26 | lat_min= 49 |lon_deg= 87 | lon_min= 17 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]]</small> |position=left |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 28 | lat_min= 3 |lon_deg= 81 | lon_min= 37 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[कलैया उपमहानगरपालिका|कलैया]]</small> |position=left |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 2 |lon_deg= 85 | lon_min= 0 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[जीतपुरसिमरा उपमहानगरपालिका|जीतपुरसिमरा]]</small> |position=right |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 9 |lon_deg= 84 | lon_min= 58 }} }} [[नगराणि]] नेपालदेशस्य नगराणि च नगरपालिकानां अन्तर्गतं समाविष्टानि सन्ति । नेपालदेशस्य नगरपालिका कस्यचित् मण्डलस्य उप-एककम् अस्ति । [[नेपालसर्वकारेण]] नगरपालिका भवितुं न्यूनतममापदण्डाः निर्धारिताः सन्ति । एतेषु मापदण्डेषु कतिपया जनसंख्या, आधारभूतसंरचना, राजस्वं च अन्तर्भवति । सम्प्रति नेपाले २९३ नगरपालिकाः सन्ति, येषु ६ [[महानगरनगराणि]], ११ [[उपमहानगरनगराणि]] २७६ च [[नगरनगराणि]] सन्ति । तदतिरिक्तं ४६० [[ग्रामीणनगराणि]] सन्ति, ये मिलित्वा नेपाले कुलम् ७५३ [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] सन्ति<ref>{{cite web|url=https://opendatanepal.com/dataset/total-number-of-local-bodies-and-wards-per-district-of-nepal/resource/8a52101b-4e22-435f-ba55-f2bd688799e5|title=Total number of local bodies and ward|date=4 March 2018|publisher=Open Data Nepal|access-date=11 November 2020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200205011503/http://opendatanepal.com/dataset/total-number-of-local-bodies-and-wards-per-district-of-nepal/resource/8a52101b-4e22-435f-ba55-f2bd688799e5 |date=5 February 2020 }}</ref>। नेपालको राजधानी र सबैभन्दा ठूलो सहर [[काष्ठमण्डपनगरम्]]<ref>{{Cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/nepal-population/cities/|title=Population of Cities in Nepal (2020)|website=worldpopulationreview.com|access-date=2019-07-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190728020537/http://worldpopulationreview.com/countries/nepal-population/cities/ |date=2019-07-28 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.welcomenepal.com/places-to-see/kathmandu.html|title=Kathmandu|last=Nepal|first=Naturally|website=Naturally Nepal|language=en|access-date=2019-07-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190728020538/https://www.welcomenepal.com/places-to-see/kathmandu.html |date=2019-07-28 }}</ref>। क्षेत्रानुसारं बृहत्तमं महानगरम् अस्ति [[पोखरा महानगरम्|पोखरा]], यस्य क्षेत्रफलं ४६४.२८ वर्गकिलोमीटर् अस्ति, यदा तु लघुतमं महानगरम् अस्ति [[ललितपुर महानगरम्|ललितपुर]], यस्य क्षेत्रफलं ३६.१२ वर्गकिलोमीटर् अस्ति । तथैव क्षेत्रानुसारं बृहत्तमं उपमहानगरं [[घोराही उपमहानगरनगरम्|घोराही]] अस्ति, यस्य क्षेत्रफलं ५२२.२१ वर्गकिलोमीटर् अस्ति, जनसंख्यायाः अनुसारं बृहत्तमं उपमहानगरीयं नगरं [[जनकपुरधाम उपमहानगरनगरम्|जनकपुरम्]] अस्ति, यस्य जनसंख्या १,५९,४६८ अस्ति<ref>{{Cite news|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2017-03-13/pokhara-lekhnath-becomes-largest-metropolitan-city.html|title=Pokhara Lekhnath becomes largest metropolitan city|access-date=16 June 2017|language=en}}</ref>। क्षेत्रानुसारं बृहत्तमा नगरपालिका सित्गङ्गा अस्ति, यस्य क्षेत्रफलं ६१०.४३ वर्गकिलोमीटर् अस्ति<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/nepal-mun-admin.php?adm2id=5106|title=Sitganga Municipality in Nepal|access-date=19 March 2018}}</ref>। == वर्गीकरणानुसार नगराणि == नेपालस्य स्थानीयशासनसञ्चालन ऐन, २०७४ तथा च नगरपालिका इति मन्तव्यस्य स्थानीयस्तरस्य न्यूनतमजनसंख्या उल्लिखिताः अन्ये प्रमुखाः मापदण्डाः सन्ति यत् हिमालयस्य मण्डलस्य न्यूनतमजनसंख्या १०,००० भवितुमर्हति, तथा च पर्वतमण्डलेषु, आन्तरिकतरायमण्डलेषु, तराईमण्डलेषु, काठमाण्डौ उपत्यकासु च न्यूनतमजनसंख्या ४०,०००, क्रमशः ५०,०००, ७०,०००, एकलक्षं च । उपमहानगरस्य जनसंख्या द्विलक्षं, महानगरस्य जनसंख्या ५ लक्षं च भवेत् <ref>{{Cite web |title=स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ |url=https://mofaga.gov.np/news-notice/1697 |access-date=13 Jan 2024 |website=सङ्‍घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=ne |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240301023820/https://www.mofaga.gov.np/news-notice/1697 |archivedate=1 March 2024 |deadurl=yes}}</ref> । वर्गीकरण: [[संघीयकार्याणां सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः (नेपालः)]] आधारभूतसंरचनायाः सामाजिकविकासस्य च आधारेण स्थानीयस्तरस्य चतुर्णां वर्गेषु वर्गीकरणं कृतवान् अस्ति<ref>{{Cite web|date=2019-12-23|title=दुर्गम र सुगमको आधारमा स्थानीय तहको विभाजन : हेर्नुहोस् तपाईंको स्थानीय तह कुन वर्ग छ ?|url=https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/|access-date=2020-12-21|website=सजिलो सञ्जाल}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001212003/https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/ |date=2020-10-01 }}</ref>। {| class="wikitable" ! colspan="2" |वर्गीकरण !प्रकार !सङ्ख्या |- | bgcolor="MistyRose" | |वर्ग 'क' |अति दुर्गम |१८ |- | bgcolor="Moccasin" | |वर्ग 'ख' |दुर्गम |४३ |- | bgcolor="PaleTurquoise" | |वर्ग 'ग' |मध्यम |१३३ |- | |वर्ग 'घ' |सुगम |९९ |} '''गाढा'''मा सूचीकृत सहरहरू नेपालका आ-आफ्ना प्रदेशका राजधानीहरू हुन् भने '''गाढा''' र ''छड्के'' देशको राजधानी हो। [[File:Nepal Urban Municipality.svg|center|thumb|750x750px|{{Color box|red}} महानगरपालिका {{Color box|#ff6600}} उपमहानगरपालिका {{Color box|#ffcc00}} नगरपालिका]] === महानगरपालिका === {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" |+ !नाम !मण्डलम् !प्रदेश !जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]) !क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>) !जनघनत्व (वर्ग किमी) !# वडा सङ्ख्या !वेबसाइट |- |'''''[[काष्ठमण्डपनगरम्|काष्ठमण्डपनगरम्]]''''' |[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |८,६२,४०० |४९.४५ |१७,००० |३२ |[http://www.kathmandu.gov.np/en] |- |'''[[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा ]]''' |[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]] |५,१३,५०४ |४६४.२४ |१,१०० |३३ |[https://web.archive.org/web/20241014122024/https://pokharamun.gov.np/] |- |[[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]] |[[चितवनमण्डलम्|चितवन]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |३,६९,२६८ |४३२.९५ |८५० |२९ |[https://web.archive.org/web/20201204081245/https://www.bharatpurmun.gov.np/] |- |[[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] |[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |२,९४,०९८ |३६.१२ |८,१०० |२९ |[https://web.archive.org/web/20201226094611/https://lalitpurmun.gov.np/] |- |[[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगञ्ज]] |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |२,७२,३८२ |१३२.०७<ref name=":1">{{Cite web|url=http://cbs.gov.np/image/data/2017/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf|title=Population Ward Level 753 Local Unite|website=केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग|access-date=23 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085017/http://cbs.gov.np/image/data/2017/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf|archive-date=27 January 2018|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127085017/http://cbs.gov.np/image/data/2017/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf |date=27 January 2018 }}</ref> |२,१०० |३२ |[https://birgunjmun.gov.np/] |- |[[विराटनगर|विराटनगर महानगरपालिका]] |[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |२,४३,९२७ |७७.००<ref name=":1" /> |३,२०० |१९ |[http://biratnagarmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170125015129/http://biratnagarmun.gov.np/ |date=2017-01-25 }} |- |} {{anchor|Sub-metropolitan cities (उप-महानगरपालिका)}} === उपमहानगरपालिका === {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" !नाम !मण्डलम् !प्रदेशः !जनसङ्ख्या ([[नेपालस्य द्वादश राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]) !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनघनत्व (वर्ग किमी) !# वडा सङ्ख्या !वेबसाइट |- |[[घोराही उपमहानगरपालिका|घोराही]] |[[दाङमण्डलम्|दाङ]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |२,००,५३० |५२२.२१ |३८० |१९ |[http://ghorahimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902184840/http://ghorahimun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |'''[[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]]''' |[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |१,९८,७९२ |२६१.७५ |७६० |१९ |[http://dhangadhimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902185349/http://dhangadhimun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[इटहरी उपमहानगरपालिका|इटहरी]] |[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |१,९७,२४१ |९३.७८ |२,१०० |२० |[http://itaharimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902225605/http://itaharimun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |'''[[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]]''' |[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |१,९४,५५६ |९१.९७ |२,१०० |२५ |[http://www.janakpurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902182547/http://www.janakpurmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]] |[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |१,९४,३३५ |१०१.६१ |१,९०० |१९ |[http://butwalmun.gov.np/?language=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902180505/http://butwalmun.gov.np/?language=en |date=2017-09-02 }} |- |'''[[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]''' |[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१,९३,५७६ |२६१.५९ |७४० |१९ |[http://hetaudamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902181741/http://hetaudamun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[तुलसीपुर उपमहानगरपालिका|तुल्सीपुर]] |[[दाङमण्डलम्|दाङ]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |१,७९,७५५ |३८४.६३ |४७० |१९ |[http://tulsipurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902182124/http://tulsipurmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] |[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |१,६६,५३१ |१९२.३२ |८७० |२० |[https://web.archive.org/web/20170902181156/http://www.dharan.gov.np/en] |- |[[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]] |[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |१,६४,४४४ |८५.९४ |१,९०० |२३ |[http://www.nepalgunjmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902180650/http://www.nepalgunjmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[कलैया उपमहानगरपालिका|कलैया]] |[[बारामण्डलम्|बारा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |१,३६,२२२ |१०८.९४ |१,३०० |२७ |[http://kalaiyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902223305/http://kalaiyamun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[जीतपुरसिमरा उपमहानगरपालिका|जीतपुरसिमरा]] |[[बारामण्डलम्|बारा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |१,२७,३०७ |३१२.१८ |४१० |२४ |[http://www.jeetpursimaramun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907110349/http://jeetpursimaramun.gov.np/en |date=2018-09-07 }} |} {{anchor|Municipality (नगरपालिका)}} === नगरपालिका === {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" !नाम !मण्डलम् !प्रदेशः !जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]) !क्षेत्रफल !# वडा सङ्ख्या !वेबसाइट |- |[[बूढानीलकण्ठ नगरपालिका|बुढानिलकण्ठ ]] |[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१७७,५५७ |३४.८ |१३ |[http://www.budhanilkanthamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902225842/http://www.budhanilkanthamun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]] |[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]] |१५३,८६३ |२४५.०६ |१६ |[http://birendranagarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902224157/http://birendranagarmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[तारकेश्वर नगरपालिका|तारकेश्वर]] |[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१५१,४७९ |५४.९५ |११ |[http://www.tarakeshwormun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830110857/http://www.tarakeshwormun.gov.np/en |date=2017-08-30 }} |- |[[तिलोत्तमा नगरपालिका|तिलोत्तमा]] |[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |१४९,४७९ |१२६.१९ |१७ |[http://www.tilottamamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829054037/http://www.tilottamamun.gov.np/en |date=2017-08-29 }} |- |[[गोकर्णेश्वर नगरपालिका|गोकर्णेश्वर]] |[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१४९,३६६ |५८.५ |९ |[http://gokarneshwormun.gov.np/en] |- |[[सूर्यविनायक नगरपालिका|सूर्यविनायक]] |[[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१४०,०८५ |४२.४५ |१० |[http://www.suryabinayakmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903163357/http://www.suryabinayakmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[चन्द्रागिरी नगरपालिका|चन्द्रागिरी]] |[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१३६,८६० |४३.९ |१५ |[http://www.chandragirimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903121639/http://www.chandragirimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[टोखा नगरपालिका|टोखा]] |[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१३३,७५५ |१७.११ |११ |[http://www.tokhamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925054313/http://www.tokhamun.gov.np/en |date=2015-09-25 }} |- |[[मेचीनगर नगरपालिका|मेचीनगर]] |[[झापामण्डलम्|झापा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |१३३,०७३ |१९२.८५ |१५ |[https://web.archive.org/web/20201124152235/https://mechinagarmun.gov.np/] |- |[[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका|कागेश्वरी मनोहरा]] |[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१३०,४३३ |२७.३८ |९ |[http://www.kageshworimanoharamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904063328/http://www.kageshworimanoharamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[महालक्ष्मी नगरपालिका, ललितपुर|महालक्ष्मी]] |[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१२३,११६ |२६.५१ |१० |[http://www.mahalaxmimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904020551/http://www.mahalaxmimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[भीमदत्त नगरपालिका|भीमदत्त]] |[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |१२२,३२० |७८.२४ |१९ |[http://bheemdattamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902234635/http://bheemdattamun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[सुन्दरहरैँचा नगरपालिका|सुन्दरहरैँचा]] |[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |१२०,२१३ |११०.१६ |१२ |[http://www.sundardularimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903124809/http://www.sundardularimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[मध्यपुर थिमी नगरपालिका|मध्यपुर थिमी]] |[[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |११९,७५६ |११.४७ |९ |[http://madhyapurthimimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903121220/http://madhyapurthimimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[बिर्तामोड नगरपालिका|विर्तामोड]] |[[झापामण्डलम्|झापा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |११६,१९२ |७८.२४ |१० |[http://www.birtamodmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903132044/http://www.birtamodmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[नागार्जुन नगरपालिका|नागार्जुन]] |[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |११५,४३७ |२९.८५ |१० |[http://www.nagarjunmun.gov.np/en] |- |[[दमक नगरपालिका|दमक]] |[[झापामण्डलम्|झापा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |१०७,२२७ |७०.८६ |१० |[http://damakmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903120942/http://damakmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[त्रियुगा नगरपालिका|त्रियुगा]] |[[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |१०२,७२५ |५४७.४३ |१६ |[http://www.triyugamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903163757/http://www.triyugamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[लहान नगरपालिका|लहान]] |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |१०२,०३१ |१६७.१७ |२४ |[http://lahanmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903122224/http://lahanmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[कोहलपुर नगरपालिका|कोहलपुर]] |[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |१०१,६६७ |१८४.२६ |१५ |[http://www.kohalpurmun.gov.np/en] |- |[[गोदावरी नगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]] |[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |९८,७४६ |३०५.६३ |१२ |[http://www.attariyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903163404/http://www.attariyamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[गोदावरी नगरपालिका, ललितपुर|गोदावरी]] |[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |९७,६३३ |९६.११ |१४ |[http://godawarimunlalitpur.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205222356/https://godawarimunlalitpur.gov.np/en |date=2020-12-05 }} |- |[[वाणगङ्गा नगरपालिका|वाणगङ्गा]] |[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |९६,७१४ |२३३.६८ |११ |[http://www.bangangamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903115154/http://www.bangangamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[सिराहा नगरपालिका|सिराहा]] |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |९५,४१० |९४.२ |२२ |[http://Sirahamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903121009/http://sirahamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[बराहक्षेत्र नगरपालिका|बराहक्षेत्र]] |[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |९१,०८७ |२२२.०९ |११ |[http://barahamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201115645/https://barahamun.gov.np/ |date=2020-12-01 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[लम्कीचुहा नगरपालिका|लम्कीचुहा]] |[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |९०,९७१ |२२५ |१० |[http://www.lamkichuhamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180402220827/http://www.lamkichuhamun.gov.np/en |date=2018-04-02 }} |- |[[रत्ननगर नगरपालिका|रत्ननगर]] |[[चितवनमण्डलम्|चितवन]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |८९,९०५ |६८.६८ |१६ |[https://www.ratnanagarmun.gov.np/]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |[[टीकापुर नगरपालिका|टीकापुर]] |[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |८९,८३५ |१२१.९२ |९ |[http://tikapurmun.gov.np/en] |- |[[कपिलवस्तु नगरपालिका|कपिलवस्तु]] |[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |८८,८७४ |१३६.९१ |१२ |[http://kapilvastumun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903120059/http://kapilvastumun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[चाँगुनारायण नगरपालिका|चाँगुनारायण]] |[[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |८८,०८३ |६२.९८ |९ |[http://www.changunarayanmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904015950/http://www.changunarayanmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका|लुम्बिनी सांस्कृतिक]] |[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |८७,३८३ |११२.२१ |१३ |[http://www.lumbinisanskritikmun.gov.np] |- |[[कावासोती नगरपालिका|कावासोती]] |[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]] |८६,८२१ |१०८.३४ |१७ |[http://www.kawasotimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904015711/http://www.kawasotimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[घोडाघोडी नगरपालिका|घोडाघोडी]] |[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |८६,०३४ |३५४.४५ |१२ |[http://www.ghodaghodimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903120238/http://www.ghodaghodimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[शिवराज नगरपालिका|शिवराज]] |[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |८४,८१० |२८४.०७ |११ |[http://www.shivarajmun.gov.np/en] |- |[[अर्जुनधारा नगरपालिका|अर्जुनधारा]] |[[झापामण्डलम्|झापा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |८४,०१८ |१०९.८६ |११ |[http://www.shaniarjunmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902112849/http://www.shaniarjunmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[चन्द्रपुर नगरपालिका|चन्द्रपुर]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |८१,८०७ |२४९.९६ |१० |[http://www.chandrapurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903205931/http://www.chandrapurmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[बेलबारी नगरपालिका|बेलबारी]] |[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |८१,७७१ |१३२.७९ |११ |[http://www.belbarimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903210742/http://www.belbarimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]] |[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |८१,५७८ |१४.७६ |१० |[http://kirtipurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903204932/http://kirtipurmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बरहथवा नगरपालिका|बरहथवा]] |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |८१,१२० |१०७.०५ |१८ |[http://barhathwamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903210718/http://barhathwamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[गैँडाकोट नगरपालिका|गैँडाकोट]] |[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]] |७९,३४९ |१५९.९३ |१८ |[http://www.gaindakotmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925112826/http://www.gaindakotmun.gov.np/en |date=2015-09-25 }} |- |[[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]] |[[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |७९,१३६ |६.८९ |१० |[http://bhaktapurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903122701/http://bhaktapurmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[व्यास नगरपालिका|व्यास]] |[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]] |७८,९३९ |२४८ |१४ |[http://vyasmun.gov.np/en] |- |[[सैनामैना नगरपालिका|सैनामैना]] |[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |७८,३९३ |१६२.१८ |११ |[http://www.sainamainamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012723/http://www.sainamainamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[बर्दघाट नगरपालिका|बर्दघाट]] |[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|नवलपरासी(बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |७६,७०३ |१६२.०५ |१६ |[https://web.archive.org/web/20241023061748/https://bardaghatmun.gov.np/] |- |[[बुद्धभूमि नगरपालिका|बुद्धभूमि]] |[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |७६,५०७ |३६६.६७ |१० |[http://buddhabhumimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241112170357/https://buddhabhumimun.gov.np/ |date=2024-11-12 }} |- |[[इनरुवा नगरपालिका|इनरुवा]] |[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |७४,९१४ |७७.९२ |१० |[http://inaruwamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904010808/http://inaruwamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[गुलरिया नगरपालिका|गुलरिया]] |[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |७४,५०५ |११८.२१ |१२ |[http://gulariyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903210407/http://gulariyamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[सिद्धार्थनगर नगरपालिका|सिद्धार्थनगर]] |[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |७४,४३६ |३६.०३ |१३ |[http://siddharthanagarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903211116/http://siddharthanagarmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बर्दिबास नगरपालिका|बर्दिबास]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |७४,३६१ |३१५.५७ |१४ |[http://www.bardibasmun.gov.np/en] |- |[[शिवसताक्षी नगरपालिका|शिवसताक्षी]] |[[झापामण्डलम्|झापा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |७४,०७७ |१४५.८७ |११ |[http://www.shivasataximun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903211843/http://www.shivasataximun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बारबर्दिया नगरपालिका|बारबर्दिया]] |[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |७२,५३३ |२२६.०९ |११ |[http://barbardiyamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190226044006/http://barbardiyamun.gov.np/ |date=2019-02-26 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[गौशाला नगरपालिका|गौशाला]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |७२,४८१ |१४४.७३ |१२ |[http://www.gaushalamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903211931/http://www.gaushalamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[देवदह नगरपालिका|देवदह]] |[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |७२,४५७ |१३६.९५ |१२ |[http://www.devdahamun.gov.np/en] |- |[[पथरी शनिश्चरे नगरपालिका|पथरी शनिश्चरे]] |[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |७२,४५१ |७९.८१ |१० |[http://www.patharishanishcharemun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903211320/http://www.patharishanishcharemun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[सुनवल नगरपालिका|सुनवल]] |[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |७२,०८५ |१३९.१ |१३ |[http://www.sunwalmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904021324/http://www.sunwalmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[कृष्णपुर नगरपालिका|कृष्णपुर]] |[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |७१,५०० |२५२.७५ |९ |[http://Krishnapurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904020152/http://krishnapurmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[कमलामाई नगरपालिका|कमलामाई]] |[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |७१,०१६ |४८२.५७ |१४ |[http://kamalamaimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903115950/http://kamalamaimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[भद्रपुर नगरपालिका|भद्रपुर]] |[[झापामण्डलम्|झापा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |७०,९१३ |९६.३५ |१० |[http://bhadrapurmun.gov.np/en]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |[[उर्लाबारी नगरपालिका|उर्लाबारी]] |[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |७०,९०८ |७४.६२ |९ |[http://www.urlabarimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180411100310/http://www.urlabarimun.gov.np/en |date=2018-04-11 }} |- |[[राजविराज नगरपालिका|राजविराज]] |[[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |७०,८०३ |५५.६४<ref name=":०">{{cite web |title=स्थानिय तह |url=http://103.69.124.141 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180831065451/http://103.69.124.141/ |archive-date=31 August 2018 |access-date=20 April 2018}}</ref> |१६ |[http://www.rajbirajmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903212331/http://www.rajbirajmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[दुधौली नगरपालिका|दुधौली]] |[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |७०,२०७ |३९०.३९ |१४ |[http://www.dudhaulimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904011120/http://www.dudhaulimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[कृष्णनगर नगरपालिका|कृष्णनगर]] |[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |७०,१११ |९६.६६ |१२ |[http://www.krishnanagarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014413/http://www.krishnanagarmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[ईश्वरपुर नगरपालिका|ईश्वरपुर]] |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |६८,३७७ |१६३.८३ |१५ |[http://www.ishworpurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012529/http://www.ishworpurmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[बनेपा नगरपालिका|बनेपा]] |[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |६७,६९० |५४.५९ |१४ |[http://banepamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904015038/http://banepamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[खैरहनी नगरपालिका|खैरहनी]] |[[चितवनमण्डलम्|चितवन]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |६७,३८५ |८५.५५ |१३ |[http://www.khairhanimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904021343/http://www.khairhanimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[राप्ती नगरपालिका|राप्ती]] |[[चितवनमण्डलम्|चितवन]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |६६,६१७ |२१२.३१ |१३ |[http://raptimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904023410/http://raptimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[लालबन्दी नगरपालिका|लालबन्दी]] |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |६६,४१९ |२३८.५ |१७ |[http://www.laalbandimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170925130032/http://www.laalbandimun.gov.np/en |date=2017-09-25 }} |- |[[दुहवी नगरपालिका|दुहवी]] |[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |६६,०७४ |७३.६७ |१२ |[http://www.duhabibhaluwamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014920/http://www.duhabibhaluwamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[महाराजगञ्ज नगरपालिका|महाराजगन्ज]] |[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |६४,६४५ |११२.२१ |११ |[http://maharajgunjmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190216164014/http://maharajgunjmun.gov.np/ |date=2019-02-16 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[गौरीगङ्गा नगरपालिका|गौरीगङ्गा]] |[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |६४,५५८ |२४४.४४ |११ |[http://gaurigangamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006174217/https://gaurigangamun.gov.np/ |date=2024-10-06 }} |- |[[रामग्राम नगरपालिका|रामग्राम]] |[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |६४,०१७ |१२८.३२ |१८ |[http://ramgrammun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[गोलबजार नगरपालिका|गोलबजार]] |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |६३,८८५ |१११.९४ |१३ |[https://www.golbazarmun.gov.np/] |- |[[जलेश्वर नगरपालिका|जलेश्वर]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |६३,८०२ |४४.२६ |१२ |[http://jaleshwarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014419/http://jaleshwarmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[रामधुनी नगरपालिका|रामधुनी]] |[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |६३,४५२ |९१.६९ |९ |[http://ramdhunimun.gov.np/en/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241009201345/https://ramdhunimun.gov.np/en |date=2024-10-09 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बाँसगढी नगरपालिका|बाँसगढी]] |[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |६३,२५२ |२०६.०८ |९ |[http://www.bansgadhimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904013754/http://www.bansgadhimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[सबैला नगरपालिका|सबैला]] | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ६२,२८२ || ६४.४७ || १३ || [http://www.sabailamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209145137/http://www.sabailamun.gov.np/en |date=2017-12-09 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[पुनर्वास नगरपालिका|पुनर्वास]] |[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |६१,७४८ |१०३.७१ |११ |[http://www.punarbasmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827120015/http://www.punarbasmun.gov.np/en |date=2017-08-27 }} |- |[[रतुवामाई नगरपालिका|रतुवामाई]] |[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |६१,१३९ |१४२.१५ |१० |[http://ratuwamaimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015215305/https://ratuwamaimun.gov.np/ |date=2024-10-15 }} |- |[[मध्यविन्दु नगरपालिका|मध्यविन्दु]] |[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]] |६१,०९१ |२३३.३५ |१५ |[http://madhyabindumun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014054/http://madhyabindumun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[गरुडा नगरपालिका|गरुडा]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |६०,८५७ |४४.४६ |९ |[http://www.garudamun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[राजापुर नगरपालिका|राजापुर]] |[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |६०,८३१ |१२७.०८ |१० |[http://www.rajapurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014356/http://www.rajapurmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[गौरादह नगरपालिका|गौरादह]] |[[झापामण्डलम्|झापा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |६०,४५१ |१४९.८६ |९ |[http://gauradahamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012725/http://gauradahamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[कटारी नगरपालिका|कटारी]] |[[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |५९,५०७ |४२४.८९ |१४ |[http://www.kataarimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014353/http://www.kataarimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[मिर्चैया नगरपालिका|मिर्चैया]] |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |५९,४२५ |९१.९७ |१२ |[http://www.mirchaiyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010013446/http://www.mirchaiyamun.gov.np/en |date=2017-10-10 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[महागढीमाई नगरपालिका|महागढीमाई]] |[[बारामण्डलम्|बारा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |५९,४२४ |५५.३२ |११ |[http://www.mahagadimaimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904023213/http://www.mahagadimaimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[विदुर नगरपालिका|विदुर]] |[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |५९,२२७ |१३०.०१ |१३ |[http://bidurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904015532/http://bidurmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[लमही नगरपालिका|लमही]] | [[दाङमण्डलम्|दाङ]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ५९,०५० || ३२६.६६|| ९ || [http://www.lamahimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[कल्याणपुर नगरपालिका|कल्याणपुर]] | [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५८,८७२ || ७६.८१ || १२ || [http://www.kalyanpurmun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |[[नीलकण्ठ नगरपालिका|नीलकण्ठ]] |[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |५८,८२८ |१९७.७ |१४ |[http://www.nilkanthamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904022954/http://www.nilkanthamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[कञ्चनरूप नगरपालिका|कञ्चनरूप]] | [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||५८,४६६|| ११७.३४|| १२ || [http://www.kanchanrupmun.gov.np/en] |- | [[देवचुली नगरपालिका|देवचुली]] | [[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ५८,००३ || ११२.७२|| १७ || [http://www.devchulimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171124021632/http://devchulimun.gov.np/en |date=2017-11-24 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[बेदकोट नगरपालिका|बेदकोट]] | [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ५७,६८० || १५९.९२ ||१० || [http://bedkotmun.gov.np/en] |- |[[रङ्गेली नगरपालिका|रङ्गेली]] |[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |५७,४९४ |१११.७८ |९ |[http://www.rangelimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911165940/http://www.rangelimun.gov.np/en |date=2017-09-11 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बागलुङ नगरपालिका|बागलुङ]] |[[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]] |५६,१०२ |९८.०१ |१४ |[http://baglungmun.gov.np/]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |[[सुनवर्षि नगरपालिका|सुनवर्षि]] |[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |५६,०३४ |१०६.४ |९ |[http://sunawarshimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190225214225/http://sunawarshimun.gov.np/ |date=2019-02-25 }} |- | [[शुक्लागण्डकी नगरपालिका|शुक्लागण्डकी]] | [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ५५,६२० || १६५ ||१२ || [http://www.shuklagandakimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[भँगाहा नगरपालिका|भँगाहा]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |५५,३५४ |७७.२१ |९ |[http://bhagahamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230319173125/http://bhagahamun.gov.np/ |date=2023-03-19 }} |- |[[सिम्रौनगढ नगरपालिका|सिम्रौनगढ]] | [[बारामण्डलम्|बारा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |५४,८७८ |४२.६५ |११ | [http://www.simraungadhmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170922140425/http://www.simraungadhmun.gov.np/en |date=2017-09-22 }} |- |[[सूर्योदय नगरपालिका|सूर्योदय]] |[[इलाममण्डलम्|इलाम]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |५४,७२७ |२५२.५२ |१४ |[http://www.suryodayamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014201/http://www.suryodayamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मलंगवा नगरपालिका|मलङ्गवा]] | [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५४,५५० || ३०.४४ || १२ || [http://malangwamun.gov.np/?language=en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[गोडैता नगरपालिका|गोडैता]] | [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||५४,२७०|| ४८.६२|| १२ ||[http://www.godaitamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241021172307/https://godaitamun.gov.np/ |date=2024-10-21 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[राजपुर नगरपालिका|राजपुर]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |५४,०८३ |३१.४१ |९ |[http://www.rajpurmunrautahat.gov.np/]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[गुजरा नगरपालिका|गुजरा]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |५४,०३३ |१५०.३३ |९ |[http://www.gujaramun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240927212826/https://gujaramun.gov.np/ |date=2024-09-27 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[शुक्लाफाँटा नगरपालिका|शुक्लाफाँटा]] | [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ५३,९६९ || १६२.५७|| १२ || [http://www.shuklaphantamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241010100112/https://shuklaphantamun.gov.np/ |date=2024-10-10 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बेलौरी नगरपालिका|बेलौरी]] |[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |५३,९१० |१२३.३७ |१० |[http://www.belaurimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012908/http://www.belaurimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[शहीदनगर नगरपालिका|शहीदनगर]] | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५३,८१२ || ५७.३७|| ९ || [http://www.shahidnagarmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015005422/https://shahidnagarmun.gov.np/ |date=2024-10-15 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[चौदण्डीगढी नगरपालिका|चौदण्डीगढी]] | [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ५३,६३१ || २८३.७८|| १० || [http://chaudandigadhimun.gov.np/] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[भजनी नगरपालिका|भजनी]] |[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |५३,४९४ |१७६.२५ |९ |[http://www.bhajanitrishaktimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904065235/http://www.bhajanitrishaktimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[धनगढीमाई नगरपालिका|धनगढीमाई]] | [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५३,३५५ || १५९.५१|| १४ || [http://dhangadhimaimun.gov.np/en] |- | [[कनकाई नगरपालिका|कन्काई]] | [[झापामण्डलम्|झापा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ५३,१४८ || ८०.९८|| ९ || [http://www.kankaimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[हनुमाननगर कङ्कालिनी नगरपालिका|हनुमाननगर कङ्कालिनी]] | [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५२,७९६ || ११८.१९ || १४ || [http://www.hanumannagarkankalinimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241009214418/https://hanumannagarkankalinimun.gov.np/ |date=2024-10-09 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[खडक नगरपालिका|खडक]] | [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५२,७७८ || ९३.७७ || ११ || [http://www.khadakmun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[गोरखा नगरपालिका|गोरखा]] | [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ५२,४६८ || १३१.८६|| १४ || [http://गोरखाmun.gov.np/en]{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[मनरा शिसवा नगरपालिका]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |५२,१९१ |४९.७३ |१० |[https://www.manarashiswamun.gov.np]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | [[कालिका नगरपालिका|कालिका]] | [[चितवनमण्डलम्|चितवन]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ५२,१६४ || १४९.०८|| ११ || [http://www.kalikamunचितवन.gov.np]{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[धनुषाधाम नगरपालिका|धनुषाधाम]] | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५२,०२४ || ९१.६४ || ९ || [http://www.धनुषाdhammun.gov.np/en]{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[ईशनाथ नगरपालिका|ईशनाथ]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |५१,८५५ |३५.१८ |९ |[http://www.ishnathmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241104042328/https://ishnathmun.gov.np/ |date=2024-11-04 }} |- | [[पनौती नगरपालिका|पनौती]] | [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ५१,५०४ || ११८ || १२ || [http://panautimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[कोल्हवी नगरपालिका|कोल्हवी]] | [[बारामण्डलम्|बारा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५१,१८२ || १५७.४|| ११ || [http://www.kolhabimun.gov.np/en] |- | [[क्षिरेश्वरनाथ नगरपालिका|क्षिरेश्वरनाथ]] | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||५१,०७५|| ५०.८५|| १० || [http://www.kshireshwornathmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241011033505/https://kshireshwornathmun.gov.np/ |date=2024-10-11 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[बेलका नगरपालिका|बेलका]] | [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ५१,०४३ || ३४४.७३|| ९ || [http://www.belakamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180123021627/http://www.belakamun.gov.np/ |date=2018-01-23 }} |- |[[तानसेन नगरपालिका|तानसेन]] |[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |५०,७९२ |१०९.८ |१४ |[http://tansenmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904013955/http://tansenmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मधुवन नगरपालिका|मधुवन]] | [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ५०,७३९ || १२९.७३ || ९ || [http://www.madhuwanmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241005040139/https://madhuwanmun.gov.np/ |date=2024-10-05 }} |- |[[वालिङ नगरपालिका|वालिङ]] |[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]] |५०,४८८ |१२८.४ |१४ |[http://walingmun.gov.np/?language=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012238/http://walingmun.gov.np/?language=en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[इलाम नगरपालिका|इलाम]] | [[इलाममण्डलम्|इलाम]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ५०,०८५ || १७३.३२ || १० || [http://इलामmun.gov.np/en]{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[हरिवन नगरपालिका|हरिवन]] | [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ४९,९८८ || ८६.१२ || ११ || [http://www.harionmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241008053354/https://harionmun.gov.np/ |date=2024-10-08 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[वृन्दावन नगरपालिका|वृन्दावन]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४९,७४२ |९५.४ |९ |[http://www.brindawanmun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[बलवा नगरपालिका|बलवा]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४९,४७३ |४४.०७ |११ |[https://web.archive.org/web/२०१८१००२२३१५५३/http://balwamun.gov.np/] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[सुरुङ्गा नगरपालिका|सुरुङ्गा]] | [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ४९,४६० || १०७.०४ || ११ || [http://www.surungamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240924130929/https://www.surungamun.gov.np/ |date=2024-09-24 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[ठाकुरबाबा नगरपालिका|ठाकुरबाबा]] | [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ४९,४२० || १०४.५७ || ९ || [http://www.thakurbabamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241013104154/https://thakurbabamun.gov.np/ |date=2024-10-13 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[गढीमाई नगरपालिका|गढीमाई]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४९,१३५ |४९.४४ |९ |[http://www.gadhimaimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241010150748/https://gadhimaimun.gov.np/ |date=2024-10-10 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[मिथिला नगरपालिका|मिथिला]] |[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४८,६७६ |१८७.९३ |११ |[http://www.mithilamun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[फिदिम नगरपालिका|फिदिम]] | [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ४८,४९५ || १९२.५ || १४ || [http://www.phidimmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[गुर्भाकोट नगरपालिका|गुर्भाकोट]] | [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ४८,२१६ || २२८.६२|| १४ || [https://www.gurbhakotmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241030171503/https://gurbhakotmun.gov.np/ |date=2024-10-30 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[भेरीगङ्गा नगरपालिका|भेरीगङ्गा]] | [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ४८,२०३ || २५६.२|| १३ || [http://www.bherigangamun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[बलरा नगरपालिका|बलरा]] | [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||४७,९१२||४८.५५ || ११ || [http://www.balramun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241022164537/https://balramun.gov.np/ |date=2024-10-22 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[डाक्नेश्वरी नगरपालिका|डाक्नेश्वरी]] | [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||४७,७३९|| ६९.११ || १० || [http://www.dakneshworimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241107162856/https://dakneshworimun.gov.np/ |date=2024-11-07 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[बागमती नगरपालिका|बागमती]] | [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ४७,१०६ || १०१.१८|| १२ || [http://www.bagmatimunसर्लाही.gov.np]{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बोदेबरसाइन नगरपालिका|बोदेबरसाइन]] |[[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४६,०१७ |५८.९३ |१० |[http://www.bodebarsainmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241021092846/https://www.bodebarsainmun.gov.np/ |date=2024-10-21 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[कटहरिया नगरपालिका|कटहरिया]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४५,८२१ |४०.६९ |९ |[http://www.katahariyamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241027061216/https://katahariyamun.gov.np/ |date=2024-10-27 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[लोहरपट्टी नगरपालिका|लोहरपट्टी]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४५,७७३ |५०.०६ |९ |[http://loharpattimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241107115609/https://loharpattimun.gov.np/ |date=2024-11-07 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[परोहा नगरपालिका|परोहा]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४५,७०२ |३७.४५ |९ |[http://www.parohamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015181041/https://parohamun.gov.np/ |date=2024-10-15 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[हंसपुर नगरपालिका|हंसपुर]] | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||४४,९४९||४८.७१|| ९||[http://www.hansapurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241012005243/https://hansapurmun.gov.np/ |date=2024-10-12 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[कमला नगरपालिका|कमला]] |[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४४,५९७ |६५.८५ |९ |[http://www.kamalamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006083735/https://www.kamalamun.gov.np/ |date=2024-10-06 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[कविलासी नगरपालिका|कविलासी]] |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४४,२०४ |४८.११ |१० |[http://www.belakamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180123021627/http://www.belakamun.gov.np/ |date=2018-01-23 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[गणेशमान चारनाथ नगरपालिका|गणेशमान चारनाथ]] | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ४४,०८२ || २४४.३१|| ११ || [http://www.ganeshmancharnathmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241016065537/https://ganeshmancharnathmun.gov.np/ |date=2024-10-16 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बहुदरमाई नगरपालिका|बहुदरमाई]] |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४३,४७८ |३१.५५ |९ |[http://www.bahudarmaimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241022131455/https://bahudarmaimun.gov.np/ |date=2024-10-22 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[हरिपुर नगरपालिका|हरिपुर]] |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४३,२३३ |६६.८६ |९ |[http://www.haripurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006103544/https://haripurmun.gov.np/ |date=2024-10-06 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी नगरपालिका|दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी]] | [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ४३,००८ || २४६.५१|| १५ || [http://www.rupakotmajhuwagadhimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320061427/http://www.rupakotmajhuwagadhimun.gov.np/ |date=2020-03-20 }} |- | [[दोधारा चाँदनी नगरपालिका|दोधारा चाँदनी]] | [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ४२,९७४ || ५६.८४|| १० || [http://www.mahakalimunkanchanpur.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241113045630/http://mahakalimunkanchanpur.gov.np/ |date=2024-11-13 }} |- | [[भानु नगरपालिका|भानु]] | [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ४२,७९४ || १८४ || १३ || [http://www.sabaइलामun.gov.np/en]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[चौतारा साँगाचोकगढी नगरपालिका|चौतारा साँगाचोकगढी]] | [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ४२,६६८ || १६५.२५ || १४ || [http://www.chautarasangachowkgadhimun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | [[सन्धिखर्क नगरपालिका|सन्धिखर्क]] | [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ४२,४९२ || १२९.४२|| १२ || [http://sandhikharkamun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | |[[फतुवा विजयपुर नगरपालिका|फतुवा विजयपुर]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४२,२१८ |६५.२४ |११ |[http://www.phatuwabijaypurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241104221341/https://phatuwabijaypurmun.gov.np/ |date=2024-11-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[प्युठान नगरपालिका|प्युठान]] | [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ४२,१३० || १२८.९६|| १० || [http://www.Pyuthanmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[सुखीपुर नगरपालिका|सुखीपुर]] |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४२,०३३ |५४.७८ |१० |[http://www.sukhipurmun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | [[पुतलीबजार नगरपालिका|पुतलीबजार]] | [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ४१,७४३ || १४७.२१ || १४ || [http://putalibazarmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[पर्सागढी नगरपालिका|पर्सागढी]] |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४१,५६९ |९९.६९ |९ |[http://www.parbatgadhimun.gov.np]{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मेलम्ची नगरपालिका|मेलम्ची]] | [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ४१,०६३ || १५८.१७ || १३ || [http://www.melamchimun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | |[[माधव नारायण नगरपालिका|माधव नारायण]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४०,८९४ |४८.५३ |९ |[http://www.nagrainmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241016022214/https://nagrainmun.gov.np/ |date=2024-10-16 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[रामपुर नगरपालिका|रामपुर]] | [[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ४०,८८३ || १२३.३४|| १० || [http://www.rampurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171204154611/http://www.rampurmun.gov.np/en |date=2017-12-04 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[पचरौता नगरपालिका|पचरौता]] |[[बारामण्डलम्|बारा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४०,५२४ |४४.०१ |९ |[http://www.pachrautamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014081833/https://pachrautamun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[गौर नगरपालिका|गौर]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३९,८४६ |२१.५३ |९ |[http://gaurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903210459/http://gaurmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मन्थली नगरपालिका|मन्थली]] | [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३९,६९५ || २११.७८ || १४ || [http://www.manthalimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[शम्भुनाथ नगरपालिका|शम्भुनाथ]] | [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||३९,६३४|| १०८.७१|| १२ || [http://www.shambhunathmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240930123859/https://shambhunathmun.gov.np/ |date=2024-09-30 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[बौधीमाई नगरपालिका|बौधीमाई]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३९,३२५ |३४.३४३ |९ |[http://www.baudhimaimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109001804/https://baudhimaimun.gov.np/ |date=2024-11-09 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[दुल्लु नगरपालिका|दुल्लु]] | [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३९,१४३ || १५६.७७|| १३ || [http://www.dullumun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[थाहा नगरपालिका|थाहा]] | [[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३८,८७० || १९१.१२|| १२ || [http://www.thahamun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | |[[हरिपुर्वा नगरपालिका|हरिपुर्वा]] |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३८,७१४ |३०.५० |९ |[http://www.haripurwamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103011655/https://haripurwamun.gov.np/ |date=2024-11-03 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[देवाही गोनाही नगरपालिका|देवाही गोनाही]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३८,६९० |३३.९९ |९ |[http://www.dewahigonahimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006070357/https://dewahigonahimun.gov.np/ |date=2024-10-06 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[कर्जन्हा नगरपालिका|कर्जन्हा]] |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३८,५५७ |७६.८४ |११ |[http://www.karjanhamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014140819/https://karjanhamun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[माडी नगरपालिका|माडी]] | [[चितवनमण्डलम्|चितवन]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३८,२९५ || २१८.२४|| ९ || [http://www.maddimun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[पुर्चौडी नगरपालिका|पुर्चौडी]] | [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ३८,२८१ || १९८.५२|| १० || [http://www.purchaudimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014141245/https://purchaudimun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[मिथिला बिहारी नगरपालिका|मिथिला बिहारी]] |[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३८,२७३ |३७.६ |१० |[http://www.mithilabiharimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241004021649/https://mithilabiharimun.gov.np/ |date=2024-10-04 }} |- | [[बेसीसहर नगरपालिका|बेसीसहर]] | [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३८,२३२ || १२७.६४|| ११ || [http://www.besishaharmun.gov.np/en] |- | [[लेटाङ नगरपालिका|लेटाङ]] | [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ३८,१५२ || २१९.२३|| ९ || [http://www.letangbhogatenimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[कुश्मा नगरपालिका|कुश्मा]] | [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३८,१०१ || ९३.१८|| १४ || [http://www.kushmamun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[नगराइन नगरपालिका|नगराइन]] |[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३८,०३७ |३९.०० |९ |[http://www.nagrainmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241016022214/https://nagrainmun.gov.np/ |date=2024-10-16 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[भेरी नगरपालिका|भेरी]] | [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३७,८९२ || २१९.७७|| १३ || [http://bherimalikamun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[छेडागाड नगरपालिका|छेडागाड]] | [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३७,८७७ || २८४.२|| १३ || [https://chhedagadmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014085606/https://chhedagadmun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[विदेह नगरपालिका|विदेह]] |[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३७,६९७ |४५.५१ |९ |[http://www.bidehamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103115736/https://www.bidehamun.gov.np/ |date=2024-11-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[शीतगङ्गा नगरपालिका|शीतगङ्गा]] | [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ३७,६९१ || ६१०.४३|||१४ || [http://www.shitagangamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241027195749/https://shitagangamun.gov.np/ |date=2024-10-27 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[निजगढ नगरपालिका|निजगढ]] | [[बारामण्डलम्|बारा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ३७,६८७ || २८९.४३|| १३ || [http://www.nijgadhmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[पोखरीया नगरपालिका|पोखरिया]] |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३७,६७५ |३२.४७ |१० |[http://www.pokhariyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170922135734/http://www.pokhariyamun.gov.np/en |date=2017-09-22 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[पालुङटार नगरपालिका|पालुङटार]] | [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३७,४०९ || १५८.६२|| १० || [http://www.palungtarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240611192646/https://www.palungtarmun.gov.np/en |date=2024-06-11 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[औरही नगरपालिका|औरही]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३७,३६१ |३५.७६ |९ |[https://web.archive.org/web/20260616061020/https://aurahimunmahottari.gov.np/] |- bgcolor="Moccasin" | |[[रामगोपालपुर नगरपालिका|रामगोपालपुर]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३६,२०१ |३९.५८ |९ |[http://ramgopalpurmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241027230233/https://ramgopalpurmun.gov.np/ |date=2024-10-27 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[मटिहानी नगरपालिका|मटिहानी]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३६,१३६ |२९.०२ |९ |[http://matihanimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015131957/https://matihanimun.gov.np/ |date=2024-10-15 }} |- | [[धनकुटा नगरपालिका|धनकुटा]] | [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ३५,९८३ || १११|| १० || [http://Dhankutamun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[आठबिसकोट नगरपालिका|आठबिसकोट]] | [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३५,९१७ || ५६०.३४|| १४ || [http://aathbiskotmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019162603/http://aathbiskotmun.gov.np/ |date=2018-10-19 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[पञ्चपुरी नगरपालिका|पञ्चपुरी]] | [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३५,८३९ || ३२९.९|| ११ || [https://web.archive.org/web/20241103115736/https://www.bidehamun.gov.np/] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[राजदेवी नगरपालिका|राजदेवी]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३५,६५८ |२८.२१ |९ |[http://www.rajdevimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241108070723/https://rajdevimun.gov.np/ |date=2024-11-08 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[परशुराम नगरपालिका|परशुराम]] | [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ३५,५९० || ४१४.०७|| १२ || [http://www.parasurammun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[खाँदबारी नगरपालिका|खाँदबारी]] | [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ३५,५६५ || १२२.७८|| ११ || [http://khandbarimun.gov.np] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[पाँचखाल नगरपालिका|पाँचखाल]] | [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३५,५२१ || १०३|| १३ || [http://www.panchkhalmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[रोल्पा नगरपालिका|रोल्पा]] | [[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ३५,३७६ || २७०.४२|| १० || [http://www.rolpamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241005054145/https://rolpamun.gov.np/ |date=2024-10-05 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[बेलकोटगढी नगरपालिका|बेलकोटगढी]] | [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३५,२२४ || १५५.६|| १३ || [http://www.belkotgadhimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241112015625/https://belkotgadhimun.gov.np/ |date=2024-11-12 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[भीमेश्वर नगरपालिका|भीमेश्वर]] | [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३४,७१२ || १३२.५|| ९ || [http://bhimeshwormun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[शारदा नगरपालिका|शारदा]] | [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३४,६६३ || १९८.३४|| १५ || [http://www.shaaradamun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मुसिकोट नगरपालिका, पश्चिम रुकुम|मुसिकोट]] | [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३४,२७० || १३६.०६|| १४ || [http://www.musikotmun.gov.np/en] |-bgcolor="PaleTurquoise" | | [[बागचौर नगरपालिका|बागचौर]] | [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३४,०२१ || १६३.१४|| १२ || [http://bagchaurmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[दिपायल सिलगढी नगरपालिका|दिपायल सिलगढी]] | [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ३३,९६८ || १२६.६२|| ९ || [http://dipayalsilgadhimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180422180334/http://dipayalsilgadhimun.gov.np/en |date=2018-04-22 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[बुङ्गल नगरपालिका|बुङ्गल]] | [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ३३,८१२ || ४४७.५९|| ११ || [http://www.bungalmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181007183601/http://www.bungalmun.gov.np/ |date=2018-10-07 }} |- | [[धुलिखेल नगरपालिका|धुलिखेल]] | [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३३,७२६ || ५५|| १२ || [http://dhulikhelmun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[बनगाड कुपिण्डे नगरपालिका|बनगाड कुपिण्डे]] | [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३२,९४० || ३३८.२१|| १२ || [http://www.bangadkupindemun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230926161553/https://www.bangadkupindemun.gov.np/ |date=2023-09-26 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[बेनी नगरपालिका|बेनी]] | [[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३२,६९७ || ७६.५७|| १० || [http://www.benimun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | |[[मौलापुर नगरपालिका|मौलापुर]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३२,३२५ |३४.७५ |९ |[http://www.maulapurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241101195928/https://maulapurmun.gov.np/ |date=2024-11-01 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[स्वर्गद्वारी नगरपालिका|स्वर्गद्वारी]] | [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ३२,०३७ || २२४.७|| ९ || [http://www.swargadwarimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103041856/https://swargadwarimun.gov.np/ |date=2024-11-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[लेकबेसी नगरपालिका|लेकबेसी]] | [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३१,७१० || १८०.९२|| १० || [http://www.lekbeshimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006102557/https://lekbeshimun.gov.np/ |date=2024-10-06 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[दशरथचन्द नगरपालिका|दशरथचन्द]] | [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ३१,५६७ || १३५.१५|| ११ || [http://dasharathchandmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[रेसुङ्गा नगरपालिका|रेसुङ्गा]] | [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ३१,५५१ || ८३.७४|| १४ || [http://www.resungamun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[आठबीस नगरपालिका|आठबीस]] | [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३१,०९२ || १६८|| ९ || [http://aathabismun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323223411/http://aathabismun.gov.np/ |date=2019-03-23 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[गल्याङ नगरपालिका|गल्याङ]] | [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३१,०३४ || १२२.७१|| ११ || [http://www.galyangmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014154940/https://galyangmun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[देउमाई नगरपालिका|देउमाई]] | [[इलाममण्डलम्|इलाम]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ३०,९६९ || १९१.६३|| ९ || [http://www.deumaimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[माई नगरपालिका|माई]] | [[इलाममण्डलम्|इलाम]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ३०,७३२ || २४६.११|| १० || [http://www.maimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109222105/https://maimun.gov.np/ |date=2024-11-09 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[गल्कोट नगरपालिका|गलकोट]] | [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३०,५८८ || १९४.३९|| ११ || [http://www.galkotmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241106205832/https://www.galkotmun.gov.np/ |date=2024-11-06 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[शिखर नगरपालिका|शिखर]] | [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ३०,३९९ || २८५.३७|| ११ || [http://www.shikharmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014172423/https://shikharmun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मण्डनदेउपुर नगरपालिका|मण्डनदेउपुर]] | [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३०,३८१ || ८९|| १२ || [http://www.mandandeupurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014230151/https://mandandeupurmun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[ढोरपाटन नगरपालिका|ढोरपाटन]] | [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३०,०६८ || २२२.८५|| ९ || [http://www.dhorpatanmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241020215135/https://www.dhorpatanmun.gov.np/ |date=2024-10-20 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[षडानन्द नगरपालिका|षडानन्द]] | [[भोजपुरमण्डलम् (स्पष्टता)|भोजपुर]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २९,३४२ || २४१.१५|| १४ || [http://www.shadanandmun.gov.np/en] |- | [[शङ्खरापुर नगरपालिका|शङ्खरापुर]] | [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| २९,३१८ || ६०.२१|| ९ || [http://www.shankharapurmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[भिमाद नगरपालिका|भिमाद]] | [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २९,२४८ || १२९|| ९ || [http://www.bhimadmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241005075721/https://bhimadmun.gov.np/ |date=2024-10-05 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[पाटन नगरपालिका|पाटन]] | [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २९,२३० || २१९.२६|| १० || [http://www.patanmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[धुनिवेशी नगरपालिका|धुनिवेशी]] | [[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| २९,१४९ || ९६.३|| ९ ||[https://dhunibeshimun.gov.np] |- bgcolor="Moccasin" | | [[चौरजहारी नगरपालिका|चौरजहारी]] | [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २८,९५६ || १०७.३८|| १४ || [http://chaurjaharimun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[नलगाड नगरपालिका|नलगाड]] | [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २८,९२२ || ३८७.४४|| १३ || [http://tribeninalgaadmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002014754/http://tribeninalgaadmun.gov.np/ |date=2018-10-02 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[मुसिकोट नगरपालिका, गुल्मी|मुसिकोट]] | [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| २८,४५४ || ११४.७४|| ९ || [http://www.musikotmunगुल्मी.gov.np]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[फुङलिङ नगरपालिका|फुङलिङ]] | [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २८,४४९ || १२५.५७|| ११ || [http://www.phunglingmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129123642/http://phunglingmun.gov.np/ |date=2018-01-29 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[भूमिकास्थान नगरपालिका|भूमिकास्थान]] | [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| २८,१९२ || १५९.१३|| १० || [http://www.bhumikasthanmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015083327/https://www.bhumikasthanmun.gov.np/ |date=2024-10-15 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[सिद्धिचरण नगरपालिका|सिद्धिचरण]] | [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २७,३५१ || १६७.८८|| १२ || [http://www.siddhicharanmun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[हलेसी तुवाचुङ नगरपालिका|हलेसी तुवाचुङ]] | [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २७,०७८ || २८०.१७|| ११ || [http://www.halesituwachungmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411112430/http://www.halesituwachungmun.gov.np/ |date=2020-04-11 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | || [[सुन्दरबजार नगरपालिका|सुन्दरबजार]] | [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २७,०४३ || ७२.०५|| ११ || [http://www.sundarbazarmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[चैनपुर नगरपालिका|चैनपुर]] | [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २६,७९९ || २२३.६९|| ११ || [http://www.chainpurmun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[चामुण्डा बिन्द्रासैनी नगरपालिका|चामुण्डा बिन्द्रासैनी]] | [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २६,५५९ || ९०.६|| ९ || [http://chamundabindrasainimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327053328/http://chamundabindrasainimun.gov.np/ |date=2019-03-27 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मङ्गलसेन नगरपालिका|मङ्गलसेन]] | [[अछाममण्डलम्|अछाम]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २६,५५७ || २२०.१४|| १४ || [http://www.mangalsenmun.gov.np/en] |- | [[दक्षिणकाली नगरपालिका|दक्षिणकाली]] | [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| २६,३७२ || ४२.६८|| ९ || [http://www.daxinkalimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[नमोबुद्ध नगरपालिका|नमोबुद्ध]] | [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| २६,१६० || १०२|| ११ || [http://www.namobuddhamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015200113/https://www.namobuddhamun.gov.np/ |date=2024-10-15 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | || [[नारायण नगरपालिका|नारायण]] | [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २६,१११ || ११०.६३|| ११ || [http://narayanmun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[पञ्चदेवल विनायक नगरपालिका|पञ्चदेवल विनायक]] | [[अछाममण्डलम्|अछाम]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २६,०८८ || १४७.७५|| ९ || [http://www.panchadewalbinayakmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241004032639/https://panchadewalbinayakmun.gov.np/ |date=2024-10-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[भोजपुर नगरपालिका|भोजपुर]] | [[भोजपुरमण्डलम् (स्पष्टता)|भोजपुर]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २६,००७ || १५९.५१|| १२ || [http://www.bhojpurmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[साँफेबगर नगरपालिका|साँफेबगर]] | [[अछाममण्डलम्|अछाम]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २५,८९१ || १६६.७१|| १४ || [http://www.sanfebagarmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[सोलुदुधकुण्ड नगरपालिका|सोलुदुधकुण्ड]] | [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २५,६७८ || ५२८.०९|| ११ || [http://www.solududhkundamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241005083817/https://solududhkundamun.gov.np/ |date=2024-10-05 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[रामेछाप नगरपालिका|रामेछाप]] | [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| २४,९७१ || २०२.४५|| ९ || [http://www.रामेछापmun.gov.np/en]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[जैमिनी नगरपालिका|जैमिनी]] | [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २४,६२८ || ११८.७१|| १० || [http://www.jaiminimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241105071627/https://jaiminimun.gov.np/ |date=2024-11-05 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[छायाँनाथ रारा नगरपालिका|छायाँनाथ रारा]] | [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २४,५२७ || ४८०.६७|| १४ || [http://www.chhayanathraramun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241108090544/https://chhayanathraramun.gov.np/ |date=2024-11-08 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[अमरगढी नगरपालिका|अमरगढी]] | [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २४,१४९ || १३९.३३|| ११ || [http://amargadhimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | || [[बाह्रविसे नगरपालिका|बाह्रबिसे]] | [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| २४,१०९ || ९६.७३|| ९ || [http://www.bahrabisemun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705043310/https://www.bahrabisemun.gov.np/ |date=2022-07-05 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[महाकाली नगरपालिका|महाकाली]] | [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २४,०८१ || १३५.११|| ९ || [http://www.mahakalimundarchula.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241110090950/http://mahakalimundarchula.gov.np/ |date=2024-11-10 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[सप्तकोशी नगरपालिका|सप्तकोशी]] |[[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |२३,५१० |६०.२५ |११ |[http://www.saptakoshimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241010150048/https://saptakoshimun.gov.np/ |date=2024-10-10 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[चापाकोट नगरपालिका|चापाकोट]] | [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २२,९६९ || १२०.५९|| १० || [http://www.chapakotmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[भीरकोट नगरपालिका|भीरकोट]] | [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २२,६४५ || ७८.२३|| ९ || [http://bheerkotmun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[खाँडाचक्र नगरपालिका|खाँडाचक्र]] | [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २२,२७४ || १३३.२९|| ११ || [http://khandachakramun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002074428/http://khandachakramun.gov.np/ |date=2018-10-02 }} |- | [[महालक्ष्मी नगरपालिका, धनकुटा|महालक्ष्मी]] | [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २२,१८२ || १२६.३|| ९ || [http://www.mahalaxmimundhankuta.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006225621/https://mahalaxmimundhankuta.gov.np/ |date=2024-10-06 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मध्यनेपाल नगरपालिका|मध्यनेपाल]] | [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २१,९७१ || ११३.८६|| १० || [http://madhyanepalmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[जयपृथ्वी नगरपालिका|जयपृथ्वी ]] | [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २१,९३३ || १६६.७९|| ११ || [http://www.jayaprithvimun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[शैल्यशिखर नगरपालिका|शैल्यशिखर]] | [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २१,८०७ || ११७.८१|| ९ || [http://www.shailyashikharmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241022175532/https://shailyashikharmun.gov.np/ |date=2024-10-22 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[चन्दननाथ नगरपालिका|चन्दननाथ]] | [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २१,०३६ || १०२.०३|| १० || [http://www.chandannathmun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[कमलबजार नगरपालिका|कमलबजार]] | [[अछाममण्डलम्|अछाम]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २१,०३२ || १२०.७८|| १० || [http://kamalbazarmun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[मेलौली नगरपालिका|मेलौली]] | [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २०,६५८ || ११९.४३|| ९ || [http://www.melaulimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109013409/https://melaulimun.gov.np/ |date=2024-11-09 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[फलेवास नगरपालिका|फलेवास]] | [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २०,४६८ || ८५.७|| ११ || [http://www.phalewasmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102104813/https://phalewasmun.gov.np/ |date=2024-11-02 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[बुढीगङ्गा नगरपालिका|बुढीगङ्गा]] | [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २०,१८५ || ५९.२|| १० || [http://www.budhigangamunबाजुरा.gov.np]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[बुढीनन्दा नगरपालिका|बुढीनन्दा]] | [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २०,०७२ || २३२.४८|| १० || [http://www.budhinandamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241026021731/https://budhinandamun.gov.np/ |date=2024-10-26 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[पाख्रीबास नगरपालिका|पाख्रिबास]] | [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| १९,१०४ || १४४.२९|| १० || [http://www.pakhribasmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[म्याङलुङ नगरपालिका|म्याङलुङ]] | [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| १८,७५० || १००.२१|| १० || [http://www.myanglungmun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[बडीमालिका नगरपालिका|बडिमालिका]] | [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| १८,४१४ || २७६|| ९ || [http://www.badimalikamun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[त्रिवेणी नगरपालिका|त्रिवेणी]] | [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| १७,७९८ || १७०.३२|| ९ || [http://trivenimunbajura.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240920023322/https://trivenimunbajura.gov.np/ |date=2024-09-20 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[रास्कोट नगरपालिका|रास्कोट]] | [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| १७,४२५ || ५९.७३|| ९ || [http://raskotmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126115729/http://raskotmun.gov.np/ |date=2019-01-26 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[राइनास नगरपालिका|राइनास]] | [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| १७,४०२ || ७१.९७|| १० || [http://rainasmun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[पाँचखपन नगरपालिका|पाँचखपन]] | [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| १६,३४८ || १४८.०३|| ९ || [http://www.panchkhapanmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181024231941/http://www.panchkhapanmun.gov.np/ |date=2018-10-24 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[तिलागुफा नगरपालिका|तिलागुफा]] | [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| १६,१९७ || २६२.५६|| ११ || [https://web.archive.org/web/20250515190143/https://tilagufamun.gov.np/] |- bgcolor="Moccasin" | | [[जिरी नगरपालिका|जिरी]] | [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| १६,१०९ || २११.२७|| ९ || [http://www.jirimun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[धर्मदेवी नगरपालिका|धर्मदेवी]] | [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| १६,०५३ || १३२.८२|| ९ || [http://www.dharmadevimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103024401/https://www.dharmadevimun.gov.np/ |date=2024-11-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[लालीगुराँस नगरपालिका|लालीगुराँस]] | [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| १५,३२९ || ९०.२७|| ९ || [http://laliguransmun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[मादी नगरपालिका|मादी]] | [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| १३,२७३ || ११०.१|| ९ || [http://www.madimun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिका|त्रिपुरासुन्दरी]] | [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| १२,२३३ || ३९३.५४|| ११ || [http://www.tripurasundarimunDolpa.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103030626/https://tripurasundarimundolpa.gov.np/ |date=2024-11-03 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[ठुलिभेरी नगरपालिका|ठुलिभेरी]] | [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ९,८६१ || ४२१.३४|| ११ || [http://www.thulibherimun.gov.np]{{Dead link|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} == बाह्य सूत्राणि== *https://web.archive.org/web/20130927102414/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग:जनगणना २०६८− गाविस-गाउँ विकास समिति/नगरपालिका-नगरहरूको जनसङ्ख्या र आवासको अन्तिम परिणाम] — ''तालिका २ (पृष्ठ ८)''। *[http://ekendraonline.com/nepal/cost-living-index-nepal/ नेपालमा जीवनयापन को लागत सूचकाङ्क – नेपाली नागरिकको आर्थिक शक्तिको तथ्याङ्क र ग्राफ] == सन्दर्भ ग्रन्थाः== [[वर्गः:नेपालस्य प्रशासनिकं विभाजनम्]] o73a7z3l5ji7q8y3jkqenz5cf6yewzt उपमहानगरपालिका 0 92662 502152 501536 2026-11-13T22:36:55Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502152 wikitext text/x-wiki '''उपमहानगरनगरम्''' इति एकप्रकारः नगरविभागः वर्तते । नेपाले ३ भिन्नाः नगरविभागाः सन्ति यत् [[महानगरपालिका]], उपमहानगरपालिका तथा [[नगरपालिका]] <ref>{{Cite web |title=स्थानीय सरकार संचालन अधिनियम, 2074 |url=https://mofaga.gov.np/news-notice/1697 |access-date=13 जनवरी 2024 |website=सङ्‍घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=ne |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240301023820/https://www.mofaga.gov.np/news-notice/1697 |archivedate=2024-03-01 |deadurl=yes}}</ref>। ==उपमहानगराय न्यूनतम मापदण्ड== नेपालस्य कस्यापि नगरस्य उपमहानगरीयनगरत्वेन निम्नलिखित आवश्यकताः पूर्यन्ते * न्यूनतम जनसंख्या लक्षजनां (१,००,०००) * न्यूनतम वार्षिक आय १० कोटी रूप्यकाणि * विद्युत्, पेयजलं वा संचारं वा सहितं सर्वाणि पूर्वाधारं भवेयु * नगरस्य मुख्यमार्गाः पक्के भवेयुः * उच्चशिक्षा वा स्वास्थ्यसुविधाः उपलब्धाः भवेयुः * राष्ट्रीय-अन्तर्राष्ट्रीय-क्रीडायाः आयोजनार्थं भौतिक-अन्तर्गत-संरचना * उद्यानानां, उद्यानानां वा नगरभवनानां वा उपलब्धता ===नेपाले विद्यमान उपमहानगरपालिकाः=== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" !नाम !मण्डलम् !प्रदेशः !जनसङ्ख्या ([[नेपालस्य द्वादशम राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]) !क्षेत्रफल !# वडा सङ्ख्या !वेबसाइट |- |[[घोराही उपमहानगरपालिका|घोराही]] |[[दाङमण्डलम्|दाङ]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |२,००,५३० |५२२.२१ |१९ |[http://ghorahimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902184840/http://ghorahimun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |'''[[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]]''' |[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |१,९८,७९२ |२६१.७५ |१९ |[http://dhangadhimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902185349/http://dhangadhimun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[इटहरी उपमहानगरपालिका|इटहरी]] |[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |१,९७,२४१ |९३.७८ |२० |[http://itaharimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902225605/http://itaharimun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |'''[[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]]''' |[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |१,९४,५५६ |९१.९७ |२५ |[http://www.janakpurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902182547/http://www.janakpurmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]] |[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |१,९४,३३५ |१०१.६१ |१९ |[http://butwalmun.gov.np/?language=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902180505/http://butwalmun.gov.np/?language=en |date=2017-09-02 }} |- |'''[[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]''' |[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१,९३,५७६ |२६१.५९ |१९ |[http://hetaudamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902181741/http://hetaudamun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[तुलसीपुर उपमहानगरपालिका|तुल्सीपुर]] |[[दाङमण्डलम्|दाङ]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |१,७९,७५५ |३८४.६३ |१९ |[http://tulsipurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902182124/http://tulsipurmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] |[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |१,६६,५३१ |१९२.३२ |२० |[https://web.archive.org/web/20170902181156/http://www.dharan.gov.np/en] |- |[[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]] |[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |१,६४,४४४ |८५.९४ |२३ |[http://www.nepalgunjmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902180650/http://www.nepalgunjmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[कलैया उपमहानगरपालिका|कलैया]] |[[बारामण्डलम्|बारा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |१,३६,२२२ |१०८.९४ |२७ |[http://kalaiyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902223305/http://kalaiyamun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[जीतपुरसिमरा उपमहानगरपालिका|जीतपुरसिमरा]] |[[बारामण्डलम्|बारा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |१,२७,३०७ |३१२.१८ |२४ |[http://www.jeetpursimaramun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907110349/http://jeetpursimaramun.gov.np/en |date=2018-09-07 }} |} ==संदर्भ== [[वर्गः:मानव निवासस्थलानि]] ib6jbr7lrkmz8cqi2babfekogixlpc2 जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका 0 92684 502165 502031 2026-11-13T23:30:15Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502165 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info -->| official_name = जनकपुरधाम | other_name = जनकपुर | native_name = | nickname = | settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]]<br/>[[मुख्यालय|सदरमुकाम]]<br/>[[राजधानी|प्रादेशिक राजधानी]]<ref name="राजधानी">{{cite news |title=प्रदेश राजधानी सम्बन्धमा |url=https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |date=वि.सं. २०७८ माघ ३ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=मधेश प्रदेश सरकार |language=नेपाली |publisher=प्रदेश राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155413/https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |archive-date=2022-02-28 }}</ref> | motto = | named_for = [[जनक]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |title=जनकपुरको प्राचिन चिनारी : दरबार थियो अहिलेको जानकी मन्दिर |website=नागरिक टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155411/https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |archive-date=2022-02-28 }}</ref> <!-- images and maps -->| image_skyline = Fish-eye view of Janaki Temple.jpg | image_caption = जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकास्थित जानकी मन्दिर | image_size = 300 | image_seal = <!-- images and maps --> | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = मानचित्रे जनकपुरधामस्य अवस्थिति <!-- Location -->| coordinates = {{coord|26|43|43|N|85|55|30|E|type:city_region:NP|display=inline,title}}<!-- Location --> | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{Flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[मधेश प्रदेशः]] | subdivision_type2 = मण्डलम् | subdivision_name2 = [[धनुषा जिल्ला]] <!-- Politics -->| government_footnotes = | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख|मेयर]] | leader_name = मनोज कुमार साह<ref>{{Cite web |last=सन्तोष सिंह, |first=श्यामसुन्दर शशी |title=कांग्रेस छाडेर स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएका मनोजकुमार साह बने जनकपुरको मेयर |url=https://ekantipur.com/local-elections-2022/2022/05/23/165331361008032335.html |access-date=2024-08-22 |website=कान्तिपुर |language=नेपाली}}</ref> ([[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख|उप मेयर]] | leader_name1 = किशोरी साह ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = नगरपालिका | established_date = वि.सं. २०१७ जेठ १३<ref name="नगर">{{cite news |title=नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन जनकपुरधाममा लागु गर्ने |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1448 |date=वि.सं. २०१७ आषाढ १७ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-date=2022-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228032026/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1448 |deadurl=yes}}</ref> | established_title1 = सम्मिलित क्षेत्र | established_date1 = जनकपुरधाम | established_title2 = उपमहानगरपालिका | established_date2 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="उपमहानगर">{{cite news |title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ७ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=६३ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108203805/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |deadurl=yes}}</ref> | established_title3 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date3 = [[लोहना]], [[प्रखे महुवा]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसविटिट]], [[कुर्था]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[बिन्धी]], [[बसहिया]], [[गोपालपुर]] र [[कनकपट्टी]] | established_title4 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date4 = [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (६-९), [[मानसिंहपट्टी]] (१-५) र [[गोपालपुर]] (१-२) | established_title5 = सम्मिलित मिति | established_date5 = वि.सं. २०७४ जेठ ११<ref name="निर्णय">{{cite news|title=स्थानीय तह थप गरेको |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/22/Local_units.pdf |date=वि.सं. २०७४ जेठ ११ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=३२ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref name="राजपत्र">{{cite news |title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045414/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |deadurl=yes}}</ref> <!-- Area -->| unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 91.97<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_total_sq_mi = <!-- Population --> | population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] | population_footnotes = <ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=2&district=17&municipality=15|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_note = | population_total = १,९४,५५६ | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = | population_blank2_title = <!-- General information --> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = ४५६०० | area_code = ०४१ | blank_name = | blank_info = | website = [http://www.janakpurmun.gov.np www.janakpurmun.gov.np] | footnotes = }} '''जनकपुरधाम'''<ref name="नामाकरण">{{cite news|title=जनकपुरको साट्टो जनकपुरधाम भन्ने नामाकरण गर्ने बारे|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=3742|date=वि.सं. २०२३ भाद्र १३|accessdate=वि.सं. २०८१ भाद्र ६|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|page=१|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426185219/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=3742|deadurl=yes}}</ref> प्रचलितनाम: '''जनकपुर''')<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/14200|title=राजधानी जनकपुर निश्चित, नामकरणमा फरक प्रस्ताव|website=हिमाल खबर|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220228155651/https://www.himalkhabar.com/news/14200|archivedate=2022-02-28|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://shilapatra.com/detail/75484/|title=प्रदेश २ को नाम मधेस , राजधानी जनकपुर|website=शिलापत्र|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}</ref> [[धनुषामण्डलम्|धनुषा मण्डले]] स्थितम् [[नेपालम्|नेपालस्य]] [[मधेश प्रदेशः|मधेश प्रदेशस्य]] प्रादेशिक मुख्यालय<ref name="राजधानी" />, जिल्ला सदरमुकाम<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली|archive-date=2022-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212024248/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|deadurl=yes}}</ref> एवं एक [[उपमहानगरपालिका]]।<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/|title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/|archive-date=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/|title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/|archive-date=2022-01-29}}</ref> धनुषामण्डलस्य प्रथमा नगरपालिका, अस्य नगरस्य नाम प्राचीनमिथिलाप्रदेशस्य राजा [[जनकः]] इति नाम्ना अभवत् । नेपालस्य राजधानी [[काठमाण्डू|काठमाण्डूतः]] ४५० कि.मी दूरे एतत् नगरम् अस्ति । नेपालराज्यनगरपालिकाकानून, २००९ तदनुसारं महामहिमराजस्य तत्कालीनसर्वकारेण १३ जेष्ठा २०१७ तः प्रभावेण जनकपुरनगरपालिकायाः गठनं कृतम् ।तत्कालीनसर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः विकाससमित्या १६ दिनाङ्के कृतनिर्णयानुसारं जनकपुरं उपमहानगरपालिकायाः आवश्यकप्रक्रियाः सम्पन्नं कृत्वा नगरपालिकायाः उपमहानगरनगरत्वेन घोषितम् मंगसीर २०७१ वि.स. तथा नेपाल राजपत्रे २८ पौष २०७१ वि.स. यदा जनकपुरं उपमहानगरीयं घोषितं तदा [[कुर्था, धनुषा|कुर्थ]], [[बसवितित]], [[बिन्धी]], [[प्रको महुवा]], [[लोहाना]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसहिया]], [[बेगाशिवपुर]], [[बसहिया]], ग्रामविकाससमितिः समाविष्ट्य उपमहानगरी इति घोषितम् । [[देवपुरा रूपैठा]], [[लक्ष्मीपुर बागेवा]], [[गोपालपुर]] तथा [[कनकपट्टी]].<ref name="उपमहानगरपालिका" /> [[संघीयता|संघीय शासन]] कार्यान्वने, देशे स्थानीयस्तरस्य निर्माणेन सह, २२ फाल्गुन २०७३ बी.एस नेपाल राजपत्रे २७ फाल्गुन २०७३ वि.एस.<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|archive-date=2022-02-19}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last=काफ्ले|first=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> परन्तु राजनैतिकविवादानाम् कारणात् सर्वकारेण स्थानीयस्तरस्य पुनर्मूल्यांकनं कृत्वा ११ जेष्ठा २०७४ दिनाङ्के राजपत्रे प्रकाशितस्य अधिसूचनायाः माध्यमेन उपमहानगरे निम्नलिखितक्षेत्राणि समाविष्टानि अभवन् : [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (वार्डसंख्या ६-९), [[मनसिंहपट्टी]] (वार्डसंख्या १-५), तथा च [[गोपालपुर]] (वार्ड नं. १-२)।<ref name="निर्णय" /><ref name="राजपत्र">{{cite news |title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045414/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049|title=प्रदेश नम्बर २ मा ९ वटा स्थानीय तह थपिँदै, स्थानीय तहको संख्या ७५३ पुग्यो|website=कान्तिपुर समाचार|last=मिश्र|first=राजेश|language=नेपाली|accessdate=2022-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045412/https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049|archive-date=2022-02-24}}</ref> जनकपुरनगरे नेपालदेशस्य प्रसिद्धं [[जानकीमन्दिरम्]] वर्तते । <ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/612042|title=नेपालको पहिचान, जनकपुर धाम ! (फोटो फिचर)|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}</ref> जनकपुरं [[हिन्दुधर्म]] इत्यस्मिन् महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति, [[मिथिला संस्कृति|मैथिली संस्कृतिः]] इत्यस्य केन्द्रम् अस्ति, पर्यटनार्थं अपि महत्त्वपूर्णं मन्यते यतः एतत् नेपालस्य एकमेव नगरम् अस्ति यत्र रेलमार्गस्य सुविधा अस्ति । सम्प्रति अस्य उपमहानगरस्य कुलक्षेत्रं ९१.९७ वर्गकिलोमीटर् अस्ति, नेपालस्य २०७८ तमे वर्षे बीएस जनगणनानुसारं कुलजनसंख्या १,९४,५५६ अस्ति । एषा नगरपालिका २५ वार्डेषु विभक्ता अस्ति । == नामकरण == नेपालस्य राष्ट्रिय विभुति [[मिथिला]] राजस्य [[जनक|राजर्षि जनक]]नाम्ना प्रचलित अस्य नाम पुरातन कालतः '''जनकपुर'''' इति। <ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/198377-1576293900.html|title=जनकदर्शनले दिएको मिथिला सम्पदा|last=नागरिक|website=नागरिक न्युज|language=नेपाली|accessdate=2022-03-01}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://esamaad.com/mithila-and-maithili-prem-by-modi/|title=राजा जनकक नगरी जनकपुर मे देखायल PM मोदीक मिथिला-मैथिली प्रेम|trans-title=राजा जनकको नगरी जनकपुरमा देखियो मोदीको मिथिला-मैथिली प्रेम|date=2018-05-13|website=इसमाद|language=मैथिली|accessdate=2022-03-01}}</ref> ==संदर्भ== {{धनुषा मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} 4motmxm4jv6erq0qyfurknvom9hpa1f गोपाष्टमी 0 92758 502187 2026-11-14T10:00:17Z Ganesh Paudel 6561 नूतनलेखस्य प्रारूपं निर्मितम् 502187 wikitext text/x-wiki गोपाष्टमी [[कार्तिक]]मासस्य [[शुक्लपक्ष]]स्य [[अष्टमी]]तिथौ आचर्यमाणः एकः प्रमुखः [[हिन्दुधर्म|हिन्दू]]-उत्सवः अस्ति। <ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=XLv-ch3DeNQC&q=Gopashtami+Ashtami+Kartik |title=University Review: Journal of the University of Jammu |date=1996 |publisher=The University |language=hi}}</ref> यस्मिन् गावृषाश्च पूजनं क्रियन्ते।<ref>{{Cite book |last=Rosen |first=Steven |url=https://books.google.com/books?id=Z-WKuYt0MogC&dq=gopastami&pg=PA38 |title=Holy Cow: The Hare Krishna Contribution to Vegetarianism and Animal Rights |date=2004 |publisher=Lantern Books |isbn=978-1-59056-066-2 |pages=38 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ph.D |first=Lavanya Vemsani |url=https://books.google.com/books?id=4fw2DAAAQBAJ&q=Radha+vallabh&pg=PP1 |title=Krishna in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Hindu Lord of Many Names: An Encyclopedia of the Hindu Lord of Many Names |date=2016-06-13 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-211-3 |location=United States of America |pages=9–10 |language=en}}</ref> गोपाष्टमी, (गोपप्रिया अष्टमी । शाक- पार्थिवादिवत् समासः ।) कार्त्तिकशुक्लाष्टमी । यथा, -- “शुक्लाष्टमी कार्त्तिके तु स्मृता गोपाष्टमी बुधैः । तद्दिने वासुदेवोऽभूद्गोपः पूर्ब्बन्तु वत्सपः ॥ तत्र कुर्य्यात् गवां पूजां गोग्रासं गोप्रदक्षिणम् । गवानुगमनं कार्य्यं सर्व्वान् कामानभीस्पता ॥” <ref> कूर्म पुराण:</ref> ==संदर्भ== h8426qa1ligp6qz6n19d2zb22pwfavl 502188 502187 2026-11-14T10:01:50Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:हिन्दु-उत्सवाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 502188 wikitext text/x-wiki गोपाष्टमी [[कार्तिक]]मासस्य [[शुक्लपक्ष]]स्य [[अष्टमी]]तिथौ आचर्यमाणः एकः प्रमुखः [[हिन्दुधर्म|हिन्दू]]-उत्सवः अस्ति। <ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=XLv-ch3DeNQC&q=Gopashtami+Ashtami+Kartik |title=University Review: Journal of the University of Jammu |date=1996 |publisher=The University |language=hi}}</ref> यस्मिन् गावृषाश्च पूजनं क्रियन्ते।<ref>{{Cite book |last=Rosen |first=Steven |url=https://books.google.com/books?id=Z-WKuYt0MogC&dq=gopastami&pg=PA38 |title=Holy Cow: The Hare Krishna Contribution to Vegetarianism and Animal Rights |date=2004 |publisher=Lantern Books |isbn=978-1-59056-066-2 |pages=38 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ph.D |first=Lavanya Vemsani |url=https://books.google.com/books?id=4fw2DAAAQBAJ&q=Radha+vallabh&pg=PP1 |title=Krishna in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Hindu Lord of Many Names: An Encyclopedia of the Hindu Lord of Many Names |date=2016-06-13 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-211-3 |location=United States of America |pages=9–10 |language=en}}</ref> गोपाष्टमी, (गोपप्रिया अष्टमी । शाक- पार्थिवादिवत् समासः ।) कार्त्तिकशुक्लाष्टमी । यथा, -- “शुक्लाष्टमी कार्त्तिके तु स्मृता गोपाष्टमी बुधैः । तद्दिने वासुदेवोऽभूद्गोपः पूर्ब्बन्तु वत्सपः ॥ तत्र कुर्य्यात् गवां पूजां गोग्रासं गोप्रदक्षिणम् । गवानुगमनं कार्य्यं सर्व्वान् कामानभीस्पता ॥” <ref> कूर्म पुराण:</ref> ==संदर्भ== [[वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः]] 39qashu9h1bggxgzwod7a0jghezgsfl सदस्यसम्भाषणम्:दयानन्दः 3 92759 502191 2026-11-14T11:29:16Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 502191 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=दयानन्दः}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ११:२९, १४ नवेम्बर् २०२६ (UTC) auln2zdp8vxpzg4orgn7tlh5t3adj1k फ़्ओरेन्सिक् ओदोन्तोलोग्य् 0 92760 502192 2026-11-14T11:46:20Z 2541142khyatimishra 46796 = न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानम् = ''(Forensic Odontology)'' == सारांशः == न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानं न्यायवैज्ञानिकविज्ञानस्य महत्त्वपूर्णः विभागः अस्ति।... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 502192 wikitext text/x-wiki = न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानम् = ''(Forensic Odontology)'' == सारांशः == न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानं न्यायवैज्ञानिकविज्ञानस्य महत्त्वपूर्णः विभागः अस्ति। अस्मिन् दन्तानां, मुखगुहायाः, जबडास्थीनां तथा दन्तचिकित्सासम्बद्धानाम् अभिलेखानां वैज्ञानिकपरीक्षणं क्रियते। अज्ञातमृतशरीराणां परिचये, व्यक्तेः वयनिर्धारणे, दन्ताघातानां परीक्षणे, सामूहिकविपत्तिषु पीडितानां परिचये च अस्य उपयोगः भवति। आधुनिककाले रेडियोग्राफी, डीएनएविश्लेषणं, त्रिमितीयप्रतिबिम्बनिर्माणं तथा कृत्रिमबुद्धिमत्ता अस्य क्षेत्रस्य विकासे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति। दन्तानां विशिष्टसंरचना तथा व्यक्तिगतानि दन्तचिकित्साविवरणानि मानवपरिचये उपयोगीनि भवन्ति। अतः न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानं अपराधान्वेषणे, मृतशरीरपरिचये तथा न्यायिकप्रक्रियायां महत्त्वपूर्णं योगदानं ददाति। '''मुख्यशब्दाः:''' न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानम्, दन्तपरिचयः, दन्तरेडियोग्राफी, वयनिर्धारणम्, डीएनएविश्लेषणम्, न्यायवैज्ञानिकविज्ञानम्। == १. परिचयः == न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानम् (Forensic Odontology) न्यायवैज्ञानिकविज्ञानस्य तथा दन्तचिकित्साशास्त्रस्य समन्वितः विभागः अस्ति। अस्य मुख्योद्देश्यं दन्तसम्बद्धानां वैज्ञानिकसाक्ष्याणां परीक्षणेन व्यक्तीनां परिचयं कर्तुं तथा न्यायिकान्वेषणे साहाय्यं प्रदातुम् अस्ति। मानवदन्तानां आकारः, रचना, संख्या, स्थिति तथा दन्तचिकित्सायाः परिणामाः व्यक्तिपरत्वेन भिन्नाः भवन्ति। अतः दन्तसम्बद्धानि वैशिष्ट्यानि व्यक्तिपरिचये उपयोगीनि भवन्ति। दन्तानां परीक्षणेन व्यक्तेः आयुः, दन्तचिकित्सायाः इतिहासः तथा अन्यानि महत्त्वपूर्णानि विवरणानि ज्ञातुं शक्यन्ते। अनेकासु परिस्थितिषु, यथा अग्निदुर्घटना, विमानदुर्घटना, प्राकृतिकविपत्तिः, शवस्य विघटनं तथा अन्याः सामूहिकदुर्घटनाः, सामान्यदृश्यपरिचयः कठिनः भवति। एतादृशेषु सन्दर्भेषु दन्तानि तथा दन्तचिकित्सालेखाः परिचयस्य महत्त्वपूर्णं साधनं भवन्ति। न्यायवैज्ञानिकदन्तविशेषज्ञः दन्तानां परीक्षणं कृत्वा प्राप्तानि निष्कर्षाणि अन्वेषणकर्तृभ्यः तथा न्यायालयाय प्रस्तुतं करोति। एतेन अपराधसम्बद्धानां घटनानां वैज्ञानिकविश्लेषणे साहाय्यं भवति। == २. इतिहासः == दन्तानां साहाय्येन व्यक्तिपरिचयस्य विचारः प्राचीनकालादेव ज्ञायते। कालान्तरे दन्तचिकित्साशास्त्रस्य विकासेन दन्तसम्बद्धानां साक्ष्याणां वैज्ञानिकोपयोगः वर्धितः। अष्टादशशताब्द्यां तथा उन्नविंशतिशताब्द्यां दन्तचिकित्सकाः दन्तानां विशिष्टलक्षणानां आधारेण व्यक्तिपरिचये साहाय्यं कर्तुम् आरब्धवन्तः। सन् १८९७ तमे वर्षे फ्रान्सदेशे घटितायां अग्निदुर्घटनायां दन्तसम्बद्धानाम् अभिलेखानां साहाय्येन मृतव्यक्तीनां परिचयः कृतः। एषा घटना न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानस्य इतिहासे महत्त्वपूर्णा मन्यते। विंशतिशताब्द्यां दन्तरेडियोग्राफी, दन्त-अभिलेखनम् तथा वैज्ञानिकतुलनापद्धतीनां विकासेन अस्य क्षेत्रस्य महत्त्वं अधिकं वर्धितम्। दन्तचिकित्सायाः अभिलेखाः मृतशरीराणां परिचये व्यवस्थितरूपेण उपयोक्तुं आरब्धाः। आधुनिककाले डिजिटलदन्तप्रतिबिम्बानि, त्रिमितीयप्रतिमानानि तथा डीएनएविश्लेषणं दन्तपरिचये प्रयुज्यन्ते। एतेन न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानस्य कार्यक्षमता तथा उपयोगिता अधिका जाता। == ३. मानवदन्तानां संरचना == दन्ताः भोजनस्य चर्वणे, उच्चारणे तथा मुखस्य संरचनायां महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति। प्रत्येकस्य दन्तस्य विशिष्टा संरचना भवति। दन्तस्य विभिन्नभागाः विशिष्टानि कार्याणि कुर्वन्ति तथा दन्तस्य स्थिरतायां साहाय्यं कुर्वन्ति। === ३.१ दन्तस्य प्रमुखभागाः === १. '''दन्तमुकुटः (Crown):''' दन्तस्य मुखगुहायां दृश्यः भागः। अयं भोजनस्य छेदनं तथा चर्वणं कर्तुं साहाय्यं करोति। २. '''दन्तमूलम् (Root):''' जबडास्थिषु स्थितः दन्तस्य भागः, यः दन्तं स्थिरं धारयति। [[सञ्चिका:Human tooth diagram-en.svg|लघुचित्रम्]] ३. '''दन्तग्रीवा (Neck):''' मुकुटस्य मूलस्य च मध्यवर्ती भागः। अयं दन्तमुकुटं दन्तमूलेन सह संयोजयति। === ३.२ दन्तस्य ऊतकानि === * '''इनामेल् (Enamel):''' दन्तमुकुटस्य बाह्यतमः कठोरः स्तरः। अयं दन्तस्य रक्षणं करोति। * '''डेन्टिन् (Dentin):''' इनामेलस्य अधः स्थितः कठोरः ऊतकः। अयं दन्तस्य मुख्यसंरचनां निर्माति। * '''दन्तमज्जा (Dental Pulp):''' दन्तस्य आन्तरिकः भागः, यस्मिन् रक्तवाहिन्यः तथा तन्त्रिकाः भवन्ति। अयं दन्तस्य पोषणं तथा संवेदनं प्रददाति। * '''सीमेण्टम् (Cementum):''' दन्तमूलं आवृणोति तथा दन्तस्य स्थिरीकरणे साहाय्यं करोति। '''सारणी १ — दन्तस्य प्रमुखभागाः तथा तेषां कार्याणि''' {| class="wikitable" !दन्तभागः !मुख्यं कार्यम् |- |इनामेल् |दन्तस्य रक्षणम् |- |डेन्टिन् |दन्तस्य आन्तरिकसमर्थनम् |- |दन्तमज्जा |पोषणं तथा संवेदनम् |- |सीमेण्टम् |दन्तमूलस्य स्थिरीकरणम् |- |दन्तमूलम् |जबडास्थौ दन्तस्य धारणम् |} == ४. दन्तानां प्रकाराः == वयस्कमानवे सामान्यतः द्वात्रिंशत् स्थायी दन्ताः भवन्ति। ते चत्वारि मुख्यवर्गेषु विभक्ताः सन्ति। प्रत्येकस्य दन्तप्रकारस्य भोजनस्य ग्रहणे तथा चर्वणे विशिष्टं कार्यं भवति। १. कृन्तकदन्ताः (Incisors) २. रदनकदन्ताः (Canines) ३. अग्रचर्वणकदन्ताः (Premolars) ४. चर्वणकदन्ताः (Molars) '''सारणी २ — दन्तानां प्रकाराः तथा तेषां कार्याणि''' {| class="wikitable" !दन्तप्रकारः !संख्या !कार्यम् |- |कृन्तकदन्ताः |८ |भोजनस्य छेदनम् |- |रदनकदन्ताः |४ |भोजनस्य विदारणम् |- |अग्रचर्वणकदन्ताः |८ |भोजनस्य चूर्णीकरणम् |- |चर्वणकदन्ताः |१२ |भोजनस्य पेषणम् |} == ५. मानवपरिचये दन्तविज्ञानस्य उपयोगः == [[सञ्चिका:Sumter Jane Doe Teeth.jpg|लघुचित्रम्|दन्ताभिलेखानां साहाय्येन अज्ञातमृतव्यक्तेः परिचयः]] न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानस्य सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णं कार्यं मानवपरिचयः अस्ति। प्रत्येकस्य व्यक्तेः दन्तेषु विशिष्टानि वैशिष्ट्यानि दृश्यन्ते। यथा— * अनुपस्थितदन्ताः। * भग्नदन्ताः। * दन्तेषु पूरणपदार्थाः (Fillings)। * दन्तमुकुटाः (Crowns)। * कृत्रिमदन्ताः। * दन्तानां असामान्यस्थितिः। * दन्तानां आकारे तथा व्यवस्थायां भेदाः। एतानि वैशिष्ट्यानि दन्तचिकित्सायाः पूर्वाभिलेखैः सह तुलयित्वा व्यक्तेः परिचयः कर्तुं शक्यते। दन्तानां व्यक्तिगतभेदाः तथा पूर्वचिकित्सायाः चिह्नानि परिचयप्रक्रियायां विशेषतया उपयोगीनि भवन्ति। === ५.१ पूर्वमृत्युदन्ताभिलेखाः === पूर्वमृत्युदन्ताभिलेखाः (Ante-mortem records) व्यक्तेः जीवनकाले सङ्गृहीतानि दन्तसम्बद्धानि अभिलेखानि भवन्ति। तेषु निम्नलिखितानि समाविष्टानि भवन्ति— * दन्तचिकित्सकस्य अभिलेखाः। * दन्तानां चिकित्सापूर्वप्रतिबिम्बानि। * दन्तरेडियोग्राफी। * दन्तपूरणसम्बद्धविवरणम्। * दन्तचिकित्सायाः इतिहासः। एते अभिलेखाः व्यक्तेः जीवनकाले दन्तानां स्थितिं ज्ञापयन्ति तथा मृत्योत्तरपरीक्षणेन सह तुलनायां साहाय्यं कुर्वन्ति। === ५.२ मृत्योत्तरदन्ताभिलेखाः === मृत्योत्तरदन्ताभिलेखाः (Post-mortem records) मृतशरीरस्य दन्तानां परीक्षणेन प्राप्तानि विवरणानि भवन्ति। अत्र दन्तानां संख्या, आकारः, अवस्था, अनुपस्थितदन्ताः तथा चिकित्सायाः चिह्नानि अभिलिख्यन्ते। आवश्यकतानुसारं दन्तप्रतिबिम्बानि तथा रेडियोग्राफी अपि निर्मीयन्ते। === ५.३ दन्ताभिलेखानां तुलना === पूर्वमृत्युदन्ताभिलेखानां मृत्योत्तरदन्ताभिलेखैः सह तुलना कृता भवति। समानविशेषतानां परीक्षणेन परिचयसम्बद्धः निष्कर्षः प्राप्यते। '''सारणी ३ — दन्ताभिलेखानां तुलना''' {| class="wikitable" !पूर्वमृत्युदत्तांशः !मृत्योत्तरदत्तांशः |- |चिकित्सापूर्वदन्तप्रतिबिम्बम् |मृतशरीरस्य दन्तप्रतिबिम्बम् |- |दन्तपूरणस्य विवरणम् |दन्तपूरणस्य उपस्थितिः |- |अनुपस्थितदन्तानां विवरणम् |अनुपस्थितदन्तानां परीक्षणम् |- |दन्तानां स्थितिः |दन्तानां वर्तमानस्थितिः |} दन्तपरिचयस्य परिणामाः सकारात्मकपरिचयः, सम्भाव्यपरिचयः, अपर्याप्तसाक्ष्यम् अथवा बहिष्करणम् इत्यादिषु वर्गेषु व्यवस्थितुं शक्यन्ते। निष्कर्षनिर्धारणे उपलब्धसाक्ष्याणां गुणवत्ता तथा तुलनायाः विश्वसनीयता विचारणीया भवति। == ६. दन्तानां साहाय्येन वयनिर्धारणम् == [[सञ्चिका:OPT - Paciente de sexo masculino de 10 años.webp|लघुचित्रम्|दन्तविकासस्य परीक्षणेन व्यक्तेः वयनिर्धारणम्।]] दन्तविकासः तथा दन्तेषु जायमानाः परिवर्तनाः व्यक्तेः वयनिर्धारणे उपयोगिनः भवन्ति। विशेषतः बालकानां तथा किशोराणां वयनिर्धारणे दन्तानां विकासक्रमः महत्त्वपूर्णः भवति। दन्तानां उद्भवः, मूलनिर्माणं तथा विकासस्य अवस्था आयोः अनुमानं कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति। === ६.१ विकासात्मकपरिवर्तनानि === बाल्यावस्थायां दन्तानां निर्माणं, उद्भवः तथा मूलविकासः निश्चितक्रमेण भवति। एतेषां अवस्थाणां परीक्षणेन अनुमानितं वयः ज्ञातुं शक्यते। दुग्धदन्तानां स्थायी दन्तैः प्रतिस्थापनं तथा स्थायी दन्तानां विकासः वयनिर्धारणे महत्त्वपूर्णानि लक्षणानि सन्ति। === ६.२ अपक्षयात्मकपरिवर्तनानि === वयः वर्धमाने दन्तेषु कतिपयानि परिवर्तनानि भवन्ति। यथा— * दन्तक्षरणम्। * दन्तघर्षणम्। * द्वितीयकडेन्टिनस्य निर्माणम्। * दन्तमूलस्य पारदर्शिता। * दन्तमज्जायाः आकारे परिवर्तनम्। एते परिवर्तनाः वयःसम्बद्धानि संकेतचिह्नानि भवन्ति। तथापि आहारः, जीवनशैली तथा दन्तस्वास्थ्यं तेषां प्रभावं जनयितुं शक्नुवन्ति। '''सारणी ४ — वयनिर्धारणस्य प्रमुखाः पद्धतयः''' {| class="wikitable" !पद्धतिः !परीक्षणस्य आधारः |- |दन्तोद्भवपरीक्षणम् |दन्तानां उद्भवस्य अवस्था |- |दन्तमूलविकासः |मूलस्य निर्माणम् |- |दन्तघर्षणपरीक्षणम् |दन्तानां क्षरणम् |- |द्वितीयकडेन्टिनपरीक्षणम् |डेन्टिनस्य वृद्धिः |- |रेडियोग्राफी |दन्तानां आन्तरिकसंरचना |} दन्ताधारितं वयनिर्धारणं अनुमानात्मकं भवति। अतः तस्य परिणामाः अन्यैः न्यायवैज्ञानिकसाक्ष्यैः सह विचारणीयाः भवन्ति। == ७. दन्ताघातानां परीक्षणम् == मुखस्य, दन्तानां तथा जबडास्थीनां क्षतयः अपराधेषु, दुर्घटनासु अथवा अन्यासु हिंसात्मकघटनासु दृश्यन्ते। न्यायवैज्ञानिकदन्तविशेषज्ञः एतान् आघातान् परीक्ष्य तेषां स्वरूपं तथा सम्भाव्यकारणं ज्ञातुं प्रयतते। आघातस्य स्थानम्, आकारः, गम्भीरता तथा आसपासस्थितानां ऊतकानां अवस्था परीक्षणे महत्त्वपूर्णाः भवन्ति। दन्ताघातानां प्रमुखप्रकाराः— १. दन्तभङ्गः। २. दन्तस्य विस्थापनम्। ३. दन्तमूलस्य क्षतिः। ४. जबडास्थिभङ्गः। ५. मुखमृदूतकानां क्षतिः। '''सारणी ५ — दन्ताघातानां प्रकाराः''' {| class="wikitable" !आघातः !विवरणम् |- |दन्तभङ्गः |दन्तस्य भागस्य भग्नता |- |दन्तविस्थापनम् |दन्तस्य सामान्यस्थानात् चलनम् |- |मूलभङ्गः |दन्तमूलस्य भग्नता |- |जबडाभङ्गः |जबडास्थेः भग्नता |- |मृदूतकक्षतिः |ओष्ठस्य अथवा मुखस्य ऊतकानां क्षतिः |} दन्ताघातानां परीक्षणेन घटनायाः स्वरूपं ज्ञातुं साहाय्यं भवति। तथापि आघातस्य कारणनिर्धारणे अन्यानि चिकित्सकीय तथा घटनास्थलसम्बद्धानि साक्ष्याणि अपि विचारणीयानि भवन्ति। == ८. दन्तदंशचिह्नपरीक्षणम् == [[सञ्चिका:Human bite example 7.jpg|लघुचित्रम्|अपराधान्वेषणे दन्तदंशचिह्नस्य परीक्षणम्।]] दन्तदंशचिह्नानि (Bite Marks) त्वचि अथवा अन्येषु पदार्थेषु दन्तदंशेन निर्मितानि चिह्नानि भवन्ति। पूर्वकाले अपराधान्वेषणे दन्तदंशचिह्नानां तुलनायाः उपयोगः क्रियते स्म। परन्तु आधुनिकवैज्ञानिकमूल्याङ्कने अस्य पद्धतेः विश्वसनीयतायां गम्भीराः प्रश्नाः उत्थापिताः सन्ति। त्वक् लचिला भवति तथा कालान्तरे तस्याः आकारः परिवर्तितुं शक्नोति। अतः दन्तदंशचिह्नस्य आधारेण विशिष्टव्यक्तेः परिचयः निश्चिततया कर्तुं न शक्यते। दन्तदंशचिह्नानां परीक्षणे निम्नलिखितविषयाः विचार्यन्ते— * चिह्नस्य आकारः। * चिह्नस्य स्थानम्। * त्वचः अवस्था। * चिकित्सकीयप्रतिबिम्बानि। * अन्यानि उपलब्धानि साक्ष्याणि। दन्तदंशचिह्नस्य अभिलेखनार्थं छायाचित्राणि तथा आवश्यकतानुसारं अन्यानि परीक्षणसाधनानि उपयुज्यन्ते। परीक्षणस्य समये चिह्नस्य वास्तविकावस्था सावधानतया अभिलिखितव्या। '''महत्त्वपूर्णम्:''' दन्तदंशचिह्नविश्लेषणं व्यक्तिपरिचयस्य स्वतन्त्रं तथा निर्णायकं प्रमाणं न मन्यते। अस्य वैज्ञानिकसीमाः स्पष्टतया स्वीकरणीयाः सन्ति। == ९. सामूहिकविपत्तिषु मृतशरीराणां परिचयः == विमानदुर्घटना, भूकम्पः, अग्निदुर्घटना, जलप्लावनम् तथा अन्यासु सामूहिकविपत्तिषु अनेकानां व्यक्तीनां मृत्युः भवितुम् अर्हति। एतादृशेषु सन्दर्भेषु मृतशरीराणां परिचयः कठिनः भवति। दन्तानि उच्चतापे, विघटने तथा अन्येषु प्रतिकूलपरिस्थितिषु अपि कदाचित् संरक्षितानि भवन्ति। दन्तविशेषज्ञाः मृतशरीराणां दन्ताभिलेखान् सङ्गृह्य पूर्वमृत्युदन्ताभिलेखैः सह तुलनां कुर्वन्ति। दन्तचिकित्सायाः चिह्नानि, दन्तानां विशिष्टसंरचना तथा रेडियोग्राफीप्रतिबिम्बानि अस्यां प्रक्रियायां उपयोगीनि भवन्ति। अस्य प्रक्रियायाः प्रमुखाः चरणाः— १. मृतशरीरस्य दन्तपरीक्षणम्। २. दन्तप्रतिबिम्बानां निर्माणम्। ३. दन्ताभिलेखानां सङ्ग्रहः। ४. पूर्वमृत्युदत्तांशैः तुलना। ५. परिचयस्य परिणामस्य प्रमाणीकरणम्। एवं दन्तवैज्ञानिकपरीक्षणं सामूहिकविपत्तिषु मृतव्यक्तीनां परिचयप्रक्रियायां महत्त्वपूर्णं योगदानं ददाति। == १०. दन्तरेडियोग्राफी == [[सञ्चिका:Radiografía dental panorámica.jpg|लघुचित्रम्|दन्तानां तथा जबडास्थीनां परीक्षणार्थं प्रयुक्तं रेडियोग्राफीप्रतिबिम्बम्।]] दन्तरेडियोग्राफी (Dental Radiography) दन्तानां तथा जबडास्थीनां आन्तरिकसंरचनायाः परीक्षणार्थं प्रयुक्ता प्रतिबिम्बनपद्धतिः अस्ति। अस्याः साहाय्येन दन्तमूलानि, दन्तमज्जा, अस्थिसंरचना तथा चिकित्सासम्बद्धानि परिवर्तनानि दृश्यन्ते। रेडियोग्राफीप्रतिबिम्बानि पूर्वमृत्युदन्ताभिलेखैः सह तुलनायां विशेषतया उपयोगीनि भवन्ति। === १०.१ प्रमुखाः प्रकाराः === * '''पेरियापिकल् रेडियोग्राफी:''' एकस्य अथवा कतिपयानां दन्तानां सम्पूर्णसंरचनायाः परीक्षणम्। * '''बाइटविङ्ग् रेडियोग्राफी:''' दन्तानां मध्यवर्तीभागानां परीक्षणम्। * '''पैनोरामिक् रेडियोग्राफी:''' उभयोः जबडयोः दन्तानां विस्तृतप्रतिबिम्बम्। * '''कोन बीम् कम्प्यूटेड टोमोग्राफी (CBCT):''' दन्तानां तथा जबडास्थीनां त्रिमितीयप्रतिबिम्बनिर्माणम्। '''सारणी ६ — दन्तरेडियोग्राफीपद्धतयः''' {| class="wikitable" !पद्धतिः !उपयोगः |- |पेरियापिकल् |दन्तमूलपरीक्षणम् |- |बाइटविङ्ग् |दन्तमध्यभागपरीक्षणम् |- |पैनोरामिक् |सम्पूर्णदन्तपङ्क्तिपरीक्षणम् |- |CBCT |त्रिमितीयसंरचनापरीक्षणम् |} दन्तरेडियोग्राफीद्वारा प्राप्तानि प्रतिबिम्बानि दन्तानां आन्तरिकवैशिष्ट्यानि दर्शयन्ति। अतः दन्तपरिचये एतेषां प्रतिबिम्बानां तुलनात्मकपरीक्षणं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। == ११. दन्तेभ्यः डीएनएविश्लेषणम् == [[सञ्चिका:Mummy tooth sampling.jpg|लघुचित्रम्|दन्तनमूनात् डीएनए निष्कर्षणस्य प्रक्रिया।]] दन्ताः डीएनएप्राप्तेः महत्त्वपूर्णं जैविकस्रोतः भवन्ति। दन्तमज्जायां तथा डेन्टिनसम्बद्धेषु ऊतकभागेषु आनुवंशिकपदार्थः संरक्षितः भवितुम् अर्हति। अग्निदुर्घटनायां, शवविघटने अथवा अन्येषु कठिनपरिस्थितिषु दन्तेभ्यः डीएनए सङ्गृहीतुं शक्यते। अन्येषां मृदू ऊतकानां विनाशे अपि दन्ताः आनुवंशिकविश्लेषणाय उपयोगी नमूनं प्रदातुं शक्नुवन्ति। === दन्तेभ्यः डीएनएविश्लेषणस्य न्यायवैज्ञानिकमहत्त्वम् === दन्ताः मानवशरीरस्य कठोरतमेषु संरचनासु अन्यतमाः सन्ति। तेषां बाह्यस्तरः इनामेल् तथा आन्तरिकभागाः डेन्टिन्, दन्तमज्जा च भवन्ति। दन्तमज्जायां रक्तवाहिन्यः, तन्त्रिकाः तथा कोशिकाः सन्ति, येषु डीएनए उपलब्धः भवितुम् अर्हति। अतः दन्ताः आनुवंशिकपरीक्षणस्य महत्त्वपूर्णं स्रोतः भवन्ति। न्यायवैज्ञानिकान्वेषणे दन्तेभ्यः प्राप्तस्य डीएनएस्य उपयोगः अज्ञातमृतशरीराणां परिचये, विघटितशरीराणां परीक्षणे तथा सामूहिकविपत्तिषु मृतव्यक्तीनां परिचये क्रियते। विशेषतः अग्निदुर्घटनासु अथवा दीर्घकालं भूमौ निहितेषु शवेषु अन्यानि मृदू ऊतकानि नष्टानि भवितुम् अर्हन्ति, किन्तु दन्तानां कठोरसंरचना आनुवंशिकपदार्थस्य संरक्षणे साहाय्यं कर्तुं शक्नोति। प्राप्तस्य डीएनएस्य तुलना परिवारस्य सदस्येभ्यः प्राप्तेन डीएनएेन अथवा पूर्वसङ्गृहीतैः नमूनैः सह क्रियते। एतेन मृतव्यक्तेः आनुवंशिकपरिचयस्य पुष्टिकरणे साहाय्यं भवति। === दन्तानां डीएनएसंरक्षणे प्रभावं कुर्वन्तः कारकाः === * '''तापमानम्:''' अत्यधिकतापः डीएनएस्य विघटनं जनयितुं शक्नोति। * '''आर्द्रता:''' वातावरणस्य आर्द्रता डीएनएस्य संरक्षणे प्रभावं जनयति। * '''कालः:''' दीर्घकालं यावत् संरक्षितेषु नमूनेषु डीएनएस्य गुणवत्ता न्यूनीभवितुम् अर्हति। * '''दन्तस्य अवस्था:''' दन्तमज्जायाः तथा डेन्टिनस्य संरक्षणं डीएनएप्राप्त्यर्थं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। === न्यायवैज्ञानिकप्रयोगे सावधानताः === डीएनएविश्लेषणस्य समये नमूनानां दूषणं निवारणीयम्। प्रत्येकस्य नमूनस्य पृथक् सङ्ग्रहः, उचितं संरक्षणम् तथा व्यवस्थितं अभिलेखनं आवश्यकम्। प्राप्तानां परिणामानां वैज्ञानिकतया परीक्षणं कृत्वा अन्यैः उपलब्धसाक्ष्यैः सह तुलना करणीया। === ११.१ डीएनएविश्लेषणस्य चरणाः === १. दन्तस्य अथवा उपयुक्तस्य ऊतकस्य सङ्ग्रहः। २. नमूनस्य स्वच्छीकरणम्। ३. डीएनए निष्कर्षणम्। ४. डीएनए प्रवर्धनम्। ५. आनुवंशिकप्रोफाइलस्य निर्माणम्। ६. तुलनात्मकविश्लेषणम्। === ११.२ डीएनएविश्लेषणस्य प्रकाराः === * '''न्यूक्लियर डीएनए:''' व्यक्तिपरिचये प्रयुक्तः आनुवंशिकपदार्थः। * '''माइटोकॉण्ड्रियल डीएनए:''' विशेषतः विघटितेषु नमूनेषु उपयोगी भवितुम् अर्हति। * '''STR विश्लेषणम्:''' विशिष्टानां लघुपुनरावृत्त्यनुक्रमाणां परीक्षणम्। '''सारणी ७ — दन्ताधारितडीएनएविश्लेषणस्य उपयोगाः''' {| class="wikitable" !उपयोगः !महत्त्वम् |- |मृतशरीरपरिचयः |व्यक्तेः आनुवंशिकपरिचयः |- |सामूहिकविपत्तिः |पीडितानां परिचयः |- |विघटितशरीरम् |कठिननमूनेभ्यः डीएनएप्राप्तिः |- |पारिवारिकतुलना |सम्बन्धितव्यक्तिभिः सह तुलना |} डीएनएविश्लेषणस्य परिणामाः अन्यैः आनुवंशिकसाक्ष्यैः तथा उपलब्धाभिलेखैः सह तुलनीयाः भवन्ति। नमूनस्य शुद्धता तथा दूषणनिवारणम् अस्य प्रक्रियायां विशेषतया महत्त्वपूर्णम् अस्ति। == १२. अन्यानि न्यायवैज्ञानिकदन्तपरीक्षणानि == दन्तानां अतिरिक्तं मुखगुहायाः अन्येषाम् अवयवानां परीक्षणमपि न्यायवैज्ञानिककार्येषु कदाचित् उपयोगी भवति। === १२.१ ओष्ठचिह्नपरीक्षणम् (Cheiloscopy) === ओष्ठेषु विद्यमानानां सूक्ष्मरेखाणां तथा प्राकृतिकप्रतिरूपाणां परीक्षणं ओष्ठचिह्नपरीक्षणम् इति कथ्यते। एतेषां प्रतिरूपाणां तुलनायाः उपयोगः कतिपयेषु अनुसन्धानकार्येषु परीक्षितः अस्ति। परन्तु व्यक्तिपरिचये अस्य विश्वसनीयतायाः तथा प्रमाणिकतायाः विषये पर्याप्तं वैज्ञानिकप्रमाणीकरणम् आवश्यकम्। ओष्ठचिह्नानां परीक्षणे तेषां आकारः, रेखानां व्यवस्था तथा उपलब्धानां नमूनानां गुणवत्ता विचार्यते। === १२.२ तालुरेखापरीक्षणम् (Rugoscopy) === ताल्वस्थायां मुखच्छदस्य अग्रभागे विद्यमानानां प्राकृतिकरेखाणां तथा उन्नतभागानां परीक्षणं तालुरेखापरीक्षणम् इति कथ्यते। एतेषां संरचनात्मकविशेषतानां अभिलेखनं तथा तुलना कतिपयेषु न्यायवैज्ञानिकसन्दर्भेषु उपयोगी भवितुम् अर्हति। तालुरेखाणां प्रतिरूपाणि व्यक्तिगतरूपेण भिन्नानि भवितुम् अर्हन्ति। == १३. आधुनिकप्रौद्योगिक्याः उपयोगः == आधुनिकप्रौद्योगिक्याः विकासेन न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानस्य कार्यपद्धतयः परिवर्तिताः। डिजिटलसाधनानि तथा उन्नतप्रतिबिम्बनप्रणाल्यः दन्तानां परीक्षणं अधिकं व्यवस्थितं कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति। === १३.१ डिजिटलदन्तप्रतिबिम्बानि === डिजिटलप्रतिबिम्बनस्य साहाय्येन दन्तानां उच्चगुणवत्तायुक्तानि चित्राणि निर्मातुं शक्यन्ते। एतानि चित्राणि संग्रहितुं तथा तुलनां कर्तुं शक्यन्ते। डिजिटलचित्राणि दीर्घकालं सुरक्षितरूपेण संरक्षितुं शक्यन्ते तथा आवश्यकतानुसारं विशेषज्ञैः सह साझा कर्तुं शक्यन्ते। === १३.२ त्रिमितीयप्रतिमाननिर्माणम् === त्रिमितीयप्रतिमाननिर्माणप्रौद्योगिक्या दन्तानां तथा जबडास्थीनां विस्तृतं प्रतिरूपं निर्मातुं शक्यते। एतेन संरचनात्मकवैशिष्ट्यानां परीक्षणं सुकरं भवति। त्रिमितीयप्रतिमानानि दन्तानां आकारं, स्थिति तथा परस्परसम्बन्धं अधिकस्पष्टतया दर्शयितुं शक्नुवन्ति। === १३.३ कृत्रिमबुद्धिमत्ता === कृत्रिमबुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) दन्तप्रतिबिम्बानां विश्लेषणे, दन्तानां सङ्ख्याङ्कने, वयनिर्धारणे तथा पूर्वमृत्युमृत्योत्तरप्रतिबिम्बानां तुलनायां सहायकं साधनं भवितुम् अर्हति। कृत्रिमबुद्धिमत्तायाः साहाय्येन विशालदन्ताभिलेखसमूहानां विश्लेषणं शीघ्रं कर्तुं शक्यते। तथापि कृत्रिमबुद्धिमत्तायाः परिणामाः विशेषज्ञैः परीक्षितव्याः। तस्याः निष्कर्षाः स्वतन्त्रतया निर्णायकप्रमाणरूपेण न स्वीकरणीयाः। == १४. न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानस्य उपयोगाः == अस्य प्रमुखाः उपयोगाः निम्नलिखिताः सन्ति— १. अज्ञातमृतशरीराणां परिचयः। २. बालकानां तथा वयस्कानां वयनिर्धारणम्। ३. सामूहिकविपत्तिषु पीडितानां परिचयः। ४. दन्त तथा जबडाघातानां परीक्षणम्। ५. दन्तचिकित्सालेखानां तुलनात्मकविश्लेषणम्। ६. दन्तेभ्यः डीएनएविश्लेषणम्। ७. न्यायालये दन्तसम्बद्धसाक्ष्याणां प्रस्तुतीकरणम्। एतेषां उपयोगानां माध्यमेन न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानं अपराधान्वेषणे तथा मृतशरीरपरिचये वैज्ञानिकसाहाय्यं प्रददाति। == १५. न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानस्य लाभाः == * दन्तानि अनेकासु प्रतिकूलपरिस्थितिषु संरक्षितानि भवितुम् अर्हन्ति। * दन्तचिकित्सालेखाः परिचये साहाय्यं कुर्वन्ति। * दन्तरेडियोग्राफी आन्तरिकसंरचनायाः परीक्षणे उपयोगिनी अस्ति। * डीएनएविश्लेषणं परिचयस्य अन्यं वैज्ञानिकसाधनं प्रददाति। * सामूहिकविपत्तिषु मृतव्यक्तीनां परिचये महत्त्वपूर्णं योगदानं करोति। * दन्तानां विशिष्टलक्षणानि अन्यैः साक्ष्यैः सह तुलनायां उपयोगीनि भवन्ति। * दन्तसम्बद्धानि अभिलेखानि दीर्घकालं संरक्षितानि भवितुम् अर्हन्ति। == १६. सीमाः तथा आव्हानानि == न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानस्य उपयोगः महत्त्वपूर्णः अस्ति, तथापि अस्याः पद्धतेः कतिपयाः सीमाः सन्ति। १. यदि पूर्वमृत्युदन्ताभिलेखाः अनुपलब्धाः सन्ति, तर्हि परिचयः कठिनः भवितुम् अर्हति। २. दन्तानां क्षतिः अथवा विनाशः परीक्षणस्य परिणामान् प्रभावितं कर्तुं शक्नोति। ३. दन्तरेडियोग्राफीप्रतिबिम्बानां गुणवत्ता तुलनायां प्रभावं जनयति। ४. वयनिर्धारणं सर्वदा पूर्णतया निश्चितं न भवति। ५. डीएनएविश्लेषणे नमूनस्य दूषणं तथा डीएनएस्य विघटनं समस्या भवितुम् अर्हतः। ६. दन्तदंशचिह्नविश्लेषणस्य वैज्ञानिकविश्वसनीयतायां गम्भीराः सीमाः सन्ति। ७. आधुनिकप्रौद्योगिकीनां उपयोगाय प्रशिक्षितविशेषज्ञाः तथा उपयुक्तप्रयोगशालाः आवश्यकाः भवन्ति। ८. विभिन्नेषु देशेषु दन्ताभिलेखानां सङ्ग्रहणस्य तथा संरक्षणस्य पद्धतयः भिन्नाः भवितुम् अर्हन्ति। एतेन अभिलेखानां तुलनायां कठिनता उत्पद्यते। अतः न्यायवैज्ञानिकदन्तपरीक्षणस्य परिणामाः सावधानतया मूल्याङ्कनीयाः। निष्कर्षनिर्धारणे वैज्ञानिकपद्धतिः, विशेषज्ञस्य अनुभवः तथा अन्यसाक्ष्याणि महत्त्वपूर्णानि भवन्ति। == १७. भविष्यस्य सम्भावनाः == भविष्ये न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानस्य विकासे निम्नलिखिताः क्षेत्राः महत्त्वपूर्णाः भविष्यन्ति— * कृत्रिमबुद्धिमत्तायाः अधिकः उपयोगः। * उन्नतदन्तरेडियोग्राफी। * त्रिमितीयदन्तप्रतिमाननिर्माणम्। * डीएनएविश्लेषणस्य नवीनपद्धतयः। * डिजिटलदन्ताभिलेखानां एकीकरणम्। * सामूहिकविपत्तिषु शीघ्रपरिचयप्रणाल्याः विकासः। * दन्ताभिलेखानां सुरक्षितसङ्ग्रहणाय उन्नतप्रणालीनां निर्माणम्। आगामिकाले डिजिटलप्रौद्योगिक्याः तथा वैज्ञानिकसंशोधनस्य साहाय्येन दन्तपरिचयप्रक्रिया अधिका व्यवस्थिताः तथा प्रभावशालिनी भवितुम् अर्हति। तथापि नवीनप्रौद्योगिकीनां उपयोगः वैज्ञानिकप्रमाणीकरणेन तथा विशेषज्ञपरीक्षणेन सह करणीयः। == १८. निष्कर्षः == न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानं आधुनिकन्यायवैज्ञानिकविज्ञानस्य महत्त्वपूर्णः विभागः अस्ति। दन्तानां विशिष्टसंरचना, दन्तचिकित्सालेखाः, रेडियोग्राफी तथा डीएनएविश्लेषणं मानवपरिचये महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति। विशेषतः अग्निदुर्घटनासु, शवविघटने तथा सामूहिकविपत्तिषु दन्तसम्बद्धसाक्ष्याणि मृतव्यक्तीनां परिचये बहुमूल्यानि भवन्ति। आधुनिकप्रौद्योगिक्याः विकासेन अस्य क्षेत्रस्य कार्यक्षमता वर्धमाना अस्ति। तथापि प्रत्येकस्य परीक्षणस्य वैज्ञानिकविश्वसनीयता, सीमाः तथा न्यायिकमहत्त्वं सावधानतया मूल्याङ्कनीयम्। दन्ताभिलेखानां संरक्षणम्, उन्नतपरीक्षणपद्धतीनां उपयोगः तथा प्रशिक्षितविशेषज्ञैः परीक्षणं न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानस्य प्रभावशीलतां वर्धयन्ति। अतः न्यायवैज्ञानिकदन्तविज्ञानं न्यायिकान्वेषणे, मानवपरिचये तथा वैज्ञानिकन्यायप्रक्रियायां महत्त्वपूर्णं योगदानं ददाति। == सन्दर्भग्रन्थाः == १. Mohammed, F., Fairozekhan, A. T., Bhat, S., and Menezes, R. G. (2023). ''Forensic Odontology''. StatPearls Publishing. २. ''Forensic Odontology in the Digital Era: A Narrative Review of Current Methods and Emerging Trends''. Diagnostics, 2025. ३. ''Role of Forensic Odontology and Anthropology in the Identification of Human Remains''. Journal of Oral and Maxillofacial Pathology, 2022. ४. ''Forensic Radiology in Dentistry''. Journal of Forensic Dental Sciences. ५. ''Forensic Dentistry in Human Identification: A Review of the Literature''. 2014. ६. ''Advances in Forensic Odontology for Human Identification: A Comprehensive Review of Methods, Accuracy, and Challenges''. International Journal of Oral Health Sciences, 2025. 01kritjb9ten4sx1yhl4vq1fr4gn4vh