विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk फलितज्योतिषम् 0 940 502286 491992 2026-11-17T02:37:52Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502286 wikitext text/x-wiki '''फलज्योतिषं''' फलज्योति:शास्त्रानुरूपं भाविविषयकथक:. == बाह्य == === इतिहास: === * [http://www.vedicastrology.org/ अमेरिकन वैदिक-ज्योतिषं परिषदं] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041024075241/http://www.vedicastrology.org/ |date=2004-10-24 }} * [http://www.stariq.com Modern Astrology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041023083603/http://www.stariq.com/ |date=2004-10-23 }} * [http://www.esoteric.msu.edu/VolumeIV/astrology.htm Astrology: Between Religion and the Empirical] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224192917/http://www.esoteric.msu.edu/VolumeIV/astrology.htm |date=2011-12-24 }} * [https://web.archive.org/web/20031203013711/http://www.world-of-dawkins.com/Dawkins/Work/Articles/1995-12romance_in_stars.htm The real romance in the stars] - A critical view of astrology by [[Richard Dawkins]]. * [http://www.homewebstreet.com The Chinese Astrology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040926012336/http://www.homewebstreet.com/ |date=2004-09-26 }} === प्रमाणं === * [http://www.astrology-and-science.com/ Astrology and Science] - A series of articles in which believers and skeptics debate the merits of astrology. * [http://home.wxs.nl/~skepsis/astrot.html The Astrotest] - An account of a test of the predictive power of astrology, with references to other experiments. * [http://www.discord.org/~lippard/kammann.html The True Disbelievers] by Richard Kamann and Marcello Truzzi is a report of alleged internal events at CSICOP regarding their own claimed confirmation of M. Gauquelin's 'Mars Effect' * [http://skepdic.com/astrolgy.html The ''Skeptic's Dictionary'' on astrology] * [http://skepdic.com/mars.html The ''Skeptic's Dictionary'' on the Mars effect] * [http://www.lightlink.com/vic/astrol.html An Astrophysicist's Sympathetic and Critical View of Astrology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041010070441/http://www.lightlink.com/vic/astrol.html |date=2004-10-10 }} - by Victor Mansfield. [[वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम्]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] kyegoh6lvv631zf271egfuct4hu1f9h रोड ऐलैंड 0 1356 502309 491529 2026-11-17T04:17:12Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502309 wikitext text/x-wiki {{Infobox U.S. state |Name = Rhode Island |Fullname = State of Rhode Island |Flag = Flag of Rhode Island.svg |Flaglink = [[Flag of Rhode Island|Flag]] |Seal = Seal of Rhode Island.svg |Map = Rhode Island in United States (zoom) (extra close) (US48)-rotate.png |Nickname = The Ocean State<br />Little Rhody<ref>{{cite web|url=http://www.ri.gov/facts/history.php|title=Rhode Island Government : Government|publisher=RI.gov|accessdate=July 31, 2010}}</ref> |Motto = Hope |Former = Rhode Island |Demonym = Rhode Islander |Capital = [[प्राविडेन्स्]] |LargestCity = capital |Governor = [[Gina Raimondo]] (D) |Lieutenant Governor = [[Daniel McKee]] (D) |Legislature = [[Rhode Island General Assembly|General Assembly]] |Upperhouse = [[Rhode Island Senate|Senate]] |Lowerhouse = [[Rhode Island House of Representatives|House of Representatives]] |Senators = [[Jack Reed (politician)|Jack Reed]] (D)<br /> [[Sheldon Whitehouse]] (D) |Representative = [[Rhode Island's 1st congressional district|1]]: [[David Cicilline]] (D)<br />[[Rhode Island's 2nd congressional district|2]]: [[James Langevin]] (D) |PostalAbbreviation = RI |BorderingStates = [[Connecticut]], [[Massachusetts]] |OfficialLang = '''[[De jure]]''': None <br /> '''De facto''': English |AreaRank = 50th |TotalAreaUS = 1,214<ref name=area /> |TotalArea = {{convert|1214|sqmi|km2|disp=output number only}} |LandAreaUS = 1,045 |LandArea = {{convert|1045|sqmi|km2|disp=output number only}} |WaterAreaUS = 169 |WaterArea = {{convert|169|sqmi|km2|disp=output number only}} |PCWater = {{#expr:169/1214*100 round 1}}% |PopRank = 43rd |2010Pop = 1,055,173 (2014 est.) |DensityRank = 2nd |2000DensityUS = 1006 |2000Density = 388 |State Symbol = |MedianHouseholdIncome = $54,619 |IncomeRank = 16th |AdmittanceOrder = 13th |AdmittanceDate = May 29, 1790 |TimeZone = [[Eastern Time Zone|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]] [[UTC−05:00|−5]]/[[UTC−04:00|−4]] |Longitude = 71° 07' W to 71° 53' W |Latitude = 41° 09' N to 42° 01' N |WidthUS = 37 |Width = 60 |LengthUS = 48 |Length = 77 |HighestPoint = [[Jerimoth Hill]]<ref name=USGS>{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=[[United States Geological Survey]]|year=2001|accessdate=October 24, 2011|archive-date=July 22, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120722022527/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|deadurl=yes}}</ref><ref name=NAVD88>Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]]</ref> |HighestElevUS = 812 |HighestElev = 247 |MeanElevUS = 200 |MeanElev = 60 |LowestPoint = Atlantic Ocean<ref name=USGS/> |LowestElevUS = 0 |LowestElev = 0 |ISOCode = US-RI |Website = www.ri.gov |Footnotes = * Total area is {{nowrap|approximately {{convert|776957|acre|km2|0}}}} }} [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका]] देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति. ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.ri.gov/index.php State of Rhode Island government website] *{{dmoz|Regional/North_America/United_States/Rhode_Island}} * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=RI Energy & Environmental Data for Rhode Island] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=RI USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Rhode Island] * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/44000.html U.S. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101015091121/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/44000.html |date=2010-10-15 }} * [http://www.rilin.state.ri.us/Statutes/ Rhode Island laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810123727/http://www.rilin.state.ri.us/Statutes/ |date=2012-08-10 }} * [http://www.scituateartfestival.org/ Scituate Art Festival] * [http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=44&StateName=Rhode%20Island#.U8Q1L7EXtQs USDA Rhode Island State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205132907/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=44&StateName=Rhode%20Island#.U8Q1L7EXtQs |date=2014-12-05 }} * [https://web.archive.org/web/20100630224121/http://encyclopedia.jrank.org/RAY_RHU/RHODE_ISLAND.html Detailed Historical Article from the 1911 Encyclopædia Britannica] * [http://www.rootsweb.ancestry.com/~rigenweb/IndianPlaceNames.html Indian Place Names] * [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Rhode_Island Rhode Island State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221317/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Rhode_Island |date=2008-05-15 }} – Annotated list of searchable databases produced by Rhode Island state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. {{-}} {{America}} [[वर्गः:अमेरिकादेशः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] cmcee18tzlwhl8eipvjlm4h5sg6cade लेतुवा 0 1452 502310 481780 2026-11-17T04:23:37Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502310 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Lithuania.svg|thumb|right|200px]] [[File:EU-Lithuania.svg|thumb|right|300px]] '''लेतुवा''', '''लिथ्वानिया''', '''लिथुआनिया''' (lt. - ''Lietuvos Respublika'') उत्तरे एक: लघु [[यूरोप]]-महाद्वीपे देश: अस्‍ति. == लेतुवाया मण्डलानि == 'लेतुवा १० मण्डलेभिः संहिता। * [[अलीतुमण्डलम्]] * [[उतेनमण्डलम्]] * [[कौनमण्डलम्]] * [[क्लैपेदमण्डलम्]] * [[तेल्शिमण्डलम्]] * [[तौरगेमण्डलम्]] * [[पनेवेजिमण्डलम्]] * [[मरियाम्पोलेमण्डलम्]] * [[विल्ञुमण्डलम्]] * [[शौलिमण्डलम्]] == महपुरानि == *[[विल्ञुः]] *[[कौनः]] *[[क्लैपेदा]] *[[शौलै]] *[[पनेवेजीः]] *[[मरियम्पोले]] *[[अलीतुः]] *[[योनवा]] *[[तेल्शै]] *[[केदैञै]] === संबद्घ विषया: === == बाह्यसम्पर्काः == * [http://www.lithuania.lt/IMI/i_en.jsp?nr=Lietuva Lithuanian Central Internet Gates] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Main Lithuanian portal * [http://www.lrv.lt/main_en.php Vyriausybe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081101104708/http://www.lrv.lt/main_en.php/ |date=2008-11-01 }} - Official governmental site * [http://www.president.lt/en Prezidentas] - Official presidential site * [http://www3.lrs.lt/pls/inter/w3_eng_h.home Seimas] - Official parliamentary site * [http://www.on.lt Lithuania Online] - Wide collection of Lithuanian links * [http://www.istorija.net Istorija.net] - Pages and forum on the history of Lithuania (in Lithuanian, English, Russian) * [[OSTLAND]] A Philatelic Overview by Robert Morritt dedicated to my friend Alex Vanags-Baginskis for his inspiration over the past 35 years-see below]] * [http://www.geocities.com/vernondalhart2002/ostland_1][[OSTLAND]] * [http://secure.hospitalityclub.org/hc/membersrcexternal.php?country=115 Hospitality Club Lithuania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041010000359/http://secure.hospitalityclub.org/hc/membersrcexternal.php?country=115 |date=2004-10-10 }} - Free accommodation with friendly Lithuanians [[वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः]] [[वर्गः:लेतुवा| ]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 7r2ptl78zwdy0tz7x79davfcfmf186y अञ्‍जलि एला मेनन 0 5491 502239 487349 2026-11-16T22:18:36Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502239 wikitext text/x-wiki {{ Infobox settlement |name = |image_skyline = |image_caption = }} {{Infobox person | image = | name = अञ्जली एला मेनन् | birth_date = 1940 | birth_place = [[पश्चिमबङ्गालराज्यम्]], [[भारतम्]] | occupation = [[चित्रकला]] }} # क्रमाङ्कितसूच्यंशाः [[भारत|भारतीय चित्रकार]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.saffronart.com/artists/anjolie-menon अञ्जली एला मेनन् व्यक्तिविवरणम् ] *[https://www.artalivegallery.com/ अञ्जली एला मेनन्-गालरी] *[https://web.archive.org/web/20180310141902/http://www.indianartcircle.com/anjolieelamenon/aem_ind1.shtml अञ्जली एला मेनन् पृष्टम्] *[https://www.artalivegallery.com/ अञ्जली मेनन् चित्राणि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160712192417/http://theartstrust.com/artistexhibhition.aspx?artistid=88&name=Anjolie%20Ela%20Menon |date=2016-07-12 }} *[http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/people/Anjolie-Ela-Menon-honoured-by-Delhi-govt/articleshow/20427853.cms अञ्जली सर्वकारतः मानिता] *[http://www.the-south-asian.com/April%202003/Anjolie-Glass%20art-1.htm अञ्जली - काचक चित्राणि] [[वर्गः:चित्रकाराः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] f0i5l53lcb6albidfiacktpvxcpga25 एम जे अकबर 0 5552 502253 481466 2026-11-16T23:01:09Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502253 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = M.J. Akbar | birth_name = Mobashar Jawed Akbar | image = M. J. Akbar.jpg | caption = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1951|1|11}} | birth_place = | death_date = | death_place = | other_names = | known_for = | occupation = Journalist, writer | relatives = | spouse = Mallika Joseph | | website = [http://www.mjakbar.org M. J. Akbar's Blog] | footnotes = }} भारतीय पत्रकारः। *[[भारतीय-सूची]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.sunday-guardian.com Sunday Guardian] *[http://www.mjakbar.org M. J. Akbar's Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140624133641/http://www.mjakbar.org/ |date=2014-06-24 }} *[http://www.mjakbar.org/books.htm M. J. Akbar's Book reviews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140606203341/http://www.mjakbar.org/books.htm |date=2014-06-06 }} *[http://www.mjakbar.org/mjletters.htm M. J. Akbar Fan Mails] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150218190520/http://mjakbar.org/mjletters.htm |date=2015-02-18 }} *[http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/TheSiegeWithin/ M J Akbar's Blog on The Times of India] *[http://www.khaleejtimes.com/ColumnistHomeNew.asp?section=mjakbar&col=yes M. J. Akbar's Column in Khaleej Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901223816/http://www.khaleejtimes.com/ColumnistHomeNew.asp?section=mjakbar&col=yes |date=2012-09-01 }} *[http://www.kashmirherald.com/bookreviews/byline.html A review of M. J. Akbar's book ''Byline''] *[http://blog.washingtonpost.com/postglobal/mj_akbar PostGlobal Panelist] *[http://www.adnkronos.com/AKI/Italiano/Fotogallery/?fid=1.0.1773005815 Launch of Fratelli De Sangue in Rome] *[http://www.adnkronos.com/AKI/English/Video/?id=1.0.1777803796 Video on AIR at the Launch of Italian Book in Rome] *[https://web.archive.org/web/20090406123603/http://www.asiasociety.org/resources/090325_akbar.html Video of discussion with M.J. Akbar at Asia Society, 3/25/2009] [[वर्गः:आङ्ग्लपत्रिकासम्पादकाः]] [[वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] j0fjhkmyenprdgmbpkc9xkivqpy4po1 अकिरा कुरोसावा 0 5797 502236 496140 2026-11-16T22:10:15Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502236 wikitext text/x-wiki {{ Infobox person | name = Akira Kurosawa<br>黒澤 明 | image = Akirakurosawa-onthesetof7samurai-1953-page88.jpg | caption = Akira Kurosawa on the set of ''Seven Samurai'' in 1953. | parents = Isamu Kurosawa<br/>Shima Kurosawa | birth_date = {{Birth date|1910|3|23}} | birth_place = [[Shinagawa, Tokyo]], Japan | death_date = {{Death date and age|1998|9|6|1910|3|23}} | death_place = [[Setagaya, Tokyo]], Japan | death_cause = [[Stroke]] | occupation = [[Film director|Director]], [[screenwriter]], [[film producer|producer]], [[Film editing|editor]] | years_active = 1936–1993 | spouse = [[Yōko Yaguchi]] (1945–1985) (her death) |children = [[Kazuko Kurosawa]]<br>Hisao Kurosawa |relatives = Yu Kurosawa (singer, granddaughter), Takayuki Kato (actor, grandson) }} सः विख्यातः पुरुषः। * [[जीवनी]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{commonscat|Akira Kurosawa|अकिरा कुरोसावा}} * [http://www.imdb.com/name/nm0000041/ ऐ एम् डी बी] * [http://www.tcm.com/tcmdb/person/106389%7C8004/Akira-Kurosawa/ टी सी एम् डेटाबेस्] * [http://www.criterion.com/explore/3-akira-kurosawa Akira Kurosawa] at the [[Criterion Collection]] * [http://akirakurosawa.info/ Akira Kurosawa: News, Information and Discussion] * [http://archive.sensesofcinema.com/contents/directors/02/kurosawa.html Senses of Cinema: Great Directors Critical Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704194325/http://archive.sensesofcinema.com/contents/directors/02/kurosawa.html |date=2010-07-04 }} * [http://www.pbs.org/wnet/gperf/shows/kurosawa/kurosawa.html Great Performances: Kurosawa (PBS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070124063349/http://www.pbs.org/wnet/gperf/shows/kurosawa/kurosawa.html |date=2007-01-24 }} * [http://www.mip.berkeley.edu/cgi-bin/cine_director_query.pl?6724 CineFiles: Berkeley Art Museum and Pacific Film Archive (Kurosawa search)] * [https://web.archive.org/web/20081024014317/http://www.horror-house.jp/cat2/19101998.html हारर् हौस्] * [http://www.jmdb.ne.jp/person/p0121190.htm जपानीस् मूवी डेटाबेस्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150310050148/http://www.jmdb.ne.jp/person/p0121190.htm |date=2015-03-10 }} *[https://sites.google.com/site/illustratedjapanesevocabulary/film/kurosawa Several trailers] *[http://www.anaheim.edu/schools-and-institutes/akira-kurosawa-school-of-film Anaheim University Akira Kurosawa School of Film] " [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:विदेशीयाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 9x1y5mcxxby93f3f6xze3t1rvqbzvgp श्रीधर भास्कर वर्णेकर 0 6185 502315 461312 2026-11-17T05:01:07Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502315 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = श्रीधर भास्कर वर्णेकर | native_name = श्रीधर भास्कर वर्णेकर | birth_name = | pen name(hindi)= | pen name(urdu) = | image = | birth_date = {{birth date|df=yes|1918|07|18}} | birth_place = [[नागपुरम्]] | death_date = | death_place = | occupation = प्राध्यापकः | language = [[संस्कृतम्]], [[मराठी]] | notableworks = | nationality = | spouse = कमला | children = | signature = }} डा. श्रीधरभास्करवर्णेकरः कश्चन सुप्रसिद्धः संस्कृतज्ञः आसीत् । सः आधुनिकसंस्कृतसाहित्यनिर्मातृषु अन्यतमः । == बाल्यम् == १९१८ जुलै ३१ तमे दिनाङ्के सः महाराष्ट्रस्य [[नागपुरम्|नागपुरे]] जन्म प्राप्तवान् । सम्प्रदायस्थमराठीपरिवारे वर्णेकरः जन्म प्राप्तवान् । तस्य जन्मग्राम [[सतारा मण्डलः|सतारा]]<nowiki/>जनपदस्य वर्णे । वर्णेकरस्य पितामहः नागपुरमागतः । वर्णेकरस्य पिता भास्करराववर्णेकरः भवननिर्माणउत्तरदायित्वानि पश्यति स्म । तस्य माता अन्नपूर्णेश्वरी गृहिणी आसीत् <ref name="pradnyabharati Warnekar's Network">[http://www.warnekar.net/pradnyabharati pradnyabharati Warnekar's Network]</ref> । == शिक्षणम् == श्रीधरः बाल्यकालतः एव संस्कृतभाषाम् इच्छति स्म । स्वातन्त्र्यान्दोलने अपि भागं गृहीतवान् । तत्पिता संस्कृतपाठनार्थं हनुमन्तशास्त्रिखेवाले इति काशीपण्डितस्य सकाशे श्रीधरं प्रेषयति स्म । श्रीधरः राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य कार्यपद्धत्या बाल्ये एव आकृष्टः अभवत् । प्रथमसरसङ्घचालकं केशवबलिरामहेडिगेवार् वर्येण सह धैर्येण सम्भाषणं कृत्वा प्रथमः शिशुस्वयंसेवकः अभवत्<ref name="pradnyabharati Warnekar's Network"/>। तस्मिन् समये [[भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः|स्वतन्त्रतान्दोलनकारणतः]] शालाः पिहिताः आसन् । अतः शास्त्रीयपद्धत्या शिक्षणप्राप्तिः अनिवार्या अभवत् । केवाले शास्त्रिणः सकाशात् श्रीधरः [[अमरकोशः|अमरकोषं]] [[पञ्चमहाकाव्यानि]], [[व्याकरणम्]], [[नाटकम् (रूपकम्)|नाटकानि]] च पठितवान् । तस्मिन् काले पुस्तकानि विरलानि महार्घानि च आसन् इति कारणतः श्रीधरः सर्वं विषयं कण्ठे स्थापयति स्म । तेन गायने, [[सङ्गीतम्|शास्त्रीयसङ्गीते]] च तस्य रुचिः अवर्धत । अग्रे सङ्गीताधारितं तीर्थभरतम् इति कृतिं च सः लिखितवान् । ततः दशमकक्ष्यापरीक्षालेखनार्थं श्रीधरेण अनुमतिः प्राप्ता । तदनन्तरं शिक्षणाय धनसमस्या तेन अनुभूता । परन्तु अन्धशालायां शिक्षकरूपेण कार्यं कुर्वता, गृहपाठान् च चालयता तेन महाविद्यालयशिक्षणं प्राप्तम् । तदन्तरं नागपुरविश्वविद्यालयतः एम् ए पदवीं च प्राप्तवान् <ref name="pradnyabharati Warnekar's Network"/>। == कार्यक्षेत्रम्== वर्णेकरः संस्कृतप्राध्यापकरूपेण नागपुरविश्वविद्यालये नियुक्तः । संस्कृतविभागाध्यक्षः भूत्वा निवृत्तः अभवत् । संस्कृतविश्वपरिषदः अखिलभारतीयप्रचारमन्त्रीरूपेण १९५० तः १९६२ पर्यन्तं कार्यम् अकरोत् । अस्मिन् काले बहुत्र संस्कृतविषये अनेकानि भाषणानि तेन कृतानि । भारतीयसाहित्य-अगाडम्याः सदस्यः अपि आसीत् । नागपुरविश्वविद्यालयस्य हस्तलेखविभागेस्य प्रमुखः आसीत् । भारतीयवैज्ञानिकभाषापरिषदः सदस्यः अपि आसीत् । संस्कृतभवितव्यम् इत्यस्याः संस्कृतसाप्ताहिकपत्रिकायाः राष्ट्रशक्ति इत्यस्याः मराठीसाप्ताहिकपत्रिकायाश्च सम्पादकः आसीत् । योगाभ्यासी मण्डलस्य अध्यक्षरूपेण अपि कार्यं कृतवान् । ततः योगप्रकाशः इति मासपत्रिका बहुवर्षं यावत् प्रकाशिता । एतेन सह सः अनेकानि पुस्तकानि संस्कृतेन मराठीभाषया हिन्दीभाषया च रचितवान् । संस्कृतवाङ्मयकोषः इत्यस्य संस्कृतसाहित्यिकविश्वकोषस्य रचना वर्णेकरस्य सङ्ग्रहात्मककार्येषु प्रसिद्धा वर्तते । सामाजिक-सांस्कृतिककार्येषु अफि सः सक्रियरूपेण भागम् ऊढवान् <ref name="pradnyabharati Warnekar's Network"/>। == कृतयः == तेन बहूनि काव्यानि रचितानि, बहवः [[श्लोकसङ्ग्रहः|श्लोकाः]] च रचिताः । #शिवराज्योदयम् – [[महाकाव्यम्]] #विवेकानन्दविजयम् – [[नाटकम् (रूपकम्)|नाटकम्]] #शिवराज्याभिषेकः – नाटकम् #मन्दोमिमाला – खण्डकाव्यम् #वात्सल्यरसायनम् – खण्डकाव्यम् #रामकृष्णपरमहंसीयम् – खण्डकाव्यम् #कालिदासरहस्यम् – खण्डकाव्यम् #विनायकवैजयन्ती – खण्डकाव्यम् #जवाहरतरङ्गिणी – खण्डकाव्यम् #कथावल्लरी – गद्यम् #श्रीरामसङ्गीतिका – [[गीतकाव्यम्]] #श्रीकृष्णसङ्गीतिका – गीतकाव्यम् <ref>{{Cite news|others=PTI|date=2-1996|title=अद्वितीयः संस्कृतकविः डा.श्रीधरभास्करवर्णेकरः|language=Sa|work=सम्भाषणसन्देशः|url=https://sambhashanasandesha.in/article/pdf/1996/02/#page=6&search=|issn=2249-6440|access-date=2020-12-22|archive-date=2021-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729030322/https://sambhashanasandesha.in/article/pdf/1996/02/#page=6&search=|deadurl=yes}}</ref> <ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210729030322/https://sambhashanasandesha.in/article/pdf/1996/02/#page=6&search= |archivedate=2021-07-29 |title=सम्भाषणसन्देशः फेब्रुवरी १९९६ |url=https://sambhashanasandesha.in/article/pdf/1996/02/#page=6&search= |access-date=2020-12-22 |deadurl=yes}}</ref> == श्रीशिवराज्योदयम् == तस्य सुप्रसिद्धं महाकाव्यमस्ति “श्रीशिवराज्योदयम्” यत् १९७४ तमे वर्षे संस्कृत साहित्य अकादमी पुरस्कारेण सम्मानितमस्ति । एतत् महाकाव्यं [[छत्रपति शिवाजी|श्रीशिवाजेः]] जननं, बाल्यं, यौवनं, तस्य साहसकार्याणि, राज्यस्थापनम् इत्यादि विषयान् रमणीयरीत्या वर्णयति । इदं ६८ सर्गात्मकं [[महाकाव्यम्|महाकाव्यं]] दशवर्षाणां परिश्रमस्य फलमस्ति । अस्मिन् महाकाव्ये ३८५० अधिकाः श्लोकाः सन्ति । == पुरस्काराः == *[[w:en:Rashtrapati Award|राष्ट्रपतिपुरस्कारः]] *कालिदासपुरस्कारः *बिर्ला फौण्डेशन् सरस्वती सम्मान *प्रज्ञाभारती *श्रीवाण्यलङ्करणप्रशस्तिः *[[मराठीभाषा|मराठीभाषया]] लिखितस्य “संस्कृत साहित्य चा इतिहास” ग्रन्थस्य कृते सः डि. लिट् उपाधिना सम्मानितः अस्ति । == मृत्युः== वर्णेकरः ८३ तमे वयसि संस्कृतसम्मेलने भाषणं कर्तुं गच्छन् आसीत् । तदा यानापघातेन सः दिवङ्गतः<ref name="pradnyabharati Warnekar's Network"/> । == उल्लेखाः == {{reflist}} [[वर्गः:संस्कृतकवयः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] [[वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:विंशतिशताब्द्याः कवयः]] == बाह्यसम्पर्कः == [http://www.warnekar.net/pradnyabharati Warnekar's Network] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] ccvtrn6uyjazwls6k207a3m30miweb6 १४५ 0 6343 502326 497678 2026-11-17T05:46:45Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502326 wikitext text/x-wiki <hiero> 670 </hiero>'''670''' 670https://dpboss.boston/panel-chart-record/kalyan.php670 {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} तमः वर्षः [[ग्रेगोरी-कालगणना|ग्रेगोरी-कालगणनायाम्]] एकः [[साधारण-वर्षः]] आसीत्। == घटनाः == === जनवरी-मार्च === === अप्रैल-जून === === जुलाई-सितंबर === === अक्तूबर-दिसंबर === == अज्ञात-तिथीनां घटनाः == == जन्मानि == === जनवरी-मार्च === === अप्रैल-जून === === जुलाई-सितंबर === === अक्तूबर-दिसंबर === == निधनानि == === जनवरी-मार्च === === अप्रैल-जून === === जुलाई-सितंबर === === अक्तूबर-दिसंबर === == बाह्य-सूत्राणि == [http://calendopedia.com/ Calendopedia] [[वर्गः:१४५|१४५]] [[वर्गः:वर्षः|१४५]] [[वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके]] {{वर्षाः}} == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतीयकालमानः]] * [[ज्योतिषशास्त्रम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतम्]] t57fqrs0nnhbgbc1eqeesk9f1jy7fba सम्भाषणसन्देशः 0 9167 502319 495174 2026-11-17T05:16:44Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502319 wikitext text/x-wiki {{Infobox magazine | title = सम्भाषणसन्देशः | logo = | logo_size = 150px | image_file = | image_size = 200px | image_alt = Anandamela Sharadiya 2002 front cover | image_caption = सम्भाषणसन्देशः(Sambhāṣaṇasandeśaḥ)इति पत्रिकायाः प्रथमप्रकाशनस्य मुखपृष्ठम् | editor = [[जनार्दन हेगडे]] | editor_title = | previous_editor = | staff_writer = | photographer = | category = | frequency = मासिकपत्रिका | circulation = अन्ताराष्ट्रियस्तरः | publisher = के नारायणः | founder = [[जनार्दन हेगडे]] | founded = क्रि.श १९९४ | firstdate = | company = | country = {{Flag|भारतम्}}, | based = | language = [[संस्कृतम्]] | based = [[बेङ्गलूरु|बेङ्गलूरुः]] | website ={{URL| http://www.sambhashanasandesha.in}} | issn = 2249-6440 | oclc = }} [[संस्कृतम्|संस्कृतभाषया]] प्रकाश्यमामना अद्वितीया वर्णयुता मासपत्रिका <ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220204071703/https://sambhashanasandesha.in/About |archivedate=2022-02-04 |title=सम्भाषणसन्देशस्य परिचयः |url=https://sambhashanasandesha.in/About |access-date=2022-02-04 |deadurl=yes}}</ref> । सप्टेम्बर् १९९४ तमे वर्षे प्रथमसञ्चिका मुद्रिता । २०१९ तमे वर्षे पत्रिकायाः रजतमहोत्सवः अभवत् । एषा पत्रिका प्रकाशनारम्भात् परम् एकमपि मासम् अविहाय निरन्तरं प्रकाशमाना विद्यते । ==इतिहासः== भारतस्य प्रतिष्ठे द्वे संस्कृतं संस्कृतिस्तथा इत्युक्तदिशा आदशसहस्रात् वर्षेभ्यः [[संस्कृतम्|संस्कृतभाषा]] सनातनभारतीयपरम्पराम् प्रभावयन्ती वर्तते । अनया भाषया अनेकानि [[काव्यम्|काव्यानि]] अनेके च शास्त्रग्रन्थाः विरचिताः । किन्तु गच्छता कालेन अनवधानेन, आत्मविस्मृत्या, आङ्ग्लजनानां शिक्षणस्य प्रभावेण च जनाः संस्कृते अरुचिं प्रादर्शयन् । जनसामान्यानां व्यवहारभाषा केवलं विदुषां वाक्यार्थगोष्ठ्यामेव अवशिष्टा । जनानाम् अनादरपात्रभूताम् एतां गीर्वाणभाषां पुनरुज्जीवयितुं '''[[संस्कृतभारती]]''' सङ्घटनम् रचितम् । सङ्घटनारम्भकाले एव संस्कृतपत्रिकां प्रकाशयितुं कैश्चित् उत्साहः प्रदर्शितः । परन्तु आदौ पठितॄणां निर्माणं भवेत् इति कारणतः [[सम्भाषणशिबिरम्|सम्भाषणशिबिराणि]] आरब्धानि । [[सम्भाषणशिबिरम्|सम्भाषणशिबिरद्वारा]] संस्कृतपठनम् आरब्धवतां जनानां पठनाय सम्भाषणसन्देशपत्रिका १९९४ तमे वर्षे आरब्धा । जनेभ्यः संस्कृते विद्यमानं ज्ञानं संस्कृतस्य विचारांश्च जनान् प्रति प्रापयति पत्रिका । ==उद्देश्यानि== अधोविद्यमानान् उद्देशान् मनसि निधाय एषा पत्रिका आरब्धा । *सरलमानकसंस्कृतेन साहित्यनिर्माणम् । *भाषाभ्यासः मनोरञ्जनं च । *[[संस्कृतम्|संस्कृतस्य]] पठनप्रवृत्तेः संवर्धनम् । *संस्कृतस्य प्रचारः । *आधुनिकविषयेषु संस्कृतज्ञेभ्यः ज्ञानदानम् । *संस्कृतस्य विशिष्टविचाराणाम् प्रस्तुतिः ।<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220204071658/https://sambhashanasandesha.in/article/pdf/1994/09/#page=4&search= |archivedate=2022-02-04 |title=सम्भाषणसन्देशस्य प्रथमं सम्पादकीयम् |url=https://sambhashanasandesha.in/article/pdf/1994/09/#page=4&search= |access-date=2022-02-04 |deadurl=yes}}</ref> ==प्रधानविभागाः== आरम्भकालतः अपि अनेके विभागाः स्थिररूपेण एतस्यां पत्रिकायां वर्तन्ते । यथा - *अनूदितकथा *एहि हसामः *कथा *कुतुककुटी *गीतम् *ग्रन्थपरिचयः *चाटुचणकः *चित्रकथा *धारावाहिनी *निकषोपलः *पदरञ्जिनी *प्रतिस्पन्दः *बालमोदिनी *भाषापाकः *रूपकम् *लेखनम् *वार्ताः *विज्ञापिकाः *व्यावहारिकशब्दावली *सन्दर्शनम् *सम्पादकीयम् *सुयोगः *स्तम्भलेखः *स्मारं स्मारं सुखिनः स्याम<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220204071700/https://sambhashanasandesha.in/listing/category/feature |archivedate=2022-02-04 |title=सम्भाषणसन्देशः प्रधानविभागाः |url=https://sambhashanasandesha.in/listing/category/feature |access-date=2022-02-04 |deadurl=yes}}</ref> ==विशेषाङ्कः== १९९६ तः प्रतिवर्षं विजयदशमीविशेषाङ्कः विजयदशमीकाले प्रकाश्यते <ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220204071702/https://sambhashanasandesha.in/articles/toc?month=Special-10&year=1996 |archivedate=2022-02-04 |title=विजयदशमीविशेषाङ्कः |url=https://sambhashanasandesha.in/articles/toc?month=Special-10&year=1996 |access-date=2022-02-04 |deadurl=yes}}</ref>। २००६ तमे वर्षे भारतगौरवविशेषाङ्कः [[माधव सदाशिवराव गोलवलकर|गुरूजीगोलवल्कर्]] जन्मशताब्दाङ्गतया प्रकाशितः आसीत् । <ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220204071700/https://sambhashanasandesha.in/articles/toc?month=SpecialA-06&year=2006 |archivedate=2022-02-04 |title=भारतगौरवविशेषाङ्कः |url=https://sambhashanasandesha.in/articles/toc?month=SpecialA-06&year=2006 |access-date=2022-02-04 |deadurl=yes}}</ref> ==पत्रिकाधारितानि पुस्तकानि== पत्रिकायां प्रकाशितानां लेखानाम् आधारेण कतिचन पुस्तकानि [[संस्कृतभारती|संस्कृतभारत्या]] प्रकाशितानि । यथा भाषापकः (त्रयः भागाः, भाषाशुद्धिसम्बद्धानां लेखानां सङ्ग्रहः)<ref>{{Cite web |title=भाषापाकः |url=https://samskritabharati.in/preview?bharati_books=Vm10amQyVkhUWGRPVm1oVVltczFWbGx0ZEhkVlJsSlhWbXQwVG1KSGVGbFViRnAzVkd4WmVGTnVjRmhoTVZwTVZrY3hTMVl4VG5SUFZtUlhZa2hDUlZaVVFtRldNVnBXVFZWV2FHVnFRVGs9&samskrita_bharati=Vm10amQyVkhUWGRPVm1oVVltczFWbGx0ZEhkVlJsSlhWbXQwVG1KSGVGbFViRnAzVkd4WmVGTnVjRmhoTVZwTVZrY3hTMVl4VG5SUFZtUlhZa2hDUlZaVVFtRldNVnBXVFZWV2FHVnFRVGs9 |accessdate=2022-02-04 |archive-date=2022-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204071702/https://samskritabharati.in/preview?bharati_books=Vm10amQyVkhUWGRPVm1oVVltczFWbGx0ZEhkVlJsSlhWbXQwVG1KSGVGbFViRnAzVkd4WmVGTnVjRmhoTVZwTVZrY3hTMVl4VG5SUFZtUlhZa2hDUlZaVVFtRldNVnBXVFZWV2FHVnFRVGs9&samskrita_bharati=Vm10amQyVkhUWGRPVm1oVVltczFWbGx0ZEhkVlJsSlhWbXQwVG1KSGVGbFViRnAzVkd4WmVGTnVjRmhoTVZwTVZrY3hTMVl4VG5SUFZtUlhZa2hDUlZaVVFtRldNVnBXVFZWV2FHVnFRVGs9 |deadurl=yes }}</ref>, आश्रमं परितः (पत्रिकायां प्रकाशिता धारावाहिनी)<ref>{{Cite web |title=आश्रमं परितः |url=https://samskritabharati.in/preview?bharati_books=VmpGYVUxUXhVWGhUYkdSWVlURndhRlZ1Y0hOV1JsVjNXa1pPVmsxVk5ESlZNakZIVmtaS2NtTkZhRnBOUjJnelZtMHhTMUl4WkZsaFJtUlhWakpvU1Zkc1ZtRmtNRFZ5VFZWV2FHVnFRVGs9&samskrita_bharati=VmpGYVUxUXhVWGhUYkdSWVlURndhRlZ1Y0hOV1JsVjNXa1pPVmsxVk5ESlZNakZIVmtaS2NtTkZhRnBOUjJnelZtMHhTMUl4WkZsaFJtUlhWakpvU1Zkc1ZtRmtNRFZ5VFZWV2FHVnFRVGs9 |accessdate=2022-02-04 |archive-date=2022-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204071706/https://samskritabharati.in/preview?bharati_books=VmpGYVUxUXhVWGhUYkdSWVlURndhRlZ1Y0hOV1JsVjNXa1pPVmsxVk5ESlZNakZIVmtaS2NtTkZhRnBOUjJnelZtMHhTMUl4WkZsaFJtUlhWakpvU1Zkc1ZtRmtNRFZ5VFZWV2FHVnFRVGs9&samskrita_bharati=VmpGYVUxUXhVWGhUYkdSWVlURndhRlZ1Y0hOV1JsVjNXa1pPVmsxVk5ESlZNakZIVmtaS2NtTkZhRnBOUjJnelZtMHhTMUl4WkZsaFJtUlhWakpvU1Zkc1ZtRmtNRFZ5VFZWV2FHVnFRVGs9 |deadurl=yes }}</ref> इत्यादयः पुस्तकरूपेण प्रकाशिताः । ==पुरस्काराः== पत्रिकायाः कृते नागपुरस्थेन कविकुलगुरुकालिदासविश्वविद्यालयेन प्रशस्तिः दत्ता वर्तते{{citation needed}} । ==इतराणि कार्याणि== सम्भाषणसन्देशन्यासः पत्रिकाप्रकाशनेन सह इतराणि कार्याणि अपि करोति । यथा भाषापाकपरीक्षा <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qJ8MZVwaiH4 भाषापाकपरीक्षा]</ref>, लेखकानुवादकवर्गः<ref> सम्भाषणसन्देशः (फेब्रवरी २०२२): पुटसङ्ख्या 2 </ref>इत्यादीन् चालयति । ==उल्लेखाः== {{reflist}} [[वर्गः:संस्कृतपत्रिकाः]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] rbs999pj2j3s0kmxp84ibmsfo7mydz6 करीम्नगरमण्डलम् 0 11127 502257 499139 2026-11-16T23:12:57Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502257 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction |native_name=करीम्नगरमण्डलम् |other_name=కరీంనగర్ |nickname="City of Granites" |skyline=Teen minar Elgandal fort Karimnagar.jpg |skyline_caption=करीमनगरे स्थितम् एल्गन्डालदुर्गस्य"तीन् मीनार्" |type=मण्डलम् |latd=18|latm=26|lats=13|longd=79|longm=07|longs=27 |locator_position=right |inset_map_marker=yes |state_name=आन्ध्रप्रदेशराज्यम् |region=तेलङ्गाणम् |district=करीम्नगरमण्डलम् |planning agency=Karimnagar M.Corp |leader_title_1=Mayor |leader_name_1=डि शङ्करः |leader_title_2=M.L.A |leader_name_2=गङ्गुलकमलाकरः |leader_title_3=M.P |leader_name_3=पोन्नम् प्रभाकरः |planning_agency=Karimnagar Municipal Corporation |altitude=265 |climate=Tropical |precip=995 |temp_annual=31 |temp_winter=20 |temp_summer=44 |population_as_of=2011 |population_total=260899 |population_rank=12, AP |population_density=11,115 |HDI={{increase}}<br>0.572 |HDI_category=<span style="color:#fc0">medium</span> |literacy=76 |sex_ratio=1014 |official_languages=[[तेलुगुभाषा]], [[उर्दू]] |area_magnitude=12 |area_total=23.99 |distance_1=1150 |direction_1=N |destination_1= [[नवदेहली]] |mode_1=[[Indian highways|land]] |distance_2=668 |direction_2=W |destination_2= [[मुम्बै]] |mode_2=[[Indian highways|land]] |distance_3=606 |direction_3=SE |destination_3= [[चेन्नै]] |mode_3=[[Indian highways|land]] |distance_4=1064 |direction_4=NE |destination_4= [[कोलकत्ता]] |mode_4=[[Indian highways|land]] |area_telephone=91-878- |postal_code=505001 |vehicle_code_range=AP 15 |website=karimnagarmunicipalcorporation.com |}} '''करीम्नगरमण्डलम्''' (Karimnagar) आंध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकं मण्डलमस्ति। ==इतिहासः== “एल्लमन्दला” इत्याख्यं प्रान्तमिदं [[१९०६]] तमे वर्षे करीम्नगरमण्डलं जातम् । काकतीयाः, बहमनी सुल्तानाः, [[गोल्कोण्डदुर्गम्|गोल्कोण्डा]] नवाब् जनाः च इदं मण्डलं पूर्वं पालितवन्तः । “ इल्लेन्दु” दुर्गसमीपे असफजाहिपालकैः नियमितः सय्यद् करीमुद्दीन् नामाख्यातः कश्चनग्रामः निर्मितः इति । तस्य नामैव “करीम्नगर्” इति वर्तमानकालीन चारित्रकाणां कथनम् । ==भौगोलिकम्== अस्य मण्डलस्य प्राच्यां [[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेशराज्यं]], पश्चिमायां [[निज़ामाबाद् मण्डलम्|निजामाबाद्]], उत्तरे [[अदिलाबाद्|आदिलाबाद्]], दक्षिणे च [[वरङ्गलमण्डलम्|वरङ्गल्]],[[मेदकमण्डलम्|मेदक्]] मण्डले च वर्तन्ते । राज्यवैशाल्ये इदं ४.२९% यावत् विस्तृतम् । तथैव १४.८% भूमिः अरण्येन विस्तृता । ==कृषिः वणिज्यं च== मधुः, करगः, सारदालः, औषधमूलिकाः इत्यादीनां स्रोतः इदं मण्डलम् । हेमलैट्, मालिब्धिनैट्, स्य्यिलैट्, माग्नलैट् कवार्टज्, डोलमैट् इत्यादि खनिजाः उपलभ्यन्ते । राजगुण्डं केन्द्रीयकर्मागारः, सन्तनगरस्थः केसीरामसिमेण्ट् कर्मागारः च वर्तते । ५०% भूमिः कृषिभूमिः वर्तते । व्रीहिः, माषः, मुद्गः कार्पासः, हरिद्रा, मरीचः इत्यादीनां सस्यं क्रियते । श्रीरामसागरजलवाहकं, कमलापुरसरः, गीरसरः , सिङ्गसमुद्रसरः, मन्नेरु, मूलवागु इत्यादीनां नदीनां द्वारा सस्यजलं कल्प्यते । ==वीक्षणीयस्थलानि== कालेश्वरस्थः मुक्तेश्वरालयः, वेमुलवाडस्थः राजराजेश्वरस्वामिदेवालयः, प्रतापगिरि दुर्गं, धर्मपुरी श्रीलक्ष्मीनरसिंहस्वामिदेवालयः, जगित्यालस्थः कोण्डगट्टु श्री आञ्जनेयस्वामिदेवालयः च दर्शनीयाः । ==तालूकाः== {| width=60% | * [[करींनगर्]] * [[मानुकोण्डूरु]] * [[तिम्मापूर्]] * [[बेज्जङ्कि]] * [[गङ्गाधर]] * [[राम्मडुगु]] * [[चोप्पदण्डि]] * [[हुस्न्नाबाद्]] * [[चिगुरुमामिडि]] * [[कोहेड]] * [[सिरिसिल्ल]] | * [[हुजूराबाद्]] * [[जम्मिकुण्ट्]] * [[वीणवङ्क]] * [[कमलापूर्]] * [[एल्कतुर्ति]] * [[केशवपट्नम्]] * [[सैदापूर्]] * [[भीमदेवरपल्लि]] * [[जगित्याल]] * [[रायकल्]] * [[कोत्लापूर्]] | * [[धर्मपुरि]] * [[सारङ्गपुरम्]] * [[मल्याल]] * [[कोडुमार]] * [[पेगडपल्लि]] * [[गोल्लपल्लि]] * [[मेट्पल्लि]] * [[कोरुट्ल]] * [[मेडिपल्लि]] * [[इब्रहीम्पट्नम्]] * [[मल्लापूर्]] |} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.karimnagar2u.com/ KARIMNAGAR People's Website | City Information Portal!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201204912/http://www.karimnagar2u.com/ |date=2020-12-01 }} * [http://www.karimnagarcity.com/ Karimnagar City local Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129095254/http://www.karimnagarcity.com/ |date=2020-11-29 }} * [http://www.karimnagarguide.com/ Karimnagar City Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807205339/http://www.karimnagarguide.com/ |date=2020-08-07 }} * [http://www.panoramio.com/user/3949116/tags/Lower%20Manair%20Reservoir Lower Manair Reservoir - Dam, Karimnagar | Panoramio photos] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.karimnagar.nic.in/ Karimnagar official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621080807/http://karimnagar.nic.in/ |date=2012-06-21 }} * [http://www.svskarimnagar.org/ YagnaVaraha Swamy Temple, Karimnagar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120328075245/http://www.svskarimnagar.org/ |date=2012-03-28 }} {{Geographic Location |Northwest =[[नान्देडमण्डलम्]], [[औरङ्गाबाद् (महाराष्ट्रम्)]], [[नाशिकमण्डलम्]], [[सूरत]], [[वडोदरा]], [[अहमदाबाद्]] |North = [[अदिलाबाद्]], [[नागपुरम्]], [[भोपालमण्डलम्]], [[आग्रा]], [[देहली]] |Northeast = [[रायपुर]], [[राञ्ची]], [[भुवनेश्वरम्]], [[कोलकता]] |West = [[निज़ामाबाद् मण्डलम्]], [[पुणे]], [[मुम्बई]] |Centre = करीम्नगरमण्डलम् |East = [[राजमहेन्द्री]], [[भद्राचलम्]], काकिनाड, [[विशाखपट्टणमण्डलम्]], [[विजयनगरमण्डलम्]], [[श्रीकाकुळम् मण्डलम्]] |Southwest = [[मेदकमण्डलम्]], संगारेड्डि, बीदर्, सोलापूर्, गुल्बर्ग, भीजापूर्, कर्णाटक, बेल्गावी, हुब्बल्ली, गोवा |South = सूर्यपेट्, नल्गोण्डा, सिद्धिपेट्, हैदराबाद्, कडपा, अनन्तपूर्, आन्ध्रप्रदेश्, बेंगळूरु, तिरुपति, चित्तूरु |Southeast = वरंगल्, विजयवाड, खम्मम्, एलूरु, गुण्डूरु, नेल्लूरु, चेन्नैइ }} {{तेलङ्गाणाराज्यम्}} [[वर्गः:तेलङ्गाणाराज्यस्य मण्डलानि]] 01bha9jn27z4nschfigmywzyitotgd7 आकस्मिक चिकित्सा 0 11611 502247 479945 2026-11-16T22:39:01Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502247 wikitext text/x-wiki [[File:US Navy 030322-M-6270B-010 A U.S. Navy Corpsman assigned to the 15th Marine Expeditionary Unit (Special Operations Capable) gives first aid to an injured Iraqi citizen.jpg|thumb|आकस्मिक चिकित्सा]] <!----क़ीसी भी बीमारी,चोट,या दुर्घटना के लिये चिकित्सक या ऐम्बुलेंस आने से पहले जो राहतकार्य ,उपचार या treatment किया जाता है ,उसे First Aid कहते हैं.इस उपचार के दौरान उपयोग मे आने वाले साधनो के संग्रह को First Aid Kit कहते हैं. ==First Aid के 3 उद्देश्य होते हैं:== (1)Preserving life यानि जीवन संरक्षण. प्राथमिक उपचार का मुख्य उद्देश्य है मरीज़/बीमार/घायल व्यक्ति के जीवन की रक्षा करना. (2)Preventing further harm जिसका अर्थ है स्थिति को अधिक खराब होने से बचाना. इसके लिये बाहरी और आंतरिक स्थिति को नियंत्रण मे रखना आवश्यक है. इसलिये बाहरी तौर पर मरीज़/घायल को उसके कष्ट या पीडा के कारण या वजह से (विशेषतः दुर्घटना/natural disaster की स्थिति मे) दूर ले जाया जाये और आंतरिक तौर पर उसकी शारिरिक और मानसिक अवस्था को बिगडने से बचाया जाये. (3)Promoting recovery अर्थात रोग-मुक्त होने मे सहायता करना. रोगी को दवाई और मरहम-पट्टी दे कर उसे निरोगी और पूर्णतः स्वस्थ करना First Aid का अंतिम उद्देश्य है. प्राथमिक उपचार शुरु करने पर सबसे पहले मरीज़/घायल की जाँच के लिये 3 चीज़ो को अहमियत दी जाती है जिसे संक्षेप मे फर्स्ट एड की ABC के नाम से जाना जाता है.यह है : A – Airway. Airway फर्स्ट ऐड के प्रथम उद्देश्य अर्थात जीवन की रक्षा से सम्बन्धित है.किसी के प्राणो को बचाने के लिये यह निश्चित करना ज़रूरी है कि उसके वायुमार्ग मे कोइ अवरोध न हो. B –Breathing. वायुमार्ग जाँचने के बाद यह देखना चाहिये कि मरीज़/घायल सचेत अवस्था मे हो और उसे साँस लेने मे कोइ तकलीफ न हो. C-Circulation. अंत मे यह देखा जाता है कि मरीज़/घायल का blood circulation हो रहा है या नहीं, जिसके लिये उसकी नाडी(pulse rate) का निरक्षण किया जाता है. ABC की जाँच के बाद 3 B’s Breathing, Bleeding, Bones पर ध्यान दिया जाता है और फिर स्थिति के अनुसार उपचार किया जाता है. Fractures, bone dislocation, poisoning, cuts and wounds, burns, bleeding, heat stroke, cold wave, choking, animal and insect bites, muscle strain यानि हड्डियो के टूटने/खिसकने पर, जलने पर, शरीर मे ज़हरीले तत्व जाने पर, कटने या छिलने पर, किसी जीव-जंतु के काटने पर फर्स्ट ऐड दिया जाता है. ऐसी किसी भी अवस्था, दुर्घटना, बीमारी या आपातकालीन स्थिति से उबरने के लिये एक फर्स्ट ऐड किट रखना अत्यन्त आवश्यक है. ऐसे मे आप के पास फर्स्ट ऐड किट है तो आप उस दुर्घटना/बीमारी से तुरंत निजात पा सकते हैं. First Aid Kit मे क्या-क्या साधन रखने है यह इस्तेमाल करने वाले के ज्ञान् और अनुभव पर निर्भर करता है.सामान्यतः किट मे निम्नलिखित supplies/equipment/साधन रखे जाते हैं हर साईज़ के 2-3 बैंडॆड (Band-Aid) रूई छोटी कैंची ओर चिमटी Gauze square Antiseptic lotion like savlon or dettol Safety pins Thermometer Surgical tape Antibacterial ointment Eye-pad Sterile eyewash ORS (oral rehydration salt)/electral/glucose powder Aloe Vera gel (for burns) सिरदर्द, बुखार, पेट दर्द, उल्टी, सर्दी–खाँसी, दर्द निवारक – calpol, avomine, paracetamol, aspirin, crocin, जैसी सामान्य दवाईयाँ . इन सभी सामग्रीयो को एक साफ, स्वच्छ , मज़बूत और waterproof डब्बे मे रखे.First Aid Kit पर लाल टेप या रंग से red cross का निशान बनाये ताकि आपका किट अन्य सामान/डब्बो मे से आसानी से पहचाना जा सके.किट के उपर अपने family doctor and ambulance का नाम और नम्बर अवश्य लिखे.हर 6 महीने मे दवाईयो और अन्य सामानो की expiry date की जाँच करते रहे और आवश्यक्तानुसार बदलते रहे । ==डूबने, फाँसी, गलाघुटने तथा बिजली लगने का प्राथमिक उपचार == डूबे हुए व्यक्ति को कृत्रिम रीति से सर्वप्रथम श्वास कराएँ तथा गीले कपड़े उतारकर उसका शरीर सूखे वस्त्रों में लपेटें। फाँसी लगाए हुए व्यक्ति के नीचे के अंगों को पकड़कर तुरंत शरीर उठा दें, ताकि रस्सी का कसाव कम हो जाए। तब रस्सी काटकर गला छुड़ा दें। फिर कृत्रिम श्वास लिवाएँ। गला घुटने की अवस्था में पीठ पर स्कैपुला (scapula) के बीच में जोरों से मुक्का मारे और फिर गले में उँगली डालकर उसे वमन कराने की चेष्टा करें। इसी प्रकार विषैली गैसों से दम घुटने पर दरवाजे, खिड़कियाँ, रोशनदान आदि खोलकर गैस बाहर निकाल दें और रोगी को श्वास द्वारा आक्सीजन देने का प्रयास करें। बिजली मारने पर तुरंत बिजली का संबंध तोड़कर रोगी को कृत्रिम श्वास दिलाएँ तथा उत्तेजक पदार्थों र्का सेवन कराएँ। ==सर्प दंश में क्या करे == सर्प के काटने के बाद क्या करें - क्या न करें इसकी जानकारी दी जायेगी। सर्प दंश के तुंरत बाद अगर आपको किसी विषैले सांप के काटने का संदेह होता है। 1. उस जगह को तुंरत साबुन पानी से धो कर एंटीसेप्टिक का इस्तेमाल करें। 2. पीड़ित को चलने से रोकें और शरीर में किसी प्रकार की हलचल का न होना शुनिश्चित करें। 3. अगर हाथ अथवा पैर में सांप ने कटा हो तो उसे कपडे के तकिये या अख़बार के सहयोग से स्थिर कर दें, और काटे हुए स्थान से 1-2 इंच उपर एक किसी चीज से बांध दे। ध्यान रहे ज्यादा कस कर न बांधे वरना, वह अंग पूरी तरह बेकार हो सकता है। एक अंगुली आ-जा सके इतनी जगह होनी चाहिए। 4. ऐसी कोई बात न करें जिससे रोगी में भय उत्पन्न हो क्योंकि इससे खून का दौरा तेज़ हो जाता है और जहर तेजी से फैलता है। 5. यह ध्यान रहे की सर्प काटे हुए अंग को हृदय से निचे ही रखें। 6. पुराने ज़माने में जब प्रतिविष की खुराक नही थी तब सड़सी (तेज हथियार) से फेंग (विषदंत) के निशान के उपरी भाग में चीरा लगा कर इलाज किया जाता था। इस पद्धति से संक्रमण होने की संभावना होती है। इसलिए जितनी जल्दी हो सके प्रतिविष की खुराक दें और उसके साथ टिटेनस का इंजेक्सन भी। ==जलने पर== जलने पर प्राथमिक उपचार कितना जला है, इस पर निर्भर करता है। छोटे-घाव का उपचार गहरे घाव से बिलकुल अलग होता है। छोटे घाव के लिए तथा द्वितीय श्रेणी के घाव जो कि 2-3 इंच के व्यास के बीच का हो,: 1. घाव को ठंडा होने दें। ऐसा करने के लिए घाव को बहते पानी के नीचे 5 मिनट तक अथवा दर्द के कम होने तक रखे। आप जले हुए हिस्से को ठंडे पानी में भी डुबो कर रख सकते हैं अथवा इसे ठंडी पट्टियों से ठंडा करें। घाव को ठंडा करने की प्रक्रिया से त्वचा से गर्मी निकाल कर सूजन को कम किया जाता है। घाव पर कभी बर्फ न लगाएं। 2. जले हुए भाग पर विसंक्रमित गेज बैंडेज लगाएं। रोऐदार रूई का उपयोग न करें क्योंकि इससे त्वचा में चिनचिनाहट हो सकती है। त्वचा पर पटटी बांधने से घाव पर हवा नहीं लगती। इससे त्वचा पर छाले नहीं पड़ते और दर्द कम होता है। 3. दर्दनिवारक दवा लें। ये सभी केमिकल्स की दुकानों पर उपलब्ध होती हैं। बच्चों अथवा किशोरो को कभी भी एस्पिरिन न दें। 4. छालों को न तो दबाएं और न की उनमें छेडे। छिले हुए छालों में संक्रमण हो सकता है। गहरे घावों के लिए - चिकित्सा सहायता हेतु आकस्मिकता इकाई बुलाऐं, जब तक आप तक पहुंचती है निम्नलिखत कदम उठाएं : 1. जले हुए कपड़े न हटाऐ। लेकिन यह सुनिश्चित करें। कि पीडित ज्वलन सामग्री के संपर्क में अथवा धुंए या ताप के नजदीक न हो। 2. गंभीर गहरे घाव वाले पीडितो के घाव को ठडे पानी में न डुबोए। ऐसा करने से झटका लग सकता है। 3. यह देखे कि व्यत्कि जीवित है जैसे उसमें धडकन, सांस, खासी अथवा गति है अथवा नही। यहि ऐसे चिहन नहीं दिखाई देते तो कार्डियो पल्मोनरी रिससाइटेशन अथवा सीपीआर दें। 4. जले हुए भाग पर आद्र, ठंडी, गीली और विसंक्रमित पट्टी लगाएं। आप साफ, आद्र कपडे अथवा गीले तोलिए का उपयोग भी कर सकते है। ==जहर फैसला == जहर फैलने की दशा में तत्काल डॉक्टर को बुलाएं। चिकित्सा सहायता प्राप्त होने तक निम्न उपचार करें : 1. यदि पीडित जहरीली गैसों जैसे कार्बन मोनोक्साइड के प्रभाव में है तो उसे तत्काल स्वच्छ हवा वाले क्षेत्र में ले जाऐं। 2. यदि व्यक्ति के कपडों पर जहर गिर गया है तो कपडे तत्काल हटाएं जहरीले पदार्थ के अवशेष हटाने के लिए त्वचा अथवा आंखों पर ठंडे अथवा गुनगुने पानी के छीटे मारें। 3. यदि व्यक्ति ने जहरीला पदार्थ निगल लिया है तो पेट से जहर निकालने के लिए उल्टी कराऐं। उसे तत्काल डॉक्टर के पास ले जाएं। ----> ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.mayoclinic.com/health/FirstAidIndex/FirstAidIndex First Aid Guide at the Mayo Clinic] * [http://www.heart.org/HEARTORG/CPRAndECC/WhatisCPR/What-is-CPR_UCM_001120_SubHomePage.jsp What is CPR] * [http://www.sja.org.uk/sja/first-aid-advice.aspx First aid from St Johns ambulance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210152659/http://www.sja.org.uk/sja/first-aid-advice.aspx |date=2019-12-10 }} - first aid information and advice * [https://web.archive.org/web/20140418203025/http://www.firstaid.org.uk/freefirstaidcards First aid from St Andrew's First Aid] - first aid information cards * [http://www.redcross.org.uk/What-we-do/First-aid/Everyday-First-Aid First aid from the British Red Cross] - including first aid tips and first aid training information {{चिकित्साशास्त्र}} [[वर्गः:चिकित्साः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] m4w87v4jh1p8n0hbfk6gruvhylo6mbi तमिळ्भाषा 0 12115 502273 499618 2026-11-17T01:14:50Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502273 wikitext text/x-wiki <table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300"> <tr><th colspan="2" bgcolor=lawngreen><big> '''तमिऴ्''' </big></th></tr> <tr><td>कुत्र वदन्ति <td>[[भारत]], [[श्रीलङ्का]], [[सिङ्गापुर]], [[मलेशिया]] च इति <tr><td>वक्तारः<td> ६५,६७५,२०० <tr><td>[[List of languages by total speakers|भाषासु क्रमांकः]]<td> <tr><td valign=top>[[Language families and languages|भाषापरिवारः]]<br />[[Language families and languages|वर्गः]] <td>[[द्राविड]]<br /> &nbsp;तमिऴ्-कन्नड़<br /> &nbsp;तमिऴ्-कोडगू<br /> &nbsp;तमिऴ्-मलयाळम्<br /> &nbsp;तमिऴ्‌भाषा<br /> &nbsp;&nbsp;'''तमिऴ्''' <tr><th colspan=2 bgcolor=lawngreen>राजकीया स्थितिः <tr><td>[[राजकीया भाषा]]<td valign="top"> [[भारत]], [[श्रीलङ्का]], [[सिङ्गापुर]], [[तमिऴ्‌नाडु]], [[पुदुचेरि]] <tr><td valign=top>केन नियंत्रितम्<td>न कः अपि बन्धनम् <tr><th colspan=2 bgcolor=lawngreen>भाषा-कूटम् <tr><td>[[ISO 639]]-1<td>ta <tr><td>ISO 639-2<td>tam </table> [[चित्रम्:Tamilspeakers.png|thumb|350px|[[भारत|भारते]] [[श्रीलङ्का|श्रीलङ्कायां च]] तमिळ्भाषाया: वाचकत्वविस्तर:]] '''तमिऴ्''' (தமிழ்) द्राविडभाषापरिवारस्‍य एका भाषा। तमिऴ्‌भाषा पृथिव्‍यां प्राचीनतमभाषासु अन्यतमा। द्रविडपरिवारस्य भाषासु इयम्‌ अन्याभ्यः अधिकं पुरातनी समृद्धा च। [[तमिऴ्‌नाडु|तमिऴ्‌नाडुराज्ये]] जनाः तमिऴ्‌भाषया वदन्ति। एषा [[भारत|भारते]] [[श्रीलङ्का|श्रीलङ्कायां]] [[सिङ्गापुर|सिङ्गापुरे]] च कार्यालयीयभाषा वर्तते। एषा [[भारत|भारते]] [[तमिऴ्‌नाडु|तमिऴ्‌नाडुराज्यस्य]] [[पोंडुचेरी|पुदुच्चेर्याः]] अपि कार्यालयीयभाषा वर्तते । अस्मिन् द्विसहस्रतमे शताब्दे इयं भाषा [[भारत]]शासनद्वारा शास्त्रीयभाषात्वेन उद्घोषिता । मॉरीशस्-मलेशियिदेशयोः अपि अनया भाषया महत्त्वपूर्णं स्थानं प्राप्तम् अस्ति। ==पारंपरीय: इतिहास: == भारतीयपुराणानुसारेण तमिऴ्‌भाषायाः रचना भगवता शिवेन कृता। तेन च तमिऴ्-व्‍याकरणम्‌ [[अगस्त्यः|अगस्त्यमुनये]] उपदिष्टम्‌। तत्पुराणं तु विस्तरेण किंचित् विवृतम् पुरा त्रय: तमिळ्संघा: आसन्। ते सर्वे तु पाण्ड्यवंशेनैव स्थापिता: आयोजिता: निर्वाहिताश्च आसन्। तेषु पूर्वौ द्वौ संघौ अद्यतनीयात् दक्षिणभारताग्रात् दक्षिणे वर्तमानौ आस्ताम्। तयो: प्रदेशौ तु पुराणनुसारम् समुद्रजलेषु निर्मग्नौ अभूताम्। == भाषावैज्ञानिका स्थिति: == भाषाविज्ञानुसारेण मौलिकद्राविडा इति संज्ञिता एका लुप्तप्राक्तनभाषा भवितव्या आसीत् ॥ तस्या: उद्भूतासु तिसृषु शाखासु अन्यतमा मौलिका दाक्षिणात्या द्राविडा इति संज्ञिता एका भवितव्या आसीत् ॥ तस्यां शाखायां उद्भूता एषा तमिळभाषा। तत्प्रकारेण तमिळभाषाया: स्वस्रीया: भाषा: इति वक्तव्या: भाषा: तेलुगु, कन्नडम् इत्यादया: यत: ता: अपि सामान्याया: मौलिकभाषाया: उद्भूता:। भाषाविज्ञानुसारेण प्रमाणितम् यत् केवलं तमिळभाषा मौलिकद्राविडाया: अक्षराणि सर्वाणि क्षीणात् संरक्षितवती इति। इतरा: द्राविडभाषास्तु विना कतिपयानि अक्षराणि मौलिकद्राविडायां उपलब्धानि इतराणि सर्वाणि व्यापन्नरुपेण एव व्यवहरन्ति। == तमिऴ् अक्षरमाला == [[चित्रम्:History of Tamil script.jpg|thumb|right|300px|History of Tamil Script]] तमिऴ्‌लिपौ ङ, ञ, ण, न, म इति अनुनासिक-वर्णाः देवनागरी-वर्णाः इव प्रयुज्यन्ते। तत्र क, च, ट, त, प इति पञ्चवर्गीयवर्णाः एव सन्ति। === स्वराः === {| class="wikitable" border="1" style="text-align:center;" |- style="background:#eeeeee; font-size:90%;" ! तमिऴ् !!देवनागरी!![[ISO 15919]] |- | <big>{{lang|ta|அ}}</big> || अ || a |- | <big>{{lang|ta|ஆ}}</big> || आ || ā |- | <big>{{lang|ta|இ}}</big> || इ || i |- | <big>{{lang|ta|ஈ}}</big> || ई || ī |- | <big>{{lang|ta|உ}}</big> || उ ||u |- | <big>{{lang|ta|ஊ}}</big> || ऊ || ū |- | <big>{{lang|ta|எ}}</big> || ए || e |- | <big>{{lang|ta|ஏ}}</big> || ए || ē |- | <big>{{lang|ta|ஐ}}</big> || ऐ || ai |- | <big>{{lang|ta|ஒ}}</big> || ऒ|| o |- | <big>{{lang|ta|ஓ}}</big> || ओ || ō |- | <big>{{lang|ta|ஔ}}</big> || औ || au |- | <big>{{lang|ta|ஃ}}</big> || ः || ḥ |} === व्यञ्जनानि === {| class="wikitable" border="1" style="text-align:center" |- style="background:#eeeeee; font-size:90%;" ! तमिऴ् !! देवनागरी !! [[ISO 15919]] |- | <big>{{lang|ta|க}} </big> || क/ग || ka |- | <big>{{lang|ta|ங}}</big> || ङ || ṅa |- | <big>{{lang|ta|ச}}</big> || च/ज || ca |- | <big>{{lang|ta|ஞ}}</big> || ञ || ña |- | <big>{{lang|ta|ட}}</big> || ट/ड || ṭa |- | <big>{{lang|ta|ண}}</big> || ण || ṇa |- | <big>{{lang|ta|த}}</big> || त/द || ta |- | <big>{{lang|ta|ந}}</big> || न || na |- | <big>{{lang|ta|ப}}</big> || प/ब || pa |- | <big>{{lang|ta|ம}}</big> || म || ma |- | <big>{{lang|ta|ய}}</big> || य || ya |- | <big>{{lang|ta|ர}}</big> || र || ra |- | <big>{{lang|ta|ல}}</big> || ल || la |- | <big>{{lang|ta|வ}}</big> || व || va |- | <big>{{lang|ta|ள}}</big> || ळ || ḷa |- | <big>{{lang|ta|ழ}}</big> || ऴ || ḻa |- | <big>{{lang|ta|ற}}</big> || ऱ || ṟa |- | <big>{{lang|ta|ன}}</big> || ऩ || ṉa |} === परकीय व्यञ्जनानि === {|class="wikitable" border="1" style="text-align:center" |- style="background:#eeeeee; font-size:90%;" ! तमिऴ् !! देवनागरी !! [[ISO 15919]] |- | <big>{{lang|ta|ஜ}}</big> || ज || ja |- | <big>{{lang|ta|ஶ}}</big> || श || śa |- | <big>{{lang|ta|ஷ}}</big> || ष || ṣa |- | <big>{{lang|ta|ஸ}}</big> || स || sa |- | <big>{{lang|ta|ஹ}}</big> || ह || ha |} == व्यञ्जनानां सह स्वर योगः == === व्यञ्जनानां सह स्वरयोगरीतिः === {| class="wikitable" border="1" style="text-align:center;" |- style="background:#eeeeee; font-size:90%;" ! योगरीतिः !! युग्मरूपम् !! देवनागरी !! ISO 15919 |- |xml:lang="ta" lang="ta"| க் + அ ||xml:lang="ta" lang="ta"| க || क || ka |- |xml:lang="ta" lang="ta"| க் + ஆ ||xml:lang="ta" lang="ta"| கா || का ||kā |- |xml:lang="ta" lang="ta"| க் + இ ||xml:lang="ta" lang="ta"| கி ||कि||ki |- |xml:lang="ta" lang="ta"| க் + ஈ ||xml:lang="ta" lang="ta"| கீ ||की||kī |- |xml:lang="ta" lang="ta"| க் + உ ||xml:lang="ta" lang="ta"| கு ||कु||ku |- |xml:lang="ta" lang="ta"| க் + ஊ ||xml:lang="ta" lang="ta"| கூ ||कू||kū |- |xml:lang="ta" lang="ta"| க் + எ ||xml:lang="ta" lang="ta"| கெ ||के||ke |- |xml:lang="ta" lang="ta"| க் + ஏ ||xml:lang="ta" lang="ta"| கே||के||kē |- |xml:lang="ta" lang="ta"| க் + ஐ ||xml:lang="ta" lang="ta"| கை ||कै||kai |- |xml:lang="ta" lang="ta"| க் + ஒ ||xml:lang="ta" lang="ta"| கொ ||को||ko |- |xml:lang="ta" lang="ta"| க் + ஓ ||xml:lang="ta" lang="ta"| கோ||को||kō |- |xml:lang="ta" lang="ta"| க் + ஔ ||xml:lang="ta" lang="ta"| கௌ ||कौ||kau |} === व्यञ्जनानां सह स्वरयोगपट्टिका === {| class="wikitable" border="1" style="text-align:center" xml:lang="ta" lang="ta" |+तमिऴ् स्वकीयव्यञ्जनानां सह स्वर योगः |- !width="46pt"|स्वरवर्णाः → व्यञ्जनवर्णाः ↓ !width="40pt"|அ !width="40pt"|ஆ !width="40pt"|இ !width="40pt"|ஈ !width="40pt"|உ !width="40pt"|ஊ !width="40pt"|எ !width="40pt"|ஏ !width="40pt"|ஐ !width="40pt"|ஒ !width="40pt"|ஓ !width="40pt"|ஔ |- !க் |க |கா |கி |கீ |கு |கூ |கெ |கே |கை |கொ |கோ |கௌ |- !ங் |ங |ஙா |ஙி |ஙீ |ஙு |ஙூ |ஙெ |ஙே |ஙை |ஙொ |ஙோ |ஙௌ |- !ச் |ச |சா |சி |சீ |சு |சூ |செ |சே |சை |சொ |சோ |சௌ |- !ஞ் |ஞ |ஞா |ஞி |ஞீ |ஞு |ஞூ |ஞெ |ஞே |ஞை |ஞொ |ஞோ |ஞௌ |- !ட் |ட |டா |டி |டீ |டு |டூ |டெ |டே |டை |டொ |டோ |டௌ |- !ண் |ண |ணா |ணி |ணீ |ணு |ணூ |ணெ |ணே |ணை |ணொ |ணோ |ணௌ |- !த் |த |தா |தி |தீ |து |தூ |தெ |தே |தை |தொ |தோ |தௌ |- !ந் |ந |நா |நி |நீ |நு |நூ |நெ |நே |நை |நொ |நோ |நௌ |- !ப் |ப |பா |பி |பீ |பு |பூ |பெ |பே |பை |பொ |போ |பௌ |- !ம் |ம |மா |மி |மீ |மு |மூ |மெ |மே |மை |மொ |மோ |மௌ |- !ய் |ய |யா |யி |யீ |யு |யூ |யெ |யே |யை |யொ |யோ |யௌ |- !ர் |ர |ரா |ரி |ரீ |ரு |ரூ |ரெ |ரே |ரை |ரொ |ரோ |ரௌ |- !ல் |ல |லா |லி |லீ |லு |லூ |லெ |லே |லை |லொ |லோ |லௌ |- !வ் |வ |வா |வி |வீ |வு |வூ |வெ |வே |வை |வொ |வோ |வௌ |- !ள் |ள |ளா |ளி |ளீ |ளு |ளூ |ளெ |ளே |ளை |ளொ |ளோ |ளௌ |- !ழ் |ழ |ழா |ழி |ழீ |ழு |ழூ |ழெ |ழே |ழை |ழொ |ழோ |ழௌ |- !ற் |ற |றா |றி |றீ |று |றூ |றெ |றே |றை |றொ |றோ |றௌ |- !ன் |ன |னா |னி |னீ |னு |னூ |னெ |னே |னை |னொ |னோ |னௌ |} {| class="wikitable" border="1" style="text-align:center" xml:lang="ta" lang="ta" |+परकीयव्यञ्जनानां सह स्वर योगः |- !width="46pt"|स्वरवर्णाः → व्यञ्जनवर्णाः ↓ !width="40pt"|அ !width="40pt"|ஆ !width="40pt"|இ !width="40pt"|ஈ !width="40pt"|உ !width="40pt"|ஊ !width="40pt"|எ !width="40pt"|ஏ !width="40pt"|ஐ !width="40pt"|ஒ !width="40pt"|ஓ !width="40pt"|ஔ |- !ஜ் |ஜ |ஜா |ஜி |ஜீ |ஜு |ஜூ |ஜெ |ஜே |ஜை |ஜொ |ஜோ |ஜௌ |- !ஶ் |ஶ |ஶா |ஶி |ஶீ |ஶு |ஶூ |ஶெ |ஶே |ஶை |ஶொ |ஶோ |ஶௌ |- !ஷ் |ஷ |ஷா |ஷி |ஷீ |ஷு |ஷூ |ஷெ |ஷே |ஷை |ஷொ |ஷோ |ஷௌ |- !ஸ் |ஸ |ஸா |ஸி |ஸீ |ஸு |ஸூ |ஸெ |ஸே |ஸை |ஸொ |ஸோ |ஸௌ |- !ஹ் |ஹ |ஹா |ஹி |ஹீ |ஹு |ஹூ |ஹெ |ஹே |ஹை |ஹொ |ஹோ |ஹௌ |} [[सञ्चिका:Simplified tamil script.png|लघुचित्रम्| अनेकानाम् रूपानाम् वृद्धरपाणि सन्ति।]] == संयुक्ताक्षराणि == {| class="wikitable" border="1" style="text-align:center;" |- style="background:#eeeeee; font-size:90%;" ! संयोगरीतिः !! संयुक्ताक्षरम् !! देवनागरी !! ISO 15919 |- |xml:lang="ta" lang="ta"| க் + ஷ ||xml:lang="ta" lang="ta"| க்ஷ || क्ष || kṣa |- |xml:lang="ta" lang="ta"| ஶ்​ + ரீ||xml:lang="ta" lang="ta"| ஸ்ரீ || श्री ||Śrī |} == बाह्य गवाक्ष == * [http://ta.wikipedia.org तमिऴ् विकिपीडिया] * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=TCV Ethnologue report for तमिऴ्] * [http://www.tamil.net/ तमिऴ् inayam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071029023329/http://www.tamil.net/ |date=2007-10-29 }} - Has [http://www.tamil.net/projectmadurai/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040711082741/http://www.tamil.net/projectmadurai/ |date=2004-07-11 }} Project Madurai * [[University of Pennsylvania]]'s [http://ccat.sas.upenn.edu/plc/tamilweb/ web based courses for learning and teaching तमिऴ्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040711082741/http://www.tamil.net/projectmadurai/ |date=2004-07-11 }} * [http://www.tamilvu.org/ तमिऴ् virtual University] * [http://tamil.berkeley.edu/Tamil%20Chair/TamilClassicalLanguage/TamilClassicalLgeLtr.html Statement on the Status of Tamil as a Classical Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414170250/http://tamil.berkeley.edu/Tamil%20Chair/TamilClassicalLanguage/TamilClassicalLgeLtr.html |date=2009-04-14 }} - University of California, Berkeley * [http://www.flonnet.com/fl2013/stories/20030704000207100.htm Tolkappiyam, the earliest work on Tamil grammar, cannot be dated earlier than the 2nd century A.D.] - Frontline article * [http://www.hinduonnet.com/2004/05/26/stories/2004052602871200.htm But the Tamil-Brahmi script may be at least 2,800 years old] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070303084843/http://www.hinduonnet.com/2004/05/26/stories/2004052602871200.htm |date=2007-03-03 }} - The Hindu newspaper article === Fonts and Encodings === * [http://www.suratha.com/reader.htm Unicode Converter] - Online [[JavaScript]] tool to convert various Tamil encodings into [[Unicode]] * [http://www.unicode.org/charts/PDF/U0B80.pdf Unicode Chart] - Unicode Chart for Tamil (in [[Portable Document Format|PDF]]) * [http://www.angelfire.com/empire/thamizh/1/aanGilam/ thamizh fonts] - Has list of almost all Tamil fonts to download. * [http://www.microsoft.com/globaldev/nlsweb/default.asp?submitted=449 NLS Information] - [[NLS]] Information page for Windows XP * [http://kstarsoft.com/ kstarsoft] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111129054326/http://kstarsoft.com/ |date=2011-11-29 }} - [[UNICODE, TSCII, TAB, TAM and LIPI encoding]] - kstarsoft === वार्ता === * [https://web.archive.org/web/20031231015012/http://groups.yahoo.com/group/agathiyar/ Agathiyar], तमिऴ्-वार्ता * [https://web.archive.org/web/20041001005927/http://groups.yahoo.com/group/kalaivani/ Kalaivani], मलयेशिया-तमिऴ्-वार्ता === अन्‍य === [[वर्गः:भारतीयभाषाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] qqbn6ebvh2hsc0hv3mhbiq0s4t674m2 भक्तसिंह 0 12243 502288 501064 2026-11-17T02:58:17Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502288 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name= भक्तसिंह |birth_date=१९०७ तमे वर्षे सेप्टेम्बर्मासस्य २८ तमः दिनाङ्कः |birth_place= |death_date=१९३१ तमे वर्षे मार्च्मासस्य २३ तमः दिनाङ्कः |death_place=[[लाहोर]], [[पञ्जाब]], |image= Bhagat Singh 1929.jpg |image_size = 250px |caption= |alt=Bhagat Singh, dressed in western attire to avoid recognition and escape from Lahore to Calcutta |movement= [[भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः|भारतस्य स्वान्तन्त्र्यान्दोलनम्]] |religion= |influences=अराजकतावादः, साम्यवादः, समाजवादः |organisation=Naujawan Bharat Sabha,<br>Kirti Kisan Party,<br> Hindustan Socialist Republican Association }} ''' भक्तसिंह''' ({{lang-en|Bhagat Singh}}) स्वतन्त्रभारताय स्वप्राणाहूतिं दत्त्वा अमरः अभवत् । कश्चन सायन्तनः कालः । त्रिवर्षियः कश्चन बालकः स्वपित्रा सह विहारं कुर्वन् आसीत् । ताभ्यां सह कश्चन वृद्धः अपि आसीत् । सम्भाषणं कुर्वन्तः ते ग्रामसीमां प्राप्तवन्तः । तत्र सस्यानां हरितवर्णेन परिसरः आह्लादकरः दृश्यते स्म । भाषणं कुर्वन्तः ते एकस्य सस्यक्षेत्रस्य घट्टं प्राप्तवन्तः । बालकस्य आगमनशब्दः न श्रूयते इति पिता परिवृत्य दृष्टवान् । बालकः क्षेत्रे उपविश्य किमपि खनति स्म । "किं करोति वत्स?" इति पिता पृष्टवान् । "पश्य तात ! अस्मिन् क्षेत्रे अहं सर्वविधसस्यानि सफलानि करोमि ।" इति बालकः उक्तवान् । तस्य बालस्य नयनद्वयं द्योतते स्म । क्षेत्रे अवश्यं फलं प्राप्नोमि इति विश्वासः तस्य वचनेषु ध्वन्यते स्म । तस्य स्वरेण तौ ज्येष्ठौ आश्चर्यान्वितौ अभवताम् । सः बालकः एव ''' भक्तसिंह''' । अनन्तरकाले मातृभूमिं स्वतन्त्रं कर्तुं वीरोचितं युद्धं कृतवान् अयं समरसिंहः । ==जननम्== [[पाकिस्थान|पञ्जाबप्रान्ते]][[लाहोर|लाहोरजनपदे]] बङ्गा इति ग्रामः । सरदारकिषनसिंह इत्येतस्य वीरपुरुषस्य वंशजाः तत्र निवसन्ति स्म । तस्मिन् वंशे अनेके वीराः [[इङ्ग्लेण्डदेशः|आङ्ग्लेभ्यः]] [[भारतस्य]] विमोचनं कारयितुं युद्धं कृतवन्तः । तस्य त्रीन् सोदरान् आङ्ग्लसर्वकारः कारागारे अस्थापयत् । तादृशान् योद्धॄन् क्रान्तिकारिणः इति कथयन्ति स्म । किषनसिंहः अपि क्रान्तिकारी । तस्य पत्नी विद्यावती । तस्य अनुजौ अजितसिंह-स्वरणसिंहौ आङ्ग्लान् प्रतिप्रेषयितुं कृतेषु आन्दोलनेषु वीरोचितं सङ्घर्षं कृतवन्तौ । तेषु दिनेषु एतादृशानि आन्दोलनानि देशे सर्वत्र व्याप्तानि आसन् । देशस्य स्वतन्त्रतायै क्रियमाणे समरे विजयार्थं जनाः दृढनिश्चयेन भागं वहन्तः आसन् । तादृशे समये [[क्रैस्तमतम्|ईशवीये]] १९०७ तमे वर्षे सप्ट्म्बरमासस्य २८ तमे दिनाङ्के विद्यावतीकिषन्सिंहयोः तृतीयपुत्रः भक्तसिंहः सञ्जातः । तदा एव अजितसिंह-स्वरणसिंहौ कारागारतः विमुक्तौ । स्वकुटुम्बे सन्तोषम् आनीतवान् इति किषनसिंहः पुत्रस्य ' भक्तसिंहः’ इति नामकरणं कृतवान् । सर्वे तं 'भागोवाला’ (भाग्यवान्) इति आह्वयन्ति स्म । ==बाल्यावस्था== बालके भक्तसिंहे सर्वे स्निह्यन्ति स्म । अग्रे कदाचित् एषः बालकः प्रसिद्धो भविष्यतीति सर्वे परस्परं कथयन्ति स्म । तस्य मातुः विद्यावत्याः जीवनम् आरम्भतः अपि कष्टैरेव यातम् । [[क्रान्तिकारिणः|क्रान्तिकारी]] तस्याः पतिः सर्वदा अज्ञाततया पर्यटन् गृहतः दूरे एव भवति स्म । अतः कदाचित् स्वपतिः कारावासी भविष्यतीति विद्यावती सर्वदा भीतिम् अनुभवन्ती आसीत् । स्वातन्त्र्ययोद्धॄणां कुटुम्बः इति कारणतः तस्य गृहे सर्वदा यः कोऽपि कारागारबन्धनं प्राप्नोति स्म एव । कुटुम्बस्य सर्वस्य निर्वहणभारं विद्यावती एव वहति स्म । तादृशे क्लिष्टसमये सा बालकानां पालनेन समाधानं प्राप्नोति स्म । बालकाः सर्वेऽपि अत्यन्तम् उत्साहेन वर्धन्ते स्म । अतः विद्यावती सर्वाणि कष्टानि विस्मृतवती । भक्तसिंहे तस्याः विशेषप्रीतिः आसीत् । भक्तसिंहः प्राथमिकपाठशालां प्रविष्टवान् । बाल्यतः भक्तसिंहः कक्ष्यायां सर्वेभ्योऽपि अग्रे भवति स्म । तस्य लेखनम् अत्यन्तं सुन्दरम् आसीत् । अध्यापकानां सर्वेषां प्रियतमः भक्तसिंहः । सहच्छात्राः सर्वेऽपि भक्तं स्वनायकं मन्यन्ते स्म । भक्तसिंहात् अपि ज्येष्ठाः बालाः तं स्वस्कन्धेषु आरोप्य पाठशालां नयन्ति स्म । पुनः तथैव आनयन्ति स्म । बाल्ये सम्पन्नाः एताः घटनाः भाविजीवने सः उत्तमः क्रान्तिकारिनायकः भवेदिति विषयं सूचयन्ति स्म। भक्तसिंहः सुलभतया सर्वैः सह मैत्रीं करोति स्म । साधारणतया सर्वेषां कृते सहच्छात्राः सखाय भवन्ति । ते एव न, प्रवहणचालकाः, कर्मकराः, मार्गसम्मार्जकाः अपि तस्य मित्राण्येव । एकवारं कश्चित् सौचिकः भक्तसिंहस्य गृहम् आगतवान् । सीवितानि वस्त्राणि गृहे दत्त्वा गच्छन्नासीत् । "वस्त्राणि दत्त्वा यः गच्छति सः कः?" इति पृष्टवती माता विद्यावती । "तत् मम मित्रम् ।" इति उक्तवान् भक्तसिंहः। "सौचिकः अपि भवतः मित्रम् वा ?" पृष्टवती माता । "सत्यं मातः ! अस्मिन् ग्रामे सर्वे अपि मम मित्राणि एव" इति उक्तवान् भक्तसिंहः। एवं बाल्ये सर्वेषां मनोहारकः चतुरः भक्तसिंहः वर्धते स्म । ==सिंहनादः== भक्तसिंहस्य कनिष्ठपितृव्यौ आस्ताम् । तयोः स्वरणसिंहम् आङ्ग्लेयाः द्वितीयपर्यायार्थं कारगारं प्रेषितवन्तः । कारागारजीवनं दुर्भरम् आसीत् । अतः स्वरणसिंहः रोगग्रस्तः अभवत् । कारागारतः विमोचनानन्तरमपि तस्य स्वास्थ्यं सम्यक् नाऽभवत् । कतिपयदिनेषु सः दिवङ्गतः । द्वितीयः कनिष्ठपितृव्यः अजितसिंहः कारागारात् विमोचनानन्तरं विदेशं गतवान् । भगतसिंहस्य पितृव्ये स्वभर्तृभ्यां देशस्वातन्त्र्यार्थं कृतं तपः स्मरन्त्यौ बाधामनुभवतः स्म । एतद् दृष्ट्वा भगतसिंहः ते वदति स्म - "पितृव्ये ! रोदनं मास्तु । अहं ज्येष्ठो भूत्वा आङ्ग्लेयान् अस्माकं देशतः बहिष्कृत्य पितृव्यम् आनेष्यामि । आङ्ग्लेयानां कारणतः पितृव्यः रोगग्रस्तः भूत्वा मृतः खलु । तान् विरुध्द्य अहं प्रतीकारं साधयिष्यामि" इति । तस्य गम्भीरवचः श्रुत्वा पितृव्ये रोदनं त्यक्त्वा हसतः स्म । कञ्चित्कालं दुःखं विस्मरतः स्म । भगतसिंहः यदा चतुर्थकक्ष्यायां पठन् आसीत् तदा सहच्छात्रान् पृष्टवान् - "ज्येष्ठाः भूत्वा भवन्तः कीदृशाः भवितुम् इच्छन्ति ?" इति । एकैकः एकैकविधं समाधानं दत्तवान् । 'अहं वैद्यः भविष्यामि’ इति कश्चित् , 'अहं सर्वकारे उन्नतोद्योगी भविष्यामि’ इति अपरः, 'अहं वाणिज्यं करिष्यामि’ इति कश्चित्, अन्यः 'अहं ज्येष्ठो भूत्वा विवाहं करिष्यामि’ इति च उक्तवन्तः । तदा भगतसिंहः 'विवाहः कोऽपि विशिष्टविषयो वा ? अहं तु ज्येष्ठो भूत्वा आङ्ग्लेयान् अस्माकं देशात् बहिष्करिष्यामि’ इति उक्तवान् । एवं बाल्यतः एव भगतसिंहस्य नाडीषु देशभक्तिभावः प्रवहन् आसीत् । माध्यमिकशिक्षणसमाप्तिसमये सः स्वकुटुम्बस्थानां क्रान्तिकारिणां सर्वमपि वृत्तान्तं सम्पादितवान् । गृहे एव तेषां [[वीरपुरुषाणां]] कथाः पठितवान् । तस्य फलस्वरूपेण देशस्वातन्त्र्यार्थं सङ्घर्षः करणीयः इति इच्छा तस्मिन् बलवती जाता । भगतसिंहः प्राथमिकशिक्षणं बङ्गाग्रामे समापितवान् । माध्यमिकशिक्षणार्थं लाहोर् गतवान् । पिता किषन्सिंहः पाश्चात्यपद्धत्या चाल्यमानासु पाठशालासु पुत्रं प्रवेशयितुं नैच्छत् । अत भगतसिंहः एकस्मिन् साधारणविद्यालये विद्याभ्यासं कृतवान् । भगतसिंहः ग्रामीणबालकः । अतः स्वपुत्रः विद्याभ्यासे मन्दः न भवेदिति पिता पुत्रं गृहे अध्यापयितुम् अध्यापकं नियुक्तवान् । किन्तु दिनद्वये एव सः अध्यापकः भगतसिंहस्य बुद्धिकुशलतां ज्ञातवान् । 'एतं बालकं अहं किं वा पाठयामि ? सः पूर्वमेव सर्वं पठितवान्' इति अध्यापकः किषनसिंहम् उक्त्वा गतवान् । भगतसिंहः सम्पूर्णोत्साहेन, श्रद्धया च पठितवान् । तस्य बुद्धिकुशलतां दृष्ट्वा अध्यापकाः अपि आश्चर्यमनुभवन्ति स्म । [[इतिहासः]], [[भूगोलविज्ञानम्]], [[अङ्कगणितम्]] इत्यादिषु सः उत्तमान् अङ्कान् प्राप्नोति स्म । आङ्ग्ले तु न्यूनान् एव अङ्कान् प्राप्त्नोति स्म । आङ्ग्लेयान् सर्वदा निन्दतीति कारणतः एवं सहजतया एवं भवति स्म । स्वपितामहं प्रति लिखिते पत्रे '[[आङ्ग्ले]] न्यूनाः आङ्काः आगताः’ इति लेखनं तस्मै अधिकं रोचते स्म । "परीक्षायाम् उत्तीर्णताप्राप्त्यर्थं पञ्चाशद् अङ्काः एव पर्याप्ताः । किन्तु मम पञ्चाशदुत्तर- एकशताङ्कानां कृते अष्टषष्ठिः अङ्काः आगताः । इत्युक्ते अधिकं पठितवानित्यर्थः" इति चाटुवचनानि वदति स्म । १९१९तमे वत्सरे देशे एकं विषादकरी घटना प्रवृत्ता । सा आसीत् [[जलियन्वालाबाग्|जलियनवालाबाग्-दुष्कृत्यम्]] । जलियन्वालाबागे समाविष्टे प्रजासमूहे आङ्ग्लसैनिकाः सूचनां विना गोलकास्त्राणि प्रयुक्तवन्तः । जनैः तस्मात् प्रदेशात् बहिर्गन्तुम् एकः एव मार्गः आसीत् । सैनिकानां गोलकैः आबालवृद्धाः अनेके अमराः जाताः । रक्तं नदीवत् प्रावहत् । एतेन आन्दोलनेन देशजनानां हृदयेषु कोपः, उद्रेकः च हठात् उज्ज्वालितः । जलियन्वालाबाग्मध्ये सञ्जातः नरसंहारः सम्पूर्णविश्वस्य दृष्टिम् आकर्षयत् । तदा भगतसिंहस्य द्वादशवर्षाणि । एतया घटनया सः अघिकां मनोव्याकुलतां प्राप्तवान् । गृहम् आगत्य जलियनवालाबाग् दुष्कृत्यं यत्र अभवत् तत्स्थानं गतवान् । रक्षणार्थं स्थितानाम् आरक्षकाणां मध्यतः अन्तः प्रविष्टवान् । तत्र मृतानां रक्तेन सिक्तां मृत्तिकाम् एकस्यां कूप्यां स्वीकृत्य गृहं गतवान् । अनन्तरं तां कूपीम् एकत्र स्थापयित्वा पुष्पाणि समर्प्य पूजां कृतवान् । जलियन्वालाबागमध्ये समाविष्टाः सर्वे निरायुधाः आसन् । ततः निर्गन्तुम् अन्यः मार्गोऽपि नासीत् । शान्तियुतान् जनान् उद्दिश्य आङ्ग्लेयसैनिकाः गोलकानि प्रयुक्त्वन्तः । एवं भगतसिंहस्य मनसि चिन्तनतरङ्गाः उच्चलन्ति स्म । ज्येष्ठो भूत्वा मया आङ्ग्लेयाः देशतः बहिष्करणीयाः एवेति भावना इतोऽपि दृढा जाता । तेषु दिनेषु [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|भारतराष्ट्रियकाङ्ग्रेससंस्था]] देशस्वातन्त्र्यार्थं सङ्घर्षं कुर्वती आसीत् । तस्य सङ्घर्षस्य कारणतः देशजनेषु देशभक्तिः जागरिता । अतः देशे एकताभावना समुत्पन्ना आसीत् । नवमकक्षायां प्रवेशात् पूर्वमेव भगतसिंहः स्वमनसि एकं निर्णयं कृतवान् । देशस्वातन्त्र्यार्थं क्रियमाणे सङ्घर्षे मयाऽपि भागः स्वीकरणीय इति । तदा तस्य वयः केवलं त्रयोदशवर्षाणि । भगतसिंहः स्वाभिप्रायं पितरि निवेद्य तस्य अनुमतिं प्रार्थितवान् । स्वयं [[क्रान्तिकारी]] किषनसिंहः सन्तोषेण सहमतिं दर्शितवान् । भगतसिंहः विद्याभ्यासं त्यक्त्वा राष्ट्रियोद्यमं प्रविष्टवान् । तेषु दिनेषु विदेशीयवस्त्राणां परित्यागार्थं महद् आन्दोलनं जातम् । विदेशीयवस्त्राणि क्रीणीमः चेत् विदेशस्य लाभः भवति । अतः स्वदेशीयवस्त्राण्येव धारणीयानि, विदेशीयवस्त्राणि ज्वालनीयानि इति च नायकाः जनान् उद्दिश्य पन्थाह्वानं कृतवन्तः । भगतसिंहः अस्मिन् आन्दोलने अत्यन्तोत्साहेन भागं स्वीकृतवान् । बाल्यतः अपि भगतसिंहः [[खादीवस्त्रमेव]] धरति स्म । अतः सहजतया सः अत्यन्तम् उत्साहं प्रदर्शितवान् । प्रतिसप्ताहम् एकं दिनं विदेशीयवस्त्राणि स्ङ्गृह्य ज्वालयति स्म । ==देशकार्ये प्रथमचिह्नम्== ईशवीये १९२२तमे वर्षे [[गोरखपुरम्|गोरखपुरजनपदे]] चौरीचौराग्रामे काङ्ग्रेस्-संस्था एकां शोभायात्राम् आयोजितवती । तदा एव केचन क्रान्तिकारिणः आरक्षकान् एकस्मिन् गृहे बद्ध्वा दग्धवन्तः । ततः पूर्वं [[मुम्बई|मुम्बयी]],[[चेन्नै|मद्रास्]] प्रान्तेष्वपि एतादृशाः हिंसात्मकघटनाः प्रवृत्ताः । [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|गान्धीमहोदयः]] एताभिः घटनाभिः चिन्ताग्रस्तः अभवत् । साहाय्यनिराकरणान्दोलनं स्थगयितुं जनान् आदिष्टवान् । आन्दोलनस्य स्थगनेन भगतसिंहस्य निराशा जाता । तदा तस्य वयः पञ्चदशवर्षाणि । "केवलं केषाञ्चन आरक्षकाणां मरणेन एतादृशं महदान्दोलनं त्यक्तव्यम् वा ? इतः पूर्वं केभ्यश्चन दिनेभ्यः पूवं क्रान्तिकारिणं करतारसिंहम् आङ्ग्लेयाः मरणदण्डनेन अपीडयन् । तदा केऽपि अहिंसावादिनः तत् न खण्डितवन्तः । इदानीं हठात् [[अहिंसा|अहिंसा]] एवं प्राधान्यं कथं प्राप्तवती?" इत्येतादृशाः विचाराः अहिंसाविषये, सहायनिराकरणान्दोलनविषये च भगतसिंहस्य निष्ठां नाशितवन्तः । देशेन स्वातन्त्र्यं प्राप्तव्यं चेत् सायुधसङ्घर्षः एव समीचीनः मार्ग इति दृढं विश्वस्य अग्रे गतवान् सः । [[आइर्लण्ड्|आइर्लण्ड्]],[[इटाली|इटली]], [[रष्या|रष्या]], देशीयानां क्रान्तिकारिणां जीवनानि तेन सम्यक् अधीतानि । तेषां विषये यथा यथा ज्ञातवान् तथा स्वातन्त्र्यसमुपार्जनाय सायुधसङ्घर्षः एव शरणम् इति भावना तस्य मनसि दृढा जाता । देशे नवयुवकान् क्रान्तिमार्गं प्रति आक्रष्टुं योग्या प्रेरणा दातव्या इति भगतसिंहः चिन्तितवान् । अतः युवकानां सङ्घटनाय प्रयत्नम् आरब्धवान् । स्वप्रयत्नानां साकारीकरणाय भगतसिंहः राष्ट्रियमहाविद्यालयं प्रविष्टावान् । [[लालालजपत रायः|लालालजपतरायसदृशाः]] देशभक्ताः तं महाविद्यालयं प्रतिष्ठापितवन्तः आसन् । कानिचन वर्षाणि यावत् विद्याभ्यासं त्यक्तवतः तस्य सामाजिक-राजनैतिकपरिणामानां विषये विद्यमानाम् अवगाहनां दृष्ट्वा निर्वाहकाः आश्चर्यान्विताः भूत्वा अनुक्षणं तस्य प्रवेशम् अङ्गीकृतवन्तः । भगतसिंहः कक्ष्यायाम् उपविश्य अध्यापकैः बोधितं सर्वं श्रद्धया शृणोति स्म । सायं युवकान् एकत्र कृत्वा आगामिकार्यक्रमाणां विषये चर्चां करोति स्म । एषा तस्य दिनचर्या अभवत् । कलाशालायां भगतसिंहः अनेकेषु नाटकेषु भागं गृहीतवान् । [[राणाप्रतापसिंहः|राणाप्रतापः]],[[चन्द्रगुप्तमौर्यः|सम्राट् चन्द्रगुप्तः]], भारतदुर्दशा इत्यादिनाटकेषु प्रधानपात्रं सः स्वीकृतवान् । तेषां पात्राणां पोषणे भगतसिंहस्य अभिनयं दृष्ट्वा कश्चन अध्यापकः "एषः अवश्यम् महापुरुषो भविष्यति" इति व्याख्यातवान् । ==भगत्सिंहस्य ब्रह्मचर्यम्== भगतसिंहः केवलं पुस्तकाध्ययनं यावत् आत्मानं सीमितं न कृतवान् । क्रान्तिकारिणां विषये पठनेन क्रान्तिकरान्दोलनेषु भागः स्वीकरणीयः इति उत्साहः तस्मिन् वर्धते स्म । तेषु दिनेषु वङ्गभूमिः क्रान्तिकारिणां प्रधानकेन्द्रम् आसीत् । भगतसिंहः क्रान्तिकारिणां दृष्टिम् आकृष्टवान् । वङ्गप्रान्तीयैः क्रान्तिकारिभिः सह सः सम्बन्धम् उपस्थापितवान् । तदानीन्तन-क्रान्तिकारिणां नायकः[[शचीन्द्रनाथसन्यालः|शचीन्द्रनाथसन्यालः]] "विप्लवोद्यमे भागग्रहीतारः युवकाः गृहं त्यक्त्वा आगच्छेयुः" इति नियमं कृतवान् । भगतसिंहः तं नियमम् अङ्गीकृतवान् । गृहे तस्य पितामही तं विवाहविषये पीडयन्ती आसीत् । तस्य निमित्तं तया काचित् वधूः अपि दृष्टा आसीत् । निश्चयकार्यक्रमार्थं सा एकां तिथिमपि निश्चितवती । तद् दिनं समीपे एवासीत् । तस्मिन् दिने एव विप्लवसंस्थायाः अध्यक्षः भगतसिंहम् आहूतवान् । भगतसिंहः [[लाहोर्]] गतवान् । सः कुत्र गतवानिति केऽपि न जानन्ति स्म । गृहत्यागसमये सः एकं पत्रं लिखित्वा स्थपितवान् । "मम जीवनलक्ष्यं [[भारत]]देशस्वातन्त्र्यार्थं सङ्घर्षः करणीयः इति । संसारसुखेषु मम इच्छा नास्ति । मम उपनयनसन्दर्भे मया काचित् प्रतिज्ञा कृता आसीत् । 'अहं देशार्थम् आत्मार्पणं करोमि' इति । तदनुगुणम् अहं स्वसुखानि परित्यज्य देशसेवार्थं गृहं त्यक्त्वा गच्छन्नस्मि " इति । ततः [[कानपुरम्|कानपुरं]] प्राप्तवान् । आरम्भे कानिचन दिनानि वार्तापत्रिकाः विक्रीय यापितवान् । अनन्तरं गणेश-शङ्करविद्यार्थी इति नामकेन क्रान्तिकारिणा सह तस्य परिचयः अभवत् । तेन चाल्यमाने 'प्रताप' दिनपत्रिकाकार्यालये तस्य आवासव्यवस्था अभवत् । क्रान्तिकारिणां योग्यं प्रशिक्षणं ततः एव आरब्धम् । क्रान्तिकारिणः स्वनामानि परिवर्तयन्ति स्म । भगतसिंहः बलवन्तसिंहः अभवत् । गृहे भगतसिंहस्य पितरौ दुःखसागरे निमग्नौ । स्वपुत्रस्य विषये चिन्ता जाता । भगतसिंहस्य पितामही अस्वस्था जाता । सा पौत्रं द्रष्टुमिच्छति स्म । अतः एकस्मिन् दिने सर्वे मिलित्वा भगतसिंहं गृहमानीतवन्तः । गृहे स्थित्वाऽपि भगतसिंहः तूष्णीं न आसीत् । तदा एव अकालीदलेन काचित् शोभायात्रा करणीया इति निश्चितम् । किन्तु [[जनपदाधिकारी]] (कलक्टर्) नाङ्गीकृतवान् । सः भगतसिंहस्य निकटबन्धुरेव । तथापि सर्वकारीयाधिकारी इत्यतः क्रान्तिकारिणः तस्मै न रोचन्ते स्म । अतः सः अकालीदलसदस्यानां कृते भोजनं न दातव्यमिति आदिष्टवान् । भगतसिंहः स्वग्रामम् आगच्छताम् अकालीदलसदस्यानां साहाय्यं करणीयमिति चिन्तितवान् । ग्रामीणान् सर्वान् मेलयित्वा रात्रौ रहसि अकालीदलसदस्येभ्यः भोजनं प्रापयितुं व्यवस्थां कृतवान् । एवम् एकसप्ताहः अभवत् । अकालीदलकार्यक्रमः निरातङ्कं प्रचलन्नासीत् । सफलोऽपि अभवत् । दिवा ग्रामे देशस्वातन्त्र्यविषये चर्चा भवति स्म । एतस्मिन् विषये जनानां कर्तव्यं बोध्यते स्म । भगतसिंहः अपि भाषणं करोति स्म । जनपदाधिकारी स्वादेशं विरुध्य जनाः अकालीदलं समर्थितवन्तः, तस्य कारणं भगतसिंहः इति च ज्ञात्वा तं बन्धुम् आदिष्टावान् । तदा भगतसिंहस्य सप्तदशवर्षणि । सः बालः इति ज्ञात्वा तस्य बन्धनाज्ञा निरस्ता अभवत् । अतः जनपदाधिकारी क्रोधेन तप्तः । ==बन्धनम्, विमुक्तिश्च== भगतसिंहे उत्साहः उच्चलति स्म । स्वकार्यं साधयितुं स्वग्रामः लघुः अस्ति इति भावना तस्मिन् आगता । अतः सः [[लाहोर्]] गतवान् । तत्र 'नवजवान् [[भारत्]] सभा’ इति क्रान्तिकारिणां संस्था काचित् आसीत् । भगतसिंहः तस्याः संस्थायाः कार्यदर्शी अभवत् । वङ्गदेशीयक्रान्तिकारिसंस्था इव एषा संस्था अपि [[पञ्जाब]]जनेभ्यः क्रान्तिपाठान् बोधयन्ती आसीत् । 'शक्तिमन्तः युवकाः निर्मातव्याः', 'भारतीयसंस्कृतेः प्रचारः करणीयः' इत्यादीनि तस्याः संस्थायाः लक्ष्यानि । प्रधानलक्ष्यं तु देशस्वातन्त्र्यार्थं क्रान्तिकारककार्याणां निर्वहणम् आसीत् । अत्यल्पकाले एव एतस्याः संस्थायाः शाखाः अन्यप्रान्तेष्वपि विस्तृताः । महापुरुषाणां क्रान्तिकारिणां जन्मदिनाचरणम् एतस्याः संस्थायाः कार्यकलापेषु प्रमुखमासीत् । सभायाः सदस्याः महापुरुषाणां चित्रपटान् सुन्दरतया अलङ्कृत्य शोभायात्रां कुर्वन्ति स्म। स्वहस्तस्य अङ्गुष्ठं छित्त्वा तेन रक्तेन चित्रपटान् वीरतिलकेन अलङ्कुर्वन्ति स्म । तान् महापुरुषानुद्दिश्य भाषणं प्रचलति स्म । तेषु दिनेषु सार्वजनिकसभासु भाषणे भगतसिंहस्य सम्यक् अभ्यासः अभवत् । कलाशालाछात्रसङ्घैः तस्य सम्बन्धः आसीत् । अतः क्रान्तिसन्देशं सः चतसृषु दिक्षु श्रावयति स्म । क्रमशः आरक्षकाणां दृष्टौ अपि सः पतितः । भगतसिंहस्य कार्यकलापेषु गूढचारविभागः निशितपरिशीलनं करोति स्म । एकस्मिन् दिने [[अमृतसर|अमृतसरे]] रेलनिस्थानतः बहिः यदा आगछन् आसीत् तदा गूढचारिणः तम् अनुसृतवन्तः । भगतसिंहः धावितवान् । तथापि सः यत्र भवति तत्र ते प्रत्यक्षाः भवन्ति स्म । अन्ते कथञ्चित् कष्टेन एकस्य न्यायवादिनः गृहं प्रविश्य बन्धनात् च्युतः । अनन्तरं रहसि लाहोरं गतवान् । किन्तु लाहोरे रेलस्थानके एव आरक्षकाः तं अबध्नन् । लाहोरे (पोर्ट्) नौकाश्रयकारागारे तं स्थापितवन्तः । 'किमर्थं बन्धनम् अभवत्?’ इति सः न ज्ञातवान् । कतिपयदिनेभ्यः पूर्वं दशहरा-शोभायात्रासन्दर्भे कश्चन विस्फोटकं क्षिप्तवान् आसीत् । तेन केचन मृताः आसन्। अस्मिन् विषये क्रान्तिकारिणां हस्तक्षेपः अस्तीति [[आरक्षकाः]] सन्देहं प्राप्तवन्तः । अतः भागतसिंहं अबध्नन् आसन् । अन्यक्रान्तिकारिणां वृत्तान्तं प्राप्तुम् आरक्षकाः भगतसिंहम् अनेकधा पीडितवन्तः । कशाभिः ताडनं, भल्लैः गूहनं इत्यादिकम्... । किन्तु भगतसिंहः मुखं न उद्घाटितवान् । तस्मात् आरक्षकाः कामपि गूढवार्तां प्राप्तुं नाशक्नुवन् । अन्ते 'दशसहस्ररूप्यकाणि दण्डरूपेण यदि ददाति तर्हि विमोचनं कुर्वन्तु’ इति न्यायाधिकारी उक्तवान् । किन्तु एवं दातुं के अग्रे आगच्छन्ति ? भगतसिंहे अकुण्ठितानुरागकारणतः द्वौ धनिकौ एतदर्थं सिद्धौ अभवताम् । तौ दुनीचन्द-दौलतरामौ । तयोः रक्षकत्वे भगतसिंहः विमुक्तः । तस्मिन् समये भगतसिंहः तूष्णीं स्थातुमैच्छत् । तदा भगतसिंहस्य पिता काश्चन गाः क्रीत्वा तासां पालनदायित्वं भगतसिंहाय समर्पितवान् । गोशालाकार्ये आदिनं निमग्नो भवति स्म भगतसिंहः । सर्वाणि कार्याणि यथाक्रमं करोति स्म सः । किन्तु रात्रौ तस्मिन् क्रान्तिकार्याणाम् विचारः विजृम्भन्ते स्म । तेषु दिनेष्वेव 'कीर्तिः’ 'अकाली’ इति समाचारपत्रिकाद्वयेन सह तेन सम्बन्धः स्थापितः । तयोः निमित्तं लेखान् लिखन्नासीत् सः । तयोः एका पत्रिका देशार्थम् आत्मसमर्पणं कृतवताम् अमरवीराणां स्मृतौ गौरवसूचिकाम् एकां विशेषसञ्चिकां मुद्रितवती । तत्र भगतसिंहः केषाञ्चन क्रान्तिकारिणां विषये लेखनं लिखितवान् । दशहरा शोभायात्रायां विस्फोटकक्षेपणम् अधिकृत्य कृतः अभियोगः न्यायालये परिशीलनार्थम् आगतः । तत्र भगतसिंहः निर्दोषी इति विमोचनं प्राप्तवान् । धनिकयोः रक्षणतः अपि सः विमुक्तः । पुनः क्रान्तिकार्येषु निमग्नः अभवत् । देहल्यां १९२८ तमे वर्षे जाते क्रान्तिकारिणां समावेशे भागं गृहीतवान् । ततः पुनः गृहं नागतवान् । देहस्य ा नवयुवकस्य क्रान्तिकारि-[[चन्द्रशेखर आजाद|चन्द्रशेखर-आजादस्य]] परिचयः अभवत् । अग्नेः वायुसाहाय्यमिव तयोः मैत्री जाता । क्रान्तिकारिणां कार्यकलापाः इतोऽपि अवर्धन्त । तेषु एका नूतना शक्तिः आगता । आरक्षकाः यथा न जानीयुः तथा भगतसिंहः स्वस्य श्मश्रु अपाकृत्य शिरसि केशान् न्यूनीकृतवान् । एतावत्पर्यन्तं सः सिक्खवीरः इव दृश्यते स्म । इदानीं देशस्य वीरपुरुषः । तेषु दिनेषु 'हिन्दुस्थान-प्रजातन्त्रसङ्घम्’ इति एका क्रान्तिकारिसंस्था आसीत् । तस्य नाम 'हिन्दुस्थान-समाजवादि-प्रजातन्त्र-सङ्घम्’ इति रूपेण परिवर्तितम् । सायुधसङ्ग्रामेण भारते प्रजातन्त्रस्थापनं तस्य लक्ष्यम् । कुत्रापि विस्फोटकं स्फुटति चेत् समीपस्थं सर्वं वस्तु नश्यति । आङ्ग्लजनान् बहिष्कर्तुं कर्तुं क्रान्तिकारिणां कृते अनेकानि विस्फोटकानि आवश्यकानि । किन्तु तावन्ति कुत्र लभ्यन्ते ? विस्फोटाकनिर्माणार्थं भगतसिंहः [[कोलकाता|कोलकत्तानगरं]] गतवान् । आवश्यकतानुसारं विस्फोटकानि क्रीतवान् । प्रसिद्धक्रान्तिकारिणः [[जतीन्द्रनाथ् दासः|जतीन्द्रनाथदासात्]] विस्फोटकनिर्माणं ज्ञातवान् । १९२८ तमे वर्षे फेब्रवरिमासे आङ्ग्लदेशतः [[सैमन् कमिशन्|सैमन्कमीषन्]] इति नामकः कश्चन आयोगः आगतः । 'भारतीयानां कृते कियता प्रमाणेन स्वातन्त्र्यं दातुं शक्यते ? कदा अधिकारः दातुं शक्यः ?’ इति निर्णयं कर्तुं सः आयोगः विरचितः आसीत् । किन्तु भारतीयाः केऽपि तत्र सदस्याः नासन् । अतः सहजतया देशजनाः आयोगस्य विरोधं प्रकटितवन्तः । आयोगेन कार्यं न करणीयम् । सः आयोगः पुनः आङ्ग्लदेशं प्रतिगच्छेत्, तदर्थम् एकम् आन्दोलनं करणीयम् इति चिन्तितवन्तः । अक्टोबरमासे यदा सैमन्-आयोगः लाहोरं प्रति आगतः तदा तत्र सहस्रशः जनाः भागं गृहीतवन्तः । एतस्य समूहस्य नायकः उत्तमदेशभक्तः लालालजपतरायः । रेलनिस्थानकतः एव आयोगेन विरोधः अनुभूतः । अग्रे गमनाय सैमन्-आयोगाय अवसरः न प्रदत्तः । आरक्षकाः आयोगसदस्यान् रक्षितुं नाशक्नुवन् । तदा स्काट् इति आङ्ग्लेयः आरक्षकाधिकारी दण्डप्रहाराय आदेशं दत्तवान् । आरक्षकाः दण्डैः जनान् ताडयितुम् आरब्धवन्तः । तथापि [[लजपतरायः]] तस्य अनुयायिनश्च ततः न निर्गताः । तदा साण्डर्स् नामकः आरक्षकाधिकारी वेगेन आगत्य लजपतरायस्य वक्षःस्थले दण्डैः ताडितवान् । वृद्धः अस्वस्थः लजपतरायः तैः घातैः शय्यां प्राप्य एकमासाभ्यन्तरे दिवङ्गतः । तस्य मरणं क्रान्तिकारिषु महान्तम् आघातम् अजनयत् । तस्य मरणस्य प्रतीकारः करणीयः इति ते निश्चितवन्तः । तस्मिन् दिने दण्डप्रहाराय आदेशं दत्तवन्तं स्काट् इत्यमुं मारयितुं निश्चितवन्तः। तदर्थम् एकां प्रणालीं रचितवन्तः । स्काट् इत्यस्य चलनवलनं परिशीलयितुं जयगोपालनामकं क्रान्तिकारिणं नियुक्तवन्तः । भगतसिंहं, राजगुरुञ्च स्काटस्य मारणाय नियुक्तवन्तः । अन्ये सर्वेऽपि एतयोः कार्ये सहकुर्युः इति निश्चितवन्तः । चन्द्रशेखर् आजादस्य नेतृत्वे एषा प्रणाली रचिता आसीत् । किन्तु आरम्भे एव एकः दोषः जातः । जयगोपालः साण्डर्स् इत्यमुमेव स्काट् इति चिन्तयित्वा तस्य चलनवलनं परिशीलयन् आसीत् । पूर्वचिन्तितं दिनं सन्निहितम् एव । तस्मिन् दिने सायंसमये साण्डर्स् आरक्षकस्थानकतः बहिरागतवान् । यन्त्रद्विचक्रिकाम् आरुढवान् । भगतसिंहः, राजगुरुः च मार्गे प्रतीक्षमाणौ आस्ताम् । यानं यदा समीपमागतं तदा राजगुरुः स्वभुशुण्डिना गोलकास्त्राणि प्रयुक्तवान् । लजपतरायस्य वक्षः स्थले दण्डेन यः ताडितवान् आसीत् तस्य साण्डर्सस्य वक्षः स्थले गोलकं लग्नमिति कारणेन तत्रैव मृतः । भगतसिंह-राजगुरू धावितवन्तौ । आरक्षकाः अनुधावितवन्तः । समीपस्थं किञ्चित् उपाहारमन्दिरम् उभौ प्रविष्टौ । ततः निःशब्दं बहिः निर्गतौ । साण्डर्स् मृत इति वार्ता नगरे सर्वत्र प्रसृता । आरक्षकाः घातिनौ ग्रहीतुम् अन्वेषणम् आरब्धवन्तः । अनन्तरदिने भित्तिषु कानिचन भित्तिपत्राणि दृष्टानि सर्वैः । तेषु "[[लालालजपतरायस्य]] मरणस्य प्रतिशोधः कृतः" इति लिखितम् आसीत् । अधः 'हिन्दुस्थान-समाजवादि-प्रजातन्त्रसेना’ इति आसीत् । साण्डर्स् कैः मारितः इति सर्वैः ज्ञातम् । क्रान्तिकारिषु जनानां गौरवभावः अवर्धत । एतेन हननेन आङ्ग्लसर्वकारः कम्पितः । भगतसिंहः, राजगुरुः, चन्द्रशेखर-अजादश्च लाहोरं त्यक्तवन्तः । भगतसिंहः कस्यचित् विदेशीययुवकस्य वेषं धृत्वा शिरसि टोपिकां धॄतवान् । भगवतीचरण-नामकस्य क्रान्तिकारिणः धर्मपत्नी दुर्गादेवी भगतसिंहस्य पत्नीरूपेण, तस्याः पुत्रः भगतसिंहस्य पुत्ररूपेण च अभिनयन्तौ रेलयानम् आरुढवन्तौ । ते प्रथमश्रेण्यां प्रयाणं कृतवन्तः । [[राजगुरुः]] साधारणोद्योगिरूपेण लाहोरं त्यक्तवान् । चन्द्रशेखर-अजादः पण्डितस्य वेषं धृत्वा रेलयाने उपविष्टवान् । रेलस्थानकं सर्वं यद्यपि आरक्षकैः पूर्णम् आसीत् तथापि ते त्रयः आरक्षकाणां नयनेषु धूलिं क्षिप्त्वा सुरक्षितं बहिः निर्गतवन्तः । आरक्षकाणाम् अन्वेषणं प्रचलदेवासीत् । फलं तु शून्यमेव । एवं मासत्रयमतीतम् । १९२९ तमे वर्षे केन्द्रशासनसभायाः समावेशः [[देहल्याम्]] आयोजितः । समावेशे आङ्ग्लसर्वकारः प्रधानं प्रस्तावद्वयं सिद्धतुम् ऐच्छत् । तदुभयमपि अस्माकं देशस्य हानिकारकम् । शासनसभा यदि तौ तिरस्करोति, तथापि स्वीयविशेषाधिकारम् उपयुज्य सर्वकारः तत् प्रस्तावद्वयं सिद्धतुम् इच्छति स्म । हिन्दुस्थान-समाजवादि-प्रजातन्त्रदलेन एतयोः द्वयोः विरोद्धुं निर्णयः स्वीकृतः । साण्डर्सवधानन्तरं लाहोरे आरक्षकाः जनान् अधिकं पीडयन्ति स्म । एतं विरुध्य क्रान्तिकारिणः स्वच्छन्दं बद्धा भवेयुः इति समाजवादि-प्रजातन्त्रदलेन निश्चितम् । किन्तु जनैः स्वसन्देशः अपि प्रापणीयः खलु ? देहल्यां भविष्यमाणे समावेशे विस्फोट्कः क्षेप्तव्यः । स्वच्छन्दं बद्धाः भवेयुः इति च निश्चितम् । तदर्थं भगतसिंहः बटुकेश्वरश्च देहलीं प्रेषणीयौ इति च दलेन निश्चितम् । तदर्थं प्राणहानिं कर्तुम् असमर्थं विस्फोटकद्वयं निर्मितम् । १९२९ तमे एप्रिल् मासे अष्टमदिनाङ्के एतौ विस्फोटकद्वयं गृहीत्वा केन्द्रशासनसभां प्रविष्टवन्तौ । सन्दर्शकाणाम् उपवेशनस्थाने उपविष्टवन्तौ च । शासनसभासमावेशः आरब्धः । पूर्वचिन्तनानुसारं सर्वकारेण प्रस्तावद्वयं प्रस्तुतम् । सदस्याः नाङ्गीकृतवन्तः । अन्तिमसमये कश्चित् सर्वकारप्रतिनिधिः उत्थाय 'सर्वकारः स्वीयविशेषाधिकारमुपयुज्य प्रस्तावद्वयं पारितम् अकरोत्' इति प्रकटितवान् । तदा एव उपरिष्टात् विस्फोटकं कश्चित् क्षिप्तवान् । अपरक्षणे एव अन्यविस्फोटकस्य क्षेपः जातः । शासनसभाङ्गणं धूमेन आच्छादितम् । सर्वे इतस्ततः धावन्ति स्म । सन्दर्शकाणाम् उपवेशनस्थानात् रक्तवर्णीयानि करपत्राणि विकीर्णानि । सर्वकारं निन्दन् प्रजातन्त्रसेनाम् अधिकृत्य तत्र लिखितम् आसीत् "क्रान्तिः वर्धताम्" इति । घोषैः शासनसभाङ्गणं प्रतिध्वनितम् । यत्र एतत् सर्वं जातं तत्र आरक्षकाः धावितवन्तः । तत्र भगतसिंह-बटुकेश्वरदत्तौ एव आस्ताम् । द्वयोः हस्तयोः भुशुण्डिद्वयम् आसीत् । भीत्या आरक्षकाः परिवृत्ताः । किन्तु तौ आयुधानि समर्प्य हस्तयोः निगडान् अङ्गीकृतवन्तौ । शासनसभाङ्गणे स्फुटितेन विस्फोट्कद्वयेन केऽपि न मृताः । पञ्चषाणां लघवः आघाताः अभवन् । कस्यापि हननं क्रान्तिकारिणां लक्ष्यं नासीत् । एषा सङ्घटना विश्वम् आकर्षयत् । क्रान्तिकारिणां ख्यातिः सर्वत्र प्रसृता । सर्वकारः पुनः कम्पितः अभवत् । एतस्याः घटनायाः अनन्तरं लाहोरे विस्फोटकनिर्माणस्थानं सर्वकारेण गूढचाराणां द्वारा ज्ञातम् । प्रायः सप्तसहस्रविस्फोटकानां निर्माणाय आवश्यकं रसायनं तत्र आरक्षकैः प्राप्तम् । [[शहरानपुर|शहरानपुरे]] अन्यत् विस्फोटकनिर्माणकेन्द्रम् अस्ति इति ज्ञातम् । कतिपयदिनानामनन्तरं केषाञ्चन दलाधिकारिणां बन्धनम् अभवत् । सर्वकारेण तानुद्दिश्य अनेके अभियोगाः आरचिताः। भगतसिंहः तस्य अनुयायिनश्च लाहोरकारागारे बद्धाः । ==भगतसिंहस्य अन्तिमदिनानि== दोषिणां विषये न्यायालये वादप्रतिवादमारब्धम् । तेषु दिनेषु राजनैतिककारणैः बद्धानां विषये अधिकारिणः सम्यक् न व्यवहरन्ति स्म । तेभ्यः उत्तमं भोजनं न ददाति स्म । तान् अनेकधा पीडयन्ति स्म । भगतसिंहः, तस्य अनुचराश्च तादृशलज्जास्पदानां कार्याणां विषये सङ्घर्षं कर्तुं निश्चितवन्तः । भगतसिंहः स्वस्य हानिः भवति चेदपि सहचारिणाम् उपयोगः भवेदिति चिन्तितवान् । कारावासिनः सर्वेऽपि एकं दिनं यावत् उपवासम् आचरितवन्तः । तेषाम् अपेक्षाः परिशील्यन्ते इति सर्वकारेण प्रतिज्ञातम् । केचन उपवासदीक्षातः विरताः । किन्तु जतीनदासनामकः क्रान्तिकारी दीक्षातः न विरतवान् । सः कस्यापि वचनं न श्रुतवान् । चतुषष्टिदिनेभ्यः अनन्तरं सः मृतः । तस्य मरणानन्तरं भगतसिंहः द्वात्रिंशद्दिनानि यावत् उपवासम् आचरितवान् । [[File:National Martyrs Memorial Hussainiwala closeup.jpg|thumb|भगतसिंह-राजगुरु-सुखदेवानां स्मरणाय हुसैनिवालायां निर्मितं राष्ट्रियक्रान्तिकारिस्मारकम्]] भगतसिंहस्य, तस्य अनुचराणां च विषये न्यायविचारणम् आरब्धम् । तत् समग्रं विश्वम् आकर्षत् । न्यायालयं परितः आरक्षकाणां समूहाः आसन् । न्यायालये कस्याऽपि प्रवेशः नासीत् । निगडैः बद्धाः कारावासिनः आनीयन्ते स्म । ते तु 'क्रान्तिः अमरा भवेत्’ इति घोषणं कुर्वन्ति स्म । अनन्तरमेव न्यायालयं प्रविशन्ति स्म । भगतसिंहस्य बटुकेश्वरदत्तस्य च विवरणम् एवम् आसीत् -"बधिरेण श्रोतव्यं चेत् उच्चैः वक्तव्यम् भवति । कमपि हन्तुं वयं विस्फोटकं न क्षिप्तवन्तः । अस्माकं प्रतिक्रिया आङ्ग्लसर्वकारमुद्दिश्य । आङ्ग्लेयाः भारतं त्यक्त्वा गच्छेयुः । अस्माकं देशः स्वतन्त्रः भवेत्" इति । भगतसिंहः स्वसंस्थायाः उद्देश्यमपि विवृतवान् । विश्वे सर्वत्र वार्तापत्रिकाभिः तत् प्रकाशितम् । अन्ते न्यायालयेन निर्णयः श्रावितः । भगतसिंह-सुखदेव-राजगुरुणां कण्ठपाशदण्डः विहितः । केषाञ्चन आजीवनकारावासदण्डः, केषाञ्चन पञ्चवर्षीयाणां दण्डः, केषाञ्चन सप्तवर्षाणां दण्डश्च विहितः । भगतसिंहस्य कण्ठपाशदण्डः विहितः इति देशे सर्वत्र ज्ञातम् । जना क्रोधाविष्टाः जाताः । भगतसिंहाय कण्ठपाशदण्डः न देयः इति सर्वकारं प्रति अनेकाः विज्ञप्तयः आगताः । अनेन प्रमुखनायकाः अपि एतानि विज्ञापनानि समर्थितवन्तः । किन्तु सर्वे प्रयत्नाः विफलाः जाताः । १९३१ तमे वर्षे मार्चमासस्य २४ दिनाङ्के तेषां त्रयाणां कण्ठपाशदण्डः अनुष्ठेयः इति निर्णयः अभवत् । तैः सह मेलनार्थं तेषां कुटुम्बसदस्यानां कृतेऽपि अनुमतिः न दत्ता । तान् त्रीन् वीरान् भगतसिंह-राजगुरु-सुखदेवान् पूर्वनिर्णीतदिनाङ्कात् पूर्वेद्युः एव तन्नाम मार्च २३ दिनाङ्के सर्वकारः कण्ठपाशेन मारितवान् । कण्ठपाशदण्डानुष्ठानसमयेऽपि ते त्रयः क्रान्तिकारिणः निर्भयम् आसन् । प्रसन्नमनस्काः आसन् । 'दण्डः प्रथमं ममैव भवेत्’ इति स्पर्घां कृतवन्तश्च । प्रथमं सुखदेवस्य, अनन्तरं भगतसिंह्स्य, अन्ते राजगुरोश्च दण्डः दातव्यः इति आधिकारिभिः निश्चितम् । ते दण्डस्थानम् आरुढवन्तः पाशान् चुम्बितवन्तः । स्वयं रज्जूः कण्ठेषु योजितवन्तः । 'भारतमातुः जयोऽस्तु’ इति घोषयन्तः ते त्रयः अमराः जाताः । तस्मिन् दिने कारावासे कोऽपि भोजनं न कृतवान् । सर्वेषां नयनेषु अश्रूणि प्रसृतानि । एकदिनपूर्वमेव मारिताः इति विषयम् अजानन्तः क्रान्तिकारिणां कुटुम्बसदस्याः अनन्तरदिने तैः मेलितुम् आगतवन्तः । किन्तु ते अमरवीराः कुत्र...? सर्वकारः तेषां पार्थिवशरीराणाम् अन्त्यक्रियाः सट्लेज्नद्याः तटे रहसि कारितवान् । एतं विषयं ज्ञात्वा सहस्रशः जनाः तत् स्थानं प्राप्तवन्तः । तदा तत्र त्रयाणां वीराणां अस्थीनि केवलम् अवशिष्टानि आसन् । तान्येव स्वीकृत्य सर्वे शोकतप्ताः रुदितवन्तः । स्वातन्त्र्यसमरे वीरोचितं युध्यन्तः स्वजीवनम् अर्पितवतां तेषां वीराणां कृते समग्रे देशे श्रद्धाञ्जलिः समर्पितः । भगतसिंहस्य आत्मार्पणविषये बहवः गीतानि विरचय्य गीतवन्तः । इदानीमपि भगतसिंहस्य आत्मा एतस्य देशस्य युवकानां हृदयेषु त्यागः, आत्मार्पणम् इत्यादिभावनाः प्रदीप्ताः करोत्येव । इदानीमपि तस्य साहसम्, असामान्ये कार्याचरणे निष्ठा, अकुण्ठितदेशभक्तिश्च सर्वान् प्रेरयन्त्येव । जय हिन्दुभूमे ! ==बाह्यशृङ्खलाः== {{commons|Category:Bhagat Singh|{{PAGENAME}}}} *[https://web.archive.org/web/20120502200343/http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356952.ece Letters written by Bhagat Singh to British authorities], ''[[The Hindu]]''. *[http://www.sikhphilosophy.net/hard-talk/8786-bhagat-singh.html Shaheed Bhagat Singh in Jail]&nbsp;— An alternative perspective *[http://www.amarchitrakatha.com/bhagat-singh-608 Bhagat Singh&nbsp;— comic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623125058/http://www.amarchitrakatha.com/bhagat-singh-608 |date=2012-06-23 }} *[https://web.archive.org/web/20100620031542/http://peopleforever.org/nfhomepage.aspx?nfid=2485 Freedom fighter Bhagat Singh] *[http://www.freeindia.org/biographies/freedomfighters/bhagathsingh/index.htm Biography of Bhagat Singh at freeindia.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530033002/http://www.freeindia.org/biographies/freedomfighters/bhagathsingh/index.htm |date=2010-05-30 }} *[http://www.shahidbhagatsingh.org/ Bhagat Singh biography, and letters written by Bhagat Singh] *[http://www.kamat.com/kalranga/itihas/sbsingh.htm Martyrdom of Sardar Bhagat Singh] by Jyotsna Kamat *[http://www.outlookindia.com/article.aspx?208908 His Violence Wasn't Just About Killing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020032511/http://www.outlookindia.com/article.aspx?208908 |date=2013-10-20 }}, ''[[Outlook (magazine)|Outlook]]''. *[http://indiatoday.intoday.in/story/khushwant-singh-sir-sobha-singh-bhagat-singh/1/146778.html Khushwant Singh accused of twisting facts to shield father in Bhagat Singh case]. ''[[India Today]]''. *[http://www.tribuneindia.com/2008/20080322/saturday/main1.htm Stamp of the martyr], ''[[Tribune India|The Tribune]]''. *[http://www.tribuneindia.com/2011/20110508/edit.htm#1 The indomitable courage and sacrifice of Bhagat Singh and his comrades will continue to inspire people], ''[[Tribune India|The Tribune]]''. *[http://www.tribuneindia.com/2002/20020918/edit.htm#5 Missed target of Bhagat Singh], ''[[Tribune India|The Tribune]]''. <!--== सन्दर्भः == {{reflist|2}}--> [[वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः]] awq1b99g0fn941bi6etoarkt8t10qrs वाली 0 12263 502311 501962 2026-11-17T04:29:02Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502311 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Vali, the Monkey King killed by Rāma..jpg|लघुचित्रम्]] वाली [[सुग्रीवः|सुग्रीवस्य]] अग्रजः । एकदा '''ऋक्षरजाः''' एकस्मिन् सरसि स्नात्वा स्त्रीरूपं प्राप्तवान् । तं दृष्ट्वा आकृष्टः '''इन्द्रः''' वालिनः पिता ।''' तारा''' अस्य पत्नी । '''अङ्गदः''' वालिनः पुत्रः । महापराक्रमवान् अयम् एकवारं '''रावण'''मपि पराजितवानासीत् । ==वरप्राप्तिः== वालिनः कृते देवेन्द्रः वररूपेण एकं सुवर्णहारं दत्तवान् आसीत् । तं हारं धृत्वा युद्धार्थं यदि गच्छति तर्हि तत्पुरतः विद्यमानस्य विरोधिनः तदर्धं बलं वाली प्राप्नोति स्म । ==मुनिशापः== एकदा '''मयासुर'''पुत्रः '''दुन्दुभि'''नामकः दैत्यः महिषवेषं धृत्वा युद्धार्थं '''किष्किन्धा'''मागतवान् । वाली तेन सह युद्धं कृत्वा मारितवान् । तस्य मृतशरीरं सुदूरं क्षिप्तवान् ।'''ऋष्यमूक'''पर्वते '''मतङ्ग'''नामा मुनिः तपः आचरन् आसीत् । वालिना क्षिप्तं शरीरं मुनेः आश्रमप्रदेशे पतितम् । कुपितः मुनिः,यदि ऋष्यमूकपर्वतं प्रति वालिनः आगमनं भवति तर्हि तस्य मरणं भवत्विति शापं ददाति । ==भ्रातृकलहः== '''मायावी'''नामा कश्चन असुरः वालिना सह युद्धार्थं किष्किन्धामागतवान् । तेन सह एकस्यां गुहायां वाली युद्धं कुर्वाण आसीत् । युद्धं बहुकालपर्यन्तं प्राचलत् । सुग्रीवः गुहायाः बहिः प्रतीक्षमाणः आसीत्। गुहातः रक्तप्रवाह आरब्धः । अग्रजः मृत इति विचिन्त्य सुग्रीवः किष्किन्धामागत्य सिंहासनमधिरूढः । किञ्चित्कालानन्तरं प्रत्यागतः वाली सिंहासने उपविष्टं सुग्रीवं दृष्ट्वा कुपितो भूत्वा अनुजं सुग्रीवं सिंहासनात् आकृष्य कलहमारब्धवान् । वालिनः भयात् सुग्रीवः ऋष्यमूकपर्वतं प्रति पलायितवान् । वाली सुग्रीवस्य पत्न्या रुमया सह रममाण आसीत् । ==वालीवधः== सीतापहरणानन्तरं सीतामन्विषन् ऋष्यमूकपर्वतमागतस्य '''श्रीरामचन्द्रस्य''' सुग्रीवेण सह मेलनमभवत् । तेन सह मैत्री च समजायत । सीतान्वेषणे सुग्रीवः वानरसैन्येन सह स्वस्य साहाय्यमाचरितवान् । अग्रजं वालिनं हन्तुं सुग्रीवः श्रीरामस्य साहाय्यं प्रार्थितवान् । श्रीरामः सुग्रीवमुखात् वालिनः बलविषयिणीं वार्तां ज्ञात्वा वालिनं युद्धार्थमाह्वातुं प्रेरितवान् । वालीसुग्रीवयोः युद्धावसरे श्रीरामः निलीय शराघातेन वालिनः वधं समाचरितवान् । [[श्रेणी:रामायणम्]] [[श्रेणी:निर्वाचित लेख]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.sacred-texts.com/hin/m03/m03278.htm Mahabharata, Book III: Vana Parva, Section 278]: online text for the section of the Mahabharata describing Rama's alliance with Sugriva and the killing of Vali. *[http://www.sacred-texts.com/hin/rama/ry290.htm Ramayana, Book IV, Canto 16]: online text for the section of the [[Ramayana]] of [[Valmiki]] describing Bali's death at the hands of Rama. *[http://angkorblog.com/_wsn/page2.html Photographs of a bas relief] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at the temple of Banteay Srei in Cambodia depicting the combat between Vali and Sugriva. *[http://www.valmikiramayan.net/kishkindha/sarga11/kishkindha_11_prose.htm Valmiki Ramayana Kishkindha Kanda Prose Sagara 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120602015802/http://www.valmikiramayan.net/kishkindha/sarga11/kishkindha_11_prose.htm |date=2012-06-02 }} {{रामायणम्}} [[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] nidz3m15bfu0jrhfnloyn7fi74axwo5 कुतुब् मिनार् 0 13020 502259 502160 2026-11-16T23:30:26Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502259 wikitext text/x-wiki [[File:Qutab Minar mausoleum.jpg|thumb|कुतुब् मिनार्]] [[File:Arabic words carved into the Qutb Minar.jpg|thumb|कुतुब् मिनार्]] कुतुब् समुच्चये अन्तर्भवति '''कुतुब् मिनार्''' अपि । [[देहली|देहल्यां]] स्थितम् अत्यन्तं प्रेक्षणीयं प्रमुखं च स्थानम् एतत्। अस्य शिखरस्य निर्माणकार्यम् आरब्धवान् गुलामवंशस्य प्रथमः शासकः कुतबुद्दीन् ऐबकः। तस्य उत्तराधिकारी इल्तुमिशः , तदनन्तरम् आगताः अल्लावुद्दीन् खिल्जिप्रभृतयः शासकाः च अधिकान् अट्टान् निर्माय तस्य भ्वनस्य औन्नत्यं वर्धितवन्तः। कुतुबमिनार् ७२.५ मी. औन्नत्ययुतम् । तस्य भूतलव्यासः १४.३ मीटर्विशालः अन्तिमाट्ट्ः २.७ मीटर् -उन्नतः अस्ति । अस्य मुखद्वारम् ‘अलैगेट्’ इति उच्यते । एतस्य निर्माता अस्ति अल्लावुद्दीनखिल्जिः । वृत्ताकारकम् एतत् मुखद्वारं रक्तशिलाभिः, अलङ्कृतमणिशिलाभिः, शिलाजवनिकाजालैः, कलाकृतिभिः च शोभते । टर्किशकलाविदः एतत् निर्मितवन्तः सन्ति । अल्लावुद्दीन्खिल्जिः सङ्कल्पितवान् आसीत् यत् ‘अमैमिनार्’ निर्मातव्यम् इति, यच्च औन्नत्येन कुतुबमिनारस्य अपेक्षया द्विगुणितं स्यात् इति । किन्तु तस्य मरणात् निर्माणकार्यम् अर्धे एव स्थगितं जातम् ।२४.५ मीटरुन्नतः प्रथमः अट्टः निष्प्रयोजकः जातः अस्ति । ==विशिष्टस्तम्भः== कुतुबसमुच्चयस्थः अयसः स्तम्भः जगतः अपूवं धातुशोधनकौतुकं वर्तते । विशिष्टेन असंस्कृत-अयसा निर्मितः अयं स्तम्भः आ १६०० वर्षेभ्यः अयस्किट्टजीर्णतादिकं विना स्थितः अस्ति । सप्तमीटरौन्नत्ययुतः अयं स्तम्भः [[द्वितीयचन्द्रगुप्तः|द्वितीयचन्द्रगुप्त]]विक्रमादित्येन (३७५-४१४) स्थापितः । यः पृष्ठभागो प्रसारिताभ्यां बाहुभ्यां स्तम्भम् एतम् आलिङ्गितुं शक्नुयात् तस्य अभिलाषः सिद्धयेत् इति विश्वसन्ति जनाः । इण्डो -इस्लामिक्शिल्पकलायाः प्रमुखम् उदाहरणम् अस्ति अयं समुच्चयः इति वदन्त्या युनेस्कोसंस्थया १९९३ तमे वर्षे कुतुब् मिनार् समुच्चयः जागतिकपारम्परिकस्थलत्वेन घोषितः अस्ति । [[File:Qutb Minar from the Quwwuatul ul-Islam mosque, Qutb complex.jpg|thumb|कुतुब् मिनार्]] ==गमनपथः== कुतुबमिनारभवनं देहल्यां दक्षिणभागे ९-१० मैलदूरे (१५ किलोमीटरम्) अस्ति । १२०० तमे वर्षे कुतुबुद्दीनः ऐकः(गुलामवंशीयः) एतस्य भवनस्य निर्माणम् आरब्धवान् । एतस्य औन्नत्यं २३९ पादमितम् अस्ति । पञ्च अट्टाः सन्ति एतस्मिन् ।३७८ सोपानानि सन्ति अत्र । एतत् भवनं रक्तवर्णईयया सङ्गमरमर शिलया निर्मितम् अस्ति । प्रथमाट्टस्य भित्तौ २० अलङ्कारपङ्कयः सन्ति । तासु प्रथमा गोलाकारा, द्वितीया कोणाकारा । एवमेव अन्याः अपि पङ्कयः ।द्वितीये स्तरे तु सर्वाः अलङ्कारपङ्कयाः गोलाकाराः एव । तृतीयाट्टे स्थिताः ताः कोणाकाराः । तदुपरि स्थितयोः अटटयोः भित्तिः तु सामान्या । तन्नाम अलङ्कारपङ्किरहिता । फिरोजशाहः एतत् भवनं नर्मितवान् इति श्रूयते । एतस्य प्रत्यट्टं चन्द्र्शाला अस्ति । एतस्य शिखरे किरीटसद्दशी काचित् रचना आसीत् इति शॄयते । किन्तु १८०३ तमे वर्षे जातस्य भूकम्पस्य कारणतः सा अधः अपतत् । कुतुबमिनारभवनात् अनतिदूरे एव चतुर्थशतकीयह् कश्चन लोहस्तम्भः अस्ति । एतस्य परिधिः १३ पादमितः । औन्नत्यं च २३.८ पादमितम् । एतस्य उपरि चन्द्रगुप्तविक्रमादित्यस्य प्रशंसावचनानि उत्कीर्णानि सन्ति । ==बाह्यानुबन्धाः== {{Commons category|Qutub Minar}} * [https://web.archive.org/web/20090316153629/http://www.twocircles.net/2009feb19/qutb_minar_tilting_fast.html कुतुब् मिनार् अभिनतभवनम् ] - टि.सि.एन्.वार्ताः। * [http://www.islamicarchitecture.org/architecture/quwwatalislammosque.html कुव्वात् अलिस्लाम् स्मारकम्] * [http://photography.robins.in/monuments/subalbum_1.html कुतुब् मिनार् रात्रिदृश्यम् ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222070505/http://photography.robins.in/monuments/subalbum_1.html |date=2007-12-22 }} * [http://maps.google.com/maps?ll=28.524355,77.185248&q=28.524355,77.185248&spn=0.002211,0.00537&t=h कुतुब् मिनारस्य उपग्रहात् चित्रम् । दीर्घच्छायया ज्ञतुं शक्यते] * [http://www.exploredelhi.com/qutub-minar/index.html कुतुब् मिनार् ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918050259/http://www.exploredelhi.com/qutub-minar/index.html |date=2009-09-18 }} * [http://www.panoramio.com/user/116638/tags/कुतुब् मिनारस्य अवतारणसाध्यचित्रम्।] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.collectbritain.co.uk/dlo.cfm/svadesh/019PHO000000971U00004000.htm Eugene Clutterbuck Impey इत्यनेन कृतम् १९शतकस्य छायाचित्रम् ।] * [http://mea.gov.in/indiaperspective/2005/052005.pdf स्वयं शोषणमिश्रधातुः: विशिष्टः कुतुब् अयस्तम्भः।] [[वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि|मिनार्, कुतुब्]] [[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] jnxtjgg05q987604sc7b107h3oqrxz5 अजन्तागुहाः 0 13050 502238 501994 2026-11-16T22:16:37Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502238 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site | WHS = अजन्तागुहाः | Image = [[Image:Ajanta Caves, India, Panoramic view of Ajanta basalt cliffs and caves.jpg|250px|The Ajanta Caves]] | State Party = {{flagicon|India}}[[भारतम्]] | Type = सांस्कृतिकम् | Coordinates = {{coord|20.552377|75.700436|region:IN_type:landmark_source:dewiki}} | Criteria = i, ii, iii, vi | ID = २४२ | Region = एषियापेसिफिक् | Year = सा.श.१९८३ | Session = सप्तमं | Link = http://whc.unesco.org/en/list/242 | locmapin = [[भारतम्]] | latitude = २०.५५२३७७ | longitude =७५.७००४३६ }} ==इतिहासः== जगत्प्रसिद्धाः अजन्तागुहाः [[महाराष्ट्रम्|महाराष्ट्रस्य]] [[औरङ्गाबाद्]]नगरतः १०० कि.मी. परिमिते द्वरे सन्ति । गुहा शब्दस्य श्रवणमात्रेण आश्चर्यभावः कुतूहलं च उद्भवेत् विशेषतः बालेषु । अजन्तागुहानां दर्शनेन सः भावः न उद्भवेत् । यतः क्रि.पू.२०० वर्षे निर्मिताः एताः गुहाः बौद्धभिक्षुणां निवासस्थानानि आसन् । ते साधनेतरावधौ चित्रशिल्पकलाभिः गुहानाम् अन्तर्भागाणाम् अलङ्करणे रताः भवन्ति स्म । सहजतया एव कलाकृतयः [[गौतमबुद्धः|बुद्ध]]स्य पूर्वजीवनसम्बद्धाः पूर्वजन्मसम्बद्धाः च भवन्ति स्म । सर्वासु अपि कलाकृतिषु धार्मिकच्छाया परिद्दश्यते स्म् । भिक्षुभिः उपयुक्तानां वर्णादीनाम् उत्कृष्टताया: कारणतः शताधिकानां वर्षाणाम् अनन्तरम् अपि तत्रत्याः कलाकृतयः नावीन्ययुक्ताः इत्येव भान्ति । वर्णाः नशयमानाः सन्ति इति यदा लक्षितं तदा प्राचीनकलाकृतयः रक्षणीयाः एव इति महान् प्रयासः आचरितः । ब्रिटीश-आखेटकैः एताः गुहाः १८१९ तमे वर्षे अभिज्ञाताः । ईस्ट्-इण्डियाकम्पनीजनैः एतासां कलाकृतीनां प्रतिकृतिप्राप्तये प्रयासः कृते । अत्र ३० गुहाः सन्ति । तासु ५ गुहाः ‘चैत्यगृहणि’ इति निर्दिश्यन्ते । अवशिष्टाः ‘विहाराः’ ‘आश्रमाः’ इति वा निर्दिश्यन्ते । घनशिलाभ्यः एताः गुहाः उत्खाताः स्युः इति भाव्यते । प्रवेशद्वाराणि तु उत्कृष्टाभिः कलाकृतिभः विशेषतः अलङ्कृतानि द्दश्यन्ते । ‘एताः अजन्तागुहाः [[बौद्धदर्शनम्|बौद्ध]]मतीयायाः कलायाः अत्युत्कृष्टाश्रयभूताः’ इति वर्णयन्त्या युनेस्कोसंस्थया १९८३ तमे वर्षे एतासां गुहानां विवरणं जागतिकानां पारम्परिकाणां स्थलानाम् आवल्यां योजितम् अस्ति । ==गुहादेवालयाः== [[एल्लोरागुहाः|एल्लोरा]], अजन्ता इत्यादिषु गुहादेवालयेषु स्थितानि भितिचित्राणि भवतां मनः आकृष्टवन्ति स्युः एव । कठिनासु अपि शीलासु एताः गुहाः कथं निर्मिताः स्युः इति आश्चर्यं स्यात् खलु भवताम् । भवन्तः कदाचित् वा विहाराय समुद्रतीरं गतवन्तः स्युः एव खलु ? जलक्रीडायाः अनन्तरं सिकताभिः नीडादिकं रचितवन्तः स्युः अपि । तदवसरे भवद्भिः आदौ सिकताराशिः निर्मितः स्यात् । ततः प्रकोष्ठादयः निर्मिताः स्युः सिकतानाम् अपनयनेन । एवमेव निर्मियन्ते शिलागुहाः अपि । शीलागुहासु मन्दिरस्य निर्माणम् अपि एतेनैव क्रमेण भवत् । इष्टिकायाः उपरि इष्टिकानां स्थापनं तत्र न भवति । भारते शिलाकर्तनपुरस्सरं गुहादीनां निर्माणस्य आरम्भः अभवत् २००० वर्षेभ्यः पूर्वम् । आदौ पर्वतस्थायाः शिलायाः उपरि निर्मीयमाणायाः रचनायाः बाह्यं रुपं रेखया चित्र्यते । ततः अनपेक्षितान् भागान् अपनीय रचनानिर्माणं क्रियते । आदौ ऊर्ध्वभागस्य (छ्देः) निर्माणं भवति, ततः अवशिष्टाः भागाः निर्मीयन्ते । [[केरळम्|केरल]][[मुम्बई|मुम्बयी]]प्रभृतिषु स्थलेषु द्दश्यमानाः गुहाः १९०० वर्षेभ्यः पूर्वं रचिताः । परस्पराभिमुखतया रचिताः अत्रत्याः स्तम्भाः चित्ताकर्षकाः सन्ति । अनपेक्षितान् शिलाभागान् ये अपनयन्ति ते प्रायः भवन्ति वृत्तिनिपुणाः । एवं हि विश्वस्यते यत् एल्लोरास्थं कैलासमन्दिरं निर्मितवान् शिल्पी प्रायः स्वयमपि न जानति स्म यत् मया निर्मितं मन्दिरम् एवम् अपूर्वं भवेत् इति । ==अजन्ता– उन्नतकलास्थानम्== विश्वविख्यातं कलाकेन्द्रं बौद्धानां श्रेष्ठं स्थानम् अजन्तागुहासु अस्ति । बहुवर्षाणि यावत् अज्ञातमेव एवासीत् । क्रिस्ताब्दे १८१९ तमे वर्षे आङ्गलाधिकारिणः मृगयां कर्तुम् एतत्प्रदेशम् आगतवन्तः । तदा अज्ञातम् एतत्स्थलं कुतूहलकारि सञ्जातम् । अपूर्वम् एतत्स्थानं ते अधिकारिणः सम्यक् दृष्ट्वा सर्वेषा दर्शनाय व्यवस्थां कृतवन्तः । [[महाराष्ट्रम्|महाराष्ट्रराज्ये]] [[औरङ्गाबाद्]]नगरसमीपे जलगां प्रदेशस्य निकटे पर्वतप्रदेशे वने एतदपूर्वं स्थानम् अस्ति देवनिर्मिते प्रकृतिमन्दिरे मानवनिर्मितं कल्पस्थानं सौन्दर्यावासस्थानमस्ति । पूर्वं बौद्धसंन्यासिनः अत्र गुहासु मोक्षसाधनाय कार्याणि कुर्वन्तः अत्र एव निवासं कृतवन्तः । क्रमशः एकैका गुहा निर्मिता अभवत् । अत्र स्तम्भेषु द्वारेषु भित्तिषु च अपूर्वा शिल्पकलाकृतिः मनोहारिणी अस्ति । प्रायशः क्रिस्ताब्दे द्वितीये शतके तथा अष्टमे शतके निर्मितम् अद्भुतकलादर्शकस्थानम् एतदस्ति । बौद्धगुहाः अतिप्राचीनाः वर्णचित्रयुक्ताः सन्ति । आहत्य २९ गुहाः अत्र सन्ति । षट्सु गुहासु आकर्षकाणि चित्राणि रचितानि सन्ति । बौद्धपुराणविषयाः वर्णचित्रेषु दर्शिताः सन्ति । बुद्धस्य जीवनविशेषाः पूर्वजन्मकथाः (जातककथाः ) विविधरीत्या चित्रिताः सन्ति । प्रथमा गुहा प्राचीना विशिष्टा च अस्ति । अत्र सिद्धार्थस्य गृहत्यागसमयस्य चित्रणमस्ति । सिद्धार्थः पद्मपाणिः किरीटधारी च अस्ति । द्वारे एव यक्षदम्पती काशिराजनागराजस्य च चित्राणि सन्ति । प्रत्येका गुहापि भारतीयसंस्कृतेः प्रतीकास्ति । सर्वत्र प्रकृतिपूजां पश्यामः । सप्तमी गुहा बुद्धविहारः अस्ति ।१९ तम्यां गुहायां बुद्धस्य आकर्षकयुक्ताः बृहन्मूर्तयः सन्ति । गुहासुन्दरीणां केशालङ्कारः वस्त्राभरणानि मनमोहकानि सन्ति । गुहासु चित्रविषयाः जातककथाधारिताः सन्ति । अजन्तागुहासु बुद्धस्य पूजास्थाने प्रकृतिः, शिल्पकला, चित्रकला च दर्शनीयाः सन्ति । चित्रेषु जीवप्रपञ्चस्य दर्शनं भवति । वृक्षाः तरवः विकसत्कुसुमानि, विविधाः पक्षिणः, सुन्दरमृगाः, गम्भीराः गजाः, सुन्दराः अलङ्कृतमण्डपाः, गृहाणि, महाद्वाराणि, राजगृहाणि, एतेषु क्रीडन्तः ध्यानस्थाः जीवविशेषाः, एतेषां मध्ये ध्यानस्यः बुध्ददेवः दृश्यते । उत्तरभित्यां स्थितं बोधिसत्वपद्यपाणेः चित्रं विश्वे एव अतिसुन्दरचित्रमिति विख्यातमस्ति । अन्यचित्रे इम्मडिपुलकेशिः पार्सिराजदूताय राजसभाङ्गणे दर्शनं यच्छन् अस्ति । एषा चित्रशाला, चित्रकलोपासनाकेन्द्रं सौन्दर्योपासकानाम् अपूर्वं स्थानं पवित्रस्थलं चासीत् । ==वाहनमार्गः== [[औरङ्गाबाद्|औरङ्गाबादतः]] १०६ कि.मी । जलगांतः ६० कि.मी । फर्दापुर समीपेऽस्ति । अत्र सोमवासरे राष्ट्रीयविरामदिनेषु च प्रवेशावकाशः नास्ति । मार्गर्दर्शकाः सन्ति । गुहासु प्रकाशः विपुलः नास्ति । अतः करदीपः (Torch) आवश्यकः । ==वीथिका== <gallery> File:Ellora cave16 003.jpg|एल्लोरा गुहा १६। Image:Cave 01 porch.jpg|प्रथमा गुहा File:Indien ajanta2.jpg|अजन्तगुहा २। File:Ajanta cave no. 9 2010.jpg|नवमी गुहा File:Aurangabad - Ajanta Caves (55).JPG|द्वितीयगुहायाः वर्णचित्राणि । </gallery> ==बाह्यानुबन्धाः== <!--NO MORE CANVAS GURU SPAM LINKS. THEY ARE DELETED AS SOON AS THEY ARE INSERTED--> *[http://ajantacaves.co.in Ajanta Caves, Ellora Caves, Aurangabad Caves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525123043/http://ajantacaves.co.in/ |date=2017-05-25 }} * Ajanta: Written in the Stone. Documentary by Laurence Castle based on Walter Spink's finding. *[http://www.youtube.com/watch?v=YZsAbzR1-vk] * Ajanta: Some Kind of Miracle. Documentary by Laurence Castle, the history of Ajanta. *[www.youtube.com/watch?v=S8I6YXGcRKI] *[http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/2008-01/india-ancient-art/interactive-map.html National Geographic feature] *[http://www.travelmag.co.uk/article_1525.shtml An essay on Ajanta Caves from the online travel magazine travelmag.co.uk (May 10, 2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100223013753/http://www.travelmag.co.uk/article_1525.shtml |date=February 23, 2010 }} *[http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/images/Videos/AJANTA.wmv Video of the caves MTDC site] *[http://whc.unesco.org/en/list/242/ Ajanta Caves in UNESCO List] *[http://www.bergerfoundation.ch/wat4/museum1?museum=Ajan&col=pays&country=Inde&genre=%&cd=7353-3123-1417:7353-3123-1416:7353-3123-1405&cdindex=1 "Ajanta", Jacques-Edouard Berger Foundation, World Art Treasures (choose French or English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927003211/http://www.bergerfoundation.ch/wat4/museum1?museum=Ajan&col=pays&country=Inde&genre=%&cd=7353-3123-1417:7353-3123-1416:7353-3123-1405&cdindex=1 |date=2007-09-27 }} *[http://www.hinduonnet.com/fline/fl2120/stories/20041008000106400.htm Frontline Article On Ajanta Paintings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080329115804/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2120/stories/20041008000106400.htm |date=2008-03-29 }} *[http://www.indiamonuments.org/Ajanta.htm Photographs of the Ajanta caves-paintings and sculpture, IndiaMonuments.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080331092426/http://www.indiamonuments.org/Ajanta.htm |date=2008-03-31 }} *[http://travel2.nytimes.com/2006/11/05/travel/05caves.html Article on Ajanta from the Travel section of the New York Times (November 5, 2006)] *[http://www.india-picture.net/Ajanta photos of the Ajanta caves ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070303212740/http://www.india-picture.net/Ajanta |date=2007-03-03 }} *[http://picasaweb.google.com/tmilind/AjantaCaves/ Photographs] *[http://www.youtube.com/watch?v=STZanUq7mrI Video Travelogue on Ajanta Cave Temples] *[https://web.archive.org/web/20100130185156/http://www.pem.org/library/collections/offen The Herbert Offen Research Collection of the Phillips Library at the Peabody Essex Museum] *[https://web.archive.org/web/20131006095638/http://www.wondermondo.com/Countries/As/India/Maharashtra/Ajanta.htm Ajanta Caves - rock cut Buddhist temples | Wondermondo] *[http://www.world-heritage-tour.org/asia/south-asia/india/ajanta/map.html '''''360 degree virtual tour of Ajanta caves'''''] {{प्राचीनभारतीयशिल्पकला}} {{भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि}} [[वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि]] [[वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि]] [[वर्गः:औरङ्गाबादमण्डलस्य प्रेक्षणीयस्थानानि]] <!-- The below are interlanguage links. --> mh1uvocs77px3fibs81637tpynn0jkg भारतीयसंस्कृतिः 0 13585 502290 494780 2026-11-17T03:16:08Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502290 wikitext text/x-wiki {{हिन्दूधर्मः}} [[File:Vedic India.jpg|200px|left|'''वेदकालीनभारतम्''']] पुरातनः [[भारतस्य इतिहासः|इतिहासः]], अनन्या भौगोलिकरचना, वैविध्यमयाः जनसमूहाः, [[धर्माः]], विभिन्नाः सम्प्रदायाः, अनेके [[उत्सवाः]], नैकानि आचरणानि, प्राचीनपरम्परा, परितः विद्यमानानां देशानां प्रभावः – एवं विभिन्नाः विषयाः भारतीयसंस्कृतिम् अरचयन् । [[सिन्धुखातसंस्कृतिः|सिन्धुखाततः]] आरब्धा भारतीया संस्कृतिः [[वेदकालः|वेदकाले]] महता प्रमाणेन विकसिता अभवत् । [[बौद्धधर्म:|बौद्धधर्मस्य]] उन्नतिः-अवनतिः च, भारतस्य सुवर्णयुगं, यवनानाम् आक्रमणं, यवनानां शासनं, अन्यदेशीयानां शासनम् इत्येतेषु कालेषु भारतीयसंस्कृतेः विस्तारः, विविधता च अधिका अभवत् । [[भारतम्|भारतस्य]] धार्मिकाणि आचरणानि, [[भाषा|भाषाः]], पद्धतयः, सम्प्रदायाः च गतेभ्यः ५०००वर्षेभ्यः अस्याः अनन्यसंस्कृतेः साक्षिरूपेण सन्ति । विभिन्नानां धर्माणां, सम्प्रदायानां संयोजनम् अपि जातम् अस्ति भारतीयसंस्कृतौ । एतस्याः संस्कृतेः प्रभावः जगतः अन्यासां संस्कृतीनाम् उपरि अपि जातः अस्ति महता प्रमाणेन । ==[[धर्मः]]== [[हिन्दुधर्मः|हिन्दुधर्मस्य]], [[बौद्धधर्म:|बौद्धधर्मस्य]], [[जैनधर्म:|जैनधर्मस्य]], सिख्-धर्मस्य जन्मभूमिः भारतम् । समग्रे विश्वे एव अब्रहां धर्माणाम् अनन्तरस्य स्थानम् अस्ति भारतीयधर्माणाम् । तत्रापि हिन्दुधर्मः जगति एव तृतीयः महाधर्मः । चतुर्थे स्थाने अस्ति बौद्धधर्मः । एतयोः द्वयोः धर्मयोः अनुयायिनः १.४ शतकोट्यपेक्षया अधिकाः सन्ति । भारतं विश्वे एव महान् धार्मिकवैविद्यतायाः देशः । अत्रत्यानां जनानां जीवने अद्यापि धर्मः निर्णायकं पात्रं निर्वहति । भारतस्य प्रमुखः धर्मः हिन्दुधर्मः । यतः अत्रत्यायाः जनसंख्यायाः ८०.४ % अपेक्षया अपि अधिकाः हिन्दुधर्मम् अनुसरन्ति । १३.४% जनाः [[इस्लाम|इस्लां]] धर्मम् अनुसरन्ति । सिख्-जैन-बौद्धधर्माणां जनाः न केवलं भारते अपि तु विश्वस्य सर्वेषु भागेषु व्याप्ताः सन्ति । विश्वस्य अन्येषां मतानां क्रैस्त-झोराश्ट्रियन्-यहूद्य-बहायि-मतानाम् अनुयायिनः अपि अल्पप्रमाणेन सन्ति अत्र । तैः सह नास्तिकाः आज्ञेयतावादिनः चापि सन्ति भारते । ==समाजः== ===स्थूलपरिचयः=== भारतीयसंस्कृतिः व्यवस्थितां सामाजिकश्रेणीव्यवस्थाम् अनुसरति इति वदति यूजिन्मेकरः । अत्रत्यान् बालान् बाल्यारभ्य एव कर्तव्यविषये, स्थानमानविषये च बोधयन्ति इति वदति सः । देवः अथवा काचित् अतीतशक्तिः अस्माकं जीवनस्य निर्णयं करोति इति भारतीयानां विश्वासः । धर्मसदृशाः बहवः विभिन्नाः विषयाः समाजस्य विभागं कुर्वन्ति । पवित्राः अपवित्राः च वृत्तयः एतेषां विभागस्य प्रबलम् आयुधम् अस्ति । इदमिदानीं नगरप्रदेशेषु तादृशाः विभागाः न्यूनाः जाताः सन्ति । विभक्तकुटुम्बम् इदानीं भारतीयसमाजस्य केन्द्रं जायमानम् अस्ति । हिन्दुधर्मे [[गोत्रम्|“गोत्रम्”]] इत्येतत् अनुसृत्य विशिष्टाः कौटुम्बिकसम्बन्धाः निर्मिताः भवन्ति । पितृवंशस्य क्रमेण [[कुलम्|“कुलम्”]] इत्येतत् अपि जन्मनः समनन्तरम् एव प्राप्यते । ग्रामीणेषु प्रदेशेषु एकस्य कुटुम्बस्य ३-४ वंशश्रेण्याः (Generation) जनाः एकत्र एव वसन्ति । तत्र गृहस्य ज्येष्ठः गृहस्य समस्याः परिहरति । भारते भौगोलिकचलनं न्यूनम् एव । पोषकाणाम् उद्योगम् एव पुत्राः अनुसरन्ति । अनिवार्यतां विना व्ययम् अथवा प्रदर्शनार्थं क्रियमाणं व्ययं न इच्छन्ति भारतीयाः । ते तं “दुर्गुणः” इति वदन्ति । समानतां समाजसेवां च भारते प्रोत्साहयन्ति । ===कुटुम्बव्यवस्था=== [[चित्रम्:Hindu marriage ceremony offering.jpg|thumb|200px|right|हिन्दुविवाहे वधूवरौ]] भारते बहुभ्यः शतकेभ्यः प्राक् अविभक्तकुटुम्बपद्धतिः आसीत् । परन्तु इदानीं नगरप्रदेशेषु विभक्तकुटुम्बपद्धतिः अनुस्रियमाणा अस्ति । मता-पिता, पुत्राः, स्नुषाः, पौत्राः, प्रपौत्राः – एवं क्रमेण सर्वे अपि एकत्र एव वसन्ति । कुटुम्बस्य ज्येष्ठः एव अस्य अविभक्तकुटुम्बस्य प्रमुखः । सः एव कुटुम्बसम्बद्धेषु विषयेषु निर्णयान् स्वीकरोति । सः एव कुटुम्बस्य नीतिनियमान् निरूपयति च । कुटुम्बस्य अन्ये सर्वे सदस्याः तान् नियमान् पालयन्ति । नियोजितः विवाहः भारतीयसमाजस्य अन्यदेकं वैशिष्ट्यम् । अयं सम्प्रदायः अनेकेभ्यः शतकेभ्यः पूर्वमेव आचरणपथे अस्ति । इदानीम् अपि भारतीयेषु कुटुम्बेषु नियोजिताः विवाहाः एव भवन्ति अधिकसंख्यया । वधू-वरयोः पोषकाः वा कुटुम्बस्य यजमानः वा एतादृशान् विवाहान् निश्चिनोति । तत्र यद्यपि वधू-वरयोः अभिप्रायं पृच्छन्ति तथापि कौटुम्बिकपृष्ठभूमिका, [[जातिः]], [[जातकम्|जातकम्]], सामाजिकस्थानम् इत्यादयः विषयः अपि परिगण्यन्ते । विवाहः तदनन्तरस्य समग्रस्य जीवनस्य प्रक्रिया इति चिन्तयन्ति भारतीयाः । तस्मादेव कारणात् भारते [[विच्छेदनम्|विच्छेदनस्य]] प्रमाणम् अत्यल्पम् । “युनैटेड् स्टेट्स्” इत्यनेन सह तोलयामः चेत् भारते जायमानां विच्छेदनानां प्रमाणं केवलं १.१% । तत्रापि नियोजितविवाहेषु विच्छेदनस्य प्रमाणम् इतोऽपि अल्पम् । भारतीयानां नाम्नि अपि वैविध्यम् अस्ति । अस्य पृष्ठभूमिका अपि महती भवति । भारतीये समाजे जन्मनः अनन्तरं नामकरणम् इति कुर्वन्ति । सोऽपि नामकरणकार्यक्रमः प्रदेशानुगुणं विभिन्नः भवति । भारतीयानां नाम्नि अपि धर्मस्य जातेः च प्रभावः महान् अस्ति । भारतीयाः विभिन्नानां भाषाणाम् उपयोगं कुर्वन्ति । यद्यपि भारतीये समाजे स्त्रीपुरुषौ समानौ इति शासनेन परिगण्यते तथापि तै विभिन्नानि कार्याणि एव निर्वहतः । सामान्यतया महिलाः गृहकार्याणि निर्वहन्ति, पुरुषाः च धनसम्पादनस्य वा कुटुम्बनिर्वहणस्य वा कार्यं कुर्वन्ति । बहुषु भारतीयकुटुम्बेषु स्त्रीणां नाम्ना कापि सम्पत्तिः न भवति । महिलासम्बद्धाः नियतकालिकाः अपि प्रकाश्यन्ते भारते । तासु फेमिना, गृहशोभा, वुमन्स एरा च सुप्रसिद्धाः । ===प्राणिवैविध्यम्=== [[चित्रम्:Lion waiting in Namibia.jpg|thumb|150px|right|'''कश्चन सिंहः''']] प्राणिवैविध्यम् अपि भारतीयसंस्कृतेः उपरि महान्तं प्रभावण् जनयति । भारते प्रसिद्धाः [[पञ्चतन्त्रकथाः]], [[जातककथाः]] च प्राणिनां द्वारा एव अस्मान् नीतिं बोधयन्ति । एताः कथाः उपयुज्य भारते बालान् बाल्यादारभ्य एव नीतिमार्गयुतान् कुर्वन्ति । हिन्दुधर्मे [[गौः|धेनुः]] अहिंसायाः प्रतीका । सा गोमाता इत्येव उक्ता अस्ति । प्राणिहिंसा महापापम् इति चिन्तयन्ति भारतीयाः । सर्वेऽपि प्राणिनः भगवतः एव सृष्टिः इति चिन्त्यते भारते । ===[[उत्सवाः]]=== विविधानां [[धर्मः|धर्माणाम्]] आश्रयभूमिः [[भारतम्|भारतम्]] । अतः एव अत्रत्या संस्कृतिः अपि वैविध्यमयी । तस्मात् एव कारणात् भारते विभिन्नाः [[उत्सवाः|उत्सवाः]] आचर्यन्ते । तादृशाः उत्सवाः चतुर्धा विभज्यन्ते । [[धार्मिकपर्वाणि|धार्मिकपर्वाणि]], [[प्रादेशिकपर्वाणि|प्रादेशिकपर्वाणि]], [[राष्ट्रियपर्वाणि|राष्ट्रियपर्वाणि]], [[जयन्त्युत्सवाः|जयन्त्युत्सवाः]] च इति । [[स्वातन्त्र्यदिनम्|स्वातन्त्र्यदिनं]], [[गणतन्त्रदिनम्|गणतन्त्रदिनम्]] इत्यादीनि राष्ट्रियपर्वाणि । [[दीपावलिः|दीपावली]], [[नवरात्रम्|नवरात्रं]], [[गणेशचतुर्थी|गणेशचतुर्थी]], [[क्रिस्मस्|क्रिस्मस्]], [[गुड्-फ्रैडे|गुड्-फ्रैडे]], [[रम्जान्|रम्जान्]], [[ईद्-उल्-फितर्|ईद्-उल-फितर्]] इत्यादीनि धार्मिकपर्वाणि, [[बुद्धजयन्ती|बुद्धजयन्ती]], [[महावीरजयन्ती|महावीरजयन्ती]], [[बसवजयन्ती|बसवजयन्ती]], [[गुरुनानकजयन्ती|गुरुनानकजयन्ती]], [[दत्तजयन्ती|दत्तजयन्ती]] इत्यादयः जयन्त्युत्सवाः । [[ओणम्|ओणम्]] (केरले आचर्यते), [[द्रीपर्व|द्रीपर्व]] ([[अरुणाचलप्रदेशः|अरुणाचलप्रदेश]]स्य जैरोखातप्रदेशे निवसन्तः अपाटानिस्-जनाः आचरन्ति), [[बोणम्|बोणम्]] (तेलङ्गाणप्रदेशे आचर्यते),[[राजप्रभा|राजप्रभा]] ([[ओड़िशा|ओरिस्सा]]राज्ये आचर्यते) इत्यादीनि प्रादेशिकपर्वाणि । ==[[आहारः|आहारपद्धतिः]]== [[चित्रम्:Indiandishes.jpg|thumb|'''भारतीयव्यञ्जनानि''']] विभिन्नानां सस्यमूलनाम् उपस्करपदार्थाणाम् उपयोगेन वैविध्यमयः आहारः सज्जीक्रियते भारते । प्रायः जगति अन्यत्र कुत्रापि एतावन्तः आहारपदार्थाः वा सिद्धाः आहारप्रकाराः वा न सन्ति । भारतस्य वैशिष्ट्यम् एतदपि । प्रतिराज्यम् अपि विभिन्नाः आहारपदार्थाः निर्मीयन्ते भारते । तत्रापि राज्येषु अपि प्रतिमण्डलम् उपमण्डलं वा पुनः विभिन्नाः आहारपदार्थाः निर्मीयन्ते । एकस्मिन्नेव राज्ये विभिन्नेषु प्रदेशेषु विभिन्नाः आहारपदार्थाः वर्धन्ते, निर्मीयन्ते च । अतः भारतस्य आहारसम्पत्तिः विभिन्ना विशिष्टा वैज्ञानिकी च । अत्रत्यः आहारः द्विधा विभक्तः । [[शाकाहारः]] [[मांसाहारः]] चेति । सस्यजन्याः आहारपदार्थाः शाकाहारः इति, प्राणिजन्याः आहारपदार्थाः च मांसाहारः इति उच्यते सामान्यतया । तत्रापि पुनः अपवादाः सन्ति एव । उदाहरणार्थं – [[दुग्धम्|दुग्धं]] यद्यपि प्राणिजन्यः आहारः तथापि मांसाहारत्वेन न परिगण्यते । भारते [[पाकशास्त्रम्|पाकशास्त्रं]] किञ्चित् शास्त्रत्वेन परिगणितम् अस्ति । स्थूलतया अत्रत्या आहारपद्धतिः पञ्चधा विभज्यते । [[औत्तरेया आहारपद्धतिः]], [[दाक्षिणात्या आहारपद्धतिः]], [[पौर्वीया आहारपद्धतिः]], [[पाश्चिमात्या आहारपद्धतिः]], [[ऐशान्या आहारपद्धतिः]] चेति । भारतीयाः आहाराः जगति एव सुप्रसिद्धाः सन्ति । [[चित्रम्:Vegetarian Curry.jpeg|thumb|'''भारतीयेषु भोजनेषु अन्यतमम्''']] भारतस्य उपरि आक्रमणं कृत्वा शासनं कृतवतां पर्षियन्नानां, मुघलानाम्, ब्रिटिशानां, फ्रेञ्च्-डच्-जनानां प्रभावः भारतस्य आहारस्य उपरि अपि जातः अस्ति । “तन्दूररोतिका” इत्याख्यस्य खाद्यविशेषस्य मुलस्थानम् अस्ति मध्य-एष्या । भारते वर्धताम् उपस्करपदार्थाणां वाणिज्यं जगति सर्वत्र प्रचलति । तादृशानाम् उपस्कराणां वाणिज्येन एव अरब्-जनाः धनिकाः सञ्जाताः । [[वास्गोडगामः|वास्कोडगामः]], [[क्रिस्टोफर्-कोलम्बस्|क्रिस्टोफर्-कोलम्बस]]सदृशानां नूतनजलमार्गस्य अन्वेषणस्य अपि प्रेरणा अभवत् सः एव वाणिज्यव्यवहारः । भारतीयमूलीयः “करि” (सारः) इत्याख्यः खाद्यविशेषः समग्रे एष्याखण्डे एव प्रसिद्धः अस्ति । सः अद्यतनजगति “प्यान्-एषियन्” इत्येव उच्यते । ==वेषभूषणम्== [[चित्रम्:Styles of Sari.jpg|thumb|170px|left|'''विभिन्नाः शाटिकाधरणशैल्यः''']] भारतीयानां वेषभूषणम् अत्यन्तं विशिष्टम् अस्ति जगति एव । जगति अन्यत्र कुत्रापि एतावन्ति वेषभूषणानि न सन्ति एव । दक्षिणभारतीयानां वेषं भिन्नम्, उत्तरभारतीयानां वेषं भिन्नम् । [[शाटिका|“शाटिका”]] भारतीयमहिलनां साम्प्रदायिकं वेषम् । उत्तरभारते [[गघ्राचोली|गाघ्रचोली]] (लेहेङ्ग) अपि महता प्रमाणेन उपयुज्यते । [[वेष्टिः|वेष्टिः]] पुरुषाणां साम्प्रदायिकं वेषम् अस्ति । उत्तरभारते [[पादांशुकम्|पादांशुकं]], [[करांशुकम्|करांशुकं]] च उपयुज्यते महता प्रमाणेन । तत्रापि दक्षिणभारते अपि केरलीयानां शाटिका भिन्ना । महाराष्ट्रियाणां शाटिका भिन्ना । कर्णाटकस्य शाटिका भिन्ना । कदाचित् शाटिका समाना चेदपि धरणशैली विभिन्ना भवति । इदानीं भारतस्य साम्प्रदायिकानां वेषाणां स्थानम् आधुनिकवेषैः अलङ्कृतम् अस्ति । इदानीम् अपि ग्रामीणप्रदेशेषु साम्प्रदायिकं वेषमेव धरन्ति सामान्यतया । भारते प्रायः सर्वविधम् अपि वेषं प्राप्यते । विश्वस्य सर्वेषां देशाणां वस्त्राणि प्राप्यन्ते भारते । वार्षिकीं फ्याषन्मेलाम् आयोजयत् देहलीनगरं भारतस्य फ्याषन्-राजधानी इत्येव उच्यते । [[देहली|देहली]], [[चेन्नै|चेन्नै]], [[अहमदाबाद् मण्डलम्|अहमदाबाद्]], [[पुणे|पुणे]] इत्यादीनि जनप्रियाणि वस्त्रक्रयणस्य स्थानानि । भारतीयाः महिलाः अलङ्कारप्रियाः प्राचीनकालादारभ्य अपि । ताः सौन्दर्यवर्धनार्थं बहूनि भूषणानि धरन्ति । [[वज्रम्|वज्रेण]], [[मणिः|मणिना]], [[सुवर्णम्|स्वर्णेन]], [[रजतम्|रजतेन]], अन्यलोहेन वा निर्मितानि आभूषणानि प्रसिद्धानि । इदानीम् अन्यविधानि आभूषणानि अपि धरन्ति । तादृशेषु आभूषणेषु [[कण्ठहारः|कण्ठहाराः]], [[कङ्कणम्|कङ्कणानि]], [[कर्णाभरणम्|कर्णाभरणानि]], [[अङ्गुलीयकम्|अङ्गुलीयकानि]], [[नूपुरम्|नूपुराणि]], [[केयूरम्|केयूराणि]], [[मेखला|मेखलाः]], [[चूडामणिः|चूडामणिः]], [[नासाभरणम्|नासाभरणानि]] च सामान्यतया भारते सर्वत्र महिलाः धरन्ति । भारतीयानां भूषणेषु प्रमुखं स्थानं वहति [[तिलकम्|“तिलकम्”]] । तत्रापि महिलानां विषये तिलकस्य प्रामुख्यम् अधिकम् । पूर्वं भारते विवाहिताः महिलाः केवलं ललाटे रक्तवर्णस्य कुङ्कुमं धरन्ति स्म । परन्तु इदानीं सर्वाः महिलाः (अविवाहिताः अपि) धरन्ति । तिलकम् अपि इदानीं विभिन्नानां वर्णानाम् आकाराणां च भवति । तत् तिलकं महिलानां तृतीयं नेत्रम् इति मन्यते । ==[[साहित्यम्]]== ===[[इतिहासः]]=== प्राचीनं भारतीयं साहित्यं मौखिकरूपेण एव प्रसारितम् अभवत् । भारतस्य सर्वप्रथमं लिखितं साहित्यम् ऋग्वेदमन्त्राः । अयं [[ऋग्वेदः|ऋग्वेदः]] [[संस्कृतम्|संस्कृत]]भाषया एव लिखितः वर्तते । १५०० तः १२०० (BCE) अवधौ लिखितः वर्तते ऋग्वेदः । संस्कृतस्य महाकाव्ये इति प्रख्याते [[रामायणम्|रामायणं]] [[महाभारतम्|महाभारतं]] च प्रथमशतकस्य अन्तिमभागे रचिते । प्राचीनं संस्कृतसाहित्यं प्रथमशतकस्य आरम्भवर्षेषु समृद्धरूपेण वर्धितम् । [[तमिळ्|तमिळुभाषायाः]] “सङ्गम”साहित्यम् अपि अस्मिन् एव अवधौ रचितम् । मध्यकालावधौ [[कन्नड|कन्नडभाषायाः]], [[तेलुगु|तेलुगु]]भाषायाः च साहित्यकृषिः आरब्धा । ९ शतके कन्नडस्य, ११ शतके तेलुगुभाषायाः च साहित्यकृतयः रचिताः अभवन् । १२ शतके [[मलयाळम्|मलयाल]]भाषया अपि साहित्यं रचितम् । अस्मिन् एव अवधौ [[बङ्गाला|बङ्गाल]]भाषायाः, [[मराठी भाषा|मराठीभाषायाः]], [[हिन्दी|हिन्दीभाषायाः]], [[पर्षियन्|पर्षियन्भाषायाः]], [[उर्दु|उर्दुभाषायाः]] च साहित्यरचना आरब्धा । [[ज्ञानपीठप्रशस्ति:|ज्ञानपीठप्रशस्तिः]], [[केन्द्रसाहित्य अकादमी फेलोषिप्|केन्द्रसाहित्य-अकादमी-फेलोषिप्]] च भारते साहित्यक्षेत्रे कृतभूरिपरिश्रमाणां कृते दीयमाना अत्युत्तमा प्रशस्तिः । कन्नडभाषया समग्रे भारते एव अत्यधिकसंख्यया ज्ञानपीठप्रशस्तिः प्राप्ता अस्ति । एतावता कन्नडे [[कर्णाटकस्य ज्ञानपीठप्रशस्तिविजेतारः|अष्ट]] [[साहित्यकाराः|साहित्यकाराः]] ज्ञानपीठप्रशस्तिं प्राप्तवन्तः सन्ति । तथैव हिन्दीभाषया ६, बङ्गालीभाषया ५, मलयालभाषया ४, मराठी, [[गुजराती|गुजराती]], उर्दु, [[ओडिसी|ओडिसी]] भाषाभिः ३ ज्ञानपीठप्रशस्तयः प्राप्ताः सन्ति । ===[[काव्यम्]]=== ऋग्वेदस्य कालादारभ्य भारतस्य काव्यपरम्परा बलिष्ठा एव अस्ति । काव्यस्य सङ्गीतप्रकारकैः सह महान् सम्बन्धः आसीत् । धार्मिकजागरणाय अस्य उपयोगः महता प्रमाणेन कृतः दृश्यते [[भारतस्य इतिहासः|भारतस्य इतिहासस्य]] अवलोकनेन । भारतीयाः लेखकाः तत्त्वज्ञानिनः च महान्तः प्रतिभावन्तः कवयः अपि आसन् । भारतस्य स्वातन्त्र्यान्दोलनावसरे काव्येन राष्ट्रियतायाः अहिंसायाः अस्त्ररूपेण महत्त्वभूतं पात्रं निरूढम् आसीत् । आधुनिककाले [[रवीन्द्रनाथठाकुरः|रवीन्द्रनाथठाकूर]]स्य तथा [[के एस् नरसिंहस्वामी|के.एस्. नरसिंहस्वामिनः]] काव्ये सः एव सम्प्रदायः दृश्यते । तथैव [[बसवण्णः|बसवण्णस्य]] वचनानि, [[कबीरः|कबीरस्य]] पदानि, [[पुरन्दरदासः|पुरन्दरदास]]स्य देवनामानि च मध्यकालस्य उत्तमानि उदाहरणानि । ===[[महाकाव्यानि]]=== रामायणं महाभारतं च भारतस्य अत्यन्तं प्राचीने तथा अद्यापि जनप्रिये महाकाव्ये स्तः । एतयोः ग्रन्थयोः विविधाः आवृत्तयः [[थाइलैंड|थाय्लेण्ड्]], [[मलेष्या|मलेष्या]], [[इण्डोनेष्या|इण्डोनेष्या]] प्रभृतिषु देशेषु सन्ति । तेषु देशेषु रामायणं महाभारतं च आग्नेय-एष्याराष्ट्राणां महाकाव्ये इत्येव वर्णिते स्तः । एताभ्यां महाकाव्याभ्यां सहैव तमिळुभाषायाः [[शिलप्पदिगारम्|“शिलप्पदिगारं]], [[मणिमेगलै|मणिमेगलै]], [[सिवक चिन्तामणि|सिवकचिन्तामणि]], [[तिरुटक्कतेवर्|तिरुटक्कतेवर्]], [[कुन्दलकेसि|कुन्दलकेसि]] इति पञ्च महाकाव्यानि अपि सन्ति । यद्यपि रामायणमहाभारतविषये स्थानीयभाषाभिः लिखितः बह्व्यः कृतयः सन्ति तथापि ताः महाकाव्यत्वेन न परिगण्यन्ते । उदाहरणार्थं – तमिळुभाषायाः [[कम्ब रामायणम्|“कम्बरामायणम्”]], कन्नडस्य [[पम्पः|आदिकविना पम्पेन]] रचितं [[पम्पभारतम्|“पम्पभारतं”]], [[कुमारवाल्मीकिः|कुमारवाल्मीकिना]] लिखितं [[तोरवे रामायणम्|“तोरवे रामायणं”]], [[कुमारव्यासः|कुमारव्यासेन]] रचितं [[कर्नाटभारतकथामञ्जरी|“कर्नाटभारतकथामञ्जरी”]], हिन्दीभाषायाः [[रामचरितमानसम्|“रामचरितमानसं”]], मलयालभाषायाः [[अध्यात्मरामायणम्|“अध्यात्मरामायणम्”]] इत्यादयः । ==प्रदर्शककलाः== ===[[सङ्गीतम्]]=== भारते बहुविधानि सङ्गीतप्रकाराणि सन्ति । [[जानपदसङ्गीतम्|जानपदसङ्गीतं]], [[भजनम्|धार्मिकसङ्गीतं]], [[सुगमसङ्गीतम्|सुगमसङ्गीतं]], [[शास्त्रीयसङ्गीतम्|शास्त्रीयसङ्गीतं]], पाप्-सङ्गीतम् इत्यादीनि । [[सामवेदः|सामवेदः]] भारतीयपरम्परयाः प्राचीनतमं सङ्गीतम् । श्रौतयज्ञादिषु सामवेदस्य मन्त्राः सङ्गीतक्रमेण गीयन्ते । भारतस्य शास्त्रीयसङ्गीतस्य उपरि हिन्दुग्रन्थानां प्रभावः महान् अस्ति । शास्त्रीयसङ्गीतं [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्नाटिक्]] तथा [[हिन्दुस्थानि|हिन्दुस्तानी]] इति द्विधा विभक्तम् अस्ति । भारतीयसङ्गीतस्य सहस्रशः वर्षाणाम् इतिहासः अस्ति । दासश्रेष्ठः [[पुरन्दरदासः|पुरन्दरदासः]] '''कर्नाटिकसङ्गीतस्य पितामहः''' इति उच्यते । पुरन्दरदासेन “पुरन्दरविठल” इति अङ्कितनाम्ना ४,७५,००० कीर्तनानि रचितानि सन्ति इति विश्वासः । किन्तु इदानीं वयं केवलं १००० कीर्तनानि केवलं प्राप्तवन्तः स्मः । ===[[नृत्यम्]]=== भारतीये नृत्यप्रकारे अपि [[जानपदनृत्यम्|जानपदं]], [[शास्त्रीयनृत्यम्|शास्त्रीयं]] चेति विधद्वयम् अस्ति । [[पञ्जाब्|पञ्जाबस्य]] [[भाङ्ग्रा|भाङ्ग्रा]], [[असम|अस्सामस्य]] [[बिहु|बिहु]], [[जार्खण्ड|जार्खण्डस्य]] तथा [[ओड़िशा|ओरिस्सायाः]] [[छौ|छौ]], [[राजास्थानम्|राजस्थानस्य]] [[घूमर्|घूमर्]], [[गुजरातम्|गुजरातस्य]] [[दाण्डिया|दाण्डिया]], [[गरबा|गर्बा]] च, [[कर्णाटकम्|कर्णाटकस्य]] [[यक्षगानम्|यक्षगानं]], [[महाराष्ट्रम्|महाराष्ट्रस्य]] [[लावणी|लावणी]], [[गोवा|गोवायाः]] [[देखनी|देखनी]] इत्येतानिप्रसिद्धानि जानपदनृत्यप्रकारकाणि । निरूपणतन्त्रयुक्तान्, पौराणिकांशयुक्तान् च भारतस्य अष्टविधान् नृत्यप्रभेदान् “राष्ट्रिय-सङ्गीत-नृत्य-नाटक-अकादमी” शास्त्रीयनृत्यत्वेन परिगणितवती अस्ति । ते च प्रभेदाः – [[तमिऴ्‌नाडु|तमिळुनाडु]]राज्यस्य [[भरतनाट्यम्‌|भरतनाट्यम्]], [[उत्तरप्रदेशः|उत्तरप्रदेश]]स्य [[कथक्|कथक्]], [[केरळम्|केरळस्य]] [[कथाकेळी]], [[मोहिनीआट्टम्|मोहिनीआट्टं]] च, [[आन्ध्रप्रदेशः|आन्ध्रप्रदेश]]स्य [[कूचुपुडि|कूचुपुडि]], [[मणिपुरम्|मणिपुरस्य]] [[मणिपुरि|मणिपुरि]], [[ओड़िशा|ओडिशायाः]] [[ओडिस्सी|ओडिस्सि]], [[असम|अस्साम]]राज्यस्य [[सात्रिया|सात्रिया]] च । विश्वस्य अत्यन्तं पुरातनयुद्धकला अस्ति [[कलारियप्पट्टु|कलारियप्पट्टु]] अथवा कलारि । [[मल्लपुराणम्|“मल्लपुराणम्”]] इति कृतौ तस्याः युद्धकलायाः विषयः पठ्यरूपेण संरक्षितः अस्ति । [[बौद्धधर्मः|बौद्धधर्मः]] यथा भारततः [[चीना|चीनादेशं]] प्रति प्रसृतः तथैव कलारियुद्धकला अपि भारततः चीनादेशं प्रति गत्वा कालान्तरे सः नृत्यप्रभेदः [[कुङ्ग्-पू|“कुङ्ग्-पू”]] इति युद्धकलारूपेण विश्वप्रसिद्धः सञ्जातः । '''“गट्क”, “पेहल्वानि”, मल्लयुद्धम्”''' इत्यादीनि अनन्तरकाले उद्भूताः युद्धकलाः । एताः विहाय अपि बह्व्यः सुप्रसिद्धाः युद्धकलाः सन्ति । ===[[नाटकम्|नाटकं]] तथा [[रङ्गभूमिः|रङ्गभूमिः]]=== नृत्यस्य तथा सङ्गीतस्य इव भारतीयस्य नाटकस्य अपि सुदीर्घः इतिहासः अस्ति । [[भासः|भासस्य]] नाटकानि एव भारतस्य अत्यन्तं पुरातनानि नाटकानि । [[कालिदासः|कालिदास]]स्य शाकुन्तलं, [[मेघदूतम्|मेघदूतं]] च तदानीन्तनं सुप्रसिद्धं नाटकम् । माकिं २००० वर्षाणि यावत् पुरातनं केरलस्य [[कुटियाट्टम्|कुटियाट्टं]] रङ्गकला इदानीमपि अस्तित्वे विद्यमाना अत्यन्तं पुरातनरङ्गकला । एषा रङ्गकला [[भरतमुनिः|भरतमुनेः]] [[नाट्यशास्त्रम्|नाट्यशास्त्रम्]] एव पूर्णतया अनुसरति । भासस्य नाटकानि अनया रङ्गकलया प्रदर्शितानि सुप्रसिद्धानि नाटकानि । कालिदासस्य [[अभिज्ञानशाकुन्तलम्|अभिज्ञानशाकुन्तलं]], [[विक्रमोर्वशीयम्|विक्रमोर्वशीयं]], [[मालविकाग्निमित्रम्|मालविकाग्निमित्रं]] च, [[हर्षः|हर्षस्य]] [[नागानन्दम्|नागानन्दम्]] इत्यादीनि अपि नाटकानि कुटियाट्टं-रङ्गकलामाध्यमेन सुचारुतया प्रदर्शितानि । भारते सर्वत्र अपि प्रायः जानपदनाटकानि बहु जनप्रियाणि सन्ति । तेन सहैव ग्रामीणप्रदेशेषु पाञ्चालिकाभिः एव नट्यमाना “........” इत्याख्या रङ्गकला अस्ति । एषा रङ्गकला द्वितीयशतके एव आसीत् । एषा अपि अत्यन्तं प्राचीना रङ्गकला अस्ति । पाणिनीयकृतेः पतञ्जलिभाष्ये अपि अस्याः रङ्गकलायाः उल्लेखः अस्ति । ==दृश्यकलाः== ===चित्रकला=== [[चित्रम्:Meister des Mahâjanaka Jâtaka 001.jpg|thumb|left|'''अजन्तागुहासु विद्यमानं जातककथायाः चित्रम्''']] भारतीयचित्रकलायाः प्रथमं पदचिह्नं प्रगैतिहासिककाले शिलानाम् उपरि उत्कीर्णेषु चित्रेषु दृश्यते । “पेट्रोग्लिप्” इति उच्यमानानि शिलासु उत्कीर्णानि चित्राणि “भीमबेट्क” इति स्थाने प्राप्तानि सन्ति । तेषु कानिचित् शिलायुगीयानि । गृहस्य प्रवेशद्वारं तथा अतिथिप्रकोष्ठस्य भित्तयः च बहुविधैः चित्रैः अलङ्करणं तदानीन्तनकाले सामान्यं गृहकार्यम् इव आसीत् इति वदति “डराग्” इत्यस्य पठ्यसिद्धान्तः, उपाख्यानविचारः च । [[अजन्ता]], बाग्, [[एल्लोरा]], सिट्टनवासल् इत्यादिषु गुहासु, देवालयेषु च लिखितानि चित्राणि तदानीन्तलजनानां प्रकृतिप्रीतिं प्रदर्शयन्ति । भारतस्य आरम्भिकमध्यकालीना कला [[हिन्दुधर्मः|हिन्दु]]-[[बौद्धधर्मः|बौद्ध]]-[[जैनधर्मः|जैन]]जनैः अभिव्यक्ता । इदानीमपि भारते प्रतिदिनं गृहात् बहिः रङ्गवल्लीलेखनम् अस्ति एव । [[राजा रविवर्मा|राजा रविवर्मा]] भारतस्य मध्यकालीनः श्रेष्ठः चित्रकारः । [[मधुबनिचित्रकला]], [[मैसूरुचित्रकला]], [[रजपूतचित्रकला]], [[तञ्जावूरुचित्रकला]], [[मोघलचित्रकला]] – इत्यादयः भारतीयचित्रकलायाः केचन पभेदाः । [[महाराष्ट्रम्|महाराष्ट्र]]स्य [[मुम्बई|मुम्बयी]]नगरे विधमानं जहाङ्गीर-आर्ट-ग्यालरी, [[कर्णाटकम्|कर्णाटक]]स्य [[मैसूरुमण्डलम्|मैसूरुनगरे]] विद्यमानः प्रासादः च भारतीयचित्रकलायाः उत्कृष्टानि उदाहरणानि । [[नन्दलालबोसः|नन्दलालबोसः]], [[एस्.एच्.राझा]], [[गीतावधेरी]], [[जैमिनीराय्]], [[अतुलदोडिया]], बोसकृष्णमाचारी देवज्योती रे, [[शिबुनटेशन्]] [[बि वेङ्कटेशप्पः]] इत्यादयः भारतीयाः आधुनिकचित्रकाराः । ===शिल्पकला=== [[चित्रम्:Ellora Caves, India, Religious meeting inside ancient Buddhist cave temple.jpg|thumb|200px|left|एल्लोरागुहायां विद्यमानं बुद्धशिल्पम्]] [[चित्रम्:WLA lacma Celestial Nymph ca 1450 Rajasthan.jpg|thumb|100px|right|राजस्थाने विद्यमानं महिलाशिल्पम्]] भारते शिल्पकला सिन्धुखातसंस्कृतिकाले एव आसीत् । तत्र प्राप्तानि शिलाशिल्पानि, कांस्यशिल्पानि च एतम् अंशं दृढीकुर्वन्ति । अतः शिल्पकला भारतस्य अत्यन्तं प्राचीनकलासु अन्यतमा । हिन्दु-बौद्ध-जैन-धर्माणां वृद्ध्यनुगुणं भारते अत्यन्तं कठिना कांस्यशिल्पकला अपि संवृद्धा । अजन्ता-एल्लोरा-देवालयाः महाशिलाभिः एव निर्मिताः । तासां शिलानाम् उपरि एव चित्राणि उत्कीर्णानि । तेषां देवालयानां निर्माणार्थम् इष्टिका वा वज्रचूर्णं वा न उपयुक्तम् एव । गुप्तानां काले ( ४ शतकतः ६ शतकाभ्यन्तरे) शिल्पकला अत्यन्तम् उन्नतस्थितिं प्राप्नोत् । अस्य कालस्य शिल्पानि अत्यन्तं सूक्ष्मविन्यासयुक्तानि, कलानिपुणनि च आसन् । एषा शैली तथा च भारतस्य अन्यभागस्य शिल्पकलाशैल्यः च भारतस्य शास्त्रीयकलायाः उदयस्य कारणीभूताः अभवन् । आग्नेय-एष्या, केन्द्रीय-एष्या, पूर्व-एष्याप्रदेशेषु विकसिता शिल्पकला अपि बौद्ध-हिन्दुशिल्पकलायै अद्भुतं योगदानम् अयच्छत् । ===वास्तुशिल्पकला=== [[चित्रम्:UmaidBhawan Exterior 1.jpg|thumb|150px|right|'''राजस्थाने विद्यमानः उम्मैदभवनप्रासादः''']] भारतीयायाः वास्तुशिल्पकलायाः देशस्य कालस्य च बहुमुखाभिव्यक्तिः अस्ति । तथैव निरन्तरं नूतनान् अंशान् आत्मसात् कुर्वती एव वर्धिता । अस्य परिणामरूपेण अत्यद्भुताः वास्तुकृतयः निर्मिताः अभवन् । भारतीयवास्तुशिल्पकलायाः मूलं [[सिन्धुखातसंस्कृतिः]] (२६००-१९००) । तदवधौ निर्मितानि सुसज्जितानि नगराणि गृहाणि च अस्य उदाहरणरूपेण सन्ति । तेषां निर्माणे धर्मस्य वा प्रभुत्वस्य वा पात्रं न दृश्यते । मौर्यशासनकाले, गुप्तसाम्राज्यकाले च [[अजन्ता]], [[एल्लोरा]], [[साञ्चीस्तूपः|साञ्चीस्तूप]]सदृशाणि बहूनि बौद्धवास्तुसङ्कीर्णानि निर्मितानि अभवन् । अनन्तरं दक्षिणभारते अपि बहवः देवालयाः निर्मिताः । ते च [[कर्णाटकम्|कर्णाटक]]स्य [[बेलूरु|बेलूरुनगरे]] विद्यमानः [[चेन्नकेशवदेवालयः|चेन्नकेशवदेवालयः]], [[हळेबीडु|हळेबीडु]]नगरे विद्यमानं [[होय्सलेश्वरदेवालयः]], सोमनाथपुरे विद्यमानः [[केशवदेवालयः]], तञ्जावूरुनगरे विद्यमानः [[बृहदेश्वरदेवालयः]], [[कोनार्क्|कोनार्क]]नगरे विद्यमानः [[सूर्यदेवालयः]], [[श्रीरङ्गम्|श्रीरङ्गे]] विद्यमानः श्रीरङ्गनाथस्वामीदेवालयः, भट्टिप्रोलुनगरे विद्यमानः [[बुद्धस्तूपः|बुद्धस्तूपः]] इत्यादयः । भारतस्य वास्तुशास्त्रस्य पारम्परिकशैली “फेङ्ग् शु” शैल्याः भारतीयं रूपम् । एतया एव शैल्या भारते तदानीन्तनकाले नगरगोजना कृता दृश्यते । का शैली प्रथमा, का च कां शैलीम् अनुसृता इति इदानीमपि अस्पष्टम् अस्ति । “फेङ्ग् शु” शैली समग्रे विश्वे सर्वत्र उपयुज्यते । यद्यपि वास्तुकलायाः फेङ्ग् शुशैल्याः च साम्यता अस्ति तथापि द्वे अपि शैल्यौ भिन्ने एव । वास्तुकला गृहे शक्तिसञ्चारस्य समन्वयं करोति । गृहे कानि कानि वस्तूनि क्व भवेयुः, के च प्रकोष्ठाः कुत्र भवेयुः इति वदति वास्तुशास्त्रम् । फेङ्ग् शुशैली एतं विचारं न वदति । [[चित्रम्:Bangkok Grand Palace.JPG|thumb|100px|right|'''बौद्धदेवालयः''']] कालान्तरे पश्चिमस्य इस्लामिक्-शैली अपि भारतस्य वास्तुकलायाम् अन्तर्भूता । अनेन नूतनस्य सम्प्रदायस्य उदयः अभवत् । [[फतेपुर् सिक्रि]], [[ताज् महल्]], [[गोल् गुम्बज़]], [[कुतुब् मिनार्]], [[देहली|देहल्यां]] विद्यमानं रक्तवर्णस्य दुर्गम् इत्यादीनि अस्याः शैल्याः उदाहरणानि । तदनन्तरं ब्रिटिशजनानां शासनकाले इण्डोसार्सेनिक्, युरोपियन् गोथिक् शैल्यौ अपि भारतस्य वास्तुकलायाम् अन्तर्भूतम् । [[विक्टोरिया मेमोरियल्]] अथवा विक्टोरिया टिर्मिनल् अस्य उत्तमम् अदाहरणम् । एष्याखण्डस्य बहुषु देशेषु [[बौद्धधर्म:]] व्यापकरूपेण प्रसृतः इति कारणात् तत्र सर्वत्र भारतस्य वास्तुकला अपि प्रसृता अभवत् । देवालयस्य पुरतः विद्यमानः उन्नतः भागः – [[स्तूपः]], देवालयस्य उपरि विद्यमानः उन्नतः भागः – [[शिखरम्]], [[गोपुरम्]], [[द्वारम्]] अथवा तोरणम् इत्यादिकं सर्वम् अपि भारतीयवास्तुकलायाः एव उदाहरणम् । मुम्बईनगरे विद्यमानं “[[नारिमन् पाइण्ट्]]” आर्ट्-डेको-शैल्याः उदाहरणम् । ==विहारः तथा क्रीडा== [[चित्रम्:Kerala boatrace.jpg|thumb|200px|left|ओणं पर्वावसरे पम्बानद्याम् आयोजिता सर्पनौकाचालनस्पर्धा]] [[चित्रम्:Indian hockey team 1928 Olympics.jpg|thumb|200px|right|१९२८तमस्य वर्षस्य भारतीयः हाकीगणः]] भारते बहुविधाः [[क्रीडाः]] विकसिताः सन्ति । आधुनिके काले “मार्षल् आर्ट्” इति यत् उच्यते तदपि भारतस्य पुरातनक्रीडासु अन्ततमा क्रीडा । युद्धकलाः सर्वाः अपि भारते एव जन्म प्राप्य विदेशेषु प्रसृताः । ताः एव युद्धकलाः इदानीं बहुविधानि परिवर्तनानि प्राप्य तत्र प्रसिद्धाः सन्ति । भारतस्य ग्रामप्रदेशेषु याः क्रीडाः क्रीड्यन्ते ताः एव भारतस्य साम्प्रदायिकक्रीडाः । ब्रिटिशानां शासनकाले परिचिताः [[हाकीक्रीडा|यष्टिकन्दुकक्रीडा]], [[फुट्बाल्-क्रीडा|पादकन्दुकक्रीडा]], [[क्रिकेट्-क्रीडा|पट्टिकाकन्दुकक्रीडा]] च इदानीं भारते जनप्रियाः सन्ति । हाकीक्रीडा भारतस्य राष्ट्रियक्रीडा अस्ति । क्रिकेट्-क्रीडा न केवलं भारते अपि तु समग्रे उपखण्डे एव प्रसिद्धा अस्ति । अद्य क्रिकेट् मनरञ्जनमाध्यमत्वेन, वृत्तिरूपेण चापि प्रसिद्धा अस्ति । फोलो-क्रीडा अपि भारते जनप्रिया जाता अस्ति । भारते पुरातनकालतः अपि प्रसिद्धाः सन्ति काश्चन क्रीडाः याः अद्यापि क्रीड्यन्ते । उदाहरणार्थं – [[द्यूतक्रीडा]] (अक्षक्रीडा), [[अश्वचालनं]], [[भारोन्नयनं]], [[मृगया]], [[तरणं]], [[धावनकला]], [[मल्लयुद्धं]], [[रथचालनं]], [[धनुर्बाणस्पर्धा]] इत्यादयः । चतुरङ्गक्रीडा (चेस्) भारते प्राचीनकालादारभ्य अपि अस्ति । अस्याः जन्म अभवत् भारते एव । एताः विहाय अपि भारते इस्पीट्, केरं, [[टेबल्-टेनिस्-क्रीडा|काष्ठपीठफलककन्दुकक्रीडा]], [[बास्केट्बाल्-क्रीडा|करण्डककन्दुकक्रीडा ]], [[वालीबाल्-क्रीडा|करकन्दुकक्रीडा]], [[बैडमिण्टन्|बैडमिण्टन्]], [[गोल्फ्-क्रीडा|विविधयष्टिकन्दुकक्रीडा]] अपि इदानीं क्रीड्यन्ते । ==जनप्रियाः माध्यमाः== ===दूरदर्शनम्=== [[चित्रम्:Braun HF 1.jpg|thumb|150px|right|'''किञ्चित् दूरदर्शनम्''']] १९५९तमे वर्षे देहल्यां शिक्षणोद्देशस्य प्रायोगोकप्रसारार्थं प्रथमवारं भारते दूरदर्शनस्य आरम्भः अभवत् । भारतीया दूरदर्शनवाहिनी १९७०तमे दशके आरब्धा । १९८२तमे वर्षे पवृत्तम् एषियन् गेम्स् भारतस्य दूरदर्शनस्य प्रसारे महाक्रान्तिम् एव अकरोत् । तस्मिन्नेव वर्षे दूरदर्शनस्य प्रसारः वर्णयुतः सञ्जातः । रामायणं, महाभारतं च तदवधौ प्रसारिताः जनप्रियाः कार्यक्रमाः । तावत्पर्यन्तं दूरदर्शनस्य एका एव वाहिनी कार्यं करोति स्म । तदनन्तरम् अपरा DD2 इति वाहिनी आरब्धा । तस्यां वाहिन्यां प्रादेशिकाः कार्यक्रमाः अपि प्रसार्यन्ते स्म । १९९१तमे वर्षे सर्वकारः दूरदर्शनक्षेत्रं केबल् टेलिविषन् प्रसारार्थं मुक्तम् अकरोत् । तदनन्तरं वाहिनीनां संख्या अधिका जाता । तासु वाहिनीषु प्रसार्यमाणाः कुटुम्बकेन्द्रिताः धारावाहिन्यः बहु जनप्रियाः सन्ति । [[File:Indian Bollywood film clapperboard icon Nuvola.png|thumb|150px|left|'''भारतीयचलच्चित्रम्''']] ===चलनचित्रम्=== भारते मुम्बयीमूलीयं हिन्दी-चित्रोद्यमं बालिवुड् इत्येव प्रसिद्धम् अस्ति । बङ्गाली, कन्नड, मलयाली, मराठी, तमिल्, तेलुगु चित्रोद्यमानि अपि भारतीयं चित्रोद्यमं वैविद्यमयम् अकुर्वन् । चलनचित्राणां निर्माणस्य संख्यानुगुणं, विक्रियमाणानां चिटिकानां संख्यानुगुणं च भारतीयं चित्रोद्यमं विश्वे एव अत्यधिकानां चित्राणां निर्माणस्य उद्यमम् इति प्रसिद्धम् अस्ति । भारतीयं चित्रोद्यमं विश्वप्रसिद्धान् निदेशकान्, निर्मापकान् च परिचाययत् । तेषु प्रसिद्धाः [[सत्यजित् रे]], [[रित्विक् घटक्]], [[गुरुदत्]], [[के. विश्वनाथः]], [[अदूर् गोपालकृष्णन्]], [[गिरीशकासरवळ्ळि]], [[शेखरकपूर्]], [[हृषीकेशमुखर्जी]], [[गिरीशकार्नाड्]], [[जि.वि.अय्यर्]], [[शङ्करनाग्]] इत्यादयः । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.namami.org/index.htm Indian Govt. Site devoted to preserving manuscripts and making them available] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426043238/http://www.namami.org/index.htm |date=2012-04-26 }} * [http://www.spicmacay.com Society for Promotion of Indian Art and Culture amongst Youth (SPIC MACAY)] * [http://www.culturopedia.com Treasure House of India's Art and Culture] * [http://www.indiancultureonline.com IndianCultureOnline.com – Indian Culture Photos+Detail Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019105020/http://indiancultureonline.com/ |date=2019-10-19 }} * [https://web.archive.org/web/20120426043238/http://www.rajasthan-holiday-tour.com/explore-culture.html North India Culture] * [http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/Culture/culture.html Culture Coverage] * [http://www.kamat.com/indica/culture/ An Introduction to Indian Culture] * [http://www.thecolorsofindia.com/ Culture of India] [[वर्गः:प्राचीनसंस्कृतयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] avxsi47rf7labd79rswsi780yczbjf2 2.1 तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः 0 14795 502201 501841 2026-11-16T22:08:01Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502201 wikitext text/x-wiki ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== उद्दिष्टः समाहितचित्तस्य योगः। कथं व्युत्थितचित्तोऽपि योगयुक्तः स्यादित्येतदारभ्यते— नातपस्विनो योगः सिद्ध्यति। अनादिकर्मक्लेशवासनाचित्रा प्रत्युपस्थितविषयजाला चाशुद्धिर्नान्तरेण तपः सम्भेदमापद्यत इति तपस उपादानम्। तच्च चित्तप्रसादनमबाधमानमनेनासेव्यमिति मन्यते। स्वाध्यायः प्रणवादिपवित्राणां जपो मोक्षशास्त्राध्ययनं वा ईश्वरप्रणिधानं सर्वक्रियाणां परमगुरावर्पणं तत्फलसंन्यासो वा ॥१॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:साधनापादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] aabfpgnb32ftemo49hs6p1m9z1h9wab ईश्वरनिरुपणम् 0 15347 502250 480003 2026-11-16T22:48:08Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502250 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणेता पतञ्जलिः]] सांख्योक्त –पञ्चविंशति-तत्त्वेभ्योऽतिरिक्तं योगशास्रे ईश्वरतत्त्वमपि स्वीकृतम् । योगसूत्रस्य् कर्त्रा पतञ्जलिना ईश्वरस्य लक्षणम् एवं प्रकारेण निर्दिष्टम्- “क्लेशकर्म विपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः” इति । अर्थात् अविद्या-अस्मिता –राग –द्वेष-अभिनिवेशेभ्यो रहितः चित्तश्थवासनाभिः सर्वथा अस्पृष्टश्च पुरुष विशेषः पुरि अर्थात् प्राणिशरीरे शेते अतएव आत्मा इत्यपि उच्यते । अर्थात् इन्द्रियसमूहे अधिष्ठातृरुपेण स्थितः चैतन्यस्वरुपः आत्मा एव पुरुषो भवति । अयमेव योगदर्शनस्य ईश्वरो वर्तते । योगदर्शने प्रतिपादितः ईश्वर मुक्तजीवः कैवल्यमुपगतो योगी वा नास्ति अपितु तदपेक्षया भिन्नो विद्यते । मुक्तजीवः अथवा केवली पुरुषः पूर्वसांसारिकबन्धनेभ्यो मुक्तो भवति किन्तु ईश्वरस्तु सदैव मुक्तो भवति । प्रकृतौ लीनः पुरुषोऽपि ईश्वरोनास्ति । ईश्वरः सर्वदा इच्छाज्ञान-क्रियारुपाभिः शक्तिभिः सम्पन्नो भवति । एताः शक्तयोऽपि ईश्वरे स्वाभाविक्य एव सन्ति । अनादिकालादेव ईश्वरे एताः विद्यन्ते । ईश्वरश्चैतत्प्रभावात् एव ऐश्वर्यसम्पन्नोऽस्ति । जीवानुग्रह ईश्वरस्य प्रधानः गुणोऽस्ति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[https://web.archive.org/web/20110904122650/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at [[Project Gutenberg]] *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508061546/http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html |date=2015-05-08 }} {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} [[वर्गः:योगदर्शनम्]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] ekh2ccz15s8c8ij9f7padrszwsvbg77 अनाश्रितः कर्मफलं... 0 16820 502241 501721 2026-11-16T22:21:21Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502241 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''श्रीभगवानुवाच :'''अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।''' :'''स सन्न्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ १ ॥''' अयं [[भगवद्गीता]]याः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य प्रथमः(१) श्लोकः । ==पदच्छेदः== अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः सः सन्न्यासी च योगी च न निरग्निः न च अक्रियः ॥ ==अन्वयः== यः कर्मफलम् अनाश्रितः कार्यं कर्म करोति सः सन्न्यासी च योगी च (भवति) । निरग्निः न, अक्रियः च न भवति । == शब्दार्थः == :यः = यः पुरुषः :कर्मफलम् = कर्मणः प्रयोजनम् :अनाश्रितः = अनालम्बमानः :कार्यम् = कर्तव्यम् :कर्म = कृत्यम् :करोति = आचरति :सः = सः पुरुषः :सन्न्यासी च = यतिः च :योगी च = युक्तः च :निरग्निः न = अग्निसाध्यश्रौतकर्मपरित्यागी न भवति :अक्रियः च = अग्निनिरपेक्षस्मार्तकर्मपरित्यागी अपि :न = न भवति । == अर्थः == यः कर्मफलम् अनपेक्षमाणः कर्म करोति सः सन्न्यासी इति उच्यते । सः एव योगी अपि ।अग्नित्यागमात्रेण कोऽपि जनः सन्न्यासी न भवति । कर्मत्यागमात्रेण कोऽपि जनः योगी अपि न भवति । (अग्निरक्षणं गृहस्थस्य धर्मः । सन्न्यासाश्रमस्वीकारावसरे अग्नित्यागः क्रियते ।) ==शाङ्करभाष्यम्== अतीतानन्तराध्यायान्ते ध्यानयोगस्य सम्यग्दर्शनं प्रत्यन्तरङ्गस्य सूत्रभूताः श्लोकाः स्पर्शान्कृत्वा बहिरित्यादय उपदिष्टास्तेषां वृत्तिस्थानीयोऽयं षष्ठोऽध्यायआरभ्यते, तत्र ध्यानयोगस्य बहिरङ्गं कर्मेति यावद्धयानयोगारोहणासमर्थस्तावद्गृहस्थेनाधिकृतेन कर्तव्यं कर्मेत्यतस्तत्स्तौति-अनाश्रित इति। ननु कर्म कारणमुच्यतइति विशेषणादारूढस्य च शमेनैव संबन्धकरणात्। आरुरुक्षोरारूढस्य च शमः कर्म चोभयं कर्तव्यत्वेनाभिप्रेतं चेत्स्यात्तदारुरुक्षोरारूढस्य चेति शमकर्मविषयभेदेनविशेषणं विभागकरणं चानर्थकं स्यात्। तत्राश्रमिणां कश्चिद्योगमारुरुक्षुर्भवत्यारूढश्च कश्चिदन्ये नारुरुक्षवो न चारूढास्तानपेक्ष्यारुरुक्षोरारूढस्य चेति विशेषणंयविभागकरणं चोपपद्यत एवेति चेत्। न। तस्यैवेति वचनात्। पुनर्योगग्रहणाच्च योगारूढस्येति य आसीत्पूर्वं योगमारुरुक्षुस्तस्यैवारूढस्य शम एव कर्तव्यं कारणं योगफलंषप्रत्युच्यत इति। अतो न यावज्जीवं कर्तव्यत्वप्राप्तिः कस्यचिदपि कर्मणः, योगविभ्रष्टवचनाच्च। गृहस्थस्य चेत्कर्मिणो योगो विहितः षष्ठेऽध्याये स योगविभ्रष्टोऽपिकर्मगतिं कर्मफलं प्राप्नोतीति तस्य नाशाशङ्कानुपपन्ना स्यात्। अवश्यं हि कृतं कर्म काम्यं नित्यं वा मोक्षस्य नित्यत्वादनारभ्यत्वे स्वं फलमारभत एव। नित्यस्यच कर्मणो वेदप्रणाणावबुद्धत्वात्फलेन भवितव्यमित्यवोचाम, अन्यथा वेदस्यानर्थक्यप्रसङ्गादिति। नच कर्मणि सत्युभयविभ्रष्टवचनमर्थवत्, कर्मिणोविभ्रंशकारणानुपपत्तेःपकर्म कृतमीश्वरे संन्यस्येत्यतः कर्तरि कर्म फलं नारभत इति चेत्। नेश्वरे संन्यासस्याधिकतरफलहेतुत्वोपपत्तेः। मोक्षायैवेति चेत्स्वकर्मणां कृतानामीश्वरे न्यासोमोक्षायैव न फलान्तराय, योगसहितो योगच्च विभ्रष्ट इत्यतस्तं प्रति नाशाशङ्का युक्तैवेति चेत्। न। 'एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः', 'ब्रह्मचारिव्रत स्थितः',इति कर्मसंन्यासविधानात्। नचात्र ध्यानकाले स्रीसहायत्वाशङ्का येनैकाकित्वं विधीयते। नच गृहस्थस्य निराशीरपरिग्रह इत्यादिवचनमनुकूलम्। उभयविभ्रष्टप्रश्नानुपपत्तेश्च।अनाश्रित इत्यनेन कर्मिण एव संन्यासित्वं योगित्वं चोक्तं, प्रतिषिद्धं च निरग्नेरक्रियस्य च संन्यासित्वं योगित्वं चेति चेत्। न। ध्यानयोगं प्रति बहिरङ्गस्यसतः कर्मणः फलाकाङ्क्षा संन्यासस्तुतिपरत्वात्। न केवलं निरग्निरक्रिय एव संन्यासी योगी च किं तर्हि कर्म्यपि कर्मफलासंङ्ग संन्यस्य कर्मयोगमनुति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 01]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] 4o697lfi1zmewnbguc8zm4j7183quye आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं... 0 16822 502249 501727 2026-11-16T22:40:19Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502249 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।''' :'''योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ३ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य तृतीयः(३) श्लोकः । ==पदच्छेदः== आरुरुक्षोः मुनेः योगं कर्म कारणम् उच्यते योगारूढस्य तस्य एव शमः कारणम् उच्यते ॥ ==अन्वयः== योगम् आरुरुक्षोः मुनेः कर्म कारणम् उच्यते । योगारूढस्य तस्य एव (कर्मसन्न्यासे) शमः कारणम् उच्यते । == शब्दार्थः == :योगम् = ज्ञानयोगम् :आरुरुक्षोः = आरोढुमिच्छतः :मुनेः = मुनीभविष्यतः गृहस्थस्य :कर्म = कर्माचरणम् :कारणम् = साधनम् :उच्यते = कथ्यते :योगारूढस्य = ज्ञानयोगम् आरूढस्य :तस्य एव = मुनीभूतस्य तस्यैव :शमः = उपशमः :कारणम् = ज्ञानपरिपाके साधनम् :उच्यते = निगद्यते । == अर्थः == समत्वबुद्धिरूपं योगं यः आरोढुम् इच्छति तस्य निष्कामबुद्ध्या कर्माचरणं तत्र कारणं भवति । यदा तादृशं योगम् आरूढः तदा तु ज्ञानपरिपाके शमः कारणं भवति । ==शाङ्करभाष्यम्== ध्यानयोगस्य फलनिरपेक्षः कर्मयोगो बहिरङ्गं साधनमिति तं संन्यासत्वेन स्तुत्वाधुना कर्मयोगस्य ध्यानयोगसाधनत्वं दर्शयति-आरुरुक्षोरिति। आरुरुक्षोरारोढुमिच्छतोऽनारूढस्यध्यानयोगेऽवस्थातुमशक्तस्यैवेत्यर्थः। कस्यारुरुक्षोर्मुनेः कर्मफलसंन्यासिन इत्यर्थः। किमारुरुक्षोर्योगं कर् कारणं साधनमुच्यते, योगारूढस्य पुनस्तस्यैव शमउपशमः सर्वकर्मभ्यो निवृत्तिः कारणं योगारूढत्वस्य साधनमुच्यत इत्यर्थः। यावद्यावत्कर्मभ्य तावत्तावन्निरायासस्य जितेन्द्रियस्य चित्तं समाधीयते, तथा सति सझटिटि योगारूढो भवति। तथाचोक्तं व्यासेन 'नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं यथैकता समता सत्यता च। शीलं स्थितिर्दण्डनिधानमार्जवं ततस्ततश्चोपरमः क्रियाभ्यः'इति ।।3।। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 03]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] olf0ftkx20n2bg1h8sl3g3b94z4ukrv यदा हि नेन्द्रियार्थेषु... 0 16823 502300 501761 2026-11-17T03:58:06Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502300 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।''' :'''सर्वसङ्कल्पसन्न्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ४ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य चतुर्तः(४) श्लोकः । ==पदच्छेदः== यदा हि न इन्द्रियार्थेषु न कर्मसु अनुषज्जते सर्वसङ्कल्पसन्न्यासी योगारूढः तदा उच्यते ॥ ==अन्वयः== यदा हि इन्द्रियार्थेषु न अनुषज्जते, कर्मसु (अपि) न तदा सर्वसङ्कल्पसन्न्यासी योगारूढः उच्यते । == शब्दार्थः == :यदा हि = यस्मिन् समये :इन्द्रियार्थेषु = शब्दादिषु विषयेषु :न अनुषज्जते = न सक्तो भवति :कर्मसु = कर्माचरणेषु अपि :न (अनुषज्जते) = न सक्तो भवति :तदा = तस्मिन् समये :सर्वसङ्कल्पसन्न्यासी = सर्वेषाम् इन्द्रियविषयाणां तत्साधनानां च श्रवणादिक्रियाणां परित्यक्ता :योगारूढः = ज्ञानयोगम् आरूढः :उच्यते = वर्ण्यते । == अर्थः == यदा पुरुषः इन्द्रियार्थेषु रूपरसगन्धादिषु तत्साधनेषु दर्शनास्वादनघ्राणादिषु कर्मसु च आसक्तो न भवति तदा तस्य तेषु विषयेषु तत्साधनेषु च कर्मसु इच्छैव न भवति । तदानीं सः ज्ञानयोगम् आरूढः अर्थात् ज्ञानवान् इति उच्यते । ==शाङ्करभाष्यम्== अथेदानीं कदा योगारूढो भवतीत्युच्यते-यदेति। यदा समाधीयमानचित्तो योगी हीन्द्रियार्थेष्विन्द्रियाणामर्थः शब्दादयस्तेष्विन्द्रियार्थेषु कर्मसु च नित्यनैमित्तिककाम्यप्रतिशिद्धेषुप्रयोजनाभावबुद्धया नानुषज्जतेऽनुषङ्गं कर्तव्यताबुद्धिं न करोतीत्यर्थः। सर्वसंकल्पसंन्यासी सर्वान्संकल्पानिहामुत्रार्थकामहेतून्संन्यसितु शीलमस्येति स सर्वसंकल्पसंन्यासीयोगारूढः प्राप्तयोग इत्येतत्तदा तस्मिन्कालउच्यते। सर्वसंकल्पसंन्यासीति वचनात्सर्वांश्च कामान्सर्वाणि च कर्माणि संन्यसेदित्यर्थः। संकल्पमूला हि सर्वे कामाः ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 04]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] smo5kqmf6zbh9mdibi8s0okls18igcf उद्धरेदात्मनात्मानं... 0 16824 502251 501728 2026-11-16T22:52:40Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502251 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।''' :'''आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य पञ्चमः(५) श्लोकः । ==पदच्छेदः== उद्धरेत् आत्मना आत्मानं न आत्मानम् अवसादयेत् आत्मा एव हि आत्मनः बन्धुः आत्मा एव रिपुः आत्मनः ॥ ==अन्वयः== आत्मानम् आत्मना उद्धरेत् । आत्मानं न अवसादयेत् । आत्मा एव हि आत्मनः बन्धुः । आत्मा एव आत्मनः रिपुः । == शब्दार्थः == :आत्मानम् = स्वम् :आत्मना = विषयसङ्गरहितेन मनसा :उद्धरेत् = उन्नयेत् :आत्मानम् = स्वम् :न अवसादयेत् = न नाशयेत् :आत्मा एव = मनः एव :आत्मनः = स्वस्य :बन्धुः = बान्धवः :आत्मा एव = विषयसङ्कविशिष्टं मनः एव :आत्मनः = स्वस्य :रिपुः = शत्रुः । == अर्थः == संसारसागरे निमग्नम् आत्मानं विषयसङ्गरहितेन मनसा उद्धारयेत् न तु कदापि विषयसविशिष्टेन संसारसागरे पुनः निमज्जयेत् । कुतः? विषयसङ्गरहितं मनः आत्मनः पोषकम् । तत्सङ्गसहितं तु मनः आत्मनो मारकम् । ==शाङ्करभाष्यम्== यदैवं योगारूढस्तदा तेनात्मात्मनोद्धृतो भवति संसारादनर्थव्रातात्, अतः उद्धरेत्संसारसागरे निमग्नमात्मानात्मानं तत उदूर्ध्वं हरेदुद्धरेत् योगारूढतामापादयेदित्यर्थः।नात्मानमवसादयेन्नाधो नयेन्नाधो गमयेत्। आत्मैव हि यस्मादात्मनो बन्धु। नह्यन्यः कश्चिद्वन्धुर्यः संसारमुक्ते भवति। बन्धुरपि तावन्मोक्षं प्रति प्रतिकूल एवस्नेहादिबन्धनायतनत्वात्। तस्माद्युक्तमवधारणमात्मैव ह्यात्मनो बन्धुरिति। आत्मैव रिपुः शत्रुर्योऽन्योऽपकारी बाह्यः शत्रुः सोऽप्यात्मप्रयुक्त एवेति युक्तमेवाबधारणमात्मैवरिपुरात्मन इति।।5।। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 05]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] 1g7yt16r436qqwcz4ln56njhirala1g बन्धुरात्मात्मनस्तस्य... 0 16829 502287 501750 2026-11-17T02:45:12Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502287 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।''' :'''अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य षष्ठः(६) श्लोकः । ==पदच्छेदः== बन्धुः आत्मा आत्मनः तस्य येन आत्मा एव आत्मना जितः अनात्मनः तु शत्रुत्वे वर्तेत आत्मा एव शत्रुवत् ॥ ==अन्वयः== येन आत्मना आत्मा एव जितः तस्य आत्मनः आत्मा बन्धुः । अनात्मनः तु आत्मा एव शत्रुवत् शत्रुत्वे वर्तेत । == शब्दार्थः == :येन = येन पुरुषेण :आत्मना = स्वेन :आत्मा एव = मनः एव :जितः = विषयेभ्यः निवर्तितम् :तस्य = तादृशस्य पुरुषस्य :आत्मा = मनः :आत्मनः = स्वस्य :बन्धुः = हितः :अनात्मनः तु = अवशीकृतमनस्कस्य तु :आत्मा एव = मनः एव :शत्रुवत् = शत्रुवत् :शत्रुत्वे = अपकरणे :वर्तेत = स्यात् । == अर्थः == येन पुरुषेण मनः विषयेभ्यः विमुखीकृतं तस्य मनः बन्धुवत् हितकारि । यस्तु तादृशो न भवति तस्य तदेव मनः शत्रुवत् पीडाकारी । विषयासक्तं मनः बन्धकम्, तद्रहितं तु मोचकमिति यावत् । ==शाङ्करभाष्यम्== आत्मैव बन्धुरात्मैवं रिपुरात्मन इत्युक्तं तत्र किंलक्षण आत्मनो बन्धुः किंलक्षणो वात्मनो रिपुरुत्युच्यते-बन्धुरात्मात्मनस्तस्य तस्यात्मनः स आत्मा बन्धुर्येनात्मनात्मैवजितः आत्मा कार्यकरणसंघातो येन जितोवशीकृतः। जितेन्द्रिय इत्यर्थः। अनात्मनस्त्वजितात्मनस्तु शत्रुत्वे शत्रुभावे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्। यथाऽनात्मा शत्रुरात्मनोऽपकारे वर्तेतेत्यर्थः।।6।। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 06]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] jpep5lzyjs1l4676mkpgwjxzc21ztvn जितात्मनः प्रशान्तस्य... 0 16839 502265 501734 2026-11-17T00:49:22Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502265 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।''' :'''शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ७ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य सप्तमः(७) श्लोकः । ==पदच्छेदः== जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ==अन्वयः== शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः प्रशान्तस्य जितात्मनः परमात्मा समाहितः । == शब्दार्थः == :शीतोष्णसुखदुःखेषु = शीते उष्णे सुखे दुःखे च सति :द्स्तथा = एवम् :मानापमानयोः = सम्मानापमानयोः सतोः :प्रशान्तस्य = रागद्वेषशून्यस्य :जितात्मनः = वशीकृतचित्तस्य :परमात्मा = परमात्मा :समाहितः = समाधेः विषयो भवति । == अर्थः == यः जितमनस्कः भवति, रागद्वेषशून्यश्च भवति तस्य परमात्मा समाधेःविषयो भवति । सः शीतोष्णयोः सुखदुःखयोः, मानापमानयोश्च समानः भवति । ==शाङ्करभाष्यम्== जितात्मन इति। जितात्मनः कार्यकरणादिसंघात आत्मा जितो येन स जितात्मा तस्य जितात्मनः प्रशान्तस्य प्रसन्नान्तःकरणस्य सतः संन्यासिनः परमात्मा समाहितः । साक्षादात्मभावेनवर्तत इत्यर्थः । किंच शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानेऽपमाने च मानापमानयोः पूजापरिभवयोः ।।7।। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 07]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] fzbud5kd6glf56wyz6kgydfetj1ipk1 ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा... 0 16889 502268 501736 2026-11-17T00:57:49Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502268 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।''' :'''युक्तइत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ८ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य अष्टमः(८) श्लोकः । ==पदच्छेदः== ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थः विजितेन्द्रियः युक्तः इति उच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ==अन्वयः== ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः विजितेन्द्रियः युक्तः योगी इति उच्यते । == शब्दार्थः == :ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा = ज्ञानानुभवसन्तुष्टचित्तः :कूटस्थः = निर्विकारः :समलोष्टाश्मकाञ्चनः = मृत्पाषाणसुवर्णेषु समानबुद्धिः :विजितेन्द्रियः = वशीकृतेन्द्रियः :युक्तः = समाहितचित्तः :योगी इति = योगी इति :उच्यते = अभिधीयते । == अर्थः == गुरुणा उपदिष्टस्य ज्ञानेन प्रत्यक्षानुभवेन च यस्य चित्तं प्रसन्नं वर्तते यश्च निर्विकारः यश्च इन्द्रियाणां वशीकर्ता वर्तते, यस्य च मृत्पिण्डे पाषणे सुवर्णे च समानताबुद्धिः सञ्जाता, तादृशः समाधौ मग्नः योगी इति कथ्यते । (ज्ञानं शास्त्रोक्तपदार्थानां परिज्ञानम् । विज्ञानं शास्त्रतो ज्ञातानां तथा एव स्वानुभवविषयीकरणम् ।) ==शाङ्करभाष्यम्== ज्ञानेति। ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा ज्ञानं शास्रोक्तपदार्थानां परिज्ञानं, विज्ञानं तु शास्रतो ज्ञातानां तथैव स्वानुभवकरणं ताभ्यां ज्ञानविज्ञानाभ्यां तृप्तःिसंजातालंप्रत्यय आत्मान्तकरणं यस्य स ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थोऽप्रकम्प्यो भवतीत्यर्थः। विजितेन्द्रियश्च। य ईदृशो युक्तः समाहित इति स उच्यते कथ्यते।स योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनो लोष्टाश्मकाञ्चनानि समानि यस्य स समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।।8।। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 08]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] jmmlsvghgjj2lwz96catb2mxcxqpzew सुहृन्मित्रार्युदासीनम्... 0 16890 502324 501776 2026-11-17T05:25:54Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502324 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।''' :'''साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ९ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य नवमः(९) श्लोकः । ==पदच्छेदः== सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु साधुषु अपि च पापेषु समबुद्धिः विशिष्यते ॥ ==अन्वयः== सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु साधुषु पापेषु अपि च समबुद्धिः विशिष्यते । == शब्दार्थः == :सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु = सुहृत् ,मित्रम्, उदासीनः, मध्यस्थः, द्वेष्यः, बन्धुः, इत्येतेषु, :साधुषु = सज्जनेषु :पापेषु अपि च = दुर्जनेषु च :समबुद्धिः = तुल्यमतिः :विशिष्यते = अतिरिच्यते । == अर्थः == सुहृत् मित्रम्, शत्रुः, मध्यस्थः, द्वेष्यः, बन्धुः, साधवः, पापिनः च इत्येतेषु सर्वेषु अपि यः रागद्वेषशून्यः भवति सः योगारूढेषु उत्तमः । (सुहृत् स्वभावेनैव उपकर्ता, मित्रम् स्नेहेन उपकर्ता, अरिः स्वभावेन अपकर्ता, उदासीनः विवदमानयोः उभयोरपि तिरस्कारकः, मध्यस्थः विवदमानयोः उभयोरपि हिताकाङ्क्षी, द्वेष्यः कारणविशेषेण अपकर्ता, बन्धुः सम्बन्धेन उपकर्ता) ==शाङ्करभाष्यम्== किंच-सुहृदित्यादिश्लोकार्धमेकपदम्। सुहृदिति प्रत्यपकारमनपेक्ष्योपकर्ता। मित्रं स्नेहवान्। अरिः शत्रुः। उदासीनो न कस्यचित्पक्षं भजते। मध्यस्थो यो विरुद्धयोरुभयोर्हितैषी।द्वेष्य आत्मनोऽप्रियः। बन्धुः संबन्धित्येतेषु साधुषु शास्रानुवर्तिष्वपि च पापेषु प्रतिषिद्धकारिषु सर्वेष्वेतेषु समबुद्धिः कः किंकर्मेत्यव्यापृतबुद्धिरित्यर्थः।विशिष्यते विमुच्यत इति वा पाठान्तरम्। योगारूढानां सर्वेषामयमुत्तम इत्यर्थः। विशिष्यते। 'विमुच्यते' इति वा पाठान्तरम्। योगारूढानां सर्वेषामयमुत्तम इत्यर्थः।।9।। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 01]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] d3n0ggfoam4usmovbprdjk2fshjx8gn योगी युञ्जीत सततम्... 0 16892 502305 501766 2026-11-17T03:59:59Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502305 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।''' :'''एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ १० ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य दशमः(१०) श्लोकः । ==पदच्छेदः== योगी युञ्जीत सततम् आत्मानं रहसि स्थितः एकाकी यतचित्तात्मा निराशीः अपरिग्रहः ॥ ==अन्वयः== यतचित्तात्मा निराशीः अपरिग्रहः एकाकी योगी रहसि स्थितः सततम् आत्मानं युञ्जीत । == शब्दार्थः == :यतचित्तात्मा = नियतमनोदेहः :निराशीः = अपगततृष्णः :अपरिग्रहः = परिग्रहरहितः :एकाकी = सहायरहितः :योगी = योगी :रहसि = विजने :स्थितः = वर्तमानः :सततम् = सदा :आत्मानम् = मनः :युञ्जीत = योजयेत् (समाधिमग्नं कुर्यात्) । == अर्थः == योगी जनान्तरेण रहितः, वशीकृतचित्तः, तृष्णाविहीनः परिग्रहशून्यश्च सन् निर्जनप्रदेशे स्थित्वा मनः सततम् आत्मविषयकं कुर्यात् । ==शाङ्करभाष्यम्== अत एवमुत्तमफलप्राप्तये योगी ध्यायी युञ्जीत समादध्यात्सततं सर्वदात्मानमन्तः करणं रहस्येकान्ते गिरिगुहादौ स्थितः सन्नेकाक्यसहायः। रहसि स्थित एकाकी चेति विशेषणात्संन्यासं।कृत्वेत्यर्थः। यतचित्तात्मा चित्तमन्तःकरणमात्मा देहश्च संयतौ यस्य स यतचित्तात्मा निराशीर्वीततृष्णोऽपरिग्रहश्च। परिग्रहरहित इत्यर्थः। संन्यासित्वेऽपित्यक्तसर्वपरिग्रहः सन्युञ्जीतेत्यर्थः ।।10।। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 10]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] h7ry40wpayb1bekjuza3dn4jrs3jbwf ६.११ शुजौ देशे प्रतिं... 0 16894 502327 501578 2026-11-17T05:48:49Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502327 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।''' :'''नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ११ ॥''' ==पदच्छेदः== शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरम् आसनम् आत्मनः नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ==अन्वयः== अग्रिमश्लोकः [[६.१२ तत्रैकाग्रं मनः...]] द्रष्टव्यः । == शब्दार्थः == अग्रिमश्लोकः [[६.१२ तत्रैकाग्रं मनः...]] द्रष्टव्यः । अग्रिमश्लोकः [[६.१२ तत्रैकाग्रं मनः...]] द्रष्टव्यः । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 11]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] eyjapvjbfct39wom889bzo5g47eikis शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य... 0 16895 502314 501770 2026-11-17T04:52:35Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502314 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।''' :'''नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ११ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य एकादशः(११) श्लोकः । ==पदच्छेदः== शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरम् आसनम् आत्मनः नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ==अन्वयः== अग्रिमश्लोकः [[६.१२ तत्रैकाग्रं मनः...]] द्रष्टव्यः । == शब्दार्थः == अग्रिमश्लोकः [[६.१२ तत्रैकाग्रं मनः...]] द्रष्टव्यः । == अर्थः == अग्रिमश्लोकः [[६.१२ तत्रैकाग्रं मनः...]] द्रष्टव्यः । ==शाङ्करभाष्यम्== अथेदानीं योगं युञ्जत आसनाहारविहारादीनां योगसाधनत्वेन नियमो वक्तव्यः। प्राप्तयोगस्य लक्षणं तत्फलादि चेत्यत आरभ्यते। तत्रासनमेव तावत्प्रथममुच्यते-शुचाविति।शुचौ शुद्धे विविक्ते स्वभावतः संस्कारतो वा देशे स्थाने प्रतिष्ठाप्य स्थिरमचलमात्मन आसनं नात्युच्छ्रितं नातीवोच्छ्रितं नाप्यतिनीचं तच्च चैलमजिनं कुशाश्चोत्तरेयस्मिन्नासने तदासनं चैलाजिनकुशोत्तरम्। पाठक्रमाद्विपरीतोऽत्र क्रमश्चैलादीनाम् ।।11।। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 11]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] cbayofsstkpbtgijjxlshz7lad5ycuz तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा... 0 16897 502271 501740 2026-11-17T01:10:00Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502271 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।''' :'''उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ १२ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य द्वादशः(१२) श्लोकः । ==पदच्छेदः== तत्र एकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः उपविश्य आसने युञ्ज्यात् योगम् आत्मविशुद्धये ॥ ==अन्वयः== यतचित्तेन्द्रियक्रियः शुचौ देशे स्थिरं नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् आत्मनः आसनं प्रतिष्ठाप्य तत्र आसने उपविश्य मनः एकाग्रं कृत्वा आत्मविशुद्धये योगं युञ्ज्यात् । == शब्दार्थः == :यतचित्तेन्द्रियक्रियः = नियतेन्द्रियव्यापारः :शुचौ = परिशुद्धे :देशे = स्थाने :स्थिरम् = अचलम् :नात्युच्छ्रितम् = नात्युन्नतम् :नातिनीचम् = नातिनिम्नम् :चैलाजिनकुशोत्तरम् = वस्त्रकृष्णाजिनदर्भोत्तरम् :आत्मनः = स्वस्य :आसनम् = पीठम् :प्रतिष्ठाप्य = संस्थाप्य :तत्र = तस्मिन् :आसने = पीठे :उपविश्य = उपविश्य :मनः = चित्तम् :एकाग्रम् = संलग्नम् :कृत्वा = विधाय :आत्मविशुद्धये = अन्तःकरणनैर्मल्याय :योगम् = समाधिम् :युञ्ज्यात् = युञ्जीत । == अर्थः == शुद्धे स्थाने अधोभागे तादृशम् आसनं भवेत् यत् न अत्युन्नतं नापि अतिनीचम् । तस्मिंश्च आसने कुशान् अजिनं मृदुवस्त्रं च क्रमेण प्रसार्य, तत्र उपविश्य अवधानेन मनःप्रभृतीनां सर्वेषाम् इन्द्रियाणां क्रियां नियन्त्र्य चित्तशुद्धये समाधिं कुर्यात् । ==शाङ्करभाष्यम्== प्रतिष्ठाप्य किम्-तत्र तस्मिन्नासन उपविश्य योगं युञ्ज्यात्। कथं, सर्वविषयेभ्य उपसंहृत्यैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः चित्तं चेन्द्रियाणि च चितेन्द्रियाणितेषां क्रियाः संयता यस्य स यतचित्तेन्द्रियक्रियः। स किमर्थं योगं युञ्ज्यादित्याह आत्मविशुद्धयेऽन्तःकरणस्य विशुध्द्यर्थमित्येतत् ।।12।। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 12]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] qhgcgc7xzlz1bd3nryxxenusgpfu2xo समं कायशिरोग्रीवं... 0 16899 502318 501772 2026-11-17T05:10:52Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502318 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।''' :'''सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ १३ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य त्रयोदशः(१३) श्लोकः । ==पदच्छेदः== समं कायशिरोग्रीवं धारयन् अचलं स्थिरः सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशः च अनवलोकयन् ॥ ==अन्वयः== अग्रिमश्लोकः :[[६.१४ प्रशान्तात्मा विगत...]] द्रष्टव्यः । == शब्दार्थः == अग्रिमश्लोकः :[[६.१४ प्रशान्तात्मा विगत...]] द्रष्टव्यः । == अर्थः == अग्रिमश्लोकः :[[६.१४ प्रशान्तात्मा विगत...]] द्रष्टव्यः । ==शाङ्करभाष्यम्== बाह्यसाधनमासनमुक्तमधुना शरीरधारणं कथमित्युच्यते-सममिति। समं कायशिरोग्रीवं कायश्च शिरश्च ग्रीवा चकायशिरोग्रीवं तत्समं धारयन्नचलं च। समं धारयतश्चलनं संभवत्यतो विशिनष्टि अचलमिति। स्थिरः स्थिरो भूत्वेत्यर्थः। स्वं नासिकाग्रसंप्रेक्षणमिह विधित्सितं किंोतर्हि चक्षुषोर्दृष्टिसंनिपातः। स चान्तःकरणसमाधानापेक्षो विवक्षितः। स्वनासिकाग्रसंप्रेक्षणमेव चेद्विवक्षितं मनस्तत्रैव समाधीयेत नात्मनि। आत्मनि हि मनसःंसमाधानां वक्ष्यत्यात्मसंस्थं मनः कृत्वेति। तस्मादिवशब्दलोपेनाक्ष्णोर्दृष्टिसंनिपात एव संप्रेक्ष्येत्युच्यते। द्शश्चानवलोकयन्दिशां चावलोकनमन्तराऽकुर्वन्नित्येतत् ।।13।। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 13]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] lsjylb81umbxr9nu9js0dqfsdxun7oc प्रशान्तात्मा विगतभीः... 0 16901 502284 501748 2026-11-17T02:37:10Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502284 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।''' :'''मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥६.१४॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य चतुर्दशः(१४) श्लोकः । ==पदच्छेदः== प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिव्रते स्थितः मनः संयम्य मच्चित्तः युक्तः आसीत मत्परः ॥ ==अन्वयः== कायशिरोग्रीवं समम् अचलं धारयन् स्थिरः भूत्वा स्वं नासिकाग्रं सम्प्रेक्ष्य दिशः च अनवलोकयन् प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिव्रते स्थितः सन् मनः संयम्य मच्चित्तः मत्परः युक्तः आसीत । == शब्दार्थः == :कायशिरोग्रीवम् = कटिशीर्षकण्ठम् :समम् = अवक्रम् :अचलम् = अकम्पम् :धारयन् = धरन् :स्थिरः = स्थिरः भूत्वा :स्वम् = स्वकीयम् :नासिकाग्रम् = नासिकायाः अग्रभागम् :सम्प्रेक्ष्य =अवलोक्य :दिशः च = दिशः च :अनवलोकयन् = अपश्यन् :प्रशान्तात्मा = शान्तचित्तः :विगतभीः = अपगतभयः :ब्रह्मचारिव्रते = ब्रह्मचर्ये :स्थितः = वर्तमानः :मनः = चित्तम् :संयम्य = नियन्त्र्य :मच्चित्तः = मन्मनस्कः :मत्परः = आत्मपरायणः :युक्तः = समाहितः :आसीत = उपविशेत् । == अर्थः == कटिं शिरः ग्रीवां च समं धारयन् निश्चलम् उपविशेत् । दिशः अनवलोकयन् दृष्टिं नासिकाग्रे संस्थापयेत् । प्रशान्तात्मा, भयरहितः ब्रह्मचर्ये स्थितः मनः नियन्त्र्य मयि एव दत्तचित्तः समाहितः सन् उपविशेत् । ==शाङ्करभाष्यम्== किंच-प्रशान्तात्मा प्रकर्षेण शान्त आत्मान्तःकरणं यस्य सोऽयं प्रशान्तात्मा विगतभीर्विगतभ्यो ब्रह्मचारिव्रते स्थितो ब्रह्मचारिणो व्रतं ब्रह्मचर्यं गुरुशुश्रूषाभिक्षाभुक्तयादितस्मिन्स्थितस्तदनुष्ठाता भवेदित्यर्थः। किंच मनः संयम्य मनसो वृत्तीरुपसंहृत्येत्येतन्मच्चित्तो मयि परमेश्वरे चित्तं यस्य योऽयं मच्चित्तो युक्तः समाहितःसन् उपविशेत्, मत्परोऽहं परो यस्य सोऽयं मत्परः। भवति कश्चिद्रागी स्रीचित्तो नतु स्रीयमेव परत्वेन गृह्णाति, किं तर्हि राजानं महादेवं वा। अयं तु मच्चित्तोमत्परश्च ।।14।। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 14]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] llv3v2nqht839yc5790b0m6jdjrx47a युञ्जन्नेवं सदात्मानं... 0 16902 502302 501763 2026-11-17T03:59:47Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502302 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।''' :'''शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ १५ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य पञ्चदशः(१५) श्लोकः। ==पदच्छेदः== युञ्जन् एवं सदा आत्मानं योगी नियतमानसः शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थाम् अधिगच्छति ॥ ==अन्वयः== नियतमानसः योगी एवं सदा आत्मानं युञ्जन् निर्वाणपरमां मत्संस्थां शान्तिम् अधिगच्छति । == शब्दार्थः == :नियतमानसः = निगृहीतचित्तः :योगी = युक्तः :एवम् = इत्थम् :सदा = सर्वदा :आत्मानम् = स्वम् :युञ्जन् = योजयन् :निर्वाणपरमाम् = मोक्षाख्याम् :मत्संस्थाम् = मयि स्थिताम् :शान्तिम् = संसारोपरतिम् :अधिगच्छति = प्राप्नोति । == अर्थः == अनेन प्रकारेण निगृहीतमानसः सन् यः आत्मानं ध्यायेत् सः आनन्दरूपं मयि स्थितं संसारनाशं प्राप्नोति । ==शाङ्करभाष्यम्== अथेदानीं योगफलमुच्यते-युञ्जन्निति। युञ्जन्समाधानं कुर्वन्नेवं यथोक्तेन विधानेन सदात्मानं योगी न्यतमानसो न्यतं संयतं मानसं मनो यस्य सोऽयं नियतमानसः स शान्तिमुपरतिं निर्वाणपरमां निर्वाणं मोक्षस्तत्परमा निष्ठा यस्याः शान्तेः सा निर्वाणपरमा तां निर्वाणपरमां मत्संस्थां मदधीनामधिगच्छति प्राप्नोति ।।15।। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 15]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] rrtbpgijshjyep5tbxcn3ohqoyx1gox नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति... 0 16903 502276 501742 2026-11-17T01:51:06Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502276 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।''' :'''न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ १६ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य षोडशः(१६) श्लोकः । ==पदच्छेदः== नात्यश्नतः तु योगः अस्ति न च एकान्तम् अनश्नतः न च अतिस्वप्नशीलस्य जाग्रतः न एव च अर्जुन ॥ ==अन्वयः== अर्जुन ! अत्यश्नतः तु योगः न अस्ति । एकान्तम् अनश्नतः च न । अतिस्वप्नशीलस्य च न । जाग्रतः च न एव । == शब्दार्थः == :अर्जुन = हे अर्जुन :अत्यश्नतः तु = अत्यधिकं भोजनं कुर्वतः :योगः = समाधिः :न अस्ति = न विद्यते :एकान्तम् = सर्वथा :अनश्नतः च = भोजनम् अकुर्वतः अपि :न = न :अतिस्वप्नशीलस्य च = अतीव निद्रालोः अपि :न = न विद्यते :जाग्रतः च = निद्राविहीनस्य अपि :न एव = नैव विद्यते । == अर्थः == यः अधिकं भोजनं करोति, यश्च भोजनमेव न करोति तयोः समाधिः न सम्भवति । एवं यः अत्यन्तं निद्राति, यश्च अत्यन्तं जागर्ति तयोरपि समाधिः न सम्भवति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 16]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] gk418wolf7q69jnjymb8nk6d953flo5 युक्ताहारविहारस्य... 0 16908 502301 501762 2026-11-17T03:59:44Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502301 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।''' :'''युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १७ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य सप्तदशः(१७) श्लोकः। ==पदच्छेदः== युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु युक्तस्वप्नावबोधस्य योगः भवति दुःखहा ॥ ==अन्वयः== युक्ताहारविहारस्य कर्मसु युक्तचेष्टस्य युक्तस्वप्नावबोधस्य योगः दुःखहा भवति । == शब्दार्थः == :युक्ताहारविहारस्य = समुचिताहारसञ्चारस्य :कर्मसु = कार्येषु :युक्तचेष्टस्य = समुचितव्यापारस्य :युक्तस्वप्नावबोधस्य = समुचितनिद्राजागरणस्य :योगः = समाधिः :दुःखहा = दुःखनाशकः :भवति = सम्पद्यते । == अर्थः == यः यथाकालं परिमितमेव अश्नाति तथा सञ्चरति, यः धर्मसम्मते कार्ये यथाकालं व्यापृतो भवति, यः यथाकालं निद्राति तथा जागर्ति तस्य पुरुषस्य समाधिः अवश्यं दुःखनाशको भवति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 17]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] o0w72t6h7szhe6yrmo2ys0blllrp9xu यदा विनियतं चित्तम्... 0 16913 502299 501760 2026-11-17T03:58:05Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502299 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।''' :'''निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ १८ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य अष्टदशः(१८) श्लोकः। ==पदच्छेदः== यदा विनियतं चित्तम् आत्मनि एव अवतिष्ठते निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः युक्तः इति उच्यते तदा ॥ ==अन्वयः== यदा विनियतं चित्तम् आत्मनि एव अवतिष्ठते सर्वकामेभ्यः निःस्पृहः तदा युक्तः इति उच्यते । == शब्दार्थः == :यदा = यस्मिन् समये :विनियतम् = विशेषेण निरुद्धम् :चित्तम् = मनः :आत्मनि एव = आत्मन्येव :अवतिष्ठते = विद्यते :सर्वकामेभ्यः = सकलवाञ्छितेभ्यः :निःस्पृहः = निरीहः :तदा = तस्मिन् समये :युक्तः इति = योगी इति :उच्यते = कथ्यते । == अर्थः == एकाग्रताम् आपन्नं चित्तं यदा विषयानुसन्धानं परित्यज्य आत्मनि एव तिष्ठति तदा सः जनः सर्वकामेषु निःस्पृहत्वात् युक्त इति उच्यते । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 18]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] 036n7eylv6045bub7a08q279a3gsk5b यथा दीपो निवातस्थो... 0 16916 502298 501759 2026-11-17T03:58:00Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502298 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।''' :'''योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ १९ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य नवदशः(१९) श्लोकः। ==पदच्छेदः== यथा दीपः निवातस्थः नेङ्गते सोपमा स्मृता योगिनः यतचित्तस्य युञ्जतः योगम् आत्मनः ॥ ==अन्वयः== यथा निवातस्थः दीपः न इङ्गते सा आत्मनः योगं युञ्जतः यतचित्तस्य योगिनः उपमा स्मृता । == शब्दार्थः == :यथा = येन प्रकारेण :निवातस्थः = वायुरहितदेशस्थः :दीपः = दीपः :न इङ्गते = न चलति :सा = सा :आत्मनः = स्वस्य :योगम् = समाधिम् :युञ्जतः = अनुतिष्ठतः :यतचित्तस्य = वशीकृतमनसः :योगिनः = युक्तस्य :उपमा = दृष्टान्तः :स्मृता = चिन्तिता । == अर्थः == वायुविरहिते स्थाने वर्तमानः दीपः न चलति । तथा नियतान्तःकरणस्य योगम् आचरतः ध्यानमग्नस्य योगिनः चित्तमपि निष्कम्पं तिति । अतः सः दीपः तादृशचित्तस्य उपमा भवितुमर्हति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 19]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] khecumdy9s7e7s43nke0rrgeouxllq2 यत्रोपरमते चित्तं... 0 16917 502297 501758 2026-11-17T03:57:59Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502297 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।''' :'''यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ २० ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य विंशतितमः(२०) श्लोकः। ==पदच्छेदः== यत्र उपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया यत्र च एव आत्मना आत्मानं पश्यन् आत्मनि तुष्यति ॥ ==अन्वयः== यत्र योगसेवया निरुद्धं चित्तम् उपरमते, यत्र च एव आत्मना आत्मानं पश्यन् आत्मनि तुष्यति । == शब्दार्थः == :यत्र = यस्मिन् अवस्थाविशेषे :योगसेवया = योगाभ्यासेन :निरुद्धम् = विषयेभ्यः विमुखीकृतम् :चित्तम् = मनः :उपरमते = विरमति :यत्र च एव = यस्मिन् च अवस्थाविशेषे :आत्मना = मनसा :आत्मानम् = आत्मानम् :पश्यन् = अवलोकयन् :आत्मनि = स्वस्मिन् :तुष्यति = सन्तुष्यति....... । == अर्थः == यस्मिन् अवस्थाविशेषे योगाभ्यासेन निरुद्धं चेतः उपरतिं प्राप्नोति, यस्मिन् च अवस्थाविशेषे आत्मना आत्मानं पश्यन्, आत्मनि एव सन्तुष्टः भवति । ( तं योगसंज्ञितं विद्यात् ।) ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 20]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] lb42triley2b3t8hau78np2asrce8ks सुखमात्यन्तिकं यत्तद्... 0 16918 502323 501775 2026-11-17T05:23:39Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502323 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।''' :'''वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ २१ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य एकोविंशतितमः(२१) श्लोकः। ==पदच्छेदः== सुखम् आत्यन्तिकं यत् तत् बुद्धिग्राह्यम् अतीन्द्रियम् वेत्ति यत्र न च एव अयं स्थितः चलति तत्त्वतः ॥ ==अन्वयः== यत्र यत्तत् बुद्धिग्राह्यम् अतीन्द्रियम् आत्यन्तिकं सुखं वेत्ति, यत्र च स्थितः अयं तत्त्वतः न एव चलति । == शब्दार्थः == :यत्र = यस्मिन् अवस्थाविषये :यत्तत् = अनिर्वचनीयम् :बुद्धिग्राह्यम् = मतिबोध्यम् :अतीन्द्रियम् = इन्द्रियागोचरम् :आत्यन्तिकम् = अनन्तम् :सुखम् = आनन्दम् :वेत्ति = जानाति :(यत्र) च स्थितः = यस्मिन् च अवस्थाविशेषे वर्तमानः :अयम् = अयं पुरुषः :तत्त्वतः = स्वरूपतः :न एव चलति = न विचलति.... । == अर्थः == यस्मिन् अवस्थाविशेषे अनिर्वचनीयम्, अनन्तम्, बुद्ध्या एव ग्राह्यम्, इन्द्रियैः ग्रहीतुमशक्यं सुखं वेत्ति, यत्र च अवस्थाविशेषे तस्मिन् सुखे स्थितः आत्मनः स्वरूपात् न चलति ।(तं योगसंज्ञितं विद्यात् ।) ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 21]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] d6z0d8fgp6wpontud089qzom6g2rwok यं लब्ध्वा चापरं लाभं... 0 16922 502295 501756 2026-11-17T03:57:51Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502295 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।''' :'''यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ २२ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य द्वाविंशतितमः(२२) श्लोकः। ==पदच्छेदः== यं लब्ध्वा च अपरं लाभं मन्यते न अधिकं ततः यस्मिन् स्थितः न दुःखेन गुरुणा अपि विचाल्यते ॥ ==अन्वयः== यं च लब्ध्वा ततः अधिकम् अपरं लाभं न मन्यते, यस्मिन् स्थितः गुरुणा दुःखेन अपि न विचाल्यते (तं योगसंज्ञितं विद्यात् ।) == शब्दार्थः == :यम् = यम् आनन्दम् :लब्ध्वा = प्राप्य :ततः = तस्मात् :अधिकम् = उत्कृष्टम् :अपरम् = अन्यम् :लाभं च = प्रयोजनम् :न मन्यते = न चिन्तयति :यस्मिन् = यस्मिन् तत्त्वे :स्थितः = तिष्ठन् :गुरुणा = महता :दुःखेन अपि = क्लेशेन अपि :न विचाल्यते = न अपसार्यते..... । == अर्थः == यत् सुखं प्राप्य अन्यमानन्दं ततोऽप्यधिकं न मन्यते, यत्र च सुखे स्थितः महता दुःखेन न अपसारयितुं शक्यते । (तं योगसंज्ञितं विद्यात् ।) ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 22]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] 5smekb0dm239e94al8a8oh44bsona79 तं विद्याद्दुःखसंयोग... 0 16923 502269 501738 2026-11-17T01:09:37Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502269 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।''' :'''स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ २३ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य त्रयोविंशतितमः(२३) श्लोकः । ==पदच्छेदः== तं विद्यात् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् सः निश्चयेन योक्तव्यः योगः अनिर्विण्णचेतसा ॥ ==अन्वयः== तं दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितं विद्यात् । सः योगः अनिर्विण्णचेतसा निश्चयेन योक्तव्यः । == शब्दार्थः == :तम् = तम् आनन्दम् :दुःखसंयोगवियोगम् = दुःखसम्बन्धरहितम् :योगसंज्ञितम् = योगनामकम् :विद्यात् = जानीयात् :सः = तादृशः :योगः = समाधिः :अनिर्विण्णचेतसा = समुत्सुकमनसा पुरुषेण :निश्चयेन = अवश्यम् :योक्तव्यः = प्राप्तव्यः । == अर्थः == एवं यस्मिन् अवस्थाविशेषे वैषयिकस्य सुखस्य दुःखस्य च स्पर्श एव न भवति तम् अवस्थाविशेषम् योगः इति जानीयात् । तं च योगं समुत्सुकः अवश्यं प्राप्नुयात् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 23]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] 4nt9h3oh8zawmjoug20b9y1kpjk2r3o सङ्कल्पप्रभवान्कामान्... 0 16924 502316 501771 2026-11-17T05:10:02Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502316 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।''' :'''मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ २४ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य चतुर्विंशतितमः(२४) श्लोकः । ==पदच्छेदः== सङ्कल्पप्रभवान् कामान् त्यक्त्वा सर्वान् अशेषतः मनसा एव इन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ २४ ॥ ==अन्वयः== अग्रिमश्लोकः [[६.२५ शनैः शनैः उपं...]] द्रष्टव्यः । == शब्दार्थः == अग्रिमश्लोकः [[६.२५ शनैः शनैः उपं...]] द्रष्टव्यः । == अर्थः == अग्रिमश्लोकः [[६.२५ शनैः शनैः उपं...]] द्रष्टव्यः । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 24]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] 5jmbctswex8j8maktnw76i5tjzkzsab शनैः शनैरुपरमेद्... 0 16938 502313 501769 2026-11-17T04:47:03Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502313 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।''' :'''आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २५ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य पञ्चविंशतितमः(२५) श्लोकः ==पदच्छेदः== शनैः शनैः उपरमेत् बुद्ध्या धृतिगृहीतया आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चित् अपि चिन्तयेत् ॥ ==अन्वयः== सङ्कल्पप्रभवान् सर्वान् कामान् अशेषतः त्यक्त्वा, मनसा एव समन्ततः इन्द्रियग्रामं विनियम्य,धृतिगृहीतया बुद्ध्या शनैः शनैः उपरमेत् । मनः आत्मसंस्थं कृत्वा किञ्चित् अपि न चिन्तयेत् । == शब्दार्थः == :सङ्कल्पप्रभवान् = सङ्कल्पजनितान् :सर्वान् = सकलान् :कामान् = अभिलाषान् :अशेषतः = निरवशेषान् :त्यक्त्वा = परित्यज्य :मनसा एव = चित्तेन एव :समन्ततः = सर्वतः :इन्द्रियग्रामम् =इन्द्रियसमुदायम् :विनियम्य= निरुध्य :धृतिगृहीतया = धैर्यसहितया :बुद्ध्या = मत्या :शनैः शनैः = मन्दं मन्दम् :उपरमेत् = विश्रामयेत् :मनः = चित्तम् :आत्मसंस्थम् = स्वनिम् :कृत्वा = विधाय :किञ्चित् अपि = किमपि :न चिन्तयेत् = न भावयेत् । == अर्थः == सङ्कल्पात् जायमानान् सर्वान् अपि कामान् त्यजेत् । विवेकयुक्तेन मनसा इन्द्रियसमुदायं समन्ततः नियन्त्रयेत् । धैर्येण गृहीतया बुद्ध्या सावधानतया तम् इन्द्रियसमुदायं प्रशमयेत् । मनः आत्मनि एव संस्थितं यथा स्यात् तथा कुर्यात् । ततः किञ्चिदपि नैव चिन्तयेत् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 25]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] 9vgltzwl8jo96xi6bv194lbshopudop यतो यतो निश्चरति... 0 16943 502296 501757 2026-11-17T03:57:58Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502296 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।''' :'''ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ २६ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य षड्विंशतितमः(२६) श्लोकः । ==पदच्छेदः== यतः यतः निश्चरति मनः चञ्चलम् अस्थिरम् ततः ततः नियम्य एतत् आत्मनि एव वशं नयेत् ॥ ==अन्वयः== चञ्चलम् अस्थिरं मनः यतः यतः निश्चरति ततः ततः एतत् नियम्य आत्मनि एव वशं नयेत् । == शब्दार्थः == :चञ्चलम् = अतीव चलम् :अस्थिरम् = अदृढम् :मनः = चित्तम् :यतः यतः = यं यं विषयम् :निश्चरति= गच्छति :ततः ततः = तस्मात् तस्मात् विषयात् :एतत् = इदम् मनः :नियम्य = निरुध्य :आत्मनि एव = आत्मनि एव :वशं नयेत् = अधीनतां कुर्यात् । == अर्थः == चञ्चलं मनः शब्दादिषु विषयेषु यत्र यत्र प्रवर्तते ततः ततः तत् प्रतिनिवर्तयेत् । आत्मनि एव तत् प्रवर्तयेत् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 26]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] 8w94f74o535sjwfgooum6rih2wy4ev2 जे बि एस् हाल्डेन् 0 16946 502266 480358 2026-11-17T00:52:46Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502266 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = J.B.S. Haldane | image = J. B. S. Haldane.jpg | image_size = 150px | caption = J.B.S. Haldane | birth_date = {{birth date|df=yes|1892|11|5}} | birth_place = [[Oxford]], England | death_date = {{death date and age|df=yes|1964|12|1|1892|11|5}} | death_place = [[Bhubaneswar]], India | residence = UK<br /> United States<br />[[India]] | nationality = British (until 1961) <br /> Indian | field = [[Biologist]] | work_institution = [[University of Cambridge]]<br />[[University of California, Berkeley]]<br />[[University College London]]<br />[[Indian Statistical Institute|Indian Statistical Institute, Calcutta]] | alma_mater = [[University of Oxford]] | doctoral_advisor = [[Frederick Gowland Hopkins]]* | doctoral_students = [[John Maynard Smith]] <!--[[Krishna Dronamraju]]--> | known_for = [[Population genetics]]<br /> [[Enzymology]] | prizes = [[Darwin Medal]] (1952)<br>[[Linnean Society of London]]'s [[Darwin–Wallace Medal]] in 1958. | footnotes = *Cambridge did not have PhD degrees when Haldane was there,{{Citation needed|date=July 2012}} but he worked directly under [[Frederick Gowland Hopkins|Hopkins]] who was the equivalent of a doctoral mentor.{{Citation needed|date=July 2012}} }} (कालः ०५. ११. १८९२ तः ०१. १२. १९६४) एषः '''जे. बि. एस्. हाल्डेन्''' (J. B. S. Haldane) अत्यन्तं प्रतिभावान् जीवविज्ञानी । अयं न केवलं जीवविज्ञानी अपि तु अन्येषु बहुषु क्षेत्रेषु प्रतिभावान् आसीत् । [[गणितम्|गणीतं]], [[भौतविज्ञानम्|भौतविज्ञानं]], [[वैद्यविज्ञानम्|वैद्यविज्ञानं]], [[तत्त्वज्ञानम्|तत्त्वज्ञानं]], विज्ञानसाहित्यम् इत्यादिषु बहुषु क्षेत्रेषु सः जे. बि. एस्. हाल्डेन् कार्यं कृतवान् आसीत् । सः जे. बि. एस्. हाल्डेन् १८९२ तमे वर्षे नवेम्बर्-मासस्य ५ दिनाङ्के [[इङ्ग्लेण्ड्]]-देशस्य आक्स्फर्ड्-शैरि इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । ईटन् तथा आक्स्फर्ड् मध्ये अध्ययनम् अकरोत् । अस्य जे. बि. एस्. हाल्डेनस्य [[पिता]] जान् स्काट् हाल्डेन् अपि प्रख्यातः शरीरविज्ञानी आसीत् । एषः जे. बि. एस्. हाल्डेन् केम्ब्रिड्ज्, [[क्यालिफोर्निया]], [[लण्डन्]] विश्वविद्यालयेषु अध्ययनं समाप्य किञ्चित् कालं यावत् कम्युनिष्टसिद्धान्तस्य अनुयायी आसीत् । अनन्तरं १९५७ तमे वर्षे [[ब्रिटन्]]-देशस्य नियमानां विरोधं कुर्वन् प्रतिभटनम् अपि अकरोत् । ततः तं देशं परित्यज्य [[भरतम्|भारतं]] गत्वा तत्रत्यं पौरत्वं प्राप्नोत् । अनन्तरं भारतदेशस्य [[ओड़िशा|ओडिशा]]राज्यस्य [[भुवनेश्वरम्|भुवनेश्वरे]] आनुवंशिकविज्ञानस्य तथा बयोमेट्रि-विभागस्य प्रयोगशालायाः प्रमुखरूपेण कार्यम् अकरोत् । एषः जे. बि. एस्. हाल्डेन् व्यक्तिस्वातन्त्र्यवादी अपि । सः भारतीयविज्ञानस्य अभिवृद्ध्यर्थं महान्तं श्रमम् अकरोत् । एषः जे. बि. एस्. हाल्डेन् जीवविकाससिद्धान्तस्य अन्वयं गणितक्षेत्रे अपि अकरोत् । कस्यांश्चित् जनजातौ वंशवाहिनां भेदेन कति विधानां जनाः जायन्ते ? ते परस्परं कथं विभिन्नाः भवन्ति । तानि लक्षणानि अग्रे अपि तस्यां जनजातौ कियता प्रमाणेन शिष्यते ? इत्यादीन् विषयान् सम्यक् परिशील्य प्रादर्शयत् । अयं जे. बि. एस्. हाल्डेन् जनकजीविषु विद्यमानानां जीविसमूहानां व्यवहारेण जनिष्यमाणः [[शिशुः]] कीदृशः भवति ? सः मातापित्रोः कान् गुणान् प्राप्नोति ? तस्य लिङ्गनिर्धारकं वर्णासूत्रं किम् ? इत्यादिकम् अपि विवृतवान् अस्ति । सः [[धनुर्वातः|धनुर्वातस्य]] चिकित्सायाः सरलः क्रमः, [[अम्लजनकम्|आम्लजनकस्य]] आधिक्यं यत्र भवति तस्मिन् परिसरे क्रियमाणायाः चिकित्सायाः, शस्त्रचिकित्सायाः, हृदय-श्वासकोश–यन्त्राणां च तत्त्वम् अपि सूत्ररूपेण निरूपितवान् अस्ति । एषः जे. बि. एस्. हाल्डेन् स्वशरीरम् एव प्रयोगवस्तुनः रूपेण बहुधा उपयुज्यते स्म । शरीरस्य उपरि निपीडनस्य (Pressure) परिणामं ज्ञातुं [[समुद्रः|समुद्र]]तले बहुकालम् उपविष्टवान् आसीत् । "सैटोक्रोम्” नामकस्य किण्वस्य संशोधनम् अस्य जे. बि. एस्. हाल्डेनस्य जीवनस्य प्रमुखं संशोधनम् इति वक्तुं शक्यते । अतिसूक्ष्माणां, मूल्यवताम् उपकरणानाम् अभावे अपि एकाग्रचित्तदर्शनेन, सरलैः गणनाक्रमैः महत्त्वपूर्णं वैज्ञानिकं साधनं कर्तुं शक्यते इति प्रादर्शयत् अयं जे. बि. एस्. हाल्डेन् । एषः १९६४ तमे वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य प्रथमदिनाङ्के भारते एव मरणं प्राप्नोत् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://cscs.umich.edu/~crshalizi/Daedalus.html An online copy of ''Daedalus or Science and the Future''] * [http://cscs.umich.edu/~crshalizi/reviews/causes-of-evolution A review (from a modern perspective) of ''The Causes of Evolution''] * [https://web.archive.org/web/20210424101450/http://www.stephenjaygould.org/people/john_haldane.html Unofficial SJG Archive &ndash; People &ndash; JBS Haldane (1892&ndash;1964)] Accessed 22 February 2006. Useful text but the likeness is not of JBS but of his father [[John Scott Haldane]]. * [http://www.iisc.ernet.in/academy/resonance/Dec1998/pdf/Dec1998p32-35.pdf Haldane's contributions to science in India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615001014/http://www.iisc.ernet.in/academy/resonance/Dec1998/pdf/Dec1998p32-35.pdf |date=2007-06-15 }} * [http://www.marxists.org/archive/haldane/ Marxist Writers: J.B.S. Haldane] There are photographs of Haldane at *[http://www.york.ac.uk/depts/maths/histstat/people/haldane.gif JBS Haldane], on the [http://www.york.ac.uk/depts/maths/histstat/people/welcome.htm Portraits of Statisticians] page. The [http://www.marxists.org/glossary/people/h/a.htm#haldane-jbs biography] on the Marxist Writers page has a photograph of Haldane when younger. *[http://www.marxists.org/archive/haldane/works/1930s/leakey.htm My Friend Mr. Leakey &ndash; text &ndash; Haldane's most amusing imaginary acquaintance] *[http://wellcomelibrary.org/using-the-library/subject-guides/genetics/makers-of-modern-genetics/digitised-archives/j-b-s-haldane/ Codebreakers: Makers of Modern Genetics: the J B S Haldane papers] [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] t5stfz737zt1nuk5ix6w83c6sd0vsf7 प्रशान्तमनसं ह्येनं... 0 16947 502283 501747 2026-11-17T02:37:09Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502283 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।''' :'''उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ २७ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य सप्तविंशतितमः(२७) श्लोकः । ==पदच्छेदः== प्रशान्तमनसं हि एनं योगिनं सुखम् उत्तमम् उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतम् अकल्मषम् ॥ ==अन्वयः== प्रशान्तमनसं हि शान्तरजसम् अकल्मषं ब्रह्मभूतम् एनं योगिनम् उत्तमं सुखम् उपैति । == शब्दार्थः == :प्रशान्तमनसं हि = शान्तचित्तम् :शान्तरजसम् = नष्टरजोगुणम् :अकल्मषम् = विषयशून्यम् :ब्रह्मभूतम् = ब्रह्मणि निलीनम् (जीवन्मुक्तम्) :एनम् = अमुम् :योगिनम् = समाधिनिम् :उत्तमम् = निरतिशयम् :सुखम् = सुखम् :उपैति = उपगच्छति । == अर्थः == यस्य मनः एवं शान्तं भवति तम् उत्तमं सुखं प्राप्नोति । तस्य विषयरूपकल्मषं प्रक्षीणं भवति । सः अपगतकल्मषः जीवन्मुक्तः भवति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 27]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] idxx78v21qymxzsd42shjlgrl2djkjs सर्वभूतस्थमात्मानं... 0 16959 502320 501773 2026-11-17T05:18:28Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502320 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।''' :'''ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ २९ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य नवविंशतितमः(२९) श्लोकः । ==पदच्छेदः== सर्वभूतस्थम् आत्मानं सर्वभूतानि च आत्मनि ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ ==अन्वयः== योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः आत्मानम् सर्वभूतस्थम् आत्मनि च सर्वभूतानि ईक्षते । == शब्दार्थः == :योगयुक्तात्मा = समाहितचित्तः :सर्वत्र = सर्वेषु :समदर्शनः = तुल्यदृष्टिः :आत्मानम् = स्वम् :सर्वभूतस्थम् = निखिलभूतस्थितम् :आत्मनि च = स्वस्मिन् च :सर्वभूतानि = सकलभूतानि :ईक्षते = अवलोकते । == अर्थः == समाहितान्तःकरणः सः आत्मानं सर्वेषु अपि भूतेषु पश्यति । आत्मनि च सर्वाण्यपि भूतानि पश्यति । स्थावरजमादिषु सर्वेषु अपि सः निर्विशेषतया ब्रह्म पश्यति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 29]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] bruq6r58uarhb4eudn7tw5gy4xvtlmj यो मां पश्यति सर्वत्र... 0 16961 502303 501764 2026-11-17T03:59:54Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502303 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।''' :'''तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ३० ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य त्रिंशत्तमः(३०) श्लोकः । ==पदच्छेदः== यः मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति तस्य अहं न प्रणश्यामि सः च मे न प्रणश्यति ॥ ==अन्वयः== यः मां सर्वत्र पश्यति सर्वं च मयि पश्यति, तस्य अहं न प्रणश्यामि सः च मे न प्रणश्यति । == शब्दार्थः == :यः = यः पुरुषः :माम् = माम् :सर्वत्र = सर्वप्रदेशेषु :पश्यति = ईक्षते :सर्वं च = निखिलमपि :मयि = परमात्मनि :पश्यति = अवलोकयति :तस्य = तस्य पुरुषस्य :अहम् = ब्रह्मरूपः अहम् :न प्रणश्यामि = न परोक्षः भवामि :सः च = सोऽपि :मे = मम :न प्रणश्यति = न परोक्षः भवति । == अर्थः == यः सर्वेषु भूतेषु मां पश्यति, मयि सर्वमपि भूतजातं पश्यति तस्य कदापि अहं परोक्षतां न गच्छामि । सोऽपि मम परोक्षतां न गच्छति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 30]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] o9xsfpzq7f1lk3mcqk58v28z6z02grf सर्वभूतस्थितं यो मां... 0 16964 502321 501774 2026-11-17T05:18:29Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502321 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।''' :'''सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ३१ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य एकत्रिंशत्तमः(३१) श्लोकः । ==पदच्छेदः== सर्वभूतस्थितं यः मां भजति एकत्वम् आस्थितः सर्वथा वर्तमानः अपि सः योगी मयि वर्तते ॥ ==अन्वयः== एकत्वम् आस्थितः यः सर्वभूतस्थितं मां भजति, सः योगी सर्वथा वर्तमानः अपि मयि वर्तते । == शब्दार्थः == :एकत्वम् = ऐक्यम् :आस्थितः = आश्रितः :यः = यः मानवः :सर्वभूतस्थितम् = सकलप्राणिषु वर्तमानम् :माम् = माम् :भजति = सेवते :सः योगी = सः युक्तः :सर्वथा = सर्वप्रकारेण :वर्तमानः अपि = स्थितोऽपि :मयि = परमात्मनि :वर्तते = तिष्ठति । == अर्थः == सर्वेषु भूतेषु वर्तमानं मां यः एकत्वमास्थितः सन् भजति सः योगी सर्वप्रकारैः वर्तमानः अपि मयि एव भवति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 31]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] n5smy9rf560s62calpzbeajzxlkrw2c आत्मौपम्येन सर्वत्र... 0 16967 502248 501726 2026-11-16T22:39:25Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502248 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।''' :'''सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ ३२ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य द्वात्रिंशत्तमः(३२) श्लोकः । ==पदच्छेदः== आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योः अर्जुन सुखं वा यदि वा दुःखं सः योगी परमः मतः ॥ ==अन्वयः== अर्जुन ! (तस्मात्) सुखं (भवतु) यदि वा (तस्मात्) दुःखं (तथापि) यः आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति सः परमः योगी मतः । == शब्दार्थः == :अर्जुन = हे अर्जुन ! यः = यः पुरुषः :आत्मौपम्येन = स्वसादृशेन :सर्वत्र = सर्वेषु प्राणिषु :सुखं वा = (तस्मात्) आनन्दो वा भवतु :यदि वा = अथवा :दुःखम् = खेदः (तथापि) :समम् = समानम् :पश्यति = दृष्टिं पातयति :सः = सः पुरुषः :योगी = युक्तः :परमः = उत्तमः :मतः = अभिमतः । == अर्थः == यदि कस्माच्चित् सुखं जायेत कस्माच्चित् दुःखं वा तथापि सर्वेऽपि एते मम समानाः इति मत्वा सर्वेषु अपि प्राणिषु यः समानताबुद्धिं धारयति सः उत्तमः योगी इति मम मतिः । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 32]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] l5hjnjedqxagtn5eimf28asmugu1tkj योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः... 0 16969 502306 501767 2026-11-17T04:00:02Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502306 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] अर्जुन उवाच -<big> :'''योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।''' :'''एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥ ३३ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य त्रयस्त्रिंशत्तमः(३३) श्लोकः । ==पदच्छेदः== य अयं योगः त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥ ==अन्वयः== मधुसूदन ! यः अयं योगः त्वया साम्येन प्रोक्तः मनसः चञ्चलत्वात् एतस्य स्थिरां स्थितिं अहं न पश्यामि । == शब्दार्थः == :मधुसूदन = हे कृष्ण ! :यः :अयं योगः = असौ योगः :त्वया = भवता :साम्येन = समत्वेन (उपलक्षितः) :प्रोक्तः = उपदिष्टः :चञ्चलत्वात् = (मनसः) अस्थिरत्वात् :एतस्य = अस्य :स्थिराम् =अचलम् :स्थितिम् = अवस्थानम् :अहम् = अहम् (अर्जुनः) :न पश्यामि = न जानामि । == अर्थः == हे कृष्ण ! भवता अधुना साम्येन उपेतः यः योगः प्रोक्तः तस्य स्थिरा स्थितिः भवेत् इति मम निर्णयो नास्ति । यतः मनः अत्यन्तं चञ्चलम् । अतः तादृशस्य योगस्य अपि स्थितिः अस्थिरा एव भवेत् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 33]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] crbmq8yjupmmxujkj55t76qgaq1qm11 चञ्चलं हि मनः कृष्ण... 0 16970 502262 501732 2026-11-17T00:30:16Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502262 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम् ।''' :'''तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ३४ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य चतुस्त्रिंशत्तमः(३४) श्लोकः । ==पदच्छेदः== चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवत् दृढम् तस्य अहं निग्रहं मन्ये वायोः इव सुदुष्करम् ॥ ==अन्वयः== कृष्ण ! मनः हि चञ्चलं बलवत् दृढं प्रमाथि । अहं तस्य निग्रहं वायोः इव सुदुष्करं मन्ये । == शब्दार्थः == :कृष्ण = हे कृष्ण ! :मनः हि = चित्तं तावत् :चञ्चलम् = अस्थिरम् :बलवत् = प्रबलम् :दृढम् = दृढम् :प्रमाथि = प्रमथनशीलम् :अहम् = अहम् :तस्य = मनसः :निग्रहम् = निरोधम् :वायोः इव =वातस्य निरोधम् इव :सुदुष्करम् = असाध्यम् :मन्ये = भावयामि । == अर्थः == हे कृष्ण ! मनः अत्यन्तं चञ्चलं, प्रमथनशीलं च । तद् नितरां बलवत् । केनापि नियन्तुम् अशक्यम् । अच्छेद्यमपि तत् । एवम्भूतस्य मनसः निग्रहः वायोः निग्रहः इव अत्यन्तं दुष्करः इति अहं मन्ये । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 34]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] 4ck607bw2uisk72isb4xevu1l1nqeoe असंशयं महाबाहो... 0 16972 502246 501725 2026-11-16T22:36:42Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502246 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] श्रीभगवान् उवाच -<big> :'''असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।''' :'''अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ३५ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य पञ्चत्रिंशत्तमः(३५) श्लोकः । ==पदच्छेदः== असंशयं महाबाहो मनः दुर्निग्रहं चलम् अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ==अन्वयः== महाबाहो ! असंशयम् मनः दुर्निग्रहं चलम् । कौन्तेय ! अभ्यासेन तु वैराग्येण च गृह्यते । == शब्दार्थः == :महाबाहो = हे अर्जुन ! :असंशयम् = निस्सन्देहम् :मनः = अन्तःकरणम् :दुर्निग्रहम् = दुर्निरोधम् :चलम् = चञ्चलम् :कौन्तेय = हे कुन्तीपुत्र :तु = परन्तु :अभ्यासेन = आवृत्त्या :वैराग्येण च = वितृष्णया च :गृह्यते = वशीक्रियते । == अर्थः == हे अर्जुन ! मनः नियन्त्रयितुम् अशक्यं चञ्चलं च इत्यत्र संशयः नास्ति । तथापि अभ्यासेन वैराग्येण च तस्य नियन्त्रणं शक्यं भवति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 35]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] ge8l86mjsxt8dzuj6v97mi181ffo7ew असंयतात्मना योगो... 0 16974 502245 501724 2026-11-16T22:36:41Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502245 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।''' :'''वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ३६ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य षड्त्रिंशत्तमः(३६) श्लोकः । ==पदच्छेदः== असंयतात्मना योगः दुष्प्रापः इति मे मतिः वश्यात्मना तु यतता शक्यः अवाप्तुम् उपायतः ॥ ==अन्वयः== असंयतात्मना योगः दुष्प्रापः इति मे मतिः । यतता वश्यात्मना तु उपायतः अवाप्तुं शक्यः । == शब्दार्थः == :असंयतात्मना = अनिरुद्धचित्तेन :योगः = समाधिः :दुष्प्रापः इति = दुर्लभः इति :मे मतिः = मम आशयः :यतता = प्रयत्नवता :वश्यात्मना तु = निगृहीतचित्तेन पुनः :उपायतः = साधनेन :अवाप्तुम्= लब्धुम् :शक्यः = साध्यः । == अर्थः == अभ्यासेन वैराग्येण च यो मनः निग्रहीतुं न शक्नोति तस्य योगः दुर्लभः किन्तु प्रयत्नशीलेन निगृहीतचित्तेन पुरुषेण साधनम् अवलम्ब्य सः योगः प्राप्तुं शक्यः इति मे मतम् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 36]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] k8a9snj86d98ldugmai9us01gk5k3sf अयतिः श्रद्धयोपेतो... 0 16977 502243 501722 2026-11-16T22:29:47Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502243 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] अर्जुन उवाच -<big> :'''अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।''' :'''अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ३७ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य सप्तत्रिंशत्तमः(३७) श्लोकः । ==पदच्छेदः== अयतिः श्रद्धया उपेतः योगात् चलितमानसः अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ==अन्वयः== कृष्ण ! श्रद्धया उपेतः अयतिः योगात् चलितमानसः योगसंसिद्धिम् अप्राप्य कां गतिं गच्छति ? == शब्दार्थः == :कृष्ण = हे कृष्ण ! :श्रद्धया = आसक्त्या :उपेतः = युक्तः :अयतिः = प्रयत्नरहितः :योगात् = योगमार्गात् :चलितमानसः = भ्रष्टचित्तः :योगसंसिद्धिम् = योगफलम् :अप्राप्य = अलब्ध्वा :काम् = कीदृशीम् :गतिम् = स्थितिम् :गच्छति = प्राप्नोति । == अर्थः == हे कृष्ण ! श्रद्धया युक्तः अपि यः अल्पप्रयत्नः भवति, तेन च यस्य मनः योगात् चलितं भवति सः योगस्य फलं ज्ञानं न प्राप्नोति । तस्य का गतिः भवति ? ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 37]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] edk28uqs7ntmyreghe8qtd3a2v7rghc कच्चिन्नोभयविभ्रष्टः... 0 16980 502255 501730 2026-11-16T23:10:14Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502255 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।''' :'''अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ३८ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य अष्टात्रिंशत्तमः(३८) श्लोकः । ==पदच्छेदः== कच्चिन् न भयविभ्रष्टः छिन्नाभ्रम् इव नश्यति अप्रतिष्ठः महाबाहो विमूढः ब्रह्मणः पथि ॥ ==अन्वयः== महाबाहो ! उभयविभ्रष्टः अप्रतिः ब्रह्मणः पथि विमूढः छिन्नाभ्रमिव न नश्यति कच्चित् । == शब्दार्थः == :महाबाहो = दीर्घबाहो ! (कृष्ण) :उभयविभ्रष्टः = मार्गद्वयप्रच्युतः :अप्रतिः = निराश्रयः :ब्रह्मणः = परमात्मनः :पथि = अध्वनि :विमूढः = सम्मूढः :छिन्नाभ्रम् इव = भिन्नमेघः इव :न नश्यति कच्चित् = न प्रणश्यति किम् । == अर्थः == ब्रह्मप्राप्तिमार्गे मोहमापन्नः निराश्रयः कर्ममार्गात् योगमार्गात् च यः विभ्रष्टः सः वायुना विच्छिन्नः मेघखण्डः इव । सः न नश्यति किम् ? ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 38]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] gjoou0j17y6iy078vumhxfeex80rcx3 एतन्मे संशयं कृष्ण... 0 16983 502252 501729 2026-11-16T22:58:53Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502252 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।''' :'''त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ३९ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य नवत्रिंशत्तमः(३९) श्लोकः । ==पदच्छेदः== एतत् मे संशयं कृष्ण छेत्तुम् अर्हस्य अशेषतः त्वदन्यः संशयस्य अस्य छेत्ता न हि उपपद्यते ॥ ==अन्वयः== कृष्ण ! एतत् मे संशयम् अशेषतः छेत्तुम् अर्हसि । त्वदन्यः हि अस्य संशयस्य छेत्ता न उपपद्यते । == शब्दार्थः == :कृष्ण = हे कृष्ण ! :मे = मम :एतत् = पूर्वोक्ताकारकम् :संशयम् = सन्देहम् :अशेषतः = समग्रम् :छेत्तुम् = परिहर्तुम् :अर्हसि = योग्यः असि :हि = यस्मात् :अस्य = एतस्य :संशयस्य = सन्देहस्य :त्वदन्यः = भवतोऽन्यः :छेत्ता = नाशयिता :न उपपद्यते = न विद्यते । == अर्थः == मम एतं संशयं निरवशेषम् अपनेतुं भवान् एव अर्हति । ऋते भवतः अस्य संशयस्य अपनेता अन्यः कोऽपि नैव विद्यते । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 39]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] 5a8ttqdklu272ttgoc2tucmoancct33 पार्थ नैवेह नामुत्र... 0 16989 502277 501744 2026-11-17T02:11:28Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502277 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''श्रीभगवानुवाच :'''पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।''' :'''न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ४० ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य चत्वारिंशत्तमः(४०) श्लोकः । ==पदच्छेदः== पार्थ न एव इह न अमुत्र विनाशः तस्य विद्यते न हि कल्याणकृत् कश्चित् दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ==अन्वयः== पार्थ ! इह तस्य विनाशः न एव विद्यते । अमुत्र न । तात ! कल्याणकृत् हि कश्चित् दुर्गतिं न गच्छति। == शब्दार्थः == :पार्थ = हे अर्जुन ! :इह = अत्र :तस्य = तादृशस्य योगभ्रष्टस्य :विनाशः = नाशः :न एव विद्यते = नास्ति एव :अमुत्र = परलोके :न = न भवति एव :तात = वत्स ! :हि = यस्मात् :कल्याणकृत् = शुभकृत् :कश्चित् = कोऽपि :दुर्गतिम् = कुत्सितगतिम् :न गच्छति = न प्राप्नोति । == अर्थः == हे अर्जुन ! यः योगमार्गात् भ्रष्टः भवति तस्य इह लोके परस्मिन् लोके वा पतनम्, अर्थात् पूर्वस्माद् हीनजन्मप्राप्तिः न भवति । यतः हे तात ! शुभस्य कर्ता कोऽपि जनः कथञ्चिदपि दुर्गतिं न प्राप्नोति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 40]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] sanpbawyhlpbis63rjemmzqm46l8jrc प्राप्य पुण्यकृतां लोकान्... 0 16994 502285 501749 2026-11-17T02:37:37Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502285 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''प्राप्य पुण्यकृताँल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।''' :'''शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ४१ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य एकचत्वारिंशत्तमः(४१) श्लोकः । ==पदच्छेदः== प्राप्य पुण्यकृतान् लोकान् उषित्वा शाश्वतीः समाः शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टः अभिजायते ॥ ==अन्वयः== योगभ्रष्टः पुण्यकृतां लोकान् प्राप्य शाश्वतीः समाः उषित्वा शुचीनां श्रीमतां गेहे अभिजायते । == शब्दार्थः == :योगभ्रष्टः = योगात् च्युतः :पुण्यकृताम् = पुण्यकर्मणाम् :लोकान् = भुवनानि :प्राप्य = लब्ध्वा :शाश्वतीः = शाश्वतीः :समाः = वत्सरान् :उषित्वा = वासम् अनुभूय :शुचीनाम् = पवित्राणाम् :श्रीमताम् = विभूतिमताम् :गेहे = गृहे :अभिजायते = उत्पद्यते । == अर्थः == सः योगभ्रष्टः पुण्यकर्मिभिः प्राप्यमाणान् लोकान् प्राप्य तत्र अनेकसंवत्सरं वसति । ततः सदाचारसम्पन्नानां धनिनां गृहे जन्म प्राप्नोति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 41]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] q0n0b7wzf1p3yjxilondha8ku0pftv3 अथवा योगिनामेव... 0 16996 502240 501720 2026-11-16T22:21:00Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502240 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।''' :'''एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ४२ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य द्विचत्वारिंशत्तमः(४२) श्लोकः । ==पदच्छेदः== अथवा योगिनाम् एव कुले भवति धीमताम् एतत् हि दुर्लभतरं लोके जन्म यत् ईदृशम् ॥ ==अन्वयः== अथवा धीमतां योगिनां कुले एव भवति । यत् एतत् ईदृशं हि जन्म लोके दुर्लभतरम् । == शब्दार्थः == :अथवा = यद्वा :धीमताम् = बुद्धिमताम् :योगिनाम् = युक्तानाम् :कुले एव = वंशे एव :भवति = जायते :यत् एतत् हि = यदिदम् :ईदृशम् = एवंविधम् :जन्म = जन्म :लोके = भुवने :दुर्लभतरम् = अत्यन्तं दुष्प्रापम् । == अर्थः == अथवा ब्रह्मविद्यावतां योगिनां कुले जन्म प्राप्नोति । एवं योगिनां कुले जन्मप्राप्तिः तु अत्यन्तं दुर्लभा । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 42]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] iqat3dfiiksv9zlthaokw7w0ylvci01 तत्र तं बुद्धिसंयोगं... 0 16997 502270 501739 2026-11-17T01:09:55Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502270 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।''' :'''यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ४३ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य त्रिचत्वरिंशत्तमः(४३) श्लोकः । ==पदच्छेदः== तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् यतते च ततः भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ==अन्वयः== कुरुनन्दन ! तत्र तं पौर्वदेहिकं बुद्धिसंयोगं लभते । ततः च संसिद्धौ भूयः यतते । == शब्दार्थः == :कुरुनन्दन = हे अर्जुन ! :तत्र = तत्र कुले :पौर्वदेहिकम् = पूर्वशरीरसम्बन्धिनम् :तम् = तम् :बुद्धिसंयोगम् = मतिसम्बन्धम् :लभते = प्राप्नोति :ततः च = तस्मात् :संसिद्धौ = योगसिद्धौ :भूयः = अधिकम् :यतते = प्रयत्नं करोति । == अर्थः == हे अर्जुन ! योऽयं योगभ्रष्टः श्रीमतां योगिनां वा कुले जातः पूर्वस्मिन् देहे या आसीत् तामेव आत्मविषयिकां बुद्धिं प्राप्नोति । ततः सः मोक्षार्थं प्रयत्नं करोति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 43]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] oisajue8he867v7sam7r629ad8lq1df पूर्वाभ्यासेन तेनैव... 0 17000 502281 501745 2026-11-17T02:25:21Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502281 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।''' :'''जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ४४ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य चतुश्चत्वारिंशत्तमः(४४) श्लोकः । ==पदच्छेदः== पूर्वाभ्यासेन तेन एव ह्रियते हि अवशः अपि सः जिज्ञासुः अपि योगस्य शब्दब्रह्म अतिवर्तते ॥ ==अन्वयः== सः अवशः अपि तेन पूर्वाभ्यासेन एव ह्रियते । योगस्य जिज्ञासुः अपि शब्दब्रह्म अतिवर्तते हि । == शब्दार्थः == :सः = तादृशः पुरुषः :अवशः अपि = अनधीनोऽपि :तेन = तेन :पूर्वाभ्यासेन एव =पूर्वजन्मसंस्कारेणैव :ह्रियते = आकृष्यते :योगस्य = योगमार्गस्य :जिज्ञासुः अपि = ज्ञानेच्छुः अपि :शब्दब्रह्म=कर्मप्रतिपादकवेदभागम् :अतिवर्तते हि = अतिक्राम्यति खलु । == अर्थः == सः योगभ्रष्टः जन्मान्तरीयाभ्यासस्य वशात् विषयाणामभिमुखोऽपि तस्मिन् जन्मनि योगम् एव अभिगच्छति । योगस्य जिज्ञासुः अपि सः वेदोक्तकर्मफलम् अतिक्रम्य वर्तते । कर्माधिकारम् उपेक्ष्य ज्ञानाधिकारे एव निष्ठां करोति इत्यर्थः । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 44]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] 8lf7mpqn7kx4rnjndphmmstju79hnei जेम्स् डि व्याट्सन् 0 17001 502267 480363 2026-11-17T00:53:07Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502267 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = James Dewey Watson | image = James D Watson.jpg | image_size = 250px | alt = | caption = James Dewey Watson | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1928|04|06}} | birth_place = [[Chicago]], United States | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | residence = | citizenship = | nationality = American | fields = [[Genetics]] | workplaces = [[Cold Spring Harbor Laboratory]]<br> [[Harvard University]]<br> [[University of Cambridge]]<br> [[National Institutes of Health]] | alma_mater = [[University of Chicago]]<br>[[Indiana University]] | doctoral_advisor = [[Salvador Luria]] | academic_advisors = | doctoral_students = | notable_students = | known_for = [[DNA structure]]<br> [[Molecular biology]] | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | influences = | influenced = | awards = [[Nobel Prize for Physiology or Medicine]] <small>(1962)</small><br>[[Copley Medal]] <small>(1993)</small><ref>[http://www.chemheritage.org/press/pr2005/pr_05_jan_22.htm James Watson to receive Othmer gold medal]{{dead link|date=September 2011}} retrieved 29 September 2009</ref> | signature = James D Watson signature.svg | signature_alt = | footnotes = | spouse = Elizabeth Watson <small>(née Lewis)</small> }} (कालः - ०६. ०४. १९२८) अयं जेम्स् डि. व्याट्सन् (James D. Watson) सुप्रसिद्धः वंशशास्त्रस्य (आनुवंशिक) विज्ञानी । अयं जेम्स् डि. व्याट्सन् "द्विचक्रकस्य रचनायाः” संशोधकेषु अन्यतमः । अयम् इलियान्–संस्थानस्य [[शिकागो]]प्रदेशे १९२८ तमे वर्षे एप्रिल्मासस्य ६ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । एषः बाल्यात् आरभ्य अपि अत्यन्तं बुद्धिमान् आसीत् । १५ वयसि एव शिकागोविश्वविद्यालयं प्राविशत् । १९४७ तमे वर्षे पदवीं, १९५० तमे वर्षे इण्डियानविश्वविद्यालयतः "डाक्टरेट्”–पदवीं च प्राप्नोत् । अस्य जेम्स् डि. व्याट्सनस्य आसक्तिः आसीत् [[पक्षी|पक्षि]]विज्ञाने । किन्तु तस्मिन् एव विश्वविद्यालये विद्यमानस्य प्रतिभावतः विज्ञानिनः [[हेच्. जे. मुल्लर्|हेच्. जे. मुल्लरस्य]] प्रभावेण जीवरसायनशास्त्रस्य, वंशविज्ञानस्य च अध्ययनम् अकरोत् । वर्षं यावत् कोपन्हेगन्–विश्वविद्यालये कार्यं कृत्वा १९५१ तमे वर्षे केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालयं प्राविशत् । एषः जेम्स् डि. व्याट्सन् केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालये [[फ्रान्सिस् एच् सि क्रिक्]] इत्यनेन सह "डी एन् ए"-अणोः रचनायाः विषये दीर्घकालं संशोधनम् अकरोत् । तयोः संशोधनस्य निमित्तम् अपेक्षितं साहाय्यम् आचरितवान् [[मारीस् एच् विल्किन्स्]] नामकः भौतविज्ञानी । तदनन्तरम् [[अमेरिका]]देशं प्रतिनिवृत्तः जेम्स् डि. व्याट्सन् वर्षद्वयं यावत् क्यालिफोर्नियातन्त्रज्ञानसंस्थायां (California Institute of Technology) कार्यम् अकरोत् । ततः १९५५ तमे वर्षे प्राध्यापकरूपेण हार्वर्ड्–विश्वविद्यालयं प्राविशत् । अयं जेम्स् डि. व्याट्सन् १९६२ तमे वर्षे वैद्यकीयं तथा शरीरक्रियाविज्ञानस्य विभागे सहोद्योगिना फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिकेन, तथा मार्गदर्शकेण मारीस् हेच्. विल्किन्सेन च सह "नोबेल्”–पुरस्कारं प्राप्नोत् । अयं जेम्स् डि. व्याट्सन् यदा केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालयं प्रति संशोधकरूपेण गतवान् तदा अस्य प्रतिभाम् अभिज्ञातवान् फ्रान्सिस् हेच्. क्रिक् एतं स्वेन सह संशोधनार्थम् अचिनोत् । वस्तुतः तयोः विलक्षणः स्नेहः । जेम्स् डि. व्याट्सन् अत्यन्तं मितभाषी, फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक् तु अतिभाषी । फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक् भौतविज्ञानी, जेम्स् डि. व्याट्सन् वंशशास्त्रस्य विज्ञानी । ताभ्यां द्वाभ्यां मिलित्वा कृतस्य कार्यस्य फलम् एव "व्याट्सन्–क्रिक्–चक्रकयुग्मम्” । वंशविज्ञानस्य आधारं कल्पितवान् [[ग्रिगोर् जान् मेण्डेल्]] नामकः विज्ञानी '''’गुणलक्षणानि वंशश्रेणीतः वंशश्रेणीं प्रति निर्दिष्टानां नियमानाम् अनुसारम् एव गच्छन्ति’''' इति उक्तवान् आसीत् । तदनन्तरं तद्विषये संशोधनं कृतवन्तः विज्ञानिनः वर्णतन्तवः (क्रोमोजोन्स्) कोशकेन्द्रेषु (न्यूक्लियस्) भवन्ति । निर्दिष्टसंख्यानां वर्णतन्तवः निर्दिष्टे प्रभेदे एव भवन्ति । कस्यापि जीविनः वर्णतन्तुषु अर्धभागः [[पिता|पितृ]]पक्षतः, अर्धभागः [[माता|मातृ]]पक्षतः आगताः भवन्ति । सर्वस्मिन् अपि वर्णतन्तौ निर्दिष्टगुणस्य कारणीभूतः गुणाणुः (जीन्) भवति इत्यादीन् विषयान् संशोधितवन्तः । एते त्रयः (जेम्स् डि. व्याट्सन्, फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक्, मारीस् हेच्. विल्किन्स् च) तान् एव विषयान् आधारीकृत्य संशोधनस्य अनुवर्तनम् अकुर्वन् । तादृशेषु गुणाणुषु निहितं प्रकृतेः रहस्यं ज्ञातव्यं चेत् गुणाणोः रचना ज्ञातव्या आसीत् । यदा अयं जेम्स् डि. व्याट्सन् अमेरिकातः नेपल्स् प्रति मारीस् हेच्. विल्किन्सस्य सूचनां, विवरणं च प्रष्टुम् आगतः आसीत् तदा "डि एन् ए" अणोः क्ष-किरणचित्राणि अपश्यत् । तस्मिन् चित्रे तत्र तत्र छाया दृष्टा । तदा तन्मध्ये किम् अस्ति इति संशोधितं चेत् "डि एन् ए" अणोः रचना ज्ञायेत इति अभासत अस्य जेम्स् डि. व्याट्सनस्य । अयं जेम्स् डि. व्याट्सन् मूलतः जीवविज्ञानी । तस्मात् कारणात् तस्य क्ष-किरणानां विषये तावत् ज्ञानं न आसीत् । अतः सः तद्विषये अधिकं नैपुण्यं प्राप्तुं ब्रिट्न् नगरे स्थितं केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालयं प्राविशत् । तत्रैव फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिकस्य मेलनं जातम् । तत्र तौ द्वौ अपि अहर्निशं कार्यं कुर्वन्तौ सहस्रशः क्ष-किरणानां परीक्षां कृतवन्तौ । बहूनाम् अपयशानाम् अनन्तरं "डबल् हीलिक्स्” सदृशम् एकं चक्रकं सज्जीकृतं ताभ्याम् । एका क्रमानुगतिः (सीक्वेन्स्) एकस्य कस्यचित् विधस्य फ्रोटीनस्य उत्पादनार्थं जीवकोशम् आदिशति । अपरा क्रमानुगतिः अपरस्य कस्यचित् विधस्य फ्रोटीनस्य उत्पादनार्थम् आदिशति । अतः जीविनः क्रमानुगतिः जीवकोशस्य कार्यं निर्णेति । तस्मात् एव कारणात् [[जठरम्|जठरस्य]] जीवकोशः, पित्तकोशस्य जीवकोशात् भिन्नः भवति । विभिन्नेषु जनेषु [[नेत्रम्|नेत्रस्य]] वर्णः विभिन्नः भवति । इति विषयं संशोधितवन्तः । एतेषां त्रयाणाम् (जेम्स् डि. व्याट्सन्, फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक्, मारीस् हेच्. विल्किन्स् च) एतत् संशोधनम् अत्यन्तं महत्त्वयुतं चापि । अस्य संशोधनस्य कारणतः एव बहूनाम् आनुवंशिकाणां रोगाणां चिकित्सा संशोधिता । अपेक्षानुगुणं जीविनां सृष्टिः इति विषयस्य संशोधनम् अपि प्रोत्साहितम् अभवत् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://library.cshl.edu/personal-collections/james-d-watson James D. Watson Collection] at the Cold Spring Harbor Laboratory Library *[http://nobelprize.org/educational_games/medicine/dna_double_helix/ DNA – The Double Helix] Game from Nobelprize.org *[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761560789/James_Watson.html MSN Encarta biography]( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028182156/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761560789/James_Watson.html |date=2009-10-28 }} 2009-10-31) *[http://www.dnai.org/ DNA Interactive] – This site from the Dolan DNA Learning Center (part of CSHL) commemorates the discovery of the structure of DNA and includes dozens of animations, as well as interviews with James Watson and others. *[http://www.dnaftb.org/ DNA from the Beginning] – another DNA Learning Center site on the basics of DNA, genes, and heredity, from Mendel to the Human Genome Project. *{{IMDb name|0914677}} **[http://www.nytimes.com/indexes/2003/02/25/health/genetics/index.html A Revolution at 50], February 25, 2003 ;Articles and interviews *[http://www.bbc.co.uk/bbcfour/audiointerviews/profilepages/crickwatson1.shtml BBC Four Interviews] – Watson and Crick speaking on the BBC in 1962, 1972, and 1974. *[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1074946 ''NPR Science Friday'': "A Conversation with Genetics Pioneer James Watson"] – Ira Flatow interviews Watson on the history of DNA and his recent book ''A Passion for DNA: Genes, Genomes, and Society''. 2002-06-02 *[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1250481 ''NPR Science Friday'' "DNA: The Secret of Life"] – Ira Flatow interviews Watson on his new book. 2003-05-02 *[https://web.archive.org/web/20061230024307/http://www.stephenjaygould.org/library/watson_interview.html ''Discover'' "Reversing Bad Truths"] – David Duncan interviews Watson. 2003-07-01 * Two remembrances of James Watson by one of the founders of molecular genetics, [[Esther Lederberg]], can be found at http://www.estherlederberg.com/Anecdotes.html#WATSON1 and http://www.estherlederberg.com/Anecdotes.html#WATSON2 *[http://webofstories.com/gl/james.watson James Watson telling his life story] at Web of Stories [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] a3p6r9o3n9ht0r9hccq2r3gcumpynyt प्रयत्नाद्यतमानस्तु... 0 17002 502282 501746 2026-11-17T02:37:06Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502282 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।''' :'''अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ४५ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य पञ्चचत्वारिंशत्तमः(४५) श्लॊकः । ==पदच्छेदः== प्रयत्नात् यतमानः तु योगी संशुद्धकिल्बिषः अनेकजन्मसंसिद्धः ततः याति परां गतिम् ॥ ==अन्वयः== संशुद्धकिल्बिषः प्रयत्नात् यतमानः योगी तु अनेकजन्मसंसिद्धः ततः परां गतिं याति । == शब्दार्थः == :संशुद्धकिल्बिषः = विनष्टपापः :प्रयत्नात् = अधिकं :यतमानः = प्रवर्तमानः :योगी तु = युक्तः तु :अनेकजन्मसंसिद्धः = नानाजन्मसुपरिशुद्धः :ततः = तस्मात् अनन्तरम् :पराम् = प्रकृष्टम् :गतिम् =स्थानम् :याति = गच्छति । == अर्थः == पूर्वोक्तप्रकारेण यत्नेन योगे पुनः पुनः प्रवर्तमानस्य योगिनः सर्वाणि अपि पापानि विनश्यन्ति । विनष्टपापः सः बहुषु जन्मसु शुद्धो भूत्वा मुक्तिरूपां परमां गतिं प्राप्नोति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 45]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] r5t4n1vdts6mtbry26aiquwr5nn8ktb तपस्विभ्योऽधिको योगी... 0 17006 502272 501741 2026-11-17T01:10:12Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502272 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । ''' :'''कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ४६ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य षड्चत्वारिंशत्तमः(४६) श्लोकः । ==पदच्छेदः== तपस्विभ्यः अधिकः योगी ज्ञानिभ्यः अपि मतः अधिकः कर्मिभ्यः च अधिकः योगी तस्मात् योगी भव अर्जुन ॥ ==अन्वयः== योगी तपस्विभ्यः अधिकः मतः । ज्ञानिभ्यः अपि अधिकः । कर्मिभ्यः च अधिकः । अर्जुन ! तस्मात् योगी भव । == शब्दार्थः == :योगी = योगी :तपस्विभ्यः = तापसेभ्यः :अधिकः = प्रकृष्टः :मतः = इष्टः :ज्ञानिभ्यः अपि =पण्डितेभ्यः अपि :अधिकः = प्रकृष्टः :कर्मिभ्यः च = अपि :अधिकः = प्रकृष्टः :अर्जुन = हे अर्जुन ! :तस्मात् = हेतोः :योगी = ध्यानयोगी :भव = जायस्व । == अर्थः == कृच्छ्रचान्द्रायणादिरूपं तपः आचरद्भ्यः अपि योगी अधिकः । शास्त्रे पण्डितेभ्यः अपि योगी अधिकः । अग्निहोत्रादिकर्म आचरद्भ्यः अपि योगी अधिकः । अतः हे अर्जुन ! त्वं योगी भव । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 46]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] 75ouzdjugrtuv4ge5rroa0uj2z8nsm4 योगिनामपि सर्वेषां... 0 17007 502304 501765 2026-11-17T03:59:59Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502304 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।''' :'''श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ४७ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य सप्तचत्वारिंशत्तमः(४७) श्लोकः । ==पदच्छेदः== योगिनाम् अपि सर्वेषां मद्गतेन अन्तरात्मना श्रद्धावान् भजते यः मां सः मे युक्ततमः मतः ॥ ==अन्वयः== सर्वेषां योगिनाम् अपि यः श्रद्धावान् मद्गतेन अन्तरात्मना मां भजते सः मे युक्ततमः मतः । == शब्दार्थः == सर्वेषाम् = सकलानाम् :योगिनाम् अपि = युक्तानाम् अपि :यः = यः पुरुषः :श्रद्धावान् = श्रद्धालुः सन् :मद्गतेन = मयि स्थितेन :अन्तरात्मना = चित्तेन :माम् = माम् :भजते = सेवते :सः = सः पुरुषः :मे = मम :युक्ततमः = आप्ततमः :मतः = अभिमतः । == अर्थः == योगिषु अपि यः वासुदेवे मयि श्रद्दधानः सन् मामेव समाहितान्तःकरणः सन् भजते सः मम अतिशयेन आप्तः भवति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 47]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] 2i2kwfhktsbqc375g9pxf72dpft2n0s पुनर्जन्म 0 17236 502280 496065 2026-11-17T02:21:14Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502280 wikitext text/x-wiki [[File:Reincarnation AS.jpg|thumb|right|हिन्दुकलायां पुनर्जन्म।]] ==जन्ममरणचक्राद् मुक्तिः एव हिन्दूनां जीवनोद्देशः== आत्मनः अमरत्वस्य उपसिध्दान्तः भवति पुनर्जन्मसिध्दान्तः । श्रीमदभगवद्गीतायां तु 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ध्रुवं जन्म मृतस्य च' अथवा 'बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन' इत्यादिभिः अनेकैः वचनैः सिध्दान्तोऽयं प्रतिपादितः एव । श्रीमद्-आद्यशंकराचार्यैः 'पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननीजठरे शयनम्’ इत्यादिना जन्ममरणचक्रं सुष्ठुतया उपवर्णितम् । जीवात्मनः एकस्याः योन्याः अन्यां योनिम् इत्येवंविधः प्रवासः पूर्वकर्मानुसारम् अखण्डरुपेण प्रचलति । अस्मात् जन्ममरणचक्रात् मुक्तिः नाम मोक्षः एव हिन्दूनां पुरुषार्थचतुष्टये चतुर्थः पुरुषार्थः । भारते जन्ममरण्चक्रात् मुक्तिः एव जीवनस्य ध्येयं मन्यन्ते सर्वेऽपि जनाः । वैदिक-जैन-बौध्द-महानुभाव-लिङ्गायत-सिखादयः सर्वेऽपि संप्रदायाः पुनर्जन्मनि विश्वसन्ति । केवलं चार्वाकः एव आसीत् यः 'भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः’ इत्युक्त्वा पुनर्जन्म निषेधति । जपानादयः दक्षिणपूर्वस्थाः देशाः तु भारतीयसंस्कृत्याः संपर्कात् चिरकालं यावत् पुनर्जन्मादिसिध्दान्तेषु शिश्वसन्ति इति तु विश्रुतमेव । तथैव हेगेलः, शोपेनहारः इत्यादयः आङ्ग्लतत्त्ववेत्तारः, ग्रीन्-आदयः पाश्चात्त्याः दार्शनिकाः खिस्तसंप्रदाये जाताः अपि आत्मनः अमरत्वं तथा जन्ममरणचक्रम् इत्यादि –सिध्दान्तानां समर्थकाः सन्ति । ==खिश्चन-मुस्लिम्-मतानुयायिनां मतस्य चिकित्सा== सर्वे खिश्चन-मुस्लिम्-मतानुयायिनः पुनर्जन्मादिषु सिध्दान्तेषु न विश्वसन्ति इति तु विश्रुतमेव । तेषां मतेन मृत्योः पश्चात् जनाः सज्जनाः दुर्जनाः वा सममेव 'डूम्स् डे’ अथवा 'कयामतदिनं’ यावत् न उदियात् तावत्कालपर्यन्तं श्मशानभूमौ एव निखाताः तिष्ठन्ति । एतेषाम् ईश्वरः (गाड् अल्ला वा) कियान् न्यायप्रियः तद् द्रष्टव्यम् । वस्तुतः न्यायदाने विलम्बः नाम न्यायदाननिषेधः एव इति मन्यन्ते न्यायशास्त्रविशारदाः । न्यायदानस्य दिवसः (Day of Judgment) एव विनाशवासरः (Dooms Day) इति मन्यन्ते खिस्तानुयायिनः यतः अधिकांशाः जनाः पापं कुर्वाणाः नरकवासमेव अपेक्षन्ते इति प्रतीयते । अपरं च बाइबलग्रन्थे न विश्वसिति स नरके (hell) पतति इति खिस्तानुयायिनः मन्यन्ते । तथैव यः कुराणे न विश्वसति सोऽपि निरय (जहन्नुम ) गामी इति मुसलमानाः मन्यन्ते । तत्र प्रश्नोऽयं मनसि समुद्भवति यत् एतयोः द्वयोः अपि बाइबलकुराणयोः आविर्भावात् पूर्वार्तिनः पितामहप्रपितामहादिपूर्वजाः किं सर्वेऽपि नरकस्यैव अधिकारिणः आसन् ? तत्र इदमपि द्र्ष्टव्यं यत् खिश्चनानां मतेन सर्वे मुसलमानाः एवं मुसलमानानां मतेन सर्वे खिश्चनाः उभयपक्षे सज्जनाः दुर्जनाः अपि सर्वे नरके एव पतेयुः । किम् ईश्वरः एतावान् निष्ठुरः भवितुम अर्हति ? हिन्दूनां मतेन तु एकः एव ईश्वरः विभिन्नसमयेषु विभिन्नरुपैः अवतरति । एवं विभिन्नमतवादिनां प्रार्थनाः अपि यथा वर्षाजलं विभिन्नमार्गैः सागरमेव गच्छति तथा तम् एकमेव ईश्वरं यान्ति । अस्याः मान्यतायाः सत्त्वात् न कोऽपि अनवस्थाप्रसङ्गः समुद्भवति । ==पूर्वजन्मनः विस्मरणं खलु ईश्वरस्य दयालुतायाः एव प्रमाणम्== केचन वदन्ति वयं पूर्वजन्मनः किमपि स्मरणं कर्तुं न शक्नुमः, अतः पुनर्जन्मनः संकल्पना मिथ्या एव प्रतिभाति । तत्रोच्यते –वस्तुतः वर्तमानेऽपि घटितान् प्रसङ्गान् वयं विस्मरामः । परन्तु तेन ते प्रसङ्गाः नैव घटिताः इति वयं न ब्रूमः । तथैव पूर्वजन्मघटितानि कर्माणि न वयं स्मरामः इत्यतः पुनर्जन्मनः अस्तित्वमेव कथं वयं प्रत्याख्यातुं पारयामः इति विमृशन्तु विपश्चितः । अपरं च ईश्वरस्य दयालुतायाः एव इदं प्रमाणं यद् वयं पूर्वजन्मनः कर्माणि प्रसङ्गान् वा न स्मरामः । एकस्यैव प्राप्तजन्मनः कर्माणि एव असह्यं मनस्तापं जनयन्ति । तेन शरीरे रक्तभारपरिमाणं विवर्धते, हृदयक्रिया प्रभाविता भवति । अप्रियप्रसङ्गानां स्मरणेन मनः शोकाकुलं भवति इति वयं पश्यामः । मनुजजीवने सुखं सर्षपमात्रं दुःखं तु पर्वतप्रायम् । अथ यदि गतजन्मनां सर्वेषां स्मरणं मनःपटले आविर्भवेत् तर्हि का गतिः स्यात् मानवस्य ? अतः ईश्वराय खलु धन्यवादाः समर्पयितव्याः येन गतजन्मनां दुःखानां स्मरणम् अस्मल्ललाटे न लिखितम् । ==पुनर्जन्मनि विश्वासे अकृते== ''कृतप्रणाशः'' एवम् ''अकृताभ्यागमः'' इति द्वौ दोषौ समुद्भवतः अस्मिन् जगति वयं पश्यामः यत् कश्चित् बालकः जन्मनः प्रभृति एव धनवान् एवं कश्चित् निर्धनः, कश्चित् स्वास्थ्यसंपन्नः कश्चित् रोगजर्जरितः, कश्चित् बुद्धिमान् कश्चिद् मन्दमातिः, कश्चित् सत्प्रवृत्तः कश्चित् दुष्प्रवृत्तः । अत्र कार्यं परिणामः वा दृष्टिपथम् आयाति, किन्तु कारणं न दृश्यते । तथैव मृत्योः अल्पसमयपूर्वं यदि कश्चित् सत्कर्म अथवा दुष्कर्म करोति तर्हि तस्य शुभम् अशुभं वा फलं स कदा प्राप्स्यति । कार्यकारणभावः तु एकः शाश्वतसिध्दान्तः । यदि कार्यं दृश्यते तर्हि कारणेन भाव्यमेव । तथा यदि कारणं विद्यते तर्हि कार्येण भाव्यमेव । अस्याः समस्यायाः सन्तोषजनकम् उत्तरं हिन्दूनां पुनर्जन्मसिध्दान्तः एव दातुं समर्थः । पूर्वजन्मनि यत् सत्कार्यं कृतं तस्यायं परिणामः यत् अस्मिन् जन्मनि स जन्मनः एव धनवान् वा स्वास्थ्यसंपन्नः वा बुध्दिमान् वा सत्प्रवृत्तः वा भवति । तथैव मृत्योः पूर्वं कृतस्य दुष्कृतस्य परिणामं पुनर्जन्मसिध्दान्तानुसारम् आगामिनि जन्मनि सः अधिगमिष्यति एव । अत एव पुनर्जन्मसिध्दान्तः अनिवार्यतया अनुमन्तव्यः एव भवति ।अन्यथा 'कृतप्रणाशः’ एवं 'अकृत्ताभ्यागमः’ इति द्वौ दोषौ उद्भवतः ।कृतप्रणाशः नाम कृतं कर्म व्यर्थं जातम् । 'अकृताभ्यागमः’ नाम यन्न कृतं तस्य भोगः समुपस्थितः । पुनर्जन्मसिध्दान्तस्य ग्रहणाद् एतद् दोषद्वयं न अवशिष्यते । अपरं च पुनर्जन्मनः प्रत्याख्यानात् एकस्मिन् जन्मनि स्वविकासार्थं कृताः प्रयासाः मृत्युना साकम् अवरुध्दा भवेयुः । यदि कश्चन दुराचरणस्य कारणात् नरके पतिष्यति तर्हि तत्रैव अनन्तकालं यावत् स्थास्यति । स्वस्य दोषपरिमार्जनार्थम् उत्कर्षं साधयितुं वा स अवसरम् एव न लभेत् । नेयम् अन्यायपूर्णा योजना दयाघनस्य ईश्वरस्य भवितुम् अर्हति । तत्र पुनर्जन्मसिध्दान्तग्रहणात् मानवकल्याणदृष्ट्या अनेके लाभाः दृष्टिपथम् आयान्ति । अत्र यदि किमपि कुकर्म क्रियते तर्हि यदि न अस्मिन् जन्मनि परंतु परस्मिन् जन्मनि तु तस्य दुष्परिणामाः अपरिहार्यतया भोक्तव्या एव स्युः इति विश्वासः मनुजं सदाचरणाय प्रेरयति । नीतिमूल्यानां पालनेन समाजः शान्तिं सुखं समाधानं च विन्दति । ==पुनर्जन्मविषये भगवद्गीतायां प्रमाणानि == १न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपा:। न चैव न भविष्याम: सर्वे वयमत: परम्।२.१२<br> २ देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा।तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥२.१३<br> ३ वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि।तथा शरीराणि विहाय जीर्णानि अन्यानि संयाति नवानि देही॥ २.२२ <br> ४ जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च। तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२.२७<br> ५ बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन।तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप॥ ४.५<br> ६ अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्।प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥४.६<br> ७ यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥४.७<br> ८ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥४.८<br> ९ जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वत:।त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन॥४.९<br> १० तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणा:।गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषा:॥५.१७ <br> ११ प्राप्य पुण्यकृतांल्लोकानुषित्वा शाश्वती: समा:।शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते॥६.४१<br> १२ अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्।एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥६.४२<br> १३ मामुपेत्य पुनर्जन्म दु:खालयमशाश्वतम्।नाप्नुवन्ति महात्मान: संसिद्धिं परमां गता:॥ ८.१५<br> १४ आब्रह्मभुनाल्लोका: पुनरावर्तिनोऽर्जुन।मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥८.१६ <br> १५ अव्यक्तोऽक्षर इत्याहुस्तामाहु: परमां गतिम्।यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥ ८.२१<br> १६ अग्निरज्योतिरह: शुक्ल: षण्मासा उत्तरायणम्।तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्म विदो जना:॥८.२४<br> १७ धूमो रात्रिस्तथा कृष्ण: षण्मासा दक्षिणायनम्।तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥८.२५ <br> १८ अश्रद्दधाना: पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप।अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥९.३<br> १९ य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणै: सह।सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते॥ १३.२३ <br> २० यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्।तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते॥१४.१४<br> २१ रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते।तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१४.१५<br> २२ तानहं द्विषत: क्रूरान्संसारेषु नराधमान्।क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु॥१६.१९ <br> २३ आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि।मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥ १६.२० ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== <!--| DO NOT ADD MORE LINKS TO THIS ARTICLE. WIKIPEDIA IS NOT A COLLECTION OF |--> <!--| LINKS. If you think that your link might be useful, do not add it here, |--> <!--| but put it on this article's discussion page first or submit your link |--> <!--| to the appropriate category at the Open Directory Project (www.dmoz.org)|--> <!--| and link back to that category using the {{dmoz}} template. |--> <!--| |--> <!--| Links that have not been verified WILL BE DELETED. |--> <!--| See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details |--> *[http://www.ochs.org.uk/ Resources for Scholars and Students] *[http://www.dlshq.org/download/hinduismbk.pdf All About Hinduism by Swami Sivananda (pdf)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222000944/http://www.dlshq.org/download/hinduismbk.pdf |date=2019-12-22 }} *[http://hinduism.iskcon.com/ Heart of Hinduism: An overview of Hindu traditions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051103040233/http://hinduism.iskcon.com/ |date=2005-11-03 }} *[http://dharma.indviews.com/ Information on Hinduism or Santana dharma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511171808/http://dharma.indviews.com/ |date=2008-05-11 }} *[http://www.ethical-democracy.org/Hinduism.htm Ethical Democracy Journal - Notes on Hinduism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061215085305/http://www.ethical-democracy.org/Hinduism.htm |date=2006-12-15 }} *[http://www.religioustolerance.org/hinduism.htm Religious Tolerance page on Hinduism] *[https://web.archive.org/web/20080704120917/http://www.theuniversalwisdom.org/hinduism/paper-on-hinduism-vivekananda/ Paper on Hinduism by Swami Vivekananda] - Presented at ''World Parliament of Religion'' in 1893 (Text + Audio Version) *[http://ochs.org.uk/lectures/previous-lectures Oxford Centre for Hindu Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213200553/http://ochs.org.uk/lectures/previous-lectures |date=2011-02-13 }} Lectures and seminars in MP3 audio format by the OCHS as reference material for scholars and students. [[वर्गः:हिन्दुचिन्तनानि]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] kbmrkruvjdxlfruglfqrqk0cyt9j4o2 4.1 जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः 0 18194 502212 501956 2026-11-16T22:08:20Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502212 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== देहान्तरिता जन्मना सिद्धिः। औषधिभिरसुरभवनेषु रसायनेनेत्येवऽदि। मन्त्रैराकाशगमनाणिमादिलाभः। तपसा सङ्कल्पसिद्धिः कामरूपी यत्र तत्र कामग इत्येवमादि। समाधिजाः सिद्धयो व्याख्याः ॥१॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [ [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] 33i61tt0c7dh3ry235s0x3dy0im1174 4.2 जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् 0 18196 502223 483336 2026-11-16T22:08:27Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502223 wikitext text/x-wiki ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== तत्र कायेन्द्रियाणामन्यजातीयपरिणतानां— पूर्वपरिणामापाये उत्तरपरिणामोपजनस्तेषामपूर्वावयवानुप्रवेशाद्भवति, कायेन्द्रियप्रकृतयश्च स्वं स्वं विकारमनुगृह्णन्त्यापूरेण धर्मादिनिमित्तमपेक्षमाणा इति ॥२॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] dwchvyw7suztpx75ye7u2cgw5ix8yfd 4.3 निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् 0 18198 502229 483342 2026-11-16T22:08:31Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502229 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== न हि धर्मादि निमित्तं प्रयोजकं प्रकृतीनां भवति । न कार्येण कारणं प्रवर्त्यते इति । कथं तर्हि ? वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत। यथा क्षेत्रिकः केदारादपां पूरणात्केदारान्तरं पिप्लावयिषुः समं निम्नं निम्नतरं वा नापः पाणिनापकर्षत्यावरणं त्वासां भिनत्ति, तस्मिन्भिन्ने स्वयमेवापः केदारान्तरमाप्लावयन्ति । तथा धर्मः प्रकृतीनामावरणमधर्मं भिनत्ति, तस्मिन्भिन्ने स्वयमेव प्रकृतयः स्वं स्वं विकारमाप्लावयन्ति । यथा वा स एव क्षेत्रिकस्तस्मिन्नेव केदारे न प्रभवत्यौदकान्भौमान्वा रसान्धान्यमूलान्यनुप्रवेशयितुम् । किं तर्हि ? मुद्गगवेधुकश्यामाकादींस्ततोऽपकर्षति । अपकृष्टेषु तेषु स्वयमेव रसा धान्यमूलान्यनुप्रविशन्ति । तथा धर्मो निवृत्तिमात्रे कारणमधर्मस्य । शुद्ध्यशुद्ध्योरत्यन्तविरोधात। न तु प्रकृतिप्रवृत्तौ धर्मो हेतुर्भवतीति । अत्र नन्दीश्वरादय उदाहार्याः । विपर्ययेणाप्यधर्मो धर्मं बाधते । ततश्चाशुद्धिपरिणाम इति । अत्रापि नहुषाजगरादय उदाहार्याः ॥३॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] qo0v86qa4jxyhnxese7p3m1usfy6wk2 4.4 निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् 0 18204 502230 483343 2026-11-16T22:08:32Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502230 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== तदा तु योगी बहून्कायान्निर्मिमीते तदा किमेकमनस्कास्ते भवन्त्यथानेकमनस्का इति ? अस्मितामात्रं चित्तकारणमुपादाय निर्माणचित्तानि करोति, ततः सचित्तानि भवन्ति ॥४॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] 57zhicow1aqiadolt4n0djzusi7cj0j 4.5 प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम् 0 18206 502231 483344 2026-11-16T22:08:32Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502231 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== बहूनां चित्तानां कथमेकचित्ताभिप्रायपुरःसा प्रवृत्तिरिति सर्वचित्तानां प्रयोजकं चित्तमेकं निर्मिमीते, ततः प्रवृत्तिभेदः ॥५॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] iczp6hperel07nf55eux0wk0dkfjamt 4.6 तत्र ध्यानजमनाशयम् 0 18208 502232 483345 2026-11-16T22:08:33Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502232 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== पञ्चविधं निर्माणचित्तं - जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धय इति । तत्र यदेव ध्यानजं चित्तं तदेवानाशयं तस्यैव नास्त्याशयो रागादिप्रवृत्तिर्नातः पुण्यपापाभिसम्बन्धः । क्षीणक्लेशत्वाद्योगिन इति । इतरेषां तु विद्यते कर्माशयः ॥६॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] ppxzls1p2hzuv2ezycs8k8fraslt5yh 4.7 कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनः त्रिविधमितरेषाम् 0 18210 502233 483346 2026-11-16T22:08:33Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502233 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== यतः— चतुष्पदी खल्वियं कर्मजातिः—कृष्णा शुक्लकृष्णा, शुक्लाशुकाकृष्णा चेति । तत्र कृष्णा दुरात्मनाम् । शुक्लकृष्णा बहिःसाधनसाध्या, तत्र परपीडानुग्रहद्वारेणैव कर्माशयप्रचयः । शुक्ला तपःस्वाध्यायध्यानवताम् । सा हि केवले मनस्यायत्तत्वाद्बहिःसाधनाधीना न परान्पीडयित्वा भवति । अशुक्लाकृष्णा संन्यासिनां क्षीणक्लेशानां चरमदेहानामिति । तत्राशुक्लं योगिन एव फलसंन्यासादकृष्णं चानुपादानात। इतरेषां तु भूतानां पूर्वमेव त्रिविधमिति ॥७॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] gbixgq6otbrb7o1xmj5c9w01opog4n1 4.8 ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् 0 18212 502234 483347 2026-11-16T22:08:34Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502234 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== तत इति त्रिविधात्कर्मणः । तद्विपाकानुगुणानामेवेति । यज्जातीयस्य कर्मणो यो विपाकस्तस्यानुगुणा या वासनाः कर्मविपाकमनुशेरते, तासामेवाभिव्यक्तिः । न हि दैवं कर्म विपच्यमानं नारकतिर्यङ्मनुष्यवासनाभिव्यक्तिनिमित्तं भवति । किन्तु दैवानुगुणा एवास्य वासना व्यज्यते । नारकतिर्यङ्मनुष्येषु चैवं समानश्चर्चः ॥८॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] pzzwg0ux1xm9os3c9776ltvcf7w73i0 4.9 जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्यं, स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात् 0 18213 502235 483348 2026-11-16T22:08:35Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502235 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== वृषदंशविपाकोदयः स्वव्यञ्जकाञ्जनाभिव्यक्तः । स यदि जातिशतेन वा दूरदेशतया वा कल्पशतेन वा व्यवहितः पुनश्च स्वव्यञ्जकाञ्जन एवोदियात्द्रागित्येव पूर्वणुभूतवृषदंशविपाकाभिसंस्कृता वासना उपादाय व्यज्येत । कस्मात्? यतो व्यवहितानामप्यासां सदृशं करं ःअभिव्यञ्जकं निमित्तीभूतमित्यानन्तर्यमेव । कुतश्च ? स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात। यथानुभवास्तथा संस्काराः । ते च कर्मवासनानुरूपाः । यथा च वासनास्तथा स्मृतिरिति जातिदेशकालव्यवहितेभ्यः संस्कारेभ्यः स्मृतिः । स्मृतेश्च पुनः संस्कारा इत्येवमेते स्मृतिसंस्काराः कर्माशयवृत्तिलाभवशाद्व्यज्यन्ते । अतश्च व्यवहितानामपि निमित्तनैमित्तिकभावानुच्छेदादानन्तर्यमेव सिद्धमिति ॥९॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] f4qdm28ouy63r5zjhdkhiw5uxpz4c62 4.10 तासामनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात् 0 18214 502202 501942 2026-11-16T22:08:14Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502202 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== तासां वासनानामाशिषो नित्यत्वादनादित्वम्। येयमात्माशीर्मा न भूवं भूयासमिति सर्वस्य दृश्यते, सा न स्वाभाविकी। कस्मात्? जातमात्रस्य जन्तोरननुभूतमरणधर्मकस्य द्वेषो दुःखानुस्मृतिनिमित्तो मरणत्रासः कथं भवेत्? न च स्वाभाविकं वस्तु निमित्तमुपादत्ते। तस्मादनादिवासनानुविद्धमिदं चित्तं निमित्तवशात्कश्चिदेव वासनाः प्रतिलभ्य पुरुषस्य भोगायोपवर्तत इति। घटप्रासादप्रदीपकल्पं सङ्कोचविकाशि चित्तं शरीरपरिमाणाकारमात्रमित्यपरे प्रतिपन्नाः। तथा चान्तराभावः संसारश्च युक्त इति। वृत्तिरेवास्य विभुनश्चित्तस्य सङ्कोचविकाशिनीत्याचार्यः। तच्च धर्मादिनिमित्तापेक्षम्। निमित्तं च द्विविधं—बाह्यमाध्यात्मिकं च। शरीरादिसाधनापेक्षं बाह्यं स्तुतिदानाभिवादनादि। चित्तमात्राधीनं श्रद्धाद्याध्यात्मिकम्। तथा चोक्तं—ये चेइते मैत्र्यादयो ध्यायिनां विहारास्ते बाह्यसाधननिरनुग्रहात्मः प्रकृष्टं धर्ममभिनिवर्तयन्ति। तयोर्मानसं बलीयः। कथं ? ज्ञानवैराग्ये केनातिशय्येते ? दण्डकारण्यं च चित्तबलव्यतिरेकेण कः शरीरेण कर्मणा शून्यं कर्तुमुत्सहेत, समुद्रमगस्त्यवद्वा पिबेत॥१०॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] eocv3s2q1i2jf2ban0knoyd01vi978s 4.11 हेतुफलाश्रयालम्बनैः संगृहीतत्वादेषामभावे तदभावः 0 18216 502203 501943 2026-11-16T22:08:15Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502203 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== हेतुः धर्मात्सुखमधर्माद्दुःखम्। सुखाद्रागो दुःखाद्द्वेषः। ततश्च प्रयत्नः। तेन मनसा वाचा कायेन वा परिस्पन्दमानः परमनुगृह्णात्युपहन्ति वा। ततः पुनर्धर्माधर्मौ सुखदुःखे, रागद्वेषाविति प्रवृत्तमिदं षडरं संसारचक्रम्। अस्य च प्रतिक्षणमावर्तमानस्याविद्या नेत्री, मूलं सर्वक्लेशानामित्येष हेतुः। फलं तु यमाश्रित्य यस्य प्रत्युत्पन्ना धर्मादेः, न ह्यपूर्वोपजनः। मनस्तु साधिकारमाश्रयो वासनानाम्। न ह्यवसिताधिकारे मनसि निराश्रया वासनाः स्थातुमुत्सहन्ते। यदभिमुखीभूतं वस्तु यां वासनां व्यनक्ति, तस्यास्तदालम्बनम्। एवं हेतुफलाश्रयालम्बनैरेतैः सङ्गृहीताः सर्वा वासनाः। एषामभावे तत्संश्रयाणामपि वासनानामभावः ॥११॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] fqhyxpoi1ib9bezwsdvudgbs1pj435c 4.12 अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाद्धर्माणाम् 0 18218 502204 501944 2026-11-16T22:08:15Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502204 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== नास्त्यसतः सम्भवो न चास्ति सतो विनाश इति द्रव्यत्वेन सम्भवत्यः कथं निवर्तिष्यन्ते वासनाः ? इति— भविष्यद्व्यक्तिकमनागतम्। अनुभूतव्यक्तिकमतीतम्। स्वव्यापारोपारूढं वर्तमानम्। त्रयं चैतद्वस्तु ज्ञानस्य ज्ञेयम्। यदि चैतत्स्वरूपतो नाभविष्यन्नेदं निर्विषयं ज्ञानमुदपत्स्यत। तस्मादतीतानागतं स्वरूपतोऽस्तीति। किं च, भोगभागीयस्य वापवर्गभागीयस्य वा कर्मणः फलमुत्पित्सु यदि निरुपाख्यमिति तदुद्देशेन तेन निमित्तेन कुशलानुष्ठानं न युज्येत। सतश्च फलस्य निमित्तं वर्तमानीकरणे समर्थं, नापूर्वोपजनने। सिद्धं निमित्तं नैमित्तिकस्य विशेषानुग्रहणं कुरुते, नापूर्वमुत्पादयति। धर्मी चानेकधर्मस्वभावः। तस्य चाध्वभेदेन धर्माः प्रत्यवस्थिताः। न च यथा वर्तमानं व्यक्तिविशेषापन्नं द्रवत्योऽस्त्येवमतीतमनागतं वा। कथं तर्हि ? स्वेनैव व्यङ्ग्येन स्वरूपेणानागतमस्ति। स्वेन चानुभूतव्यक्तित्वेन स्वरूपेणातीतमिति। वर्तमानस्यैवाध्वनः स्वरूपव्यक्तिरिति, न सा भवत्यतीतानागतयोरध्वनोः। एकस्य चाध्वनः समये द्वावध्वानौ धर्मिसमन्वागतौ भवत एवेति, नाभूत्वा भावस्त्रयाणामध्वनामिति ॥१२॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] jm3l7q9jndxs6zukishdsvr1u37heuy 4.13 ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः 0 18222 502205 501946 2026-11-16T22:08:16Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502205 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== ते खल्वमी त्र्यध्वानो धर्मा वर्तमाना व्यकात्मानोऽतीतानागताः सूक्ष्मात्मानः। सर्वमिदं गुणानां सन्निवेशविशेषमात्रमिति परमार्थतो गुणात्मानः। तथा च शास्त्रानुशासनम्— :''गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथं ऋच्छति ।'' :''यत्तु दृष्टिपथं प्राप्तं तन्मायेव सुतुच्छकम् ॥'' इति ॥१३॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] qy7uq3jl2h8s3s3d8hgxhl2g3rvpxb0 4.14 परिणामैकत्वाद्वस्तुतत्त्वम् 0 18223 502206 501947 2026-11-16T22:08:16Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502206 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== यदा तु सर्वे गुणाः, कथमेकः शब्द एकमिन्द्रियमिति ? प्रख्याक्रियास्थितिशीलानां गुणानां ग्रहणात्मकानां करणभावेनैकः परिणामः श्रोत्रमिन्द्रियम्, ग्राह्यात्मकानां शब्दभावेनैकः परिणामः शब्दो विषय इति। शब्दादीनां मूर्तिसमानजातीयानामेकः परिणामः पृथिवीपरमाणुस्तन्मात्रावयवः। तेषां चैकः परिणामः पृथिवी गौर्वृक्षः पर्वत इत्येवमादिर्भूतान्तरेष्वपि स्नेहौष्ण्यप्रणामित्वावकाशदानान्युपादाय सामान्यमेकविकारारम्भः समाधेयः। नास्त्यर्थो विज्ञानविसहचरः, अस्ति तु ज्ञानमर्थविसहचरः स्वप्नादौ कल्पितमिति अनया दिशा ये वस्तुस्वरूपमपह्नुवते, ज्ञानपरिकल्पनामात्रं वस्तु स्वप्नविषयोपमं न परमार्थतोऽस्तीत्य आहुः, ते तथेति प्रत्युपस्थितमिदं स्वमाहात्म्येन वस्तु कथमप्रमाणात्मकेन विकल्पज्ञानबलेन वस्तुस्वरूपमुत्सृज्य तदेवापलपन्तः श्रद्धेयवचनाः स्युः ? ॥१४॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] 970n7i9epuz21a766twtnlcgyre5go2 4.15 वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोर्विभक्तः पन्थाः 0 18224 502207 501948 2026-11-16T22:08:17Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502207 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== कुतश्चैतदन्याय्यं ? बहुचित्तावलम्बिनीभूतमेकं वस्तु साधारणम्। तत्खलु नैकचित्तपरिकल्पितं नाप्यनेकचित्तपरिकल्पितं, किन्तु स्वप्रतिष्ठितम्। कथं ? वस्तुसाम्ये चित्तभेदात। धर्मापेक्षं चित्तस्य वस्तुसाम्येऽपि सुखज्ञानं भवति। अधर्मापेक्षं तत एव दुःखज्ञानं, अविद्यापेक्षं तत एव मूढज्ञानं, सम्यग्दर्शनापेक्षं तत एव माध्यस्थ्यज्ञानमिति। कस्य तच्चित्तेन परिकल्पितं ? न चान्यचित्तपरिकल्पितेनार्थेनान्यस्य चित्तोपरागो युक्तः। तस्माद्वस्तुज्ञानयोर्ग्राह्यग्रहणभेदभिन्नयोर्विभक्तः पन्थाः। नानयोः सङ्करगन्धोऽप्यस्तीति। साङ्ख्यपक्षे पुनर्वस्तु त्रिगुणम्। चलं च गुणवृत्तमिति धर्मादिनिमित्तापेक्षं चित्तैरभिसम्बध्यते, निमित्तानुरूपस्य च प्रत्ययस्योत्पद्यमानस्य तेन तेनात्मना हेतुर्भवति ॥१५॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] dmho90azyluoy5upr0842seivsfy9ti 4.16 न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात् 0 18225 502208 501951 2026-11-16T22:08:18Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502208 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== केचिदाहुः—ज्ञानसहभूरेवार्थो भोग्यत्वात्सुखादिवदिति। त एतया द्वारा साधारणत्वं बाधमानाः पूर्वोत्तरेषु क्षणेषु वस्तुस्वरूपमेवापह्नुवते— एकचित्ततन्त्रं चेत्वस्तु स्यात्, तदा चित्ते व्यग्रे निरुद्धे वा स्वरूपमेव तेनापरामृष्टामन्यस्याविषयीभूतमप्रमाणकमगृहीतस्वभावकं केनचित्, तदानीं किं तत्स्यात्? सम्बध्यमानं च पुनश्चित्तेन कुतुत्पद्येत ? ये चास्यानुपस्थिता भागास्ते चास्य न स्युः, एवं नास्ति पृष्ठमित्युदरमपि न गृह्येत। तस्मात्स्वतन्त्रोऽर्थः सर्वपुरुषसाधारणः। स्वतन्त्राणि च चित्तानि प्रतिपुरुषं प्रवर्तन्ते। तयोः सम्बन्धादुपलब्धिः पुरुषस्य भोग इति ॥१६॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] 4bz5vsm2uelcah1twus4bgl6dpxmcj4 4.17 तदुपरागापेक्षत्वात्चित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातम् 0 18226 502209 501953 2026-11-16T22:08:19Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502209 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== अयस्कान्तमणिकल्पा विषया अयःसधर्मकं चित्तमभिसम्बध्योपरञ्जयन्ति। येन च विषयेणोपरक्तं चित्तं स विषयो ज्ञातस्ततोऽन्यः पुनरज्ञातः। वस्तुनो ज्ञाताज्ञातस्वरूपत्वात्परिणामि चित्तम् ॥१७॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] 3fmtyb3dxl3npnhpicfn4bbmayo7d42 4.18 सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात् 0 18227 502210 501954 2026-11-16T22:08:19Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502210 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== यस्य तु तदेव चित्तं विषयस्तस्य— यदि चित्तवत्प्रभुरपि पुरुषः परिणमेत, ततस्तद्विषयाश्चित्तवृत्तयः शब्दादिविषयवज्ज्ञाताज्ञाताः स्युः। सदाज्ञातत्वं तु मनसस्तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वमनुमापयति ॥१८॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] jdmeib4gztha8kw8pa7mcxsz222kxd1 4.19 न तत्स्वाभासंदृश्यत्वात् 0 18229 502211 501955 2026-11-16T22:08:20Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502211 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== स्यादाशङ्का—चित्तमेव स्वाभासं विषयाभासं च वैनाशिकानां चित्तात्मवादिनां भविष्यति अग्निवत। यथेतराणीन्द्रियाणि शब्दादयश्च दृश्यत्वान्न स्वाभासानि, तथा मनोऽपि प्रत्येतय्वम्। न चाग्निरत्र डः। न ह्यग्निरात्मस्वरूपमप्रकाशं पूर्व्कार्य। प्रकाशश्चायं प्रकाश्यप्रकाशकसंयोगे दृष्टः। न च स्वरूपमात्रेऽस्ति संयोगः। किं च, स्वाभासं चित्तमित्यग्राह्यमेव कस्यचिदिति शब्दार्थः। तद्यथा—स्वात्मप्रतिष्ठमाकाशं न परप्रतिष्ठमित्यर्थः। स्वबुद्धिप्रचारप्रतिसंवेदनात्सत्त्वानां प्रवृत्तिर्दृश्यते। क्रुद्धोऽहं, भीतोऽहं, अमुत्र मे रोगोऽमुत्र मे क्रोध इति। एतत्स्वबुद्धेरग्रहणे न युक्तमिति ॥१९॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] 3mkt3gdh5eb8108zau4ha8mj6bbpu79 4.20 एकसमये चोभयानवधारणम् 0 18230 502213 501957 2026-11-16T22:08:21Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502213 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== न चैकस्मिन्क्षणे स्वपररूपावधारणं युक्तम्। क्षणिकवादिनो यद्भवनं सैव क्रिया, तदेव च कारकमित्यभ्युपगमः ॥२०॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] rmn9z7pc30ec80ksjax5fvprouk4qcy 4.21 चित्तान्तरदृश्ये बुद्धिबुद्धेरतिप्रसङ्गः स्मृतिसंकरश्च 0 18232 502214 501958 2026-11-16T22:08:22Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502214 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== स्यान्मतिः—स्वरसनिरुद्धं चित्तं चित्तान्तरेण समनन्तरेण गृह्यत इति। अथ चित्तं चेच्चित्तान्तरेण गृह्येत, बुद्धिबुद्धिः केन गृह्यते ? साप्यन्यया साप्यन्ययेत्यतिप्रसङ्गः। स्मृतिसंकरश्च—यावन्तो बुद्धिबुद्धीनामनुभवास्तावत्यः स्मृतयः प्राप्नुवन्ति। तत्सङ्कराच्चैकस्मृत्यनवधारणं च स्यादित्येवं बुद्धिप्रतिसंवेदिनं पुरुषमपलपद्भिर्वैनाशिकैः सर्वमेवाकुलीकृतम्। ते तु भोक्तृस्वरूपं यत्र क्वचन कल्पयन्तो न न्यायेन सङ्गच्छते। केचित्सत्त्वमात्रमपि परिकल्प्यास्ति, स सत्त्वो य एतान्पञ्च स्कन्धान्निक्षिप्यान्यांश्च प्रतिसन्दधातीत्युक्त्वा, तत एव पुनस्त्रस्यन्ति। तथा स्कन्धानां महानिर्वेदाय विरागायानुत्पादाय प्रशान्तये गुरुरन्तिके ब्रह्मचर्यं चरिष्यामीत्युक्त्वा सत्त्वस्य पुनः सत्त्वमेवापह्नुवते। साङ्ख्ययोगादयस्तु प्रवादाः, स्वशब्देन पुरुषमेव स्वामिनं चित्तस्य भोक्तारमुपयन्तीति ॥२१॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] afg81esn96fmp4j9r2bv8eeyyntyjjh 4.22 चितेरप्रतिसंक्रमायास्तदाकारापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम् 0 18234 502215 501960 2026-11-16T22:08:22Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502215 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== कथं ? अपरिणामिनी हि भोक्तृशक्तिरप्रतिसंक्रमा च परिणामिन्यर्थे प्रतिसंक्रान्तेव तद्वृत्तिमनुपतन्ति। तस्याश्च प्राप्तचैतन्योपग्रहस्वरूपाया बुद्धिवृत्तेरनुकार्यमात्रतया बुद्धिवृत्त्यविशिष्टा हि ज्ञानवृत्तिराख्यायते। तथा चोक्तम्— :'''न पातालं न च विवरं गिरीणां''' :'''नैवान्धकारं कुक्षयो नोदधीनाम् ।''' :'''गुहा यस्यां निहितं ब्रह्म शाश्वतं''' :'''बुद्धिवृत्तिमविशिष्टां कवयो वेदयन्ते ॥''' इति ॥२२॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] 95ro9hr3m07z04ilmnjadxzom517ez9 4.23 द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् 0 18236 502216 501963 2026-11-16T22:08:23Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502216 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== अतश्चैतदभ्युपगम्यते— मनो हि मन्तव्येनार्थेनोपरक्तम्। तत्स्वयं च विषयत्वाद्विषयिणा पुरुषेणात्मीयया वृत्त्याभिसम्बद्धम्। तदेतच्चित्तमेव द्रष्टृदृश्योपरक्तं विषयविषयिनिर्भासं चेतनाचेतनस्वरूपापन्नम्, विषयात्मकमप्यविषयात्मकमिवाचेतनं चेतनमिव स्फटिकमणिकल्पं सर्वार्थमित्युच्यते। तदनेन चित्तसारूप्येण भ्रान्ताः केचित्तदेव चेतनमित्याहुः। अपरे चित्तमात्रमेवेदं सर्वं नास्ति खल्वयं गवादिर्घटादिश्च सकारुणो लोक इति। अनुकम्पनीयास्ते। कस्मात्? अस्ति हि तेषां भ्रान्तिबीजं सर्वरूपाकारनिर्भासं चित्तमिति। समाधिप्रज्ञायां प्रज्ञेयोऽर्थः प्रतिबिम्बीभूतस्तस्यालम्बनीभूतत्वादन्यः। स चेदर्थश्चित्तमात्रं स्यात्कथं प्रज्ञयैव प्रज्ञारूपमवधार्येत। तस्मात्प्रतिबिम्बीभूतोऽर्थः प्रज्ञायां येनावधार्यते स पुरुष इति। एवं ग्रहीतृग्रहणग्राह्यस्वरूपचित्तभेदात्त्रयमप्येतज्जातितः प्रविभजन्ते ते सम्यग्दर्शिनस्तैरधिगतः पुरुष इति ॥२३॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] 7acpr9hpaz7bjr7q78p9sjevanrhnt3 4.24 तदसंख्येयवासनाचित्रमपि परार्थं संहत्यकारित्वात् 0 18238 502217 501964 2026-11-16T22:08:24Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502217 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== कुतश्चैतत्? तदेतच्चित्तमसंख्येयाभिर्वासनाभिरेव चित्रीकृतमपि परार्थं परस्य भोगापवर्गार्थं, न स्वार्थं संहत्यकारित्वात्गृहवत। संहत्यकारिणा चित्तेन न स्वार्थेन भवितव्यम्। न सुखचित्तं सुखार्थं, न ज्ञानं ज्ञानार्थमुभयमप्येतत्परार्थम्। यश्च भोगेनापवर्गेण चार्थेनार्थवान्पुरुषः। स एव परो न परः सामान्यमात्रम्। यत्तु किञ्चित्परं सामान्यमात्रं स्वरूपेणोदाहरेद्वैनाशिकस्तत्सर्वं संहत्यकारित्वात्परार्थमेव स्यात। यस्त्वसौ परो विशेषः स न संहत्यकारी पुरुष इति ॥२४॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] a886jl5ivpwflhdo5sisf1wrtz55934 4.25 विशेषदर्शिन आत्मभावभावनाविनिवृत्तिः 0 18240 502218 501965 2026-11-16T22:08:24Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502218 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== यदा प्रवृषि तृणाङ्कुरस्योद्भेदेन तद्बीजसत्तानुमीयते, तथा मोक्षमार्गश्रवणेन यस्य रोमहर्षाश्रुपातौ दृश्येते तत्रापि अस्ति विशेषदर्शनबीजमपवर्गभागीयं कर्माभिनिर्वर्तितमित्यनुमीयते। तस्यात्मभावभावना स्वाभाविकी प्रवर्तते। यस्याभावादिदमुक्तम्—स्वभावं मुक्त्वा दोषादेषां पूर्वपक्षे रुचिर्भवत्यरुचिश्च निर्णये भवति। तत्रात्मभावभावना, « कोऽहमासं, कथमहमासं ? किं स्विदिदं ? कथं स्विदिदं ? के भविष्यामः ? कथं वा भविष्यामः ? » इति। सा तु विशेषदर्शिनो निवर्तते। कुतः ? चित्तस्यैवैष विचित्रः परिणामः। पुरुषस्त्वसत्यामविद्यायां शुद्धश्चित्तधर्मैरपरामृष्ट इति। ततोऽस्यात्मभावभावना कुशलस्य निवर्तते इति ॥२५॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] 516iju0mjd7892ogkxfh6f7wrxynzay 4.26 तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम् 0 18242 502219 483332 2026-11-16T22:08:25Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502219 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== तदानीं यदस्य चित्तं विषयप्राग्भारमज्ञाननिम्नमासीत्तदस्यान्यथा भवति, कैवल्यप्राग्भारं विवेकजज्ञाननिम्नमिति ॥२६॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] j4vjwuggt2b2ptwqvl3qy8a2kbyayve 4.27 तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः 0 18243 502220 501966 2026-11-16T22:08:25Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502220 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== प्रत्ययविवेकनिम्नस्य सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रप्रवाहिनीश्चित्तस्य तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि अस्मीति वा ममेति वा जानामीति वा न जानामीति वा। कुतः ? क्षीयमानबीजेभ्यः पूर्वसंस्कारेभ्य इति ॥२७॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] q4xm97wy8s1cf2ox5r57gznuuh94du9 4.28 हानमेषां क्लेशवदुक्तम् 0 18245 502221 501967 2026-11-16T22:08:26Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502221 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== यथा क्लेशा दग्धबीजभावा न प्ररोहसमर्था भवन्ति, तथा ज्ञानाग्निना दग्धबीजभावः पूर्वसंस्कारो न प्रत्ययप्रसूर्भवति। ज्ञानसंस्कारास्तु चित्ताधिकारसमाप्तिमनुशेरत इति न चिन्त्यन्ते ॥२८॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] 06stdw3bkpfv79lbttxd9ejckifimdh 4.29 प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेर्धर्ममेघः समाधिः 0 18246 502222 483335 2026-11-16T22:08:26Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502222 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== यदायं ब्राह्मणः प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदः, ततोऽपि न किञ्चित्प्रार्थयते, तत्रापि विरक्तस्य सर्वथा विवेकख्यातिरेव भवतीति संस्कारबीजक्षयान्नास्य प्रत्ययान्तराणु उत्पद्यन्ते, तदास्य धर्ममेघो नाम समाधिर्भवति ॥२९॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] gc6abvjn8m7fo88gbizr50j298pftti 4.30 ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः 0 18248 502224 501970 2026-11-16T22:08:27Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502224 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== तल्लाभादविद्यादयः क्लेशाः समूलकाषं कषिता भवन्ति। कुशलाकुशलाश्च कर्माशयाः समूलघातं हता भवन्ति। क्लेशकर्मनिवृत्तौ जीवन्नेव विद्वान्विमुक्तो भवति। कस्मात्? यस्माद्विपर्ययो भवस्य कारणम्। न हि क्षीणविपर्ययः कश्चित्केनचित्क्वचिच्च जातो दृश्यत इति ॥३०॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] keikhwwukbwglfn10jmjkrw95ko50yu 4.31 तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्या।अनन्त्याज्ज्ञेयमल्पम् 0 18249 502225 501972 2026-11-16T22:08:28Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502225 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== सर्वैः क्लेशकर्मावरणैर्विमुक्तस्य ज्ञानस्यानन्त्यं भवति। आवरकेण तमसाभिभूतमावृतज्ञानसत्त्वं क्वचिदेव रजसा प्रवर्तितमुद्घाटितं ग्रहणसमर्थ्यं भवति। तत्र यदा सर्वैरावरणमलैरपगतममलं भवति, तदा भवत्यस्यानन्त्यम्। ज्ञानस्यानन्त्याज्ज्ञेयमल्पं सम्पद्यते, यथाकाशे खद्योतः। यत्रेदमुक्तम्— :''अन्धो मणिमविध्यत्तमनङ्गुकिरावयत।'' :''अग्रीवस्तं प्रत्यमुञ्चत्तमजिह्वोऽभ्यपूजयत् ॥'' इति ॥३१॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] 4fny0ncg58wywetdl67pv3lml63pl35 4.32 ततः कृतार्थानां परिणामक्रमपरिसमाप्तिर्गुणानाम् 0 18250 502226 483339 2026-11-16T22:08:29Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502226 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== तस्य धर्ममेघस्योदयात्कृतार्थानां गुणानां परिणामक्रमः परिसमाप्यते । न हि कृतभोगापवर्गाः परिसमाप्तक्रमाः क्षणमप्यवस्थातुमुत्सहन्ते ॥३२॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] 8vry80vs8zhd7rifoncc37frg1dcce9 4.33 क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः क्रमः 0 18251 502227 483340 2026-11-16T22:08:30Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502227 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== अथ कोऽयं क्रमो नामेति ? क्षणानन्तर्यात्मा परिणामस्यापरान्तेनावसानेन गृह्यते क्रमः । न ह्यननुभूतक्रमक्षणा नवस्य पुराणता वस्त्रस्यान्ते भवति । नित्येषु च क्रमो दृष्टः । द्वयी चेयं नित्यता । कूटस्थनित्यता परिणामिनित्यत्या च । तत्र कूटस्थनित्यता पुरुषस्य, परिणामिनित्यत्या गुणानाम् । यस्मिन्परिणम्यमाने तत्त्वं न विहन्यते तन्नित्यम् । उभयस्य च तत्त्वानभिघातान्नित्यत्वम् । तत्र गुणधर्मेषु बुद्ध्यादिषु परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः क्रमो लब्धपर्यवसानः । नित्येषु धर्मिषु गुणेष्वलब्धपर्यवसानः । कूटस्थनित्येषु स्वरूपमात्रप्रतिष्ठेषु मुक्तपुरुषेषु स्वरूपास्तिता क्रमेणैवानुभूयत इति तत्राप्यलब्धपर्यवसानः, शब्दपृष्ठेनास्तिक्रियामुपादाय कल्पित इति । अथास्य संसारस्य स्थित्या गत्या च गुणेषु वर्तमानस्यास्ति क्रमसमाप्तिर्न वेति ? अवचनीयमेतत। कथं ? अस्ति प्रश्न एकान्तवचनीयः सर्वो जातौ मरिष्यति ? ओं भो इति । अथ सर्वो मृत्वा जनिष्यत इति । विभज्यवचनीयमेतत। प्रत्युदितख्यातिः क्षीणतृष्णः कुशलो न जनिष्यते, इतरस्तु जनिष्यते । तथा मनुष्यजातिः श्रेयसी ? न वा श्रेयसी ? इत्येवं परिपृष्टं विभज्यवचनीयः प्रश्नः, पशूनुद्दिश्य श्रेयसी देवानृषींश्चाधिकृत्य नेति । अयं त्ववचनीयः प्रश्नः—संसारोऽयमन्तवानथानन्त इति ? कुशलस्यास्ति संसारक्रमसमाप्तिर्नेतरस्येत्यन्यतरावधारणेऽदोषः । तस्माद्व्याकरणीय एवायं प्रश्न इति ॥३३॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] btl0lscvrfrf9dihry3csxwxejzf8j1 4.34 पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं, स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति 0 18252 502228 483341 2026-11-16T22:08:30Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502228 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== गुणादिकारक्रमसमाप्तौ कैवल्यमुक्तम् । तत्स्वरूपमवधार्यते— कृतभोगापवर्गाणां पुरुषार्थशून्यानां यः प्रतिप्रसवः कार्यकारणात्मनां गुणानां तत्कैवल्यम् । स्वरूपप्रतिष्ठा पुनर्बुद्धिसत्त्वानभिसम्बन्धात्पुरुषस्य चितिशक्तिरेव केवला, तस्याः सदा तथैवावस्थानं कैवल्यमिति ॥३४॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[https://web.archive.org/web/20120425061852/https://svastha.bloomfire.com/ Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] 9agqs8mz09npeorw07fph85xf3kzgu4 कर्णाटकसर्वकारः 0 19359 502258 480097 2026-11-16T23:14:54Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502258 wikitext text/x-wiki {{Infobox State government IN |name_of_state= कर्नाटक |coat_of_arms= [[Image:Seal of Karnataka.png|225px]] |state_flag= |seat_of_government= [[बेङ्गळूरु]] |name_of_governor= [[हंसराजभारद्वाजः]] |name_of_chief_minister= [[सिद्धरामय्यः]] |legislative_assembly= [[कर्णाटकविधानसभा]] |speaker= [[के.जि.बोपय्य]] |member_in_assembly=२२५ |legislative_council= [[कर्णाटकविधानपरिषत्]] |chairman= डि एच् शङ्करमूर्तिः |member_in_council=75 |high_court= [[कर्णाटाकोच्चन्यायालयः]] |chief_justice= जे.एस्.वाघेला |website= http://www.karnataka.gov.in }} [[File:Soudha.jpg|thumb|250px|'''प्रशासनभावनम् - विधानसौधः''']] ===इतिहासः=== एशियाखण्डे उपशोभितस्य भारतदेशस्य २८राज्येषु कर्णाटकम् अन्यतमम् अस्ति । अस्य आधुनिककर्णाटकस्य स्थापना १९५६ तम वर्षस्य नवम्बरमासस्य प्रथमे दिनाङ्के अभवत् । अस्य पूर्वतनं नाम मैसूरुराज्यम् इति । क्रि.श. १५३७ तमे वर्षे केम्पेगौडमहाराजेन [[बेङ्गळूरु]]नगरं निर्मितमस्ति । तदेव इदानीमपि अस्य राज्यस्य राजधानीति तिष्ठति । ===वैशिष्ट्यम्=== कर्णाटकं भारतस्य दक्षिणभागे स्थितं किञ्चन राज्यम् अस्ति । अस्य राज्यस्य एतत् वैषिष्ट्यम् अस्ति यत् अत्र तीरप्रदेशाः विशालप्रदेशाः पर्वतप्रदेशाः च सन्ति । एतत् प्रथमं राज्यं यत्र ८ ग्रन्थकर्तारः ज्ञानपीठप्रशस्तिभूषिताः सन्ति । कर्णाटकस्य राजधानी बेङ्गलुरु अस्ति। एतत् कर्णाटकस्य आग्नेयभागे विराजते । ===प्रशासनम्=== कर्णाटकराज्यस्य प्रशासनं तु सांविधानिकरीत्या राज्यपालस्य नायकत्वे सञ्चाल्यमानं लोकतन्त्रात्मकरीत्या निर्वाचितम् अस्ति । राज्यस्य राज्यपालः बहुमतेन जयं प्राप्तवतः पक्षस्य मुख्यमन्त्रिणं मन्त्रिमण्डलं च रचयति । प्रजातन्त्रात्मकदेशे राज्यस्य राज्यपालः तत्तद्राज्यस्य साम्प्रदायिकः नायकः भवति । तथापि राज्यस्य दैनन्दिननिर्वहणस्य दायित्वं तु मुख्यमन्त्रिणा नियन्त्रिते मन्त्रिमण्डले एव न्यस्तं भवति । प्रशासनस्य आनुकूल्यार्थं विविधयोजनानां जनसौलभ्यार्थं च राज्यसर्वकारस्य छत्रच्छायायां विविधाः विभागाः प्रकल्पिताः । यथा..... ===विभागाः=== :*[[कृषिविभागः]] :*[[पशुसंरक्षणविभागः तथा मीनकृषिविभागः]] :*[[वाणिज्यस्य सहकारसङ्घस्य च विभागः]] :*[[वि.प्रशासनस्य विभागः]] :*[[शिक्षणविभागः]] :*[[ऊर्जाविभागः]] :*[[अर्थविभागः]] :*[[आहारस्य पौरसेवायाः च विभागः]] :*[[अहारस्य परिसरस्य च विभागः]] :*[[आहारसंस्करणस्य आरोग्यस्य कुटुम्बाभिवृद्धेः च विभागः]] :*[[गृहसौकर्यविभागः]] :*[[मूलभूतसौकर्याभिवृद्धिविभागः]] :*[[विज्ञानतन्त्रज्ञानस्य परिशिष्टजातिविभागः]] :*[[कन्नडसंस्कृतिविभागः]] :*[[श्रमिकविभागः]] :*[[आधुनिकन्यायविभागः]] :*[[वैद्यकीयविद्याविभागः]] :*[[लघुजलानयनविभागः]] :*[[विधानसभाकलापविभागः]] :*[[सार्वजनिककार्यविभागः]] :*[[आयकरविभागः]] :*[[समाजभिवृद्धिलविभागः]] :*[[सञ्चारयानविभागः]] :*[[ग्रामाभिवृद्धिविभागः]] :*[[जलस्रोतसंरक्षणविभागः]] :*[[महिलाभिवृद्धेः बालविकासस्य च विभागः]] :*[[युवजनसेवाविभागः]] :*[[अल्पसङ्ख्याकाभिवृद्धिविभागः]] ===बाह्यानुबन्धाः=== * http://www.kar.nic.in/kla/histry.htm * http://www.karnataka.com/govt/ * http://kla.kar.nic.in/cabm.htm ;Police * https://web.archive.org/web/20120304184825/http://www.karnatakastatepolice.org/First.htm ;Judiciary * http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm * http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/roct2003/30102003/r301020037.html * http://karnatakajudiciary.kar.nic.in/ * http://www.karunadu.gov.in/Pages/Default.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005085933/http://karunadu.gov.in/Pages/Default.aspx |date=2013-10-05 }} [[वर्गः:कर्णाटकसर्वकारः]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] knhm1irue0t7leyzivq9h6pegghqc2g पालिभाषा 0 19623 502278 498621 2026-11-17T02:11:30Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502278 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=Pali |nativename={{lang|pi|}} [[चित्रम्:PaliScript.svg|50px]] |pronunciation={{IPA-sa|paːli|}} |states=[[Cambodia]], [[Bangladesh]], [[India]], [[Laos]], [[Burma]], [[Nepal]], [[Sri Lanka]], [[Thailand]] |familycolor=Indo-European |fam2=[[Indo-Iranian languages|Indo-Iranian]] |fam3=[[Indo-Aryan languages|Indo-Aryan]] |iso1=pi |iso2=pli |iso3=pli |script= [[Brāhmī script|Brāhmī]] and [[Brahmic family of scripts|derived scripts]] and [[Devanagari transliteration|Latin alphabet]] ([[Pali#Pali writing|refer to article]]) |extinct=No native speakers, used as a literary and liturgical language only |notice=Indic |notice2=IPA }} '''पालिः''' (Pali) इत्येषा प्राचीन[[भारतम्|भारतस्य]] काचित् भाषा। भाषैषा हिन्दयोरोपीय भाषापरिवारस्य सदस्याऽस्ति। एषा तु बौद्धत्रिपिटकस्य भाषा इति प्रसिद्धा। पालिभाषायाः लेखनं ब्राह्मीपरिवारीयासु लिपिषु क्रियते। == 'पालि'शब्दस्य व्युत्पत्तिः == पालिशब्दस्य व्युत्पत्ति विषये विद्वत्सु नाना मतानि प्रचलितानि सन्ति। कश्चित् एनं पाठशब्दात् कश्चित् पायड (प्राकृत इति) शब्दात् व्युत्पन्नः मन्यते। [[जर्मनी|जर्मन]]विद्वान् मैक्सवैलेसरः तु पालिं पाटलि इत्यस्य संक्षिप्तरूपं उक्त्वा एतन्मतं व्यक्तवान् यदेतस्य सम्बन्धः [[पाटलीपुत्रम्|पाटलिपुत्रस्य]] प्राचीनभाषया सह अस्ति। एतेभ्योऽप्यधिकं द्वयोः मतयोः विदुषामधिका नतिः। एकं तत्र पण्डितविधुशेखरभट्टाचार्यस्य मतम्, यस्मात् पालिशब्दः पङ्क्तिशब्दात् व्युत्पन्नः। एतस्य च मतस्य समर्थनं प्राचीनेन एकेन पालिकोशेन अभिधानप्पदीपिकाऽऽख्येन (12 तमशताब्दस्य) भवति। यस्मात् तत्र तन्ति (तन्त्रम्), [[गौतमबुद्धः|बुद्धवचनं]], पन्ति (पङ्क्तिः) इति शब्देष्वपि पालेरर्थः पङ्क्तिरित्येवास्ति। पूर्वोक्तयोश्च द्वयोः अर्थयोः पालिशब्दस्य ये प्रयोगाः लभन्ते, तेषामपि सार्थकता अनेनैव सिध्यते। बुद्धवचनानां पङ्क्ति पाठस्य वा पङ्क्ति इति रूपेण एतस्यार्थः बुद्धघोषस्य प्रयोगेषु युज्यते। तथापि ध्वनिविज्ञानानिसारेण पङ्क्तिशब्दात् पालेः व्युत्पत्तिः योक्तुं न शक्यते। तदपेक्षया पङ्क्तेरर्थे प्रयुक्तेषु देशजशब्देषु पालिशब्दस्य सम्बन्धः युज्यते, ते यथा- पालि, पाठ्ठ, पाडू इत्यादयः। पश्चाच्च पालिशब्दः संस्कृतेऽपि प्रचलितः दृश्यते। अभिधानप्पदीपिकायाञ्च यत् पालेर्व्युत्पत्तिः पालेति रक्खतीति पालि इति दर्शिता तेनापि मतस्यैतस्य समर्थनं भवति। परन्तु पालिमहाव्याकरणस्य कर्त्रा भिक्षुणा जगदीशकश्यपेन पालेः पङ्क्तिरित्यर्थे ग्रहणे काश्चित् आपत्तयः प्रदर्शिताः। तेन च तस्योत्पत्तिः मूलत्रिपिटकग्रन्थेषु प्रयुक्तात् परीयाय (पर्याय) शब्दात् दर्शयितुं प्रयत्नं कृतम्। सम्राजोऽशोकस्य भाब्रूस्थे शिलालेखे त्रिपिटकीयस्य धर्मपरियायशब्दस्य स्थाने मागधीप्रवृत्तिमनुसृत्य धम्मपलियायशब्दस्य प्रयोगः लभ्यते, यस्यार्थः [[गौतमबुद्धः|बुद्धोपदेशाः]] बुद्धवचनानि वा इति भवति। [[कश्यपः|कश्यपस्य]] मतेन अस्मादेव पलियायशब्दात् पालिरिति जातः। मूलेषु त्रिपिटकेषु भाषायाः नाम न लभ्यते। परन्तु बुद्धघोषाद्याचार्यैः बुद्धोपदेशानां भाषा मागधी इति उक्ता। विसुद्धिमग्ग इत्यस्मिन्, महावंस इत्यस्मिँश्च एषा मागधी सर्वेषां प्राणिनां मूलभाषात्वेन उक्ता। तस्य स्थाने पालिशब्दस्य प्रयोगस्तु 14 तमशताब्दात् पूर्वे न दृश्यते। आम्, बुद्धघोषेन स्वकीयासु अट्ठकथा इत्याख्यासु पालिशब्दः प्रयुक्तं नूनम्, परमेतत् न भाषायाः अर्थे, प्रत्युत बुद्धवचनार्थे अथवा मूलत्रिपिटकपाठार्थे प्रयुक्तः। तत्रापि तत् तं पाठं अट्ठकथातः पृथक्कृत्य दर्शयितुं प्रयुक्तः। एवं तेन क्वचिदुक्तं- एतस्य पालिरेवमस्ति, किन्तु अट्ठकथायाम् एवमस्ति। अथवा, न पाल्यामस्ति न अट्ठकथायामस्ति इति। बुद्धघोषात् किञ्चित्कालपूर्वे लिखिते दीपवंशे (''परीक्षितव्यम्'') ततश्च पश्चाद्रचिते महवंशेऽपि पालिशब्दस्य एतयोः द्वयोरर्थयोः प्रयोगो दृश्यते। अनेनैव च अर्थप्रयोगेन पालिशब्दः तत्साहित्यार्थे तद्भाषाऽर्थेऽपि प्रयोक्तुमारब्धः। == पालि-प्राकृत-व्याकरणम् == संस्कृतनैकटयदृष्ट्या प्राकृतापेक्षया पालिः पूर्ववर्तनी भाषा। पालिभाषायामपि कतिपयैविपश्चिद्भिर्याकरणग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति । पालिशब्दस्य व्युत्पत्तिः केचित् पाठात्, केचित्तु पङ्क्तिशब्दतो मन्यन्ते । एवमेव परियायशब्दात् पालिशब्दस्य व्युत्पत्तिर्मता दृश्यते । अस्माकं मते तु पालिशब्दस्य योनिः पल्लि: पल्लवशब्दो वा सम्भवति । पल्लिशब्दो हि ग्रामवाचकः, ग्रामीणैर्भाषितत्वात् पल्लिभाषा :- क्रमशो लकारलोपेन पूर्वस्वरदीचें पालिः सम्भवति । अपरञ्च प्रथमाचार्यों भरतो निर्दशति । '''मागध्यवन्तिजा प्राच्या सूरसेन्यर्द्धमागधी ।''' '''वाह्रीका दाक्षिणात्याश्च सप्त भाषाः प्रकीर्तिताः ।।''' इति । एवमेव- '''योधनागरिकादीनां दाक्षिणात्याऽथ दीव्यताम् ।।''' '''वाह्नीकभाषोदीच्यानां खसानाञ्च स्वदेशजा ।।''' तथैव महाभारते भारतीयनदीदेशादिनामकथनप्रसङ्ग : भीष्मपर्वणि नवमेऽध्याये उक्तमस्ति - '''शूद्राभीराश्च दरदाः काश्मीराः पशुभिः सह । (६७)''' '''खाशीराश्चान्तचाराश्च पह्नवा गिरिगह्वराः ।' (६८) ।''' अत्र हि भरतस्य कथनानुसार दीव्यतामुदीच्यानां वाह्नीकभाषा पह्नवनरेशस्य गिरिगह्वरस्य देशभाषा सम्भवतीत्यपि प्रबलस्तर्कः । भौगोलिकदृष्टयाऽपि पह्लवजनपदो गिरिगह्वरः कपिलवस्तुजनपदश्च नातिदूरे स्तोऽधुनाऽपि । पह्लवजनपदो हि सम्प्रति ‘पालपा' इति कथ्यते जनैः। तत्र हि पालसेनवंश्या राजानः शतश आसन् । राज्यमिदं १८४२ वैक्रमाब्दे नेपालाधिराज्येऽन्तर्भावितम् । पालपा हि पर्वतीयराज्येषु सदैव शक्तिसमृद्धं राज्यमासीदिति तदितिहासतो ज्ञायते । तदीयेन राज्ञा मुकुन्दसेनेन नेपालेश्वरो रत्नमल्लो.. भोटशाकातिचारान्मोचित आसीदिति नेपालदेशेतिहासे पठ्यते । पालपावसिन एव भरतशास्त्रे वाह्लीकपदेन व्यवहृताः। तेषामेव भाषा पह्नवी कालान्तरे। पालिः सजाता यस्या नवीनतमं रूपं नवपालिः सम्प्रति नेसालीतिसंज्ञया. नेपालदेशस्य राजभाषाऽस्ति । मतमिदमपि यद्यपि चिन्त्यमेव यतो हि शाक्यमुनिना स्वमतोपदेशाय प्रयुक्ता भाषाऽवश्यमेव कोसलव्यापिनी तुः स्यादेव ।। स्वयमेव शाक्यसिंहः कोसलराजवंश्यः पह्लवी हि पह्नवानां भाषा तदा कोसलमूलभाषाऽऽसीदिति न शक्योमिञ्च तुम् । तथापि भरतशासनानुसारेण मागधीअवन्तिजा - प्राच्या - सूरसेनी - अर्द्धमागधी - बाह्रीका-दाक्षिणात्यासुपलिशब्दो। वाह्लीकशब्दमेव नैकटचेन स्पृशति । अपरञ्च तेन बाह्निकभाषा दीव्यतामुदीच्यानां भाषा कथिता पालिसंशयमेवौदीच्या भाषा कपिलवस्तु-मल्लपुरी-.. वैशाली-प्रभृतिजनपदातां राजभाषाऽपि । तेन वयं पालिशदं पहलवेन वा. बाह्लीकेन सहैव संयोजयितुं विवशाः स्मः । तथाचिन्तनयास्मान् विष्णुिपुराणमपि बलान्नियोजयति । तत्रोक्त यत्सगरेणं शकयवनकाम्बोजपारदपह्नवाः हुन्यमाना वसिष्ठं शरणं जग्मुः । ते च तेन सगरसङ्गरपरिपालनाय निजधर्मद्विजसंगपरित्यागं कारिताः ते तथा स्वसंस्कृतितश्च्याविता निश्चयमेव कालान्तरे मूलभाषां विस्मृत्य असंस्कृतामेव भाषामशिश्रियन्निति किमाश्चर्यम् । सैव भाषा स्थाननैकटयेन शाक्यै हीतेति च न तथाऽसङ्गतम् । ते च शाक्याः कपिलवस्तुतो मागधेन न अजातशत्रुणा प्रताडिताः स्थानमुत्सृज्य गिरिकन्दरासु प्रविष्टाः सन्तः पश्चिमतः समागतानां खसानां सङ्गत्या भाषाविकारमभंजन्त नवपालिरिति संज्ञिता ' साम्प्रतिकनेपालीभाषाया योनिरिति च सुसङ्गतमेव । प्रतिभाति । स्यादपि यद्वा तद्वा । बुद्धकालात्पूर्वमेव पालिभाषया साहित्यिक रूपं गृहीतमासीदिति तु सर्वसम्मतमेव । तेन तस्य व्याकरणसाहित्यमपि निश्चयमेव सुसम्बद्धमासीदित्यनुमीयते । सम्प्रेयस्याः पञ्च व्याकरणसम्प्रदायाः । स्मृता दृश्यन्ते-कच्चायन-बोधिसत्त : सव्वंगुणाकरमोग्गल्लान -सद्दनीतिभेदात् । तत्र कच्चायनं हि व्याकरणं कात्यायनप्रणीतं मन्यते । किन्तु कोऽसौ कात्यायन् इति तु न शक्यते । इदमित्थन्तया वक्तम् । केचित्पाणिनिशिष्यं कात्यायनमेव कच्चायनस्य कर्तारं मन्यन्ते । अपरे तु तमशोकसमकालिकम् । केचितु कञ्चायने चान्द्रव्याकरणकाशिकयोः प्रभावमालक्ष्य तत्काशिकान्तरवत इत्यपि मन्यन्ते - यथार्थस्तु गुहायां निहितः । अश्वघोषस्यास्मरणादेव कच्चायनकारस्य तदवरवर्तित्वं तु नैव सिध्यति । प्राकृतप्रकाशस्तु वाररुच एव मन्यते । वररुचिना हि पालिप्रकृतिकशब्दाः किमर्थ न निरूपिता इति विषयोऽयमन्वेषणस्य । स हि महाराष्ट्री-पैशाची-शौरसेनी-मागधी प्राकृतान्येन व्याकरोति । असौ हि विक्रमसमकालिकत्रिपिटकस्य सङ्कलनं वा प्रणयनमशोकात्प्रागेव सम्पन्नमासीदिति तु - तस्यं श्रमणेभ्यः ‘अप्पमादवग्गो' श्रवणादेव ज्ञायते । सामान्यतो धम्मपदस्य सङ्कलनं बुद्धमहानिर्वाणोत्सद्योऽनन्तरमेव राजगृहसभायां सम्पन्नमिति जना विश्वसन्ति । वैशालीपाटलिपुत्रसम्मेलनयोस्तस्य व्याख्या प्रवतता । पालिभाषा यस्यां छम्मपदंसदृशग्रन्थः प्रणीत आसीत् सहस्राधिकवर्षपर्यन्तमपि अव्याकृतैवासीदिति न शक्यते विश्वसितुम् । यद्यपि बुद्धघोषो महाकच्चायन चरितप्रसङ्ग तं वैयाकरणत्वेन नैव स्मरति तथापि न तावदेव पुष्टं प्रमाणं महाकच्चायनस्य कच्चायनव्याकरणकर्तृत्वनिरसनाय (अधिकांशैतिह्यविदः कच्चयनव्याकरणं बुद्धशिष्यमहाकच्चायनप्रोक्तमेव मन्यन्ते । पूर्वव्याख्यातत्वादेव प्राकृतप्रकाशकारस्तन्नानुवदति ग्रन्थे । कच्चानशब्दो वा कच्चायनशब्दः कात्यायनमेव सङ्केतयति। ग्रन्थगौर्वदृष्ट्या कच्चायनं हि व्याकरणं महाकच्चायन प्रणीतमेव सुम्भवति कामं बुद्धघोषेण वा अश्वघोषेण नैवापि स्मृतं स्यात् । कच्चायनो हि केवलं सूत्राणां कर्ता। तस्य च वृत्तिभागः सङ्घनन्दिना प्रणीतः, प्रयोगश्च ब्रह्मदतेन, न्यासस्तु विमलबुद्धिनेति । उक्तमेव - '''कच्चायनेन कर्ता योगो वृत्ति चं 'संघनन्दिनो ।''' '''पयोगो वम्मदत्तेनः न्यासो विमलबुद्धिना।।''' तत्र हि सुत्राणां सङ्ख्या ६७५ मता यद्यपि न्यासे ७१० सूत्राणि । व्याख्यातानि । सूत्रसंहतिरियं चतुषु कल्पेषु विभक्तम्-सन्धि-नाम-आख्यात- कृद्विधानाख्येषु । बुद्धधियदीपङ्रेण तत्र सन्धि-नाम-कारक-समास-तद्धितःआख्यात-कृदिति सप्तकोण्डान्यस्यः स्मृतानि । विमलबुद्धेः न्यासः मुख्यदत्तदीपनीतिसंज्ञितः छपदभिक्षोन्यसप्रदीपःतस्यैत्र कच्चायनसुत्तनिश; धम्मसेनापतेः ५६८ कारिकात्मिका कच्चायनकारिका, स्थविरसंघरक्खितस्य सम्बन्धचिन्ता, स्थविरसद्धम्मसिरि 'इत्येतस्य सद्दत्थभेदचिन्ता,बुद्धधियदीपङ्करस्य रूपसिद्धिः धम्मकीत्तेर्बालावतारः, भदन्तनागिनोख्यस्य सद्दसारथजालिनी,स्थविरमहामसाख्यस्थ कच्चायनभेदः तस्यैव कच्चायनसारः, क्यच्वाऽऽख्यस्य सद्दविन्दुः, महायिजितावी इत्येतस्य कञ्चायनवण्णना, तस्यैव वाचकोपदेसाख्यः, सिरिसद्धम्भालं कारस्य (?) अभिनवचुलिनिरुत्तिः, अज्ञातकर्तृकं वलित्पबोधन, अज्ञातकर्तृ का धातुमंजूषाख्या च कच्चायनव्याकणमधिकृत्य कृताः पालिव्याकरणग्रन्थाः । अपरश्च वैयाकरणसम्प्रदायो मोग्गलायनस्य । अयं हि ‘मागधसदृलक्खण इत्यष्यभिधीयते । अस्य प्रणेता महाथेरमोग्गलायनाख्यनो मोग्गल्लायाख्यो वा। मोग्गल्लानस्य स्थितिकालोऽपि न विवादबाह्यः । स हि लङ्कनस्थितस्य अनुराधापुरस्य यूपारामविहार निवासी राज्ञः परक्कमभुजस्य समकालिक राजाऽसौ वैक्न मद्वादशतकोत्तरार्द्धस्थितिमानिनित्यनुमितः । ग्रन्थोऽयं भदन्तैन । आनन्दकौसल्यायनेन भाषान्तरितम् । अत्र हि ८१७ सूत्राणि सन्ति । एषां हि । सूत्राणां वृत्तिः सूत्रकोरेणैव प्रणीता तेषां पञ्चिका च। सर्वाङ्गपूर्णेऽस्मिन् । व्याकरणे सूत्रपाठातिरिक्त उणादिपाठ गणपणप्रभृत्यङ्गान्यपि लभ्यन्ते। पियदस्सी इत्येतस्य पदसाधनं, वनरत्नमेघंकरोख्यस्य प्रयोगसिद्धिः वाचिस्सरराहुलस्य सोग्गल्लानपञ्चिकाप्रदीपः, अज्ञातकर्तृ को धातुपाठेश्व मोग्गल्लायनव्याकरणसम्बद्धग्रन्थाः । सद्यनीतिश्च पालिव्याकरण सम्प्रदायेऽपरः । अस्य च प्रणयनं भिक्खु अगवंस इत्याख्येन कृतम् । स हि ब्रह्मदेशीयस्य राज्ञां नरपतिसिन्धोगु रुरिति स्मृतः । अस्य च स्थितिकालः १२२४-१२६० मितवैक्रमाब्दाभितः। अत्र हि २७ अध्यायाः पदधातुसुत्तमालाख्येषु त्रिषु भागेषु विभक्तः । सुत्तमालायां हि १३९१ सूत्राणि सन्ति । इदं हि मनासद्दनीतिश्कुल्लकसद्दनीतिश्चेति द्वयोविभागयोविभक्तम् । तत्र हि प्रथमेऽष्टादशाध्यायाः महासहनीतिरित्याख्याता. शेष नवाध्यायाचे चुल्लकेसनीतिसंज्ञिताः । हिंगुलबलजिनरतनभिक्षुप्रणीतो,' धात्वत्थदीपनी, व्याकर सम्बद्धग्रन्थः । बोधिसत्तव्याकरण-सव्वगुणाकरव्याकरणविषये न तथा किमपि सम्प्रत्यपि शांतम् एतदतिरिक्तमपि सन्त्यन्येऽपि स्फुटव्याकरणग्रन्थाः पालिभाषासम्बद्धाः । ते चेत्थम् - सामणरधम्मदस्सी इत्तेतस्य वच्चवाचकाख्यग्रन्थः, तस्योपरि सद्धम्मनन्दिनष्टीका, मंगलभिक्षो गन्धद्विसंज्ञिनः, ब्रह्मदेशनरेशस्य क्यच्वाऽऽख्यस्य सुवया प्रणीतः विमत्यत्थप्पकरणाख्यो ग्रन्थः, अरियवंसप्रणीतं गन्धाभरणं, ज़म्बुधनप्रणीता संवण्णनानयदीपनी, कीत्तिसिरराजसिंहस्य कारकपुष्ठमञ्जरी, सद्धम्मपालस्य सद्दवृत्तिः अज्ञातकर्तृकं सुधीरमुखमण्डनं, भिक्खुविचित्ताचारस्य नयंलक्खणविभावनी, सद्दविन्दुः, सद्दकलिका, सद्दविनिच्छयश्च । '''अंभूतवादो। निरयं उपेति''' '''यो वा पि कत्वा न करोमी चाह ।''' '''उमो पि ते पेच्च समा भवन्ति''' '''निहीनकामा मनुजा परत्थ ।।''' प्राकृतभाषोत्पत्तिविषये पण्डिता नैकमत्यं भजन्ते । केचन प्राकृतं प्रकृतिः संस्कृतं तत आगतं प्राकृतमिति वदन्ति, अपरे तु प्रकृत्या स्वभावेन सिद्धं " प्रकृतं प्रकृतीनां साधारणजनानामिदं प्राकृतमित्यपि कथयन्ति । पूर्वपक्षे * प्रकृतिसंस्कृतशब्दयोः समन्वयो नैव तिष्ठति, अपरपक्षे च स्वभावस्य लक्षणं नैव । स्पष्टम् । अतो द्वावेव पक्षौ चित्यो दृश्येते । समाधानपक्षधरास्तु विश्वसन्ति यत्प्राकृतस्य साहित्यिक रूप संस्कृतं संस्कृतस्य सामान्यरूपं प्राकृतमिति । अनादिकालादेव द्विविधैव भाषा प्रचलिता दृश्यते, एका शिष्टसम्मता स्थिरप्रकृतिका अपरा जनमामान्यभाषिता तदपेक्षया अस्थिरप्रकृतिका । प्रथमा हि साहित्यिकस्वरूपा अपरा च भाषिता । भाषिता हि आषा देशकालजनानुरूपं भिद्यत एव । यदा हि ऋषिभिर्वेदमन्त्री दृष्टास्तदापि भाषितभाषाया पृथगस्तित्वं नैव प्रत्याख्यातुं शक्यते । संस्कृतं हि देववाणी प्राकृतश्च मनुष्यवाक् । अधुनाऽपि कस्याश्चिदपि 'देशभाषाया द्वे, रूपे दृश्येते शिष्टं सामान्यभाषितञ्च । तथैव संस्कृतप्राकृतविषयेऽपि । शिष्टैर्यत्प्रवर्तितमा यच्च सामान्यजनैः प्रवर्ततमिति समानप्रकृतिकाया अपि भाषाया द्वे धारे भवत एव । तेन न तु सर्वतः संस्कृतमेव प्राकृतत्वेन परिणतं सम्भवति न हि प्राकृतमेव संस्कारं लब्ध्वा संस्कृतभाषारूपेण प्रचलितमित्यपि । उभे एव धारे अनादिकालादेव प्रचलिते आस्तां शिष्टा सामान्या एकस्या एव नद्या द्वे धारे इवे । शिष्टा हि स्वं रूपं यथावद्रक्षतुं समर्थाऽभवत् सामान्य तु जनजिह्वागनुसारेणानेकधाऽत्मानं व्यभजत् । यकारस्य जकारोच्चारणम्-यो देवानां प्रथमं, यो देवेभ्य आतपति इति वैदेः प्राकृतेऽपि जं भंट्टा आणवेदि, जह, जेण। तथैव षकारस्य खकारो चारण-षण्मुखः खण्मुखः । वर्षा इत्यस्य वरेखा वरिखा वा वरखा। ऋकारस्य वेदे 'रे' इत्युच्चारणम् यथा ‘अमृतस्य' इत्यस्य अम्र तस्य इति प्राकृते । 'रि' इति यंथा ऋषिरित्यस्य रिखि वा रिसि । वेदे हिस' च्छ' इत्युच्चारणम् यथा तत्सवितुरित्यस्यं तच्छवितुरिति । प्राकृतेऽपि तथैव वच्छाओ। वेदे हि । इनार्थं प्रयुक्तो “न' शब्दः प्राकृते विशेषतोऽपभ्रंशोऽपि तस्मिन्नेवार्थे प्रयुज्यते । तेनैव प्रकृतिर्न तु संस्कृतं. न तु स्वभाव एवं अपितु प्रकृतिभाषितं प्राकृतं । . संस्कृतजनभाषितं संस्कृतमिति । रामायणे हि वाल्मीकीये सुन्दरकाण्डे - '''अंहं हृद्यतितनुश्व व वानरश्न विशेषतः ।''' '''वाचं चौदाहरिष्यामि मानुषीमिह संस्कृताम् ।।''' '''यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव, संस्कृताम् ।''' '''रावणं मन्यमानी मां सीता भीता भविष्यति ।।'''<ref>३०।१७,१८</ref> इत्युक्त्वां' शिष्टसामान्यभाषाद्वयस्यावस्थितिः स्वीकृताऽस्ति । तदाऽपि द्विजातिवाक् तदितरवाक् च भिन्नैवाऽऽसीत् । :: प्राकृतस्य हि प्राचीनतमत्वेनास्माभिर्जातं रूपं हि पालिरेवः। तेनैव पालिभाषा शेषप्राकृतभाषांभ्यः शिष्टैं: पृथंगेव व्यवहृता दश्यते । प्राकृतेषु च यद्यपि । साहित्यिकदृष्ट्या महाराष्ट्री सर्वोत्कृष्टा मता। वैयाकरणैश्च तामेव प्रथम विविच्य शौरसेनीं 'शेषमहाराष्ट्रीवत्' इति निर्दिष्टा तथैव ‘महाराष्ट्राश्रयां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः' इति चोपदिष्टं शिष्टः । तथापि स्वरूपदृष्टया तु प्राकृतक़मश्वत्थं मतः शिष्टः- पैशाची, चूलिका पैशाची, शौरसेनी, मागधी, महाराष्ट्री अर्द्धमागधी च । किन्तु क्रमोऽयं न सर्वसम्मतः । भरताचार्यस्तु । '''माध्यन्तिजा प्राच्या सागधी वर्दमागधी।''' '''बाहिलकी दाक्षिणात्या च सप्त भाषाः प्रकीर्तिताः।।''' हेमचन्द्राचार्यसदृशीर्वाचीनाचार्यास्तु प्राकृतं (महाराष्ट्री)शौरसेनी,मागधी,पैशाची, चूलिका पैशाची,अपभ्रंशश्चेति षडेव भाषा इति । तत्रापि महाराष्ट्रीशौरसेन्योः प्रकृतिः संस्कृतं शेषाणां तु शौरसेन्येवेति प्राकृतप्रकाशे स्पष्टम् । सूक्ष्मभेदावेधारणे तु भेदास्त्वनेके सम्भवन्ति किन्तु भाषिक संरचना दृटष्चा पञ्च एवं भाषाः संस्कृतं,पालिःप्राकृतम्,अपभ्रंशः मिश्रश्च । संस्कृतं हि वैदिक-लौकिक भेदेन द्विविधम् - पालिस्तुः प्राचीनार्वाचीनभेदेन द्विविधः, प्राकृतश्च पैशाची-शौरसेनी-मागधी महाराष्ट्रीभेदेन चतुर्विधा, अर्द्धमागधी हि मागधी-शौरसेन्योरन्तर्वैतन्येव । अपभ्रंशश्च देशभेदादनेकविधाः । एवं मित्रं तु देशभाषा: हिन्दीनेपालीप्रभृतयः । प्राकृतस्य हि सन्त्यनेके व्याकरणग्रंथाः शिष्टसम्मताः । तेषु कतम आद्य. इति विषये पण्डितानां नैकमत्यम् । केचिद् वररुचिकृतः ‘प्राकृतप्रकाश एवाद्यव्याकरणं इत्यामनन्ति । अपरे तु चण्डप्रोक्त ‘प्राकृतलक्षणम्' एवाद्यव्याकरणं. मन्यन्ते । ऐतिहासिकक़मेण वाररुचमेव व्याकरणमाद्य मतम् । अपरञ्च चॅण्डौं हि अपभ्रंशमपि. स्मरति न तु वररुचिः । वाररुचस्य व्याख्या भीमहेन कृता प्राकृतलक्षणस्य तु व्याख्याने षड्भीषाचन्द्रिकाऽपि स्मृतेति । वररुचेः प्राकृतप्रकाशः चण्डाख्यस्य प्राकृतलक्षणं, हेमचन्द्रस्य- सिद्धहैमशब्दानुशासनम्, क्रमदीश्वरस्य संक्षिप्तसारः, मलयगिरेः शब्दानुशासन, त्रिविक्रमदेवस्य प्राकृतव्याकरणं, सिंहराजस्य प्राकृतरूपावतारः, लक्ष्मीधरस्थ षड्भाषाचन्द्रिका, मार्कण्डेयस्य षड्भाषचंद्रिका, रामचंद्रतर्कवागीशस्य प्राकृतः । कल्पतरुश्च प्राकृतव्याकरणग्रंथाः । एवमेव लङ्कश्वरस्य प्राकृतकामधेनुः सामंतभद्रस्य प्राकृतव्याकरणं, नरचंद्रस्य प्राकृतप्रबोधः, शेषकृष्णस्य प्राकृतेः । चंद्रिका, वामनाचार्यस्य प्राकृतचंद्रिका, रघुनाथंशर्मणः प्राकृतानन्दः, नृसिंहस्य प्राकृतप्रदीपिका, चिब्नबोम्मभूपालस्य प्राकृतमणिदीपिका, अययदीक्षितस्य प्राकृतमणिदीपः, 'भीमकवेः षड्भाषाचंद्रिका, दुर्गुणाचार्यस्यः षड्भाषरूपमालिका, नामोवाख्यस्य षड्भाषासुबंतल्यादर्शः, षड्भाषामञ्जरी, षड्भाषीवातकम्, षड्भाषासुबंतादर्शःशुभचंद्रस्य प्राकृतव्याकरणे, श्रुतसागरस्य औदार्यचिंतामणिः, भोजस्य प्राकृतव्याकरणम्, पुष्पवननाथस्य प्राकृतव्याकरणम् चेति प्राकृतव्याकरणानि श्रुतानि । तत्रापि वररुचेः प्राकृतप्रकाशः प्राकृतव्याकरणस्यादर्शो ग्रन्थः । तत्र हि द्वादशाध्यायाः यत्र प्रथतनवाध्यायाः प्राकृतसामांन्यसम्बद्धाः दशमोऽध्यायः पैशाचीसम्बद्धः, चरमौ द्वौ मागधीशौरसेनीसम्बद्धौ। महाराष्ट्री हि प्राकृतशब्देनापि व्यवह्रियते । अस्य हि कात्यायनस्य प्राकृतमञ्जरी भामहस्य मनोरमा, वसंतराजस्य प्राकृतसञ्जीवनी, सदानंदस्य सुबोधिनी, मथुराप्रसाददीक्षितस्य चंद्रिका, उदयरामडबरालस्य टिप्पणी परिशिष्टञ्चास्य ख्याख्याग्रंथाः । चण्डाख्यस्य - प्राकृतलक्षणं हि अपभ्र शमपि व्यवहरति । अत्र हिः । विभक्तिस्वरव्यञ्जनविधानाख्यास्त्रयः पादाः । अस्प ग्रंथकतुरेव वृत्तिः । समुपलभ्यते । हेमचन्द्रस्य सिद्धहमशब्दानुशासने सप्तमाष्टमाध्यायी प्राकृतसम्बद्धौ । अत्र हिं. चूलिकाप्राकृतम् आर्षप्राकृतञ्चेति द्वौ भेदावधिकौ । अत्र हि ग्रंथकर्तुरेव । स्वोपज्ञवृत्त्यतिरिक्तम् उदयसौभाग्यगणिनः ढुण्ढिकापरपर्याया प्राकृतप्रक्रियावृत्तिः प्रसिद्धा। ग्रंथस्यास्य प्रणयनकालः १२२९ मितवैक्रमाब्दः । एवमेव क्रमदीश्वरकृतस्य संक्षिप्तसाराख्यस्य शब्दानुशासनस्य चरमो भागः प्राकृतसम्बद्धो यस्य ग्रंथकर्तुरेव स्वोपज्ञवृत्यतिरिक्त जूमरनन्दिकृता रसवती, चण्डीदेवशर्मकृता प्राकृतदीपिका, विद्याविनोदाचार्यकृता प्राकृतापादटीकाः " प्रसिद्धाः । त्रिविक्रमदेवस्य प्राकृतव्याकरणं हि केचिद् वाल्मीकिसूत्रव्याख्यामामनन्ति । अपरे तु स्वसूत्रव्याख्यामिति वदन्ति,अन्ये तु हेमचंद्रसूत्रवृत्तिरित्यपि कथयन्ति है:षड्भाषाचंद्रिकाकारोऽपि प्रथममेव मतं समर्थयति । अस्य च कालः १९९३१३५७ मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः । सिंहराजस्य प्राकृतरूपावतारस्त्रिविक्रमसूत्रानुयायी । अस्य प्रणयनकाल% १३०० मितवैक्रमाब्दमभितः । लक्ष्मीधरस्य षड्भाषचंद्रिका त्रिविक्रमव्याख्यातसूत्राण्येव ; व्याख्याति है । अस्य समयस्तु १६१० वैक्रमाब्दमभितः । मार्कण्डेयस्य प्राकृतसर्वस्वमार्याच्छन्दोमयं स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् । रामशर्मतर्कवागीशस्य प्राकृतकपतृङ्गः पद्यमयो लक्क धकृतकृतकामधेनु:मनुवृत्य कृतः ।। . प्राकृतलक्षणकारेण.. अपभ्रंशादीनां लक्षणमित्थं निर्दिष्टम्, अपभ्रशंस्य यथा—न लोपोऽपभ्र शेऽधोरेफस्य यथा वस्तु आमी : पैशांच्या यथा ‘पैशाचिक्यां रणयोनौ यथा अले अले, मागध्या यथा- मागधियां रस्योलशी । यथा शेशे शौरसेन्या यथा-शौरसेन्यां तकारस्य दकारो वा भवति । यथा-- गदं गयं। अपभ्रंशे लिङ्गमतन्त्र भवति । प्राकृतविषये सङ्ग्रहश्लोकाः । '''सिद्धिः संस्कृतशब्दानां भवेत् पञ्चाशदक्षः ।''' '''प्राकृतानान्तु सिद्धिः स्यात्तैश्चत्वारिंशदूक्षरैः ।।''' '''ऋलू वर्षी विनैकारौकाराभ्यां च दश स्वराः ।''' '''शषावसंयुक्तौ विनै बान्ये हलो मताः ॥''' '''नयोः स्थाने णलौ स्यातां ङौ वर्गयुजौ क्वचित् ।''' '''क्वचिदुष्माऽन्ययुक्प्रायोऽन्यवर्गीयुंजोऽत्रंन ।।''' '''कु, क़, क्त, क्य, क, क, क्व, के, इत्येतेषां क इत्ययुम् ।''' '''ङ्ग ग ग्न ग्य, ग्र, गं लगानां ग्ग इत्यादेश इष्यते ॥''' '''प्राकृते न द्विवच्ते: सुप्तिां चोपपद्यते ।''' '''यस्साहि वचनस्याने बहुखं सूत्रचोदितम् ।।''' '''हलन्तता नास्ताहलां सूत्रैलपादिशासनात् ।''' '''लिङ्गानां वैपरीत्यञ्च संस्कृतात् प्राकृते भवेत् ।।''' '''द्वितीयादिविभक्तीनां स्थाने षष्ठी क्वचिद् भवेत् ।''' '''चतुथ्र्यो अपि षष्ठी स्यानित्यमेकबहुत्वयोः ।।''' '''तादर्थे तु चतुथ्यः स्यादेकत्वे सा विकल्पिता।''' '''वधात् परस्य ङे स्थाने षष्ठी ङयि च वा भवेत् ।''' '''द्वितीया सप्तमीस्थाने कुत्रचित् सूत्रचोदिता ।।''' '''नियमो नात्मनेभाषा प्रस्मैपदिनोरिह।''' '''शबादिप्रत्ययानान्तु प्रयोगो नात्र सम्मतः ।।''' '''एतत् सर्वं बहून् ग्रंथान् सूत्राण्यालोच्य निश्चितम् ॥''' देशभाषासु नेपालीभाषायाः राजगुरोः हेमराजपण्डितस्य चंद्रिका हिन्दीभाषायां पण्डितकामताप्रसादगुरोः हिन्दी व्याकरणञ्च प्रसिद्धग्रंथाः । == अपि दर्शनीयम् == * [[संस्कृतम्]] == बाह्यतन्तूनि == * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pli Pāli at Ethnologue] * [http://books.google.co.in/books?id=VGxKTDT0h2kC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Encyclopaedic Dictionary of Pali Literature] (Google book By B Barauh) '''शब्दकोशाः :''' * [http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/pali/ पालि --> अंग्रेजी शब्दकोश] * [http://www.buddhanet.net/pdf_file/palidict.pdf Free/Public-Domain पालि बौद्ध शब्दकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008041234/http://www.buddhanet.net/pdf_file/palidict.pdf |date=2012-10-08 }} (PDF प्रारूप में) * [http://www.pali.dk/ Pali.dk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404221740/http://www.pali.dk/ |date=2008-04-04 }} - A newly started project aimed at creating free online Pāli dictionaries and educational resources. * [http://books.google.co.in/books?id=fE4l3ZpDJ28C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false पालि-हिन्दी कोश] (गूगल पुस्तक ; लेखक - भदन्त आनन्द कौशल्यायन) '''ग्रन्थाः :''' * [http://www.palitext.com/ पालि टेक्स्ट सोसायटी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150921151757/http://www.palitext.com/ |date=2015-09-21 }} * [http://www.tipitaka.org '''तिपिटक'''] - Free searchable online database of Pali literature, including the whole Canon * [http://www.mettanet.org/tipitaka/ Complete Pāli Canon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411164152/http://www.mettanet.org/tipitaka/ |date=2008-04-11 }} in romanized Pali and Sinhala, mostly also in English translation * [http://wikisource.org/wiki/Main_Page:Pali Comprehensive list of Pāli texts on Wikisource] * [http://www.jainworld.com/scriptures/ जैन ग्रंथ] - इसमें से कुछ पालि भाषा में हैं। '''पालेः अध्ययनम् :''' * [http://accesstoinsight.org/lib/authors/bullitt/learningpali.html पालि भाषा सीखने की मार्गदर्शिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929125354/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/bullitt/learningpali.html |date=2007-09-29 }} * [http://www.pratyeka.org/narada/ A textbook to teach yourself Pali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927013313/http://www.pratyeka.org/narada/ |date=2007-09-27 }} (by Narada Thera) * [http://www.pratyeka.org/duroiselle/ A reference work on the grammar of the Pali language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927013423/http://www.pratyeka.org/duroiselle/ |date=2007-09-27 }} (by G Duroiselle) * [http://www.saigon.com/~anson/uni/u-palicb/e00.htm "Pali Primer" ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060211174604/http://www.saigon.com/~anson/uni/u-palicb/e00.htm |date=2006-02-11 }} by Lily De Silva (UTF-8 encoded) * [http://www.buddhanet.net/pdf_file/ele_pali.pdf Free/Public-Domain Elementary Pāli Course--PDF format] * [http://www.orunla.org/tm/pali/htpali/pcourse.html Free/Public-Domain Pāli Course--html format] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513070049/http://orunla.org/tm/pali/htpali/pcourse.html |date=2008-05-13 }} * [http://www.buddhanet.net/pdf_file/paligram.pdf Free/Public-Domain Pāli Grammar (in PDF file)] * [http://www.bodhimonastery.net/courses/Pali/course_Pali.html '''A Course in the Pali Language'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070822125549/http://www.bodhimonastery.net/courses/Pali/course_Pali.html |date=2007-08-22 }} audio lectures by [[Bhikkhu Bodhi]] based on Gair & Karunatilleke (1998). '''चर्चासमूहाः :''' * [http://www.lioncity.net/buddhism/index.php?showforum=50 Pāli Discussion Forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190431/http://www.lioncity.net/buddhism/index.php?showforum=50 |date=2007-09-27 }} * [https://web.archive.org/web/20070911005946/http://groups.yahoo.com/group/Pali/ Yahoo discussion group on Pāli] * [http://www.lioncity.net/buddhism/index.php?showforum=50 E-Sangha Pāli Discussion Forum: for experts and students] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190431/http://www.lioncity.net/buddhism/index.php?showforum=50 |date=2007-09-27 }} * [https://web.archive.org/web/20090724222209/http://ca.geocities.com/palistudy/ Geocities discussion group on Pāli (homepage)] '''पालिक्रमादेशाः उपकरणानि च :''' * [http://sourceforge.net/projects/palireader Pāli Text Reader (software)] * [http://www.pratyeka.org/pali/ Resources for reading & writing Pāli in indigenous scripts: Burmese, Sri Lankan, & Cambodian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927013341/http://www.pratyeka.org/pali/ |date=2007-09-27 }} * [http://www.nibbanam.com/pali_language_tools.html Pali language tools] [[श्रेणी:भारतस्य भाषाः]] [[वर्गः:भारतीयभाषाः]] s0g6syc7wqxbf0jjg2czl8f2t2eduuc खान् अब्दुल् गफार् खान् 0 20673 502261 480216 2026-11-17T00:00:37Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502261 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |image = Khan Abdul Ghaffar Khan.jpg |caption= खान् अब्दुल् गफार् खान् |birth_date= क्रि.श.१८९०तमवर्षम् । |birth_place= [[पेशावर]] [[पाकिस्तानम्]] |death_date= क्रि.श. १९८८तमवर्षस्य जनवरी मासस्य विंशतितमदिनम् । |death_place= |nationality = भारतीयः |caption= खान् अब्दुल् गफार् खान् |name= खान् अब्दुल् गफार् खान् |parents = (माता)<br /> (पिता) |alma_mater = |occupation = |religion = [[इस्लाम्]] |organization = }} '''ख़ान् अब्दुल् ग़फ़्फ़ार् ख़ान्''' भारतपाकिस्तानयोः सीमाप्रान्ते [[बलूचिस्तानम्|बलूचिस्तानस्य]] महाराजनीतिनेता यः [[भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः|स्वातन्त्रसङ्ग्रामे]] भागम् अवहत् । स्वकार्यनिष्ठया सीमागान्धिः, बच्चाखान्, बादशहखान् इति उपाधीः प्राप्तवान् । एषः भारतस्य उपमहाद्वीपे अङ्ग्लशासनं विरुध्य अहिंसापूर्वकम् आन्दोलनेन प्रसिद्ध्ः अभवत् । कदाचित् अस्य लक्ष्यं संयुक्तं मतनिरपेक्षं [[भारतम्]] आसीत् । क्रि.श. १९२०तमे वर्षे खुदायी खिदमतगार इति नाम्ना सङ्घटनम् अकरोत् । एतत्सङ्घटनं सुर्ख पोश इति नाम्ना अपि सम्बोध्यते । ==बाल्यं शिक्षा च== अयं महान् स्वातन्त्र्ययोद्धा स्वतन्त्रतायाः समरस्य पाठं स्वपितामहात् शिक्षितवान् । अस्य पितुः वैराम खानस्य स्वभागः विशिष्टः आसीत् । परमशान्तः धर्मनिष्टः च सः सदा देवताराधनायां निरतः भवति स्म । पठाणजनानां विरोधम् अपरिगणय्य अपि सः स्वपुत्रं विद्याभ्यासरार्थं क्रिश्चियन् मिशनरि शालायां प्रवेशितवान् । मिशनरी शालायां विद्याभ्यासं समाप्य उन्नताध्ययनार्थं अलिघडनगरं गतवान् । किन्तु तत्र वासार्थं व्यवस्था नाभवत् । अतः सः स्वग्रामे वस्तुम् इष्टवान् । विरामकालेषु समाजसेवाकार्यम् आरब्धवान् । शिक्षाम् सम्पूर्य अयं देशसेवायाम् एव रतः अभवत् । ==क्रान्तिकारिवंशः== खान् अब्दुल् गफ्फार् खान् इत्यस्य जन्म पाकिस्तानदेशस्य पेशावर इति स्थाने अभवत् । अस्य प्रपितामहः आबेदुल्ला खान् सत्यवादी तथा युद्धरती आसीत् । पठानानां स्वातन्त्र्यार्थं अपि च भारतस्य स्वातन्त्र्यता प्राप्तये एषः महायुद्धानि कृतवान् । स्वतन्त्रतायाः सङ्घर्षे एषः प्राणत्यागं कृतवान् । यथा सः बलशाली आसित् तथैव चतुरः अपि आसीत् । एवमेव अस्य पितामहः सैफुल्ला खान् अपि सङ्घर्षकारी आसीत् । सः सम्पूर्णं जीवनम् आङ्ग्लान् विरुध्य सङ्घर्षे एव व्यतीतवान् । यत्र कुत्रापि आङ्ग्लाः पठाणानाम् उपरि आक्रमणं कुर्वन्ति तत्र सैफुल्ला पठाणानां साहाय्यार्थं गच्छति स्म । स्वतन्त्रतायाः युद्धस्य नीतिं पितामहात् अब्दुल् गफर् खान् प्राप्तवान् । किन्तु अस्य पिता बैराम खान् शान्तस्वभावी आसीत् । भगवति विशेषभक्तियुक्तः आसीत् । यद्यपि पठाणानां विरोधः आसीत् तथापि सः पुत्रम् अब्दुल् गफार् खानं सुशिक्षितं कर्तुं मिशन् शालां प्रवेशितवान् । मिशनरीशालायां विद्यार्जनसमाप्तेः पश्चात् एषः अलीगढं गतवान् । किन्तु तत्र वासव्यवस्थायाः कष्टमनुभूय स्वग्रामं प्रतिनिवृत्तवान् । ग्रीष्मकालस्य विरामावसरे निरर्थकं कालयापनम् अकुर्वाणः समाजसेवां करोति स्म । ==स्वातन्त्र्यसङ्घर्षः== विद्यार्जनस्य समाप्तेः पश्चात् देशसेवायां निरतः अभवत् । क्रि.श. १९१९तमे वर्षे मार्शल् ला अनुष्ठानस्य काले एषः शान्तेः प्रस्तावम् उपस्थापितवान् । तथापि एषः ब्रिटिश् आरक्षकैः बद्धः । ब्रिटिश् सर्वकारः विद्रोहस्य आक्षेपं निरन्तरम् आरोपयन् कारागारे तं सदा विनिवेशयितुम् इच्छति स्म । अब्दुल् गफारस्य प्रेरणया एव जनाः सम्पर्कतन्त्रीः कर्तितवन्तः इति साक्षिणं निर्मातुं ब्रिटिश् सर्वकारः प्रायतत । किन्तु सर्वकारपक्षेण मिथ्यासाक्षी भवितुं कोऽपि जनः सिद्धः नाभवत् । तथा गफ्फर्खानस्य षण्मासानां कारागारवासस्य दण्डः विहितः । खुदायी खिदमतगार् इति यत् सङ्घटनं तेन रचितं तस्य कार्यं शीघ्रमेव राजनैतिककार्ये परिवर्तितम् अभवत् । तस्य सङ्घटनस्य प्रत्येकं सदस्यस्य एषा प्रतिज्ञा अस्ति । ते सर्वे भगवतः प्रतिनिधयः । तथा सम्पत्तेः अथवा विपत्तेः विषये तेषां समभावः । सर्वदा नेता अग्रेसरः भवति । मृत्युम् आलिङ्गितुं ते सिद्धाः सन्ति । क्रि.श. १९३०तमे वर्षे सत्याग्रहं कुर्वाणाः ते पुनः [[पञ्जाब्|पञ्जाबस्य]] कारागारं प्रेषिताः । तत्र अन्येषां पञ्जाबबन्धिनां परिचयः प्राप्तः । कारागारे एते सर्वे सिखमतग्रन्थस्य [[ग्रन्थसाहीबः|ग्रन्थसाहीबस्य]] अध्ययनम् अकुर्वन् । भगवद्गीतापाठकः संस्कृतज्ञः अपि तत्र लब्धः। एवं हिन्दुनां महमदीयानां सिख्खानां च परस्परं मेलनम् अभवत् । एवं तत्र सर्वे गीतां, ग्रन्थसाहीबं, कुरानं च पठन्ति स्म । क्रि.श. १९३१तमवर्षस्य मार्चमासस्य २९तमे दिने लण्डन् नगरे सञ्चालिते वर्तुलोत्पीठिकासभायाः पूर्वं [[महात्मा गान्धिः]] तत्कालीनः वैसरायः [[लार्ड् इरविनः]] एतयोः मध्ये राजनैतिकसन्धानम् अभवत् । इतिहासे अस्य गान्धि-इर्विन् सन्धानम् (Gandhi–Irwin Pact) इत्येव प्रसिद्धिः । एतस्य पश्चात् अब्दुल् गफर् खान् बन्धमुक्तः सामजिककार्ये निमग्नः अभवत् । यदा [[महात्मा गान्धिः]] इङ्ग्लेण्ड्तः आगतवान् तदा ब्रिटिश् सर्वकारः पुनः काङ्गेस् उपरि निर्बन्धम् अकरोत् । अतः दायित्वं स्वीकृत्य व्यक्तिगतावज्ञायाः आन्दोलनम् आरब्धवान् । सीमाप्रान्ते अपि सर्वकारस्य दुर्व्यवहारं विरुध्य आन्दोलनम् आरब्धम् । अतः सर्वकारः आन्दोलनस्य सूत्रधारः इति निश्चित्य गफारस्य समग्रकुटुम्बस्य बन्धनम् अकरोत् । क्रि.शा. १९३४तमेवर्षे कारागारात् विमोचस्य पश्चात् गफार् खान् सहोदरेण सह [[वर्धा]]नगरे अवसत् । अत्रान्तरे एषः समग्रदेशस्य पर्यटनं कृतवान् । काङ्गेस् पक्षस्य निश्चयानुसारं क्रि.श. १९३९तमे वर्षे प्रान्तीयपरिषदि अधिकारः प्राप्तः । सीमाप्रान्ते अपि काङ्ग्रेस् मन्त्रिमण्डलम् अस्य सहोदरस्य डा.खानस्य नेतृत्वेन रचितम् । किन्तु सः तस्मात् पृथक् सन् जनानां सेवामकरोत् । क्रि.श. १९४२तमे वर्षे अगस्ट् मासस्य आन्दोलनस्य कारणेन पुनः बद्धः क्रि.श. १९४७तमे वर्षे विनिर्मुक्तः । देशस्य द्विभागावसरे अस्य सम्बन्धः [[भारतम्।भारतेन]] सह भग्नः इव अभवत् । किन्तु एषः देशविभाजनविषये सहमतः नासीत् । क्रि.श. १९७०तमे वर्षे समग्रं [[भारतम्]] अटितवान् । क्रि.श. १९८७तमे वर्षे एषः [[भारतसर्वकारस्य|भारतसर्वकारः]] सर्वोत्कृष्टपुरस्कारेण [[भारतरत्नम्|भारतरत्नप्रशस्त्या]] भूषितः । भारतीयस्वातन्त्रान्दोलनकले पेशावरप्रदेशे क्रि.श.१९१९तमे वर्षे सैन्यस्य शासनं (मार्शल् ला) चालितम् । तदा बादशाहखानस्य उपरि विप्लवकारी इति मिथ्यारोपं कृत्वा ब्रिटिष् जनाः वञ्चनया एतं कारावारं प्रेषितवन्तः । किन्तु बादशाह खानस्य विरुद्धं सक्ष्यं वक्तुं न कोऽपि सिद्धः अभवत् । तथापि असत्येन षण्मासान् यावत् कारावारे अस्थापयन् । केचन किंवदन्तीं प्रसारितवन्तः कारावारे बदशाह खानस्य गोलिकाघातं कृतम् इति । एतां वार्तां श्रुत्वा पिता अधीरः अभवत् । किन्तु कदाचित् कारावारं गत्वा पुत्रं दृष्ट्वा प्रसन्नः अभवत् । अनन्तरं बिटिष् अधिकारिणः तं [[गुजरात्राज्यम्|गुजरात्राज्यस्य]] कारावारम् आनीतवन्तः । तत्र बादशाह खानः अन्यैः पञ्जाबिजनैः सह परिचयं प्राप्तवान् । तस्मिन् कारावारे सिख्खानां धर्मग्रन्थस्य [[ग्रन्धसाहीबः|ग्रन्थसाहीबस्य]] विषये ग्रन्थद्वयं पठितवान् । अनेन अन्ये बन्धिनः अपि प्रभाविताः [[भगवद्गीता|गीतां]] [[कुरान्]] ग्रन्थसाहीबान् च पठितवन्तः । भागवद्गीतायाः सम्पूर्णार्थं क्रि.श.१९३०तमे वर्षे पं.जगतरामः बोधितवान् । ==मृत्युः== क्रि.श. १९८८तमे वर्षे पाकिस्तानसर्वकारः तं गृहबन्धने अस्थापयत् । क्रि.श. १९८८तमवर्षस्य जनवरीमासस्य २०तमे दिनाङ्के अब्दुल् गफर् खान् इहलोकं त्यक्तवान् । तस्य अन्तिमेच्छानुसारम् [[अफघानिस्तानम्|अफघानिस्तानस्य]] जलालाबाद् पत्तने भूसमाधिम् अकुर्वन् । {{भारतरत्नपुरस्कारभाजः}} {{भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः}} ==बाह्यानुबन्धाः== * Pashtun boycott and barred in Pakistan referendum [http://books.google.com/books?id=M9iwFmvKTwcC&printsec=frontcover#PPA107,M1] * [http://watanafghanistan.com/wp/?cat=38 Photo Gallery of Bacha Khan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930052154/http://watanafghanistan.com/wp/?cat=38 |date=2011-09-30 }} * [http://www.apakistannews.com/film-on-frontier-gandhi-to-be-release-in-the-us-86345 Film on 'Frontier Gandhi' to be release in the US] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601025709/http://www.apakistannews.com/film-on-frontier-gandhi-to-be-release-in-the-us-86345 |date=2009-06-01 }} * [http://www.bachakhan.com bachakhan.com (website dedicated to Bacha Khan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151012044138/http://www.bachakhan.com/ |date=2015-10-12 }} * [http://www.afghanan.net/biographies/bachakhan.htm Bacha Khan: The grandest Pakhtoon Hero (biography at afghanan.net)] * [http://www.mkgandhi.org/associates/Badshah.htm Badshah Khan (biography at mkgandhi.org)] * [http://www.afghanan.net/poets/ghani.htm Ghani Khan (Poet and son of Ghaffar Khan)]; [http://www.harappa.com/sounds/ghani0.html Interview, film, and sound recordings] * [http://www.kavitachhibber.com/badshah_khan.html Interview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509003055/http://www.kavitachhibber.com/badshah_khan.html |date=2006-05-09 }} with Ghaffar Khan * Pervez Khan: [https://web.archive.org/web/20040229063624/http://www.geocities.com/khyber007/pervezkhan.html Remembering Baacha Khan: memory of his courage to stay for ever] * Rajmohan Gandhi: [http://www.worldpolicy.org/journal/articles/wpj05-sp/gandhi.pdf Mohandas Gandhi, Abdul Ghaffar Khan, and the Middle-East today] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070101005237/http://www.worldpolicy.org/journal/articles/wpj05-sp/gandhi.pdf |date=2007-01-01 }} * Rajmohan Gandhi: [http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2004071100170200.htm&date=2004/07/11/&prd=mag& Badshah Khan and our times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090531103706/http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2004071100170200.htm&date=2004/07/11/&prd=mag& |date=2009-05-31 }} * [http://www.in-the-light.org/gandhikhan/khans_triumph_of_will.html Khan's triumph of will] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009170429/http://www.in-the-light.org/gandhikhan/khans_triumph_of_will.html |date=2007-10-09 }} * [https://web.archive.org/web/20080702062349/http://www.baachakhantrust.org/aboutBaachaKhan.html Baacha Khan Trust] * [http://www.latimes.com/news/nationworld/world/middleeast/la-ca-pakidoc19-2008oct19,0,5529233.story?track=rss The Frontier Gandhi: Badshah Khan, a Torch for Peace] ===चित्रसञ्चयः=== * [http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00routesdata/1900_1999/abdulghaffarkhan/abdulghaffarkhan.html Columbia University pictures] * [http://www.kamat.com/database/biographies/khan_abdul_gaffar_khan.htm Biography] * [http://progressive.org/?q=node/1654 Amitabh Pal: A pacifist uncovered] * [http://www.wcfia.harvard.edu/ponsacs/seminars/Synopses/s93johan.htm Robert C. Johansen: People power: non-violent political action in Muslim, Buddhist, and Hindu traditions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070104160922/http://www.wcfia.harvard.edu/ponsacs/seminars/Synopses/s93johan.htm |date=2007-01-04 }} * http://www.adityaaryaarchive.com/ [[वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः]] [[वर्गः:१८९० जननम्]] [[वर्गः:१९८८ मरणम्]] [[वर्गः:भारतस्य इतिहासः]] ckk3t0unqj8k2ze46ohbmdtht18nhb1 जलम् 0 22146 502264 487342 2026-11-17T00:46:33Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502264 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} <!-- अस्य लेखस्य tagging and coding अवशिष्टमस्ति --> [[चित्रम्:Water droplet blue bg05.jpg|right|thumb|जलबिन्दुः]] '''जलम्''' ({{IPA audio link|जलम्.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|dʒ|ə|l|ə|m}}) ({{lang-hi|जल}}, {{lang-en|Water}}) एव जीवनम् इति उक्त्यनुसारम् अस्माकं जीवने जलस्य आवश्यकता वर्तते । जीवनाय जलम् आवश्यकं वर्तते । तृष्णायां सत्यां जलेन एव निवारणं भवति । [[पृथ्वी|पृथिव्याः]] जीवानां कृते आवश्यकं तत्त्वम् अस्ति जलम् । अस्माकं सौभाग्यम् अस्ति यत् [[पृथ्वी|पृथिवी]] जलीयः ग्रहः वर्तते । जलं सौरमण्डले दुर्लभं वर्तते । अन्यत्र कुत्रापि जलं नास्ति । [[पृथ्वी|पृथिव्यां]] जलं पर्याप्तम् अस्ति । अतः [[पृथ्वी|पृथिवी]] नीलग्रहः (Blue Planet ) इति उच्यते । जलं निरन्तरं स्वरूपं परिवर्तते । [[सूर्य]]स्य तापेन वाष्पस्वरूपं, शीतले सति सङ्घनीकरणे मेघस्वरूपं, वर्षामाध्यमेन जलस्वरूपं धरति । जलं महासागरेषु, वायुमण्डले, [[पृथ्वी|पृथिव्यां]] च परिभ्रमति । जलस्य तत्परिभ्रमणं जलचक्रं कथ्यते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=118|year=2006 }}</ref> अस्माकं [[पृथ्वी|पृथिवी]] स्थलशाला इव अस्ति । अलवणस्य जलस्य मुख्यं स्रोतः [[नदी]], तडागः, हिमनदी च वर्तते । महासागराणां, समुद्राणां च जलं लावण्यं वर्तते । तस्मिन् जले सोडियम् क्लोराइड्, पाचकलवणं च प्राप्यते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=हमारा पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174507485|page=30|year=2007 }}</ref> ==जलीयचक्रम्== जलम् एकं चक्रीयसंसाधनं वर्तते । पौनःपुन्येन जलस्य उपयोगः क्रियते । अस्मिन् जलचक्रे जलं महासागरतः धरातलं, धरातलतः महासागरं प्राप्नोति । इदं चक्रं सततं कार्यरतम् अस्ति । [[पृथ्वी|पृथिव्यां]] जीवनाय आवश्यकतत्त्वं वर्तते । जलस्य वितरणं [[पृथ्वी|पृथिव्याम्]] असमानम् अस्ति । केषुचित् क्षेत्रेषु जलम् अधिकमात्रायां प्राप्यते । किन्तु केषुचित् क्षेत्रेषु अल्पमात्रायाम् एव प्राप्यते । [[पृथ्वी|पृथिव्यां]] पातुं योग्यं जलम् अल्पमात्रायाम् एव अस्ति । जलस्य आवश्यकता सर्वत्र अधिका वर्तते । अतः सर्वत्र जलसमस्या उत्पद्यते । [[नदी]]नां जलं प्रदूषितं भवति । तेन समस्याः उत्पद्यन्ते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=118|year=2006 }}</ref> ===जलस्य वितरणम्=== [[पृथ्वी|पृथिव्याः]] ७५% भागः जलेन आच्छादितः वर्तते । यद्यपि [[पृथ्वी|पृथिव्यां]] स्थलस्य अपेक्षया जलस्य मात्रा अधिका वर्तते, तथापि अनेकेषु देशेषु जलसमस्या अस्ति । किन्तु [[पृथ्वी|पृथिव्याः]] सम्पूर्णं जलं पातुं योग्यं नास्ति । [[पृथ्वी|पृथिव्याः]] ९७.३०% जलं महासागरेषु विद्यते । हिमाच्छादितं जलं २%, भूमिगतं जलं ०.६८%, तडागानाम् (lake) अलावणं जलं ०.००९%, स्थलीयसमुद्राणां, लवणीयतडागानां जलं ०.००९%, वायुमण्डले जलं ०.००१९%, [[नदी]]षु जलं ०.०००१% वर्तते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=हमारा पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174507485|page=32|year=2007 }}</ref> आधुनिके काले नाल-कूपमाध्यमेन जलसिञ्चनं क्रियते । जनाः तेन माध्यमेन जलसङ्ग्रहणं कुर्वन्ति । तज्जलस्य वितरणम् अपि कुर्वन्ति । सर्वकारः जनेभ्यः जलवितरणाय नगरे महाभाण्डानां रचनां करोति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=२९|year=२०११}}</ref> । तदनन्तरं तेषु महाभाण्डेषु नाल-कूपमाध्यमेन जलं प्रपूर्य जनेभ्यः जलवितरणं करोति । तज्जलं प्रतिगृहं प्राप्यते । किन्तु साम्प्रतं सर्वत्र जलस्य अशुद्धिः दृश्यते । तेन कारणेन बहवः रोगाः समुद्भवन्ति । वर्तमानकाले सर्वकारेण जलवितरणस्य व्यवस्था प्रचाल्यते । प्राचीनकाले जलस्य प्राप्तेः स्थानानि परिवर्तितानि । तेन जलस्य गुणदोषेषु अपि परिवर्तनं दृश्यते <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=२९|year=२०११}}</ref>। ==जलस्य विभिन्ननामानि== * यदा वर्षा भवति, तदा वर्षाजलं एकत्रितं भवति । एकीभूय प्रवाहेण तज्जलं पर्वतान् अपि उल्लङ्घयति । तदनन्तरं तज्जलं विशालक्षेत्रं प्राप्य नदीस्वरूपं धरति । तज्जलं नादेयम् इति कथ्यते<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=२९|year=२०११}}</ref> । * यज्जलं भूमिम् उद्भिद्य धारारूपेण प्रवहति, तज्जलम् उद्भिजम् इति कथ्यते । * यज्जलं पर्वतस्य उन्न्तप्रदेशात् अधः पतति, तत् निर्झरः भवति । तदा तज्जलं नैर्झरम् इति कथ्यते । * यत्र जलं पर्वतैः अवरुध्यते तत्र सरोवराः जलाशयाः वा भवन्ति । तज्जलं सारसम् इति उच्यते । * भूमिम् उद्भिद्य पाषाणैः गहनकूपस्य रचना क्रियते । यस्मिन् कूपे बहुजलराशेः सङ्ग्रहः भवति । तज्जलम् कौपम् इति कथ्यते <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=२९|year=२०११}}</ref>। * यत्र सोपानानि निर्मीय चतुष्कोणाकृतौ जलसङ्ग्रहः भवति, तत् स्थानं वापीः उच्यते । वाप्याः जलं वाप्यम् इति कथ्यते । * लघुतडागः वा लघुसरोवरः पल्वम् कथ्यते । तज्जलं पाल्वम् इति कथ्यते । इत्थं पुरा स्थानानुसारं जलनामानि भवन्ति स्म । जलस्य गुणाः अपि नामानुसारं भिन्नाः भवन्ति स्म<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=२९|year=२०११}}</ref> । ==[[वायुः|वायु]]मण्डले जलम्== [[वायुः|वायौ]] जलबाष्पः प्राप्यते । [[ऋतवः|ऋतूनां]] परिघटनायाम् अस्य महत्वपूर्णं योगदानं वर्तते । [[वायुमण्डलम्|वायुमण्डले]] जलं तिसृषु अवस्थासु प्राप्यते । वायुः, द्रवमयं, कठोरं च । जलाशयेभ्यः बाष्पीकरणेन, पादपेषु बाष्पोत्सर्जनेन च [[वायुमण्डलम्|वायुमण्डले]] आर्द्रता प्राप्यते । अतः एव बाष्पीकरणस्य, बाष्पोत्सर्जनस्य, सङ्घननस्य, वर्षायाः च प्रक्रियया [[वायुमण्डलम्|वायुमण्डलस्य]], [[सागराः|महासागर]]<nowiki/>स्य, [[महाद्वीपाः|महाद्वीप]]<nowiki/>स्य च मध्ये जलस्य परस्परम् आदान-प्रदानं च भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=103|year=2006 }}</ref> [[वायुः|वायौ]] उपस्थितः जलबाष्पः आर्द्रता कथ्यते । [[वायुमण्डलम्|वायुमण्डले]] स्थितस्य जलबाष्पस्य वास्तविकमात्रा निरपेक्षार्द्रता कथ्यते । ===बाष्पीकरणं सङ्घननञ्च=== बाष्पीकरणेन, सङ्घननेन च [[वायुमण्डलम्|वायुमण्डले]] जलबाष्पस्य मात्रा अल्पाधिका भवति । बाष्पीकरणप्रक्रियया जलं द्रवरूपात् बाष्पावस्थायां परिवर्तते । ताप एव बाष्पीकरणस्य मुख्यकारणं वर्तते । यावत् [[वायुः|वायोः]] गतिः तीव्रा भवेत् तावत् बाष्पीकरणस्य तीव्रता भवति । जलबाष्पस्य जलरूपे परिवर्तनं सङ्घननं कथ्यते । ऊष्मायाः ह्रासः एव सङ्घननस्य कारणं वर्तते । यदा आर्द्रवायुः शीतलः भवति, तदा तस्य जलबाष्पधारणस्य क्षमता नष्टा भवति । ततः अतिरिक्तः जलबाष्पः द्रवे सङ्घनितः भवति । यदा सः जलबाष्पः कठोररूपे परिवर्तते, तदा ऊर्ध्वपातनम् इति कथ्यते । सङ्घनने लघुकणाः सङ्घननकेन्द्रकाः कथ्यन्ते । वायुमण्डले तापमानस्य न्यूनता सङ्घननाय सु-अवस्था वर्तते । सङ्घननात् परं [[वायुमण्डलम्|वायुमण्डलस्य]] जलबाष्पः, आर्द्रता च अवश्यायस्य (Dew), खबाष्पस्य (Mist), हिमस्य, मेघस्य च स्वरूपे परिवर्तते । स्थितेः तापमानस्य आधारेण सङ्घननस्य प्रकाराः वर्गीकृताः ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=103|year=2006 }}</ref> ====अवश्यायः (Dew)==== यदा आर्द्रता धरातले, पाषाणेषु, तृणेषु, पादपानां पत्रेषु च जलबिन्दु एव स्थिता भवति, तदा इयम् आर्द्रता अवश्यायः कथ्यते । अस्य निर्माणे सर्वोपयुक्तायाः अवस्थायाः, स्वच्छाकाशस्य, शान्तवायोः आवश्यकता वर्तते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=104|year=2006 }}</ref> ====हिमः==== यदा सङ्घननं तापमानस्य ० º सेल्सीयस् इत्यतः अपि अधः गच्छति, तदा शीतलस्तरेषु हिमस्य निर्माणं भवति । शेषाः जलबिन्दवः लघुहिमकणेषु परिवर्तन्ते । <ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=104|year=2006 }}</ref> ====खबाष्पः(Mist)==== यदा अधिकमात्रायां जलबाष्पयुतः [[वायुः]] सहसा अधः पतति, तदा लघुकणेषु एव सङ्घननप्रक्रिया भवति । अतः खबाष्पः भवति । अस्य आधारः भूस्तरः वा भूस्तरस्य समीपे भवति । खबाष्पेन दृश्यता न्यूनं भवति । नगरीयकेन्द्रेषु, औद्योगिककेन्द्रेषु च धूमस्य अधिकतायाः कारणेन केन्द्रकानाम् अपि आधिक्यं भवति । तेन खबाष्पनिर्माणे साहाय्यं भवति । केन्द्राणां परितः सङ्घननप्रक्रिया भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=104|year=2006 }}</ref> ====मेघः==== जलस्य लघुबिन्दुभिः, हिमस्य लघुकणैः मेघस्य निर्माणं भवति । सः अधिकोच्चतायां स्वतन्त्रवायौ जलबाष्पस्य सङ्घननेन निर्मीयते । मेघस्य निर्माणं भूस्तरात् अल्पोच्चतायाम् एव भवति । अतः मेघाः विभिन्नाकारेषु दृश्यन्ते । उच्चतायाः, विस्तारस्य, घनत्वस्य, पारदर्शितायाः, अपारदर्शितायाः च आधारेण मेघानां चतुर्षु रूपेषु विभाजनं कृतम् अस्ति । पक्षाभमेघः, कार्पासीयमेघाः, स्तरीयमेघः, वर्षामेघः च ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=104|year=2006 }}</ref> =====पक्षाभमेघः===== ८,००० तः १२,००० मी. पर्यन्तम् औन्नत्ये पक्षाभमेघस्य निर्माणं भवति । यदा आकाशे अयं प्रशोचते, तदा इमे पक्षाः इव दृश्यन्ते । इमे सदैव श्वेतवर्णीयाः एव विद्यन्ते । =====कार्पासीयमेघः===== कार्पासीयमेघः कार्पासमिव दृश्यते । इमे प्रायः ४,००० तः ७,००० मी. पर्यन्तम् औन्नत्ये निर्मीयन्ते । एतेषाम् आधारः समतलः भवति । =====स्तरीयमेघः===== नाम्ना एव ज्ञायते यत् इमे स्तरयुताः मेघाः सन्ति । एतेषां निर्माणम् उष्मायाः ह्रासेन वा तापमाने वायूनां परस्परमेलने भवति । =====वर्षामेघः===== वर्षामेघः कृष्णवर्णीयः वर्तते । अयं भूतलस्य समीपे भवति । [[सूर्य]]किरणेभ्यः इमे अपारदर्शिनः भवन्ति । कदाचित् वर्षामेघाः अल्पौन्नत्ये भवन्ति, तेन भूस्तलं स्पृशन्ति इति भासते । वर्षामेघानां बृहद्जलबाष्पस्य आकृतिविहीनाः समूहाः वर्तन्ते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=104,105|year=2006 }}</ref> ===वर्षणम्=== [[चित्रम्:Regnbyge.jpg|right|thumb|वर्षायाः स्थितिः]] स्वतन्त्रवायौ सङ्घननप्रक्रियया सङ्घनितकणानां स्वरूपं बृहत् भवति । यदा गुरुत्वाकर्षणबलेन वायोः प्रतिरोधकक्षमता न्यूना भवति, तदा ते कणाः भूस्तरेषु पतन्ति । अतः जलबाष्पस्य सङ्घननप्रक्रियायाः आर्द्रतायाः मुक्तिः वर्षणं कथ्यते । अयं द्रवावस्थायां वा कठोरावस्थायां भवति । यदा जलरूपे वर्षणं भवति, तदा वर्षा कथ्यते, यदा तापमानं ० º सेल्सीयस् इत्यतः अपि अधः गच्छति, तदा हिमशिलारूपे वर्षणं भवति । सः हिमपातः कथ्यते । <ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=105|year=2006 }}</ref> ====वर्षायाः प्रकाराः==== उत्पत्त्याधारेण वर्षा त्रिषु प्रकारेषु विभक्ता अस्ति । संवहनीयवर्षा, पर्वतीयवर्षा, चक्रवातीयवर्षा च । ===== १. संवहनीयवर्षा ===== उष्णवायुः अल्पभारेण संवहनधारारूपे उपरि गच्छति । [[वायुमण्डलम्|वायुमण्डलस्य]] <nowiki/>उपरिस्तरं प्राप्य अयं विस्तीर्यते । अनन्तरं तापमाने न्यूने सति जलं शीतलं भवति । तस्य परिणामेण सङ्घननप्रक्रिया भवति । तया कार्पासीमेघानां निर्माणं भवति । मेघगर्जनेन वर्षौघः भवति । किन्तु अयम् अल्पकालीनः एव वर्तते । इयं वर्षा प्रायः [[ग्रीष्मः|ग्रीष्मर्तौ]], उष्णदिनेषु च भवति । इयं विषुवतीयक्षेत्रेषु, उत्तरीयगोलार्धस्य महाद्वीपानाम् आन्तरिकभागेषु च भवति । =====२. पर्वतीयवर्षा===== यदा सन्तृप्तवायूनां समूहः पर्वतीयक्षेत्रं प्राप्नोति, तदा ऊर्ध्वगमने बाधा भवति । वायुमण्डलस्य बाह्यस्तरं प्राप्य वायुः विस्तीर्यते । न्यूनतापमानेन आर्द्रता सङ्घनिता भवति । तेन कारणेन वर्षा भवति । पवनाभिमुखपर्वतानाम् उपह्वरे (declivity) अधिकवर्षा भवति । अस्मिन् उपह्वरे वर्षणानन्तरं सः अपरम् उपह्वरं (declivity) प्राप्नोति । अनन्तरम् अधः गमने तापमानस्य वृद्धिर्भवति । तदा तस्य आर्द्रताधारणस्य क्षमतायाम् अपि वृद्धिर्भवति । तेन कारणेन पवनविमुखम् उपह्वरं (declivity) शुष्कं, वर्षाविहीनं च विद्यते । पवनविमुखं क्षेत्रं वृष्टिच्छायाक्षेत्रं कथ्यते । इयं पर्वतीयवर्षा, स्थलकृतवर्षा वा इति अपि कथ्यते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=106|year=2006 }}</ref> ===== ३. चक्रवातीयवर्षा ===== इयं वर्षा चक्रवातेन, अवदाबेन सह भवति । शीतलवायौ आर्द्रवायोः प्रवाहेन आर्द्रवायुः सङ्घनितः भवति, तेन चक्रवातीयवर्षा भवति । शीतोष्णकटीबन्धीयक्षेत्रेषु वर्षा चक्रवातैः एव भवन्ति । यदा चक्रवातस्य शीतवाताग्रे शीतलवायुः उष्णवायुं तीव्रतया ऊर्ध्वं क्षिपति, तदा सङ्घननप्रक्रिया अपि तीव्रतया भवति । तेन कारणेन मेघा गर्जनां कुर्वन्ति । मेघगर्जनया सह तीव्रवर्षा भवति । वर्षायां हिमखण्डानि अपि आपतन्ति । यदा उष्णवायुः वक्रीभूयः मन्दगतिना ऊर्ध्वं गच्छति, तदा सङ्घननम् अपि मन्दं मन्दं भवति । तेन वर्षा विस्तृतक्षेत्रेषु भवति । उष्णकटिबन्धीयचक्रवातैः ग्रीष्मकाले पर्याप्तवर्षा जायते <ref>{{cite web|title=चक्रवाती वर्षा (Cyclonic rainfall)|url=http://hindi.indiawaterportal.org/%E0%A4%9A%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-cyclonic-rainfall|publisher=http://hindi.indiawaterportal.org/|accessdate=२०-१२-२०१४|archive-date=2018-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329084223/http://hindi.indiawaterportal.org/%E0%A4%9A%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-cyclonic-rainfall|deadurl=yes}}</ref>। ====संसारे वर्षायाः वितरणम्==== एकस्मिन् वर्षे [[पृथ्वी|पृथिव्यां]] विभिन्नक्षेत्रेषु विभिन्नमात्रायां वर्षा भवति । सा विभिन्न्तायाम् अपि भवति । यदा वयं विषुवत्-वृत्ततः ध्रुवं प्रति गच्छामः, तदा वर्षायाः मात्रा न्यूना भवति । महाद्वीपानाम् आन्तरिकभागानाम् अपेक्षया विश्वस्य तटीयक्षेत्रेषु अधिका वर्षा भवति । विश्वस्य स्थलीयभागानाम् अपेक्षया महासागरेषु अधिका वर्षा भवति । कारणं तत्र जलस्य आधिक्येन बाष्पीकरणप्रक्रिया सततं प्रचलति । विषुवत्-वृत्ततः ३५ º तः ४० º उत्तरे, दक्षिणाक्षांशानां मध्य-पूर्वीतटेषु अत्यधिकं वर्षा भवति । वार्षिकवर्षणस्य मात्रायाः आधारेण विश्वस्य मुख्यवर्षणप्रवृत्तिः अधो लिखितरूपेण ज्ञायते । विषुवतीयपट्टिकायां, शीतोष्णप्रदेशेषु पश्चिमीतटीयपर्वतानां वायोः उपह्वरेषु वर्षा अत्यधिका भवति । महाद्वीपानाम् आन्तरिकेषु भागेषु १०० तः २०० से. मी. वर्षा भवति । महाद्वीपानां तटीयक्षेत्रेषु मध्यमवर्षा भवति । उष्णकटिबन्धीयक्षेत्रस्य केन्द्रीयभागेषु, शीतोष्णक्षेत्राणां पूर्वी-आन्तरिकभागेषु प्रतिवर्षं ५० तः १०० से. मी. वर्षा भवति । महाद्वीपानाम् आन्तरिकभागस्य वृष्टिच्छायाक्षेत्रेषु, उच्चाक्षांशानां क्षेत्रेषु प्रतिवर्षं ५० से. मी. इत्यस्मात् अपि न्यूना वर्षा भवति । विषुवतीयपट्टिकायां, शीतलसमशीतोष्णप्रदेशेषु आवर्षं वर्षा भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=106|year=2006 }}</ref> ==महासागरीयं जलम्== महासागरीयं जलं सदैव गतिमत् भवति । किन्तु तडागानां जलं शान्तं भवति । भौतिकविशेषताभिः, बाह्यबलस्य प्रभावेण च महासागरीयजलं गतिं प्राप्नोति । महासागरीयजले द्विप्रकारके गती स्तः । क्षैतिजा, ऊर्ध्वाधरा च । महासागरीयधाराणां क्षैतिजगतिः अस्ति । ज्वार-भाटा ऊर्ध्वाधरगतिः वर्तते । तरङ्गः जलस्य क्षैतिजगतिः अस्ति । धारासु जलम् एकस्मात् स्थलात् अन्यत्र गच्छति । किन्तु तरङ्गेषु जलस्य गतिः न भवति। सूर्यचन्द्रमसोः आकर्षणेन जलस्य उच्चैः अधश्च गतिः भवति । अधस्थलात् शीतलजलस्य उत्प्रवाहः अवप्रवाहः महासागरीयजलस्य ऊर्ध्वाधरगतेः प्रकारौ स्तः । महासागरस्य गतीनाम् अपि विभाजनं कृतम् अस्ति यत् – तरङ्गः, ज्वार-भाटा, धाराः च ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=127|year=2006 }}</ref> ===तरङ्गः=== [[चित्रम्:Boelge stor.jpg|right|thumb|जलतरङ्गः]] महासागरीयं जलं सततम् उच्चैरधश्च पतति । सा स्थितिः तरङ्गः कथ्यते । वास्तविकत्वेन तरङ्गाः ऊर्जा वर्तते, जलं न । [[वायुः|वायोः]] जलम् ऊर्जां प्राप्नोति । तेन तरङ्गाः उत्पद्यन्ते । महावाते वायुना विशालाः तरङ्गाः उत्पद्यन्ते । तैः अत्यधिकः विनाशः भवितुं शक्नोति । भूकम्पेन, ज्वालामुखिना, भूस्खलनेन च महासागरीयं जलम् अत्यधिकं विस्थापितं भवति । तेन कारणेन १५ मी. उन्नताः विशालाः ज्वारीयाः तरङ्गाः भवितुं शक्नुवन्ति । ते तरङ्गाः सुनामी इति कथ्यते । एतेषां तरङ्गानां गतिः ७०० कि. मी. प्रति घण्टा भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=हमारा पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174507485|page=34|year=2007 }}</ref> [[वायुः|वायोः]] तीव्रतया तरङ्गस्य उच्चतमस्य बिन्दोः ज्ञानं भवति । गुरुत्वाकर्षणबलं तरङ्गानां शिखराणि अधः आकर्षयति । तरङ्गस्य अधः जलस्य गतिः वृत्ताकारा भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=127|year=2006 }}</ref> ===ज्वार-भाटा=== प्रतिदिनं महासागरेषु जलस्य स्तरं वर्धते, न्यूनीभवति च । तत् ज्वार-भाटा इति कथ्यते । यदा जलैः समुद्रतटं जलमग्नं भवति, तदा ज्वार इति कथ्यते । ज्वार इत्यस्य विपरीतस्थितिः भाटा इति कथ्यते । सूर्यचन्द्रसोः गुरुत्वाकर्षणबलेन पृथिव्यां ज्वार-भाटा उत्पद्यते । यदा [[पृथ्वी|पृथिव्याः]] जलं [[चन्द्रः|चन्द्रमसः]] समीपम् आगच्छति, तदा [[चन्द्रः|चन्द्रसः]] गुरुत्वाकर्षणबलेन जलम् अभिकर्षितं भवति । तेन ज्वार भवति । [[पूर्णिमा]]यां, [[अमावस्या|अमावास्यायां]] च दिवसे [[पृथ्वी|पृथिविः]], [[सूर्यः]], [[चन्द्रः|चन्द्रमा]] च एकस्यां रेखायां भवति । तदानीं सर्वोच्चाः ज्वार उत्पद्यन्ते । सः बृहत् ज्वार इति कथ्यते । यदा [[चन्द्रः|चन्द्रमा]] स्वस्य प्रथमे वा अन्तिमे चतुर्थांशे भवति, तदा [[पृथ्वी|पृथिव्याः]], [[सूर्य]]स्य च गुरुत्वाकर्षणबलं विपरीतदिक्षु भवति । तेन निम्न ज्वार भवति । सः लघु-ज्वार इति कथ्यते । उच्च-ज्वार नौकाचालने सहायकः भवति । मत्स्योद्योगे अपि उच्च-ज्वार साहाय्यं करोति । ज्वार-भाटा इत्यस्य उपयोगः विद्युदुत्पादनाय अपि क्रियते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=हमारा पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174507485|page=35|year=2007 }}</ref> ===ज्वार-भाटा इत्यस्य प्रकाराः=== ज्वार इत्यस्य आवृत्त्यां, दिशि, गतौ च स्थानीयसामयिकी भिन्नता प्राप्यते । ज्वार-भाटा इत्यस्य विभिन्नेषु प्रकारेषु वर्गीकरणं तेषां प्रतिदिनम् उन्नतायाः वा आधारेण क्रियते । ====अर्ध-दैनिकः ज्वार (Semi-diurnal)==== इयं सर्वसामान्यप्रक्रिया वर्तते । तस्यान्तर्गतं प्रतिदिनम् उच्चद्वयं, निम्नद्वयं च ज्वार इति अयम् उत्पद्यते । अस्य औन्नत्यं समानं भवति । ====दैनिकः ज्वार (Diurnal tide)==== अस्यां प्रक्रियायां प्रतिदिनम् एकः उच्चः, एकः निम्नः ज्वार उत्पद्यते । तयोः औन्नत्यं समानं भवति । ====मिश्रितः ज्वार (Mixed tides)==== यस्य ज्वार-भाटा इत्यस्य औन्नत्ये भिन्नता वर्तते सः मिश्रितः ज्वार-भाटा इति कथ्यते । अयं सामान्यतः [[उत्तर-अमेरिका]]महाद्वीपस्य पश्चिमतटे, [[प्रशान्तमहासागर]]स्य बहुषु द्वीपसमूहेषु च उत्पद्यते । ====सूर्यचन्द्रपृथिवीनां स्थित्याधारितः ज्वार-भाटा (Spring tides)==== उच्चज्वार इत्यस्य औन्नत्ये भिन्नता [[पृथ्वी|पृथिव्याः]] सापेक्षयोः सूर्यचन्द्रमसोः स्थित्या निर्भरा भवति । बृहत् ज्वार, निम्न ज्वार अस्मिन् वर्गे एव अस्ति । ====बृहत् ज्वार (Sring tides)==== [[पृथ्वी|पृथिव्याः]] सन्दर्भे [[सूर्य]][[चन्द्र]]मसोः स्थितिः ज्वार इत्यस्य औन्नत्यं प्रत्यक्षत्वेन प्रभावितं करोति । यदा त्रयः एकस्मिन् रेखायां स्थिताः भवन्ति, तदा ज्वार इत्यस्य उच्चता अधिकं भवति । सः बृहत् ज्वार इति कथ्यते । एताद्शी स्थितिः मासे वारद्वयं भवति । [[पूर्णिमा]]याम्, [[अमावास्या|अमावास्यायां]] च । ====निम्नः ज्वार(Neap tides)==== बृहत् ज्वार, निम्न ज्वार इत्येतयोः मध्ये सामान्यतः सप्तदिवसानाम् अन्तरं भवति । तस्मिन् समये [[चन्द्र]]मा, [[सूर्य]]श्च परस्परं समकोणे स्थितौ भवतः । तदा [[सूर्य]][[चन्द्र]]मसोः गुरुत्वबलं परस्परं विरूद्धं कार्यं करोति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=129-130|year=2006 }}</ref> ===ज्वार-भाटा इत्यस्य महत्त्वम्=== यद्यपि [[पृथ्वी|पृथिव्याः]], [[सूर्य]]स्य, [[चन्द्र]]मसः च स्थितिः ज्वार इत्यस्य उत्पत्तेः कारणम् अस्ति । तेन कारणेन एतासां स्थितीनाम् अनुसारेण ज्वार-भाटा इत्यस्य पूर्वानुमानं कर्तुं शक्यम् अस्ति । अनेन नौकाचालकानां, धीवराणां (fisherman) च साहाय्यं भवति । नौकाचालने प्रवाहस्य अत्यधिकं महत्वं वर्तते । ज्वार इत्यस्य उच्चता अधिका महत्वपूर्णा वर्तते । ज्वार इत्यस्य उपयोगः विद्युतः उत्पादने अपि क्रियते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=130|year=2006 }}</ref> ===महासागरीयाः धाराः=== महासागरीयधाराः महासागरेषु नदीनां प्रवाह इव वर्तन्ते । महासागरीयस्तरेषु नियमितरूपेण निश्चितदिशि जलधाराः प्रवहन्ति । ताः जलधाराः महासागरीयजलधाराः कथ्यन्ते । ताः उष्णाः, शीतलाः च भवन्ति । उष्णजलधाराः भूमध्यरेखायाः समीपे उत्पद्यन्ते । ताः धाराः ध्रुवान् प्रति प्रवहन्ति । शीतलजलधाराः निम्न-अक्षांशान् प्रति प्रवहन्ति । लेब्राडोर् महासागरीयजलधाराः शीतलजलधाराः सन्ति । गल्फस्ट्रीम् महासागरीयजलधाराः उष्णजलधाराः भवन्ति । उष्णजलधाराभिः स्थलस्य तापमानम् उष्णं भवति । यत्र उष्णशीतलाः जलधाराः प्राप्यन्ते तत्र मत्स्योद्योगः सर्वोत्तमः वर्तते । यदा शीतलाः उष्णाः जलधाराः परस्परं मिलन्ति, तदा नौकाचालने बाधा उत्पद्यते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=हमारा पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174507485|page=36|year=2007 }}</ref> महासागरीयजलधाराणां द्वे प्रकारके बले स्तः याभ्यां सा प्रभाविता भवति । प्राथमिकबलं, द्वितीयकबलं च । प्राथमिकबलं जलस्य गतिं वर्धयति । द्वितीयकबलं धाराणां प्रवाहस्य नियन्त्रणं करोति । जलस्य घनत्वे अन्तरं महासागरीयजलधाराणाम् ऊर्ध्वाधरगतिं प्रभावयति । अधिकलावणजलं निम्लावणजलस्य अपेक्षया अधिकं सघनं भवति । तदेव शीतलजलम् उष्णजलस्य अपेक्षया अधिकं सघनं वर्तते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=130|year=2006 }}</ref> ====महासागरीयधाराणां प्रकाराः==== महासागरीयाः जलधाराः द्वयोः भागयोः विभक्ताः सन्ति । ऊर्ध्वजलधारा, गहनजलधारा च । महासागरीयजलस्य १०% भागः ऊर्ध्वजलधारा वर्तते । इमाः जलधाराः महासागरेषु ४०० मी. पर्यन्तम् सन्ति । महासागरीयजलस्य ९०% भागः गहनजलधारा वर्तते । महासागरेषु घनत्वस्य, गुरुत्वस्य च भिन्नतायाः कारणेन इमाः जलधाराः प्रवहन्ति । उच्चाक्षांशीयक्षेत्रेषु गहनधाराः प्रवहन्ति । कारणं तत्र न्यूनतापमानेन घनत्वम् अधिकं भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=131|year=2006 }}</ref> ===महासागरीयजलस्य तापमानम्=== महासागरीयजलं भूमिः इव सूर्यस्य ऊर्जया उष्णं भवति । स्थलस्य तुलनायां जलस्य तापनशीतलनप्रक्रिया मन्दं वर्तते । बहवः कारकाः महासागरीयजलं प्रभावितं कुर्वन्ति । यथा – अक्षांशः, स्थलस्य, जलस्य च असमान वितरणं, सनातनवायुः, महासागरीयधाराः इति । एते सर्वे कारकाः महासागरीयधाराणां तापमानं स्थानिकरूपेण प्रभावितं कुर्वन्ति । निम्नाक्षांशेषु स्थितानां समुद्राणां तापमानम् अन्यसमुद्राणाम् अपेक्षया अधिकं भवति । किन्तु उच्चाक्षांशेषु स्थितानां समुद्राणां तापमानम् अन्यसमुद्राणाम् अपेक्षया न्यूनं भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=121|year=2006 }}</ref> ===महासागरीयजलस्य लवणता=== सर्वेषु जलेषु खनिजलवणं मिश्रितं भवति । समुद्रजलेषु लवणस्य मात्रायाः निर्धारणं लवणता कथ्यते । लवणतायाः निर्धारणं १००० ग्रा. समुद्रजले मिश्रितस्य जलस्य मात्रया भवति । इयं PPT इति साङ्केतिकभाषायां गण्यते । लवणता समुद्रजलस्य महत्वपूर्णः गुणः वर्तते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=123|year=2006 }}</ref> ===महासागरीयलवणतायाः प्रभावकाः=== # महासागराणां स्तरस्य जलस्य लवणता मुख्यतः बाष्पीकरणे, वर्षणे च निर्भरा भवति । # [[वायुः]] जलस्य एकस्थलात् अन्यत्र स्थानपरिवर्तनं कृत्वा लवणतां प्रभाविता करोति । # महासागरीयधाराः अपि लवणतायां भिन्नानाम् उत्पादयन्ति । जलस्य लवणता तापमानं, घनत्वं च परस्परं सम्बद्धं भवति । अतः तापमानस्य, घनत्वस्य च परिवर्तनं कस्यचित् क्षेत्रस्य लवणतां प्रभावितां करोति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भौतिक भूगोल के सिद्धान्त, |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505318|page=123|year=2006 }}</ref> ==जलस्य उपयुक्तमात्रा== मनुष्यजीवनं पञ्चमहाभूतानां संयोगेन एव सम्भवति । पञ्चमहाभूतेषु जलस्य महत्त्वम् अधिकं वर्तते । जले विशिष्टं नाविन्यं भवति । तन्नाविन्यम् अन्येषु महाभूतेषु नास्ति । जलं शीतलं भवति । अतः यत्र यत्र प्राप्यते तत्र शीतलता एव अनुभूयते । जलस्य प्रभावेण मरुस्थले अपि वृक्षाः उद्भवन्ति । मृदुता, पवित्रता, गतिशीलता, चञ्चलता इत्यादयः जलस्य स्वभावाः सन्ति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=२९|year=२०११}}</ref> । किन्तु पृथिव्याः ७५% स्थलं जलयुक्तं वर्तते । तथापि तत् सम्पूर्णं जलं पानार्थं योग्यं नास्ति । तस्य जलस्य केवलं १% जलमेव पानार्थम् अस्ति । अतः यत्र पेयजलं प्राप्यते । तत्र जनैः स्वस्य आवासव्यवस्था कृता अस्ति । नद्याः तटे बहवः तीर्थस्थानानि सन्ति । अतः तत्र जलस्य महत्त्वं भवति । किन्तु जनाः जलस्य अधिकमात्रायां दुरुपयोगं कुर्वन्ति । तेन कुत्रचित् स्थले जलाभावः अपि भवति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=२९|year=२०११}}</ref>। तेन जनैः जलस्य सदुपयोगः संयमेन करणीयः इति आवश्यकम् । जलस्य नैकधा उपयोगः भवति । प्रायः प्रतिदिनं ‘प्रतिव्यक्तति’ २०० ली. जलस्य आवश्यकता भवति । तस्य अपि विभागाः भवन्ति । # पानाय, भोजनाय, भोजननिर्माणाय च ५० ली. जलस्य आवश्यकता भवति । # स्नानाय, वस्त्रप्रक्षालनाय, गृहस्वच्छतायै च ५० ली. जलस्य आवश्यकता भवति । # शौचालयस्वच्छतायै २५ ली. जलस्य आवश्यकता भवति । # नगरस्वच्छतायै २५ ली. जलस्य आवश्यकता भवति । # उद्योगाय २५ ली. जलस्य आवश्यकता भवति । # पशुपालनाय २५ ली. जलस्य आवश्यकता भवति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=२९|year=२०११}}</ref> । इदम् अनुमानं वर्तमानसमये असम्भवम् एव । कारणं साम्प्रतं जलस्य उपयोगः विचारं विना एव क्रियते । आयुर्वेदे भगवता आत्रेयेण जलस्य बहवः भेदाः प्रदर्शिताः सन्ति । तेन लिखितं यत् – आकाशात् जलं पतति । पतनकाले तज्जलं वायुसूर्यौ संस्पृशति । तदा जलस्य गुणे परिवर्तनं भवति । पृथिवीं स्पृष्ट्वा जलं शीतोष्णस्निग्धरुक्षगुणयुक्तं भवति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=२९|year=२०११}}</ref>। तज्जलस्य प्रकारद्वयम् अस्ति । * दिव्यजलम्, अन्तरीक्षजलं वा * ऐन्द्रजलम् ===दिव्यजलम्, अन्तरीक्षजलं वा=== आकाशात् पतितस्य जलस्य यदि भूमेः स्पर्शात् पूर्वमेव सङ्ग्रहः भवति तर्हि तज्जलं दिव्यजलम् इत्युच्यते । शीतलता, पवित्रता, कल्याणकारिता, सुस्वादुता, स्वच्छता इत्यादयः दिव्यजलस्य गुणाः सन्ति इति चरकाचार्येण उक्तम् अस्ति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३०|year=२०११}}</ref> । इदं दिव्यजलं तर्पणकारकं, हृदयरहितं, आनन्दप्रदं, मेधावर्धकं, अव्यक्तरसयुक्तं, शीतलं, लघुः, अमृततुल्यं, प्राणधारकं, मूर्च्छावस्थायां शरीरसन्धायकं, श्रेष्ठतमं च वर्तते<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३०|year=२०११}}</ref> । ====दिव्यजलस्य प्रकाराः==== आयुर्वेदे दिव्यजलस्य चत्वारः प्रकाराः दृश्यन्ते । “तत्रान्तरीक्षं चतुर्विधं तद्यथा धारं कारं तौषारं हैममिति” <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३०|year=२०११}}</ref> । १ धारम्, २ कारम्, ३ तौषारम्, ४ हैमम् इति चत्वारः सन्ति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३०|year=२०११}}</ref>। चतुर्षु प्रकारेषु धारं मुख्यम् अस्ति । तत् लघुत्वेन गुणाधिक्येन च उत्तमं कथ्यते । यज्जलं स्थूलवस्त्रे, सुवर्णपात्रे, रजतपात्रे, ताम्रपात्रे, स्फटिकपात्रे, मृद्पात्रे वा संगृहीतं भवति तज्जलं धारजजलं कथ्यते । धाराजजलस्य प्रकारद्वयं भवति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३०|year=२०११}}</ref>। # गाङ्गजलम् – यज्जलं गङ्गायाः जलवत् पवित्रं शुद्धं वा भवेत् तज्जलं गाङ्गजलम् इति कथ्यते । साम्प्रतं काशीक्षेत्रे, औद्योगिकक्षेत्रेषु च गङ्गाजलं पवित्रं तु अस्ति किन्तु शुद्धं नास्ति । कारणं तस्मिन् जले बह्व्यः अशुद्धयः सन्ति । तज्जलं पेयम् अपि नास्ति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३०|year=२०११}}</ref> । # सामुद्रजलम् – समुद्राणां जलं सामुद्रजलम् इति कथ्यते । समुद्रजले लवणस्य आधिक्यं भवति । अतः तज्जलं स्वास्थ्याय हितकरं न भवति । समुद्रस्य १ ली. जले ३५ ग्रा. लवणं भवति । तेन कारणेन तज्जलं रोगवर्धकः भवति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३०|year=२०११}}</ref>। ===ऐन्द्रजलम्=== मेघात् वर्षारूपेण यज्जलं शुद्धपात्रे संगृहीतं भवति, तदन्तरीक्षजलमेव ऐन्द्रजलमुच्यते । वृष्टेः जलं यस्मिन् पात्रे संगृह्यते, तदनुसारम् एव तस्य जलस्य गुणपरिवर्तनं भवति । अर्थात् सुवर्णपात्रं, रजतपात्रं, ताम्रपात्रं, मृत्पात्रं इत्यादीनां पात्राणामनुसारं जलस्य गुणधर्मः भवति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३०|year=२०११}}</ref>। ==जलस्य गुणधर्मः== किन्तु वर्तमाने काले प्लास्टिक्-इत्यस्य अधिकः प्रयोगः भवति । महाभाण्डानां निर्माणाय अपि सिमेण्ट्-इत्यस्य उपयोगः क्रियते । तेन कारणेन जलस्य स्वभावः अपि परिवर्तते <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३०|year=२०११}}</ref>। जलस्य गुणदोषेषु अपि परिवर्तनं भवति । पृथिव्यां विभिन्नप्रकारकाः प्रदेशाः सन्ति । तेषामनुसारमेव जलस्य गुणाः परिवर्त्यन्ते । यदि जले पृथ्वीतत्त्वस्य आधिक्यं भवति, तर्हि तज्जलं लवणाम्लरसयुक्तं भवति । यदि जले जलतत्त्वस्य आधिक्यं भवति, तर्हि तज्जलं मधुररसयुक्तं भवति । यदि जले अग्नितत्त्वस्य आधिक्यं भवति, तर्हि तज्जलं कषायरसयुक्तं भवति । यदि जले आकाशतत्त्वस्य आधिक्यं भवति, तर्हि तज्जलं अव्यक्तगुणयुक्तं भवति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३०|year=२०११}}</ref>। भूमेः वर्णानाम् अनुसारमपि जलस्य रसनिर्माणं भवति इति चरकाचार्येण उक्तम् । जलस्य श्वेतभूमौ कषायरसः, पाण्डुभूमौ तिक्तरसः, कपिलभूमौ क्षारयुक्तरसः, उषरभूमौ लवणरसः, पर्वतीयभूमौ कटुरसः, कृष्णभूमौ मधुररसः, नीलभूमौ कषायमधुररसः च भवति । कृष्णश्वेतभूमौ वायुसूर्याभ्यां यज्जलं प्रभावितं भवति, तज्जलं पवित्रं भवति इति आयुर्वेदाचार्येण उक्तम् <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३०|year=२०११}}</ref>। किन्तु आधुनिके काले अनया रीत्या जलपरीक्षा, स्वादानुभूतिः च कठिना भवति । साम्प्रतं वयं पात्रे संगृहीतस्य जलस्य एव स्वादम् अनुभवामः । ==जलस्य मृदुत्वं, कठिनं च== * मृदुजलम् (Soft water) - मृदुजले लवणस्य मात्रा अल्पा भवति । * कठिनजलम् (Hard water) – जले बहूनि तत्त्वानि भवन्ति । यथा – केल्शियम्, मेग्नेशीयम्, कार्बोनेट्स् इत्यादीनि तत्त्वानि भवन्ति । रासायनिककार्येषु कठिनजलं वर्ज्यम् अस्ति । कठिनजलस्य प्रयोगेण ज्वलनशीलपदार्थानां व्ययः वर्धते <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३०|year=२०११}}</ref>। ==जलस्य शुद्धिः, अशुद्धयः च== वर्तमाने काले जलस्य प्राकृतिकस्रोतांसि प्रदूषितानि जातानि सन्ति । प्राकृतिकाशुद्धेः अपेक्षया मानवीयाशुद्धयः अधिकाः सन्ति । तेन कारणेन मानवानां स्वास्थ्योपरि प्रभावः दृश्यते । ग्रीष्मर्तौ, वर्षर्तौ च अनेकाः रोगाः समुद्भवन्ति । मनुष्याः रोगिणः भवन्ति, तेषु केचन मृत्युमपि प्राप्नुवन्ति च<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३१|year=२०११}}</ref> । ===शुद्धजलस्य लक्षणम्=== यस्य जलस्य पानेन कष्टं न अनुभूयते, रोगाः न भवन्ति च तज्जलं शुद्धं कथ्यते । यस्य पानेन शीतलता अनुभूयते, उत्साहः वर्धते, ऊर्जा उत्पद्यते च, तज्जलं शुद्धं, पवित्रं च भवति इति ज्ञातव्यम्<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३१|year=२०११}}</ref> । ===अशुद्धजलस्य लक्षणम्=== यज्जलं पिच्छलं, फेनिलं, सान्द्रं, घट्टं, दुर्गन्धितं, विकृतवर्णं, मलीनम्, अस्वच्छं च भवति तज्जलम् अशुद्धं ज्ञातव्यम् । # कृमियुक्तं सूक्ष्मजन्तुयुक्तं च जलम् अशुद्धं कथ्यते । # सोमसूर्यांशुमारुतैः रहितं जलम् अशुद्धं कथ्यते । # शैवालपर्णङ्कतृणाविलं जलम् अशुद्धं कथ्यते । # अतिशीतोष्णेन दन्तग्राहिजलम् अशुद्धं कथ्यते<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३१|year=२०११}}</ref> । आयुर्वेदे अपि षड्प्रकारकस्य अशुद्धजलस्य वर्णनं कृतमस्ति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३१|year=२०११}}</ref>। # स्पर्शदोषः – यज्जलं पिच्छिलं, उष्णं, दन्तग्राही भवति । तज्जलं स्पर्शदोषयुक्तं भवति । # रूपदोषः – यज्जलं शैवालयुक्तं, पर्णयुक्तं, पङ्कयुक्तं, वर्णयुक्तं, तृणयुक्तं च भवति तज्जलं रूपदोषयुक्तं भवति । # रसदोषः – जले रसः अव्यक्तः भवति । अतः यज्जले रसः व्यक्तः स्यात्, तज्जलं अशुद्धं ज्ञातव्यम् । # गन्धदोषः – यज्जलं दुर्गन्धयुक्तं भवेत्, तज्जलं गन्धदोषयुक्तं भवति । # वीर्यदोषः – यस्य जलस्य पानेन तृष्णायाः आधिक्यं भवति । तज्जलम् अशुद्धं ज्ञायते । # विपाकदोषः – यस्य जलस्य पानेन यकृतदोषः उद्भवति, तज्जलम् अशुद्धं कथ्यते<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३१|year=२०११}}</ref> । आधुनिकविज्ञानस्य अनुसारं जलस्य द्विविधा अशुद्धिः वर्तते । १ विलीनाशुद्धयः (Dissolved Impurities) – जले या अशुद्धिः विलीयते सा विलीना इति कथ्यते <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३१|year=२०११}}</ref>। * यदा वृष्टिः भवति तदा ऑक्सीजन्, कार्बन्-डाई-ऑक्साइड्, नाइट्रोजन्, एमोनिया, हाइड्रोजन् सल्फाइड् इत्यादयः पदार्थाः वायवः वा वृष्टिजले मिलन्ति । तदनन्तरं ते पदार्थाः वायवः वा वृष्टिजलेन सह भूमौ आपतन्ति । एते कार्बनिकपदार्थाः कथ्यन्ते । ते विलीनशीलाः भवन्ति । * भूमौ यदा लवणं पतति, तदा केल्शीयम्, मेग्नेशीयम्, सोडियम्, लोह, मेङ्गनीज् इत्यादयः भूमिस्थविलीनशीलपदार्थाः जले विलीयन्ते । २ तलस्थाशुद्धयः (Suspended Impurities) – रजोमृत्तिकापङ्कादीभिः या अशुद्धिः स्यात्, सा तलस्थाशुद्धिः । याः कार्बनिकाशुद्धयः सन्ति ताः – प्राणीजन्याः, वनस्पतिजन्याः च<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३१|year=२०११}}</ref> । * प्राणीजन्या अशुद्धिः – ये जन्तवः बहुसूक्ष्माः भवन्ति, येषां दर्शने सूक्ष्मदर्शकयन्त्रस्य आवश्यकता भवति । ते सर्वे प्राणिनः अशुद्धिं कुर्वन्ति । यथा – बेक्टेरिया, वायरस्, कीटः च । * वनस्पतिजन्या अशुद्धिः – शैवालः, पर्णानि, तृणानि इत्यादयः वनस्पतयः सन्ति । अनेन प्रकारेण यत्र जलस्य उद्गमः भवति । तत्रापि अशुद्धयः भवन्ति एव । यत्र जलस्य सञ्चयः भवति तत्रापि अनेकाः अशुद्धयः भवन्ति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३१|year=२०११}}</ref>। याः अशुद्धयः प्राकृतिकाः भवन्ति, ताभिः अधिका हानिः न जायते । किन्तु याः मानवसर्जिताः अशुद्धयः सन्ति, ताभिः तु महती हानिः जायते । ताः अशुद्धयः भयङ्कराः सन्ति । प्लास्टिक्, नलिका, उद्योगः इत्यादिभिः जलं प्रदूषितं भवति । * रासायनिककृषिद्रव्येण * वस्त्रोद्योगेन * रासायणिकवर्गोद्योगेन * चर्मोद्योगेन * एटोमिक-अणु-ऊर्जोत्पादनेन * लोहोद्योगेन * शर्करोद्योगेन * कर्गदोग्योगेन इत्यादिभिः उद्योगैः कार्बनिक-अकार्बनिकाशुद्धयः जायन्ते । ताभिः अशुद्धिभिः बहवः रोगाः उद्भवन्ति । उपर्युक्तानि सर्वाणि उद्योगानि मानवनिर्मितानि सन्ति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३१|year=२०११}}</ref>। अतः मनुष्यः एव तासाम् अशुद्धीनाम् उत्तरदायी अस्ति । ==अशुद्धजलस्य दुष्प्रभावाः== पुरा जलप्रदूषणानि अल्पानि एव भवन्ति स्म । तेषु प्रदूषणेषु मानवनिर्मितकारणानि अपि अल्पानि आसन् । तदा रोगाः अपि अल्पाः भवन्ति स्म । आयुर्वेदस्य मतानुसारं दूषितजलस्य प्रभावेण बहवः रोगाः समुद्भवन्ति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३२|year=२०११}}</ref> । यथा – आध्मानः, ज्वरः, पाण्डुः, कण्डूः, शूलः, गुल्मः, अतिसारः इत्यादयः रोगाः दूषितजलेन समुद्भवन्ति । दूषितजलजन्यविकाराः आधुनिकतया विभिन्नाः सन्ति । ते विकाराः निम्नलिखिताः सन्ति – १ जलस्थसङ्क्रामी-सङ्क्रमणजन्यविकाराः – * बेक्टेरीया-जन्यविकाराः – अतिसारः, प्रवाहिका, विसूचिका, टाइफोइड्, पेराटाइफोइड् च <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३२|year=२०११}}</ref>। * वायरस्-जन्यविकाराः – पोलीयो, मायलायटीस्, बालपोलीयो, हेपेटाइटीस्, कामला च । * कृमिजन्यविकाराः – जलस्थकृमि-अण्डजकृमयः, वृत्तकृमिः, इ कोलाइ च । * प्रोटोजुआ-जन्यविकाराः – अमिबियासिस्, जियार्डियासिस् च । * लेट्टोस्याइराजन्यविकाराः – लेप्टोस्याइरोसीस् । २ जलजप्राणिसंरभितकृमिजन्यविकाराः – गिनवर्म, टेपवर्म, सिस्टोसोमाइड् च <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३२|year=२०११}}</ref>। ३ जलस्थविषजन्यविकाराः – सिलीनीयम्, केडमियम्, साइनाइड् च । पारदः इत्यादिभ्यः धातुभ्यः अपि जलम् अशुद्धं भवति । तेन जलेन अनेके विषजन्यरोगाः समुद्भवन्ति । यदि जले फ्लोराइड् तत्त्वस्य मात्रा अधिका भवेत् तर्हि अस्थिविकारः जायते । तेन फ्लोरोसिस् रोगाः भवन्ति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३२|year=२०११}}</ref> । अनेन प्रकारेण दूषितजलेन मनुष्यः बहुभ्यः रोगेभ्यः ग्रस्तः अस्ति । जीवनपोषकत्वेन, रक्षकत्वेन च जलम् अस्ति । अतः यदि जलमेव दूषितं भवति तर्हि जलं स्वास्थ्याय हानिप्रदं भविष्यति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३२|year=२०११}}</ref>। जलं प्रदूषितं न स्यात्, तादृशस्य वातावरणस्य आवश्यकता अस्ति । ==जलशोधनप्रकाराः== जलस्य शुद्ध्यर्थं प्रकारद्वयम् अस्ति । भौतिकपद्धतिः, रासायनिकपद्धतिश्च । ===भौतिकपद्धतिः=== भौतिकपद्धतौ अपि चत्वारः प्रकाराः सन्ति । तद्यथा - # वह्नौ उष्णीकरणम् – अग्निना सह सम्पर्केण जलस्य बेक्टेरीया-इत्ययं नश्यन्ति । तेन जलस्य शुद्धिर्भवति । # सूर्यतापतपनम् – सूर्यस्य तीक्ष्णकिरणैः जले स्थितानां जीवानां नाशः भवति । # ताप्तपिण्डम् – सुवर्णं, रजतं, लोहः, प्रस्तरः, सिकता इत्यादयः पदार्थाः जलं शुद्धीकुर्वन्ति । एतेषां पदार्थानाम् उष्णीकरणेन जले च सप्तवारं स्थापनेन जलस्य शुद्धिर्भवति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३२|year=२०११}}</ref> । # वस्त्रगालितम् – पुरा जलस्य प्रदूषणं अधुना इव नासीत् । तस्मिन् समये जलं शुद्धं भवति स्म । यतः तदा प्रदूषकाः नासन् । किन्तु तथापि जलं वस्त्रेण निर्गाल्य एव उपयुज्यते स्म । साम्प्रतम् अपि ग्रामेषु नगरेषु वा वस्त्रेण निर्गाल्य एव जलस्य उपयोगं क्रियते<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३२|year=२०११}}</ref> । "वस्त्रपूताः पिबेदपः" इति मनुना उक्तम् । ===रासायणिकपद्धतिः=== भारतीयसंस्कृतौ स्वास्थ्यरक्षणाय आयुर्वेदः उत्तमोत्तमं शास्त्रं मन्यते । आयुर्वेदे विभिन्नद्रव्यैः जलस्य शुद्ध्यर्थं प्रयोगाः प्राप्यन्ते । पुरातनकाले गोमेदमण्या, कमलमूलेन, वस्त्रेण इत्यादिभिः जलस्य शुद्धिः क्रियते <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३२|year=२०११}}</ref>। शुद्धौ सत्यां जले द्रव्याणां गन्धः अपि सम्मिलति स्म । तस्मात् गन्धात् साम्प्रतं अस्याः पद्धत्याः प्रयोगः न क्रियते । सुश्रुतसंहितायाम् अपि जलस्य शुद्ध्यर्थं प्रयोगाः लिखिताः सन्ति । धातुपात्रे, मृत्तिकापात्रे वा जलं स्थापयित्वा पानं करणीयम् । इतोपि नागकेशरचम्पकादिभिः पुष्पैः जलं शुद्धीकृत्य प्रयोगः कर्त्तव्यः । उष्णजलं स्वास्थ्याय लाभकरं वर्तते<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३३|year=२०११}}</ref> । उष्णजलं शीतलीकृत्य पानेन अपि स्वारोग्यं प्राप्यते । विविधरोगेभ्यः मुक्त्यर्थं जनाः उष्णजलं शीतलीकृत्य पानं कुर्वन्ति । तज्जलं स्वास्थ्यकारकं भवति । जलस्य शुद्धये यान्त्रिकी पद्धतिः अपि क्रियते । साम्प्रतम् अधिकेषु नगरेषु यन्त्रपद्धतिः प्रवर्तमाना दॄश्यते । किन्तु पुरा त्रिघटानां यन्त्रं निर्माय जलस्य शुद्धीकरणं क्रियते<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३३|year=२०११}}</ref> । त्रीन् घटान् क्रमानुसारं संस्थाप्य ऊर्ध्वघटयोः छिद्रं कृत्वा मध्ये वस्त्रं स्थाप्यते । ततः परम् ऊर्ध्वस्थितस्य घटस्य मध्ये सिकताः स्थाप्यन्ते । पुनः तस्मिन् घटे जलं पूरणीयम् । छिद्रात् जलं बहिर्निष्कास्य शुद्धं करणीयम् । मध्यस्थे घटे अङ्गारान् संस्थाप्य तेषां मध्यतः जलं शुद्धं भवति । किन्तु अस्मिन् प्रयोगे सूक्ष्मजन्तवः विद्यन्ते । अनेन कारणेन वर्तमानकाले अस्य प्रयोगः न क्रियते <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा २)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=३३|year=२०११}}</ref>। यतो हि साम्प्रतं जले बहवः जन्तवः भवन्ति । अतः वर्तमानकालिकैः यन्त्रैः जलस्य शुद्धीकरणं क्रियते । तैः यन्त्रैः कीटकानां नाशः भवति । == सम्बद्धाः लेखाः == # [[खानिजः]] # [[मृत्तिका]] # [[प्राकृतिकी आपद्]] # [[पृथ्वी]] # [[वायुः]] # [[कृषिः]] == बाह्यानुबन्धः == {{commons|Water|{{PAGENAME}}}} * [http://www.ncert.nic.in/NCERTS/textbook/textbook_hindi.html] * [http://hi.bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%9C%E0%A4%B2] * [http://stats.oecd.org/wbos/Index.aspx?DataSetCode=ENV_WAT OECD Water statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101221540/http://stats.oecd.org/wbos/Index.aspx?DataSetCode=ENV_WAT |date=2009-01-01 }} * [http://www.worldwater.org The World's Water Data Page] * [http://www.fao.org/nr/water/aquastat/main/index.stm FAO Comprehensive Water Database, AQUASTAT] * [https://web.archive.org/web/20130116181835/http://www.worldwater.org/conflict.html The Water Conflict Chronology: Water Conflict Database] * [http://ga.water.usgs.gov/edu/ US Geological Survey Water for Schools information] * [http://water.worldbank.org/water/ Portal to The World Bank's strategy, work and associated publications on water resources] == सन्दर्भः == {{Reflist|2}} [[वर्गः:रसायनशास्त्रम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] {{शिखरं गच्छतु}} 8ksp4pk0ag4dr0cupoybm9nitmyl5c7 भारतस्य राष्ट्रपतिः 0 22909 502289 498091 2026-11-17T03:10:55Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502289 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox official post |post = राष्ट्रपतिः |body = भारतगणराज्यम्<br/> |native_name = |flag = Flag of India.svg <!--please do not put presidential standard here, as the standard was replaced by the flag of india in 1971--> |flagsize = 110px |flagcaption = [[भारतस्य राष्ट्रध्वजः]] |insignia = Emblem of India.svg |insigniasize = 50px |insigniacaption = [[भारतस्य राष्ट्रियचिह्नम्|राजचिह्नम्]] |termlength = पञ्चवर्षाणि। कार्यालये न कोऽपि अवधः निश्चितः। |residence = [[राष्ट्रपतिभवनम्]] |appointer = [[निर्वाचकमण्डलम् (भारतम्)|भारतस्य निर्वाचकमण्डलम्]] |style = [[माननीयः राष्ट्रपतिमहोदयः]]<br/>{{small|(within India)}}<br/>Honourable President of India<br/>{{small|(outside India)}} |image = Droupadi Murmu official portrait, 2022.jpg |caption = भारतगणतन्त्रस्य राष्ट्रपतिः |incumbent = [[द्रौपदी मुर्मू]] |incumbentsince = २५ जुलै २०१७ |formation = [[भारतस्य संविधानम्|भारतीयसंविधानम्]]<br/>{{start date and age|1950|1|26}} |inaugural = [[राजेन्द्रपसादः]]<br/>२६ जनवरी १९५० |deputy = [[उपराष्ट्रपतिः]] |preceded by = [[रामनाथ कोविन्द]] |salary = {{INRConvert|150000}} (प्रतिमासम्)<ref name= ":Salary Act">{{Cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/pdf/President_emoluments_act1951_UPDATED_.pdf|title=The President's (Emoluments and) Pension Act, 1951 (Act 30 of 1951)|last=|first=|date=May 13, 1951|website=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]], [[Government of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618170211/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/pdf/President_emoluments_act1951_UPDATED_.pdf|archive-date=June 18, 2017|dead-url=No|access-date=September 3, 2017|accessdate=December 7, 2017|deadurl=yes}}</ref><ref name="salary hike for president">{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/president-okays-her-own-salary-hike-by-300-p/406240/|title=President okays her own salary hike by 300 per cent|newspaper=[[The Indian Express]]|date=3 January 2009|accessdate=6 May 2012}}</ref> |website = [http://presidentofindia.nic.in/index.htm भारतस्य राष्ट्रपतिः] }} '''भारतस्य राष्ट्रपतिः''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|b|h|aː|r|ə|t|ə|s|j|ə|_|r|aː|S|h|t|r|ə|p|ə|t|ɪ|h|ɪ}}) ({{lang-en|The President of India}}, {{lang-hi|भारतीय राष्ट्रपति}}) [[भारतम्|भारतस्य]] प्रप्रथमः नागरिकः । राष्ट्रपतिपदं [[भारतम्|भारतगणराज्यस्य]] सर्वोत्कृष्टं, सम्मानितं च पदमस्ति । भारतीयशस्त्रसेनानां ([[भूसेना]]-[[भारतीयनौकादलम्|नौसेना]]-[[भारतीयवायुसेना|वायुसेनानां]]) प्रमुखः सेनापतिरपि राष्ट्रपतिः एव । [[देहली|देहल्यां]] स्थिते [[राष्ट्रपतिभवन|राष्ट्रपतिभवने]] राष्ट्रपतिपदारूढस्य निवासः भवति । तस्य [[राष्ट्रपतिभवन]]स्य अपरे नामनी 'वायस् रीगल हाऊस्', 'रायसीना हिल' इति । एकस्याः व्यक्तेः राष्ट्रपतित्वेन अधिकाधिकं द्विवारमेव चयनं भवितुम् अर्हति । एतावत् पर्यन्तं प्रप्रथमः राष्ट्रपतिः डा. [[राजेन्द्र प्रसाद]] एव वारद्वयं राष्ट्रपतित्वेन कार्यम् अकरोत् । [[भारत]]गणराज्यं बहु दीर्घकालात् ब्रिटिश-जनानाम् आधिपत्यान्तर्गतमासीत् । अतः स्वस्य शासनकाले ते [[ब्रिटेन]]-देशस्य सभ्यता-न्यायौ भारतीयजनानामुपरि बलेन आरोपितवन्तः । प्रारम्भे तु बहवः तेषां विरोधमकुर्वन् । परन्तु काले व्यतीते (अद्यापि) तेषां सभ्यता-न्याययोः [[भारतम्|भारते]] अनुकरणं प्रबलं जातम् । एवम् अस्माकं [[भारतीयसंविधान|संविधानस्य]] अपि अभवत् । [[भारतम्|भारतस्य]] न्यायव्यवस्थायां [[ब्रिटेन]]-देशस्य संविधानात् बहवः नियमाः अङ्गीकृताः दरीदृश्यन्ते । [[भारत]]स्वतन्त्रतायाः यदा घोषणा अभवत्, तदा [[भारतीयसंविधान|भारतीयसंविधाननिर्माणस्य]] आवश्यकता उद्भूता । [[भारतम्|भारतस्य]] [[भारतीयसंविधान|संविधानं]] निर्मातुं संविधानसमितेः रचना अभूत् । [[भारतम्|भारतस्य]] [[भारतीयसंविधान|संविधाने]] [[प्रधानमन्त्रि]]पदेन सह राष्ट्रपतिपदस्यापि प्रावधानं संविधानसमित्या निश्चितम् । राष्ट्रपतिः [[भारतम्|भारतस्य]] प्रप्रथमः नागरिकः, शस्त्रसेनानां प्रमुखसेनापतिः च इति [[भारतीयसंविधान|संविधाने]] उल्लिखितम् । सैद्धान्तिकदृष्ट्या राष्ट्रपतेः बहवः अधिकाराः सन्ति । == पृष्ठभूमिः == १९४७ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशे (१५) दिनाङ्के [[भारत]]गणराज्यं स्वतन्त्रम् अभूत् । [[भारतम्|भारतस्य]] अन्तिम 'वायसराय' लोर्ड माउण्टबेटन [[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी|सी राजगोपालाचारी]] इत्यस्मै महानुभावाय [[भारतम्|भारतस्य]] दायित्वं प्रत्यर्पयत् । [[भारत]]स्वतन्त्रतायाः घोषणा तु १९४७ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य विंशतितमे (२०) दिनाङ्के एव कृता आसीत् । परन्तु [[भारतम्|भारताय]] सत्तायाः कार्यभारदानस्य दिनाङ्कः १९४७ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशः (१५) निश्चितः । सत्ताहस्तान्तरस्य प्रक्रिया यावान् कालः अचलत्, तावति काले तु डा. [[राजेन्द्र प्रसाद]] महाभागस्य अध्यक्षतायां संविधानसमित्याः रचना जाता आसीत् । १९५० तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५) दिनाङ्के [[संविधान]]निर्माणस्य कार्यं सम्पन्नम् । अतः षड्विंशतितमात् (२६) दिनाङ्कात् समग्रे [[भारतम्|भारते]] [[भारतीयसंविधान|संविधानानुगुणं]] न्यायव्यवस्थायाः आरम्भः करणीयः आसीत् । संयोगवशात् १९३० तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य षड्विंशतितमे (२६) दिनाङ्के एव भारतीयक्रान्तिकारिभिः [[भारत]]स्वतन्त्रतायै योगदानाय देशजनानाम् आह्वानं कृतमासीत् । अतः क्रान्तिकारिभ्यः एतस्य दिनस्य माहात्म्यम् अवर्धत । तेषाम् इच्छासीत् यत्, “एतत् प्रजायै सत्ताहस्तान्तरस्य दिवसः अस्ति । अतः अस्य दिनस्य राष्ट्रियपर्वत्वेन घोषणा भूयात्” इति । क्रान्तिकारिणां भावनायाः सम्मानं कुर्वता [[भारत]]स्य प्रप्रथमराष्ट्रपतिना डा. [[राजेन्द्र प्रसाद]]-महानुभावेन १९५० तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य षड्विंशतितमे (२६) दिनाङ्के एकविंशतिः (२१) शतघ्न्याः (of cannon) आवन्दनेन (by salute) [[भारतस्य राष्ट्रध्वजः|भारतीयराष्ट्रध्वजस्य]] आरोहणं कृतम् । ततः [[भारत|भारतं]] गणतन्त्रराज्यमिति ऐतिहासिकी घोषणा कृता । प्रतिवर्षम् एतत् दिनं [[गणतन्त्रदिनम्]] इति राष्ट्रियपर्वत्वेन आचरिष्यामः इत्यपि घोषणा कृता । == राष्ट्रपतिप्रत्याशीनां योग्यता == [[भारत]]सङ्गस्य राष्ट्रपतिः कस्यापि धर्मस्य, जातेः च भवितुमर्हति । परन्तु – • सः भारतीयनागरिकः स्यात् । • तस्य वयः पञ्चत्रिंशत् (३५) वर्षं, तस्मात् अधिकं वा आवश्यकम् । • सः लोकसभायाः सदस्यः भवेत् । • सः भारतसर्वकारस्य, राज्यस्वर्वकारस्य वा सर्वकारसम्बद्धिपदे आरूढः न स्यात् । कार्यरताय राष्ट्रपतये, उपराष्ट्रपतये, केन्द्रियमन्त्रिणे, राज्यमन्त्रिणे च एतत् प्रावधानं नास्ति । एतेषु कश्चन राष्ट्रपतित्वेन निर्वाचितः भवेत् चेत्, राष्ट्रपतिपदारूढो भवेत् तस्मात् पूर्वं पूर्वस्तनपदस्य सः त्यागं कुर्यात् । == राष्ट्रपतिनिर्वाचनप्रक्रिया == [[भारतीयसंविधान]]स्य पञ्चमाध्यायस्य प्रथमप्रकरणस्य नाम कार्यपालिका इति । तस्मिन् प्रकरणे राष्ट्रपतिनिर्वाचन(election)विषये चतुःपञ्चाशत्तमः (५४) अनुच्छेदः अस्ति । तस्यानुगुणं जनेभ्यः निर्वाचिताः जनाः एव राष्ट्रपतेः निर्वाचनं कुर्युः इति लिखितमस्ति । के ते निर्वाचिताः जनाः इति प्रश्ने उद्भूते सति – <poem> क) संसदः सभयोः ([[राज्यसभा]], [[लोकसभा]] च) सदस्याः । ख) राज्यानां विधानसभायाः सदस्याः । </poem> [[भारत]]सङ्घस्य राष्ट्रपतेः निर्वाचनप्रक्रिया काचित् जटिला अस्ति । राष्ट्रपतिनिर्वाचनप्रक्रियायां मतदातारः (उक्तसदस्याः) राष्ट्रपतये मतदानं तु कुर्वन्ति । परन्तु साक्षात् राष्ट्रपतये मतदानं न कुर्वन्ति । मतदातॄणां मतैः सह [[भारतीयसंविधान]]स्य पञ्चपञ्चाशत्तमम् (५५) अनुच्छेदमनुसृत्य राष्ट्रपतेः चयनं भवति । पञ्चपञ्चाशत्तमे (५५) अनुच्छेदे एव राष्ट्रपतिचयनस्य जटिलप्रक्रियायाः विस्तारेण विवरणमस्ति । १. राष्ट्रपतिनिर्वाचने सर्वेष्वपि राज्येषु निर्वाचनप्रक्रिया समाना भवेदेव । २. राष्ट्रपतिचयनाधिकारः येषु जनप्रतिनिधिषु अस्ति, ते स्वमतदानं कथं दद्युः, एकैकः जनप्रतिनिधिः कति मतानि दातुं प्रभवति इति च अधः उल्लिखितम् । क) प्रत्येकोऽपि जनप्रतिनिधिः स्वमतदानं दद्यादेव । किन्तु राज्यानुसारं जनप्रतिनिधीनां मतसङ्ख्या तु भिन्ना भवति । सा च मतसङ्ख्या एवं गण्यते... ख) यस्य राज्यस्य जनप्रतिनिधिः अस्ति, तस्य राज्यस्य या जनसङ्ख्या (population) (भवति), सा जनसङ्ख्या तद्राज्यस्य विधानसभायां (legislature) यावन्तः जनप्रतिनिधयः (number of MLAs) सन्ति, तया सङ्ख्यया विभाजनीया (divided) । अनेन विभाजनेन यत् फलं प्राप्तं, तच्च फलं पुनः एकसहस्रेण (१०००) विभाजनीयम् । एकसहस्रेण विभाजनेन यत् फलं प्राप्तं, तस्मिन् फले दशाङ्क(decimal)पश्चात् यदि पञ्चाधिका (उदा. १२५.'''<u>६</u>''') सङ्ख्या अस्ति, तर्हि प्राप्तसङ्ख्यायाम् एकं (१२५ + १ = १२६) योजनीयम् । एवम् अन्ततो गत्वा यत् फलं प्राप्तं, तदेव फलं तद्राज्यस्य विधानसभायाः एकैकस्य जनप्रतिनिधेः मतसङ्ख्या । अर्थात् सः जनप्रतिनिधिः राष्ट्रपतिनिर्वाचने एतावन्ति मतदानानि कर्तुं प्रभवति । ३. राष्ट्रपतिचयनाधिकारः येषु [[लोकसभा]]-[[राज्यसभा]]सदस्येषु अस्ति, ते स्वमतदानं कथं दद्युः, एकैकः सदस्यः कति मतानि दातुं प्रभवति इति च अधः उल्लिखितम् । क) केवलं निर्वाचितसदस्यानामेव मतदाने अधिकारः, न तु नियोजित(Nominated)सदस्यानाम् । ख) सर्वेषामपि राज्यानां विधानसभायाः एकैकस्य जनप्रतिनिधेः मतसङ्ख्या (number of votes) योजनेन (sum) यत् फलं प्राप्तं, तच्च फलं [[लोकसभा]]-[[राज्यसभा|राज्यसभयोः]] निर्वाचितसदस्यानां सङ्ख्यया विभानीयम् । एवं विभाजनेन यत् फलं प्राप्तं, तद् फलमेव सभयोः एकैकस्य निर्वाचितसदस्यस्य मतसङ्ख्या । अर्थात् सभयोः प्रत्येकोऽपि निर्वाचितः सदस्यः एतावन्ति मतदानानि कर्तुं प्रभवति । === किमर्थं जटिला राष्ट्रपतिनिर्वाचनप्रक्रिया ? === एतादृश्याः जटिलप्रक्रियायाः प्रस्तावः यदा भारतीयसंविधानसमित्या संसदि प्रस्थापितः, तदा बहवः संसद्सभ्याः तस्याः प्रक्रियायाः विरोधमकुर्वन् । तेषां तर्कः आसीत् यत्, "राज्येषु [[विधानसभा]]याः जनप्रतिनिधयः, केन्द्रसर्वकारस्य जनाः च जनसामान्यानां जनप्रतिनिधयः इति शतप्रतिशतं वक्तुं न शक्यते । कारणं केन्द्रे ये जनाः सन्ति, ते जनैः चिताः न । संविधाने राष्ट्रपतिः तु भारतस्य प्रप्रथमनागरिकः लोकनायकः वा । अतः यथा अन्यनेतॄणां चयनं साक्षात् जनसामान्यानां मतेन भवति, तथैव राष्ट्रपतेः चयनस्य अधिकारः [[भारत]]स्य जनसामान्यानामेव" इति । एतादृशस्य तर्कस्य उत्तरं दातुं भारतीयसंविधानसमित्याः सदस्याः सज्जाः एव आसन् । ते उदतरन् (answered), "भवताम् एते तर्काः स्वस्थाने योग्याः । परन्तु व्यावहारिकसिद्धान्ते तेषां क्रियान्वयः असम्भवः एव" । भारतीयसंविधानसमित्याः सभ्याः स्वतर्कान् अयच्छन्.... १ अस्माकं भारतीयगणराज्यं यत् केबिनेट्-प्रणाल्याः अनुसरणं करोति, तस्मिन् प्रधानकार्यनिर्वाहकस्य पदं तु लाक्षणिकपदम् एव । तस्य कार्यनिर्वाहकस्य दायित्वस्य, कार्यसीमायाः निर्धारणं तु सामान्यतया विधानसभया (या विधि-विधायिनीसभात्वेन परिगण्यते ।) क्रियते । तस्मिन् पदे तादृशः व्यक्तिः आरूढो भवेत्, यः स्वस्य दायित्वस्य निर्वाहणेन सह विधानसभायाः कार्याणामपि निर्वाहणे समर्थः भवेत् । कः एतस्मै पदाय योग्यः इति तु विरलाः जनसामान्याः एव ज्ञातुं, निर्धारितुं च प्रभवन्ति । अतः राष्ट्रपतेः निर्वाचनस्याधिकारः जनसामान्येभ्यः न प्रदत्तः । २ भारतीयराष्ट्रपतेः निर्वाचनं यदि जनसामान्यानां मतेन भवति, तर्हि [[भारत]]स्य विभिन्नेषु स्थलेषु राष्ट्रपतिपदप्रत्याशिना प्रचारः करणीयः भविष्यति । राष्ट्रपतिपदप्रत्याशी यदि केनचित् पक्षेण प्रस्तावितः सदस्यः भवति, तर्हि लोकसभानिर्वाचनकाले यादृशं राजनैतिकवातावरणं देशे भवति, राष्ट्रपतिनिर्वाचनकाले अपि तादृशमेव वातावरणं भवति, येन राष्ट्रपतिपदस्य सम्मानं नश्यति । ३ भारतदेशः तु बहूनां राज्यानां समूहः । कोटिशः मताधिकारिणः सन्ति भारतदेशे । सर्वेभ्यः मतादानाय आवश्यकानां साधनानां प्रबन्धनम् असम्भवमेव । ४ अन्तिमकारणमस्ति यत्, भारतगणराज्यस्य प्रधानकार्यनिर्वाहकं यदि जनसामान्याः चिन्वन्ति, तर्हि संविधानदत्ताधिकारेण, संविधाननिर्दिष्टकर्तव्यैः, संविधानोल्लिखितदायित्वेन च असन्तुष्टस्सन् सः जननायकः राष्ट्रपतिपदप्रत्याशी स्वं सर्वाधिकारी उद्घोषेत । तेन संविधानस्य विरोधः, संविधानोल्लङ्घनं च भवति । अपि च स्वदायित्वस्य विषये तस्य प्रधानकार्यनिर्वाकस्य भ्रमः उद्भवति । == राष्ट्रपतेः अधिकारः, शक्तिः वा == [[भारतीयसंविधान]]स्य द्विपञ्चाशत्तमे (५२), त्रिपञ्चाशत्तमे (५३) अनुच्छेदे च [[भारतम्|भारतस्य]] राष्ट्रपतिपदस्य प्रावधानमुल्लिखतम् । तस्मिन् उल्लिखतं यत्, [[भारत]]सङ्घस्य कार्यपालिकाशक्तेः दायित्वं राष्ट्रपतेः भवति । सः स्वयं [[भारतीयसंविधान]]स्य पालनं कुर्यात्, स्वाधीनकार्यकर्तृभिः पालनं कारयेत् च । राष्ट्रपतिः [[भारतम्|भारतस्य]] प्रप्रथमः नागरिकः, शस्त्रसेनानां प्रमुखसेनापतिः च । [[भारत]]सङ्घस्य राष्ट्रपतेः मुख्यानाम् अधिकाराणां सूचिः अधः दत्ता अस्ति । १. प्रशासनिकाधिकाराः २. सांविधानिकाधिकाराः ३. आपत्कालीनाधिकाराः === प्रशासनिकाधिकाराः (Executive Powers) === औपचारिकदृष्ट्या केन्द्रियसर्वकारस्य सर्वे प्रशासनसम्बद्धाः अधिकाराः राष्ट्रपतेः अधिकारेषु अन्तर्भवन्ति । - निर्वाचनानन्तरम्, अन्यपरिस्थित्यां वा लोकसभायां यः पक्षः स्वस्य बहुमतं सिद्धयति (अन्यानां पक्षाणां समर्थनेन बहुमतं सद्धयति चेदपि), तस्य पक्षस्य नेतारं सर्वकाररचनायै राष्ट्रपतिः आह्वयति । ततः तस्य पक्षस्य नेतारं [[प्रधानमन्त्रि]]त्वेन नियोजयति । - [[प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्रिणः]] निवेदनेन राष्ट्रपतिः मन्त्रिपरिषदः रचनां कृत्वा सर्वेभ्यः मन्त्रिभ्यः विभिन्नानां प्रशासनिकविभागानां दायित्वं यच्छति । राष्ट्रपतिः अन्यपदेभ्यः नियुक्तिकार्यमपि करोति – - राज्यानां राज्यपालस्य नियुक्तिः - [[सर्वोच्चन्यायालय]]स्य न्यायाधीशानां, भारतीयप्रमुखन्यायालयानां च मुख्यन्यायाधीशानां नियुक्तिः - महाभिकर्तुः नियुक्तिः (Attorney General) - नियन्त्रक-महालेखपरीक्षकयोः नियुक्तिः (Comptroller and Auditor General) - सङ्घीयलोकसेवाऽऽयोगस्य (Public Service Commission) अध्यक्षस्य, सदस्यानां च नियुक्तिः - विभिन्नेभ्यः देशेभ्यः राजदूतानां नियुक्तिः एताः नियुक्तयः राष्ट्रपतेः दायित्वमस्ति । इतोऽपि चर्चितं, विवादितं वा दायित्वं राष्ट्रपतेः अवशिष्टम् । न्यायालये यः दोषित्वेन सिद्धः, तस्य दोषिणः दण्डादेशं स्थगयितुं, विलम्बयितुं, क्षमां दातुं वा शक्नोति राष्ट्रपतिः । राष्ट्रपतेः एतस्मिन् निर्णये [[प्रधानमन्त्री]] अपि परामर्शं दातुं न शक्नोति । न्यायालयस्य मृत्युदण्डस्य आदेशम् आजीवनकारावासे परिवर्तयितुं दोषी विशेषतः राष्ट्रपतये याचिकां यच्छति । === सांविधानिकाधिकाराः (Legislative Powers) === [[संसद्|संसदः]] सत्रद्वयस्य आह्वान-सत्रावसानयोः दायित्वं राष्ट्रपतिः वहति । सः [[लोकसभा|लोकसभां]] भङ्गयितुमपि समर्थः । परन्तु [[लोकसभा]]भङ्गस्य निर्णयार्थं [[प्रधानमन्त्रिणः]] नेतृत्वे सम्मिलितायाः मन्त्रिपरिषदः परामर्शः आवश्यकः । सामान्यनिर्वाचनानन्तरं [[संसद्|संसदः]] सभयोः ([[राज्यसभा]], [[लोकसभा]] च) प्रारम्भः राष्ट्रपतेः भाषणेनैव भवति । तस्मिन् भाषणे सर्वकारस्य नवीनानां योजनानाम् उपस्थापनं सदस्यानां सम्मुखं करोति सः । प्रतिवर्षं वर्षारम्भे [[संसद्|संसदः]] सभयोः ([[राज्यसभा]], [[लोकसभा]] च) सत्राह्वानभाषणं कृत्वा सभाह्वाहनस्य कारणं सदस्यानां सम्मुखम् उपस्थापयति राष्ट्रपतिः । तत एव संसदः सभयोः ([[राज्यसभा]], [[लोकसभा]] च) चर्चा आरभ्यते । [[संसदः]] सभयोः ([[राज्यसभा]], [[लोकसभा]] च) ये विधेयकाः (Bills) सिद्धाः भवन्ति, ते विधेयकाः राष्ट्रपतेः हस्ताक्षरेण विना [[भारतीयसंविधान]]स्य भागाः भवितुं नार्हन्ति अर्थात् तेषां विधेयकानां [[संविधान]]नियमत्वेन परिवर्तनं न भवति । कस्मिंश्चित् विधेयकविषये राष्ट्रपतिः सम्मतः न भवति चेत्, सः तद्विधेयकं सभाभ्यां प्रतिप्रेषयति । राष्ट्रपतिना प्रतिप्रेषितस्य विधेयकस्य पुनर्चर्चा [[संसदः]] सभयोः ([[राज्यसभा]], [[लोकसभा]] च) भवति । ततः परं राष्ट्रपतिना प्रतिप्रेषितं विधेयकम् उभयसभयोः ([[राज्यसभा]], [[लोकसभा]] च) सदस्याः संशोधनं कृत्वा, अकृत्वा वा द्वितीयवारं राष्ट्रपतये प्रेषयन्ति चेत्, राष्ट्रपतिना सः विधेयकः अङ्गीकार्यः एव, तस्योपरि हस्ताक्षरः करणीयः एव । संविधाने नवीनविधेयकस्य योजनं राष्ट्रपतिः कर्तुं समर्थः । १२३ अनुच्छेदानुसारं संसदः द्वयोः सत्रयोः विधेयकसम्बद्धनिर्णयः न भवति चेत्, समाधानं कर्तुं परिस्थित्यनुगुणं राष्ट्रपतिः आदेशं दातुं शक्नोति । राष्ट्रपतिना सम्मतः विधेयकः संसदि सिद्धविधेयकत्वेन प्रबलः भवति । परन्तु नियमः अस्ति यत्, एकमासमध्ये एव सभयोः सभ्यानां सम्मुखं राष्ट्रपतिना समर्थितः विधेयकः प्रस्थापनीयः । तेषामनुमोदनानन्तरमेव विधेयकः नियमत्वेन सिद्ध्यते । === आपत्कालीनाधिकाराः (Emergency Powers) === [[भारतीयसंविधान]]स्य ३५२ अनुच्छेदानुसारं राष्ट्रपतिः आपत्कालनिर्णयार्थं समर्थः । [[भारत]]स्य मन्त्रिमण्डलस्य सदस्याः लिखितरूपेण आपत्कालस्य कारणं राष्ट्रपतये यच्छन्ति । तत एव राष्ट्रपतिः आपत्कालस्य घोषणां करोति । मन्त्रिमण्डलद्वारा उल्लिखितानि कारणानि यदि अङ्गीकारार्हानि, तर्हि राष्ट्रपतिना आपत्कालस्य घोषणा क्रियते । आपत्कालस्य प्रकारत्रयम् अस्ति – १. राष्ट्रियापत्कालः, २. प्रादेशिकापत्कालः ३. आर्थिकापत्कालः १. राष्ट्रियापत्कालः सम्पूर्ण[[भारत]]स्योपरि युद्ध-सैन्यविद्रोह-सुरक्षासङ्कटाः आपतन्ति चेत्, राष्ट्रियापत्कालस्य घोषणां कर्तुं शक्नोति राष्ट्रपतिः । [[भारतम्|भारते]] वारत्रयं राष्ट्रियापत्कालस्य घोषणा कृता अस्ति । प्रप्रथमा आपत्कालघोषणा १९६५ तमे वर्षे [[भारत]]-[[पाकिस्थानयोः]] युद्धकाले अभूत् । द्वितीया आपत्कालघोषणा १९७२ तमे वर्षे [[प्रधानमन्त्रिणः]] [[जवाहरलाल नेहरू]] इत्यस्य प्रशासनकाले अभूत् । तस्मिन् वर्षे [[चीन]]-देशेन [[भारत]]स्योपरि आक्रमणं कृतमासीत् । अतः डा. [[सर्वपल्लि राधाकृष्णन्]] आपत्कालम् अघोषयत् । १९७५ तमे वर्षे [[प्रधानमन्त्रि]]पदारूढा [[इन्दिरा गान्धी]] आन्तरिकसुरक्षायाः कारणं दत्त्वा आपत्कालस्य याचनाम् अकरोत् । [[फखरुद्दीन अली अहमद]] तदा राष्ट्रपतिः आसीत् । सः राष्ट्रियापत्कालस्य घोषणामकरोत् । इयं तृतीयापत्कालघोषणा । आपत्काले व्यक्तेः स्वतन्त्रतायाः अधिकारास्तु समाप्ताः न भवन्ति । परन्तु [[भारतीयसंविधान]]स्य एकोनविंशततमे (१९) अनुच्छेदे लिखिताः नागरिकस्य षडधिकाराः निरस्ताः भवन्ति । ते षण्णियमाः यथा – • अभिव्यक्तेः स्वतन्त्रता • शान्तिपूर्वकं, निःशस्त्रं सम्मेलनम् • परिषदः, सङ्घस्य वा रचनायाः स्वतन्त्रता • [[भारतम्|भारते]], [[भारतम्|भारतस्य]] राज्येषु च स्वातन्त्र्येण परिभ्रमणस्य स्वतन्त्रता • [[भारतम्|भारतस्य]] राज्येषु स्थानान्तरं कृत्वा आवासस्य स्वतन्त्रता • वृति-उपजीविका-व्यापारादीनां स्वतन्त्रता राष्ट्रियापत्काले [[संसदः]] सत्रम् एकवर्षं यावत् स्थगयितुं शक्यते । परन्तु आपत्कालसमाप्त्यन्तरं [[संसदं]] षण्मासादधिकं स्थगयितुं न शक्यते । २. [[प्रादेशिकापत्कालः]] कस्मिंश्चित् राज्ये [[संविधान]]विरोधीनि कार्याणि चलन्ति सन्ति, कस्यचित् राज्यस्य शासकः कैश्चित् कारणैः संविधानानुसारं राज्ये शासनं कर्तुं न शक्नुवन् अस्ति इति वा राष्ट्रपतिः [[राज्यपाल]]स्य सूचनया, अन्यरीत्या वा यदि जानाति, तर्हि तस्मिन् राज्ये राष्ट्रपतिः आपत्कालस्य घोषणां करोति । एषः प्रादेशिकापत्काल एव राष्ट्रपतिशासनम् इति प्रसिद्धः । भारतीयसंविधानस्य षड्पञ्चाशदधिकत्रिशतस्य (३५६) अनुच्छेदस्य अनुसारं संसदः सभ्यानां सम्मतिस्वीकरणानन्तरं षण्मासावधेः राष्ट्रपतिशासनं भवितुमर्हति । राष्ट्रपतिशासनस्य षण्मासानाम् अवधिः अधिकाधिकं वर्षत्रयं यावत् भवितुमर्हति । राष्ट्रपतिशासनकाले राज्यस्य [[राज्यपाल]] एव राष्ट्रपतेः आदेशानुगुणं तद्राज्यस्य शासनं करोति । [[भारतम्|भारते]] बहुषु राज्येषु प्रादेशिकापत्कालस्य घोषणाः अभवन् । अस्य षड्पञ्चाशदधिकत्रिशतस्य (३५६) अनुच्छेदस्य बहुवारं दुरुपयोगः कृतः अस्ति । यस्य पक्षस्य सर्वकारः केन्द्रे शासनं करोति, सः पक्षः यदि कस्मिंश्चित् राज्ये सत्तारूढः नास्ति, तर्हि तस्मिन् राज्ये सत्तारूढात् पक्षात् सत्ताम् अपाकर्ष्य राष्ट्रपतिशासनस्य घोषणां कारयति । ३. आर्थिकाप्तकालः [[भारतम्|भारते]], [[भारतम्|भारतस्य]] कस्मिंश्चित् राज्ये वा आर्थिकस्थायित्वस्य, आर्थिकप्रत्ययस्य (Financial Credit) च सङ्कटः प्रत्यक्षः भवेत् चेत्, राष्ट्रपतिः आर्थिकाप्तकालस्य घोषणां करोति । [[भारतीयसंविधान]]स्य षष्ठ्यधिकत्रिशतस्य (३६०) अनुच्छेदस्य अनुसारम् आपत्कालघोषणायाः मासद्वये एव आपत्कालप्रस्तावाय संसदः समर्थनम् आवश्यकम् । एतस्मिन् आर्थिकाप्तकाले राष्ट्रपतिः [[सर्वोच्चन्यायालय]]स्य, उच्चन्यायलयस्य च न्यायाधीशानां वेतनं न्यूनं कर्तुं शक्नोति । सर्वकाराऽऽधीनानां कार्यकतॄणां वेतनमपि न्यूनं कर्तुं समर्थः राष्ट्रपतिः । निश्चितसिद्धान्तस्य अनुकरणार्थम् अपि राष्ट्रपतिः आदेशं दातुम् अर्हति । [[भारतम्|भारते]] एतादृशस्य आपत्कालस्य घोषणा कदापि नाभवत् । परन्तु एकवारं यदा आर्थिकसङ्कटस्य स्थितिः आपतिता, तदा सर्वकारेण देशस्य सुवर्णं विक्रीय आपत्कालस्थितिः अपाकृता । == राष्ट्रपतेः वेतनम् == आरम्भे [[भारतीयसंवधान|भारतीयसंवधानानुसारं]] राष्ट्रपतेः वेतनं प्रतिमासं दशसहस्र(१०,०००)रूप्यकाणि इति निश्चितमासीत् । आदिपञ्च राष्ट्रपतयस्तु द्विसहस्रं, सार्धद्विसहस्रं वा (२,००० - २,५००) रूप्यकाणि एव मासिकवेतनत्वेन स्वीकृतवन्ति स्म । परन्तु १९९८ तमे वर्षे राष्ट्रपतेः वेतनं पञ्चाशत्सहस्र(५०,०००)रूप्यकाणि इति निश्चितमभवत् । १९९८ तमे वर्षे जाता एषा वेतनवृद्धिः १९९६ तमात् वर्षात् प्रभाविता इत्यपि घोषणा अभूत् । २००८ तमे वर्षे राष्ट्रपतेः वेतने पुनर्वृद्धौ सति राष्ट्रपतेः वेतनं सार्धकोटि(१,५०,०००)रूप्यकाणि अभवत् । २००८ तमे वर्षे जाता एषा वेतनवृद्धिः २००७ तमात् वर्षात् प्रभाविता इत्यपि घोषणा अभूत् । राष्ट्रपतेः पार्श्वे वेतनातिरक्ता विशालधनराशिः सुरक्षिता भवति, यस्याः उपयोगं राष्ट्रपतिः कुत्रचिदपि कर्तुं शक्नोति । == राष्ट्रपतेः पदभ्रष्टविचारः == राष्ट्रपतेः कार्यकालः पञ्चवर्षीय इति [[भारतीयसंविधान|भारतीयसंविधाने]] उद्घोषितमस्ति । परन्तु राष्ट्रपतिना [[भारतीयसंविधान|भारतीयसंविधानस्य]] अतिक्रमणे कृते तस्योपरि महाभियोगः (Impeachment) भवति । राष्ट्रपतौ महाभियोगप्रक्रिया निम्नरीत्या चलति – राष्ट्रपतेः महाभियोगस्य प्रक्रिया [[संसदः]] द्वयोः सभयोः चलति, किन्तु अस्याः प्रक्रियायाः आरम्भः उभयोः कस्यांश्चिदपि एकस्यां सभायां भवितुमर्हति । महाभियोगप्रक्रिया यस्यां सभायां प्रारभ्यते, तस्यां सभायां राष्ट्रपतेः उपरि आरोपकर्तॄणां सदस्यानां सङ्ख्या तस्याः सभायाः पूर्णसङ्ख्यायां सपादा भवितव्या एव । राष्ट्रपतिविरुद्धं ये आरोपाः सन्ति, तान् आरोपान् एकस्मिन् व्यपदेशे (Notice) लिखित्वा ते सदस्याः राष्ट्रपतये प्रेषयन्ति । व्यपदेशप्रेषणात् चतुर्दशे (१४) दिने संसदि तस्य व्यपदेशस्योपरि चर्चा प्रारभते । यस्याः सभायाः सदस्याः व्यपदेशं राष्ट्रपतेः कृते प्रेषितवन्तः, तस्याः सभायाः पादोनप्रतिशतं जनाः महाभियोगस्य समर्थनं कुर्युः इति नियमः । तं व्यपदेशं द्वितीयसभायां चर्चार्थं प्रेषयति तत्सभाध्यक्षः । प्रक्रियाकाले अधिकृतवाक्कीलस्य साहाय्येन राष्ट्रपतिः स्वस्य पक्षम् उपस्थापयितुं शक्नोति । द्वितीयसभायां महाभियोगस्य प्रस्तावस्योपरि यदा चर्चा प्रारभते, तदा चर्चया सह प्रमाणस्य एकत्रीकरणप्रक्रिया, प्रमाणस्य प्रामाणिकत्वस्य प्रक्रिया च प्रारभते । राष्ट्रपतिः दोषी इति प्रमाणानुसारं सिद्धं चेत्, राष्ट्रपतेः उपरि महाभियोगः अपि सिद्धः इत्येव । महाभियोगे सिद्धे सति महाभियोगस्य प्रप्रथमव्यपदेशस्य दिनाङ्कात् राष्ट्रपतिः स्वपदात् निष्कासितः इति परिगण्यते (मन्यते) । यदि राष्ट्रपतिः संविधानम् अतिक्रमते, तर्हि सः दण्डनीय एव । अन्यथा तु राष्ट्रपतिः अदण्डनीय एव । [[भारतम्|भारतस्य]] सौभाग्यमस्ति यत्, वर्तमानकालपर्यन्तं न कस्यापि राष्ट्रपतेः उपरि संविधानोल्लङ्घनारोपः नाभवत् । एतदेवास्माकं राष्ट्रपतेः उच्चनैतिकतां सद्धयति । == राष्ट्रपतेः अनुपस्थितिः == केनचित् कारणेन यदि राष्ट्रपतिः अनुपस्थितः चेत्, किं कर्तव्यम् इत्यस्य मार्गदर्शनं [[भारतीयसंविधान]]स्य पञ्चषष्ठितमे (६५) अनुच्छेदे उल्लिखितमस्ति । पञ्चषष्ठितमस्य (६५) अनुच्छेदस्य अनुसारं राष्ट्रपतेः आकस्मिकमृत्युः, पदत्यागः, पदात् निष्कासनं वा भवेत् चेत्, उपराष्ट्रपतिः राष्ट्रपतित्वेन दायित्वं वहेत् । नवीनराष्ट्रपतेः नियुक्त्यनन्तरं उपराष्ट्रपतिः पुनः स्वदायित्वानुसारं कार्यं कुर्यात् । राष्ट्रपतेः विदेशयात्रा-अस्वस्थतादिकारणानि अपि उपराष्ट्रपतये राष्ट्रपतित्वेन कार्यं कर्तुं प्रत्यक्षः, परोक्षः वा आदेशः । कदाचित् राष्ट्रपतेः, उपराष्ट्रपतेः उभयोः अनुपस्थितिः एकस्मिन् काले एव भवेत् चेत्, [[सर्वोच्चन्यायालयस्य मुख्यन्यायाधीशः]] राष्ट्रपतित्वेन कार्यं कुर्यात् । [[सर्वोच्चन्यायालय]]स्य मुख्यन्यायाधीशोऽपि यदि अनुपस्थितः, तर्हि [[सर्वोच्चन्यायालय]]स्य वरिष्ठन्यायधीशः राष्ट्रपतित्वेन कार्यं कुर्यात् । == राष्ट्रपतेः निवासस्थानं [[राष्ट्रपतिभवनम्]] == [[चित्रम्:Presidenthouse.jpg|right|400px]] [[राष्ट्रपतिभवनं]] [[भारत]]स्य सर्वोत्कृष्टेषु भवनेषु अन्यतमम् । [[भारतम्|भारतस्य]] सर्वोत्कृष्टेषु भवनेषु [[ताजमहल्|तेजोप्रासादात्]] (ताजमहल, The Taj Mahal) अनन्तरम् अस्य भवनस्य गणना भवति । [[राष्ट्रपतिभवनं]] राष्ट्रपतेः आधिकारिकावासस्थलमस्ति । अस्य भवनस्य अपरे नामनी 'वायस् रीगल् हाऊस्', 'रायसीना हिल्' इति । भवनस्यास्य वास्तुकलायाः परिकल्पनां (design) 'एड्विन् लैण्ट्सियर् ल्यूटिन्स्' इति नामकः ब्रिटिश-वास्तुकारः अकरोत् । १९५० वर्षात् पूर्वम् एतत् भवनम् आङ्ग्लगवर्नर् इत्यस्य निवासस्थानम् आसीत् । परन्तु १९५० तमे वर्षे एतत् भवनं भारतीयराष्ट्रपतेः निवासत्वेन निश्चितम् । एतत् भवनं प्राचीनार्वाचीनकलयोः प्रत्यक्षोदाहरणमस्ति । एतत् विशालभवनं चत्वारिंशदधिकत्रिशतं (३४०) प्रकोष्ठानां धातृ अस्ति । [[राष्ट्रपतिभवन]]स्य इतिहासः बहु रसप्रदः, मनोरञ्चकश्च । == भारतस्य राष्ट्रपतीनां चित्रवीथिका == (*) चिह्नेन येषां नामानि उल्लेखितानि सन्ति, ते भारतगणराज्यस्य कार्यवाहकराष्ट्रपतयः आसन् । <gallery> चित्रम्:Rajendra-prasad-GA50 l.jpg|<div class="center">डॉ. [[राजेन्द्र प्रसाद]]<br/>(१८८४-१९६३)</div> चित्रम्:Sarvvapalliji.jpg|<div class="center">डॉ. [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन्|सर्वपल्ले राधाकृष्णन्]]<br/>(१८८८-१९७५)</div> चित्रम्:Jakir nehal.jpg|<div class="center">श्री[[जाकिर हुसैन]]<br/>(१८९७-१९६९)</div> चित्रम्:Muhmmadhidayat.jpg|<div class="center">(*) श्री[[मुहम्मद हिदायतुल्लाह]]<br/>(१९०५-१९९२)</div> चित्रम्:Varahagiri Venkata Giri.jpg|<div class="center">श्री[[वराहगिरि वेङ्कट गिरि]]<br/>(१८९४-१९८०)</div> चित्रम्:Fakhru.jpg|<div class="center">श्री[[फखरुद्दीन अली अहमद]]<br/>(१९०५-१९७७)</div> चित्रम्:Basappa Danappa Jatti.jpg|<div class="center">(*) श्री[[बसप्प दानप्प जत्ति]]<br/>(१९१२-२००२)</div> चित्रम्:Neelam-Sanjiv-Reddy.png|<div class="center">श्री[[नीलं सञ्जीव रेड्डि]]<br/>(१९१३-१९९६)</div> चित्रम्:GainiZailSingh1.jpg|<div class="center">श्री[[ज्ञानी जैलसिंह]]<br/>(१९१६-१९९४)</div> चित्रम्:RM.jpg|<div class="center">श्री[[रामस्वामी वेङ्कटरामन्]]<br/>(१९१०-२००९)</div> चित्रम्:Shankar Dayal Sharma 36.jpg|<div class="center">डॉ. [[शङ्कर दयाल शर्मा]]<br/>(१९१८-१९९९)</div> चित्रम्:KR Narayanan.jpg|<div class="center">श्री[[कोचेरिल् रामन् नारायणन्]]<br/>(१९२०-२००५)</div> चित्रम्:A P J Abdul Kalam.jpg|<div class="center">डॉ. [[अब्दुल कलाम]]<br/>(१९३१-२०१५)</div> चित्रम्:PratibhaIndia.jpg|<div class="center">श्रीमती[[प्रतिभा पाटील]]<br/>(जन्म १९३४)</div> चित्रम्:Secretary Tim Geithner and Finance Minister Pranab Mukherjee 2010 crop.jpg|<div class="center">श्री[[प्रणब मुखर्जि]]<br/>(जन्म १९३५)</div> चित्रम्:RamNathKovind (cropped).jpg|<div class="center">श्री[[रामनाथः कोविन्दः]]<br/>(जन्म १९४५)</div> </gallery> {{भारतस्य राष्ट्रपतयः}} == सम्बद्धाः लेखाः == [[भारतीयसंविधानम्]] [[भारतस्य सर्वोच्चन्यायालयः]] [[राज्यपालः]] [[आपत्कालः]] [[राष्ट्रपतिभवनम्]] == बाह्यानुसन्धानम् == * [http://presidentofindia.nic.in/ भारतीयराष्ट्रपतेः अधिकृतजालस्थानम्] * [http://presidentofindia.nic.in/formerpresidents.html Former Presidents of India (Official site)] * [http://www.india.gov.in// भारतगणराज्यस्य अधिकृतजालस्थानम्] == बाह्यानुबन्धः == {{commons|Category:Presidents of India|{{PAGENAME}}}} http://www.youtube.com/watch?v=2l0ZeTKEh5I&context=C3fcb3e6ADOEgsToPDskJC7uVv3b63aHFauaWukHbQ http://www.preservearticles.com/201104265928/procedure-for-election-of-the-president-of-india.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121228201053/http://www.preservearticles.com/201104265928/procedure-for-election-of-the-president-of-india.html |date=2012-12-28 }} http://pib.nic.in/archieve/others/pr.html https://web.archive.org/web/20120622215635/http://in.answers.yahoo.com/question/index?qid=20061003003145AA2nmhl http://eci.nic.in/eci_main1/parliament.aspx http://www.upscguide.com/content/president-india-powers-election-eligibility == सन्दर्भः == {{reflist}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:भारतस्य राष्ट्रपतयः]] [[वर्गः:संसद्]] mfec0oog8yd7cktdpiibg5x1bjhxt09 पुदुक्कोट्टैमण्डलम् 0 23144 502279 500867 2026-11-17T02:19:35Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502279 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction |type = मण्डलम् |native_name = पुदुक्कोट्टै मण्डलम् |other_name = <!-- Pudhugai --> |nickname = कन्धगपूमि |iucn_category = <!-- for protected areas only --> |state_name = [[तमिऴ्‌नाडु]] |metro = <!-- for neighbourhoods/suburbs only --> |skyline = Pudukottai in Tamil Nadu (India).svg |skyline_caption = |latd = |latm = |lats = |longd= |longm= |longs= |base_map = |locator_position = left |base_map_label = no |inset_map_marker = yes |map_caption = |area_total = 4663 |area_magnitude = |area_rank = |area_total_cite = |area_metro = |area_metro_cite = |altitude = |altitude_cite = |coastline = 42 |climate = |precip = 827 |temp_annual = |temp_winter = 17.8 |temp_summer = 40.9 |destinatione_1 = |direction_1 = |distance_1 = |mode_1 = |destinatione_2 = |direction_2 = |distance_2 = |mode_2 = |destinatione_3 = |direction_3 = |distance_3 = |mode_3 = |capital = <!-- for states/territories/regions only --> |hq = [[पुदुक्कोट्टै]] |largest_city = [[पुदुक्कोट्टै ]] |largest_metro = |nearest_city = [[तिरुचिरापल्लि]], [[तंजावूरु]] |region = |division = |district = पुदुक्कोट्टै मण्डलम् |districts = |taluk_names = पुदुक्कोट्टै, करम्बक्कुडिः, आलङ्गुडिः, अरन्तङ्गिः, तिरुमायम्, पोन्नमरावतिः, गन्धर्वकोट्टै, अवुडैयर्कोविलः, मनमेल्कुडिः, कुलत्तूरुः, इल्लुप्पूरुः |population_total = 1618725 |population_rank = |population_as_of = 2011 |population_total_cite = |author= |title=District Statistical Handbook 2006-2007 Pudukkottai District |url=http://www.pudukkpttai.tn.nic.in/disprogeogra.html |accessdate= |publisher= |pages= |format= |population_density = |population_density_cite = |population_metro = |population_metro_rank = |population_metro_as_of = 2011 |population_metro_cite = |sex_ratio = पुरुष-50%/स्त्री-50% |literacy = 80% |literacy_male = 80% |literacy_female = 65% |official_languages = [[तमिळ्]], [[आङ्ग्लभाषा]] |leader_title_1 = Collector & District Magistrate |leader_name_1 = बि। महेश्वरी,IAS |leader_title_2 = |leader_name_2 = |leader_title_3 = |leader_name_3 = |established_title = पुदुक्कोट्टै |established_date = 14th जनवरी 1974 |legislature_type = निर्वाचितम् |legislature_strength = |parliament_const = 0 |assembly_const = 6 |planning_agency = |civic_agency = |corp_zone = |corp_ward = |jurisdiction_title_1 = |jurisdiction_name_1 = |jurisdiction_title_2 = |jurisdiction_name_2 = |jurisdiction_title_3 = |jurisdiction_name_3 = |blank_title_1 = Central location: |blank_value_1 = {{coord|10|15|N|78|55|E}} |blank_title_2 = |blank_value_2 = |abbreviation = <!-- ISO 3166-2 --> |area_telephone = 04322 |postal_code = 622xxx |unlocode = |vehicle_code_range = TN-55 |website = pudukkottai.nic.in/ |website_caption = Official website of District Collectorate, Pudukkottai |portal = |footnotes = |seal = |seal_size = |seal_caption = |coord_title = <!-- yes/no --> |autocat = <!-- yes/no --> }} पुदुक्कोट्टैमण्डलं (Pudukkottai District) (तमिऴ्:புதுக்கோட்டைமாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं पुदुक्कोट्टैनगरम् । तमिऴ्भाषायां इदं मण्डलं पुदुगै इति प्रसिद्धम् अस्ति । ==भौगोलिकम् == पुदुक्कोट्टैमण्डलस्य विस्तारः ४६६३ चतुरश्रकिलोमीटर् । अत्र ४२ किलोमीटर् दीर्घं समुद्रतीरम् अस्ति । अस्य ईशान्यदिशि पूर्वदिशि च तञ्जावूरुमण्डलम्, आग्नेयदिशि प्राक् जलसङ्क्रमः, नैर्ऋत्ये रामनाथपुरमण्डलं तथा शिवगङ्गामण्डलम्, पश्चिमवायव्यदिशयोः तिरुचिराप्पळ्ळिमण्डलं च अस्ति । ==इतिहासः== ऐतिहासिककालाद् अपि प्राक् अस्मिन् प्रदेशे जनवसतिः आसीद् इति अत्र दृष्टैः पुरातनावशेषैः ज्ञायते । भिन्नेषु कालेषु अत्र पाण्ड्यानां, चोळानां, पल्लवानां, होय्सळानां, विजयनगरराजानां, मधुरैनायकानां च प्रशासनम् आसीत् । अतः अत्रत्ये सामाजिकजीवने, संस्कृतौ, वाणिज्ये, उद्यमेषु सर्वेषाम् एतेषां प्रभावः दृश्यते । तमिऴ्भाषायाः अतिप्राचीने सङ्गमसाहित्ये अस्य मण्डलस्य केषाञ्चन प्रदेशानाम् उल्लेखः अस्ति । पुरनानूरौ तिरुमायम् उपमण्डलस्य ओलियमङ्गलम् ‘ओल्लैयूरु’ इति उच्यते । इदं कवेः ओल्लैयूरु किलन् मकन् पेरुञ्चत्तानस्य ओल्लैयूरु तन्दबुधपाण्ड्यस्य च जन्मस्थलम् । अगनानूरौ अपि ओल्लैयूरोः उल्लेखः अस्ति । इदं नगरं पाण्ड्यकाले प्रामुख्यम् अभजत । सङ्गमकाले अस्मिन् मण्डले पाण्ड्यानां प्रशासनम् आसीत् । उत्तरसीमायां केचन भागाः उरयूरुचोळानां प्रशासने आसन् । अत्र सामुद्रवाणिज्यम् अपि अभिवृद्धम् आसीत् । आलङ्गुडि उपमण्डलस्य करुक्ककुरिच्चौ ५०० तः अधिकानि रोमन् सुवर्णनाणकानि रजतनाणकानि च लब्धानि । चतुर्थशतकस्य अन्त्यात् षष्ठशतकस्य अन्तिमपादपर्यन्तं कलभ्राः इमं प्रदेशं शासितवन्तः । ५९० तमे वर्षे कडुङ्गोनपाण्ड्येन कलभ्राः पराजिताः । पाण्ड्यराजानां शासनानि अस्मिन् मण्डले कुडुमियन्मलै, तिरुगोकर्णं, सित्तन्नवासल् इत्यादिषु प्रदेशेषु लब्धाः सन्ति । पुदुक्कोट्टैनगरात् प्रवहन्ती वेल्लार् नदी प्राचीनकाले चोळराज्यस्य पाण्ड्यराज्यस्य च सीमाभूता आसीत् । तस्याः उत्तरभागः कोनाडु इति , दक्षिणभागश्च कानाडु इति ख्यातः आसीत् । नन्दिवर्मणः (७३०-७९६) कालात् अस्मिन् मण्डले पल्लवानां शासनम् आरब्धम् । पल्लवानां पाण्ड्यानां च शासनसमये अत्र तमिऴ् भक्तिसम्प्रदायस्य उगमः आसीत् । तेवारेषु अस्य मण्डलस्य अनेकेषां देवालयानाम् उल्लेखः दृश्यते । नायन्मारेषु त्रयः एतन्मण्डलाभिजाताः – कोडुम्बलूरोः इडङ्गलिनायनारः, देवरमलैप्रदेशस्य पेरुमिऴलै कुरुम्बनायनारः, मनमेल्गुडेः कुलच्चिरैनायनारः च । एकादशशतकपर्यन्तं जैनधर्मः अत्र बहुभिः अनुष्ठितः आसीत् । अतः मण्डले बहूनि जैनधर्मसम्बद्धानि स्थलानि सन्ति । कोट्टैपट्टिने, करूरौ च बौद्धविग्रहाः अपि सन्ति । नवमशतके तञ्जावूरौ प्रशासनम् आरब्धवन्तः चोळाः इमं प्रदेशम् अपि स्वायत्तीकृतवन्तः । प्रथमस्य परान्तकस्य (९०७-९५५) काले चोळाः सम्पूर्णं पाण्ड्यराज्यं जितवन्तः । तृतीयकुलोत्तुङ्गस्य कालपर्यन्तम् (११७८-१२१८) अयं प्रदेशः चोळानाम् अधीनम् आसीत् । ततः पुनः अत्र पाण्ड्यानां प्रशासनम् आरब्धम् । जातवर्मसुन्दरपाण्ड्यस्य जातवर्मवीरपाण्ड्यस्य च युगलराज्यभारे इदं मण्डलं समृद्धिं प्राप्नोत् । देहलीसुल्तानस्य अलावुद्दिन् खिल्जेः सेनानीः मलिककाफ़रः पाण्ड्यदेशम् आक्रम्य मधुरैनगरे सुल्तानानां प्रशासनम् आरब्धवान् । प्रायः ७५ वर्षाणि यावत् अस्मिन् मण्डले मधुरैसुल्तानानां प्रशासनम् आसीत् । ततः [[१३७१]] तमे वर्षे विजयनगरसाम्राज्यस्य कुमारकम्पणः मधुरैसुल्तानान् पराजितवान् । विजयनगरस्य अधीनत्वेन अनेके प्रादेशिकाः अधिराजाः अत्र प्रभाविनः आसन् । सप्तदशशतकस्य अन्ते पुदुक्कोट्टै तोण्डैमानाः बलिष्ठाः अभवन् । ततः आरभ्य [[१९४७]] तमे वर्षे स्वान्तन्त्र्यप्राप्तिपर्यन्तं ते एव अस्मिन् प्रदेशे प्रशासनं कृतवन्तः । ब्रिटिशानां शासनकाले मद्रास् सर्वकारस्य अधीनतया पञ्च राजकुमारप्रान्ताः आसन्। तेषु पुदुक्कोट्टै अपि अन्यतमम् । तोण्डैमानाः हैदरालि, टिपूसुल्तानयोः विरुद्धं प्रवृत्ते युद्धे ब्रिटिशानां साहाय्यं कृतवन्तः । अतः ब्रिटिशाः पुदुक्कोट्टैमण्डलं तेषाम् एव राज्यभारे स्थापितवन्तः । अष्टादशशतकस्य अन्त्यपर्यन्तम् अयं प्रदेशः ‘तोण्डैमानराज्यम्’ इत्येव प्रसिद्धः आसीत् । स्वातन्त्र्यानन्तरं [[१९७४]] तमवर्षस्य जनवरीमासस्य १४ दिनाङ्के पूर्वतनतिरुचिरापळ्ळिमण्डलस्य पुदुक्कोट्टैविभागं, तञ्जावूरुमण्डलस्य कांश्चन भागान् च योजयित्वा पुदुक्कोट्टैमण्डलं निर्मितम् । ==जनसंख्या== [[२०११]] वर्षस्य जनगणनानुगुणं पुदुक्कोट्टैमण्डलस्य जनसंख्या १,६१८,७२५ अस्ति । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य ३०९ तमं स्थानम् । अत्र जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ३४८ (९०० प्रतिचतुरश्रमैल्) । [[२००१-२०११]] दशके जनसंख्यावृद्धिः १०.९% आसीत् । अस्य मण्डलस्य पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१०१५, साक्षरताप्रमाणं च ७७.७६% अस्ति । ==उपमण्डलानि== पुदुक्कोट्टैमण्डले एकादश उपमण्डलानि सन्ति * पुदुक्कोट्टै * करम्बक्कुडिः * आलङ्गुडिः * अरन्तङ्गिः * तिरुमायम् * पोन्नमरावतिः * गन्धर्वकोट्टै * अवुडैयर्कोविलः * मनमेल्कुडिः * कुलत्तूरुः * इल्लुप्पूरुः ==वीक्षणीयस्थलानि== ===चित्तन्नवासलः=== पुदुक्कोट्टैनगरात् १६ किलोमीटर् दूरे विद्यमानं जैनानां प्राचीनं वासस्थलम् इदम् । अत्र गुहान्तर्गतदेवालये अजन्तासदृशानि चित्राणि दृश्यन्ते । अत्र ब्राह्मीलिप्यां क्रिस्तपूर्वद्वितीयशतकस्य शिलाशासनम् अपि अस्ति । अयं गुहादेवालयः पाण्ड्यैः क्रिस्तीये नवमशतके शोधितः, कलाभिः अलङ्कृतः च । देवालयस्य अर्धमण्डपे जैनतीर्थङ्कराणां मूर्तयः दृश्यन्ते । ===कुडुबलूरुः=== अयं ग्रामः पुदुक्कोट्टैतः ३६ किलोमीटर् दूरे अस्ति । तमिऴ्भाषायाः प्राचीनकाव्ये शिलप्पदिकारे अस्य उल्लेखः अस्ति । अत्र विद्यमानः प्राचीनतमः चोळदेवालयः ’मूवर्कोयिल्’ (देवालयत्रयम्) इति प्रसिद्धः । तेषु सम्प्रति द्वौ देवालयौ एव अवशिष्टौ । एते देवालयाः क्रिस्तीये दशमशतके विक्रमकेसरिणा निर्मिताः । चोळानां शिल्पकलावैभवः अत्र द्रष्टुं शक्यः । ===तिरुमायम्=== अत्र [[१६८७]] तमे वर्षे रामनाथपुरस्य सेतुपतिना निर्मितः ४० एकर् विस्तीर्णः दुर्गः अस्ति । सत्यगिरीश्वरनाम्ना शिवस्य, तथा सत्यमूर्तिनाम्ना विष्णोः गुहादेवालयौ अत्र स्तः । ===कुडुमियन्मलै=== अयं गिरिः पुदुक्कोट्टैतः २० किलोमीटर् दूरे अस्ति । अत्र होय्सळकालस्य बृहत् गुहादेवालयः अस्ति । अत्रत्यः आराध्यदेवः शिखागिरीश्वरः । अस्मिन् देवालये सुन्दराणि शिल्पानि सन्ति । ===विरलिमलै=== तिरुचिरापळ्ळितः ३० किलोमीटर् दूरे विद्यमाने अस्मिन् पर्वते सुब्रह्मण्यस्य देवालयः अस्ति । अत्रैव मयूराणं संरक्षणधाम अपि अस्ति । आवूरुः – अत्र [[१५४७]] तमे वर्षे फ़ादर् जान् वेनान्षियस् बौचेटेन निर्मितः क्रैस्तदेवतागारः अस्ति । अत्रैव [[१७४७]] तमे वर्षे नूतनः रोमन् काथोलिक् क्रैस्तदेवालयः निर्मितः । ===तिरुगोकर्णः=== अत्र क्रिस्तीये नवमशतके पाण्ड्यराजेन निर्मितः श्रीगोकर्णेश्वर बृहदम्बामन्दिरम् अस्ति । पुदुक्कोट्टैवस्तुसङ्ग्रहालयः अपि तिरुगोकर्णे अस्ति । अत्र भूगर्भशास्त्रं, प्राणिशास्त्रं, चित्रकला, पुरातत्त्वशास्त्रं, मानवशास्त्रं, नाणकाध्ययनं, अर्थशास्त्रं, सस्यशास्त्रसम्बद्धानि अमूल्यवस्तूनि दृश्यन्ते । पळ्ळिवासलः – पुदुक्कोट्टै मधुरैराजमार्गे विद्यमानम् इदं इस्लामधर्मस्य पवित्रक्षेत्रम् । कट्टुबाबा इति प्रसिद्धस्य बाबा फ़क्रुद्दीनस्य स्मारकम् अत्र दृश्यते । रबियुल् अहिर् मासे अत्र वार्षकः उत्सवः (उरस्) भवति । ===अवुडैयर्कोविल्=== अस्य मण्डलस्य वैभवपूर्णेषु देवालयेषु अस्य आत्मनाथदेवालयस्य अग्रस्थानम् । अयं देवालयः बृहतीभिः शिलामूर्तिभिः पूरितः अस्ति । शिलाशासनेषु अयं देवालयः ’तिरुप्पेरुन्दुरै’ इति उच्यते । शैवसता माणिक्कवासगरेण सम्बद्धः अयं देवालयः । शैवानां पवित्रग्रन्थः’तिरुवासगं’ माणिक्कवासगरेण अत्रैव विरचितः । अस्य विशेषः यत् देवः अत्र निर्गुणरूपेण आराध्यते । गर्भगृहे कापि मूर्तिः नास्ति । माणिक्कवासगरस्य मूर्तिः एव देवालयस्य उत्सवमूर्तिः । इदं क्षेत्रं पुदुक्कोट्टैतः ४९ किलोमीटर् दूरे अस्ति । == बाह्यसम्पर्काः == {{commons category|Pudukkottai district}} *[http://pudukkottai.nic.in Pudukkottai District] *[http://pudukkottai.pbwiki.com Pudukkottai Wiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080317114845/http://pudukkottai.pbwiki.com/ |date=2008-03-17 }} *[http://pudukkottai.nic.in/history.htm Pudukkottai History] *[https://web.archive.org/web/20121109005023/http://groups.yahoo.com/group/pudukkottai Pudukkottai discussion forum] *[https://web.archive.org/web/20110725115759/http://www.alllocale.com/group/pudukkottai AllLocale.com Website for every neighbourhood in Tamil Nadu and Pudukkottai] == टिप्पणी == {{reflist}} {{Geographic location |Centre = पुदुक्कोट्टैमण्डलम् |North = [[तिरुचिरापल्लि मण्डलम्]] |Northeast = [[तन्जावूरुमण्डलम्]] |East = |Southeast = ''[[पाल्क् स्त्रैट्]]'' |South = |Southwest = [[रामनाथपुरम् मण्डलम्]] |West = [[शिवगङ्गा मण्डलम्]] |Northwest = }} {{तमिळनाडु मण्डलाः}} [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] j5u5d1b976y1qezpkzooapz5xj65hmd रागः 0 24529 502308 496733 2026-11-17T04:05:09Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502308 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Sri Raga recital to Krishna-Radha, 19th century.jpg|thumb|300px]] : '''योऽसौ ध्वनिविशेषस्तु स्वरवर्णविभूषितः ।''' :: '''रञ्जको जनचित्तानां स च '''राग''' उदाहृतः ।।''' '''रागः''' (Raga) नाम षड्जादीनां स्वराणां समूहः । [[सङ्गीतम्|सङ्गीतं]] स्वाराणाम् एका भाषा। प्रत्येकः स्वरः अन्तःकरणस्य भावतरङ्गान् प्रसारयति । स्वरसहिताः रागाः अनिर्वचनीयम् आनन्दं ददन्ति। राग[[रसः|रसयोः]] प्रत्यक्षसंबन्धं कल्पयितुं नशक्यते। तथापि भावनानां जागरणेन रसनिर्माणकार्ये कारणीभूताः रागाः। रसाभिव्यक्तेः कारणानि गायनशैली, योग्यः कण्ठस्वरः, उच्चारणम्, लयः, गीतशब्दानि तथा भावाः भवन्ति । विविधरागाणां श्रवणेन भिन्न भिन्न भावतरङ्गाः मनसि स्वविचारान् भावान् अभिव्यञ्जयन्ति । गम्भीरस्वरयुक्तैः [[शङ्करा]], [[कामोद]], [[केदाररागः]],[[अढाण]], [[हमीर]] तथा [[नट|नटादि]] स्वरैः शान्तरसस्य उत करुणरसस्य निष्पत्तिः नभवति । एवमेव ॠजुस्वरैः [[श्रीरागः]], [[भैरवी]], [[जोगिया]], [[आसावरिरागः]], [[तोडिरागः]], [[पीलु]] इत्यादिभिः रौद्ररसस्य उत वीररसस्य निष्पत्तिः नभवति । रागालापनेन तत्तत्त रागसम्बन्धित देवताः सन्तुष्टाः भवन्ति। उदाहरणार्थम्, [[शङ्करा]], [[भैरवरागः]], [[केदाररागः]]रागान् गायते चेत् शिवः तुष्टः भवति । "[[दीपक]]रागं" यदा "तानसेनः" गीतवान् तदा दीपः प्रज्वलितः आसीत् । बिलासखानि [[तोडिरागः|तोडिरागं]] यदा गीतवान् तदा मृतशरीरे नेत्रोऽन्मीलनक्रिया जाता इति । ==विभागः== प्रधान-अप्रधान, जन्य-जनक, प्राचीन-अर्वाचीन, घन-नय, मार्गि-देशि, मेळकर्त-मेळांतर्गत, राग-रागिणि, पुंराग-स्त्रीराग-नपुंसकराग इति रागान् विभागं कुर्वन्ति। ==रागोत्पत्तिः== '''सामवेदात् स्वराः जाताः स्वरेभ्यो ग्रामसम्भवः।'''<br> '''ग्रामेभ्यो जातयो जाताः जातिभ्यो रागसम्भवः॥'''<br> '''सप्तस्वराः त्रयो ग्रामाः मूर्छनाश्चैकविंशतिः।'''<br> '''द्वाविंशतिश्च श्रुतयः एतेभ्यो रागसम्भवः॥'''<br> ==लक्षणानि== '''रञ्जयति मनांसीति रागास्ते दशलक्षणाः'''<br> '''मतङ्गमुनिः रागस्य दशलक्षणानि उक्तानि सन्ति।'''<br> '''ग्रहांशाः तारमन्द्रौच न्यासोपन्यास एव च।'''<br> '''अल्पत्वं च बहुत्वंच षाडवौडविते तथा॥''' इति। <br> *ग्रह- रागारम्भस्य नियमित स्थलम्। *अंश- रागस्य प्रधानम् उत जीवस्वरः। रागस्य स्पष्टतया निजस्वरूपनिरूपणे मुख्यः स्वरः *तार- सप्तके स्वरसञ्चारः। *मन्द्र- अधो सप्तके स्वरसञ्चारः। *न्यास- रागस्य अन्त्यस्वरः। *उपन्यास- रागस्य मध्ये मध्ये स्थगनस्थानम्। *अल्पत्व- रागे विरलतया उपयुज्यमानाः स्वराः। *बहुत्व- रागे पुनः पुनः उच्यार्यमाणाः स्वराः। *षाडव- ६ स्वराणां प्रयोगः। *ओडव- ५ स्वराणां प्रयोगः। ==समयः== *ॠतूनाम् अनुसारेण रागाणां विभागः। *वसन्तॠतौ- [[वसन्तरागः]] *ग्रीष्मॠतौ – [[भैरवरागः]] *शरदृतौ – [[पञ्चमरागः]] *वर्षाऋतौ- [[मेघरागः]] *हेमन्तऋतौ- [[नटनारायणिरागः]] *प्रातः ६ तः ९ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः [[देशकारि]], [[भैरवरागः]], [[सिन्धुभैरवि]], [[रामकलिरागः]],तथा [[बिभासरागः|बिभासदि]] भवन्ति। *९ तः १२ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः [[आसावरिरागः]], [[बिलावलरागः]], [[तोडिरागः]] भवन्ति। *१२ तः ३ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः [[सारङ्गरागः]], [[गौडमल्हार]], [[बडहंसरागः|बृन्दावनिसारङ्गादि]] भवन्ति। *३ तः ६ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः [[मुल्तानि]], [[श्रीरागः]], [[पूरियारागः]], [[गौरीरागः]], [[भीम्पलासरागः|भीम्पलासादि]] भवन्ति। *६ तः रात्रौ ९ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः [[भूपालिरागः]], [[माण्ड]], [[तिलककामोद]], [[तिलङ्ग]], [[बिहागरागः]], [[देश]], [[काफि]] इत्यादयः भवन्ति। *९ तः १२ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः [[दर्बारिकानडा]], [[मालकंसरागः]], [[वागेश्वरीरागः|भाग्यश्रीरागः]] इत्यादयः भवन्ति। *१२ तः (प्रातः)३ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः [[वसन्तरागः]], [[परजरागः]], [[ललितपञ्चम]] इत्यादयः भवन्ति। *३ तः ६ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः [[भैरवरागः]], [[ललितरागः]],[[भटियाररागः|भटियारादि]] भवन्ति। ==रागाः== प्रसिद्धाः रागाः भवन्ति। {| class="wikitable" |- |[[भैरवरागः]]|| [[भैरवीरागः]] ||[[मालकंसरागः]]|| (बसन्त)[[वसन्तरागः]] || [[आसावरिरागः]] || [[भूपालिरागः]] |- | [[सारङ्गरागः]] ||[[हिण्डोलरागः]] || [[गुजरितोडिरागः]] || [[रामकलिरागः]]|| [[वागेश्वरीरागः]] || [[खम्बावतीरागः]] |- | [[परजरागः]] || [[भीम्पलासरागः]] || [[श्रीरागः]] || [[सोहनीरागः]] || [[पूर्विरागः]] || (बृन्दावनीसारङ्ग)[[बडहंसरागः]] |- | (मिया की तोडि) [[शुद्धतोडिरागः]]|| [[खटरागः]] || (सोरट्)[[सोरठिरागः]] || [[त्रिवेणीरागः]] || [[मालवीरागः]] || [[बङ्गालीभैरवरागः]] |- | (कुकुभ्)[[ककुभरागः]] || [[पञ्चमरागः]] || [[गौरीरागः]] || (मल्हार)[[मेघरागः]] || [[केदाररागः]] || [[गुणकलिरागः]] |- | [[बिभासरागः]] |} ==मतभेदाः== *नारदमतम् अस्य मतानुसारेण ८ मुख्याः रागाः सन्ति। #[[भूपालिरागः|भूपरागः]]- [[मेलावति]], [[मेघरागः|मल्हार]], [[बहुलि]]। #[[भैरवरागः]]- [[देवक्रिय]], [[पौरालि]], [[काम्भारि]]। #[[श्रीरागः]]- [[काम्बोजि]], [[भल्लाति]], [[कुरञ्जिका]]। #[[पटमञ्जरि]]- [[देशि]], [[मनोहरि]], [[तुण्डीरागः]]। #[[वसन्तरागः]]- [[पराटि]], [[द्राविडि]], [[हंसि]]। #[[मालवि]] – [[गुण्डक्रिया]], [[धूर्जरि]], [[गौडि]]। #[[नाट]]- [[सारङ्गरागः]], [[नटाख्य]], [[अहिरि]]। #[[बङ्गाल]]- [[नारायणी]], [[गान्धारि]], [[रञ्जी]]। *हनूमान् मतम् अस्य मतानुसारेण ६ मुख्याः रागाः भवन्ति। #[[भैरवरागः]]- [[मध्यमादी]], [[भैरवीरागः]], [[बङ्गाली]], [[वराटी]], [[सैन्धवी]]। #[[कौशिक]]- [[तोडीरागः]], [[खम्बावतीरागः]], [[गौडी]], [[गुणक्री]],[[ककुभरागः]]। #[[हिण्डोलरागः]]- [[भेलावली]], [[रामकलिरागः]], [[देशाख्य]], [[पटमञ्जरी]], [[ललितरागः]]। #[[श्रीरागः]]- [[वसन्तरागः]], [[मालवीरागः]], [[मालश्री]], [[दनाश्री]], [[आसावरिरागः]]। #[[मेघरागः]]- [[मल्हारि]], [[देशकार]], [[भूपालिरागः]], [[गुर्जरि]],[[टक्क]]। *सोमेश्वरमतम् स्वरचिते “सङ्गीतदर्पण” ग्रन्थे ६ मुख्याः रागाः इति लिखति। #[[श्रीरागः]] – [[मालवीरागः]], [[त्रिवेणीरागः]], [[गौडी]], [[केदाररागः]], [[मधुमाधवी]], [[पहाडी]]। #[[वसन्तरागः]]- [[देशी]], [[देवगिरी]], [[वैराटी]], [[तोडी]], [[ललितरागः]], [[हिण्डोलरागः]]। #[[भैरवरागः]]- [[भैरवीरागः]], [[मध्यमादी]], [[वराची]], [[सैन्धवी]], [[बङ्गाली]], [[देवक्रिया]]। #[[पञ्चमरागः]]- [[विभासरागः|बिभासरागः]], [[भूपालिरागः]], [[कर्नाटी]], [[पटहंसिका]], [[मालाश्री]], [[पटमञ्जरी]]। #[[मेघरागः]]-[[मल्हारी]], [[सोरठिरागः]], [[सावेरी]], [[कौशिकी]], [[गान्घारी]], [[हरशृङ्गार]]। #[[नट]]- [[कामोदी]], [[कल्याणी]],[[आभिरी]], [[नाटिका]], [[सालङ्गी]], [[नट्टवीर]]। ==श्रव्यम्== '''दर्बारिकानडा''' '''मुल्तानी''' '''दुर्गा''' '''यमन्'''(सितार्) [[चित्रम्:Sitar sample yaman.ogg]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://raag-hindustani.com/Scales1.html A step-by-step introduction to the concept of raga for beginners] *[http://www.parrikar.org/ Rajan Parrikar Music Archive - detailed analyses of ragas backed by rare audio recordings] *[http://www.soundofindia.com/raagas.asp Comprehensive reference on raagas] *[http://www.kksongs.org/ragamala Krsna Kirtana Songs Ragamala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150331192732/http://kksongs.org/ragamala |date=2015-03-31 }} &mdash; an informative database with over ninety rāgas (audio clips coming soon), tutorial on the North Indian notation system, rāga classification, and explanation of how rāgas work. *[http://moutal.eu/indian-music.html Hindustani Raga Sangeet Online] A rare collection of audio & video archives from 1902. Radio programs dedicated to famous ragas. *[https://web.archive.org/web/20150114120348/http://webspace.webring.com/people/dv/vasudevanvrv/carnatic/raagams.htm Online quick reference of rāgams] in Carnatic music. * Basics of Hindustani Classical Music for Listeners: a [http://atulnene.com/hcmprimer.html downloadable PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030112617/http://atulnene.com/hcmprimer.html |date=2012-10-30 }}, and an [http://urtalk.kpoint.in/kapsule/gcc-066a675a-74c2-4f57-8d7b-6b1e82c0583b online video talk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120328105643/http://urtalk.kpoint.in/kapsule/gcc-066a675a-74c2-4f57-8d7b-6b1e82c0583b |date=2012-03-28 }}. {{हिन्दूस्थानीयसङ्गीतम्}} [[वर्गः:सङ्गीतम्]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] e1ony2ufydoumfal9ys3zrfixrngfqu मस्तिष्करोगः 0 27080 502293 481722 2026-11-17T03:34:41Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502293 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Cerebral lobes.png|200px|thumb]] '''मस्तिष्करोगः''' कश्चन [[मस्तिष्कम्|मस्तिष्कसम्बन्धित]] [[रोगः]] । शिरोभागे कापले निहतः [[मस्तिष्कम्|मस्तिष्कः]]। [[मानवः|मानवस्य]] अतीव मुख्यम् अङ्गं भवति । अयं मस्तिष्कः त्रिधा विभक्ता । मस्तिष्कस्य पुरोभागः, मस्तिष्कस्य पृष्ठभागः, मस्तिष्कस्य मध्यभागः च इति । मस्तिष्कस्य पुरोभागः अधिकभागः आक्रान्तः अस्ति । जन्तूनां दैनन्दिनक्रियादयः मस्तिष्केन एव नियन्त्रिताः सन्ति । प्रकृत्याः अद्भुतसृष्टिः । ==मस्तिष्करोगस्य कारणानि== *[[हृदयरोगः|हृद्रोगेषु]] घनीभूतरक्तं मस्तिष्करक्तनालान् प्रविश्य रक्तनालेषु सरलतया रक्तसञ्चारः न भवति । रक्तसञ्चारः निधानगत्या भवति । अनेन कारणेन रक्तनालाः स्फायन्ते । कालन्तारे स्फोटिताः भवन्ति । *वयः यदा सञ्जायते तदा रक्तनालाः कठिणाः भवन्ति । तदा रक्तनालेषु रक्तप्रसरणक्रिया मन्दा भवति । अनेन कारेण मस्तिष्करोगाः उत्पद्यन्ते । *मस्तिष्के शोफाः भवन्ति । [[कर्कटरोगः|कर्कटरोगस्य]] अपि शोफाः भवन्ति । कालन्तरे अनेनैव कारणेन शिरोवेदना, वमनम्, बुद्धुभ्रमणम् च भवति । *वयाधिक्येन मस्तिष्कस्य शक्तिः क्षीणा भवति । अनेन मन्दमतिः भवति मनुष्यः । *गर्भिणी यदा भवति तदा क्षरश्मयः भ्रूणस्य उपरि पतन्ति चेत् मस्तिष्कस्य वर्धनं मन्दं भवति । अनेन कारणेन मस्तिष्करोगाः उत्पत्स्यन्ते । ==मेनिञ्जैटिस्== मेनिञ्जैटिस् मस्तिष्करोगेषु अन्यतमः [[रोगः]] । एषः [[रोगः]] अपायकारिरोगः इति । मस्तिष्कं कश्चन पटलः आवृतः भवति । अस्मिन् पटले ज्वलनं भवति । ज्वलनम् एव मेनिञ्जैटिस्-रोगः इत्युच्यते । एषः रोगः बालेषु अधिकतया दृश्यते । मेनिञ्जैटिस्-रोगः मनेङ्गोकाकस् नामकैः विषक्रिमिभिः उत्पन्नः भवति । एते क्रिमयः श्वासनालतः, कर्णद्वारतश्च मस्तिष्कावृतपटलं प्रविशन्ति । क्रिमयः अधिकप्रमाणेन पटले स्थित्वा ग्रन्थीन् निर्मान्ति । अनेन कारणेन मस्तिष्कात् निर्गतानां नरविशेषाणाम् आयासेन मस्तिष्कज्वरः उत्पत्स्यते । एषः रोगः एव मेनिञ्जैटिस्-रोगः इति । एषः रोगः बालानां मरणे अङ्गवैकल्यतायां च कारणीभूतः । एषः रोगः वृद्धेषु अपि दृश्यते । शिशौ एषः रोगः यदि भविष्यति तर्हि कारणीभूता माता एव भवति । योनौ यदि एषः रोगः भवति तर्हि शिशौ आयात्येव । प्रसवात् पूर्वमेव उल्बद्रवः (अमोनियोटिक् प्लूयिड्) स्रवितुम् आरप्स्यते । एषः शिशोः रक्षकः उल्बद्रवः भवति । अस्य उल्बद्रवस्य न्यूनता भवति चेत् एषः रोगः आवृतः भवति । ==रोगनिवारणोपायाः== *स्त्री पञ्चत्रिंवशदधिका वयस्का चेत् गर्भधारणयोग्या न । *उद्वेगः न करणीयः । *मस्तिष्कस्य विश्रान्तिनिमित्तं मनोरञ्जनादिषु भागः ओढव्यः । *शुद्धा अहारव्यस्था भवेत् । *वैद्यस्य मार्गदर्शनं प्राप्तव्यम् । ==सम्बद्धः लेखः== *[[मस्तिष्कम्]] ==बाह्यानुबन्धः== * http://www.health-cares.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130920011124/http://www.health-cares.net/ |date=2013-09-20 }} * http://www.sci.uidaho.edu/med532/Disease_index.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001085233/http://www.sci.uidaho.edu/med532/Disease_index.htm |date=2009-10-01 }} * http://library.med.utah.edu/WebPath/TUTORIAL/CNS/CNSDG.html * https://web.archive.org/web/20080921052442/http://www.gfmer.ch/selected_images_v2/level2_disease.php?cat1=3&stype=n [[वर्गः:रोगाः]] [[वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 0y20a7s1aapdp4mkcavet3dbg7n8bmd शक्तिविशिष्टाद्वैतवेदान्तः 0 27650 502312 481003 2026-11-17T04:46:51Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502312 wikitext text/x-wiki '''शक्तिविशिष्टाद्वैतवेदान्तः''' (Shakti Vishishtadvaita) [[वेदान्तः|वेदान्तेषु]] अन्यतमः । शैवदर्शनानां विकासे एषः [[वेदान्तः]] महत्स्थानं प्राप्तः अस्ति । अस्य वेदान्तस्य वेदसम्मताः कामिकादिवातुलान्ताः २८ शिवागमाः मूलभूताः सन्ति । शैवसंस्कृतिः प्रागैतिहासिकसंस्कृतिः इति केशाञ्चन विद्वांसानाम् आशयः । ५००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आसीत् इति इतिहासविदानाम् आशयः । शैवदर्शनं शिवागमे उक्तानि ३६ तत्त्वानि साहितम् अस्ति । एषा कल्पना श्री नन्दिकेश्वरशिवाचार्येण रचितायां माहेश्वरसूत्रकारिकायां निरूपिता अस्ति । [[जम्मूकाश्मीरराज्यम्|काश्मिरस्य]] शैवदार्शनिकाः सोमानन्द-अभिनवगुप्तादयाः आगमाः [[वेदः|वेद]]समानाः इति अभिप्रयन्ति । आगमाः [[ईश्वरः|ईश्वरोक्ताः]], नित्याश्च इति । आगमानाम् उगमपरम्परां सोमानन्दः (क्रि.श. ९००) स्वरचिते ’शिवदृष्टि’ नामके ग्रन्थे निरूपितवान् अस्ति । ==इतिहासः== शैवागमाश्रीतस्य लकुलीशपाशुपतदर्शनप्रवर्तकस्य लकुलीशस्य सम्बद्धाः शिलाभिलेखाः [[मथुरा]]यां [[गुजरातराज्यम्|गुजरातराज्यस्य]] [[सोमनाथः|सोमनाथदेवालयेच]] उपलब्धाः सन्ति । श्रीसिद्धान्तम् अनुसृत्य शैवाद्वैत, शैवद्वैत, शैवद्वैताद्वैतवेदान्ताः प्रकाशिताः सञ्जाताः । एतेषां वेदान्तानां क्रमशः त्र्यम्बकः, अमर्दकः, श्रीनाथः च प्रवर्तकाः भवन्ति । शैवाद्वैतं द्विविधम् एकं पाशुपतदर्शनम्, अपरं सिद्धान्तशैवदर्शनम् । प्रथमदर्शनं बादरायणस्य प्रत्यधिकरणे निराकृतम् अस्ति । कामिकादितवातुलान्ताः २८ शिवागमाः ’सिद्धान्तः’ इति नाम । सिद्धान्तशैवः भोजदेवस्य तत्त्वप्रकाशिकाग्रन्थे प्रतिपादितम् अस्ति । शैवाद्वैतप्रतिपादकं शैवदर्शनं ’प्रत्यभिज्ञादर्शनम्’ इति व्यवहरन्ति । लकुलीश-पाशुपतदर्शनं ’शिवद्वैताद्वैत’ इति प्रथितम् अस्ति । पूर्वोक्तशैवदर्शनानाम् अपेक्षया विभिन्नम् । 'श्रीकण्ठशिवाचार्यस्य' विशिष्टाद्वैतस्य उपरि लकुलीशपाशुपतदर्शनस्य प्रभावः दृश्यते । श्रीकण्ठशिवाचार्यस्य विशिष्टाद्वैतस्य [[रामानुजाचार्यः|श्रीरामानुजार्यस्य]] [[विशिष्टाद्वैतवेदान्तः|विशिष्टाद्वैतस्य]] च तात्विकषु विचारेषु साम्यता अस्ति । श्रीपतिपण्डिताराध्यस्य ’विशिष्टाद्वैतम्’ नामकम् वीरशैवदर्शनं प्रमुखं भवति । अस्य दर्शनस्योपरि लकुलीशपाशुपतस्य, श्रीकण्ठस्य, श्रीरामानुजदर्शनस्य च प्रभावः सत्याम् अपि स्वदर्शनवैशिष्टैः सहितम् इदं दर्शनं ’शक्तिविशिष्टाद्वैतम्’ इति प्रख्यातम् अस्ति । श्रीकरभाष्ये प्रारम्भे उक्तौक्त्या अस्य दर्शनस्य वैशिष्ट्यं प्रतिपादितम् । तद्यथा, <br> :श्रुत्यैकदेशप्रामाण्यं द्वैताद्वैतमतादिषु । ::द्वैताद्वैतमते शुद्धे विशेषाद्वैतसंज्ञके । :वीरशैव्येकसिद्धान्ते सर्वश्रुतिसमन्वयः ॥ एषः एव सिद्धान्तः शिवशरणानां काले [[बसवेश्वरः|बसवेश्वरस्य]], चन्नबसवेश्वरस्य, [[अल्लमप्रभुजयन्ती|अल्लमप्रभोः]], सिद्धरामस्य, तोण्टसिद्धलिङ्गेश्वरस्य च अनुभवेन परिष्कृत्य जनजनितषु वचनशास्त्रेषु प्रतिष्ठितम् अस्ति । ==तत्त्वस्वरूपम्== शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शने ’पति-पशु-पाश’ इति त्रयः पदार्थाः उक्ताः । पतिः नाम ब्रह्म अर्थः । पतिः केवल निर्गुणः न किन्तु चिदचित् शक्तिविशिष्टः भवति । अतः एनं तत्त्वं सकलम्, सकलनिष्कलम्, निष्कलम् इति च व्यवहरन्ति । पशुः (जीवः) शिवस्य अंशः शक्तिविशिष्टः च भवति । पाशो नाम जगत् । शिवादि पृथिव्यान्तं षड्-त्रिवंशत् तत्त्वात्मकम् इदम् । सत्यञ्च भवति । शिवांशरूपः [[जीवः]] षट्-स्थलमार्गात् पर[[शिवः]] ब्रह्मसामरस्यं प्राप्नोति इति अस्य सिद्धान्तस्य मतम् । अस्य स्थूलस्वरूपं श्रीपतिपण्डितः स्वकृतभाष्ये ’अथ’ शब्दनिर्वचनसमये एवम् उक्तवान् अस्ति ,<br> '''निगमागमोभयवेदान्तप्रतिपादितः- भक्तिक्रियाज्ञानकाण्डत्रयविहित-स्थूलसूक्ष्मचिदचित्प्रपञ्चप्रकाशक-षट्स्थलपरशिवसाक्षात्कारकारण- बहुजन्मकृतशिवार्पितयजनयाजनतपोध्यानाद्यनेकपुण्यापूर्वफलक-शरीरत्रयगत-मलत्रयध्वंसक-कारुण्य-कल्याण-कैवल्य-विभूतित्रयक-अष्टावरण-पञ्चाचारसद्गुरु-करुणाकटाक्षलब्ध-शक्तिपाताद्यवच्छिन्नपरशिवेष्टलिङ्गधारणात्मक-पाशुपतदीक्षानन्तर्यामित्याथशब्दार्थो निर्णीयते'''<ref>श्रीकरभाष्यम्, अ.१,सू.१</ref> इति । ==शक्तिविशिष्टाद्वैतपदनिर्वचनम्== वीरशैवदर्षनेषु ग्रन्थेषु अस्य [[भारतीयदर्शनशास्त्रम्|दर्शनस्य]] नामानि उक्तानि सन्ति, तानि, *शक्तिविशिष्टाद्वैतम् *विशेषाद्वैतम् *विशिष्टाद्वैतम् *शिवाद्वैतम् *द्वैताद्वैतम् /भेदाभेदम् *शिवयोगः *षट्स्थलम् ===शक्तिविशिष्टाद्वैतम्=== ’शक्तिश्च शक्तिश्च शक्ती, ताभ्यां विशिष्टौ जीवेशौ, तयोरद्वैतम् इति । अत्रः शक्तिः चतुर्धा विभक्ता अस्ति । स्थूलचित्, स्थूल-अचित्, सूक्ष्मचित्, सूक्ष्म-अचित् इति भेदेन चतुर्धा । शक्तिश्च शक्तिश्च शक्ती इत्यत्र प्रथमशक्तिपदस्य स्थूलचिदचिदात्मकशक्तिः इति, द्वितीय शक्तिपदस्य सूक्ष्मचिदचिदात्मकशक्तिः इति अर्थः । स्थूलचित् नाम किञ्चिज्ञत्वम्, स्थूल-अचित् नाम किञ्चित् कर्तृत्वम्, एवं सूक्ष्मचित् नाम सर्वज्ञत्वम्, सूक्ष्म-अचित् नाम सर्वकर्तृत्वम् इत्यादि अर्थाः वर्णिताः । [[जीवः]] किञ्चिज्ञत्ववान्, किञ्चित्कर्तृत्वविशिष्टः च भवति । [[शिवः]] सर्वज्ञः, सर्वकर्तृत्त्वशक्तिविशिष्टः च भवति । स्थूलचिदचित् शक्तिविशिष्टस्य जीवस्य सूक्ष्मचिदचित् शक्तिविशिष्टस्य शिवस्य च अद्वैतमेव (सामरस्यमेव) शक्तिविशिष्टाद्वैतमिति । ===विशेषाद्वैतम्=== विश्व शेषश्च विशेषौ शिवजीवौ, तयोः अद्वैतम्, विःपक्षिपरमात्मनोः, विः= शिवः, शेषः=शिवांशजीवः इति । ===विशिष्टाद्वैतम्=== विशिष्टं च विशिष्टं च विशिष्टे-लिङ्गाङ्गे, तयोरद्वैतम् । अत्र प्रथमविशिष्टपदस्य चिच्छक्तिविशिष्टलिङ्गसंज्ञिकपरशिवः इति । द्वितीय विशिष्टपदस्य चित्तशक्तिविशिष्टशिवांशरूपाङ्गसंज्ञिकजीवः अर्थः । एतयोः उभयविशिष्टशक्योः लिङ्गाङ्गेषु जायमानमद्वैतमेव विशिष्टाद्वैतम् इति । ===शिवाद्वैतम्=== शिवे अद्वैतं, शिवाद्वैतम् उत शिवश्च शिवश्च शिवौ, तयोरद्वैतम् एव शिवाद्वैतम् । शिवाद्वैतं तोण्टमठस्य सिद्धलिङ्गेश्वरश्वामिपादः स्ववचनामृते एवं वर्णितवान् अस्ति, तद्यथा,<br> :'''ई षडु स्थलमार्गवु द्वैताद्वैतद परिवर्तनेयल्ल ।''' ::'''अदेनुकारणवेन्दडे इदु शिवाद्वैतमार्गवाद कारण॥''' इति (कन्नडभाषायां विद्यते) अस्मिन् निषेधकृतं द्वैताद्वैतं षटस्थलेतरलकुलीशपाशुपतोक्तम् इति । ===द्वैताद्वैम्=== भक्तादि शरणान्तपञ्चस्थलेषु शिव-जीवयोः, द्वैतसिद्धिः, ऐक्यस्थले "यथा नद्यः, इतिवत् अद्वैतसिद्धिश्च"<ref>श्रीकरभाष्यम् पु.सं.१७७,स.२</ref> इति । ===शिवयोगः=== ’शिवे योगः शिवयोगः’<ref>शिवाद्वैतपरिभाषा</ref> ===षट्स्थलसिद्धान्तः=== शिवदीक्षितः अङ्गः (साधकः) भक्तादि ऐक्यान्तेषु षट्स्थलेषु श्रद्धादि षट्भक्तीनां साधनेन लिङ्गाङ्गसामरस्य प्राप्तिः एव ’षट्स्थलसिद्धान्तः’ । ==मुख्यविषयः== ===पशुस्वरूपम्=== अस्मिन् दर्शने पशुः नाम जीवः । पशुः शिवांशः शक्तिविशिष्टः च भवति । अस्य विशये वचनशास्त्रे एवं प्रतिपादितम् अस्ति, "अखण्ड ज्योतिर्मय महालिङ्गवेनिसिद परब्रह्मवु तन्न स्वलीला स्वतन्त्रतेयिन्द तन्न तानर्चिसि कोळ्ळुव ओन्दु लीला विलासदिन्द तन्न अखण्ड चिच्छक्तिय सहस्रांशदोळगोन्दु अंशवन्नु बेर्पडिसितु अदे आत्मवायितु "(कन्नडभाषायां विद्यते) इति । अखण्डज्योतिर्मयः महालिङ्गपरशिवब्रह्म स्व लीलया स्वतन्त्रेण लीलाविलासेन स्व अखण्डचिच्छक्त्या सहस्रांशेषु अंशतया विभक्तः । सः एव आत्मा इति वचनशास्त्रे प्रतिपादितम् । अस्य प्रतिपादकाः उक्तयः भवन्ति, *:"यथा सन्दीप्तात् पावकात् विश्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते (सरूपाः) । ::तथाक्षरात् विविधाः सौम्यभावाः प्रजायन्ते तत्रचैवापियन्ति ॥<ref>मु.२.१.१</ref> *’अंशो नाना व्यपदेशात्’ <ref>ब्र.सू.२.३.४०</ref> *’अनाद्यविद्या सम्बन्धात् तदंशो जीवनामक:’ ममैवांशो जीवलोके जीवभूतस्सनातनः ॥ <ref>भगवद्गीता १८.७</ref><br> श्रीकरभाष्ये जीवस्वरूपम् एवं नीरूपितम् अस्ति । तद्यथा, <br> '''अनादि स्वाभाविकमायापाशबद्ध-घोरापारनिस्सारसंसार-व्यापारतापत्रयानलदन्दह्यमान-नानाशरीरप्रवेशनिर्गमनवर्णाश्रमाभिमान-विशिष्टकामक्रोधाद्यनुस्यूत-सुखदुःखाद्याश्रयत्वं जीवत्वम्''' इति । <br> एनं विषयं वचनाश्त्रे एवं प्रतिपादितम् अस्ति ,<br> '''नीवु निम्मस्वलीलेयिन्द जगद लीलावैभवङ्गळ नटिसबेकेन्दु निम्मल्लि नेनहु दोरलु आ नेनहु निर्धरिसि चित्तेनिसितु ''' इति ===पतिस्वरूपम्=== अस्मिन् दर्शने पतिः नाम प्ररब्रह्म भवति । अस्य पर्यायवाचकानि लिङ्गम्, स्थलम्, [[अकाशः]], सहजम्, शून्यमिति च भवन्ति । एकमेवाद्वितीयसच्चिदानन्दलक्षणेन मिलितं शिवतत्त्वं ’स्थल(म्)’ इति संबोधयन्ति । शिवतत्त्वं सर्वेषां तत्त्वानां स्थितिलयानां स्थानभूतम् इत्यतः ’स्थल(म्)’ इति प्रथितम् अस्ति । उक्तञ्च आगमे,<br> :स्थीयते लीयते यत्र जगदेतच्चराचरम् । ::तद्ब्रह्मस्थलमित्युक्तं स्थलतत्त्वविशारदैः ॥ शेरते अस्मिन् भुवनानि इति शिवः इत्युत्पत्या सकललोकानां आधारभूतवस्तुः इति अर्थं सूचयति । एनम् एव ब्रह्माणम् आगमाः ’लिङ्गम्’ इति प्रतिपादयन्ति । ===पाशस्वरूपम्=== [[पाशः]] नाम जगत् । एतत् शक्तिविशिष्टः ब्रह्मणः परिणामश्च । परिणामः द्विवुधः, विकृतपरिणामः अविकृतपरिणामः च । पूर्वरूपपरित्यागपूर्वकरूपान्तरप्राप्तिः एव विकृतपरिणाम् । अधिष्ठानवस्तुनः अन्यथाभिव्यक्तिः एव विवर्तः इति नाम । अविद्या एव जगद्रूपं भवति । अत्र जगत् अविद्यायाः परिणामः भवति । ब्रह्मणः विवर्तः इति तु आद्वैतिनां सिद्धान्तः । अतः अविद्या जगच्च मिथ्या भवतः । किन्तु शिवाद्वैते शिवस्य शिवतत्त्वस्य च्युतिः नास्ति । शिवेणैव जगदुत्पत्तिः इत्यङ्गीकरणेन जगत् सत्यं भवति । घटं प्रति मृत् उपादनकारणं, कुलालः निमित्तकारणः भवति । ’स्वेच्छया स्वचित्ते विश्वमुन्मीलयति’ इति शक्तिसूत्रं, ’स्वशक्ति प्रचयोऽस्य विश्वम्’ इति शिवसूत्रं च जगत् शिवस्य परिणामः इति समर्थयतः । ’शक्त्या प्रपञ्चसृष्टिः स्यात्’ इति अनुभवसूत्रं परिणामवादम् एव पुष्टीकरोति । तद्यथा,<br> :'''आत्मशक्तिविकासेन शिवो विश्वात्मना स्थितः ।''' ::'''कुटिभावाद्यथा भाति पटः स्वस्य प्रसारणात् ॥'''<ref>सि.शि.परि.२०</ref> ===शक्तिविशिष्टाद्वैतस्य भेदाभेदवादः=== अस्मिन् सिद्धान्ते भेदाऽभेदवादं द्वैताद्वैतवादं च अङ्गीकृतम् अस्ति । अस्मिन् शिवशक्त्योः शिवजीवयोः च भेदाभेदं समर्थितम् अस्ति । तद्यथा,<br> '''एषा शक्तिः शिवा ह्येतच्छक्तिमानुच्यते शिवः ।'''<br> ''':शक्ति शक्तिमितोर्भेदं वदन्ति परमार्थतः ॥'''<br> '''अभेदं चानुपश्यन्ति योगिनस्तत्त्वचिन्तकाः ॥'''<br> शिवशक्त्योः भेदाभेदः पारमार्थिकः ।<br> '''सा ममेच्छा पराशक्तिरवियुक्ता स्वभावजा ।'''<br> '''वह्नेरूष्मेव विज्ञेया रश्मिरूपारवेरिव ॥'''<br> '''सर्वस्य जगतोर्वापि सा शक्तिः कारणात्मिका॥''' *शिवजीवयोः भेदाभेदसमर्थनम्- शिवशक्त्योः भेदाभेदाः स्वाभाविकः तथैव शिवजीवयोः भेदाभेदः पारमार्थिकः भवति । <br> '''यथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः ।'''<br> '''तथाक्षराद्विविधाः साम्यभावाः प्रजायन्ते तत्रचैवापियन्ति ॥'''<ref>मुण्डकोपनिषत्</ref> ===तत्त्वानि=== *शुद्धतत्त्वानि पञ्च- शिवः, शक्तिः, सदाशिवः, ईश्वरः, शुद्धविद्या च *मिश्रतत्त्वानि सप्त - माया, कला, विद्या, रागः, कालः, नियति, पुरुषः च *अशुद्धतत्त्वानि चतुर्विंशति भवन्ति । *पकृति *बुद्धिः,अहङ्कारः, मनः च -अन्तःकरणत्रयम् । *श्रोत्रम्, त्वक्, जिह्वा,नेत्रम्, घ्राणः च - ज्ञानेन्द्रियाणि । *वाक्-पाणि-पाद-पायु-उपस्था च - कर्मेन्द्रियाणि । *शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धः च -पञ्चतन्मात्राणि । *आकाश-वायु-वन्हि-जल-पृथिवी च -पञ्चभूतानि । ===सृष्टिक्रमः=== परशिवब्रह्म षट्त्रिंशत् तत्त्वात्मकतया परिणामो यथा भवति तत् निरूप्यते ।<br> शिवस्य इच्छाशक्त्येः ज्ञानशक्तिः अन्तरङ्गः भवति, क्रियाशक्तिः बहिरङ्गः भवति । [[ब्रह्म]] यदा इच्छाशक्तेः अन्तरङ्गस्य ज्ञानशक्तिं प्रविश्य ’सर्वज्ञोऽहम्’ इति अभिमानं प्राप्नोति तत् ’शिवतत्त्वं’ भवति । एषः एव यदा इच्छाशक्तेः बहिरङ्गस्य क्रियाशक्तिं प्रविश्य ’सर्वकर्ताहम्’ इति अभिमानं प्राप्नोति तत् शक्तितत्त्वं भवति । शक्तितत्त्वं इच्छाशक्तेः अन्तरङ्गज्ञानशक्तिं प्रविश्य ’अहमिदम्’ इति अभिमानं सम्प्राप्य तत् सदाशिवतत्त्वं भवति । इच्छाशक्तेः बहिरङ्गक्रियाशक्तिं प्रविश्य ’अहमिदम्’ इति अभिमानं सम्प्राप्य तत् ईश्वरतत्त्वरूपे परिणमति । पुनः शक्तितत्त्वं सागरतरङ्गन्यायानुसारं अभेदं प्राप्य, ’अहमिदम्’ इत्यत्र अहं इत्यस्य अहङ्कारस्य, इदं नामक प्रपञ्चस्य च अभेदज्ञानं सम्प्राप्य शुद्धविद्यातत्त्वं भवति । शुद्धविद्यातत्त्वं मयूराण्डरसन्यायेन भाविप्रपञ्चस्य निर्माणार्थं कारणीभूते सूक्ष्मपदार्थे अन्योन्याभावरूपभेदबुद्धिं प्राप्य ’मायातत्त्वं’ भवति । कला-अविद्यादि पञ्चतत्त्वानि पुरुषतत्त्वस्य आवरकाः भवन्ति । एतैः आवृतः पुरुषः ’कञ्चुकि’ भवति । परशिवस्य इच्छाशक्तियोगात् आविर्भूतः शिवांशः एव मायाशक्तौ प्रविश्य पुरुषतत्त्वो भवति । अस्य पुरुषतत्त्वस्य ’मायामल’ सम्बन्धात् अज्ञानं प्राप्य जीवः भवति । ===मालावरण=== शिवांशः एव जीवः । अतः जीवस्य शिवे विद्यमनपूर्णत्वम् अज्ञानात् अपगत्य (आवृतो भूत्वा) ’अपूर्णोऽहम्’ इति अनुभवः भवति । तेन ’आणमल’ भवति । सर्वज्ञत्त्वम् अपगत्य ’किञ्चिज्ञोऽहम्’ इति अनुभवं प्राप्य ’मायामल’ भवति । सर्वकर्तृत्वम् अपगत्य ’किञ्चित्कर्ताऽहम्’ इति अनुभवं प्राप्य ’कार्ममल’ आवृतो भवति । पुरुषस्य किञ्चित्कर्तृत्वस्वरूपशक्तिः एव ’कलातत्त्वं’ भवति । किञ्चिज्ञत्वरूपशक्तिः एव अविद्यातत्त्वम्, अपूर्णत्वशक्तिः एव रागतत्त्वम्, अनित्यत्वरूपशक्तिः एव कालतत्त्वम्, अव्यापकशक्तिः एव नियतितत्त्वं च भवति । कार्योन्मुख्यगर्भिता इच्छाशक्तिः स्वगतज्ञानशक्ति क्रियाशक्तिषु च अन्योन्यभावरूपेण भेदबुद्धिप्रधानमायातत्त्वे प्रतिस्फुरति तदा प्रकृतितत्त्वं भवति । प्रकृतितत्त्वमेव सुख-दुःख-मोहानां च कारणीभूतं भवति । सत्वरजस्तमोगुणानां साम्यावस्थां प्राप्य प्रकृतितत्त्वं भवति । एतत् बुद्धिदि अहङ्कारतत्त्वादारभ्य पृथिवीतत्त्व पर्यन्तं विद्यमानानां २३ तत्त्वानां कारणं भवति । चराचरात्मकसृष्टिरचना एवं भवति । एनं क्रमं अभियुक्तोक्तौ एवं प्रतिपादितम् अस्ति,<br> '''शक्त्यण्डमृत्पिण्डमुपाददानो मायाण्डचक्रभ्रमणक्रमेण ।''' :'''मूलाण्डदण्डेन मुहुर्विधत्ते ब्रह्माण्डभाण्डं भगवान् कुलालः ॥ इति ॥''' ===प्रमाणानि=== अस्मिन् सिद्धान्ते त्रीणि प्रमेयानि स्वीकृतानि । [[प्रत्यक्षम्]], [[अनुमानम्]], [[शब्दञ्च|शब्दम्]] प्रमाणानि । एतानि विहाय अर्थापत्तिप्रमाणं स्वीकृतवन्तः इति ज्ञातम् अस्ति । वातूलतन्त्रस्य व्याख्याने गुब्बिमल्लणाचार्यः एनम् अंशं सूचितवान् अस्ति <ref>प्रमाणचतुष्टयाणाम् आगमप्रमाणमेव च ।<br> अतिशयप्रमाणमिति उदाहृतम् ॥ ’वातूलतन्त्रटीका’</ref>। तद्यथा,<br> '''चत्वारि तानि मानानि प्रत्यक्षादीनि हे द्विजाः ।'''<br> :'''प्रत्यक्षमनुमानं च शब्दार्थापत्तिरेव च ॥''' '''संशयादिविनिर्मुक्ताचिच्छक्तिर्मानमुच्यते''' इति । संशयविपरीतज्ञानरहितां ज्ञानशक्तिं प्रत्यक्षमिति उपदिशन्ति । ’अनुमानां दृढव्याप्तौ परोक्षार्थावबोधकम्’ इति अनुमानं निर्दिशन्ति । आगमस्य अर्थं ज्ञातुम् आप्तः कः इति विवृतम् अस्ति । प्रत्यक्षादि प्रमाणैः सुनिश्चितार्थं यः ज्ञापयति सः एव परशिवः परमात्मेति । अस्मिन् परशिवस्य वाक्यानि नाम वेदागमेभ्यः परमप्रामाण्यम् अङ्गीकृतम् अस्ति । [[शिवः]] सर्वज्ञः चेत् दृश्यमानसृष्टिः असर्वज्ञा इति अर्थः भवति<ref>दृश्यमानमसर्वज्ञं कल्पयेत् सोपपादकम् । <br>पशुष्वेव पशुत्वाख्यं सर्वज्ञे शास्त्रतः स्थिते ॥</ref> । एतदेव अर्थापत्तिप्रमाणमिति वदन्ति । एतेषु प्रमाणेषु उक्तेषु आगमस्य प्राधान्यम् अस्ति । ===मोक्षस्वरूपम्=== अस्मिन् सिद्धान्ते परब्रह्मवस्तु लिङ्ग-अङ्गभेदेन विभक्तः अस्ति । ’अङ्ग(म्)’ इतिचेत् जीवात्मा .लिङ्ग(म्) इति चेत् परशिवः अर्थः। लिङ्गम् इति चेत् परशिवः । लिङ्गगतवादशक्तिकला अङ्गे भक्तिरूपेण तिष्ठति । शक्तिभक्त्योः समरसप्राप्तिः एव लिङ्गाङ्गसामरस्यम् इति प्रतिपादयन्ति । एतदैव मोक्षस्वरूपम् अस्मिन् सिद्धान्ते । मोक्षसाधनार्थं षट्स्थलसोपानानि प्रतिपादितानि सन्ति । जीवात्मा परामात्मरूपप्राप्तिः एव एषः साधनामार्गः भवति । अङ्गम् लिङ्गाय यत् अर्पयति सा एव भक्तिः । एषा एव मुक्तिः । मुक्तेः स्वरूपमेव महाघनलिङ्गम् । महाघनलिङ्गमेव अखण्डपरिपूर्णचैतन्यचित्स्वरूपम् । अङ्गस्य सच्चिदानन्दनित्यपरिपूर्णस्थितिः एव मुक्तिः । स्वप्राप्तिः भक्तिः एव स्वलीलानन्दविलासः । अतः वीरशैवसिद्धान्ते मोक्षस्वरूपो नाम सहजम्, शून्यम्, आकाशः(बयलु), निश्यून्यम् इति वर्णयन्ति । अस्मिन् आत्मा स्वलीलानन्दविलासे भवति । स्वलीलानन्दविलासक्रिया एव भक्तिः । स्वलीलानन्दक्रिया नाम ज्ञानम् । अनेन ज्ञायते भक्तिः नाम ज्ञानम् इति । एतदेव क्रियाज्ञानसामरस्यम् इति वर्णयन्ति । एतदेव मोक्षस्वरूपम् । एनां भक्तिं वीरशैवाः पञ्चमपुरुषार्थः इति वर्णयन्ति । मग्गमायिदेवाचार्यः भक्तेः स्वरूपम् एव निरूपितवान् अस्ति । तद्यथा,<br> (कन्नडभाषायां विद्यते पद्यम्)<br> '''भक्तिश्येशिवप्रसादजननीभवनं शिवन प्रसादवा''' <br> :'''भक्तिगे जन्मभूमिविमलाङ्कुर बीजदवोल् परस्परु''' '''व्यक्तमिदिन्तु नोळ्पोडदु ताने निरन्तरमप्प मुक्तिया'''<br> :'''मुक्तिये शुद्धनिष्कळनिजैक्यपदम् ॥''' ===मोक्षोपायः=== अस्मिन् सिद्धान्ते बुध, बन्धकारणम्, [[मोक्षः]], मोक्षोपायश्च चतुर्व्यूहान् प्रतिदितवन्तः । षट्स्थलमार्गः उपासनाप्रधानः सिद्धान्तः तथापि तत्त्वबद्धतया निरूपितम् अस्ति । अस्मिन् षट्स्थलमार्गे वीरशैवाः लिङ्गाङ्गानाम्, जगत्स्वरूपस्य च विषये प्रतिपादितवन्तः सन्ति । षट्स्थलसिद्धान्तदृष्ट्या आणवादिमलत्रयैः जीवः बन्धितः भवति । एषः एव बन्धः इति व्यवहारः अस्मिन् सिद्धान्ते । मलत्रयाणाम् एव बन्धकारणत्वम् अस्ति । जीवस्य लिङ्गाङ्गसामरस्यप्राप्तिः एव मोक्षः । जीवः लिङ्गधारणात्मकशिवदीक्षया मलत्रयैः विमुक्तोभूत्वा षट्स्थलमार्गे गमनमेव मोक्षोपायः । ===शक्तिपातः=== संसारे हेयभावनया अत्मोपरि शिवकृपारूपः ’शक्तिपातः’ भवति । यस्य उपरि शक्तिपातः भवति तस्य मुक्तौ औत्सुक्यं भवति । एवं भवस्थितौ द्वैषः, शिवभक्तेषु, शिवशास्त्रेषु च भक्तिश्रद्धे उत्पत्स्येते । अस्याः प्रक्रियाः एव नाम ’शक्तिपातः’ इति । अविच्छिन् इदृशलक्षणान् गुरुः दृष्ट्वा जीवाय शिवदीक्षां ददाति<ref>शक्तिपातं समालोक्य दीक्षाया योजयेदमुम्, क्रियासारः, १.१४<br> येषां शरीरिणां शक्तिः पतत्येव निवृत्तये ।<br>तेषां तल्लिङ्गम्,औत्सुक्यं मुक्तौ, द्वेषो भवस्थिता ॥<br>भक्तिश्च शिवभक्तेषु, श्रद्धातच्छासके शिवे ।<br> एभिर्लक्ष्यैरविच्छिन्नैः शक्तिपातो महात्मभिः। <br>अनुमेयः सदीक्षैश्च शक्तिपातानुसारतः। <br></ref> । दीक्षायाः विषये एवम् उक्तम्,<br> '''दीयते च शिवज्ञानं क्षीयते पाशबन्धनु ।'''<br> '''यस्मादतः समाख्याता दीक्षेतीयं विचक्षणैः ॥'''<ref>सि.श, ६-११</ref> <br> पाशबन्धं विच्छेद्य शिवज्ञानदानम् एव दीक्षा । ===षट्स्थलसोपान-लिङ्गाङ्गसामरस्यम्=== भक्तोद्धारिका भक्तिः । सा अङ्गम् आश्रित्य श्रद्धा, निष्ठा, अवधान-अनुभव-सामरस्य च प्रभेदान् सम्प्राप्य क्रमशः भक्त-महेश-प्रसादि-प्राणलिङ्गिशरण- एक्यनामेकेषु स्थलेषु अङ्गम् अग्रेसारयित्वा लिङ्गसामरस्यं प्राप्नोति । भक्तादि षट्स्थलानि अवान्तरैः भेदैः ४४ प्रभेदान् प्राप्नुवन्ति । अचारादीनि लिङ्गस्थलानि ५७ स्थलानि भूत्वा एकोत्तरशतस्थलानि (१०१) भवन्ति । पिण्ड्, पिण्डज्ञानादि ज्ञानशून्यान्तेषु एकोत्तरशतेषु स्थलेषु अनुभवानुष्ठाने कृत्वा अङ्गः अन्तिमे नदी समुद्रन्यायानुसारं लिङ्गाङ्गसामरस्यरूपां मुक्तिं प्राप्य अखण्डानन्दम् अनुभवति । अत्र श्रुतिरेव अमुं विषयम् एवं प्रतिपादयति,<br> '''यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रे अस्तङ्गच्छन्ति नामरूपे विहाय ।'''<br> :'''तथा विद्यान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परम्पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥''' मुक्तिसाधनार्थं अष्टावरणनि, पञ्चाचाराः च अस्मिन् सिद्धान्ते उक्ताः सन्ति । वीरशैवानाम् सिद्धान्ते अष्टावरणमेव अङ्गम्, पञ्चाचाराः एव प्राणम् , षट्स्थलमेव आत्मा भवति । अनुभवोक्तिः एवं वर्णयति,<br> '''अष्टावरणविज्ञानी पञ्चाचारपरायणः ।'''<br> :'''वैदिकं कर्म कुर्वीत ज्ञानैकफलसाधनम् ॥''' इति ॥<ref>क्रियासारः, ३,२६४</ref> ==अधाराः== <references/> ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://www.lingayatreligion.com '''Lingayat Religion'''] * [http://www.lingayatsite.com '''ಲಿಂಗಾಯತ ಧರ್ಮ'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031061026/http://www.lingayatsite.com/ |date=2013-10-31 }} * [http://www.lingayathism.net Lingayatism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160430195453/http://lingayathism.net/ |date=2016-04-30 }} * [http://www.vishwagurubasavanna.com Vishwaguru Basavanna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190216033655/http://www.vishwagurubasavanna.com/ |date=2019-02-16 }} * [http://www.virashaiva.com Veerashaivism – A vibrant Faith] * [https://web.archive.org/web/20130611085052/http://www.shivayoga.net/ishta-linga/what-is-ishta-linga/ What is Ishtalinga?] [[वर्गः:शक्तिविशिष्टाद्वैतवेदान्तः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] 4bkzbp9giiy45k1w7k585uhm0kue34y तिब्बतीलिपिः 0 27652 502274 500856 2026-11-17T01:18:34Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502274 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system |name=तिब्बतीलिपिः |type=[[अबुगिडा]] |time=क्रैस्तवीय ६५०–वर्तमानकालः |languages=[[तिब्बतीभाषा|तिब्बती]]<br>[[भुटानीभाषा|भुटानी]]<br>[[लादाखीभाषा|लादाखी]]<br>[[सिक्किमीभाषा|सिक्किमी]]<br>बाल्टी<br>[[तमाङ्गभाषा|तमाङ्ग]]<br>[[शेरपाभाषा|शेरपा]]<br>साङ्गलाभाषा<br>गुरुङ्गभाषा |fam1=[[प्रोटो-सिनेटिक् वर्णाः]] |fam2=[[ध्वन्यात्मकवर्णाः]] |fam3=[[अरमाइक् लिपिः]] |fam4=[[ब्राह्मीलिपिः]] |fam5=[[गुप्तलिपिः]] |fam6=[[सिद्धमातृकालिपिः|सिद्धम्]] |children=[[लिम्बुलिपिः]]<br />[[लेप्चालिपिः]]<br />फागस्पालिपिः |unicode=[http://www.unicode.org/charts/PDF/U0F00.pdf U+0F00&ndash;U+0FFF] |iso15924=Tibt |sample=Tibetan Varnamala.png |imagesize= }} '''तिब्बतीलिपिः''' [[अबुगिडा]] लेखनपद्धतेः एका लिपिः । [[भारतीयलिपयः|भारतीयलिपिः]] [[ब्राह्मीलिपिः|ब्राह्मीलिपितः]] अस्याः लिपेरुत्पत्तिः । मुख्यरूपेण तिब्बतीभाषया लेखनार्थम् इयं लिपिः तिब्बतीजनैः उपयुज्यते । परन्तु भुटानी-सिक्क्मी-लदाखी भाषास्वपि एषा लिपिः व्यवहृता भवति । अस्याः लिपेः मुद्रितरूपं ''युचेन्'' इति नाम्ना उच्यते ({{bo|w=dbu-can|t=དབུ་ཅན་</span>|lang=yes}}; "मात्रा सहित") तथा वक्रहस्तलिखितरूपस्य नाम ''उमे'' इति ({{bo|w=dbu-med|t=དབུ་མེད་|lang=yes}}; "मात्रा रहित")। तिब्बतीयसंस्कृते वाहिका लिपिरियं तिब्बतदेशान्तरेष्वपि प्रचारिता आसीत् यथा- [[भुटान्-देशः]], [[नेपालदेशः|नेपालदेशः]], [[भारतम्|भारतदेशः]], [[पाकिस्थानम्|पाकिस्थानदेशः]] इत्यादि<ref>Chamberlain 2008</ref>। [[लिम्बुलिपिः|लिम्बु]]-[[लेप्चालिपिः|लेप्चालिपयोः]] जननी एषा तिब्बतीलिपिः<ref name="daniels">Daniels, Peter T. and William Bright. ''The World’s Writing Systems''. New York: Oxford University Press, 1996.</ref> । साम्प्रतिककाले तिब्बतीलिपेः रोमन्-लिप्यन्तरीकरणं बहुधाप्रकारेण कृतमस्ति <ref>अधिकवचनाय अनुशीलयतु [http://www.eki.ee/wgrs/rom1_bo.pdf] [http://www.eki.ee/wgrs/rom2_dz.pdf]</ref> । ==इतिहासः== प्रायः क्रैस्तवीयसप्तमशताब्द्यी तिब्बतीलिपेः आविर्भावकालः । ऐतिहासिककथायं वर्णितमस्ति यत्, 'थोन्मि-सम्भोता' इति एकः राजाधिकारी लेखनशैलीं शिक्षणार्थं राज्ञैः प्रषितमासीत् (५६९-६४९)। तस्य प्रत्यागमनस्य अनन्तरं वर्णमाला तत्र रचिताऽसीत् । प्रारम्भिकस्तरे वर्णानाम् आकारः [[भारतीयलिपयः|भारतीयलिपि]]सदृशः आसीत् <ref>Which specific Indic script inspired the Tibetan alphabet remains controversial. Recent study suggests Tibetan script was based on an adaption from Khotan of the Indian Brahmi and Gupta scripts taught to Thonmi Sambhota in Kashmir (Berzin, Alexander. ''A Survey of Tibetan History - Reading Notes Taken by Alexander Berzin from Tsepon, W. D. Shakabpa, Tibet: A Political History. New Haven, Yale University Press, 1967: http://www.berzinarchives.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/survey_tibetan_history/chapter_1.html).</ref>। तिब्बतीलिपेः परिवर्तनस्य धारात्रयम् वर्तन्ते । तेषु प्रमुखधारा बौद्धपुस्तकानां सङ्कलनमासीत् (नवमशताब्द्यायाः प्रथमभागः) । लिपेः स्तरपरिवर्तनं नासीत् तदा किन्तु कथ्यभाषायां परिवर्तितासीत् । यथा संयुक्तोच्चारणस्य लोपः । ==विवरणम्== तिब्बतीलिपेः वर्णमालायां त्रिंशतव्यञ्जनवर्णाः सन्ति <ref name="daniels" />। {| cellpadding="8" style="font-size: large" |- |ཀ <small>क {{IPA|/ká/}}</small> ||ཁ <small>ख {{IPA|/kʰá/}}</small> ||ག <small>ग {{IPA|/kà, kʰà/}}</small> ||ང <small>ङ {{IPA|/ŋà/}}</small> |- |ཨོཾ<small>ॐ {{IPA|/tʃá/}}</small> ||ཆ <small>च {{IPA|/tʃʰá/}}</small> ||ཇ <small>ज {{IPA|/tʃà/}}</small> ||ཉ <small>ञ {{IPA|/ɲà/}}</small> |- |ཏ <small>त {{IPA|/tá/}}</small> ||ཐ <small>थ {{IPA|/tʰá/}}</small> ||ད <small>द {{IPA|/tà, tʰà/}}</small> ||ན <small>न {{IPA|/nà/}}</small> |- |པ <small>प {{IPA|/pá/}}</small> ||ཕ <small>फ {{IPA|/pʰá/}}</small> ||བ <small>ब {{IPA|/pà, pʰà/}}</small> ||མ <small>म {{IPA|/mà/}}</small> |- |ཙ <small>tsa {{IPA|/tsá/}}</small> ||ཚ <small>tsha {{IPA|/tsʰá/}}</small> ||ཛ <small>dza {{IPA|/tsà/}}</small> ||ཝ <small>wa {{IPA|/wà/}}</small> <small>(वस्तुतः वर्नमालायाः अंशः न)<ref>[[Old Tibetan]] had no letter w, which was instead a digraph for 'w.</ref></small> |- |ཞ <small>zha {{IPA|/ʃà/}}<ref name="ReferenceA">In the case of zh and sh the h signifies [[palatalization]].</ref></small> ||ཟ <small>za {{IPA|/sà/}}</small> ||འ <small>'a {{IPA|/hà/}}<ref>The ''h'' or [[apostrophe]] (’) usually signifies [[aspiration (phonetics)|aspiration]].</ref></small> |- |ཡ <small>य {{IPA|/jà/}}</small> ||ར <small>र {{IPA|/rà/}}</small> ||ལ <small>ल {{IPA|/là/}}</small> |- |ཤ <small>श {{IPA|/ʃá/}}<ref name="ReferenceA"/></small>||ས <small>स {{IPA|/sá/}}</small> ||ཧ <small>ह {{IPA|/há/}}<ref>The single letter h represents a voiceless glottal fricative.</ref></small> |- |ཨ <small>a {{IPA|/á/}}</small> |} [[Image:Tibetan script.svg|left|small|500px|तिब्बती व्यञ्जनवर्णाः]] [[Image:Om Mani Padme Hum.jpg|left|thumb|250px|<div style="line-height:1.7em">(मध्यतः) तिब्बतीयबौद्धधर्मस्य मूलमन्त्रम् ''ॐ मणि पद्मे ॐ'' ({{IAST|Oṃ Maṇi Padme Hūṃ}}) ({{bo|w=oMmanipad+mehU~M|t=ༀམཎིཔདྨེཧཱུྃ|lang=yes}}) (वामतः मध्यपर्यन्तम्) ''ॐ वज्रसत्त्व ॐ'' ({{IAST|"Oṃ Vajrasattva Hūm"}}) ({{bo|w=oM badzrasatwa hUM |t=ༀབཛྲསཏྭཧཱུཾ|lang=yes}}),</div>]] इतर[[भारतीयलिपयः|भारतीयलिपिसदृशः]] तिब्बतीयव्यञ्जनवर्णाः स्वरयोजिताः भवन्ति । अस्याः लिपेर्वैशिष्ट्यम् यत् वर्णाः मूलरूपेण वा भिन्नथाऽपि लेखितुं शक्याः । तथा विशेषवर्णाः, उपवर्णाः सन्ति । ===स्वरवर्णाः=== {| class="wikitable" style="font-size: large; line-height:150%" |-align=center style="font-size:small" ![[देवनागरी]] !ऐ ए एस् टि !तीब्बती !Dependent vowel signs | rowspan="10" width="50px" |&nbsp; ! [[देवनागरी]] !ऐ ए एस् टि !तीब्बती !स्वरचिह्नानि |-align=center |अ||{{IAST|a}}||{{bo-textonly|ཨ}}||&nbsp;||औ||{{IAST|au}}||{{bo-textonly|ཨཽ}}||{{bo-textonly|&#xf7d;}} |-align=center ||आ||{{IAST|ā}}||{{bo-textonly|ཨཱ}}||{{bo-textonly|&#xf71;}}||ऋ||{{IAST|ṛ}}||{{bo-textonly|རྀ}}||{{bo-textonly|&#xf76;}} |-align=center ||इ||{{IAST|i}}||{{bo-textonly|ཨི}}||{{bo-textonly|&#xf72;}}||ॠ||{{IAST|ṝ}}||{{bo-textonly|རཱྀ}}||{{bo-textonly|&#xf77;}} |-align=center ||ई||{{IAST|ī}}||{{bo-textonly|ཨཱི}}||{{bo-textonly|&#xf73;}}||ऌ||{{IAST|ḷ}}||{{bo-textonly|ལྀ}}||{{bo-textonly|&#xf78;}} |-align=center ||उ||{{IAST|u}}||{{bo-textonly|ཨུ}}||{{bo-textonly|&#xf74;}}||ॡ||{{IAST|ḹ}}||{{bo-textonly|ལཱྀ}}||{{bo-textonly|&#xf79;}} |-align=center ||ऊ|||{{IAST|ū}}||{{bo-textonly|ཨཱུ}}||{{bo-textonly|&#xf75;}}||अं||rowspan="2"|{{IAST|aṃ}}||{{bo-textonly|ཨཾ}}||{{bo-textonly|&#xf7e;}} |-align=center ||ए||{{IAST|e}}||{{bo-textonly|ཨེ}}||{{bo-textonly|&#xf7a;}}||अँ||{{bo-textonly|ཨྃ}}||{{bo-textonly|&#xf83;}} |-align=center ||ऐ||{{IAST|ai}}||{{bo-textonly|ཨཻ}}||{{bo-textonly|&#xf7b;}}||अः||{{IAST|aḥ}}||{{bo-textonly|ཨཿ}}||{{bo-textonly|&#xf7f;}} |-align=center ||ओ||{{IAST|o}}||{{bo-textonly|ཨོ}}||{{bo-textonly|&#xf7c;}}|| colspan="4" |&nbsp; |} ===व्यञ्जनवर्णाः=== {| class="wikitable" style="font-size:large; line-height:150%;" |-align=center style="font-size:small" ! width="100px" |[[देवनागरी]] ! width="100px" |ऐ ए एस् टि ! width="100px" |तीब्बती | rowspan="18" width="50px" |&nbsp; ! width="100px" |[[देवनागरी]] ! width="100px" |ऐ ए एस् टि ! width="100px" |तीब्बती |-align=center ||क||{{IAST|ka}}||{{bo-textonly|ཀ}}||द||{{IAST|da}}||{{bo-textonly|ད}} |-align=center ||ख||{{IAST|kha}}||{{bo-textonly|ཁ}}||ध||{{IAST|dha}}||{{bo-textonly|དྷ}} |-align=center ||ग||{{IAST|ga}}||{{bo-textonly|ག}}||न||{{IAST|na}}||{{bo-textonly|ན}} |-align=center ||घ||{{IAST|gha}}||{{bo-textonly|གྷ}}||प||{{IAST|pa}}||{{bo-textonly|པ}} |-align=center ||ङ||{{IAST|ṅa}}||{{bo-textonly|ང}}||फ||{{IAST|pha}}||{{bo-textonly|ཕ}} |-align=center ||च||{{IAST|ca}}||{{bo-textonly|ཙ}}||ब||{{IAST|ba}}||{{bo-textonly|བ}} |-align=center ||छ||{{IAST|cha}}||{{bo-textonly|ཚ}}||भ||{{IAST|bha}}||{{bo-textonly|བྷ}} |-align=center ||ज||{{IAST|ja}}||{{bo-textonly|ཛ}}||म||{{IAST|ma}}||{{bo-textonly|མ}} |-align=center ||झ||{{IAST|jha}}||{{bo-textonly|ཛྷ}}||य||{{IAST|ya}}||{{bo-textonly|ཡ}} |-align=center ||ञ||{{IAST|ña}}||{{bo-textonly|ཉ}}||र||{{IAST|ra}}||{{bo-textonly|ར}} |-align=center ||ट||{{IAST|ṭa}}||{{bo-textonly|ཊ}}||ल||{{IAST|la}}||{{bo-textonly|ལ}} |-align=center ||ठ||{{IAST|ṭha}}||{{bo-textonly|ཋ}}||व||{{IAST|va}}||{{bo-textonly|ཝ}} |-align=center ||ड||{{IAST|ḍa}}||{{bo-textonly|ཌ}}||श||{{IAST|śa}}||{{bo-textonly|ཤ}} |-align=center ||ढ||{{IAST|ḍha}}||{{bo-textonly|ཌྷ}}||ष||{{IAST|ṣa}}||{{bo-textonly|ཥ}} |-align=center ||ण||{{IAST|ṇa}}||{{bo-textonly|ཎ}}||स||{{IAST|sa}}||{{bo-textonly|ས}} |-align=center ||त||{{IAST|ta}}||{{bo-textonly|ཏ}}||ह||{{IAST|ha}}||{{bo-textonly|ཧ}} |-align=center ||थ||{{IAST|tha}}||{{bo-textonly|ཐ}}||क्ष||{{IAST|kṣa}}||{{bo-textonly|ཀྵ}} |} देवनागरी वर्णमालायां मूर्धन्यवर्णाः 'ट ठ ड ण ष' ({{Unicode|ṭa}}, {{Unicode|ṭha}}, {{Unicode|ḍa}}, {{Unicode|ṇa}}, {{Unicode|ṣa}}) तिब्बतीलिप्यां तालव्यवर्णैः द्योत्यन्ते 'त थ द ध न श'{{bo-textonly|ཏ ཐ ད ན ཤ}} (ta, tha, da, na, sha)। तालव्यवर्णानां तिब्बतीय-अनुवादस्य प्राचीननियमानुसारं 'च छ ज झ' (ca cha ja jha) {{bo-textonly|ཙ ཚ ཛ ཛྷ}} (tsa tsha dza dzha), वर्णैः परिवर्तते । परन्तु वर्तमानकाले {{bo-textonly|ཅ ཆ ཇ ཇྷ}} (ca cha ja jha) प्रयोगोऽपि दृश्यते । ==यूनिकोड संस्करणम्== यूनिकोड प्रथमसंस्करणेषु लिपिषु तिब्बती लिपिः एका (१९९१), यूनिकोडसूचिः U+1000&ndash;U+104F। यद्यपि १९९३ संवत्सरे सम्स्करणं १.१ परिवर्तितासीत् । तिब्बतीलिपिः पुनर्संयोजनम् १९९६ तमे सम्वत्सरे जुलै मासे अभवत् (यूनिकोड संस्करणम् २.०) । यूनिकोडसूच्यां तिब्बतीलिपिः U+0F00&ndash;U+0FFF मध्ये अस्ति । अत्र वर्णाः, संख्याः एवं उच्चारणचिह्नानि, धार्मिकग्रन्थेषु विद्यमानाः विशेषचिह्नानि च सन्ति । {{Unicode chart Tibetan}} ==लिप्यन्तरीकरणम्== बह्वनुवादकतन्त्राणि तथा तिब्बतीलिप्यन्तीकरणतन्त्राणि वर्तमानकाले उपलभ्यन्ते । तेषु अधिकव्यवहृतम् तन्त्रमस्ति '''वैली लिप्यन्तरीकरणविधिः''' (Wylie transliteration)। ==टिप्पणी== {{Reflist|2}} ==उद्धरणानि== *Asher, R. E. ed. ''The Encyclopedia of Language and Linguistics''. Tarrytown, NY: Pergamon Press, 1994. 10 vol. *Beyer, Stephan V. (1993). ''The Classical Tibetan Language''. Reprinted by Delhi: Sri Satguru. *Chamberlain, Bradford Lynn. 2008. Script Selection for Tibetan-related Languages in Multiscriptal Environments. ''International Journal of the Sociology of Language'' 192:117–132. *Csoma de Kőrös, Alexander. (1983). ''A Grammar of the Tibetan Language''. Reprinted by Delhi: Sri Satguru. *Csoma de Kőrös, Alexander (1980–1982). ''Sanskrit-Tibetan-English Vocabulary''. 2 vols. Reprinted by Delhi: Sri Satguru. *Daniels, Peter T. and William Bright. ''The World’s Writing Systems''. New York: Oxford University Press, 1996. *Das, Sarat Chandra: “The Sacred and Ornamental Characters of Tibet”. ''Journal of the Asiatic Society of Bengal'', vol. 57 (1888), pp.&nbsp;41–48 and 9 plates. *Das, Sarat Chandra. (1996). ''An Introduction to the Grammar of the Tibetan Language''. Reprinted by Delhi: Motilal Banarsidass. *Jacques, Guillaume 2012. [http://www.academia.edu/2322359/A_new_transcription_system_for_Old_and_Classical_Tibetan A new transcription system for Old and Classical Tibetan], Linguistics of the Tibeto-Burman Area, 35.3:89-96. *Jäschke, Heinrich August. (1989). ''Tibetan Grammar''. Corrected by Sunil Gupta. Reprinted by Delhi: Sri Satguru. ==बाह्यजालस्थानानि== * [http://sites.google.com/site/chrisfynn2/home/tibetanscriptfonts/howtowritethetibetanscript Tibetan Calligraphy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130128174741/https://sites.google.com/site/chrisfynn2/home/tibetanscriptfonts/howtowritethetibetanscript |date=2013-01-28 }}—how to write the Tibetan script. * [http://www.archive.org/details/LearningToWriteTibetan Learning to Write Tibetan] by Don-grub{{Clarify|date=May 2012}} ([http://www.archive.org/download/LearningToWriteTibetan/AllPdfLearningToWriteTibetan.pdf PDF] 14 MB / [http://www.archive.org/stream/LearningToWriteTibetan/AllPdfLearningToWriteTibetan.djvu DjVu] 6.11 MB) * [http://www.unicode.org/charts/PDF/U0F00.pdf Unicode area U0F00-U0FFF, Tibetan script (162KB)] * [http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/26a34146-33a6-48ce-001e-f16ce7908a6a/encoding%20model%20of%20the%20tibetan%20script%20in%20the%20ucs.html Encoding Model of the Tibetan Script in the UCS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110005635/http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/26a34146-33a6-48ce-001e-f16ce7908a6a/encoding%20model%20of%20the%20tibetan%20script%20in%20the%20ucs.html |date=2020-11-10 }} *[http://sites.google.com/site/chrisfynn2/tibetanscriptintheucs An index of documents related to the encoding of Tibetan in the Unicode / ISO 10646 standards]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20100217134634/http://sites.google.com/site/chrisfynn2/jomolhari Jomolhari Font]—Unicode compatible. [http://www.thdl.org/tools/fonts/tibfonts.php Download] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011190640/http://www.thdl.org/tools/fonts/tibfonts.php |date=2008-10-11 }} * [http://www.digitaltibetan.org/index.php/Tibetan_Fonts Overview of Tibetan Unicode fonts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201221134631/http://www.digitaltibetan.org/index.php/Tibetan_Fonts |date=2020-12-21 }} * [https://web.archive.org/web/20120322183122/http://www.tashimannox.com/index.php/tibetan-calligraphy/about-the-artist/scripts-and-conservation Tibetan scripts and conservation] by Tashi Mannox * [http://www.nitartha.org/downloads.html#FontFiles 2 fonts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201182655/http://www.nitartha.org/downloads.html#FontFiles |date=2009-02-01 }}—not Unicode compatible. * [https://web.archive.org/web/20080924183911/http://babel.uoregon.edu/Yamada/fonts/tibetan.html 2 fonts]: 1 Macintosh, not Unicode compatible. * [http://www.tibetan-calligraphy.com/index.php?option=com_content&view=article&id=12&Itemid=3 Origins of Tibetan Calligraphy]: History and guide to Tibetan script. * [http://www.omniglot.com/writing/tibetan.htm Omniglot's Guide to the Tibetan writing system] * [http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/26a34146-33a6-48ce-001e-f16ce7908a6a/home.html Tibetan Scripts, Fonts & Related Issues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110005635/http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/26a34146-33a6-48ce-001e-f16ce7908a6a/home.html |date=2020-11-10 }}—[[THDL]] articles on Unicode font issues; free cross-platform OpenType fonts—Unicode compatible. * [https://web.archive.org/web/20100311084009/http://sites.google.com/site/chrisfynn2/thetibetanwritingsystem Elements of the Tibetan writing system]. * [http://www.kuro5hin.org/story/2004/2/5/01839/12103 Introduction to Tibetan Orthography], at [[Kuro5hin]] * [http://savannah.nongnu.org/projects/free-tibetan/ Free Tibetan Fonts Project] * [http://www.ancientscripts.com/tibetan.html Ancient Scripts: Tibetan] * [http://www.daicing.com/manchu/index.php?page=tibetan-dao-daicing-keyboard Daicing Alphabet of Tibetan Transliteration (DAO) & Daicing Tibetan Keyboard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806235539/http://www.daicing.com/manchu/index.php?page=tibetan-dao-daicing-keyboard |date=2010-08-06 }} {{list of writing systems}} [[वर्गः:लिपयः]] ji6utanolzmlnqjsqqgefv47ql5nf55 सि एन् आर् राव 0 28167 502322 390670 2026-11-17T05:22:32Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502322 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name =सि एन् आर् राव् |image =Chintamani Nagesa Ramachandra Rao - Kolkata 2004-12-17 03649 Cropped.jpg |image_size = 220px |birth_date = {{Birth date and age|1934|06|30|df=yes}} |birth_place = [[बैंगलोर]], मैसूर राज्य (वर्त्तमान में [[कर्णाटक]]) |residence = भारत |nationality = [[भारतीय]] |field = [[रसायन शास्त्र]] |alma_mater = [[बनारस हिंदू विश्वविद्यालय]]<br />[[पर्ड्यू विश्वविद्यालय]] |work_institution = [[भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन]]<br />[[आईआईटी कानपुर]]<br />[[भारतीय विज्ञान संस्थान]]<br />[[ऑक्सफ़र्ड विश्वविद्यालय]]<br />[[कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय]]<br />[[कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय, सांता बारबरा]]<br />जवाहरलाल नेहरु उन्नत वैज्ञानिक अनुसंधान केन्द्र |doctoral_advisor = |known_for = [[ठोस अवस्था भौतिकी|घन-अवस्था रसायन शास्त्र]]<br />[[पदार्थ विज्ञान]] |prizes = {{nowrap|ह्युजेस मेडल (2000)<br>भारत-विज्ञानपुरस्कारः (2004)<br>([[रॉयल सोसायटी|ऍफ़आरएस]])(1984)<br>अब्दुस सलाम पदक (2008)<br>डैन डेविड पुरस्कार (2005)<br>[[लीजन ऑफ़ ऑनर]] (2005)<br>[[पद्मश्री-पुरस्कारः]]<br>[[पद्मविभूषण]]}} (2013)<br>[[भारतरत्नम्]] (2013) |religion = [[हिन्दु]] |footnotes = }} '''चिन्तामणि नागेश रामचन्द्ररावः''' (C. N. R. Rao) (जननम् जून् ३०, १९३४) कश्चन प्रसिद्धः [[भारतम्|भारतीयविज्ञानी]] । [[रसतन्त्रम्|रसायनशास्त्रे]] सः बहुकृतपरिश्रमः । अद्यत्वे सः भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः वैज्ञानिकमार्गदर्शनसमित्याः प्रमुखः । डा राववर्येण ६० विश्वविद्यालयेभ्यः गौरवडाक्टर्रेट्-उपाधिः प्राप्ता अस्ति । तेन १५०० शोधपत्राणि, ४५ वैज्ञानिकपुस्तकानि च लिखितानि विद्यन्ते <ref>{{cite web | url=http://blogs.rsc.org/jm/2012/07/20/author-profile-c-n-r-rao/ | title=Author Profile: C. N. R. Rao | date=20 July 2012 | accessdate=27 अप्रैल 2014 | author=Johnson R | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130527165038/http://blogs.rsc.org/jm/2012/07/20/author-profile-c-n-r-rao/ | archivedate=27 May 2013 | deadurl=yes}}</ref>। नवेम्बर्मासस्य १६ दिनाङ्के भारतसर्कारेण निर्णीतमस्ति यत् भारतस्य अत्युच्चप्रशस्त्या भारतरत्नेन राववर्यः सम्माननीयः इति । [[भारतरत्नम्|भारतरत्नं]] प्राप्तवत्सु विज्ञानिषु अयं तृतीयः वर्तते । अन्यौ [[चन्द्रशेखर वेङ्कटरामन्|सि वि रामन्वर्यः]] [[ए पि जे अब्दुल् कलाम्|ए पि जे अब्दुलकलामवर्यश्च]] । ==जन्म, परिवारश्च== डॉ. “चिन्तामणि नागेश रामचन्द्र राव” इत्याख्यस्य जन्म ई. स. १९३४ तमस्य वर्षस्य जून-मासस्य ३० तमे (३० जून १९३४) दिनाङ्के कर्णाटक-राज्यस्य बेङ्गळूरु-नगरे अभवत् <ref>हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. - ३८०</ref>। चिन्तामणेः पितुः नाम “हनुमन्त नागेश राव” इति आसीत् । तस्य मातुः नाम “नागम्मा नागेश राव” इति । चिन्तामणिः एकाकी एव आसीत् । यतः तस्य न कोऽपि भ्राता, न काऽपि भगिनी च । तस्य मातृपितृभ्यां गृहस्य शैक्षणिकवातावरणं निर्मितम् आसीत् । तस्य पित्रा चिन्तामणिम् आङ्ग्ल-भाषा पाठिता, मात्रा च हिन्दुसाहित्यं च पाठितम् । ==शिक्षणम्== चिन्तामणेः माता गणिते, हिन्दुसाहित्ये च कुशली आसीत् । अतः गृहे एव मात्रा चिन्तमणिः पाठिता । प्राथमिकशिक्षणं चिन्तामणिना गृहे एव प्राप्तम् आसीत् । अनन्तरम् ई. स. १९४० तमे वर्षे षड्वर्षस्य वयसि सः माध्यमिकविद्यालयं प्रविष्टवान् । सः कक्षायां लघुत्तमः बालकः आसीत् । तथापि सः सहपाठिभ्यः गणितम्, आङ्ग्ल-भाषां च पाठयति स्म । ई. स. १९४४ तमे वर्षे एव सः सप्तमकक्षां उत्तीर्णं कृतवान् । सः दशवर्षीयः आसित्, तदा तस्य पितृणा सः पञ्चविंशतिपैसैः पुरस्कृतः । तेन बसवनगुण्डी-नगरस्य आचार्यपाठशाला प्रविष्टा । तत्र रसायनशास्त्रे तस्य अभिरूचिः अभवत् । तस्य पिता मातृभाषायाः प्रोत्साहनाय चिन्तामणिं कन्नड-माध्यमेन पाठयितुम् इच्छति स्म । किन्तु तस्य गृहे एव आङ्ग्लभाषायां सम्भाषणं क्रियते स्म । ई. स. १९४७ तमे वर्षे चिन्तामणेः प्रथमश्रेण्यां माध्यमिकविद्यालयस्य अध्ययनं समाप्तं जातम् आसीत् । अनन्तरं सः बेङ्गळूरु-नगरस्य केन्द्रियमहाविद्यालये विज्ञानविषये स्नातककक्षाम् अधीतवान् । तत्र तस्य सञ्चारकौशल्यस्य विकासः अभवत् । तेन तत्र संस्कृतभाषा अपि पठिता । ई. स. १९५१ तमे वर्षे सः मैसूर-विश्वविद्यालयात् प्रथमश्रेण्यां स्नातकपद्वीं प्रापत् । तस्मिन् समये सः सप्तदशवर्षदेशीयः एव आसीत् <ref>हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. - ३८०</ref>। अनन्तरं भारतीयविज्ञानसंस्थायां पदविकां (Diploma), रसायनमहाविद्यालये स्नातकोत्तरपदवीं वा प्राप्तुं चिन्तामणिना चिन्तितम् आसीत् । किन्तु केनचित् शिक्षकेन बनारसहिन्दुविश्वविद्यालयं प्रवेष्टुं चिन्तामणिः प्रेरितः । वर्षद्वयानन्तरं तेन बनारसहिन्दुविश्वविद्यालयात् रसायनशास्त्रे स्नातकोत्तरपदवी प्राप्ता । ई. स. १९५३ तमे वर्षे तस्मै खडगपुर-नगरस्य भारतीयप्रौद्योगिकसंस्थाने विद्यावारिध्युपाधये छात्रवृत्तिः प्रदत्ता । “एम् आई टी”, “पेन् स्टेट्”, “कोलम्बिया” “पर्ड्यू” इत्यादिभ्यः वैदेशिकविश्वविद्यालयैः अपि तस्य कृते वित्तीयसाहाय्यार्थं प्रस्तावः प्रस्थापितः । तदा चिन्तामणिना पर्ड्यू-विश्वविद्यालयस्य प्रस्तावः स्वीकृतः । ई. स. १९५४ तमे वर्षे आग्रा-विश्वविद्यालयस्य पत्रिकायां तस्य प्रथमं संशोधनपत्रं प्रकाशितम् । ई. स. १९५८ तमे वर्षे द्विवर्षोत्तरनवमासेषु (Two years and nine months) चतुर्विंशतिवर्षस्य वयसि तेन विद्यावारिधिः समाप्ता । ==विवाहः== ई. स. १९५० तमवर्षे इन्दुमत्या सह चिन्तामणेः विवाहः अभवत् । तस्य एकः पुत्रः, एका पुत्री च अस्ति । सञ्जयः, सुचित्रा च । सञ्जयः बेङ्गळूरु-नगरस्य विद्यालये विज्ञानविकासाय कार्यरतः अस्ति । सुचित्रा “के. एम्. गणेश” इत्याख्येन सह विवाहम् अकरोत् । “के एम् गणेश” इत्याख्यः महाराष्ट्र-राज्यस्य पुणे-नगरस्थस्य “भारतीयविज्ञानशिक्षणानुसन्धानकेन्द्रस्य” (Indian Institute of Science Education and Research (IISER)) निर्देशकः अस्ति । चिन्तामणिना उन्नतविज्ञानं न रोचते । सङ्गणकस्य अपि उपयोगं न करोति । तस्य उत्पीठिकायां सङ्गणकः अपि न भवति । सः कदापि विसन्देशं न पश्यति । अन्ये जनाः तस्य विसन्देशं पश्यन्ति । चिन्तामणिः जङ्गदूरभाषस्य अपि उपयोगं न करोति । चिन्तामणिः केवलं पत्न्या सह वार्तालापं कर्तुं एव जङ्गमदूरभाषस्य उपयोगं करोति । ==विज्ञानक्षेत्रे योगदानम्== विश्वस्य प्रमुखैः वैज्ञानिकसंस्थाभिः रसायनशास्त्रक्षेत्रे चिन्तामणिः उत्कृष्टः मन्यते । गतपञ्चाशत्वर्षेषु तेन घनावस्थासम्बद्धानि, द्रव्यरसायनशास्त्रसम्बद्धानि च पञ्चचत्वारिंशत् पुस्तकानि च लिखितानि । एतयोः विषययोः तस्य चतुर्दशशतधिकानि संशोधनपत्राणि अपि प्रकाशितानि सन्ति । ये वैज्ञानिकाः तेन सह कार्यं कुर्वन्ति स्म, ते सर्वे निवृत्ताः अभवन् । किन्तु चिन्तामणिः एकाशीतिवर्षस्य वयसि अपि सक्रियः अस्ति । साम्प्रतं सः प्रधानमन्त्रिणः वैज्ञानिकमन्त्रदातृत्वेन परिषदि अध्यक्षपदे सेवारतः अस्ति । सः घनावस्थायै, द्रव्यरसायनाय च जगति प्रसिद्धः अस्ति । पदार्थानां गुण-आणविकसंरचनायोः मध्ये मूलभूतावगमनाय तस्य महद्योगदानम् अस्ति । ==नीतिनिर्मातृत्वेन चिन्तामणिः== विज्ञानक्षेत्रे भारतस्य नीतीः निर्माणाय चिन्तामणेः महत्त्वपूर्णं योगदानम् अस्ति । सः भारतस्य भूतपूर्वस्य प्रधानमन्त्रिणः इन्दिरागान्धिनः वैज्ञानिकमन्त्रदातृपरिषदः सदस्यः अपि आसीत् । तदनन्तरं सः राजीवगान्धिः, एच् डी देवगोडा, इन्द्रकुमार गुजराल इत्यादीनां प्रधानमन्त्रिकार्यकाले अपि परिषदः अध्यक्षत्वेन कार्याणि कृतानि आसन् <ref>हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. - ३८१</ref> । ==वृत्तिजीवनम्== ई. स. १९६३ तः १९७६ तमवर्षपर्यन्तं चिन्तामणिना कानपुर-नगरस्य भारतीयप्रौद्योगिकसंस्थाने रसायनशास्त्रविभागे स्थिरपदं प्राप्तम् । अस्याम् समयावधौ ई. स. १९६४ तमे वर्षे भारतीयविज्ञानसंस्थया सः सदस्यत्वेन अपि निर्वाचितः जातः आसीत् । ई. स. १९७६ तमे वर्षे सः भारतीयविज्ञानसंस्थाने घनावस्थायाः, संरचनात्मकस्य रसायनशास्त्रस्य च घटकं स्थापयितुं प्रत्यागतवान् । अनन्तरम् ई. स. १९८४ तः १९९४ तमवर्षपर्यन्तं चिन्तमणिः भारतीयविज्ञानसंस्थानस्य निर्देशकत्वेन आसीत् । सम्पूर्णे वृत्तिकाले पर्ड्यु-विश्वविद्यालये, कैम्ब्रिज्-विश्वविद्यालये केलिफॉर्निया-विश्वविद्यालये, ऑक्स्फॉर्ड्-विश्वविद्यालये इत्यादिषु वैदेशिकविश्वविद्यालयेषु चिन्तामणिः अतिथिप्राध्यापकत्वेन कार्यरतः आसीत् । ई. स. १९८३ तः १९८४ तमवर्षपर्यन्तं सः कैम्ब्रिज्-विश्वविद्यालये प्राध्यापकत्वेन, कैम्ब्रिज्-विश्वविद्यालयस्य “किङ्ग्स्-महाविद्यालये” प्राध्यापकीयसदस्यत्वेन आसीत् । वर्तमाने चिन्तामणिः बेङ्गळूरु-नगरस्य “जवाहरलालनेहरू-उन्नतवैज्ञानिकानुसंधानकेन्द्रे” (Jawaharlal Nehru Centre for Advanced Scientific Research, Bangalore (JNCASR)) राष्ट्रियानुसन्धानप्राध्यापकत्वेन, मानदौपाध्यक्षेन च अस्ति । इदम् अनुसन्धानकेन्द्रम् ई. स. १९८९ तमे वर्षे चिन्तामणिना एव स्थापितम् आसीत् । ई. स. २००५ तमे वर्षे सर्वकारेण चिन्तामणिः प्रधानमन्त्रिणः वैज्ञानिकमन्त्रदातृत्वेन निर्वाचितः । सः अन्ताराष्ट्रियद्रव्यविज्ञानकेन्द्रे (International Centre for Materials Science (ICMS)) अपि निर्देशकत्वेन कार्यरतः अस्ति <ref>हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. - ३८१</ref>। ==विवादाः== चिन्तामणौ साहित्यचौर्यस्य आक्षेपः आसीत् । ई. स. २०११ तमे वर्षे “एडवान्स्ड् मटेरियल्” (Advanced Materials) इति नामिकायां समपरीक्षितपत्रिकायां चिन्तामणिना स्वस्य शोधपत्रे अन्यस्य वैज्ञानिकस्य संशोधनं पुनर्प्रस्तुतं कर्तुं क्षमा याचिता । यद्यपि चिन्तामणेः सहयोगिना, शोधपत्रस्य अपरः वरिष्ठः लेखकेन कृपानिधिना च भारतीयविज्ञानसंस्थानस्य विद्यावारिधेः छात्रः अस्याः त्रूटेः उत्तरदायी कथितः । करुणानिधिना उक्तं यत् – “वाक्यमिदं शोधपत्रस्य भूमिकायाः अंशः आसीत् । अयमंशः अस्माकं विद्यावारिधेः छात्रेण लिखितः । अतः कार्यमिदं वयं न जानिमः स्म” इति । अनन्तरं विद्यावारोधेः छात्रेण अस्य सम्पादनस्य उत्तरदायित्वम् अङ्गीकृतम् , क्षमायाचनापत्रं लिखितम् च । ततः परं चिन्तामणिना तच्छोधपत्रं प्रत्यानेतुं प्रस्तावः स्थापितः । किन्तु सम्पादकेन तत्पत्रं यथावत्सम्पादितम् आसीत् । भारतरत्नप्रशस्तेः घोषणानन्तरं ई. स. २०१३ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य १७ दिनाङ्के (१७ नवम्बर २०१३) एकस्मिन् सञ्चारमाध्यमसम्मेलने चिन्तामणिना भारतीयराजनेतारः “मूढाः” इति कथिताः । चिन्तामणेः इदं कृत्यं राष्ट्रियनिन्दा कथ्यते । चिन्तामणिना उक्तं यत् – “सर्वकारेण अस्मभ्यं यद्धनं दत्तं, तेन अस्माभिः बहूनि कार्याणि कृतानि सन्ति । किन्तु राजनेतृभिः अस्मभ्यम् अल्पं धनम् एव प्रदत्तम्” इति । अन्ते चिन्तामणिना स्वस्य रक्षणार्थम् उक्तं यत् – “अहं केवलं मूर्खतापूर्णकार्यस्य विषये वदामि । यतः राजनेतारः विज्ञानानुसन्धानार्थं निधेः निवेशं न कुर्वन्ति” इति । ==प्रशस्तयः, पुरस्काराः च== चिन्तामणिना जीवने बहवः पुरस्काराः, प्रशस्तयः च प्राप्ताः । भारतीयसर्वकारेण, भारतस्य, विदेशस्य च विभिन्नसंस्थाभिः च चिन्तामणिः पुरस्कारैः, प्रशस्तिभिः च सम्मानितः । ===वैज्ञानिकपुरस्काराः=== ई. स. १९६१ तमे वर्षे मैसूर-विश्वविद्यालयेन DSc (Differential Scanning Calorimetry) इत्युपाधिना चिन्तामणिः अलङ्कृतः । ई. स. १९६७ तमे वर्षे इङ्ग्लैण्ड्-देशस्य फैराडे-समित्या चिन्तामणये “मार्लोपदकं” (Marlow Medal) प्रदत्तम् । ई. स. १९६८ तमे वर्षे रसायनविज्ञानक्षेत्रे “शान्ति स्वरूप भटनागर” इत्यनेन पुरस्कारेण चिन्तामणिः सम्मानितः । ई. स. १९७३ तमे वर्षे तस्मै “यद्दनापल्लि-पदकं” प्रदत्तम् आसीत् । ई. स. १९७५ तमे वर्षे भारतस्य विश्वविद्यालयानुदानायोगेन (UGC) भौतिकविज्ञानाय चिन्तामणये “सी वी रामन् पुरस्कारः” प्रदत्तः । ई. स. १९८० तमे वर्षे भारतीयराष्ट्रियविज्ञानसंस्थानेन चिन्तामणिः “एस् एन् बोस” इति पदकेन अलङ्कृतः । ई. स. १९८१ तमे वर्षे इङ्ग्लैण्ड-देशस्य सर्वकारेण तस्मै “रॉयल् सोसायटी ऑफ् केमिस्ट्री” इति पदकं प्रदत्तम् । ई. स. १९८९ तमे वर्षे चेकोस्लोवाक-नामिकया विज्ञानसंस्थया चिन्तामणिः “हेवरोस्कि” इति स्वर्णपदकेन सम्मानितः । ई. स. १९९० तमे वर्षे भारतीयविज्ञानसंस्थानेन चिन्तामणिः “मेघनाथ साहा” इति पदकं प्राप्तवान् । ई. स. १९९६ तमे वर्षे संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनेन (UNESCO) “आइन्स्टाइन्” इत्यनेन स्वर्णपदकेन चिन्तामणेः सम्माननं कृतम् आसीत् । ई. स. २००० तमे वर्षे लण्डन्-नगरस्य “रॉयल् सोसायटी ऑफ् केमिस्ट्री” इत्यनया संस्थया शताब्दीपदकेन चिन्तामणिः अलङ्कृतः । ई. स. २००० तमे वर्षे “रॉयल् सोसायटी” इत्यनया संस्थया चिन्तामणये “ह्युजेस्” इति पदकं प्रदत्तम् । ई. स. २००४ तमे वर्षे कलकत्ताविश्वविद्यालयेन “विज्ञानस्य विद्यावारिधिः” इत्युपाधिना सम्मानितः चिन्तामणिः । ई. स. २००४ तमे वर्षे चिन्तामणिः द्रव्यानुसन्धानस्य अन्ताराष्ट्रियसङ्घस्य सोमैया-पुरस्कारः प्राप्तवान् । तस्मिन्नैव वर्षे सः भारतविज्ञानपुरस्कारः अपि प्रापत् । ई. स. २००५ तमे वर्षे चिन्तामणिना तेल अवीव विश्वविद्यालयस्य “दान डेविड्” इत्ययं पुरस्कारः प्राप्तवान् । ई. स. २००८ तमे वर्षे “द वर्ल्ड् अकेडमी ऑफ् सायन्स्” इत्यनया संस्थया “अब्दुस सलाम” इत्यनेन पुरस्कारेण चिन्तामणिः सम्मानितः । ई. स. २००८ तमे वर्षे विज्ञानप्रौद्योगिकक्षेत्रे जापान्-देशस्य सर्वकारेण चिन्तामणये “निक्केई एशिया” इति पुरस्कारः प्रदत्तः आसीत् । ई. स. २००९ तमे वर्षे “रॉयल् सोसायटी” इत्यनया “रॉयल्” इति पदकेन चिन्तामणेः सम्माननं कृतम् । ई. स. २०१० तमे वर्षे जर्मनी-देशस्य रसायन-समितिः “अगस्त-विल्हेम्-वॉन्-होफ्मन्” इत्यनेन पदकेन चिन्तामणेः सम्माननं कृतवती । ई. स. २०११ तमे वर्षे द्रव्यानुसन्धानाय तस्मै “अर्नेस्टो इलि ट्राएस्टे सायन्स्” इति पदकं प्रदत्तम् । ई. स. २०१३ तमे वर्षे विज्ञान-संस्थया सः मानदवैदेशिकसदस्यत्वेन चितः । ई. स. २०१३ तमे वर्षे पटना-नगरस्य भारतीयप्रौद्योगिकसंस्थानेन गनमान्यविद्वानपुरस्कारेण चिन्तामणिः सम्मानितः । ===भारतसर्वकारसम्माननानि=== ई. स. १९७४ तमे वर्षे भारतसर्वकारेण चिन्तामणये “पद्मश्रीप्रशस्तिः” प्रदत्ता आसीत् । ई. स. १९८५ तमे वर्षे चिन्तामणिः पद्मविभूषणप्रशस्तिः प्राप्ता । ई. स. २००१ तमे वर्षे कर्णाटकसर्वकारेण चिन्तामणिः “कर्णाटकरत्नप्रशस्तिना” सम्मानितः । ई. स. २०१४ तमे वर्षे भारतसर्वकारेण चिन्तामणये भारतस्य सर्वोच्चनागरिकत्वेन “भारतरत्नप्रशस्तिः” प्रदत्ता <ref>हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. – ३८२-३८३</ref>। ===वैदेशिकसम्माननानि=== ई. स. २००२ तमे वर्षे ब्राजिल्-देशस्य राष्ट्रपतिना चिन्तामणेः “Great Cross of the National Order of Scientific Merit” इति सम्माननं कृतम् । ई. स. २००९ तमे वर्षे रूस-देशस्य राष्ट्रपतिना मित्रतायाः आदेशः कृतः । ई. स. २०१५ तमे वर्षे जापान्-देशस्य सर्वकारेण “उदितः सूर्यः” इति आदिश्य स्वर्ण-रजततारके प्रदत्ते । ===विविधासु संस्थासु सदस्यता=== चिन्तामणेः भारतस्य, विदेशस्य बहुषु संस्थासु सदस्या अस्ति । एताः संस्थाः अनुसन्धानाय चिन्तामणेः साहाय्यं, मार्गदर्शनं वा प्राप्नोति । “राष्ट्रियविज्ञानसंस्थानं”, “अमेरिकन अकेडमी ऑफ् आर्ट्स् एण्ड् सायन्स्” , लण्डन्-नगरस्य “द रॉयल् सोसायटी”, कनाडा-देशस्य “रॉयल् सोसायटी”, “फ्रेञ्च्-अकेडमी”, “जापनीज्-अकेडमी”, “सेर्बिअन् अकेडमी ऑफ् सायन्स् एण्ड् आर्ट्स्”, “पॉलिश् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, “चेकोस्लोवोक् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, “स्लोवेनियन् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, “ब्राजिलियन् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, “स्पेनिश् रॉयल् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, कोरिया देशस्य “नेशनल् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, “आफ्रिकन् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, “अमेरिकन् फिलोसोफिकल् सोसायटी”, “पोन्टीफिकल् अकेडमी” इत्यादिषु संस्थासु “चिन्तामणि नागेश रामचन्द्र राव” इत्याख्यस्य सदस्यत्वम् अस्ति । {{भारतरत्नपुरस्कारभाजः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः]] [[वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः]] p8wfr40h026etj71i8c461jaaroh0pn अष्टाङ्गयोगः 0 36741 502244 502002 2026-11-16T22:33:58Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502244 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{अष्टाङ्गयोगः}} '''अष्टाङ्गयोगः''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|ə|S|h|t|aː|n|g|ə|y|oː|g|ə|h}}) ({{lang-hi|अष्टाङ्ग योग}}) अर्थात् योगस्य अष्टानाम् अङ्गानां समूहः । [[पातञ्जलयोगसूत्रम्|पातञ्जलयोगसूत्रे]] उ्ल्लेखः वर्तते यत्, [[यम]]<nowiki/>-[[नियम]]<nowiki/>-[[आसन]]<nowiki/>-[[प्राणायाम]]<nowiki/>-[[प्रत्याहार]]<nowiki/>-[[धारणा]]<nowiki/>-[[ध्यान]]<nowiki/>-[[समाधिः|समाध]]<nowiki/>योsष्टाङ्गानि ।।२.२९।। इति । अनेन सूत्रेण एव [[राजयोग]]<nowiki/>नामकस्य अध्यायस्य आरम्भः भवति <ref name="“पतञ्जलियोगसूत्रम् 1”">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|volume=१| page=१४|year=२००८}}</ref> । एतानि अष्टाङ्गानि एव राजयोगत्वेन पतञ्जलिमूनिना प्रोक्तानि । अतः एतस्य राजयोगस्य नामान्तरम् एव ‘अष्टाङ्गयोगः’ इति । पतञ्जलिमुनिः अष्टांगयोगस्य भागद्वयम् अकरोत् । बहिरङ्गः, अन्तरङ्गश्चेति <ref name="“पतञ्जलियोगसूत्रम् 1”"/> । १. बहिरङ्गः :- अष्टाङ्गयोगस्य बहिरङ्गभागे यम-नियम-आसन-प्राणायाम-प्रत्याहाराः अन्तर्भवन्ति । शरीरादीनां बाह्यलक्ष्यानि साधयितुम् बहिरङ्गयोगस्य साधना भवति । २. अन्तरङ्गः :- अष्टाङ्गयोगस्य अन्तरङ्गभागे धारणा-ध्यान-समाधयः अन्तर्भवन्ति । अन्तरङ्गभागस्य एव नामान्तरं ‘संयमः’ इति । अन्तरङ्गयोगस्य पृष्ठे साधकस्य लक्ष्यं वस्तुनिष्ठं नापितु आत्मनिष्ठं भवति, यत् आत्मचिन्तनेन सिद्ध्यते । साधकाय राजयोगस्य प्रत्येकसोपानम् आगामिसोपानस्य कृते पृष्ठभूमिकात्वेन कार्यं करोति । तेषां सोपानानां निश्चितं सीमाङ्कनं न भवति । यतो हि सोपानस्य स्थितेः ज्ञानं केवलम् अनुभवेनैव भवितुम् अर्हति । राजयोगस्य उत अष्टाङ्गयोगस्य साधानायाः प्रारम्भिके काले साधकः यदि साधकसमूहेन सह निवसेत्, तर्हि योग्येन वातावरणेन तस्य विकासः शीघ्रं भवति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|page=१५|year=२००८}}</ref> । अतः योगिनः वदन्ति यत्, प्रारम्भिके काले योग्याचार्यस्य सान्निध्ये योगाभ्यासेण सर्वासां समस्यानां नाशः भवति इति । == पातञ्जलयोगसूत्रस्य परिचयः == [[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणेता पतञ्जलिः]] पातञ्जलयोगसूत्रस्य रचयिता महर्षिः [[पतञ्जलिः]] । अयं पतञ्जलिः जीवः ईश्वरश्चेति तत्वद्वयं स्वीकरोति । अतः एव अस्य दर्शनस्य "सेश्वरसांख्यदर्शनम्" इति नामान्तरम् । अस्यैव शास्त्रस्यापरं नाम "सांख्यप्रवचनम्" इति । एतद्दर्शनं पतञ्जलिना प्रणीतत्वात् "पातञ्जलदर्शनम्" इत्यपि व्यवहारयोग्यं भवति । यद्यपि पतञ्जलेः पूर्वाचार्याः हिरण्यगर्भयाज्ञवल्क्यादयः अनेके आचार्याः योगशास्त्रस्य प्रवक्तारः आसन्, अथापि जनसाधारणानां कृते पतञ्चलिरेव तं योगशास्त्रं सूत्ररूपेण ग्रन्थीकृत्य सम्यक् सरलरीत्या व्याजहार इति हेतोः अस्य योगदर्शनस्य "पातञ्जलदर्शनम्" इति नाम सयुक्तिकं तिष्ठति । योगसूत्राषां भाष्यं महर्षिव्यासेन कृतमासीत्, तदेव प्रमाणतमो वर्ततेऽद्य। {{हिन्दूधर्मः}} ===योगशास्त्रपरिचयः=== अस्मिन् योगशास्त्रे चत्वारः पादाः सन्ति । तेषां नामानि क्रमाद् भविष्यन्ति -समाधिपादः, साधनपादः विभूतिपादः, कैवल्यपादश्चेति । प्रथमे पादे भगवान् पतञ्जलिः -‘अथ योगानुशासनम्’,<ref> यो० सू०, पतञ्जलिः, १-१</ref> इति शास्त्रारम्भस्य प्रतिज्ञां करोति । अनन्तरं योगस्य परिभाषा अस्ति -"योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" <ref> यो० सू०, पतञ्जलिः, १-२ </ref> इति । चित्तवृत्तयः-प्रमाणविपर्ययविकल्पादयः । एतेषां निर्वर्तनं योगशब्दार्थः । समाधिशब्दस्यार्थः -सम्यक् आधानम् इति, अर्थात् चित्तस्य स्वात्मस्वरूपे अवस्थापनमिति । योगवासिष्ठे समाधिलक्षणमेवमभिहितम्-<br>'<nowiki/>'''''इमं गुणसमाहारमनात्मत्वेन पश्यतः''' ।''' <br>''''''अन्तः शितलता यस्य समाधिरिति कथ्यते''' ॥''' इति । द्वितीये साधनपादे -" तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः" (यो० सू०-१) इत्यादि सूत्रद्वारा चञ्चलचित्तपुरुषाणां तपः स्वाध्यायादि क्रियायोगः एवं यमनियमादिबहिरङ्गसाधनभूतानां तत्त्वानामुल्लेखः वर्णितः । अत्र तपः इति शब्देन चान्द्रायणादिक्लेशकारकस्य तपसः अर्थावबोधो न भवति, यतः चान्द्रयणादयः शरीरे क्लेशजनकत्वात् तेन चित्तस्य ऐकाग्य्रं न तिष्ठति । अत्र तपः शब्दार्थः इत्थंभूतः भवति-हितकारकं स्वल्पं सात्विकभोजनं तथा शीतोष्णसुखदुःखादीनां सहनं एवमिन्द्रियाणां निरोधात्मकं यद्भवति तत्तपः इत्युच्यते । योगशास्त्रे तपः प्रसन्नकरणात्मकं वर्तते न तु पीडात्मकम् । स्वाध्यायस्यार्थः-मोक्षशास्त्राध्ययनं या नियमपूर्वकं प्रणवादिजपानुष्ठानमिति । ईश्वर-प्रणिधानं नाम परमात्मनः अनुचिन्तनम् अथवा परमात्मनि सर्वकर्मणां समर्पणम् इति भवति । सर्वेषु क्रियायोगेषु ईश्वरप्रणिधानं नाम क्रियायोगः उत्तमः इति स्वीक्रियते । "यद्यत् कर्म करोमि तत्तदखिलं शम्भो तवाराधनम्" इति ईश्वरप्रणिधानयुक्तः पुरुषः सर्वकर्माणि ईश्वारार्पितसेवाबुध्या करोति इत्यादयः विषयाः प्रतिपादिताः । तृतीये विभूतिपादे -जन्मान्तरज्ञानं, भूतभविष्यदर्थकं ज्ञानं, अन्तर्हितम् इत्यादि अनेकप्रकाराः सिद्धयः उपन्यस्ताः । चतुर्थे कैवल्यपादे -"जन्मौषधिमन्त्रतपः समाधिजाः सिद्धयः" <ref>यो० सू०,पतञ्जलिः, ४-१ </ref> इति सूत्रेण पञ्चानां सिद्धीनां वर्णनं करोति । देवतानां सिद्धिः जन्मना एव जायते । एवं पक्षिणामाकाशे उड्डयनं पशूनां जलतरणमित्यादि जन्मतः एव प्रसिद्धः । ओषधेभ्यः सिद्धिः प्राप्यते । आयुर्वेद, रसेश्वरदर्शनादिषु सिद्धिरियं वर्णिता । मन्त्रेण एवं तपोबलेन सिद्धीनां प्राप्तिवर्णनं तन्त्रादिशास्त्रेषु मिलिष्यति । समाधेः सिद्धिः शास्त्रस्यास्य गौणविषयभूता भविष्यति । यमनियमादि अष्टाङ्गोपासनेन यदा योगवृक्षः फलति तदा पूर्णभावनया समाधिरुपफलपरिपकानन्तरं प्रकृति-पुरुषयोः भेदात्मकः साक्षात्कारः सिध्यति । तदानीं असंगः पुरुषः स्वस्वरूपावस्थानेन तिष्ठतीति कृत्वा आत्यन्तिकदुःखविनाशरूपः मोक्षः सिध्यति । अस्मिन् योगशास्त्रे षड्विंशतितत्त्वानि भवन्ति । यथा सांख्याभ्युपगतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि, एतेषामतिरिक्तत्वेन एकः ईश्वरः अस्तीति ईश्वरतत्त्वमपि पतञ्जलिरयं स्वीकरोति इत्यतः अस्य नाम सेश्वरवादी सांख्यः इति । ईश्वरस्य लक्षणमेव प्रतिपादयति पतञ्जलिः क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः (यो० सू० १-२४) इति । <br> वैदिकी जीवनपद्धतिः धर्मार्थकाममोक्षरूपिणि पुरुषार्थचतुष्टये आश्रिता वर्तते । अन्तिमः पुरुषार्थः एव जीवनस्य अन्तिमम् उद्देश्यम् अस्ति । तदर्थमेव दर्शनशास्त्राणां प्रवृत्तिर्जायते यद्यपि सर्वाणि दर्शनानि स्व-स्वसिद्धान्तानुसारं मोक्षस्य निरूपणमकुर्वन् तथापि योगदर्शनं मोक्षस्य कृते साक्षात्कृतयत्नो विधीयते । मोक्षस्य कृते एव योगस्य उदयः सञ्जातः । इदं तात्पर्यं ‘योग’ पदस्य व्युत्पत्त्याऽपि स्पष्टमस्ति । “युज् समाधौ” धातोः योगशब्दस्य निष्पत्तिः संजाता । आत्मनः परमात्मनि विलय एव योग उच्यते । यदा त्रिविधदुःखानाम् एकान्तिकी आत्यन्तिकी च निवृत्तिर्भवति, तदा आत्मा स्वरूपे विलीनो भवति । तत्पश्चात् जननमरणादयः पुनर्न जायन्ते ।<br> अस्य आत्मसाक्षात्कारस्य शास्त्रीयं मार्गदर्शकं योगशास्त्रमस्ति । समाधेरवस्थायाः अपरः पर्यायो योगः एवास्ति । चित्तवृत्तिः बाह्मजगतः अपवार्य आन्तरतत्त्वे स्थिरयेत् इत्याकारकोऽयं योगमार्गोऽत्र प्रतिपादितः । योगदर्शनं वैदिकदर्शनमस्ति यतो हि वेदेषु उपनिषत्सु च योगस्य सोपायं वर्णनं प्राप्यते । प्राचां ऋषीणां त्रैकालिकज्ञानस्य मूलमिदं योगदर्शनमस्ति, अतोऽस्य प्राचीनता असन्दिग्धा प्रतीयते । यदा वेदानाम् अपौरुषेयत्वं परीक्ष्यते तदा योगः एव तेषां अपौरुषेयत्वस्य साधक इति सिद्ध्यति । यतो हि ऋषयोऽपि योगेन एव मन्त्राणां साक्षाद्दर्शनं कृतवन्तः । ते मन्त्रप्रणेतारो नासन् ।<br> अस्य अलौकिकवेदज्ञानजन्ययोगदर्शनस्य क्रियान्वयनं समाधिं विना नैव सम्भवति, अतः योगोवेदादपि प्राचीनं प्रतीयते । यद्यपि योगोऽपि एकं विशिष्टं ज्ञानमस्ति तथा च वेदाः अपि ज्ञानरुपाः सन्ति । ज्ञानस्य कदापि विनाशो नैव जायते । वेदाः अनादिज्ञानरूपाः वर्तन्ते । तेषामालोके योगमार्गस्य दर्शनम् अभवत् येन पश्चात् अदृष्टज्ञानम् अन्तर्निहितं ज्ञानं वा पुनः प्रकाशितम् । वैदिकदर्शनेषु योगस्य महत्त्वपूर्णं स्थानमस्ति । अवैदिकैः [[जैनदर्शनम्|जैन]][[बौद्धदर्शनम्|बौद्धादिदर्शनैरपि]] अस्य महत्त्वं स्वीकृतं, स्वसम्प्रदायेषु च सादरं योगस्य प्रतिष्ठापना विहिता । उदाहरणार्थं जैनदर्शनस्याचार्येण ’उमास्वामिना हेमचन्द्रेण’ च योगप्रक्रियाया विषयो विस्तरेण प्रतिपादितः । हठयोगानुगामिनि नाथसम्प्रदायेऽद्यापि योगस्य व्यावहारिकः अभ्यासो विधीयते ।<br> ===योगदर्शनस्य विकासः=== योगदर्शनस्य प्रणेता महर्षिः पतञ्जलिः आसीत् । तद्र्चना योगसूत्रनाम्ना प्राप्यते । “ अथ योगानुशासनम्” इति सूत्रेण योगसूत्रस्य प्रारम्भो भवति । अनुशासन शब्दस्यार्थोऽस्ति-उद्दिष्टसिद्धान्तानां प्रतिपादनम् । अत एव इदमनुमानं स्वाभाविकं जायते यत् योगस्य सिद्धान्ताः पूर्वम् उपदिष्टाः । याज्ञवल्क्यस्मृतिग्रन्थे उल्लेखोऽस्ति यत् महायोगी हिरण्यगर्भ एव सर्वप्रथमं योगस्य उपदेशं प्रददौ । महर्षिणा पतञ्जलिना तस्योपदेशस्यैव सुव्यवस्थितं निरूपणं कृतम् ।<br> महाभाष्यस्य प्रणेता वैय्याकरणः पतञ्जलिरेव योगसूत्रस्य कर्त्ता आसीत् इति तथ्यम् अनेकैः प्रमाणैः सिदध्यति । यद्यपि सांख्ययोगौ एकीभूतौ मन्येते तथापि योगशास्त्रे सांख्य प्रतिकूलस्य स्फोटवादसिद्धान्तस्य समर्थनं विहितम् | स्फोटवादः व्याकरणशास्त्रे सुचर्चितोऽस्ति | अतः योगसूत्रकर्त्ता पतञ्जलिः स्फोटवादस्य प्रणेता महाभाष्यकार एकैवावर्तत । पतञ्जलेः स्थितिकालः ईस्वीपूर्वं द्वितीयशताब्दी स्वीक्रियते । यद्यपि कैश्चिद् विद्वद्भिः योगसूत्रस्य चतुर्थपादे विज्ञानवादस्य खण्डनमस्ति अतः योगसूत्राणां रचनाकालः बौद्ध-आचार्यात् मैत्रेयात् परवर्ती स्वीकृतः, किन्तु तन्मतं युक्तियुक्तं नास्ति | यतोहि बौद्धविज्ञानवादस्य अवधारणायाः पूर्वमपि विज्ञानवादस्य उल्लेखः प्राप्यते यथा छान्दोग्योपनिषदि ।<br> योगसूत्रस्य चत्वारः पादाः सन्ति –(१) समाधिपादः (२) साधनपादः (३) विभूतिपादः (४) कैवल्यपादश्च । प्रथमे समाधिपादे चित्तवृत्तीनां समाधिभेदानां च वर्णनं विद्यते । द्वितीये साधनपादे क्रियायोग- क्लेशनाशोपायानां योगाङ्गानां च प्रतिपादनमस्ति । तृतीये विभूतिपादे धारणा –ध्यान –समाधिरूपाणां अवशिष्टानां विशिष्टयोगाङ्गानां प्रतिपादनेन सह योगाभ्यासजन्य –अदृश्यशक्तीनाम् अर्थात् विभूतीनामपि वर्णनं प्राप्यते । चतुर्थे कैवल्यपादे समाधिसिद्धि-निर्वाणचित्त-विज्ञानवादखण्डन –कैवल्यादयो विषयाः विस्तरेण निरूपिताः सन्ति । :#[[समाधिपादः]] :#[[साधनापादः]] :#[[विभूतिपादः]] :#[[कैवल्यपादः]] पतञ्जलिविरचितस्य योगसूत्रस्य एको भाष्यग्रन्थः प्रसिद्धोऽस्ति । तस्य नामास्ति व्यासभाष्यम् इति । योगसूत्राणां रहस्यं स्फुटीकर्त्तुम् अस्य भाष्यग्रन्थस्य अपयोगिता प्रामाण्यं च स्वीक्रियते । यद्यपि व्यासभाष्ये क्लिष्टताया आधिक्यमस्ति तथापि दुर्वहं नास्ति, यतो हि अस्य भाष्यस्यापि अनेके टीकाग्रन्थाः प्राप्यन्ते । वाचस्पतिमिश्रस्य तत्त्ववैशारदी “ विज्ञानभिक्षोः” “योगवार्तिकम् “ च श्रेष्ठौ टीकाग्रन्थौ स्तः । एतदतिरिक्तं हरिहरानन्द आरण्यक विरचिता एका अन्या टीका “ भास्वती” नाम्नाऽपि प्राप्यते । तत्त्ववैशारदी” विषयीकृत्य कालान्तरे राघवानन्देन “पातञ्जलयोगरहस्यम्” इति नाम्ना टीकाग्रन्थो रचितः ।<br> योगसूत्रमधिकृत्यापि अनेकाः टीकाः प्राप्यन्ते । यथा –भोजविरचिता [[भोजवृत्तिः]], भावगणेशविरचिता वृत्तिः, रामानन्दयतिविरचिता मणिप्रभा, अनन्तपण्डितरचिता योगचन्द्रिका, सदाशिवेन्द्रसरस्वतीकृत “योगसुधाकराख्ये”, नागोजिभट्ट विरचिता ब्राह्मवृत्तिः, बृहतीवृत्तिश्च, ओमानन्दतीर्थप्रणीतः योगप्रदीपश्चेति ।<br> उपर्युक्ताः सर्वाः टीका अनुभविभिः योगसाधकैः रचिताः सन्ति । योगसूत्राणां परिज्ञानाय आसां सर्वासां टीकानामुपयोगिता प्रतीयते । स्वामिना ओमानन्दतीर्थेन लिखिते योगप्रदीपग्रन्थे विस्तृतभूमिकायां योगस्य स्वरूपम् उपस्थाप्य ग्रन्थस्य उपादेयता संवर्धिता । इयं टीका गीताप्रेस्, गोरखपुरतः प्रकाशिताऽस्ति ।<br> ===योगस्वरूपम्=== “योगश्चिवृत्तेर्निरोधः “ इति योगस्य परीभाषा योगसूत्रकारेण उदाहृता । चित्तञ्च क्षिप्त –मूढ –विक्षिप्त –एकाग्र –निरुद्धाख्यासु पञ्चभूमिषु विद्यमानं भवति । क्षिप्तभूमिः रजोगुणबहुला वर्तते । एषाऽवस्था दैत्य-दानव –उन्मत्तजनानां च भवति । मूढभूमिः तमोगुणबहुला भवति । इयं राक्षस-पिशाच-मदोन्मत्तानां जायते । विक्षिप्तभूमिः सत्त्वप्रधाना किन्तु रजोयुक्ता अपि भवति । इयं प्रथमभूस्थितानां योगिनां देवानां च चित्तभूमिरस्ति । इयं निरुद्धसत्त्वप्रधाना मन्यते । चित्तस्य सर्वासु वृत्तीषु उपरुद्धासु तत्तद्वृत्तीनां संस्कारमात्रेण युक्तं चित्तं निरुद्धं भवति । एषैव अन्तिमा भूमिरस्ति । चित्तवृत्तयोऽपि पञ्चविधाः प्रतिपादिताः –(१) प्रमाणवृत्तिः (२) विपर्ययवृत्तिः (३) विकल्पवृत्तिः (४) निद्रावृत्तिः (५) स्मृतिवृत्तिश्चेति । इमा रागद्वेषादिक्लेशानां कारणरूपाः सन्ति, तेषां विनाशिन्योऽपि भवन्ति, अतः आसां वृत्तीनां वर्गीकरणं द्विधा प्रतिपादितम् –क्लिष्टा अक्लिष्टाश्चेति ।<br> === प्रमाणानि === योगदर्शने सांख्यसम्मतानां त्रयाणां प्रमाणानामेव स्वीकृतिरस्ति । अत्रापि इतरप्रमाणानाम् अन्तर्भावः एषु प्रत्यक्षानुमानशब्दाख्येषु त्रिष्वेव प्रमाणेषु जायते । * ''विपर्ययः'' –वस्तुनो विपरीतम् अथवा मिथ्याज्ञानं विपर्ययोऽस्ति । * ''विकल्पः'' –शब्दज्ञानेनोत्पन्नः किन्तु वस्तुशून्यो विकल्पः कथ्यते । यथा चैतन्यमेव पुरुषस्य स्वरूपमस्ति । * ''निद्रा'' - वस्तुनोऽभावस्य ज्ञापयित्री वृत्तिः निद्रा इत्युच्यते । * ''स्मृतिः'' - अनुभूतविषयाणां तस्मिन्नेव रूपे स्मरणं स्मृतिरिति कथ्यते । आसां वृत्तीनां विरोधादेव आत्मस्वरूपस्य दर्शनं भवति । अर्थात् सांसारिकदुःखानाम् आत्यन्तिकं निवृत्तिश्च जायते । आसां वृत्तीनां निरोधो अभ्यासेन वैराग्येण च भवति । वैराग्येण विवेकस्य उदयो भवति । अभ्यासेन च चित्तं सत्त्वे प्रतिष्ठते ।<br> ===अङ्गानि=== चित्तवृत्तीः स्थिरयितुं योगाभ्यास आवश्यको भवति । तत्कृते योगाङ्गानां अभ्यासो विधीयते । योगस्य अष्टौ अङ्गानि अभिमतानि- #[[यमः]] #[[नियमः]] #[[आसनम्]] #[[प्राणायामः]] #[[प्रत्याहारः]] #[[धारणा]] #[[ध्यानम्]] #[[समाधिः]] ===मुख्याः विषयाः=== ====समाधिः==== चित्तवृत्तेर्निरोध एव समाधिरुच्यते । समाधिर्द्विधा वर्तते –सम्प्रज्ञातसमाधिः, असम्प्रज्ञातसमाधिश्चेति । ===== सम्प्रज्ञातसमाधिः ===== कस्मिंश्चिद् एकस्मिन् वस्तुनि चित्तस्य स्थैर्यं जाग्रतावस्था च इतरवृत्तीनां क्षये सति सम्प्रज्ञातः सबीजो वा समाधिर्भवति । अस्य समाधेश्चत्वारो भेदाः सन्ति –(१) वितर्कानुगतः (२) विचारानुगतः (३) आनन्दानुगतः (४) अस्मितानुगतश्च । एषु चित्तं स्थूलेभ्यः सूक्ष्मेषु आलम्बनेषु तिष्ठति ।<br> ===== असम्प्रज्ञातसमाधिः ===== वृत्तीनां परमेण वैराग्येण निरोधे सति ज्ञातृ-ज्ञान-ज्ञेयानां भेदोपशमे सति चालम्बनस्य संस्कारमात्रे अवशिष्टे असम्प्रज्ञातः समाधिर्भवति । इयं निर्बीजसमाधिरपि उच्यते । अस्याम् अवस्थायां क्लेशाः नैव तिष्ठन्ति, न च कर्माशयाः । असम्प्रज्ञातसमाधेरपि भेदद्वयम् अस्ति-भवप्रत्ययः उपायप्रत्ययश्च । अविधावशात् निरोधस्समाधिः ‘भवप्रत्यय’ नाम्ना विज्ञायते ।अत एव रक्त-मांस-मेद –अस्थि-मज्जा शुक्रादिषाट्कौषिकस्य शरीरस्य पतनोपरान्तम् इन्द्रियेषु अथवा भूतेषु लीनाः संस्कारमात्रेण सहिताश्च जीवा ‘विदेह’ संज्ञका भवन्ति । श्रद्धा –वीर्य- स्मृति – समाधि-प्रज्ञाभ्य उत्पन्नः उपायप्रत्ययः योगिभिः प्राप्यते । इयमेकान्तिकी दुःखनिवृत्तिर्नास्ति । अत्र अविद्यायाः विनाशेन क्लेशाः अपि विनश्यन्ति । अतः चित्तं ज्ञाने प्रतिष्ठते ।<br> चित्तस्य निरोधं प्रति गत्यवरोधकाः चित्तविक्षेपाः भवन्ति । यथा-रोगः, अकर्मण्यता, भ्रान्तिदर्शनम्, निरुद्धाप्राप्ति, समाधौ चेतसः अस्थैर्यम् इत्यादि । चित्तविक्षेपग्रस्ताः जनाः दुःखं दौर्मनस्यं कम्पनं श्वासप्रश्वासादिनां चानुभवन्ति । अतः एषामवरोधाय चित्तस्य तत्त्वे स्थापयितुं अभ्यास कार्यः । सर्वेषु प्राणिषु- मैत्रीभावः, करुणाभावश्च, पुण्यात्मनः प्रति प्रसन्नता, पापकारिणामुपेक्षा च करणीयाः ।<br> असमाहितचित्ताः अपि जनाः तपः-स्वाध्याय, ईश्वरप्रणिधानादिभिः योगे प्रवर्तन्ते। फलस्वरूपं समाधिभावस्य उदयः क्लेशानां विनाशश्च जायेते । क्लेशाः प्रायेण अविद्यायाः आच्छादिताः भवन्ति । तद् मिथ्याज्ञानं भ्रान्तिरपि कथ्यते । क्लेशः पञ्चधा प्रतिपादितः –अविद्या, अस्मिता, रागः, द्वेषः, अभिनिवेशश्च । अनात्मपदार्थः आत्माऽस्तीति अविद्या वर्तते । द्रष्ट्रादृश्ययोरभिन्नताऽस्तीति अस्मिता वर्तते । सुखस्य उत्कटेच्छा रागो भवति । दुःखहेतुभ्यः ईर्ष्याभावो द्वेषः । मृत्योर्भयश्चाभिनिवेशो भवति । <br> ====परिणामविचारः==== परिणामः त्रिविधः । धर्मपरिणामः, लक्षणपरिणामः, अवस्थापरिणामश्चेति । * धर्मपरिणामः -धर्मे पूर्वधर्मतिरोभावेन धर्मान्तरप्रादुर्भावः धर्मपरिणामः । *लक्षणपरिणामः - विद्यमानधर्मेषु लक्षणमेकं त्यक्त्वा लक्षणान्तरस्वीकरणेन यः परिणामः सः लक्षणपरिणामः । *अवस्थापरिमाणः - वर्तमानं यल्लक्षणं तस्य अवस्थान्तरं त्यक्त्वा अन्यावस्थायां परिणामत्वेन वर्तमानत्वम् । ====अविद्याविचारः==== विद्यायाः अभावः अविद्या इति व्युत्पत्त्या निर्मक्षिकम् इत्यत्र अव्ययीभावसमासेन मक्षिकानामभावः यथा प्रतीयते तथा पूर्वपदप्रधानग्रहणेन अविद्या पदशब्दार्थः विद्याभावः इति सिध्यति । अथवा न विद्या अविद्या इति विग्रहे नञ् तत्पुरुषसमासः प्रयुज्यते तर्हि विद्याविरोधित्वेन अन्यः अर्थः उच्यते । यथा, अब्राह्मणः अराजपुरुषः इत्यादिषु । ====पुरुषस्य कैवल्यम्==== एकतायाः नाम कैवल्यमिति । प्रकृतेः कार्यभूतमहत्तत्वादीनां विलयेन, एवं पुरुषेण सह प्रकृतेः आत्यन्तिकवियोगेन एव प्रकृतेः एकाकित्वं सिद्धम् । पुरुषस्य कैवल्यमेतद् भवति यत् आत्मा स्वात्मनि वर्तमानानि समस्तोपाधिकस्वरूपाणि त्यक्त्वा स्वमूलस्वरूपे स्थायित्वेन वर्तमानत्वमिति । === योगस्य तत्त्वानि === *[[योगभूमयः]] *[[चित्तपरिणामः]] *[[कैवल्यविचारः]] *[[ईश्वरनिरुपणम्|ईश्वरनिरूपणम्]] योगदर्शने प्रतिपादितः ईश्वरः मुक्तजीवः कैवल्यमुपगतो योगी वा नास्ति अपितु तदपेक्षया भिन्नो विद्यते । मुक्तजीवः अथवा केवली पुरुषः पूर्वसांसारिकबन्धनेभ्यो मुक्तो भवति किन्तु ईश्वरस्तु सदैव मुक्तो भवति । प्रकृतौ लीनः पुरुषोऽपि ईश्वरो नास्ति । ईश्वरः सर्वदा इच्छा-ज्ञान-क्रियारूपाभिः शक्तिभिः सम्पन्नो भवति । एताः शक्तयोऽपि ईश्वरे स्वाभाविक्य एव सन्ति । अनादिकालादेव ईश्वरे एताः विद्यन्ते । ईश्वरश्चैतत्प्रभावात् एव ऐश्वर्यसम्पन्नोऽस्ति । जीवानुग्रह ईश्वरस्य प्रधानः गुणोऽस्ति । प्रणवः अर्थात् ओङ्कारः ईश्वरस्य वाचको वर्तते । तस्य ईश्वरस्य सम्प्राप्तिः स्वाध्यायेन योगसम्पत्त्या वा सम्भवति । ईश्वरप्रणिधानेनैव चित्तस्य विक्षेपाः नश्यन्ति । समाहितचेताः योगाभ्यासी ईश्वरचिन्तनेन निर्मलां बुद्धिं लभते । तेन तस्मिन् ऐश्वर्यस्य उदयो भवति । यद्यपि ऐवर्यस्य प्राप्तेरनन्तरं बहवो विध्ना उपतिष्ठन्ति किन्तु ईश्वरप्रणिधानेन तेषां नाशो भवति । एवं समाधिस्थो भूत्वा योगी ईश्वरं चिन्तयेत् तदैव तस्य कैवल्यलाभो भवति । ईश्वरत्वस्य स्वीकृतेरेव योगदर्शनं सेश्वरसांख्यमिति व्यवाह्रियते । ===ईश्वरः=== योगदर्शनं ईश्वरं विश्वसिति । तत्र कारणानि – *वेदैः ईश्वरसत्त्वम् अङ्गीक्रियते । वेदाश्च शब्दप्रमाणम् । अतः सृष्टिकर्ता ईश्वरः अङ्गीकर्तव्यः । *ईश्वरसत्त्वे अनुमानमपि प्रमाणम् । <!--ನ್ಯೂನ ಹಾಗೂ ಅಧಿಕವಾದ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಉಚ್ಚತಮ ಗುಂಪೊಂದಿದೆ; -->यदि सर्वस्यापि मूलम् अन्विष्यते तर्हि सर्वस्यापि ज्ञानस्य मूलम् ईश्वर इति बुद्ध्यते । *प्रकृति-पुरुषयोः संयोगवियोगयोः कारणं किञ्चित्स्यादेव । सः हेतुरेव ईश्वरः । ====पतञ्जलि – ईश्वरः==== ईश्वरः क्लेशकर्मविपाकसंस्कारैः रहितः । मुक्तपुरुषैर्भिन्नः । देशकालातीतः । सर्वज्ञः, सर्वशक्तः,सर्वव्यापी,परिपूर्णः,ज्ञानस्वरूपी,गुरुः,वेदानामुपदेशकश्च । “औम्” इतीदं तस्य सङ्केतः । ईश्वरः जगतः सृष्टिस्थितिलयानां न हेतुः । सः विशेषपुरुषः । आत्मानि न शिक्षति । सः मुक्तिं न प्रयच्छति । क्लेशान् अपनुद्य गुरुरिव मार्गं दर्शयेत् । मोक्षस्तु पुरुषेण स्वप्रयत्नेन साध्यः । देवः तत्साधने केवलं सहकरोति । == प्रमुख्यग्रन्थाः == {| class="wikitable" |'''ग्रन्थः''' |'''कर्ता''' |- |'''योगसूत्रम्''' |पतञ्जलिः |- |व्यासभाष्यम् (योगसूत्रटीका) |व्यासः |- |भास्वती (व्यासभाष्यस्य टीका) |हरिहरानन्दः आरण्यकः |- |मणिप्रभाटीका (योगसूत्रटीका) |रामानन्दयतिः |- |योगचन्द्रिका (योगसूत्रटीका) |अनन्तपण्डितः |- |योगसूत्रवृत्तिः (योगसूत्रटीका) |भावगणेशः |- |योगसुधाकरः (योगसूत्रटीका) |सदाशिवचन्द्रसरस्वती |- |लघ्वीवृत्तिः (योगसूत्रटीका) |नागोजीभट्टः |- |'''तत्त्ववैशारदी''' |वाचस्पतिमिश्रः |- |योगसारः (तत्त्ववैशारद्याः टीका) |विज्ञानभिक्षुः |- |'''योगवार्तिकम्''' |विज्ञानभिक्षुः |- |'''पातञ्जलरहस्यम्''' |राघवानन्दसरस्वती |- |'''भोजवृत्तिः/भोजमार्तण्डः''' |भोजराजः |} ==अध्ययनकेन्द्राणि== {| class="wikitable" |- ! नाम !! राज्यम् !! सङ्केतः |- | राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् <br>http://www.sanskrit.nic.in || [[देहली]] (दशराज्येषु अस्ति) || राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान मा. स. वि. मन्त्रालय के अन्तर्गत स्थापित 56-57 इन्स्टीट्यूशनल एरिया जनकपुरी नई दिल्ली - 110 058 ई-मेल: rsks@nda.vsnl.net.in |- |राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्<br>https://web.archive.org/web/20131001185739/http://rsvidyapeetha.ac.in/ ||[[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशः]]|| तिरुपतिः-५१७५०७. आन्ध्रप्रदेशः |- | श्रीलालबहादुरशास्त्रीराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम् <br>http://www.slbsrsv.ac.in || [[देहली]]|| बि-४, कुतुब् इन्स्टिट्युशनल् येरिया, निव् देहली -११००१६ |- |[[लकुलीशयोगविश्वविद्यालयः|लकुलीश-योग-विश्वविद्यालयः]]<br>https://www.lyu.ac.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230828035414/https://www.lyu.ac.in/ |date=2023-08-28 }} |[[अहमदाबाद]] |[https://www.google.com/maps/place/Lakulish+Yoga+University/@23.0987585,72.5150668,13880m/data=!3m1!1e3!4m23!1m16!4m15!1m6!1m2!1s0x395e82c0b755abbb:0xa81dd90f0ac2fa6f!2s4GGQ%2BQH8+Lakulish+Yoga+University,+Chharodi,+Opposite+Nirma+University+Sarkhej-Gandhinagar+Highway+Daskroi,+Ahmedabad,+Gujarat+380060,+India!2m2!1d72.5389481!2d23.1269078!1m6!1m2!1s0x395e830ede7560fb:0xc887d54ce9cf98e6!2sNew+Ranip,+Ahmedabad,+Gujarat+380081!2m2!1d72.5592447!2d23.0930152!3e0!3m5!1s0x395e82c0b755abbb:0xa81dd90f0ac2fa6f!8m2!3d23.1269078!4d72.5389481!16s%2Fg%2F11fz6ct276?hl=en&entry=ttu लोटस-व्यू, बालाजी-मन्दिरस्य समीपे, निरमा-विश्वविद्यालयस्य सम्मुखं, एस.जी. हाईवे, छारोडी, अहमादाबाद, गुजरात - 382481] |} == [[यमः]] == [[अहिंसा]]<nowiki/>-[[सत्य]]<nowiki/>-[[अस्तेय]]<nowiki/>-[[ब्रह्मचर्य]]<nowiki/>-[[अपरिग्रह|अपरिग्रहा]] यमाः ।।२.३०।। इति पातञ्जलयोगसूत्रे यमाः प्रोक्ताः । अहिंसा, सत्यम्, अस्तेयं, ब्रह्मचर्यम्, अपरिग्रहः चेति यमाः <ref name="पतञ्जलियोगसूत्रम् 1">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|volume=१| page=१४|year=२००८}}</ref> । === [[अहिंसा]] === अहिंसा अर्थात् प्रेम, अन्यस्य अहितं न करणीयं, जीवहत्या न करणीया, अन्येभ्यः कष्टं नोत्पादनीयं, शत्रुतायाः विचाराः मनसि नोद्भवेयुः इत्यनुसन्धेयम् <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । अहिंसा त्रिधा भवति । बौद्धिकी, वाचिकी, शारीरिकी चेति । १. बौद्धिकी अहिंसा ‘आत्मवत् सर्वभूतेषु’ इत्यस्य अनुसन्धानं विधेयम् । अर्थात् सर्वेषु भूतेषु एकस्य आत्मतत्वस्य एव दर्शनं करणीयम् । बौद्धिकहिंसा यदा मानवस्य व्यवहारे अन्तर्भवति, तदा अन्यस्मात् प्राप्तं कष्टम्, अपमानं च तस्य बुद्धौ उत्तेजनां नोद्भावयति । २. वाचिकी अहिंसा कठोरवचनैः प्रत्येकमनुष्यः आहतः भवति । शस्त्रेण जातः आघातः कालान्तरे विस्मर्तुं शक्यते, परन्तु वाचिकशस्त्रेण आहतं मनः दीर्घकालं यावत् पीडाम् अनुभवति । अतः कटुवचनैः अन्यस्य अपमानं, वधस्य आज्ञादानम्, अनिष्टं कर्तुं परामर्शदानं च वाचिकहिंसात्वेन परिगण्यते । एतेषां परित्यागं कृत्वा मधुरवचनं, प्रियकार्यं, हितकारीबोधनम्, उत्साहवर्धकवचनं च अहिंसायाः मार्गाय उत्तमं मन्यते । ३. शारीरिकहिंसा यदि बौद्धिकी-वाचिकहिंसायाः अभ्यासः भवति, तर्हि शारीरिकी अहिंसा स्वतः एव सिद्ध्यति । ‘अहिंसा प्रतिष्ठायां तत् सन्निधौ वैर त्यागः’ अर्थात् अहिंसायां सुदृढे साधके परिव्याप्तः वैरभावः स्वतः एव नष्टः भवति । साधकः यदा अहिंसायां प्रतिष्ठितः भवति, तदा तं परितः एकस्याः आभायाः रचना भवति । यः कोsपि मनुष्यः तस्याम् आभायां यदा भवति, तदा सः अहिंसायाः विचारैः स्वयमेव परिपूर्णः भवति । अहिंसायाः सिद्धेः मापदण्डः अस्ति यत्, अहिंसकमनुष्यस्य समीपम् आगत्य हिंसकपशवः, हिंसकमनुष्याः च अहिंसायाः अनुगामिनः भवन्ति । === [[सत्यम्]] === [[भारतीयसंविधान]]<nowiki/>स्य ध्येयवाक्यम् अस्ति यत्, ‘[[सत्यमेव जयते]]<nowiki/>’ इति । परन्तु एषः केवलं भारताय नापि तु मनुष्येभ्यः सन्देशः वर्तते । बुद्ध्या, वचसा, कर्मणा च यत् समानं भवति तदेव सत्यम् अङ्गीक्रियते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 3">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|page=१८-२०|year=२००८}}</ref> । सत्यं द्विविधं प्रोक्तम् । बौद्धिकं, वाचिकं चेति । १. बौद्धिकसत्यम् :- राग-द्वेषरहितः बुद्ध्या जातः निश्चयः एव सत्यत्वेन परिगण्यते । धर्म-अधर्मयोः, वाद-प्रतिवादयोः यः सन्तुलितनिर्णयः भवति, तदेव सत्यम् । सः सन्तुलितनिर्णयः बुद्ध्याः कार्यम् अस्ति । अतः बुद्धौ निश्चयात्मकता एव बौद्धिकसत्यम् अस्ति । २. वाचिकसत्यम् :- <poem> सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात्, मा ब्रूयात् सत्यम् अप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयात्, एषः धर्मः सनातनः ।। </poem> उक्तस्य श्लोकस्य आशयः अस्ति यत्, सत्यं वदन्तु, परन्तु तत् सत्यं प्रिय(मधुर)शब्दैः युक्तं स्यात् । अप्रियं सत्यं मा वदतु । प्रिय(मधुर)शब्दैः युक्तम् असत्यम् अपि मा वदतु । बौद्धिकसत्यस्य प्रतिष्ठानेनैव वाचिकसत्यस्य स्थितिः सुदृढा भवति । अन्यथा लोभेन, क्रोधेन, मोहेन, रागेण, द्वेषेण, भयेन च वशीभूतः मनुष्यः मिथ्याभाषणं कर्तुं बाद्ध्यः भवति । विचारे, वचने च सम्भूतस्य सत्यस्य व्यवहारे अनुसरणम् एव शारीरिकसत्यत्वेन परिगण्यते । सत्यस्य पालनेन साधके एकस्याः अद्भुतशक्त्याः आविर्भावः भवति । साधकस्य मनः गङ्गाजलवत् निर्मलं भवति । सत्यस्य साधकः स्वेप्सितानि वस्तूनि प्राप्तुं समर्थः भवति । तस्य वाणी सिद्धवाणी भवति । यस्य कस्यापि स्थितेः बुद्ध्या निश्चयं कृत्वा तं निश्चयं वाण्या प्रकटं कृत्वा वाण्यनुसारं व्यवहारः एव पूर्णसत्यत्वेन परिगण्यते । सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् इत्यनेन सूत्रेण सिद्ध्यति यत्, सत्यनिष्ठव्यक्तेः वचनानि सर्वदा फलीभूतानि भवन्ति इति । === [[अस्तेयम्]] === अन्यस्य अधिकारस्य वस्तुनः मनसा, वाण्या, शरीरेण च अचौर्यम्, अनयनम् एव अस्तेयत्वम् <ref name="अष्टाङ्गयोगः 4">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|page=२१-२२|year=२००८}}</ref> । अस्तेयं त्रिविधम् । बौद्धिकं वाचिकं शारिरीकञ्च । १. बौद्धिक-अस्तेयम् :- ‘परद्रव्येषु अनभिध्याम्’ अर्थात् अन्यस्य द्रव्येषु कुदृष्टपातः अपि न करणीयः, अन्यस्य वस्तुनः/द्रव्यस्य विषये चिन्तनम् अपि न करणीयम् इति । २. वाचिक-अस्तेयम् :- स्वस्य वचनेन अपि चौर्यकर्मणि, लुण्ठनकर्मणि च अन्ये न प्रेरणीयाः । सामान्यतः दृश्यते यत्, मनुष्यः अन्यस्य द्रव्यं प्राप्तुम् असमर्थः अस्ति, तर्हि सः अन्यान् प्रेरयित्वा धनप्राप्त्यै प्रयासं करोति । तदपि वाचिक-अस्तेये अन्तर्भवति । उपदेशकाले, पाठनकाले च तथ्यम् अज्ञात्वापि तद्विषये मिथ्याकथनं, प्रश्नस्य अपूर्णोत्तरं, प्रश्नस्य उत्तरमेव न दीयते इत्यादयः वाचिक-अस्तेयस्य उल्लङ्घत्वेन परिगण्यन्ते । ३. शारीरिक-अस्तेयम् :- विचार-वचनाभ्यां सह शारीरिकक्रियया अपि अन्यस्य द्रव्यस्य, वस्तुनः च चौर्यं, लुण्ठनं न क्रियते, तत् शारीरिकम् अस्तेयम् उच्यते । छल-बल-दलैः, स्वामिनः आज्ञया विना वस्तुनुनः उपरि स्वीकरणं, स्पष्टतया शारीरिक-अस्तेयं कथ्यते । बस्-याने स्थित्वा यस्य स्थलस्य कृते चिटिका गृहीता, तस्मात् स्थलात् अग्रे गमनम् अपि अस्तेये अन्तर्भवति । === [[ब्रह्मचर्यम्]] === [[भारतीयसंस्कृतिः|भारतीयसंस्कृतौ]] एव एषः शब्दः प्राप्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । अनेन भारतीयमूल्यानां गहनतायाः ज्ञानं भवति । अन्यासु भाषासु ब्रह्मचर्यशब्दस्य अनुवादः स्यात्, परन्तु ब्रह्मचर्यशब्दस्य समानार्थिशब्दत्वेन तस्य गणना न भवति । सामान्यतः व्यवहारे ब्रह्मचर्यम् अर्थात् असम्भोगः एव परिगण्यते । परन्तु महासमुद्रे स्थिता हिमस्य लघ्वी गिरिका द्रष्टुं शक्यते, परन्तु समुद्रस्य अन्तः सा गिरिका न अपि तु पर्वतमालिकाः भवन्ति । यां गिरिकां वयं पश्यामः, सा गिरिका तु पर्वतमालायाः १०% अपि भवति । अन्तः स्थिता विशालपर्वतमाला ९०% भवति । तथैव ब्रह्मचर्यस्य ९०% ज्ञानम् (अर्थः) योगरूपिसमुद्रे निहितम् अस्ति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । <poem> एतेन ब्रह्मचर्येण, देवादेवा देवत्वमाप्नुवन् । ऋषयश्च महाभागा ब्रह्मलोकं मनीषिणः [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D-05-%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-044 ।।४४.१०।। उद्योगपर्व] [[महाभारतम्]] </poem> अर्थात्, ब्रह्मचर्यम् इहाभ्युदयस्य मोक्षप्राप्तेश्चापि साधनमिति । ब्रह्मणः स्वरूपे विचरणम् अर्थात् ब्रह्मणः स्वरूपस्य मननम् एव ‘ब्रह्मचर्य’ शब्दस्यार्थः । ब्रह्मचर्यं त्रिविधं प्रोक्तम् । बौद्धिक-वाचिक-शारिरीकाणि चेति । १. बौद्धिकब्रह्मचर्यम् :- यस्य कस्यापि विषयस्य भोग-भावनाः मनसि नोद्भवनम् एव बौद्धिकब्रह्मचर्यम् । नारीस्मरणं, स्त्रीचर्चां, सौन्दर्याकर्षितः सन् वारं वारं स्त्रीदर्शनं, भोग-विलासस्य चर्चाचिन्तने, मैथुनं च न करणीयम् इत्येतानि बौद्धिकब्रह्मचर्ये अन्तर्भवन्ति । २. वाचिकब्रह्मचर्यम् :- वाचिकब्रह्मचर्ये केवलं वाणीसंयमस्य एव बाहूल्यम् अस्ति । अश्लीलगीतानां गायनं, एकान्तेषु अश्लीलचर्चा, स्त्रीसौन्दर्यस्य स्तुतिः च न करणीयम् इत्येतानि वाचिकब्रह्मचर्ये अन्तर्भवन्ति । ३. शारीरिकब्रह्मचर्यम् :- यः साधकः बौद्धिक-वाचिकब्रह्मचर्यस्य पालनं करोति, तस्य कृते शारीरिकब्रह्मचर्यं सरलं भवति । उपस्थादिभिः कर्मेन्द्रियैः शारीरिकब्रह्मचर्यस्य पालनं भवति । स्त्रीस्पर्शः, आलिङ्गनं, चुम्बनं, विपरितलैङ्गिकैः सह सम्पर्कः च न करणीयः इत्येतानि एव शारीरिकब्रह्मचर्ये अन्तर्भवन्ति । === [[अपरिग्रहः]] === सत्यान्वषकः, अहिंसकः साधकः परिग्रहं कर्तुं न शक्नोति । परिग्रहः अर्थात् वस्तुसङ्ग्रहः । परमात्मा परिग्रहं न करोति । सः स्वावश्यकतायाः अनुसारं नित्यम् आवश्यकवस्तूनि जनयति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । अतः साधकस्य तस्मिन् परमात्मनि दृढविश्वासः आवश्यकः यत्, परमात्मा तस्य आवश्यकतायाः वस्तूनि नित्यम् उत्पन्नं करिष्यति एव इति । शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धादीनां सम्बद्धानां भोगवस्तूनाम् असङ्ग्रहः एव अपरिग्रहः कथ्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । अपरिग्रहः त्रविधः प्रोक्तः । बौद्धिकः, वाचिकः, शारीरिकश्चेति । १. बौद्धिक-अपरिग्रहः :- गुणदोषादीनां निर्णेत्री बुद्धिः यदा ग्रहण-रक्षणादिनः अकल्याणकारिविषयान्, हिंसादीनि पापानि, [[काम]]<nowiki/>-[[क्रोध]]<nowiki/>-[[लोभ]]<nowiki/>-[[मोह]]<nowiki/>-[[भया]]<nowiki/>दिनः च अस्वीकारं करोति, तदा साधकाय बौद्धिक-अपरिग्रहः सिद्ध्यति । २. वाचिक-अपरिग्रहः :- सर्वात्मना वाणीसंयमः वाचिक-अपरिग्रहत्वेन परिगण्यते । यथा – असत्यं, छल-कपटयुक्ताः शब्दाः, निन्दाकरणम्, वाण्याः दुरुपयोगः च अपरिग्रहे वर्ज्यः अस्ति । मौनं वाचिक-अपरिग्रहस्य महासाधनम् अस्ति । ३. शारीरिक-अपिग्रहः :- स्वस्य आवश्यकतानुसारं धन-धान्यस्य, वस्त्र-भूमेः च उपार्जनं, संग्रहणं शारीरिक-अपरिग्रहत्वेन परिगण्यते । ‘तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः’ इत्यादेशानुसारं प्राप्तवस्तुनः त्यागभावेन उपयोगः करणीयः । स्वपरिवारस्य मोहवशेनापि पदार्थानां संग्रहः न करणीयः । == [[नियमः]] == शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः ।। २.३२ ।। इति पतञ्जलियोगसूत्रे प्रतिपादितं वर्तते । शौचम्, सन्तोषः, तपः, स्वाध्यायः, ईश्वरप्रणिधानं च नियमाः प्रोक्ताः <ref name="पतञ्जलियोगसूत्रम् 1"/> । === [[शौचम्]] === शौचम् त्रिविधं बौद्धिक-वाचिक-शारीरिकञ्चेति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । १. बौद्धिक-शौचम् :- काम-क्रोध-मोह-द्वेष-ईर्ष्या-अभिमान-कुविचारादीनां त्यागेन, दया-सहजता-नम्रता-अहिंसा-सत्यादीनां निरन्तरधारणेन च बुद्धिः शुद्धा भवति । २. वाचिक-शौचम् :- कठोरवचन-निन्दा-छल-असत्यवचानानां त्यागः, सत्य-मधुरवचन-स्नेह-सान्त्वादीनां सेवनं च वाचिकशौचत्वेन परिगण्यते । ३. शारीरिक-शौचम् :- मृत्तिका-गोमय-गाजनीमृत्तिका-उबटन-त्रिफला-रीठादीनां जलेन सह उपयोगं कृत्वा शरीरस्य निर्मलीकरणम् एव शारीरिक-शौचं भवति । विरेचन-बस्ति-नेति-धौति-वमन-दन्तधावन-ब्रह्मदन्तधावन-जलनेति-आदीनां माध्यमेन शरीरस्य आन्तरिकभागानां शुद्धिः अपि शारीरिकशौचे अन्तर्भवति । सात्विकं, न्यायपूर्णार्जितधनेन प्राप्तं, परिमितम् अन्नं शरीरशौचार्थम् अत्युत्तमम् उक्तम् अस्ति । हिंसा-चौर्य-व्यभिचार-मांस-मदिरा-मैथुन-आदीनां परित्यागः एव शारीरिक-शौचम् उच्यते । === [[सन्तोषः]] === सुखे-दुःखे, लाभे-हानौ, यशे-अपयशे, सिद्धौ-असिद्धौ, अनुकूलतायां-प्रतिकूलतायां च सर्वदा सन्तुष्टिः एव सन्तोषः उच्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । सन्तोषः त्रिविधः प्रोक्तः । बौद्धिकः, वाचिकः, शारीरिकश्चेति । १. बौद्धिक-सन्तोषः :- इच्छायाः दासः संसारस्य दासः भवति । यः स्व-ईच्छां दासीं भावयति, सः संसारस्य स्वामी भवति । अतः लोभ-मोह-राग-द्वेष-आदीनां त्यागं कृत्वा सन्तोषस्य आश्रयः कर्तव्यः । २. वाचिक-सन्तोषः :- चाटुकारिता-मिथ्यावचनयोः त्यागः वाचिक-सन्तोषः उच्यते । कटुवचनानि श्रुत्वा, अपमानितः भूत्वा अपि आवेशेन दुर्वचनानां मुखात् निर्गमनम् एव वाचिक-सन्तोषत्वेन परिगण्यते । ३. शारीरिक-सन्तोषः :- शारीरिकहिंसा-व्यभिचार-चौर्य-बलात्कार-अत्याचार-कुकर्मादीनां त्यागः एव शारीरिकसन्तोषत्वेन परिगण्यते । दीनानां, दुःखितानां, रुग्णानां सेवा, ब्रह्मचर्यपालनं, अनुष्ठानम् इत्यादीनां सेवनं शारीरितसन्तोषः उच्यते । === [[तपः]] === मनसा, इन्द्रियैः च संयमेन धर्मपालनम् एव तपः उच्यते । धर्मपालनाय कष्टं सोढव्यं, बुभुक्षा, पीपासा, शैत्यम्, औष्ण्यम् इत्यादीनि अपि सोढव्यानि भवन्ति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । तपस्त्रिविधम् । बौद्धिकं, वाचिकं शारीरिकञ्चेति । १. बौद्धिकं तपः :- मन-बुद्धि-चित्तयोः शान्तिः, स्वच्छता, पवित्रता, मानसवृत्तीनां निग्रहणं बोद्धिकतपः उच्यते । २. वाचिकं तपः :- क्रोधः, असत्यभाषणम्, अपमानास्पदानि वाक्यानि, घृणापूर्णवचनम् इत्यादीनां त्यागः वाचिकं तपः उच्यते । ३. शारीरिकं तपः :- बुभुक्षायाः, पीपासायाः, शैत्यस्य, उष्णतायाः च सहनम् एव शारीरिकं तपः उच्यते । आत्मदर्शिनां, गुरूणां, विदुषानां च सेवा-सत्कारः, शुद्धता, सरलता, ब्रह्मचर्यपालनम्, अहिंसा इत्यादीनां सद्गुणानां दृढावलम्बनम् एव शारीरिक-तपत्वेन परिगण्यते । ==== [[स्वाध्यायः]] ==== कल्याणकारिशास्त्राणाम् अध्ययनम्, इष्टदेवानां नामजपः, मन्त्रपाठः, स्तोत्रादीनां पठनम्, सत्साहित्यानां पठनं पाठनं च स्वाध्यायत्वेन परिगण्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । स्वाध्यायः त्रिविधः प्रोक्तः । बौद्धिकः, वाचिकः, शारीरिकश्चेति । १. बौद्धिक-स्वाध्यायः :- ॐकारस्य , गायत्रीमन्त्रस्य, गुरुमन्त्रस्य च निरन्तरं मननम् एव बौद्धिक-स्वाध्यायत्वेन परिगण्यते । २. वाचिक-स्वाध्यायः :- मन्त्राणोच्चारणं, प्रार्थानां, स्तुतिपठनं, पुराणानां कथनम् इत्यादीनां नित्यास्वादनम् एव वाचिकस्वाध्यायत्वेन परिगण्यते । ३. शारीरिक-स्वाध्यायः :- सर्वप्रकारकेषु अध्ययनेषु शरीरं साधनत्वेन सर्वदा भवत्येव । स्तुतीनां, श्लोकानां, प्रार्थनानाम्, ईश्वरकथानां च लेखनं शारीरिकस्वाध्यायत्वेन परिगण्यते । === [[ईश्वरप्रणिधानम्]] === साधकः आदिनं मनसा, वचसा, शरीरेण च यानि कर्माणि करोति, तानि सः ईश्वराय समर्पयति । सा समर्पणस्य प्रक्रिया एव ईश्वरप्रणिधानत्वेन परिगण्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । ईश्वरप्रणिधानं त्रिविधं प्रोक्तं । बौद्धिकं, वाचिकं शारीरिकञ्चेति । १. बौद्धिक-ईश्वरप्रणिधानम् :- साधकस्य बुद्ध्या जायमानाः क्रियाः ईश्वरप्राप्तेः लक्ष्यं साधितुम् एव भवन्ति । यथा – तर्कः, निश्चयः, विश्वासः, स्मरणम् इत्यादयः । मनसि पूर्णनियन्त्रणं कृत्वा बुद्धिः मनसः विषयान् प्रति गमनं स्थगयति । तां बुद्धिम् एव चित्ते विलीनां कृत्वा साधकः इन्दियाणां व्यापारान् उपशामयति । एषा प्रक्रिया एव बौद्धिक-ईश्वरप्रणिधानम् उच्यते । बौद्धिकप्रणिधाने साधकस्य मनसि एकं गहनं चिन्तनं भवति यत्, यत् किमपि अहं कुर्वन् अस्मि उत यत् किमपि मया क्रियमाणमस्ति, तत् सर्वम् अहम् ईश्वरस्य आदेशनैव कुर्वन् अस्मि इति । २. वाचिक-ईश्वरप्रणिधानम् :- वाणीद्वारा ईश्वरस्य गुणानां वर्णनं, स्तुतिगानं, प्रार्थानागानं, ॐकारस्य गानं, गायन्त्रीमन्त्रजपः इत्यादीनि कार्याणि वाचिक-ईश्वरप्रणिधानत्वेन परिगण्यन्ते । ३. शारीरिक-ईश्वरप्रणिधानम् :- साधकस्य शरीरं रोगादिभ्यः दुर्बलं भवेत् चेत्, साधकः बौद्धिक-ईश्वरप्रणिधानं, वाचिक-ईश्वरप्रणिधानं च कर्तुम् असमर्थः भवति । बुद्धिः चिन्तनादिषु कार्येषु असमर्था भवति, वाक् अपि ईश्वरस्य गुणगाने, स्तुतिपाठे च असमर्था भवति । अतः शारीरिक-ईश्वरप्रणिधानस्य मुख्यता वर्तते । मनसा, वाचा, शरीरेण च यानि कर्माणि भवन्ति, तेषाम् ईश्वराय समर्पणम् एव शारीरिक-ईश्वरप्रणिधानत्वेन परिण्यते । == [[आसनम्]] == साधकः यदा उपविशति, तदा सः स्थिरतायाः, सुखस्य च अनुभवं करोति चेत्, तत् आसनम् उच्यते । स्थिरसुखमासनम् [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A5%A8|।।२.४।।] इत्येदं सूत्रं [[पतञ्जलिमुनि]]<nowiki/>ना [[योगसूत्रम्|योगसूत्रे]] प्रतिपादितं वर्तते । तद्यथा [[पद्मासनम्]], [[वीरासनम्|वीरासनं]], [[भद्रासनम्|भद्रासनं]], [[स्वस्तिकम्|स्वस्तिकं]], [[दण्डासनम्|दण्डासनं]], [[सोपाश्रयम्|सोपाश्रयं]], [[पर्यङ्कम्|पर्यङ्कं]], [[क्रौञ्चनिषदनम्|क्रौञ्चनिषदनं]], [[हस्तिनिषदनमुष्ट्रनिषदनम्|हस्तिनिषदनमुष्ट्रनिषदनं]], [[समसंस्थानम्|समसंस्थानं]], [[स्थिरसुखं]], [[यथासुखम्|यथासुखं]] [[चेत्येवम्|चेत्येव]]<nowiki/>मादीनि आसनानि प्रोक्तानि । यः कोsपि साधकः एकस्मिन् आसने एकप्रहरं (घण्टात्रयम्) यावत् सुखेन उपवेष्टुं शक्नोति, सः साधकः आसनं सिद्धं करोति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । योगपरम्परानुसारम् आसनानां प्रणेता स्वयं भगवान् शङ्करः अस्ति । चतुरशीतिलक्षयोनिषु जीवः भवति, अतः शिवेन चतुरशीतिलक्षानि आसनानि प्रणितानि <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । [[शिव|शिवेन]] प्रणितेषु सर्वेषु आसनेषु कालक्रमे अधिकतमानि आसनानि लुप्तानि । अतः केवलं चतुरशीतिः आसनानि एव प्रचलितानि सन्ति । तेषु अपि त्रयस्त्रिंशत् आसनानि एव मुख्यानि इति योगिनां मतम् । == [[प्राणायामः]] == तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A5%A8|॥२.४९॥] इत्यनेन सूत्रेण पतञ्जलिमूनिना योगसूत्रे प्राणायामस्य निरूपणं कृतम् अस्ति । आसने स्थिरतायां प्राप्तायां सत्यां श्वास-प्रश्वासयोः स्वाभाविकगतेः नियमनं कृत्वा तयोः समनता स्थापनस्य प्रक्रिया एव प्राणायामत्वेन परिगण्यते । रेचक-कुम्भक-पूरकाणां प्रक्रिया एव प्राणायामत्वेन परिगण्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । प्राणायामस्य प्रक्रियायां स्थानस्य, समयस्य, आसनस्य, विधेः च अति महत्वं भवति । प्राणायामस्य प्रक्रियायाः अनेके विधयः सन्ति । तेषु केचन विधयः अधः निरूपिताः । १. [[सहजप्राणायामः]] २. [[समशीतोष्णप्राणायामः|सम-शीतोष्णप्राणायामः]] ३. [[भस्त्रिकाप्राणायामः]] ४. [[कपालभातिप्राणायामः]] ५. [[शीकलीप्राणायामः]] ६. [[शीतकारीप्राणायामः]] ७. [[उज्जायीप्राणायामः]] ८. [[अहिंसकप्राणायामः]] ९. [[नाडीशोधनप्राणायामः]] १०. [[भ्रामरीप्राणायामः]] == [[प्रत्याहारः]] == प्रत्याङ्रूत्युपसर्गाभ्यां "हृञ् हरणे" इत्यस्माद्धातोः प्रत्याहारशब्दः निष्पन्नः । [[भोजन]]<nowiki/>स्य अन्तः इति अस्य शब्दस्य अर्थः भवति । [[रूप]]<nowiki/>-[[रस]]<nowiki/>-[[गन्ध]]<nowiki/>-[[शब्द]]<nowiki/>-[[स्पर्श|स्पर्शाः]] इन्द्रियाणां भोजनम् अस्ति । इन्द्रियाणि एतेषां निरन्तरं भोजनं कुर्वन्ति भवन्ति । मनः इन्द्रियाणि यन्त्रत्वेन उपयुज्य एव विषयाणाम् उपभोगं कुर्वन्ति । तेन चेतनया सह विषयाणां सम्बन्धः भवति । प्रत्याहारस्य प्रक्रियया सः सम्बन्धः विच्छिन्नः भवति । एतस्य फलस्वरूपतः चित्तम् अन्तर्मुखि भवति । प्रत्याहारस्य साधनानि मानसिकशक्तीः जनयन्ति । ततः मनः येभ्यः मार्गेभ्यः जगतः भ्रमणं करोति स्म, तेभ्यः मार्गेभ्यः एव अन्तर्जगत् प्रवेष्टुं शक्नोति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । साधकः यदा धारणायाः सोपानम् आरोहति, तदा सः प्रत्याहारं साधयति । तेन विना सः धारणां कर्तुम् असमर्थः भवति । == [[धारणा]] == देशबन्धश्चित्तस्य धारणा [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A5%A9।।।३.१।।] इति पतञ्जलिमूनिना योगसूत्रे प्रतिपादितं वर्तते । बाह्ये उत शरीरे कुत्रापि एकस्मिन् स्थाने चित्तस्य केन्द्रीकरणम् एव धारणात्वेन परिगण्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । नाभिचक्रं, हृदयकमलम् इत्यादयः [[शरीर]]<nowiki/>स्य आन्तरिकदेशाः सन्ति । [[आकाशः]], [[सूर्यः]], [[चन्द्रमाः]], [[मूर्तिः]], [[देवता]] इत्यादयः बाह्यदेशाः भवन्ति । एतयोः आन्तरिकबाह्यदेशयोः एकस्मिन् स्व चित्तस्य केन्द्रीकरणम् एव धारणा भवति । एकं पदार्थं मनसि संधार्य साधकस्य चित्तं तत्र केन्द्रितं भवेत् चेत्, मनसः सा स्थितिः धारणा उच्यते । धारणा मनसः विकासशक्तिः वर्तते । धारणया विना योगः सम्भवः न भवति । धारणायाः अर्थः संयमः अपि भवति । अतः धारणायां मनसः विचरणस्य स्थानं सीमितं, निश्चितं च भवति । धारणायां पञ्चतत्वधारणा योगसाधनायाः क्षेत्रे अति प्रसिद्धा प्रक्रिया वर्तते । तस्यां [[पञ्चतत्व]]<nowiki/>धारणायां [[पृथ्वी]]<nowiki/>-[[जल]]<nowiki/>-[[अग्नि]]<nowiki/>-[[वायु]]<nowiki/>-[[आकाश|आकाशे]]<nowiki/>त्येतेषां पञ्चतत्वानां धारणा भवति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । == [[ध्यानम्]] == स्वस्य आन्तरिकजीवनेन सह लयः, सामञ्जस्य स्थापनं च एव ध्यानम् उच्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । चेतनायाः विकासः, इन्द्रियाणाम् अतिक्रमणं च ध्यानेन एव भवतः । स्वस्य विस्मरणं, शून्यत्वं, पलायनं च कर्तुं ध्यानप्रक्रिया नास्ति । वस्तु-विषयकेन्द्रिताः मनसः याः अनुभूतयः भवन्ति, ताभ्यः अनुभूतिभ्यः ध्यानमार्गेण मनः उदासीनं भवति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । ध्यानं शरीरे अलौकिकीं गहनाम् अवस्थां निर्माति, यया शरीरस्य विभिन्नाङ्गानि भारमुक्तानि, रोगमुक्तानि च भवन्ति । [[निद्रा]]<nowiki/>वस्थायाम् अस्माकं मनः विश्रान्तिं प्राप्तुं न शक्नोति, यतो हि निद्रावस्थायाम् अस्माकं मनः स्वपनादीषु कार्येषु रतं भवति । ध्यानावस्थायां यदा मनः सम्पूर्णं लीनं भवति, तदा तत् विश्रान्तिं प्राप्नोति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । साधकः यदा ध्यानस्य एतादृशीम् अवस्थां प्राप्नोति, तदा सः घण्टात्रयस्य निद्रया अपि विश्रान्तिम् अनुभवति । ध्यानस्य असङ्ख्याकाः पद्धतयः सन्ति । तासु अत्र काश्चन निर्दिष्टाः । १. [[सङ्कल्पध्यानम्]] २. [[श्वासध्यानम्]] ३. [[चिदाकाशध्यानम्]] ४. [[मन्त्रध्यानम्]] ५. [[अन्तर्मौनम्]] ६. [[अजपाध्यानम्]] == [[समाधिः]] == समाधिः मनुष्यजीवनस्य स्वाभाविकं लक्ष्यम् अस्ति । इन्द्रियाणां ज्ञानं न भवेत् इत्येव समाधिः <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । समाधेः लक्षणं ज्ञानम् अस्ति । पूर्णज्ञानस्य अवस्था एव समाधिः उच्यते । प्रत्येकः मनुष्यः समाधेः अधिकारी भवति । समाध्यवस्थायां साधकः चेतनायाः परमबिन्दुपर्यन्तं गच्छति, तस्मात् बिन्दोः परं कापि चेतना न भवति । सा अवस्था चेतनायाः गहनतमः स्तरः भवति, यया साधकस्य व्यक्तित्वबोधः अपि समाप्तः भवति । समाध्यवस्थायां ज्ञानस्य अपि आवश्यकता न भवति । यतो हि समाधौ आत्मा एव वाहनरूपेण कार्यं करोति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । सा स्थितिः चित्तस्य समानतायाः, उन्नत्याः च स्थितिः भवति, यस्यां शान्तिः, शक्तिः, ज्ञानं च स्वतः आगच्छन्ति । यदा साधकः निरन्तरं साधनां कुर्वन् समाध्यवस्थायां ध्यानस्य गहनतां प्रति गच्छति, तदा सः द्वाभ्यां महत्वपूर्णस्थितिभ्याम् उपसृत्य गच्छति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । ते स्थिती चेतनानिषेधः, चेतनाविस्तारश्च । १. चेतनानिषेधः :- एतस्याम् अवस्थायाम् इन्द्रियाणाम् एकस्मिन् बिन्दौ अपकर्षः (निषेधः) भवति । एकवारम् इन्द्रियाणाम् अपकर्षणे जाते सति साधकः द्वितीयावस्थां प्रति गच्छति । २. चेतनाविस्तारः :- एतस्याम् अवस्थायां चेतनायाः आन्तरिकविस्तारः भवति । एतस्याम् अवस्थायां मनः प्रतीवकवत् भवति । समाधेः आस्वादनान्तरम् अपि साधकः सांसारिकं जीवनं यापयितुं शक्नोति । तस्य सम्मुखं यानि वस्तूनि, सम्बन्धाः च भवन्ति, तेषां विषयेषु साधकस्य दृष्टिकोणः परिवर्तितः भवति । == सम्बद्धाः लेखाः == * [[योगः]] * [[योगदर्शनम्]] * [[पातञ्जलयोगसूत्रम्]] * [[पतञ्जलिमुनिः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == http://www.ashtanga.com/ http://www.ashtangayoga.info/ https://web.archive.org/web/20111212000754/http://www.ashtangayoga.info/practice/ http://kpjayi.org/ http://www.yogapoint.com/info/ashtanga.htm *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[https://web.archive.org/web/20110904122650/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg. *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508061546/http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html |date=2015-05-08 }} {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} == सन्दर्भः == {{reflist|30em}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:अष्टाङ्गयोगः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] 9neu7vrfvoutlnuv5uh4czhner4togs भारतेश्वरः पृथ्वीराजः 0 39751 502291 498481 2026-11-17T03:19:32Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502291 wikitext text/x-wiki {{निर्वाचित लेख}} {{तलं गच्छतु}} {{Infobox royalty | name = भारतेश्वरः पृथ्वीराजः | title = <big>'''अन्तिमहिन्दुराजत्वेन प्रसिद्धः पृथ्वीराजः '''</big> | image = Prithvi Raj Chauhan (Edited).jpg | image_size = 300px | alt = अन्तिमहिन्दुराजत्वेन प्रसिद्धः पृथ्वीराजः | caption = '''अजयमेरोः दुर्गे स्थिता पृथ्वीराजतृतीयस्य प्रतिमा''' | succession = अधिकारः | reign = ११६३-११९२ | reign-type = कालः | coronation = १२३५ | cor-type = राज्याभिषेकः | predecessor = [[सोमेश्वर चौहान]] | pre-type = पूर्वजः | successor = हरिराज चौहान | suc-type = उत्तराधिकारी | succession1 = परिवारः | moretext1 = | reign1 = सोमेश्वर चौहान | reign-type1 = पिता | coronation1 = कर्पूरदेवी | cor-type1 = माता | successor1 = गोविन्द चौहान | suc-type1 = पुत्राः | reign2 = {{Plainlist | *जम्भावती पडिहारी *पंवारी इच्छनी *दाहिया *जालन्धरी *गूजरी *बडगूजरी *यादवी पद्मावती *यादवी शशिव्रता *कछवाही *पुडीरनी *शशिव्रता *इन्द्रावती *[[संयोगिता चौहान|संयोगिता गाहडवाल]] }} | reign-type2 = राज्ञ्यः | coronation2 = हरिराजः, पृथा | cor-type2 = दुहितारः | predecessor2 = [[चौहानवंशः]] | pre-type2 = वंशः | consort = <!--yes or no --> Yes |birth_date = १२/३/१२२० [[भारतीयपञ्चाङ्ग|भारतीयपञ्चाङ्गानुसारं]],<br>१/६/११६३ [[आङ्ग्लपञ्चाङ्ग|आङ्ग्लपञ्चाङ्गानुसारम्]] |birth_place = [[पाटण]], [[गुजरातराज्यम्]] |death_date = ११/१/१२४९ [[भारतीयपञ्चाङ्ग|भारतीयपञ्चाङ्गानुसारं]],<br>{{death date and age|1192|03|11|1163|06|01|df=y}} [[आङ्ग्लपञ्चाङ्ग|आङ्ग्लपञ्चाङ्गानुसारम्]] |death_place = अयमेरुः ([[अजमेर]]), [[राजस्थानराज्यम्]] |religion = [[हिन्दुधर्मः]] }} '''पृथ्वीराजः चाहमानः'''{{IPA audio link|भारतेश्वरः पृथ्वीराजः चौहानः.wav}} ({{lang-hi|पृथ्वीराज चौहान}}) पृथ्वीराजतृतीयः, हिन्दुसम्राट्, सपादलक्षेश्वरः इत्यादिनामभिः प्रसिद्धः । भारतस्य अन्तिम[[हिन्दूधर्मः|हिन्दु]]<nowiki/>राजत्वेन प्रसिद्धः पृथ्वीराजः १२३५ तमे विक्रमसंवत्सरे पञ्चदशवर्षदेशीयः (१५) राज्यसिंहासने आरूढः जातः । अतः तस्य माता कर्पूरदेवी एव अल्पवयस्कस्य पृथ्वीराजस्य संरक्षिकात्वेन राज्यकार्यं वहति स्म । पृथ्वीराजस्य त्रयोदश राज्ञ्यः आसन् । तासु [[संयोगिता]] प्रसिद्धतमा अस्ति । अन्याः जाङ्गलु, पद्मावती, चन्द्रावती अपि प्रसिद्धिं प्राप्नुवन् । भारतसम्राट्त्वेन यदा पृथ्वीराजः सिंहासनारूढः अभवत्, तदा तम् अल्पवयस्कं विचिन्त्य सपादलक्षसाम्राज्यस्य अनेके सामन्ताः, प्रतिवेशिराज्यानि च तस्मै व्यद्रुह्यन् । तेषु प्रप्रथमः नागार्जुनः आसीत् । नागार्जुन चौहान इत्येषः [[विग्रहराज चौहान|विग्रहराज]]<nowiki/>स्य पुत्रः आसीत् । ११७७ तमे वर्षे पृथ्वीराजः तस्य विद्रोहस्य दमनम् अकरोत् । तस्मिन् युद्धे भादानकदेशीयाः शासकाः, जेजाकभुक्तिप्रदेशस्य शासकः, चालुक्यवंशीयाः च नागार्जुनस्य साहाय्यम् अकुर्वन् । यद्यपि सम्पूर्णस्य सपादलक्षसाम्राज्यस्य शासनं प्राप्तुम् एतैः सर्वैः दुर्गोष्ठी कृत्वा सैन्यबलेन, धनबलेन च आक्रमणं कृतम् आसीत्, तथापि पृथ्वीराजेन नागार्जुनस्य दमनं कृतम् । नागार्जुनस्य साहाय्यं यैः शासकैः कृतम् आसीत्, तेषां दुर्गोष्ठ्याः उत्तरं दातुं पृथ्वीराजः दिग्विजयाभियानम् आरभत । तस्मिन् दिग्विजयाभियाने पृथ्वीराजः ११७७ तमे वर्षे भादानकदेशीयान्, ११८२ तमे वर्षे जेजाकभुक्तिशासकं, ११८३ तमे वर्षे चालुक्यवंशीयशासकं च पराजितवान् । एतेषु वर्षेषु एव [[भारतम्|भारत]]<nowiki/>स्य उत्तरभागे घोरी इत्याख्यस्य गौमांसभक्षिणः योद्धुः शासनविस्तारः, धर्मविस्तारः च जायमानः आसीत् । तस्य शासनविस्तारस्य, धर्मविस्तारस्य च नीतेः फलस्वरूपतया ११७५ तमवर्षात् पृथ्वीराजस्य घोरी इत्यनेन सह सङ्घर्षः आरब्धः । ततः ११७८ तमे वर्षे घोरी इत्येषः गुजरातराज्यस्योपरि आक्रमणं कर्तुं पृथ्वीराजस्य साहाय्यम् अयाचत् । परन्तु पृथ्वीराजस्य मनसि यवनेभ्यः घृणायाः भावः आसीत् तथा च पृथ्वीराजस्य मनसि [[चालुक्यवंशः|चालुक्यवंशेन]] सह तस्य सङ्घर्षः गृहसङ्घर्षः आसीत् । तस्य गृहसङ्घर्षस्य लाभं स्वीकृत्य कोऽपि वैदेशीकः, गौमांसभक्षी यवनः भारतस्योपरि आक्रमणं कुर्यात् इति पृथ्वीराजः नेच्छति स्म । पृथ्वीराजः तु घोरी इत्यस्य साहाय्यं नाकरोत्, तथापि घोरी इत्येषः [[गुजरातराज्य]]स्योपरि आक्रमणं कर्तुं गतः । तस्मिन् युद्धे घोरी इत्यस्य लज्जास्पदः पराजयः अभवत् । तदारभ्य घोरी इत्येषः पृथ्वीराजस्य परमशत्रुः अभवत् । यतो हि घोरी इत्यस्य मतम् आसीत् यत्, पृथ्वीराजः यदि मम साहाय्यम् अकरिष्यत्, तर्हि तस्य विजयः अभविष्यत् इति । ततः अनेकानि लघुनि युद्धानि पृथ्वीराजस्य, घोरी इत्यस्य च अभूवन् । तयोः युद्धसङ्ख्यायाः उल्लेखः अनेकषु ग्रन्थेषु प्राप्यते । सर्वेषु युद्धेषु घोरी इत्यस्य पराजयः अभवत् । विभिन्नेषु ग्रन्थेषु याः सङ्ख्याः प्राप्यन्ते, ताः सङ्ख्याः ७, १७, २१, २८ च । सर्वेषु युद्धेषु पृथ्वीराजः घोरी इत्येनं बन्दिनम् अकरोत्, ततः तं व्यमोचयत् । परन्तु अन्तिमे नरायनयस्य द्वितीये युद्धे पृथ्वीराजस्य पराजयानन्तरं घोरी इत्येषः पृथ्वीराजं बन्दिनम् अकरोत्, ततः कानिचन दिनानि 'इस्लाम्'-धर्माङ्गीकरणाय तस्मै शारीरकपीडाम् अयच्छत् । तस्यां शारीरकयातनायां घोरी इत्येषः पृथ्वीराजम् अन्धम् अकरोत् । अन्धः पृथ्वीराजः शब्दवेधबाणेन घोरी इत्यस्य हत्यां कृत्वा स्वपराजयस्य प्रतिशोधं स्वीकर्तुम् इष्टवान् । परन्तु देशद्रोहस्य फलस्वरूपतया तस्य सा योजना अपि विफला अभवत् । एवं यदा पृथ्वीराजस्य निश्चयं परिवर्तयतुं घोरी इत्येषः अक्षमः अभवत्, तदा सः अन्धस्य पृथ्वीराजस्य हत्याम् अकरोत् । <poem>{{cquote|एक एव सुहृद्धर्मो निधनेऽप्यनुयाति यः । शरीरेण समं नाशं सर्वम् अन्यद्धि गच्छति । । ८.१७ । । [[मनुस्मृतिः]] }}</poem> अर्थात्, धर्म एव तादृशं मित्रम् अस्ति, यत् मरणोत्तरम् अपि सह गच्छति । इतराणि वस्तुनि शरीरेण सह एव नष्टानि भवन्ति । इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, पृथ्वीराजेन उक्तस्य श्लोकस्य स्वान्तिमसमयेऽपि बहुधा आचरणं कृतम् इति <ref name="डॉ. बिन्ध्यराज चौहान 2012 २६५">{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page= २६५}}</ref> । == जन्म, परिवारश्च == १२२० विक्रमसंवत्सरस्य ज्येष्ठमासस्य कृष्णपक्षस्य द्वादश्यां (१२/३/१२२०) तिथौ [[गुजरातराज्य]]स्य [[पाटण]]<nowiki/>-पत्तने पृथ्वीराजस्य जन्म अभवत् <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page= ८६}}</ref> । क्रिस्तवर्षानुसारं ११६३ तमस्य वर्षस्य [[जून]]-मासस्य प्रथमे (१/६/११६३) दिनाङ्के पृथ्वीराजस्य जन्म अभवत् । <poem>{{cquote|ज्येष्ठत्वं चरितार्थतामथ नयन-मासान्तरापेक्षया, ज्येष्ठस्य प्रथयन्परन्तपकया ग्रीष्मस्य भीष्मां स्थितिम् । द्वादश्यास्तिथि मुख्यतामुपदेशन्भोनोः प्रतापोन्नतिं, तन्वन्गोत्रगुरोर्निजेन नृपतेर्यज्ञो सुतो जन्मना ।। सप्तमसर्गः, श्लो. ५०, पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् ।। }}</poem> तदा पाटण-पत्तनम् अण्हिलपाटणम् इति प्रसिद्धम् आसीत् । तथा च पाटणं न केलवं महानगरम् आसीत्, अपि तु [[गुजरातराज्य]]स्य राजधानी अपि आसीत् । पृथ्वीराजस्य पिता [[सोमेश्वर चौहान|सोमेश्वरः]], माता कर्पूरदेवी च आस्ताम् । पृथ्वीराजस्य अनुजस्य नाम हरिराजः, अनुजायाश्च नाम पृथा आसीत् । पृथ्वीराजस्य त्रयोदश राज्ञ्यः आसन् । पृथ्वीराजस्य पुत्रः गोविन्दः आसीत् । == नामकरणं, बाल्यञ्च == इतिहासे वर्णनं प्राप्यते यत्, पुत्रस्य जन्मोत्तरं पिता [[सोमेश्वर चौहान|सोमेश्वरः]] स्वपुत्रस्य भविष्यफलं ज्ञातुं राजपुरोहितेभ्यः निवेदनम् अकरोत् । ततः बालकस्य भाग्यफलं दृष्ट्वा राजपुरोहितैः "पृथ्वीराज" इति नामकरणं कृतम् । [[पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्|पृथ्वीराजविजयमहाकाव्ये]] नामकरणस्य उल्लेखः प्राप्यते - <poem>{{cquote|पृथ्वीं पवित्रतान्नेतुं राजशब्दं कृतार्थताम् । चतुर्वर्णधनं नाम पृथ्वीराज इति व्यधात् ।। ३० ।। पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यं, सर्गः ८ }}</poem> [[पृथ्वी|पृथ्वीं]] पवित्रां कर्तुं, "राज" शब्दं चरितार्थयितुं च तस्य राजकुमारस्य नामकरणं "पृथ्वीराज" इति । 'पृथ्वीराजरासो' इत्यस्मिन् काव्येऽपि नामकरणस्य वर्णनं कुर्वन् चन्द्रवरबदाई अलिखत् – <poem>{{cquote|यह लहै द्रव्य पर हरै भूमि । सुख लहै अंग जब होई झूमि ।।}}</poem> पृथ्वीराजाख्यः बालकः महाराजानां छत्राणि स्वबलेन हरिष्यति । सिंहासनस्य शोभां वर्धयिष्यति च । [[कलियुगम्|कलियुगे]] पृथिव्यां [[सूर्य]]<nowiki/>वत् देदीप्यमानः भविष्यति इत्यर्थः । [[कुमारपाल चालुक्य|कुमारपाल]]<nowiki/>स्य शासने [[चालुक्यवंशः|चालुक्यानां]] प्रासादे लब्धजन्मा पृथ्वीराजः बाल्यावस्थायाः एव वैभवपूर्णे वातावरणे अवर्धत । वैभवसम्पन्ने प्रासादे पृथ्वीराजं परितः परिचायिकानां बाहुल्यम् आसीत् । दुष्टग्रहेभ्यः बालकस्य रक्षणं कर्तुं परिचायिकाः अपि विभिन्नानां मार्गाणाम् अवलम्बनं कुर्वन्ति स्म । पृथ्वीराजविजयमहाकाव्ये महाकविना [[जयानकः|जयानकेन]] सलीलं तद् वर्णितम् अस्ति । "धात्री श्रीखण्डसदृशं श्वेतं, कस्तूरीलिप्तं [[कुचः|स्तनाग्रं]] बालकस्य [[मुखम्|मुखे]] अस्थापयत् । ततः धात्र्याः कण्ठाभरणस्य मुक्तामणिं हस्ते धृतवान् सः बालकः [[पर्वताः|पर्वतस्य]], [[सागरः|सागरस्य]] च सारं स्वहस्ते गृहीतवान् इति प्रतीयते स्म । धात्र्यः यदा "पर्वते-पर्वते [[रामः]]" इति पौनःपुन्येन वदन्त्यः [[शुकः|शुकान्]] प्रशिक्षयन्ति स्म, तदा पूर्वजन्मनः स्मरणं कुर्वन् बालकोऽपि मन्दं मन्दं हसति स्म । [[दशावताराः|दशावतारमुद्रितं]] कण्ठाभरणं, दुष्टग्रहेभ्यः रक्षयितुं च [[व्याघ्र]]<nowiki/>नखेन निर्मतिम् आभरणं धात्री बालकाय अधारयत् (व्याघ्रस्य नखधारणं मङ्गलं मन्यते । अतः [[राजस्थान]]<nowiki/>राज्ये परम्परानुगतं व्याघ्रस्य [[नखः|नखं]] [[सुवर्णम्|सुवर्ण]]<nowiki/>स्य आभरणे संस्थाप्य कण्ठे धारणं कुर्वन्ति ।) । बालकस्य [[केशः|कृष्णकेशाः]], मधुकरवाणी च मनः मोहयति स्म । सुन्दरे [[ललाटम्|ललाटे]] कृतं [[तिलकम्|तिलकं]] बालकस्य सौन्दर्यं वर्धयति स्म । [[दन्तः|उज्जवलदन्ताः]] [[हीरकम्|हीरकवत्]] आभायुक्ताः आसन् । [[अक्षि|नेत्र]]<nowiki/>योः कृतम् अञ्जनम् आकर्षणं जनयतः स्म । [[जानु]]<nowiki/>ना यदा बालकः इतस्ततः भ्रमति स्म, तदा तस्य वस्त्राणि धूलिकायुक्तानि भवन्ति स्म । तस्य आशरीरं धूलिमयं भवति स्म । क्रीडन्तं पुत्रं दृष्ट्वा माता कर्पूरदेवी स्वपुत्रस्य कपोलं चुम्बति स्म" इति । <poem>{{cquote|मनिगन कंठला कंठ मद्धि, केहरि नख सोहन्त घूंघर वारे चिहूर रुचिर बानी मन मोहन्त केसर समुंडि शुभभाल छवि दशन जोति हीरा हरन । नह तलप इक्क थह खिन रहत, हुलस हुलसि उठि उठि गिरत ।। रज रंज्जित अंजित नयन घुंटन डोलत भूमि । लेत बलैया मात लखि भरि कपोल मुख चूमि ।। }}</poem> एवम् अण्हिलपाटणस्य सहस्रलिङ्गसरोवरस्य, अलङ्कृत-इत्याख्यस्य सोपानकूपस्य च मध्ये स्थिते राजप्रासादस्य विशालभूभागे पृथ्वीराजस्य बाल्यकालः व्यतीतः । == अभ्यासः == [[चालुक्यवंश]]<nowiki/>स्य प्रासादात् यदा सोमेश्वरः अजमेरू-प्रदेशम् अगच्छत्, तदा तेन सह तस्य पत्नी कर्पूरदेवी, द्वौ पुत्रौ पृथ्वीराजहरिराजौ च आसन् । १२२६ तमे विक्रमसंवत्सरे <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page= १५१}}</ref> [[गुजरातराज्य|गुजरातराज्यात्]] यदा सोमेश्वरः, अजमेरू-प्रदेशं स्थानान्तरितः, तदा पृथ्वीराजः पञ्चवर्षीयः आसीत् । पृथ्वीराजस्य अध्ययनम् अजयमेरू-प्रासादे, [[विग्रहराज चौहान|विग्रहराजेन]] स्थापिते [[सरस्वतीकण्ठाभरणविद्यापीठम्|सरस्वतीकण्ठाभरणविद्यापीठे]] (अद्यत्वे तत् विद्यापीठं 'ढाई दिना का झोपडा' इति 'मस्जिद्' अस्ति) च अभवत् । प्रासादस्य, विद्यापीठस्य च प्राङ्गणे युद्धकलायाः, शस्त्रविद्यायाः च ज्ञानं पृथ्वीराजेन प्राप्तम् । यद्यपि आदिकालादेव शाकम्भर्याः चौहाणवंशस्य स्रामाज्यस्य राजभाषा [[संस्कृतम्]] आसीत्, तथापि अन्यासां भाषाणाम् अपि बहुधा उपयोगः भवति स्म । परन्तु संस्कृतम् आदिकालात् शाकम्भर्याः राजभाषा आसीत् इति प्राप्तैः शिलालेखैः सिद्धं भवति । विग्रहराजेन, तस्य राजकविना रचितैः ग्रन्थैः अपि तेषाम् उच्चसंस्कृतज्ञानस्य प्रतीतिः भवति । विग्रहराजस्य राजकविः सोमदेवः 'ललितविग्रहराजः' इत्याख्यं नाटकम् अरचयत् । तस्मिन् नाटके तेन प्रचलितानां षड्भाषाणां कुशलतापूर्वकम् उपयोगः कृतः । शिलालेखानां विस्तृताध्ययनेन सिद्ध्यति यत्, चौहानवंशस्य काले मुख्यतया षड्भाषाः प्रचलिताः आसन् । ताः [[संस्कृतम्|संस्कृतं]], [[प्राकृतम्|प्राकृतं]], मागधी, पैशाची, शौरसेनी, अपभ्रंशभाषा च <ref>जर्नल ऑफ् रॉयल् एशियाटिक् सोसायटी ऑफ् बंगाल, भागः – ५५, खण्डः – १, पृ. ४६</ref><ref>चौहानसरित्सागरः, खण्डः – १, पृ. १२०-१२३</ref><ref>प्रो. कीलहार्न्, इण्डियन् एन्टिक्वैरी, भागः – २०, पृ. २०१-२१२</ref><ref>हरविलास शारदा, स्पीचेज् एण्ड् राइटिंग, पृ. २६७-२६८</ref> । पृथ्वीराजविजये उल्लेखः अस्ति यत्, पृथ्वीराज चौहान इत्येषः षट्सु [[भाषा]]<nowiki/>सु निपुणः आसीत् <ref>पृथ्वीराजविजयं, सर्गः १, श्लो. ३५, टीका १४,१५,३१</ref><ref>डॉ. गौरीशङ्कर हीराचन्द ओझा, मध्यकालीन भीरतीय संस्कृति, पृ. १३५-१३७</ref> । षट्भाषां विहाय पृथ्वीराजः [[मीमांसा|मीमांसायाः]], [[वेदान्तः|वेदान्तस्य]], [[गणितम्|गणितस्य]], [[पुराणानि|पुराणस्य]], [[इतिहासः|इतिहासस्य]], सैन्यविज्ञानस्य, [[चिकित्साशास्त्रम्|चिकित्साशास्त्रस्य]] च अध्ययनं कृतवान् । सः [[सङ्गीतकला]]<nowiki/>यां, [[चित्रकला]]<nowiki/>याम् अपि प्रवीणः आसीत् <ref>पृथ्वीराजरासो, खण्डः १, पृ. ७२९-७४६</ref><ref>नयचन्द्र सूरी, हम्मीरमहाकाव्यं, सर्गः २, श्लो. ७९-९०, पृ. ८५-८६</ref> । पृथ्वीराजविजये उल्लेखः प्राप्यते यत्, [[शेषनागः]] स्वस्य द्विसहस्रे फणासु याः विद्याः धरते, ताः सर्वाः विद्याः पृथ्वीराजस्य मुखे आश्रयं स्व्यकुर्वन् । [[धनुर्विद्या|धनुर्विद्यायां]] तु पृथ्वीराजः एतावान् प्रवीणः अभवत् यत्, "अहम् एतस्मात् धनुर्विचक्षणात् यदि धनुर्विद्यां पठामि, तर्हि [[शिवः|शिवात्]] निर्भयः भवामि" इति [[कामदेवः]] चिन्तयति स्म । पृथ्वीराजः अश्वनियन्त्रणविद्यायां, गजनियन्त्रणविद्यायां च अपूर्वः प्राप्तसिद्धिः आसीत् । असिप्रयोगे, लक्ष्यभेदने च सः विचक्षणः अभवत् <ref>पृथ्वीराजविजयं, सर्गः ९, श्लो. ८८</ref> । पृथ्वीराजरासोकाव्ये उल्लेखः अस्ति यत्, पृथ्वीराजः शब्दभेदिबाणं चालयितुं समर्थः आसीत् । विभिन्नासु विद्यासु पारङ्गतः पृथ्वीराजः कालान्तरे तारुण्यधनेनापि सम्पन्नः अभवत् । तरुणावस्थां प्राप्तः पृथ्वीराजः शोभासम्पन्नः आसीत् । सुमेरोः शिखरे अधिपतिः न्यूषितः अस्ति इति पृथ्वीराजस्य शिरस्थः मुकुटः भ्रमं जनयति स्म । [[कर्णः|कर्णयोः]] स्थिते मौक्तिके [[कमलम्|कमलपत्रे]] पतते खबाष्पवत् शोभायमाने आस्ताम् । [[कण्ठः|कण्ठे]] स्थितं कण्ठाभरणं मेरुं परितः '[[नवग्रहाः|ग्रहाः]] परिक्रमणं कुर्वन्तः सन्ति इति' भ्रमं जनयति स्म । चन्द्रमुखे समुद्भूता मषी वीरहृदये कामाङ्कुरस्य बोधं कारयति स्म । == सोमेश्वरस्य मृत्युः, पृथ्वीराजस्य राज्याभिषेकश्च == सोमेश्वरस्य अन्तिमशिलालेखः आंवल्दा-तः प्राप्यते । सः शिलालेखः १२३४ तमस्य विक्रमसंवत्सरस्य भाद्रपदमासस्य शुक्लचतुर्थ्यां (४/६/१२३४) [[शुक्रवासरः|शुक्रवासरे]] प्रस्थापितः । क्रिस्तगणानानुसारं ११७८ तमस्य वर्षस्य [[अगस्त]]-मासस्य अष्टादशे (१८/८/११७८) दिनाङ्के सः शिलालेखः प्रस्थापितः । समनन्तरे संवत्सरे पृथ्वीराजस्य प्रप्रथमः शिलालेखः बडल्या-तः प्राप्यते । सः शिलालेखः १२३५ तमस्य विक्रमसंवत्सरस्य [[चैत्रमास]]<nowiki/>स्य शुक्लचतुर्थ्यां प्रस्थापितः । क्रिस्तगणानानुसारं ११७९ तमस्य वर्षस्य [[मार्च]]-मासस्य चतुर्दशे (१४/३/११७९) दिनाङ्के सः शिलालेखः प्रस्थापितः । सोमेश्वरस्य निधनानन्तरं पृथ्वीराजस्य राज्याभिषेकः अभवत् । पृथ्वीराजरासोकाव्ये उल्लेखः प्राप्यते यत्, <poem>{{cquote|मृगशिरा नक्षत्र व सिद्धयोग में कुमार पृथ्वीराज, राजा पृथ्वीराज बने ।}}</poem> शुभमुहूर्ते पृथ्वीराजः स्वर्णसिंहासनारूढः । [[ब्राह्मणः|ब्राह्मणैः]] [[मन्त्रः|वेदमन्त्रगानेन]] सह राजतिलकस्य आरम्भः कृतः । ततः राजपुरोहितैः पृथ्वीराजस्य भाले तिलकं कृतम् । पृथ्वीराजस्य राज्याभिषेकावसरे प्रासादस्य शोभा आह्लादिका आसीत् । पृथ्वीराजस्य सुन्दरस्वरूपं सर्वान् मोहयति स्म । सर्वेषां सामन्तानां जयघोषानन्तरं राजधान्यां शोभायात्रा अभवत् । शोभायात्रायां [[गजः|गजा]]<nowiki/>रूढस्य पृथ्वीराजस्य उपरि नगरजनैः [[पुष्पाणि|पुष्पवर्षाः]] कृताः । सर्वे पृथ्वीराजस्य दीर्घायुष्यः प्रार्थनां कुर्वन्तः आसन् । १२३५ तमे विक्रसंवत्सरे पृथ्वीराजः पञ्चदशवर्षीयः (१५) आसीत् । अतः माता कर्पूरदेवी एव अल्पवयस्कस्य पृथ्वीराजस्य संरक्षिकात्वेन राज्यकार्यं वहति स्म । == शासनव्यवस्था <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page= १५२-१५३}}</ref> == === सेनापतयः === १. स्कन्दः – सः [[गुजरातराज्य]]स्य नागरब्राह्मणः आसीत् । सः सेनापतिना सह साम्राज्यस्य दण्डनायकः अपि आसीत् । २. भुन्नेकम्मल्लः – कर्पूरदेव्याः पितृव्यः आसीत् । ३. उदयराजः ४. उदगः – मेडता-प्रदेशस्य सामन्तः आसीत् । ५. कतिया – वीकमपुरस्य मण्डलेश्वरः आसीत् । ६. गोविन्दः – कुत्रचित् उल्लेखः प्राप्यते यत्, सः नरायनस्य द्वितीययुद्धे मुहम्मद घोरी इत्यनेन हतः इति । परन्तु [[जम्मूकाश्मीरराज्यम्|जम्मू-तः]] प्राप्ते एकस्मिन् शिलालेखे उल्लिखतं यत्, जम्मू-प्रदेशस्य नरसिंह इत्याख्येन राजकुमारेण सः हतः इति । ७. गोपालसिंह चौहान – देदरवा-प्रान्तस्य सामन्तः आसीत् । === मन्त्रिणः === १. पं. पद्मनाभः - एतस्य अध्यक्षतायाम् अन्ये मन्त्रिणः अपि आसन् । पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यस्य लेखकः जयानकः, विद्यापतिः गौडः, वाशीश्वरः जनार्दनः, विश्वरूपः, रामभट्टश्च । रामभट्टः चन्दबरदायी इति प्रसिद्धः अभवत् । तेन एव पृथ्वीराजरासोकाव्यं लिखितम् । २. प्रतापसिंहः (अनेन पृथ्वीराजाय अद्रुह्यत । पृथ्वीराजस्य अक्षिणी यदा घोरी इत्यनेन नाशिते, तदा प्रतापसिंहेन सह मिलित्वा पृथ्वीराजः घोरी इत्यस्य बाणेन हत्यां कर्तुम् इच्छति स्म । परन्तु एषः प्रतापसिंहः घोरी इत्येनं पृथ्वीराजस्य योजनाम् अकथयत् ।) ३. रामदेवः ४. सोमेश्वरः === सेना === पृथ्वीराजस्य सेनायाम् अश्वसेनायाः महत्त्वम् अधिकम् आसीत् । परन्तु हस्तिसेनायाः, पदातिसैनिकानाम् अपि मुख्यभूमिका आसीत् । पृथ्वीराजः यदा राजा अभवत्, तदा आरम्भिके काले तस्य सेनायां ७०,००० अश्वारोहिसैनिकाः आसन् । यथा यथा सैन्याभियानेषु पृथ्वीराजस्य विजयः अभवत्, तथा तथा सेनायाम् अपि वृद्धिः अभवत् । नरायनयुद्धे पृथ्वीराजस्य सेनायां २,००,००० अश्वारोहिसैनिकाः, पञ्चशतं गजाः, अनेके पदातिसैनिकाः आसन् <ref>पृथ्वीराजप्रबन्धः, पृ. ८६</ref> । फरिश्ता-इत्याख्यस्य लेखकस्यानुसारं पृथ्वीराजस्य सेनायां २ लक्षम् अश्वारोहिसैनिकाः, त्रिंशत्सहस्रं गजाः च आसन् <ref>दिल्ली सुल्तनत, खण्डः १, पृ. १३७</ref> । डॉ. शर्मा फरिश्ता इत्यस्य कथनस्य समर्थनं कुर्वन्ति <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page= १५३}}</ref> । == राज्ञ्यः == <center> {| class="wikitable" style="text-align: center;" | क्रमः | पृथ्वीराजस्य वयः | राज्ञ्याः नाम |- | १ | ११ | जम्भावती पडिहारी |- | २ | १२ | पंवारी इच्छनी |- | ३ | १३ | दाहिया |- | ४ | १४ | जालन्धरी |- | ५ | १५ | गूजरी |- | ६ | १६ | बडगूजरी |- | ७ | १७ | यादवी पद्मावती |- | ८ | १८ | यादवी शशिव्रता |- | ९ | १८ | कछवाही |- | १० | २० | पुडीरनी |- | ११ | २१ | शशिव्रता |- | १२ | २२ | इन्द्रावती |- | १३ | ३६ | [[संयोगिता चौहान|संयोगिता गाहडवाल]] |} </center> [[पृथ्वीराजविजयमहाकाव्य]]<nowiki/>स्य दशमसर्गस्य उत्तरार्धे उल्लेखः प्राप्यते यत्, पृथ्वीराजस्य अनेकाः राज्ञ्यः आसन् इति । परन्तु ताः कति आसन् ? कस्य प्रदेशस्य च राजकुमार्यः आसन् ? इति उल्लेखः तत्र नास्ति । पृथ्वीराजरासोकाव्ये उल्लेखः अस्ति यत्, पृथ्वीराजः यदा एकादशवर्षीयः आसीत्, तदा तस्य प्रप्रथमविवाहः अभवत् । ततः प्रतिवर्षं तस्य एकः विवाहः अभवत् । यावत् पृथ्वीराजः द्वाविंशतिवर्षीयः (२२) अभवत्, तावत् प्रतिवर्षं विवाहस्य क्रमः अचलत् । ततः पृथ्वीराजः यदा षड्त्रिंशद्वर्षीयः अभवत्, तदा तस्य अन्तिमविवाहः संयोगितया सह अभवत् । पृथ्वीराजस्य प्रप्रथमविवाहः मण्डोर-प्रदेशस्य नाहड राव पडिहार इत्यस्य पुत्र्या जम्भावत्या सह अभवत् । पृथ्वीराजरासोकाव्यस्य लिखितपत्रे केवलं पञ्चानां राज्ञीनां नामानि सन्ति । ताः जम्भावती, इच्छनी, यादवी शशिव्रता, हंसावती, संयोगिता च । पृथ्वीजरासोकाव्यस्य लघुलिखितपत्रेषु केवलं नामद्वयं प्राप्यते । ते इच्छनी, संयोगिता च । तथा च लघुत्तमायां लिखितपत्रे केलवं संयोगितायाः नाम प्राप्यते । एवं संयोगितायाः नाम सर्वासु लिखितपत्रेषु प्राप्यते । === जाङ्गलू <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page=९७-९८ }}</ref> === [[चौहानवंशः]] यस्मिन् भूभागे स्वराज्यम् अस्थापयत्, तस्य भूभागस्य नाम जाङ्गल इत्यासीत् । तस्य प्रदेशस्य राजधानी अहिच्छत्रपुरम् आसीत् । सद्यः तस्य नाम नागौर इति । तत् नागौर-नगरम् अद्य देशनोक इति प्रसिद्धम् । देशनोक-नगरं [[बीकानेर]]<nowiki/>-तः उत्तरदिशि ३२ कि.मी. दूरे अस्ति । देशनोक-तः षोडश कि.मी. दूरे अस्ति जाङ्गलू-ग्रामः । ततः १२३३ तमे विक्रमसंवत्सरे लिखितः एकः शिलालेखः प्राप्यते । तस्य शिलालेखस्यानुसारं तस्य ग्रामस्य प्राचीने नामनी जाङ्गकूपदुर्गम्, अजयपुरं च आस्ताम् । ११७६ तमे विक्रमसंवत्सरे लिखिते एकस्मिन् शिलालेखे उल्लिखितं यत्, जाङ्गकूपदुर्ग-ग्रामस्य रचना प्रथमेन पृथ्वीराजेन कारिता । तस्मात् ग्रामात् पृथ्वीराजस्य नाम्ना मुद्राः अपि प्राप्ताः । जाङ्गलकूपदुर्ग-ग्रामस्य रचनयाः केषुचित् दिनेषु एव गजनी-प्रदेशस्य राज्ञा अर्सलान इत्यनेन एषः जाङ्गलकूपदुर्गाख्यः ग्रामः ध्वस्तः । बीकानेर-नगरस्य अनूपसंस्कृतपुस्तकालये षोडशशताब्द्याः लिखितपत्रं प्राप्यते । तस्यानुसारं चौहानसाम्राजस्य अमुकभागे दहियाराजपूतानां लघुग्रामाः आसन् । दहियाराजपूतवंशस्य एका राजकुमारी पृथ्वीराजे स्निह्यति स्म । सा तेन सह विवाहं कर्तुम् इच्छति स्म । तस्याः नाम अजिया आसीत् । एकदा स्वारक्षकैः सह पृथ्वीराजेन मेलितुं सा अजमेरू-नगरं गच्छन्ती आसीत् । मार्गे ध्वस्तः जाङ्गलू इत्याख्यः ग्रामः प्राप्तः ।तं ध्वस्तं ग्रामं दृष्ट्वा सा दुःखम् अन्वभवत् । ततः तेन तस्मिन् एव भूमौ एकस्य ग्रामस्य रचना कृता । तस्य ग्रामस्य नाम अजियापुरम् इति ।सा पृथ्वीराजेन मेलितुं गच्छन्ती आसीत्, परन्तु पृथ्वीराजोऽपि आखेटस्य आश्रयेण जाङ्गलू-प्रदेशस्य वनं गतः । सः अजिया इत्यनया सह स्वराजधानीं प्रत्यगच्छत् । ततः तयोः विवाहः अभवत् । दहिया इत्यस्य नगरस्य स्मारकेषु अद्यापि अजिया इत्यस्याः प्रासादस्य गणना भवति । अद्यापि प्रवासिनः तस्य प्रासादस्य दर्शनं कृत्वा ऐतिहासकघटनायाः अनुमानं बहुधा कुर्वन्ति । === पद्मावती साङ्खली <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page= १०४-१०८}}</ref> === पृथ्वीराजरासोकाव्ये पद्मावतीसमयः इत्याख्यानं प्राप्यते । रासोकाव्यानुसारं पूर्वदिशि समुद्रशिखराख्यः प्रदेशः आसीत् । तत्र यादववंशीयस्य विजयपालाख्यस्य राज्ञः शासनम् आसीत् । तस्य पत्नी पद्मसेनः आसीत् । तयोः पुत्री पद्मावती आसीत् । पद्मावती एकदा राजभवनस्य उद्याने विचरन्ती आसीत् । तस्मिन् समये तया एकः [[शुकः]] दृष्टः । सः शुकः अत्यन्तः आकर्षकः आसीत् । अपरत्र शुकः अपि पद्मावत्याः रक्ताधरं बिम्बाफलं मत्वा भोक्तुम् उद्यतः । तस्मिन्नेव काले पद्मावती शुकं स्वहस्ते गृह्णाति । सः शुकः मानवभाषायाः ज्ञाता आसीत् । सः पद्मावत्याः मनोरञ्जनं कर्तुम् अनेकाः कथाः अश्रावयत् । ततः पद्मावती जिज्ञासावशात् शुकम् अपृच्छत्, "भोः शुकराज ! भवान् कुत्र निवसति ? कश्च भवतः राज्यस्य राजा ?" इति । ततः पद्मावत्याः जिज्ञासां शमयितुं शुकः विस्तारेण स्वराज्यस्य, पृथ्वीराजस्य च वर्णनं करोति । <poem>{{cquote|हिंदवान थान उत्तम सुदेश, तह उगत द्रुग दल्ली सुदेष । संभरि नरेश चहुंवान थान, प्रीथिराज तहां राजंत भान ।। वैसह वरिस षोजस नरिदं, आजानुबाहु भुवलोक यदं । संभपि नरेश सोमेस पूत, देवंत रूप अवतार धूत ।। सता मसूंर सब्बे अपार, भूजान भीम जिस सार भार । तिहि पकरि शाह साहाबदीन, तिहु बेर करिन पानीप हीन ।। सिंगिनि सुसद गुने चढ़ि जंजीर, चुक्के न शबद बेधंत तीर । बल बेल करन जिमि दान मान, सहस शील बहिचंद समान ।। दस चारि सब काल भूप, क्रन्दप्प ज्ञान अवतार रूप ।। }}</poem> [[हिन्दूधर्मः|हिन्दू]]<nowiki/>नाम् उत्तमप्रदेशः हिन्दुस्थानम् अस्ति । तत्र सुन्दरं [[देहली]]<nowiki/>-नगरं विद्यते । तस्य नगरस्य अधिपतिः [[चौहानवंश|चौहानवंशीयः]] पृथ्वीराजः अस्ति । षोडशवर्षीयः पृथ्वीराजः [[इन्द्र]]<nowiki/>वत् पराक्रमी अस्ति । साकम्भरिनरेशस्य [[सोमेश्वर चौहान|सोमेश्वरस्य]] पुत्रः देवानां रूपं धृत्वा पृथिव्याम् अवातरत् । तस्य सर्वेऽपि सामान्ताः अत्यन्तपराक्रमिणः सन्ति । तस्य भुजायां [[भीमसेनः|भीमसेन]]<nowiki/>वद् बलम् अस्ति । पृथ्वीराजः त्रिवारं शहाबुद्दीन घोरी इत्याख्यं राजानं पराजयत । तस्य धनुषः प्रत्यञ्चायाः [[ध्वनिः]] अति भयानकः भवति । सः शब्दभेदिबाणं चालयितुं समर्थः अस्ति । पृथ्वीराजः वचनपालने [[बलिः]], दाने [[कर्णः (महाभारतपात्रम्)|कर्णः]], सुकर्मणि [[विक्रमादित्यः]], आचरणे [[राजा हरिश्चन्द्रः|हरिश्चन्द्रश्च]] अस्ति । [[कलियुगम्|कलियुगे]] दुष्टानां संहारं कर्तुं तस्य जन्म अभवत् । चतुर्दशकलाभिः सम्पन्नः सः कामदेवत्वेन पृथिव्याम् अवातरत् । शुकस्य मुखात् पृथ्वीराजस्य प्रशंसां श्रुत्वा यादवबालायाः पद्मावत्याः मनः पृथ्वीराजं प्रति अनुरक्तम् अभवत् । परन्तु यौवनप्राप्तवत्याः पद्मावत्याः विवाहः विजयपालेन कुमुदमणिना सह निर्धारितः आसीत् । कुमुदमणिः कुमाऊँ-प्रदेशस्य राजा आसीत् । समुद्रशिखरप्रदेशे राजकुमार्याः विवाहस्य सज्जता भवन्ती आसीत् । अपरत्र स्वविवाहस्य वार्तां श्रुत्वा पद्मावती व्याकुला अभवत् । ततः सा शुकम् अकथयत्, "हे कीर ! शुक ! भवान् शीघ्रं हि देहलीं गत्वा मे प्रियं पृथ्वीराजम् अत्र आह्वयतु" इति । ततः पद्मावती शुकाय एकं पत्रं यच्छति ।{{quotation|हे [[क्षत्रियः|क्षत्रिय]]<nowiki/>कुलभूषण ! अहं तनुमनोभ्यां भवति स्निह्यामि । यदि भवान् मां, मे कुलं च वरणयोग्यं मनुते, तर्हि मे पाणिग्रहणं कृत्वा मम प्राणरक्षां करोतु । ११३० तमस्य शकसंवत्सरस्य वैशाखमासस्य शुक्लद्वादश्यायां तिथौ मम [[विवाहः]] निश्चितः अस्ति । अतः तस्मात् पूर्वम् आगत्य [[श्रीकृष्णः]] यथा रुक्मिण्याः हरणम् अकरोत्, तथा मे हरणं कृत्वा मां कृतार्थां करोतु । --- पद्मावती}} शुकः [[वायु]]<nowiki/>वेगेन देहलीं गत्वा पृथ्वीराजाय पत्रम् अयच्छत् । पत्रं पठित्वा पृथ्वीराजः सामन्तैः सह समुद्रशिखर-नगरं प्रति यात्रां प्रारभत । अपरत्र कुमुदमणिः कुमाऊँ-तः वरयात्राम् आरभत । पृथ्वीराजः समुद्रशिखरं गच्छन् अस्ति इति समाचारं प्राप्य मुहम्मद घोरी अपि समुद्रशिखरं प्रति यात्राम् आरभत । ततः समुद्रशिखरं प्रति कुमुदमणेः आगमनस्य समाचारं श्रुत्वा पद्मावती अति व्याकुला अभवत् । यतः पृथ्वीराजस्य आगमनस्य समाचारं सा न प्राप्तवती । अतः सा प्रासादस्य [[वातायनम्|वातायने]] स्थित्वा मार्गं प्रति विह्वलमनसा प्रतीक्षमाणा, रुदन्ती च आसीत् । तस्मिन् एव काले शुकः आगत्य ताम् अवदत्, "हे सुन्दरि ! तव प्रियतमः समीपस्थे [[शिव]]<nowiki/>मन्दिरे अस्ति । त्वं शीघ्रं हि तत्र गच्छ" इति । शुकस्य वचनं श्रुत्वा पुनर्जीवनं प्राप्तवत्याः पद्मावत्याः नेत्रे अचकास्ताम् । नवीनवस्त्राणि धृत्वा सुगन्धितजलेन स्नात्वा चन्द्रमसः किरणान् लज्जयन्ती सा षोडशशृङ्गाराणि अकरोत् । तस्याः सर्वाणि अङ्गानि विविधैः आभूषणैः सुशोभितानि आसन् । ततः स्वसखिभिः सह सा स्वर्णस्थालिकायां [[दीपकः|दीपं]] परितः मौक्तिकानि प्रस्थाप्य शिवालयं प्रति अगच्छत् । शिवालयं प्राप्य शिव[[पार्वती|पार्वत्योः]] पूजां कृत्वा पृथ्वीराजं प्रति अगच्छत् । ततः स्वमुखावरणम् अपाकृत्य सा मुग्धा भूत्वा पृथ्वीराजस्य सौन्दर्यं पश्यन्ती आसीत् । पृथ्वीराजः अपि किञ्चित् अग्रे गत्वा पद्मावत्याः समीपे अतिष्ठत् । मन्दिरस्य एतद् दृश्यं दृष्ट्वा पद्मावत्याः सख्यः साश्चर्यं पद्मावतीं, पृथ्वीराजं च पश्यन्त्यः आसन् । यतो हि पद्मावतीपृथ्वीराजयोः प्रणयविषये शुकं विहाय न कोऽपि जानाति स्म । ततः पृथ्वीराजः पद्मावत्याः [[हस्तः|हस्तं]] गृहीत्वा अश्वारोहणम् अकरोत् । देहलीं प्रति पृथ्वीराजपद्मावत्योः यात्रायाः आरम्भान्तरं समुद्रशिखरनगरे सर्वत्र पद्मवातीहरणस्य समाचाराः अप्रसन्त (फेल गये) । विजयपालः, कुमुदमणिश्च पृथ्वीराजेन सह योद्धुं पृथ्वीराजस्य पृष्ठे अगच्छताम् । विजयपालकुमदमण्योः आगमनस्य समाचारं श्रुत्वा पृथ्वीराजः ससामन्तं युद्धाय सज्जः अभवत् । ततः विनाशकयुद्धानन्तरं विजयी पृथ्वीराजः देहलीं प्रति यात्राम् आरभत । परन्तु मार्गे मुहम्मद घोरी इत्येषः स्वसैनिकैः सह पृथ्वीराजस्य उपरि आक्रमणम् अकरोत् । परन्तु घोरी इत्यस्य सेनायाः घोरपराजयः अभवत् । तस्य सर्वेऽपि सैनिकाः इतस्ततः पलायन्त । तथा च पृथ्वीराजः घोरी इत्यनं बन्दिनं कृत्वा देहलीम् अगच्छत् । देहलीं सम्प्राप्य [[दुर्गा]]<nowiki/>याः मन्दिरे शुभमुहूर्ते पृथ्वीराजः पद्मावत्या सह विवाहम् अकरोत् । इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, [[साहित्यशास्त्रम्|साहित्यिकदृष्ट्या]] उक्तकथायाः महत्त्वम् अस्ति, परन्तु [[इतिहासः|ऐतिहासिकदृष्ट्या]] उक्तकथायाः महत्त्वं नास्ति । यतो हि इतिहासे कुत्रापि समुद्रशिखर-इत्याख्यस्य दुर्गस्य, तस्य राज्ञः विजयपालस्य च उल्लेखः न प्राप्यते । उभे नामनी काल्पनिके स्तः । इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, एषा कथा काचित् पुराणकालीना प्रसिद्धा कथा स्यात् । तस्याः कथायाः अवलम्बनं कृत्वा अज्ञातव्यक्त्या पृथ्वीराजरासोकाव्ये प्रक्षेपः कृतः । चन्दबरदायी इत्यनेन उक्तकथायाः रचना न कृता इत्यस्य द्वितीयप्रमाणम् अस्ति यत्, <poem>{{cquote|बानं नाल हथनालि, तपुह तीरह स्रव सज्जिय}}</poem> अर्थात् 'तोप' इत्यनेन (शतघ्न्या) चतसॄषु दिक्षु [[धुम्रः]] अभवत् । परन्तु [[भारतस्य इतिहासः|भारतीयेतिहासे]] १५२६ (ई.) तमस्य वर्षस्य [[अप्रैल]]-मासस्य विंशतितमे (२०/४/१५२६) दिनाङ्के पानीपत-क्षेत्रस्य युद्धे एव शतघ्न्याः (तोप) उपयोगः अभवत् <ref>{{Cite journal | last=Khan | first=Iqtidar Alam | title=Coming of Gunpowder to the Islamic World and North India: Spotlight on the Role of the Mongols | journal=Journal of Asian History | volume=30 | year=1996 | pages=41–5}}.</ref> । यद्यपि एतस्यां कथायाम् ऐतिहासकतथ्यं नास्ति, तथापि कथायां पृथ्वीराजपद्मावत्यौ पात्रे तु योग्ये स्तः । १२३६ तमस्य विक्रमसंवत्सरस्य आषाढमासस्य शुक्लदशम्यायां बुधवासरे लिखितः एकः शिलालेखः पोकरण-तः प्राप्तः । तत्र उल्लेखः अस्ति यत्, पृथ्वीराजस्य आज्ञया मण्डलेश्वरेण 'कतिया' इत्यनेन विजयपुरस्य लोकेश्वरमन्दिरे पिहिलापाउल-नामकस्य ग्रामस्य दानं कृतम् । ग्रामेण सह तडागं, ग्रामं च परितः विशालवनं च अयच्छत् सः । पद्मावती तस्य [[परमारवंशः|परमारवंश]]<nowiki/>स्य पाल्हण इत्यस्य पुत्री आसीत् । कतिया इत्येषः पद्मावत्याः भ्राता आसीत् । === चन्द्रावती === पृथ्वीराजरासोकाव्ये उल्लेखः अस्ति यत्, चन्द्रपुण्डीर-प्रदेशस्य राजकुमार्याः चन्द्रावत्याः विवाहः पृथ्वीराजेन सह अभवत् इति । तस्याः गर्भात् सपादलक्षसाम्राज्यस्य उत्तराधिकारी रैणसी समुद्भूतः । इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, रैणसी कल्पितं नाम अस्ति, वस्तुतः तस्याः नाम गोविन्द आसीत् । परन्तु चन्द्रपुण्डीर-प्रदेशस्य राजकुमार्याः विवाहः पृथ्वीराजेन सह अभवत् इति उचितम् अस्ति <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page= १०९-११०}}</ref> । === [[संयोगिता]] === {{मुख्यलेखः|संयोगिता चौहान}} [[चित्रम्:Turning Point of Indian History.jpg|thumb|right|300px|''' संयोगिताहरणस्य दृश्यम् ''']] पृथ्वीराजविजयमहाकाव्ये तिलोत्तमा इति नाम्ना, पृथ्वीराजरासोकाव्ये संयोगिता इति नाम्ना, सुरजनचरितमहाकाव्ये 'कान्तिमति' इति नाम्ना संयोगितायाः उल्लेखः प्राप्यते । संयोगितायाः उल्लेखः रम्भामञ्जरीमहाकाव्ये, हम्मीरमहाकाव्ये च न प्राप्यते । संयोगितायाः हरणम् इतिहासस्य महत्त्वपूर्णघटना आसीत् । तस्मिन् काले पृथ्वीराजस्य वीरतायाः प्रशंसा चतसॄषु दिक्षु भवति स्म । एकदा संयोगिता पृथ्वीराजस्य वीरतायाः, पृथ्वीराजस्य सौन्दर्यस्य च वर्णनम् अशृणोत् । ततः सा तस्मिन् स्निह्यति स्म । अपरत्र संयोगितायाः पिता जयचन्दः संयोगितायाः स्वयंवरमाध्यमेन संयोगितायाः विवाहस्य घोषणाम् अकरोत् । जयचन्दः [[अश्वमेधयज्ञम्|अश्वमेधयज्ञ]]<nowiki/>स्य आयोजनम् अकरोत् । तस्य परिसमाप्तौ संयोगितायाः स्वयंवरस्य मुहूर्तः आसीत् । जयचन्दः अश्वमेधयज्ञं कृत्वा भारते स्वप्रतिष्ठाम् चिकीर्षति स्म । परन्तु पृथ्वीराजः तस्य विरोधम् अकरोत् । अतः जयचन्दः पृथ्वीराजं स्वयंवरे नाह्वयत्, तथा च द्वारपालस्य स्थाने पृथ्वीराजस्य प्रतिमाम् अस्थापयत् सः । अपरत्र यदा संयोगिता अजानात् यत्, पृथ्वीराजः स्वयंवरे अनुपस्थितः भविष्यतीति, तदा सा पृथ्वीराजम् आह्वातुं दूतं प्रैषयत् । संयोगिता मयि स्निह्यति इति ज्ञात्वा पृथ्वीराजः कन्नौजनगरं प्रति यात्राम् आरभत । अश्वमेधयज्ञानन्तरं स्वयंवरकाले यदा संयोगिता वरमालां हस्ते धृत्वा उपस्थितान् राज्ञः पश्यन्ती आसीत्, तदा सा द्वारे स्थितां पृथ्वीराजस्य मूर्तिम् अपश्यत् । संयोगिता मूर्तिम् उपागम्य वरमालां पृथ्वीराजस्य मूर्तेः कण्ठे अधारयत् । तस्मिन्नेव काले प्रासादम् अश्वारूढः पृथ्वीराजः प्रविष्टः । सः सिंहनादेन सर्वान् राज्ञः युद्धाय आह्वयत् । ततः संयोगितां नीत्वा इन्द्रपस्थं प्रति यात्रां प्रारभत । मार्गे जयचन्दं पराजित्य, मुहम्मद घोरी इत्येनं बन्दिनं कृत्वा पृथ्वीराजः संयोगितया सह इन्द्रपस्थं प्रापत् । जयचन्दः तु स्वापमानस्य प्रतिशोधाय पृथ्वीराजेन सह युद्धम् अकरोत् । परन्तु मुहम्मद घोरी यदा अजानात् यत्, पृथ्वीराजः कन्नौजनगरं प्रति गच्छन् अस्ति इति, तदा पृथ्वीराजं पराजेतुं सः मार्गम् अवारोधयत् । पृथ्वीराजः न केवलं मुहम्मद घोरी इत्येनं पराजयत, अपि तु तं बन्दिनं कृत्वा इन्द्रप्रस्थम् अपि अनयत् <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page=१११-१२६ }}</ref> । == नागार्जुनस्य विद्रोहदमनम् (११७७) <ref>देहल्याः तोमरवंशीयानां विषये अन्वेषणं कृतवान् इतिहासविद् हरिहर निवास द्विवेदी मनुते यत्, पृथ्वीराजनागार्जुनयोः युद्धं ई. ११७७ तमे वर्षे अभवत् । पृ. २७०</ref> == पृथ्वीराजः यदा शाकम्भर्याः सिंहासने आरूढः अभवत्, तदा चौहानवंशस्य साम्राज्यं सामान्तानां साहाय्येन चलति स्म । सामन्तीयशासनप्रणाल्यां सर्वेऽपि सामन्ताः स्वतन्त्रतया स्वराजकोषस्य व्यवस्थापनं कुर्वन्ति, तथा च वार्षिकोपहारत्वेन स्वसम्राजे नियतधनं यच्छन्ति । युद्धकाले सामन्ताः सम्राजः आज्ञानुसारं स्वसेनाः अपि प्रेषयन्ति । सामन्तीयशासनप्रणाल्यां राजनैतिकैकतायाः स्थितिः अति शिथिला भवति । यतो हि ये सैनिकाः सम्राजः आदेशेन युद्धाय उद्युक्ताः भवन्ति, तेषां निष्ठा स्वराजानं प्रति भवति, न तु स्वसम्राजं प्रति । सामन्तानाम् अपि स्वमहेच्छाः भवन्ति । अतः ते स्वप्रभावस्य, स्वक्षेत्रस्य च विस्ताराय निरन्तरं रताः भवन्ति । यदा सामन्तानां सम्राजः कस्मिँश्चित् युद्धे परास्तः भवति, मरणासन्नः भवति, निर्बलः भवति वा, तदा सामन्ताः स्वतन्त्रतायै प्रयत्नरताः भवन्ति । सम्राजः शिथिलतायाः कारणं ज्ञात्वा ते, स्वसम्राजि आक्रमणं कर्तुम् अपि उद्युक्ताः भवन्ति । राजसिंहासने आरूढः पृथ्वीराजः युवा आसीत्, अतः अनेके सामन्ताः स्वस्य स्वतन्त्रतायाः स्वप्नं पश्यन्तः युद्धघोषणाम् अकुर्वन् । परन्तु कैमासस्य, भुनैकमल्लस्य च साहाय्येन कर्पूरदेवी तेषां विद्रोहिणां सामन्तानां दमनम् अकरोत् । ततः [[विग्रहराज चौहान|विग्रहराज]]<nowiki/>स्य द्वितीयः पुत्रः नागार्जुनः अजयमेरुराज्यस्य उत्तराधिकारित्वेन विद्रोहम् अकरोत् । पृथ्वीराजः यदा सत्तारूढः अभवत्, तदा नागार्जुनः निर्वासितजीवनं यापयन् योगिनीपुरे (देहल्यां) निवसति स्म । तस्मिन् काले योगिनीपुरे नागार्जुनस्य मातुलस्य [[तोमरवंशः|तोमरवंशीयस्य]] पृथ्वीपालस्य शासनम् आसीत् । तोमरवंशीयराजा पृथ्वीपालः चौहानवंशस्य एकः सामन्तः आसीत् । पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यस्य दशमसर्गस्य षष्ठे, सप्तमे च श्लोके उल्लेखः प्राप्यते यत्, भाग्यशालिनः, बलशालिनः विग्रहराजस्य विवेकशून्यः पुत्रः नागार्जुनः गुजपुरस्योपरि आक्रमणम् अकरोति इति । तोमरवंशीयराज्ञः पृथ्वीपालस्य समीपे तावती सैन्यशक्तिः नास्ति, यया सः पृथ्वीराजस्य उपरि आक्रमणं कर्तुं शक्नुयात् । परन्तु पृथ्वीपालस्य समर्थनम् अन्यः यादववंशी भादानक इत्याख्यः सामन्तः अपि अकरोत् । तथापि तयोः सम्मिलिता सेना पृथ्वीराजस्य ७०,००० अश्वारोहिसैनिकानां, गजसैनिकानां, पदसैनिकानां च सम्मुखं युद्धं कर्तुम् असमर्था आसीत् । इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, सपादलक्षसाम्राजस्य पूर्वीयं प्रतिवेशिराज्यं जेजाकभुक्तिः, कान्यकुब्जराज्यं चापि पृथ्वीराजस्य विरुद्धं युद्धं कर्तुं पृथ्वीपालस्य सैन्यसाहाय्यम् अकुरुताम् इति । नागार्जुनः यदा योगिनीपुरात् युद्धाय निर्गतः, तदा सः विश्वस्तः आसीत् यत्, तस्य एव विजयः भविष्यतीति । अतः युद्धस्थले नागार्जुनस्य पत्नी, माता देशलदेवी अपि आस्ताम् । योगिनीपुरात् निर्गतः नागार्जुनः प्रप्रथमं गुजपुर इत्याख्यस्य नगरस्य उपरि आधिपत्यम् अस्थापयत् । नागार्जुनस्य प्रप्रथमविजयेन सह पृथ्वीराजस्य साम्राज्यस्य एकः भागः नागार्जुनस्य हस्तगतः अभवत् । अतः पृथ्वीराज-नागार्जुनयोः भीषणयुद्धम् अनिवार्यम् अभवत् । नागार्जुनेन सपादलक्ष्यसाम्राज्ये आक्रमणं कृतम् इति समाचारान् श्रुत्वा पृथ्वीराजः अनुक्षणमेव आक्रमणम् अकरोत् । इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, तस्य युद्धस्य नेतृत्वं पृथ्वीराजः स्वयम् अकरोत् । यतो हि उल्लेखः प्राप्यते यत्, पृथ्वीराजः कैमासं, भुवनैकमल्लं च पृष्ठे संस्थाप्य नागार्जुनस्योपिर आक्रमणम् अकरोत् इति । अतः एवम् अनुमानं कर्तुं शक्यते यत्, कैमासः, भुवनैकमल्लश्च युद्धे भागम् अवहतां, परन्तु मुख्यसेनापतित्वेन दायित्वं पृथ्वीराजेन एव ऊढम् इति । पृथ्वीराजः यदा नागार्जुनस्य उपिर आक्रमणम् अकरोत्, तदा पृथ्वीराजस्य सेनायाम् अनेके अश्वारोहिणः, हस्तिसैनिकाः, ऊष्ट्रसैनिकाः, पदात्तयः च आसन् । पृथ्वीराजः यदा युद्धाय निर्गतः, तदा सेनायाः निर्गमनस्य उग्रः ध्वनिः अभवत् । पृथ्वीराजस्य विशालसेनायाः सम्मुखं विरोधिनः पराजिताः अभूवन् । पृथ्वीराजात् भयभीतः नागार्जुनः स्वेन सह चलता कलिना सह परामर्शं कृत्वा वीरधर्मं त्यक्त्वा युद्धात् पलायत (पलायनम् अकरोत्) । नागार्जुनस्य पराजयस्य वर्णनं पृथ्वीराजविजयमहाकाव्ये प्राप्यते यत् – <poem>{{cquote|अवनिपति भयादुपेत्य पार्श्व, सह चलता कलिनेव दत्तशिक्षः । दयितमपि विमुच्य वीरधर्म, क्विचिदपि विग्रहराजभूरयासीत ।। श्लो. ३२, सर्गः १०, पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् ।।}}</poem> नागार्जुनः ससेनं पराजितो भूत्वा पलायत । ततः नागार्जुनः गुजपुरस्य दुर्गे निगूहितः । परन्तु पृथ्वीराजः तस्य दुर्गस्य उपरि आक्रमणं कृत्वा युद्धं प्रारभत । नागार्जुनः येन केन प्रकारेण तस्मात् दुर्गात् अपि पलायत । परन्तु नागार्जुनस्य दुर्गं रक्षितुं सेनापतिः देवभट्टः युद्धम् अकरोत् । सोऽपि पराजितः । नागार्जुनस्य अनेके योद्धारः पृथ्वीराजस्य कारागृहे बन्दिनः आसन् । तेषु बन्दिषु नागार्जुनस्य पत्नी, माता देशलदेवी च आस्ताम् । युद्धे समाप्ते सति पृथ्वीराजः सर्वैः बन्दिभिः सह अजमेरु-नगरम् अगच्छत् । तत्र अजमेरु-दुर्गस्य विभिन्नेषु स्थानेषु बन्दिनां शिरांसि उल्लम्बितानि (टाँग दिये) । परन्तु नागार्जुनस्य पत्न्याः, मातुः च किम् अभवत् ? इत्यस्य वर्णनं कुत्रापि न प्राप्यते । इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, यतो हि ते पृथ्वीराजस्य भ्रातृपत्नी, पितृव्या च आस्ताम्, अतः पृथ्वीराजः लघुदण्डं दत्त्वा योगिनीपुरं प्रैषयत् इति । पृथ्वीराजः यदा सिंहासनारूढः अभवत्, ततः समनन्तरमेव नागार्जुनस्य विद्रोहस्य शमनम् अकरोत् सः । सा घटना लघ्वी नासीत् । पृथ्वीराजं सत्ताच्युतं कृत्वा सम्पूर्णस्य समापदलक्षसाम्राज्यस्योपरि आधिपत्यस्य सा घृणास्पदा दुर्गोष्ठी (conspiracy) आसीत् । तस्यां दुर्गोष्ठ्यां योगिनीपुरस्य सामन्तः पृथ्वीपालः मुख्यभूमिकायाम् आसीत्, परन्तु तस्य समर्थनं भादानकप्रदेशस्य, जेजाकभुक्तिप्रदेशस्य, काशीप्रदेशस्य, कन्नौजप्रेदशस्य च शासकाः अकुर्वन् । सपादलक्षसाम्राज्यस्य अनेके असन्तुष्टाः सामन्ताः अपि तस्मिन् युद्धे नागार्जुनस्य साहाय्यम् अकुर्वन् । अतः पृथ्वीराजः क्रमेण सवैः सह युद्धं कृत्वा स्वबलस्य, स्वपराक्रमस्य च परिचयम् अकारयत् । == भादानकदेशीयानाम् उच्छेदनम् ११७७ == शाकम्भर्याः चौहानवंशस्य बयानप्रदेशीयैः यादववंशीयैः सह प्रप्रथमयुद्धम् अजयराजस्य काले अभवत् । बिजौलियाशिलालेखस्य पञ्चदशे श्लोके उल्लेखः प्राप्यते यत्, श्रीमार्गस्य, दुर्द्द-प्रदेशस्य च अभियानकाले चाचिग-सिङ्घुल-यशोधराख्यानां वीराणां वधम् अजयराजः अकरोत् इति । ततः [[अर्णोराज चौहान|अर्णोराजः]], [[विग्रहराजः]] अपि बयानप्रदेशीयैः यादववंशीयैः सह युद्धम् अकुरुताम् । परन्तु ते सर्वे यादवान् समूलं नष्टं कर्तुं न शक्तवन्तः । पृथ्वीराजस्य विरुद्धं यदा नागार्जुनस्य विद्रोहः अभवत्, तदा भादानकप्रदेशीयराजा सोहणपालः चौहानवंशस्य विरुद्धं युद्धं कर्तुं सज्जः अभवत् । अतः सः स्वसैन्यबलेन नागार्जुनस्य साहाय्यम् अकरोत् । सोहणपालस्य पूर्वजेन सह कुमारपालेन सह विग्रहराजेन युद्धं कृतम् आसीत् (ई. ११५०-११६४) <ref>खरतरगच्छ पट्टावली पृ. १९</ref> । आनुवंशिकयुद्धस्य स्थितिः पृथ्वीराजस्य शासनकाले अपि समुदभवत् । परन्तु पृथ्वीराजः भादानक-प्रदेशस्य यादववंशीयानां समूलोच्छेदनम् अकरोत् <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page=१५८-१६० }}</ref> । भादानकप्रदेशस्योपरि आक्रमणात् प्राक् पृथ्वीराजः स्वशासनव्यवस्थायां द्वे महत्त्वपूर्णे परिवर्तने अकरोत् । प्रप्रथमं तु हांसीपुरस्य सामन्तं पदच्युतं कृत्वा स्वभ्रातरं हरिराजं हांसीदुर्गस्य सामन्तत्वे न्ययुङ्क्त <ref>पुरातन-प्रबन्ध-सङ्ग्रह पृ. ८६</ref> । द्वितीयं तावत् योगिनीपुरे पृथ्वीपालस्य रिक्तस्थाने गोविन्दं न्ययुङ्क्त । एवं युद्धस्य मुख्यकेन्द्रयोः पर्याप्तरक्षणस्य व्यवस्थां कृत्वा स्वविरोधिन्याः दुर्गोष्ठ्याः (षडयंत्र का) प्रत्युत्तरं दातुं पृथ्वीराजः सज्जः अभवत् । खरतरगच्छपट्टावल्याः १४ पृष्ठे सूचना प्राप्यते यत्, पृथ्वीराजः दिग्विजयाभियानाय नरायन-प्रदेशे (नरायन, नारायणा इत्यपि नामान्तरे । सद्यः तत् स्थलं नरैना (राजस्थानराज्यम्) इति प्रसिद्धम् ।) स्वसेनायाः सङ्घटनम् अकरोत् । भुवन्नैकमल्लः स्वयं सैनिकानाम्, अधिकारिणां च दिशानिर्देशनं, सञ्चालनं च कुर्वन् आसीत् इति । सैन्यसज्जतायाः अनन्तरं शत्रुप्रदेशस्य निरीक्षणाय भुवनैकमल्लस्य नेतृत्वे एकं दलम् अग्रे प्रैषयत् पृथ्वीराजः । ततः स्वसेनापतिभिः सह स्वयं विशालसैन्यं नीत्वा दिग्विजयाभियानम् आरभत । पृथ्वीराजस्य सेनापतिषु कैमासः, स्कन्दः च प्रमुखौ आस्ताम् । तस्मिन् काले भदानकप्रदेशे बयाना, अलवर, भिवानी, रिवाडी इत्यादीनि प्रमुखनगराणि आसन् । तस्य प्रदेशस्य पूर्वसीमायाः समीपे [[यमुनानदी]], दक्षिणसीमायाः समीपे [[चम्बलनदी]] च प्रवहन्त्यौ आस्ताम् । बयाना-नगरात् द्वाविंशतिः (२२) कि.मी. दूरे त्रिभुवनगढ इत्याख्यं नगरं भदानकप्रदेशस्य राजधानी आसीत् । पृथ्वीराजः भादानकप्रदेशस्योपरि चतुर्भ्यः दिग्भ्यः आक्रमणम् अकरोत् । तस्मिन् भयङ्करे युद्धे यादववंशी सोहणपालः पराजितः । पृथ्वीराजः तस्य सेना च सोहणपालस्य हस्तिसेनायाः उपरि आधिपत्यम् अस्थापयेताम् । ये सैनिकाः जीविताः आसन्, ते चम्बलनदीम् उल्लङ्घ्य शिकोहाबाद-नगरात् द्वाविंशतिः (२२) कि.मी. दूरे भादान-नामके स्थाने निवासम् आरभन्त <ref>डॉ. आर. बी. सिंह, हिस्ट्री ऑफ् चाहमान्स्, पृ. १६६-६७, सद्यः तत् स्थानं शिकोहाबाद-नगरात् जसवन्तनगरस्य मार्गे स्थितम् अस्ति । भादान-नामकं उत्तररेलमार्गस्य रेलस्थानकमपि विद्यते ।</ref> । तद्युद्धानन्तरं सपादलक्षसाम्राज्यस्य पूर्वसीमायां यमुनानदी, दक्षिणपूर्वदिशायां चम्बलनदी च प्रवहन्त्यौ आस्ताम् । भादनकप्रदेशस्य उल्लेखनीयविजयस्य वर्णनं खरतरगच्छपट्टावल्यां पृथ्वीराजशौर्यस्य प्रशंसात्वेन प्राप्यते । <poem>{{cquote|यस्य अन्त बाहेगेहं बलभृचककुंभः श्री जय श्री प्रवेशे । दीप्र प्रास प्रहर घटततट प्रस्त मुक्तावलिभिः ।। नूनं भादानकीयैं रणभूवि करिभिः स्वास्तिकोअयूर्य तोच्चेः । पृथ्वीराजस्यतस्यातुलबल महसः किं वयं वर्णनामः ।। २९ ।।}}</poem> हे पृथ्वीराज ! तव पराक्रमस्य, यशसः वर्णनं कैः शब्दैः कर्तुं शक्यते ? यस्य सेना चतुर्भ्यः दिग्भ्यः विजयदेवीं प्रसन्नाम् अकरोत्, येन स्वभुजबलेन विरोधिनः हस्तिसेनायाः उपरि आधिपत्यं स्थापितं, सः स्वस्तिकचिह्नैः युक्तोऽस्ति । == जेजाकभुक्तौ आक्रमणम् ११८२ == जेजाकभुक्तिप्रदेशस्य चेदिदेशः, दशार्णः, जुझोती, कुन्तलदेशः इत्येतानि नामान्तराणि सन्ति । सद्यः जेजाकभुक्तिप्रदेशं वयं बुन्देलखण्डत्वेन जानीमः । यद्यपि बुन्देलखण्डस्य विशालभूभागः मध्यप्रदेशोत्तरप्रदेशराज्ययोः विभक्तः, तथापि सः प्रदेशः बुन्देलखण्डत्वेनैव प्रसिद्धः वर्तते । तस्मिन् बुन्देलखण्डे जेजाकभुक्तिनामकं स्वतन्त्रं राज्यम् आसीत् । जेजाकभुक्तिप्रदेशस्य उत्तरसीमायां [[यमुनानदी]], उत्तरपश्चिमदिशायां [[चम्बलनदी]] प्रवहन्त्यौ आस्ताम् । दक्षिणपूर्वदिशः सीमायां बुन्देलखण्डस्य पर्वतीयस्थलम् आसीत् । जेजाकभुक्तिप्रदेशस्य सांस्कृतिकराजधानी खजुराहो (खुर्जूरवाहक, खर्जूरपुर) आसीत् । जेजाजभुक्तिप्रदेशस्य द्वे सामरिककेन्द्रे आस्ताम् । प्रप्रथमं तु मुख्यराजधानी कालिञ्जर-नगरं, द्वितीयं महोबागढ-नगरम् । जेजाकभुक्तिराज्यस्य निर्माणम् अति विचित्रम् आसीत् । सर्वत्र लघूनि दुर्गाणि आसन् । तेषु कालिञ्जर, अजयगढ, बैरीगढ, महोबा, मडफा इत्यादीनि महत्त्वपूर्णानि दुर्गाणि आसन् । ११८२ तमे वर्षे पृथ्वीराजः जेजाकभुक्तौ आक्रमणम् अकरोत् । पृथ्वीराजस्य आक्रमणेन चकितः शत्रुः युद्धे पराजितः । पहूजनद्याः तटे स्थिते सिरसादुर्गे सलखान इत्याख्यः सेनापतिः नियुक्तः आसीत् । कैमाषः तस्य वधम् अकरोत् । सलखान इत्यस्य मलखान-नामकं भ्रातरम् अपि कैमाषः अमारयत् । सिरसादुर्गं विजित्य यदा पृथ्वीराजस्य सेना आकोरी-स्थानं प्रति अग्रे अगच्छत्, तदा मार्गे एव चन्द्रेरीसेनया सह भयङ्करं युद्धम् अभवत् । आल्हा इत्याख्यः परमर्दिदेवस्य योद्धा तस्मिन् युद्धे पराजितः । सः वने शरणं स्व्यकरोत् । ब्रह्मजितनामकः योद्धा तस्मिन् युद्धे हुतात्मा अभवत् । ततः पृथ्वीराजस्य आक्रमणेन परमर्दिदेवस्य प्रसिद्धसेनापतिः हुतात्मा अभवत् । स्वयं परमर्दिदेवः चन्देलयुद्धात् विमुखो भूत्वा कालञ्जिरदुर्गे गुप्तवासं स्व्यकरोत् । परन्तु पृथ्वीराजः कालञ्जिरदुर्गस्योपरि चतुर्भ्यः दिग्भ्यः आक्रमणं कृत्वा परमर्दिदेवम् आत्मसमर्पणाय विवशम् अकरोत् । पृथ्वीराजः यदा स्वसेनया सह मालवाप्रदेशस्य ऐरन-स्थानस्य पार्श्वे मदनपुरस्य शिबिरे आसीत्, तदा परमर्दिदेवस्य आत्मसमर्पणस्य समाचारं सः प्रापत् । मेरुतुङ्गस्य प्रबन्धचिन्तामणौ उल्लेखः प्राप्यते यत्, "परमर्दिदेवः स्वमुखे तृणं स्थापयित्वा अर्थात्, अत्यन्तदीनतां प्रदर्श्य एव पृथ्वीराजात् जीवनभिक्षां प्रापत्" इति <ref>सिङ्घी जैन ग्रन्थमाला, सं. आचार्य श्री जिनविजय, पृ. १४३</ref> । पृथ्वीराजस्य जेजाकभुक्तिविजयस्य समर्थनं शिलालेखाः अपि कुर्वन्ति । <poem>{{cquote|मन्दश्चन्द्रकिरीटपूजनरसे तृष्णा न कृष्णार्चने । स्तम्भः शम्भुनितम्बनीप्रणतिषु व्यग्रो न धातुर्गृहे ।। अस्माकं परमर्दनोस्ति वदने न्यस्तेन संरक्षितः । पृथ्वीराजेननरेश्वरादिति तृणं तत्पत्तने पूज्यते ।। श्लो. ८, भागः १, शार्ङ्गधरपद्धतिः}}</poem> अर्थात् [[शिव]]<nowiki/>स्य पूजायां मन्दः अस्ति, [[कृष्णः|कृष्णा]]<nowiki/>र्चने तृष्णा नास्ति, [[दुर्गा]]<nowiki/>प्रणामे स्तब्धः अस्ति, (पूजाऽभावेन) विधातृरूपी ग्रहः व्यग्रः अस्ति । अस्माकं स्वामी परमर्दिदेवः तृणं मुखे संस्थाप्य नरपतेः पृथ्वीराजात् जीवनदानं प्राप्तुं सफलः अभवत् । पृथ्वीराजस्य जेजाकभुक्तिप्रदेशस्य अभियानं सफलम् अभवत् । परन्तु तत् अभियानम् अपूर्णम् आसीत् । जेजाकभुक्तिप्रदेशस्य राज्ञः परमर्दिदेवस्य पुत्री नाइकीदेवी चालुक्यसम्राजः मूलराजद्वितीयस्य माता आसीत् <ref name="ReferenceA">मेरुतुङ्गः प्रबन्धचिन्तामणिः पृ. ११९</ref> । नाईकीदेवी कुशलराजनीतिज्ञा अपि आसीत् । अतः सा स्वपितुः पराजयस्य स्थितिं ज्ञात्वा पृथ्वीराजस्य ध्यानच्युतिं कर्तुम् अजयमेरु-साम्राज्यस्योपरि आक्रमणम् अकारयत् । कूटनीतौ प्रौढा सा स्वाभियाने सफला अपि अभवत् । यदा पृथ्वीराजः अजमेरुसाम्राज्यस्योपरि आक्रमणस्य समाचारं प्रापत्, तदा सः जेजाकभुक्तिप्रदेशस्य अन्यप्रदेशानाम् अभियानं स्थगयित्वा अजयमेरुप्रदेशं प्रति यात्राम् आरभत । पृथ्वीराजरासोकाव्ये उल्लेखः अस्ति यत्, युद्धे पराजितः परमर्दिदेवः देहत्यागम् अकरोत् इति परन्तु परमर्दिदेवस्य अन्तिमशिलालेखः १२०१ तमे वर्षे लिखितः प्राप्यते । तावत् पर्यन्तं तु तस्य जीवनघटनानां पुष्टिः भवति <ref>जनरल् ऑफ् रॉयल् एशियाटिक् सोसायटी ऑफ् बंगाल, भागः १७, पृ. ३१३</ref> । == चालुक्यानां पराजयः ११८३ == पृथ्वीराजस्य पितुः [[सोमेश्वर चौहान|सोमेश्वरस्य]] शासनकाले चालुक्यवंशीयात् अजयपालात् सोमेश्वरः अनेकानि कष्टानि असहत । ततः पृथ्वीराजस्य सेना रात्रिकाले आबू-प्रदेशस्य उपरि आक्रमणम् अकरोत् । परन्तु तस्य अभियानस्य नेतृत्वं पृथ्वीराजः न करोति स्म । यतो हि पृथ्वीराजः तु दिग्विजयाभियानाय भण्डानकप्रदेशे, जेजाकभुक्तिप्रदेशे च आसीत् । मदनपुरात् प्राप्तः १२३९ विक्रमसंवत्सरे लिखितः शिलालेखः अपि तस्य पुष्टिं करोति । खरतरगच्छपट्टावल्यानुसारं पृथ्वीराजेन १२३९ विक्रमसंवत्सरे (ई. ११८२ तमे वर्षे) दिग्विजयाभियानस्य आरम्भं कर्तुं नरायनक्षेत्रे स्वसेना एकत्र कृता आसीत् <ref>खरतरगच्छपट्टावली, पृ. २५</ref> । पृथ्वीराजः यदा जेजाकभुक्तिप्रदेशस्य विजयाभियाने आसीत्, तदा पृथ्वीराजस्य ध्यानच्युतिं कर्तुं चालुक्यवंशीयः भीमदेवद्वितीयः अजमेरु-साम्राज्यस्योपरि आक्रमणम् अकरोत् । तस्मिन् आक्रमणे भीमदेवद्वितीयेन सपादलक्षसाम्राज्यस्य लघुभूभागस्योपरि आधिपत्यम् अपि स्थापितम् । चालुक्यवंशीयानां तस्य अभियानस्य नेतृत्वं जगद्देव इत्याख्यः अधिकारी अकरोत् । परन्तु सा सफलता अतिस्वल्पकालिकी आसीत् <ref>ओला-ग्रामस्य शिलालेखः</ref> । बीकानेर-नगरस्य आग्नेयकोणे स्थितात् छापरग्रामात् २२ कि.मी. दूरे स्थितः चारलूग्रामात् यौ शिलालेखौ प्राप्तौ, तयोः शिलालेखयोः नागौरयुद्धस्य विवरणं प्राप्यते । तयोः अङ्कनसंवत्सरः १२४१ विक्रमसंवत्सरः अस्ति । तत्र नागौर-सङ्ग्रामे ये वीरगतिं प्राप्तवन्तः, तेषां स्मृतिचिह्नानि स्थापितानि सन्ति । खरतरगच्छपट्टावलीवत् तत्रापि चौहानचालुक्यवंशयोः सन्धेः उल्लेखः प्राप्यते <ref>अर्ली चौहान डाइनेस्टीज्, पृ. ८५</ref> । उक्ततथ्यानाम् आधारेण स्पष्टं भवति यत्, चालुक्यसेनापती जगद्देवः, धारावर्षश्च प्रारम्भिके काले चौहानवंशस्य विरुद्धं सैन्यसाफल्येन सपादलक्षसाम्राज्यस्य भूभागे आधिपत्यं प्राप्तुं सफलौ अभवेताम् । परन्तु ततः चौहाणवंशेन सह जातेन दीर्घकालीनेन युद्धेन सन्धेः स्थितिः समुद्भूता आसीत् । खरतरगच्छपट्टावल्याम् उल्लेखः अस्ति यत्, पृथ्वीराजेन सह दीर्घकालीनयुद्धेन सेनापतिः जगद्देवः विपद्ग्रस्तः अभवत् । अतः तेन पृथ्वीराजेन सह सन्धिः कृतः । जगद्देवः येन केन प्रकारेण पृथ्वीराजेन सह सन्धिसातत्यम् इच्छति स्म । जगद्देवस्य सन्धिसम्बद्धा विवशता खरतरगच्छपट्टावल्यां वर्णितया एकया घटनया बहुधा ज्ञातुं शक्यते । खरतरगच्छपट्टावल्याः ४३ पृष्ठे लिखितम् अस्ति यत्, १२४४ तमे विक्रमसंवत्सरे सपादलक्षसाम्राज्यस्य केचन श्रेष्ठिनः (व्यापारिणः) [[गुजरातराज्यम्]] अगच्छन् । तदा अभयड-इत्याख्यः दण्डनायकः तान् लुण्ठयितुं योजनाम् अकरोत् । स्वदलम् अपि सः लुण्ठनकार्याय सज्जम् अकरोत् । परन्तु एतावत् महत्कार्यं कर्तुं प्रधानमन्त्रिणः अनुमतिः आवश्यकी इति विचन्त्य सः जगद्देवं पत्रम् अलिखत् । {{quotation| '''अधुना अत्र सपादलक्षसाम्राज्यस्य धनिकश्रेष्ठिनाम् एकं मण्डलं समागतम् अस्ति ।'''<br> '''यदि भवान् आज्ञां यच्छति, तर्हि अहं तान् लुण्ठयित्वा धनस्य व्यवस्थां करवाणि ?'''<br>}} एतावत् पठित्वा एव जगद्देवः क्रोधेन उग्रः अभवत् । सः प्रत्यलिखत्, {{quotation| '''अहं बहुकष्टेन अधुनैव पृथ्वीराजेन सह सन्धिं कर्तुं सफलः अभवम् ।'''<br> '''अतः अहं तुभ्यं पूर्वसूचनां यच्छामि यत्, यदि त्वं सपादलक्षस्य कमपि जनं पीडयिष्यति,'''<br> '''तर्हि अहं तुभ्यं घोरदण्डं दास्यामि । (तो मैं तुम्हें गधे के पेट में सिलवा दूंगा)'''<br>}} उक्तं पत्रं पठित्वा दण्डनायकः तेषां श्रेष्ठिनां योग्यं सत्कारं कृत्वा सकुशलं प्रैषयत् । खरतरगच्छपट्टावल्याः एतस्य कथनस्य पुष्टिः वेरावलप्रशस्तिः अपि करोति <ref>हिस्टोरिकल् इन्क्रिप्सन्स् ऑफ् गुजरात, भाग २, पृ. २१८, पङ्क्ति १८</ref> । जेजाकभुक्तिप्रदेशे यदा पृथ्वीराजः विजयं प्रापत्, तदा नाइकीदेव्याः आदेशेन चालुक्यवंशीयः राजा भीमदेवः अजयमेरु-प्रदेशस्योपिर आक्रमणम् अकरोत् । अतः पृथ्वीराजः जेजाकभुक्तिप्रदेशस्य अन्यप्रदेशस्य विजयाभियानं स्थगयित्वा चालुक्यवंशीयैः सह युद्धं कर्तुं गतः । पृथ्वीराजभीमदेवयोः मध्ये दीर्घकालं यावत् युद्धम् अभवत् । १२४४ विक्रमसंवत्सरे पृथ्वीराजस्य विजयेन सह तस्य युद्धस्य अन्तः अभवत् । खरतगरगच्छपट्टावल्याः विवरणं, जैसलमेर-नागौर-बाडमेर-जोधपुर-तः प्राप्ताः शिलालेखाः, वेरावलप्रशस्तिः च पृथ्वीराजभीमदेवयोः युद्धपरिणामस्य पर्याप्तसूचनाः यच्छन्ति । पृथ्वीराजरासोकाव्ये उल्लेखः अस्ति यत्, पृथ्वीराजः भीमदेवद्वितीयम् अहन् । परन्तु यद्यपि ११९२ (ई.) तमे वर्षे पृथ्वीराजस्य मृत्युः अभवत्, तथापि भीमवेदवद्वितीयस्य स्थितिः १२३८ (ई.) पर्यन्तम् आसीत् इति प्रमाणैः सिद्ध्यते <ref>भीमदेवस्य कडीशासनपत्रम्, विं.सं १२९५ मध्ये लिखितः, इण्डियन् एन्टिक्वैरी, भागः ६, पृ. २०५-६</ref> । == घोरी-पृथ्वीराजयोः सङ्घर्षस्थितिः == मोहम्मद घोरी इत्येषः ११७५ (ई.) तमे वर्षे मुल्तान-प्रदेशस्योपरि आधिपत्यं प्रस्थाप्य तस्मिन्नेव वर्षे उच्छ-प्रदेशस्योपरि छलेन आधिपत्यम् अकरोत् । ततः ११८२ (ई.) तमे वर्षे दक्षिणसिन्धप्रदेशस्योपरि आक्रमणं कृत्वा शनैः शनैः तेन सिन्धुप्रदेशस्योपरि स्वाधिपत्यं स्थापितम् । अनेन सपादलक्षसाम्राज्यस्य, घोरी-शासितस्य सन्धुप्रदेशस्य सीमा समाना अभवत् । एवं घोरी इत्येषः पृथ्वीराजस्य प्रतिवेशी, शत्रुः च अभवत् । उभयोः पार्श्वे शत्रुतायाः स्वकारणम् अपि आसीत् । पृथ्वीराजः स्वप्रदेशस्य सीमारक्षणम् इच्छति स्म, परन्तु तस्य कृते तूर्क-जनानां प्रतिप्रेषणम् अनिवार्यम् आसीत् । अपरत्र घोरी इत्येतस्य विस्तारवादिनीतेः मार्गे पृथ्वीराजः कण्टकायते स्म । यतो हि [[भारत]]<nowiki/>प्रदेशे सत्ताविस्ताराय पृथ्वीराजस्य अन्तः एव घोरी इत्यस्य लक्ष्यम् आसीत् <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page=१९१-१९५ }}</ref> । पृथ्वीराजविजये उल्लेखः वर्तते यत्, पश्चिमोत्तरदिशायां यः अश्वेभ्यः प्रसिद्धः प्रदेशः अस्ति, तस्य प्रदेशस्य [[गौ]]<nowiki/>मांसभक्षी म्लेच्छः घोरी इत्याख्यः राजा गर्जन-देशे निवसति । तूर्क-देशीयस्य तस्य गौमांसभक्षिणः विषये श्रुत्वा पृथ्वीराजः म्लेच्छानां नाशस्य प्रतिज्ञाम् अकरोत् । पृथ्वीराजेन म्लेच्छनाशस्य या प्रतिज्ञा कृता आसीत्, तस्याः विषये घोरी अपि अजानात् । अतः सः ११७७ (ई.) तमे वर्षे अजयमेरु-दुर्गं स्वदूतं प्रैषयत् । ततः अजयमेरोः राज्यसभायां नारङ्गः दूतः उपस्थितः । यदा सः दूतः अजमेरुप्रासादे उपस्थितः, तदा प्रासादे नागार्जुनदमनस्य उत्सवाचरणं भवति स्म । विधात्रा कपिलावधस्य प्रशस्तिं लेखितुम् एव तस्य [[ललाटम्|ललाटस्य]] रचना कृता अस्ति इत्यादिभिः वाक्यैः तस्य दूतस्य विस्तीर्णस्य ललाटस्य उपहासः पृथ्वीराजविजयमहाकाव्ये प्राप्यते । पृथ्वीराजविजये अग्रे उल्लिखितं यत्, तस्य <nowiki/>[[चिबुकः|चिबुक]]<nowiki/>स्य, [[भ्रूः|भ्रुवोः]], [[पक्ष्म|पक्ष्मणोः]] च केशाः तस्य प्रदेशस्य [[द्राक्षाफलम्|द्राक्षावत्]] [[श्वेतः|श्वेत]]<nowiki/>वर्णीयाः आसन् । तस्य मूर्धन्यवर्णाः ([[ट्]], [[ठ्]], [[ड्]], [[ढ्]], [[ण्]]) समाप्ताः आसन् । अर्थात् सः मूर्धन्यवर्णानाम् उच्चारणे असमर्थः आसीत् । अतः तस्य भाषा [[पक्षिणः|पक्षिणां]] कलरववत् प्रतिभाषते स्म । तस्य [[त्वक्]] कुष्ठरोगिवत् दरीदृश्यते स्म । तेन कृष्णवर्णस्य विचित्रं वस्त्रं धृतम् आसीत् <ref>पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यं, सर्गः १०, श्लो. ३९-४१</ref><ref>डॉ. एच् सी रे, डायनेस्टीक् हिस्ट्री ऑफ् नार्दर्न् इण्डिया, खण्डः २, पृ. १०८६</ref> । इतः परं [[पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्|पृथ्वीराजविजयमहाकाव्ये]] केचन श्लोकाः न प्राप्यन्ते । अतः दूतस्य अजयमेरुप्रासादे उपस्थितेः प्रयोजनं निश्चिततया न ज्ञायते । परन्तु दूतस्य वचनं श्रुत्वा पृथ्वीराजः यदा प्रत्युत्तरं ददाति, ते श्लोकाः उपलब्धाः सन्ति । दूतस्य वचनं श्रुत्वा पृथ्वीराजस्य भीषणप्रतिक्रिया आसीत् । अत्यन्तक्रोधेन उच्चस्वरेण च पृथ्वीराजः अवदत्, "अहं तं (घोरी इत्येनं) किं वदानि ? सः बहुधा जानाति यत्, अहं तत्सदृशानां नरभक्षकाणां हत्यां कर्तुम् एव विजयाभियानस्य आरम्भम् अकरवम् । तत् ज्ञात्वापि सः मत्सदृशं, यं जनाः अजयमेरोः सिंहः इति सम्बोधयन्ति, तं दूतं प्रैषयत्" इति <ref>पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यं, सर्गः ४२, श्लो. ४२, किम परम परीक्ष्य दीक्षित्वं, क्षमणविद्यौ नर राक्षसां स पापः । (व्यसृ) जद जयमेरु भूभृत्कुहर हरेरपि दूतमेकमग्रे ।।</ref> । पृथ्वीराजस्य उक्तं क्रोधपूर्णं वचनं सन्देशमाध्यमेन घोरी इत्यस्य सन्देशस्य अनुमानमेव कर्तुं शक्यते । इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, तस्मिन् काले यादृशी राजनैतिकस्थितिः आसीत्, तस्याः अनुगुणं तु घोरी इत्यनेन पृथ्वीराजं प्रति आत्मसमर्पणाय उत सन्धेः कृते सन्देशः प्रेषितः स्यात् । घोरी इत्यस्य दर्पपूर्णं प्रस्तावः पृथ्वीराजेन निराकृतः स्यात्, यतो हि [[चौहानवंशः|चौहानवंश]]<nowiki/>स्य, पृथ्वीराजस्य च स्वाभिमानात् विपरीतः सन्देशः स्यात् <ref>डॉ. दशरथ शर्मा, अर्ली चौहान डाइनेस्टीज, पृ. ८९, रामबल्लभ सोमानी, पृथ्वीराज चौहान एण्ड हिज टाइम्स्, पृ. ४३</ref> । पृथ्वीराजस्य सपादलक्षसाम्राज्यस्य सीमायाः, सिन्धुप्रदेशस्य सीमायाः च परिवर्तितराजनैतिकसमीकरणैः सह वीकमपुरस्यापि राजनैतिकमहत्त्वम् अवर्धत । यतो हि वीकमपुरस्य सीमया सह एव सिन्धु-सपादलक्षप्रदेशयोः सीमा सम्मिलति स्म । एवं वीकमप्रदेशस्य पश्चीमभागे सिन्धुप्रदेशस्य, पूर्वभागे सपादलक्षप्रदेशस्य च सीमा अविद्यत । तस्मिन् काले वीकमपुरे शासनं लोद्रवावंशस्य आसीत् । उक्ते राजनैतिकसमीकरणे राष्ट्रहितस्य बलिं दत्त्वा लोद्रवा-वंशीयः जैसल इत्याख्यः राजा घोरी इत्यस्य साहाय्यम् अकरोत् । यतो हि घोरी इत्यस्य साहाय्येनैव सः लोद्रवावंशस्य शासकोऽभवत् <ref>एनल्स् एण्ड् एन्टिक्विचीज् ऑफ् राजस्थान, भागः २, पृ. १२०४</ref> । == पृथ्वीराजस्य घोरी इत्यस्य युद्धसङ्ख्याविवादः == घोरी इत्यनेन सह पृथ्वीराजस्य कति युद्धानि अभूवन् ? इत्यस्मिन् विषये विवादः अस्ति । यतो हि विभिन्नेषु ऐतिहासिकसाहित्येषु विभिन्नाः युद्धसङ्ख्याः प्रदत्ताः सन्ति । परन्तु सर्वत्र तयोः द्वयोः भीषणयुद्धयोः वर्णनम् उपलभ्यते । नरायनस्य प्रथमं युद्धं, नरायनस्य द्वितीयं युद्धम् इति ते युद्धे प्रसिद्धे । प्रथमयुद्धं ११९१ (ई.) तमे वर्षे, द्वितीयं युद्धं १९९२ (ई.) तमे वर्षे च अभवत् । प्रथमयुद्धे पृथ्वीराजस्य विजयः अभवत्, द्वितीये च पृथ्वीराजस्य पराजयः अभवत् । पृथ्वीराजरासोकाव्ये उल्लिखितं यत्, पृथ्वीराजः त्रिवारं (३) घोरी इत्येनं पारजित्य दण्डितम् अकरोत् <ref>डॉ. गोपीनाथ शर्मा, राजस्थान का इतिहास, पृ. ८८</ref> । पृथ्वीराजः घोरी इत्येनं सप्तवारं (७) बन्दिनम् अकरोत् इति हम्मीरमहाकाव्ये प्राप्यते <ref>हम्मीरमहाकाव्यं, सर्गः - ३, श्लो. ५२</ref> । प्रबन्धकोशे वर्णितं यत्, पृथ्वीराजः विंशतिवारं (२०) घोरी इत्येनं बन्दिनं कृत्वा प्रामुञ्चत <ref>सिंघी जैन ग्रन्थमाला, पुष्प ६, पृ. ११७</ref> । सुर्जनचरितमहाकाव्यानुसारम् एकविंशतिवारं पृथ्वीराजः घोरी इत्येनम् अदण्डयत् <ref>सुर्जनचरितमहाकाव्यम्, अध्यायः १०, श्लो. ११९-१३२</ref> । प्रबन्धचिन्तामणिग्रन्थानुसारं त्रयोविंशतिवारं (२३) पृथ्वीराजः घोरी इत्येनम् अत्यजत् <ref>प्रबन्धचिन्तामणिः, मेरुतुङ्गः, पृ. १८९-९०</ref> । घोरी इत्यनेन सह पृथ्वीराजस्य यानि युद्धानि अभूवन्, तेषां प्रमाणानि नोपलभ्यन्ते । अतः निश्चितसङ्ख्याविषये विवादः यथावत् विद्यते । परन्तु इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, पृथ्वीराजस्य घोरी इत्येनेन सह अनेकवारं घर्षणम् अभवत् । बहुधा लघुघर्षणं कुत्रचित् बृहच्च । सर्वेषु घर्षणेषु पृथ्वीराजस्य एव विजयः अभवत् । अतः सङ्ख्या तु अस्पष्टा अस्ति, परन्तु पृथ्वीराजस्य विजयस्य निश्चितता सर्वत्र दरीदृश्यते । अन्तिमे युद्धे अर्थात् नरायनस्य द्वितीये युद्धे पृथ्वीराजस्य पराजयः अभवत् । == सतलजयुद्धम् ११८२-८३ == सतलजयुद्धं पृथ्वीराजस्य घोरी इत्यनेन सह प्रप्रथमं युद्धम् आसीत् । तस्मिन् युद्धे घोरी इत्यस्य घोरपराजयः अभवत् । एतस्मिन् युद्धे घोरी इत्यस्य पराजयानन्तरमेव परमारवंशीयः सूरः प्रतिवर्षं गझनी-प्रदेशं गत्वा करं स्वीकरोति स्म । सतलजयुद्धस्य विवरणं बहुत्र न प्राप्यते, अतः पृथ्वीराजस्य घोरी इत्येन सह युद्धद्वयम् एवाभवत् इति भ्रमणा अस्ति । फलवर्द्धिका-शिलालेखस्य विवरणेन सप्रमाणं सतलजयुद्धस्य पुष्टिः भवति । सतलजयुद्धस्य विषये हम्मीरमहाकाव्यस्य तृतीयसर्गे उल्लेखः प्राप्यते । === पृष्ठभूमिः === न्यायपूर्णशासनं कुर्वन् राजा पृथ्वीराजः एकदा राजसभां शोभयन् आसीत् । तस्मिन्नेव काले चन्द्रराज-नामकः कश्चन राजा पृथ्वीराजस्य सम्मुखम् उपस्थितः । सः चन्द्रराजः पश्चिमदिशायाः राज्ञां प्रमुखः आसीत् । ते राजानः भयभीताः, निरुत्साहिनः च आसन् । यतो हि घोरी इत्याख्यः यनवराजा स्वसाम्राज्यविस्तारस्य नीतेः पोषणाय अन्यप्रदेशेषु आक्रमणं कुर्वन् आसीत् । तेन यनवराज्ञा परास्ताः पश्चिमदिशायाः सर्वेऽपि राजानः न्यायमूर्तेः पृथ्वीराजस्य साहाय्यम् इच्छन्ति स्म । पृथ्वीराजः तेषां मूर्छितवदनानि दृष्ट्वा तेषां क्लेशस्य कारणम् अपृच्छत् । चन्द्रराजः अवदत्, "हे राजन् ! पश्चिमदिशः घोरी इत्याख्यः यवनराजा अन्यसाम्राज्यानि पदाक्रान्तानि कुर्वन् अनेकेषां राज्यानां सर्वनाशम् अकरोत् । तेन यस्मिन् राज्ये आक्रमणं कृतं, तस्य राज्यस्य सर्वाणि नगराणि तेन लुण्ठितानि, मन्दिराणि अग्निसात् कृतानि च । राज्यानां स्त्रियः भ्राष्टाः अभूवन्, तस्य क्रूरतायाः कारणेन तासां स्थितिः अति दयनीया अभवत् । सः यं कमपि सशस्त्रं राजपूतं पश्यति, तं यमलोकं प्रेषयति । सद्यः घोरी इत्यस्य राजधानी मुल्तान-प्रदेशः अस्ति" इति । चन्द्रराजस्य वचनं श्रुत्वा पृथ्वीराजः क्रोधेन समुत्थाय अवदत्, <poem>{{cquote|"अहं तं म्लेच्छं यवनं पराजितं कृत्वा स्वचरणयोः न नमयामि चेत्, अहं चौहानवंशीयम् आत्मानं न मन्यीय" इति ।}}</poem> ततः पृथ्वीराजः अति गर्वेण स्वश्मश्रु हस्तेन कुतक्वतयत् (titillate, सहलाया) । पृथ्वीराजः चतुरङ्गिणीसेनया सह मुल्तान-प्रदेशस्योपरि आक्रमणाय अगच्छत् । === सतलजयुद्धम् === वीकमपुर-उच्छप्रदेशयोः मध्ये एकस्मिन् विशालभूखण्डे पृथ्वीराजस्य घोरी इत्यनेन सह युद्धम् अभवत् । इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, तत् युद्धं ११८२-८३ (ई.) तमे वर्षे अभवत् इति । यतो हि तत् युद्धं सतलजनद्याः तीरे अभवत्, अतः तस्य युद्धस्य नाम सतलजयुद्धम् इति । पृथ्वीराजस्य विशालसेनायाः आक्रमणेन घोरी इत्यस्य सेना युद्धात् पलायनम् अकरोत् (पलायत) । पृथ्वीराजः घोरी इत्येनं बन्दिनम् अकरोत् । घोरी इत्यस्य दयनीया स्थितिः हम्मीरमहाकाव्ये स्पष्टतया न वर्णिता । परन्तु तत्र उल्लिखितं यत्, पृथ्वीराजस्य सम्मुखं नतमस्तकः घोरी इत्येषः तदा स्वतन्त्रः अभवत्, यदा तेन पृथ्वीराजाय वार्षिककरदानस्य सङ्कल्पः कृतः । इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, पृथ्वीराजेन राष्ट्रसङ्कटस्य प्रतीकारं कृत्वा घोरी इत्यनेन सह युद्धस्य निर्णयः स्वीकृतः । तस्य युद्धस्य परिणामः घोरी इत्यस्य कृते भयङ्करः आसीत् । तस्य युद्धस्यानन्तरं घोरी पृथ्वीराजस्य करदः (करदाता) अभवत् इति । पृथ्वीराजस्य आदेशेन परमारवंशीयः सूरः प्रतिवर्षं गझनी-प्रदेशं गत्वा करं स्वीकरोति स्म । एकदा एकाकिनं सूरं तूर्क-जनाः अमारयन् । परन्तु सूरः ७४ तुर्कसैनिकान् मारयित्वा स्वर्गम् अगच्छत् । सूरस्य मृत्योः अनन्तरं पृथ्वीराजः प्रतापसिंह-नामकम् अधिकारिणं करं स्वीकर्तुं न्ययुङ्क्त <ref>पुरातनप्रबन्धसङ्ग्रहः</ref> । परन्तु प्रतापसिहः स्वामिभक्तः, धर्माचारी च नासीत् । सः तुर्क-देशीयानां दासः अभवत् । गझनी-प्रदेशात् यत् किमपि धनं कररूपेण पृथ्वीराजस्य राजकोषाय गच्छति स्म, तस्य धनस्य बृहद्भागं प्रतापसिंहः मार्ग एव 'मस्जिद्' इत्येतेषु स्थलेषु, तत्रत्येभ्यः यवनेभ्यः दानरूपेण यच्छति स्म । कोऽपि यदा दानविषये किमपि पृच्छति स्म, तदा सः कथयति स्म यत्, पृथ्वीराजः विषमग्रहदोषं निवारयितुं दानं यच्छति इति <ref>पुरातनप्रबन्धसङ्ग्रहः, पृ. ८६</ref> । == प्रतिवर्षं घोरी-तः करग्रहणम् == पृथ्वीराजः अनेकवारं घोरी इत्येनं बन्दिनं कृत्वा अपमानितम् अकरोत् । पृथ्वीराजः प्रतिवर्षं घोरी इत्यस्मात् दण्डत्वेन वार्षिककरं स्वीकरोति स्म । पृथ्वीराजस्य करग्रहणस्य पुष्टिं शिलालेखाः अपि कुर्वन्ति । पृथ्वीराजस्य करस्वीकरणस्य विषये अनेकैः फारसी-कविभिः भ्रमः समुत्पादितः, परन्तु [[राजस्थानराज्यम्|राजस्थानराज्यात्]] फलवर्धिका इत्याख्येन शिलालेखेन पृथ्वीराजस्य करस्वीकरणस्य घटनायाः पुष्टिः कृता । फलवर्द्धिका-नामके स्थले स्थितं फलौदीदेव्याः मन्दिरस्य जीर्णोद्धारकाले तस्य शिलालेखस्य स्थापना अभवत् । सः शिलालेखः १५५५ तमविक्रमसंवत्सरस्य चैत्रमासस्य शुक्लैकादश्यां (११/०१/१५५५) तिथौ गुरुवासरे प्रस्थापितः <ref>सम्पादकः महोपाध्याय विनयसागरजी, राजस्थानभारती, भागः ९, अङ्कः ४, पृ. १९-४०</ref> । डाहलदेशस्य अधिपतिः परमारवंशीयः राजा मधुदेवः आसीत् । तस्य यशस्वी पुत्रः सूरः पृथ्वीराजस्य आज्ञया प्रतिवर्षं वार्षिकदण्डं स्वीकर्तुं गझनी-प्रदेशं गच्छति स्म । एकदा स एकाकी एव करं स्वीकर्तुं गझनी अगच्छत् । एकाकिनः सूरस्य उपरि घोरी इत्यस्य सैनिकाः आक्रमणम् अकुर्वन् । योद्धा सूरः ७४ यवनान् मारयित्वा अन्ते प्राणान् अत्यजत् <ref>फलवर्द्धिकाशिलालेखः, श्लो. २-५</ref> । == गुजरातराज्ये घोरी इत्यस्य पराजयः ११७८ == ११७७ तमे वर्षे पृथ्वीराजेन यदा नागार्जुनस्य दमनं कृतम् आसीत्, तदा नागार्जुनदमनानन्तरम् अजमेरुप्रासादे उत्सवः आसीत् । तस्मिन् उत्सवे घोरी इत्यस्य दूतः पृथ्वीराजं सन्धेः उत समर्पणस्य कृते अवदत् । यदा घोरी इत्येषः सपादलक्षसम्राज्यं दूतं प्रैषयत्, तदैव तस्य [[गुजरातराज्य]]<nowiki/>स्योपरि आक्रमस्य योजना आसीत् । अतः तस्य इच्छा आसीत् यत्, चालुक्यवंशीयानां, चौहानवंशीयैः सह या शत्रुता अस्ति, तस्याः आधारेण चौहानवंशेन सह मिलित्वा गुजरातराज्यस्योपरि आक्रमणं करोमि इति । परन्तु पृथ्वीराजस्य विरोधानन्तरं घोरी इत्येषः स्वयं गुजरातराज्यस्योपरि आक्रमणम् अकरोत् । एकवर्षं यावत् स्वसैन्यविस्तारस्य नीतौ कार्यं कृत्वा सः ११७८ तमे वर्षे गुजरातराज्यस्योपरि आक्रमणम् अकरोत् सः । परन्तु गुजरातराज्यस्य मार्गे उच्छप्रदेशः आसीत् । अतः तेन प्रप्रथमम् उच्छप्रदेशस्योपरि आक्रमणं कृतम् । === कपटेन उच्छप्रदेशविजयः === मुल्तान-प्रदेशात् [[भारतं]] सम्प्राप्तः घोरी इत्येषः उच्छप्रदेशस्योपरि आक्रमणम् अकरोत् । परन्तु उच्छप्रदेशैः शूरवीरेभ्यः राजपूतेभ्यः घोरी इत्येषः भयभीतः अभवत् । राजपूतानां सम्मुखं घोरी इत्यस्य विजयः असम्भवः आसीत् । अतः तेन कपटेन उच्छप्रदेशस्योपरि आधिपत्यस्य योजना रचिता । घोरी इत्यस्य गुप्तचरैः ज्ञातं यत्, उच्छप्रदेशस्य राज्ञः सम्बन्धः स्वराज्ञ्या सह सरलः न सन्ति इति <ref>तबकाते-अकबरी, भागः १, पृ. ३६</ref><ref>तारीखे फरिश्ता, उर्दूसंस्करणं, पृ. २१७-१८</ref> । अतः घोरी इत्येषः राज्ञीं सन्देशं प्रैषयत् । तस्मिन् सन्देशे तेन लिखितं यत्, यदि भवती स्वपतये विषं दत्त्वा मारयति, तर्हि अहं भवत्या सह विवाहं करिष्यामि इति । घोरी इत्यस्य सन्देशस्य प्रत्युत्तरत्वेन राज्ञी अलिखत्, अहं तु प्रौढा (अधेड़, middle aged) अभवम् । अहं विवाहं कृत्वा किं करवाणि ? परन्तु मम पुत्र्या सह भवान् विवाहं करोति चेत्, अहं भवतः ईप्सितं कार्यं कर्तुं शक्नोमि इति । राज्ञ्याः प्रत्युत्तरं प्राप्य घोरी इत्यनेन अनुक्षणं स्वसम्मतिपत्रं प्रेषितम् । यतो हि तस्य उद्देशः उच्छप्रदेशे आधिपत्यस्थापनम् इति आसीत् । विवाहादिविषयाः तु तस्य कपटस्य भागत्वेन आसन् । ततः उच्छप्रदेशस्य राज्ञी स्वपतये विषं दत्त्वा तम् अमारयत् । दुर्गस्य कोषागारस्य, शस्त्रागारस्य च तालिकां घोरी इत्येनं प्रैषयत् । एवं छलेन, कपटेन च घोरी इत्येषः उच्छप्रदेशस्य अधिपतिः अभवत् । घोरी इत्येषः यदा उच्छप्रदेशाधिपतिः अभवत्, तदा तेन उच्छप्रदेशस्य राज्ञी, राजकुमारी च गझनी-प्रदेशं प्रेषिते । यदा राजकुमारी स्वमातुः कृत्यम् अजानात्, तदा तया मातुः तिरस्कारः कृतः । स्वाचरणस्य दोषभावेन, पुत्र्याः घृणायाः कारणेन च राज्ञी स्वप्राणान् अत्यजत् । ततः कानिचन दिनानि संसारेऽस्मिन् दुःखानि सोढ्वा राजकुमारी अपि संसारम् अत्यजत् । डॉ. हबीबुल्लाह इत्यस्य मते उच्छप्रदेशे भट्टीराज्ञां शासनस्य प्रमाणानि न सन्ति । अतः इब्न असीर, यहिया सरहिन्दी, निजामुद्दीन अहमद, फरिस्ता इत्यादिभिः रचिता एषा घटना काल्पिनिकी अस्ति <ref>फाउण्डेशन ऑफ् मुस्लिम रूल इन इण्डिया, पृ. २२ (हिन्दीसंस्करणम्)</ref> । परन्तु घोरी इत्यनेन उच्छप्रदेशस्योपरि कपटेन आधिपत्यं कृतम् इत्यस्मिन् विषये सर्वेऽपि इतिहासविदः सम्मताः सन्ति । उच्छप्रदेशस्योपरि स्वाधिपत्यं प्राप्य घोरी इत्यनेन मार्गे किराडू-नामके स्थले स्थितं सोमेश्वरमहादेवस्य मन्दिरं लुण्ठितम् । [[शिव]]<nowiki/>स्य तन्मन्दिरं राजस्थानराज्ये अतिप्रसिद्धम् आसीत् । सुन्दररत्नैः अलङ्कृतं भव्यं तत् मन्दिरं लुण्ठयित्वा तस्य मन्दिरस्य पूर्णतया नाशं कृत्वा घोरी गुजरातराज्यं प्रति अगच्छत् । सः साण्डेराव-प्रदेशम् उपसृत्य नाडोलियाचौहानवंशीयानां नाडोल इत्याख्यायाः राजधान्याः उपरि आक्रणम् अकरोत् । तस्मिन् काले नाडोल-प्रदेशे चालुक्यानां सामन्तत्वेन क्लहणवंशीयाः शासनं कुर्वन्तः आसन् । राजस्थाने स्थिते तस्मिन् नाडोल-नगरे तूर्क-सैनिकैः मन्दिराणि अग्निसात्कृतानि, नागरिकाः लुण्ठिताः च <ref>पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यं, सर्गः १०, श्लो. ५०</ref> । घोरी इत्यनेन नाडोल-नगरस्य यत् अधःपतनं कृतं, तस्य समाचारं पृथ्वीराजः प्रापत् । ततः क्रोधेन तेन घोरी इत्यस्य दर्पभङ्गस्य प्रतिज्ञा कृता । सः स्वसैनिकैः सह शस्त्राणि नीत्वा सज्जः अभवत् । यूनः पृथ्वीराजस्य मतम् आसीत् यत्, चालुक्यानां, चौहानवंशस्य च समस्या गृहसमस्या अस्ति । बहिस्तात् आगतः कश्चन म्लेच्छः भारतदेशस्योपरि आक्रमणं कृत्वा भारतस्य अस्मितां हन्तुं न शक्नोति इति । अतः अस्माभिः [[गुजरातराज्य]]स्य सैन्यसाहाय्यं करणीयमेव । परन्तु युवपृथ्वीराजस्य क्रोधं शान्तं कुर्वन् सपादलक्षसाम्राज्यस्य मण्डलेश्वरः कैमासः स्वकूटनैतिकव्याख्याम् उपास्थापयत् । यत् – <poem>{{cquote|राजन्नवसरो नायं रूषां भाग्यनिधेस्तव । किं क्रमेलकभक्ष्येषु तार्क्ष्यः फणिषु कुप्यति ।। पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यं, सर्गः १०, श्लो. २ ।। }}</poem> हे राजन् ! एषः समयः क्रोधस्य नास्ति । भाग्यवशात् एषोऽवसरः सम्प्राप्तः । [[ऊष्ट्रः|ऊष्ट्रो]]<nowiki/>ऽपि भक्षणं कुर्यात्, तादृशेषु [[सर्पः|सर्प]]<nowiki/>षु [[गरुडः]] किमर्थँ कोपं कुर्यात् ? अर्थात् अनायासेनैव एषः अवसरः प्राप्तः अस्ति, यस्मिन् प्रतिद्वन्द्विनौ परस्परं युद्धं कृत्वा स्वशक्तिं, स्वबलं च क्षीणं करिष्यतः । स्वतर्कं मण्डयितुं कैमासः सुन्दोपसुन्दराक्षसयोः, [[तिलोत्तमायाः कथा|तिलोत्तमायाः]] च पौराणिककथाम् अपि अश्रावयत् । यथा सुन्दोपसन्दौ द्वौ असुरभ्रातरौ तिलोत्तमायाः सौन्दर्ये आसक्तौ परस्परं युद्धं कृत्वा नष्टौ अभवताम्, तथा एतयोः (घोरी इत्यस्य, चालुक्यवंशस्य च) नाशः भविष्यति इत्याशयः आसीत् <ref>पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यं, सर्गः ११, श्लो. १-६</ref> । कैमासस्य एतस्य राजनैतिकतर्कस्य सर्वैः इतिहासविद्भिः निन्दा कृता । यतो हि स्वदेशस्य विषये विचिन्त्य युवपृथ्वीराजः चालुक्यैः सह स्वसमस्यां गृहसमस्यात्वेन परिगण्य [[गुजरातराज्य]]स्य साहाय्यार्थम् उद्यतः अभवत् । परन्तु कैमासस्य जटिलतर्के भ्रान्तः युवपृथ्वीराजः तद्देशस्योपरि जातस्य आक्रमणस्य द्रष्टा एव अभवत् । केचन इतिहासविदः कथयन्ति यत्, यदि तस्मिन् काले पृथ्वीराजः गुजरातराज्यस्य साहाय्यम् अकरिष्यत्, तद्देशस्योपरि यत् आक्रमणं जातम् आसीत्, तस्य प्रतीकारम् अकरिष्यत्, तर्हि वर्तमान[[भारत]]<nowiki/>स्य सीमा, वर्तमानभारतस्य स्थितिः च भिन्ना अभविष्यत् इति <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page= २०२}}</ref> । === चालुक्येभ्यः पराजयः === नाडोलदुर्गस्योपरि स्वाधिपत्यं प्रस्थाप्य सम्पूर्णं नाडोल-नगरं लुण्ठयित्वा घोरी इत्येषः मीरपुर-तः सेवाडीस्थस्य, हस्तिकुण्डी-स्थानस्य च मन्दिराणि लुण्ठयन् झालोडी-नामकं स्थलं प्रापत् । ततः आबूपर्वतमालायाः समीपस्थं कासह्रदं (कासह्रद-ग्रामः सद्यः काशिन्द्रा नाम्ना प्रसिद्धः, सः ग्रामः राजस्थानराज्यस्य [[सिरोहीमण्डलम्|सिरोहीमण्डले]] स्थितोऽस्ति ।) प्रापत् <ref name="ReferenceA"/> । यदा घोरी इत्येषः कासह्रदं प्रापत्, तदैव [[गुजरातराज्य]]स्य विशालसेना तस्य मार्गम् अवारुणत् (अवरोधितम् अकरोत्) । [[गुजरातराज्य]]स्य सेनायाः प्रतिनिधित्वं नाडोलप्रदेशस्य प्रख्यातः सेनापतिः केल्हणः, तस्य अनुजः कीर्तिपालः च कुरुतः स्म । (कल्हणः सोनिगराचौहानवंशस्य स्थापनाम् अकरोत्) आबूप्रदेशस्य, चन्द्रावतीप्रदेशस्य च परमारवंशीयः शासकः धारावर्षः तथा चालुक्यवंशीयस्य अवस्यकस्य नरेशस्य मूलराजद्वितीयस्य माता नाईकीदेवी युद्धे भागम् अवहताम् । मिन्हाज इत्यनेन तबाकाते नासिरी इत्यस्मिन् ग्रन्थे उल्लिखितं यत्, तस्मिन् काले भीमदेवद्वितीयः गुजरातराज्यस्य नरेशः आसीत् । तस्यैव वचनस्य अन्धानुकरणं केचन परवर्तिलेखकाः अकुर्वन् । परन्तु अभिलेखीयसाक्ष्येन सिद्धं कृतं यत्, तस्मिन् काले गुजरातराज्यस्य नरेशः मूलराजद्वितीय एव आसीत् इति <ref>इण्डिन् एन्टिक्वैरी, भागः ११, पृ. ७१</ref> । घोरी इत्यस्य सेनया सह [[गुजरातराज्य]]स्य विशालसेनायाः युद्धम् अभवत् । तस्मिन् युद्धे [[गुजरातराज्य]]स्य सेनया तूर्कि-सेनायाः निकन्दनं कृतम् । बहवः तूर्कसैनिकाः मृताः, केचन रणक्षेत्रं त्यक्त्वा अधावञ्च । 'तारिखे फरिश्ता' इत्यस्मिन् ग्रन्थे उल्लेखः प्राप्यते यत्, घोरी इत्येषोऽपि येन केन प्रकारेण स्वप्राणान् रक्षन् युद्धक्षेत्रात् पलायत <ref>तारीखे फरिश्ता, उर्दूसंस्ककरणम्, पृ. २१८</ref> इति । सून्धालेखस्य निर्माणं १३१९ तमे विक्रमसंवत्सरे अभवत् <ref>एपिग्राफिया इण्डिका, भागः ९, श्लो. ३४, पृ. ७२</ref> । तस्मिन् सून्धाशिलालेखे अपि केल्हणकीर्तिपालाभ्यां तुरुष्कपराजयस्य (तुरुष्क इति घोरी इत्यस्य अपरनाम) विवरणं प्राप्यते । पृथ्वीराजविजयमहाकाव्ये उल्लेखः प्राप्यते यत्, [[गुजरातराज्य]]स्य विजयस्य समाचारं दातुं गुजरातराज्यात् एकः दूतः सपादलक्षं सम्प्राप्तः । पृथ्वीराजस्य सम्मुखं तेन तुरुष्कविजयस्य सम्पूर्णं विवरणं विस्तारेण निवेदितम् । पृथ्वीराजः दूतस्य उचितसम्माननं कृत्वा पुनः प्रैषयत् । ततः पृथ्वीराजः स्वमन्त्रिणं राष्ट्रनीतेः विषयम् अबोधयत् <ref>पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यं, सर्गः ११, श्लो. ८-१२</ref> । पृथ्वीराजः कैमासाय स्वराष्ट्रनीतेः ज्ञानविकासाय स्पष्टशब्दैः परामर्शम् अयच्छत् । इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, ११९१-११९२ मध्ये सपादलक्षसदृशं विशालसाम्राज्यं तूर्काक्रमणविषयीभूतं, तस्य पृष्ठे कैमासस्य असफलकूटनीतिः एव कारणभूता आसीत् । यथा महमूद गझनवी इत्येषः १५० वर्षेभ्यः प्राक् [[गुजरातराज्य]]स्योपरि आक्रमणं कृत्वा गुजरातराज्यम् अलुण्ठत्, तथैव घोरी इत्यस्य ईप्सा आसीत् । परन्तु आबूपर्वतमालायाः तले घोरी इत्यस्य घोरपराजयः अभवत् । इतिहासविदां मतमस्ति यत्, घोरी इत्यस्य महमूद गझनवी इत्यनेन सह तुलना अयोग्या एव । यतो हि गझनवी इत्येतस्य योद्धुः बुद्धिः सङ्कटकाले अति प्रखरा भवति स्म । तस्मात् विपरीतः सः कृष्णवर्णीयः, कुरूपी घोरी इत्येषः स्वभावेन लम्पटः, धूर्तः, कपटी च आसीत् । तेन यानि यद्धानि कृतानि, तेषु सर्वेषु तेन कपटस्य एव मार्गः स्वीकृतः <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page= २०३}}</ref> । गुजरातराज्ये पराजितः घोरी इत्येषः ११८२-८३ (ई.) तमे वर्षे [[लाहौर]]<nowiki/>-प्रदेशस्यौपरि आक्रमणम् अकरोत् । ततः घोरी इत्यस्य साम्राज्यस्य सीमा [[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाबराज्य]]<nowiki/>स्य अन्तिमनद्याः समीपे अर्थात् सतलजनद्याः समीपे अभवत् । सतलजनद्याः अपरतीरात् सपादलक्षसाम्राज्यस्य आरम्भः भवति स्म । सरहिन्द इत्येषः, फरिश्ता इत्येषः च समादलक्षसाम्राज्यस्य प्रप्रथमं सैन्यावासमेव 'तपहिन्दा' इति समबोधयताम् । सपादलक्षसाम्राज्यस्य सीमया सह घोरी इत्यस्य साम्राज्यस्य सीमायाः मेलनात् घर्षणस्य स्थितिः समुद्भूता । तत एव सतलजयुद्धम् अभवत्, यस्मिन् घोरी इत्यस्य पराजयः अभवत् । == तराइनयुद्धं नरायनयुद्धं वा <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page=१३६-१३७ }}</ref> == पृथ्वीराजस्य घोरी इत्यनेन सह युद्धं कुत्र अभवत् ? इत्यस्मिन् विषये विद्वत्सु मतभेदाः सन्ति । मिन्हाज सिराज इत्यनेन युद्धक्षेत्रस्य नाम नरायन <ref>तबकाते नासिरी मूलपाठः, पृ. ११८, इलियट् एण्ड् डाउसन, खण्डः २, पृ. २९६-९७</ref> इति उल्लिखितम् । तारीखे फरीश्ता इत्याख्ये ग्रन्थे युद्धक्षेत्रस्य नाम तरायन इत्युक्तम् अस्ति । अपरत्र तस्य कथनम् अस्ति यत्, तराइन उत तरायन अधुना तरावडी इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति <ref>तारिखे फरिश्ता (ब्रिग्स्) खण्डः १, पृ. ९६-९७, उर्दूसंस्करणं, पृ. २२१</ref> । डॉ. खलिक अहमद निजामी, डॉ. हबीबुल्लाह इत्येतौ फरिश्ता-ग्रन्थस्य समर्थनम् अकुरुताम् । यतो हि तयोः मतम् अस्ति यत्, लिपिकर्तुः दोषेण तरायन इत्यस्य स्थाने नरायन इति अभवत् । डॉ. हबीबुल्लाह यस्य तरायनक्षेत्रस्य समर्थनं करोति, तत् थानेश्वरात् दक्षिणदिशायां १४ मील दूरे अस्ति । परन्तु तस्य मतानुसारं तोरावाना इत्याख्यं स्थलं तरायनयुद्धक्षेत्रम् आसीत् । तत् तोरावाना इत्याख्यं क्षेत्रं [[राजस्थानराज्य]]<nowiki/>स्य [[सिरसामण्डल]]<nowiki/>स्य कलांवत-उपमण्डलस्य समीपस्थं स्थलम् अस्ति । डॉ. हबीबुल्लाह इत्यस्य मताधारः जनरल कनिंघम इत्यस्य ग्रन्थः अस्ति । 'आर्कियोलोजिकल सर्वे ऑफ् इण्डिया' इत्यत्र जनरल कनिंघम अलिखत्, तराइनयुद्धं [[भटिण्डा]]<nowiki/>-तः २७ मील दूरे स्थिते कस्मिँश्चित् स्थाने अभवत् । तत् स्थानं सद्यः तोरावाना इति प्रसिद्धम् अस्ति इति <ref>आर्कियोलोजिकल सर्वे ऑफ् इण्डिया, खण्डः १४, पृ. ३२६</ref> । कनिंघम इत्येषः भटिण्डा-सिरसा-मण्डलयोः मध्ये स्थितस्य यस्य क्षेत्रस्य विषये उल्लिखति, तस्य आधारः 'याहिया सरहिन्दी' इत्यस्य पुस्तकम् अस्ति । याहिया सरहिन्दी इत्यनेन 'तारीखे मुबारकशाही' इत्यस्मिन् पुस्तके उल्लिखितं यत्, एतत् युद्धं खित्तये-सुरसुती इत्यस्य युद्धं तराइनक्षेत्रे अभवत् इति <ref>मूलफारसीपाठः, बिब्लियोथिका इण्डिया, सं २५४, सन् १९३१, पृ. ८</ref> । 'तारीखे मुबारकशाही' इत्यस्य सम्पादनं शम्सुलउम्मा मुहम्मद हिदायत हुसैन इत्यनेन यासां तालपत्राणाम् आधारेण कृतम् अस्ति, तासु केचन राजस्थानराज्यस्य [[आजमगढमण्डलम्|आजमगढमण्डले]] अपि सन्ति । आजमगढमण्डलस्य दारूल-मुसन्नफीन-स्थानस्य त्रिषु पत्त्रेषु एकस्मिन् "खितत्ये सरसुती" इत्यस्य स्थाने केवलं "सरसुती", "मेंतराइन" इत्यस्य स्थाने "तराई" एव मुद्रितम् अस्ति <ref>तारिखे मुबारकशाही, सम्पादकः डॉ. एम् हिदायत हुसैन, प्रस्तावना एवं फुटनोट ५,६ पृ. ८</ref> । वास्तव्येन तद् युद्धं नरायनक्षेत्र एव अभवत् । तबकाते-नासिरी, तारिखे-मुबारतशाही इत्येयोः अपि एतदेव मतम् । 'याहिया सरहिन्दी' इत्यस्य शुद्धमुद्रिते ऐतिहासिकपाठे प्राप्यते यत्, सरस्वतीनद्यायाः तीरे 'तराई' इत्यत्र स्थिते नरायनक्षेत्रे एव युद्धम् अभवत् इति । फारसीभाषायाः मूलपाठे कुत्रापि दोषः नास्ति, परन्तु आङ्गालानुवादं ज्ञात्वा उत अज्ञानवशात् एषः दोषः प्रविष्टः । तेनैव युद्धस्थलविषये विवादः समुद्भूतः । इतिहासविदां चर्चायाः निष्कर्षः अस्ति यत्, पृथ्वीराजस्य घोरी इत्यनेन सह युद्धं नरायनक्षेत्रे एव अभवत् <ref>पञ्जाब डिस्ट्रिक्ट् गजेटियर्स्, खण्डः ६ए, करनाल, सन् १९१८, पृ. १५</ref> । एतस्य दृढतया अनेके इतिहासविदः समर्थनं कुर्वन्ति । तेषु प्रो एस् एच् होदीवाला अपि अन्तर्भवति <ref>स्टडीज इन इन्डो-मुस्लिम रूल इन इण्डिया, पृ. ३६८</ref> । अतः भौगोलिकैतिहासिकतथ्यैः युद्धक्षेत्रस्य नाम नरायन एव आसीत् । यतो हि तारावडी इति स्थलं नरायनक्षेत्रस्य समीपतमं स्थलम् अस्ति, अतः वयं नरायन-तरावडी-युद्धम् इति वक्तुं शक्नुमः । सिरसामण्डले स्थितस्य तोरवाना-स्थलं नारयनयुद्धक्षेत्रत्वेन ज्ञानं भ्रामकसन्दर्भाणां परिणामः आसीत् <ref>इलियट् एण्ड् डाउसन, खण्डः २, पृ. २१५</ref> । [[देहली]]<nowiki/>-तः नरायनक्षेत्रं १३५ कि.मी दूरे अस्ति, थानेश्वरात् नरायनक्षेत्रं २१ कि.मी दूरे अस्ति । एतत् 'तारीखे फरिश्ता'-पुस्तके अपि उल्लिखितम् । कनिंघम इत्यस्य तोरवना-स्थलं देहली-तः ३४२ कि.मी. दूरे अस्ति, अतः भौगोलिकविवरणानुसारमपि जनरल कनिंघम इत्यस्य सूचना असत्या अस्ति इति सिध्यति । == प्रथमं नरायनयुद्धम् == [[चित्रम्:The last stand of Rajputs against Muhammadans.jpg|thumb|right|400px|'''नरायनस्य प्रथमेयुद्धे घोरी इत्यस्य पराजयः''']] ११७५ तः ११९१ पर्यन्तं घोरी इत्यनेन [[भारत]]<nowiki/>स्य समीपवर्तिप्रदेशेषु, भारतीयप्रदेशेषु च बहूनि आक्रमणानि कृतानि । ११९० तमे वर्षे नरायनस्य प्रथमं युद्धम् अभवत् । तस्मिन् युद्धे घोरी इत्यस्य पराजयः अभवत् तथा च पृथ्वीराजेन घोरी इत्येषः बिन्दी अपि अभवत् । === पृष्ठभूमिः === घोरी इत्येषः ११९० तमे वर्षे प्रप्रथमवारं सुनियोजितरीत्या सपादलक्षसाम्राज्यस्योपरि आक्रमणम् अकरोत् । सतलजनदीम् उल्लङ्घ्य सपादलक्षसाम्राज्यस्य सरहिन्द-स्थलस्योपरि घोरी इत्येषः आक्रमणम् अकरोत् । सरहिन्ददुर्गस्य सैनिकैः घोरी इत्यस्य प्रतीकारः कृतः, परन्तु घोरी इत्येषः तस्मिन् दुर्गे आधिपत्यस्थापने सफलः अभवत् । सरहिन्ददुर्गस्योपरि आधिपत्यं प्रस्थाप्य घोरी इत्येषः जियाऊद्दीन तोलकी (बहाउद्दीन टोंकी) इत्याख्याय स्वसेवकाय शासनं दत्त्वा गझनी-प्रदेशं प्रत्यगच्छत् <ref>तबकाते नासिरी, मेजर रेवटी-द्वारा आङ्ग्लानुवादः, खण्डः १, पृ. ४५८</ref> । जियाऊद्दीन तोलकी इत्येषः 'तबकाते नासिरी' इत्यस्य पुस्तकस्य लेखकस्य मिन्हाज इत्येतस्य पितृव्यपुत्रः आसीत् । स्वभ्रातुः विषये मिन्हाज इत्येषः अलिखत् यत्, दुर्गस्य रक्षणाय घोरी इत्येषः १२,००० अश्वारोहिसैनिकान् न्ययुङ्क्त । 'तारिखे फरिश्ता' इत्यस्मिन् पुस्तके अश्वारोहिणां सङ्ख्या १०४० प्राप्यते <ref>तारिखे फरिश्ता, उर्दूसंस्करणं, पृ. २१९</ref> । पृथ्वीराजः यदा सरहिन्ददुर्गस्योपरि आक्रमणस्य समाचारं प्रापत्, तदा सः स्वसामन्तैः सह सरहिन्द-प्रदेशं प्रति यात्राम् आरभत । पृथ्वीराजस्य सेनायां २,००,००० अश्वोरोहिणः, ३,००० हस्तिनः च आसन् । फरिश्ता-पुस्तके उल्लिखितं यत्, पृथ्वीराजः सरहिन्दप्रदेशं प्रति विशालसेनया सह यात्राम् आरभत इति घोरी इत्येषः यदा अजानात्, तदा सोऽपि विशालसैन्यबलं सङ्गृह्य सरहिन्दप्रदेशं प्रति यात्राम् आरभत । सद्यः यत् स्थलं 'तरावडी' इति प्रसिद्धं तत्स्थलं तदा तस्य नाम नरायन आसीत्, तस्मिन् क्षेत्रे उभयोः सेनयोः मध्ये भीषणं युद्धम् अभवत् इति । === व्यूहरचना === नरायनयुद्धस्य व्यूहरचनायाः वर्णनं 'फरिश्ता' इत्याख्ये पुस्तके प्राप्यते । तत्र उल्लिखितं यत्, राजपूतानां व्यूहबद्धां विशालसेनां यदा घोरी इत्येषः अपश्यत्, तदा सोऽपि स्वसेनां व्यूहबद्धां कर्तुं सेनायाः भागत्रयम् अकरोत् । राजपूतानां सेनां दृष्ट्वा घोरी इत्यस्य मनसि विशादः समुद्भूतः । पराजयस्य भयेन तेन शीघ्रं हि स्वसेना भागत्रये विभाजिता, यतो हि राजपूतानां सेना भागत्रये विभक्ता आसीत् । मध्यभागस्य सेनायाः नेतृत्वं घोरी इत्येषः कुर्वन् आसीत् <ref>तारीखे फरीश्ता, पृ. २१९—२०</ref> । पृथ्वीराजस्य त्रिभागेषु विभक्तायां सेनायां मध्यभागे [[गज]]<nowiki/>सेना प्रबलाक्रमणं कर्तुं सज्जा आसीत् । पृथ्वीराजस्य सेनायाम् आक्रमणस्य मुख्यदायित्वम् अश्वारोहिणीसेनायाः आसीत् । अश्वारोहिणीसेनायाः पृष्ठे त्रिषु विभागेषु विभक्ताः असिसैनिकाः, शूलसैनिकाः च आसन् । पादातीनां (पैदल सेना), गजसेनायाः च मध्ये सञ्चालकत्वेन भट्टारकपरमेश्वरः आसीत् । तत्रैव स्वप्रियगजे आरूढः भारतेश्वरः पृथ्वीराजः युद्धस्य नेतृत्वं कुर्वन् आसीत् । यदा सेना स्वशत्रूणां प्रतीकाराय भागत्रये विभक्ता भवति, तदा विरुद्धसेनायाः उपरि भीषणाक्रमणस्य दायित्वं वामभागस्य, दक्षिणभागस्य च भवति । समरतन्त्रस्य भागत्वेन सेनापतयः एतादृशं व्यूहं रचयन्ति । === युद्धम् === उभयतः सेने अग्रे अधावेताम् । प्रप्रथमं पृथ्वीराजस्य पृष्ठभागस्य अश्वारोहिणीसेना घोरी इत्यस्य वामभागस्य, दक्षिणभागस्य च सेनायाः उपरि आक्रमणम् अकरोत् । घोरी इत्यस्य सैनिकाः तत् घातकम् आक्रमणं सोढुं न शक्तवन्तः । अतः प्राणरक्षायै सेनायाः मध्यभागं प्रति पलायन्त । एवं तूर्कसेनायाः व्यूहः ध्वस्तः अभवत् । घोरी इत्यस्य सर्वेऽपि विभागाः मिश्रिताः अभूवन् । तस्मिन् व्यूहे ध्वस्ते अनेके यवनसैनिकाः मृताः । राजपूतानाम् आक्रमणेन तूर्कसेनायाः दिग्गजसैनिकाः अपि रणक्षेत्रं त्यक्त्वा पलायन्त । युद्धारम्भानन्तरं घोरी इत्येषः देहलीप्रदेशस्य गोविन्दं प्रति अगच्छत् । घोरी इत्येनं स्वं प्रति आगच्छन्तं दृष्ट्वा गोविन्दः अपि तेन सह योद्धुम् अग्रे अगच्छत् । ततः तयोः भीषणयुद्धम् अभवत् । घोरी इत्येषः गोविन्दस्योपरि स्वशूलेन प्रहारम् अकरोत् । सः शूलः गोविन्दस्य मुखं प्रविष्टः । शूलप्रहारेण गोविन्दस्य दन्ताः अपि अपतन् । शूलः गोविन्दस्य मुखात् प्रविश्य कण्ठपर्यन्तम् अन्तः अगच्छत् । ततः गोविन्दोऽपि प्रति प्रहारम् अकरोत् । गोविन्दः स्वशूलप्रहारेण घोरी इत्यस्य भुजायाम् आघातम् अकरोत् । सः आघातः अति शक्तिशाली आसीत् । भीतः घोरी स्वाश्वस्य दिशां परिवर्त्य युद्धक्षेत्रात् अधावत् । परन्तु आहतः घोरी इत्येषः भूमौ अपतत् । राजपूतसैनिकैः घोरी इत्येषः बन्दी कृतः । एवं पृथ्वीराजः तूर्कसैनिकेषु पूर्णतः आधिपत्यम् अस्थापयत् <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page=२०९-२१० }}</ref><ref>फलौदीपाश्वनाथशिलालेखः, १५५५ तमः विक्रमसंवत्सरः</ref> । मिन्हाज इत्यस्य पुस्तके उल्लेखः अस्ति यत्, पृथ्वीराजः घोरी इत्येनं बन्दिनम् अकरोत् । ततः घोरी इत्येनेन क्षमायाचनायां कृतायां सत्यां पृथ्वीराजः तूर्कसैनिकैः सह घोरी इत्येनं मुक्तम् अकरोत् । पृथ्वीराजस्य विजयानन्तरं घोरी इत्यस्य सेनायाः उपरि अपि कोऽपि हत्याचारः नाभवत् । पृथ्वीराजः सर्वान् सैनिकान् सकुशलं तूर्कं प्रति प्रैषयत् । पृथ्वीराजस्य एतस्याः उदारतायाः भारतीयराष्ट्रवादीतिहासविद्भिः कट्वी आलोचना कृता अस्ति । इतिहासविदां मतानुसारं नरायनस्य द्वितीययुद्धे पृथ्वीराजस्य पराजयस्य मुख्यतमं कारणं घोरी इत्यस्य मुक्तिः आसीत् <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.aryasamajindore.com/index.php/mantras/171-andhavishwas |accessdate=2015-07-10 |archive-date=2018-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180507085148/https://www.aryasamajindore.com/index.php/mantras/171-andhavishwas |deadurl=yes }}</ref> । केचन इतिहासविदः कथयन्ति यत्, [[भारतीयसंस्कृतिः|भारतीयसंस्कृतौ]] शरणार्थिनः वधः निषिद्धः अस्ति । पराजितसेनायाः आहतसैनिकेषु हत्याचारः भारतीययुद्धपरम्परानुगुणम् अनुचितम् आसीत् । यतो हि [[मनुस्मृतिः|मनुस्मृतौ]] उक्तम् – <poem>{{cquote|नायुधव्यसनप्राप्तं नार्तं नातिपरिक्षतम् । न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुस्मरन् ।। [https://sa.wikisource.org/wiki/मनुस्मृतिः/सप्तमोध्यायः ७.९३] [[मनुस्मृतिः]] ।। }}</poem> अर्थात् येषां शस्त्राणि नष्टानि अभूवन्, ये शोकविदग्धाः सन्ति, ये गभीरतया आहताः सन्ति, ये भयभीताः सन्ति, ये युद्धात् पालयमानाः सन्ति, तेषां वधः अनुचितः अस्ति । == घोरी इत्येतस्य पुनर्युद्धाय सज्जता == प्रथमे नरायनयुद्धे घोरी इत्यस्य पराजयानन्तरं पृथ्वीराजस्य आदेशेन मुक्तः घोरी इत्येषः लाहोर-प्रदेशम् अगच्छत् । तत्र तस्य सैनिकाः प्रतीक्षमाणाः आसन् । लाहोर-प्रदेशे घोरी मासद्वयं यावत् न्यवसत् । यतो हि युद्धे आहतस्य घोरी इत्यस्य शारीरकवृणेभ्यः ओषधिः आवश्यकी आसीत् । मासद्वये घोरी इत्यनेन लाहोरदुर्गस्य नवनिर्माणम् अपि कारितम् । ततः सः स्वसेनया सह गझनी-प्रदेशम् अगच्छत् । इसामी इत्यस्य कथनानुसारं गझनी-प्रदेशं प्राप्य घोरी इत्येषः गझनवी-वंशस्य खुशरो मलिक इत्याख्याय राज्ञे, तस्य पुत्राय च मृत्युदण्डम् अयच्छत् <ref>तारिखे-नासिरी, रेवर्टी इत्यस्य अनुवादः, खण्डः १, पृ. ४५७</ref> । घोरी इत्येषः गझनी-प्रदेशं प्राप्य नरायनस्य प्रथमे युद्धे ये सैनिकाः रणक्षेत्रात् पलायन्त, तेभ्यः दण्डम् अयच्छत् । 'फरिश्ता' इत्याख्ये पुस्तके उल्लेखः अस्ति यत्, घोरी यदा गझनी-प्रदेशं प्रापत्, तदा सः अफगानप्रदेशीयान् सैनिकान् तु न पीडितवान्, परन्तु घोरी-वंशीयानां, खुरासानी-वंशीयानां, खल्जी-वंशीयानां सैनिकानाम् अपमानं कृत्वा तेभ्यः दण्डम् अयच्छत् । घोरी इत्येषः तेषां सैनिकानां मुखेषु अपक्वयवैः पूरितं स्यूतं (feedbag) बद्ध्वा नगरे तान् अभ्रामयत् । घोरी इत्यस्य आदेशः आसीत् यत्, ये सैनिकाः स्यूतात् अपक्वयवान् न खादेयुः, तेषां शिरः शरीरात् पृथक् कुर्वन्तु इति <ref>तारिखे फरिश्ता, उर्दूसंस्करणम्, पृ. २२०</ref> । नरायनयुद्धानन्तरं घोरी इत्यस्य मनःस्थितिः अवसादेन, क्लेशेन, आत्मग्लानिना च युक्ता अभवत् । तबकाते नासिरी, तारिखे फरिश्ता इत्यादिषु ग्रन्थेषु उल्लेखः प्राप्यते यत्, घोरी इत्येषः एतावान् दुःखी आसीत् यत्, सः अन्नजलमपि अत्यजत् । अहोरात्रं सः स्वपराजयस्य दुःखाग्नौ दहति स्म । सः स्वपत्न्याः पार्श्वे अपि शयनं न करोति स्म । ततः तस्य मातुः प्रेरणया घोरी पुनः युद्धं कर्तुं सज्जः अभवत् <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page= २१६}}</ref> । एकदा घोरी इत्येषः ऐबक् इत्यनेन सह स्थित्वा नरायनयुद्धे जातस्य पराजयस्य समीक्षां कुर्वन् आसीत् । तदा घोरी इत्येषः ऐबक इत्येनम् अवदत्, अस्माकम् अश्वाः उत्तमाः सन्ति, परन्तु भारतीयहस्तिनां मुखं दृष्ट्वा ते भीताः आसन् । यतो हि पुरा कदापि तेषां भारतीयहस्तिभिस्सह युद्धानुभवः नासीत् । अतः भारतीयहस्तिनां समीपे ते भीताः आसन् । एतत् मुख्यकारणम् अस्ति, येन वयं द्विवारं भारतीयसेनायाः सम्मुखं पराजिताः अभवाम <ref>जमीउल हिकायत, इलियट एण्ड डाउसन, खण्डः २, पृ. २००</ref> । स्वपराजयस्य कारणम् उक्त्वा घोरी इत्येषः अग्रिमयुद्धात् पूर्वम् अश्वप्रशिक्षणं कथं करणीयम् ? इत्यस्य उपायम् अपि ऐबक् इत्येनम् अकथयत् । सः अकथयत्, स्नेहमृदा, काष्ठैः च हस्तिनां निर्माणं कारयतु । ते हस्तिनः तथैव सज्जाः भवेयुः, यथा भारतीयाः हस्तिनः भवन्ति । ततः तान् हस्तिनः परितः अश्वारोहिणः युद्धस्थितिं सर्जयित्वा अश्वान् निर्भयान् कुर्युः । एवं युद्धकाले भारतीयहस्तिनां सम्मुखे उपस्थिते सत्यति अश्वाः निर्भीकाः सन्तः तेषां प्रतीकारं कर्तुं क्षमाः भविष्यन्ति । घोरी इत्यस्य परामर्शानुसारम् ऐबक् इत्येषः अश्वप्रशिक्षणम् अकारयत् । सः स्वयम् अपि युद्धसम्बद्धाः नीतीः अरचयत् । सः सचलसैनिकदलस्य रचनाम् अकरोत् । तस्य सचलदलस्य मुख्यकार्यम् आसीत् यत्, युद्धकाले यदि कस्यचित् व्यूहस्य सैनिकाः दुर्बलाः भवेयुः, तर्हि एतत् दलं युद्धक्षेत्रे एकस्मात् दलात् अपरं दलं गत्वा युद्धं कुर्युः इति । एवं युद्धक्षेत्रे यदि कस्यचित् दलस्य सामर्थ्यं दुर्बलं भवेत्, तर्हि एतत् दलं तस्य अपरस्य दलस्य साहाय्यं कृत्वा युद्धक्षेत्रे स्वबलं सन्तुलितं कुर्यात् । अश्वारूढाः सन्तः सैनिकाः बाणं चालयितुं सक्षमाः भवेयुः, अतः ऐबक् इत्यनेन स्वसैनिकेभ्यः प्रशिणं प्रदत्तम् । ऐबक् इत्यस्य रणनीतेः वर्णनं फारसी-भाषायाः ऐतिहासिकसाहित्ये न प्राप्यते, परन्तु प्रसिद्धयुद्धविज्ञानिनः आर् ए स्मैल इत्यस्य पुस्तके उल्लेखः अस्ति । इसामी इत्यनेन लिखिते फुतूहुस्सलातीन-नामके पुस्तके एकस्य कवचस्य अपि वर्णनं प्राप्यते । तस्य कवचस्य नाम 'करवा' (जिहर्) इति आसीत् । तत्कवचं [[वृषभः|वृषभानां]] चर्मणा निर्मितम् आसीत् । तत् कवचम् उभयतः [[कार्पासः]] उत ऊर्णा निर्मितं भवति स्म । भारतीयसेना यदा तूर्कसेनायाः पदातिषु प्रहारं कुर्युः, तदा ते तूर्कसैनिकाः आहताः न भवेयुः इति तस्य कवचनिर्माणस्य उद्देश्यम् आसीत् । एवं घोरी इत्येषः ऐबक इत्यनेन सह मिलत्वा प्रहारात्मकनीतेः, रक्षात्मकनीतेः च रचनाम् अकरोत् । === लाहोरगमनम् === इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, घोरी इत्यस्य सेनायाम् अफगानसेनायाः, तुर्कसेनायाः, ताजिकसेनायाः, तुलकसेनायाः च भिन्नाः सेनापतयः आसन् । फुतूहुस्सलातीन-नामके पुस्तके केषाञ्चन सेनापतिनां नामानि प्राप्यन्ते । यथा – १. खारबक – एतस्य दानवसदृशं शरीरम् आसीत् । एषः अग्रिमदलस्य सेनापतिः आसीत् । २. अल्बा (इलाह) – वामविभागस्य सेनायाः सेनापतिः आसीत् । ३. मुकल्बा – केन्द्रियसेनायाः योद्धा आसीत् । ४. खरमेल – केन्द्रियसेनायाः योद्धा आसीत् । ५. कुत्बुद्दीन ऐबक – सेनायाः सम्पूर्णसत्तायाः महाप्रबन्धकः आसीत् । युद्धक्षेत्रे एषः सर्वदा घोरी इत्यस्य समीपे एव भवति स्म । ६. ताजुद्दीन यल्दुज – कस्यचित् दलस्य सेनापतिः । ७. नासिरुद्दीन कुबाचा – हरावल-दलस्य नेतृत्वम् एषः करोति स्म । ८. मुहम्मद बिन महमूद – एषः बख्तियार खलजि इत्यस्य पितृव्यः आसीत् । एषः प्रतिबद्धः, कुशलश्च सेनानायकः आसीत् । एते सर्वे सेनापतयः रणक्षेत्रे सेनासञ्चालने दक्षाः आसन् । घोरी इत्यस्य सेनां विहाय एतेषां सेनापतिनां निजसेनाः अपि आसन् । मिन्हाज इत्यस्य कथनानानुसारं घोरी इत्यनेन भारतयात्रायाः सम्पूर्वमेव (कुछ देप पहले ही) तुलकी इत्यस्य आग्रहेण तुलक-वंशीयानां १२,००० अश्वारोहिणः स्वसेनायां समावेशिताः <ref>तारिख-मुबारकशाही, पृ. ७, सं १०</ref> । ११९१ तमे वर्षे घोरी इत्येषः भारतं प्रति यत्राम् आरभत <ref>फुतूहुस्सलातीन, १४२५-२९, अनुवादः पृ. १४८-४९</ref> । पेशावर-प्रदेशात्, मुल्तान-प्रदेशम् उपसृत्य घोरी इत्येषः लाहोर-प्रदेशं प्रापत् । === कूटनैतिकप्रयासः === घोरी इत्येषः लाहोरदुर्गे स्थित्वा पृथ्वीराजस्य विरुद्धं दुर्गोष्ठीं प्रारभत । एकत्र सः स्वसैन्यव्यवस्थापनं, सैन्यप्रशिक्षणं, गुप्तचरप्रेषणकार्यं च कुर्वन् आसीत्, अपरत्र सः स्वदूतम् अजयमेरु-दुर्गं प्रैषयत् । यद्यपि सः जानाति स्म यत्, पृथ्वीराजः तस्य पत्रस्य किं प्रत्युत्तरं दास्यति, तथापि तेन अजयमेरु-दुर्गं दूतः प्रेषितः । यतो हि सः केवलं समयं यापनं कर्तुम् इच्छति स्म । तस्य उद्देशः आसीत् यत्, तस्य सेना युद्धाय सज्जा भवेत् तथा च सहयोगिनः निष्ठायाः पुनः परीक्षणं भवेत् इति । घोरी इत्यस्य दूतः पृथ्वीराजस्य सम्मुखम् उपस्थितः । घोरी इत्यनेन प्रदत्तं पत्रं सः अपठत् । तस्मिन् पत्रे उल्लिखितम् आसीत् यत्, पृथ्वीराज ! स्वकर्णयोः पराधीनतायाः आभूषणं धृत्वा मम प्रासादे उपस्थितो भूत्वा त्वम् इस्लाम-धर्मम् अङ्गीकुरु <ref>ताजुल-सिर, इलियट् एणअड डाउसन्, भागः २, पृ. २१२-१३</ref> इति । अन्यफारसीलेखकाः अपि उक्तकथनस्य समर्थनं कुर्वन्ति । फरिश्ता इत्यस्मिन् प्राप्यते यत्, घोरी इत्येषः स्वसेनया सह लाहोर-प्रदेशं प्रापत्, तदा कवामुल्मुल्क रुकुनुद्दीन हम्जा इत्येनम् अजयमेरु-दुर्गं स्वसन्देशं दातुं प्रैषयत् । तस्मिन् "राजा इस्लाम्-धर्मम् अङ्गीकुर्यात्" इति सन्देशः लिखितः आसीत् । फरिश्ता इत्यस्मिन् ग्रन्थे उल्लिखितं यत्, पृथ्वीराजः यदा दूतस्य मुखात् सन्देशम् अशृणोत्, तदा सः इस्लाम-धर्मं प्रति अभद्रभाषायाः उपयोगं कृतवान् । पृथ्वीराजः इस्माल-धर्मानुयायिनः राज्ञः अपि अपशब्दान् अकथयत् । ततः कवामुल्मुल्क इत्येनं प्रति प्रैषयत् <ref>तारिखे-फरिश्ता, उर्दूसंस्करणं, पृ. २२२</ref> । == पृथ्वीराजस्य विरुद्धं सैनिकसङ्घः == १९९० तमे वर्षे घोरी इत्येनं पराजित्य पृथ्वीराजस्य साम्राज्यं [[भारतम्|भारत]]स्य प्रमुखशक्तित्वेन परिगण्यते स्म । पृथ्वीराजस्य सामर्थ्यं विरोधिनां हृदये शूलाघातवत् पीडां जनयति स्म । ये राजानः पृथ्वीराजात् पराजिताः आसन्, ते अवसरं प्राप्य पृथ्वीराजस्य उपरि आघातं कर्तुं तत्पराः आसन् । [[जम्मू]]<nowiki/>प्रदेशस्य राजा विजयदेवः घोरी इत्यस्य प्रमुखसहायकः अभवत् । प्रबन्धसङ्ग्रहे, पृथ्वीराजरासोकाव्ये च जम्मूपतेः घोरी इत्यस्य साहाय्यस्य उल्लेखः प्राप्यते <ref>अर्ली तुर्कीस् अम्पायर् ऑफ् देल्ही, सन् १९४९ (ई.) पृ. ८६</ref><ref>पृथ्वीराजरासोकाव्यं, भागः २, पृ. १००६</ref> । नयचन्द्र सूरि इत्येषः स्वपुस्तके अलिखत्, जम्मूप्रदेशस्य राजा स्वपुत्रं नरसिंहदेवं स्वसेनया सह नरायनक्षेत्रं प्रैषयत् <ref>जम्मू की तवारिख (राजदर्शिनी) रेवर्टी, तबकाते-नासिरी, भागः १, पृ. ४६६—६७</ref> । हेग इत्याख्यः इतिहासविद् स्वपुस्तके उल्लेखम् अकरोत् यत्, नरानयस्य द्वितीये युद्धे [[भारतम्|भारत]]स्य सर्वेऽपि राजानः (सर्वे पृथ्वीराजस्य सामन्ताः आसन्) उपस्थिताः आसन्, परन्तु राष्ट्रस्वतन्त्रतायाः रक्षायै अपि कन्नौज-प्रदेशस्य राजा जयचन्दः स्वजामातुः पृथ्वीराजस्य साहाय्यं नाकरोत् । सः नरायनस्य प्रथमे युद्धे अपि युद्धं नाकरोत् । नरायनस्य द्वितीययुद्धे पृथ्वीराजस्य पराजयस्य कारणात् भारते मुस्लिमसत्तायाः स्थितिः दृढा अभवत्, यतो हि जयचन्दः राष्ट्रशत्रुभिः सह सन्धिम् अकरोत् <ref>केम्ब्रिज् हिस्ट्री ऑफ् इण्डिया, खण्डः ३, (तुर्क और अफगान), पृ. ५१२</ref> । जेम्स् टॉड् इत्यस्य मतानुसारं कन्नौज-प्रदेशस्य राजा जयचन्दः, पाटण-प्रदेशस्य राजा च पृथ्वीराजस्य समूलनाशाय मुहम्मद घोरी इत्येस्मै आमन्त्रणम् अयच्छताम् <ref>एनल्स् एण्ड् एन्टिक्वटीज् ऑफ् रास्थान, भागः १, पृ. २५६</ref> । जेजाकभुक्तिप्रदेशस्य राजा चन्देलः घोरी इत्यस्य सहयोगी आसीत् । [[जेसलमेर]]<nowiki/>-प्रदेशस्य शालीवाहनभाटी-वंशीयाः तु घोरी इत्यस्य आशीर्वादेन राजसुखस्य उपभोगं कुर्वन्तः आसन् । युद्धे हेमलेटभाटी-वंशीयाः तु घोरी इत्यस्य सेनायाः महत्तवपूर्णम् उत्तरदायित्वम् अवहन् । सपादलक्षसाम्राज्यस्य प्रतिवेशिभिः राजभिः घोरी इत्यस्य आर्थिकसहायता, सैन्यसहायता, सूचनासहायता च कृता । यदा घोरी इत्येषः स्वसैन्येन सह सपादलक्षसाम्राज्यस्य सीमायाः समीपे प्रापत्, तदा सपादलक्ष-साम्राज्यं परितः स्थितानि राज्यानि सपादलक्षसाम्राज्यस्य सीमायाम् उत्पातम् आरभन्त । तेषाम् उद्देशः आसीत् यत्, परितः युद्धरतस्य पृथ्वीराजस्य सैन्यबलं विभक्तं भवेत् इति । द्वितीययुद्धकाले तेषां योजनानुसारमेव अभवत् । पृथ्वीराजस्य सेना सपादलक्षसाम्राज्यस्य विभिन्नेषु क्षेत्रेषु युध्यमाना आसीत् । सपादलक्षसाम्राज्यस्य प्रधानसेनापतिः नरायनयुद्धकाले अन्यस्मिन् युद्धे रतः आसीत् <ref>इण्डियन् हिस्टोरिकल क्वार्टरली, भागः १६, १९४० ई., पृ. ५६९-७०</ref> । पृथ्वीराजस्य अपरः उदयराजनामकः सेनापतिः अपि अपरत्र युद्धरतः आसीत् <ref>हम्मीरमहाकाव्यं, सर्गः ३, श्लो. ६६–६८ तथा इण्डियन एन्टिक्वैरी, भागः ८, पृ. ६१</ref> । === समीपवर्तिराज्यानां शत्रुता === घोरी इत्येनं प्रथमे नरायनयुद्धे पराजित्य पृथ्वीराजः उत्तरभारतीयक्षेत्रेषु चर्चाविषयः अभवत् । पृथ्वीराजस्य भूतपूर्वशत्रवः तस्य पतनस्य प्रतीक्षां कुर्वन्ति स्म । अतः यदा घोरी इत्येषः पृथ्वीराजेन सह युद्धं कर्तुं सम्प्राप्तः, तदा समीपस्थानि राज्यानि पृथ्वीराजस्य साम्राज्ये आक्रमणम् अकुर्वन् । तेषु राज्येषु मख्यतया सपादलक्षसाम्राज्यस्य पूर्व-दक्षिण-सीमायाः कन्नौज, कालिञ्जर, अण्हिलपाटण इत्येतानि आसन् । भीमदेवस्य माता नाइकीदेवी जेजाकभुक्तेः चन्देलवंशीयस्य शासकस्य परमर्दिदेवस्य पुत्री आसीत् । ११८२-८३ वर्षे ते राज्ये पृथ्वीराजेन परिजिते । अपरत्र [[संयोगिता]]<nowiki/>हरणेन क्रुद्धः जयचन्दः येन केन प्रकारेण पृथ्वीराजस्य विनाशं द्रष्टुम् इच्छति स्म । नरायनस्य प्रथमयुद्धानन्तरमेव संयोगिताहरणस्य घटना जाता आसीत् । यैः इतिहासविद्भिः तत्कालीनपरिस्थितीनाम् अध्ययनं कृतं, तेषां कथनम् अस्ति यत्, पृथ्वीराजः यदा दिग्विजयाभियाने आसीत्, तदा तेन अनेकेषां राज्ञां मानभङ्गः कृतः । परन्तु पृथ्वीराजः सर्वस्मै जीवनदानम् अयच्छत् । एवं दिग्विजयाभियानेन पृथ्वीराजस्य सेनायाम् उत सीमायां वृद्धिः तु न भवति स्म, अपि तु तस्य शत्रुसङ्ख्यायां प्रतिदिनं वृद्घिः जायमाना आसीत् । शत्रूणां मानभङ्गं कृत्वा तेभ्यः जीवनदानमेव पृथ्वीराजस्य पराजयस्य मुख्यकारणम् अभवत् । == अजयमेरुप्रासादे दुष्चक्रम् == संयोगिताहरणानन्तरं पृथ्वीराजः अधिकं समयं यावत् नवविवाहितया संयोगितया सह एव यापयति स्म । तेन अजयमेरुप्रासादे कस्यचित् दुष्चक्रस्य उद्भवः अभवत् । पृथ्वीराजस्य पद्मावती-नामिकायाः राज्ञ्याः मनसि संयोगितां प्रति द्वेषः समुद्भूतः । अजयमेरुप्रासादे तयोः पौनःपुन्येन कलहः भवति स्म । पृथ्वीराजेन उपेक्षिता सा पद्मावती वशीकरणप्रयोगेण पृथ्वीराजस्योपरि आधिपत्याय प्रयत्नम् अकरोत् । सा तान्त्रिकविध्यङ्गतया एकस्याः गर्भवत्याः [[गौः|गोः]] हत्याम् अकरोत् । ततः तस्याः गोः प्रजननाङ्गं स्वीकृत्य स्वतान्त्रिकविधम् आरभत । तान्त्रिकविधेः सिद्ध्यनन्तरं पृथ्वीराजः पद्मावत्या वशीभूतः । पृथ्वीराजः यदा पद्मावत्याः तन्त्रपाशे बद्धः आसीत्, तदैव प्रासादे अन्या अवाञ्छनीया घटना अभवत् । सपादलक्षसाम्राज्यस्य कैमास-आख्यः महामण्डलेश्वरः पृथ्वीराजस्य अनुपस्थितौ समग्रं राजकार्यं पश्यति स्म । सः कैमासः कर्नाटी-नामिकया दास्या सह अवैधसम्बन्धेन बद्धः आसीत् । कैमासस्य मनः तस्यां दास्यां रमते स्म । समये प्राप्ते तौ रात्र्याः अन्धकारे राजभवने स्वकामलीलाम् आचरतः आस्ताम् । एकदा रात्रौ पद्मावती प्रासादस्य एकस्मिन् प्रकोष्ठे कैमासं दास्या सह अभद्रस्थित्याम् अपश्यत् । पद्मावती पृथ्वीराजं कैमासस्य कामप्रपञ्चस्य अभिशस्तिम् (backbiting, चुगली) अकरोत् । पृथ्वीराजस्तु पद्मावत्याः तन्त्रपाशे बद्ध एव आसीत्, अतः विभ्रमस्थित्यां पृथ्वीराजः उचितनिर्णयं कर्तुम् असमर्थः आसीत् । ततः कैमासः रात्रौ यदा दास्या सह काममग्नः आसीत्, तदा पृथ्वीराजः तत्र प्रापत् । सः तत्रैव कैमासस्य वधम् अकरोच्च । कैमासस्य दास्या सह पापसम्बन्धः आसीत् इति तु अजयमेरुप्रासादस्य दुर्भाग्यम् एव आसीत् । परन्तु पुरातनप्रबन्धसङ्ग्रहे (पृ. ८६) कैमासस्य वधस्य कारणं "देशद्रोहः" इत्युल्लिखितम् । पुरातनप्रबन्धसङ्ग्रहानुसारं पृथ्वीराजस्य राजस्वाधिकारी प्रतापसिंहः गर्जनी-प्रदेशं करं स्वीकर्तुं गच्छति स्म । एकदा गर्जनी-प्रदेशे 'मस्जिद्' इत्यस्मै प्रतापसिंहः एकलक्षपणानि दानत्वेन अयच्छत् । यदा कैमासः राजानम् अकथयत्, "हे देव ! गझनी-प्रदेशात् करत्वेन यद्धनं प्राप्नुमः, तेन अस्माकं राजकार्यं भवति । परन्तु राजस्वाधिकारी प्रतापसिंहः तद्धनस्य एतादृशेषु कार्येषु दुर्व्ययं करोति" इति । राजा यदा कैमासस्य आरोपविषये प्रतापसिंहम् अपृच्छत्, तदा सः अवदत्, "देव ! भवति प्रतिकूलग्रहप्रभावं ज्ञात्वा मया तस्य धनस्य व्ययः कृतः । यतो हि ज्योतिर्विदः भवतां जीवने कष्टस्य विषये अवदन्" इति । अनुक्षणं प्रतापसिंहः शनैः पृथ्वीराजस्य कर्णयोः कैमासविरुद्धं अभिशस्तिम् (backbiting, चुगली) अकरोत् । सः अवदत्, देव ! मन्त्री कैमास एव पौनःपुन्येन तुर्क-जनान् अत्र आह्वयति इति । प्रतापसिंहस्य वचनं श्रुत्वा क्रुद्धः पृथ्वीराजः कैमासस्य वधम् अकरोत् । उक्तयोः कथानकयोः सत्यासत्ययोः परीक्षणं कर्तुं तु न शक्यते, परन्तु उपलब्धप्रमाणैः द्वयोः विषयोः स्पष्टता भवति । एकं तु घोरी इत्यस्य गुप्तचरतन्त्रस्य सम्पर्के अजयमेरुशासनस्य अनेके सदस्याः आसन्, तेषु प्रतापसिहः प्रमुखः आसीत् । द्वितीयं कैमासस्य वधस्यापि पुष्टिः भवति । परन्तु देशद्रोहेण वा कामप्रसङ्गेन वा इति न ज्ञायते । फुतुहूस्सलातीन इति पुस्तकानुसारम् अजयमेरु-प्रदेशस्य राजप्रासादे कैमासस्य वधस्य समाचारं घोरी इत्यस्य गुप्तचराः गझनी-प्रदेशं प्रैषयन् <ref>फुतुहूस्सलातीन, आयात १४४२-४३, आङ्गलानुवादः पृ. १४९</ref> । == द्वितीयनरायनयुद्धस्य तिथिः == द्वितीयनरायनयुद्धस्य तिथिविषये अनेके तर्काः सन्ति । विभिन्नेषु पुस्तकेषु विभिन्नाः तिथयः प्राप्यन्ते । तानि पुस्तकानि त्रिषु विभागेषु विभक्तानि । ते विभागाः पृथ्वीराजरासो, फारसीलेखकानुसारं, भारतीयस्रोतोनुसारं च विभक्ताः । === पृथ्वीराजरासोकाव्यानुसारम् === <poem>{{cquote|साक सु विक्रम रुद्र सौ । अट्ठ अग्र पचास । सनिवासर संक्रांति क्रक । श्रावण अद्धो मास । <ref>पृथ्वीराजरासोकाव्यं, भागः २, ६६ समय, बड़ी लडाई रो प्रस्ताव, पृ. १७९३</ref> }}</poem> अर्थात्, ११५८ विक्रमसंवत्सरस्य शनिवासरे पृथ्वीराजस्य घोरी इत्यनेन सह युद्धम् अभवत् । तस्मिन् काले अर्धव्यतीतः [[श्रावण]]<nowiki/>मासः, कर्कसङ्क्रान्तिः च आसीत् । पृथ्वीराजरासोकाव्ये उल्लिखितायाः तिथेः अनेकैः खण्डनं कृतम् अस्ति । यतो हि अनेके भारतीयग्रन्थाः, अन्ये फारसीग्रन्थाः अपि अन्यतिथेः उपस्थापनं कुर्वन्ति । === फारसीग्रन्थानुसारम् === हसन निजामी इत्यषः ताजुल मासिर इत्यस्मिन् पुस्तके उल्लिखति यत्, 'हिजरीसन्' (यवनसंवत्सरः) ५८७ इत्यस्मिन् घोरी इत्येषः गझनीप्रदेशात् भारतं प्रति यात्राम् आरभत । नरायनयुद्धे सः पराजयं प्रापत्, ततः नरायनयुद्धे विजयी घोरी इत्येषः 'हिजरीन्' ५८८ इत्यस्य 'रमजान'-मासे हाँसी-प्रदेशस्योपरि आक्रमणम् अकरोत् । ऐबक् इत्येषः तस्मिन् काले कोहराम-प्रदेशे आसीत्, घोरी इत्यनेन सह योद्धुं सोऽपि हाँसी-प्रदेशं प्रति यात्राम् आरभत <ref>इलियच् एण्ड् डाउसन्, खण्डः २, पृ. २०७-८; प्रो. ए के निजामी, दिल्ली सल्तनत, भागः १, पृ. १४३</ref> । गुलशने इब्राहिमी इत्यस्मिन् पुस्तके फरिश्ता इत्यनेन उल्लिखितं यत्, हि. स. ५८७ इत्यस्मिन् घोरी इत्येषः गझनी-प्रदेशात् यात्राम् आरभ्य ५८८ हि. इत्यस्मिन् नरायनयुद्धक्षेत्रं प्रापत् <ref>जान ब्रीग्स्, आङ्ग्लभाषानुवादः, पृ. ९६-९७</ref><ref>ख्वाजा अब्दुल हई, उर्दूसंस्करणं, पृ. २२१</ref> । फारसीग्रन्थेषु या तिथिः उल्लिखिता, तस्याः तुलनात्मकम् अध्ययनं कृत्वा युद्धस्य तिथिविषये किञ्चित् मार्गदर्शनं प्राप्यते । ११९० तमस्य वर्षस्य [[जनवरी]]-मासस्य एकोनत्रिंशत्तमे (२९/१/११९०) दिनाङ्के युद्धारम्भः अभवत्, ततः ११९१ तमस्य वर्षस्य [[जनवरी]]-मासस्य सप्तदशे (१७/१/११९०) दिनाङ्के युद्धं पूर्णम् अभवत् । अर्थात् ११९० तमस्य वर्षस्य [[जनवरी]]-मासस्य एकोनत्रिंशत्तमस्य (२९/१/११९०) दिनाङ्कस्य पूर्वं कस्मिँश्चित् समये घोरी इत्येषः भारतं प्रति यात्राम् आरभत । ११९१ तमस्य वर्षस्य [[जनवरी]]-मासस्य सप्तदशात् (१७/१/११९०) दिनाङ्कात् पूर्वं घोरी इत्येषः नरायनयुद्धे विजयी अभवत् । फारसीग्रन्थानुसारं तदा 'रमजान' इत्याख्यः यवनमासः आसीत् । ११९१ तमस्य वर्षस्य [[जनवरी]]-मासस्य सप्तदशे (१७/१/११९०) दिनाङ्के यदि 'रमजान'-मासः भवेत् तर्ह्येव फारसीग्रन्थे उल्लिखितायाः तिथेः प्रामाण्यं सिध्यति । हि. सन् इत्यस्य यवनपञ्चाङ्गस्य आरम्भः १ मुहर्रम इत्यस्मात् भवति <ref>http://www.islamicfinder.org/Hcal/index.php</ref> । एवं ५८८ हि.स इत्यस्य आरम्भः ११९२ तमस्य वर्षस्य [[जनवरी]]-मासस्य अष्टादशे (१८/१/११९२) दिनाङ्के अभवत् । तस्मिन् दिने शनिवासरः आसीत् । 'रमजान'-मासः यवनपञ्चाङ्गानुसारं दशममासः अस्ति, अतः ११९२ तमस्य वर्षस्य [[सितम्बर]]-मासस्य दशमे (१०/९/११९२) दिनाङ्के 'रमजान'-मासस्य आरम्भः अभवत् । निजामी इत्यस्य कथनम् अस्ति यत्, नरायनस्य युद्धं 'रमजान'-मासात् पूर्वं पूर्णम् अभवत् इति । अतः ११९२ तमस्य वर्षस्य [[जनवरी]]-मासस्य सप्तदशात् (१७/१/११९२) दिनाङ्कात्, ११९२ तमस्य वर्षस्य [[सितम्बर]]-मासस्य दशमं (१०/९/११९२) दिनाङ्कं यावत् नरायनस्य युद्धं पूर्णम् अभवत् । फारसीग्रन्थेषु युद्धस्य कालः तु ज्ञायते, परन्तु नरायनस्य द्वितीययुद्धस्य निश्चिततिथिः न प्राप्यते । === भारतीयस्रोतानुसारम् === ==== विविधतीर्थकल्पः <ref>सिंघीजैनग्रन्थमाला, सम्पादकः आचार्यः जि विजयजी, पृ. ४५</ref> ==== जैनाचार्यः जिनप्रभुसूरि इत्येषः देहल्याः राज्ञः मुहम्मद तुगलक इत्यस्य समकालीनः आसीत् । तयोः समानकालीनतायाः अनेकानि प्रमाणानि उपलब्धानि सन्ति । सः जैनाचार्यः कन्यानयनीयमहावीरप्रतिमाकल्पाख्यस्य पुस्तकस्य रचनाम् अकरोत् । इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, तत् पुस्तकं खरतरगच्छपट्टावल्याः अपि अधिकोपयोगि अस्ति इति । कन्यानयनीयमहावीरप्रतिमाकल्पस्य द्वादशे कल्पे उल्लेखः प्राप्यते यत्, १२४८ विक्रमसंवत्सरे (ई. ११९१-९२) यदा चौहानकुलदिवाकरस्य श्रीपृथ्वीराजस्य हत्या घोरी इत्यनेन कृता, ततः अजमेरु-प्रासादे तुर्काणाम् आधिपत्यम् अभवत् । अतः अजयमेरोः मन्त्री महाश्रेष्टिरामदेवः सूचनां प्रासारयत्, "यवनाः जैनसङ्घस्य मूर्तीनां नाशं कुर्युः, तस्मात् प्राक् एव सर्वे जैनाचार्याः मूर्तीः भूमौ वैलस्थाने (a burying-place) स्थापयन्तु" इति <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page= ३९६}}</ref> । ==== उस्तराँ-शिलालेखादयः ==== १२४८ विक्रमसंवत्सरे उस्तराँशिलालेखस्य निर्माणम् अभवत् । उस्तराँ-प्रदेशे अनेकानि जीर्णानि जैनमन्दिराणि, वीरस्मारकाणि (देवलियां) च सन्ति । वीरस्मारकेषु अनेके शिलालेखाः उट्टङ्किताः सन्ति । तेषु कस्मिँश्चित् शिलालेखे उल्लेखः अस्ति यत्, १२४८ विक्रमसंवत्सरस्य ज्येष्ठमासस्य कृष्णषष्ठ्यां सोमवासरे राणा मोतीश्वरा इत्यस्य मरणनिमित्तं गोहिलवंशीया राजी इत्याखा राज्ञी सती ([[सतीप्रथा]]) अभवत् <ref>डॉ. गौरीशङ्कर हीराचन्द ओझा, जोधपुर का इतिहास, भागः १, पृ. ३०</ref><ref>डॉ. डी आर् भण्डारकर, प्रोग्रेसिव् रिपार्ट् ऑफ् आर्कियोलाजिकल सर्वे ऑफ् इण्डिया, पश्चिमीसम्भागः, १९११-१२, पृ. ५३</ref> । राणा मोतीश्वरा इत्यस्य मरणतिथौ एव विजयराजः इति तस्य पुत्रोऽपि हुतात्मा अभवत् इति अपरस्मिन् शिलालेखे उल्लिखितम् <ref>श्रीरामवल्लभ सोमानी, मरुभारती, अङ्कः ३-४, पृ. ५४-५५</ref> । मोतीश्वरा, विजयराज इत्येताभ्यां सह अनेकेषां हुतात्मनां नामानि अनेकेषु शिलालेखेषु प्राप्यन्ते । उक्ततिथ्यनुसारं ११९२ तमस्य वर्षस्य [[मई]]-मासस्य चतुर्थे (४/५/११९२) दिनाङ्के सः शिलालेखः निर्मितः । अतः तस्मात् दिनाङ्कात् पूर्वमेव कस्मिँश्चित् युद्धे तेषां वीराणां मृत्युः अभवत् इति सिध्यति । गोठ मांगलोद इत्यस्मात् स्थानात् अपि अपरः शिलालेखः प्राप्यते । सः शिलालेखोऽपि उक्ततिथौ एव उट्टङ्कितः । तस्य शिलालेखस्यानुसारं जयसिंह इत्यस्य वीरगतेः अनन्तरम् अनेकाः राज्ञ्यः सतयः अभूवन् । बजलू इत्यस्मात् स्थलात् (राजस्थानराज्यस्य [[नागौर]]<nowiki/>-पत्तनस्य समीपे) प्राप्तः १२४९ विक्रमसंवत्सरस्य वैशाखमासस्य शुक्लचतुर्दश्यां (१४/२/१२४९) सोमवासरस्य दिने (ई. २७/४/११९२) कस्मिँश्चित् परमारप्रमुखे हुतात्मनि सति तस्य राज्ञ्यः सतयः अभून् <ref>राजस्थानभारती, भागः ३, अङ्कः ३-४, पृ. २५</ref> । विविधतीर्थकल्पस्य तथा अन्यशीलालेखानाम् आधारेण तिथीनां सामञ्जस्यं (Propriety) स्थापयितुं शक्यते । उक्तप्रमाणैः सिद्धं भवति यत्, ११९२ तमस्य वर्षस्य [[मई]]-मासस्य चतुर्थात् (४/५/११९२) दिनाङ्कात् पूर्वं घोरी इत्येषः नरायनयुद्धे विजयी अभवत् । ततः तेन अजयमेरौ स्वाधिकारः प्रस्थापितः । फारसीग्रन्थानां, भारतीयग्रन्थानां, भारतीयशिलालेखानां च अवलम्बनेन निश्चितं भवति यत्, युद्धस्य समग्रः घटनाक्रमः ११९२ तमस्य वर्षस्य [[फरवरी]]-मासस्य अष्टादश (१८/२/११९२) दिनाङ्कात् ११९२ तमस्य वर्षस्य [[अप्रैल]]-मासस्य सप्तविंशतिः (२७/४/११९२) दिनाङ्कपर्यन्तम् अभवत् । ==== ढीली-स्थानस्य राजावली ==== नरायनयुद्धस्य वास्तविकतिथेः ज्ञानार्थं १६८५ तमे विक्रमसंवत्सरे लिखितायाः राजावल्याः अध्ययनम् अति महत्त्वपूर्णं सिध्यति । प्रप्रथमवारं १९५३ तमे वर्षे जैनसाहित्याचार्यः अगरचन्द नाहटा इत्येषः तां राजावलीं प्राकाशयत् । १९५३ तमे वर्षे डॉ. दशरथ शर्मा इत्यस्य 'अज्ञात कर्तृक इन्द्रप्रस्थ प्रबन्ध के कलेवर' इत्यस्मिन् पुस्तके सा आवली प्रकाशिता अभवत् । वंशावल्यां लिखितम् अस्ति यत्, १२४९ तमस्य विक्रमसंवत्सरस्य चैत्रमासस्य कृष्णद्वितीयायां (२/१/१२४९) तिथौ (ई. ३/३/११९२) पृथ्वीराजस्य सहबन्धोः वीसलपालस्य पुत्रं दिवाकरं बन्दिनं कृत्वा तेजपालः देहल्याः अधिपतिः अभवत् । १२४९ तमस्य विक्रमसंवत्सरस्य चैत्रमासस्य शुक्लद्वितीययां (१७/१/१२४९) तिथौ (ई. १७/३/११९२) घोरी इत्येषः तेजपालं पराजित्य देहल्याः अधिपतिः अभवत् । उक्तप्रमाणैः सिद्ध्यति यत्, १७ मार्च दिनाङ्कात् पूर्वं [[देहली]]<nowiki/>पतनं नाभवत्, तथा च १७ मार्च दिनाङ्कात् पूर्वं पृथ्वीराजः हुतात्मा अभवत् इति । नरायनयुद्धानन्तरं घोरी इत्यस्य सैन्यगतिविधिभिः अपि प्रमाणानि उपलभ्यन्ते । ताजुल मासिर इत्यस्मिन् पुस्तके हसन निजामी इत्येषः उल्लिखति यत्, नरायनयुद्धानन्तरं घोरी इत्येषः प्रप्रथमं अजयमेरु-प्रासादं प्रापत् <ref>इलियट् एण्ड् डाउसन्, खण्डः २, पृ. २१५</ref>, ततः सः देहलीम् अजयत <ref>इलियट् एण्ड् डाउसन्, खण्डः २, पृ. २१६</ref> इति । हसन निजामी इत्यस्य कथनस्य समर्थनं 'लुब्ब तवारिखे हिन्द' इत्येतत् पुस्तकम् अपि करोति <ref>तबकाते-नासिरी (आङ्ग्लानुवादः, ए जी रेवर्टी), भागः १, पृ. ४६७</ref> । राजावल्यनुसारं १२४९ तमस्य विक्रमसंवत्सरस्य चैत्रमासस्य कृष्णद्वितीयायां तिथौ तेजपालः नरायनयुद्धात् पलायनं कृत्वा देहलीम् अगच्छत् । आङ्ग्लपञ्चाङ्गानुसारं ११९२ तमस्य वर्षस्य [[मार्च]]-मासस्य तृतीयः (३/३/११९२) दिनाङ्कः भवति । नरायनस्य युद्धं तृतीये प्रहरे पूर्णम् अभवत् । इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, पृथ्वीराजः सम्भवतः त्रिवादने उत चतुर्वादने तुर्कसैनिकैः बिन्दिकृतः । तेजपालः तस्मिन्नेव काले युद्धक्षेत्रात् पलायनं कृत्वा देहलीम् अगच्छत् । तेजपालः द्रुततरगत्या नरायनयुद्धक्षेत्रात् देहलीपर्यन्तम् अशीतिः (८०) कि.मी. अगच्छत्, तथापि यात्रायां तस्य दिनद्वयम् अभवत् । एवं नरायनस्य युद्धं ११९२ तमस्य वर्षस्य [[मार्च]]-मासस्य प्रथमे (१/३/११९२) दिनाङ्के रविवासरस्य दिने पूर्णम् अभवत् <ref>देहली के तोमर, पृ. २९३-९४</ref> । भारतीयपञ्चाङ्गानुसारं तस्मिन् दिने [[होलिका]]<nowiki/>याः पर्व आसीत् । १२४९ तमस्य विक्रमसंवत्सरस्य [[फाल्गुन]]<nowiki/>मासस्य पूर्णिमायां (३०/१२/१२४९) तिथौ हिन्दूनां रक्तेन नरायनयुद्धक्षेत्रं रञ्जितम् अभवत् । श्रीहरिहर निवास द्वीवेदी इत्यस्य मतानुसारं नरायनयुद्धस्य सम्भाविताः तिथयः निम्नाः सन्ति <ref>देहली के तोमर, पृ. २९४</ref> । • १ मार्च – नरायनयुद्धस्य समाप्तिः (तृतीये प्रहरे) • ५ मार्च – घोरी इत्येषः पृथ्वीराजम् अजयमेरुम् अनयत् । • ११-१२ मार्च – पृथ्वाराजः हुतात्मा अभवत् । • १३ मार्च – गोविन्दः अजयमेरोः साम्राज्यं समर्पयति । • १७ मार्च – देहल्याः पतनम् == द्वितीयं नरायनयुद्धम् == [[File:Prithviraj yuddha.jpg|thumb|350px|'''ब्राह्ममुहूर्ते घोरी इत्येषः पृथ्वीराजस्य सेनायाः उपरि आक्रमणम् अकरोत् ।''']] पृथ्वीराजः ११९० तमे वर्षे घोरी इत्येनं नरायनक्षेत्रे पराजयत । ततः एकवर्षाभ्यान्तरे घोरी इत्यनेन स्वसैन्यशक्तौ वृद्धिः कृता । अपरत्र पृथ्वीराजः एकवर्षं यावत् भारतीयराजनीतिक्षेत्रे व्यस्तः आसीत् । सः तस्मिन् वर्षे अपि अनेकानि युद्धानि अकरोत् । ११९० तमे वर्षे भारतस्य या राजनैतिकपृष्ठभूमिः आसीत्, सा पृष्ठभूमिः एकवर्षे विपरीता अभवत् । राजपूतानाम् अन्तःकलहः विशालकायः जातः । उत्तरभारतीयाः राजानः सततं परस्परं युध्यमानाः आसन् । घोरी इत्यनेन राजपूतराज्ञां परस्परसङ्घर्षस्य लाभं स्वीकृत्य पृथ्वीराजस्योपरि पुनः आक्रमणं कृतम् । नरायनस्य युद्धक्षेत्रे घोरी इत्येषः "येन केन प्रकारणे विजयं प्राप्तुं सज्जः आसीत्" । अपरत्र पृथ्वीराजस्य सैन्यसज्जता एव नासीत् । घोरी इत्येषः जानाति स्म यत्, पृथ्वीराजस्य सैन्यसामर्थ्यं कियत् अस्ति तथा च पृथ्वीराजस्य युद्धाय सज्जता नास्ति इति । पृथ्वीराजस्य युद्धसम्बद्धायाः असज्जतायाः विषये हम्मीरमहाकाव्ये विवरणं प्राप्यते । हम्मीरमहाकाव्यस्य तृतीयसर्गस्य ६६-६७ श्लोकयोः उल्लिखितं यत्, पृथ्वीराजस्य सेनापतिः उदयराजः स्वसेनया सह युद्धक्षेत्रे विलम्बेन प्रापत् । पृथ्वीराजस्य प्रधानः तु नरायनयुद्धे भागम् एव न गृहीतवान् । यतो हि सः अन्यस्मिन् युद्धे रतः आसीत् । विरुद्धविधिविध्वंशनामकस्य ग्रन्थस्य १७ श्लोके अपि एतादृशं वर्णनं प्राप्यते । पृथ्वीराजस्य कृते युद्धे विलम्बोपस्थितिः अत्यावश्यकी आसीत्, परन्तु घोरी इत्येषः पृथ्वीराजस्य दुर्बलतायाः लाभं स्वीकृत्यैव युद्धं कर्तुं तत्परः आसीत् । === युद्धम् === घोरी इत्येषः, तस्य अधिकारिणश्च युद्धयोजनायाः विषये बह्वीमपि परिकल्पनां (design) कृत्वा युद्धाय सज्जाः आसन् । ते कदा ?, कुत्र ?, कस्मिन् समये ? च पृथ्वीराजस्य सेनायाः उपरि आक्रमणं करिष्यन्ति इत्यस्य सर्वं चिन्तनं तैः कृतम् आसीत् । नरायनक्षेत्रे घोरी इत्येतस्य पार्श्वे या सेना आसीत्, सा चतुर्षु विभागेषु विभक्ता आसीत् । तस्याः सेनायाः सैनिकाः भारविहीनैः शस्त्रैः, भारसहितैः अश्वैः च सज्जाः आसन् । चतुर्षु विभागेषु विभक्ता सा सेना चतसॄषु दिक्षु भारतीयसेनायाः उपरि आक्रमणं कर्तुं सज्जा आसीत् । या सेना चतुर्षु विभागेषु विभक्ता आसीत्, तां विहाय १०,००० सैनिकानाम् एकस्य दलस्य रचना घोरी इत्यनेन कृता आसीत् । ते १०,००० सैनिकाः अश्वारोहिणः सन्तः बाणं चालयितुं समर्थाः आसन् । घोरी इत्यनेन ते आदिष्टाः आसन् यत्, ते सर्वदा शत्रुभिः सह वामतः, दक्षिणतः, अग्रतः, पृष्ठतः च युद्धं कुर्युः । अग्रे घोरी इत्यनेन आदेशः प्रदत्तः आसीत् यत्, यदा भारतीयसेनायाः अश्वारोहिणः, पदातयः, हस्तिनः च आक्रमणाय अग्रे आगच्छेयुः, तदा ते (तुर्कसैनिकाः) पृष्ठे गत्वा स्वेषां, शत्रूणां च मध्ये कश्चन अश्वः धावितुं शक्नुयात् तावत् अन्तरं स्थापयेयुः इति <ref>तबकाते-नासिरी, मूलपाठः, पृ. ११९-२०</ref> । घोरी इत्यस्य एषा नीतिः भारतीसैनिकेषु भ्रमम् उत्पादयितुम् आसीत् । उक्तरीत्या यदि तुर्कसैनिकाः युद्धक्षेत्रे आचरणं कुर्वन्ति, तर्हि भारतीयसैनिकानां भ्रमः भवति यत्, तुर्कसेनायाः सर्वेऽपि सैनिकाः युद्धक्षेत्रे एव सन्ति इति । घोरी इत्यस्य रणनीतेः विभिन्नाः परियोजनाः विभिन्नेषु पुस्तकेषु प्राप्यन्ते । यथा यहिया सरहिन्दी इत्यस्मिन् पुस्तके उल्लेखः अस्ति यत्, यदा हिन्दूनां हस्तिनः, अश्वारोहिणः च तुर्कसेनायाः कस्यचित् दलस्योपरि आक्रमणं कुर्युः, तर्हि अन्यदलानि तिसृषु दिक्षु आक्रमणं कुर्युः <ref>तारीखे मुबारकशाही (बिब्लियोथिका इण्डिका, एम् हिदायत हुसैन, १९३१ ई., पृ. १०)</ref> । इसामी इत्यस्य पुस्तकेऽपि उल्लिखितं यत्, नरायनस्य प्रथमयुद्धानन्तरं घोरी इत्यस्य चिन्तनम् आसीत् यत्, भारतीयहस्तिनाम् उपस्थितौ तुर्कदेशीयाः अश्वाः भयभीताः आसन्, अतः द्वितीये युद्धे अस्माभिः मुख्यतया हस्तिषु एव प्रहारः करणीयः इति । तदर्थं घोरी इत्यनेन ऐबक् इत्यनेन सह मिलित्वा गझनी-प्रदेशे अश्वाः अपि प्रशिक्षिताः <ref>फुतुहूस्सलातीन (मूलपाठः, डॉ. अगा मेहदी हुसैन, आगरा, ई. १९३८), आयात १४८०-८१</ref> । उक्तसैन्ययोजनया सह घोरी इत्येषः आरात्रं सैन्यसज्जतायां रतः आसीत् । अपरत्र पृथ्वीराजस्य सेना आरात्रं गहननिद्राधीना आसीत् । ब्राह्ममुहूर्ते <ref>ताबकाते-नासिरी, मेजर रेवर्टी, खण्डः १, पृ. ४६८, मूलपाठः, पृ. १२०</ref> घोरी इत्यस्य सेना पृथ्वीराजस्य शिविरं परितः आक्रमणाय सज्जा आसीत् । यस्मिन् समये पृथ्वीराजस्य सैनिकाः निद्राधीनाः आसन्, तस्मिन् एव समये घोरी इत्येषः आक्रमणम् अकरोत् । युद्धारम्भकाले स्वयं पृथ्वीराजः अपि निद्रायां निमग्नः आसीत् । केचन सैनिकाः दैनिककार्येषु व्यस्ताः आसन् । ९९८ तमे वर्षे यथा लमगान-युद्धे जातम् आसीत्, तथैव नरायनयुद्धे अपि अभवत् । सुप्तराजपूतसेनायाः उपरि कवचधारिणः, सशस्त्रसैनिकाः, अश्वारोहिणः च आक्रमणम् अकुर्वन् । चत्वारिंशत्सहस्राधिकसङ्ख्याकाः (४०,०००) तुर्कसैनिकाः पृथ्वीराजस्य सेनायाः उपरि अकस्मात् आक्रमणम् अकुर्वन् । यावत् पर्यन्तं सर्वे सज्जाः भवेयुः, तावत् तु प्रलयसदृशी स्थितिः अभवत् । अनेकेषां राजपूतसैनिकानां युद्धशिबिरे एव मृत्युः अभवत् । पृथ्वीराजस्य अधिकं सैन्यबलं तस्मिन् आक्रमणे एव विनष्टम् । इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, नरायनस्य द्वितीयं युद्धं नासीत्, अपि तु दुर्घटना एव आसीत् । तस्मिन् युद्धे न तु हस्तिनाम्, अश्वानां युद्धे उपयोगः अभवत्, न तु कोऽपि राजपूतसैनिकः युद्धम् अकरोत् । आश्चर्यचकिताः सर्वे प्राणान्तकवेदनया आहताः यमलोकम् अगच्छन् । अधिकतमसैनिकाः स्नानम् अपि नाकुर्वन्, केचन अश्वस्य समीपम् अपि न प्राप्तुं शक्तवन्तः, युद्धस्य घोषणायाः प्रागेव अनेके राजपूतसैनिकाः मृताः । तस्मिन् आक्रमणे आक्रमणकारिणः एव शुभस्थितौ आसन्, यतो हि तैः आक्रमणकालः, स्थानं च निर्धारितम् आसीत् । घोरी इत्यस्य केन्द्रीयसेनायाः नेतृत्वं सः स्वयं कुर्वन् आसीत् । तस्य वामतः इलाह इत्याख्यः सेनापतिः, दक्षिणतः मुकल्बा इत्याख्यः सेनापतिः च आसीत् । अग्रिमदलस्य नेतृत्वं खारबक इत्याख्यः योद्धा कुर्वन् आसीत् । खरमेल इत्याख्यः स्वसेनया सह घोरी इत्यस्य पृष्ठे एव आसीत् । कुतुबुद्दीन ऐबक् इत्येषः सर्वेषां विभागानां नेतृत्वं कुर्वन् आसीत् । सः सर्वदा घोरी इत्यस्य समीपे एव भवति स्म । तस्मिन् काले घोरी इत्यस्य सेनायां त्रिसहस्राधिकैकलक्षम् अश्वारोहिणः आसन् । घोरी इत्यस्य सेनायाः प्रत्येकः सैनिकः 'जिहर्' इत्याख्येन कवचेन सुसज्जितः आसीत् । घोरी इत्यस्य आरक्षितसेनायां १२,००० आक्रमकयोद्धारः आसन् । ते सर्वेऽपि 'जिहर' इत्याख्येन कवचेन, लोहस्य मुकुटेन, असिधनुश्शुलैः च सुसज्जाः आसन् । तुर्कसैनिकानाम् आकस्मिकाक्रमणेन पृथ्वीराजस्य सेना छिन्नविच्छिन्ना अभवत् । सैनिकानां नेतृत्वं कर्तुं कोऽपि समर्थः नासीत् । तस्मिन् काले देहलीवासी गोविन्दरायाख्यः प्रधानसेनापतिः राजपूतानां सेनायाः नेतृत्वम् अकरोत् । सः स्वसेनां सङ्कल्य तुर्कसेनायाः विरुद्धं युद्धम् आरभत । गोविन्दरायः यदा युद्धस्य नेतृत्वं करोति स्म, तदा अन्ये सेनाध्यक्षाः अपि तेन सह युक्ताः अभूवन् । केन्द्रीयसेनायाः नेतृत्वं पिथौरा कुर्वन् आसीत् । गोविन्दरायस्य वामतः पदमशा रावल इत्याख्यः अध्यक्षः, दक्षिणतः भुवनैकमल्लाख्यः सेनापतिः च निजसेनायाः सैनिकानां नेतृत्वं कुर्वन्तौ आस्ताम् । गोवन्दरायः हस्तिसेनया सह खाबरक इत्यस्य अग्रिमदलस्योपरि आक्रमणम् अकरोत् । खाबरक इत्येषः येन केन प्रकारेण स्वरक्षाम् अकरोत् । ततः सः स्वसैनिकान् आदिशत्, "स्वबाणैः केवलं हस्तिषु आक्रमणं कुर्वन्ति" इति । खाबरक इत्यस्य आदेशानुसारं तुर्कसैनिकाः हस्तिषु, महावतेषु च आक्रमणम् अकुर्वन् । हस्तिसेनायाः चतुःपञ्चशान् हस्तिनः तुर्कसैनिकानां बाणैः आहताः अभूवन् । तेन भारतीयसेनायाः हस्तिनः इतस्ततः अभूवन् । इसामी इत्यस्य वर्णनानुसारम् एतस्यानन्तरमेव हिन्दुसेना पराजयोन्मुखिनी अभवत् । फरिश्ता इत्यस्मिन् उल्लिखितं यत्, घोरी इत्यस्य आदेशानुसारं तस्य सेना चतुर्षु विभागेषु विभक्ता आसीत् । घोरी इत्यस्य आदेशः आसीत् यत्, सर्वेऽपि विभागाः हिन्दुसेनया सह मिलत्वा न अपि तु विभागशः युद्धं कुर्युः इति । "यदा हिन्दूनां हस्तिसेना यवनसेनायाः उपरि विजयोन्मुखिनी भवेत्, तदा सैनिकाः युद्धक्षेत्रात् पलायनं कुर्युः । ततः राजपूतसैनिकाः भवतां पृष्ठे आगमिष्यन्ति, युद्धक्षेत्रात् दूरे उचितस्थानं प्राप्य यवनसैनिकाः हिन्दुसेनायाः उपरि आक्रमणं कुर्युः । येन केन प्रकारेण सर्वेषां हिन्दुसैनिकानां नाशः करणीयः" इत्यपि घोरी इत्यस्य आदेशः आसीत् । यवनसेना घोरी इत्यस्य आदेशानुसारं ब्राह्ममुहूतात् आरभ्य मध्याह्नकालपर्यन्तं युद्धम् अकरोत्, परन्तु हिन्दुसेनायाः पराजयस्य सम्भावनाऽपि न दृश्यते स्म । मध्याह्नकाले घोरी इत्यनेन यदा अनुभूतं यत्, हिन्दुसेनया सह युद्धे इतोऽपि विजयस्य स्थितिः नास्ति, तदा तेन आरक्षितसेनायै आक्रमणस्य आदेशः प्रदत्तः । १२,००० आरक्षिताः यवनसैनिकाः आकस्मिकरीत्या हिन्दुसेनायाः उपरि आक्रमणम् अकुर्वन् । तत् आक्रमणम् अतिभयङ्करम् आसीत् । तस्मिन् आक्रमणे अनेके हिन्दुसैनिकाः हुतात्मनः अभूवन् । === बन्दी पृथ्वीराजः === युद्धात् पूर्वं सपादलक्षसाम्राज्यस्योपरि चतसॄषु दिक्षु आक्रमणं कृत्वा सीमावर्तिराज्यानां देशद्रोहस्य दुरभिसन्धेः परिणामेन पृथ्वीराजस्य सेना अनेकेषु विभागेषु विभक्ता । ततः युद्धदिने ब्राह्ममुहूर्ते घोरी इत्यस्य सेनायाः अनैतिकरीत्या पृथ्वीराजस्य युद्धशिबिरे आक्रमणेन अनेके हिन्दुसैनिकाः हुतात्मनः अभूवन् । न केवलं भारतस्य अनेके राजपरिवाराः पृथ्वीराजस्य विरुद्धं दुरभिसन्धिम् अकुर्वन्, अपि तु पृथ्वीराजस्य सेनायाः अनेके पदाधिकारिणः अपि यवनसेनया सह दुरभिसन्धिम् अकुर्वन् । पृथ्वीराजस्य समीपवर्तिनां विश्वासघातेनैव पृथ्वीराजः बन्दी अपि अभवत् । उक्तकथनस्य समर्थनं हसन निजामी, इसामी, नयचन्दसूरि इत्यादयः अपि कुर्वन्ति । उक्तानां पुस्तकेषु युद्धस्य विर्णनं विस्तरेण प्राप्यते । यदा युद्धं पराकाष्ठायाम् आसीत्, गोविन्दरायः स्वहस्तिसेनायाः प्रभावेण तुर्कसेनायाः उपरि विजयोन्मुखः आसीच्च, तदा पृथ्वीराजः हिन्दुसेनायाः, घोरी इत्येषः यवनसेनायाः च केन्द्रीयविभागस्य नेतृत्वं कुर्वन्तौ आस्ताम् । तस्मिन्नेव काले खरमेल इत्येषः स्वधनुर्धरसैनिकेभ्यः आदेशम् अयच्छत्, "हिन्दुसेनायाः हस्तिषु आक्रमणं कुर्वन्तु" इति । ततः यवनसैनिकाः पूर्णबलेन हिन्दुसेनायाः हस्तिषु आक्रमणम् अकुर्वन् । बाणवर्षाभिः आहताः हस्तिनः भीताः सन्तः इतस्ततः पलायन्त । तस्मिन् उपद्रवे खरमेल इत्यस्य आदेशेन यवनसैनिकैः धावतां हस्तिनां पृष्ठभागे पणवानकगोमुखानाम् उच्चध्वनिः आरब्धः । हिन्दुसेनायाम् अस्तव्यस्ततायाः स्थित्यां घटनाद्वयम् अभवत् । प्रप्रथमं तु यं हस्तिनम् आरुह्य पृथ्वीराजः युध्यमानः आसीत्, सः हस्ती बाणैः आहतः सन् अनियन्त्रितः अभवत् । अतः पृथ्वीराजः आहतहस्तिनः अधः अवातरत्, स्वविश्वस्ताय अश्वम् आनेतुम् आदेशम् अयच्छच्च । द्वितीयं घोरी इत्येषः हिन्दुसेनायाः अस्तव्यस्ततायाः स्थितिं दृष्ट्वा वामभागतः, दक्षिणभागतः च आक्रमणं कर्तुं स्वसैनिकेभ्यः आदेशम् अयच्छत् । तथा च १२,००० आरक्षितसैनिकेभ्यः अपि आक्रमणस्य आदेशं दत्त्वा सः स्वयं केन्द्रीयसेनया सह अग्रे अगच्छत् । आहतहस्तिनः अवतीर्य पृथ्वीराजः यस्मिन् अश्वे आरूढः, सः अश्वः नाट्यशालायाः अश्वः आसीत् । घोरी इत्यनेन सह देशद्रोहिणां दुरभिसन्धिः युद्धक्षेत्रे अपि बहुधा सफलः अभवत् । यदा पृथ्वीराजः अश्वारूढः अभवत्, ततः समनन्तरमेव घोरी इत्यस्य सैनिकाः भैर्याः ध्वननम् आरभन्त । भैर्याः सङ्गीतं श्रुत्वा पृथ्वीराजस्य अश्वः नृत्यम् आरभत । अश्वस्य स्थितिं दृष्ट्वा पृथ्वीराजः अवगतवान् यत्, किम् अभवत् ? किञ्च भविष्यति ? इति । सः समनन्तरमेव तस्मात् अश्वात् अवतीर्य हिन्दुपदातिभिः सह मिलित्वा युद्धम् आरभत । तस्मिन्नेव काले पृष्ठात् कश्चन तुर्कसैनिकः पृथ्वीराजस्य ग्रीवयाम् आघातम् अकरोत् । ततः तुर्कसैनिकाः पृथ्वीराजस्योपरि मिलित्वा आक्रमणं कृत्वा पृथ्वीराजं बन्दिनम् अकरोत् <ref>इलियट् एण्ड् डाउलन्, भागः २, पृ. २००</ref> । ११९२ तमस्य वर्षस्य [[मार्च]]-मासस्य प्रथमे (१/३/११९२) दिनाङ्के आकस्मिकाक्रमण-बुभुक्षा-पिपासा-दुरभिसन्धिभिः क्लान्ताः हिन्दुसैनिकाः युद्धे पराजिताः । तस्मिन् दिने ३६ राजवंशानाम् असङ्ख्यवीरसैनिकाः स्वमातृभूमेः रक्षायै स्वप्राणाहूतिम् अयच्छन् । अनेके बालकाः अनाथाः, अनेकाश्च स्त्रियः विधवाः अभूवन् । सपादलक्षसाम्राज्यस्य पतनेन कन्नौजप्रदेशस्य राजा जयचन्दः घृतदीपकान् प्रज्वाल्य उत्सवम् आचरत् । नरायनविजयानन्तरं घोरी इत्येषः पृथ्वीराजं नीत्वा अजयमेरु-प्रासादं प्रापत् । नगरप्रवेशस्यानुक्षणमेव तुर्कसैनिकाः नगरे उत्पातम् आरभन्त । मन्दिराणि, मूर्तीः, पाठशालाः च लुण्ठयित्वा अग्निसात् अकुर्वन् । नगरजनेभ्यः धनम्, अमूल्यवस्तूनि च बलात् अपाहरन् यवनसैनिकाः । ते हिन्दुमहिलासु, युवतिषु, विधवासु च बलात् अभरुतया व्यवहरन् । नगरे महिलानां, बालकानां, वृद्धानां, पुरुषाणां च आर्तनादः गुञ्जति स्म <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवम् उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page= २३२}}</ref> । == पृथ्वीराजस्य अन्तिमकालः == [[बीकानेर]]<nowiki/>-नगरे 'सार्दूल रिसर्च इन्स्टिट्यूट्' आख्या एका संस्था वर्तते । तस्यां संस्थायां पृथ्वीराजरासोकाव्यस्य प्राचीनतमानि हस्तलिखितपत्राणि लिखितपत्रं प्राप्यते, तेषु हस्तलिखितपत्रेषु अतिप्रसिद्धः एकः श्लोकः वर्तते यत्, <poem>{{cquote|दिन पलटु-पलटु न मन, भुज वाहत सब शस्त्र । अरि मिट मिटये न कोई, लिख्यु विधाता पत्र ।। <ref>डॉ. दशरथ शर्मा, पृथ्वीराज तृतीय और उनका युग, पृ. ४३</ref>}}</poem> उक्तश्लोकवत् अन्यश्लोकः 'चोपाई' रूपेण [[तुलसीदास]]<nowiki/>स्य [[श्रीरामचरितमानसम्|श्रीरामचरितमानसे]] प्राप्यते – <poem>{{cquote|सुनहु भरत भावी प्रबल, विहंसि कहा मुनिनाथ । हानि-लाभ, जीवन-मरण, जस-अपजस विधि हाथ ।। [https://wikisource.org/wiki/रामचरितमानस:अयोध्याकाण्ड_3 १७१] ।। अयोध्याकाण्डः}}</poem> अर्थात्, भाग्यम् एव बलवत् अस्ति । जीवनं-मरणं, दिनं, रात्रिः, सुखं, दुःखं, जयः, पराजयः, उत्थानं, पतनं च नियत्यनुसारं भवति इति । पृथ्वीराजरासोकाव्यस्य अनेके अंशाः चन्दबरदायी इत्यनेन न रचिताः इति अनेकैः विद्वद्भिः प्रत्यायितम् । गझनी-प्रदेशे एकेन बाणेन पृथ्वीराजः घोरी इत्यस्य वधं करोति <ref>पृथ्वीराजरासोकाव्यं, बाणवेधप्रस्तावः, समयः – ६७, खण्डः २, नागरीप्रचारिणीसभा, काशी, द्वितीयसंस्करणं, २०५२ वि.सं.</ref> इत्यस्य पृथ्वीराजरासोकाव्यस्य वर्णनस्य विरुद्धम् अनेकेषाम् इतिहासविदां मतान्तराणि सन्ति । घोरी-वधानन्तरं चन्दः, पृथ्वीराजश्च परस्परं घातं कृत्वा मृत्युं प्राप्नुतः इत्यनेन उल्लेखेन सह वर्णनं प्राप्यते यत्, एषा सूचना चन्दद्वारा उल्लिखिता इति । काऽपि व्यक्तिः स्वमृत्योः वर्णनं कथं कर्तुं शक्नोति ? इति प्रप्रथमः प्रश्नः समुद्भवति । ततः शैल्यादीनां विश्लेषणेन अनेकानि प्रमाणानि प्राप्यन्ते । एवं सिध्यति यत्, सा रचना चन्देन न कृता, अपि तु कोऽपि अज्ञातकविः तत्र आक्षेपम् अकरोत् इति । यद्यपि पृथ्वीराजरासोकाव्यस्य मूलस्रोतः परवर्तिनः कवयः मलीनम् अकुर्वन्, तथापि रासोकाव्ये बाणवेधवर्णनं सर्वथा अनैतिहासिकं न सिध्यति । <poem>{{cquote|चार बांस चौबीस गज, अङ्गुल अष्ट प्रमान । ता ऊपर सुल्तान है, मत चूको चौहान ।। }}</poem> उक्तपङ्क्तेः घोषः भारतीयजनमानसे शरदां नैकशतभ्यः अत्यन्तं लोकप्रियः वर्तते, अद्यापि अस्ति च । पृथ्वीराजेन चालितः बाणः घोरी इत्येनम् अभेत्स्यत्, परन्तु तस्मात् पुरा देशद्रोहिणः घोरी इत्यस्य साहाय्यम् अकुर्वन्, येन घोरी इत्यस्य प्राणरक्षा अभवत् । पृथ्वीराजस्य अन्तिमकालः कीदृशः आसीत् ? इत्यस्य विषये भारतीयसाहित्येषु पर्याप्तप्रमाणानि उपलभ्यन्ते । तेषां प्रमाणानाम् उपस्थापने प्रत्येकभारतीयस्रोतसि परस्परं भिन्नता अस्ति, परन्तु फारसी-ग्रन्थाः अपि तथैव सन्ति । येषु मध्यकालीनसाहित्येषु पृथ्वीराजस्य मृत्योः उल्लेखः प्राप्यते, तेषु पृथ्वीराजरासोकाव्यं, पुरातनप्रबन्धसङ्ग्रहः, विरुद्धविधिविध्वंसः, सुर्जचरितमहाकाव्यं, राजदर्शिनी (जम्मूप्रदेशस्य तवारिख), कान्हडदे-प्रबन्धः, प्रबन्धचिन्तामणिः, हम्मीरमहाकाव्यं च अन्तर्भवन्ति । फारसी-साहित्येषु ताजुल मासिर, जवामि उल हिकायता या रिवायत, तबकाते नासिरी, फुतुहूस्सलातीन, तारीखे फरिश्ता, गुलदशने इब्राहीमी, आइने-अकबरी इत्येते ग्रन्थाः प्रमुखाः सन्ति । === भारतीयस्रोतांसि === ==== पृथ्वीराजरासो ==== घोरी इत्येषः पृथ्वीराजं बन्दिनं कृत्वा गझनी-प्रदेशं नयति । चन्दबरदायी तस्मिन् युद्धे अनुपस्थितः आसीत्, यतो हि सः स्वयं पृथ्वीराजस्य आदेशेन [[जम्मू]]<nowiki/>प्रदेशं हाहुली हम्मीर इत्याख्येन सामन्तेन सह सन्धिं कर्तुं गतः आसीत् । तत्र हम्मीर इत्येषः सामन्तः चन्दबरदायिनः परामर्शम् न स्वीकृतवान्, तथा च चन्दबरदायिनमेव जालपा-देव्याः मन्दिरे बिन्दिनम् अकरोत् । युद्धसमाप्त्यनन्तरमेव चन्दः विमुक्तः अभवत् । पृथ्वीराजः पराजितः सश्च घोरी इत्यस्य बन्दी अस्ति च इति समाचारं बन्धनमुक्तः चन्दः प्रापत् । अतः सः स्वसम्राजः उद्धारार्थं गझनी-प्रदेशम् अगच्छत् । तत्र स्ववाक् चातुर्येण चन्दः घोरी इत्येनं प्रभावितम् अकरोत् । ततः सः घोरी इत्येनम् अकथयत्, पृथ्वीराजः अन्धे सन् अपि कुशलतया लक्ष्यं भेत्तुं समर्थः अस्ति । एवं घोरी इत्येनं तं चमत्कारं द्रष्टुं प्रैरयत् । ततः चन्दः वर्णयति यत्, घोरी इत्येनं पृथ्वीराजः एकेन बाणेनैव कथम् अहन् इति । घोरी इत्यस्य मरणोत्तरं पृथ्वीराजः, चन्दश्च आत्मघातम् अकुरुताम् । चन्दानुसारं तस्य, पृथ्वीराजस्य च मृत्युः गझनी-प्रदेशे अभवत् । उक्तकथानकः पृथ्वीराजरासोकाव्यस्य लघुतम-मध्यम-बृहत्सु रूपान्तरेषु उपलभ्यते । ==== पुरातनप्रबन्धसङ्ग्रहः ==== पुरातनप्रबन्धसङ्ग्रहस्य रचनाकालः १२९० तमः विक्रमसंवत्सरः (ई. ११३३) वर्तते । लिपिकालः ई. १४२८ – १४७१ मन्यते <ref>आचार्य मुनि जिन विजयजी, ई. १९३६, सिंघीजैनगन्थमालासङ्ख्या ४, पृ. ८७</ref> । पुरातनप्रबन्धसङ्ग्रहस्य "पृथ्वीराजप्रबन्धे" उल्लिखितम् अस्ति यत्, राज्ञः ग्रीवायां भारं स्थापयित्वा घोरी इत्येषः स्वर्णश्रृङ्खलया पृथ्वीराजं बन्दिनम् अकरोत् । ततः सः पृथ्वीराजं योगिनीपुरम् (देहली) अनयत् । देहल्याः राजप्रासादे घोरी इत्येषः पृथ्वीराजम् अपृच्छत्, "हे राजन् ! यदि अहं तुभ्यं जीवनदानं यच्छामि, तर्हि त्वं किं करिष्यसि ?" इति । पृथ्वीराजः प्रत्युदतरत्, "अहं तुभ्यं सप्तवारं जीवनदानम् अयच्छम्, किं त्वम् एकवारम् अपि मां मुक्तं न करिष्यसि ?" इति । यस्य नयनबुद्बुदे (अक्षिणी, Eyeball) निष्कासिते, तादृशः पृथ्वीराजः घोरी इत्यस्य सम्मुखं खेदमग्नः आसीत् । ततः पृथ्वीराजस्य प्रधानः अपृच्छत्, देव ! किं करणीयम् ? नियत्याधारितम् एतत् सङ्कटं समुद्भूतम् इति । पृथ्वीराजः अवदत्, "यदि त्वं मह्यं धनुष्काण्डं (Bow and Arrow) यच्छेः, तर्हि अहम् एनं (घोरी इत्येनं) मारयामि" इति । प्रधानः अवदत्, महाराज ! एवमेव करोतु । ततः सः प्रधानः घोरी इत्यस्य समीपम् अगच्छत्, तम् अकथयत्, अस्मिन् स्थाने न स्थीयताम् इति । अतः घोरी इत्येषः स्वस्थाने लौहपुत्तलम् अस्थापयत् । ततः पृथ्वीराजाय धनुष्काण्डम् अयच्छत् सः प्रधानः । पृथ्वीराजः स्वबाणाघातेन लोहपुत्तलस्य भागद्वयम् अकरोत् । ततः सः धनुष्काण्डम् अत्यजत् । परन्तु लोहध्वनिना सः अजानत् यत्, अहं निष्फलः अभवम् इति । अतः सः मनसि एव अचिन्तयत्, मम कार्यं तु अपूर्णम् एवास्ति, अतः अन्यः कोऽपि मां हनिष्यति इति । ततः घोरी इत्येषः एकस्मिन् महागर्ते (hole, गड्ढा) पृथ्वीराजं क्षिप्त्वा पाशाणैः पृथ्वीराजं मारयन्तु इति आदेशम् अयच्छत् । यदि एतस्य (पृथ्वीराजस्य) रक्तं भूमौ पतिष्यति, तर्हि शुभमेव भविष्यति इति सः पौनःपुन्येन कथयति स्म । १२४६ तमे विक्रमसंवत्सरे (ई. ११८९) यवनानां पाशाणाघातेन पृथ्वीराजः प्राणान् अत्यजत् । बाणवेधस्य प्रसङ्गः अत्रापि प्राप्यते परन्तु वर्णनं भिन्नम् अस्ति । अत्र घोरी इत्यस्य स्थाने तस्य पुत्तलस्य भेदनस्य विवरणं प्राप्यते । अत्र स्थानं गझनी-प्रदेशः न अपि तु [[देहली]] अस्ति । पृथ्वीराजरासोकाव्ये उल्लिखितं यत्, पृथ्वीराजः आत्मघातं करोति, परन्तु जैनाचार्यस्य मतानुसारम् अत्र एकस्मिन् छिद्रे पाशाणाघातैः पृथ्वीराजः प्राणान् त्यजति । अस्मिन् कथानके केवलं पृथ्वीराजस्य मृत्योः उल्लेखः वर्तते । चन्दबरदायी इत्यस्य तथा च घोरी इत्यस्य मृत्योः वर्णनं न प्राप्यते । ==== सुर्जनचरितमहाकाव्यम् <ref>हिन्द्यनुवादकः, सम्पादकः, प्रकाशकश्च चन्द्रधर शर्मा, प्राध्यापकः हिन्दूविश्वविद्यालयः, वारणसी, ई. १९५२</ref> ==== चन्द्रशेखरकृतस्य सुर्जनचरितमहाकाव्यस्य रचना १६९२ तमः विक्रमसंवत्सरः (ई. १६३५) मन्यते । सुर्जनचरितमहाकाव्यस्य दशमसर्गस्य १२० तमश्लोकात् १६८ तमश्लोकपर्यन्तं वर्णनं प्राप्यते यत्, दिग्विजयाभियानान्तरं पृथ्वीराजः घोरी इत्येनम् अबध्नात् । एकविंशतिवारं पृथ्वीराजः घोरी इत्येनं बन्दिनं कृत्वा अत्यजत्, परन्तु सः पृथ्वीराजस्य अपकारम् अकरोत् । एकस्मिन् युद्धे छलेन पृथ्वीराजं बन्दिनं कृत्वा घोरी इत्येषः तं गझनी-प्रदेशम् अनयत् । तत्र सः पृथ्वीराजं नेत्रहीनम् अकरोत् । ततः पृथ्वीराजस्य मित्रम् अपि गझनी-प्रदेशं प्रापत् । सः पृथ्वीराजं प्रतिशोधाय प्रैरयत् । पृथ्वीराजः अवदत्, मम पार्श्वे सेना नास्ति, नेत्रे न स्तः प्रतिशोधः कथं सम्भवः ? इति । ततः चन्दबरदायी यदा पृथ्वीराजं शब्दवेधविद्यायाः स्मरणं कारयति, तदा पृथ्वीराजः प्रतिशोधाय सज्जः भवति । पृथ्वीराजेन सह शब्दवेधविद्यायाः योजनां कृत्वा चन्दबरदायी घोरी इत्यस्य सभायाम् अगच्छत् । स्वल्पेषु दिनेषु एव चन्दबरदायी घोरी इत्यस्य, तस्य मन्त्रिणः च विश्वासभाक् अभवत् । ततः एकस्मिन् दिने चन्दबरदायी सभायाम् अवदत्, पृथ्वीराजः अन्धो भूत्वापि लौहश्रृङ्खलां भेत्तुं शक्नोति । तस्य तत् कौशलम् एकवारं तु दर्शनीयम् एव इति । चन्दबरदायिनः छलेन बद्धः घोरी इत्येषः पृथ्वीराजस्य कौशलं द्रष्टुं तत्परः अभवत् । ततः राजप्रासादे एकस्मिन् स्तम्भे सुवर्णश्रृङ्खलाः बद्ध्वा यवनसैनिकः पृथ्वीराजस्य हस्ते धनुष्काण्डम् अयच्छत् । चन्दबरदायी घोरी इत्येनम् अकथयत्, भवान् स्वयं त्रिवारं पृथ्वीराजाय बाणं चालयितुम् आज्ञां यच्छतु, ततः सः बाणवेधं करिष्यतीति । एवं घोरी इत्यस्य मुखात् शब्दनिःसरणस्य अनुक्षणमेव पृथ्वीराजः बाणम् अचालयत् । सः बाणः घोरी इत्यस्य तालुमूलम् (the root of the palate) अभिनत्त् । अतः तत्क्षणमेव घोरी इत्यस्य मृत्युः अभवत् । घोरी इत्यस्य हत्यया राजप्रासादे कौतुहलस्थितिः अभवत् । अतः चन्दबरदायी पृथ्वीराजम् अश्वोपरि स्थापयित्वा जाङ्गलदेशम् अनयत् । तत्र सः पृथ्वीराजः स्वयशः तन्वानः राज्यं कृत्वा परलोकम् अगच्छत् । सुर्जनचरितमहाकाव्यस्य कथा पृथ्वीराजरासोकाव्येन सह अनेकेषु अंशेषु सामाञ्जस्यं धरते । तत्रत्यं व्यवास्तः अस्ति यत्, अत्र पृथ्वीराजः चन्दबरदायिना सह गझनी-प्रदेशात् निर्गन्तुं सफलः भवति । ततः सः जाङ्गलप्रदेशे राज्यं कुर्वन् स्वयशः तन्वानः परलोकं गच्छतीति । सुर्जनचरितमहाकाव्यकारः पृथ्वीराजरासोकाव्यस्य पूर्णरीत्या असमर्थनम् अपि न करोति, तथा च विरोधनम् अपि न करोति । एवं सुर्जनचरितमहाकाव्ये केवलं घोरी इत्यस्य एव हत्यायाः वर्णनं प्राप्यते । ==== प्रबन्धचिन्तामणिः <ref>हिन्द्यनुवादकः – डॉ. हजारी प्रसाद द्विवेदी, सन्दर्भः सिंघीजैनग्रन्थमाला, पुष्पतृतीयं, पृ. १४३-४४</ref> ==== १३६१ तमस्य विक्रमसंवत्सरस्य वैशाखमासस्य पूर्णिमायां (१५/२/१३६१) तिथौ (ई. १३०४) प्रबन्धचिन्तामणेः रचना अभवत् । एतस्य ग्रन्थस्य रचनाकारः मेरुतुङ्गः वर्तते । प्रबन्धचिन्तामणौ उल्लिखितं यत्, म्लेच्छराजस्य पुत्रः स्वपितुः अपमानस्य वैरोद्धारार्थं सपादलक्षसाम्राज्यशासकस्य पृथ्वीराजस्योपरि आक्रमणम् अकरोत् । सः घोरी इत्येषः पूर्णसज्जतया सह पृथ्वीराजस्य राज्ये आक्रमणम् अकरोत् । परन्तु पृथ्वीराजस्य सेनायाः धनुर्धरवीराणां बाणवर्षायाः भीतः सन् घोरी इत्येषः ससैन्यं पलायत् । पृथ्वीराजः घोरी इत्यस्य पृष्ठे अगच्छत् । मार्गे भोजनविभागस्य कश्चन अधिकारी पृथ्वीराजम् अकथयत्, हे राजन् ! कृपया सप्तशतम् ऊष्ट्रीः (She-camel) यच्छतु इति । तस्य वचनं श्रुत्वा पृथ्वीराजः प्रत्युदतरत्, सर्वप्रथमं म्लेच्छराजं मारयित्वा तस्य उष्ट्रसमूहं स्वगतं करिष्यामि, ततः तव इच्छापूर्तिं करिष्ये इति । ततः राजा यदा अग्रे प्रयाणं कर्तुम् उद्यतः अभवत्, तदा सोमेश्वराख्यः कश्चन प्रधानः पृथ्वीराजं पौनःपुन्येन म्लेच्छराजस्य पृष्ठे न गन्तुम् अकथयत् । सोमेश्वरस्य वचनैः क्रुद्धः पृथ्वीराजः तस्य कर्णौ भिनत्ति । पृथ्वीराजात् पराभूतः सोमेश्वरः म्लेच्छराजस्य पक्षे सक्रियः भवति । सोमेश्वरः घोरी इत्यनेन सह दीर्घकालं यावत् योजनां कृत्वा तस्य विश्वासार्जनम् अकरोत् । सः घोरी इत्यस्मिन् विश्वासम् अजनयत् यत्, पृथ्वीराजस्य सम्मुखं तस्य एव विजयः भविष्यतीति । ततः घोरी इत्येषः एकादश्यायां तिथौ पृथ्वीराजस्य सेनायाः उपरि आक्रमणम् अकरोत् । म्लेच्छराजस्य सेना सपादलक्षसाम्राज्यस्योपरि आक्रमणम् अकरोत् । पारणानन्तरं पृथ्वीराजः घाढनिद्रायाम् आसीत् । घोरी इत्यस्य सैनिकाः तस्योपरि आक्रमणं कृत्वा तं बन्दिनम् अकरोत् । घोरी इत्यनेन बन्दीकृतः पृथ्वीराजः एकमासं यावत् बन्दित्वेन अजमेरु-प्रासादे न्यवसत् । एकमासानन्तरम् एकादश्यां तिथौ पृथ्वीराजः यदा पूजामग्नः आसीत्, तदा म्लेच्छराजः तस्मै पक्वमांसं भोक्तुं प्रैषयत् । भोजनसमयेऽपि पृथ्वीराजः पूजामग्नः आसीत्, अतः तस्य ध्यानं मांसस्योपरि न गतम् । परन्तु ततः बहुकाले व्यतीते सति एकः [[कुक्कुरः]] पृथ्वीराजस्य शिबिरं प्रविष्टः । सः कुक्कुरः तत् मांसम् अभुनक् (खा गया) । कुक्कुरः मांसं नीत्वा गच्छन् अस्ति इति दृष्ट्वा शिबिरप्रतिहारिणः पृथ्वीराजम् अपृच्छन्, किमर्थं त्वं भोजनस्य रक्षां नाकुरोः ? इति । पृथ्वीराजः प्रत्युदतरत्, यस्य भोजनस्य भारं सप्तशतम् उष्ट्र्यः अपि वोढुं न शक्नुवन्ति स्म, तस्य भोजनस्य एतादृशी स्थितिः अस्ति । एतत् सर्वम् अहम् अननुकूलो भूत्वा पश्यन् अस्मि इति । ततः एकः प्रतिहारी क्रोधेन पृथ्वीराजम् अपृच्छत्, किम् इतोऽपि त्वयि शक्तिः अवशिष्टा अस्ति ? तस्मै उत्तरं यच्छन् पृथ्वीराजः अवदत्, यदि अहं स्वस्थानं प्राप्नोमि, तर्हि अहं मे शारीरकबलं प्रदर्शयामि इति । पृथ्वीराजेन सह प्रतिहारिणां या चर्चा अभवत्, तस्याः चर्चायाः समाचारं घोरी इत्येषः अपि प्रापत् । क्रोधाविष्टः सन् सः पृथ्वीराजम् अजयमेरु-प्रासादम् अनयत् । सः प्रासादस्य राजसिंहासने स्थातुं पृथ्वीराजाय आदेशम् अयच्छत् । ततः सिंहासनं परितः स्थितानि चित्राणि दृष्ट्वा घोरी इत्येषः पीडाम् अन्वभवत् । राजसिंहासनं परितः पृथ्वीराजेन म्लेच्छान् (यवानान्) ताडयतः शूकरस्य चित्रं प्रस्थापितम् आसीत् । ततः क्रोधावेशेन घोरी इत्येषः परशुना राजसिंहासने स्थितस्य पृथ्वीराजस्य शिरश्छेदनम् अकरोत् । मेरुतुङ्गरचिते महाकाव्येऽस्मिन् पृथ्वीराजस्य देहत्यागस्य एव वर्णनं प्राप्यते । तस्मिन् पृथ्वीराजः अजयमेरुप्रासादे एव देहत्यागम् अकरोत् इति वर्णनं प्राप्यते । ==== विविधतीर्थकल्पप्रदीपः <ref>सम्पादकः – आचार्य जिविजयजी सिंघीजैनग्रन्थमाला</ref> ==== विविधतीर्थकल्पप्रदीपस्य रचनाकालः ई. १३०७-१३३२ मन्यते । विविधतीर्थकल्पप्रदीपाख्यः ग्रन्थः [[प्राकृतम्|प्राकृतभाषया]] लिखितः वर्तते । तस्य ग्रन्थस्य कन्यानयनीयमहावीरप्रतिमाकल्पाख्ये द्वाविंशतितमे (२२) कल्पे वर्णनं प्राप्यते यत्, <poem>{{cquote|जाव हारहसय अडयाले (१२४८) विक्कमाइच्च संवच्छरे चाहुयाण कुलपइये सिरि पुहविराय नरदि सुरताण साहब दीणेण निहणनीए रज्जपहाणेण पराम सावएण सिच्चि रामदेवेण साव संघस्य लेहो पेसियो, जहां तुरुक्क रज्ज सजायं । सिरि महावीर पडियमा पच्छन्न धारियव्व ।}}</poem> अर्थात्, १२४८ विक्रमसंवत्सरे (ई. ११९१-९२) यदा चौहानकुलदिवाकरस्य श्रीपृथ्वीराजः घोरी इत्यनेन मारितः, ततः अजमेरु-प्रासादे तुर्काणाम् आधिपत्यम् अभवत् । अतः अजयमेरोः मन्त्री महाश्रेष्टिरामदेवः सूचनां प्रासारयत्, "यवनाः [[जैनमतम्|जैनसङ्घस्य]] मूर्तीनां नाशं कुर्युः, तस्मात् पुरा एव सर्वे जैनाचार्याः मूर्तीः भूमौ वैलस्थाने (a burying-place) स्थापयन्तु" इति । एवं ग्रन्थेऽस्मिन् पृथ्वीराजस्य देहत्यागः अजमेरौ एव अभवत् इति वर्णनं प्राप्यते । ==== हम्मीरमहाकाव्यम् <ref>आचार्य मुनि जिनविजय, राजस्थानप्राच्यविद्याप्रतिष्ठानम्, जोधपुरम्</ref><ref>हम्मीरमहाकाव्यं, तृतीयसर्गः, श्लो. ५३-७२, पृ. २३-२५</ref> ==== हम्मीरमहाकाव्यस्य कर्ता नयचन्द सूरि इत्येषः । हम्मीरकाव्यस्य रचनाकालः १४६० विक्रमसंवत्सरः (ई. १४०३) मन्यते । पृथ्वीराजस्य अन्तिमकालस्य वर्णनं हम्मीरकाव्यस्य तृतीयसर्गे ५३ तमात् श्लोकात् ७२ तमं श्लोकपर्यन्तं प्राप्यते । तत्र उल्लिखितं यत्, पूर्वं यानि युद्धानि शकराजः (घोरी इत्येषः) पृथ्वीराजेन सह अकरोत्, तेषां युद्धानां स्मरणं कुर्वन् शकराजः पृथ्वीराजं दृष्ट्वा अचिन्तयत्, "यथा मृगैः सिंहः अजेयः अस्ति, तथैव एषः (पृथ्वीराजः) अस्मभ्यम् अजेयः अस्ति" इति । अतः रात्रिकाले शकराजः स्वविश्वस्तान् पृथ्वीराजस्य अश्वशालां सम्प्रेष्य अश्वाधिपतये, तूर्यवादकाय च उत्कोचत्वेन असीमितसुवर्णमुद्राः अदापयत् । रात्र्याः अन्तिमप्रहरे (ब्राह्ममुहूर्ते) एव यवनसैनिकाः पृथ्वीराजस्य सैनिकेषु आक्रमणम् अकुर्वन् । अनेकैः उत्पातजनकैः घोषैः यनवसैनिकाः हिन्दूसैनिकेषु आक्रमणम् अकुर्वन् । सङ्ग्रामस्य स्थितिं दृष्ट्वा भारतेश्वरः पृथ्वीराजः अश्वपालकद्वारा प्रेषिते नाट्यशालायाः अश्वे आरूढः अभवत् । तदा अश्वारूढं पृथ्वीराजं दृष्ट्वा तूर्यवादकः पणवानकगोमुखानां ध्वनिना सङ्गीतरागान् अवादयत् । सङ्गीतं श्रुत्वा नट्यशालायाः अश्वः नृत्यम् आरभते । ततः अश्वात् अवतीर्य पृथ्वीराजः यवनसैनिकैः सह युद्धम् आरभत । स्वप्रहारैः, स्वगर्जनैः च पृथ्वीराजः शत्रूणां हृदि भयम् उदपादयत् । पृथ्वीराजं परितः यवनसैनिकाः तथैव आसन्, यथा सर्पं परितः पक्षिणः भवन्ति । पृथ्वीराजः अनेकैः यवनसैनिकैः सह युद्धम् आरभत । तस्मिन्नेव काले एकः यवनसैनिकः पृष्ठभागात् पृथ्वीराजस्य ग्रीवायां रज्जूम् अक्षिपत् । ततः सर्वे सैनिकाः मिलित्वा पृथ्वीराजस्योपरि आक्रमणम् अकुर्वन् । बहुकालं यवात् सङ्घर्षं कृत्वा अन्ततो गत्वा पृथ्वीराजः यवनसैनिकैः बन्दी अभवत् <ref>हम्मीरमहाकाव्यं, सर्गः – ३, श्लो. ५३ - ६४</ref> । सद्गुणी, दुष्टविनाशकः, नवहेमाभः, वशीकृतभाग्यः पृथ्वीराजः शकराजेन बन्दी कृतः । ततः सः स्वजीवने, भोजने च रुचिम् अपि अत्यजत् । कश्चन म्लेच्छाधिपतिं न्यवेदयत्, "भारतेश्वरः पृथ्वीराजः त्वम् अनेकवारम् अत्यजत्, किं त्वम् एकवारम् अपि पृथ्वीराजं न मोचयिष्यति ?" इति । तस्य जनस्य धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा कुद्धः निर्दयः शकराजः अवदत्, "एते हिन्दूजनाः अत एव राजनैतिकरहस्यैः हीनाः उच्यन्ते" इति <ref>हम्मीरमहाकाव्यं, सर्गः – ३, श्लो. ७०</ref> । ततः शकाधिपतिना पृथ्वीराजः अन्यदुर्गस्य कारागारः प्रेषितः । क्रुराः यवनाः पृथ्वीराजं कारागार एव अन्धम् अकुर्वन् । ततः [[शैवसम्प्रदायः|शिवमतानुयायिनः]] यं [[शिवः|शिवं]] कथयन्ति, [[बौद्धधर्मः|बौद्धमतानुयायिनः]] यं सुगतं वदन्ति, [[जैनमतम्|जैनमतानुयायिनः]] यं सर्वज्ञतात्वे बोधयन्ति, तस्य अद्भुतः चिन्मय[[ब्रह्म]]<nowiki/>स्वरूपस्य स्मरणं कुर्वन् भारतेश्वरः पृथ्वीराजः शिवधाम अगच्छत् <ref>हम्मीरमहाकाव्यं, सर्गः – ३, श्लो. ६५ - ७२</ref> । ==== विरुद्धविधिविध्वंसः <ref>कलेक्शन् ऑफ् कोलब्रुक्स्, ग्रन्थसङ्ख्या १४५, कैटलॉग् ऑफ् दि संस्कृत मैन्युस्क्रिप्च् इन् दि लाइब्रेरी ऑफ् इण्डिया ऑपिस्, लण्डन्, बाई जुलियस् एगलिंग, ग्रन्थाङ्कः १५७७, भागः ३, पृ. ४८९-९१</ref><ref>डॉ. डी सी गाङ्गुली, इण्डियन् हिस्टोरिकल् क्वार्टर्ली, भागः १६, पृ. ५८९-९०</ref><ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page= २९७}}</ref> ==== विरुद्धविधिविध्वंसकाव्यस्य रचयिता लक्ष्मीधरः । १५८२ तमस्य विक्रमसंवत्सरस्य चैत्रमासस्य शुक्लतृतीयायां तिथौ अस्य काव्यस्य रचना अभवत् । विरुद्धविधिविध्वंसस्य रचयिता लक्ष्मीधरस्य पितामहः वामनः आसीत् । यदा [[सोमेश्वर चौहान|सोमेश्वरः]] [[पाटण|अण्हिलपाटण]]<nowiki/>-प्रदेशात् अजयमेरु-प्रदेशं सपरिवारम् अगच्छत्, तदा तेन सह कैमासः, भुवनैकमल्लः, सोढ इत्याख्यः नागरब्राह्मणश्च आसन् । सोढस्य द्वौ पुत्रौ आस्ताम् । स्कन्दः, वामनश्च । स्कन्दवामनौ पृथ्वीराजस्य मन्त्रिमण्डलसदस्यौ आस्ताम् । स्कन्दः सेनापतिः, वामनश्च सन्धिविग्रहकश्च आसीत् । विरुद्धविधिविध्वंसे वामनस्य प्रौत्रः लक्ष्मीधरः अलिखत्, यदा घोरी इत्यस्य पृथ्वीराजेन सह प्रथमनरायनस्य युद्धम् अभवत्, तदा स्कन्दः असाधारणं प्रदर्शनम् अकरोत् । द्वितीययुद्धे यदा पृथ्वीराजः पराजितः अभवत्, तदा सिन्धिविग्रहकः वामनः अजमेरोः राजकोषात् द्विसहस्रोत्तरद्विलक्षं द्रम्म-मुद्राः (पृथ्वीराजस्य काले मुद्रायाः नाम "द्रम्म" आसीत् ।) नीत्वा पलायितः । अग्रे विरुद्धविधिविध्वंसकाव्ये लक्ष्मीधरः अलखित्, <poem>{{cquote|गतेऽन्य सङ्गरे स्कन्दैः, निद्रा-व्यसन-सन्नधीः । व्यापादितस्तुरूष्कैः सः राजा जीवन्मृतो युधिः ।। १७ ।।}}</poem> अर्थात्, सेनापतिः स्कन्दः अन्ययुद्धे योद्धुम् अगच्छत् । ततः यस्य राज्ञः बुद्धिः निद्रादिभिः व्यसनैः अवरुद्धा अभवत्, सः जीवन् अपि मृतवत् राजा तुरूष्कसैनिकैः (यवनैः) हतः <ref>नरोत्तमदासः स्वामी, राजस्थानी, कलकत्ता, जनवरी, १९५०, भागः ३, अङ्कः ३, पृ. ४५-४८</ref> । ==== कान्हड दे प्रबन्ध <ref>प्रो के बी व्यास, राजस्थान पुरातन ग्रन्थमाला, सङ्ख्या ११, खण्डः ३, पृ. १४६</ref> ==== 'कान्हड दे प्रबन्ध' इत्यस्य काव्यस्य रचयिता पद्मनाभः वर्तते । ई. १४५५ मध्ये एतस्य काव्यस्य प्रस्तुतिः अभवत् । पद्मनाभः वीसलनगरा-सम्प्रदायस्य ब्राह्मणः आसीत् । सः पद्मनाभः जालौर-प्रदेशस्य महाप्रतापिनः शासकस्य कान्हडदेवस्य पञ्चमवंशजस्य अखैराजस्य राजकविः आसीत् । अखैराजस्य आदेशेनैव सः "कान्हड दे प्रबन्ध" इत्याख्यस्य काव्यस्य रचानाम् अकरोत् । अस्य काव्यस्य भाषा 'गुर्जरराजस्थानी' अस्ति । १३६८ तमे विक्रमसंवत्सरे (ई. १३११) जालौर-प्रदेशस्य शासकस्य 'कान्हड दे चौहान' इत्यस्य देहल्याः राज्ञा अलाउद्दीन खल्जी इत्यनेन सह यत् युद्धम् अभवत्, तत् इतिहासस्य महत्त्वपूर्णं, प्रसिद्धं च युद्धम् आसीत् । यद्यपि 'कान्हड दे चौहान' इत्येषः जानाति स्म यत्, यवनसैनिकैः जालौरदुर्गस्योपरि चतसृभ्यः दिग्भ्यः आक्रमणं कृतम् अस्ति तथा च विजयस्य कोऽपि मार्गः शेषः नास्ति इति, तथापि कुलपरम्परायाः रक्षणार्थं 'कान्हड दे चौहान' इत्येषः स्वपुत्रेण वीरमदेवेन सह दुर्गात् बहिः निर्गत्य युद्धम् अकरोत् । जालौरदुर्गात् बहिः एव तयोः पितापुत्रयोः मृत्युः अभवत् । अलाउद्दीन खल्जी इत्यस्य कान्हड दे चौहान इत्यनेन सह यत् युद्धम् अभवत्, तस्य कारणं "कान्हड् दे प्रबन्ध" इत्याख्ये ग्रन्थे प्राप्यते । पद्मनाभः "कान्हड दे प्रबन्ध" इत्याख्ये स्वकाव्ये उदलिखत्, अलाउद्दीन खल्जी इत्यस्य पुत्री सिताई (मुस्लिम-नाम, फीरोजा) वीरमदेवे स्निह्यति स्म । सा वीरमदेवेन सह एव विवाहं कर्तुम् इच्छति स्म । परन्तु विजातीयस्त्रिया सह विवाहः वीरमदेवस्य कृते अयोग्यः आसीत् । यतो हि तस्य चिन्तनम् आसीत् यत्, एवं विजातीयविवाहे कृते सति पूर्वजानाम् अपमाननं भवति इति । यद्यपि फीरोजा इत्येषा जानाति स्म यत्, वीरमदेवः किमर्थं पौनःपुन्येन तस्य प्रणयनिवेदनानि न्यक्कुर्वन् अस्ति ?, तथापि फिरोजा इत्येषा अनेकवारं वीरमदेवाय पत्राणि अलिखत् । फिरोजा इत्यस्याः कथनम् आसीत् यत्, अहं (फिरोजा) पूर्वजन्मनि पृथ्वीराजस्य पद्मवाती आख्या राज्ञी आसम् । एवम् आवयोः प्रणयः न केवलम् एतस्य जन्मनः अस्ति, अपि तु अनेकेभ्यः जन्मभ्यः अस्ति । अतः कृपया मे प्रणयनिवेदनं मा निराकरोतु इति । वीरमदेवाय फिरोजा इत्येषा यत्किमपि कथयति, तत् निम्नम् अस्ति । <poem>{{cquote| सोमेसर घर छठ्ठीबार, पृथ्वीराज लीधऊ अवतार । पाल्हणनई घरि हूँ कुँवरि, पद्मावती नामई अवतरी ।। २०१ ।। तिणि अवतार पाप आदरिऊं, गाय विसाणी कामन करिऊ । साधिउ मंत्र गर्भ गाइनइ, चित्त विकार हय राजनइ ।। २०२ ।। रायवश कीधऊं लोपी लाज, हण्या प्रधान निगम्यऊं राज । घाघरि तिरि राय सुणिउ, सहाबुद्दीन सूतराणई हणिऊ ।। २०३ ।।}}</poem> उक्तश्लोकमाध्यमेन राजकुमारी कथयति, अहं त्वं प्राप्तुम् अनेकानि जन्मानि स्व्यकरवम् । मम षष्ठे जन्मनि अहं पाल्हण-वंशीयानां पुत्रीत्वेन जन्म अलभे । तस्मिन् जन्मनि त्वं [[सोमेश्वर चौहान|सोमेश्वरस्य]] पुत्रत्वेन पृथ्वीराजः आसीः। तस्मिन् जन्मनि मया घोरपापम् आचरितम् । पृथ्वीराजरूपिणं त्वां वशीकर्तुं मया [[गौः|गौहत्या]] कृता । तस्याः गोः गर्भाशयं निष्कास्य तस्मिन् गर्भाशये स्वतान्त्रिकविधिः कृतः । तेन तान्त्रिकविधिना पृथ्वीराजः तु मे वशीभूतः अभवत्, परन्तु राजकार्येभ्यः सः विमुखः अभवत् । ततः घोरी इत्याख्यः म्लेच्छराजः यदा पृथ्वीराजस्य घग्घरनद्याः तीरे वधम् व्यधात्, तदा स्वसतीधर्मस्य अवलम्बनं कुर्वती अहमपि [[अयोध्या|अयोध्यायाम्]] आत्मदाहेन अमृक्षम् । ==== राजदर्शनी <ref>मेजर रेवर्टी, तबाकाते नासिरी, खण्डः १, पृ. ५६६-६७, पादटिप्पणीसङ्ख्या १</ref><ref>डॉ. ए बी एम् हबीबुल्लाह, ढाका, फाउण्डेशन् ऑफ् मुस्लिम् रूल् इन् इण्डिया, पृ. १५</ref><ref>डॉ. ईश्वरीय प्रसाद, हस्ट्री ऑफ् मेडीवल् इण्डिया, पृ. १४८</ref> ==== राजदर्शनी 'जम्मूप्रदेश की तवारिख' इत्यपि प्रसिद्धा । राजदर्शन्याः रचयिता गनेशदास बद्र इत्येषः । राजदर्शन्याः पाण्डुलिपिः [[लण्डन]]<nowiki/>-नगरस्य इण्डिया ऑफिस् लायब्रेरी इत्याख्ये ग्रन्थालये प्राप्यते । तस्मिन् ग्रन्थालये ५०७ क्रमाङ्कस्य पाण्डुलिपिः राजदर्शनी अस्ति । राजदर्शन्यां प्राप्यते यत्, यस्मिन् प्रदेशे घोरी इत्येषः पूर्वमपि पृथ्वीराजेन सह युद्धम् अकरोत्, तत्रैव तरावडी-प्रदेशे पुनः सः स्वसैन्यबलेन सह उपस्थितः । युद्धसज्जतायाः भागत्वेन तेन स्वसेना विभागद्वये विभक्ता । यस्यां सेनायां जम्मू-प्रदेशस्य, कन्नौज-प्रदेशस्य च सेना आसीत्, तां सेनां देहलीं प्रैषयत् सः । देहल्यां तदा खाण्डेरायस्य शासनम् आसीत् । ततः द्वितीयविभागे यत्र स्वसैनिकाः आसन्, तया सेनया सह घोरी इत्येषः पृथ्वीराजस्योपरि आक्रमणम् अकोरत् । घोरी इत्यस्य द्वे सेने अपि विजयोन्मुखिन्यौ अभवेताम् । देहल्यां नरसिंहदेवः खाण्डेरायस्य वधम् अकरोत्, अपरत्र नरायनयुद्धे घोरी इत्यस्य सैनिकैः पृथ्वीराजः बन्दी अभवच्च । === फारसीस्रोतांसि === ==== जवामि उल हिकायत <ref>इलयट् एण्ड् डाउसन्, हिस्ट्री ऑफ् इण्डिया ऐज् टोल्ड् बाई इट्स् ओन् हिस्टोरियन्स्, भागः २, पृ. २००-२०२</ref> ==== 'जवामि उल हिकायत' इत्यस्य ग्रन्थस्य रचयिता मौलाना नसरुद्दीन मुहम्मद उफी इत्येषः । ई. १२११ इति तस्य ग्रन्थस्य रचनाकालः मन्यते । सः उल्लिखति यत्, यदा उभे सेने रणाङ्गणे समीपे प्रापेताम्, तदा उभयोः सेनयोः सैनिकैः शिबिराणि निर्मितानि । परन्तु घोरी इत्येषः स्वसैनिकेभ्यः पूर्वमेव आदिष्टवान् आसीत् यत्, अनेकानि काष्ठानि क्रोडीकुर्वन्तु इति । यतो हि तस्य योजना आसीत् यत्, शिबिरस्य सम्मुखं वयम् [[अग्निः|अग्निं]] प्रज्वाल्य शत्रुषु भ्रमम् उत्पादयिष्यामः । वयं रात्रौ एव अपरेण मार्गेण शत्रूणां शिबिरस्य पृष्ठभागे प्राप्स्यामः । ततः ब्राह्ममुहूर्ते एव तेषु आक्रमणं करिष्यामः इति । घोरी इत्यस्य योजना सफला अभवत्, शिबिरे स्थिताः स्वल्पाः सैनिकाः आरात्रं शिबिरस्य सम्मुखम् अग्निं प्राज्वालयन् । तेन पृथ्वीराजस्य सैनिकाः चिन्तयन्तः आसन् यत्, तूर्कसेना सम्मुखे स्थिते शिबिरे एव अस्ति इति । घोरी इत्येषः स्वसैनिकैः सह आरात्रं यात्रां कृत्वा 'कोला' इत्यस्य (कोला इति कश्चन निम्नपशुविशेषः । फारसीभाषायाः लेखकाः फारसीग्रन्थेषु मुख्यतया पृथ्वीराजस्य उल्लेखः अपशब्देन एव अकुर्वन् ।) शिबिरस्य पृष्ठभागे प्राप्नोत् । ततः अकस्मादेव घोरी इत्येषः पृथ्वीराजस्य सेनायाः उपरि आक्रमणम् अकरोत् । तस्मिन् आक्रमणे अनेकेषां हिन्दूसैनिकानां वधम् अकुर्वन् यवनसैनिकाः । अकस्मात् आक्रमणेन अनेकेषां सैनिकानां वधं दृष्ट्वा 'कोला' इत्यनेन चिन्तितं यत्, पृष्ठे गच्छामः इति । परन्तु ततः तस्य (पृथ्वीराजस्य) सेनायाः हस्तिनः अनियन्त्रिताः अभूवन्, तस्य सेनायाम् उत्पातस्य स्थितिः आसीत् । ततः कोला इत्येनं घोरी इत्येषः बन्दिनम् अकरोत् । ==== ताज उल मासिर <ref>इलयट् एण्ड् डाउसन्, हिस्ट्री ऑफ् इण्डिया ऐज् टोल्ड् बाई इट्स् ओन् हिस्टोरियन्स्, भागः २, पृ. २०४-२२४</ref> ==== 'ताज उल मासिर' इत्यस्य लेखकः सदरुद्दीन बिन हसन निजामी नैशापुरी इत्येषः आसीत् । यवनपञ्चाङ्गानुसारम् अस्य ग्रन्थस्य रचना हि.स. ६०३-६१४ मध्ये (ई. १२०५-१२१७) अभवत् । हसन निजामी इत्येषः एकमात्रः वैदेशिकः लेखकः अस्ति, येन नरायनयुद्धस्य विवरणं प्रदत्तम् । तस्मिन् ग्रन्थे प्रथमनरायनयुद्धानन्तरस्य वर्णनं प्राप्यते यत्, घोरी इत्येषः स्वपराजयस्य प्रतिशोधाय अहोरात्रं परिश्रमम् अकरोत् इति। युद्धम् अभवत्, अन्ततो गत्वा 'इस्लाम्' इत्येषः विजयं प्रापत् । एकलक्षस्य हिन्दूनां वधः अभवत् । अजयमेरुरायः (पृथ्वीराजः) बन्दी अभवत्, परन्तु ततः तस्य मुक्तिः अभवत् । अजयमेरुरायः मुक्तः तु अभवत्, परन्तु तस्य हृदये यवनेभ्यः (मुसलमानों के लिए) द्वेषः आसीत् । अतः सः दुर्गोष्ठ्याः योजनां कुर्वन् आसीत् । यदा घोरी इत्येषः तस्य आचरणविषये अजानात्, तदा सः अजयमेरुराजस्य वधस्य आदेशम् अयच्छत् । ततः मौक्तिकयुक्तया असिना अजयमेरुरायस्य शिरश्छेदः अभवत् । घोरी इत्यस्य आदेशेन अजयमेरुरायस्य शिरः तस्य पुत्राय प्रेषितम् । ==== तबकाते नासिरी <ref>मूलफारसीपाठः, सम्पादकः नासउ लीस्, बिब्लियोथिका इण्डिका, ई. १८६४, पृ. १२०</ref><ref>इलयट् एण्ड् डाउसन्, भागः २, पृ. २५९-३८२</ref><ref>आङ्गानुवादकः मेजर् एच जी रेवर्टी, बिब्लियोथिका इण्डिका, रॉयल् एशियाटिक् सोसायटी ऑफ् बंगल, पार्क् स्ट्रीट्, कोलकाता, ई. १९८०, पृ. ४६८</ref> ==== 'तबकाते नासिरी' इत्येतस्य ग्रन्थस्य रचयिता अबू उमर मिन्हाजुद्दीन उस्मान बिन सिराजुद्दीन मुहम्मद जुजजानी इत्येषः आसीत् । एतस्य ग्रन्थस्य रचनाकालः ई. १२५९-६० मन्यते । मिन्हाज इत्येषः युद्धस्य वर्णनं कुर्वन् लिखति, यद्यपि हिन्दूनां विशालसेना आसीत्, तथापि यवनसेनया सा पराजिता । 'अल्लाह्' इत्येषः यवनसेनायै उपकारम् अकरोत्, येन हिन्दूनां सेना पराजिता अभवत् । रायपिथौरा प्रप्रथमं हस्तिनि स्थित्वा युध्यमानः आसीत्, ततः सः अश्वारूढः सन् सरसी-प्रदेशं यावत् अधावत् । परन्तु तत्र सः यवनसैनिकैः बन्दी अभवत् । ततः सः नरकम् ('वासिले जहन्नुम्') अगच्छत् । देहल्याः गोविन्दरायः अपि बन्दी कृतः । ततः तस्यापि शिरश्छेदनं कृत्वा घोरी इत्यस्य सम्मुखं तस्य शिरः प्रस्तुतम् । घोरी इत्येषः तस्य शिरसः खण्डितौ दन्तौ दृष्ट्वा अजानात् यत्, एषः गोवन्दरायः इति । घोरी इत्येषः सपादलक्षसाम्राज्यस्य राजधानीम् अतिरिच्य हांसी, सरसी, दीगर इत्यादीषु प्रदेशेषु स्वाधिपत्यम् अस्थापयत् । हि.स ५८८ (यवनसंवत्सरः) तमे वर्षे यवनानां यशः अवर्धत । ततः घोरी इत्येषः ऐबक् इत्यस्मै राजकार्यं दत्त्वा गझनी-प्रदेशम् अगच्छत् । कुतुबुद्दीन् ऐबक् इत्येषः अपि मेरठ इत्यादिषु स्थानेषु आक्रमणं कृत्वा स्वाधिपत्यम् अस्थापयत् । ==== मीराते मसूदी <ref>इलियट् एण्ड् डाउसन्, खण्डः २, परिशिष्टम्, पृ. ५४८</ref> ==== 'मीराते मसूदी' इत्यस्य ग्रन्थस्य रचयिता अब्दुर रहमान चिश्ती इत्येषः आसीत् । पृथ्वीराजः 'अबू जलह' अभवत् । ('अबू जलह' = यवनशत्रुः, अबू जहल अर्थात्, पैगम्बर मुहम्मद इत्यस्य काले अबू जहल इत्येषः यवनानां घोरशत्रुः आसीत् । सः इस्लाम्-विरोधी नेता आसीत् । पैगम्बर मुहम्मद इत्येनेन सह तस्य युद्धम् अभवत् । तस्मिन् 'गजवा-ए-बद्र' इत्याख्ये युद्धे सः पैगम्बर् इत्येन हतः । मदीना इत्यस्मात् स्थलात् बद्र-आख्यं स्थानम् अशीतिः माईल्. दूरे अस्ति <ref>कुरान मजीद (अनुदितपुस्तकम्), मौलाना सैयद अबूआला मौदूदी, पृ. ३३</ref> । ) घोरी इत्येषः 'बैत' इत्येतत् स्वीकर्तुं पृथ्वीराजं पौनःपुन्येन अकथयत् । परन्तु पृथ्वीराजः यदा 'बैत' इत्येतत् नाङ्ग्यकरोत्, तदा घोरी इत्येषः तस्य हत्याम् अकारयत् । ('बैत' - अल्लाह् इत्यस्य कृते समर्पणस्य कश्चन संस्कारविशेषः) । ==== फुतुहुस्सलातीन <ref>मूलफारसीपाठः, आयातसङ्ख्या १४९०-१४९१, आङ्ग्लानुवादः, पृ. १५२</ref> ==== 'फुतुहुस्सलातीन' इत्यस्य ग्रन्थस्य रचयिता इसामी इत्येषः आसीत् । पिथौरारायः बन्दी अभवत्, ततः घोरी इत्यस्य सम्मुखं सः प्रस्तुतः अभवत् । घोरी इत्येषः तस्य शिरश्छेदनस्य आदेशं यच्छति । फुतुहुस्सतालीन इत्यस्मिन् ग्रन्थे केवलम् एतावत् वर्णनं प्राप्यते । परन्तु तस्मिन् 'करवा' इत्याख्यस्य कवचनस्य वर्णनं तथा च घोरी इत्यस्य सेनापतिनां नामानि अपि प्राप्यन्ते । ==== तारिखे फरिश्ता ==== तारिखे फरिश्ता इत्यस्य ग्रन्थस्य लेखकः मुहम्मद कासिम हिन्दू शाह फरिश्ता इत्येषः अस्ति । फरिश्ता इत्येषः ईरान-देशीयः आसीत् । इतिहासविदां मते निश्चयेन एतस्य पूर्वजाः हिन्दवः आसन् । तस्य पूर्वजाः पञ्जाब-प्रदेशस्य, अफगानिस्थान-प्रदेशस्य च सीमावर्तिप्रदेशेषु 'हिन्दू शाहिया' इत्याख्येन वंशेन सह सम्बद्धाः आसन् । फरिश्ता इत्यस्य पूर्वजैः कदा 'इस्लाम्' इत्येतस्य धर्मस्य अङ्गीकारः कृतः ? इति तु न ज्ञायते । परन्तु ई. १५८२ तमे वर्षे फरिश्ता स्वपित्रा सह [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रराज्य]]<nowiki/>स्य अहमदनरस्य निजाम शाही सुल्तान मुर्तजा निजाम शाह इत्यस्य राजभवनम् अगच्छत् । तदा सः द्वादशवर्षीयः आसीत् । तत्र फरिश्ता इत्यस्य पिता शिक्षकत्वे नियुक्तः अभवत् । फरिश्ता इत्येषः सेनायाः अङ्गम् अभवत् । ततः आजीविकाविकासे सति सः रक्षकदलस्य अध्यक्षः अभवत् । फरिश्ता इत्येषः 'शिया' इत्याख्यस्य पन्थीयः यवनः आसीत् । तस्य अहमद-नगरे मित्राणि अपि अधिकानि नासन् । अतः सः अहमद-नगरं त्यक्त्वा आजीविकार्थं बीजापुरम् अगच्छत् । बीजापुरे स्थित्वैव इब्राहीम शाह-द्वितीयीत्यस्य (१५७९-१६२६) आदेशेन तवारीख इत्यस्य ग्रन्थस्य रचनाम् अकरोत् । ई. १६०६ तमे वर्षे सः ग्रन्थः पूर्णः अभवत् । नरायनयुद्धस्य वर्णनं यस्मिन् ग्रन्थे प्राप्यते, तस्य ग्रन्थस्य नाम 'गुलशने-इब्राहिमी' इत्यस्ति । सः ग्रन्थः 'तारीखे फरिश्ता' इत्येव प्रसिद्धः । तस्मिन् ग्रन्थे उल्लेखः अस्ति यत्, पिथौरारायः किञ्चित् दूरे एव अगच्छत्, तदैव तूर्कसैनिकाः तं बन्दिनम् अकुर्वन् । ततः घोरी इत्येषः तस्य वधम् अकरोत् इति । ==== आइने अकबरी ==== आइने अकबरी इत्यस्मिन् ग्रन्थे उल्लिखितं यत्, अन्ततो गत्वा राजा (पृथ्वीराजः) युद्धे बन्दी अभवत् । ततः घोरी इत्येषः तं नीत्वा गझनी-प्रदेशम् अगच्छत् । चन्द्रबरदायी (चांदा इत्यस्य शब्दस्य उपयोगः चन्दबरदायिनः कृते 'आइने अकबरी' मध्ये प्राप्यते ।) अपि स्वस्वामिभक्तिं निर्वहन् तत्र अगच्छत् । चन्दबरदायी घोरी इत्यस्य विश्वासार्जनं कृत्वा तस्य सेवायां नियुक्तः अभवत् । चन्दबरदायी स्वप्रयत्नैः पृथ्वीराजस्य कारगारस्य विषये अजानात्, ततः पृथ्वीराजेन सह मन्त्रणां कृत्वा सः पृथ्वीराजाय सान्त्वनां प्रायच्छत् । चन्दबरायी पृथ्वीराजम् अवदत्, "अहं घोरी इत्यस्य सम्मुखं भवतः धनुर्विद्यायाः प्रशंसां करिष्यामि । ततः सः भवतः कौशलं द्रष्टुं सज्जः भविष्यति । तस्मिन्नेव काले भवान् अवसरानुसारं तं (घोरी इत्येनं) मारयतु" इति । चन्दबरदायिनः योजनायाः समर्थनं कृत्वा पृथ्वीराजः धनुर्विद्याकौशलस्य प्रदर्शनं कर्तुं सज्जः अभवत् । ततः सः एकेन बाणेन घोरी इत्येतस्य वधम् अकरोत् । घोरी इत्यस्य हत्यां दृष्ट्वा तस्य सैनिकाः चन्दबरदायि-पृथ्वीराजयोः उपरि आक्रमणम् अकुर्वन् । अन्ततो गत्वा ते तयोः हत्याम् अकुर्वन् । भारतीयस्रोतस्सु यथा सर्वेषां लेखकानां वर्णनं भिन्नम् अस्ति, तथैव फारसीभाषायाः लेखकानां वर्णनम् अपि भिन्नम् अस्ति । फारसीग्रन्थेषु अनेकेषां लेखकानां मतम् अस्ति यत्, पृथ्वीराजस्य मृत्युः रणाङ्गणे अभवत् इति । भारतीयलेखकैः, फारसी-लेखकैः च यत्किपि वर्णनं स्वग्रन्थेषु उपस्थापितं, तस्य वर्णनस्य तुलनात्मकेन अध्ययनेन ज्ञायते यत्, सर्वेषां कथनस्य भागत्रयं भवति । प्रत्येकः लेखकः नरायनयुद्धस्य, पृथ्वीराजस्य मृत्योः, घोरी इत्यस्य मृत्योः च विषये भिन्नं भिन्नं विवरणं प्रयच्छति । भारतीयलेखकाः, फारसीलेखकाः स्ववर्णनानुसारं त्रिषु विभागेषु विभक्ताः भवन्ति । == विवरणस्य त्रिधा विभागाः == नरायनयुद्धस्य विवरणे ये भारतीयलेखकाः, फारसीलेखकाः विभिन्नानि वर्णनानि अकुर्वन्, ते त्रिषु विभागेषु विभक्ताः भवन्ति । === १. गझनी-प्रदेशे घोरी इत्यस्य वधानन्तरं चन्दपृथ्वीराजयोः आत्मघातः === नरायनयुद्धवर्णनकृत् एकः वर्गः कथयति यत्, पृथ्वीराजः बन्दित्वेन गझनी-प्रदेशे आसीत् । ततः तस्य मित्रं चन्दबरदायी तत्र प्राप्नोति । तयोः मिलितप्रयासेन घोरी इत्यस्य मृत्युः भवति । ततः तौ स्वयमपि आत्मघातम् अकुरुताम् इति । पृथ्वीराजरासोकाव्यस्य कथानकः एषः एवास्ति । 'आइने अकबरी' इत्यस्य वर्णनं पृथ्वीराजरासोकाव्यानुगुणम् एवास्ति, परन्तु तस्मिन् काव्ये लेखकेन स्थितिः अनिर्णीता एव परित्यक्ता । सुर्जनचरितमहाकाव्येऽपि पृथ्वीराजरासोकाव्यस्य सदृशं वर्णनं प्राप्यते । परन्तु तत्रापि रासोकाव्यात् अधिकं पार्थक्यं दृश्यते । सुर्जनचरितानुसारं घोरी इत्यस्य वधानन्तरं चन्दपृथ्वीराजौ गझनी-प्रदेशात् सकुशलं पलायनं कर्तुं सफलौ अभवताम् । ततः सपादलक्षराज्ये एव तयोः मृत्युः अभवत् इति । === २. युद्धक्षेत्रे पृथ्वीराजस्य मृत्युः === एकः वर्गः अस्ति, यस्य कथनम् अस्ति यत्, पृथ्वीराजस्य मृत्युः नरायनयुद्धकाले रणाङ्गणे एव अभवत् । एतस्मिन् वर्गे प्रमुखत्वेन फारसीभाषायाः ग्रन्थाः 'तबकाते नासिरी', 'फुतुहुस्सलातीन', 'गुलशने इब्राहिमी' च सन्ति । भारतीयस्रोतस्सु केवलं द्वौ ग्रन्थौ स्तः । विरुद्धविधिविध्वंसः, 'कान्हड दे प्रबन्ध' च । === ३. अजयमेरुप्रासादे पृथ्वीराजस्य वधः === नरायनस्य युद्धे पृथ्वीराजं बन्दिनं कृत्वा घोरी इत्येषः तम् अजयमेरोः प्रासादं नयति, ततः पृथ्वीराजः घोरी इत्यस्य विरुद्धं दुर्गोष्ठीं कुर्वन् अस्ति इति घोरी इत्येषः जानाति । तस्मिन् काले घोरी इत्येषः पृथ्वीराजस्य वधस्य आदेशं यच्छति इत्येतत् वर्णनं येषु ग्रन्थेषु प्राप्यते, ते वर्गेऽस्मिन् अन्तर्भवन्ति । 'ताजुल मासिर', 'जमीउल हिकायत', 'मीराते मसूदी', 'जम्मू की तवारिख' इत्येतेषु फारसीग्रन्थेषु एतादृशं वर्णनं प्राप्यते । भारतीयग्रन्थेषु पुरातनप्रबन्धसङ्ग्रहः, प्रबन्धचिन्तामणिः इत्येतयोः ग्रन्थयोः आशयः स एवास्ति, परन्तु जैनमतानुयायिनः नयनचन्दसूरि इत्यस्य वर्णनानुसारं अजयमेरोः कारागारे अनशनन् एव पृथ्वीराजः प्राणत्यागं व्यधात् । विभिन्नानां ग्रन्थानां वर्णनानुगुणं सिद्धं न भवति यत्, कस्य मृत्युः ?, कुत्र ?, कथं ?, कदा ? चाभवत् । परन्तु प्रमाणानाम् आधारेणैव सिध्यति यत्, कस्य मृत्युः ?, कुत्र ?, कथं ?, कदा ? चाभवत् । अतः क्रमेण घोरी इत्यस्य, पृथ्वीराजस्य च मृत्योः प्रमाणानुगुणं विश्लेषणं कृत्वा स्थितेः ज्ञानं प्राप्तुं शक्नुमः <ref name="डॉ. बिन्ध्यराज चौहान 2012 २४६">{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page= २४६}}</ref> । == पृथ्वीराजस्य हस्तेन घोरी इत्यस्य मृत्युः ? == शोधनिष्कर्षैः, ऐतिहासिकप्रमाणैः च सिध्यति यत्, घोरी इत्यस्य मृत्युः गझनी-प्रदेशे पृथ्वीराजस्य हस्तेन नाभवत्, अपि तु पृथ्वीराजस्य मृत्योः अनन्तरं चतुर्दश (१४) तमे वर्षाणि घोरी इत्यस्य उपस्थितेः प्रमाणानि प्राप्यन्ते । यद्यपि इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, घोरी इत्यस्य मृत्युः हिन्दुजनैः कृतः इत्येव घोरी इत्येतस्य मृत्योः वैशिष्ट्यम् । घोरी इत्यस्य मृत्योः विषये अनेकानि प्रमाणानि प्राप्यन्ते । ==== ताजुल मासिर <ref>इलियट् एण्ड् डाउसन्, भागः २, पृ. २३५-३६</ref> ==== 'ताजुल मासिर' इत्यस्य ग्रन्थस्य रचयिता हसन निजामी इत्येषः आसीत् । सः स्वग्रन्थे उदलिखत्, खोखरों (पृथ्वीराजस्य) इत्येतस्य दमनानन्तरं घोरी इत्येषः गझनी-प्रदेशं प्रत्यगच्छति । यदा सः धमेक-प्रदेशस्य समीपं प्राप्तः, तदा तत्र [[कमलम्|कुमुद]]<nowiki/>-[[चमेली]]<nowiki/>त्यादिभिः पुष्पैः सुगन्धिते उद्याने शिबिरम् अस्थापयत् । यदा घोरी इत्येषः सन्ध्याकालीनायां ('नमाज' इत्यस्यां) प्रार्थनायां रतः आसीत्, तदा केचन जनाः तत्र समागताः । ते रक्षकान्, कर्मकरौ च मारयित्वा घोरी इत्यस्य हत्याम् अकुर्वन् । ==== तारीखे जहांकुशा <ref>इलियट् एण्ड् डाउसन्, भागः २, पृ. ३८८</ref> ==== 'तारिखे जहांकुश' इत्यस्य ग्रन्थस्य रचयिता अलाउद्दीन जुवैनी आसीत् । एतस्य ग्रन्थस्य रचनाकालः हि.स. (यवनसंवत्सरः) ६५५ (ई. १२५७) मन्यते । मिन्हाज इत्यस्य 'तबकाते-नासिरी' इत्यस्मात् ग्रन्थात् वर्षत्रयात् पूर्वमेव अलाउद्दीन जुवैनी इत्यस्य 'तारीखे जहांकुश' इत्यतस्य ग्रन्थस्य रचना अभवत् । घोरी इत्यस्य मृत्योः वर्णनं कुर्वन् अलाउद्दीन जुवैनी इत्येषः अलिखित्, "हि.स. ६०२ (ई. १२०६) मध्ये खुरासान-प्रान्तस्य विध्वंसानन्तरं धनं प्राप्तुं घोरी इत्येषः भारतस्योपरि अनेकवारम् आक्रमणम् अकरोत् । सः अनेकेषु युद्धेषु विजयी भूत्वा स्वसैन्यं धनसम्पन्नम् अकरोत् । झेमल-प्रदेशम् उल्लङ्घ्य यदा सः गझनी-प्रदेशं प्रति मार्गे गच्छन् आसीत्, तदा 'जिहू'-नद्याः (सन्धुनद्याः) तटे शिबिरम् अस्थापयत् । तस्मिन् शिबिरे यदा घोरी इत्येषः मध्याह्ने निद्राधीनः आसीत्, तदा द्वित्राः हिन्दवः नदीम् उल्लङ्घ्य शिबिरस्योपरि आक्रमणम् अकुर्वन् । ते शिबिरे अग्निवत् उत्पातं कृत्वा घोरी इत्यस्य हत्याम् अकुर्वन् । ==== तारिखे फरिश्ता ==== 'तारिखे फरिश्ता' इत्यस्य पुस्तकस्य अपरनाम 'गुलशने-इब्राहिमी' इति वर्तते । ब्रीग्स् इत्याख्यः इतिहासविद् 'तारिखे फरिश्ता' इत्यस्य पुस्तकस्य अनुवादम् अकरोत् । सः स्वपुस्तके उदलिखत्, '२ शाबान, हि.स. ६०२' (ई. १४/३/१२०६) दिनाङ्के घोरी इत्येषः सिन्धनद्याः (सिन्धुनद्याः) तीरे स्थितं रोहतक-ग्रामं प्रापत् । तत्र २० 'गक्खड'-(हिन्दु)जनानाम् एकः समूहः घोरी इत्यस्य हत्यायाः दुर्गोष्ठीं कुर्वन् आसीत् । तेषां हिन्दुजनानां सम्बन्धिनां घोरी इत्येषः युद्धे वधम् अकरोत् । अतः ते प्रतिशोधाय बहुभ्यः दिनेभ्यः घोरी इत्यस्य हत्यायाः अवसरस्य प्रतीक्षायाम् आसन् । तस्मिन् दिने परिक्लेदपूर्णं (Humidity, उमस) वातावरणम् आसीत् । अतः घोरी इत्यस्य आदेशानुसारं सैनिकैः शिबिरस्य जवनिका (curtain) अनाच्छादिता आसीत्, येन शिबिरे वायुप्रवाहः निर्बाधः भवेत् । घोरी इत्यस्य सेवकैः यदा जवनिका अनाच्छादिता, तदा हिन्दूजनैः अयं स्ववसरः इति विज्ञातम् । एवञ्च हिन्दवः रात्रौ सेनायाः समीपे कस्मिँश्चित् स्थाने निगूहिताः । ततः रात्रौ तेषु कश्चन एकः सदस्यः यदा शिबिरस्य द्वारस्य समीपे प्रापत्, तदा शिबिरस्य द्वारपालः तम् अवारोधयत् । सः हिन्दुः छुरिकायाः प्रहारेण तस्य द्वारपालस्य हत्याम् अकरोत् । वक्षस्थले छुरिकायाः कठोराघातेन द्वारपालस्य मुखात् चित्कारः निर्गतः । तं चित्कारं श्रुत्वा अन्ये सैनिकाः अपि शिबिरस्य समीपे उपस्थिताः । परन्तु तस्मात् पूर्वम् एव हिन्दवः शिबिरस्यान्तः गत्वा घोरी इत्यस्य हत्याम् अकुर्वन् । यदा हिन्दवः घोरी इत्यस्य शबिरं प्रविष्टाः, तदा घोरी इत्येषः निद्राधीनः आसीत् । घोरी इत्यस्य समीपे द्वौ सेवकौ अपि आस्ताम् । परन्तु हिन्दूनां हस्ते शस्त्राणि दृष्ट्वा तौ मूर्तिवत् अभवेताम् । ततः हिन्दवः निद्रामग्नं घोरी इत्येनम् अमारयन् । घोरी इत्यस्य हत्या अभवत् । तस्य शरीरे अनेके व्रणाः आसन् । द्वादशवारं हिन्दुभिः छुरिकायाः प्रहाराः कृताः । सर्वेऽपि आघाताः घोरी इत्यस्य शरीरे प्रत्यक्षं दृश्यते स्म <ref>कर्नल् जॉन् ब्रीग्स्, हिस्ट्री ऑफ् राइज ऑफ् मोहम्मडन् पॉवर् इन् इण्डिया, खण्डः १, पृ. १०५</ref> । उक्ताङ्ग्लानुवादस्यापक्षेया मूलग्रन्थे, यः उर्दूभाषया लिखितः अस्ति, तस्मिन् भिन्नम् एव वर्णनं प्राप्यते । इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, इतिहासस्य घटनायां भ्रमम् उत्पादयितुम् अथवा स्वभ्रमेण अशुद्धः अनुवादः अभवत् इति <ref name="डॉ. बिन्ध्यराज चौहान 2012 २४६"/> । 'तारिखे फरिश्ता' इत्याख्यस्य ग्रन्थस्य मूलसंस्करणे किमस्ति इत्यस्य वर्णनम् अधः दीयते । '२ शाबान, हि.स. ६०२' (ई. १४/३/१२०६) दिनाङ्के घोरी इत्येषः सिन्दुसागरस्य तटे स्थिते बरमहेक-स्थानं प्रापत् । तत्र शिबिरम् अस्थापयत् घोरी इत्येषः । ततः द्वितीये दिने घोरी इत्यस्य हत्यायाः घटना अभवत् । तत्र २० 'गक्खड'-(हिन्दु)जनानाम् एकः समूहः घोरी इत्यस्य हत्यायै दुर्गोष्ठीं कुर्वन् आसीत् । यतो हि तेषां हिन्दुजनानां सम्बन्धिनां घोरी इत्येषः वधम् अकरोत् तथा च तान् गृहविहीनान् अकरोत् । अतः ते प्रतिशोधाय बहुभ्यः दिनेभ्यः घोरी इत्यस्य हत्यायाः अवसरस्य प्रतीक्षायाम् आसन् । घोरी इत्येषः यत्र शिबिरे निवसन् आसीत्, तत्र येन केन प्रकारेण ते प्रापन् । तस्मिन् काले सैनिकाः अग्रे गन्तुम् उद्युक्ताः आसन् । एकः सेवकः जवनिकाः निष्कास्य स्यूते स्थापयन् आसीत् । तस्मिन्नेव काले ते हिन्दवः शिबिरं प्राविशन् । एकः हिन्दुः शिबिरस्य द्वारपालस्योपरि छुरिकया आक्रमणं कृत्वा तस्य हत्याम् अकरोत् । ततः सः तस्मात् स्थानात् अधावत् । द्वारपालस्य आहतावस्थां दृष्ट्वा अन्यसैनिकाः अपि तत्र उपस्थिताः । यः सेवकः जवनिकानां सङ्कलने रतः आसीत्, सः सेवकः घोरी इत्यस्य शिबिरस्य जवनिकायाः कार्यं त्यक्त्वा द्वारपालस्य समीपम् अगच्छत् । तस्मिन्नेव काले हिन्दवः घोरी इत्यस्य शिबिरं प्राविशन् । तस्मिन् काले द्वित्रसेवकाः घोरी इत्यस्य समीपे एव आसन् । परन्तु हिन्दूनां हस्ते शस्त्राणि दृष्ट्वा ते मौनिनः अभूवन् । घोरी इत्येषः उत्थाय प्रतिक्रियां दद्यात् तस्मात् पुरा एव हिन्दवः तस्योपरि आक्रमणम् अकुर्वन् । छुरिकायाः द्वाविंशतिः (२२) अति कठोरप्रहाराणि कृतानि तैः हिन्दुभिः । अन्ततो गत्वा घोरी इत्यस्य मृत्युः अभवत् <ref>तारिखे फरिश्ता, पृ. २२९</ref> । ==== तबकाते नासिरी ==== 'तबकाते नासिरी' इत्यस्य पुस्तकस्य रचयिता काजी मिन्हाज इत्येषः आसीत् । तस्मिन् उल्लिखितं यत्, घोरी इत्येषः यदा 'मगरबी नमाज' (सन्ध्याकालीनप्रार्थनां) इत्येतत् कुर्वन् आसीत्, तदा तस्य हत्या अभवत् इति <ref>नसाउ लीस्, मूलपाठः, पृ. १२३-१२४</ref><ref>रेवर्टी, आङ्ग्लानुवादः, खण्डः १, पृ. ४८५</ref> । ==== फुतुहूस्सलातीन ==== 'फुतुहूस्सलातीन' इत्यस्मिन् ग्रन्थे उल्लेखः प्राप्यते यत्, यदा घोरी इत्येषः आगन्तुकैः सह गोष्ठीमग्नः आसीत्, तस्मिन्नेव काले आगन्तुकेषु एकः घोरी इत्यस्योपरि असिना आक्रमणम् अकरोत् । असेः एकेन आघातेन एव घोरी इत्यस्य मृत्युः अभवत् । ==== गझनी-प्रदेशस्य मुद्राः ==== घोरी इत्येनेन गझनी-प्रदेशे द्विधा मुद्राः प्रकाशिताः । [[सुवर्णम्|सुवर्ण]]<nowiki/>स्य, [[रजतम्|रजत]]<nowiki/>स्य च । तस्याः मुद्रायाः नाम 'दिरहम' इत्यासीत् । घोरी इत्यस्य अनेकाः मुद्राः इतिहासविद्भिः प्राप्ताः । अत्र केवलं मैशन्, प्रिन्सेप कैबिनेट् इत्यत्र सङ्गृहीतानां मुद्राणाम् एव उल्लेखः क्रियते । निम्नमुद्रायाः विवरणं प्रख्यातः मुद्राशास्त्री एडवर्ड् थॉमस् इत्येषः १८७१ तमे वर्षे [[लण्डन]]<nowiki/>-नगरे प्रास्तौत् । ===== मैसन कैबिनेट् (ईस्ट् इण्डिया लाइब्रेरी, लंदन) ===== सङ्ख्या १, फिगर् १ (प्लेट् १), स्वर्णधातुः, भारः ९३ ग्रेन्, गझनीटङ्कशाला (हं.स. ५९२, ई. ११९६) ===== प्रिन्सेप कैबिनेट् (वोडलियन् म्यूजियम्) ===== धातुः – रजतः, भारः ७४ ग्रेन्, समयः हि. ५६९ (१२०० ई.) अस्यां मुद्रायाम् अपि उक्तमुद्रावत् मुद्रणं प्राप्यते । उक्तेषु ग्रन्थेषु घोरी इत्यस्य मृत्योः विषये विविधानि विवरणानि प्राप्यन्ते । कश्चन कथयति, घोरी इत्येषः मध्याह्नकाले शयानः आसीत्, अपरः कथयति, सः सन्ध्याकीलीनोपासनायां (नमाज) व्यस्तः आसीत् । कश्चन कथयति सः सैन्ययात्रायै सज्जतां कुर्वन् आसीत्, अपरः कथयति सः आगन्तुकैः सह चर्चामग्नः आसीत् । आक्रमणकारिणां विषयेऽपि सर्वेषां विभिन्नानि मतानि सन्ति । विभिन्नानां लेखकानां मतसारः अस्ति यत्, हिन्दु, गक्ख्ड, मुलहिदा, फिदाईयान, खोखर, इस्माइली, करामाता इत्यादिषु कस्यापि वंशे उत्पन्नाः विंशतिः जनाः घोरी इत्यस्य हत्याम् अकुर्वन् । उक्तेषु इतिहासकारस्य वर्णनेषु कस्य वर्णनं सत्यम् अस्ति, कस्य च असत्यम् ? इत्यस्य ज्ञानं तु प्रमाणैः एव ज्ञायते । इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, घोरी इत्यनेन सदृशस्य महाबलशालिनः राज्ञः हत्यां २० जनानां समूहः कुर्यात् इत्यस्य विषये शङ्का समुद्भवति । लक्षशः सैनिकानां व्यूहे विद्यमानस्य घोरी इत्येतस्य हत्या अभवत्, तस्योपरि कस्यापि सैनिकस्य ध्यानं नासीत् इत्येतत् वर्णनं तर्कसङ्गतं नास्ति इति । परन्तु फारसी-ग्रन्थेभ्यः प्राप्तप्रमाणैः सिध्यति यत्, घोरी इत्यस्य मृत्युः नरायनयुद्धानन्तरं चतुर्विंशतिभ्यः वर्षेभ्यः अनन्तरम् अभवत् । ११९२ तमस्य वर्षस्य [[मार्च]]-मासस्य प्रथमदिनाङ्कानन्तरं घोरी इत्येषः गझनी-प्रदेशे, भारतीयप्रदेशेषु च राज्यम् अकरोत् । तस्य मृत्युः '२ शाबान हि.स. ६०२' (ई. १५/३/१२०६) इत्यस्मिन् यवनतिथौ अभवत् । घोरी इत्यस्य मृत्योः ऐतिहासिकदृष्ट्या अनेके फारसीग्रन्थाः समर्थनम् अकुर्वन् तथा च भारतीयस्रोतस्सु अपि घोरी इत्यस्य चतुर्विंशतेः वर्षाणां भारतीयप्रदेशेषु आधिपत्यस्य प्रमाणानि प्राप्यन्ते । ढीली-राजावल्यां <ref>राजस्थानभारती, भागः ३,-४, पृ. २५</ref> प्रमाणं प्राप्यते यत्, घोरी इत्येषः ११९२+१४=१२०६ ई. पर्यन्तं भारतीयप्रदेशेषु राज्यम् अकरोत् । ततः सिन्धुनद्यास्तीरे हिन्दुभिः सः मारितः <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page= २५०-२५१}}</ref> इति । == पृथ्वीराजस्य, घोरी इत्यस्य च संयुक्तमुद्राः == पृथ्वीराजतृतीयस्य तथा घोरी इत्यस्य संयुक्तमुद्राः उपलभ्यन्ते । तेन सन्देहः भवति यत्, अन्तिमकाले पृथ्वीराजेन घोरी इत्यनेन सह सन्धिः कृतः आसीत् किम् ? परन्तु प्रमाणैः सिध्यति यत्, तयोः संयुक्तमुद्राः पृथ्वीराजस्य पराजयानन्तरं घोरी इत्येषः प्रजायाः विद्रोहात् रक्षणं प्राप्तुं प्राकाशयत् इति । पृथ्वीराजस्य तथा घोरी इत्यस्य संयुक्तमुद्रायाः प्रप्रथमं प्रकाशनम् एडवर्ड् थॉमस् इत्याख्यः प्रख्यातमुद्राशास्त्री अकरोत् <ref>एडवर्ड् थॉमस्, क्रोनकल्स् ऑफ् पठान किङ्ग ऑफ् डेल्ही, सङ्ख्या १५, पृ. १७-१८</ref> । तस्य कथनानुसारं सः नैव विश्वसिति स्म यत्, पृथ्वीराजस्य घोरी इत्यनेन सह संयुक्तमुद्रा भवितुं शक्नोति इति । यतो हि नरायणयुद्धे पृथ्वीराजस्य पराजयानन्तरं घोरी इत्येषः तम् अजयमेरुम् अनयत्, ततः कानिचन दिनानि कारागारे तस्मै शारीरकपीडां दत्त्वा घोरी इत्येषः तस्य हत्याम् अकरोत् । अतः सन्देहशीलः सः एडवर्ड् थॉमस् इत्येषः जनरल कनिङ्घम् इत्यस्मै प्राप्तमुद्राः अयच्छत् । जनरल कनिङ्घम् इत्येषः तस्याः मुद्रायाः अग्रभागे, पृष्ठभागे च विद्यमानानि अक्षराणि अपठत् । तस्मिन् काले जनरल कनिङ्घम् इत्यस्य पार्श्वे तादृशयः मुद्राः अनुपलब्धाः आसन् । तत एव तस्य सङ्ग्रहे संयुक्तमुद्राः उपलब्धाः अभूवन् । जनरल कनिङ्घम्, एडवर्ड् थॉमस् इत्येतयोः पार्श्वे यादृश्यः मुद्राः आसन्, तादृश्यः मुद्राः नेल्सन् राइट् इत्यस्य पार्श्वेऽपि आसन् । तेषां त्रयाणां पार्श्वे यद्यपि पृथ्वीराजस्य, घोरी इत्यस्य च संयुक्तमुद्राः आसन्, तथापि तासां मुद्राणां भारः भिन्नः आसीत् । १. एडवर्ड् थॉमस् इत्यनेन सङ्गृहीताः मुद्राः <ref>एडवर्ड् थॉमस्, क्रोनकल्स् ऑफ् पठान किङ्ग ऑफ् डेल्ही, सङ्ख्या १५, पृ. १७</ref> :- भारः ३६ ग्रेन्, अग्रभागः – अश्वारोही पृथ्वीराजः, पृष्ठभागः – नन्दी महमद साम (नागरीलिपिः) । २. जनरल कनिङ्घम् इत्यनेन सङ्गृहीताः मुद्राः <ref>क्वायंस् ऑफ् मेडिवल् इण्डिया, प्लेट् ९, अनुक्रमः १०, पृ. ८६</ref> :- व्यासः ५५”, भारः ५५ ग्रेन्, अग्रभागः - अश्वारोही श्रीपृथ्वीराजः, पृष्ठभागः – नन्दी महमद साम (नागरीलिपिः) । ३. नेल्सन् राइट् इत्यनेन सङ्गृहीताः मुद्राः <ref>क्विकल्स् एण्ड् मेट्रोलाजी ऑफ् सुल्तान् ऑफअ डेल्ही, प्लेट् ३६ ए, पृ. १२</ref> :- व्यासः ५५”, भारः ५५ ग्रेन्, अश्वारोही पृथ्वीराजः, पृष्ठभागः – नन्दी महमद साम (नागरीलिपिः) उक्तसंयुक्तमुद्राणाम् अध्ययनं कृत्वा निष्कर्षं प्रस्तुवन् थॉमस् इत्येषः अवदत् यत्, एतासां मुद्राणां प्रकाशनं पृथ्वीराजस्य पुत्रः गोवन्दः अकरोत् । सः स्वसत्तायाः मान्यतायै स्वपितुः तथा च तत्कालीनशासकस्य घोरी इत्यस्य नाम्ना मुद्राः प्राकाशयत् <ref>क्रोनिकल्स् ऑफ् पठान् किङ्ग ऑफ् डेल्ही, पृ. १७</ref> । जनरल कनिघङ्घम् इत्यस्य निष्कर्षानुसारं पृथ्वीराजः किञ्चित् समयं यावत् घोरी इत्यस्य सामन्तः आसीत् । अतः संयुक्तमुद्राः प्रकाशिताः (इतिहासविदां मते एतत् असम्भवम् अस्ति । यतो हि नरायनयुद्धस्य अनन्तरं स्वल्पदेनेषु एव पृथ्वीराजस्य मृत्युः अभवत् ।) । नेल्सन् राइट् इत्यस्य निष्कर्षानुसारं पृथ्वीराजस्य पराजयानन्तरं घोरी इत्येषः अजयमेरौ स्वाधिपत्यं स्थापयितुम् इच्छति स्म । अतः सः स्वयमेव एताः मुद्राः प्राकाशयत् । कनिङ्घम्, नेल्सन् इत्येयोः निष्कर्षेण सह स्वमतम् अपि योजयित्वा कुंवरदेवी सिंह मण्डावा इत्येषा अपि "घोरी इत्येषः ताः मुद्राः प्राकाशयत्" इति उल्लिखति । कुंवरदेव्याः तर्कः अस्ति यत्, घोरी इत्येषः प्रजायाः मनोभावं परिवर्तयतिुं तथा च "पृथ्वीराजः घोरी इत्यस्य अधीनः राजा अस्ति" इति सन्देशं प्रजासु प्रसारयितुं संयुक्तमुद्राः प्राकाशयत् । तस्य राजनैतिकलाभः आसीत् यत्, पृथ्वीराजेन घोरी इत्यस्य शासनम् अङ्गीकृतम् अस्ति इति सन्देशानुसारं कस्यचित् विद्रोहस्य स्थितिः नोदभवत् इति । सा ऊहितवती, यथा प्रजायाः मनस्स्थितेः लाभं प्राप्तुम् 'इस्ट् इण्डिया कम्पनी' इत्यनया संस्थया मुगल-राजस्य शाह आलम् द्वितीय इत्यस्य नाम्ना मुद्राः प्रसारिताः । तेन प्रजासु मुगल-साम्राज्यस्य राजत्वस्य विश्वासः अखण्डः अभवत् इति <ref>नागरी प्रचारिणी पत्रिका, खण्डः ५७, पृ. ५९-६०</ref><ref>सम्राट् पृथ्वीराज चौहान, पृ. १२१</ref> । डॉ. दशरथ शर्मा इत्यस्य मतानुसारम् एडवर्ड् थॉमस् इत्यनेन प्रस्तुताः संयुक्तमुद्राः प्रबलं कारणम् अस्ति यत्, घोरी इत्येषः सपादलक्षसाम्राज्यस्य सामन्तत्वेन पृथ्वीराजाय सत्तां दातुम् इच्छति स्म इति <ref>अर्ली चौहान डाइनेस्टीज्. पृ. ९६</ref> । डॉ. दिनेशचन्द्र इत्येषः मुद्रायाः वास्तविकनिष्कर्षस्य प्रमाणं दातुं तु न शक्तवान्, परन्तु तस्य मतानुसारं ताः मुद्राः आधिकारिकरीत्या राजकीयमुद्रणालये न, अपि तु अन्यस्वैच्छकया संस्थया मुद्रिताः स्युः <ref>जर्नल् ऑफ् न्यूमिस्मेटिक् सोसायटी ऑफ् इण्डिया, खण्डः १५, पृ. २३४</ref> इति । == पृथ्वीराजस्य मृत्युस्थानम् अजयमेरुः == अनेकेषु ग्रन्थेषु उक्तम् अस्ति यत्, नरायणस्य युद्धक्षेत्रे पृथ्वीराजः हतः इति । परन्तु ऐतिहासिकपृष्ठभूमिः, युद्धोद्देशः, घटनाक्रमः इत्यादीनाम् आधारेण युद्धक्षेत्रे पृथ्वीराजस्य मृत्योः अप्रमाणिकता सिध्यति <ref>मध्यकालीन भारत, पृ. ५८</ref> । घोरी इत्यस्य [[भारत]]<nowiki/>स्योपरि आक्रमणस्य मुख्यौ द्वौ उद्दशौ आस्ताम् । प्रप्रथमस्तु भारतस्य धनलुण्ठनम्, अपरः स्वधर्मस्य विस्तारः । नरायनयुद्धे घोरी इत्यस्य विजयेन तस्य प्रथमेच्छा तु पूर्णा अभवत् । परन्तु पृथ्वीराजस्य 'इस्लाम्'-धर्माङ्गीकरणस्य तस्य द्वितीयः उद्देशः अवशिष्टः आसीत् । अतः पृथ्वीराजस्य जीवनम् अनिवार्यम् आसीत् । घोरी इत्यस्य द्वितीयेच्छायाः प्रमाणानि विभिन्नेषु ग्रन्थेषु प्राप्यन्ते । ==== ताजुल-मासिर ==== ताजुल-मासिर इत्याख्ये पुस्तके उल्लेखः प्राप्यते यत्, यदा घोरी इत्येषः स्वसैन्येन सह लाहोर-प्रदेशं प्रापत्, तदा सः कवामुल्मुल्क रुकनुद्दीन हम्जा इत्येनं दूतत्वेन अजयमेरुप्रासादं प्रैषयत् । घोरी इत्येषः सन्देशं प्रैषयत्, त्वं स्वकर्णयोः दासतायाः आभूषणं धृत्वा मे राजसभायाम् उपस्थितः भव तथा च 'इस्लाम्'-धर्मस्य अङ्गीकारं कुरु इति <ref>काजुल मासिर, (इलियच् एण्ड् डाउसन्, भागः २, पृ. २१२</ref> । ==== तारिखे फरिश्ता ==== फरिश्ता इत्यस्मिन् उल्लिखितम्, घोरी इत्येषः यदा लाहोर-प्रदेशं प्रापत्, तदा स्वविश्वस्तं दूतं, यस्य नाम कवामुल्मुल्क रुकनुद्दीन हम्जा इत्यासीत्, तम् अजयमेरुप्रासादं प्रैषयत् । तेन सह सन्देशः प्रेषितः यत्, 'इस्लाम्'-धर्मम् अङ्गीकुरु इति । फरिश्ता इत्यस्मिन् अग्रे उल्लेखः प्राप्यते यत्, दूतात् सन्देशं श्रुत्वा पृथ्वीराजः अतिक्रुद्धः अभवत् । अतः पृथ्वीराजः अशोभनीयशब्दैः (अपशब्दैः) 'इस्लाम्'धर्मानुयायिनः राज्ञः समबोधयत् । ततः सः दूतम् अपि प्रति प्रैषयत् <ref>तारिखे फरिश्ता, उर्दूसंस्करणम्, भागः १, पृ. २२२</ref> । उक्तैः प्रमाणैः सिध्यति यत्, घोरी इत्यस्य उद्देशः भारतविजयानन्तरं पृथ्वीराजस्य यवनीकरणस्य (खतना) आसीत् । तस्य कृते पृथ्वीराजस्य जीवनम् अनिवार्यम् आसीत् । यद्यपि नरायनयुद्धक्षेत्रे घोरी इत्येषः यदि ऐषिष्यत्, तर्हि पृथ्वीराजस्य हत्यां कर्तुम् अशक्ष्यत्, तथापि सः पृथ्वीराजं नीत्वा अजयमेरुम् अगच्छत् । यतो हि पृथ्वीराजस्य इस्माली-करणं (खतना) अपि तस्य उद्देशः आसीत् । घोरी इत्यस्य मुख्यसैनिकः ऐबक् इत्येषः आसीत् । नरायनयुद्धानन्तरं सः समग्रयुद्धघटनां स्वराज्यसभासदस्यौ अकथयत् । तौ सदस्यौ नजामी, उफी इत्योतौ च आस्ताम् । नरायनयुद्धस्य प्रत्यक्षद्रष्टुः ऐबक् इत्यस्य कथनानुसारं तौ स्वग्रन्थस्य निर्माणम् अकुरुताम् । तयोः तथ्यानां प्रो. मोहम्मद हबीब, प्रौ. खलिक अहमद निजामी इत्येतौ विस्तृताध्ययं कृत्वा जगतः सम्मुखं सारमुपास्थापयेताम् <ref>दल्ली सल्तनत, भागः १, पृ. १३९-४१</ref> । निजामी इत्येषः अलिखत्, घोरी इत्येषः पृथ्वीराजम् अजयमेरुम् अनयत् । ततः पृथ्वीराजः घोरी इत्यस्य विरुद्धं यदा दुर्गोष्ठीं कुर्वन् अस्ति इति घोरी इत्येषः समाचारं प्रापत्, तदा पृथ्वीराजस्य हत्या अभवत् । ताजुल मासिर् इत्यस्मिन् ग्रन्थे प्राप्तस्य विवरणस्य समर्थनं भारतीयस्रोतांसि अपि कुर्वन्ति । हसन निजामी इत्येषः एकस्याः दुर्गोष्ठ्याः चर्चाम् अकरोत्, परन्तु तस्याः विषये किमपि विवरणं नालिखत् । तस्याः दुर्गोष्ठ्याः फलस्वरूपतया घोरी इत्येषः पृथ्वीराजस्य हत्याम् अकरोत् इति तेन उल्लिखितम् । प्रो. एस् एच् होदीवाला इत्येषः स्वपुस्तके अलिखत्, यदा पृथ्वीराजस्य परममित्रं, सहायकश्च उदयराजः पृथ्वीराजस्य कारागारवासस्य समाचारम् अशृणोत्, तदा सः आत्मग्लानिना दुःखितः अभवत् । सः अचिन्तयत्, यदि अहमपि स्वामिसदृशं कष्टम् असोढ्वा पलायनं करोमि, तर्हि मे गौडवंशः कलङ्कितः भवति इति । अतः सः [[देहली|देहल्याः]] उपरि आक्रमणं कृत्वा देहलीदुर्गस्योपरि चतसृभ्यः दिग्भ्यः आक्रमणम् अकरोत् । तस्मिन्नेव काले घोरी इत्यस्य सभायां कश्चन घोरी इत्येनम् अकथयत्, "एषः पृथ्वीराजः त्वम् अनेकवारम् अत्यजत्, किं त्वम् एकवारम् अपि तं न त्यक्ष्यसि ?" इति । घोरी इत्येषः तस्य वचनं श्रुत्वा सक्रोधम् अवदत्, त्वत्सदृशानां जनानां परामर्शेन राज्यं नष्टं भविष्यति इति । एवम् उक्त्वा घोरी इत्येषः पृथ्वीराजम् अजयमेरोः दुर्गं प्रैषयत् । प्रो. होदीवाला इत्यस्य कथनानुसारं या व्यक्तिः पृथ्वीराजं मोचयितुं परामर्शम् अयच्छत्, सा पृथ्वीराजस्य व्यक्तिः आसीत् । स्वं परितः अनिष्टस्य आशंकायां घोरी इत्येषः पृथ्वीराजम् अजयमेरोः प्रासादम् अनयत् । परन्तु अनेन सिध्यति यत्, घोरी इत्येषः नरायनयुद्धानन्तरं पृथ्वीराजं देहलीम् अनयत्, ततः दुर्गस्योपरि आक्रमणे सति सः तम् अजयमेरुम् अनयत् । तत्रैव पृथ्वीराजस्य मृत्युः अभवत् । हसन निजामी इत्येषः यस्याः दुर्गोष्ठ्याः वर्णनम् अकरोत्, तस्याः विषये पुरातनप्रबन्धसङ्ग्रहेऽपि उल्लेखः प्राप्यते । तत्र उल्लिखितम्, यदा म्लेच्छराजः (घोरी इत्येषः) पृथ्वीराजं मोचयामास, तदा पृथ्वीराजः प्रतिशोधाय योजनाम् अरचयत् । परन्तु तस्य विश्वासघाती मन्त्री घोरी इत्यस्मै योजनायाः विषये सूचनाम् अयच्छत् इति । मेरुतुङ्गरचिते प्रबन्धचिन्तामणौ वर्णनं प्राप्यते यत्, घोरी इत्येषः चित्रशालायां 'मुस्लिम्'-जनान् मारयन्तः शूकरान् दृष्ट्वा कुपितः अभवत् । ततः सः पृथ्वीराजस्य शिरश्छेदम् अकरोत् इति । परन्तु तत् वर्णनं सुसङ्गतं न प्रतीयते । यतो हि घोरी इत्येषः जानाति स्म यत्, न केवलं पृथ्वीराजः अपि तु चौहानवंशस्य सर्वेऽपि राजानः गौभक्षिणां यवनानां घृणां कुर्वन्ति स्म इति । निजामी इत्यस्य वर्णनम् उचितम् अस्ति यत्, घोरी इत्येषः पृथ्वीराजं नीत्वा अजयमेरुम् अगच्छत् तथा च तम् अमोचयत् । प्रबन्धचिन्तामणौ तु उल्लिखितं यत्, पृथ्वीराजः अजयमेरोः राजसिंहासने आरूढः अभवत् इति । जिनप्रभ सूरि इत्यस्य जैनाचार्यस्य कथनम् अस्ति यत्, घोरी इत्येषः अजयमेरौ एव पृथ्वीराजस्य हत्याम् अकरोत् इति । == पृथ्वीराजस्य मृत्युः == ११९२ तमस्य वर्षस्य [[मार्च]]-मासस्य एकादशे (११/३/११९२) दिनाङ्के पृथ्वीराजस्य मृत्युः अभवत् <ref>श्रीहरिहर निवास द्विवेदी, दल्ली के तोमर, पृ. २९४</ref> । भारतीयपञ्चाङ्गानुसारं १२४९ तमस्य विक्रमसंवत्सरस्य चैत्रमासस्य कृष्णैकादश्यां (११/१/१२४९) तिथौ पृथ्वीराजस्य मृत्युः अभवत् । पृथ्वीराजस्य मृत्युः कुत्र, कदा चाभवत् इत्यस्य विवरणं विभिन्नेषु ग्रन्थेषु विभिन्नमेव प्राप्यते । परन्तु प्रमाणानुसारं पृथ्वीराजस्य मृत्युः अजमेरुप्रासादे अभवत् <ref>इलियट् एण्ड् डाउसन्, (प्रो. हबीब संस्कररणम्), भागः २, पृ. ६६४-६५</ref><ref>स्टडीज् इन् इन्डो मुस्लिम् हिस्ट्री, भागः १, पृ. १७९-१८०</ref> । 'इस्लाम्'-धर्मस्य शिक्षात्रयम् अस्ति । कलमा, शमसीर, जम्मी इत्येताः ताः शिक्षाः । मुख्यशिक्षा अस्ति यत्, प्रत्येकजनं यः 'मुस्लिम्' नास्ति (काफिर), तं येन केन प्रकारेण 'इस्लाम्'-धर्मानुयायिनं कुर्वन्तु इति <ref>{{Cite book|author=डॉ. बिन्ध्यराज चौहान|title=दिल्लीपति पृथ्वीराज चौहान एवं उनका युग|publisher=राजस्थानी ग्रन्थागार| isbn=978-81-86103-09-1|year=2012|page=२६२}}</ref>। एतादृशैः पैशाच्यभावैः सज्जः घोरी इत्येषः नरायनस्य द्वितीये युद्धे कूटिलतापूर्वकं पृथ्वीराजं बन्दिनम् अकरोत् । घोरी इत्येषः पृथ्वीराजस्योपरि अतिक्रुद्धः आसीत् । यतो हि पृथ्वीराजस्य कारणेन घोरी इत्यस्य अनेकाः हानयः अभूवन् । ताः अधः उल्लिखिताः.... १. [[गुजरातराज्य]]स्य विरुद्धं युद्धाय घोरी इत्येषः पृथ्वीराजस्य साहाय्यम् अयाचत्, परन्तु पृथ्वीराजः तस्य प्रस्तावं निराकरोत् । ततः [[गुजरातराज्य]]स्य विरुद्धं घोरी इत्य लज्जास्पदः पराजयः अभवत् । २. नरायनस्य प्रथमे युद्धे पृथ्वीराजः घोरी इत्यस्य निम्नतमं स्थितिम् अकरोत् । नरायनस्य प्रथमयुद्धानन्तरं घोरी इत्यस्य मनोबलं पूर्णतया नष्टम् अभवत् । सः गझनी-प्रदेशस्य प्रजायां लज्जितः अभवत् । सः अहोरात्रं स्वपराजयस्य दुःखेन व्यग्रः भवति स्म । स्वपत्न्याः सह शयनम् अकृत्वा एकान्ते अहोरात्रं व्यथितः सन् जीवनं यापयन् आसीत् । ३. पृथ्वीराजः घोरी इत्यस्य सन्धेः सर्वान् अपि प्रयासान् निष्फलान् अकरोत् । पृथ्वीराजस्य कृते घोरी इत्यस्य वचनानि अवकरपात्रस्य शोभावत् आसन् । ४. पृथ्वीराजः 'इस्लाम्'-धर्मम् अति अभद्रतमैः शब्दैः समबोधयत् । नरायनयुद्धानन्तरं स एव अजयमेरोः सिंहः 'इस्लामी'-गुहायां बन्दी आसीत् । घोरी इत्येषः येन केन प्रकारेण पृथ्वीराजम् 'इस्लाम्'-धर्मं स्वीकर्तुं विवशं कर्तुम् इच्छति स्म । अतः सः पृथ्वीराजेन सह राजैनितिकसम्बन्धं स्थापयितुम् अपि तत्परः आसीत् । परन्तु पृथ्वीराजः 'इस्लाम्'-धर्मस्य अस्वीकाराय दृढसङ्कल्पः आसीत् । पृथ्वीराजस्य चिन्तनम् आसीत् यत्, <poem>{{cquote|मान बिहूना भोअना, सत्रुक देयेल राज । सरन पइट्ठे जीअना, तीनू कायर काज ।। }}</poem> अर्थात्, शत्रुणा सह सन्धिं कृत्वा स्वराज्यं तु प्राप्तुं शक्यते । परन्तु "राजनैतिकव्यावहारिकता" इतिशब्दनेन प्रसिद्धं तत् कार्यं नपुंसकत्वम् उच्यते । उक्तमंशम् उद्दिश्य डॉ. हेमचन्द्र राय अलिखत्, "चौहानवंशजानाम् इतिहासं, स्वाभिमानं च दृष्ट्वा पृथ्वीराजस्य कृते बन्दिजीवनम् उत दासजीवनं च चरित्रानुकूलं नासीत्" इति <ref>डाइनेस्टीक् हिस्ट्री ऑफ् नार्दर्न् इण्डिया, भागः २, पृ. १०९२</ref> । अतः पृथ्वीराजस्य पार्श्वे द्वौ मार्गौ आस्ताम् । राजनैतिकव्यावहारिकतायाः उपयोगं कृत्वा सन्धिः, अपरः स्वाभिमानस्य रक्षणम् । पृथ्वीराजः द्वितीयं मार्गं स्वाभिमानम् अचिनोत् । इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, पृथ्वीराजात् नकारात्मकं प्रत्युत्तरं प्राप्य घोरी क्रोधाग्निना प्रज्वलितः स्यात् । सः स्वाभिमानिना पृथ्वीराजेन स्वेप्सितं कारयितुं तस्मै शारीरक-मानसिक-यातनाः अदास्यत् । घोरी इत्यस्य मरणान्तिकपीडां सोढ्वाऽपि पृथ्वीराजः घोरी इत्यस्य वशे नाभवत् इति । पृथ्वीराजस्य दृढसङ्कल्पेन घोरी इत्यस्य सङ्कल्पः पूर्णः नाभवत् । अतः सः कूटनीतिपूर्वकं पृथ्वीराजम् 'इस्लाम्'-धर्माङ्गीकारणाय दुर्गोष्ठीम् अकरोत् । बहुभ्यः वर्षेभ्यः घोरी इत्यस्य सेवां कुर्वन् भारतस्य देशद्रोही पृथ्वीराजस्य मन्त्री प्रतापसिंहः आसीत् । घोरी इत्येषः तं प्रतापसिंहं पृथ्वीराजस्य समीपं प्रैषयत् । प्रतापसिंहस्य उद्देशः आसीत् यत्, येन केन प्रकारेण पृथ्वीराजः 'इस्लाम्'-धर्माङ्गीकरणाय सज्जः भवेत् इति । अतः सः पृथ्वीराजं कानिचन दिनानि अबोधयत् । परन्तु पृथ्वीराजः प्रतापसिंहे विश्वस्य तं स्वमनसि स्थितां योजनाम् अकथयत् । सा योजना बाणवेधयोजना इति प्रसिद्धा । === बाणवेधः === बाणवेधयोजना एव निजामी इत्यस्मिन् पुस्तके दुर्गोष्ठीत्वेन वर्णिता । बाणवेधस्य पुष्टिम् अनेके ग्रन्थाः तु कुर्वन्ति एव, अपि तु ऐतिहासिकघटनाक्रमः अपि करोति । घोरी इत्यस्य आदेशेन देशद्रोही मन्त्री प्रतापसिंहः पृथ्वीराजम् 'इस्लाम्'-धर्माङ्गीकरणाय बोधयितुम् अगच्छत् । "घोरी इत्येनं मारयितुम् इच्छामि" इति सम्भाषणकाले पृथ्वीराजः तं देशद्रोहिणं प्रतापसिंहम् अकथयत् । पृथ्वीराजः देशद्रोहिणं प्रतापसिंहम् अकथयत्, अहं शब्दवेधबाणं चालयितुं क्षमः अस्मि । मम एतस्याः विद्यायाः प्रदर्शनं कर्तुम् अहं सज्जः । त्वं येन केन प्रकारेण घोरी इत्येनं मे विद्याप्रदर्शनं द्रष्टुं सज्जं कुरु । ततः राजसभायां शब्दवेधबाणस्य प्रदर्शनकाले घोरी इत्येषः कुत्र स्थितः अस्ति इति मां कथय । अहं शब्दवेधिबाणेन घोरी इत्येनं मारयित्वा प्रतिशोधं स्वीकरिष्यामि इति । परन्तु देशद्रोही प्रतापसिंहः पृथ्वीराजस्य सहाय्यं तु नाकरोत्, अपि तु पृथ्वीराजस्य योजनायाः विषये घोरी इत्येयनम् असूचयत् <ref>येन यस्य कृतो भेदः, सचिवेन महीपतेः । तेना शस्त्रवधस्तस्य कृत इत्याह नारदः ।।</ref> । पृथ्वीराजस्य योजनायाः विषये यदा घोरी इत्येषः अशृणोत्, तदा तस्य मनसि क्रोधेन सह कौतूहलम् अपि समुद्भूतम् । तस्य कल्पनायाम् अपि नासीत् यत्, कोऽपि अन्धः जनः ध्वनिं श्रुत्वा लक्ष्यं भेत्तुं शक्नुयात् इति । परन्तु मन्त्री यदा पौनःपुन्येन पृथ्वीराजस्य शक्तेः विषये अकथयत्, तदा घोरी इत्येषः शब्दवेधबाणस्य प्रदर्शनं द्रष्टुं सज्जः अभवत् । घोरी इत्येषः स्वस्थाने लोहस्य उत पाशाणस्य एकां मूर्तिम् अस्थापयत् । ततः देशद्रोही प्रतापसिंहः सभायां पृथ्वीराजस्य हस्ते धनुष्काण्डम् अयच्छत् । घोरी इत्येषः यदा लक्ष्यं भेत्तुम् आदेशम् अयच्छत्, तदा अनुक्षणमेव पृथ्वीराजः बाणम् अत्यजत् । तेन बाणेन तस्याः मूर्तेः भागद्वयम् अभवत् । देशद्रोहेण पृथ्वीराजस्य अन्तिमप्रायसः अपि विफलः अभवत् । हसन निजामी इत्यस्य वर्णनानुसारं, ततः क्रुद्धः घोरी इत्येषः पृथ्वीराजस्य हत्यां कर्तुम् आदिशत् । तत एकः यवनसैनिकः रत्नजडितया सुवर्णयुक्तया असिना पृथ्वीराजस्य हत्याम् अकरोत् । एवं अजयमेरौ पृथ्वीराजस्य जीवनलीला समाप्ता । ततः तस्य और्ध्वदैहिकसंस्कारः अजयमेरौ एव अनुजभ्रातुः हरिराजस्य हस्तेन अभवत् <ref>अधिगत्य भूपतिः विपत्तमिति स्रवद श्रुमिर नयनस्तदनु । विहितौर्ध्वदैहिक इलामखिला स्वकरे चकार हरिराज नृपः ।। ७४ ।। सर्गः ३, हम्मीरमहाकाव्यम्</ref> । <poem>{{cquote|एक एव सुहृद्धर्मो निधानेऽप्यनुयाति यः । शरीरेण समं नाशं सर्वं अन्यद्धि गच्छति । । ८.१७ । । [[मनुस्मृतिः]]}}</poem> अर्थात्, धर्म एव तादृशं मित्रम् अस्ति, यत् मरणोत्तरम् अपि सह गच्छति । इतराणि वस्तूनि शरीरेण सह एव नष्टानि भवन्ति । इतिहासविदां मतम् अस्ति यत्, पृथ्वीराजेन उक्तस्य श्लोकस्य स्वान्तिमसमयेऽपि बहुधा आचरणं कृतम् इति <ref name="डॉ. बिन्ध्यराज चौहान 2012 २६५"/> । == पृथ्वीराजसम्बद्धम् == अष्टशतस्य वर्षाणां पश्चात् भारते हिन्दुशासनं पुनः स्थापितम् अभवत् इति [[अशोक सिङ्घल]]-महोदयः अवदत् <ref>https://www.youtube.com/watch?v=QP_G0UE0gUA</ref> । २०१४ तमे वर्षे भारते यत् निर्वाचनम् अभवत्, तस्मिन् भारतीयजनतापक्षस्य विजयः अभवत् । ततः [[नरेन्द्र मोदी]] इत्येषः [[भारतस्य प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] अभवत् । तस्य विजयस्य विश्लेषणकाले अशोक सिङ्घल-महोदयः उक्तं निष्कर्षम् अवदत् । शेर सिंह राणा इत्याख्यः जनः याच्ञां करोति यत्, सः [[अफगानिस्तान्|अफगानिस्थानं]] गत्वा पृथ्वीराजस्य अस्थिं स्वीकृत्य आगतवान् इति । यतो हि पृथ्वीराजरासोकाव्ये पृथ्वीराजस्य मृत्युः गझनी-प्रदेशे उल्लिखितः, अतः अनेकेषां मान्यता अस्ति यत्, तत्र पृथ्वीराजस्य समाधिस्थलम् अस्ति इति । तेषु शेरसिंह इत्येषः अपि अन्तर्भवति । पुरा एषः फुलन्नदेवी इत्याख्यायाः हत्यायाः दोषित्वेन तिहाड-कारागारे आसीत् । परन्तु ततः यदा तेन ज्ञातं यत्, पृथ्वीराजस्य समाधिस्थलम् अद्यापि गझनी-प्रदेशे अस्ति तथा च यवनाः अद्यापि तस्य समाधेः अपमाननं कुर्वन्तः सन्ति इति, तदा सः तिहाड-कारागारात् पलायितः । ततः सः क्रमेण [[नेपाल]]<nowiki/>देशं, [[बाङ्गलादेश|बाङ्गलादेशं]], दुबई-देशं च उपसृत्य काबुल-नगरम् अगच्छत् । ततः पृथ्वीराजस्य अस्थीः स्वीकृत्य सः भारतं प्रत्यागत्य आत्मसमर्पणम् अकरोत् । यद्यपि इतिहासविदां मतानुसारं पृथ्वीराजस्य मृत्युः अजयमेरौ एव अभवत् तथा च पृथ्वीराजस्य अनुजः हरिराजः तस्य अन्त्येष्टिकार्यम् अकरोत्, तथापि पृथ्वीराजस्य मृत्युः गजनी-प्रदेशे अभवत् इत्यपि अनेकेषां धारणा अस्ति । तस्याः धारणायाः अनुसारं पृथ्वीराजस्य समाधिस्थलस्य यवनाः अपमानं कृत्वा हिन्दुधर्मस्य अन्तिमहुन्दुसम्राजः पृथ्वीराजस्य अपमाननं कुर्वन्तः आसन् । शेरसिंह इत्येषः 'जेल डायरी – तिहाड़ से काबुल और कन्धार तक' इत्यस्मिन् स्वपुस्तके स्वयात्रायाः अनुभवान् अलिखत् । तेन स्वयात्रायाः चलचित्रम् (Video) अपि स्वीकृतम् । तस्य आगमनकाले भारते पृथ्वीराजस्य स्मृतयः पुनः स्फूरिताः अभूवन् <ref>http://www.amarujala.com/feature/samachar/national/profile-phoolan-devi-murderer-sher-singh-rana-hindi-news-sm/</ref><ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://rajputanas.com/tag/sher-singh-rana-afghanistan/ |accessdate=2015-07-10 |archive-date=2015-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150324224623/http://rajputanas.com/tag/sher-singh-rana-afghanistan/ |deadurl=yes }}</ref><ref>https://www.facebook.com/rajputyodhaa</ref><ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160404160106/http://www.social-peek.com/Keywords/%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0%20%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE,%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9F%20%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%20%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8 |archivedate=2016-04-04 |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.social-peek.com/Keywords/शेर%20सिंह%20राणा,%20सम्राट%20पृथ्वीराज%20चौहान |access-date=2015-07-10 |deadurl=yes}}</ref> । == चौहानवंशावली == {{चौहानवंशावली}} == सम्बद्धाः लेखाः == [[संयोगिता चौहान]] [[चौहानवंशः]] [[अर्णोराज चौहान]] [[सोमेश्वर चौहान]] [[विग्रहराज चौहान]] == उद्धरणम् == {{reflist|2}} == अधिकवाचनाय == [https://ia902808.us.archive.org/2/items/Sanskrit_biographies_of_Indian_saints_and_heroes/ShriPruthvirajChavhanaCharitam-ShripadShastriHasurkar.pdf पृथ्वीराजचव्हाणचरितम्] [https://books.google.co.in/books?id=7VVG8v3yWDoC&pg=PA6&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8&hl=en&sa=X&ei=y7WfVcbMIM-puwSEsIP4DA&ved=0CDEQ6AEwAw#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%20%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8&f=true अन्तिमहिन्दुराजा पृथ्वीराज चौहान] [https://books.google.co.in/books?id=Y3EHAwAAQBAJ&pg=PP1&dq=%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A4%BC+%E0%A4%B8%E0%A5%87+%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%B2+%E0%A4%95%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0+%E0%A4%A4%E0%A4%95&hl=en&sa=X&ei=8U1DVZTsNMzhuQT3uIDoCg&ved=0CCoQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=true जेल डायरी – तिहाड़ से काबुल और कन्धार तक] {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:चौहानवंशः]] [[वर्गः:राजस्थानस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:११९२ मरणम्]] 147p3ukoh4xscyi6qz2sl3r2fb0my62 अछाममण्डलम् 0 39875 502237 501043 2026-11-16T22:16:36Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502237 wikitext text/x-wiki {{ Infobox settlement | name = अछाममण्डलम् | image_skyline = | image_caption = अछाममण्डलम् }} '''अछाममण्डलम्''' [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] [[सेती अञ्चलम्|सेती अञ्चले]] अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते । अछाम् (नेपाली: अछाम जिल्ला उच्चारितः [ʌt͡sʰam] I) सुदुरपश्चिमप्रान्ते स्थितं मण्डलं नेपालस्य सप्तसप्ततिमण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । अस्य प्रान्तस्य नवमण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । मङ्गल्सेन् इत्यस्य मण्डलस्य मुख्यालयं कृत्वा अस्य मण्डलस्य क्षेत्रफलं १,६९२ कि.मी., जनसंख्या (२०११) २५७,४७७ अस्ति।<nowiki><ref name="National Population and Housing Census 2011(National Report)"/></nowiki> == व्युत्पत्ति: == == इतिहास: == [[सञ्चिका:Old_Doti.png|लघुचित्रम्|Old Doti District]] मदनसिंह थापा ५ शताब्द्यां अछामस्य प्रथमः राजा आसीत् । अछाम् मध्ययुगीनयुगे डोटीराज्यस्य भागः आसीत् ।<ref>{{cite web|url=https://www.volunteersummernepal.org/tag/deuki-pratha|title=Deuki Pratha|date=15 January 2012|access-date=18 February 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218081104/https://www.volunteersummernepal.org/tag/deuki-pratha|archivedate=18 February 2020|deadurl=yes}}</ref> नेपालेन १७९० तमे वर्षे डोटीं विलीनीकरणम् ।<ref>{{cite web|url=http://epopee.huma-num.fr/epic_documents_MG_Bharats.htm|title=M. Gaborieau on 7 Bharats recorded in Nepal (1969)|access-date=18 February 2020}}</ref> १९६१ पर्यन्तं डोटीमण्डलस्य भागः अभवत् । १९६१ तमे वर्षे एप्रिलमासस्य १३ दिनाङ्के अछाममण्डलेन डोटीमण्डलात् उत्कीर्णं कृत्वा पृथक् मण्डलं घोषितम्। == भूगोल एवं जलवायु == छाम इत्यस्य क्षेत्रफलं १,६९२ वर्गकिलोमीटर् (६५३ वर्गमील) अस्ति तथा च अक्षांशः २८०°४६’ उत्तरतः २९०°२३' उत्तरपर्यन्तं देशान्तरः च ८१०°३२ पूर्वतः ८१०°३५' पूर्वपर्यन्तं स्थितः अस्ति अछामस्य ९०% क्षेत्रफलं मध्यपर्वतस्य १०% उच्चपर्वतस्य च अस्ति । अस्य मण्डलस्य अधिकतमं ऊर्ध्वता ३,८२० मीटर् (१२,५३० फीट्) अस्ति, न्यूनतमं ऊर्ध्वता समुद्रतलात् ५४० मीटर् (१,७७० फीट्) अस्ति । अस्य मण्डलस्य उत्तरे बाजुरामण्डलं, पश्चिमे डोटीमण्डलं, पूर्वदिशि दैलेखमण्डलं, दक्षिणे सुर्खेतमण्डलं च परितः अस्ति ।<ref name="parichay">{{cite web|url=http://ddcachham.gov.np/ne-brief-introduction/|title=अछाम जिल्लाको संक्षिप्त परिचय|publisher=Achham DCC|access-date=23 February 2020|language=ne|archive-date=22 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222021502/http://ddcachham.gov.np/ne-brief-introduction|deadurl=yes}}</ref> === नद्यः === अस्मिन् मण्डले कुलम् ३१ नद्यः सन्ति, येषु मुख्याः कर्णाली, सेटी, बुधिगङ्गा, एकदी खोला, कैलाश खोला, लुङ्ग्रेलिगाड्, प्रवालीगाड्, काशगद्, सरनिगाड्, आर्दोलिगाड्, तलरावा, बर्लेगाड् च सन्ति।<ref name="UNDAF">{{cite web|url=http://un.info.np/System/SignDownloadFile/4195|title=UNDAF District Profile: Achham|publisher=United Nation|access-date=23 February 2020}}</ref> == परिवहनः == अछाम् नेपालस्य सुदूरतमेषु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । धनगढीतः नेपालस्य पश्चिमसीमायां गच्छन्त्याः पक्के मार्गेण काठमाण्डूतः नेपालगञ्जतः च वाहनयानेन गन्तुं शक्यते । दैलखमण्डलेन गत्वा मिड्-हिल् राजमार्गस्य अकच्चा मार्गः अपि रकम् इत्यत्र कर्णाली-नगरं पारं कृत्वा मङ्गल्सेन्-नगरं गच्छति ।<ref name="Nepal">{{cite web|title=Accham|url=http://farwesternnepal.com/achham/|publisher=Far Western nepal|access-date=27 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130521184610/http://farwesternnepal.com/achham/|archive-date=2013-05-21|url-status=dead}}</ref> == शिक्षाम् == पञ्चवर्षेभ्यः ततः अधिकवयसः ७१% पुरुषाः अछामनगरे साक्षराः सन्ति यदा तु राष्ट्रियस्तरस्य ७५% जनाः साक्षराः सन्ति, मण्डले एतादृशानां महिलानां केवलं ४३% एव पठितुं लिखितुं च शक्नुवन्ति (समग्रनेपाले ५७% विरुद्धं)।<ref name="UNDAF2" /> ==चित्रम्== <gallery> सञ्चिका:Achham Airpoart-Western Nepal.jpg|अछाम विमानस्थानक सञ्चिका:Due Dewa Dhamali Achham Nepal.JPG|देवलम् सञ्चिका:Ramaroshan, Achham , Nepal.jpg|रामारोशन सरोवर: सञ्चिका:Black-headed jay at Ramaroshan, Achham , Nepal.jpg|पंक्षी </gallery> ==अत्रापि दर्शनीयम् == {{ नेपालदेशस्य मण्डलानि}} ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबंधाः== [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सुदुरपश्चिमप्रदेशस्य मण्डलानि]] 28z2sq3e9ipjv4epv3wahdk71n57d3i को तक इन 0 41959 502260 500028 2026-11-16T23:51:21Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502260 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{तलं गच्छतु}} [[चित्रम्:Kamakura_Budda_Daibutsu_front_1885.jpg|right|thumb|अमिताभबुद्धः, को-तक-इन]] '''को-तक-इन''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|k|oː|_|t|ə|k|ə|_|ɛ|n|ə}}) ({{lang-hi|को तक इन}}, {{lang-ja|高徳院}}, {{lang-en|Kōtoku-in}})इति [[जपान्]]<nowiki/>-देशस्य कानागावा-राज्यस्य कामाकुरा-नगरे स्थितं जोदो-शु-सम्प्रदायस्य बौद्धमन्दिरम् अस्ति । तस्मिन् मन्दिरे कांस्येन निर्मिता विशालबुद्धप्रतिमा अस्ति । तस्याः प्रतिमायाः नाम "दाईबुत्सु" इति । विशाले परिसरे विद्यमाना सा प्रतिमा जपान्-देशस्य प्रख्यातचिह्नेषु अन्यतमा अस्ति । == अमिताभबुद्धप्रतिमा == [[चित्रम्:1930s_Japan_Travel_Poster_-_19.jpg|left|thumb|१९३० तमे वर्षे]] [[चित्रम्:Inside_view_of_the_Great_Buddha_of_Kamakura.JPG|thumb|आन्तरिकरचना]] [[चित्रम्:Explanation_plate_of_Kamakura_Daibutsu_building_technique.JPG|thumb|प्रतिमानिर्माणस्य सूचनाः]] कुमाकुरा-नगरे स्थिता सा अमिताभप्रतिमा को-तक-इन्-मन्दिरे विद्यमाना अस्ति । १२५२ तमे वर्षे तस्याः प्रतिमायाः निर्माणम् अभवत् इति मन्दिरप्रशसनस्य याच्ञा अस्ति । तस्याः पूर्वम् अस्मिन् एव स्थाने काष्ठनिर्मिता विशालमूर्तिः आसीत् । तस्याः अभिताभकाष्ठमूर्तेः निर्माणं दश वर्षाणाम् अमितपरिश्रमेण १२४३ तमे वर्षे पूर्णम् अभवत् । तस्याः मूर्तेः निर्माणाय इनाडा-नो-त्सुबा आख्यया महिलया धनराशिः दत्तः आसीत् । तेन धनराशिना जोको आख्यः [[बौद्धभिक्षुः]] तस्याः अमिताभप्रतिमायाः निर्माणम् अकारयत् । ततः १२४८ तमे वर्षे [[चक्रवातः|चक्रवाताक्रमणे]] तस्याम् अमिताभमूर्त्यां खण्डितायां सत्यां जोको-भिक्षुः नवीनायाः कांस्यप्रतिमायाः निर्माणाय घोषणां कृत्वा पुनः धनसङ्ग्रहणम् आरभत <ref name="sato7"/> । नवीना कांस्यप्रतिमा गोरेमोन-नगरे <ref>Frédéric, Louis.</ref> उत तानजी हिसातोमो-नगरे <ref>{{Cite news|url = http://www.washingtontimes.com/weblogs/donne-travels-washington-times/2008/may/25/the-great-buddha-at-kamakura/|author = Kate Tsubata|title = The Great Buddha at Kamakura|publisher = ''The Washington Times''|date = May 25, 2008|access-date = November 12, 2017|archive-date = June 7, 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110607140252/http://www.washingtontimes.com/weblogs/donne-travels-washington-times/2008/may/25/the-great-buddha-at-kamakura/|deadurl = yes}}</ref> निर्मिता इति इतिहासविदाम् अनुमानम् <ref>[http://books.google.com/books?ei=duN4TryyG4_F0AH_puSCDA&ct=result&id=IU4lAAAAMAAJ&dq=Tanji+Hisatomo+-wikipedia&q=Tanji+Hisatomo#search_anchor ''The New Official Guide, Japan''][http://books.google.com/books?ei=duN4TryyG4_F0AH_puSCDA&ct=result&id=IU4lAAAAMAAJ&dq=Tanji+Hisatomo+-wikipedia&q=Tanji+Hisatomo#search_anchor] Japan Travel Bureau (1975) p.404</ref> । तस्यां कांस्यप्रतिमायां [[सुवर्णम्|सुवर्णा]]<nowiki/>वरणम् अपि कृतं स्यात् इत्यपि मन्यते । किञ्च अमिताभबौद्धप्रतिमायाः [[कर्णः|कर्ण]]<nowiki/>योः समीपे सुवर्णस्य चिह्नानि प्राप्तानि <ref>{{Cite web|url = http://www.kamakuratoday.com/e/sightseeing/daibutsu.html|title = Kotoku-in (The Great Buddha)|publisher = ''Kamakura Today''|year = 2002|accessdate = 2015-11-27|archive-date = 2012-06-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20120607142528/http://kamakuratoday.com/e/sightseeing/daibutsu.html|deadurl = yes}}</ref> । काष्ठप्रतिमा यस्मिन् खण्डे आसीत्, सः खण्डः १२४३ तमे वर्षे चक्रवातेन नष्टे सति १३३४ तमे वर्षे तस्य पुनर्निर्माणम् अभवत् । परन्तु ततः पुनः १३६९ तमे वर्षे चक्रवातप्रहारेण सः खण्डः विनष्टः । अतः तस्य खण्डस्य पुनर्निर्माणम् अभवत् <ref name="sato7"/> । सः पुनर्निर्मितः खण्डोऽपि १४९८ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य विंशे दिनाङ्के जाते [[आप्लवः|पुरे]] पुनः विनष्टः <ref name="Tsuji_1983">{{Cite book|last = Tsuji|first = Yoshinobu|author-link = Yoshinobu Tsuji|contribution = Study on the Earthquake and the Tsunami of September 20, 1498|title = Tsunamis: Their Science and Engineering, Proceedings of the International Tsunami Symposium, 1981|url = https://archive.org/details/tsunamistheirsci0000inte|pages = [https://archive.org/details/tsunamistheirsci0000inte/page/185 185]–204|year = 1983|editor-last = Iida|editor-first = Kumiji|editor2-last = Iwasaki|editor2-first = Toshio|publisher = Terra Scientific Publishing (Terrapub)|location = Tokyo|isbn = 90-277-1611-0|postscript = <!--None-->}}</ref> । तदारभ्य एषा कांस्यप्रतिमा अलिन्दविहिने विशाले परिसरे एव विद्यते <ref name="Tsuji_1983"/> । आसनेन सह मूर्तेः आहत्य औन्नत्यं १३.३५ मी-परिमितं (४३.८ फीट्) अस्ति <ref>[http://www.kotoku-in.jp/en/about/characteristic.html "An Overview of the Great Buddha"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418063558/http://www.kotoku-in.jp/en/about/characteristic.html |date=2012-04-18 }} Kotoku-in Official Website.</ref> । मूर्तेः अनुमानितभारः ९३ टन अस्ति । मूर्तिः अन्तस्तात् शून्या अस्ति । अतः यात्रिणः अन्तः प्रविष्टुं शक्नुवन्ति <ref>{{Cite book|editor = Takao Sato|title = Daibutsu: The Great Buddha of Kamakura|publisher = Hobundo|page = 14}}</ref> । मूर्तेः निर्माणावसरे आसने ३२ कांस्यनिर्मितानि [[कमल]]<nowiki/>दलानि आसन् । परन्तु तेषु सद्यः चत्वारि कमलदलानि एव अवशिष्टानि सन्ति । तानि कमलदलानि अपि मूर्तेः भिन्ने स्थाने रक्षितानि सन्ति <ref>{{Cite book|editor = Takao Sato|title = Daibutsu: The Great Buddha of Kamakura|publisher = Hobundo|page = 16}}</ref> । मन्दिरस्य द्वारे एकं विशिष्टं वाक्यं लिखितम् अस्ति यत् – {{quotation| हे अपरिचित ! यस्यां कस्याम् अपि कलायां निपूणः स्याः, तव धर्मः कोऽपि स्याश्च, परन्तु एनं परिसरं प्रवेशनात् प्राक् एतत् स्मर यत्, एतत् स्थानं शरदां शतात् पूजया पवित्रीभूतं स्थानम् अस्ति । एतत् बुद्धमन्दिरं, शाश्वतद्वारं चास्ति । अतः आदरपूर्वकम् अन्तः प्रविशतात् <ref>{{Cite book|editor = Takao Sato|title = Daibutsu: The Great Buddha of Kamakura|publisher = Hobundo|page = 18}}</ref> इति ।}} १९२३ तमे वर्षे [[भूकम्पः|भूकम्पत्वात्]] एतस्याः प्रतिमायाः आसनं खण्डितम् अभवत् । तस्य पुनर्निर्माणकार्यं १९२५ तमे वर्षे पूर्णम् अभवत् <ref name="sato7">{{Cite book|editor = Takao Sato|title = Daibutsu: The Great Buddha of Kamakura|publisher = Hobundo|page = 7}}</ref> । १९६०-१९६१ मध्ये सम्पूर्णप्रतिमायाः पुनर्निर्माणस्य कार्यम् अभवत् । तस्मिन् पुनर्निर्माणकार्ये भूकम्पात् रक्षितुं विशेषकार्यम् अभवत् । अमिताभमूर्तेः दृढतां वर्धयितुं कण्ठभागे विशेषकांस्यस्य योजने मूर्तिः दृढताङ्गता <ref name="sato7"/> । === मूर्तेः विषये === [[चित्रम्:Buddha_kamakura_closeup.jpg|right|thumb|प्रतिमायां स्थितं कपोतं दृष्ट्वा प्रतिमायाः अमिताभत्वस्य अनुमानं कर्तुं शक्नुमः]] [[चित्रम्:Daibutsu_Kamakura_rear_side.jpg|thumb|प्रतिमायाः पृष्ठे वातायानानि]] * भारः : {{Convert|121|t|lb|abbr = off}}<ref>{{Cite web |title=Information about Daibutsu onsite |url=http://no.spam.ee/~tonu/gallery/index.php/Japan-2012/Kamakura-february-2012/Kamakura-Daibutsu-21-February-2012/P2191231 |accessdate=2015-11-27 |archive-date=2012-06-30 |archive-url=https://archive.is/20120630214730/http://no.spam.ee/~tonu/gallery/index.php/Japan-2012/Kamakura-february-2012/Kamakura-Daibutsu-21-February-2012/P2191231 |deadurl=yes }}</ref> * औन्नत्यम् : {{Convert|13.35|m}} * मुखस्य लम्बता : {{Convert|2.35|m}} * [[अक्षि]]<nowiki/>णः लम्बता : {{Convert|1.0|m}} * [[कर्णः|कर्ण]]<nowiki/>स्य लम्बता : {{Convert|1.90|m}} * [[जानु|जानोः]] लम्बता : {{Convert|9.10|m}} * [[अङ्गुष्ठः|अङ्गुष्ठ]]<nowiki/>स्य व्यासः : {{Convert|0.85|m}} == रूड्यार्ड किपलिङ्ग इत्यस्य कविता == रूड्यार्ड किपलिङ्ग इत्यस्य कवेः 'किम' (१९०१) इत्याख्यस्य पुस्तकस्य प्रारम्भिकप्रकरणेषु एतस्याः अमिताभप्रतिमायाः कवितात्वेन वर्णनम् अस्ति । १८९२ तमे वर्षे यदा कविः अमिताभप्रतिमायाः दर्शनाय गतः आसीत्, तदा तेन सा कविता रचिता <ref name="margins">[http://themargins.net/anth/19thc/kipling.html Rudyard Kipling, "The Buddha at Kamakura"].</ref> । तस्याः कवितायाः सम्पूर्णभागः 'द फाइव नेशन' (१९०३) इत्यस्मिन् पुस्तके मुद्रितः <ref name="margins"/> । == उद्धरणम् == {{Reflist}} == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * http://www.kotoku-in.jp/en/top.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203160340/http://www.kotoku-in.jp/en/top.html |date=2010-12-03 }} * http://www.kamakuratoday.com/e/sightseeing/daibutsu.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607142528/http://kamakuratoday.com/e/sightseeing/daibutsu.html |date=2012-06-07 }} {{Coord|35.31684|N|139.53573|E|region:JP_type:landmark|display = title}} {{शिखरं गच्छतु}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:बौद्धधर्मः]] [[वर्गः:जपान्-देशः]] [[वर्गः:जपान्-देशस्य मन्दिराणि]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] h61qo7raewkgdzz3z46q2d6a8ts3nfl अफगानिस्थाने हिन्दूधर्मः 0 54654 502242 501050 2026-11-16T22:22:08Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502242 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Ekamukhalinga_(Shiva_linga_with_one_face),_Jammu_and_Kashmir_or_Afghanistan,_Shahi_Period,_9th_century_-_Royal_Ontario_Museum_-_DSC09652.JPG|सम्बद्धं=https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE:Ekamukhalinga_(Shiva_linga_with_one_face),_Jammu_and_Kashmir_or_Afghanistan,_Shahi_Period,_9th_century_-_Royal_Ontario_Museum_-_DSC09652.JPG|दक्षिणत|लघुत्तम|एकमुखि लिङ्गम् (शिवलिङ्गेन सह एकं मुखम्), [[अफगानिस्तान|अफगानिस्थान]]]] [[सञ्चिका:Kabul_Museum_statue_2.jpg|सम्बद्धं=https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE:Kabul_Museum_statue_2.jpg|दक्षिणत|लघुत्तम|काबुलसङ्ग्रहालये मूर्तिः]] '''अफगानिस्थान-देशे हिन्दूधर्मस्य '''पालनं लघुना अल्पसङ्ख्याक-अफगानी-दलेन भवति। हिन्दूधर्मे विश्वस्यमानाः उपसहस्राः जनाः सामान्यतः काबुल -नगरे,  देशस्य अन्यप्रमुखेषु नगरेषु च निवसन्ति।<ref name="rfi2">[http://www.rfi.fr/actuen/articles/119/article_5843.asp Sikhs struggle for recognition in the Islamic republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930190603/http://www1.rfi.fr/actuen/articles/119/article_5843.asp |date=2018-09-30 }}, by Tony Cross.</ref><ref>{{Cite web |title=Minority Hindu and Sikh population shrinking in Afghanistan:US |url=http://news.in.msn.com/international/article.aspx?cp-documentid=250427553 |accessdate=2016-11-05 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224215730/http://www.msn.com/en-in/news/world?cp-documentid=250427553 |deadurl=yes }}</ref><ref>Legal traditions of the world: sustainable diversity in law, H. Patrick Glenn Edition 3, Oxford University Press, 2007</ref><ref><cite class="citation web">[http://www.hindustantimes.com/chandigarh/dark-days-continue-for-sikhs-and-hindus-in-afghanistan/article1-1255023.aspx "Dark days continue for Sikhs and Hindus in Afghanistan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224215729/https://www.hindustantimes.com/chandigarh/dark-days-continue-for-sikhs-and-hindus-in-afghanistan/story-6SSLOpBTjGbZVCuWaByyIO.html |date=2018-12-24 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224215729/https://www.hindustantimes.com/chandigarh/dark-days-continue-for-sikhs-and-hindus-in-afghanistan/story-6SSLOpBTjGbZVCuWaByyIO.html |archivedate=2018-12-24 |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://www.hindustantimes.com/chandigarh/dark-days-continue-for-sikhs-and-hindus-in-afghanistan/story-6SSLOpBTjGbZVCuWaByyIO.html |access-date=2023-09-30 |deadurl=}}. </cite></ref> अफगानिस्थान-देशस्योपरि [[इस्लाम्-मतम्|म्लेच्छानां]] विजयात् प्राक् अफगानिस्थानस्य जनता बहुधार्मिकी आसीत्। [[हिन्दूधर्मः|हिन्दूधर्म]]<nowiki/>स्य, [[बौद्धधर्मः|बौद्धधर्म]]<nowiki/>स्य च अनुयायियनः बहुसङ्ख्याकायाः आसन्।<ref>Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th-11th centuries, Volume 1 of Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World, André Wink, ISBN 90-04-09509-8, Publisher BRILL, 1990.</ref> एकादश्यां शताब्द्याम् अनेकानि [[हिन्दुदेवालयः|हिन्दूमन्दि]]<nowiki/>राणि ध्वस्थानि कृतानि उत तेषां स्थाने [[मस्जिद|म्लेच्छप्रार्थनागृह]]<nowiki/>स्य निर्माणम् अभवत्। ==इतिहासः== [[सञ्चिका:Coin_of_KanishkaII.jpg|सम्बद्धं=https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE:Coin_of_KanishkaII.jpg|दक्षिणत|लघुत्तम|कुषाणस्य राज्ञ्या कनिष्क-द्वितीयेन सह भगवतः शिवस्य सुवर्ण-दिनार-मुद्रा (200-220 AD)]] हिन्दूधर्मस्य अफगान-देशे कदा आरम्भः अभवत् इत्यस्य न कापि विश्वसनीया सूचना अस्ति, परन्तु इतिहासकाराणां मन्तव्यम् अस्ति यत्, प्राचीने काले दक्षिणहिन्दूकुशस्य क्षेत्रं सांस्कृतिकरूपेण [[सिन्धुसंस्कृतिः|सिन्धूसंस्कृतिना]] सह संल्लग्ना आसीदिति। पक्षान्तरे, अधिकांशाः इतिहासकाराः वदन्ति यत्, वंशपरम्परया अफगानिस्थानं प्राचीनार्याणां निवासस्थानम् आसीद्, यत् 330 ई. पू. [[सिकन्दर महान|अलक्ष्येन्द्रस्य]], ग्रीक-सेनायाः च आगमनात् प्राक् [[अकिमेनिड्-साम्राज्यम्|हख़ामनी-साम्राज्य]]<nowiki/>स्य अधीने आसीत्। तत्स्थानं त्रयाणां वर्षाणाम् अनन्तरं अलक्ष्येन्द्रस्य प्रस्थानोत्तरं सेलयूसिद-साम्राज्यस्य अङ्गम् अभवत्। 305 क्रैस्टपूर्वं, यूनानी-साम्राज्येण भारतस्य [[मौर्यसाम्राज्यम्|मौर्यसाम्राज्येन]] सह सन्धिं कृत्वा दक्षिणहिन्दूकुशस्य नियन्त्रणं समर्पितम्। पञ्चम्यां, सप्तम्यां च शताब्द्यां मध्ये यदा चीनदेशीयाः यात्रिणः फाहियान, गीत यूं, ह्वेन त्सांग च अफगानिस्थानस्य यात्रां कृतवन्तः, तदा तैः अनेके यात्रा वृत्तान्ताः लिखिताः, तेषां वृत्तान्तानां साहाय्येन अफगानिस्थानस्य सन्दर्भे अनेकानां विश्वसनीयानां सूचनानां सङ्कलनम् अभवत्। ते उक्तवन्तः यत्, उत्तरदिशायां अमू-नद्याः (ऑक्सस् नदी), [[सिन्धूनदी|सिन्धूनद्याः]] च मध्ये विभिन्नेषु प्रान्तेषु बुद्धधर्मस्य अनुसरणं भवति।<ref name="Habibi2"><cite class="citation web">[http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/E-Chinese_Travelers.htm "Chinese Travelers in Afghanistan"]. </cite></ref> यद्यपि तैः हिन्दूधर्मस्य विषये अधिकं किमपि नोल्लेखितं, तथापि गीत यूं इत्येषः उल्लेखिकवान् यत्, हेफथलाइट् (Hephthalite) इत्येतैः शासकैः कदापि बौद्धधर्मस्य मूलतत्त्वं न ज्ञातं, किन्तु "ते छद्मदेवतानां प्रचारं, पशूनां मांसं प्राप्तुम् आखेटं च कृतवन्तः"।<ref name="Habibi2" /> चीनदेशीयः भिक्षुगणः बौद्धधर्मस्य अनुयायी आसीत्। अतः सम्भवतः कस्यचिद् अन्यधर्मस्य विषये लेखितुं तेषां भिक्षूणां रुचिः न स्यात्। ततोधिकं, युद्धनायकानां, दस्यूनां (डाकु, bandit) च आतङ्कत्वाद् अफगानिस्थान-क्षेत्रस्य यात्रा तेभ्यः अतीव सङ्कटपूर्णा आसीत्।<ref name="Habibi2" /> ===काबुल-शाही-राजवंशः, झूनबिल-राजवंशश्च=== [[सञ्चिका:Gardesh Ganesha dedicated by Khingila, Kabul, 7-8th century CE.jpg|सम्बद्धं=https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE:Gardesh Ganesha dedicated by Khingila, Kabul, 7-8th century CE.jpg|लघुत्तम|310x310पिट|पञ्चम्यां शताब्द्यां मारबल-प्रस्तरसैः निर्मिता गणेशमूर्तिः। अफगानिस्थान-देशस्य गरदेज-प्रदेशात् सा प्राप्ता। सद्यः सा मूर्तिः काबुल-प्रदेशस्य दरगाह-पीर-रतन-नाथ-नामके स्थले वर्तते। शिलालेखानाम् अनुसारं एषा "महागणेशस्य उत्कृष्टा, सुन्दरमूर्तिः" हेफथलाइट् (Hephthalite)वंशस्य शासकेन खिंगल इत्यनेन प्रस्थापिता आसीत्।]] म्लेच्छानाम् (मुस्लिम) अफगानिस्थान-विजयात् पूर्वं तत्र विभिन्नाः धार्मिकपरम्पराः आसन्, यासु [[पारसी|पारसी-]]<nowiki/>धर्मपरम्परा (उत्तरपूर्वस्य क्षेत्रे), पेगन-मतपरम्परा (मूर्तिपूजापद्धतिः) (दक्षिणे, पूर्वभागे च), [[बौद्ध धर्म|बौद्धधर्मपरम्परा]] (दक्षिणपूर्वक्षेत्रे), [[हिन्दू धर्म|हिन्दूधर्मपरम्परा]] ([[काबुल]]<nowiki/>-नगरे, अन्येषु विभिन्नेषु स्थानेषु) च अन्तर्भवन्ति। [[फारसी]], खलजी, [[तुर्की]], अफगानी इत्येतेषां जनानां निवासस्थानम् अपि [[अफगानिस्थान]]<nowiki/>म् आसीत्। दक्षिणक्षेत्रस्य हफखाली-वंशीयैः झूनबिल्, एपिगोनी जनैः दक्षिण[[हिन्दू कुश|हिन्दूकुश]]<nowiki/>-प्रदेशे शासनं कृतमासीत्। पूर्वभागे काबुल-शाह-वंशीयानां वर्चस्वम् आसीत्। झूनबिल, कालुल-शाह इत्येतेषां सम्बन्धः अपि [[भारतीय उपमहाद्वीप|भारतीयोपमहाद्वीपी]]<nowiki/>यया संस्कृत्या सह आसीत्। झूनबिल्-वंशीयाः राजानः भगवतः [[सूर्य|सूर्यस्य]] पूजां कुर्वन्ति स्म; भगवन्तं सूर्यं ते 'झून' इत्यनेन नाम्ना जानन्ति स्म। तस्मात् 'झून' इत्यस्मात् शब्दात् एव तस्य वंशस्य नाम व्युत्पन्नम्। वर्तमानकालिकानां केषाञ्चन इतिहासविदाम् अनुचितं अनुमानम् अस्ति यत्, ये जनाः मूर्तिपूजां कुर्वन्ति, ते सर्वेऽपि हिन्दवः इति। उदाहरणार्थं आन्द्रे विन्क् इत्याख्यः लेखकः अलिखत्, "झून-जनानां सम्प्रदायः मूलतः हिन्दूः आसीत्; न तु बौद्धः, [[फारसी]] वा।" <ref name="Wink2">André Wink, "Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World", Brill 1990. p 118</ref> सर्वान् मूर्तिपूजकान् हिन्दूधर्मस्य भागत्वेन स्वीकारः अयोग्यः। सम्पूर्णे विश्वे मूर्तिपूजा व्याप्ता अस्ति, येषु [[मक्का]], [[साउदी अरब]] इत्यादयः अपि अन्तर्भूताः। <ref name="Wink2" /> ६५३-४ AD मध्ये अब्दुल्-रहमान्-बिन्-समारा इत्येषः ६,००० अरबी-मुस्लिम-सैनिकैः सह झूनबिल-वंशीयानां सीमायाः अतिक्रमणम् अकरोत्, झमिनदवार-क्षेत्रे स्थितं झून-मन्दिरं (सूर्यमन्दिरं) यावत् गतवान् च। अफगानिस्थाने स्थिताः समकालीनः [[हेलमन्द प्रान्त|हेलमन्दप्रान्तः]], यः प्राचीने काले मुसा-कुला (अद्यत्वे किञ्चन मुसा-कुला-नगरम् अपि तत्र वर्तते) इत्यनेन नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्, तस्मात् क्षेत्रात् त्रीणि माइलपरिमितं दूरे झमिनदवार इति क्षेत्रम् आसीदिति मन्यते। अरब-सेनायाः सेनापतिः तस्य मन्दिरस्य "सूर्यमूर्तेः हस्तम् अखण्डयत्, मूर्तेः अक्ष्णोः स्थितौ [[कुरुविंद|कुरुविन्दौ]] (ruby) च निषकासयत्। सिस्थान इत्यस्य क्षेत्रस्य मर्झबान् इत्यस्य भगवतः अनुपयोगितां सिद्धयितुं एवं कृतम् आसीत्"।<ref>André Wink, "Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World", Brill 1990. p 120</ref>  काबुल-शाही-शासकाः उत्तरीय-झूनबिल-क्षेत्रे शासनं अकुर्वन्। तस्मिन् क्षेत्रे [[काबुलिस्तान|काबुलिस्थानं]], [[गांधार (जनपद)|गान्धारजनपदः]] चापि अन्तर्भवतः। अरबी-जनाः काबुल-नगरं यावत् इस्लाम-धर्मस्य सन्देशेन सह प्राप्तवन्तः, परन्तु ते तत्र अधिकं शासनं कर्तुम् असक्षमाः। काबुल-शाह-वंशीयाः नगरं परितः उन्नतां भित्तिं (wall) निर्मातुं निश्चयं कृतवन्तः, येन अरब-देशीयैः जायमानेभ्यः आक्रमणेभ्यः स्वराज्यस्य रक्षा भवेत्। सा भित्तिः अद्यापि तत्र दरीदृश्यते। <ref><cite class="citation news">"The Kabul Times Annual". </cite></ref>2002 नामकं काचित् पुस्तकम् अस्ति, तस्य पुस्तकस्य लेखकः विलियम् वोगेल्सन्ग् इत्येषः अलिखत् यत्, "अष्टम्यां, नवम्यां च शताब्द्यां आधुनिक-अफगानिस्थानस्य पूर्वक्षेत्रीयप्रान्तेषु अम्लेच्छानां (ये मुस्लिमाः न ते अम्लेच्छाः) शासकानां शासनम् आसीदिति। यद्यपि तेषु अनेके स्थानीयशासकाः हुन्निक-वंशीयाः, तुर्की-वंशीयाः च आसन्, तथापि मुसलमानाः तान् हिन्दूत्वेन एव परिगणयन्ति स्म। पूर्वीयाफगानिस्थानीयानां सन्दर्भे तेषां मुसलमान-जनानाम् अनुमानम् उचितम् आसीदिति अद्यत्वे सिद्धं भवति। यतो हि ते सर्वे अम्लेच्छाः सांस्कृतिकदृष्ट्या दृढतया [[भारतीय उपमहाद्वीप|भारतीयोपमहाद्वीपीय]]<nowiki/>संस्कृतेः प्रभाविताः आसन्। तेषु अधिकतराः हिन्दवः, बौद्धाः वा आसन्।"<ref>by Willem Vogelsang, Edition: illustrated Published by Wiley-Blackwell, 2002 Page 188</ref> ८७० AD मध्ये [[सफ़्फ़ारी राजवंश|सफ़्फ़ारी-राजवंशात्]] [[ज़रंज|ज़ारंज-]]<nowiki/>वंशपर्यन्तम् अफगानिस्थानस्य विशालक्षेत्रस्योपरि म्लेच्छानां विजयपताकाः आसन्; मुस्लिम-राज्यपालावीम सम्पूर्ण-देशे नियुक्तिः भवति स्म। काचित् सूचना उपलभ्यते यत्, दशम्यां शताब्द्यां [[ग़ज़नवी साम्राज्य|गझनवी]] इत्यस्य अतिक्रमणं यावत् मुसलमान-जनाः, हिन्दवः च प्रतिवेशिधर्मानुसारं निवासं कुर्वन्ति स्म। ''हिन्दू'' -शब्दस्य अफगानिस्थाने प्रथमवारं ९८२ तमे वर्षे प्रकटः उपयोगः अभवदिति प्रमाणाः प्राप्यन्ते। हुदौद-अल-आलम् इत्यस्य नाङ्गरहार-प्रदेशस्य राज्ञ्या सह जाते संवादे 'हिन्दू'-शब्दस्य उपयोगः वर्तते। हुदौद-अल-आलम् इत्यस्य तस्मिन् सम्बोधने इस्लाम-धर्मे सर्वेषाम् अन्तर्भवनस्य सार्वजनिकः अप्रत्यक्षः सन्देशः आसीत्। हुदौद-अल-आलम् इत्यस्य ३० अधिकाः पत्न्यः आसन्। तासां सर्वासां " [[मुसलमान|'मुस्लिम']], 'अफगान', 'हिन्दूः' " इति वर्णनं भवति स्म। <ref name="Vogelsang2"><cite class="citation book">Vogelsang, Willem (2002). </cite></ref> सामान्यतः भौगोलिकदृष्ट्या जनानां नामकरणं भवति स्म। उदाहरणतया, ''[[Hindu|हिन्दूः]]'' (उत ''[[Hindustani people|हिन्दूस्थानी]]'') इत्यस्य शब्दस्य ऐतिहासिकदृष्ट्या [[भूगोल|भौगोलिक]]<nowiki/>शब्दत्वेन वर्णितः आसीत्। अर्थात्, ये [[हिन्दुस्तान|हिन्दूस्थानस्य]] (भारतीयोपमहाद्वीपस्य) मूलनिवासिनः आसन्, ते हिन्दवः इति। तथा च ''अफगान''  इत्यस्य शब्दस्यापि। अफगानिस्थानदेशस्य मूलनिवासिनः इति। <ref><cite class="citation book">David Lorenzen. </cite></ref> [[सञ्चिका:Kabul_Museum_statue_2.jpg|सम्बद्धं=https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE:Kabul_Museum_statue_2.jpg|300x300पिट]] दशम्यां शताब्द्यां यदा [[महमूद ग़ज़नवी|महमूद गजनी]] इत्येषः [[सिन्धु नदी|सिन्धूनदीं]] लङ्घयित्वा हिन्दूस्थानं (हिन्दूनां भूमिः) प्रवेशाय यतमानः आसीत्, तदा तेन सह आगताः गझनवी-देशीयाः मुसलमान-जनाः हिन्दून् बन्दिनः कृत्वा तेषां दासत्वेन उपयोगं कुर्वन्तः आसन्। ते दासाः एव अद्यत्वे अफगानिस्थान-देशीयाः। [[अल-इदरीसी]] इत्येषः प्रमाणीकरोति यत्, द्वादश्यां शताब्द्यां यावत् सर्वैः शाही-राजभिः राज्याभिषेकावसरे कश्चन अनुबन्धः (contract) पालनीयः भवति स्म। सः अनुबन्धः काबुल-क्षेत्रे प्रवृत्तः आसीत् । तस्मिन् अनुबन्धे केचन परम्परागताः अभिसन्धयः आसन्, तेषां स्वीकारः तेभ्यः अनिवार्यः आसीदिति। <ref name="Al-Idrisi 1991, p 1272">Al-Idrisi, p. 67, Maqbul Ahmed; Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World, 1991, p. 127, Andre Wink.</ref> गझनवी-देशीयानां सैनिकानां पदाक्रान्ततायाः कारणेन [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी-इस्लाम]] इत्यस्य वर्चस्वं स्थिरम् अभवत्। ते अद्यत्वे अफगानिस्थाने, पाकिस्थाने च सन्ति। विभिन्नेषु ऐतिहासिकेषु स्रोतस्सु, यथा मार्टिन एवन्स्, इ. जे. ब्रिल्, फरिश्ता इत्यादिषु पुस्तकेषु काबुल-तः अफगानिस्थानस्य अन्यभागेषु इस्लाम-विस्तारस्य, महमूद इत्यस्य विजयस्य घटनाः उल्लिखिताः सन्ति । [[घोरी राजवंश|घोरी-राजवंशेन]] घझनवी-राज्यस्य अधिकः विस्तारः साधितः। खिलजी-राजवंशीयानां काले भारतीयैः, अफगानिस्थानिभिः च स्वातन्त्र्यान्दोलनानि भवन्ति स्म। मुघल-वशं यावत् तानि आन्दोलनानि अभूवन्। हिन्दूधर्मस्य अफगानिस्थान-देशे आरम्भः कदा अभवत् इत्यस्य विश्वसनीयाः सूचनाः न प्राप्यन्ते, परन्तु इतिहासविदां मन्तव्यम् अस्ति यत्, प्राचीने काले दक्षिण[[हिन्दु कुश|हिन्दूकुशस्य]] क्षेत्रं सांस्कृतिकदृष्ट्या [[सिंधु घाटी सभ्यता|सिन्धूसंस्कृत्या]] सह संल्लग्नम् आसीदिति। पक्षान्तरे, अनेके इतिहासविदां कथनम् अस्ति यत्, वंशपरम्परया अफगानिस्थानं प्राचीनार्यणां निवासस्थानम् आसीदिति। तत् स्थानं ३३० ई. पू [[सिकंदर महान|अलक्ष्येन्द्रस्य]], तस्य ग्रीक-सेनायाः आगमनात् प्राक् [[हख़ामनी साम्राज्य|हख़ामनी-साम्राज्य]]<nowiki/>स्य अधीनम् आसीत्। त्रिषु वर्षेषु अलक्ष्येन्द्रः इतः प्रस्थानम् अकरोत्, ततः सेलयूसिद-साम्राज्यस्य अङ्गम् अभवत् तत् स्थानम्। ३०५ क्रैस्तपूर्वं, यूनानी-साम्राज्यं भारतस्य [[मौर्य राजवंश|मौर्यसाम्राज्येन]] सन्धिं कृत्वा दक्षिणहिन्दूकुशस्य नियन्त्रणं समार्पयत्। अफगानिस्थाने ये मुख्यजाती स्तः, ये अद्यापि हिन्दूधर्मस्य अनुसरणं कुरुतः, ते [[पंजाबी समुदाय|पंजाबी]], [[सिन्धी लोग|सिंधी]] च। ते सर्वेऽपि जनाः सिखजनैः सह व्यापारं कर्तुं एकोनविंशत्यां शताब्द्याम् अफगानिस्थानं गताः आसन्।<ref name="BBC2"><cite class="citation web">Majumder, Sanjoy (2003-09-25). </cite></ref> [[अफ़ग़ानिस्तान में सोवियत युद्ध|अफगानिस्थानदेशे सोवियतयुद्धात्]] पूर्वम् अफगानिस्थाने सहस्रशः हिन्दवः निवसन्ति स्म। परन्तु अद्यत्वे तत्र केवलं १००० हिन्दवः एव निवसन्ति। <ref name="rfi2" /> अधिकांशा हिन्दवः विस्थापिताः भूत्वा भारते निवसन्ति। बहवः जनाः [[यूरोपीय संघ|यूरोपीयसङ्घम्]], [[उत्तर अमेरिका|उत्तर-अमेरिकां]] च प्रति गतवन्तः। अफगानिस्थाने ये मुख्यजाती स्तः, ते एकवारम् अफगान-देशस्य अर्थव्यवस्थायाम् अपि नियन्त्रणम् अस्थापयेताम्। सिख इत्यादिनः जनाः तत्र 'हिन्दकोवंशी' इति सम्बोधिताः भवन्ति।<ref name="Encyclopædia Britannica2"><cite class="citation web">[http://encyclopedia.jrank.org/PAS_PER/HINDKI.html "Hindki"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225034049/http://encyclopedia.jrank.org/PAS_PER/HINDKI.html |date=2018-12-25 }}. </cite></ref> भाषा-जनसाङ्ख्यिक्यानुसारं हिन्दू-समुदायः विविधेषु स्थानेषु सामान्यतः क्षेत्रीयां भाषां वदन्ति। ये जनाः पंजाब-तः सन्ति, ते [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]<nowiki/>-भाषां, सिंधतः सन्ति, ते [[सिन्धी भाषा|सिंधीभाषां]] च वदन्ति। काबुली, कान्धरी च समुदायः [[पश्तो भाषा|पश्तो]]<nowiki/>भाषां, [[हिन्दको भाषा|हिन्दकोभाषायाः]] विभाषाः (dialects) च वदन्ति। स्थानीयहिन्दू-समुदायः मुख्यतया अफगानिस्थानस्य [[काबुल]]<nowiki/>-नगरे एव निवसति। '२००२ लोया जिरगा'-राजकीयपक्षे द्वे मतक्षेत्रे हिन्दूभ्यः आरक्षिते आस्तां,<ref>[http://newsvote.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2032169.stm Afghanistan's loya jirga] BBC 0- June 7, 2002</ref> पूर्वराष्ट्रपतिनः [[हामिद करज़ई|हामिद करजई]] इत्यस्य आर्थिकपरामर्शकः अफगान-देशीयः हिन्दूः आसीत्। १९९६ तः २००१ यावत् तालिबान-शासकानां शासनकाले हिन्दूभ्यः आदेशः आसीत् यत्, तैः अनिवार्येण पीतवर्णीयं चिह्नं धरणीयम् इति। ते कारणं दत्तवन्तः यत्, प्रार्थना-काले मस्जिद-स्थले प्रार्थनां कर्तुं ये मुस्लिम-जनाः न गच्छन्ति, तेभ्यः दण्डं दातुं सारल्यं भवेदिति। हिन्दूमहिलाभिः तु सर्वदा अनिवार्येण [[बुर्क़ा|बुर्का]] इति वस्त्रं धरणीयम् एव। अन्यथा सार्वजनिकस्तरे तासां "रक्षायाः", उत्पीडनस्य च घटनासु नियन्त्रणं भवेत् । परन्तु एतादृशं तालिबान-शासकानां योजनायाः भागः आसीत्, येन ते "म्लेच्छभिन्नान्", "मूर्तिपूजकान्" च सारल्येन पृथक् द्रष्टुं शक्नुयुः।<ref>[http://archives.cnn.com/2001/fyi/news/05/22/taleban.hindus/index.html Taliban to mark Afghan Hindus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221021043/http://archives.cnn.com/2001/fyi/news/05/22/taleban.hindus/index.html |date=2007-02-21 }},''CNN''</ref> तस्य निर्णयस्य निन्दां भारतीयः, अमेरिक-देशीयः सर्वकारः च धार्मिकस्वतन्त्रतायाः उल्लङ्घनस्य आधरेण अकरोत्। [[भोपाल]]<nowiki/>-नगरे (भारत) तस्य तालिबान-शासनस्य निर्णयस्य व्यापकः विरोधः अभवत्। संयुक्त-राज्य-अमेरिका-देशे मानहानि-विरोधि-लीग-संस्थायाः अध्यक्षेण इब्राहीम फोक्समन इत्यनेन तालिबान-शासकानां तस्याः आज्ञायाः तुलना [[नाज़ी जर्मनी|नाजी जर्मनी]]<nowiki/>-प्रथाभिः सह कृता। तत्रापि [[यहूदी]]<nowiki/>-जनैः अनिवार्यत्वेन परिचयपत्रं धारणीयं भवति स्म। <ref>[http://english.people.com.cn/english/200105/23/eng20010523_70812.html Taliban: Hindus Must Wear Identity Labels],''People's Daily''</ref> अनेके प्रभावशालिनः संयुक्त-राज्य-अमेरिका-देशस्य सांसदैः पीतवर्णीयं चिह्नं धृत्वा "अहम् अपि हिन्दूः अस्मि" इति मन्त्रिमण्डलस्य सभायाम् उद्घोषितम्। एवं कृत्वा ते अफगानिस्थाने स्थितैः हिन्दूभिः सह स्वस्य ऐक्यं प्रदर्शितवन्तः।<ref>[http://wwrn.org/articles/10021/ WorldWide Religious News - U.S. House condemns Taliban over Hindu badges; Reuters, June 13, 2001]</ref><ref>[http://www.cnsnews.com/node/10432 CNSNEWS - US Lawmakers Condemn Taliban Treatment Of Hindus]</ref><ref>[http://www.rediff.com/us/2001/jun/14us1.htm US Lawmakers say: We are Hindus, Rediff News]</ref><ref>{{Cite web |title=Afghanistan News Center |url=http://www.afghanistannewscenter.com/news/2001/june/jun8d2001.html |accessdate=2016-11-05 |archive-date=2012-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402015503/http://www.afghanistannewscenter.com/news/2001/june/jun8d2001.html |deadurl=yes }}</ref> भारतीयविश्लेषकः राहुल बनर्जी इत्येषः लिखति यत्, अफगानिस्थाने राज्य-प्रायोजिता उत्पीडनस्य प्रथमा घटना नासीत्। वर्षेभ्यः हिन्दू-समाजस्य विरुद्धं हिंसायाः कारणेन शीघ्रतया हिन्दू-जनसङ्ख्यायां पतनं दरीदृश्यते। <ref name="cns2">[http://www.cnsnews.com/news/article/us-lawmakers-condemn-taliban-treatment-hindus US Lawmakers Condemn Taliban Treatment Of Hindus],''CNSnews.com''</ref> १९९० पश्चात्, अनेके अफगान-हिन्दवः विस्थापिताः। ते अन्यदेशं प्रति गताः च। ते अद्यत्वे [[भारत|भारतं]], [[जर्मनी]], अमेरिकासंयुक्तराज्यम् इत्येतादृशेभ्यः राष्ट्रेभ्यः आश्रयस्य आशां कुर्वन्तः सन्ति।<ref>[http://www.pluralism.org/resources/slideshow/hindgerm/index.php Immigrant Hinduism in Germany: Tamils from Sri Lanka and Their Temples] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015194706/http://www.pluralism.org/resources/slideshow/hindgerm/index.php |date=2012-10-15 }},''pluralism.org''</ref> जुलाई २०१३ मध्ये, अफगान-संसदि अल्पसङ्ख्याक-समूहाय आरक्षितस्थानानां विधेयकः (bill) अस्वीकृतः अभवत्; तस्य विधेयकस्य विरुद्धं मतदानं जातम् आसीत्। तत्कालीनेन राष्ट्रपतिना [[हामिद करज़ई|हामिद करजई]] इत्यनेन उपस्थापिते तस्मिन् विधेयके जनजातीय-जनेभ्यः, "महिलाभ्यः", "असक्षमवर्गाय" च आरक्षणं स्वीकृतम् आसीत्, परन्तु धार्मिकाधारेण अल्पसङ्ख्याकेभ्यः समानतायाः अनुच्छेदः संविधाने नास्ति इति कारणं दत्तम्। <ref><cite class="citation web">[http://kabulpress.org/my/spip.php?article166718 "We condemn the discrimination against Sikhs and Hindus of Afghanistan"]. </cite></ref> ==प्राचीनहिन्दूमन्दिराणि== {| class="wikitable" !स्थानम् !विवरणम् !अन्यसूचनाः |- |शकवदमन्दिरम् <ref name="Qarabāgh-e Ghaznī Page 1022">Buddhist caves of Jāghūrī and Qarabāgh-e Ghaznī, Afghanistan By Giovanni Verardi, Elio Paparatti Page 102</ref> |[[लोगर प्रान्त|लोगरराज्यम्]] <ref name="Qarabāgh-e Ghaznī Page 1022" /> |- |पोलुशा <ref name="ReferenceA2">A History of civisalition of Ancient India Vol 11, by Romesh Chander Dutt, p. 135</ref> |भीमादेवी (दुर्गा), महेश्वरमन्दिरं च <ref name="ReferenceA2" /> |[[ह्वेन त्सांग]] इत्यषः अत्र यात्रां कृतवान् <ref name="ReferenceA2" /> |} ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[चीन-देशे हिन्दूधर्मः]] * [[हिन्दुधर्मः|हिन्दूधर्मः]] * [[सिन्धुसंस्कृतिः|सिन्धूसंस्कृतिः]] ==सन्दर्भः== <div class="reflist" style="list-style-type: decimal;"> <references /></div> ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.afghanhindu.info/ www.afghanhindu.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190305063405/http://www.afghanhindu.info/ |date=2019-03-05 }} * [http://www.afghanhindu.com/ अफगान हिन्दू एसोसिएशन ऑफ अमेरिका] * [http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml हिंदुओं का अफगानिस्थान परित्याग] , हिन्दूधर्मः आज, 2 अप्रैल 1994 * '' [http://www.indianexpress.com/ie/daily/20010105/iin05014.html लालेख  अफगानिस्थान में हिन्दूओं के शासन पर प्रकाश डालते हुए कुछ शिलालेख]'', [[द इंडियन एक्सप्रेस|इंडियन एक्सप्रेस]] 5 जनवरी 2010 * [[वर्गः:हिन्दुधर्मः]] [[वर्गः:देशानुसारं हिन्दुधर्मः]] 6gr56zf8x616mq7qp0txgpi1wl0nnwk कथामुखम् 0 54824 502256 501327 2026-11-16T23:10:42Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502256 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''पञ्चतन्त्रकथायाः पृष्ठभूमिका''' |image = [[File:Mendhut-Tantri02.jpg|250px]] | subdivision_type = मुख्यपात्राणि | subdivision_name = विष्णुशर्मा, अमरशक्तिः, बहुशक्तिः, उग्रशक्तिः, अनन्तशक्तिः, सुमतिः | subdivision_type1 = उपकथा(ः) | subdivision_name1 = न सन्ति | subdivision_type2 = तन्त्रस्य नाम | subdivision_name2 = कथामुखम् (तन्त्रं नास्ति) | subdivision_type3 = अग्रिमतन्त्रम् | subdivision_name3 = [[मित्रभेदः]] | subdivision_type4 = पूर्वकथा | subdivision_name4 = --- | subdivision_type5 = अग्रिमकथा | subdivision_name5 = [[सिंहवृषभयोः स्नेहस्य जम्बुकेन विनाशः]] }} '''पञ्चतन्त्रस्य कथामुखमेव''' [[पञ्चतन्त्र]]स्य सर्वासां कथानाम् उद्भवकारणम्। एतस्याः कथाया आरम्भात् पूर्वं पञ्चतन्त्रकार इष्टाञ्छ्रेष्ठान् देवांश्च नमस्कुर्वन् मङ्गलाचरणम् आचरति। एतस्याः कथाया मुख्यपात्राणि क्रमेण विष्णुशर्मामरशक्तिर् बहुशक्तिरुग्रशक्तिरनन्तशक्तिः सुमतिश्च सन्ति। एतस्यां कथायां दक्षिणदेशे स्थितस्य महिलारोप्याख्यस्य नगरस्याप्युल्लेखोऽस्ति यस्मिनमरशक्त्याख्यो राजा शास्यमाण आसीत्। ==कथामुखम् (प्रस्तावना)== अथ विष्णुशर्मा-आख्यः कश्चन [[राजनीति]]निपुणः सर्वेषां नीतिशास्त्राणां सारतत्त्वम् अधीत्य तत्त्वभूतं ज्ञानं पञ्चभिस्तन्त्रैर् गुम्फितस्य पञ्चतन्त्राख्यस्य रमणीयस्य राजनीतिशास्त्रस्यारम्भं करोति। ग्रन्थकर्ता ग्रन्थस्य निर्विघ्नतापरिसमाप्त्या आशीर्वादात्मकेन मङ्गलाचरणेन ग्रन्थस्यारम्भं करोति। त्रिदेवेभ्यः [[कार्त्तिकेयः|स्कन्द]]<nowiki/>-[[वरुणः|वरुण]]-[[यम]]-[[अग्नि]]-[[इन्द्र]]-[[कुबेर]]-[[चन्द्र]]-आदित्येभ्यः [[सरस्वती देवी|सरस्वत्यै]] [[समुद्र]]<nowiki/>-[[पर्वताः|पर्वत]]-[[नदी]]-[[पृथ्वी|पृथिवी]]-[[सर्पः|सर्प]]-[[वायुः|वायु]]भ्योऽश्विनाभ्यां [[लक्ष्मीः|श्रियै]] सिद्धेभ्यो [[दितिः|दित्यै]] देवेभ्यश्चण्डिकादिमातृभ्यो [[वेद]]-तीर्थ-यज्ञेभ्यः शिवगणेभ्यो [[वसु]]<nowiki/>-[[मुनिः|मुनि]]<nowiki/>-[[नवग्रहाः|ग्रहेभ्यश्च]] सर्वदा रक्षणस्य प्रार्थनां करोति। ततो ग्रन्थकारो [[मनुः|मनुस्मृतिकार]]-[[बृहस्पतिः (ग्रहः)|बृहस्पति]]-[[शुक्राचार्यः|शुक्राचार्य]]-[[व्यासः|व्यास]]-[[पराशरः|पराशर]]-[[चाणक्यः|चाणक्यादिभ्यो]] नीतिशास्त्रप्रणेतृभ्योऽपि नमस्करोति <ref>पञ्चतन्त्रम्, श्लो. १,२,३</ref>। * सप्तपर्वताः - '''महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः॥''' '''विन्ध्यश्च पारियात्रश्चसप्तैते कुलपर्वताः ॥ १९.३ ॥ [[s:ब्रह्मपुराणम्/अध्यायः_१९|ब्रह्मपुराणम्/अध्यायः १९]]''' * चण्डिकाद्याः मातरः - '''ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा॥''' '''वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डा सप्त मातरः॥ ३,१९.७ ॥'''<ref>https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%83/%E0%A4%AE%E0%A4%AF%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80</ref> '''[[s:ब्रह्माण्डपुराणम्/उत्तरभागः/अध्यायः_१९|ब्रह्माण्डपुराणम्/उत्तरभागः/अध्यायः १९]]''' * युगानि (कृतादीनि) - कृत(सत्य)-त्रेता-द्वापर-कलिवर्षाणि। [[आर्यभटीयम्]] <ref>http://www.sanskritworld.in/public/assets/book/book_510246e20e66c.txt</ref> * नवग्रहाः - * <poem> ::'''नमः [[सूर्यः|सूर्याय]] [[चन्द्रः|चन्द्राय]] [[मङ्गलः|मङ्गलाय]] [[बुधः|बुधाय]] च ।''' ::'''[[गुरुः|गुरु]][[शुक्रः|शुक्र]][[शनिः|शनिभ्यश्च]] [[राहुः|राहवे]] [[केतुः|केतवे]] नमः॥''' </poem> कर्णपरम्परया (श्रवणपरम्परया) श्रूयते यद् दक्षिणदेशस्य कस्यचिज्जनपदस्य महिलारोप्यनगरे दानी रूपवान् नरोत्तमः सर्वकलानिपुणोऽमरशक्ति-आख्यो राजाऽऽसीत्। तस्य राज्ञस्त्रयो राजकुमारा आसन्। तेषां नामानि क्रमेण बहुशक्तिरुग्रशक्तिरनन्तशक्तिश्च। ते राजकुमारा दुर्बुद्धय आसन्। राजकुमाराणां शास्त्रविमुखतायाः खिन्नो राजा सचिवान् अवदत्, मम पुत्रा अविवेकिनः शास्त्रविमुखाश्च सन्तीति भवन्तो जानन्ति। तेनैतावद् बृहद् राज्यमपि मह्यं सुखं दातुं न शक्नोतीति। ततो राजा मूर्खपुत्रेण कियत् कष्टं भवतीति निरूपयति। स राजा कथयति यद् मूर्खपुत्रो जीवनपर्यन्तं कष्टाय भवति। रूपवान् धनवान् भाग्यवांश्चाविद्वान् पुत्रोऽनुत्तमो भवति। यः पुत्रो विद्वान् भक्तिमांश्च नास्ति तेन कोऽपि लाभो न भवति। विद्वत्सभायां पितुर् लज्जायाः कारणमेव भवति स मूर्खपुत्रः। विद्वज्जनानां गणनायाः काले यस्याः पुत्रस्य गणना न भवति सा माता तु वन्ध्यैव परिगण्यत इति। मद् वृत्तिं प्राप्नुवन्तः पञ्चशतं विद्वांसोऽत्रोपस्थिताः सन्ति। एते मे पुत्रा विद्वांसः कथं भवेयुरित्युपायं चिन्तयन्तु भवन्तः (सचिवाः)। तेषु कश्चन पण्डितोऽवद्, देव! द्वादशवर्षाणि [[व्याकरण]]स्याध्ययनानन्तरं [[धर्मशास्त्र]]-[[अर्थशास्त्र]]-[[कामशास्त्र|कामशास्त्रा]]णाम् अध्ययनं श्रूयते । तत एव ज्ञानप्राप्तिर् भवतीति। कश्चन सुमतिर्नामकः सचिवोऽवदद् यद् अनेकानि शास्त्राणि सन्ति किंतु मानवदेहोऽयम् अप्यशाश्वतः । अतो ज्ञानप्राप्त्यै कोऽपि लघुमार्गं चिन्तयतु । सारहीनविषयान् त्यक्त्वा केवलम् उपयुक्तानां विषयाणाम् एवाध्ययनं करणीयम् <ref>अनन्तपारं किल शब्दशास्त्रं, स्वल्पं तथायुर्बहवश्च विघ्नाः ।<br> सारं ततो ग्राह्यमुपास्य फल्गु, हंसैर्यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात् ।। कथामुखं, श्लो. ९ ।। </ref>। अतोऽत्रोपस्थिताय विष्णुशर्मा-आख्याय ब्राह्मणाय स्वपुत्रान् यच्छतु। सर्वेषु शास्त्रेषु निपुणः स ताञ्छीघ्रं हि ज्ञानवतः करिष्यतीति। ततो राजा विष्णुशर्मणम् अवदद् हे भगवन् ! मय्यनुग्रहं कृत्वा मे पुत्रान् सर्वश्रेष्ठविदुषः कुरु। अहं शतग्रामाणाम् अधिपतित्वेन तव नियुक्तिं करिष्य इति। राज्ञो वचनं श्रुत्वा विष्णुशर्मा प्रत्युदतरद् यद् देव ! तथ्यवदनं मे शृणु। शतग्रामाणाम् आधिपत्ये प्राप्ते सत्यपि विद्याविक्रयणं न करिष्याम्यहम्। शृणु मे सिंहनादं यद् अद्यतनं दिनं लिख। इतः षण्मासाभ्यान्तरे ते पुत्राञ्छास्त्रज्ञान् करिष्ये। यदीत्थं कर्तुम् असमर्थो भविष्यामि तर्हि स्वनामत्यागं करिष्यामीति। [[ब्राह्मण]]स्यासम्भाव्यां प्रतीज्ञां श्रुत्वा चकितो राजा स्वराजकुमारान् तस्मै समर्प्य निश्चिन्तोऽभवत्। पञ्चतन्त्रस्य रचनां कृत्वा विष्णशर्मा तान् राजकुमारान् अपाठयत्। षण्मासेषु ते राजकुमारा नीतिशास्त्रज्ञा अभूवन्। तदारभ्य बालान् अवबोधयितुं पञ्चतन्त्राख्यं नीतिशास्त्रं जगति प्रवृत्तम् अभवत्। [[मित्रभेद]][[मित्रप्राप्ति]][[काकोलूकीय]]<nowiki/>[[लब्धप्रणाश|लब्धप्रणाशा]][[अपरीक्षितकारक|परीक्षितकारकाणि]] यः पठति तस्य तिरस्कारम् [[इन्द्रः|इन्द्रो]]ऽपि कर्तुं न शक्नोतीति <ref>अधीते य इदं नित्यं, नीतिशास्त्रं शृणोति च ।<br> न पराभवमाप्नोति, शक्रादपि कदाचन ।। कथामुखं, श्लो. १० ।। </ref>। == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{commons|Category:Panchatantra|{{PAGENAME}}}} {{Wikisource|पञ्चतन्त्रम् ०१|{{PAGENAME}}}} * https://web.archive.org/web/20161119000837/http://www.talesofpanchatantra.com/short-stories-for-kids * https://www.youtube.com/watch?v=8NTpfbcTMUY * http://hindimind.in/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A5%9B-panchatantra-story {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119150030/http://hindimind.in/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A5%9B-panchatantra-story/ |date=2016-11-19 }} * http://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/ind/aind/klskt/pancatt/panca.htm == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == * [http://sanskritlibrary.org/catalogsText/pancatt.html रोमानाक्षरे पञ्चतन्त्रम् 1] * [http://sanskritdocuments.org/doc_z_misc_major_works/panchatantra1.itx रोमानाक्षरे पञ्चतन्त्रम् 2] {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:पञ्चतन्त्रम्| 0]] [[वर्गः:पञ्चतन्त्रस्य कथाः]] bmhn1rmz9ev8fep7fprc9m2rswbqbxi रङ्गनाथशर्मा 0 63561 502307 495027 2026-11-17T04:01:29Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502307 wikitext text/x-wiki महामहोपाध्यायः विद्वान् डा. एन् रङ्गनाथशर्मा (जननम् १९१६, मरणम्२०१४) संस्कृते कन्नडे च महापण्डितः आसीत्। उभयोः भाषयोः व्याकरणे अस्य महती गतिः आसीत्। एतेन नैके ग्रन्थाः विरचिताः अनूदिताः च। ==जीवनम्== विद्वान् रङ्गनाथशर्मा कर्णाटकराज्यस्य शिवमोग्गमण्डलस्य सोरबउपमण्डले नडहळ्ळि इति ग्रामे तिम्म्प्प-जानकम्मदम्पत्योः पुत्रत्वेन जन्म अलभत।<ref name=ksu>{{cite news|title=N. Rangnatha Sharma|url=http://www.ksu.ac.in/en/n-rangnatha-sharma/|accessdate=2018-08-30|archive-date=2014-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221221734/http://www.ksu.ac.in/en/n-rangnatha-sharma/|deadurl=yes}}</ref><ref name=som>{{cite web | url = http://www.starofmysore.com/main.asp?type=news&item=390281 | title = NOTED SANSKRIT SCHOLAR RANGANATHA SHARMA DEAD | newspaper = [[Star of Mysore]] | date = January 25, 2014 | place = Mysore | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140201220918/http://www.starofmysore.com/main.asp?type=news&item=390281 | archivedate = February 1, 2014 | access-date = April 18, 2014 | deadurl = yes}}</ref> तस्य प्राथमिकशिक्षणं नडहळ्ळिग्रामे माध्यमिकशिक्षणं च सोरबनगरे प्रावर्तत। पिता पितृव्यश्च संस्कृतपण्डितौ आस्ताम्। एतेन रङ्गनाथशर्मा प्राभावितः। दारिद्र्ये सत्यपि रङ्गनाथशर्मणः मनः पठने संलग्नम् आसीत्। यद्यपि आङ्लाध्ययने रङ्गनाथशर्मणः रुचिः आसीत्, तथापि दारिद्र्यवशात् आङ्गलशिक्षणं न प्राप्तम्। अतः जीविकानिर्वहणार्थं कन्नडं संस्कृतं च अपठत् रङ्गनाथशर्मा। अगडिग्रामे<nowiki>''</nowiki>‘आनन्दवनाश्रमे’<nowiki>''</nowiki> प्रवेशः प्राप्तः। परन्तु तत्रत्यवातावरणं प्रतिकूलम् आसीत्। अतः ग्रामं प्रत्यागत्य केळदि संस्कृतपाठशालां प्रविष्टवान्। काव्यपरीक्षाम् उत्तीर्य बेङ्गलूरुनगरे जयचामराजेन्द्रपाठशालायां प्रवेशः कृतः। तत्र एकादशवर्षाणि यावत् अलङ्कारशास्त्रं व्याकरणशास्त्रं च अधीतवान्। वारान्नं भिक्षान्नं स्वयम्पाकादिभिः उदरपोषणं कुर्वन् निष्ठया अध्ययनम् अकरोत्। कदाचित् भोजनपर्णक्रयणे धनाभावात् भूमावेव अभुङ्क्त। १९४१तमे वर्षे कमलाक्षम्मा इति कन्याम् ऊढवान्। कमलाक्षम्मा अनारोग्यकारणतः १९७३तमे वर्षे दिवङ्गता। रङ्गनाथशर्मणः द्वौ पुत्रौ द्वे पुत्री च अभूताम्। रङ्गनाथशर्मणः कन्नडस्य प्रसिद्धलेखकस्य डि.वि.जिवर्यस्य च मैत्री गाढा आसीत्। ==अध्यापनम्== रङ्गनाथशर्मा प्रौढशालाअध्यापकत्वेन कतिचन वर्षाणि कार्यम् अकरोत्। ततः बेलूरुनगरस्य संस्कृतपाठशालायां कञ्चन कालं यावत् कार्यं कृत्वा १९४८तमे वर्षे बेङ्गलूरुनगरे जयचामराजेन्द्रपाठशालायाम् अध्यापनम् आरब्धवान्। १९७६ तमे वर्षे निवृत्तः अभवत्।<ref name=som/><ref name=hindu>{{citation | url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/scholar-ranganatha-sharma-is-dead/article5619117.ece | title = Scholar Ranganatha Sharma is dead | newspaper = ದಿ ಹಿಂದು | date = January 26, 2014 | place = Mysore}}</ref><ref name=hdvga>{{citation | url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/ranganath-sharma-to-get-dvg-award/article4540902.ece | title = Ranganath Sharma to get DVG award | newspaper = ದಿ ಹಿಂದು | date = March 23, 2013 | place = Mysore}}</ref> <ref name=swii>{{citation | url = http://books.google.com/books?id=02nqJzMUhasC&pg=PA28 | title = Contribution of Karnataka to Sanskrit Drama Since Independence | work = Sanskrit Writings in Independent India | page = 28 | editor = V. N. Jha | author = S. Ranganath | publisher = }}</ref> ==रचनाः== ===संस्कृतरचनाः <ref name=ksu/>=== * ''बाहुबलिविजयम्'' (ऐतिहासनाटकम्, १९८०) * ''एकचक्रम्'' (पौराणिकनाटकम्, १९९०) * ''गुरुपारमित्रचरितम्'' (१९६९) * ''गोमटेश्वरसुप्रभातम्'' (१९८१) * ''गोम्मटेशपञ्चकम्'' === कन्नडरचनाः <ref name=ksu/>=== * ''भाषान्तरपथ'' (१९४९) * ''लौकिकन्यायगळु'' (१९५९) * ''होसगन्नडव्याकरण'' * ''वल्मीकि मुनिगळ हास्यप्रवृत्ति'' * ''वरदहळ्ळि श्रीधरस्वामिगळु'' * ''श्रीकामचन्द्र'' (१९८२) - [[भासः|भास]], [[कालिदासः|कालिदास]] ಮತ್ತು [[भवभूतिः|भवभूति]] कविगळ प्रभेयल्लि * ''सूक्तिव्याप्ति'' (१९९२) * ''उपनिषत्तिन कथेगळु'' (१९५९) === अनूदिताः रचनाः === * ''वाल्मीकिरामायण'' * ''अमरकोषः'' (१९७०) * ''विदुरनीति'' (१९७२) * ''श्रीमद्भागवतद हत्तनेय स्कन्ध'' (१९७८) * ''श्रीविष्णुपुराण'' (१९५९) * ''व्यासतात्पर्यनिर्णयः'' (१९८६) * ''तोटकाचार्यर श्रुतिसार समुद्धरण'' * ''वाक्यपदीय ब्रह्मकाण्ड'' * ''विद्यारण्यर पञ्चदशी'' === सम्पादिताः रचनाः === * ''भगवन्नामावलिः'' * ''सुभाषितमञ्जरी'' * ''श्रीचामराजोक्तिविलासरामायणम्'' रङ्गनाथशर्मभिः संस्कृतभाषया १०, कन्नडभाषया २२ ग्रन्थाः च विरचिताः १७ ग्रन्थाश्च अनूदिताः। एते रङ्गनाथशर्माणः राष्ट्रपुरस्कारभाजः विद्यन्ते। कर्णाटकसंस्कृतविश्वविद्यालयेन डाक्टरेट् उपाधिना च विभूषिताः। == वैशिष्ट्यम् == रङ्गनाथशर्माणः देशस्य पण्डितेषु अग्रमान्यः। संस्कृते, कन्नडे च एतेषां पाण्डित्यं महत् आसीत्। व्याकरणे, अलङ्कारे, वेदान्ते च कृतभूरिपरिश्रमाः। कन्नडसाहित्यपरिषदः ग्रन्थसम्पादनसमितेः अध्यक्षरूपेण अनेकेषां ग्रन्थानां प्रकाशने रङ्गनाथशर्मणां योगदानं महद् वर्तते। पञ्चमे अखिलकर्णाटकसंस्कृतसाहित्यसम्मेलनस्य च अध्यक्षाः आसन्। ==पुरस्काराः== * राज्योत्सवपुरस्कारः<ref name=hindu/> * राष्ट्रप्रशस्तिः<ref name=som/> * डिविजिप्रशस्तिः <ref name=som/><ref name=hdvga/> * महामहोपाध्यायोपाधिः<ref name=oik>{{citation | url = http://kannada.oneindia.in/news/mysore/renowned-kannada-sanskrit-scholar-ranganatha-sharma-passes-away-081215.html | title = रङ्गनाथशर्मसंस्तुतिः | newspaper = OneIndia Kannada | date = January 26, 2014 | author = ರಾಮಚಂದ್ರ ಹೆಗ್ಡೆ | accessdate = August 30, 2018 | archive-date = February 2, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140202233414/http://kannada.oneindia.in/news/mysore/renowned-kannada-sanskrit-scholar-ranganatha-sharma-passes-away-081215.html | deadurl = yes }}</ref><ref name=som/> * गौरवडाक्टरेट् पुरस्कारः<ref name=causa>{{citation | url = http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/make-sanskrit-the-languageof-nonbrahmins-scholar/article4082097.ece | title = Make Sanskrit the language of non-Brahmins: scholar | newspaper = ದಿ ಹಿಂದು | date = November 10, 2012 | place = Bangalore}}</ref><ref name=som/><ref name=hindu/><ref name=hdvga/> * पुस्तकपुरस्कारः<ref name=bookksu>{{citation | url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/book-awards/article2965245.ece | title = Book awards | newspaper = दि हिन्दु | date = March 6, 2012 | place = Karnataka}}</ref> * चुञ्चश्रीपुरस्कारः * राष्ट्रपतिपुरस्कारः ==वार्धक्येऽपि कार्यशीलता== ९८ तमे वयसि अपि रङ्गनाथशर्माणः क्रियाशीलाः आसन्। नवतितमे वयसि अपि विद्वत्पूर्णं भाषणम् उल्लासेन कुर्वन्ति स्म। ==मृत्युः== रङ्गनाथशर्मणां मृत्युः ९८ तमे वयसि २०१४ वर्षस्य जनवरी २५ तमे दिनाङ्के मैसूरुनगरे अभवत्।<ref name=scholar>{{cite news|title=Sanskrit scholar Ranganatha Sharma dead|url=http://news.webindia123.com/news/Articles/India/20140125/2327934.html|accessdate=2018-08-30|archive-date=2015-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150826200320/http://news.webindia123.com/news/Articles/India/20140125/2327934.html|deadurl=yes}}</ref> ==विषयाः== *[http://www.prajavani.net/article/%E0%B2%AE%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A8-%E0%B2%92%E0%B2%A1%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E0%B2%BF-%E0%B2%B0%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%A5-%E0%B2%B6%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%BE प्रजावाणीपत्रिकायां रवीन्द्रभट्टैः लिखितः कन्नडभाषालेखः] ==अधिकपठनाय== * {{citation | url=http://sanskrit.nic.in/DigitalBook/M/Mswk.pdf | title=Modern Sanskrit Writings in Karnataka | author= एस् रङ्गनाथः | publisher=राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् | place=New Delhi | year=2009 | pages=47–51}} *[http://www.prajavani.net/news/article/2017/02/26/474285.html सूर्यप्रकाशपण्डितः 26 Feb, 2017] ==उल्लेखाः== {{Reflist}} ==बाह्यसम्पर्काः== * [http://www.ksu.ac.in/en/n-rangnatha-sharma/ विद्वान् रङ्गनाथशर्मा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221221734/http://www.ksu.ac.in/en/n-rangnatha-sharma/ |date=2014-02-21 }} * [[https://vidwannrs.in/ विद्वान् रङ्गनाथशर्मा]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:संस्कृतलेखकाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] 84nenh69x50q8ginf6ouszsqsftlv8u ६.२८ युञ्जन्नेवं सदा... 0 69331 502328 501579 2026-11-17T05:48:50Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502328 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः।''' :'''सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ २८ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य अष्टाविंशतितमः(२८) श्लोकः । ==पदच्छेदः== युञ्जन् एवं सदा आत्मानं योगी विगतकल्मषः। सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शम् अत्यन्तं सुखम् अश्नुते। ==अन्वयः== विगतकल्मषः योगी एवं सदा आत्मानं युञ्जन् सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शम् अत्यन्तं सुखम् अश्नुते। == शब्दार्थः == :विगतकल्मषः = नष्टमालिन्यः :योगी = योगवान् :एवम् = इत्थम् :सदा = सर्वकाले :आत्मानम् = स्वम् :युञ्जन् = प्राप्नुवन् :सुखेन = आनन्देन :ब्रह्मसंस्पर्शम् = परमात्ममेलनं :अत्यन्तम् = बहु । :सुखम् = आनन्दम् । :अश्नुते = खादति । == अर्थः == सदा यः आत्मचिन्तनं करोति सः सुखेन परमात्मानं प्राप्नोति। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [https://web.archive.org/web/20120624042236/http://wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 28]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] 23lmrsin8jlv7s22xb3tj0djfeazzrq दादरा नगरहवेली च दीव दमण च 0 77955 502275 500735 2026-11-17T01:32:24Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502275 wikitext text/x-wiki {{Infobox state |name = दादरा नगरहवेली च दीव दमण च |other_name = दादरा और नगर हवेली एवं दमन और दीव<br/>दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव<br/>દાદરા અને નગર હવેલી અને દમણ અને દીવ<br/>Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu |settlement_type = [[भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः|केन्द्रशासितप्रदेशः]] |image_skyline = |image_caption = |image_blank_emblem = File:Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu emblem.png |blank_emblem_size = |blank_emblem_type = [[भारतस्य राष्ट्रियचिह्नम्|मुद्रिका]] |image_map = IN-DD (2020).svg |map_caption = भारतदेशान्तर्गत दादरानगरहवेलीच दीवदमणच प्रदेशम् |pushpin_map = |coordinates = {{coord|20.42|N|72.83|E|display=inline,title}} |subdivision_type = देशः |subdivision_name = {{flag|भारतम्}} |established_title = स्थापितः |established_date = २६ जनवरी २०२०<ref name="auto2">{{cite web|url=http://egazette.nic.in/WriteReadData/2019/214745.pdf|title=Data|publisher=egazette.nic.in |accessdate=9 June 2020}}</ref> |seat_type = राजधानी |seat = [[दमण]] <ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/daman-to-be-dadra-amp-nagar-haveli-daman-amp-diu-ut-capital/1714801|title=Daman to be Dadra & Nagar Haveli, Daman & Diu UT''s capital|date=23 January 2020}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |governing_body = दादरानगरहवेलीच दीवदमणच केन्द्रशासितप्रदेशप्रशासनम् |leader_title1 = [[दादरानगरहवेलीच दीवदमणच प्रदेशस्य प्रशासकाः|प्रशासकः]] |leader_name1 = [[प्रफुल्ल खोदा पटेल]]<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/SiddharthNews18/status/1220721273438904323/photo/1|title=Tweet |via=Twitter|accessdate=9 June 2020}}</ref> |leader_title2 = [[सप्तदशः लोकसभा|चुनाव क्षेत्रम्]] |leader_name2 = [[लोकसभा]] (२) |leader_title3 = [[भारतस्य उच्चन्यायालयाः|उच्चन्यायालयः]] |leader_name3 = [[बॉम्बे उच्चन्यायालयः]] |unit_pref = Metric |area_total_km2 = 603 |area_rank = ३३वां |elevation_footnotes = |elevation_m = 8 |population_footnotes = |population_total = 585764 |population_as_of = 2011 |population_rank = |population_density_km2= auto |demographics_type1 = भाषाः |demographics1_title1 = आधिकारिक |demographics1_info1 = [[गुजरातीभाषा|गुजराती]], [[हिन्दी]], [[मराठीभाषा|मराठी]], [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्ल]]<ref>{{cite web |title=Dadra Nagar Haveli and Daman and Diu – Overview, Geography, Education, Economy, Language |url=https://www.embibe.com/indian-states/about-daman-and-diu/amp/#:~:text=The%20official%20languages%20of%20the%20union%20territories%20are,Haveli%20and%20Daman%20Diu%2C%20read%20this%20article%20further |website=Embibe Indian States |quote=The official languages of the union territories are Marathi, Gujarati, Hindi and English. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220204024219/https://www.embibe.com/indian-states/about-daman-and-diu/amp/#:~:text=The%20official%20languages%20of%20the%20union%20territories%20are,Haveli%20and%20Daman%20Diu%2C%20read%20this%20article%20further |archivedate=2022-02-04 |access-date=2022-03-27 |deadurl=yes}}</ref> |timezone1 = [[भारतीयमानकसमयः]] (IST) |utc_offset1 = +5:30 |postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> |postal_code = |iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-DH]] |registration_plate = [[Vehicle registration plates of India|DD-01,DD-02,DD-03]]<ref>{{cite web|url=https://www.deccanherald.com/national/new-vehicle-registration-mark-dd-for-dadra-nagar-haveli-and-daman-and-diu-797523.html|title=New vehicle registration mark DD for Dadra & Nagar Haveli and Daman and Diu|date=23 January 2020|newspaper=Deccan Herald|accessdate=31 January 2020}}</ref> |blank1_name_sec1 = मण्डलानि |blank1_info_sec1 = [[दादरानगरहवेलीच दीवदमणच प्रदेशस्य मण्डलानि|३]] |blank2_name_sec1 = बृहत्तमं नगरम् |blank2_info_sec1 = [[सिलवासा]] |blank3_name_sec1 = |blank3_info_sec1 = |blank4_name_sec1 = |blank4_info_sec1 = |website = https://ddd.gov.in |official_name = |motto = |elevation_min_m = 0 |elevation_max_m = 425 }} '''दादरा नगरहवेली च दीव दमण च''' ([[हिन्दी]] - दादरा और नगर हवेली एवं दमन और दीव; [[मराठीभाषा|मराठी]] - दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव; [[गुजरातीभाषा|गुजराती]] - દાદરા અને નગર હવેલી અને દમણ અને દીવ; {{lang-en|Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu}}) [[भारतम्|भारतदेशे]] केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति । [[दादरा नगरहवेली च]] इत्यस्य [[दीव दमण च]] इत्यस्य च पूर्वप्रदेशविलयद्वारा प्रदेशस्य गठनं कृतम् । == सम्बद्धाः लेखाः == * [[दादरा नगरहवेली च]] * [[दीव दमण च]] * [[मराठीभाषा]] * [[हिन्दी]] * [[भारतस्य मण्डलानि]] * [[भारतस्य राज्यानि]] * [[भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः]] == उल्लेखाः == [[वर्गः:भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः]] jyhhfuch4ztsxo4ztbqo98qecmhcqur सौरभ साहा 0 82424 502325 497797 2026-11-17T05:34:18Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502325 wikitext text/x-wiki '''सौरभ साहा''' ({{lang-en|Saurabh Saha}}), भारतस्य सम्पूर्णस्य पूर्वोत्तरक्षेत्रस्य च संरक्षणाय बहुमूल्यं योगदानं कृत्वा प्रसिद्धः असमिया-ब्लॉगरः अस्ति। साहा स्वस्य ब्लोग्, आकर्षककथाकथनस्य माध्यमेन च अस्य प्रदेशस्य विविधपरम्परासु, कलारूपेषु, इतिहासेषु च प्रकाशं प्रसारयति। असमस्य सांस्कृतिकविरासतां प्रवर्धनं, रक्षणं च कृत्वा सः अतीव सम्मानितः अस्ति।<ref>{{cite web|url=https://in.linkedin.com/in/saurabhdev|title=Saurabh Saha - LinkedIn|last=|first=|date=|website=linkedin.com|publisher=|access-date=|quote=}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.vidyabharatialumni.org/alumni/saurabh-saha-0|title=Vidyabharati Alumni|last=|first=|date=|website=vidyabharatialumni.org|publisher=|access-date=|quote=|accessdate=2023-05-15|archive-date=2023-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515053134/https://www.vidyabharatialumni.org/alumni/saurabh-saha-0|deadurl=yes}}</ref> ==सन्दर्भः== {{reflist}} k4fufyrtwhtimpn17g4qrxis3er09ox ओलिवर कान् 0 82458 502254 477509 2026-11-16T23:10:05Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502254 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=ഒലിവർ കാൻ|image=Persepolis VS Bayern Munich in 13 January 2006 3 (cropped).jpg|caption=Kahn in 2006|fullname=Oliver Rolf Kahn|birth_date={{Birth date and age|1969|6|15|df=y}}|birth_place=[[പശ്ചിമ ജർമ്മനി]]|height=1.88 m|position=[[Goalkeeper (association football)|Goalkeeper]]|youthyears1=|youthclubs1=|years1=|clubs1=|caps1=73|goals1=0|years2=1987–1994|clubs2=[[Karlsruher SC]]|caps2=128|goals2=0|years3=1994–2008|clubs3=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|caps3=429|goals3=0|totalcaps=630|totalgoals=0|nationalyears1=1995–2006|nationalteam1=[[Germany national football team|Germany]]|nationalcaps1=86|nationalgoals1=0|medaltemplates={{MedalCountry|{{fb|Germany}}}} {{MedalSport|Men's [[association football|football]]}} {{MedalCompetition|[[FIFA World Cup]]}} {{Medal|RU|[[2002 FIFA World Cup|2002]]|}} {{Medal|3rd|[[2006 FIFA World Cup|2006]]|}} {{MedalCompetition|[[UEFA European Championship]]}} {{Medal|W|[[UEFA Euro 1996|1996]]|}} {{Medal|Competition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{Medal|3rd|[[2005 FIFA Confederations Cup|2005]]|}}}} [[വർഗ്ഗം:Pages using infobox3cols with undocumented parameters|extracellstylesഒലിവർ കാൻ]] '''ओलिवर रोल्फ कान्''' (जर्मनभाषा:(ˈɔlɪvɐ ˈkaːn ); जन्म १५ जून १९६९) जर्मन-पदकक्रीडाकार्यकारी पूर्वव्यावसायिकक्रीडकः च अस्ति। सः गोलकीपररूपेण क्रीडति स्म । <ref name="britannica.com">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/861427/Oliver-Kahn|title=Kahn's article on Encyclopædia Britannica Online|accessdate=15 June 2011|last=Jack Rollin|publisher=[[Encyclopædia Britannica]], Inc.}}</ref> जर्मनराष्ट्रियदलस्य कृते ८६ वारं क्रीडितः । सः १९७५ तमे वर्षे कार्ल्स्रुहेर् एससी इत्यस्य कनिष्ठदले स्वस्य करियरस्य आरम्भं कृतवान् । द्वादशवर्षेभ्यः अनन्तरं काह्नः व्यावसायिकरूपेण पदार्पणं कृतवान् । १९९४ तमे वर्षे सः डीएम ४.६ शुल्कं स्वीकृत्य बायर्न म्यूनिख-नगरं प्रति स्थानान्तरितः । सः २००८ तमे वर्षे स्वस्य करियरस्य अन्त्यपर्यन्तं क्रीडितवान् । सः जर्मनीदेशस्य राष्ट्रियपदकक्रीडादले प्रथमपरिचयस्य गोलकीपरः आसीत्, यत् २००२ तमे वर्षे फीफाविश्वकपस्य उपविजेता आसीत् । काह्न् बायर्न म्यूनिख - क्रीडासङ्घस्य कृते अनेकानि ट्राफी - जित्वा अस्ति | तेषु यूईएफए चॅम्पियन्स् लीग्, यूईएफए कप, इन्टरकॉन्टिनेन्टल् कप, अष्ट राष्ट्रियचैम्पियनशिप्स्, षट् राष्ट्रियकप्स् च सन्ति । सः सर्वकालिकस्य श्रेष्ठेषु सफलतमेषु गोलकीपरेषु अन्यतमः इति गण्यते । खानस्य उपनामेषु ''"किङ्ग् खान" "द टाइटन्" च'' अन्तर्भवति । २०२१ तमस्य वर्षस्य जुलै-मासस्य १ दिनाङ्के सः बायर्न-म्यूनिख-संस्थायाः मुख्यकार्यकारी अभवत् । २००२ तमे वर्षे फीफा-विश्वकप-क्रीडायां जर्मनी-देशः प्रतियोगितायाः प्रियतमानां मध्ये नासीत्, परन्तु अन्तिम-पर्यन्तं गन्तुं कैन्-इत्यस्य गोल-करणस्य प्रदर्शनं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । तत्र जर्मनीदेशः ब्राजील्-देशेन सह ०-२ इति स्कोरेन पराजितः । परन्तु सः स्पर्धायाः स्वर्णकन्दुकेन पुरस्कृतः अभवत् । १९९४ तः २००६ पर्यन्तं काह्न् जर्मनीराष्ट्रियदले आसीत्, यस्मिन् सः आन्द्रियास् कोप्के इत्यस्य निवृत्तेः अनन्तरं आरम्भकरूपेण क्रीडति स्म, सः १९९६ तमे वर्षे यूईएफए यूरोपीयचैम्पियनशिपं जित्वा गणस्य अप्रयुक्तः सदस्यः आसीत् २००२ तमे वर्षे फीफा-विश्वकप-क्रीडायां यद्यपि जर्मनी-देशः टूर्नामेण्ट-प्रियेषु नासीत् तथापि कान्-महोदयस्य पराक्रमः, चोटितः अपि, गोल-क्रीडायां अन्तिम-पर्यन्तं गन्तुं कुञ्जी आसीत्, यत्र जर्मनी-देशः ब्राजील्-देशेन सह ०-२ इति स्कोरेन पराजितः ब्राजीलस्य प्रथमे गोले काह्नः त्रुटिं कृतवान्; तथापि सः स्पर्धायाः क्रीडकः इति स्वर्णकन्दुकं प्राप्तवान् == व्यक्तिजीवनम् == काह्नः [[कार्ल्सरुहे|कार्ल्सरुहे-नगरे]] जातः । सः अंशतः [[लाट्वियन्]] वंशस्य अस्ति; तस्य पिता रोल्फस्य जन्म [[लीपाजा|लीपाजा-नगरे]] १९४३ तमे वर्षे अभवत्, यत्र सः सुप्रसिद्धः अस्ति, लाट्वियादेशस्य मातुः Ērika Alksne इत्यस्याः, पितुः [[बाल्टिकजर्मन्स्|बाल्टिकजर्मन]] पितुः, यस्य नाम अपि रोल्फ् इति ।<ref>{ {Cite web |last=वेल्सचर |first=अलेक्जेंडर |date=16 February 2022 |url=https://eng.lsm.lv/article/culture/history/latvia-में-जर्मन-निशान-पौराणिक-गोलकीपर-ओलिवर- {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} kahn-is-quarter-latvian.a443817/ |title=लाट्वियादेशे जर्मन-लेशः: पौराणिकः गोलकीपरः ओलिवर काह्नः 'चतुर्थांश-लाट्विया' अस्ति |publisher=[[लातवियादेशस्य सार्वजनिकप्रसारणम्]] |access-date=16 फरवरी 2022 |archive-date =16 फरवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216101933/https://eng.lsm.lv/article/culture/history/लाट्विया-में-जर्मन-लेजेण्डरी-गोलकीपर<nowiki> -oliver-kahn-is-quarter-latvian.a443817/ |url-status=live }}</nowiki></ref> रोल्फ् संक्षेपेण कार्ल्स्रुहेर् एससी कृते व्यावसायिकरूपेण क्रीडितः, तथैव तस्य पुत्रः एक्सेलः, ओलिवर कान् इत्यस्य अग्रजः।<ref>{{citecite news|url=http://www.spiegel.de/sport/fussball/fussballgott-kahn-wer-kann-mir-noch-was-sagen-a-199158.html|title=वेर कान मिर नोच ऋषिः आसीत्?|trans-title=केन किमपि वक्तुं शक्यते?|first=अलेक्जेण्डर|अंतिम=ओसांग|work=डेर स्पीगल|प्रकाशक=स्पीगेल-वेर्लाग|access-date=15 मे 2011|date=5 जून 2002|language=de|archive-date=24 अक्टूबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024025339/http://www.spiegel.de/sport/fussball/fussballgott-kahn-wer-kann-मिर-नोच-वास-सगेन्-ए-199158.html|url-स्थिति=जीवित}}</ref> २००९ तमे वर्षे [[FC Schalke 04]] इत्यस्य प्रबन्धकपदं प्रस्तावितं, यत् सः अङ्गीकृतवान् ।<ref>{{cite news|url=https://www.derwesten.de/sport/fussball/s04 /Oliver-Kahn-sieht-seine-Zukunft-nicht-auf-Schalke-id864643.html|title=Oliver Kahn sieht seine Zukunft nicht auf Schalke|trans-title=ओलिवर कान् शाल्के इत्यत्र स्वस्य भविष्यं न पश्यति|work=DerWesten|publisher=WAZ NewMedia GmbH & Co|तिथि=11 मार्च 2009|access-date=15 मे 2011|language=de|archive-date=2 अक्टूबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/ 20121002092907/http://www.derwesten.de/sport/fussball/s04/ओलिवर-काहन-सिएहट-सेन-जुकुन्फ्ट-निचट-औफ-शाल्के-इड864643.html|url-status=live}}</ref> दो वर्षाणाम् अनन्तरं २०११ तमस्य वर्षस्य एप्रिल-मासे जर्मनी-न्यायालयेन [[दुबाई]-नगरस्य यात्रायां क्रीतस्य विलासिनीवस्त्रस्य €६,००० तः अधिकं द्रव्यं घोषितं न कृत्वा कर-चोरी-कारणात् कान्-इत्यस्य €१२५,००० ([[United States dollar|$१८२]],२२३) दण्डः दत्तः । ].<ref>{{cite news|url=http://www.thelocal.de/sport/20110421-34561.html|title=ओलिवर कान् कर चोरीकृते €125,000 दण्डितः|publisher=The Local|date=21 अप्रैल 2011|access-date=14 मे 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929015824/http://www.thelocal.de/sport/20110421-34561.html|archive-date=२९ सितम्बर २०१२|url-status=live}}</ref> == सन्दर्भः == <references /> [[वर्गः:१९६९ जननम्]] [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] 6cpzmupfno0thi96sgd41nrcvm8dgnh सञ्जीव अभयङ्कर् 0 82475 502317 501345 2026-11-17T05:10:10Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502317 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|image=Sanjeev Abhyankar 2.jpg|image_size=200|name=Pt. Sanjeev Abhyankar|background=solo_singer|birth_name=Sanjeev Abhyankar|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1969|10|05}}|birth_place=[[Pune]], India|alias=|instrument=[[Vocal]]|genre=[[Khayal]], [[Bhajans]]|occupation=Indian Classical and Devotional Singer|years_active=1980–1983, 1989–present|label=|associated_acts=|website=http://www.sanjeevabhyankar.com|current_members=|past_members=}} [[വർഗ്ഗം:Articles with hCards]] '''पण्डित सञ्जीव अभयङ्कर्''' (जन्म १९६९) मेवाटीघरान इति प्रशस्तस्य [[हिन्दुस्थानिशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानी शास्त्रीयगानालापन शैलेः प्रचारकः शास्त्रीयसङ्गीतगायकः]] अस्ति । <ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923202511/http://www.chembur.com/anecdotes/sanjeev.htm |archivedate=2015-09-23 |title=Sanjeev Abhyankar |url=http://www.chembur.com/anecdotes/sanjeev.htm |access-date=2018-04-01 |deadurl=yes}}</ref> हिन्दीचलच्चित्रस्य ''गॉडमदर'' इत्यस्य सुनो रे भैला इति गीतस्य कृते १९९९ तमे वर्षे सर्वोत्तमप्लेबैकगायकस्य राष्ट्रियचलच्चित्रपुरस्कारं प्राप्तवान् । तथा शास्त्रीयकलासु निरन्तर उत्कृष्टतायाः कृते मध्यप्रदेशसर्वकारेण कुमारगन्धर्वराष्ट्रीयपुरस्कारः २००८तमे वर्षे प्राप्तवन्तः सन्ति == प्रारम्भिक जीवन == सञ्जीव अभयङ्करस्य जन्म १९६९ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासस्य ५ दिनाङ्के [[भारतम्|भारतस्य]] [[पुणे]] नगरे शोभाअभ्यंकरस्य पुत्रत्वेन अभवत् । सः अष्टवर्षे एव हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य अध्ययनं आरब्धवान्। , तस्य माता, गुरुः पिम्पलखरे च प्रारम्भिकशिक्षिकाः आसन् । पश्चात् पण्डितजसराजेन तस्य प्रशिक्षणं प्राप्तम् | == गायनवृत्तिः == सञ्जीव अभयङ्करः १९८१ तमे वर्षे [[मुम्बई|मुम्बईनगरे]] ११ वर्षे प्रथमं मञ्चप्रदर्शनं कृतवान् ।सन्जीवः सम्पूर्णे भारते [[जिद्दु कृष्णमूर्ति|जिद्दूकृष्णमूर्तेः]] शिक्षाप्रसारार्थं डेगादेवकुमाररेड्डी इत्यनेन परिकल्पितस्य नृत्यसमूहस्य एसेन्स् आफ् लाइफ् इत्यस्य स्वरं प्रदत्तवान् । <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2014/aug/14/A-Melange-of-Mediums-647780.html|title=A Melange of Mediums|accessdate=2020-11-15|website=The New Indian Express}}</ref> तदेव सः विशिष्टः अभवत् । पश्चात् राष्ट्रियचलच्चित्रपुरस्कारं प्राप्य सः व्यस्तः गायकः अभवत् == चलचित्र डिस्कोग्राफी == * तुम गये (लता मंगेशकर सहित), मैच्स् [१९९६] । * ये है शान बनारस की, बनारस (2005) * लाई जा रे बदरा, दिल पे मत ले यार (2000) * सदा सुमिरन करले, दशावतार (2008) * सुनो रे सुनो रे भैना के, गॉडमदर (1998) * रूखे नैना, मकबूल (2003) * To Astis Thar, कोफी अनि बाराच कही (2015) == सन्दर्भः == {{Reflist}} == बाह्यलिङ्काः == * [http://www.sanjeevabhyankar.com/ सञ्जीव अभिनकर वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002094205/http://www.sanjeevabhyankar.com/ |date=2011-10-02 }} * {{IMDb name|0008715}} [[वर्गः:१९६९ जननम्]] [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:मराठाजनाः]] [[वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतम्]] [[वर्गः:महाराष्ट्रराज्यम्]] dkld2u6nmkgw4g8h4f66b2pj2hhhp0n जङ्गल 0 90634 502263 500151 2026-11-17T00:41:40Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502263 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:ព្រៃកម្ពុជា.jpg|लघुचित्रम्|कम्बोजदेशे सघनः जङ्गलः]] [[सञ्चिका:Tioman_Rainforest.JPG|लघुचित्रम्|मलयदेशस्य तियोमानद्वीपे जङ्गलः]] [[सञ्चिका:Puerto_Rico_El_Yunque_1.jpg|लघुचित्रम्|पुएर्तोरिकोनगरस्य एल् युङ्के इत्याख्ये राष्ट्रीयवने उष्णकटिबन्धीयवर्षावनः, यः अमेरिकसंयुक्तराज्यस्य राष्ट्रीयवनसेवया एकाकिना व्यवस्थ्यते]] '''जङ्गलः''' इत्युच्यते सः भूमिभागः यः सघनवनैः जटिलवनस्पतिभिश्च आच्छादितः भवति, विशेषतः उष्णकटिबन्धीयवातावरणे। गतशताब्दे एषः शब्दः अत्यन्तं विविधरूपेण प्रयुक्तः। यतः जङ्गलाः सर्वासु वासयोग्येषु महाद्वीपेषु दृश्यन्ते, तेषु च नानाविधानि वनस्पतिप्रकाराणि, भूमिप्रकाराणि च भिन्नवातावरणक्षेत्रेषु समाविष्टानि सन्ति, अतः जङ्गलस्य वन्यजीवनस्य स्पष्टं परिभाषणं कर्तुं न शक्यते। == शब्दोत्पत्तिः == "जङ्गल" इत्येतत् शब्दः [[संस्कृतम्|संस्कृतभाषायाः]] "जङ्गल" इत्यस्मात् उद्भूतः, यस्य अर्थः "रूक्षं शुष्कं च"। अष्टादशशताब्दे अयं शब्दः [[हिन्दुस्थानीभाषा|हिन्दुस्तानीभाषा]]<nowiki/>याः "जङ्गल" इत्यस्मात् अङ्ग्लभाषायां प्रविष्टः। अङ्ग्लभाषायां च अयं शब्दः "जङ्गल्", "जङ्ग्ला", "जुङ्गल्", "जुङ्गल" इत्यादिरूपेण लिप्यन्तरितः।<ref>{{cite web|url=https://www.lexico.com/definition/jungle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611000713/https://www.lexico.com/definition/jungle|url-status=dead|archive-date=June 11, 2020|title=Meaning of jungle in English|author=<!--Not stated-->|date=2020|website=Lexico|publisher=Oxford University Press/Dictionary.com|quote=Origin: Late 18th century from Sanskrit jāṅgala ‘rough and arid (terrain)’.|access-date=11 June 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.oed.com/;jsessionid=1C86B3477E4E4C6303A40486F5D7D16E?authRejection=true&url=%2Fview%2FEntry%2F102075%3Frskey%3DNNWPt8%26result%3D1|title=Home : Oxford English Dictionary|website=www.oed.com|language=en|access-date=2019-04-01|url-access=subscription|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230108132321/https://www.oed.com/;jsessionid=1C86B3477E4E4C6303A40486F5D7D16E?authRejection=true&url=%2Fview%2FEntry%2F102075%3Frskey%3DNNWPt8%26result%3D1|archivedate=2023-01-08|deadurl=yes}}{{Subscription required}}</ref> अङ्ग्लभारतीयव्याख्यायाः प्रभावेन अयं शब्दः "सघनं जटिलं झाङ्काण्डम्" इत्यर्थे प्रयुक्तः।<ref>{{cite book | title = The jungle and the aroma of meats: an ecological theme in Hindu medicine. Volume 4 | author = Francis Zimmermann | publisher = Motilal Banarsidass | year = 1999 | isbn = 81-208-1618-8 }}</ref><ref>{{cite journal|title=The Dialectical History of 'Jungle' in Pakistan: An Examination of the Relationship between Nature and Culture|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-anthropological-research_fall-1992_48_3/page/231|author=Dove, Michael R.|journal=Journal of Anthropological Research|volume=48|issue=3|year=1992|pages=231–253|doi=10.1086/jar.48.3.3630636|s2cid=141730178}}</ref> एषः शब्दः [[भारतीय उपमहाद्वीपः|भारतवर्षस्य उपमहाद्वीपे]], ईरानीपठारे च बहुषु भाषासु प्रचलितः, यत्र प्राचीनवनस्य स्थाने उत्पन्ना वनस्पतिः, परित्यक्तप्रदेशे उत्पन्ना अनियोजिता वनस्पतिः च सूच्यते।<ref>{{cite book | author = Yule, Henry, Sir | author-link = Sir Henry Yule | title = Hobson-Jobson: A glossary of colloquial Anglo-Indian words and phrases, and of kindred terms, etymological, historical, geographical and discursive. New ed. edited by William Crooke, B.A. | publisher = J. Murray, London | year = 1903 | url = https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.1:1:274.hobson | archive-url = https://archive.today/20120707200318/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.1:1:274.hobson | url-status = dead | archive-date = 2012-07-07 }}</ref> [[सञ्चिका:Mosnticulo_de_los_anranjos.jpg|लघुचित्रम्|होण्डुरासदेशे लोस्नाराञ्जोस् इत्याख्ये पुरातत्त्वस्थले स्थितं स्तूपरूपं भूमिकुटिलम्]] == विविधप्रयोगः == === सघनं जटिलं च वनस्पतिरूपेण === [[सञ्चिका:Dry_rainforest.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|ऑस्ट्रेल्यादेशे लतानां जटिलः झाङ्काण्डः, यः जङ्गलस्य सामान्यं रूपम्]] जङ्गलस्य सामान्यतमः अर्थः अस्ति भूमिः या अधस्तलस्थया जटिलया वनस्पत्याः आवृता अस्ति, विशेषतः उष्णकटिबन्धे। एषा वनस्पतिः इत्थं सघना यत् मानवानां गमनं बाध्यते, यात्रिकैः मार्गं छित्त्वा गन्तव्यम्।<ref name="autogenerated43">[http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/biomes/biomes_tropical_forests_page_1.html Tropical Forests] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010223155/http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/biomes/biomes_tropical_forests_page_1.html|date=2012-10-10}}</ref><ref>[http://library.thinkquest.org/26634/forest/introf.htm Mysterious Journey] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702005610/http://library.thinkquest.org/26634/forest/introf.htm|date=2012-07-02}}</ref><ref name="autogenerated3">Nygren, A. 2006 Representations of Tropical Forests and Tropical Forest-Dwellers in Travel Accounts of ‘National Geographic', Environmental Values 15</ref> एषा परिभाषा वर्षावनं जङ्गलं च भेदयति, यतः वर्षावनस्य अधःस्तरः प्रायः विरलः, सूर्यप्रकाशस्य अभावात्, अतः तत्र गमनं सुलभं।<ref name="autogenerated53">{{Cite web|url=https://suny.oneonta.edu/|title=SUNY Oneonta - Grow Intellectually. Thrive Socially. Live Purposefully.|website=suny.oneonta.edu|accessdate=11 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.blueplanetbiomes.org/rainforest.htm|title=Rainforest Biomes|website=www.blueplanetbiomes.org}}</ref> जङ्गलः उष्णकटिबन्धीयवने, तस्य सीमायां वा, तेषु प्रदेशेषु दृश्यते यत्र प्राकृतिकविघातेन (यथा चक्रवातेन) वा मानवीयक्रियया (यथा काष्ठच्छेदनम्) वनं उद्घाटितम्। तस्मात् उत्पन्ना उत्तरवर्ती वनस्पतिः सघना जटिला च, या "प्रकार्यः जङ्गलः" इत्युच्यते।<ref name="autogenerated42">[http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/biomes/biomes_tropical_forests_page_1.html Tropical Forests] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010223155/http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/biomes/biomes_tropical_forests_page_1.html|date=2012-10-10}}</ref><ref>Kricher JC. 1997. A neotropical companion: an introduction to the animals, plants, and ecosystems of the New World tropics, 2nd edn. New Jersey: Princeton University Press.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.utm.edu/departments/cece/ecology/L4.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120703075437/http://www.utm.edu/departments/cece/ecology/L4.shtml|url-status=dead|title=Ecology L4.OO<!-- Bot generated title -->|archivedate=3 July 2012|accessdate=11 March 2023}}</ref> जङ्गलः वर्षावनस्य सीमायां, यथा नदीनदीतटेषु, अपि दृश्यते, यत्र अधस्तले अधिकः प्रकाशः लभ्यते।<ref name="autogenerated52">{{Cite web|url=https://suny.oneonta.edu/|title=SUNY Oneonta - Grow Intellectually. Thrive Socially. Live Purposefully.|website=suny.oneonta.edu|accessdate=11 March 2023}}</ref> मानसूनीवनाः, च एषः प्रकारः जङ्गलः इत्युच्यन्ते। वर्षावनात् अधिकं उद्घाटितं छत्रिकं युक्ताः मानसूनवनाः अधःस्तरे सघनं लतानां झाडीनां च समावेशं कुर्वन्ति, यः गमनं कठिनं करोति।<ref name="autogenerated4">[http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/biomes/biomes_tropical_forests_page_1.html Tropical Forests] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010223155/http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/biomes/biomes_tropical_forests_page_1.html|date=2012-10-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.u.arizona.edu/~jrjurjev/Geo101_files/Forest_Biome&#91;1&#93;&#91;1&#93;.ppt|title=Archived copy|access-date=2014-01-05|archive-date=2012-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102121145/http://www.u.arizona.edu/~jrjurjev/Geo101_files/Forest_Biome%5B1%5D%5B1%5D.ppt|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://geoggeol.wku.edu/jall/classes/geog328/pdfs/Land%20Biomes.pdf|title=Terrestrial Biomes|publisher=Wku.edu (Western Kentucky University, Department of Geography and Geology)|access-date=November 29, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130527033626/http://geoggeol.wku.edu/jall/classes/geog328/pdfs/Land%20Biomes.pdf|archive-date=May 27, 2013}}</ref> मैङ्ग्रोववनानां सहायकमूलानि, नीचानि छत्रिकानि च समानं विघ्नं जनयन्ति।<ref>Holguin, G. Guzman, M.A. &Bashan, Y. 1992 Two new nitrogen-fixing bacteria from the rhizosphere of mangrove trees: Their isolation, identification and in vitro interaction with rhizosphere Staphylococcus sp. FEMS Microbiology Ecology 101</ref><ref>Namdar, A. & Nusrath, A. 2010 Tsunami numerical modeling and mitigation. Frattura ed Integrità Strutturale 12</ref> === आर्द्रवनरूपेण === [[सञ्चिका:Fluss_Dja_Somalomo.JPG|लघुचित्रम्|केमेरूनदेशे वर्षावनस्य तटप्रदेशे नदीतीरं आवृत्य स्थितः जङ्गलः]] यूरोपदेशीयान्वेषकाः प्रारम्भे उष्णकटिबन्धीयवनं प्रायः नद्याः मार्गेण अतीत्य ययुः, तेन तटप्रदेशे सघनं जटिलं वनस्पतिविन्यासं दृष्ट्वा तैः समस्तवनं जङ्गलः इत्येव अभिप्रेतम्।<ref>Sterling, T. (1983). ''The Amazon: The World's Wild Places''. Time-Life Books. New York</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oneonta.edu/faculty/baumanpr/geosat2/Central%20Africa%20I/Central%20Africa%20Part%20I.htm|title=Tropical Wet Realms of Central Africa, Part 1|publisher=Oneonta.edu (State University of New York College at Oneonta)|year=2009|access-date=November 29, 2012|author=Baumann, Paul R.}}</ref> फलतः एषा भ्रान्तिः जाताः यत् समस्तं वनं अभेद्यं जङ्गलः इति।<ref name="autogenerated22">Purser, B. 2003. Jungle bugs: masters of camouflage and mimicry. Firefly Books, Toronto.</ref> एतस्मात् जङ्गलशब्दस्य द्वितीयः प्रचलितः प्रयोगः उत्पन्नः प्रायः कोऽपि आर्द्रः उष्णकटिबन्धीयः वनः।<ref name="autogenerated32">Nygren, A. 2006 Representations of Tropical Forests and Tropical Forest-Dwellers in Travel Accounts of ‘National Geographic', Environmental Values 15</ref><ref>Birtles, T. G. 1997: "First contact: colonial European preconceptions of tropical Queensland rainforest and its people". ''Journal of Historical Geography'' 23, 393–417.</ref> एषः सन्दर्भः विशेषतः उष्णकटिबन्धीयवर्षावनं सूचयति, किन्तु मेघवर्षावनं, समशीतोष्णवर्षावनं, अपि समावेशयति, वनस्पतिसंरचनायाः गमनसुलभतायाः वा उल्लेखं विना।<ref name="autogenerated2">Purser, B. 2003. Jungle bugs: masters of camouflage and mimicry. Firefly Books, Toronto.</ref><ref>M\Iyengar, M. O. T. 1930 Jungle in Relation to Malaria in Bengal. Indian Journal of Medical Research 18:1</ref> "उष्णकटिबन्धीयवनः", "वर्षावनः" इत्येतौ शब्दौ "जङ्गलः" इत्यस्य स्थाने प्रयुक्तौ, एषा भाषिकपरिवर्तनप्रक्रिया शक १८९२ तमे संवत्सरे आरब्धा। "वर्षावनः" इत्येतत् शब्दः अङ्ग्लकोशेषु शक १८९२ तात्पूर्वं न दृश्यते।<ref name="autogenerated14">Rogers, C. 2012 ''Jungle Fever: Exploring Madness and Medicine in Twentieth-Century Tropical Narratives''. Vanderbilt University Press, Nashville. {{ISBN|9780826518316}}.</ref> मुद्रणमाध्यमेषु शक १८९२ तात्पूर्वं उष्णकटिबन्धीयवनस्य निर्देशाय "जङ्गलः" इत्यस्य प्रयोगः ८० प्रतिशतं जातः; ततः पश्चात् "वर्षावनः" इत्यनेन प्रतिस्थापितः, यद्यपि "जङ्गलः" इत्यस्य प्रयोगः उष्णकटिबन्धीयवर्षावनस्य सन्दर्भे सामान्यतः दृश्यते।<ref name="autogenerated13">Rogers, C. 2012 ''Jungle Fever: Exploring Madness and Medicine in Twentieth-Century Tropical Narratives''. Vanderbilt University Press, Nashville. {{ISBN|9780826518316}}.</ref><ref name="autogenerated6">Slater, C (2003). In Search of the Rain Forest. Duke University Press</ref> === रूपकरूपेण === [[सञ्चिका:Jungle_comics_128.jpg|लघुचित्रम्|लोकप्रसिद्ध्यां सांस्कृतिकवाङ्मनसि "जङ्गल" इत्यस्य शब्दस्य प्रयोगः असभ्यता उग्रता च सूचयितुं]] रूपकरूपेण "जङ्गलः" इत्येतत् शब्दः प्रायः अव्यवस्थितं, अराजकं वा परिदृश्यं सूचयति, यत्र "योग्यतमस्य जीवितम्" इत्येव एकं नियमः इति अभिप्रेतम्। एषः दृष्टिकोणः "नगरवासिनां" वनस्य विषये धारणा प्रतिबिम्बयति। अप्टन् सिन्क्लेयर इत्यनेन "द जङ्गल" इत्याख्यया ग्रन्थः प्रकाशितः (१९०६ तमे संवत्सरे), यत्र शिकागो नगरस्य मांसप्रक्रियाशालायां श्रमिकानां जीवनं वर्णितम्, यत्र ते निर्दयतया शोषिताः, न च तेषां वैधानिकं प्रतिकारं अस्ति।<ref>{{cite book | title = Dark Eden: the swamp in nineteenth-century American culture | url = https://archive.org/details/darkedenswampinn0000mill | series = Volume 43 of Cambridge studies in American literature and culture Structural Analysis in the Social Sciences | author = Miller, David Cameron | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | isbn = 0-521-37553-3 }}</ref> "जङ्गलनियमः" इत्यपि वाक्यं समानसन्दर्भे प्रयुज्यते, यः रुडयार्ड् किप्लिङ्गस्य "द जङ्गल बुक्" इत्यस्मात् उद्धृतः (१८९४ तमे संवत्सरे) यद्यपि तस्मिन् ग्रन्थे जङ्गलपशूनां समाजे एषः वाक्यः जटिलं विधिसंहितां सूचयति, न तु अराजकं। "जङ्गलः" इत्येतत् शब्दः असंयमितं अनियन्त्रितं च स्वभावं, सभ्यतायाः पृथक्त्वं च सूचयति, यः भावान् जनयति भीतः, भ्रमः, असहायता, दिशाभ्रमः, स्थब्धता च। "जङ्गलः" इत्यस्मात् "वर्षावनः" इत्यस्मिन् शब्दे परिवर्तनं एषां वनों कोमलाः आध्यात्मिकाश्च इति धारणा कारणम्, यः "जङ्गलः" इत्यस्य गम्भीरार्थछविभिः न सुसंगतः।<ref name="autogenerated62">Slater, C (2003). In Search of the Rain Forest. Duke University Press</ref><ref>Fearing, F. (1963) "The problem of metaphor" Southern Journal of Communication</ref><ref>Jones, J. (1962) "The Thin Red Line". Dell Publishing New York</ref><ref name="autogenerated63">Slater, C (2003). In Search of the Rain Forest. Duke University Press</ref><ref>Slater, C (2004). Marketing the ‘rain forest’: Raw Vanilla fragrance and the ongoing transformation of the jungle. Cultural Geographies 11:4</ref><ref>Gustavson, E. 2007 "Rhetoric: How Politicians Manipulate Language and the Media to Shape Public Thought" Hinckley Journal of Politics 8</ref> सांस्कृतिकविद्वांसः, विशेषतः उत्तर-औपनिवेशिकविचारकाः, जङ्गलस्य विश्लेषणं प्रायः श्रेणीबद्धप्रभुत्वस्य अवधारणायाम् कुर्वन्ति, यत्र पश्चिमीयसंस्कृतयः अन्यसंस्कृतिषु स्वस्य सभ्यतायाः मानदण्डान् आरोपयन्ति। उदाहरणरूपेण एड्वर्ड् सईद् इत्यनेन उल्लिख्यते यत् जॉनी वैइस्मुल्लर इत्यनेन चित्रितः टार्जन् नामकः पात्रः जङ्गले वसति, यः असभ्यं, अनीतं, जङ्गलीं च प्रकृतिं प्रतिनिधित्वं करोति, तथापि सः श्वेतवर्णीयः स्वामी इत्यपि प्रदर्श्यते।<ref name="Said">{{cite book | chapter = Jungle Calling | title = Reflections on Exile: And Other Essays | series = Convergences Series | first = Edward W. | last = Said | publisher = Harvard University Press | year = 2000 | isbn = 9780674003026 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/reflectionsonexi00said }}</ref> तथा च "शङ्खद्वीपयाः प्रतिमायाः" इत्यस्मिन् निबन्धे, यः "हर्ट् ऑफ् डार्कनेस्" इत्यस्य विषये लिखितः, नाइजीरियादेशीयः उपन्यासकारः चिन्तकः च चिनुआ अचेबे इत्यनेन वर्ण्यते यत् जङ्गलः शङ्खद्वीप च श्वेतयूरोपीयपात्राणां, यथा मार्लो, कुर्ट्स् च, मोहस्य स्रोतः भवतः। पूर्वः इस्रेलीप्रधानमन्त्री एहूद् बाराक् इत्यनेन इस्राएल् राष्ट्रं "जङ्गले एकं वासगृहं" इत्यनेन उपमा प्रदत्तम्, या उपमा इस्राएलीराजनीतिकविवादेषु बहुशः उद्धृतम्। बाराकस्य वामपक्षीयविरोधिनः एतां उपमां तीव्रं निन्दितवन्तः।<ref>{{Cite web|url=https://israelpolicyforum.org/2020/09/03/the-iron-wall-versus-the-villa-in-the-jungle/|title=The Iron Wall Versus the Villa in the Jungle|first=Michael J.|last=Koplow|date=3 September 2020|accessdate=11 March 2023}}</ref><ref>Uri Avnery, "Barak: A Villa in the Jungle", Gush Shalom website, July 7, 2007 ,</ref><ref>Akiva Eldar, "The price of a villa in the jungle", [[Ha'aretz]], Jan. 30, 2006</ref> == सन्दर्भः == {{Reflist}} [[वर्गः:वनम्]] aed9e7xo0bl34qrbwurwcmiaapkv13k मेगन यंग 0 90855 502294 496732 2026-11-17T03:54:09Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502294 wikitext text/x-wiki '''मेगन् लिन् ताल्दे यङ्ग्-डायेज़्''' (जन्म: २७ फरवरी १९९०) एका फिलिपीनी अभिनेत्री, मानरूपा (मॉडल), तथा सौन्दर्यवती अस्ति, या [[विश्व-सुन्दरी २०१३]] (Miss World 2013) इत्यस्य खिताबं जितवती आसीत्।<ref name="BP1">{{cite news|title=MISS WORLD 2013: Megan Young's winning answer (FULL TEXT)|url=https://www.rappler.com/newsbreak/39798-miss-world-2013-megan-young-winning-answer/|work=[[Rappler]]|date=September 29, 2013}}{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Miss World 3">{{cite news|title=Miss World: Megan Young makes history|url=https://www.philstar.com/entertainment/2013/09/29/1239537/miss-world-megan-young-makes-history|work=[[Philippine Star]]|date=September 28, 2013}}</ref><ref name="Miss World 4">{{cite web|title=Megan Young is Miss World 2013!|url=https://news.abs-cbn.com/lifestyle/09/28/13/megan-young-miss-world-2013|website=ABS-CBN News|date=September 28, 2013}}</ref><ref name="INQ">{{cite news|title=PH’s Megan Young is Miss World 2013|url=https://newsinfo.inquirer.net/495207/phs-megan-young-is-miss-world-2013|work=[[Inquirer]]|date=September 28, 2013}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सा फिलिपीन्स-देशात् तथा [[दक्षिण-पूर्व-एशिया|दक्षिण-पूर्व-एशिया-क्षेत्रात्]] विश्व-सुन्दरी-पुरस्कारं जेतुं प्रथमा प्रतिनिधिः अस्ति।<ref name="INQ" /> सा अस्मात् पूर्वं [[विश्व-सुन्दरी फिलिपीन्स २०१३]] इत्यस्य मुकुटं धारितवती आसीत्।<ref name="Miss World 2">{{cite news|title=Megan Young is Miss World PH 2013|date=August 19, 2013|url=http://www.abs-cbnnews.com/lifestyle/08/18/13/megan-young-miss-world-ph-2013|work=ABS-CBN News|accessdate=November 18, 2025|archive-date=October 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030231410/http://www.abs-cbnnews.com/lifestyle/08/18/13/megan-young-miss-world-ph-2013|deadurl=yes}}</ref> यङ्ग्-महोदया स्वस्य वृत्तेः आरम्भं रियलिटी-दूरदर्शन-कार्यक्रमे ''[[स्टारस्ट्रक]]'' इत्यनेन कृतवती आसीत्।<ref name="Megan Young">{{cite web|title=Megan Young's StarStruck Profile|url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/5638/megan-young-starstruck-batch-2-alumni/story/|website=[[GMA Network]]}}</ref> == प्राथमिकं जीवनम् अध्ययनं च == मेगन् लिन् ताल्दे यङ्ग्-महोदयायाः जन्म १९९० तमे वर्षे फरवरी-मासस्य २७ दिनाङ्के [[अलेक्ज़ान्ड्रिया, वर्जीनिया|अलेक्ज़ान्ड्रिया, वर्जीनिया-नगरे]] फिलिपीनी-अमेरिकन-मातापित्रोः, विक्टोरिया ताल्दे ([[पंडन, एंटिक]], फिलिपीन्स) तथा काल्विन कोल् यङ्ग् तृतीयस्य ([[रिचमंड, वर्जीनिया]]) गृहे अभवत्।<ref name="RAP">{{cite news|title=Megan Young: Early Life and Pageant Journey|url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/megan-young-early-life-and-pageant-journey/|work=[[Rappler]]|date=August 20, 2013}}{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यङ्ग्-महोदया यदा दश-वर्षीया आसीत्, तदा तस्याः परिवारः [[कास्टिलेजोस, जाम्बालेस|कास्टिलेजोस, जाम्बालेस-नगरम्]] अगच्छत्। सा २००२ तः २००५ पर्यन्तं [[क्षेत्रीय-विज्ञान-उच्च-विद्यालये III]] (Regional Science High School III) अधीतवती। परतः अभिनय-वृत्तेः कृते सा [[मेट्रो मनीला|मेट्रो मनीला-नगरम्]] अगच्छत्। यङ्ग्-महोदया [[चलचित्र-निर्माणम्]] (Film Production) इत्यस्मिन् [[दे ला साले-महाविद्यालयात् सेंट बेनिल्ड्|दे ला साले-महाविद्यालयात् सेंट बेनिल्ड्-तः]] उपाधिं प्राप्तवती। == वृत्तिः == === २००४–०७: जीएमए-नेट्वर्के आरम्भः === यङ्ग्-महोदयायाः प्रथमः शोबिज़्-अवकाशः ''[[स्टारस्ट्रक (सीज़न २)|द्वितीय-सीज़न]]''-तः प्राप्तः, यत्र सा शीर्ष-षट्-स्थाने आसीत्। सा ''लव टू लव प्रस्तुतिः: लव को उरोक''-मध्ये 'मेग्' इत्यस्याः भूमिकां कृतवती। ततः सा ''एशियन ट्रेजर्स''-मध्ये 'अन्ना' इत्यस्याः, तथा ''मगा कुवेस्तो नी लोला बस्यांग''-मध्ये एकायाः परिकथा-देवतायाः भूमिकां कृतवती। === २००७–१५: एबीएस-सीबीएन तथा टीव्ही५-मध्ये परिवर्तनम् === द्वि-वर्षात् अधिकं [[जीएमए आर्टिस्ट सेंटर|जीएमए आर्टिस्ट सेंटर-मध्ये]] स्थित्वा सा स्वस्य भगिन्याः [[लॉरेन यंग|लॉरेन यंग-इत्यस्याः]] पदानुसरणम् कुर्वती [[एबीएस-सीबीएन|एबीएस-सीबीएन-मध्ये]] सम्मिलिता अभवत्। यङ्ग्-महोदया प्रथमा ''स्टारस्ट्रक''-प्रतिभागिनी आसीत् या जीएमए नेट्वर्क-स्य प्रतिस्पर्धि-चैनलं प्रति गतवती। एबीएस-सीबीएन-मध्ये सा ''स्टार मैजिक प्रस्तुतिः'', ''अस्तिग्स्'', तथा ''अब्त् उर् लव''-मध्ये दृष्टा अभवत्। सा ''कोकी''-मध्ये 'शेन्' इत्यस्याः भूमिकां कृतवती, तथा ''पिनॉय बिग ब्रदर: सेलिब्रिटी-संस्करणम् २''-मध्ये "मोहक-राजकुमारी" (The Princess of Charm) इति उक्ता आसीत्।<ref name="Restless">{{cite news|title=Megan Young is 'Princess of Charm'|url=https://www.philstar.com/entertainment/2007/11/02/20700/megan-young-princess-charm|work=[[Philippine Star]]|date=November 2, 2007}}</ref><ref name="Kontrabida roles">{{cite web|title=Megan Young on Kontrabida roles|url=https://www.abs-cbn.com/news/2012/12/28/megan-young-on-being-a-kontrabida|website=ABS-CBN}}</ref> ''अहं बेटी ला फीआ इत्यस्यां स्निह्यामि'' (I Love Betty La Fea) इत्यस्य पुनर्निर्मितौ सा खलनायिकायाः 'मार्केला'-इत्यस्याः भूमिकां निर्वहति स्म। २००९ तमे वर्षे सा चतुर्षु वी-जेषु अन्यतमा आसीत् या 'चैनल वी फिलिपीन्स'-इत्यस्य पुनः-प्रारम्भ-समये चिता आसीत्।<ref name="VJ">{{cite news|title=Megan Young becomes a VJ|url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/4567/megan-young-to-become-a-vj-for-channel-v-philippines/story/|work=GMA News|date=2009}}</ref> २०१२ तमे वर्षे सा ''हियास्''-मध्ये मुख्य-अभिनेत्री अभवत्। २०१३ तमे वर्षे सा टीव्ही५-मध्ये गतवती, ततः परम् एबीएस-सीबीएन-मध्ये अपि दृष्टा अभवत्। === २०१५–अधुना: जीएमए-नेट्वर्के प्रत्यागमनम् === मार्च-मासे २०१५ तमे वर्षे यङ्ग्-महोदया चतुर्वर्षीय-एबीएस-सीबीएन-अनुबन्धात् परं [[जीएमए नेटवर्क|जीएमए नेटवर्क-मध्ये]] प्रत्यागता।<ref name="Return to GMA">{{cite news|title=Megan Young returns to GMA 7|url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/content/473489/megan-young-returns-to-gma-7/story/|work=[[GMA News]]|date=March 24, 2015}}</ref> सा ''मारिमार''-इत्यस्य पुनर्निर्मितौ मुख्य-भूमिकां निर्वहति स्म।<ref name="Sergio">{{cite news|title='MariMar' stars Tom Rodriguez and Megan Young|url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/content/527878/marimar-stars-tom-rodriguez-and-megan-young/story/|work=[[GMA News]]|date=July 16, 2015}}</ref><ref name="Megan Young and Tom Rodriguez">{{cite news|title=Tom Rodriguez and Megan Young reunited|url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/content/527878/tom-rodriguez-and-megan-young-reunited/story/|work=[[GMA News]]|date=August 3, 2015}}</ref><ref name="MariMar">{{cite news|title='MariMar' hits high ratings|url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/content/533722/marimar-hits-high-ratings/story/|work=[[GMA News]]|date=September 3, 2015}}</ref><ref name="MariMar 2">{{cite news|title=Megan Young on Marimar role|url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/content/538053/megan-young-on-marimar-role/story/|work=[[GMA News]]|date=September 28, 2015}}</ref> सा ''स्टारस्ट्रक्'' (षष्ठं संस्करणम्) इत्यस्य सह-मेजबानः अपि आसीत्।<ref name="Host">{{cite news|title=Megan Young to host StarStruck|url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/content/538053/megan-young-to-host-starstruck/story/|work=[[GMA News]]|date=September 28, 2015}}</ref> == सौन्दर्य-प्रतियोगिता == [[सञ्चिका:Megan_Young_with_Philippine_flag_(cropped).jpg|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|यङ्ग्-महोदया २०१४ न्यू यॉर्क-नगरस्य फिलिपीनी-स्वतन्त्रता-दिवस-यात्रोत्सव-मध्ये]] === विश्व-सुन्दरी फिलिपीन्स २०१३ === सा अगस्त-मासस्य १८ दिनाङ्के २०१३ तमे वर्षे विश्व-सुन्दरी फिलिपीन्स २०१३ इत्यस्य मुकुटं धारितवती।<ref>{{Cite web|date=2013-08-18|title=Megan Young is Miss World PH 2013|url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/08/18/13/megan-young-miss-world-ph-2013|website=ABS-CBN News|language=en}}</ref> सा ''फैशन-धावन-पथे श्रेष्ठा'' (Best in Fashion Runway), ''सुन्दरी क्रीडा'' (Miss Sports), तथा अन्य-पुरस्कारान् अपि जितवती।<ref>{{Cite web|title=WINNERS: Miss World Philippines 2013|url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/winners-miss-world-ph-2013|website=Rappler|date=August 18, 2013|language=en}}</ref> === विश्व-सुन्दरी २०१३ === सा [[बाली, इंडोनेशिया|बाली, इंडोनेशिया-मध्ये]] विश्व-सुन्दरी २०१३ इत्यस्य मुकुटं धारितवती, एतत् खिताबं जेतुं सा प्रथमा फिलिपीनी-महिला आसीत्।<ref name="INQ" /> प्रतियोगितायाः पूर्वं सा "शीर्ष-मानरूपा" (Top Model) इत्यस्य खिताबं जितवती, "जन-विजेतृ" (People's Champion) इत्यस्मिन् द्वितियं, "बहुमाध्यम-चुनौति" (Multimedia Challenge) इत्यस्मिन् चतुर्थं, तथा "समुद्रतट-सौन्दर्य" (Beach Beauty) इत्यस्मिन् पञ्चमं स्थानं प्राप्तवती।<ref name="INQ" /> अन्तिम-प्रश्नस्य उत्तरे सा उक्तवती: ''अहं मानवतायाः मूल-मूल्यं मन्ये, यत् जनानां कार्यस्य नेतृत्वं करोति। अहं दर्शयिष्ये यत् जनाः परस्परं ज्ञातुं शक्नुवन्ति... मिलित्वा वयं समाजस्य सहायतां कर्तुं शक्नुमः।'' यङ्ग्-महोदया [[सौन्दर्यस्य महाद्वीपीय-रानी]] (Continental Queen of Beauty) इत्यस्य खिताबम् अपि प्राप्तवती।<ref name="Miss World 6">{{cite news|title=Megan Young is Miss World Continental Queen of Beauty Asia and Oceania|url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/content/328409/megan-young-is-miss-world-continental-queen-of-beauty-asia-and-oceania/story/|work=[[GMA News]]|date=September 29, 2013}}</ref> सा विश्व-सुन्दरी २०१३-रूपेण बहुषु देशेषु यात्रां कृतवती। २०१४ तमे वर्षे दिसम्बर-मासस्य १४ दिनाङ्के विश्व-सुन्दरी २०१४-मध्ये [[रोलने स्ट्रॉस|रोलने स्ट्रॉस-इत्यस्य]] स्वस्य उत्तराधिकारिणः रूपेण मुकुटं धारितवती।<ref>{{Cite web|last=Grinberg|first=Emanuella|title=Miss South Africa Rolene Strauss crowned Miss World 2014|url=http://www.cnn.com/2014/12/14/world/feat-miss-world-2014/index.html|website=CNN|date=December 14, 2014|language=en-US}}</ref> === पश्चात्-घटनाः === यङ्ग्-महोदया [[विश्व-सुन्दरी २०२३]] इत्यस्य सह-मेजबानः आसीत्।<ref>{{Cite web|title=Megan Young apologizes for fixing Miss Botswana's hair on Miss World stage|url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/artandculture/900110/megan-young-apologies-for-fixing-miss-botswana-s-hair-on-stage-i-wanted-to-offer-a-helping-hand/story/?just_in|website=GMA News|date=11 March 2024|language=en-US}}</ref> == व्यक्तिगतं जीवनम् == [[सञ्चिका:Lauren_&_Megan_Young.jpg|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|मेगन् यङ्ग् (दक्षिणे) तथा भगिनी [[लॉरेन यंग]] (वामे) २०१३ ''कैंडी'' शैली-पुरस्कारेषु]] यङ्ग्-महोदया अभिनेत्री-मानरूपा [[लॉरेन यंग|लॉरेन यंग-इत्यस्याः]] ज्येष्ठा भगिनी अस्ति।<ref>{{Cite web|title=Lauren Young says sister Megan will be the best mom because 'at one point you were also mine'|url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/family/64999/megan-young-on-her-sister-lauren-shes-her-own-person/story|website=GMA News}}</ref> फरवरी-मासे २०१७ तमे वर्षे [[मिकाएल डायेज़्|मिकाएल डायेज़्-महोदयः]] एतत् सुनिश्चितवान् यत् सः षड्-वर्षेभ्यः यङ्ग्-महोदयां डेट् कुर्वन् अस्ति।<ref>{{Cite news|url=http://www.rappler.com/entertainment/news/161248-mikael-daez-confirms-relationship-megan-young|title=Mikael Daez confirms relationship with Megan Young|work=Rappler|language=en}}</ref> जनवरी-मासस्य २५ दिनाङ्के २०२० तमे वर्षे तयोः विवाहः अभवत्।<ref>{{Cite web|url=https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2020/1/25/megan-young-weds-mikael-daez.html|title=Megan Young ties the knot with Mikael Daez|website=cnn|language=en|archive-date=January 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125171539/https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2020/1/25/megan-young-weds-mikael-daez.html|url-status=dead}}</ref> तयोः प्रथम-पुत्रः, यस्य नाम 'लियोन्' अस्ति, २०२५ तमे वर्षे जातः।<ref>{{cite web|last1=Editorial Circle|first1=GMA Integrated News|title=Megan Young, Mikael Daez gear up for future travels with son Leon|url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/familyandrelationships/955347/megan-young-mikael-daez-gear-up-for-future-travels-with-son-leon/story/|website=GMA Lifestyle|publisher=GMA News|language=en}}</ref> == चलचित्र-लेखनम् == === दूरदर्शनम् === {| class="wikitable sortable" !वर्षम् !शीर्षकम् !भूमिका ! class="unsortable" |विवरणम् ! class="unsortable" |सन्दर्भः |- |२००४–०५ |''स्टारस्ट्रक् II'' |स्वयं प्रतिभागी | |<ref name="Throne">{{cite web|title=StarStruck Batch 2: Who went home with the ultimate survivor title?|url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/5638/starstruck-batch-2-who-went-home-with-the-ultimate-survivor-title/story/|website=[[GMA Network]]}}</ref> |- |२००५ |''लव टू लव'' |मेग् |भागः: "लव को उरोक" | |- |२००५–०६ |''फैंस् कीता'' |स्वयं होस्ट् | | |- |} === चलचित्रम् === {| class="wikitable sortable" !वर्षम् !शीर्षकम् !भूमिका ! class="unsortable" |विवरणम् !सन्दर्भः |- |२००५ |''से टाट् यू लव मी'' |अन्ना | |- |} == सन्दर्भाः == {{Reflist|group=fn}}{{Reflist}} ron1sd8q3bf1mnw07uoe1p2kly18byc मधूकः 0 92606 502292 501273 2026-11-17T03:28:01Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502292 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Mahuwa_trees_in_Chhattisgarh.jpg|लघुचित्रम्]] मधूकवृक्षः लघुकाण्डवान्, विस्तृतशाखावान्, उपरिभागे वृत्ताकारकः, अस्थिरवर्णयुक्तः वृक्षः । धूसरवर्णस्य काण्डम् एतस्य भवति । भारतदेशे मध्यप्रदेशे, महाराष्ट्रे, आन्ध्रप्रदेशे, तेलङ्घाणराज्ये, ओरिस्साराज्ये एतं वृक्षं द्रष्टुं शक्नुमः । अस्य पुष्पाणि मार्च्-एप्रिल्-मासयोः विकसन्ति । पुष्पकेसरः मृदुः, मधुरश्च भवति । पुष्पाणि विकसनानुक्षणं गलन्ति । पुष्पैः उपसेचनं निर्माय खाद्यते । क्षामकाले एतस्य उपयोगः बहुधा भवति । आगस्ट्-मासे फलानि भवन्ति । अस्य बीजैः तैलं निर्मीय फेनकनिर्माणे उपयोगः क्रियते । बीज-पुष्प-फलानाम् उपयोगः वर्तते इति कारणतः एतस्य वृक्षस्य कर्तनं प्रायः न क्रियते । == बाह्यसम्पर्काः == *   * [http://www.hindu.com/seta/2005/09/01/stories/2005090100201600.htm Alternative edible oil from mahua seeds] Archived 2007-10-01 ವೇಬ್ಯಾಕ್ ಮೆಷಿನ್ ನಲ್ಲಿ., The Hindu * [http://www.oilsbynature.com/products/mowrah-butter-refined.htm Mowrah Butter], OilsByNature.com * [https://web.archive.org/web/20071109190812/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/FamineFoods/ff_families/SAPOTACEAE.html Famine Foods] * [http://www.ieindia.org/publish/ag/0604/june04ag3.pdf Use of Mahua Oil (''Madhuca indica'') as a Diesel Fuel Extender] * [http://www.wwfindia.org/help/adopt_plant/mahua.cfm WWF India Mahua] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} fehz2fym67dwux3vhr0jiy1h4vzugb2