विकिपीडिया
sawiki
https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D
MediaWiki 1.48.0-wmf.4
first-letter
माध्यमम्
विशेषः
सम्भाषणम्
सदस्यः
सदस्यसम्भाषणम्
विकिपीडिया
विकिपीडियासम्भाषणम्
सञ्चिका
सञ्चिकासम्भाषणम्
मीडियाविकि
मीडियाविकिसम्भाषणम्
फलकम्
फलकसम्भाषणम्
साहाय्यम्
साहाय्यसम्भाषणम्
वर्गः
वर्गसम्भाषणम्
प्रवेशद्वारम्
प्रवेशद्वारसम्भाषणम्
TimedText
TimedText talk
पटलम्
पटलसम्भाषणम्
Event
Event talk
विकिपीडिया:विचारमण्डपम् (विविधविषयाः)
4
62035
502193
501546
2026-11-14T13:40:47Z
VanshikaRathi
46271
/* Upcoming Workshop: Small Wiki Toolkits 2026 | Starter Kit Tool */ नवीनविभागः
502193
wikitext
text/x-wiki
#पुनर्निदेशन [[विकिपीडिया:प्रकीर्णसभा]]
== WikiConference India 2026 – सत्रप्रस्तावानाम् आमन्त्रणम् एवं स्ववित्तपोषित-पञ्जीकरणम् ==
प्रिय-समुदायसदस्याः,
भवतां कृते सहर्षेण सूचयामः यत् '''WikiConference India 2026'''-सम्मेलनस्य स्ववित्तपोषित-पञ्जीकरणं तथा सत्रप्रस्तावानाम् आमन्त्रणं सम्प्रति प्रारब्धम् अस्ति।
WikiConference India 2026 नाम सम्मेलनं २०२६ तमस्य वर्षस्य सेप्टेम्बरमासस्य ४–६ दिनाङ्केषु केरळराज्यस्य कोच्चि-नगरे भविष्यति। अस्मिन् सम्मेलने भारतस्य दक्षिण-एशियादेशस्य च विभिन्नभागेभ्यः आगताः विकिमीडिया-समुदायस्य सदस्याः, तन्त्रज्ञाः (Developers), अनुसन्धानकर्तारः, मुक्तज्ञान-प्रवर्तकाः च समागम्य परस्परम् अधिगन्तुं, स्वानुभवान् विनिवेदितुं तथा सहकार्यं कर्तुं अवसरं प्राप्स्यन्ति।
अस्य वर्षस्य सम्मेलनस्य मुख्यविषयः अस्ति—
''“समूहज्ञानवितरणस्य नूतना दृष्टिः – परिवर्तमाने विकिमीडियापरिसरे सामुदायिकनेतृत्वम्।”''
== स्ववित्तपोषित-पञ्जीकरणम् ==
स्ववित्तपोषित-पञ्जीकरणं सम्प्रति Pretix-माध्यमेन उपलब्धम् अस्ति।
* पञ्जीकरणपत्रम्: https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/
* अधिकविवरणम्: https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Registration
== सत्रप्रस्ताव-आमन्त्रणम् (Call for Submissions) ==
सत्रप्रस्तावाः सम्प्रति Eventyay-माध्यमेन आमन्त्र्यन्ते।
भवन्तः कार्यशालायाः, चर्चासत्रस्य, विशेषज्ञपटलस्य (Panel), सम्प्रेषणात्मकसत्रस्य (Interactive Session), लघुव्याख्यानस्य (Lightning Talk) अथवा पोस्टर-प्रस्तुतेः कृते स्वप्रस्तावं प्रेषयितुं शक्नुवन्ति।
भवान्/भवती दीर्घकालात् विकिमीडिया-आन्दोलने संलग्नः भवेत् अथवा अर्वाचीनतया एव संलग्नः भवेत्, भवतः/भवत्याः विचाराः अनुभवानि च सम्मेलनं समृद्धतरं करिष्यन्ति।
* अधिकविवरणं मार्गदर्शिकाश्च:
https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions
* प्रस्तावप्रेषणस्य अन्तिमतिथिः: '''१५ जुलै २०२६'''
== अधिकसूचनाः ==
* विस्तृतसूचनाः:
https://diff.wikimedia.org/2026/06/26/shape-the-future-call-for-submissions-open-for-wikiconference-india-2026/
वयं सर्वान् समुदायसदस्यान् सादरं निवेदयामः यत् भवन्तः पञ्जीकरणं कुर्वन्तु, स्वसत्रप्रस्तावान् प्रेषयन्तु, एतां सूचनां स्वस्वसमुदायेषु प्रसारयन्तु।
सादरम्,
'''WikiConference India 2026 आयोजनदलम्''' [[User:Gauri Guptaa|Gauri Guptaa]] ([[User talk:Gauri Guptaa|चर्चा]]) १६:२०, ६ जुलै २०२६ (UTC)
== Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 ==
Dear Wikimedia Contributors,
We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with '''[[m:WikiConference_India_2026|WikiConference India 2026]]'''. This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base.
'''Campaign Focus:'''
* Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages
* Improve content quality with citations, images, and comprehensive information
* Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media
* Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics
We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters.
For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project.
Best regards,
''Communications Team, WCI 2026''
<nowiki>~~~~</nowiki> [[User:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[User talk:Shadabgdg|चर्चा]]) १६:१०, २५ जुलै २०२६ (UTC)
== Wiki Loves Food 2026 in India – Call for Participation ==
Hello everyone,
India has a rich food culture, with diverse dishes, ingredients, cooking traditions and regional food practices. Many of these are not yet well represented on Wikipedia and Wikimedia Commons.
'''Wiki Loves Food 2026 in India''' is a photography competition on Wikimedia Commons organised by the [[m:Punjabi Wikimedians|Punjabi Wikimedians User Group]] as part of the international Wiki Loves Food 2026 campaign. It invites people across India to photograph local food and culinary traditions and share their images under a free license.
'''Competition details:'''
* '''Dates:''' 1 to 30 November 2026
* '''Platform:''' Wikimedia Commons
* '''Who can participate:''' Anyone with a Wikimedia Commons account
'''What can you photograph?'''
* Traditional dishes, festival foods and home-cooked meals
* Local ingredients, spices and grains
* Cooking methods and food preparation
* Street food, markets and regional food traditions
Your photographs can help improve the coverage of India's food culture across Indian-language Wikipedia articles.
For the rules, prizes and participation details, visit the [[c:Commons:Wiki Loves Food 2026 in India|competition page]]
For questions, visit the [[c:Commons talk:Wiki Loves Food 2026 in India|competition's talk page]]
Please share this announcement with your communities and anyone interested in documenting India's food culture. We look forward to contributions from different regions across the country.
'''Warm regards,'''
On behalf of the Wiki Loves Food 2026 India organizing team [[User:VanshikaRathi|VanshikaRathi]] ([[User talk:VanshikaRathi|चर्चा]]) ०८:४४, २८ अक्टोबर् २०२६ (UTC)
== '''Upcoming Workshop: Small Wiki Toolkits 2026 | Starter Kit Tool''' ==
Hello everyone,
The [[meta:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is organizing its next Small Wiki Toolkits workshop, focusing on the '''Starter Kit''', a Wikimedia Foundation tool designed to help new and small language Wikipedia communities get started and grow their wikis.
In this workshop, we will explore the Starter Kit dashboard, understand its features and learn how it can support the development of Indic language Wikipedia communities.
'''Workshop Details:'''
* '''Date:''' Sunday, 22 November 2026
* '''Time:''' 11:30 AM - 1:00 PM IST
* '''Mode:''' Online (Google Meet)
* '''Speaker:''' [[User:SSethi (WMF)|Srishti Sethi]]
'''Prerequisites:'''
* A Wikimedia account.
* A target language Wikipedia you are interested in developing or improving.
* Basic familiarity with Wikipedia editing is helpful.
'''For more details about the workshop:''' [[meta:Indic MediaWiki Developers User Group/Small wiki toolkits/Workshops/2026|2026 Small Wiki Toolkits Workshops]]
'''Registration Link:''' [[meta:Event:Starter Kit Workshop 2026|Click here to register]]
Joining instructions will be sent to all registered participants a few hours before the workshop.
Feel free to reach out to us at contact@indicmediawikidev.org if you have any questions.
We look forward to your participation!
'''Best regards,'''
Indic MediaWiki Developers User Group [[User:VanshikaRathi|VanshikaRathi]] ([[User talk:VanshikaRathi|चर्चा]]) १३:४०, १४ नवेम्बर् २०२६ (UTC)
7yx9awgpl4f9ukz2a7tr75qvzz1qa2b
श्रीत्यागराजः
0
92761
502194
2026-11-14T15:47:55Z
2541373samyuktharajagopalan
46712
= श्रीत्यागराजः = === परिचयः === श्रीत्यागराजः भारतस्य महान् कर्णाटकसङ्गीतकारः, गायकः, कविः, भक्तः च आसीत्। सः दक्षिणभारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य इतिहासे अत्यन्तं म... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति
502194
wikitext
text/x-wiki
= श्रीत्यागराजः =
=== परिचयः ===
श्रीत्यागराजः भारतस्य महान् कर्णाटकसङ्गीतकारः, गायकः, कविः, भक्तः च आसीत्। सः दक्षिणभारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य इतिहासे अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं स्थानम् अलङ्करोति। तस्य जन्म १७६७ तमे वर्षे मे मासस्य चतुर्थे दिने तमिलनाडुराज्यस्य [[तिरुवारूरुमण्डलम्|तिरुवारूर्]] नामके स्थाने अभवत्। तस्य निधनं १८४७ तमे वर्षे जनवरीमासस्य षष्ठे दिने अभवत्। सः कर्णाटकसङ्गीतस्य त्रिमूर्तिषु अन्यतमः इति प्रसिद्धः अस्ति। श्यामशास्त्री, मुथुस्वामिदीक्षितरः, त्यागराजः च कर्णाटकसङ्गीतस्य त्रिमूर्तयः इति कथ्यन्ते।
त्यागराजः स्वस्य सम्पूर्णं जीवनं सङ्गीतस्य, भक्तेः, आध्यात्मिकचिन्तनस्य च कृते समर्पितवान्। तस्य अधिकांशाः रचनाः श्रीरामचन्द्रं प्रति समर्पिताः सन्ति। तस्य सङ्गीतरचनाः केवलं मनोरञ्जनस्य साधनानि न आसन्, अपितु ईश्वरभक्तेः अभिव्यक्तेः महत्त्वपूर्णं माध्यमम् आसन्। अद्यापि तस्य कृतयः सङ्गीतज्ञैः श्रद्धया गीयन्ते।
=== जन्म तथा बाल्यम् ===
त्यागराजस्य पिता रामब्रह्मम्, माता सीतम्मा च आस्ताम्। तस्य परिवारः धार्मिकपरम्परायाः अनुसरणं करोति स्म। तस्य पितामहः गिरिराजकविः अपि कविः तथा सङ्गीतज्ञः आसीत्। अतः त्यागराजः बाल्यकालात् एव सङ्गीतस्य तथा साहित्यस्य वातावरणे वर्धितः।
तस्य पिता रामायणस्य धार्मिककथाः तस्मै श्रावयति स्म। एतेन तस्य मनसि श्रीरामचन्द्रस्य प्रति गाढा भक्तिः उत्पन्ना। बाल्यकालादेव सः सङ्गीतं प्रति विशेषम् अनुरागं प्रदर्शितवान्।
अनन्तरं तस्य परिवारः तिरुवारूर्-नगरात् तिरुवैय्यारु-नामकं स्थानं प्रति अगच्छत्। एतत् स्थानं कावेरीनद्याः तीरे स्थितम् अस्ति। तत्र एव त्यागराजः स्वस्य अधिकांशं जीवनं यापितवान्।
=== सङ्गीतशिक्षा ===
त्यागराजः सोण्टि वेङ्कटरमणय्यः नाम्नः प्रसिद्धस्य सङ्गीतगुरोः समीपे सङ्गीतशिक्षां प्राप्तवान्। गुरोः मार्गदर्शनेन सः कर्णाटकसङ्गीतस्य विविधाः विशेषताः अधीतवान्।
सः तेलुगुभाषायां संस्कृतभाषायां च उत्तमं ज्ञानम् अलभत। धार्मिकग्रन्थानां, रामायणस्य तथा अन्येषां पौराणिककथानां अध्ययनम् अपि अकरोत्। एतेषां अध्ययनानां प्रभावः तस्य सङ्गीतरचनासु स्पष्टतया दृश्यते।
त्यागराजः स्वराणां, रागाणां, तालानां च गहनम् अध्ययनम् अकरोत्। सः सङ्गीतस्य तत्त्वानि केवलं ज्ञातवान् न, अपितु स्वस्य मौलिकप्रतिभया तेषां विकासम् अपि अकरोत्।
=== सङ्गीतक्षेत्रे योगदानम् ===
त्यागराजः [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीत]]<nowiki/>स्य विकासे महान् योगदानम् अकरोत्। सः सहस्राधिकाः सङ्गीतरचनाः कृतवान् इति प्रसिद्धम् अस्ति। परम्परानुसारं सः चतुर्विंशतिसहस्राणि गीतानि रचितवान् इति कथ्यते, किन्तु तेषु सर्वाणि अद्य उपलब्धानि न सन्ति। तस्य उपलब्धासु रचनासु बहूनि तेलुगुभाषायां तथा कानिचित् संस्कृतभाषायां लिखितानि सन्ति।
सः कर्णाटकसङ्गीतस्य प्रसिद्धस्य कृतिरूपस्य विकासे महत्त्वपूर्णं योगदानम् अकरोत्। सामान्यतः कृतिः त्रिभिः मुख्यभागैः निर्मिता भवति।
१. पल्लवी — कृत्याः प्रथमः भागः अस्ति। अत्र मुख्यः सङ्गीतविषयः प्रस्तुतः भवति।
२. अनुपल्लवी — अयं द्वितीयः भागः अस्ति। अत्र पल्लव्याः विषयः अधिकतया विकसितः भवति।
३. चरणम् — अयं अन्तिमः भागः अस्ति। अत्र सङ्गीतस्य तथा गीतार्थस्य विस्तृतं वर्णनं भवति।
त्यागराजः स्वस्य रचनासु रागाणां सौन्दर्यं विशेषतया प्रकटितवान्। तस्य कृतिषु भावः, लयः, स्वरः, साहित्यं च सुन्दररीत्या संयोजितानि सन्ति।
तस्य प्रमुखेषु सङ्गीतवैशिष्ट्येषु सङ्गतयः अपि अन्तर्भवन्ति। सङ्गतयः नाम कृतौ एकस्याः सङ्गीतपङ्क्तेः विविधाः स्वरविस्ताराः अथवा मेलोडीभेदाः भवन्ति। एतेन रागस्य सौन्दर्यं तथा भावाभिव्यक्तिः वर्धते।
=== श्रीरामभक्तिः ===
त्यागराजस्य जीवनस्य केन्द्रबिन्दुः श्रीरामचन्द्रस्य भक्तिः आसीत्। सः श्रीरामं स्वस्य आराध्यदैवतं मन्यते स्म। तस्य मते सङ्गीतं भगवतः आराधनायाः श्रेष्ठं साधनम् आसीत्।
तस्य गीतानि भक्तेः, प्रेम्णः, समर्पणस्य, विनयस्य तथा आध्यात्मिकज्ञानस्य भावान् प्रकाशयन्ति। सः स्वस्य रचनाभिः मानवजीवने नैतिकमूल्यानां महत्त्वम् अपि बोधितवान्।
त्यागराजस्य विषये एका प्रसिद्धा परम्परागतकथा अस्ति। तञ्जावूरस्य राजा सरभोजी तस्मै राजसभायां स्थानं धनं च दातुम् इच्छति स्म। किन्तु त्यागराजः राजाश्रयं तथा भौतिकसम्पत्तिं स्वीकर्तुं न इच्छितवान्। सः भगवद्भक्तेः एव महत्त्वं मन्यते स्म।
तस्य प्रसिद्धा कृतिः ‘निधि चाला सुखमाऽ कल्याणी-रागे निबद्धा अस्ति। अस्यां रचनायां सः प्रश्नं करोति यत् धनं सुखदायकं भवति उत भगवतः सान्निध्यम् अधिकं सुखदायकं भवति इति।
=== पञ्चरत्नकृतयः ===
त्यागराजस्य सर्वाधिकप्रसिद्धासु रचनासु पञ्चरत्नकृतयः विशेषस्थानं धारयन्ति। पञ्चरत्नम् इत्यस्य अर्थः पञ्च रत्नानि इति। एताः पञ्च कृतयः कर्णाटकसङ्गीतस्य अमूल्यनिधयः इति मन्यन्ते।
पञ्चरत्नकृतयः पञ्चसु प्रसिद्धेषु घनरागेषु रचिताः सन्ति। तेषां नामानि अधोलिखितानि सन्ति।
१. जगदानन्दकारकः — नाटरागः।
२. दुदुकुगला — गौळरागः।
३. साधिञ्चने — आरभिरागः।
४. कनकन रुचिरा — वराळिरागः।
५. एन्दरो महानुभावुलु — श्रीरागः।
एतासु रचनासु त्यागराजस्य सङ्गीतप्रतिभा, काव्यकौशलं तथा आध्यात्मिकभावना स्पष्टतया दृश्यन्ते। एताः कृतयः विशेषतः त्यागराजाराधनायां सामूहिकरूपेण गीयन्ते।
=== अन्याः प्रसिद्धाः रचनाः ===
पञ्चरत्नकृतिभ्यः अतिरिक्तम् अपि त्यागराजः अनेकाः प्रसिद्धाः रचनाः रचितवान्। तासु प्रमुखाः निम्नलिखिताः सन्ति।
नागुमोमु गनलेनि — आभेरीरागः।
सीतम्मा मायम्मा — वसन्तरागः।
राम नन्नु ब्रोवर — हरिकाम्भोजीरागः।
ब्रोचेवारेवरुरा — खमासरागः।
निधि चाला सुखमा — कल्याणीरागः।
बन्तुरिति कोलु — हंसनादरागः।
त्यागराजः सङ्गीतनाटकानि अपि रचितवान्। प्रह्लादभक्तिविजयम् तथा नौकाचरितम् तस्य प्रसिद्धे सङ्गीतनाटके स्तः। एतेषु नाटकेषु भक्तिः, सङ्गीतं, साहित्यं तथा नाट्यकला सुन्दररीत्या समन्वितानि सन्ति।
=== शिष्याः तथा सङ्गीतपरम्परा ===
त्यागराजस्य अनेकाः शिष्याः आसन्। ते तस्य सङ्गीतरचनाः, गायनशैलीं तथा सङ्गीतज्ञानं च अधीतवन्तः। तस्य शिष्याः गुरोः रचनाः मौखिकपरम्परया अग्रिमेभ्यः पिढीभ्यः प्रसारितवन्तः।
वालाजापेट् वेङ्कटरमणभागवतः, उमयालपुरम् कृष्णभागवतः इत्यादयः तस्य सङ्गीतपरम्परायाः संरक्षणे महत्त्वपूर्णं योगदानम् अकुर्वन्।
शिष्यपरम्परायाः माध्यमेन त्यागराजस्य कृतयः भारतस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु प्रसारिताः। अद्यापि कर्णाटकसङ्गीतस्य विद्यार्थिनः तस्य रचनाः अध्ययनस्य तथा अभ्यासस्य महत्त्वपूर्णभागरूपेण शिक्षन्ते।
=== निधनम् तथा त्यागराजाराधना ===
त्यागराजः १८४७ तमे वर्षे जनवरीमासस्य षष्ठे दिने तमिलनाडुराज्यस्य तिरुवैय्यारु-स्थाने देहत्यागम् अकरोत्। तस्य समाधिः कावेरीनद्याः समीपे तिरुवैय्यारु-नगरे स्थितः अस्ति।
तस्य स्मरणार्थं प्रतिवर्षं त्यागराजाराधना-महोत्सवः आयोज्यते। अयं महोत्सवः सामान्यतः जनवरीमासे अथवा फेब्रुवरीमासे पुष्यबहुलपञ्चम्यां भवति।
अस्मिन् उत्सवे भारतस्य विभिन्नप्रदेशेभ्यः तथा विदेशेभ्यः अपि सङ्गीतज्ञाः आगच्छन्ति। ते त्यागराजस्य पञ्चरत्नकृतयः सामूहिकरूपेण गायन्ति। अयं कार्यक्रमः कर्णाटकसङ्गीतस्य प्रमुखेषु सांस्कृतिककार्यक्रमेषु अन्यतमः अस्ति।
=== उपसंहारः ===
श्रीत्यागराजः केवलं महान् सङ्गीतकारः न, अपितु महान् भक्तः, कविः तथा आध्यात्मिकचिन्तकः अपि आसीत्। तस्य जीवनं भक्तेः, सरलतायाः, समर्पणस्य तथा कलाप्रेम्णः उत्कृष्टम् उदाहरणम् अस्ति।
तस्य सङ्गीतरचनाः भारतीयसंस्कृतेः अमूल्यः निधिः सन्ति। तेन कर्णाटकसङ्गीतस्य विकासाय कृतं योगदानम् अविस्मरणीयम् अस्ति। तस्य कृतयः अद्यापि सङ्गीतज्ञैः, विद्यार्थिभिः तथा सङ्गीतप्रेमिभिः आदरेण गीयन्ते।
त्यागराजस्य जीवनसन्देशः अस्ति यत् कला केवलं यशसः अथवा धनस्य प्राप्तये न, अपितु आत्मनः शुद्धये तथा ईश्वरस्य आराधनायै अपि भवितुम् अर्हति। अतः सः भारतीयसङ्गीतस्य इतिहासे सदैव स्मरणीयः भविष्यति।
=== सन्दर्भग्रन्थाः ===
* [https://musicacademymadras.in/catalogue/files/jindex/74-76_2003-2005-82-84.pdf? https://musicacademymadras.in/catalogue/files/jindex/74-76_2003-2005-82-84.pdf?]
* https://musicacademymadras.in/catalogue/files/journals/Vol.61_1990.pdf
* https://musicacademymadras.in/catalogue/files/journals/Music%20Academy%20Journal%202017.pdf
* https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9789354116964_A47353445/preview-9789354116964_A47353445.pdf
* https://musicacademymadras.in/catalogue/files/journals/Vol.39_1968.pdf
m4nfa9kgvhc1cok2alteq37nv5zctef
502195
502194
2026-11-14T15:52:50Z
2541373samyuktharajagopalan
46712
/* सङ्गीतक्षेत्रे योगदानम् */
502195
wikitext
text/x-wiki
= श्रीत्यागराजः =
=== परिचयः ===
श्रीत्यागराजः भारतस्य महान् कर्णाटकसङ्गीतकारः, गायकः, कविः, भक्तः च आसीत्। सः दक्षिणभारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य इतिहासे अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं स्थानम् अलङ्करोति। तस्य जन्म १७६७ तमे वर्षे मे मासस्य चतुर्थे दिने तमिलनाडुराज्यस्य [[तिरुवारूरुमण्डलम्|तिरुवारूर्]] नामके स्थाने अभवत्। तस्य निधनं १८४७ तमे वर्षे जनवरीमासस्य षष्ठे दिने अभवत्। सः कर्णाटकसङ्गीतस्य त्रिमूर्तिषु अन्यतमः इति प्रसिद्धः अस्ति। श्यामशास्त्री, मुथुस्वामिदीक्षितरः, त्यागराजः च कर्णाटकसङ्गीतस्य त्रिमूर्तयः इति कथ्यन्ते।
त्यागराजः स्वस्य सम्पूर्णं जीवनं सङ्गीतस्य, भक्तेः, आध्यात्मिकचिन्तनस्य च कृते समर्पितवान्। तस्य अधिकांशाः रचनाः श्रीरामचन्द्रं प्रति समर्पिताः सन्ति। तस्य सङ्गीतरचनाः केवलं मनोरञ्जनस्य साधनानि न आसन्, अपितु ईश्वरभक्तेः अभिव्यक्तेः महत्त्वपूर्णं माध्यमम् आसन्। अद्यापि तस्य कृतयः सङ्गीतज्ञैः श्रद्धया गीयन्ते।
=== जन्म तथा बाल्यम् ===
त्यागराजस्य पिता रामब्रह्मम्, माता सीतम्मा च आस्ताम्। तस्य परिवारः धार्मिकपरम्परायाः अनुसरणं करोति स्म। तस्य पितामहः गिरिराजकविः अपि कविः तथा सङ्गीतज्ञः आसीत्। अतः त्यागराजः बाल्यकालात् एव सङ्गीतस्य तथा साहित्यस्य वातावरणे वर्धितः।
तस्य पिता रामायणस्य धार्मिककथाः तस्मै श्रावयति स्म। एतेन तस्य मनसि श्रीरामचन्द्रस्य प्रति गाढा भक्तिः उत्पन्ना। बाल्यकालादेव सः सङ्गीतं प्रति विशेषम् अनुरागं प्रदर्शितवान्।
अनन्तरं तस्य परिवारः तिरुवारूर्-नगरात् तिरुवैय्यारु-नामकं स्थानं प्रति अगच्छत्। एतत् स्थानं कावेरीनद्याः तीरे स्थितम् अस्ति। तत्र एव त्यागराजः स्वस्य अधिकांशं जीवनं यापितवान्।
=== सङ्गीतशिक्षा ===
त्यागराजः सोण्टि वेङ्कटरमणय्यः नाम्नः प्रसिद्धस्य सङ्गीतगुरोः समीपे सङ्गीतशिक्षां प्राप्तवान्। गुरोः मार्गदर्शनेन सः कर्णाटकसङ्गीतस्य विविधाः विशेषताः अधीतवान्।
सः तेलुगुभाषायां संस्कृतभाषायां च उत्तमं ज्ञानम् अलभत। धार्मिकग्रन्थानां, रामायणस्य तथा अन्येषां पौराणिककथानां अध्ययनम् अपि अकरोत्। एतेषां अध्ययनानां प्रभावः तस्य सङ्गीतरचनासु स्पष्टतया दृश्यते।
त्यागराजः स्वराणां, रागाणां, तालानां च गहनम् अध्ययनम् अकरोत्। सः सङ्गीतस्य तत्त्वानि केवलं ज्ञातवान् न, अपितु स्वस्य मौलिकप्रतिभया तेषां विकासम् अपि अकरोत्।
=== सङ्गीतक्षेत्रे योगदानम् ===
त्यागराजः [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीत]]<nowiki/>स्य विकासे महान् योगदानम् अकरोत्। सः सहस्राधिकाः सङ्गीतरचनाः कृतवान् इति प्रसिद्धम् अस्ति। परम्परानुसारं सः चतुर्विंशतिसहस्राणि गीतानि रचितवान् इति कथ्यते, किन्तु तेषु सर्वाणि अद्य उपलब्धानि न सन्ति। तस्य उपलब्धासु रचनासु बहूनि तेलुगुभाषायां तथा कानिचित् संस्कृतभाषायां लिखितानि सन्ति।
सः कर्णाटकसङ्गीतस्य प्रसिद्धस्य कृतिरूपस्य विकासे महत्त्वपूर्णं योगदानम् अकरोत्। सामान्यतः कृतिः त्रिभिः मुख्यभागैः निर्मिता भवति।
१. पल्लवी — कृत्याः प्रथमः भागः अस्ति। अत्र मुख्यः सङ्गीतविषयः प्रस्तुतः भवति।
[[सञ्चिका:श्रीत्यागराजः.png|लघुचित्रम्|श्रीत्यागराजः]]
२. अनुपल्लवी — अयं द्वितीयः भागः अस्ति। अत्र पल्लव्याः विषयः अधिकतया विकसितः भवति।
३. चरणम् — अयं अन्तिमः भागः अस्ति। अत्र सङ्गीतस्य तथा गीतार्थस्य विस्तृतं वर्णनं भवति।
त्यागराजः स्वस्य रचनासु रागाणां सौन्दर्यं विशेषतया प्रकटितवान्। तस्य कृतिषु भावः, लयः, स्वरः, साहित्यं च सुन्दररीत्या संयोजितानि सन्ति।
तस्य प्रमुखेषु सङ्गीतवैशिष्ट्येषु सङ्गतयः अपि अन्तर्भवन्ति। सङ्गतयः नाम कृतौ एकस्याः सङ्गीतपङ्क्तेः विविधाः स्वरविस्ताराः अथवा मेलोडीभेदाः भवन्ति। एतेन रागस्य सौन्दर्यं तथा भावाभिव्यक्तिः वर्धते।
=== श्रीरामभक्तिः ===
त्यागराजस्य जीवनस्य केन्द्रबिन्दुः श्रीरामचन्द्रस्य भक्तिः आसीत्। सः श्रीरामं स्वस्य आराध्यदैवतं मन्यते स्म। तस्य मते सङ्गीतं भगवतः आराधनायाः श्रेष्ठं साधनम् आसीत्।
तस्य गीतानि भक्तेः, प्रेम्णः, समर्पणस्य, विनयस्य तथा आध्यात्मिकज्ञानस्य भावान् प्रकाशयन्ति। सः स्वस्य रचनाभिः मानवजीवने नैतिकमूल्यानां महत्त्वम् अपि बोधितवान्।
त्यागराजस्य विषये एका प्रसिद्धा परम्परागतकथा अस्ति। तञ्जावूरस्य राजा सरभोजी तस्मै राजसभायां स्थानं धनं च दातुम् इच्छति स्म। किन्तु त्यागराजः राजाश्रयं तथा भौतिकसम्पत्तिं स्वीकर्तुं न इच्छितवान्। सः भगवद्भक्तेः एव महत्त्वं मन्यते स्म।
तस्य प्रसिद्धा कृतिः ‘निधि चाला सुखमाऽ कल्याणी-रागे निबद्धा अस्ति। अस्यां रचनायां सः प्रश्नं करोति यत् धनं सुखदायकं भवति उत भगवतः सान्निध्यम् अधिकं सुखदायकं भवति इति।
=== पञ्चरत्नकृतयः ===
त्यागराजस्य सर्वाधिकप्रसिद्धासु रचनासु पञ्चरत्नकृतयः विशेषस्थानं धारयन्ति। पञ्चरत्नम् इत्यस्य अर्थः पञ्च रत्नानि इति। एताः पञ्च कृतयः कर्णाटकसङ्गीतस्य अमूल्यनिधयः इति मन्यन्ते।
पञ्चरत्नकृतयः पञ्चसु प्रसिद्धेषु घनरागेषु रचिताः सन्ति। तेषां नामानि अधोलिखितानि सन्ति।
१. जगदानन्दकारकः — नाटरागः।
२. दुदुकुगला — गौळरागः।
३. साधिञ्चने — आरभिरागः।
४. कनकन रुचिरा — वराळिरागः।
५. एन्दरो महानुभावुलु — श्रीरागः।
एतासु रचनासु त्यागराजस्य सङ्गीतप्रतिभा, काव्यकौशलं तथा आध्यात्मिकभावना स्पष्टतया दृश्यन्ते। एताः कृतयः विशेषतः त्यागराजाराधनायां सामूहिकरूपेण गीयन्ते।
=== अन्याः प्रसिद्धाः रचनाः ===
पञ्चरत्नकृतिभ्यः अतिरिक्तम् अपि त्यागराजः अनेकाः प्रसिद्धाः रचनाः रचितवान्। तासु प्रमुखाः निम्नलिखिताः सन्ति।
नागुमोमु गनलेनि — आभेरीरागः।
सीतम्मा मायम्मा — वसन्तरागः।
राम नन्नु ब्रोवर — हरिकाम्भोजीरागः।
ब्रोचेवारेवरुरा — खमासरागः।
निधि चाला सुखमा — कल्याणीरागः।
बन्तुरिति कोलु — हंसनादरागः।
त्यागराजः सङ्गीतनाटकानि अपि रचितवान्। प्रह्लादभक्तिविजयम् तथा नौकाचरितम् तस्य प्रसिद्धे सङ्गीतनाटके स्तः। एतेषु नाटकेषु भक्तिः, सङ्गीतं, साहित्यं तथा नाट्यकला सुन्दररीत्या समन्वितानि सन्ति।
=== शिष्याः तथा सङ्गीतपरम्परा ===
त्यागराजस्य अनेकाः शिष्याः आसन्। ते तस्य सङ्गीतरचनाः, गायनशैलीं तथा सङ्गीतज्ञानं च अधीतवन्तः। तस्य शिष्याः गुरोः रचनाः मौखिकपरम्परया अग्रिमेभ्यः पिढीभ्यः प्रसारितवन्तः।
वालाजापेट् वेङ्कटरमणभागवतः, उमयालपुरम् कृष्णभागवतः इत्यादयः तस्य सङ्गीतपरम्परायाः संरक्षणे महत्त्वपूर्णं योगदानम् अकुर्वन्।
[[सञ्चिका:त्यागराज आराधना.png|लघुचित्रम्|त्यागराज आराधना]]
शिष्यपरम्परायाः माध्यमेन त्यागराजस्य कृतयः भारतस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु प्रसारिताः। अद्यापि कर्णाटकसङ्गीतस्य विद्यार्थिनः तस्य रचनाः अध्ययनस्य तथा अभ्यासस्य महत्त्वपूर्णभागरूपेण शिक्षन्ते।
=== निधनम् तथा त्यागराजाराधना ===
त्यागराजः १८४७ तमे वर्षे जनवरीमासस्य षष्ठे दिने तमिलनाडुराज्यस्य तिरुवैय्यारु-स्थाने देहत्यागम् अकरोत्। तस्य समाधिः कावेरीनद्याः समीपे तिरुवैय्यारु-नगरे स्थितः अस्ति।
तस्य स्मरणार्थं प्रतिवर्षं त्यागराजाराधना-महोत्सवः आयोज्यते। अयं महोत्सवः सामान्यतः जनवरीमासे अथवा फेब्रुवरीमासे पुष्यबहुलपञ्चम्यां भवति।
अस्मिन् उत्सवे भारतस्य विभिन्नप्रदेशेभ्यः तथा विदेशेभ्यः अपि सङ्गीतज्ञाः आगच्छन्ति। ते त्यागराजस्य पञ्चरत्नकृतयः सामूहिकरूपेण गायन्ति। अयं कार्यक्रमः कर्णाटकसङ्गीतस्य प्रमुखेषु सांस्कृतिककार्यक्रमेषु अन्यतमः अस्ति।
=== उपसंहारः ===
श्रीत्यागराजः केवलं महान् सङ्गीतकारः न, अपितु महान् भक्तः, कविः तथा आध्यात्मिकचिन्तकः अपि आसीत्। तस्य जीवनं भक्तेः, सरलतायाः, समर्पणस्य तथा कलाप्रेम्णः उत्कृष्टम् उदाहरणम् अस्ति।
तस्य सङ्गीतरचनाः भारतीयसंस्कृतेः अमूल्यः निधिः सन्ति। तेन कर्णाटकसङ्गीतस्य विकासाय कृतं योगदानम् अविस्मरणीयम् अस्ति। तस्य कृतयः अद्यापि सङ्गीतज्ञैः, विद्यार्थिभिः तथा सङ्गीतप्रेमिभिः आदरेण गीयन्ते।
त्यागराजस्य जीवनसन्देशः अस्ति यत् कला केवलं यशसः अथवा धनस्य प्राप्तये न, अपितु आत्मनः शुद्धये तथा ईश्वरस्य आराधनायै अपि भवितुम् अर्हति। अतः सः भारतीयसङ्गीतस्य इतिहासे सदैव स्मरणीयः भविष्यति।
=== सन्दर्भग्रन्थाः ===
* [https://musicacademymadras.in/catalogue/files/jindex/74-76_2003-2005-82-84.pdf? https://musicacademymadras.in/catalogue/files/jindex/74-76_2003-2005-82-84.pdf?]
* https://musicacademymadras.in/catalogue/files/journals/Vol.61_1990.pdf
* https://musicacademymadras.in/catalogue/files/journals/Music%20Academy%20Journal%202017.pdf
* https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9789354116964_A47353445/preview-9789354116964_A47353445.pdf
* https://musicacademymadras.in/catalogue/files/journals/Vol.39_1968.pdf
80ylv5tuc3lity6ufi3csezzyp7xr23
एस्केरिचिया कोलाई इत्यस्मिन् प्रतिरक्षारक्षा : जीवाणुः स्वस्य रक्षणं कथं करोति
0
92762
502196
2026-11-15T04:07:28Z
2541106ananyaanilkulgod
46800
इदं टू-स्केल चित्रं न तु योजनाबद्धं कटवे अस्ति । उपरि स्थितः फेजः एकस्मिन् पृष्ठीयग्राहके अवतरित्वा स्वस्य डीएनए (प्रवालः) इन्जेक्शनं कृतवान् अस्ति । एकः प्रतिबन्धक-एन्जाइमः (X-युक्तं बैंगनी-वृत्तम्) तत् DNA-इत्येतत् छिनत्ति, यत् विच्छिन्न-खण्डेन दर्शितम् अस्ति । अधः CRISPR सरणी बैंगनी पुनरावृत्तीनां मध्ये प्रवालस्थानकरूपेण अतीतानां फेजखण्डानां संग्रहणं करोति, तस्य पार्श्वे Cascade परिसरः भवति । विच्छिन्नः बाह्यस्तरः कैप्सूलः अस्ति, यः ग्राहकानाम् मुखमण्डनं कर्तुं शक्नोति, तथा च अधः दक्षिणभागे व
502196
wikitext
text/x-wiki
== एस्केरिचिया कोलाई इत्यस्मिन् प्रतिरक्षारक्षा : जीवाणुः स्वस्य रक्षणं कथं करोति ==
=== आमुख ===
[[सञ्चिका:Ecoli cell cutaway phage defence.png|वामतः|लघुचित्रम्|653x653अणवः]]
एस्केरिचिया कोलायस्य श्वेतकोशिका, प्रतिपिण्डाः, लसिकाग्रन्थिः वा नास्ति, परन्तु तस्य नित्यं आक्रमणं भवति । जीवाणुभक्षकाः जीवाणुभक्षकाः विषाणुः पृथिव्यां सर्वाधिकं प्रचुराः जैविकाः सत्ताः सन्ति, तेषां संख्या बहुषु वातावरणेषु जीवाणुभ्यः प्रायः दशतः एकपर्यन्तं भवति प्लाज्मिड् इत्यादयः चल आनुवंशिकतत्त्वानि अधिकं दबावं वर्धयन्ति । अस्याः शस्त्रदौडस्य अरबौ वर्षेषु ई.कोलाई इत्यनेन रक्षाणां स्तरितसमूहः विकसितः यत् जीवविज्ञानिनः अधुना प्रोकैरियोटिकप्रतिरक्षातन्त्रम् इति कथयन्ति । अस्माकं स्वस्य प्रतिरक्षायाः समाने तर्केन कार्यं करोति : प्रवेशं निवारयति, आक्रमणकारिणं चिन्तयति, तस्य नाशं करोति, स्मरणं च करोति।<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/articles/s41579-019-0278-2|title=Natur.com}}</ref>
=== प्रथमा रक्षापङ्क्तिः प्रवेशं अवरुद्ध्य ===
सस्तीतमः रक्षा अस्ति यत् फेजस्य संलग्नतां निवारयितुं शक्यते। फेजः विशिष्टानि पृष्ठसंरचनानि बध्नन्ति, ई. कोलाई च तान् परिवर्तयितुं वा गोपयितुं वा शक्नोति । फेज लैम्ब्डा माल्टोज पोरिन् LamB इत्यस्य उपयोगं करोति, फेज T4 च बाह्यझिल्लीप्रोटीन C (OmpC) तथा लिपोपॉलीसैक्राइड् इत्येतयोः बन्धनं करोति । एतेषां ग्राहकानाम् परिवर्तनं न्यूनीकरणं वा कुर्वन्ति उत्परिवर्तनानि कोशिका प्रतिरोधकं कुर्वन्ति, यद्यपि प्रायः पोषकद्रव्याणां ग्रहणस्य मूल्येन । अनेकाः उपभेदाः बहुपर्णकॅप्सूलं वा बाह्यकोशिकीयं आकृतिं वा उत्पादयन्ति यत् भौतिकरूपेण ग्राहकानाम् मुखौटं करोति । केचन फेज्स् एन्जाइम्स् वहन्ति ये कैप्सूलस्य अवनतिं कुर्वन्ति, यत् दर्शयति यत् प्रत्येकं रक्षा कियत् शीघ्रं प्रतिअनुकूलनं प्रेरयति।<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/articles/s41579-019-0278-2|title=Nature.com}}</ref>
=== प्रतिबन्ध-संशोधन प्रणाली ===
यदि कश्चन फेजः स्वस्य डीएनए-इञ्जेक्शनं करोति तर्हि द्वितीयः स्तरः प्रतिबन्ध-संशोधन (R-M) भवति, यत् सहजप्रतिरक्षायाः जीवाणुसमतुल्यम् अस्ति । आर-एम-प्रणाल्याः द्वौ भागौ स्तः : एकः प्रतिबन्धक-एण्डोन्यूक्लियस् यः विशिष्ट-परिचय-अनुक्रमेषु DNA-इत्येतत् कटयति, एकः मिथाइल-ट्रांसफरेज् च यः मेजबान-जीनोमे समानान् अनुक्रमान् मिथाइल-करणं करोति मेजबानस्य डीएनए मिथाइलयुक्तं भवति अतः रक्षितं भवति, यदा तु आगच्छन्तं अमिथाइलयुक्तं फेज डीएनए विच्छिद्यते । ई.कोलाई इत्यस्मात् पृथक्कृतः इकोआरआइ इति सर्वाधिकं प्रसिद्धं उदाहरणम् अस्ति, आनुवंशिक-इञ्जिनीयरिङ्गस्य आधारभूतं साधनं च अभवत् ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/articles/s41579-019-0278-2|title=Nature.com}}</ref>
ई. कोलाई के-१२ अपि प्रथमप्रकारस्य प्रणाली (EcoKI) तथा च चतुर्थप्रकारस्य प्रणालीं यथा McrBC इत्यादीनि वहति, यत् विदेशीयसंशोधनं वहति इति डीएनए-कटयति । फेज्स् स्वस्य DNA मिथाइलीकरणेन वा रासायनिकरूपेण परिवर्तनेन वा R-M परिहरितुं शक्नुवन्ति, उदाहरणार्थं T4’s glucosylated hydroxymethylcytosine. ततः चतुर्थप्रकारस्य एन्जाइम्स् विकसिताः येन तेषां परिवर्तितानां आधाराणां उपरि एव आक्रमणं कृतम् ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/articles/s41579-019-0278-2|title=Natur.com}}</ref>
=== CRISPR-Cas: अनुकूली प्रतिरक्षा ===
सर्वाधिकं प्रसिद्धं जीवाणुरक्षा CRISPR-Cas अस्ति, यत् जीवाणुना अनुकूलस्य, वंशानुगतस्मृतेः एकं रूपं ददाति । E. coli K-12 इत्येतत् Type I-E प्रणालीं वहति । अस्य संचालनस्य त्रयः चरणाः सन्ति- <ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/articles/s41579-019-0278-2|title=Nature.com}}</ref>
१) अनुकूलनम् । Cas1-Cas2 परिसरः आक्रमणकारी DNA इत्यस्य लघुखण्डं गृहीत्वा मेजबानजीनोमे CRISPR सरणीयां नूतनं “स्पेसर”रूपेण सम्मिलितं करोति । प्रत्येकं स्पेसरः पूर्वसंक्रमणस्य अभिलेखः भवति ।<ref>{{Cite web|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3874209|title=Loenen}}</ref>
२) अभिव्यक्ति। सरणीं प्रतिलिपिकृत्य लघु CRISPR RNAs (crRNAs) इति संसाधितं भवति, प्रत्येकस्मिन् एकः स्पेसरः भवति ।<ref>{{Cite web|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3874209|title=Loenen}}</ref>
३) व्यवधानम् । crRNA Cascade परिसरे भारितम् अस्ति, यत् PAM इति लघु-मोटिफ् इत्यस्य पार्श्वे मेल-अनुक्रमस्य कृते DNA-इत्यस्य स्कैनिङ्गं करोति । एकस्मिन् मेलने न्यूक्लियस्-हेलिकेस् Cas3 इत्यस्य नियुक्तिः भवति, लक्ष्यस्य DNA इत्यस्य अवनतिं च करोति ।<ref>{{Cite web|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3874209|title=Loenen}}</ref>
प्रयोगशालायां E. coli K-12 इत्यस्मिन् देशी CRISPR प्रणाली दमनक H-NS इत्यनेन बहुधा मौनम् अस्ति । अत एव चिरकालं यावत् एतत् निष्क्रियम् इति चिन्तितम् आसीत्, अतः शोधकर्तारः बहुधा अभियांत्रिकी-प्रेरित-संस्करणस्य उपयोगं कुर्वन्ति । फेज्स् क्रमेण एण्टी-CRISPR प्रोटीन् विकसितवन्तः ये Cas यन्त्राणि निरुध्यन्ते, अतः अस्याः शस्त्रदौडस्य प्रतिरक्षा अपि उत्पन्ना अस्ति।<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/articles/s41579-019-0278-2|title=Natur.com}}</ref>
=== गर्भपात संक्रमण एवं विष-विषविरोधी प्रणाली ===
कदाचित् केवलं डीएनए-च्छेदनेन संक्रमणं निवारयितुं न शक्यते । तस्मिन् सति ई. कोलायस्य अधिकः कठोरः विकल्पः अस्ति : गर्भपातसंक्रमणः, यस्मिन् संक्रमितः कोशिका जनसंख्यायाः रक्षणार्थं स्वस्य बलिदानं करोति । यतो हि फेजाः केवलं जीवितकोशिकासु प्रतिकृतिं कुर्वन्ति, संक्रमितकोशिकायाः वधः वा निद्रा वा प्रतिवेशिषु प्रसारं निवारयति । एतत् परोपकारस्य एकं रूपम् अस्ति, यत् बहुकोशिकीयजीवेषु प्रोग्रामितकोशिकमृत्युः सदृशम् अस्ति ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/articles/s41579-019-0278-2|title=nature.com}}</ref>
उदाहरणानि सन्ति प्रोफेज लैम्ब्डा इत्यस्य Rex प्रणाली, Lit प्रोटीजः यः अनुवादविस्तारकारकं EF-Tu विच्छेदयति, PrrC च, यः फेज T4 इत्यस्य प्रतिक्रियारूपेण tRNA विच्छेदयति MazEF इत्यादीनि विष-विष-विष-प्रणाल्यानि अपि तथैव कार्यं कुर्वन्ति: स्थिरविषं सामान्यतया अस्थिर-विष-विषेण नियन्त्रणे धारयति, तथा च यदा फेज-संक्रमणं मेजबान-प्रतिलेखनं वा अनुवादं वा बन्दं करोति तदा विष-विषं क्षीणं भवति तथा च विषं वृद्धिं स्थगयति |<ref>{{Cite web|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5898235|title=Brouns}}</ref>
=== विस्तारितं रक्षा परिदृश्यम् ===
विगतदशके तुलनात्मकजीनोमिक्सेन ज्ञातं यत् जीवाणुप्रतिरक्षा केवलं R-M तथा CRISPR इत्येतयोः अपेक्षया दूरतरं विविधा अस्ति । रक्षाजीनोः जीनोमस्य अन्तः “रक्षाद्वीपेषु” एकत्र समूहीकृताः भवन्ति, तेषु द्वीपेषु अन्वेषणेन दशकशः नवीनाः प्रणाल्याः ज्ञाताः, येषु BREX, DISARM, Gabija, Zorya, Thoeris, retrons च सन्ति ई.कोलाई-जातयः तेषु बहवः वहन्ति, भिन्नाः वंशाः च भिन्नान् संयोजनान् वहन्ति, येन जातिस्य सहायकजीनोमस्य बृहत् भागः भवति । केचन, यथा CBASS, पशुजन्मप्रतिरक्षायाः घटकानां सदृशाः सन्ति, कोशिकामृत्युं प्रेरयितुं चक्रीयन्यूक्लिओटाइडसंकेतानां उपयोगं कुर्वन्ति । एतेन अस्माकं स्वस्य रोगप्रतिरोधकमार्गस्य भागेषु प्राचीनजीवाणुमूलः इति ज्ञायते ।<ref>{{Cite web|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5898235|title=Brouns}}</ref>
=== मेजबान प्रतिरक्षातन्त्रस्य प्रतिरोधः ===
ई. कोलाई अपि तेषां पशूनां रोगप्रतिरोधकशक्तिविरुद्धं स्वस्य रक्षणं करोति । यूरोपैथोजेनिक ई. कोलाई (UPEC) तथा एन्टेरोहेमरेजिक ई. कोलाई (EHEC) इत्यादीनां रोगजनकानाम् उपभेदानाम् अनेकाः चोरी-रणनीतयः उपयुज्यन्ते । दीर्घाः O-प्रतिजनशृङ्खलाः तथा K1 कैप्सूलः पूरक-मध्यस्थ-लाइसिस-भक्षककोशिका-विघटनयोः रक्षणं करोति । PhoPQ प्रणाल्याः नियमितं लिपोपॉलीसैकराइड् इत्यस्मिन् लिपिड ए इत्यस्य परिवर्तनं कैटॉनिक रोगाणुरोधी पेप्टाइड् इत्यनेन बन्धनं न्यूनीकरोति । भक्षककोशिकानां आक्सीडेटिव-विस्फोटस्य विरुद्धं OxyR तथा SoxRS इत्यादयः नियामकाः कैटालेज्स्, सुपरऑक्साइड् डिस्मुटेज्स्, मरम्मत-एन्जाइम्स् च प्रेरयन्ति । एतानि प्रतिक्रियाणि प्रतिरक्षायाः अपेक्षया तनावप्रतिरोधः, प्रतिरक्षाचोरणं च इति श्रेष्ठतया वर्णिताः सन्ति, परन्तु ते दर्शयन्ति यत् कथं एकः एव जीवाणुः विषाणुभ्यः, गणेभ्यः च धमकीनां सामनां करोति|<ref>{{Cite web|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5898235|title=Brouns}}</ref>
=== महत्त्वम् ===
ई. कोलाई कथं स्वस्य रक्षणं करोति इति अध्ययनेन महत् व्यावहारिकं परिणामं प्राप्तम् । प्रतिबन्ध एन्जाइम्स् इत्यनेन पुनर्संयोजितं डीएनए-प्रौद्योगिकी सक्षमा अभवत् । सम्बन्धितजीवाणुप्रणाल्याः प्राप्तः CRISPR-Cas9 इत्यनेन अनुसन्धानं चिकित्साशास्त्रे च जीनोमसम्पादनस्य परिवर्तनं कृतम् अस्ति । जीवाणुरक्षायाः अवगमनं फेजचिकित्सायाः कृते अपि महत्त्वपूर्णं भवति, यस्य पुनः दर्शनं क्रियते यथा यथा एंटीबायोटिकप्रतिरोधः वर्धते: फेजकाकटेल् तदा एव कार्यं करोति यदा सः लक्ष्यतनावस्य रक्षां अतितर्तुं शक्नोति। तद्विपरीतम्, रोगजनकः तनावः काः रक्षातन्त्राः वहति इति ज्ञात्वा के फेजाः तस्य वधं कर्तुं शक्नुवन्ति इति पूर्वानुमानं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति ।<ref>{{Cite web|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5898235|title=Brouns}}</ref>
=== निगमन ===
ई.कोलाई इत्यस्य मेरुदण्डस्य अर्थे प्रतिरक्षातन्त्रं नास्ति, परन्तु तस्य परिष्कृतं स्तरितं च रक्षात्मकं शस्त्रागारं भवति । रिसेप्टर-संशोधनं तथा कैप्सूल-प्रवेशं अवरुद्धं करोति, प्रतिबन्ध-संशोधन-प्रणाल्याः विदेशीय-डीएनए-कटनं भवति, CRISPR-Cas-इत्यनेन पूर्वसंक्रमणानां वंशानुगत-स्मृतिः संगृह्यते, गर्भपात-संक्रमणं च जनसंख्यायाः कृते व्यक्तिगत-कोशिकानां बलिदानं करोति प्रत्येकं स्तरं फेजप्रतिमापैः मेलनं भवति, येन विकासात्मकं शस्त्रदौडं उत्पद्यते यत् नूतनानि आणविकतन्त्राणि निरन्तरं जनयति जैवरसायनशास्त्रज्ञानाम् जैवप्रौद्योगिकीविदां च कृते एताः प्रणाल्याः न केवलं सूक्ष्मजीवविकासस्य खिडकी अपितु आधुनिकजीवविज्ञानस्य केषाञ्चन महत्त्वपूर्णसाधनानाम् स्रोतः अपि सन्ति<ref>{{Cite web|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5898235|title=Brouns}}</ref>
=== सन्दर्भाः ===
# Bernheim & Sorek (2020), ''The pan-immune system of bacteria: antiviral defence as a community resource'', Nat Rev Microbiol: <u><nowiki>https://www.nature.com/articles/s41579-019-0278-2</nowiki></u>
# Loenen et al. (2014), ''Highlights of the DNA cutters: a short history of the restriction enzymes'', Nucleic Acids Res: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3874209
# Brouns et al. (2008), ''Small CRISPR RNAs guide antiviral defense in prokaryotes'', Science: <nowiki>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5898235</nowiki>
# Lopatina, Tal & Sorek (2020), ''Abortive infection: bacterial suicide as an antiviral immune strategy'', Annu Rev Virol: <nowiki>https://cris.iucc.ac.il/en/publications/abortive-infection-bacterial-suicide-as-an-antiviral-immune-strat/</nowiki>
ey11rgxsadykhn7ctwcb356b4pgbkb0
सदस्यसम्भाषणम्:WikiUserRevanced
3
92763
502197
2026-11-15T08:13:59Z
नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः
13821
नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्
502197
wikitext
text/x-wiki
{{Template:Welcome|name=WikiUserRevanced}}
-- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०८:१३, १५ नवेम्बर् २०२६ (UTC)
8baetil3s7l38zgf16d1heoxoi2nx8c