विकिस्रोतः sawikisource https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिस्रोतः विकिस्रोतःसम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् लेखकः लेखकसम्भाषणम् पृष्ठम् पृष्ठसम्भाषणम् अनुक्रमणिका अनुक्रमणिकासम्भाषणम् श्रव्यम् श्रव्यसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 104 67645 415919 152561 2026-05-25T07:08:05Z Swaminathan sitapathi 4227 /* शोधितम् */ 415919 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" />{{rh|left=( ६ )|center=अभिज्ञानशाकुन्तलम् ।|right=[ प्रथमः}}</noinclude>यमुदीरयेत् । न स लब्धास्दं किंचित्कुत्रचित्प्रतितिस्ग्ठति ॥ " इत्युक्तनयेन ‘न्यक्कारो ह्ययमेव ' इतिवदनुबाधविधेयब्चत्ययो नाशङ्कनीयः । अत्र वायोर्मनये गुरुनये च स्पार्शनप्रत्यक्षवाःप्रत्यक्षाभिरिभ्युक्तिः । अनेन विशेषणेन तासां सकलजमप्रतीतत्वं व्यज्यते । सकलवाक्यस्थतत्ताद्विशेषणोपादानेनैकैकापि सा ताद्वक्फळद । तधुक्त्तस्येशस्य किं पुनर्वक्तव्यमिति भावः । अत्र या स्रष्टरित्युक्तक्रमेणैव संख्याप्राप्तौ यदष्टाभिरीति वचनं तसूच्येऽर्थ उपयोगीति नार्यथुनरुक्तम् । या सृष्टिरित्यादौ यच्छदरथ वचनाभक्तिप्रक्रमभङ्गो न शङ्कनोयः ‘गुणानां च परार्थत्वात् "’ अप्तंबन्धः समत्वात्स्यात् ’ इ नयेन तेषां परार्थत्वात्परस्परमसंबन्धान्यश्चन्वात् । अनकाघे च न तत्तद्दोषावकाश इति स्थितं तत्रैव । अत्र पृथिव्यादिक्रमेणाकाशादिकमैण वा वक्त्तव्ये यो व्यस्तमाविन्यासः स कथमात चेत् उच्यते । अत्र प्रथमपृष्टवाञ्जलस्य प्रथमत उपा- {{rule}} पादानमित्यवगंतव्यम् । अनेनाकाशमयी तनुरुत्ता । यामाहुः सर्वभूतपछतेिरेंतेि ॥ प्रकृतिमाहुरैित्यर्थः प्रकृतेः कर्मत्वेऽपि निपतिनेतिशब्देनामिहितत्वान्न द्वितीया निडाधुपसंख्यानस्थोपलक्ष्णत्वात् । यथाह वामनः "निषामेनाप्यभिहिते कर्भाणे न कर्मविभक्तिः परिगणनस्य प्रथित्वात्' इति । सर्वंभूतानां समतुपर्णानां सर्वेषां चराचराणामिति यावत् । “ भूतं न्याय्ये समे प्राप्ते पद सीतयोरपि “ इति नानार्थरत्नमाला । प्रकृतिः कारणं कदाचिदुप दानं कदाचन्निमित्तम् । यदूपि । किंचिदुपादानने किचिदु विचिन्निमित्तं कभयविदुषादानं कस्यचिन्निभेित्तं बा । पृथिवी परिवानां साक्षादुपादानमष्याण्यादीनामुष्टंभकत्वेन कारणम् । आहुः शानविद इति शेषः । बद्ध । भूनशब्देन प्राणिनां काय उपलक्ष्यते । प्रकृतिः प्रधानं तप्रधानत्वात्तव्यपदेशः । प्रकृतिः पंचभूतेषु प्रधाने मूलकरणे " इति यादवः । अनेन पृथिवीमयी तनुरुत । यया प्राणिनः प्रणवन्तः इति । प्रचिनो जन्सवः प्रणवन्सः उत्कष्टजीवनवन्तः । “ भूमनिंदाप्रशंसा ’ इत्यादिषु मतुवदेरतिशयार्थकत्वम् । “ जीव प्राणधारणे " इचुकत्वात् । अनेन वायुरूपा तनुरुक्त्ता । ‘स्पर्शनः प्राणः समारो मारुतो जगत् ” इति शब्दार्णवः । तस्य वायोरेव प्राणापानादिव्यापारेण शरीरघारकरवात् । ताभिः प्रत्यक्षाभिरष्टाभिस्तनुभिः प्रपन्न ईशोऽवत्विति योजना । ताभिरिति या यथापूर्वं यच्छब्देन निर्दिष्टास्तास्तास्तथा तच्छदेन परामृश्यन्ते । प्रत्यक्षाभिीति प्रत्यक्षविषयोरिति यावत् । प्रत्यक्षस्यं पृथिव्यप्तेजस्सूर्याचंद्रमख चाक्षुषस्येन बायोः स्पार्शनेद्रियप्रात्यत्वेन । आकाशस्य च नीलं नमः शस्त्री दयाममिते केषाञ्चिच्चाक्षुषलेन यजमानरूपस्यात्मनो भानखप्रत्यक्षविषयत्वैन खप्रकाशत्वेन चाष्टमूर्तयः प्रत्यक्षा इति निर्दिष्टाः । ईशः अजिमाचैश्वर्यसंपन्नः । "इश ऐश्वर्ये ” इति धातुः । प्रपनः प्रकर्षेण<noinclude></noinclude> t3nnnqfwsa2z1ur0h75mp3ddx5we236 104 67655 415920 152448 2026-05-25T09:09:40Z Swaminathan sitapathi 4227 /* शोधितम् */ 415920 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" />{{rh|left=अङ्कः १]|center=टीकाद्वयसहितम्।|right=( ९ )}}</noinclude>प्रौढिरोजः । सा च पदाथें वाक्यरचन’ इयादिका । सात्र प्रतिपाक्य स्त्रैटैव । अर्थवमैल्यं प्रसादः सोऽप्यत्र प्रकट एत्र । घटना क्ष्लेष इति चात्र प्रतीतम् । एवमन्येऽप्यर्थगुणा अनुसंधेयाः भोजन तु रीतीनां शब्दालंकारान्तर्भूतमेवोक्तम् ‘जातिर्गती रीतिवृत्ती इति । अत्र च सृष्टिः स्त्रष्टुरिति वहतिं हुतेति प्राणिप्राणेति भिग्भिरीति छेकानुप्रासेन सह सर्ववाक्यगतस्य वृत्त्यनुप्रासस्येकवाचकानुप्रवेशलक्षणः संकरः । सः ‘अनेकस्य सकृत्पूर्वं एकप्यसकृत्परः’ इति तल्लक्षणात् । श्रुत्यनुप्रासोऽपि । अय च धराम्भोऽग्निप्नरुद्वयोममखेशेन्द्वर्कभूर्तिभिः’ इति वक्तव्ये यत्स्रष्टुराद्या सृष्टिरित्यादिवचनेनातिशयितत्वं ध्वनितं तेन च परित्रायैकारो व्यज्यते । तादृगटमूर्तरूपस्चादीशस्य सर्ववैलक्षण्यं सर्वातिशयित्वं च तेन वाक्यैकदेशसर्ववाक्यवस्तुध्वन्योरङ्गाङ्गिभावः संकरः । सोऽपि भक्तिश्रद्धातिशयभर्बन्धुरान्तःकरणस्य {{rule}} अपि केचन युज्यन्ते । अस्पृष्टणैधिल्बत्त्पक्ष्लेषगुणः । परमेश्वरस्याष्टमूर्तियोगिवस्य प्रसिद्धार्थस्य शब्दश्रवणमात्रेण प्रत्ययप्रदगुणः तदुक्तं सरस्वतीकंठअभरणे--"यनु प्राकट्यमर्थस्य स प्रसादे गुणो सतः । पदानामन्वये दूरम्यववानाभावात्समतागुणग्ग्। तद्युक्तम्--" अदूव्य धानं तु समता परिकर्तिता " इति । समये सृष्टेः त्रप्रु रेत्वादिपृथदित्वप्रतीतेर्माधुर्यगुणः । इदुक्त्तम् – " या पृथक्पदता याक्थे तन्माधुर्यं प्रचक्षते "इति परमेश्वरस्य अष्टमूर्नित्वलक्षणार्थप्रतिपादने वाच्यत्वमर्थव्यक्त्ति निरीक्षतया पारिभूर्णत्वमर्थव्यतिक्षगो गुणः तदुक्तम् –“ यतु संपूर्णवादयस्पर्मार्थब्थक वदंति तम् ” इति । प्रतिपाद्यार्थप्रतिपादयधिकपदाभावात्संमितत्वगुणः । तदुक-यवर्थपदत्वं तु संमतत्वमुदाहृतम् " इति । भक्तिभावादैव्यैग्यत्वात्वाद्राम्भ्*य । तदुक्तम्-‘‘वनिमत्ता तु गांभीर्यम् । इति । प्रकृतोकेश्वर स्याष्टमूर्तित्वनिरूपणद्वारा खर्चान्तर्यार्थं स्वयमेभिव्यंजफवप्रंटिगुणः । तदुक्तम् *द्विरुतैः परीभावः इति । परिषोक्तेर्पिलक्षणार्थाभिध्यंजवम् । दीर्घा क्षप्रायन्वाखरारोहाङ्गतिर्नाम गुणः। तदुक- गतिर्नाम सुरम्यत्वं स्वरारोहावरोहयोः इति । अन्ये गुण अनेि बुझिभतस्याः एवमे अस्मिनैव श्लोके बहुलंकारगुणवत्वेन भूषणं’ नामालंकारः तदुक्तम्-"अळंकारैर्युगैश्चैव बहूभिः समलंकृतम् । भूषणैरिव चित्रायैस्तद्रुपशमिते स्मृनम् इति भूपणं नाम पत्रैिवादलंकारेष्वे । ते उत्तरत्र षत्रिंशदलंकारास्तत्र तत्र निरूप्यंतें । जंध पदांतरासहिष्णुत्वाच्छय्या । तदुकम् पदान यान्योन्यमैत्री या शय्य " इति स्थेतर्बहिश्च रसप्रतीतेर्दीक्षापाकः । तदु कम्- बझापाकः च कथितो ब्रहितःकुरङ्गमः ऽ इति । संघस्य परिवृतिवरिष्णु<noinclude></noinclude> drusqpuona0gr0kvn7kvqx4maxqc6fb 104 67661 415922 152449 2026-05-25T10:50:59Z Swaminathan sitapathi 4227 /* शोधितम् */ 415922 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" />{{rh|left=( १० )|center=अभिज्ञानशाकुन्तलम् ।|right=[ प्रथमः}}</noinclude> कवैरीश्वरविषयस्थ रत्याख्यभावध्यनरङ्गनव। अथ च येत्यादि सर्वत्र स्त्रीलङ्गनिर्दैतनुभिः कृशानिरिति तनाप्तोक्याष्टनायेकायुक्तनायकव्ययहास्समारोपचङ्गाररसोऽपि व्यज्यते । तप्रधानवादस्य रूपकस्य एवं मरु वलंकाररसादिरूखिविऽपि ध्वनेिर्गर्भीकृतः । स्रग्धराच्छुन्दः- स्त्रभ्नैर्यानं त्रयेण तिष्ठनेिथयुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्' इति । अनेनास्य सम्नाह्ममपि सूवितम् । नान्दिक्ष्लोकत्वादेवास्यादौ मगण । क्षेमं सर्वगुरुर्दनेत्ते भगणो भूपिषैवतः इति भामहोक्तेः । तथा यकारोऽपि । ‘यस्तु श्रीदः' इति ध पाठं पठित्वा कष्टात्नथास्थानस्थपदविधेयानुबादच्यप्रयलक्षणादोपा परिहर्तव्याः । यद्यप्यत्र देवताविपयिण्यां रतौ कष्टत्वल्य शीर्णब्राणाङ्गघ्रि -इत्वादिवन्न दोषत्वं न गुणत्वम्। तथापि ग्रन्थादी तत्रापि क्ष्लकादौ विवाईभरिताभिति भन्तव्यम् । {{rule}} त्वाभावाच्छ्ब्दपाकः । तदुक्तम्- " बत्पदानि त्यनंत्यैव परिवृत्तितर्हिष्णुताम् । तं शब्दपाकनेगाना: शब्दपाकं प्रचक्षते “ इति । सौरमसरंलयोरिव शल्याशब्दकयोर्भेपदः सूक्ष्ममतेसमचिभ्यः । अत्र क्ष्लोके यत्र यक्येहै आहवातपदाभावस्तत्रद्तिभवतियोगः कर्तव्यः । तयोः साकांक्षसर्वथदवाक्यसंधिरत् । तदुर्क्त्त दामनेन " न प्रसिद्धे क्रियाव्याहारदोषः ’ इति । तत्रापि काफदिशेवैयन कर्था। आधा सृष्टिरासीत् होत्रो भवति प्राणवंतो भवंतीति । आधशत्रथत्प शुरुर्युदेववाकस्य भगणस्योपादानादूर्ण णाद्विस्ततिं सर्वमवदातम् । तदुकम् -- "मो भूनिग्व्रिगुरुः शुभं चितनुते ’' इत्यादि । किं व प्रथमं प्रैवार्थसृष्टिभेदे पनि तर अवैधनेतृणां प्रवयवृत्रं प्रयोजनमिति सूचसम् । यथाह भगवान् भाष्यङ्गारः-“ संभलादौनि मंगलमयानि मंगलांतानि हि तनि शस्राणि प्रथन्ते वीरपुरुषाक्यायुणत्पुश्षाणि च भयंगुष्येनारध प्रवक्तारोभवंति " इति । एष नान्दीक्ष्लोवः । काव्यार्थसूचनं कैक्चिन्धामेव निरूष्यते ” इति वचनत् काव्यार्थाऽपि किंभिद्योत्यते । तथा हि भृश्चियनेन दुष्यन्स्य भरतर्वशादित्वं ध्वन्यते । विधिहुतं हविरिति त्रिविइ रक्षाशुम्कषड्भागदातृत्वेन राजर्षित्वं सूच्यते । श्रील्यनेन यज्ञमदभदानदिः डैश्चज्यते । कालं विधत इत्यनेन राजरक्षितप्राणिधर्भवध्यपूष्यादिशंपन्नलस्य राज्ञः कालकर्तृत्वं प्रतीयते ।तदुक्त्तं महाभारते- "कालो वा कारणं राज्ञः राजा वा कालकरणम् । इति ते संशयो भा भूदाजा कालस्य कारणम् " इति । श्रुतिविषयगुणेत्यनेन वेदप्रतिपदकं शास्रम् । तदुतमहोत्साहादिगुणत्रत्वेन शास्रीयराजत्वम् । किं च श्रुतिविषयगुणेत्यनेन सकलजनक्षत्रोंद्रियाणि तद्गुणैकविषयाणीति पुण्यश्चोकताख्याप्यते । विक्ष्वं व्याप्य स्थितेत्यनेन कोर्तिप्रतापयोरप्रतिहतवं गम्यते । सर्वभूतप्रकृतिीयनेन सर्वेषां तसन्मार्गंस्थापकत्वेन सर्वकारणत्वं व्यज्यते । तदुक्तम् ब्रुवंशे- प्रजानां विनया-<noinclude></noinclude> 5lul4vq4b9ol11353gd89izkxkmupey 104 104771 415917 267801 2026-05-24T12:50:10Z Geeta g hegde 6704 415917 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|२८४|मनुस्मृतिः।|[ अध्यायः ८}}</noinclude> {{gap}}सत्येनेत्यादि । यस्मात्सत्येन पूर्वार्जितादपि पापात्साक्षी मुच्यते धर्मश्चास्य सत्याभिधानेन वृद्धिमेति तस्मात्सर्ववर्णविषये साक्षिभिः सत्यं वक्तव्यम् ॥ ८३ ।। {{Block center|{{bold|<poem>आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी गतिरात्मा तथात्मनः। मावसंस्थाः स्वमात्मानं नृणां साक्षिणमुत्तमम् ॥ ८४ ॥</poem>}}}} आत्मैवेति ॥ यस्माच्छुभाशुभकर्मप्रतिष्ठा आत्मैवात्मनः शरणं तस्मादेवं -स्वमात्मानं नराणां मध्यमादुत्तमं साक्षिणं मृषाभिधाने नावज्ञासीः ॥ ८४ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>मन्यन्ते वै पापकृतो न कश्चित्पश्यतीति नः। तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वस्यैवान्तरपूरुषः ॥ ८५ ॥</poem>}}}} {{gap}}मन्यन्त इति ॥ पापकारिण एवं मन्यन्तेऽस्मानधर्मप्रवृत्तान्न कश्चित्पश्यतीति । तान्पुनर्वक्ष्यमाणा देवाः पश्यन्ति । स्वस्यान्तरपुरुषः पश्यति ॥ ८५ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>द्यौर्भूमिरापो हृदयं चन्द्रार्काग्नियमानिलाः । रात्रिः संध्ये च धर्मश्च वृत्तज्ञाः सर्वदेहिनाम् ॥ ८६ ॥</poem>}}}} {{gap}}द्यौरित्यादि ॥ द्युलोकपृथिवीजलहृदयस्थजीवचन्द्रादित्याग्नियमवायुरात्रिसंध्या- द्वयधर्माः सर्वशरीरिणां शुभाशुभकर्मज्ञाः । दिवादीनां चाधिष्ठातृदेवतास्ति सा च शरीरिण्यैकत्रावस्थापिता तत्सर्वं जानातीत्यागमप्रामाण्याद्वेदान्तदर्शनं तदङ्गी- कृत्येदमुक्तम् ॥ ८६ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>देवब्राह्मणसांनिध्ये साक्ष्यं पृच्छेदृतं द्विजान् । उदङ्मुखान्मासुखान्वा पूर्वाह्ने वै शुचिः शुचीन् ॥ ८७ ॥</poem>}}}} {{gap}}देवब्राह्मणेति ॥ प्रतिमादेवताब्राह्मणसंनिधाने शुचीन्द्विजातिप्रभृतीन्प्राङ्मुखा- नुदङ्मुखान्वा स्वयं प्रयतः प्राडिवाकः पूर्वाह्ने काले याथातथ्यं साक्ष्यं पृच्छेत् ॥८७॥ {{Block center|{{bold|<poem>ब्रूहीति ब्राह्मणं पृच्छेसत्यं ब्रूहीति पार्थिवम् । गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः ॥ ८८ ॥</poem>}}}} {{gap}}ब्रूहीत्यादि ॥ ब्रूहीत्येवं शब्दमुच्चार्य ब्राह्मणं पृच्छेत् । सत्यं ब्रूहीति पार्थिवं क्षत्रियं पृच्छेत् । गोबीजसुवर्णापहारे यत्पापं तद्भवतोऽनृताभिधाने स्यादित्येवं वैश्यम् । शूद्रं पुनः सर्वैर्वक्ष्यमाणपापैः संबध्यसे यदि मृषा वदसीति पृच्छेत् ॥८॥ {{Block center|{{bold|<poem>ब्रह्मनो ये स्मृता लोका ये च स्त्रीबालघातिनः । मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य ते ते स्युर्बुवतो मृषा ।। ८९ ॥</poem>}}}} {{gap}}ब्रह्मन्न इति ॥ ब्राह्मणहन्तुः स्त्रीघातिनो बालघातिनश्च ये नरकादिलोका ऋ- षिभिः ः स्मृताः, ये च मित्रद्रोहादिकारिणः, ये चोपकर्तुरपकारिणस्ते तव मिथ्या- वदतो भवेयुः ॥ ८९॥<noinclude></noinclude> snhoaiecugj47o6uyno9jsveqg1dvfr 104 104772 415918 267802 2026-05-24T12:55:14Z Geeta g hegde 6704 415918 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|left=अध्यायः ८]|center=मन्वथमुक्तावलासवालता ।|right=२८५}}</noinclude> {{Block center|{{bold|<poem>जन्मप्रभृति यत्किचित्पुण्यं भद्र त्वया कृतम् । तत्ते सर्व शुनो गच्छेद्यदि ब्रूयास्त्वमन्यथा ॥९॥</poem>}}}} {{gap}}जन्मप्रभृतीत्यादि ॥ हे शुभाचार, यत्त्वया जन्मत आरभ्य किंचित्सुकृतं कृतं तत्सर्वं त्वदीयं कुक्कुरादिकं संक्रामति यदि त्वमसत्यं ब्रवीषि ॥ ९० ॥ {{Block center|{{bold|<poem>एकोऽहमस्मीत्यात्मानं यत्वं कल्याण मन्यसे । नित्यं स्थितस्ते हृद्येषः पुण्यपापेक्षिता मुनिः ॥ ९१ ॥</poem>}}}} {{gap}}एकोऽहमित्यादि ॥ हे भद्र, एक एवाहमस्मि जीवात्मक इति यदात्मानं मन्यसे मैवं मंस्थाः । यस्मादेवं पापानां पुण्यानां च द्रष्टा मननान्मुनिः सर्वज्ञस्तव हृदये परमात्मा नित्यमवस्थितः । तथाच श्रुतिः-'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाहत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाक- शीति' ॥ ९१ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>यमो वैवस्वतो देवो यस्तवैष हदि स्थितः। तेन चेदविवादस्ते मा गङ्गां मा कुरून्गमः ॥ ९२॥</poem>}}}} {{gap}}यम इति ॥ सर्वसंयमनाद्यमः परमात्मा, वैवस्वत इति दण्डधारित्वात् , देवनाहेवः, यस्तवैष हृदि तिष्ठति तेन सह यथार्थकथने यदि तवाविवादः यदा त्वन्मनोगतमसावन्यज्जानाति त्वं चान्यथा कथयसि तदान्तर्यामिणा सह विप्र- तिपत्तिः स्यात् । एवं चात्र सत्याभिधानेनैव निःपापः कृतकृत्योऽसि । पापनिहर- णार्थ मा गङ्गां मा च कुरुक्षेत्रं यासीः । मनूक्तमेवात्र गङ्गाकुरुक्षेत्रयोः साम्यं मत्स्यपुराणे व्यासेन स्फुटीकृतम्-'कुरुक्षेत्रसमा गङ्गा यत्र तत्रावगाहिता' इति । मेधातिथिगोविन्दराजौ तु विवस्वतः पुत्रो यो यमो दक्षिणदिक्पतिर्लोकतः कर्ण- गोचरीभूतत्वात्तव हृदये परिस्फुरति तेन सह यदि तवाधर्मकारित्वाद्विवादो नास्ति तदा मा गङ्गां मा कुरुक्षेत्रं यासीरिति व्याचक्षाते ॥ ९२ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>नग्नो मुण्डः कपालेन भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः । अन्धः शत्रुकुलं गच्छेद्यः साक्ष्यमनृतं वदेत् ॥ ९३ ॥</poem>}}}} {{gap}}नग्न इति ॥ यः साक्ष्यमसत्यं वदेत्स नग्नः कृतमुण्डनपरिभावोऽन्धः कर्प- रेणोपलक्षितः भिक्षार्थी शत्रुकुलं गच्छेत् ॥ ९३ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>अवाशिरास्तमसन्धे किल्बिषी नरकं व्रजेत् । यः प्रश्नं वितथं ब्रूयात्पृष्टः सन्धर्मनिश्चये ॥ ९४ ॥</poem>}}}} {{gap}}अवागिति ॥ यो धर्मनिश्चयनिमित्तं पृष्टः सन्नसत्यं ब्रूयात्स पापवानधोमुखो महान्धकारे यो नरकस्तं गच्छति ॥ ९४ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>अन्धो मत्स्यानिवाश्नाति स नरः कण्टकैः सह । यो भाषतेऽर्थवैकल्यमप्रत्यक्षं सभां गतः ॥ ९५ ॥</poem>}}}}<noinclude></noinclude> kpsm81qhhjoaws6m12knbu0306cssc9 0 164243 415921 415914 2026-05-25T09:14:41Z अनुनाद सिंह 1115 415921 wikitext text/x-wiki == प्रथमोध्यायः == <poem> एकस्मिन्कमला कटाक्षविवरे सानन्दगाधार्यते क्षीराव्धेरपरत्र दीर्घधवलैः कल्लोललोलोत्करैः । व्यग्रस्यापि समार्थितप्रामथनव्यापारलव्ध्योदया श्चत्वारो वितरन्तु वाच्छितफलं वन्द्या हरेबीहवः ॥१॥ नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वती व्यासं ततो जयमुदीरयेत्॥२॥ नारद उवाच । धर्माधर्माविधिः प्रोक्तो ब्रह्मन्सम्यक्श्रुतो मया । विद्याश्च विविधाः स्वामिन् वर्णभेदास्त्वनेकधा ॥३॥ मल्लविद्या त्वया प्रोक्ता मम संक्षेपतः पुरा । विस्तरेण मम ब्रूहि तस्यां कौतूहलं हि मे ॥४॥ ब्रह्मोवाच । शृणु पुत्र शुभां विद्यां कथ्यमानां मयानघ ॥ यदभ्यासान्नरः सम्यक्शत्रून्जयति सत्वरः ॥५॥ पुरा कंसे हते देत्ये चाणूरे च निपातिते । संप्राप्ते मथुराराज्ये भोगान्भुक्त्वा बहुँस्तर्था ॥६॥ कृष्णश्च बलभद्रश्च परमात्मदयान्यितो । स्वीकर्तृ द्वारकां रम्यां चालितो हर्पसंयुतो ॥७॥ मुखप्रयाणकैदेंशान्पश्यन्तौ विविधान्बहून । प्राप्तो मयूरवं बालं नाम्ना नगरमुतमम्॥८॥ त्रेतायां रामाचन्द्रेण सीतामुत्सृज्य वाल्मिकी ( जानकीम्‍) । पश्चाद्गुरुं समानीय प्रायश्चितं समाचरत्॥९॥ अहो ब्रह्मन्त्व (म) या प्राप्तो रावणो ब्रह्मराक्षसः तस्य पापस्य शुद्‍ध्यर्थमुपायं मे द्विजोत्तम ॥१०॥ अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलेन शुभमिच्छसि । हे राम सीतया सार्ध यज्ञश्चा क्रियते त्वया ॥११॥ सुवर्णमूर्ति कृत्वा हि यज्ञजं (ज्ञ) प्रारभ्यते त्वया । जाते यज्ञे च संपूर्णे ब्राह्मणांश्च प्रदापयेत्॥१२॥ ज्येष्ठांश्च कुण्डले दत्वा चातुर्वेदे च मुद्रिकाम्। द्विवेदिने स्त्री दातव्या चतुर्थ निष्क्रयस्तथा ॥१३॥ आसनान्यडवसाणि तंदुलाः (तण्डुलाः) षट्‍कमेव च । एवं च रामचन्द्रेण मोहेरे स्थापिता पुरा ॥१४॥ सर्वेषां चैवा विप्राणां वृतिं दत्वा विसर्जयेत्। कति वर्षाणि जातानि अन्योन्यं युद्धमेव च ॥१५॥ ततः कुण्डलमुत्पाते यत्रस्थे तत्र जायते । किश्चित्कालं तु निर्वृत्य पश्चाद्राममयाचत ॥१६॥ वय सर्वेऽपि दुप्प्राप्य अप्रे किश्च करिप्यसे । वरं कृष्णावतारे च द्वापरान्ते प्रदीयते ॥१७॥ प्रदत्तं ब्राह्मणान्पूर्व रामेण स्थितिहेतवे । जपयज्ञाग्रिहोत्रादिक्रियासंवादचेत्तसाम्॥१८॥ नारद उवाच । किं तन्मयूरवं बालं नाम्ना नगरमुत्तमम्। कस्मिन् देशेऽभवद्विद्वन्किं पुण्यं तद्वद प्रभो ॥१९॥ धर्मारण्यस्य मध्येऽभूत्शृणु नारद सादरम्। लोहासुरस्य पूर्वे च मोहेरस्य समीपतः ॥२०॥ मयेदां स्थापित पूर्व विद्यास्थानं महाद्भुतम्। युतं द्विजगणैः शुद्धं सर्वरत्नसमन्वितम्॥२१॥ स्वच्छोदकेः सुविस्तीर्णैः सरोभिपशोभितम्। आरामै रमणीयं च नानावृक्षसमाकुलैः ॥२२॥ अनुलिप्त (प्तं) सुधामिश्च संगतं सुरमन्दिरैः । संकीर्णं पुण्यलभ्यं च रम्यं स्वर्गामिवापारम्॥२३॥ वातेरितपताकाभिः सेवितं च दिवानिशम्। युक्तमक्षय्यमानर्थेर्ब्राह्मणैरुपशोभितम्॥२४॥ यज्ञाभिधूमपटलेर्यन्त्रान्तरितमण्डलम्। न पीडयति तीक्ष्णाशुग्रीप्मेऽपिइ च तपस्विनः ॥२५॥ सुन्दरीगणसंपूर्ण वेदध्वनिसमाकुलग्। पवित्रं तीर्थभूतं च धर्मारण्यप्रदेशतम्॥२६॥ कृते तु नामा चेशानं त्रेताया च श्रीमालकम्। द्वापरे मयूरवं बालं कलौ देवालयं स्मतम्॥२७॥ अधिश्रितं सुरैः सर्वेः पालितं पुण्यसंपदो । विद्याधरैः सिद्धगणैरप्सरोभिः समन्वितम्॥२८॥ वापीकगुणपूर्ण च पुण्यं जननिपेव्रितम्॥२९॥ तत्पूर्वेऽस्ति वृद्धसरः पूर्ण पुण्यजलैः सदा । मयैव निर्मितं पूर्वे लोकपापानुत्तये ॥३०॥ संचित सारसैह्हसैनानापक्षिगणैस्तथा । देवामुरमनुष्यैश्च तापसैर्योगसाधकैः ॥३१॥ याज्ञिकैर्द्विजवर्यैश्च यक्षगन्धर्बासिद्धकैः । तत्प्रतीच्यां महादेवी पालिनीति च नामतः ॥३२॥ स्थापिता लोकरक्षार्थ तत्पूर्वे मातरः स्मृताः । तदन्तरालतीर्थानि सन्ति पुण्यान्यनेकशः ॥३३॥ अस्मिन्सरोजले स्नात्वा देही पश्यति पालिनीम्। सर्वापापविनिर्मुक्तो लभते भोगस्सव्ययम्॥३४॥ दृढाडों रोगमुक्तश्च सर्वविद्याविचक्षणः । धनधान्यसमायुक्तो रिपुजेता महाबली ॥३५॥ त्रेतायां रामचन्द्रेण कृतं स्नानं फलाप्तये । कृता यज्ञाश्च दानानि लोकसंग्रहणाय वै ॥३६॥ किं वर्ण्यातेऽस्य श्रेष्ठस्य तडागस्य फलश्रुतिम्(तिः) । संक्षेपात्कथितं तात वृद्धस्य सरसः फलम्॥३७॥ एतन्नगरपार्श्चे तु परितश्च प्रदक्षिणे । बहुदेवालयाः सन्ति तेन देवालयं स्मृतम्॥३८॥ ख्यातं चतुर्पु लोकेषु विद्यास्थानं परं सदा । सप्तपुरीसमं होतन्नराणां कामदायकम्॥३९॥ एवं मयूरवं बालं शोभां स्मृत्वा यदूत्तमःः । प्रविष्टो बलभद्रेण सहितः कार्याचिकीर्पया ॥४०॥ प्रविशन्तौ पुरे तस्मिन् ब्राह्मणैरभिनन्दितौ । कृष्णोऽयमागतः पुण्यैर्विद्वद्भिरिति सादरम्॥४१॥ अहो पुण्यं महद्भाग्यमस्माकं जन्म सार्थकम्। यो दुर्निरीक्ष्यो योगीन्द्रैः सोऽयं कृष्णः समागतः ॥४२॥ रम्यवृक्षदलैः पुप्पैस्तोरणेः प्रतिमन्दिरम्। गीतवाद्यप्रकाराद्यरेन्येश्च विबिधोत्सवैः ॥४३॥ ऋग्यजुः साममन्त्रोक्तेराशीर्वादैरनेकशः । वर्धापितौ द्विजश्रेष्ठैः सानन्दामतिसोवितौ ॥४४॥ स्त्रीभिः संमानितौ तत्र दूराश्चलनिबन्धनैः । लाजाविकर्णे (किरणै) श्चैव दूर्वाकुशसमन्वितैः ॥४५॥ देवासुरमनुप्यैश्च दुर्लभोऽयं श्रियः प्रियः । सौभाग्यसाधनः कृष्णो युवतीभिर्निरीक्षितः ॥४६॥ ध्यानगम्यः प्रियः साक्षाद्बहुपुण्यैकसंचयात्। अतीब दृष्टो वृद्धाभिः प्रहष्टाभिः कृतादरम्॥४७॥ वाला अप्युद्भुतानेककौतूहलबिलोभिताः । धाविताः सभ्रमात्कृष्णमवलोकयि (कि) तुमुत्सुकाः ॥४८॥ भार्गावसरमप्राप्य कृष्णदर्शनलालसाः । आरोहन्ति गृहाट्टालताराग्रमभित. स्त्रियः ॥४९॥ अहमहमतिगच्छन्नुपर्युपरि संपतन्। इतस्ततो अमन्लोक स्वं परं नावगच्छति ॥५०॥ </poem> ==द्वितीयोध्यायः == <poem> एव प्रविष्टो नगरे परमातिथ्यपूर्वकम्। स्थितौ दिनानि कतिचित्क्रीडाभिसदितोत्सवै ॥१॥ तव सोमेश्वरो नाम ब्राह्मणो गर्गगोत्रन । वेदवेदाडांविद्धीमान्क्लासु कुशलो युवा ॥२॥ अतीव भक्तिमान्कृष्णे तत्त्वज्ञानपरो वर । कृष्णमाराधयत्येव बल्भद्र च सन्ततम्॥३॥ त दृष्ट‍वा भक्तिसंयुक्त सुशरीर कृतादरम्। सतुष्टो भगवान्कृष्ण प्रोवाच प्रीतिपूर्वकम् ॥४॥ श्रीकृष्ण उवाच । कच्चिन्सघाश्च सुखिनो नगरे सर्वदा नृणाम्। ब्राह्मणाना च सर्वेषा याज्ञिकाना च ऋत्विजाम्॥५॥ तीर्थानि सन्ति पुण्यानि शुद्धोदकानि च सर्वश । गाव कामदुधाश्चाग्रि पवन समिध कुशा ॥६॥ सोमेश्वर उवाच । सर्वत कुशल स्वामिन्प्रसादात्ते जनार्दन । भवत्प्रसादो येपा स्यातेपा विघ्र कुतो नृणाम्॥७॥ रामेण स्थापिता पूर्व पालनीयास्त्वयाधुना । इति श्रुत्वा वचस्तस्य भगवान्देवकीमुत ॥८॥ कार्यद्वय चिकीर्पुस्त सोमेश्वर जगाद ह । [श्रीकृष्ण उवाच।] तुष्टोऽह तव विप्रेन्द्र यतो भक्तोई‍ऽसि मे प्रिय ॥९॥ तेन तुभ्यं प्रदास्यामि विद्यां म शुद्धां मम प्रियाम्। कलौ युगे समायाते म्लेच्छप्रायाश्च भूभुजः ॥१०॥ वृतिलोपं करिप्यन्ति पीडयिप्यन्ति गोद्विजान्। ततस्त्वेकां मल्लविद्यां ददामि ते द्विजोत्तम ॥११॥ प्रधान सर्वाविद्यानां यया वृतिर्न जायते । पच्यते सर्वाधातुर्थ मल्लविद्याविधारणात्॥१२॥ धारायन्ति वलात्शत्रून तेन मल्लाः प्रकीर्तिताः । तेषां विद्या परं गोप्या परदर्पप्रभवनी ॥१३॥ ज्येष्ठार्था सर्वविद्यानां सर्वकालशरीरागा । अचौरार्ध्या च सर्वत्र सर्वकालाविनाशिनी ॥१४॥ सर्वकामप्रदा ह्येपा सर्वलोकाभिमोहिनी । अनया साध्यते धर्मः कामः सम्यगवाप्यते ॥१५॥ मोक्षोऽपि प्राप्यतेऽभ्यासात्मदभ्यरता पुरा यतः । ममाडंसंस्थितां विद्यां धारयिप्यन्ति भूतले ॥१६॥ विद्याविभूपिता लोके मत्परा मा लभन्ति ते । इमां गुह्यतमा बिप्र न दत्तां कस्यचिन्मया ॥१७॥ तुभ्यं समयक्प्रदास्यामि यतो मद्भक्तिमान्भवान्। विद्येयम मम शक्तिश्च मद्भक्तेप्येव स्यास्यति ॥१८॥ मद्भिद्यालंकृतो लोक मान्यो भवति सर्वतः । आद्र्शुद्धिःसत्त्यशुद्धिर्बलवृद्धिस्तथोत्तरा ॥१९॥ मृगयाजयसंसिद्विरनया शत्रुसंजयः । तस्माग्सोमेश्वरस्तंव च तथान्येपि तव प्रियाः । धारयन्तुतमां विद्यां मयोक्तां सर्वलक्षणान्॥२०॥ हस्तेन प्रपदे गृह्य भ्रामितो लुण्ठितो भुवि । घातितो मुष्टिघातेंश्च मारितो मल्लविद्यया ॥४४॥ संनिप्पिष्टसर्वाडो भग्र (ग्रो) ष्ठो भग्रमानसः । गलत‍केशोऽपतत्भूमौ चाणूरो गतचेतनः ॥४५॥ बलेनैव मुष्टिकोकऽपि घातितो मल्लविद्या । अन्येऽपि मल्लमुख्याश्च पातिताः सर्वतो भुवि ॥४६॥ कंसोऽपि निहतः संख्ये पातितो ह्यवानीतले । हाहाकारोऽभवत्शब्दस्तदा कंसे निपातिते ॥४७॥ अन्ये च दुद्रुवुर्भीताः प्राणरक्षणत्पराः । एके विदिततत्त्वार्था मामेव शरणं गताः ॥४८॥ तस्माद्गृहात्वेनां त्वं मल्लविद्यां द्विजोत्तम । यया च ग्रामितोः सर्वे शत्रवो निधनं गताः ॥४९॥ इति ते कथिता ब्रह्मन्मल्लविद्या मयानघ । किं पृच्छसिस पुनः स्वामिन्कथयामि तव प्रियाम्॥५०॥ यः शृणोति नरो भक्त्या मल्लकंसादिघातनम्। क्रीडितं मम विप्रेन्द्रा स याति परमं पदम्॥५१॥ </poem> == तृतीयोध्यायः == <poem> ब्रह्मोवाच । इति कृष्णवच ः श्रुत्वा सोमेश्वरपुर सराः । ज्योतिविदं समाहूय मुहूर्तं स्थापयन्ति ते ॥१॥ अक्रूरैः सुखदैर्वारैः सुभगायां तिथावपि। विद्यारम्यस्य नक्षत्रैर्ग्रहैश्चापि शुभप्रदैः ॥२॥ ततस्ते मण्डपं रम्यं रडंभूमौ प्रकल्पितम्। पताकाभिस्तोरणैश्च स्वस्तिकैश्च विचित्रितम्॥३॥ चतर्द्वारेपु द्वौ च कलशौ राजवारकौ । होमकुण्डसमोपेतं विस्तीर्णाकृतवेदिकम्॥४॥ तत्र ते ब्राह्यणाः सर्वे शुभे लग्रे समागताः । कृष्णं च बलभद्रं च पुरस्कृत्य कृतोत्सवाः ॥५॥ शुभासने चोपविष्टौ त्र तौ परमेश्वरौ । कारयन्तौ शुभं होमं द्विजेभ्यो दानमुत्तमम्॥६॥ ऋग्यजुः सामावेदैश्च कृतस्वस्त्या (य) नौ ततः । कृताअलिपुटो भूत्वा द्विजस्तत्रा तयोः पुरः ॥७॥ ततः सामेश्वरः कृष्ण प्रणम्य इदमब्रवीत्। सोमेश्वर उवाच । देव देव कृपालुस्तवं सर्वाविप्रगणाधिप ॥८॥ प्रथमंख मल्लविद्यायां विधाननुपदिश्यताम्। ब्रह्मोवाच । पश्चाद्विधाने विज्ञाते कर्तत्र्योभिनवः सुखम्॥९॥ एवनस्त्विति कृष्णेन स च प्रत्यभिनन्दितः । प्रारव्धमुपदेशं नु संप्रदातुं मनो दधे ॥१०॥ श्रीकृष्णा उवाच । ज्येष्ठी तथान्तरज्येष्ठी तथा गोपकुलेऽपि च । भविष्यश्चेति चत्वारि श्रममात्राणि तानि च ॥११॥ तत्रादौ तावदुच्यन्ते निःशेषा ज्येष्ठिनां गुणाः । संस्कृतप्राकृताभ्यां च ततो लौकिकभापया ॥१२॥ अपभ्रंशाच्चा वक्ष्यामि ये यत्रोक्तास्तथैव तान्। कुलं च शीलं च नयो विनयश्च तथैव च ॥१३॥ आहारश्च तथारोग्यमुद्यमो बलमेव च । प्राणश्चैव तथायासस्तथैव सुशरीरता ॥१४॥ सुश्रमश्च शुभसहो (श्रमसहो) विजितेन्द्रिय एव च । जितश्रम कष्टसहो मानी कर्मजयस्तथा ॥१५॥ लज्जापरोभिमानी च तथा भक्तिपरः स्मृतः । स्थाने शक्ति स्थापने च धातुशक्तिस्तातः परम्॥१६॥ आसने ग्रहणे शक्ति रक्षणे शक्तिरेव च । चारणे शक्तिरत्रैव शक्तिर्निसरणेऽपि च ॥१७॥ विज्ञानशक्ती रचनाशक्तिइः सौष्ठवने तथा । भेढशक्ति कर्पशाक्तिर्युद्धशक्तिस्तथैव च ॥१८॥ अध शक्तिश्च विज्ञेय उर्ध्वशक्तिः परा स्मृता । तथा कातरशक्तिश्च त्राणस्शक्तिम्तथोत्तमा ॥१९॥ अत्राणके च या शक्तिरशक्ते शक्तिरेव च । अरडंरडंयो शक्तिर्भोजने शक्तिरेव च ॥२०॥ पाने च शयने शक्तिर्मात्राशक्तिः प्रशस्यते । कामव्यायामयोश्चैव मात्रां यत्नेन पालयेत् ॥२१॥ कालमानं देशमानं राजमानमतः परम्। सभामानमर्थमानं यशोमानमिति क्रमात्॥२२॥ कथिताश्च चतुः पष्ठिरित्येते ज्येष्ठिनो गुणाः । इति ६४ गुणाः ॥२३॥ एवं सोमेश्वरः श्रुत्वा पुनः पप्रच्छ केशवम्। सोमेश्वर उवाच । कथिताः कृष्ण सर्वे च भवता ज्येष्ठिनो गुणाः ॥२४॥ भगवन्कथयेदानीमन्तराज्येष्ठिनो गुणान्। श्रूयातामिति तं कृष्णः प्रत्युवाच कृतादरः॥२५॥ कृष्ण उवाच । कुलीनो र (द) क्ष(ः) सर्वेषु नीतिशीलाश्च सर्वदा । प्रमाण्सुशरीरश्च सुविस्तरस्तनुस्तथा ॥२६॥ शौर्ययुक्तो निरालस्यो व्यवसायी तथैव च । अगवृतिर्भगवृत्तिरर्धप्राणसमन्वितः ॥२७॥ अर्धश्रमगुणयुतः सत्यभापी तथैव च । ज्येष्ठी गुणवृद्धिकरः शौर्यवृद्धिकरास्तथा ॥२८॥ पुण्यागुणवृद्धिकरो यशोवृद्धिकरोऽपि च । लवृवृतिकरस्तद्व्त्गुणेषु कुशलस्तथा ॥२९॥ भयहरः स्थानपरः सदा हेतुपराः स्मृतः । जितश्रमो विश्वासवान्ज्येष्ठिनः श्रमपूरकः ॥३०॥ प्राणवान्वलवाँश्चेव सर्वकार्यविचारवित्। अन्तरज्येष्ठिनस्त्रिंशत्कथिता मध्यमा गुणाः ॥३१॥ इत्यन्तरज्येष्ठिनः ३० गुणा । ब्रह्मोवाच । इत्युतममध्यमाश्च श्रुत्वा सोमेश्वरो गुणान्। अधमानपि पप्रच्छ प्रणम्य शिरसा हरिम्। सोमेश्वर उवाच । भगवान्कथयेदानीमधामानपि तान्गुणान्॥३२॥ श्रीकृष्ण उवाच । शृणु गोपकुलादीनामधमांश्च गुणान्बहुन् । विचार्य तत्त्वात्सर्वज्ञ अशेपं गदतू मम ॥३३॥ मतिमान्मार्गगश्चैव कृतद्विगुणवानपि । शीलवानविनीतश्च सुविस्तरभयं हृदि ॥३४॥ श्रमासहोऽप्यसज्जडो न युद्धकुशलस्तथा । वाचाशक्तिरसद्‌वाक्यो विचार्यायासकार्यकृर्त् ॥३५॥ बलवान्शक्तिहीनश्च प्राणवान्मूर्ख एव च । वाचा त्राणकरः कोऽपि वाचा लाभकरः परः ॥३६॥ वाचा हानिकरः कश्चित्न किंचित्परमार्थवित्। तथा कष्टसहः कोऽपि कर्माशक्यस्तथैव च ॥३७॥ सेवापरोऽपि कोऽप्यत्र कुरडो भबति ध्रुवम्। कार्यतत्पर एव स्यादहितोपिइ कचिन्नरः ॥३८॥ हिंसावांश्चा ह्यविश्वासी भवेत्कचितथा परः । भक्तिनधरं एव स्यात् विकारी च तथा परः ॥३९॥ परान्दोपान्वादयति पश्चाद्वादयति केवलम्। अधमाः कथिताः सर्वे सप्तत्रिंशदिमे गुणाः ॥४०॥ इत्यधमा (३७) गुणाः एवं गुणसमायुक्तो नाम्रा गोपकुलो भवेत्। तथाधमाधमगुणान्शृणु चान्यानशेषतः ॥४१॥ अकुलीनो भवेत्कश्चिदातिमध्यम एव च । कोप्यतो दूतकारः स्यादतिकामी तथा परः ॥४२॥ आलस्यवान् परः कश्चिदतिभीरुश्च निन्दितः । अतिमूर्खोऽतिलुब्धश्च स्थूलरोमविवर्जितः ॥४३॥ दुर्बलो नीचसडी च निषिद्धो मल्लकर्मणि । विपक्षभेदकोऽप्यन्यो गुणप्रच्छादकस्ताथा ॥४४॥ संवाहनको न स्यात्शोकदुः खप्रकाशकः । अहितोऽपि परः कश्चित्कार्याशक्य इति क्रमात्। एकर्विशतिसंख्याताः कथिताश्चाधमाधमाः ॥४५॥ इत्यधमाधम (२१) गुणाः सोमेश्वर उवाच । पुनः सोमेश्वरःकृष्णं सादरं पृच्छ (ष्ट) बानिति । देव देव भबिष्यस्य गुणान्ब्रूहि विशेषतः ॥४६॥ श्रीकृष्ण उवाच । कुलीनोऽथ विनीतश्च लज्जावान्शीलसंगतः । दयावान् श्रद्धया युक्तो व्यायामी चाग्रिमास्तथा ॥४७॥ आधानी सुवपुश्चैव सुश्रमश्च तथा परः । श्रुतिग्राही श्रमसहो दृष्टिग्राही तथैव च ॥४८॥ चित्तग्राही सत्यवाश्च शौर्यवान्बुद्धिमाँस्तथा। जनप्रियश्च गुणवान्पितृभक्तः प्रियवदः ॥४९॥ मातृभक्तो भ्रातृभको भक्तो गुरुजनेऽपि च । देवद्विजयोर्भक्तर्श्चै चतुर्विश इमे गुणाः ॥५०॥ मया तव समख्याताः सर्वे विजयहेतवे । एवं गुणैश्च संयुक्तो ज्येष्ठी भवति सत्वरः ॥५१॥ </poem> ==चतुर्थोध्यायः == <poem> श्रीकृष्णा उवाच । अथाडांनां विवेकं च विविधं कथयाम्यहम्। उत्तमाधममध्यैश्च भेदैः श्रृणु समाहितः ॥१॥ सुप्राणस्तु सुसंत्थानः सुशरीरस्तु मासलः । स्वस्थश्चैव सुगात्रश्च समभ्यस्तवरासनः ॥२॥ सुविस्तरस्वरोऽथोपि नेत्रविस्तर एव च । स्कन्धयोरपि विस्तीर्णो ग्रीवाविस्तीर्णकस्तथा ॥३॥ भुजौ च (चापि) सुविस्तीर्णौ बाहुविस्तीर्ण एव च । तथा प्रकोष्ठविस्तीर्णो विस्तीर्णाडुलिरेव च ॥४॥ कटिविस्तीर्ण एव स्यात्जडाविस्तीर्ण च । विज्ञेउयो जानुविस्तीर्णो चित्तविस्तीर्ण एव च ॥५॥ शौर्यस्य विस्तरः कापि गुणानां विस्तरोऽपि च । द्वात्रिंशत् कथिता होते विस्तारा जयदायका ॥६॥ अथोत्तममध्यगानामुच्यन्ते लक्षणानि च । विशेषमविशेषं वा ज्ञायते तेन तत्त्वतः ॥७॥ मध्यास्थूल उरः सूक्ष्माः स्कन्धास्थूलस्तथापरः । ग्रीवायामतिसंकीर्णो न स मल्लः प्रशस्यते ॥८॥ बाहुस्थूलो भवेत्कश्चित्संकटो भुजशीर्षयोः । कश्चित्प्रकोष्ठसंकीर्णो विस्तीर्णः स्थूलहस्तयोः ॥९॥ कस्यैव च स्फिचौ स्थूलौ संकीर्णा च भवेत्कटिः। कृशजडो भवेत्कश्चित स्थूलजानुरपि स्मृतः ॥१०॥ अधोर्ध्वविस्तरः कश्चित अर्धसंकीर्ण एव च । अधोविस्तर एव स्यात्उर्ध्वसंकीर्णवान्भवेत्॥११॥ वाचा शूरश्चितभीरुः कायस्थूलस्तथापरः । प्राणहीनश्च विज्ञेया विशतिर्मध्यमा इमे ॥१२॥ अथाधमाडानां (ड) कथने मल्लाश्चलितलक्षणाः । भवन्ति निन्दिता ये तु लोकेऽस्मिन्गुणावर्जिताः ॥१३॥ अतिदीर्घश्च सर्वत्र तथा विकृश एव च । अतिक्रमोथ सूक्ष्मास्यः कृशाडोंऽथ नपुंसकः ॥१४॥ कुप्टाडंश्च सदोपाडः स्कन्धो वातुल एव च। अतिभीरुस्तथालस्यो मूर्खोप्यातिशयेन च ॥१५॥ अप्राणावांश्च मन्दाग्रिरित्येते चाधमाः स्मृताः । अडानि पोडशोक्तानि निदितान्यडसडरे ॥१६॥ श्रीकृष्ण उवाच । पश्चाडाश्च भवन्त्येते मल्लास्तान्कथयाम्यहम्। अस्थिसारो मांससारो भेदसारम्तथैव च ॥१७॥ कोऽप्यास्थिमांससारः स्यादन्यो मेदाग्रिसारवान‌ । तेषां तु भेदा वक्तव्या निरुप्यन्ते यथार्थवत्॥१८॥ स्थूलास्थिः स्थूलसन्धिश्च स्वल्पमांसोऽल्पप्राणवान्। श्रमणो भ्रमणकः कश्चिदल्पश्रमकरस्तथा ॥१९॥ तथा शौर्येण संयुक्ताः तथा चाप्रियदर्शनः । इत्यष्टावास्थिस्सारस्य भेदाः प्रकथिता मया ॥२०॥ इदानीं मांससारस्य कथ्यते गुणविस्तरः । सुप्रमाणो न सूक्ष्मास्थिर्न स्थुलास्थिर्भवत्यपि ॥२१॥ मध्यस्थास्थिरसौ नैव बहुमांसो न शस्यते । नाल‍पमांसो हि बलवान्सममांसस्य चादयः ॥२२॥ बलबर्धनलीनाडो बद्भदृढतनुस्तथा । लीनशौर्यगुणोपेतः सर्वेपामुत्तरोत्तरः ॥२३॥ प्राणावांश्च श्रमसहस्तथैव च जितश्रमः । कथिता मांससारस्य गुणा एते चतुर्दश ॥२४॥ अथातो मेदसारस्य गुणानामेकविंशति ः । मध्यस्थूलो भवेत्कश्चित्सूक्ष्मोऽन्यः करपादयोः ॥२५॥ सूक्ष्मास्थिरलूपमांसश्च बहुभेदः श्रमार्धभाक्। श्वासाधिकः स्वलूपबलो व्यायामेऽशक्य एव च ॥२६॥ निद्रापरः शय्यापरो वहामी बहुपानकृत । सेवापरः शीतसहः सदा धर्मेण पीडयते ॥२७॥ बहुश्रमः सूक्ष्मास्योऽर्धस्वरो भीरुरधस्तथा । सस्वेदवान्वातसहो गुणा इत्येकविंशतिः ॥२८॥ अधास्धिमेदसारस्य गुणाः सप्तदश स्मृताः । पृथुलास्थिस्वरुपोऽपि मांमलो मेदकस्तथा ॥२९॥ कश्चित् स्थलोदरोऽपि स्यात्सूक्ष्मवक्षास्यलोऽपि च । सूलकन्यः प्रौढबाहुस्लूपजहो भवत्यपि ॥३०॥ अल्‍पसत्यः पृथुश्चैव तथोप्मसह एव च । आहारवान् श्वासपरः प्राणवान्स्थिरयुद्धकृत्॥३१॥ दृष्टनीरुक् स्वभावात्स स्थिरर्श्चैवाडसडरे । इत्यास्थिमेदसारस्य गुणाः सप्तदश स्मृताः ॥३२॥ अथास्थिमांससारस्य गुणाः पोडश प्रोच्यते (न्ते) । शोभनास्थिवयश्चैव तथा वशशरीरवान्॥३३॥ सममांसः समास्थिश्च किश्चित्त्कायेन मेदुरः । पित्तविसितारवांश्चापीनतनुवाक्च कचिद्भवेत्॥३४॥ न हस्वः कचिदडेपु सप्रमाणश्च सर्वदा । समप्राण; समशौर्यस्तंथैव समसत्वरः ॥३५॥ उर्ध्वभद्रप्रयोद्धा च अर्धभद्रप्रयुद्धकृत्। अधोर्ध्वभद्रयोधी च सर्वयुद्धकरस्तथा ॥३६॥ अष्टाडभद्रयोधी च गुणाः पोडश संख्यया । इत्त्यडानां च पश्चानां गुणाः संकीर्तिता मया ॥३७॥ </poem> ==पञ्चमोध्यायः == <poem> भवन्त्यष्टविधा मल्लाः कथयामि यथा तथा । युवा च प्राणवांश्चैव तथा परः ॥१॥ अपरश्चान्तरज्येष्ठी तथा गोपकुलोऽपि च । भविप्यो बालबृद्धौ च कथिताश्चाष्टधा इमे ॥२॥ चतुर्भेदैश्च भिन्नास्ते शत्रोर्जयगुणोदयैः । गजः सिंहो वृपश्चैव मृगोऽपि च तथा परः ॥३॥ यस्य येन यथा युद्धं सोमेश्वरा तथा शृणु । हितोपदेशं विविधं विचार्य कथयान्यहम्॥४॥ श्रीकृष्ण उवाच । अथ मल्लाश्च चत्वारो भवन्ति निजकैर्गुणैः । गजो वृपो मृगः सिंहो भविष्यः पश्चमो मतः ॥५॥ त्रिंशद्वर्पादिपर्यन्तं प्रवृत्तिः सडमेन च । आहारो न प्रवर्तते सवेषां भविता गुणाः ॥६॥ त्रिचत्वारिंशदूर्षाणि मल्लाश्चत्वार एव च । श्रमैरभ्यासैराहारैः संयमेन निरन्तरम्॥७॥ धारयन्त्यान्मनो विद्यां गुणाश्चापि यथा तथा । अथोध्व यावत्पश्चागत्प्राणेनापि बलेन च ॥८॥ सवाभ्यासेन शौर्येण कालेनापि पुनः पुनः । वृपमश्च मृगश्चैव सिंहश्चापि तथा पुनः ॥९॥ अथैपामेव मल्लाना धार्यमाणा अपि ध्रुवम्। गुणाः प्रयान्ति व्यसनैः कालस्यापि क्रमादपि ॥१०॥ वर्जयित्वा गजं तस्य पष्टिवार्पाणि योग्यता । वृषसिंहमृगांश्चापि तेनैव व्यतिरिच्यते ॥११॥ अन्यानपि गुणान्सर्वान्कथयामि गजस्य च । यैः षष्टिवर्पपर्यन्तं विद्या सघार्यते ध्रुवम् ॥१२॥ उद्यमैश्चैव व्यायामैरग्रिराहार एव च । आरोग्यवान् धर्मवांश्च श्रमवानर्थवानपि ॥१३॥ सहायवान् बुद्धिमांश्च बलबान्प्राणवानिति । गजस्तु धारणैरेतैः पष्टिवर्पाणि दुर्जयः ॥१४॥ शृणु सोमेश्वरात्रैव एकाग्रहृदयोऽधुना । गजस्तु धारायेद्यास्तु गुणास्तान्कथयाम्यहम्॥१५॥ वपुपा घातवा (घातुतः) श्चैवा बलवान्प्राणवांस्तथा । स्नेहसारस्तथा शूर एते शारीरका गुणाः ॥१६॥ एतैर्गुणैः सदा मल्लो गजश्चैवोपलक्ष्यते । सिंहोऽपि सहजैस्तद्वदेतैर्द्वादशभिर्गुणैः ॥१७॥ उरसा चातिविस्तीर्णः कटिविस्तारवांस्तथा । मध्ये क्षामोदरः स्कन्धः (न्धे) प्रकोष्ठे स्थूल एव च ॥१८॥ तेजोवान्स्फुर्तिमाश्चैव लघुवेगश्च सर्वदा । वपुपो विस्तरश्चैव तथैवोत्पतने गतिः ॥१९॥ शीघ्रप्राणः शौर्यवाश्च सिंहस्य कथिता गुणाः । घृपोऽपि जायते यैस्तु गुणास्तान्कथयाम्यहम्॥२०॥ सुशरीरः सुप्रमाणः पृथुलः कठिनोऽपि च । पादारोपी भारसहो युद्धशूरो जितश्रमः ॥२१॥ अष्टौ गुणा भवन्त्येते ज्ञातव्याश्च स्वभावजाः । अथेदानी मृगस्यापि गुणान्वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥२२॥ बली बशी भीरुकश्च सूक्ष्मपादकरो ऽपि च । मुतनुश्च सुवेगश्च तथैव व्यवसायवान्। अल्पश्रमश्च सप्तैते मृगस्य सहजा गुणाः ॥२३॥ </poem> ==षष्टोध्यायः == <poem> श्रीकृष्ण उवाच । भबन्ति सर्वसामान्याः सप्तत्रिंशदिमे गुणाः । घातापातस्तथालातः स्थानकं लाग एव च ॥१॥ भारः श्रम श्रुतिश्चैव बहु इष्टासेनं तथा । धारणं रोधनं चैव तथा निर्जनतर्जनम्॥२॥ ताकणं सोष्टवर्ण ( च) पालनं व्यवसायिकम्। प्राणश्चैव तथा शौर्य कचिदुत्थापनं भवेत्॥३॥ कचित्प्रविइ (वे) शनं प्रौढिः पटुश्च सहजं कचित्। धारणोऽप्यधिका शक्तिस्तथा निस्सरणेऽपि च ॥४॥ ताकणे रक्षणे कोऽपि शक्ति (क्त) श्चालनकेऽपि च । फरकणे शक्तः कोऽपि स्याद्पटुः कोऽपि वर्जने ॥५॥ रुन्धने चोत्कटः कोऽपि लागेपि भतिमानपि । गोपणे (ने) निपुणः कोऽपिइ युद्धेपि निपुणो भवेत्॥६॥ कक्षालमः परः कोऽपि दण्डिकालभ एव च । वहणे लग्रः कोऽपि स्यादोजोलग्रस्तथैव च ॥७॥ चोडिलाग्रो भवेत्कश्चित्सप्तत्रिंशदिमे गुणाः । कथिता लौकिकैः शब्दैस्तथाक्ता मल्लभाषया ॥८॥ पश्चसारो भवेत्कश्चिज्जानुसारस्तथा परः । इत्यडंसारतां ज्ञात्त्वा तत्र कर्माणि कारायेत्॥९॥ एतैर्युक्तास्तु ये मल्लास्तानहं कथयामि ते । उरः सारः स्कन्धसारो भुजसारस्तथैव च ॥१०॥ कटिसारो भवेत्काश्चिज् जानुसारस्तथा परः । पश्च स्थानानि मल्लाना शस्यन्ते युद्धकर्मणि ॥११॥ पुनश्च कथायिप्यामि यथोपायं यथागुणम्। स्कान्धस्थान भुजस्थानं उरस्थानं तथैव च ॥१२॥ कटिस्थानं तथैवान्यत् जानुस्थानमतः परम्। पश्च स्थानानि विज्ञाय स्वशरीरे यथार्थिनः (र्थतः ) । तने (नौ) तेनानुसारेण मल्ल ः कर्म समाचरेत्॥१३॥ इत्यडबिभागः । अथात्र कथ्यते तावद्रडंभूमेस्तु लक्षणम्। जातिवर्णाप्रमाणादि बहुमेदसमन्वितम्॥१४॥ नित्याभ्यासहिता भूमी रडंभूमिः प्रकीर्तिता । सैवाखा (पा) ढकनाभी च प्रसिद्धा परमा भता ॥१५॥ तस्यास्तु लक्षणं वक्ष्ये जातिवर्णप्रभेदतः । सुलक्षणजयम्थानं हानिम्थानमलक्षणा(णम्‍) ॥१६॥ निभ्रोन्नतसमत्येन त्रिविधा भूमिका भवेत्। निभ्रोन्नता परित्यज्य तत्राडीक्रियते सदा ॥१७॥ आग्वा (पा) ढकप्रमाणं तु त्रिविधं परिकीर्तितम्। देवमानं दैत्यमानं मर्त्यमानं तथैव च ॥१८॥ एकोत्तरं हस्तशतं देवमानं प्रकीर्तितम्। दैत्यानामेव पश्चाशत्मर्त्यानामेकविंशतिः ॥१९॥ चतुरस्रं त्रिकोणं च वर्तुलं च तथैव च । ब्राह्मणी शुकवर्णा च पीता क्षत्रियभूमिका ॥२०॥ श्यामवर्णा तथा शूद्री बहुवर्णा तथाधमा । उत्तमाधममध्यास्तु भूमयो बहुभेदतः ॥२१॥ कर्करैर्लाञ्छिता भूमिर्लोहकाष्ठविदूपिता । पाषाणैः कण्टकैर्वापि कुट्टेनापि पटेन च । वर्ज्जनीया प्रयत्नेन दु खदा सर्वदा नृणाम्॥२२॥ इति भूमिशुद्धिः । प्रथमं प्रातरुत्थाय मल्लैः कर्तव्यमादरात्। मलमूत्रविशुद्धिं च (द्धिश्च) दन्तधावनमेव च ॥२३॥ गण्डुपैर्मुखशुद्धिश्च मुखप्रक्षालनं तथा । संध्यादिकं च निर्वृत्या रडं गच्छेत्समाहितः ॥२४॥ गत्वा च प्रथमं ज्येष्ठी प्राणायामं च कारयेत्। भूमिवन्दपूर्व च कारयेच्च ततः श्रमम्॥२५॥ बालवृद्धान्धबधिरछिन्नाडंक्रोधिरोगिण । पिशुनानृपापण्डान्मत्तप्रलपिनस्तथा ॥२६॥ धूर्तार्तकुष्टिकितवचौरचण्डालमायिकान्। वर्जयित्वा तथैवान्धान्श्रमकाले तथा स्त्रियः ॥२७॥ उच्चैः प्रहसनं कासप्ठीवनं क्षुतमेव च । विवादं रुदितं चैव दूराध्वानं तथैव च । वर्जनीयं प्रयत्नेन मल्लेन जयभिच्छता ॥२८॥ पश्च प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम्। वेदिकामुपविश्याथ कर्तव्यं जटबन्धनम्॥२९॥ तथैव प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम्। विविधं जटबन्धं च संक्षेपं च क्रियापरम्॥३०॥ शय्यासनोपानहादि त्यजेत्चैवासनादिकम्। शिरः प्रच्छादनं चैव रडभूमौ विवर्जयेत्॥३१॥ आचस्य च शुचिर्भुत्वा ततो रडं समाविशेत्। साधयेदेव मन्त्रेण स्थापयेच्च सुदर्शनम्॥३२॥ सर्वकामप्रदः कृष्णः स च तत्र प्रतिष्ठताम्। आखा (पा) ढक नमामि त्वां देहि मम जयश्रियम्॥३३॥ उद्दामदर्पदेत्येन्द्रवधूवेधव्यदायिने । सुदर्शन नमस्तुभ्यं जयदे (द) समरप्रियम् (य) ॥३४॥ वामे पार्श्वे हरिर्यस्य दक्षिणे शशिशेखरः । नाभौ पद्मभवो ब्रह्मा सदा हस्तेषु मातरः ॥३५॥ कृष्णमूर्तिरियं ध्यात्वा तथा चावरणं शुभम्। आयुरारोग्यवीरश्रीविजयोत्साहबलप्रदम्। श्रीनिधेऽस्तु नमस्तुभ्यं दुरितं मे प्रणाशय ॥३६॥ इति आवरणकमन्त्रः । हलधरो रत्नभूपितपत्रग । वासुकेऽस्तु नमस्तुभ्यं जयं लक्ष्मी च देहि मे ॥३७॥ वासुकेर्वरमूर्ति च्च ध्यात्वाचम्य विधानतः । गृहीत्वा स्वशिक्खां वन्धेत्सुदृढं ग्रन्थिभिस्त्रिभिः । इति कृत्वा मन्त्रविधिं कथितां भृगुणा पुरा ॥३८॥ प्रशस्तः कच्छबन्धश्च कच्छामन्त्रविधानतः । करास्स्फोटनं त्रिविधं समलीनोत्र्तं वलात्॥३९॥ उन्नतस्वरसंलापः सिंहस्य (च) प्रकीर्तितम्। समं वृपस्य निर्दिष्टं स्वभावान्मधुवरिणा ॥४०॥ फरास्फोटप्रमाणे तु कृत्वा रडसमीपतः । पद्मासनेनोपविणेदू गजो ज्येष्ठी कृतोत्सवः ॥४१॥ आन्तरज्येष्ठिना साध तथा गोमकुलःसह । बालवृद्धभबिप्यैश्च ततो वन्देत् वसुन्धराम्॥४२॥ समुद्‍धृतासि हरिणा वसुधे बलादायके । देहस्य भूषण देहि पवित्रे शुभलक्षणे ॥४३॥ इत्युक्त्वा च प्रणभ्येनां गृहित्वा चैव मृत्तिकाम्। ततः साध समायुक्ताः सर्वाड विनिलेपयेत्॥४४॥ मल्लाः पश्च भवन्त्येते गजः सिंहो वृषो मृगः । भविप्यः पश्चमो ज्ञेयः पश्चैपामासनानि च ॥४५॥ विद्याभ्यासेन पश्चैते भवन्ति ज्येष्ठिनः क्रमात् । आसनैरुपविशीन्त स्वैः स्वैः सर्वेऽपि सादय ॥४६॥ गजाः पद्मासानं कुर्यात्सिंहोऽपि गरुडासनम्। फणासनं मृग. कुर्यात्वृपोऽपि कुकुट्टासनम्॥४७॥ भविप्योऽपि तथा कुर्यादासनं जघनोपारि । कारयेच् च श्रमं पश्चात्प्रकृर्त्यात्स्वायमेव च ॥४८॥ मतिकारस्येदानी कथ्यन्ते बहवो गुणाः । मल्लान्न विकारयति मतिकारस्तदुच्यते ॥४९॥ चत्वारिंशत्सदैकेन गुणास्तस्य प्रकीर्तिताः । मानसः सर्वदा मल्लेर्धारणीयाः समीपतः ॥५०॥ विना तेन प्रणश्यन्त्ति गजा इव निरकुशाः । मतिकार. प्रयत्नेन रक्षणीयश्च सर्वदा ॥५१॥ </poem> ==सप्तमोध्यायः == <poem> आखा(पा) ढस्य समीपस्या ये कार्या स्वरा क्लि । तत्सर्वा कथयिप्यामि योगक्षेमार्थसिद्धये ॥१॥ छेदो मारस्तथा भड पात उत्पातकस्तथा । रजस्वलानामकृत रुदितं मृतकम्वर ॥२॥ प्रेतराक्षसभूतादिस्मरण वज्रनिस्वर (न) । तपस्विगुध्रसर्पाणा नामसकीर्तन परम्॥३॥ ये चान्ये कुत्सिता शब्दा श्रमकाले न शोभना । सुदर्शनेन मन्त्रेण तेषा च रक्षण शुभम्॥४॥ दशाविधाना शब्दाना महान्तो विदिता गुणा । कश्चित्पर घातयति परेणापि न घात्यती ॥५॥ स्थानकादाकर्षयति कोऽपि नाकृप्यते परै । गृहात्यन्यस्य विज्ञान नान्येन शब्दोऽपि गृह्यते ॥६॥ कचित्पर चालयति न परेणापि चाल्यते । कचित्पर त्रोटयति त्रोटयते शब्दोऽपि तु ॥७॥ अडस्थानानि कथ्यन्ते पश्चेतानि यथा शृणु । स्कन्धस्थान उर स्थान जडास्थान तथैव च ॥८॥ जानुस्थान कटिस्थान पश्चैतानि विभागश । चतुर्णामपि मल्लानामडज्ञान तदुच्यते ॥९॥ उन्नताड गजस्थान समाड च वृपस्य वै । सिंहस्थान तु लीनाड वलाड तु मृगस्य च ॥१०॥ समपाद गजस्येव विषम वृषभस्य च । सिंहस्य चोन्नत पाद चलत्पाद मृगस्य च ॥११॥ एवमाकारजं स्थान भेदजातीश्चतुर्विधाः । षट्‍प्रकाराणि निश्चित घातोपि क्रियते सदा ॥१२॥ अजाघातः प्राणघातो घातो वहनिपूर्वकाम्। वोजो(आजो)वहनिघातश्च चतुर्थः परिकीर्तितः ॥१३॥ उर्जः प्राणभवो घातः पश्चमः कोकऽपि कथ्यते । ओजोवाहनिघातश्च पष्ठश्च परिकीर्तितः ॥१४॥ पडिति (डेते) कथिता घाताः पटत्रिंशत् प्राणसंयुक्ताः । येनाभ्यासेन सदा मल्लो रिपुयुद्धे जयी भवेत्॥१५॥ केशाकर्मणघातस्तु प्रथमः परिकिर्तितः । स्कन्धस्फोटनघातोऽपि हस्तेनेकेन सादरः ॥१६॥ द्विहस्ताभ्यां च घातोऽयं स्कन्धास्फोटनसंभवः । दण्डाघातस्तथैवान्यो ज्ञातव्यो दृढबुद्धिभि ॥१७॥ कर्णतालविघातोपि पार्श्वघातास्तथापरः । ग्रीवाबलवदाघातो घातो निजकरस्तथा ॥१८॥ भुजघोटनघातोपि घातः करालहस्तयोः (स्य यः) । द्विभुजाघोटनं चास्ति कथिताश्चान्येऽपि (श्चापि) सूरिभिः ॥१९॥ घातोऽन्यो बाहुजानुना शिरसो घातकस्तथा । कक्षातलविघासम्तु मुष्टिघातम्तथा परः ॥२०॥ कक्षाकर्माणघासम्तु चरणघातक एव वा । आकृत्य चरणाघातश्चरणे परिकीर्तितः ॥२१॥ जहास्फोटनघातोपि घातश्चरणपीटनात् । अघातो वरघातश्च पाशघातस्तथैव च ॥२२॥ दण्डाघात उरोघातो घातोपि गजहस्तजः । प्राणघातम्नभोक्षिप्तो घातश्च कथिन ःपरः ॥२३॥ अडन्यासविघातास्तु बुधै संपरिकिर्तिताः । जाहवो (नू) परि विघातेऽपि घातस्तु भवति कचित्॥२४॥ बाहुभुजविघातोऽपि नियुद्धज्ञैरुदीरितः । पष्टि (पृष्ठ) कक्षावधौऽपि गजघातस्तथा परे ॥२५॥ पटत्रिंशदिमे घाताः कथिताः संस्यया स्फुटम्। विज्ञाय (ज्ञेया) यत्नतो मल्लैर्नियुद्धकुशलैस्तदा ॥२६॥ </poem> ==अष्टमोध्यायः == <poem> ताला पश्चविद्या ज्ञेया यथोक्तास्तान्निरुप्यते । आत्मताल परताल क्रियातालस्तथैव च ॥१॥ समतालः शून्यतालो ज्ञातव्या संप्रयत्नत । एतान्ज्ञात्वा सदा मल्लो नियुद्धविजयी भवेत्॥२॥ सर्वदैवा हि मल्लाना दृष्टिर्भवाति पश्चधा । प्रथमं चित्तदृष्टिश्च चक्षुर्दृष्टिस्तथैव च ॥३॥ वाक्यदृष्टि श्रुतिदृष्टी रडदृष्टिस्तथैव च । एव च पश्चधा दृष्टर्मल्लाना भवति ध्रुवम्॥४॥ अथाडलागा कथ्यन्ते सख्यया च चतुर्दश । यैरडैर्लभ्यते शक्त्या प्राप्यते च महत्फलम्॥५॥ जूटके कथ्यते लाग स्कन्धो हस्तेन लाग्यते । एकहस्तेन लागश्च द्विहम्तेनेव वा पुन ॥६॥ कक्षातलेन लागोऽपि लागो हस्तेन बाहुना । पृष्ठलागो वंशलाग कटिलागेस्तथा पुन ॥७॥ तथैवोदरलागोऽपि लागो निर्मितिपूर्वका । हस्तधारणलागोऽपि लागश्चरणधारणात्॥८॥ निराधारोऽपि लाग स्यादिति लागाध्रतुर्दश । कर्तव्यास्तु यथास्थान यथाममयमेव चं ॥९॥ अथ द्वादश स्थानानि कथ्यन्ते मल्लकर्मणि । जयस्थानकमप्यन चतुर्था परिकीर्तितम् ॥१०॥ शिरसि स्थानकं प्रोक्तं स्थानं करतलेऽपि च । उदरस्थानकं वापि पृष्ठस्थानमतः परम्॥११॥ समास्थानकमप्येवं चतुर्धा परिकीर्त्यते । प्रथम स्थानकं ज्ञेयं चरणेन च धाराणम् ॥१२॥ शिरोधारणामप्यत्र जडाभ्यां धारणं परम्। अन्योन्यकरापादाभ्यां धारणं परमं स्मृतम्॥१३॥ समस्थानकमप्येवं चतुर्धा परिकीर्तितम्। उपस्थानानि चत्वारि श्रूयतां च यथा तथा ॥१४॥ कराभ्यां धारणं स्थानं स्थानं कक्षावधारणम् । अर्धाडधारणं चैव जानुद्वयविधारणम्॥१५॥ इत्येवं द्वदशाडेपुउ स्थानकानि भवन्ति च । अष्टादशप्रकारेण शिरः पूर्वकमासनम्॥१६॥ अग्रासनं च प्रथमं पश्चादासनमप्यथ । मध्यासनं तथैवान्यत्सिंहासनमपीक्षते ॥१७॥ कूर्मासनमपि श्रेष्ठं दर्दुरासनमुच्यते । गजासनं समुद्दिष्टं ततोर्धासनमुच्यते ॥१८॥ शिरासनं तु विज्ञेयं कक्षासनमतः परम्। ग्रीवासनं च परमं भुजासनमिहोच्यते ॥१९॥ द्विभुजासनमप्यत्रा कुक्कुटासनमुत्तमम्। फणगुप्तासानं चैव गरुडासनमेव च ॥२०॥ उदरासनमित्येवं कथितं दशसप्तधा । चत्वारोऽत्र भवन्त्येव मल्लाः श्रमगुणैर्युताः ॥२१॥ ज्येष्ठी तथान्तरज्येष्ठी तथा गोपुकुलोऽपि च । भबिष्योऽपि भवत्यन्यश्चतुर्थो भाविर्तैर्गुणैः ॥२२॥ श्रमाश्चैव तु चत्वार्रो भवन्ति विनियोगतः । अल्पश्रमश्चार्धश्रमः पूर्णश्रम इति क्रमात्॥२३॥ ततोऽतिश्रम एव स्यात्कथिता मल्लकर्मणि । निपिद्धान्कथयिप्यामि शृणु मल्लान्यथार्थतः ॥२४॥ पीनसः शोफवान्कासश्चासवानपि क्षुधातुरः । भुक्तवानक्षमः क्षीणो व्यग्रचि(ग्रश्चि) न्तातुरस्तथा ॥२५॥ अजीर्णवान्दुर्यालश्च स्त्रीपु क्षीणस्तथैव च । मदपीडितसर्वाड शिरोरोगार्त एव च ॥२६॥ भ्रान्तश्चैव क्षुधाविष्टो वर्ज्जितो मल्लकर्मणि । अल्पश्रमं करिष्यन्ति ये च तान्कथयाम्यहम् ॥२७॥ बालो वृद्धो ज्वरी चैव चक्षूरोगी व्रणी तथा । रोगी च दुर्बलाश्चैव ततो मन्दाग्रिरेव च ॥२८॥ वातातपादिपीडावान्तथा चायासवानपि । रक्तहीनो लहनश्च ये चान्ये कुशरीरिणः ॥२९॥ अल्पश्रमं करिष्यन्ति ते सर्वे स्थानरुपतः । अल्पश्रमस्य विस्तारो निःशेषः कथितो मया ॥३०॥ अल्पश्रमेण मल्लानां ये भवन्ति गुणा अपि । तानहं कथयिप्यामि द्विजः श्रृण्वन्तु तत्त्वतः ॥३१॥ बलवृद्धिस्तधाग्रिश्च लघुता पित्तनाशनः (मू) । वृहणं न जराठग्भो गांवस्थैर्य विशेषतः ॥३२॥ ऊत्साहवृद्धिरप्यस्य जायतेऽल्पश्रमेण तु । तस्मादल्पश्रमो नित्य कर्तव्य सुखमिच्छता ॥३३॥ अथाल्पश्रमसभूत लक्षण कथयाम्यहम्। अल्पश्रमे कृते प्रात श्वास स्वेदो न जायते ॥३४॥ अर्धश्रमेण जायन्ते नित्याभ्यासेन ये गुणा । तानह कथयिप्यामि मल्लाना सुखहेतवे ॥३५॥ सौमनस्य बल चेव पुष्टिरुत्साह एव च । हर्षश्चैव सुख प्राणबलवृद्धिस्तथैव च ॥३६॥ अग्निमूर्छाविनाशश्च मेदोनाशस्तथेव च । पित्तस्यापि विनाश स्यात्द्वादशेते वरा गुणा ॥३७॥ अर्धश्रम कृतो येस्तु लक्ष्यते शृणु तान्गुणान्। अर्धश्रमे मल्लाना प्रस्वेदो जायते पुन ॥३८॥ वक्षाकण्ठकपोलेपु ललाटे करसन्धिषु । पादसन्धिपु प्रास्वेदो हृदि श्वासश्च जायते ॥३९॥ अथ पूर्ण श्रमो येस्तु कर्तव्य सुसमाहितै । तानह कथयिप्यामि यथाशास्त्र यथाबलम्॥४०॥ ज्येष्ठी तथान्तरज्येष्ठी तथा गोपकुलोऽपि च । एते पूर्णश्रम कार्य सयुक्तेर्भावितैर्गुणै ॥४१॥ आरोग्याबलवान्शूर प्राणवान्सुश्रमस्तथा । श्रमसह केशसह पृष्ठकार्याग्निमानपि ॥४२॥ पूर्णश्रमेपि मल्लाना जायन्ते ये गुणा अपि । तानह कथयिप्यामि यथाशास्त्र यथावलम्॥४३॥ तथा हृद्‍रोगनाशश्च पित्तनाशोऽपि जायते । कृमिनाश कुष्टनाश स्वाडसामर्थ्यमेव च ॥४४॥ केशे सहिष्णुता शौर्य रोगाणां क्षय एव च । अग्निवृद्धिःक्रमादेते भवन्त्यत्र गुणा दश ॥४५॥ परिपूर्णश्रमस्तस्माद्कर्तव्यस्तु समाहितैः । पूर्णाश्रमे कृते मल्लैजयिन्ते लक्षणानि वै ॥४६॥ तान्यह कथयिप्यामि श्रयता च प्रयत्नतः । स्वेदः सर्वेषु चाडेषु नेत्रयाश्चैवा रक्तिमा ॥४७॥ जरानाशः कफनाशो मेदोनाशस्तथा परः । प्रस्वेदं शोषयत्येव मुखे श्वासः प्रवर्तते ॥४८॥ हृदयं शोषयत्याशु कण्ठे शोषश्च तत्क्षणात्। तथा मुखं च शोषयति कला शोपयति क्रमात्॥४९॥ भ्रमोऽत्यन्तमेव स्यात्मूर्छा प्रकुरुते परम्। पिपासा जायते सद्यो बलहानिर्विशेषतः ॥५०॥ छर्दिभ्रमश्चासकासरक्तपित्तभयानि च । तथा हृदयदाहं च ज्वरमुत्पादादेदलम्॥५१॥ इति ज्ञात्वा च सकलं कर्तव्यं हितमात्यनः । येन कृतेन मल्लाना जायते सुखामाशु वै ॥५२॥ तदहं कथयिप्यामि शृण्वन्तु विधिपूर्वकम् । स्त्रानं शीतोदकनैव कारयेत् प्रथमं सदा ॥५३॥ कर्तव्यं च पयः पानं शी (मि) तथा च समन्वितम् । द्राक्षाणां भक्षणं चैव श्वेतवस्त्रनिपेवणम् ॥५४॥ विलेपनं चन्दनेन कर्पूरेण च शोभतम्। अर्धवस्त्राच्छादन च्च कटुतिक्ताम्लवर्जनम्॥५५॥ भोजनं सरसं चैव गुडसारैश्च गोधुमै । एवं कृते ततः पुष्टिः शरीरे गच्छति श्रम । मल्लैः कर्तव्यभित्येवमुपचार सुखावहः ॥५६॥ </poem> ==नवमोध्यायः == <poem> श्रीकृष्ण उवाच । अतः पर प्रवक्ष्यामि ज्येष्ठिनः श्रमजान्गुणान्। उदयो लभ्यते यस्तु लोके कीर्तिरनुत्तम्(मा) ॥१॥ व्यायागोभिह्स्तथाहारो बलप्राणसमुच्चयः । काठिन्यतोद्यमोत्साहलघूकरणमेव च ॥२॥ शौर्यकरः सुखकरस्तथा मतिकरोऽपि च । मानकरो हर्षकरः सौभाग्यकर एव च ॥३॥ भयहराः कफहरो मेदोहर इति स्मृतः । सदा केशहरो लोके जडत्वहरा एव च ॥४॥ आलस्यहरणं चैव शत्रुनाशस्तथैव च । वातहरः पित्तहरस्तथा बलिहरोपि च ॥५॥ राजप्रासादकरणं तथार्थकारणं परम्। यशः करोति सततं स्वजनाहादकारकः ॥६॥ दुर्जनानां दाहकरो ह्यनुरागकरो यतः । सर्वकार्यकरश्चेति ज्येष्ठिनः श्रमलक्षणम् ॥७॥ श्रमहेतोर्गुणाः सर्वे प्रभवन्ति न संशयः । श्रमं विना वितश्यन्ति तस्मात्कार्यः श्रमः सदा ॥८॥ पश्चाभिः स्वाडसंस्थानैर्जातिस्थानैश्चतुर्विधैः । पादस्थानैश्चतुर्भिश्च विविधाकारेचेष्टितैः ॥९॥ उत्पादितं मया पूर्व मल्लाना हितकाम्यया । पटूप्रकारैश्च घातैश्च पट्‍प्रकारैश्च घातैश्चः ॥१०॥ हरीतकी सैन्धवं च हिंगु पिप्पली नागरम् । गोलयित्वोपभुक्तेन जाठरोग्रिः प्रवर्धते ॥४३॥ हरीतक्येकादशगुणा विज्ञेया शास्त्रपारगैः । आयुप्या चक्षुप्या चैव लवणा मधुरा रसा ॥४४॥ तथोप्मदीपनी चैव दोषघ्री शोषकुष्ठनुत्। व्रणान्यापाहरेद्वातानेकादशगुणा स्मृता ॥४५॥ पिप्पल्येकादशगुणा स्त्रिग्धोण्णा मधुरापि च । रुक्षा च कटुका चैव दीपनी सारकारिणी । भरुत्श्लेप्मश्चासकासरोगबन्धविनाशिनी ॥४६॥ हिडुश्चैकादशगुणो लघूष्णः पाचनेपि च । दीपनः कफवातघ्रः स्त्रिग्धश्च कटुतिक्तकः । शूलाजीणाविबन्धघ्री चैवमेकादशेव तु ॥४७॥ सैन्धवश्च (स्य) नव गुणाः स्वादुबांलवणोत्कट ः । चक्षुप्यो रेचको वृप्यः पाचनोप्यतिदाहकः । विबन्धघ्रो मलघ्रश्च नवैते विमला गुणाः ॥४८॥ मया तव समाख्याताः सर्वे ते पुष्टिहेतवे । अन्यानि चापि वक्ष्यामि मल्लाना पुष्टिकारिणाम्॥४९॥ ससत्वमत्स्यमांसानि दधिदुग्धधृतानि च । शाकमूलफलदानि पानकानि बहून्यपि ॥५०॥ तत्राडीकृताखण्डस्य संभवन्ति गुणाम्त्विमे । वातहरं पित्तहरं तथैव च सुशीतलम्॥५१॥ चक्षुप्यं बृहणं हद्यं बल्यं वृप्यं तथैव च । एते खण्डस्य विज्ञेया नवधा कीर्तिता गुणाः ॥५२॥ शर्करा तु नवगुणा कथिता पूर्वसूरिभिः । ज्वरहरा पित्तहरा तथा शीतकरापि च ॥५३॥ छर्दिहरा तृड्‍हरा तथा श्लेप्महरापि च । मूर्छाहस क्लेशहरा विपघ्री चैव कथ्यते ॥५४॥ भाक्षिकं मधु विज्ञेयं संयुक्तं नवभिर्गुणैः । कपायं शीतलं रुक्षं मधुरं दीपनं तथा ॥५५॥ तथैव लेखनं चैव बल्यं व्रणविशोधनम्। शोषणं चैव नवधा भाक्षिकस्य गुणा इमे ॥५६॥ गव्यं पयो दशगुणं श्रूयताअं च यथा तथा । रसायनं बलकरं हृद्यं मेधाकरं तथा ॥५७॥ आयुप्यं पुष्टिदं चैव तथा वातहरं परम् । रक्तकरं पित्तहरं विकारहरमेव च ॥५८॥ अजापयो नवगुणं कपायं मधुरं तथा । संग्राहिकं शीतलं च लघु रक्तकरं तथा ॥५९॥ विशेषतः पित्तहरमतिसारघ्रमेव च । क्षयकासज्वरहरं तेन सेव्य सदा भवेत्॥६०॥ माहिप्यं सप्तधा दुग्धं कथितं पूर्वसूरिभिः । माहिप्यां च हि मधुरं वहिनाशनमेव च ॥६१॥ निद्राकरं शीतकर जडत्वकरमेव च । भेदः करं कफकरं कथिताः सप्त गुणा इमे ॥६२॥ गव्यं दधि स्वादुकरं म(ब) लकं ग्राहकं तथा । उष्मघ्रं च वातघ्रं भेदः शुक्रकरं तथा ॥६३॥ रक्तपित्तश्लेप्मशोपनाशनं स्त्रिग्धमेव च । तथैव पाके मधुरं दीपनं बलवर्धनम् ॥६४॥ वातहरं पवित्रं च रुचिकाग्रिकर तथा । इति ज्ञात्वा प्रयोक्तव्यं गव्यं दधि यथोचितम्॥६५॥ आज दधि चाष्टगुणं कफवातहरं परम्। पाचनं बलसंयुक्तं कृमिनाशनमेव च ॥६६॥ कासहरं श्वासहरं अग्रिदीपनमेव च । एवंगुण च विज्ञाय भोक्तव्यं सर्वदा दधि ॥६७॥ माहिप द्वादशगुण दधि निश्चित्य कथ्यते । विपाके मधुरं वृप्यं रक्तपित्तहरं तथा ॥६८॥ बलसंवर्धनं स्रिग्धं महन्न्मादकमेव च । मधुरं कफहर चैव मेदोवृद्धिकरं परम् ॥६९॥ रसे पाके च मधुरं तथा वातकरं परम्। गव्यघृतस्य चाष्टौ ये गुणा मे कथितास्तव ॥७०॥ विपाके मधुरं चैव वातपित्तहरं तथा । विपहर चाग्निकर चक्षुनिर्मलकाराकम्॥७१॥ तथा बलकर चैव गुणा गव्यघृतस्य च । आजस्य च घृतस्यापि गुणास्तेपि प्रकीर्तिताः ॥७२॥ चाक्षुप्यं दीपनं मल्यं कासघ्रं श्वासनाशनन्। क्षयरोगहरं चैव अजाया घृतमुत्तमम्॥७३॥ माहिपस्य घृतस्येव गुणाः सप्त प्रकीर्तिताः । मधुरं पित्तरक्तघ्रं गुरु पाके क्षयापहम्॥७४॥ वातघ्रं शीतल चैव माहिपं घृतमुत्तमम्। रक्ताशलिश्चाष्टगुणो नयविद्भिर्रुदाहृत ॥७५॥ चक्षुप्य. शुक्रकृत्चैव मूत्रकृत्परमार्थत । तृपाहरो बलकरो हृद्य म्वरकरोऽपि च ॥७६॥ गौरपष्टिश्चतुर्धा तु गुरुशीतार्तिदोपहृत् । यवाश्चाष्टादशगुणा रुक्षा शीतास्तथैव च ॥७७॥ गुरव म्बादुवन्तश्च शीतला वातकारकाः । वप्यस्थैर्यकराश्चैव पित्तहन्तार एव च ॥७८॥ मेदोहरीः कफहरास्तथा चाग्निकरा अपि । पित्त अर्प (त्ताशो) हरा श्वासकासघ्नाश्च विशेषत । गुरुस्तम्भहराश्चेव कण्ठरोगहरास्तथा ॥७९॥ गोधूमा द्वादशगुणा वातला गुरवाम्तथा । स्निग्धाश्च जीवनाश्चैव वातपित्तहरा अपि । सन्धानका सुमधुरा शीतलाः स्थिरकारकाः ॥८०॥ मुद्राश्चतुर्गुणा ज्ञेया कफपित्तहरास्तथा । कपाया मधुरा प्रोक्त एते मुद्रगुणाः स्मृताः ॥८१॥ चणक षड्‍गुण प्रोक्त कफहृत्पित्तहृत्तथा । शुक्रहरो वातकरः शीतमोहहरस्तथा ॥८२॥ आढकी द्विगुणा प्रोक्ताः कफपित्तहरा स्मृता । मापाश्च द्वादशगुणाः स्रिग्धाश्च मधुरास्तथा ॥८३॥ वृप्यो मेदकरश्चैव कफमांसकरोऽपि च । वातकृत्बृंहणश्चैव बलयुक्तंः पुरीपकृत्॥८४॥ गुरुर्भवति तेनैव मापः सर्वेषु शस्यते । एते द्वादश गुणाः प्रोक्ता गुणान्मांसस्य बोधत ॥८५॥ कपायं मधुरं चैव हृद्यं पित्तहरं तथा । असृग्हरं चाग्रिकरं कफवातहरं तथा ॥८६॥ संग्राहिकं रोचकं च बलकृत्ज्वरहरं तथा । एकादशगुणं मांसं शीर्षरोगहरं परम्॥८७॥ सुखादुमतिसारं च पित्तासृकहरं परम्। अशाघ्र लघु रुक्ष च कपाय स्वादु चैव हि । बहुविष्ठाकरं चैव शीतल च विशेषतः ॥८८॥ आजमांसमष्टगुणं स्रिग्ध वृद्धिकरं परम्। अब्घिप्यन्दहरं चैव नात्युष्ण धातुसाम्यकम्(कृत्‍) ॥८९॥ बलकरं बृहणं च तथा वातहरं परम् । सरस्सं मांसं च परं कफवातहरं तथा ॥९०॥ अथ भोजनम्। अतिमात्र तु रोगाय अंशदोषचतुष्टकम्(?) । भोजन हीनमात्र च बलं तेन प्रजायते ॥९१॥ हेमन्ते शीतासंरोधाद्‍ं धातूननलो वायुनेरितः ॥९२॥ </poem> ==दशमोध्यायः == ; टिप्पणीः प्रथम १२ श्लोकाः अप्राप्ताः <poem> पश्चदश समाख्याता कथ्यन्ते विविधश्रमाः । अथ पश्चदशविधैर्लागैयत्र च लभ्यते ॥१२॥ उर्ध्वलागो मध्यलागस्तथाधोलाग इप्यते । निराधारोपि लागः स्यात्कचिदडवलादिह ॥१३॥ वामदक्षिणलागाभ्या लागश्च कथितः श्रमः । उपविश्यैव लागोपि चरणेनापसर्पणम्॥१४॥ कक्षयोः पादसन्धिश्च धारणं कथितं बुधैः । ऊदरस्कंधयोश्चैव धारणं वरपादयोः ॥१५॥ उरुसधिधारणं च तथोर प्रेरणं परम्। त्रिधा स्तम्भाधिरोहणं दण्डाघातास्तथैव च ॥१६॥ अडवर्तनलागश्च तथा पादापकर्णणम‍ । विज्ञेयो द्शधा चैव स्तम्भ श्रमसमुद्भव ॥१७॥ अडस्य सहजं प्राणं स्कन्धप्राणं तथैव च । करप्राणं सुविप्राण दण्डप्राणमयि ध्रुवम्॥१८॥ तलहस्तभवं प्राणं बाहुप्राण तथैव च । जडाप्राणं कटिप्राण पादसंधिभवं तथा ॥१९॥ जायते कठिनाडत्वं अन्यस्य च जयस्तथा । अग्रिवृद्धि श्रमो ज्ञेयो लघुत्वमपि दृश्यते ॥२०॥ इत्येवं पश्चदशधा प्राणस्तभश्रमस्तथा । अभ्यस्तेन सदा युक्तो नियुद्धबिजयी भवेत्॥२१॥ </poem> ==एकादशोध्यायः == <poem> कथयाम्यन्यश्रवणं रमणीकमनुत्तमम्। तथाक्रमं प्रकुर्वीत मल्लः पश्चविद्या अपि ॥१॥ अस्थिसारो मांससारो मेदसारस्तथैव च । तथास्थिमांससारश्च चतुर्थकः प्रकीर्तितः ॥२॥ तथास्थिमेदसारोपि पश्चमः (मश्च) प्रयुज्यते । पश्चानां गुणभेदानां भिन्नभ्रमणिका स्मृता ॥३॥ कथयिप्यामि विधिबधो यथा तं करिप्यति । क्रमात्वयः समारख्याताः पूर्वसूरिभिरेख च ॥४॥ प्रयस्य क्रमोतिक्रमो धारणांक्रमेति स्मृतः । दोपचयस्तनोवातकफपित्तसमं (स्य सं ) भवः ॥५॥ तत्रास्थिसारमल्लेन पित्तसारेण तेन तु । प्रशस्तकमपूर्व तु कर्तव्या भ्रमाणिका सदा ॥६॥ मांससारेण वातेन संयुक्तेन यथा क्रमः । इति क्रमभ्रमणिका कर्तव्या सुम्बमिच्छता ॥७॥ तथैव भेदसारेण कफवातयुतेन ते । सदा गौणितककटिप्राणसंप्राणमेव च ॥८॥ पवनस्य जयश्चैव एतदष्टगुणं स्मृतम्। मल्लानां विजयकरं तम्मादेवत्नमम्ययेत्॥९॥ अष्टधा भवति प्राणं बाहुप्रेगणिकश्रमात‍ । तलहस्तभवं प्राणं गुजप्राणं तथैव च ॥१०॥ स्काल्पप्राणसुरप्राण्म भुजणिर्पभयं तथा । जानुषानं कटिप्राणं रोपनं नवपादयोः ॥११॥ उर्ध्वस्थायिकमेवैतत् प्राण एकादशात्मकः । अतः सर्वप्रकारेण श्रममेव सदाभ्यसेत्॥१२॥ ऊहापोहस्तु कर्तव्य प्रतिमल्लसमागमे । यथा तथ्यं व्यक्तं शृणु अनुष्ठेयं च सर्वदा ॥१३॥ ऊहापोहश्च कार्यस्तु प्राण अष्टविधस्तथा । कथं च धारय्यिप्यामि कथं स्थाप्यामि वा पुनः ॥१४॥ कथं च धारायिप्यामि गमिप्यामि च वा कथम्। गृह्यते वा कथं ह्येप रक्ष्यते वा कथं परः ॥१५॥ कथं प्रमाणं क्रियते कथं न क्रियतेऽपि वा । गुरुगोणितकाभेदा श्रेष्ठा सप्तदशापि वा ॥१६॥ तानहं कथयिप्यामि यथायोग्यां तथाबलम्। प्रथमं च नमस्कृत्य कक्षाया जानुसभवम्॥१७॥ घ्रियते वामपार्श्वे तु दक्षिणेन पुनस्तथा । तथैव कुक्षिजानुभ्या तले कृत्वा विधारणम्॥१८॥ घृतेनापि वशं तिष्ठेत्ततो याति तथा पुनः । उरसा धारणं तस्मात्ततो दण्डविधारणम्॥१९॥ पुनश्चैव तु जानुभ्या तले हस्तविधारणम्। पुनरुत्तिष्ठविंशति यथाशक्त्या समभ्यासेत्॥२०॥ ध्रियते वाड्घ्रिजानुभ्या लोलयेच्च पुनः पुन । धारणं तलपादाभ्या तथैव च पुनः क्रमात्॥२१॥ अथ धारयकन्ये (स्यै) व स्थानानि परिपूरयेत्। शिरसा धारणं चैव शिरसो हननं ततः॥२२॥ बाहुचालनमेवोक्तं चरणग्राहणमेव च । पदस्य संधिग्रहणं करसंधिस्तथैव च ॥२३॥ सर्वाडे चालनं चैव भेदाः सप्तदश स्मृताः । गुरुगोणिताभ्यां चैव वर्धते प्राण उत्तमः ॥२४॥ एकोनविशत्यधिकं कथ्यतेऽथ यथा शृणु । जडाप्राणू (ण) मुरःकण्ठप्राणं च उत्तमम्॥२५॥ सर्वाडस्थानसंभूत जायते प्राणमष्टधा । इति ज्ञात्वा च सततं सादरं च समभ्यसेत्॥२६॥ मयात्वेवं समाख्याताः सर्वे विजयहेतवे । त्रयः पीडनका भेदाः कथिता मल्लकर्मणि ॥२७॥ तलहस्तविधारणं कक्षाधारणमेव च । भुजसंधिधारणं च त्रयः पीडनकेऽधमाः ॥२८॥ गुणा भवन्ति ये चान्ये शृणु तान् कथितान्मया । प्राणं चतुर्धा भवति व्यक्तं पीडनकश्रमात्॥२९॥ कक्षाप्राणं च भवति प्राणं च्द करसंधिजम् । तलहस्तभवं प्राणं पादप्राणं भवत्यपि ॥३०॥ इति पीडनिकाभ्यां च दृढप्राणं चतुष्टयम्। प्राणपद्मं गदाभ्यसात्कर्तुर्भवति सर्वदा ॥३१॥ तलहस्तप्राणं चात्र भुजप्राणं तथा पुनः । योवा छोटनकाभ्यासात् प्राणत्रयसमुद्भव ॥३२॥ तलहस्तभवं प्राणं पोवाप्राणं तथैव च । भुजप्राणं तथैवात्र सदा तेन समाम्यसेत् ॥३३॥ मयाद्य कथिता विप्र मल्लानां हितकाम्यया । चतुर्विधं भवेत्प्राणं कुण्डकावर्तनश्रमात्॥३४॥ जहाप्राणं च प्रथमं कटिप्राणस्तथैव च । जितश्वामध्य भवति हृदयं दृढमेव च ॥३५॥ कडुका (कुण्डक) वर्तानाभ्यासात्सदा तेन समाचरेत्। कर्करश्रमकायोगात्प्राण चैव चतुर्विधा (धम्‍) ॥३६॥ जडाप्राण कटिप्राण लघु तन भवत्यपि । पदनस्य जयश्चेव अर्थश्च जायते सदा ॥३७॥ तेन तत्सर्वदा कुर्यात्कर्करश्रममुत्तमम्। प्राणाद्वयं जलाभ्यासात्कर्तुर्भवति निश्चितम्॥३८॥ भुजप्राणमुर प्राण सर्व तेन समाचरेत्। सोपानरोहणे चेव प्राणत्रयमुदाहृतम् ॥३९॥ भोजनार्धभ्रमात्पुसा त्रिविध प्राणमेव च । जायते सर्वसामान्य तथैव च समाचरेत्॥४०॥ पश्चदशाविधानोपि श्रमे प्राणसमुद्भव । एव रडसमभ्यासात्प्रशमो जायते तनु ॥४१॥ तेन सर्वश्रमाणाअ तु ज्येष्ठी रडश्रमोधिक । इति ज्ञात्वा गुणान्सार्वानुत्तमा गुणहेतव ॥४२॥ मर्दना भीमसेनी च दातव्या शत्रुमर्दिनी । अष्टो गुणा भवन्त्येते शृणु वा कथयाम्यहम्॥४३॥ श्वासहरा वृद्धिकरा तथा श्रमहरापि च । मेदोहरा प्राणकरा सुशरीरकरापि च ॥४४॥ तथोत्करकरौ चैव तथाप्यायनकरापि (च) । देयास्थिमाससारस्य भीमसेनी च मर्दनी ॥४५॥ त्वक्रुधिरमासमेदपर्यन्तेनाभिसयुता । गुणा सप्त भवन्त्यत्र स्फुट ते कथयाम्यहम् ॥४६॥ निद्रा करोति प्रथम तथा तेज करोति च । शौर्यकरा दीपनी च अडंशुद्धिकरेति च ॥४७॥ कुरुतेऽत्यन्तशोभा च मनस्थिरकरा तथा । भीमसेनी च दातव्या माससारस्य मर्दना ॥४८॥ त्वग्रुधिरमांसपुष्टस्य लघुसारेण वर्द्धयेत् । करोति च गुणान्सप्त शृणु सर्वसुखावहान्॥४९॥ उत्साह क्रुरुते चाशु तथा हादं करोति च । सुखं कर्रोति परमं लाघव क्रुरुते परम्॥५०॥ मेधा ददाति परमां तन्द्रां च हरयेत्सदा । एवं सा कुरते भद्र श्वाससारस्य मर्दना ॥५१॥ तेन सर्वैस्तथा सेव्यो मल्लैः सर्वाडसिद्धये । तथा मासास्थिसारस्य लघ्वी देया च मर्दना ॥५२॥ त्वग्रुधिरपुष्टिकरा प्रजाहादप्रदायिनी । चलकरा दीप्तिकरा चक्षुरारोग्यकारिणी ॥५३॥ कायाशोधकरा चैव कायामार्दवकारिका । मर्दनाय परा नास्ति कार्या सौप्ठवकारका ॥५४॥ अस्धिगता मासगता तथा मलगतापि वा । श्रुता सा परमा गुह्या साम्या चैव पृथक्पृथक्॥५५॥ प्रथमा भीमसेनी च तथा नारायणी परा । तृतीया चित्रिणी प्रोक्ता मसृणी च तथा परा ॥५६॥ चेत प्रकरा चैवेयं कथिता कैटभारिणा । प्रथमा चरणे देया द्वितीया जानुनि न्यसेत्। तृतीया च करे देया मसृणी पट्टके तथा । पुनश्चतुर्विधा देय द्वात्रिंशद्‍गुणकारिका ॥५८॥ तथा त्रयोदशगुणैहेतुभिनामदोहरा । श्रमहरा तथा वातहरा च कफहारिणी ॥५९॥ अग्निकरा वृद्धिकरा तनुविस्तारकारिका । काठिन्यदा प्राणकरा तथा श्वासहरापि च ॥६०॥ इत्यास्थिता त्रिदाशधा कथिता मर्दना मया । कष्ठ हरन्ति निः शेषजडत्वं यात्यसंशयम्॥६१॥ श्रमवानसि वातीति मांसस्य मर्दको भवेत्। भीमसेना च मल्लानां देवा (या) नारायणी शृणु ॥६२॥ चित्रिणी बालवृद्धानां तैलाभ्यडेपु मर्दनी । भीमसेनी च विज्ञेया मर्दना सुखकारिका ॥६३॥ धातुपश्चाकपर्यन्तं जानुपादविमर्दना । सा ज्ञेया नारायणी चासौ मर्दना सुखहेतवे ॥६४॥ करस्तु केवलं यत्र दद्यात्त्वमांसमर्दना । सा मर्दना प्रयत्नेन चित्रिणी कथिता बुधैः ॥६५॥ तैलाभ्यडे पटे नैव मसृणी त्वक्व विमर्दना । इति विशेषतो युक्ता मर्दना लोकसंमता ॥६६॥ ज्ञात्वैतां च बहु शृणु चतुर्नामसमन्विताम्। या यस्य रोचतेऽत्यन्तं तां तस्य कारयेध्ध्रुवम् ॥६७॥ व्यायामः कफनाशाय वातनाशाय मर्दनी । स्नानं च पित्तनाशाय तेन मल्ला महाबलाः ॥६८॥ </poem> ==द्वादशोध्यायः == <poem> प्राणसाध्यो जयो युद्धे प्राणश्चाडविमर्दनात्। श्रमः शरीरसाध्योयं शरीरं पुष्टीकारणम्॥१॥ अतः शरीरपुष्टीयमुपायं कथयाम्यहम्। उचिताहारचेष्टा तु यथा पुष्टिः प्रजायते ॥२॥ वातापित्तकफानां तु प्रकोष्ठे तेन लक्ष्यते । तत्र प्रकुय्यति वातः प्रकारैः पोडशालाभिः ॥३॥ आम्लतित्तकपायाणां कटुकानां च सेवनात्। मध्यमानां सर्वाडानां वेगसंधाराणादपि ॥४॥ व्यापीनमासनाश्चैव तथा जलतरणादपि । बलवृद्धिकराच्चैव तथा जागरणादपि ॥५॥ सामान्यमन्नशाकादिभोजनैश्च विशेषतः । मेघोघ(द्र) मनकाले च जीर्णवस्त्रेस्तथैव च ॥६॥ इति पोडाशधा चैव जन्तोर्वातः प्रकुप्यति । इति क्षीयं (बं) प्रयत्नेन यथा सुखामवाप्नुयात्॥७॥ अथ वातप्रकोपस्य लक्षणं कथयाम्यहम्। त्रायते येन्न विज्ञाय यथा युक्तिश्चिकित्सिते ॥८॥ शिरसीव तथा वाते वातश्च श्रोत्रयोरपि । नेत्रयोइर्हॄदये चैव हनुदेशे तथैव च ॥९॥ स्कन्धयोरडासंधौ च जायते च दिघानिशम्। भुजयोश्चैव जडायाद्दं सका(संको) चमपि जायते ॥१०॥ भ्रमः कम्पम्तथा स्वेदः सी (स्ने) हः पृष्ठोदरेपु च । बृहणं कक्षयोश्चैव नाभिदेशे तथैव च ॥११॥ गुह्ये चैव तथापत्रे तथा पृप्ठे (क) क्षयोरपि । एतेप्वडेपु मल्लानादं विकारात्‌ रुक्प्रजायते ॥१२॥ आपरं (अल्पं) भवति चापल्यं त्वक्पारुस्यां च जायते । अग्निविषतमा (मता) चैव लक्ष्यन्ते वायुलक्षणम्॥१३॥ वातप्रशमनोपायं संपातं कथयाम्यहम्। स्नेहनेनाभिषेकश्च नित्यं चोपक्रमादपि ॥१४॥ मन्थादिमं मासमयं ध्रुवं वातप्रशान्तये । दातव्यं भेषजं पश्चादुपवासादनन्तरम्‍ट ॥१५॥ ज्ञात्वा प्रयत्नः कर्तव्यः संक्षेमाप्त्यै यशाप्तये । रक्षा च त्रिफलाभिश्च रेचना च अपि स्मृतम्॥१६॥ रुधिरस्रावमपि च घृतं दुग्ध च शर्करा । पित्तप्रशमनं चैव मल्ले कर्तव्यमुत्तमम‍ ॥१७॥ एलया सितया मिश्रं पयःखण्डेन योजितम्। सप्तरात्रप्रयोगेण पित्तं नाशयति ध्रुवम् ॥१८॥ कुर्वन्पित्तप्रशान्तिश्च प्राप्नोति परमं सुखम् । इति पित्तप्रशान्तिश्च सर्व च कथितं मया ॥१९॥ बहुमण्डजलाहारैर्मधुरैश्चातिशीतलैः । दधिदुग्धनवात्रैश्च तथैव च नवोद्कैः ॥२०॥ तथा पित्तविकारैश्च भक्ष्यैश्चैक्षुसमुद्भवै ः । लवणेन दिवास्वापात्ताथैव विषमासानात् ॥२१॥ एतैः प्रकारैश्चान्यैश्च कफः कुप्यति न संशयः । इति प्रकोपः कफजो ज्ञातव्यो लक्षणैः सदा ॥२२॥ कथ्यन्ते लक्षणान्यत्र कफकोपाभवानि च । अडस्य गौरवं चैव तथाप्रेरपि मन्दता ॥२३॥ हृदयस्य सदा केशो सुखं चैव प्रशुप्यति । मुखे मधुरता चैव तथालस्यमपि ध्रुवम्॥२४॥ अतिकासप्रभावेपि तथैव चक्षु पाण्डवा (ण्डुता) । प्रज्ञाभ्रमे (मो) रोमहर्षस्तथैव पीनसा (सो) द्भवः ॥२५॥ कायो निद्रा च तन्द्रा च तथा लाला च पोतनम्। जायते यत्र यत्रेदं स्थानानि कथयाम्यहम्॥२६॥ कण्ठोप्ठरसनास्वेदो दन्तमूलेपु तत्क्षणम्। बालाप्राणतलेप्वेव तथैव श्रवणान्तरे ॥२७॥ तथा सर्वश्रमस्थाने भवेच्चलचलायनम् । विज्ञाय लक्षणैरेतैः श्रमं कुर्वन्ति तत्क्षणम्॥२८॥ नाशश्चैव प्रकर्तव्यः शुद्धोण्णोदकवारिणा । आडकं च त्रिकट् कर्म दर्पायित्वा प्रयत्नताः ॥२९॥ वीजपूरकगर्भेण मेलयित्वा च सैन्धवम्। कवलानि मुखे घृत्वा चावयित्वा समुत्सृजेत्॥३०॥ योगमेनं कृतं प्राहुर्निश्चितं कफनाशनम्। तस्मादारोग्यप्राप्त्यर्थ शोचनीयं प्रयत्नतः ॥३१॥ हिंगु सौवर्चलं शुण्ठी दाडीमं मुस्तसंयुतम्। उष्णेन वारिणा पीतं हृद्रोगधासकासनुत्॥३२॥ अन्यौपधानि विज्ञाय कर्तव्यानि च तत्क्षणात्। येनैवारोग्यमाप्नोति मल्लः सर्वच्च (त्र) सर्वदा ॥३३॥ </poem> ==त्रयोदशोध्यायः == <poem> मल्लयुद्धं सविज्ञानं विशेष कथितं तव । इदानीमुपयोगः स्यातस्य विस्तारयाम्यहम्॥१॥ द्रष्टव्यं सततं राज्ञा शास्त्रेण च विवेकिना । संग्रामरसिकेनैव नित्यं विविधबुद्धिना ॥२॥ युद्धमुत्साहजननं दुःस्वाहन्तृ विनोदनम्। मल्लयुद्धसमं नास्ति तेन शुद्धं समारभेत्॥३॥ जित्वा च सकलान्रिपुन‍ प्रायो निष्कण्टका मही । दाविनियाश्च युद्धेन राज्ञा नान्य विनोदनम्॥४॥ अतो रडं समाहूय चतुरैर्नागरैः परैः । कलाविद्भिरमात्यैश्च सुहृद्भिश्चैव उत्सवेः ॥५॥ आहारारोग्यसंपन्ना श्रमोत्साहसमन्वित । समतं मध्यमं ज्ञेयं सिहमानं तथाऽधमम्॥६॥ इति ज्ञात्वा विधानेव (नेन) देशकालविशेषि (प) तः । कदाचित्कालयोगेन विशेषो भवति श्रमे ॥७॥ तथैव भेद्सारेण कफवातयुतेन ते । सदा गौणितककटिप्राणसंप्राणमेव च ॥८॥ पवनस्य जयश्चैव एतदष्टगुणं स्मृतम्। मल्लानां विजयकरं तम्मादेतन्ममभ्यनेत्॥९॥ अष्टधा भवति प्राणं बाहुप्रेरणिकथम्यनेत्। तलहस्तभवं प्राणं भुजप्राणं तथैव च ॥१०॥ स्कन्धप्राणनुर प्राणं भुजणीपवनं तथा। जानुपानं कटिप्राण रोपनं नवपादयोः ॥११॥ ऊर्ध्वस्थायिकमेवैतत्प्राण एकादशात्मकः । अतः सर्वप्रकारेण श्रममेव सदाभ्यसेत्॥१२॥ ऊहापोहस्तु कर्तव्य. प्रतिमल्लसमागमे । यथा तथ्यं व्यक्तं शृणु अनुष्ठेयं च सर्वदा ॥१३॥ ऊहापोहश्च कार्यस्तु प्राण अष्टविधस्तथा । कथं च धारयिप्यामि कथं स्थाप्यामि वा पुनः ॥१४॥ कथं च धारायिप्यामि गमिप्यामि च वा कथम्। गृह्यते वा कथं ह्येप रक्ष्यते वा कथं परः ॥१५॥ कथं प्रमाणं क्रियते कथं न क्रियतेऽपि वा । गुरुगोणितकाभेदा श्रेष्ठा सप्तद्शापि वा ॥१६॥ तानहं कथयिप्यामि यथायोग्यं तथावलम्। प्रथमं च नमस्कृत्य कक्षायां जानुसभवम्॥१७॥ ध्रियते वामपार्श्वे तु दक्षिणेन पुनस्तथा । तथैव कुक्षिजानुभ्या तले कृत्वा विधारणम्॥१८॥ धृतेनापि वशं तिष्ठेत्ततो याति तथा पुनः । उरसा धारणं तस्मात्ततो दण्डविधारणम्॥१९॥ पुनश्चैव तु जानुभ्या तले हस्तविधारणम्। पुनरुत्तिष्ठविंशति यशाशक्त्या समभ्यसेत्॥२०॥ ध्रियते वाड्घ्रिजानुभ्या लोलयेच्च पुनः पुन । धारणं तलपादाभ्या तथैव च पुनः क्रमात्॥३१॥ अथ धारयकन्ये (स्यै) व स्थानानि परिपूरयेत्। शिरसा धारणं चैव शिरसो हननं ततः ॥२२॥ बाहुचालनमेवोक्तं चरणग्रहणमेव च । पदस्य संधिग्रहणं करसंधिस्तथैव च ॥२३॥ सर्वाडे चालनं चैव भेदाः सप्तदश स्मृताः । गुरुणोणिताभ्यां चैव वर्धते प्राण उत्तमः ॥२४॥ एकोनविशत्यधिकं कथ्यतेऽथ यथा शृणु । जडाप्राणू (ण) मुरः कण्ठप्राणं च उत्तमम्॥२५॥ सर्वाडस्थानसंभूतं जायते प्राणमष्टधा । इति ज्ञात्वा च सततं सादरं च समभ्यसेत्॥२६॥ भयात्वेवं समाख्यातः सर्वे विजयहेतवे । त्रयः पीडनका भेदाः कथिता मल्लकर्मणी ॥२७॥ तलह्स्तविधारणं कक्षाधारणमेव च । भुजसंधिधारणं च त्रयः पीडनकेऽधमाः ॥२८॥ गुणा भवन्ति ये चान्ये शृणु तान्कथितान्मया । प्राणं चतुर्धा भवति व्यक्तं पीडनकश्रमात्॥२९॥ कक्षाप्राणं च भवति प्राणं च अकरसंधिजम्। तलहस्तभवं प्राणं पादप्राण भवत्यपि ॥३०॥ इति पीडानिकाभ्यां च दृढप्राणं चतुष्टयम्। प्राणपद्मं गदाभ्यासात्कर्तुर्भवति सर्वदा ॥३१॥ तलहस्तप्राणं चात्र भुजप्राणं तथा पुनः । यो वा छोटनकाभ्यासात्प्राणत्रयसमुद्भवः ॥३२॥ तलहस्तमवं प्राणं पोवाप्राणं तथैव च । भुजप्राणं तथैवात्र सदा तेन सम्भ्यसेत्॥३३॥ मयाद्य कथिता विप्र मल्लानां हितकाम्यया । चतुर्विधं भवेत्प्राणं कुण्डकावर्तनश्रमात्॥३४॥ जहाप्राणं च प्रथमं कटिप्राणस्तथैव च । जितश्चामध भवति हृदयं दृढमेव च ॥३५॥ कडुका (कुण्डक)वर्तनाभ्यासात्सदा तेन समाचरेत्। कर्करश्रमकायोगात्प्राण चैव चतुर्विधा (धम्‍) ॥३६॥ जडाप्राण कटिप्राण लघु तव भवत्यपि । पदनस्य जयश्चेव अर्धश्च जायते सदा ॥३७॥ तेन तत्सर्वदा कुर्यात्कर्करश्रममुत्तमम्। प्राणद्वयं जलाभ्यासात्कर्त्तुर्भवति निश्वितम्॥३८॥ भुजप्राणमुर प्राण सर्वं तेन समाचरेत्। सोपानरोहणे चेव प्राणत्र्यमुदाहॄतम्॥३९॥ भोजनार्धभ्रमात्पुसा त्रिविध प्राणमेव च । जायते सर्वसामान्य तथैव च समावरेत्॥४०॥ पश्चदशविधानोपि श्रमे प्राणसमुद्भव । एव रडसमभ्यासात्प्रशमो जायते तनु ॥४१॥ तेन सर्वश्रमाणा तु ज्येष्ठी रडश्रमोधिक । इति ज्ञात्वा गुणान्सर्वानुत्तमा गुणहेतव ॥४२॥ मर्दना भीमसेनी च दातव्या शत्रुमर्दिनी । अष्टो गुणा भवन्त्येते शृणु वा कथयाम्यहम्॥४३॥ श्वासहरा वृद्धिकरा तथा श्रमहरापि च । भेदोहरा प्राणकरा सुशरीरकरापि च ॥४४॥ तथोत्करकरौ चैव तथाप्यायनकरापि (च)। देयास्थिमाससारस्य भीमसेनी च मर्दनी ॥४५॥ त्वक्रुधिरमासमेदपर्यन्तेनाभिसयुता । गुणा सप्त भवन्त्यत्र स्फुट ते कथयाम्यहम्॥४६॥ निद्रा करोति प्रथम तथा तेज करोति च । शौर्यकरा दीपनी च अडशुद्धिकरेति च ॥४७॥ कुरुस्तेऽत्यन्तशोभा च मनस्थिरकरा तथा । भीमसेनी च दातव्या मांससारस्य मर्दना ॥४८॥ त्वग्रुधिरमांसपुष्टस्य लघुसारेण वर्द्धयेत्। करोति च गुणान्सप्त शृणु सर्वसुखावहान्॥४९॥ उत्साहं कुरुते चाशु तथा हृदं करोति च । सुखं करोति परमं लाघवं कुरुते परम्॥५०॥ मेधां ददाति परमां तन्द्रां च हरयेत्सदा । एवं सा कुरते भद्र श्वाससार्स्य मर्दना ॥५१॥ तेन सर्वैस्तथा सेव्यो मल्लैः सर्वाडसिद्धये । तथा मासास्थिसारस्य लध्वी देया च मर्दना ॥५२॥ त्वग्रुधिरपुष्टिकरा प्रजाहादप्रदाघिनी ॥ चलकरा दीप्तिकरा चक्षुरारोग्यकारिणी ॥५३॥ कायशोधकरा चैव कायामार्दवकारिका । मर्दनाय परा नास्ति कार्या सौप्ठवकारका ॥५४॥ अस्थिगता मासगता तथा मलगतापि वा । श्रुता सा परमा गुह्या साम्या चैव पृथक्पृथक्॥५५॥ प्रथमा भीमसेनी च तथा नारायणी परा । तृतीया चित्रिणी प्रोक्ता मसृणी च तथा परा ॥५६॥ चेत-प्रकारा चैवेयं कथिता कैटभारिणा । प्रथमा चरणे देया द्वितीया जानुति न्यसेत्॥५७॥ तृतीया च करे देया मसृणी पट्टके तथा । पुनश्चतुर्विधा देया द्वात्रिंशद्‍गुणकारिका ॥५८॥ तथा त्रयोदशगुणैर्हेतुभिनांमदोहरा । श्रमहरा तथा वातहरा च कफहारिणी ॥५९॥ अग्निकरा वृद्धिकरा तनुविस्तारकारिका । काठिन्यदा प्राणकरा तथा श्वासहरापि च ॥६०॥ इत्यास्थिता त्रिदशधा कथिता मर्दना मया । कष्टं हरन्ति निःशेषजडत्वं यात्यसंशयम्॥६१॥ श्रमवानसि वातीति मांसस्य मर्दको भवेत्। भीमसेना च मल्लानां देवा (या) नारायणी शृणु ॥६२॥ चित्रिणी बालवृद्धानां तैलाभ्यडेपु मर्दनी । भीमसेनी च विज्ञेया मर्दना सुखकारिका ॥६३॥ धातुपश्चकपर्यन्तं जानुपादविमर्दनम्। सा ज्ञेया नारायणी चासौ मर्दना सुखहेतवे ॥६४॥ करस्तु केवलं यत्र दद्यात्त्वमांसमर्दना । सा मर्दना प्रयत्नेन चित्रिणी कथिता बुधैः ॥६५॥ तैलाभ्यडे पटे नैव मसृणी त्वक्‍अ विमर्दना । इति विशेषतो युक्ता मर्दना लोकसंमता ॥६६॥ ज्ञात्वैतां च बहु शृणु चतुर्नामसमन्विताम्। या यस्य रोचतेऽत्यन्तं तां तस्य कारयेध्ध्रुवम्॥६७॥ व्यायामः कफनाशाय वातनाशाय मर्दनी । स्नानं च पित्तनाशाय तेन मल्ला महाबलाः ॥६८॥ </poem> ==चतुर्दशोध्यायः == <poem> जयश्च सर्वमल्लानां युद्धे द्वादशधा भवेत्। उद्यमे विजयः कोपि व्यायामे विजयस्तथा ॥१॥ अग्रिजयस्तथाहारपरिणामजयस्तथा । बलजयः प्राणजयः पराक्रमजयोपि च ॥२॥ तथा जयश्च क्रमणे लाघवेपि जयस्तथा । जयोपि सर्वसामान्यः ख्यातः सर्वजयोपि च ॥३॥ उद्यमो मानसो जातो व्यायागोप्युन्मदाद्भवेत्। व्यायामादग्रिसंपत्तिरग्रिराहरसंभवः ॥४॥ आहारात्परिणामस्तु परिणामाहूलं तथा । बलादपि भवेत्प्राणः प्राणादपि पराक्रम ॥५॥ पराक्रमादर्थक्रगः क्रमाल्लाघाववानपि । लाघवाज्जायते त्राणं त्राणात्सर्वजयो भवेत्॥६॥ अतो मल्लैः प्रयत्नेन त्याज्या एव दश स्त्रियः । द्विजपत्नी परतती गुरुपत्नी च सर्वदा ॥७॥ राजपत्नी कुमारी च गोत्रिणी च व्रते स्थिता । अर्धशूरस्तथोर्ध्वं च प्राणशूरस्तथाधिक ॥८॥ अप्राणशूर एवान्याः शूराः सर्वे भवन्त्यपि । तथावासिकशूरा यैवारो भग्रशूरकः ॥९॥ अभग्रशूरकोप्यन्यः श्रमशूरस्तथा परः । तथा चाश्रमशूरोपि युद्धशूरपरोपि च ॥१०॥ अयुद्धशुरः कोपि स्यात्शूरोपि सहजेन च । गर्भशूरा भवन्त्येते द्वात्रिशत्संख्यया स्फुटम्॥११॥ उत्तमाः कथिताश्चैवं कथयामि च मध्यमाः । पट्त्रिंशन्मध्यमाश्च कथ्यन्ते क्रमशो गताः ॥१२॥ श्वेतशूरो भवेत्कश्चिद्दृष्टिभीरुस्तथा परः । सभाशूरोपि भवति कोपि दैवात्स्वभावतः ॥१३॥ अज्ञाने भीरुकः कश्चिद्भवेदपि यथा तथा । वाक्यशूरस्तथा हस्तमेलने भीरुरेव च ॥१४॥ अडंशूरकः कश्चिद्वाहोः स्फालनभीरुकः । स्थानशूरो भवेदन्यो आस्थाने भीरुरेव च ॥१५॥ अडभीरुस्तथा कोपि तथा शूरस्तथैव च । स्थानके शूर एव स्याद्भिरुर्विज्ञानकेपि च ॥१६॥ विज्ञानशूरो भीरुश्च कोप्यविज्ञानकर्मणि । प्राणशूरो रक्षागीरुश्चलेन भीरुरेव च ॥१७॥ अधश्चालनभीरुश्च ऊर्ध्वभीरुस्तथैव च । अधोभीरुस्त्राणशूरोप्यप्राणे भीरुकस्तथा ॥१८॥ अशीके शूर एव स्यादाशीके भीरुरेव च । अभग्रशूरकोपि स्याद्भग्रो भीरुस्तथैव च ॥१९॥ रोपणे च भीरु युद्धे युद्धे च भीरुरेव च । युद्धे भीरुः सदैव स्यादयुद्धे शूर एव च ॥२०॥ सहजे च तथा भीरुः सभाभीरुस्तथैव च । स्थानभीरुस्तथान्यश्च वाक्यभीरुस्थानपरः ॥२१॥ हस्तमेलापके भीरु रडंभीरुस्तथापरः। अरडभीरुक ः कश्चित्पतने कोपि भीरुकः ॥२२॥ स्थानके भीरुन्येपि कश्चाभीरुस्तथैव च । अर्धमीरुरधोभीरुर्ज्ञाने च भीर्रुकस्तथा ॥२३॥ बालत्वे भीरुकः कोपि लागभीरुस्तथापरः । अलेण भीरुकश्चान्यो भग्रभीरुस्तथापरः ॥२४॥ अभग्रभीरुकः कोपि तथैवार्शाकभीरुकः । प्राणे भीरुः परप्राणे भीरुको युद्धभीरुकः ॥२५॥ अयुद्धभीरुकः कश्चिदविज्ञानिनि भीरुकः । सहने च गर्भभीरुरगर्मे भीरुरेव च ॥२६॥ अधमाः कथिताश्चैते चतुस्त्रिंशदिमे गुणाः । आहय सकलान्मल्लन्सर्व च पालिकादिने ॥२७॥ यस्य प्राणं च प्राणं च सामर्थ्यं च दृढं बलम्। यस्यास्ति सदॄशं धैर्य यस्य स्यात्सदॄशं बलम्॥२८॥ यस्य प्राणं च संपूर्णं ज्ञायते न च शोधयेत्। कृते मल्ले समर्थे च यस्य स्याद्भिमदर्शनम्॥२९॥ प्रातर्योधनमित्येवमुक्त्वा सर्वान्विसर्जयेत्। प्रभाते युद्धमस्तीति रात्रौ दिव्याश्च ततः ॥३०॥ कर्पूरादिसुगन्धैश्च पुप्पधूपादिमडलैः । नीराजनैश्च नैवेधैरर्ध्यदानैः प्रमाणभिः ॥३१॥ सन्तुष्टः स्याद्यथा कृष्णो मल्लानां च जयप्रदः । राजा च प्रातरुत्थाय मल्लानुत्थापयेत्पुनः ॥३२॥ तथा चन्दनकर्पूरकस्तूरी कुकुमादिकम्। करेणुकं वाद्यानि बहून्युत्सवहेतवे ॥३३॥ राजा सर्वान्समाहतु कर्माधिकृतपूरुषान्। आज्ञापयेन्मॄत्तिकाया आनयनाय सत्वरः ॥३४॥ सामग्री कारयेत्पश्चाद्यथोक्तं विधिवत्ततः । मल्लयुधविधानाय रडःभूमिं तु विस्तराम्॥३५॥ प्रपूज्या सुदृशां चैव सुवर्तुलाममां नवाम्। एकविंशतिहस्तैश्च विस्तीर्णां च प्रमाणतः ॥३६॥ हस्तेनोच्चामनीरुक्षामतिन्द्रा (म) निन्द्रिंताम्। बीजपातक्षेत्रमिव कोमलां च मनोरमाम्॥३७॥ रक्षा सन्तापयेन्मल्लान्शोपं च कुरुते परम्। कण्टकाः कर्कराश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥३८॥ छिद्राणि चैव रन्ध्राणि पूरयित्वा विशोधनैः । शोधयित्वा प्रपूज्या च बहुपुप्पाक्षतैः किल ॥३९॥ तत्र जयस्य प्राप्तर्थे हरिं संस्थापयेत्परम्। बीजपूरकमप्यत्र रडमध्ये निवेशयेत्॥४०॥ एतल्लक्षणासंयुक्तं कारयेद्रडमुत्तमम्। आयुरारोग्यदं सौख्यं श्रीकरं च यशस्करम्॥४१॥ सुखं ददाति परमं रडमेवंविधं परम्। अथ संपूज्य गोविन्दं सभामाक्रम्य पुप्कलाम्॥४२॥ चतुरैः सहितो राजा पश्येद्युद्वं समाहितः । अथ व्यवस्थिते युद्धे सर्वसंपत्तिसंभवे ॥४३॥ मल्लाना परीक्षणाय श्रावयेत्प्रतिमन्दिरम्। नियुद्धमद्य चास्तीति कर्तव्यं दधिमण्डलम्॥४४॥ ततो व च (वचन) संस्कारवस्तूनि प्रतिपादयेत्। राजा भुक्त्वोत्तरं चैव विधिवत्कम्य तां सभाम्॥४५॥ आहूय तान्जनेनैव मल्लान्शीघ्रं समाहितः । महादेव्या देवकुमारी तथामात्यैः सकौतुकीम्॥४६॥ विलासिनीभिः सहितो रडं गच्छेत्समाहितः । स्थित्वा स्वस्थः सभां कृत्वा मल्लानां ज्ञापयेत्परम्॥४७॥ योद्धव्याः सर्वमल्लास्तु द्वन्द्वशोथ यथाबलम्। मल्लैस्तु सावधानैश्च कर्तव्यं युद्धमुत्तमम्॥४८॥ कराडुलिपु संवेश्य सूत्रग्रन्थितमायुधम्। तेन सूत्रमयेनाथ जयमन्त्रकृतेन वा ॥४९॥ शत्रुभडे भवेन्मल्लो जयश्रीः प्राप्यतेऽचिरात्। तेन बाणप्रहारस्तु मल्लडेपु प्रजायए ॥५०॥ चरणेन प्रहारस्तु प्रहारो जानुमिस्तथा । कटिप्रहार उरसा पृष्ठेनाथ करेण च ॥५१॥ मुष्टिप्रहार इतरः शिरसा च ललाटअये (के)। राजा च जयिनं मल्लं कुर्याच्छृडारसंयुतम्॥५२॥ गरारोहणकं कृत्वा वादित्रैश्चैव संयुतम्। पुप्पवस्त्रसमायुक्तं कुकुमारक्तचन्दनैः ॥५३॥ अलंकृतं गजारुढं भ्रामयेत्प्रतिमन्दिरम्। लोकानां कौतुकार्थाय जयशब्दैश्चवाचयेत्॥५४॥ पुरः प्रदक्षिणा कृत्वा प्रत्यागत्य सभा पुन । ततोवतीर्य मल्लो वै गजाद्रडं प्रविश्यति ॥५५॥ नारायणं नमस्कृत्य प्रणम्य च गुरुनपि । राजाग्रे च समागच्छेत्करास्फोटानपूर्वकम्॥५६॥ प्रणम्य राजानमितो महादेवी प्रणम्य च । कृत्वारडं नमस्कृत्य पुप्पप्रकरसंयुगे ॥५७॥ सोमेश्वर समस्तानां कलाश्च कथयाम्यहम्। आदौ करणकला ॥१॥ तर्ककला ॥२॥ विद्याकला ॥३॥ काव्यकला ॥४॥ धर्मकला ॥५॥ कामकला ॥६॥ या(का)चकला ॥७॥ पुराणकला ॥८॥ पाषाणकला ॥९॥ काप्ठकला ॥१०॥ चित्रविचित्रकला ॥११॥ स्त्रीकला ॥१२॥ गजकला ॥१३॥ वाजिकला ॥१४॥ ज्ञानकला ॥१५॥ लक्षणकला ॥१६॥ युद्धकला ॥१७॥ ताम्रचूडकला ॥१८॥ मेपकला ॥१९॥ पक्षिकला ॥२०॥ रणकला ॥२१॥ मण्डनकला ॥२२॥ वस्त्रकला ॥२३॥ नीतिकला ॥२४॥ सर्वशास्त्रकला ॥२५॥ लेखनकला ॥२६॥ गन्धकला ॥२७॥ ज्योतिःशास्त्रकला ॥२८॥ वैद्यकला ॥२९॥ विषकला ॥३०॥ भूतकला ॥३१॥ मन्त्रकला ॥३२॥ तन्त्रकला ॥३३॥ नियुद्धकला ॥३४॥ इन्द्रकला ॥३५॥ वृक्षकला ॥३६॥ धातुकला ॥३७॥ व्यापारकला ॥३८॥ शिल्पकला ॥३९॥ भूमिकला ॥४०॥ कर्मकला ॥४१॥ स्वेदकला ॥४२॥ भुजकला ॥४३॥ वाद्यकला ॥४४॥ स्थैर्यकला ॥४५॥ शौर्यकला ॥४६॥ मणिकला ॥४७॥ परहि(चि)त्तरश्चानकला ॥४८॥ परचित्तज्ञानकला ॥४९॥ शत्रुकला ॥५०॥ रथकला ॥५१॥ आयुधकला ॥५२॥ मृगकला ॥५३॥ दानकला ॥५४॥ ग्रहणकला ॥५५॥ दूतकला ॥५६॥ नाटककला ॥५७॥ पलायनकला ॥५८॥ क्रिडाकला ॥५९॥ शयनकला ॥६०॥ आसनकला ॥६१॥ मानकला ॥६२॥ परीक्षाकला ॥६३॥ सैन्यकला ॥६४॥ इति चतुः पष्टिकलाः । सूतकाधिकृतश्चैव अन्तः पुरनिवारणम्॥५८॥ यानीयरक्षकाः स्कन्धधराश्चेटकवेदिनः । वणिका व्यवहरज्ञा ज्ञेया रत्नपरीक्षकाः ॥५९॥ वेश्याश्चैव विलसिन्यो लेखका दूतकारकाः । दासाश्चैव तु भृत्याश्च गजवैद्यास्तथापरे ॥६०॥ कौतूहलकराः प्रोक्ता रसवाक्यविदस्तथा । इति युक्तिविदश्चैव गन्धयुक्तिविदस्तथा ॥६१॥ हास्यकाराः कथाकारा युद्धेषु कुशलास्तथा । देशमायाविदश्चैव काव्यादिकुशलास्तथा ॥६२॥ अनेकमापाकुशलाः कविताया तथैव च । क्रीडाया कुशलाश्चैव धूर्तकर्मविदस्तथा ॥६३॥ धातुवादविदः केचित्रौकाकर्मविदस्तथा । अग्निस्तम्भो जलस्तम्भो मन्त्रवादम्तथापरः ॥६४॥ नापिताश्च वन्दिनश्च सडेतज्ञास्तथैव च । विनोदकराश्च विज्ञेयाः सभासंपत्तिहेतवे ॥६५॥ एतैः पात्रै राजसभा नियुद्धालोकनोन्मुखैः । शोभिता शुद्धधर्मज्ञै रत्नसंपत्तिमण्डितैः ॥६६॥ </poem> ==पञ्चदशोध्यायः == <poem> चतुर्विधं नियुद्धं तु शृणु मतिमतां वर । आद्यं धरणिपातं च आसुरं च द्वितीयकम्॥१॥ तृतीयं नारमित्युक्तं युद्धं पुनश्चतुर्थकम्। तेपां धरणिपातस्य भेदः पश्चविधो भवेत्॥२॥ तलप्रहारः प्रथमाः करप्रहार एव च । निपत्य चात्मना भूमौ परं पातयति ध्रवम्॥३॥ पातितस्य स्फुटं हारनिरुद्धे विजयो भवेत्। ज्ञात्वैवं बलबुद्धिभ्यां युद्धमेतत्समाचरेत्॥४॥ अथैतद्भासुरं युद्धं द्वात्रिंशद्भेदभीपणम्। केपाकर्पणपीडा च कर्णस्फोटनमेव च ॥५॥ नासिकास्फोटनं चैव तथा चर्वणमेव च । दन्तपातनमेव स्यान्मुखे पाशुनिपातनम्॥६॥ अथ पांशौ परिक्षेपो नखैरेव विदारणम्। नाडिकापीडनं चैव ग्रीवाग्रहणकं तथा ॥७॥ एकाडुलीमोडनं च पादाडुष्ठस्य मोडनम्। अडुलीत्रितयस्यापि मोडनं कथितं कचित्॥८॥ कराडुप्ठमोडनं च पादाडुप्ठस्य मोडनम्। समग्राडुलिभडो वा फ्रणग्रहणमेव च ॥९॥ भारेण च प्रहारेण विज्ञानेन पुनस्तथा । वालकेन प्रकारेण मारयुद्धमथापि च ॥१०॥ प्राणेन चौजसा चैव तथा वहणीनापि च । येन केन प्रकारेण मारयुद्धं समागतः ॥११॥ स एव ममों मल्लानां पातनं च महीतले । भारं च भारभग्रं च वितरं समरे त्यजेत्॥१२॥ येनापाढकमध्ये तु जीवितं च विमुश्चति । इदानी धर्मयुद्धस्य द्वात्रिंशत्कथिता गुणाः ॥१३॥ तानहं कथयिप्यामि यथा विक्रमणागताः । केशानाकर्पयति च कर्णौ च त्रोटयत्यपि ॥१४॥ अक्षिणी न स्फोटयत्यपि मुखं च स्फोटायत्यपि । नासिका च त्रोटायति तन्दाति सर्वयत्यति ॥१५॥ भ दन्तान्पातयति च पांशुक्षेपो न वै मुखे । नाक्ष्णोः पाशुपातनं च विदारयति नो नग्वैः ॥१६॥ न नालिका पीडयति ग्रीवा चैव न पीडयेत्। न कच्छखोटनं कुर्याद्दण्डं गृहाति नैव हि ॥१७॥ शिरसो घातनं नैव मर्मभडं च वर्जयेत्। प्रकाशयन्धर्मयुद्धं यशोहर्पाविवर्धनम्॥१८॥ धरणीपातिस्याथ मत्सरं परिवर्जयेत्। यः कश्चिद्दर्पसंयोगादासुरं युद्धमारयेत्॥१९॥ गमे वापि मृते तस्मिन्राजा च दोपभाग्भवेत्। इत्यडसडरे मल्ले ज्ञात्वा यत्नेन भूपति ॥२०॥ निवारयति यो भूयः संप्राप्नोति परं यश । पक्षपातो न कर्तव्यः सर्वत्र सगता वरः ॥२१॥ समेन पालयेद्राजा यशः प्राप्नोति निश्चितम्। धर्मयुद्धे कृते मल्लो मल्ल मारयते यदि ॥२२॥ राजा चोपेक्षते चैव तदा दोपो महान्भयेत्। प्रमदा (मादान्‍) ध्रियते वापि न दोपो राजमल्लयोः ॥२३॥ घाताश्चैवोपघाताश्च विज्ञाताश्चैव विक्रमाः । इत्येते धर्मयुद्धस्य द्वात्रिंशत्कथिता गुणाः ॥२४॥ </poem> ==षोडशोध्यायः == <poem> गजेनैव यथा युध्येच्छृणु ते कथयाम्यहम्। बाहोः स्फालानमित्येव सुस्थानाचालनं ततः ॥१॥ पादयोश्च समं स्थानं निष्ठं वाल्पताडनम्। कण्ठरा (रो) धो दण्डधातो हस्ताभ्या स्कन्धधारणाम्॥२॥ कराकर्षणमन्योन्यं शिरसोन्योन्यधारणम्। उरोधारणमुरसा प्रह (र)णं चोरस्येव कक्षाविदारणम्॥३॥ यो येन यथा वापि प्रविश्य स्थानकेऽपि च । करबले वाथ शीर्षं ततो मुहडकेन वा ॥४॥ बाहुबलेन बलवान्बलहस्तेन वा पुनः । गजस्य युद्धे कथितं वृपगस्य तु कथ्यते ॥५॥ वृयभस्य वृषभेण यथा युद्धं तथा शृणु । बाहोरास्फालनं चैव समं समाग (म) मेव च ॥६॥ सतलहस्तप्रमाणं हननं बाहुना तथा । चरणाघर्पणं चैव बलमन्योन्यमेव च ॥७॥ स्थानके च प्रवेशं च शीर्षेण देहलेपनम्। पृष्ठे चाप्युदरे वापि स्थानविज्ञानमेव च ॥८॥ अथ सिंहस्य सिहेन युद्धं भवेद्यथा पुनः । उभयोश्चैव नान्योपि भ्रमणं भ्रामणं तथा ॥९॥ करचालनके दण्डो पश्च वाछोनकं तथा । प्रशद्वाश्च तथैवान्ये तथा चोत्पतनं परम्॥१०॥ बलाबलं च विज्ञेयं चतुः स्थानप्रवेशनम्। नितम्बेन कर्पणं च विज्ञानं स्थानकेन च ॥११॥ शोषणं शोणितस्यापि तथा च छेदनं परम्। तेजोज्वलनतापेन वेगेश्च प्रपदेन च ॥१२॥ ताडनेन तपोप्राप्ते तत्र भीपणसागरे । सोनेन पातितस्येव कृष्णेन कथितं पुरा ॥१३॥ मृगस्य च मृगेणाथ युद्धं तथा शृणुप्य तत्। बालकास्तालनं प्रोक्त समं च तलचेष्टितम्॥१४॥ समं च शौर्यमुभयोस्तथाडवर्तनं द्वयोः । दुरागत्य समारम्भात्पार्श्वे च भ्रमणं तथा ॥१५॥ शीघ्राघातः समुत्थानं लघूकरणमेव च । लघुकत्वस्थानकं चैव विविधं युद्धमेव च ॥१६॥ अधोनिःसरणं चैव बहुदॄश्यकरं तथा । उरुपादं च संधानं कक्षायाः स्थानघातनम्॥१७॥ तकणं रक्षणं केगान्मृगयुद्धं च गुल्मनि । एवंविधानि युद्धानि कथितानि मुरारिणा ॥१८॥ ज्ञात्वा चैव बलज्ञानाअत्मनस्य (श्च) परस्य च । योद्धयव्यं मुच्यते पापैः प्रतिकुर्वन्परस्परम्॥१९॥ स्वजातियुद्धं कथितं विजाति कथयाम्यहम्। गजसिंहकयोरेव संग्रामस्य प्रसूयते ॥२०॥ समपादमुन्नताडं गजस्थानमितीप्यते । सिंहम्येव परं स्थानं लागाडं भीमदर्शनम्॥२१॥ ओजसाश्चै(चै)व वेगेव प्राणेनैव परस्परम्। विज्ञानमायिग्रहणं रडभूमौ विनिश्चितम्॥२२॥ सिंहस्यापि वशेन स्याद्द्वयोर्युद्धं भवेद्यदि । सिंहस्यापि भवेल्लीनं बाहास्फालनमिप्यते ॥२३॥ पादौ चलौ च विषमे लीनाडस्थानमेव च । वृषस्यापि करस्थानमडुप्ठस्थानमेव च ॥२४॥ सिंहेन सह वृषभो उद्यमेवं सगाचरत्। तदा लाग ऊर्द्ध्वस्थोपि घातयत्यपि वा पुनः ॥२५॥ पक्षद्वयेपि सिंहेन पात्यते वृषभस्तथा । ऊर्द्धस्थोपि तथा चार्थं कथं च त्रोटिको भवेत्॥२६॥ तदा सिंहो वृषेणापि पात्यते नात्र संशयः । यथा युद्धं भवत्येव कथं च मृगसिंहयोः ॥२७॥ सिंहस्यापि तथा लीनं करास्फोटनीमप्येत । लीनाडस्थानमपि च चलनं विषमं बलम्॥२८॥ मृगस्य बलिनश्चैव बाहास्फालनमिप्यते । अडानामथ घटनं भ्रमण्म पाश्चतोपि च ॥२९॥ दूरात्प्रसरणं प्रोक्तं करस्य स्पर्शने तथा । अतो वेगाग्रहणं च पातनापातनं तथा ॥३०॥ एवप्रकारेण मृग समं सिंहेन युद्धयति । गजसिंहे समुत्साहे बलैर्विविधचेष्टितैः ॥३१॥ कुर्वन्परं जयत्येव विपरीतं विनश्यति । बलेनाप्यबलेनापि योद्धव्यं विजयैपुणा ॥३२॥ गजस्यैव मृगस्यैव यदि युद्धं परस्परम्। उन्नताडं गदस्थानं समपादं तथैव च ॥३३॥ चलाड चलपादं च मृगस्यैव भवत्यपि । गजो गन्तुं प्रविष्ट्श्च मृगस्य कुशलं ततः ॥३४॥ अतो मृगेण योद्धव्यं चलपादं यदान्तरम्। पुष्पावर्त्य जघो युद्धयेत्कापि कस्यापि जायते ॥३५॥ तस्मादोजो न प्रोक्तव्यो गजेनापि गजाहये । ऊर्द्धस्यापि कथा वापि त्रोटितस्तु भवेद्यदि ॥३६॥ तदाडं प्रविश्य मृगो गजं घातयति ध्रुवम्। स्थानं किंच प्रविश्याथ विज्ञानं गन्तुमिप्यति ॥३७॥ सदा परस्परं युद्धं कथितं कैटभारिणा । एवं कुर्वन्सदा मल्लो नियुद्धविजयी भवेत्॥३८॥ गजस्य वृषभस्यापि युद्धं तत्कथितं पुरा । भ्रमणेनाडसेन करमुत्पादयत्यपि ॥३९॥ उत्पाद्य शीघ्रं वृषभो गजं घातयति ध्रुवम्। प्रस्थानं चैव विज्ञानं सदॄशं दृढमेव च ॥४०॥ गृहात्येवं प्रकुर्वाणो मल्लस्तु विजयी भवेत्। वृषभस्य मृगस्यापि यदि युद्धं भवेत्तदा ॥४१॥ वृषभस्य समानं च करास्फोटनमेव च । विषमं पादस्थानं च समागः स्थानमुत्तमम्॥४२॥ वृषभस्य भवेद्युद्धं कथितं कैटभारिणा । तालवितालघातश्च वेगघातस्तथैव च ॥४३॥ समतालेन तालश्च तथा च परिवर्तनम्। उभयोर्दण्डहननं स्कन्धाघातनमेव च ॥४४॥ बाहुघातः पाशुघातो दृष्टिघातस्तथैव च । यो येन पात्यते चैवं स तेन पातितो भवेत्॥४५॥ भवत्येवविध युद्ध गजस्य वृषभस्य च । </poem> ==सप्तदशोध्यायः == <poem> त्रीण्येव जययुद्धनि भवन्ति मल्लसडरे । अप्राणयतना चैव तथैव श्रमपातना ॥१॥ ज्येष्ठी च ज्येष्ठिना चैव योधयेद्विचारयेत‍ । अन्तरज्येष्ठिना सार्धान्तरज्येष्ठिनं न्यसेत्॥२॥ गोपकुलो योजनीयः समं गोपकुलेन च । भविष्यश्च भविष्येण बालको बालकेन च ॥३॥ वृद्धो वृद्धेन सार्ध च योजयेद्व्यायतो नृपः । यो येन सहतस्तस्य करोति धारणं यथा ॥४॥ स तथा तेन संयोज्यस्ततो युद्धं प्रवर्तते । ततश्च कौतुकं राजा राजभृत्यकुमारकाः ॥५॥ अमात्याः सर्वलोकाश्च पश्यन्ति युद्धकौतुकम्। जिते प्रसादे द्विगुणं हरिते च तदर्धकम्॥६॥ उभयोः सदृशं युद्धं प्रसादं सदृशं ददेत्। संतोपसदृशं घापि दत्वा मल्लांश्च विस्तरान्॥७॥ राजापि च ततो गच्छेत्स्वकीयं मन्दिरं वरम्। अनेन विधिना सर्वमेकादशाहयो घृयात्॥८॥ मासप्रभातमल्लानां शक्तिः संजायते दृढम्। ; ८ तः ३२ पर्यन्त श्लोकाः अप्राप्ताः राजा चैव छडकी तथा । करडकी च विख्याता अधोमुखडाक्यपि ॥३३॥ करचरणछ्डकी विख्याता कथित बुधैः । या छडकी विख्याता कृष्णेन परमेष्ठिना ॥३४॥ उत्तानकरयोश्चैव प्रथमं परिकीर्तितम्। शिछड एते कृष्णेन त्रयोदश प्रकीर्तिताः ॥३५॥ तथा बाहुचलनं च प्रज्ञानं परमं मतम्। अद्धाडबाहुचलनं कृष्णेन विनिवेशितः ॥३६॥ जडाबाहुचलनं च परं विज्ञानमुत्तमम्। उत्तरबाहुचलनं तथैव परमं मतम्॥३७॥ उत्तरेडे करे चैव बाहुचलनमुत्तमम्। उत्तरबाहुचलनं कृष्णेन रचितं पुरा ॥३८॥ उत्तानचालन्ज़्म चैव विज्ञानं परमं मतम्। करपादढोकरेण बाहोश्चालनमिप्यते ॥३९॥ एवं वुद्धैद्वदिशधा संख्यायाः परिकीर्तितम्। विज्ञानं बाहुचलनं मल्लानां हितकाम्यया ॥४०॥ शिरसो मुहडाश्चैव हस्तयोर्मुहडस्तथा । तथैवोदरमुहडं वहिर्मुहडामुच्यते ॥४१॥ उदरलग्रमुहडं द्विविधं मुहडं तथा । शुद्धागण्डं तथैवादौ स्थितिविज्ञानमुत्तमम्॥४२॥ क्षाले चैव हि विज्ञेयं गण्डरादित्यमेव च । उदरं गण्डशब्दं च तृतीयमिह लक्ष्यते ॥४३॥ कूप्माण्डे पुनरादित्यं चतुर्थमपरं मतम्। पृष्ठगण्डरा(मया) दित्यं पश्चमं परिकीर्तितम्॥४४॥ विज्ञानमुत्तमं चैव कृष्णेन रचितं पुरा । प्रथमं चलपादं च बाहोश्चलनमिप्यते ॥४५॥ करतलयोश्चालनं च कृष्णेन कथितं शुभम्। कक्षाफणापि विदिता विज्ञानं परमार्थतः ॥४६॥ तथैव चलफणाच्च त्रिमुखला फणापि च । संधिफणा अन्थिता च नवधा कथिता फणा ॥४७॥ कृष्णेन च ततो मल्लैर्योद्धव्या विजयार्थिभिः । लोभी पापी च विज्ञेयो तथा च जलपाच्यपि ॥४८॥ करचराणतृतीयो मल्लानां च जयप्रदः । दृग्भडो मध्यभडश्च पृष्ठभडास्तृतीयकः ॥४९॥ बहिर्भडाश्चतुर्थोपि चतुर्धा भडलक्षणम्। उरोदेशमुष्टिरियं नाम्राथ सुभगा पुरा ॥५०॥ पृष्टिधनुरपि द्वन्द्वैव कथिता च मयाऽधुना । गलकर्तरी प्रथमा द्वितीया हस्तकर्तरी ॥५१॥ रागकर्तरी तृतीया चतुर्थी बाहिःकर्तरी । कर्योः पीडनं प्रोक्तं प्रकोष्ठपीडनं तथा ॥५२॥ ग्रीवायाः पीडनं चैव विज्ञानं भुजमुत्तमम्। उरोभाग्यहिर्भारम्डभारस्ताथा परः ॥५३॥ गजार्गलमिति ख्यातो वेगः क्रतलस्य च । उरोगण्डगुला चैव ऊर्ध्वगण्डगुला पर ॥५४॥ चाणूरकः परमोर्थारष्टकश्च परः स्मृतः । मुष्टिकाख्यो मुरस्तेह‍ गगनानापरस्तथा ॥५५॥ नदीबिन्दुपरो गुप्तः कथिनः पुंगवोपि च । कृष्णश्च सर्वमल्लाश्च पश्यन्ति विधिपूर्वकम्। विज्ञानाति दर्शनानि चतुःपष्टयधिअक शतम्॥५६॥ </poem> ==अष्टादशोध्यायः == <poem> कथितान्यडस्थानानि पडवाडे भवन्ति हि । मुखग्रीवाकरो (र) युग्मं चरणाग्रे तथैव च ॥१॥ पटूप्रकाराणि कथ्यन्ते विज्ञानानि यथा शॄणु । विज्ञानैश्च प्रवर्धन्ते पौरुषं विभवो गुणाः ॥२॥ कचिदोजयविज्ञानं कचिद्बहणिना भवेत्। कचित्प्राणेन विज्ञानं ओजो बहणिजा भवेत्॥३॥ कचिदोजसा प्राणेन विज्ञानं जायते कचित्। पट्प्रकरेण विज्ञानं रक्षणीयं प्रयत्नतः ॥४॥ प्रवर्द्धते येन यशो लभ्यन्ते विपुला श्रियः । कचिदोजस्य विज्ञानं रक्षणीयं प्रयत्नतः ॥५॥ प्रवर्धते येन यशो जयो भवति सर्वदा । कचिद्वहणिना ज्ञानं कचित्प्राणेन संतमम्॥६॥ ओजो वहणिना वापि ओजो प्राणेन वा कचित्। ओजो प्राणवहणिना कचिज्जानं समादिशेत्॥७॥ सोमेश्वर यथा शक्त्वा कुरु युद्धमनेकधा । सर्द्ध देवेन हरिणा मल्ल एश्यन्ति पार्श्वगाः ॥८॥ ततो युद्धं समारबधं ताभ्यां तु विधिपूर्वकम्। जटाबन्धनमादौ च तो चातनकग्रहम्॥९॥ कच्छाबन्धपरत्व च ततो रडंनमस्त्रियाम्॥१०॥ समं चास्फोटनं तत्र ततो बलप्रवर्धनम्। समोन्नतं च लीनं च चलस्थानं चतुर्विधम्॥११॥ समस्थानं च विदितं येन युद्धे जयो भवेत्। धाताः पट्त्रिंह्सदुभयोस्तालाः पश्च प्रकीर्तिताः ॥१२॥ स्कन्धास्फोतनमन्योन्यं चरणयोः कर्पणं तथा । तथा विघातनं पश्चाद्रामणं प्रेरणं तथा ॥१३॥ घातनं चालनं चैव लागनं च परस्परम्। कक्षाघातस्य विद्याश्च प्राणघातस्तथैव च ॥१४॥ द्वादशस्थानके चैव कथितं च प्रवेश (क) म्। अन्यैश्च विविधोपायैः संकल्पितविकल्पितैः ॥१५॥ स्थानकं च शरीरोपि लागो भारस्तथव च । अश्रुकस्य बुधैश्चैव धारणं रुधनं तथा ॥१६॥ कार्येषु बलदा नित्यं मल्लानां च जयप्रदा । इत्युक्त्वा (क्त्वा) भगवानकृष्णो योगमायामनुस्मरन्॥१७॥ ततो देवैः पुप्पवॄष्टिर्निर्मुक्ता हर्षसंयुतः । विप्रैर्जय जय शब्दैर्बलभद्रं च पातयत्॥१८॥ बलभद्रश्च कुपितो दुर्जेयो बहु सडरे । करिप्यामि तपो घोरं वने गत्वा विनिर्गत ॥१९॥ ततः सर्वेपि गल्लाश्च कृष्णश्च विनयान्वितः । बलभद्रमतिक्रुद्धं संबोधयितुमुद्यतः ॥२०॥ न त्वं जितो प्रलम्बने मुष्टिकेन न सडरे । भामेव मल्लविद्यायाः प्रभावः परमो हि सः ॥२१॥ देवैर्दैत्यैर्मनुप्यैस्त्वमजेयो रिपुसडरे । माहेश्वरी वैष्णवी च ब्राह्मी शक्तिर्विनिर्मिता ॥२२॥ ततो मल्लैश्च कृष्णेन सामवाक्यैः सुसान्त्वितः । बलभद्रो रद्रभूमौ समानीय प्रवेशितः ॥२३॥ मल्लानागपि सर्वेषां विप्राणां चैव शृण्वताम्। ततः कृष्णेन संतोषादुकं मधुरया गिरा ॥२४॥ सोमेश्वर त्वया भ्राता पातितो हृचिरादयम्। असाध्या श्रवणेनपि मल्लविद्या वशीकृता ॥२५॥ फलमस्मात्त्वयावाप्तं समग्र च विनिश्चितम्। ततश्चाहं प्रसन्नोस्मि वाच्छितं च वरं शृणु ॥२६॥ सोमेश्वर उवाच - यदि संतुष्टोसि भगवन्वर देहि यथेस्थितम्। श्रमं च भवता सार्द्ध कर्तुमिच्छमि सांर्पतम्॥२७॥ भवतः शरीरसंपर्कात्पवित्रोहं जगत्त्रय। एवमस्व्तिति कृष्णेन समुद्दिष्टं सुदर्शनम्॥२८॥ ततः सोमेश्वरः कृष्णो दत्त्वा स्फालनकं ततः । प्रभावयुक्तं विज्ञाय आत्मानं समदर्शयत्॥२९॥ बलं चाप्रमितं दत्त्वा शरीरस्य प्रभावतः । प्रकारं मल्लविद्याया दत्त्वा पुनर्जगाद ह ॥३०॥ श्रीकृष्ण उवाच - त्वया यद्यत्कृतं कित्चित्सोमेश्वर तदुत्तमम्। सोमेश्वर भवेत्सत्यं समस्तैर्ब्राह्मणैः सह ॥३१॥ चातुर्वर्ण्यस्य मध्ये तु त्वं प्रधानो भविप्यति (सि)। सोमेश्वर उवाच - स्वामिन्त्वया*हं स्वर्गमस्मान्कः पालयिप्यति ॥३२॥ श्रीकृष्ण उवाच - फायेषु वलदा नित्यं मल्लानां च जयप्रदा । इत्युक्तो भगवान्कृष्णो योगमायामनुस्मरन्॥३३॥ ऊर्ध्वदर्शेक्षणा देवी लिमवृक्षे स्थिता दधौ । तेजोमण्डलमध्यस्था भ्राजमानाऽभितप्रभा ॥३४॥ चतुर्भुजायुधैः पूर्णा सिंहवाहनसंयुता । सोमेश्वर इमां पश्य निम्बवृक्षसमाश्रिताम्॥३५॥ इयं मदीया शक्तिर्निम्बजा इति नामतः । अस्याः स्थानं प्रकर्तव्यं रम्यं विचित्रधातुभिः ॥३६॥ मनोहरं च लोकानां प्रेक्षणीयं महाद्भुतम्। स्थापनीया प्रयत्नेन स्थानेस्मिन्निम्बजा सदा ॥३७॥ जयदा सर्वमल्लैस्तु पूजनीया त्वहर्निशम्॥ श्रमकाले च संग्रामे रडंभूमौ विशेषतः ॥३८॥ आपाढकेऽन्यसंयोगे शक्तिं तु निम्बजां स्मरन्। जयं लभेन्न संदेहो यथाशक्ति यथामति ॥३९॥ जयः प्रसादं दशाशेन शक्तिः सेव्या प्रयत्नतः । बलिपूजोपहारैश्च होर्मैधूपैः सपुप्पकैः ॥४०॥ सेव्या च प्रत्यहं तस्याः कार्य मलैश्च दर्शनम्। नमस्कारस्तुतिश्चैव कार्या वादित्रसंयुता ॥४१॥ शक्तिरेपा सदा लोके जयदा बलदा भवेत्। रक्षणं सर्वविघ्रेभ्यः करिप्यति न संशयः ॥४२॥ सोमेश्वर उवाच - लोके भवन्त्यघमाश्च मल्लान्बूहि मभाग्रतः । श्रीकृष्ण उवाच- निम्बजा च गुरुं चैव मल्लान्वा उत्तमास्तथा ॥४३॥ ते भवन्त्ये (न्त्यु) तमा मल्ला नात्र कार्या विचारणा । न भजन्ति द्विपन्ति च न कुर्वन्ति द्विजास्तथा ॥४४॥ गुरवश्चैव ते मल्ला गुणदोपविवर्जिताः । निम्बजां नैव मन्यन्ते मल्लन्निदन्ति तत्पथः ॥४५॥ गुरोरभापणं ये वै कुर्वन्ते वैऽद्यमातताः । भेदं कृत्वा च युद्ध्येत उपायैर्विविधैरपि ॥४६॥ निन्दां यः कुरुते नित्यं विघ्रं तस्य प्रजायते । अन्योपि मल्लविद्यायां यः करिप्यत्परं दरम्॥४७॥ प्रसहस्तेन पापेन स नरो भयरो (दो) भवेत्। मया ग्रामोद्य प्रक्षन्ति मल्लविप्रेभ्य एव च ॥४८॥ पश्चोत्तरं पश्चत्तरं पश्चशतं सर्वेभ्यो धर्मनिमित्तानि । दत्त्वा द्वादश गोत्राणि स्थिरीकृतानि सदा मया ॥४९॥ प्रथमं गर्गगोत्रं स्याद्वितीयं पिप्पलायनम्। १ ऊँ र्‍ही निम्बजायै जयद्धात्र्यै नम । तृतीय भार्गवं विद्यात्तदौपेतं चतुर्थकम्॥५०॥ पश्चमं गौतम चैव पष्ठ चैव तु तैतिरम्। सप्तमं चैव वासिष्ठ शाण्डिल्यं चाष्टमं स्मृतम्॥५१॥ धृताशि नवमं प्रोक्तं छायाशि दशमं स्मृतम्। भारद्वाजमेकादशं काश्यपं द्वादशं स्मृतम्॥५२॥ उदीचिज्ञातिसंभूतं गोत्रं काश्यपमेव च । बाडोतं गर्गगोत्रं स्याद्धूपा च पिपलायनम्॥५३॥ आपस्तम्भं च केलातं भार्गवं वैहलं तथा । ठाकरियं गौतमं च वदेर तैतिरं तथा ॥५४॥ ब्राह्माणिय वासिष्ठं च मण्डेणा माडल्यं तथा । नवरडा शाण्डिल्यं च चमाल धृताशि तथा ॥५५॥ स्थापिता पुरा देवेन मल्लाना गुरवः स्मृता। यावन्मही सागराश्च यावचन्द्रादिवाकरौ ॥५६॥ तावत्तिष्ठन्ति मेदिन्यां पालनीया महात्मभि । मया च दत्तवान्मौनान्मायादेवालय स्मृत ॥५७॥ तस्य चैते भविप्यन्ति दोपा नामविचारणात्। शौर्यवीर्ये सत्यशौचे बलविक्रमैश्च युतम्॥५८॥ यशस्वी लभते विद्यां साध्यते निरन्तरम्। राज्ञश्च पात्रतामेति माननीयश्च गजभि ॥५९॥ अडसडस्य कर्ता च निरन्तरात्मकार्यवान्। यथा च यो भवत्येव लिपिबलसमन्वितः ॥६०॥ कलभिश्चन्द्रवन्मल्लो वर्द्ध्ते च दिनं प्रति । बलेन वर्धते कायो संग्रामे विजयी भवेत्॥६१॥ मन्दाधमाः कर्णलायास्त्रीगिर्ये च निरन्तरम्। मल्लाः सर्वे पतिप्यन्ति पातिताः स्मरस्याअ (शा) सने ॥६२॥ आत्मत्राणमविज्ञाय विक्रमं कुरुते तु यो । स पराभवमाप्रोति मल्लो रंभासमो हि सः ॥६३॥ सर्वकार्याणि सत्यज्य मल्लविद्याचयो भवेत्। न पराभूयते विघ्रैः संग्रामे विजयी भवेत्॥६४॥ वनात्नरे च संचारात्विलासरसंयुत्तम्। आत्मानं ये न पश्यन्ति ते मलास्तु बहिप्कृताः॥६५॥ जमल्लविद्या विनश्यन्ति दुर्मदेन यथा थिय । तस्मान्मल्लैः प्रमादेन च (न) स्थातव्यं कदाचन ॥६६॥ कृष्णोक्तादानरता ये मल्ला भुवनभूषणाः । क्रोधलोभगभयालस्यरहिता मानवा शुभा ॥६७॥ नित्यं बह्वादयो लोका मल्लैर्मधुरया गिरा । तदा सुभाग्यवान्सेव्यो जगतोऽपि प्रियो भवेत्॥६८॥ प्रियमेव विधातव्यं रिपौ मित्र्दं (त्रे) च सर्वदा । अतिश्रमाद्विनश्यन्ति श्रमत्यागे तथा पुनः ॥६९॥ अभ्यासास्तिद्धिमाप्रोति तेन सम्यक्समभ्यसेत्। यः शॄणोति त्विदं गुह्यं मया च प्रतिपादितम्॥७०॥ तस्य शाखाः प्रवर्द्धन्ते प्रयागवासको यथा । इत्येवं मल्लशास्त्रं च पठयते रडंभूमिपु ॥७१॥ निर्विघ्राः सर्वमल्लाश्च ज्येष्ठी च विजयी भवेत्। तम्माद्विघ्रविनाशाय श्रोतव्यं च सदा बुधैः ॥७२॥ धनायुर्वर्धते तस्य शयो (यशो) लक्ष्मीर्जयः शुभम्। इदं ददाति गुरवे परिलेख्यं च पुस्तकम्॥७३॥ तस्य कुले महामल्ल जययुक्ता भवन्ति हि । मल्लशास्त्रं परिश्रुत्य वक्तारं न प्रपूजयेत्॥७४॥ वंशछॆदो महाहानिस्तय नित्यं प्रजायते । न युद्धकुशल कापि न लक्ष्मी न यश सुखम्॥७५॥ तस्मात्सर्वप्रकारेण मल्ल पूज्यं (तु) पुस्तकम्। मल्लशास्त्रधरं विप्र काश्यपगोत्रसमुद्भवम्॥७६॥ पूजयन्ति च ये मल्लास्तेपा लक्ष्मीर्जय सुखम्। ये श्रॄण्वन्ति त्विदं सम्यक्श्लोक श्लोकार्धमेव च ॥७७॥ मल्लाः पापविनिर्मुक्ता भोगान्भुक्त्वा हरे पदम्। प्रयान्ति सन्ततिस्तेषां वर्धते पुत्रपौत्रिकी ॥७८॥ अतो मल्लैः सदा ह्येतच्छ्रोतव्यं सर्वकामकम्। पूजयेत्प्रसादद्भक्त्या श्रद्धया च फलासये ॥७९॥ वस्त्रैराभरणैश्च द्रविणेन च पुस्तकम्। ऋतुभवैश्च पुप्पाद्यैर्दव्यै रत्नैरनेकशः ॥८०॥ सुवर्णै रजतैर्वापि मुकुन्दप्रीतिहेतवे । वेदनीराजिते सम्यक्पूरणस्य फलं भवेत्॥८१॥ सोमेश्वर मया प्रोक्तं पुराणं धारयेत्सदा । मद्भक्त्या च युतो विप्रः पूज्यो भवति नित्यशः ॥८२॥ ज्येष्ठी तथान्तरज्येष्ठी चान्ये मल्लास्तु नित्यशः । पुराणं मल्लसंज्ञं हि शॄणुयात्पूजयेश्च तत्॥८३॥ श्रृतं भवति येनेदं श्रुतं भवति येनेदं श्रुतं तेन चराचरम्। अष्टादश पुराणानि श्रुतानि नात्र संशयः ॥८४॥ किं वर्ण्यते भयाद्रुता पुस्तकस्य फलश्रुतिः । मल्लवंशोद्भवेनेदं श्रोतव्यं च पुनः पुनः ॥८५॥ मातेव रक्षति ह्याशु पितेव हितकारकम्। तस्मान्मल्लैर्नहि त्याज्यं पुराणं मल्लसंज्ञितम्॥८६॥ इति श्रीमल्लपुराणे श्रीकृष्णसोमेश्वरसंवादे पुराणफलप्रशंसा पश्चदशोऽध्यायः [ अष्टादशोऽध्यायः ]। इति मल्लपुराणम्। </poem> == स्रोतः == *[https://www.transliteral.org/pages/i171215204531/view ''मल्लयुद्धम्''] (ट्रान्सलिटरल) 4hvcp5oja3d3qiej6ljxj126k326j4d