विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.48.0-wmf.5 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk आकाशगङ्गायाः संरचना 0 92764 502329 2026-11-18T18:45:04Z 2540311ananyarameshm 46749 क्षीरोदमार्गस्य संरचना तथा सामग्री 502329 wikitext text/x-wiki == क्षीरोदमार्गः == [[सञ्चिका:Center of the Milky Way Galaxy IV – Composite.jpg|लघुचित्रम्|549x549अणवः]] क्षीरोदमार्गः सा आकाशगङ्गा अस्ति यस्मिन् सौरमण्डलं समावेशितम् अस्ति, यस्य नाम पृथिव्याः आकाशगङ्गायाः स्वरूपस्य वर्णनं करोति: रात्रौ आकाशे दृश्यमानः प्रकाशस्य धुन्धलः पट्टिका ताराभ्यः निर्मितः यस्य व्यक्तिगतरूपेण नग्ननेत्रेण भेदः कर्तुं न शक्यते<ref>{{Cite web|url=https://arxiv.org/abs/1602.07702|title=}}</ref> क्षीरोदमार्गः एकः बारयुक्तः सर्पिल आकाशगङ्गा अस्ति यस्य अनुमानतः D25 समप्रकाशव्यासः २६.८ ± १.१ किलोपार्सेक् (८७,४०० ± ३,६०० प्रकाशवर्षाणि) अस्ति, यद्यपि सर्पिलबाहुषु केवलं प्रायः १,००० प्रकाशवर्षेषु स्थूलता (उदग्रभागे अधिकं) अद्यतन-अनुकरणैः ज्ञायते यत् कृष्णपदार्थक्षेत्रं, यस्मिन् केचन दृश्यमानतारकाः अपि सन्ति, प्रायः २० लक्षं प्रकाशवर्षं (६१३ केपीसी) व्यासपर्यन्तं विस्तृतं भवितुम् अर्हति आकाशगङ्गायाः अनेकाः उपग्रहाः आकाशगङ्गाः सन्ति, आकाशगङ्गानां स्थानीयसमूहस्य भागः अस्ति, ये कन्यासुपरक्लस्टरस्य भागं भवन्ति, यत् स्वयं लानियाकिया सुपरक्लस्टरस्य घटकम् अस्ति<ref>{{Cite web|url=https://arxiv.org/abs/1602.07702|title=}}</ref> अत्र १००–४०० कोटितारकाः न्यूनातिन्यूनम् तावत् ग्रहाः च सन्ति इति अनुमानितम् । सौरमण्डलं आकाशगङ्गकेन्द्रात् प्रायः २७,००० प्रकाशवर्षस्य (८.३ केपीसी) त्रिज्यायां, गैसस्य धूलस्य च सर्पिल-आकारस्य सान्द्रेषु अन्यतमस्य ओरियन-बाहुस्य अन्तः धारायां स्थितम् अस्ति अन्तर्गतं १०,००० प्रकाशवर्षेषु स्थिताः ताराः एकं उदग्रं, एकं वा अधिकं वा शलाकं च निर्मान्ति ये उदग्रात् विकीर्णाः भवन्ति । आकाशगङ्गकेन्द्रं धनु ए* इति नाम्ना प्रसिद्धः तीव्रः रेडियोस्रोतः अस्ति, यः ४.१०० (± ०.०३४) मिलियनसौरद्रव्यमानस्य अतिविशालः कृष्णरन्ध्रः अस्ति ।<ref>{{Cite web|url=https://arxiv.org/abs/1602.07702|title=}}</ref> व्युत्पत्ति एवं स्वरूपम्‌ आकारः द्रव्यमानः च विषयवस्तु संरचना गैलेक्टिक केन्द्र सर्पिल बाहु प्रभामण्डलम् गठन एवं विकास पर्यावरणम्‌ सन्दर्भाः == व्युत्पत्ति एवं पौराणिक कथा == [[सञ्चिका:Jacopo Tintoretto - The Origin of the Milky Way - Google Art ProjectFXD.jpg|लघुचित्रम्]] आकाशगङ्गा इति पदं शास्त्रीयलैटिनभाषायाः अनुवादः अस्ति via lactea, हेलेनिस्टिकग्रीकभाषायाः γαλαξίας κύκλος (galaxías kýklos) इत्यस्मात्, यस्य अर्थः "दुग्धवृत्तम्" इति प्राचीनग्रीकपौराणिककथासु ज़ीउस् मर्त्यस्त्रीना जातं स्वपुत्रं शिशुं हेराक्लेस् हेरा इत्यस्याः स्तने सुप्तस्य उपरि स्थापयति अतः शिशुः तस्याः दिव्यं दुग्धं पिबति तथा च अमरः भविष्यति हेरा स्तनपानं कुर्वन् जागर्ति ततः अज्ञातं शिशुं स्तनपानं करोति इति अवगच्छति : सा शिशुं दूरं धक्कायति, तस्याः केचन दुग्धाः प्रसृताः भवन्ति, ततः क्षीरोदमार्गः इति प्रसिद्धं मन्दं प्रकाशपट्टिकां उत्पादयति<ref>{{Cite web|url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2019/05/aa35656-19/aa35656-19.html|title=}}</ref> हिन्दुपौराणिककथासु संस्कृतसाहित्येषु च अस्य मण्डलस्य आकाशगङ्गा (आकाशगङ्गा) इति उच्यते, यस्य अर्थः "आकाशगङ्गा" इति, स्वर्गं पारं प्रवहन्ती आकाशनदी इति दृश्यते<ref>{{Cite web|url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2019/05/aa35656-19/aa35656-19.html|title=}}</ref> == स्वरूपम्‌ == [[सञ्चिका:18th century telescopes in Galileo Museum 0662.jpg|लघुचित्रम्]] पृथिव्याः क्षीरोदमार्गः पट्टिकारूपेण दृश्यते यतः तस्य चक्राकारसंरचना अन्तः एव दृश्यते । गैलिलियो गैलिली इत्यनेन प्रथमवारं १६१० तमे वर्षे स्वस्य दूरदर्शनेन प्रकाशस्य पट्टिकायाः ​​व्यक्तिगततारकेषु समाधानं कृतम् ।१९२० तमे वर्षे आरम्भपर्यन्तं अधिकांशः खगोलशास्त्रज्ञाः चिन्तयन्ति स्म यत् क्षीरोदमार्गे ब्रह्माण्डस्य सर्वाणि ताराणि सन्ति इति १९२० तमे वर्षे खगोलशास्त्रज्ञयोः हार्लो शेप्ले, हेबर डौस्ट् कर्टिस् इत्येतयोः मध्ये महान् वादविवादस्य अनन्तरं एड्विन् हबल इत्यस्य अवलोकनेन ज्ञातं यत् क्षीरमार्गः अनेकेषु आकाशगङ्गासु अन्यतमः एव अस्ति<ref>{{Cite web|url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2019/05/aa35656-19/aa35656-19.html|title=}}</ref> क्षीरोदमार्गः पृथिव्याः कृते रात्रौ आकाशं पारं कमानं कृत्वा मोटेन ३०° विस्तृतस्य श्वेतप्रकाशस्य धुन्धलपट्टिकारूपेण दृश्यते । यद्यपि सम्पूर्णे आकाशे सर्वे व्यक्तिगतनग्ननेत्रतारकाः क्षीरोदमार्गस्य आकाशगङ्गायाः भागाः सन्ति तथापि "क्षीरमार्गः" इति पदं प्रकाशस्य अस्मिन् पट्टिकायां एव सीमितम् अस्ति । आकाशगङ्गाविमानदिशि स्थितानां असमाधानतारकादिद्रव्याणां सञ्चयात् प्रकाशः उत्पद्यते । पट्टिकायाः ​​अन्तः अन्धकारप्रदेशाः, यथा ग्रेट् रिफ्ट्, कोलसैक् च, ते क्षेत्राणि सन्ति यत्र तारान्तरधूलिः दूरस्थतारकाणां प्रकाशं अवरुद्धयति ।<ref>{{Cite web|url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2019/05/aa35656-19/aa35656-19.html|title=}}</ref> == आकारः द्रव्यमानः च == [[सञ्चिका:NASA's Chandra Examines Milky Way at Arms' Length (Illustration Based on Previous Data).jpg|लघुचित्रम्]] क्षीरोदमार्गः स्थानीयसमूहे (एण्ड्रोमेडा आकाशगङ्गायाः अनन्तरं) द्वितीयः बृहत्तमः आकाशगङ्गा अस्ति । अस्य तारकचक्रस्य व्यासः प्रायः ८७,४०० प्रकाशवर्ष (२६.८ केपीसी) भवति, औसतेन च प्रायः १,००० प्रकाशवर्ष (०.३ केपीसी) मोटाई भवति ।क्षीरोदमार्गस्य भौतिकपरिमाणस्य बोधं प्राप्तुं यदि नेपच्यूनपर्यन्तं बहिः सौरमण्डलं अमेरिकीचतुर्थांशस्य (२४.३ मि.मी.) आकारः स्यात् तर्हि क्षीरोदमार्गः अनुमानतः स्यात् the size of the continental United States.क्षीरोदमार्गस्य कुलद्रव्यमानस्य अनुमानं प्रयुक्तपद्धत्या, आँकडानां च आधारेण भिन्नं भवति । अद्यतनमापनेन कुलद्रव्यमानं प्रायः $1.15 \गुणं 10^{12}$ सौरद्रव्यमानस्य इति सूचितं भवति, यस्य विशालः बहुभागः दृश्यमानतारकाणां वा गैसस्य अपेक्षया अन्धकारद्रव्येण निर्मितः अस्ति<ref>{{Cite web|url=https://scixplorer.org/abs/2000gaun.book.....S/abstract?fromADS=true&ads_compat=1|title=}}</ref> == विषयवस्तु == [[सञ्चिका:Orion Nebula - Hubble 2006 mosaic edit.jpg|लघुचित्रम्]] क्षीरोदमार्गे १०० तः ४०० कोटिपर्यन्तं तारा: न्यूनातिन्यूनं तावन्तः ग्रहाः च सन्ति । सटीकं आकङ्कणं अत्यन्तं न्यूनद्रव्यमानयुक्तानां ताराणां संख्यायाः उपरि निर्भरं भवति, येषां अन्वेषणं कठिनं भवति, विशेषतः सूर्यात् ३०० प्रकाशवर्षेभ्यः अधिकेभ्यः (९० pc) दूरेषु<ref>{{Cite web|url=https://scixplorer.org/abs/2000gaun.book.....S/abstract?fromADS=true&ads_compat=1|title=}}</ref> ताराणां मध्ये अन्तरिक्षं वायुरजः चक्रेण पूरितं भवति यस्य नाम ताराान्तरमाध्यमम् । अस्य चक्रस्य ताराणां त्रिज्या न्यूनातिन्यूनं तुल्यविस्तारः भवति, यदा तु वायुस्तरस्य स्थूलता शीतलतरवायुस्य कृते शतशः प्रकाशवर्षेभ्यः आरभ्य उष्णतरवायुस्य कृते सहस्राणि प्रकाशवर्षपर्यन्तं भवति<ref>{{Cite web|url=https://scixplorer.org/abs/2000gaun.book.....S/abstract?fromADS=true&ads_compat=1|title=}}</ref> == संरचना == [[सञ्चिका:Yepun and the Milky Way.jpg|लघुचित्रम्]] क्षीरोदमार्गे वायु-धूलि-तारक-विकृतचक्रेण परितः शलाकाकारः कोर-प्रदेशः भवति । क्षीरोदमार्गस्य अन्तः द्रव्यमानवितरणं हबलवर्गीकरणे SBbc प्रकारस्य सदृशं भवति, यत् शिथिलरूपेण व्रणितबाहुयुक्ता बारयुक्ता सर्पिल आकाशगङ्गा अस्ति<ref>{{Cite web|url=https://scixplorer.org/abs/2000gaun.book.....S/abstract?fromADS=true&ads_compat=1|title=}}</ref> == गैलेक्टिक केन्द्र == [[सञ्चिका:EHT Sagittarius A black hole.tif|लघुचित्रम्]] सूर्यः आकाशगङ्गकेन्द्रात् २६,६७० ± ४२० प्रकाशवर्षेभ्यः (८.१७८ ± ०.१३ केपीसी) दूरे अस्ति । अन्तर्गतप्रदेशे आकाशगङ्गायाः उदग्रं निर्माय पुरातनतारकाणां सघनसान्द्रता वर्तते, यस्मात् बहिः प्रायः २७,००० प्रकाशवर्षदीर्घः तारकपट्टिका विस्तृता अस्ति <ref>{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/universe/galaxies/|title=}}</ref> अत्यन्तं केन्द्रे धनु ए* (उच्चारणं "धनु ए-तारक") इति तीव्रः रेडियोस्रोतः अस्ति । अस्य प्रदेशस्य परिभ्रमणं कुर्वतां ताराणां अवलोकनेन प्रायः ४१ लक्षं सौरद्रव्यमानस्य अतिविशालस्य कृष्णरन्ध्रस्य उपस्थितिः ज्ञायते ।<ref>{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/universe/galaxies/|title=}}</ref> == सर्पिल बाहु == [[सञ्चिका:Hubble2005-01-barred-spiral-galaxy-NGC1300.jpg|लघुचित्रम्|275x275अणवः]] आकाशगङ्गायाः दण्डानां गुरुत्वाकर्षणप्रभावात् बहिः क्षीरोदमार्गस्य चक्रस्य अन्तर्तारकमाध्यमस्य ताराणां च संरचना चतुर्णां सर्पिलबाहुषु संगठिता अस्ति : <ref>{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/universe/galaxies/|title=}}</ref> नोर्मा तथा बाह्य बाहु स्कुटम–सेन्टोरस बाहु धनु बाहु पर्सियस आर्म प्रमुखबाहुयोः मध्ये लघुतराः स्पर्स्, शाखाः च सन्ति । सौरमण्डलं धनु-पर्सियस-बाहुयोः मध्ये स्थितं ओरियन-सिग्नस-बाहुं (अथवा ओरियन-स्पर्) इति लघुबाहौ स्थितम् अस्ति ।<ref>{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/universe/galaxies/|title=}}</ref> == प्रभामण्डलम् == [[सञ्चिका:Dark matter halo.png|लघुचित्रम्]] आकाशगङ्गाचक्रं पुरातनतारकाणां गोलाकारसमूहानां च गोलाकारप्रभामण्डलेन परितः अस्ति, येषु ९०% आकाशगङ्गकेन्द्रात् एकलक्षप्रकाशवर्षेषु (३० केपीसी) अन्तर्गतम् अस्ति यदा चक्रस्य मध्ये केषुचित् तरङ्गदैर्घ्येषु दृश्यं अस्पष्टं कुर्वन् वायुः, रजः च भवति, तदा गोलाकारघटकः न भवति । सक्रियतारकनिर्माणं चक्रे (विशेषतः सर्पिलबाहुषु, ये उच्चघनत्वस्य क्षेत्राणि प्रतिनिधियन्ति), परन्तु प्रभामण्डले न भवति, यतः तारारूपेण पतितुं शीतलवायुः अल्पः भवति<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Milky-Way-Galaxy|title=}}</ref> तारकीयप्रभामण्डलात् परं कृष्णपदार्थप्रभामण्डलः अस्ति, यः आकाशगङ्गायाः दृश्यसीमाभ्यः दूरं विस्तृतः अस्ति, क्षीरमार्गस्य गुरुत्वाकर्षणद्रव्यमानस्य बहुभागं च भवति<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Milky-Way-Galaxy|title=}}</ref> == गठन एवं विकास == [[सञ्चिका:Series of photo illustrations shows the merger between our Milky Way and Andromeda galaxy.jpg|लघुचित्रम्]] क्षीरोदमार्गः ब्रह्माण्डे द्रव्यमानवितरणस्य एकस्य वा अनेकस्य वा लघु अतिघनत्वस्य रूपेण आरब्धः, ततः किञ्चित्कालानन्तरं, प्रायः १३.६ अर्बवर्षपूर्वम् एतेषु केचन अतिघनत्वं गोलाकारसमूहस्य बीजानि आसन् येषु अधुना क्षीरोदमार्गे प्राचीनतमाः अवशिष्टाः ताराः निर्मिताः । क्षीरोदमार्गे प्रायः आधा पदार्थः अन्येभ्यः दूरस्थेभ्यः आकाशगङ्गाभ्यः आकाशगङ्गाविलयनद्वारा, अन्तरनक्षत्रवायुस्थापनद्वारा च आगतः स्यात् ।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Milky-Way-Galaxy|title=}}</ref> अग्रिमेषु कतिपयेषु अरबवर्षेषु क्षीरोदमार्गस्य अनेकाः प्रमुखाः टकरावाः भविष्यन्ति, यत्र एण्ड्रोमेडा-आकाशगङ्गा (M31) इत्यनेन सह प्रायः ४.५ अर्बवर्षेषु सर्वाधिकं उल्लेखनीयं भवति, अन्ततः "मिल्कोमेडा" इति उपनामरूपेण एकस्मिन् विशाले अण्डाकार-आकाशगङ्गे विलीनं भविष्यति<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Milky-Way-Galaxy|title=}}</ref> == पर्यावरणम्‌ == [[सञ्चिका:The Pegasus Local Group dwarf galaxy (noao-peg).tiff|लघुचित्रम्]] आकाशगङ्गा, एण्ड्रोमेडा आकाशगङ्गा च विशालसर्पिल-आकाशगङ्गानां द्विचक्रीय-प्रणाली अस्ति, या स्थानीयसमूहः इति नाम्ना प्रसिद्धस्य ५० निकटतया बद्धानां आकाशगङ्गानां समूहस्य अन्तर्गतं भवति, स्थानीयशून्येन परितः, स्वयं कन्या-सुपरक्लस्टरस्य भागः अस्ति कन्या-सुपरक्लस्टरस्य परितः अनेकाः शून्याः सन्ति, येषु अनेके आकाशगङ्गा-रहिताः सन्ति, उत्तरदिशि सूक्ष्मदर्शकशून्यः, वामे शिल्पकारशून्यः, दक्षिणदिशि बूट्स्-शून्यः, दक्षिणदिशि केन्स्-मेजरशून्यः च सन्ति एते शून्याः कालान्तरे आकारं परिवर्तयन्ति, आकाशगङ्गानां रेशमयसंरचनानां निर्माणं कुर्वन्ति । कन्या-सुपरक्लस्टरः, उदाहरणार्थं, महान् आकर्षकं प्रति आकृष्यते, यः क्रमेण लानियाकिया-सुपरक्लस्टर-नामकस्य महत्तरस्य संरचनायाः भागं भवति<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Milky-Way-Galaxy|title=}}</ref> == सन्दर्भाः == https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2019/05/aa35656-19/aa35656-19.html https://arxiv.org/abs/1602.07702 https://scixplorer.org/abs/2000gaun.book.....S/abstract?fromADS=true&ads_compat=1 https://science.nasa.gov/universe/galaxies/ https://www.britannica.com/place/Milky-Way-Galaxy oxgozszgfs70s6elahieaoyo6bngnr5