विकिपुस्तकानि sawikibooks https://sa.wikibooks.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपुस्तकानि विकिपुस्तकानिसम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 3736 7529 7528 2026-10-21T12:43:19Z Saurabhusbondre 3052 7529 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । विशेषप्रयोगः - गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । सरलार्थः – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । इङ्लिस्सरलार्थः - Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. मराठीसरलार्थः - एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. हिन्दीसरलार्थः - एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' सन्धिविन्यासः – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ अन्वयः – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । विशेषप्रयोगः - श्रुधि = शृणु । सरलार्थः – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. bimx3rn5b0vkz6u9wtrtbgwmy8qpcwk 7530 7529 2026-10-21T12:45:26Z Saurabhusbondre 3052 7530 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । विशेषप्रयोगः - गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । सरलार्थः – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । इङ्लिस्सरलार्थः - Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. मराठीसरलार्थः - एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. हिन्दीसरलार्थः - एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' सन्धिविन्यासः – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ अन्वयः – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । विशेषप्रयोगः - श्रुधि = शृणु । सरलार्थः – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 3h8yiu6yodzwulxu7iny1nga6fp1lrf 7531 7530 2026-10-21T12:46:29Z Saurabhusbondre 3052 7531 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । विशेषप्रयोगः - गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । सरलार्थः – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । इङ्लिस्सरलार्थः - Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. मराठीसरलार्थः - एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. हिन्दीसरलार्थः - एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' सन्धिविन्यासः – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ अन्वयः – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । विशेषप्रयोगः - श्रुधि = शृणु । सरलार्थः – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. maavv17c85c33u2hfymq14byqseijby 7532 7531 2026-10-21T12:47:01Z Saurabhusbondre 3052 7532 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । विशेषप्रयोगः - गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । सरलार्थः – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । इङ्लिस्सरलार्थः - Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. मराठीसरलार्थः - एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. हिन्दीसरलार्थः - एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' सन्धिविन्यासः – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ अन्वयः – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । विशेषप्रयोगः - श्रुधि = शृणु । सरलार्थः – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. hrxj1itdkkt6uphiauupuupoj6yv76t 7533 7532 2026-10-21T12:47:18Z Saurabhusbondre 3052 7533 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । विशेषप्रयोगः - गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । सरलार्थः – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । इङ्लिस्सरलार्थः - Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. मराठीसरलार्थः - एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. हिन्दीसरलार्थः - एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' सन्धिविन्यासः – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ अन्वयः – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । विशेषप्रयोगः - श्रुधि = शृणु । सरलार्थः – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. azayqkueggmem7sosds92ja217hvfs6 7534 7533 2026-10-21T12:47:55Z Saurabhusbondre 3052 7534 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । विशेषप्रयोगः - गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । सरलार्थः – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । इङ्लिस्सरलार्थः - Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. मराठीसरलार्थः - एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. हिन्दीसरलार्थः - एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' सन्धिविन्यासः – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ अन्वयः – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । विशेषप्रयोगः - श्रुधि = शृणु । सरलार्थः – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. swyduoj00y6n39wv74ztq4qvnop9us5 7535 7534 2026-10-21T12:48:10Z Saurabhusbondre 3052 7535 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । विशेषप्रयोगः - गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । सरलार्थः – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । इङ्लिस्सरलार्थः - Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. मराठीसरलार्थः - एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. हिन्दीसरलार्थः - एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' सन्धिविन्यासः – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ अन्वयः – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । विशेषप्रयोगः - श्रुधि = शृणु । सरलार्थः – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. j0iiumvg92y9mnuhqab2xfcvfxd69tk 7536 7535 2026-10-21T12:48:55Z Saurabhusbondre 3052 7536 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' - गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । सरलार्थः – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । इङ्लिस्सरलार्थः - Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. मराठीसरलार्थः - एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. हिन्दीसरलार्थः - एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' सन्धिविन्यासः – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ अन्वयः – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । विशेषप्रयोगः - श्रुधि = शृणु । सरलार्थः – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. b78fugb3ino1ll9qvkgb5o8p6mkgkqs 7537 7536 2026-10-21T12:53:40Z Saurabhusbondre 3052 7537 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' - गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । इङ्लिस्सरलार्थः - Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. मराठीसरलार्थः - एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. हिन्दीसरलार्थः - एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' सन्धिविन्यासः – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ अन्वयः – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । विशेषप्रयोगः - श्रुधि = शृणु । सरलार्थः – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 5f4kqcb0y7cobji7m2wtetn6ya3x1tb 7538 7537 2026-10-21T12:53:54Z Saurabhusbondre 3052 7538 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' - गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' - Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. मराठीसरलार्थः - एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. हिन्दीसरलार्थः - एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' सन्धिविन्यासः – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ अन्वयः – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । विशेषप्रयोगः - श्रुधि = शृणु । सरलार्थः – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. fozw8uh2109on43meeph98aum6ii72k 7539 7538 2026-10-21T12:54:08Z Saurabhusbondre 3052 7539 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' - गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' - Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' - एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. हिन्दीसरलार्थः - एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' सन्धिविन्यासः – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ अन्वयः – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । विशेषप्रयोगः - श्रुधि = शृणु । सरलार्थः – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 572plusd9cumlzptqidfv4mqu88lpdd 7540 7539 2026-10-21T12:54:23Z Saurabhusbondre 3052 7540 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' - गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' - Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' - एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' - एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' सन्धिविन्यासः – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ अन्वयः – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । विशेषप्रयोगः - श्रुधि = शृणु । सरलार्थः – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. dz7y4ef6n15aqudafnkc36akcr4pgje 7541 7540 2026-10-21T14:26:12Z Saurabhusbondre 3052 7541 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' सन्धिविन्यासः – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ अन्वयः – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । विशेषप्रयोगः - श्रुधि = शृणु । सरलार्थः – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. c768z3v002pmq1xv7r68qm4mix3z8wj 7542 7541 2026-10-21T14:27:11Z Saurabhusbondre 3052 7542 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' सन्धिविन्यासः – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ अन्वयः – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । विशेषप्रयोगः – श्रुधि = शृणु । सरलार्थः – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. bqszrm2vwkc8bi854xo4enx9k9xh4az 7543 7542 2026-10-21T14:27:58Z Saurabhusbondre 3052 7543 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ अन्वयः – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । विशेषप्रयोगः – श्रुधि = शृणु । सरलार्थः – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. oqhyv4xiiclzhwkgvaa1vbzovh1nd8c 7544 7543 2026-10-21T14:28:35Z Saurabhusbondre 3052 7544 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । विशेषप्रयोगः – श्रुधि = शृणु । सरलार्थः – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. e0xlrsy7g084ww9kqeocvsss0bi7dxg 7545 7544 2026-10-21T14:28:51Z Saurabhusbondre 3052 7545 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । सरलार्थः – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 6zr2ez4ss68pck2b4k752ytwyg82iy0 7546 7545 2026-10-21T14:29:14Z Saurabhusbondre 3052 7546 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 6qhvqbmk7wybj0s8nr42jlvzu48jyym 7547 7546 2026-10-21T14:30:06Z Saurabhusbondre 3052 7547 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. hex6b46rs6avnpxa527h8yaa0qeptop 7548 7547 2026-10-21T14:30:52Z Saurabhusbondre 3052 7548 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 9ehj778ja5rb9n9bsplx783r0876w68 7549 7548 2026-10-21T14:32:16Z Saurabhusbondre 3052 7549 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' सन्धिविन्यासः – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. ljwmgouy0i5patsr9i79rkzi1ytr0zo 7550 7549 2026-10-21T14:33:10Z Saurabhusbondre 3052 7550 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ अन्वयः – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. lpxj4botca9dkkhjhl1z4zm5ib1yfcs 7551 7550 2026-10-21T14:33:26Z Saurabhusbondre 3052 7551 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ विशेषप्रयोगः - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 7rnfv1ezjir68v5aiuyeeaj7fzvsrk5 7552 7551 2026-10-21T14:33:51Z Saurabhusbondre 3052 7552 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' - प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. kvnqorr1xo89savdrhwc847id3gkrhy 7553 7552 2026-10-21T14:34:09Z Saurabhusbondre 3052 7553 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. rk917hc3l428yrhswxuf159q7quhvfp 7554 7553 2026-10-21T14:34:33Z Saurabhusbondre 3052 7554 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. q4mp0iu5ahdoco4cb9uezq0jzdo61na 7555 7554 2026-10-21T14:34:53Z Saurabhusbondre 3052 7555 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. fw6dum43miiaa38jiai46xf1dg6trvf 7556 7555 2026-10-21T14:35:14Z Saurabhusbondre 3052 7556 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 09yt80mc45ok6oufi8irphh6gu7uy07 7557 7556 2026-10-21T14:35:31Z Saurabhusbondre 3052 7557 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. scz6f6jr4qqqbpbic6mo82pspa7qf58 7558 7557 2026-10-21T14:36:18Z Saurabhusbondre 3052 7558 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । सरलार्थः – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 8re08ema40c6mnxwnlvyo36nnbui78f 7559 7558 2026-10-21T14:36:53Z Saurabhusbondre 3052 7559 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. cu6i1hmp81vfzbm4byv1ph56kl2pexq 7560 7559 2026-10-21T14:38:30Z Saurabhusbondre 3052 7560 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः - पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. d9oi7sqqgqr4szgc54md2o5eikynmds 7561 7560 2026-10-21T14:38:49Z Saurabhusbondre 3052 7561 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' सन्धिविन्यासः – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः – पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. sj69hlybf37ssk5jxlj5g6as0b17l1q 7562 7561 2026-10-21T14:39:01Z Saurabhusbondre 3052 7562 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ अन्वयः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः – पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 81ydowg7gzpsgq0zjdbzjmi2k8aw9ph 7563 7562 2026-10-21T14:39:16Z Saurabhusbondre 3052 7563 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । विशेषप्रयोगः – पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. d94oj21i71ve5k6s29mixf1mgdluso3 7564 7563 2026-10-21T14:39:31Z Saurabhusbondre 3052 7564 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । सरलार्थः – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. ghndp2woa3fydsph7xjo1c1ozdblyib 7565 7564 2026-10-21T14:39:49Z Saurabhusbondre 3052 7565 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 7uxiq54t2od8rwdj6832pl039gmg82u 7566 7565 2026-10-21T14:40:29Z Saurabhusbondre 3052 7566 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 2iranpcxrjj7f3vqg97z7qvvnqx2a5d 7567 7566 2026-10-21T14:40:43Z Saurabhusbondre 3052 7567 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. nitjsui81crxcvmyd4zagmdll5wjwyi 7568 7567 2026-10-21T14:40:57Z Saurabhusbondre 3052 7568 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. exwjizbr020fxz0hb2ljfcb78r3d81m 7569 7568 2026-10-21T14:41:11Z Saurabhusbondre 3052 7569 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, are you sure that this thing about Rahul is completely true?” तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. da2o6m07judj2eng5yspfcpmtob4fn6 7570 7569 2026-10-21T14:42:21Z Saurabhusbondre 3052 7570 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified that this thing about Rahul is completely true?” तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 9rkm772fnagmn4g5r03xjenr5yfulpf 7571 7570 2026-10-21T14:42:44Z Saurabhusbondre 3052 7571 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified that this thing about Rahul is completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 3r7usg6aj7yyjcqud2t0tlot31dyqj0 7572 7571 2026-10-21T14:43:01Z Saurabhusbondre 3052 7572 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified that this thing about Rahul is completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तुझी खातरी आहे काय?” (हिन्दी) तब उलझने से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. hcvvbzycqesrs9ho7vg22uka5n2ghu9 7573 7572 2026-10-21T14:44:15Z Saurabhusbondre 3052 7573 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified this thing about Rahul to be completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तू खातरी केली आहेस काय?” (हिन्दी) तब उलझन से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुम्हें विश्वास है कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 6jf5zh3o3ol3xn8o9pjt6975j566ws4 7574 7573 2026-10-21T14:45:17Z Saurabhusbondre 3052 7574 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified this thing about Rahul to be completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तू खातरी केली आहेस काय?” (हिन्दी) तब उलझन से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुमने पड़ताल की है, कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. jirc1tcouxtkg4ebfo2wpubrtghur7v 7575 7574 2026-10-21T15:13:30Z Saurabhusbondre 3052 7575 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified this thing about Rahul to be completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तू खातरी केली आहेस काय?” (हिन्दी) तब उलझन से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुमने पड़ताल की है, कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. amnxb70o6xc97fv90t526xdndk73l7b 7576 7575 2026-10-21T15:13:44Z Saurabhusbondre 3052 7576 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified this thing about Rahul to be completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तू खातरी केली आहेस काय?” (हिन्दी) तब उलझन से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुमने पड़ताल की है, कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. hgxgq4i8f8cm37tvnyjpey9yra0srn8 7577 7576 2026-10-21T15:13:59Z Saurabhusbondre 3052 7577 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविन्यासः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified this thing about Rahul to be completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तू खातरी केली आहेस काय?” (हिन्दी) तब उलझन से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुमने पड़ताल की है, कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. nwk4buk03y1dyl61s48o9qa83sczajc 7578 7577 2026-10-21T15:14:18Z Saurabhusbondre 3052 7578 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified this thing about Rahul to be completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तू खातरी केली आहेस काय?” (हिन्दी) तब उलझन से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुमने पड़ताल की है, कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. nohqgg7n2dj0qphbpu1sjm3cwne0f2y 7579 7578 2026-10-21T15:14:33Z Saurabhusbondre 3052 7579 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified this thing about Rahul to be completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तू खातरी केली आहेस काय?” (हिन्दी) तब उलझन से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुमने पड़ताल की है, कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. qgxyda459iyel2rn4avy8c4dlugt259 7580 7579 2026-10-21T15:14:52Z Saurabhusbondre 3052 7580 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified this thing about Rahul to be completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तू खातरी केली आहेस काय?” (हिन्दी) तब उलझन से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुमने पड़ताल की है, कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविन्यासः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. o5nsi3tq8yvnei3jqaz10dw290ho5ak 7581 7580 2026-10-21T15:15:08Z Saurabhusbondre 3052 7581 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified this thing about Rahul to be completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तू खातरी केली आहेस काय?” (हिन्दी) तब उलझन से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुमने पड़ताल की है, कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविग्रहः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविन्यासः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 1mvdt7h32rahnm8841srawalx5ce7sw 7582 7581 2026-10-21T15:15:30Z Saurabhusbondre 3052 7582 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified this thing about Rahul to be completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तू खातरी केली आहेस काय?” (हिन्दी) तब उलझन से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुमने पड़ताल की है, कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविग्रहः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविग्रहः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. ldktznge3tmvvosn3inzmwz8eulq6p9 7583 7582 2026-10-21T15:15:47Z Saurabhusbondre 3052 7583 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified this thing about Rahul to be completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तू खातरी केली आहेस काय?” (हिन्दी) तब उलझन से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुमने पड़ताल की है, कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविग्रहः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविग्रहः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविग्रहः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविन्यासः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 02lmi7khgu0x4rhyn6k794z1cq96n78 7584 7583 2026-10-21T15:16:13Z Saurabhusbondre 3052 7584 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified this thing about Rahul to be completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तू खातरी केली आहेस काय?” (हिन्दी) तब उलझन से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुमने पड़ताल की है, कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविग्रहः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविग्रहः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविग्रहः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविग्रहः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविन्यासः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 91mppz3utvk41foo9vfdqd5392v72n4 7585 7584 2026-10-21T15:16:33Z Saurabhusbondre 3052 7585 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified this thing about Rahul to be completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तू खातरी केली आहेस काय?” (हिन्दी) तब उलझन से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुमने पड़ताल की है, कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविग्रहः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविग्रहः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविग्रहः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविग्रहः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविन्यासः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. 2su5mgtsla672birzzlhdxd3f13gwoq 7586 7585 2026-10-21T15:16:51Z Saurabhusbondre 3052 7586 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified this thing about Rahul to be completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तू खातरी केली आहेस काय?” (हिन्दी) तब उलझन से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुमने पड़ताल की है, कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविग्रहः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविग्रहः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविग्रहः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविग्रहः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविग्रहः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविन्यासः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. pb201tfbjlgbufeymeficwmhdc4zqoy 7587 7586 2026-10-21T15:17:13Z Saurabhusbondre 3052 7587 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम्) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified this thing about Rahul to be completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तू खातरी केली आहेस काय?” (हिन्दी) तब उलझन से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुमने पड़ताल की है, कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविग्रहः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविग्रहः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविग्रहः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविग्रहः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविग्रहः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविग्रहः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. rxwrkux5nydnevxtpsqp4gg3b5aoo1k 7588 7587 2026-10-21T15:24:24Z Saurabhusbondre 3052 7588 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम् ) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified this thing about Rahul to be completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तू खातरी केली आहेस काय?” (हिन्दी) तब उलझन से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुमने पड़ताल की है, कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविग्रहः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविग्रहः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविग्रहः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविग्रहः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविग्रहः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविग्रहः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. j0bvl576qmo2517nscptuntbsuyl6h0 7589 7588 2026-10-21T15:27:17Z Saurabhusbondre 3052 7589 wikitext text/x-wiki '''त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् ।''' रचयिता – सौरभः । प्रथमरचना – 11 जन्वरी 2022 सर्वाब्दम् । अन्तिमशोधः – 26 मार्चः 2025 सर्वाब्दम् । (एतस्मिन् काव्ये धातुरूपाणाम् आत्मनेपरस्मैप्रयोगः यथारुचि कृतः वर्तते ।) एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥ भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥ गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥ सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥ प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥ प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥ व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥ यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥ अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥ बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥ प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥ मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥ अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥ स्पष्टीकरणम् – '''एकदा गौतमं बुद्धं गच्छमानमथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातो युवा व्याजादुवाच तम् ॥ 1 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – एकदा गौतमम् बुद्धम् गच्छमानम् अथ क्वचित् । मार्गे निरुध्य विज्ञातः युवा व्याजात् उवाच तम् ॥ '''अन्वयः''' – अथ एकदा क्वचित् गच्छमानम् गौतमम् बुद्धम् मार्गे निरुध्य , विज्ञातः युवा तम् व्याजात् उवाच । '''विशेषप्रयोगः''' – गच्छमानम् = गच्छन्तम् । उवाच = अब्रवीत् । व्याजात् = व्याजेन , व्याजभावेन । '''सरलार्थः''' – एकदा कुत्रचित् (क्वचित् ) गच्छन्तम् (गच्छमानम् ) गौतमबुद्धम् कश्चित् परिचितः (विज्ञातः) युवकः (युवा) मार्गे एव अवरुध्य तम् व्याजभावेन (व्याजात् ) किञ्चित् अब्रवीत् । '''इङ्लिस्सरलार्थः''' – Once, Gautama Buddha was going somewhere, when a familiar young boy stopped him on the way and smirkily said something to him. '''मराठीसरलार्थः''' – एकदा गौतम बुद्ध कुठेतरी जात असता एक ओळखीचा तरुण त्यांना वाटेत थाम्बवून लबाडपणे हसत त्यांना काही म्हणाला. '''हिन्दीसरलार्थः''' – एक बार गौतम बुद्ध कहीं जा रहे थे , जब एक परिचित युवक ने राह में उन्हें रोक कर खींसते हुए उनसे कुछ कहा । '''भगवंस्तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित्ते कौतूहलकरं श्रुधि ॥ 2 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – भगवन् तव शिष्यस्य राहुलस्य हि धीमतः । कथयामि च किञ्चित् ते कौतूहलकरम् श्रुधि ॥ '''अन्वयः''' – भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य हि किञ्चित् कौतूहलकरम् ते कथयामि , श्रुधि च । '''विशेषप्रयोगः''' – श्रुधि = शृणु । '''सरलार्थः''' – “भगवन् , तव धीमतः शिष्यस्य राहुलस्य विषये कौतूहलकरम् किञ्चित् तुभ्यम् (ते) कथयामि । त्वम् च तत् शृणु (श्रुधि)” इति । (English) “Lord, I want to tell you some curious thing about your intelligent student Rahul. Please listen.” (मराठी) “भगवन , तुमचा बुद्धिमान शिष्य राहुल याच्याविषयी कुतूहलजनक असे काही मी साङ्गतो, ते तुम्ही ऐका”. (हिन्दी) “भगवन , तुम्हारे बुद्धिमान शिष्य राहुल के विषय में कुतूहल जगानेवाली कुछ बात मैं बताता हूँ , उसे तुम सुनो” । '''गौतमस्तिष्ठ भद्रेति प्रत्युवाचावरुध्य तम् । त्रीनादौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोर्राहुलस्य ते ॥ 3 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – गौतमः तिष्ठ भद्र इति प्रत्युवाच अवरुध्य तम् । त्रीन् आदौ ब्रूहि मे प्रश्नान् विवक्षोः राहुलस्य ते ॥ '''अन्वयः''' – गौतमः तम् अवरुध्य प्रत्युवाच भद्र तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विवक्षोः ते त्रीन् मे प्रश्नान् ब्रूहि इति ॥ '''विशेषप्रयोगः''' – प्रत्युवाच = प्रत्यवक् / प्रत्यब्रवीत् । विवक्षुः = वक्तुम् इच्छति इति । '''सरलार्थः''' – गौतमः तम् (युवकम् ) अवरुध्य प्रत्यब्रवीत् (प्रत्युवाच), “भद्र , तिष्ठ । आदौ राहुलस्य विषये वक्तुम् इच्छतः (विवक्षोः) तव विषये (ते) मम (मे) त्रीन् प्रश्नान् प्रतिवद (ब्रूहि)” इति । (English) Gautama interrupted him and responded, “Gentleman, wait. Before you say something about Rahul, answer three questions that I have about you.” (मराठी) गौतमांनी त्याला अडवत प्रतिसाद दिला, “भल्या माणसा, थाम्ब. राहुलाविषयी साङ्गू इच्छिणार्‍या तुझ्याबाबत माझ्या तीन प्रश्नांची आधी उत्तरे दे.” (हिन्दी) गौतम ने उसे रोककर प्रत्युत्तर दिया, “अरे सज्जन , ठहरो । तुम राहुल के विषय में कुछ कहना चाहते हो , किन्तु पहले तुम्हारे बारे में मेरे तीन प्रश्नों के उत्तर दो” । '''सम्भ्रमेणानुपश्यन्तं पप्रच्छ गौतमस्तदा । अपि सत्यप्रमाणेयं राहुलस्य कथा वद ॥ 4 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् पप्रच्छ गौतमः तदा । अपि सत्यप्रमाणा इयम् राहुलस्य कथा वद ॥ '''अन्वयः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् गौतमः पप्रच्छ, वद, अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणा । '''विशेषप्रयोगः''' – पप्रच्छ = अपृच्छत् । '''सरलार्थः''' – तदा सम्भ्रमेण अनुपश्यन्तम् तम् युवकम् गौतमः अपृच्छत् , “वद , अपि इयम् राहुलस्य कथा सत्यप्रमाणिता भवति ?” इति । (English) Then Gautama asked the baffled youngster, “Tell me, have you verified this thing about Rahul to be completely true?” (मराठी) तेव्हां गोन्धळून पाहणार्‍या त्या युवकाला गौतमांनी विचारले, “साङ्ग बरं, राहुलाविषयी हे जे काही आहे ते खरे असल्याची तू खातरी केली आहेस काय?” (हिन्दी) तब उलझन से देखनेवाले उस युवक को गौतम ने पूछा, “कहो, क्या तुमने पड़ताल की है, कि राहुल के विषय में यह जो बात है, वह पूरी सच है?” '''प्रत्युवाच गतव्याजो न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित्क्वचिदन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ 5 ॥''' '''सन्धिविग्रहः''' – प्रत्युवाच गतव्याजः न हि सत्यप्रमाणिता । केनचित् क्वचित् अन्यस्मै कथ्यमाना श्रुता मया ॥ अन्वयः – गतव्याजः प्रत्युवाच क्वचित् केनचिद् अन्यस्मै एषा कथ्यमाना मया श्रुता । न हि सत्यप्रमाणिता । विशेषप्रयोगः – प्रत्युवाच = प्रत्यब्रवीत् । क्वचित् = कुत्रचित् । गतव्याजः = गतं व्याजं यस्य सः । सरलार्थः – गतव्याजः (सः युवकः) प्रत्यवदत् , “कुत्रचित् (क्वचित्) केनचित् जनेन अन्यस्मै जनाय राहुलस्य विषये कथ्यमाना एषा कथा, मया केवलम् श्रुता, नैव सत्यप्रमाणिता” इति । त्या युवकाचा खट्याळपणा गेला आणि तो म्हणाला, “राहुलाविषयी ही गोष्ट कुठेतरी, कुणीतरी अन्य कुणालातरी बोलताना मी ऐकली, ती खरी असल्याची पडताळणी मी केलेली नाही.” उस युवक की खींस चली गई और वह बोला, “मैंने कहीं किसी और ने किसी और को राहुल के बारे में यह बात कहते हुए सुनी, मगर इसकी सच्चाई के बारे में मैंने पड़ताल नहीं की है ।” The boy’s smirk faded and he replied, “Somewhere, I heard someone saying this about Rahul to somebody else, but I have not verified if it’s true.” '''प्रत्यूदे गौतमस्तं च युवानं सस्मितं तदा । श्रोष्यामि च तथापि त्वां यदि साधु विवक्षसे ॥ 6 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्रत्यूदे गौतमः तम् च युवानम् सस्मितम् तदा । श्रोष्यामि च तथा अपि त्वाम् यदि साधु विवक्षसे ॥ अन्वयः – तदा च तम् युवानम् गौतमः सस्मितम् प्रत्यूदे, तथापि, यदि साधु विवक्षसे (तर्हि) त्वाम् श्रोष्यामि ॥ विशेषप्रयोगः – प्रत्यूदे = प्रत्यवदत् । विवक्षसे = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – तदा तम् युवकम् (युवानम्) गौतमः सस्मितम् प्रत्यवदत् , “तथापि, यदि त्वम् किञ्चित् साधु कथयितुम् इच्छसि, तर्हि ताम् कथाम् श्रोष्यामि” । तेव्हां त्या युवकाला गौतम स्मितपूर्वक म्हणाले, “तरीही तुला काही चाङ्गले साङ्गायचे असल्यास मी ऐकीन” । तब उस युवक को गौतम मुस्कुराकर बोले, “फिर भी यदि तुम कुछ अच्छी बात बताना चाहते हो तो मैं उसे सुनूँगा” । Gautama smiled and said to the young boy, “Yet, if you wish to say something good, I shall listen to you.” '''व्यथोदितमुखो बुद्धं प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टैव च कथा काचिद् राहुलस्य श्रुता मया ॥ 7 ॥''' सन्धिविग्रहः – व्यथोदितमुखः बुद्धम् प्रत्युवाच युवा तदा । दुष्टा एव च कथा काचित् राहुलस्य श्रुता मया ॥ अन्वयः – तदा व्यथोदितमुखः युवा बुद्धम् प्रत्युवाच, राहुलस्य दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता । विशेषप्रयोगः - व्यथोदितमुखः = व्यथा उदिता मुखे यस्य सः । सरलार्थः – तदा व्यथोदितेन मुखेन सः युवकः बुद्धम् प्रत्यवदत्, “राहुलस्य विषये दुष्टा एव काचित् कथा मया श्रुता अस्ति” इति । मग जराश्या अवघडलेल्या चेहर्‍याने तो युवक बुद्धांना म्हणाला, “राहुलाबद्दल मी जे काही ऐकलेय ते वाईटच आहे.” तब ज़रासे व्यथित चहरे से वह युवक बुद्ध को बोला, “राहुल के बारे में मैंने सुनी हुई बात बुरी ही है” । The boy responded to Buddha with a slight discomfort, “I have indeed heard something bad about Rahul.” '''यदि दुष्टा कथा भ्रातर्विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यं कथनं स्यात्ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ 8 ॥''' सन्धिविग्रहः – यदि दुष्टा कथा भ्रातर् विवक्षसि तथापि ताम् । अवश्यम् कथनम् स्यात् ते राहुलस्य च मे हितम् ॥ अन्वयः – भ्रातर् , यदि दुष्टा कथा, तथापि ताम् विवक्षसि । अवश्यम् ते कथनम् राहुलस्य च मे च हितम् स्यात् । विशेषप्रयोगः - विवक्षसि = वक्तुम् इच्छसि । सरलार्थः – (गौतमः तम् युवकम् अवदत् ), “भ्रातर् , यद्यपि सा कथा दुष्टा , तथापि त्वम् मह्यम् कथयितुम् इच्छसि । अतः तव कथनम् मत्कृते राहुलस्य च कृते हितकरम् एव स्यात् इति मन्ये” । (गौतम त्याला म्हणाले) “मित्रा, वाईट गोष्ट असूनही तू साङ्गू इच्छितोस, म्हणजे नक्कीच ती माझ्या व राहुलाच्या हिताची असेल”. (गौतम ने उसे कहा) “भाई, बात बुरी होते हुए भी तुम कहना चाहते हो , तो वह अवश्य मेरे और राहुल के हित की होगी” । (Gautama said to him) “Dear, despite knowing the thing to be bad, you wish to say it, so, I trust, it would be for Rahul’s and my wellbeing.” '''अवधार्य वचो बौद्धं लज्जालम्बिशिरो युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्यापि न हिता कथा ॥ 9 ॥''' सन्धिविग्रहः – अवधार्य वचः बौद्धम् लज्जालम्बिशिरः युवा । प्रत्युवाच तदा काचित् कस्य अपि न हिता कथा ॥ अन्वयः – तदा बौद्धम् वचः अवधार्य लज्जालम्बिशिरः युवा प्रत्युवाच कथा न कस्य अपि काचिद् हिता । विशेषप्रयोगः - बौद्धम् = बुद्धस्य । लज्जालम्बिशिरः युवा = लज्जया लम्बते शिरः यस्य, सः युवा । सरलार्थः – तदा बुद्धस्य वचः अवधार्य तस्य युवकस्य शिरः लज्जया अवालम्बत, सः च प्रत्युवाच “एषा कथा न कस्यापि काचिद् अपि हितावहा” इति । बुद्धांचे बोलणे ऐकून त्या युवकाची मान लाजेने खाली गेली. तो म्हणाला, “ही गोष्ट कुणाच्याही जराही हिताची नाही.” बुद्ध का कहना सुनकर उस युवक का शीष शर्म से झुक गया । वह बोला, “यह बात किसी के भी कोई हित की नहीं है” । Upon hearing Buddha’s words, the boy hung his head down in shame and admitted that the matter wouldn’t do any good to anybody. '''बभाषे गौतमो बन्धो सारहीनामिमां कथाम् । असाध्वीमभिजानीषे चाहितामपि वेत्सि ताम् ॥ 10 ॥''' सन्धिविग्रहः – बभाषे गौतमः बन्धो सारहीनाम् इमाम् कथाम् । असाध्वीम् अभिजानीषे च अहिताम् अपि वेत्सि ताम् ॥ अन्वयः – गौतमः बभाषे बन्धो इमाम् कथाम् सारहीनाम् असाध्वीम् च अभिजानीषे ताम् अहिताम् अपि वेत्सि । विशेषप्रयोगः - बभाषे = अभाषत । सारहीना = तथ्यहीना । सरलार्थः – गौतमः अभाषत, “बन्धो , त्वम् एतत् अभिजानीषे, वेत्सि अपि, यद् इयम् कथा तथ्यहीना असाध्वी अहिता च अस्ति । गौतम त्याला म्हणाले, “मित्रा, तू हे जाणतोस आणि समजतोस की ती गोष्ट तथ्यहीन, वाईट आहे आणि हितावहदेखील नाही. गौतम उसे बोले, “भाई, तुम जानते हो और समझते भी हो कि वह बात तथ्यहीन और बुरी है और हितकारक भी नहीं है । Gautama said to him, “Dear, you understand and realize, whatever you want to say isn’t true, good or even beneficial. '''प्राप्यं न कथनात्किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात्तामयोग्यां ते विवक्षां त्यज सर्वथा ॥ 11 ॥''' सन्धिविग्रहः – प्राप्यम् न कथनात् किञ्चिद् राहुलस्य न ते न मे । तस्मात् ताम् अयोग्याम् ते विवक्षाम् त्यज सर्वथा ॥ अन्वयः – कथनात् न राहुलस्य, न मे, न ते अपि किञ्चिद् प्राप्यम् । तस्मात् ते अयोग्याम् ताम् विवक्षाम् सर्वथा त्यज । सरलार्थः – अस्याः कथायाः कथनात् न राहुलस्य, न मम, न तव अपि किञ्चित् प्राप्यम् । अतः तव एताम् अयोग्याम् कथनेच्छाम् (विवक्षाम्) सर्वथा परित्यज” । ती गोष्ट साङ्गण्याने राहुलास, मला किंवा तुलाही, काही प्राप्त होणार नाही. त्यामुळे अशी अयोग्य गोष्ट साङ्गण्याचा विचार पूर्णपणे सोडून दे.” इस बात को कहने से न राहुल को, न मुझे, न ही तुम्हें, कुछ प्राप्त होगा । इसलिए तुम इस अयोग्य बात को कहने का विचार बिल्कुल छोड़ दो” । Neither Rahul, nor I, nor you, are to gain anything out of saying it. So, give up your undue desire to say it”. '''मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्यानुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतो युवा ॥ 12 ॥''' सन्धिविग्रहः – मृदुवाक्योपदेशेन गौतमस्य अनुबोधितः । समाश्वस्तः स्वकार्याय प्रतस्थे तत्रतः युवा ॥ अन्वयः – गौतमस्य मृदुवाक्योपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः युवा तत्रतः स्वकार्याय प्रतस्थे ॥ विशेषप्रयोगः – प्रतस्थे – प्रातिष्ठत । सरलार्थः – गौतमस्य मृदुवचनयुक्तेन उपदेशेन अनुबोधितः समाश्वस्तः सः युवकः तत्रतः स्वकार्याय प्रातिष्ठत ॥ गौतम बुद्धांच्या कोमल शब्दांनी शान्त होऊन त्यांचा उपदेश समजून घेऊन तो युवक आपल्या कामाकरता तिथून निघून गेला. गौतम बुद्ध के मुलायम शब्दभरे उपदेश को समझकर और शान्त होकर वह युवक वहाँ से अपने काम के लिए चल पड़ा । Comforted and enlightened with Gautama Buddha’s gentle advice, the boy left for his work. '''अवबोध्यं परं तत्त्वं गौतमस्योपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यं सत्यसाधुहितं सदा ॥ 13 ॥''' सन्धिविग्रहः – अवबोध्यम् परम् तत्त्वम् गौतमस्य उपदेशतः । त्रेधा परीक्ष्य वक्तव्यम् सत्यसाधुहितं सदा ॥ अन्वयः – गौतमस्य उपदेशतः परम् तत्त्वम् अवबोध्यम् । सदा त्रेधा परीक्ष्य सत्यसाधुहितम् वक्तव्यम् ॥ विशेषप्रयोगः – सत्यसाधुहितम् – सत्यं च साधु च हितम् च इदम् । सरलार्थः – गौतमस्य उपदेशात् वयम् एतत् परम् तत्त्वम् अवबोधेम यत् कामपि विवक्षाम् सर्वदा त्रेधा परीक्ष्य तत्र यत् सत्यम् च साधु च हितम् च अपि , तद् एव अस्माभिः वक्तव्यम् । गौतमांच्या उपदेशातून आपण हे श्रेष्ठ तत्त्व शिकलं पाहिजे, की आपण कायम अशीच गोष्ट बोलावी जी खरेपणा, चाङ्गलेपणा आणि हितकारकता अश्या तीन्ही निकषांवर खरी उतरेल. गौतम बुद्ध के उपदेश से हमने यह श्रेष्ठ तत्त्व सीखना चाहिए, कि हम हमेशा वही बात कहें जो सच्चाई, अच्छाई और भलाई, इन तीनों कसौटियों पर खरी उतरे । Thus, Gautama Buddha’s advice teaches us a great principle: We should always say only that, which passes all the three tests, viz. Truth, Goodness and Welfare. su39ihs3np2vfj1luq3qrxpvn3fwh06