विकिस्रोतः sawikisource https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिस्रोतः विकिस्रोतःसम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् लेखकः लेखकसम्भाषणम् पृष्ठम् पृष्ठसम्भाषणम् अनुक्रमणिका अनुक्रमणिकासम्भाषणम् श्रव्यम् श्रव्यसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 2 25211 415960 415940 2026-05-31T23:49:15Z EmausBot 3495 [[सदस्यः:G(x)]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 415960 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यः:G(x)]] 95d6euwz5uasoehai0z4cdinzeslj5p 104 104777 415951 267807 2026-05-31T12:19:45Z Geeta g hegde 6704 415951 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|left=अध्यायः ८]|center=मन्वथमुक्तावलासवालता ।|right=२९१}}</noinclude> {{gap}}दशेति ॥ हैरण्यगर्भो मनुर्दश दण्डस्थानान्युक्तवान् । यानि क्षत्रियादिवर्णत्रय- वेषये भवन्ति । ब्राह्मणः पुनर्महत्यपराधेऽक्षतशरीरो देशान्निःसार्यते ॥ १२४ ।। {{Block center|{{bold|<poem>उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् । चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च ॥ १२५ ॥</poem>}}}} {{gap}}उपस्थमिति ॥ लिङ्गादीन्येतानि दश दण्डस्थानानि, अतस्तत्तदङ्गेनापराधे सति अपराधलाघवगौरवापेक्षया तदङ्गताउनवेदनादि कर्तव्यम् । अल्पापराधे यथाश्रुतं वनदण्डः । देहदण्डो मारणं महापातकादौ ॥ १२५ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>अनुबन्धं परिज्ञाय देशकालौ च तत्त्वतः । सारापराधौ चालोक्य दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ॥ १२६ ।।</poem>}}}} {{gap}}अनुबन्धमिति ॥ पुनःपुनरिच्छातोऽपराधकरणमपेक्ष्य प्रामारण्यादिचापराधि- स्थानं रात्र्यादिकं वापराधत्यापेक्ष्य सारं चापराधकारिणो धनशरीरादिसामर्थ्यमप- राधं च गुरुलघुभावेन चालोक्य दण्डनीयेषु दण्डं कुर्यात् । एतच्चाभिहिताभिधा- स्यमानदण्डशेषभूतम् ॥ १२६ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>अधर्मदण्डनं लोके यशोनं कीर्तिनाशनम् । अस्वयं च परत्रापि तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ १२७ ॥</poem>}}}} {{gap}}अधर्मेति ॥ जीवतः ख्यातिर्यशः, मृतस्य ख्यातिः कीर्तिः, यस्मादनुबन्धाद्यनपे- क्ष्य दण्डनमिह लोके यशोनाशनं मृतस्य च कीर्तिनाशनं परलोके च धर्मान्तरा- र्जितस्वर्गप्रतिबन्धकं तस्मात्तत्परित्यजेत् ॥ २७ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>अदण्ड्यान्दण्डयनराजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् । अयशो महदाग्नोति नरकं चैव गच्छति ॥ १२८ ।।</poem>}}}} {{gap}}अदण्ड्यानिति ॥ राजा दण्डानहन्धिनलोभादिना दण्डयन्, दण्डाहीश्वानुरो- धादिनोत्सृजन्महतीमख्याति प्राप्नोति नरकं च व्रजति ॥ १२८ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>वाग्दण्डं प्रथमं कुर्याद्धिग्दण्डं तदनन्तरम् । तृतीयं धनदण्डं तु वधदण्डमतः परम् ॥ १२९ ॥</poem>}}}} {{gap}}वाग्दण्डमिति ॥ न साधु कृतवानसि मैवं भूयः कार्षीरित्येवं वाङ्गिर्मलनं प्रथ- मापराधे गुणवतः कुर्यात् । तथापि यदि नोपशाम्यति तदा धिग् जाल्म माजीवहा- निस्ते पापस्य भूयादित्येवमादि तस्य कार्यम् । तदापि यद्यसन्मार्गान निवर्तते तदा धनदण्डमस्य तृतीयं कुर्यात् । एवमपि चेन्नावतिष्ठते तदातः परं वधदण्ड ताडनाद्यङ्गच्छेदरूपं तस्य कुर्यान मारणम् ॥ १२९ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>वधेनापि यदा त्वेतान्निग्रहीतुं न शक्नुयात् । तदैषु सर्वमप्येतत्प्रयुञ्जीत चतुष्टयम् ॥ १३० ॥</poem>}}}}<noinclude></noinclude> k28jahaeyl5jpgvhbg5b85ldqu3gabj 104 104778 415952 267808 2026-05-31T12:27:24Z Geeta g hegde 6704 415952 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|२९२|मनुस्मृतिः।|[ अध्यायः ८}}</noinclude> {{gap}}यतो वक्ष्यति 'वधेनापि यदा त्वेतान्' इति । व्यस्तेनाङ्गच्छेदेनापि दण्ड्या न्वशे कर्तुं न शक्नुयात्तदा एतेषु सर्व वाग्दण्डादिचतुष्टयं कुर्यात् ॥ १३० ॥ {{Block center|{{bold|<poem>लोकसंव्यवहारार्थ याः संज्ञाः प्रथिता भुवि । ताम्ररूप्यसुवर्णानां ताः प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥ १३१ ॥</poem>}}}} {{gap}}लोकेति ॥ ताम्ररूप्यसुवर्णानां याः पणादिसंज्ञाः क्रयविक्रयादिलोकव्यवहारार्थ गृथिव्यां प्रसिद्धास्ता दण्डाधुपयोगार्थ साकल्येन कथयिष्यामि ॥ १३१ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>जालान्तरगते भानौ यत्सूक्ष्म दृश्यते रजः। प्रथमं तत्प्रमाणानां त्रसरेणुं प्रचक्षते ॥ १३२ ॥</poem>}}}} {{gap}}जालान्तरेति ॥ गवाक्षविवरप्रविष्टसूर्यरश्मिषु यत्सूक्ष्मं रजो दृश्यते तदृश्यमान- परिमाणानां प्रथमं सरेणुं वदन्ति ॥ १३२ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>त्रसरेणवोऽष्टौ विज्ञेया लिक्षका परिमाणतः। ता राजसर्षपस्तिस्रस्ते त्रयो गौरसर्षपः॥ १३३ ॥</poem>}}}} {{gap}}त्रसरेणव इति ॥ अष्टौ त्रसरेणवो लिक्षैका परिमाणेन ज्ञेया। तास्तिस्रो लिक्षा राजमर्षपो ज्ञेयः । ते राजसर्षपास्त्रयो गौरसर्षपो ज्ञेयः ॥ १३३ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>सर्पपाः षट् यवो मध्यस्त्रियवं त्वेककृष्णलम् । पञ्चकृष्णलको माषस्ते सुवर्णस्तु षोडश ॥ १३४ ॥</poem>}}}} {{gap}}सर्षपा इति ॥ गौरसर्पपाः षट् मध्यो न स्थूलो नापि सूक्ष्मो यवो भवति । विभिर्यवैः कृष्णलं रक्तिकेति प्रसिद्धम् । पञ्चभिः कृष्णलैमाषः । पोडश माषा: सुवर्णः स्यात् । पुंलिङ्गश्चायं परिमाणवचनः ॥ १३४ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>पलं सुवर्णाश्चत्वारः पलानि धरणं दश । द्वे कृष्णले समधृते विज्ञेयो रौप्यमाषकः ॥ १३५ ॥</poem>}}}} {{gap}}पलमिति ॥ चत्वारः सुवर्णाः पलं स्यात् । दश पलानि धरणम् । कृष्णलद्वयं समं कृत्वा तुलया कृतं रूप्यमाषको बोद्धव्यः ॥ १३५ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>ते घोडश स्साद्धरणं पुराणश्चैव राजतः । कार्षापणस्तु विज्ञेयस्ताम्रिकः कार्षिकः पणः ॥ १३६ ॥</poem>}}}} {{gap}}ते षोडशेति ॥ ते पोडश रूप्यमापका रौप्यधरणं पुराणश्च राजतो रजतसंबन्धी स्यात् । कार्षिकस्तानमयः कार्षापणः पण इति विज्ञेयः। कार्षिकश्च शास्त्रीयपलच- तुर्थभागो बोद्धव्यः । अतएव 'पलं कर्षचतुष्टयम्' इत्याभिधानिकाः ॥ १३६ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>धरणानि दश ज्ञेयः शतमानस्तु राजतः । चतुःसौवर्णिको निप्को विज्ञेयस्तु प्रमाणतः ॥ १३७ ॥</poem>}}}}<noinclude></noinclude> 1lekynyib3885p5gib87kuu58tbp53l 0 120991 415965 415943 2026-06-01T07:25:38Z Hrishikes 1376 415965 wikitext text/x-wiki {{शीर्षकम् | शिरोनाम = [[../]] | ग्रन्थकर्ता = | अनुवादकः = | ग्रन्थारम्भः = | अध्यायः = '''प्रथम शूरपालस्य मिर्ज़ापुर ताम्रशासनम्''' | पूर्ववर्ती = [[../महेन्द्रपालस्य जगज्जीवनपुर ताम्रशासनम्/]] | परवर्ती = [[../द्वितीय गोपालस्य महीपुर ताम्रशासनम्/]] | वर्षम् = | टीका = राज्ञः प्रथम शूरपालस्य ३ राज्याङ्के (आ॰ ८६३ खृ॰) सामन्ताभ्यां दक्कदासेन वैरोचनदासेन च उत्कीर्णम् ।<p>पूर्वप्रकाशितानि पाठानि:<p>{{gap|4em}}१. सरकार, दीनेशचन्द्र, ''Lucknow Museum Copper-Plate Inscription of Surapala I, Regnal Year 3'', Epigraphia Indica, Vol 40, 1973-74, pp. 4-16.<br>{{gap|4em}}२. चट्टोपाध्याय शास्त्री, अशोक, मिर्ज़ापुर ताम्रशासनोपरि निबन्धम्, पाल अभिलेख संग्रह, १९९२ | प्रवेशद्वारम् = }} {{c|[[सञ्चिका:Mirzapur Copper Plate of Śūrapāla I Obverse.jpg|400px]]<br>सम्मुखभागम्}} {{dhr}} {{c|[[सञ्चिका:Mirzapur Copper Plate of Śūrapāla I Reverse.jpg|400px]]<br>पश्चाद्भागम्}} {{block center|<poem> सिद्धं स्वस्ति ॥ श्रीमद्-गोपाल-वंशोज्ज्वल-तिलकतया ख्यातिमान् सार्वभौमो बिभ्रद्-वीर्यम्-बलञ्च प्रशमित-विषमोद्दाम-कन्दर्प-दोषः । शंसन्-नित्यं प्रजानां करम्-उभय-करं दर्शयन् धर्म-मार्गं श्रीमान् सर्वार्थसिद्धो जयति जिनवरः शूरपालश्च देवः ॥ (१) श्रीमान् गोपाल-नामा धवल-निज-यशो-धौत-दिक्चक्रवालः क्ष्मापालः शेष-कल्प-प्रबल-भुज-शिलास्तम्भ-विश्रान्त-विश्वः । आसीद्-यस्य प्रयाणे स्व-बल-पद-भरोद्धूत-धूली-निरोधाद्-उष्णांशुः प्रोषितोष्मा शशि-रुचिरकरोज्-जागरूकान्-उलूकान् ॥ (२) राज्ञां प्रणाम-सुहृदां मुकुटारुणाश्म-रश्मिच्छटा-परिचय-व्यतिकीर्ण-वर्णाः । यस्माद्-विनिर्मल-नख-द्युतयः स-वृन्त-शेफालिका-कुसुम-शेखरताम्-अवापुः ॥ (३) लक्ष्मी-जन्म-निकेतनं स-मकरो वोढुं क्षमः क्ष्माभरं पक्षच्छेद-भयाद्-उपस्थितवताम्-एक-आश्रयो भूभृताम् । मर्यादा-परिपालनैक-निरतः शौर्यालयोऽभूत् सुतस्तस्याम्भोधि-विलास-हास-महिमा श्री-धर्मपालो नृपः ॥ (४) सद्-धर्मोऽयमिति क्वचित्-क्वचिद्-अयं धर्मः खरारेरिति शम्भोर्धर्म इति क्वचित्-क्वचिद्-अयन्धर्मो मुरारेरिति । प्रव्रज्या-प्रतिपन्नम्-अप्यनुदिनं यन्-नाम-वर्ण-श्रुतैः प्रौढ़ाराति-कदम्बकम्-भय-चलच्छेतो न लेभे धृतिम् ॥ (५) अम्भोधीनां प्रकृति-धवला फेन-राजिश्चतुर्णां शत्रु-स्त्रीणां वदन-कमल-प्लोष-नीहार-वृष्टिः । पातालान्तर-द्विगुणित-फणि-ग्रामणी-काय-कान्तिः कीर्तिर्यस्य प्रसरति जगत्-पञ्जरे राजहंसी ॥ (६) कालोऽस्मिन्-गमितो जरा स्मर-जिता बाणो गणोऽस्मिन्-कृतो विष्णुः कंसम्-इहावधिन्-निहितवान्-भीमोऽत्र दुःशासनम् । रामः सेतुमिहाकरोदिति जयन्नाशाः पराक्रम्य यः सूत-श्रावित-सत्कथायतिकरो देशान्-अपश्यद्-बभून् ॥ (७) ये स्वीकुर्वन्ति शौरेः श्वसित-परिमलं योग-निद्रा-शयालो यैश्चक्रे चण्ड-वेला-वलन-कलकलः कन्दरे मन्दराद्रेः । येऽभूवन् स्फार-लक्ष्मी-नयन-कुवलय-स्रग्विनस्ते तरङ्गाः क्षीराब्धेर्याचमानाः श्रम-जलमपिबन्-स्वानीलैः शीकरार्द्रैः ॥ (८) प्रेयस्-सत्यमनन्त-भोग-निलयं गोपाल-धर्म-क्रम-प्राप्ताङ्गाम्-परिपालयन्तम्-अजितं स प्राप लक्ष्मी-पतिः । श्रीमत्-पाद-नखेन्दु-दीधिति-भरोदन्वन्-निमग्नाखिल-क्षोणीभृन्-मुकुटान्त-पत्र-मकरं श्री-देवपालं सुतम् ॥ (९) श्वासस्ताण्डवित-श्लथालक-शिखाः शेते कपोल-स्थली-तल्पे पाणिमये स्तनौ स्तबकयन्त्यक्ष्णोरपाम्-बिन्दवः । चेतः प्राण-विसृष्टये स्पृहयत्-इत्याच्छादित-स्वामिनो यद्-वैरि-प्रमदा-जनस्य न कदाप्येषा दशा प्रोषिता ॥ (१०) निर्भर-भरित-विहायसि यद्-यशसि क्षण-मदीधरत्-तुरङ्गान् । क्षीरोद-तरण-शङ्का-समाकुलः सारथिस्तरणेः ॥ (११) यो जातरूपमयम्-आयतनं जिनस्य जाम्बूनदादि-शिखर-प्रतिपक्ष-लक्ष्मी । नेपालनाथ-विजयी विदधे सुवर्ण-द्वीपाधिप-प्रणति-लम्भित-तुङ्ग-कीर्तिः ॥ (१२) आ-विन्ध्यात् शवरी-रातोत्सव-सुहृद्-वङ्गी-वन-श्यामलात् आ-प्रालेय-गिरेरुमा-स्मित-सुधा-स्रोतः-प्लुताधित्यकात् । आ-सूर्योदय-साक्षिणो जलनिधेः सारस्वतीनाम्-अपां पूर्णाद्-आ च यद्-अङ्घ्रि-पङ्कज-युगे भृङ्गत्वम्-आपुर्नृपाः ॥ (१३) श्रीमद्-दुर्लभराज-राजतनया श्री-माहटाख्याभवद्-देवी तस्य कर-ग्राह-प्रणयिनी श्लाघ्या द्वितीयेव भूः । प्रत्येतव्य-पतिव्रता-गुणकथाः शैलात्मजारुन्धती सावित्रीरपि या चकार चरितैः पुण्यामृत स्यन्दिभिः ॥ (१४) आर्याम्-असौ राम-पराजितां सतीं जयानुजाताम्-अथ सर्व-मङ्गलाम् । सद्-गोत्र-जन्मां सुभगां सदाशिवो यां प्राप्य सोऽभूत्-परमेश्वरः सुखी ॥ (१५) नाप्नुवन्ति गतिं यस्या मनोरथ-शतैरपि । दान-धी-कीर्ति-चारित्र्य-सत्येष्वन्याः कुल-स्त्रियः ॥ (१६) पुत्त्रस्ताभ्यां शिवाभ्यामिव जगति गतः स्वामिभावात्-प्रतिष्ठाम्-उर्वीभृद्-गर्व-खर्वीकरण-पटुतरां शक्तिम्-उग्रान्-दधानः । देवानां भीतिभाजाम्-अभय-वितरणैकाध्वर-प्राप्त-दीक्षो देवः श्री-शूरपालः किम्-अपरम्-अपरोऽभून्-महासेन एव ॥ (१७) माया-मूल-गृहं पुराण-पुरुषं क्रोड़ाननं वामनं नित्योदीर्ण-गदं विनायक-युतं दिव्याङ्गनालोकितम् । पश्यन्त्या बहु सेर्षयमेव हि हरिं त्यक्त्वा विरागादिव श्रीमद्-योवन-रूप-सद्गुण-तृषा देव्या श्रीयाश्लेषितः ॥ (१८) प्रस्थाने यस्य सेना-भर-विधुर-धरा-भार-निर्भुग्ण-भोग-श्राम्यत्-शेषाहि-मुक्ता विष-शिखि-परुष-श्वास-धूमच्छटेव । उद्गच्छन्ती समन्ताद्-बहल-विल-पथैर्व्याप दिक्चक्रवालं तत्-कालोन्मीलिताश्मा जरठ-भर-खरा धूसरा धूलि-लेखा ॥ (१९) यस्य निस्त्रिंश-पानीये नीलोत्पल-वनोज्ज्वले । निमज्य राजहंसानाम्-उन्ममज्ज पुनः कुलम् ॥ (२०) प्रालेयांशोः प्रशमित-मृग-श्यामिकैरानयद्भिर्लक्ष्मीं क्षीरोदधि-हिमवतोः शेष-सिन्धु-क्षिति-धराः । नागो मूर्ध-प्रतत-पलित-भ्रान्तिभिर्यद्-यशोभिः प्राग्-भूपानां वत मणि-निभाः कीर्तयः कुन्द-भासः ॥ (२१) अन्तर्व्योम-समुद्रम्-और्व-शिखिनः काष्ठां समारोधता यस्य व्याप्त-दिशा द्विषन्-नृपतयस्तप्ताः प्रतापोष्मना । भेजुः सान्द्र-सुगन्धि-चन्दन-वनच्छाया-पथ-श्यामलान् उत्सङ्गान्-मलयस्य सन्तत-हिमान् प्रालेय-शैलस्य च ॥ (२२) यस्यासि-कृत्त-रिपु-कुञ्जर-कुम्भ-पीठ-निष्ठ्यूत-मौक्तिक-सटाः समरे विरेजुः । लाजा इवाखिल-जगज्जयिनो जयश्री पाणि-ग्रह-प्रकरणावसरे विकीर्णाः ॥ (२३) आ-विन्ध्याद्-दन्ति-दन्त-क्षत-विषम-शिला-शीर्ण-रेवा-तरङ्गात् आ-कैलासाद्-दशास्य-प्रकट-भुज-बल-क्षोभ-विस्रस्त-शक्तेः । आ शैलाभ्याम्-उभाभ्याम्-अशिशिर-किरणोत्पत्तिपातास्पदाभ्याम्-आज्ञाम् यस्योत्तमाङ्गैः स्रजमिव बिभराञ्चक्रिरे भूमिपालाः ॥ (१४) </poem>}} स खलु भागीरथी-पथ-प्रवर्तमान-नानाविध-नौवाटक-सम्पादित-सेतुबन्ध-निहित-शैल-शिखर-श्रेणि-विभ्रमात् । निरतिशय-घन-घनाघन-घटा-श्यामायमान-वासर-लक्ष्मी-समारब्ध-सन्तत-जलद-समय-सन्देहात् । उदीचीनानेक-नरपति-प्राभृतीकृताप्रमेय-हयवाहिनी-खर-खुरोत्खात-धूली-धूसरित-दिगन्तरालात् । परमेश्वर-सेवा-समायाताशेष-जम्बूद्वीप-भूपालानन्त-पादात-भर-नमदवनेः । श्री-मुद्गगिरि-समावासित-श्रीमज्जयस्कन्धावारात् परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारक-महाराजाधिराज-श्री-देवपालदेव-पादानुध्यातः परमसौगतः परमेश्वरः परमभट्टारकः महाराजाधिराजः श्रीमान् शूरपालदेवः कुशली ॥ श्रीनगर-भुक्तौ । क्रौञ्चधानक-विषयान्तःपाति-अङ्गारगर्तिका-ग्राम । देवराष्ट्र-वैषयिक-वासन्ती-ग्राम । कुलपुत्र-ग्राम । कल्मषनाशपार-वैषयिक-नवल्लिका-ग्रामेषु ॥ समुपगतान् । अशेष-राजपुरुषान् । राजनक-राजपुत्र । राजामात्य । महासामन्त । महासेनापति । महासान्धिविग्रहिक । महाक्षपटलिक । महाप्रतीहार । महाकार्ताकृतिक । महादौःसाध्यसाधनिक । महादण्डनायक । महाकुमारामात्य । राजस्थानीय-उपरिक । दशपराधिक । चौरोद्धरणिक । दाण्डिक । दण्डपाशिक । शौल्किक । गौल्मिक । क्षेत्रप । प्रान्तपाल । कोट्टपाल । खण्डरक्ष । तदायुक्तक । विनियुक्तक । हस्त्यश्वोष्ट्र-बलव्यापृतक । किशोर-वड़व-गो-महिष्यजाविकाध्यक्ष । दूत-प्रेषणिक । गमागमिक । अभित्वरमाण । विषयपति । तरिक । गौड़-मालव-खश-हूण-कुलिक-कर्णाट-लाट-चाट । भट-सेवकादीन्-अन्यांश्चाकीर्तितान् । राज-पादोपजीविनः प्रतिवासिनो ब्राह्मणोत्तरान् । महत्तम-कुटुम्बि । मेदान्ध्र-चण्डाल-पर्यन्तान् यथार्हं मानयति बोधयति समादिशति च । विदितमस्तु भवताम् । महादेवी-श्री-माहटा-भट्टारिकया दूतक-मुखेन वयं श्रावितः यथास्मद्-वाराणसीय-श्री-माहटेश्वरस्य । अङ्गारगर्तिका-वासन्तिका-ग्रामौ । तथा अस्मद्-अभिप्रेत-शैवाचार्य-पर्षदः । कुलपुत्रक-नवल्लिका-ग्रामौ च अस्मत्-पुण्य-यशोऽभिवृद्धये । पूजा-सत्राद्यर्थं शासनीकृत्य श्रीमान् महाराजो ददात्विति तच्छिष्य-प्रशिष्येभ्यश्च । अतोऽस्माभिस्तदीय-श्रावणिकया एते ग्राम यथोपरिलिखिताः स्व-सीमा-तृण-युति-गोचर-पर्यन्ताः स-तलाः सोद्देशाः साम्र-मधूकाः स-जल-स्थलाः स-गर्तोषराः सोपरिकराः । स-दशापराधाः स-चौरोद्धरणः परिहृत-सर्वपीड़ा अ-चाट-भट-प्रवेशा अ-किञ्चित्-प्रग्राह्याः समस्त-राजभाग-भोग-कर-हिरण्यादि-प्रत्याय-समेता भूमिच्छिद्र-न्यायेन । चन्द्रार्क-क्षिति-सम कालं तस्मै तस्मै दत्ता इति । मत्वा चैवं भवद्भिर्दानम्-इदम्-अनुमन्तव्यम् भाविभिरपि भूपतिभिर्भूमेर्दान-फल-गौरवादपहरणे महानरकपात-भयाच्च दानम्-इदम्-अनुमोद्य परिपालनीयं प्रतिवासिभिः क्षेत्रकरैश्चाज्ञा-श्रवण-विधेयैर्भूत्वा समुचित-सर्व-प्रत्यायोपनयः कार्य इति । संवत् ३ आश्विन-शुदि २ ॥ तथा धर्मानुशंसन-श्लोकाः ॥ {{block center|<poem> बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिः सगरादिभिः । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ (२५) षष्टिं वर्ष-सहस्राणि स्वर्गे मोदति भूमिदः । आक्षेप्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ (२६) स्वदत्ताम्-परदत्तां वा यो हरेत वसुन्धराम् । स विष्ठायाङ्कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह पच्यते ॥ (२७) इति कमल-दलाम्बु-विन्दु-लोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्य-जीवितञ्च । सकलम्-इदम्-उदाहृतञ्च बुद्ध्वा न हि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥ (२८) अस्मत्-कुल-क्रमम्-उदारम्-उदाहरद्भिरन्यैश्च दानम्-इदम्-अभ्यनुमोदनीयम् । लक्ष्म्यास्तड़ित्-सलिल-बुद्बुद-चञ्चलाया दानं फलं पर-यशः-परिपालनञ्च ॥ (२९) यानीह दत्तानि पुरा नरेन्द्रैर्दानानि धर्मार्थ-यशस्कराणि । निर्माल्य-वान्त-प्रतिमानि तानि को नाम साधुः पुनराददीत ॥ (३०) श्रीमान् श्री-शूरपालेन नृप-चन्द्रमसा कृतः । हरिर्युधिष्ठिरेणेव बलवर्मात्र दूतकः ॥ (३१) नि नि [= निबद्ध/निरीक्षित] उत्कीर्णमिदं शासनं सामन्त-दक्कदास-वैरोचनदासाभ्याम् ॥ </poem>}} '''छन्दांसि''' {| |१, २, ८, १७, १९, २४ || स्रग्धरा |- |३, १२, २३, २९ || वसन्ततिलक |- |४, ५, ७, ९, १०, १३, १४, १८, २२{{gap}} || शार्दूलविक्रीड़ित |- |६, २१ || मन्दाक्रान्ता |- |११ || आर्या |- |१५ || उपजाति |- |१६, २०, २५-२७, ३१ || अनुष्टुभ् |- |२८ || पुष्पिताग्रा |- |३० || इन्द्रवज्रा |} 99uio40pcky1gdirn0xqvfk8odtpps6 0 121193 415955 325652 2026-05-31T17:24:37Z Hrishikes 1376 415955 wikitext text/x-wiki {{शीर्षकम् | शिरोनाम = [[../]] | ग्रन्थकर्ता = | अनुवादकः = | ग्रन्थारम्भः = | अध्यायः = '''द्वितीय गोपालस्य सुवर्णकारिका-दण्ड ताम्रशासने''' | पूर्ववर्ती = [[../प्रथम शूरपालस्य मिर्ज़ापुर ताम्रशासनम्/]] | परवर्ती = | वर्षम् = | टीका = राज्ञः द्वितीय गोपालस्य ४ राज्याङ्के उत्कीर्णेऽभवताम् ।<p>पूर्वप्रकाशितानि पाठानि:<p>{{gap|4em}}१. मुखोपाध्याय, श्यामचाँद, ''Two New Copper-plate Inscriptions (Nos. 1 and 2) of King Gopāla II, Pāla Dynasty of Bengal and Bihar, regnal year 4 (Circa 878 A.D.)'', प्रत्न समीक्षा, ख॰ ६-८, १९९७-९९, पृ॰ ७१-८० ।<br>{{gap|4em}}२. Furui, Ryosuke, ''Re-reading Two Copper Plate Inscriptions of Gopāla II, Year 4'', प्रज्ञाधर (Essays in Honour of Gouriswar Bhattacharya), 2009, pp 319-330. | प्रवेशद्वारम् = }} {{c|'''प्रथम-पट्टम्'''}} {{block center|<poem> सिद्धं स्वस्ति ॥ मैत्रीङ्कारुण्यरत्न-प्रमुदितहृदयः प्रेयसीं सन्दधानः सम्यक्-सम्बोधि-विद्या-सरिदमलजल-क्षालिताज्ञानपङ्कः । जित्वा यः कामकारि-प्रभवमभिभवं शाश्वतीम्-प्राप शान्तिं स श्रीमान् लोकनाथो जयति दशबलोऽन्यश्च गोपालदेवः ॥ (१) लक्ष्मी-जन्म-निकेतनं स-मकरो वोढुं क्षमः क्ष्माभरं पक्षच्छेद-भयाद्-उपस्थितवताम्-एक-आश्रयो भूभृताम् । मर्यादा-परिपालनैक-निरतः शौर्यालयो योऽभवत् दुग्धाम्भोधि-विलास-हास-महिमा श्री-धर्मपालो नृपः ॥ (२) यैर्ग्रामैः स-कुशस्थल-प्रभृतिभिः सन्धिं ययाचे हरिः गान्धार्यस्तनयो जहौ सुखमसून् भ्रातॄन्-नतान्-नामकान् । निर्जित्याहव-शालिना प्रणयिनो नप्तुर्यशोवर्मणस्ते ग्रामा रिपु-घस्मरेण हसता येन प्रसादीकृताः ॥ (३) प्रेयः सत्यमनन्त-भोग-निलयं गोपाल-धर्म-क्रम-प्राप्ताङ्गाम्-परिपालयन्तम्-अजितं स प्राप लक्ष्मीपतिः । श्रीमत्-पाद-नखेन्दु-दीधिति-भरोदन्वन्-निमग्नाखिल-क्षोणीभृन्-मुकुटान्त-पत्र-मकरं श्री-देवपालं सुतम् ॥ (४) पुत्रस्तस्माद्-वृषाङ्कादिव जगति गतः स्वामि-भावात् प्रतिष्ठाम्-उर्वीभृद्-गर्व-खर्वीकरण-पटुतरां शक्तिम्-उग्रान्-दधानः । देवानाम्-भीतिभाजाम्-अभय-वितरणैकाध्वर-प्राप्त-दीक्षो देवः श्री-शूरपालः किम्-अपरम्-अपरोऽभून्-महासेन एव ॥ (५) दौहित्री त्रमणाधिपस्य नृपतेरामन्नकस्यात्मजा तस्यासीद्-गुणवच्छलस्य महिषी माणिक्यदेवीति या । तस्यान्-तस्य बभूव भूतल-गुरोर्गोपालदेवः सुतो नाचारेण विना-कृतं कुलमिति प्रत्यक्षयन्नात्मनि ॥ (६) यस्याभिषेक-सलिल-प्लुति-मात्र-जन्मा भानोरिव प्रतिदिशं विततः प्रतापः । हर्षाश्रु-कम्प-पुलकोद्गम-विभ्रमाणां यात्री चकार भुवनानि स-विस्मयानि ॥ (७) वेला-सिन्धु-तटेषु शङ्ख-धवला हंसावली दिङ्मुखे ज्योत्स्ना व्योम्नि हिमाचलस्य शिखरोत्सङ्गेषु भागीरथी । यत्-कीर्तिः कृत-सप्तसिन्धु-तरण-व्यासक्त-फेनच्छटा सिद्धान् स्मारयतीव भैरव-महारम्भाट्टहास-श्रियम् ॥ (८) </poem>}} स खलु भागीरथी-पथ-प्रवर्तमान-नानाविध-नौवाटक-सम्पादित-सेतुबन्ध-निहित-शैल-शिखर-श्रेणी-विभ्रमात् । निरतिशय-घन-घनाघन-घटा-श्यामायमान-वासर-लक्ष्मी-समारब्ध-सन्तत-जलद-समय-सन्देहात् । उदीचीनानेक-नरपति-प्राभृतीकृताप्रमेय-हयवाहिनी-खर-खुरोत्खात-धूली-धूसरित-दिगन्तरालात् परमेश्वर-सेवा-समायाताशेष-जम्बूद्वीप-भूपालानन्त-पादात-भर-नमदवनेः । महासाल-समावासित-श्रीमज्जयस्कन्धावारात् परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारक-महाराजाधिराज-श्री-शूरपालदेव-पादानुध्यातः परमसौगतः परमेश्वरः परमभट्टारको महाराजाधिराजः श्रीमान् गोपालदेवः कुशली ॥ श्री-पुण्ड्रवर्धन-भुक्तौ । चण्डग्राम-विषय-सम्बद्ध-सुवर्णकारिका-दण्डात् चतुःसहस्र-प्रमाणादंशे दश-गण्डकाधिका-नव-पणोपेत-सप्तपञ्चाशदन्वित-चतुःशत-प्रमाणे । भूतभदात् पादाधिक-सार्ध-नव-कुल्य-प्रमाणादंशे काकिनी-द्वयाधिकोदमाण-त्रयोपेत-पाद-द्वयान्विताढ़वाप-युत-द्रोण-सहित-कुल्य-प्रमाणे ॥ समुपगतान् । सर्वानेव राजपुरुषान्-राजराजनक-राजपुत्र-राजामात्य-महासामन्त-महासेनापति । महासान्धिविग्रहिक । महाकु... (उपहतम्) । महाप्रतीहार । महादण्डनायक । राजस्थानीयोपरिक । दशापराधिक । चौरोद्धरणिक । दाण्डिक । दण्डपाशिक । शौल्किक । गौल्मिक । क्षेत्रप । प्रान्तपाल-कोट्टपाल । खण्डपाल । तदायुक्तक । विनियुक्तक । हस्त्यश्वोष्ट्र-नौ-बल-व्यापृतक । किशोर-वड़वा-गो-महिष्यजाविकाध्यक्ष-दूतप्रेषणिक । गमागमिक-अभित्वरमाण । विषयपति । तरपति । तरिक । गौड़-मालव-खश-हूण-कुलिक । कर्णाट-लाट-चाट-भट-सेवकादीनान् । अन्यांश्चाकीर्तितान् । राज-पादोपजीविनः प्रतिवासिनश्च ब्राह्मणोत्तरान् । महत्तर-तत्सहित । कुटुम्बि । पुरोग-मेदान्ध्र-कैवर्त-चण्डाल-पर्यन्तान् यथार्हं मानयति बोधयति समादिशति च । विदितमस्तु भवताम् । यथोपरिलिखित । अंशौ स्व-सीमा-तृणयुति-गोचर-पर्यन्तान् । सतल-सोद्देश । सोपरिकर । साम्र-पनस । स-जलस्थल । स-गर्तोषर । स-दशापराध । स-चौरोद्धरण । परिहृत-सर्वपीड़ अ-चाट-भट-प्रवेश । अकिञ्चित्-प्रग्राह्य राजकुलीय-प्रत्याय-समेत भूमिच्छिद्र-न्यायेन आ-चन्द्रार्क-क्षिति-समकाल-यावत् । माता-पित्रोरात्मनश्च पुण्य-यशोऽभिवृद्धये । अथर्वान्तर्गताय पैप्पलाद-शाखाय कौठरि-गोत्राय पञ्चार्षय-भार्गव-च्यवनाप्नुवान्-और्व-जमदग्नि-प्रवराय । चम्पा-विनिर्गत-समुद्रान्दालि-वास्तव्य-भट्ट-दिनकर-पौत्राय । भट्ट-यशस्कर-पुत्राय शान्ति-गृह-प्रतिबद्ध-शान्तिवारिक-भट्टपुत्र-श्री-लीलाकराय शासनीकृत्य दत्तः । यतो भवद्भिः सर्वैरेव दानम्-इदम्-अनुमन्तव्यं भाविभिरपि भूपतिभिर्भूमेर्दान-फल-गौरवादपहरणे महानरकपात-भयाच्चानुमोद्य परिपालनीयं प्रतिवासिभिः क्षेत्रकरैश्चाज्ञा-श्रवण-विधेयी भूय सर्व-प्रत्यायोपनयः कार्य इति । संवत् ४ फाल्गुन-दिने ४ । तथाऽत्र धर्मानुशंसन-श्लोकाः । {{block center|<poem> बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिः सगरादिभिः । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ (९) षष्टिं वर्ष-सहस्राणि स्वर्गे मोदति भूमिदः । आक्षेप्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ (१०) स्वदत्ताम्-परदत्तां वा यो हरेत वसुन्धराम् । स विष्ठायाङ्कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह पच्यते ॥ (११) इति कमल-दलाम्बु-विन्दु-लोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्य-जीवितञ्च । सकलम्-इदम्-उदाहृतञ्च बुद्ध्वा न हि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥ (१२) </poem>}} {{c|'''द्वितीय-पट्टम्'''}} {{block center|<poem> सिद्धं स्वस्ति ॥ मैत्रीं कारुण्यरत्न-प्रमुदितहृदयः प्रेयसीं सन्दधानः सम्यक्-सम्बोधि-विद्या-सरिदमल-जल-क्षालिताज्ञान-पङ्कः । जित्वा यः कामकारि-प्रभवमभिभवं शाश्वतीम्-प्राप शान्तिं स श्रीमान् लोकनाथो जयति दशबलोऽन्यश्च गोपालदेवः ॥ (१) लक्ष्मी-जन्म-निकेतनं स-मकरो वोढुं क्षमः क्ष्माभरं पक्षच्छेद-भयाद्-उपस्थितवताम्-एक-आश्रयो भूभृताम् । मर्यादा-परिपालनैक-निरतः शौर्यालयो योऽभवत् दुग्धाम्भोधि-विलास-हास-महिमा श्री-धर्मपालो नृपः ॥ (२) यैर्ग्रामैः स-कुशस्थल-प्रभृतिभिः सन्धिं ययाचे हरिः गान्धार्यस्तनयो जहौ सुखमसून् भ्रातॄन्-नतान्-नामकान् । निर्जित्याहव-शालिना प्रणयिनो नप्तुर्यशोवर्मणस्ते ग्रामा रिपु-घस्मरेण हसता येन प्रसादीकृताः ॥ (३) प्रेयः सत्यमनन्त-भोग-निलयं गोपाल-धर्म-क्रम-प्राप्ताङ्गाम्-परिपालयन्तम्-अजितं स प्राप लक्ष्मीपतिः । श्रीमत्-पाद-नखेन्दु-दीधिति-भरोदन्वन्-निमग्नाखिल-क्षोणीभृन्-मुकुटान्त-पत्र-मकरं श्री-देवपालं सुतम् ॥ (४) पुत्रस्तस्माद्-वृषाङ्कादिव जगति गतः स्वामि-भवात् प्रतिष्ठाम्-उर्वीभृद्-गर्व-खर्वीकरण-पटुतरां शक्तिम्-उग्रान्-दधानः । देवानाम्-भीतिभाजाम्-अभय-वितरणैकाध्वर-प्राप्त-दीक्षो देवः श्री-शूरपालः किम्-अपरम्-अपरोऽभून्-महासेन एव ॥ (५) दौहित्री त्रमणाधिपस्य नृपतेरामन्नकस्यात्मजा तस्यासीद्-गुणवच्छलस्य महिषी माणिक्यदेवीति या । तस्यान्-तस्य बभूव भूतल-गुरोर्गोपालदेवः सुतो नाचारेण विना-कृतं कुलमिति प्रत्यक्षयन्नात्मनि ॥ (६) यस्याभिषेक-सलिल-प्लुति-मात्र-जन्मा भानोरिव प्रतिदिशं विततः प्रतापः । हर्षाश्रु-कम्प-पुलकोद्गम-विभ्रमाणां यात्री चकार भुवनानि स-विस्मयानि ॥ (७) वेला-सिन्धु-तटेषु शङ्ख-धवला हंसावली दिङ्मुखे ज्योत्स्ना व्योम्नि हिमाचलस्य शिखरोत्सङ्गेषु भागीरथी । यत्-कीर्तिः कृत-सप्तसिन्धु-तरण-व्यासक्त-फेनच्छटा सिद्धान् स्मारयतीव भैरव-महारम्भाट्टहास-श्रियम् ॥ (८) </poem>}} स खलु भागीरथी-पथ-प्रवर्तमान-नानाविध-नौवाटक-सम्पादित-सेतुबन्ध-निहित-शैल-शिखर-श्रेणि-विभ्रमात् । निरतिशय-घन-घनाघन-घटा-श्यामायमान-वासर-लक्ष्मी-समारब्ध-सन्तत-जलद-समय-सन्देहात् । उदीचीनानेक-नरपति-प्राभृतीकृताप्रमेय-हयवाहिनी-खर-खुरोत्खात-धूली-धूसरित-दिगन्तरालात् परमेश्वर-सेवा-समायाताशेष-जम्बूद्वीप-भूपालानन्त-पादात-भर-नमदवनेः । महासाल-समावासित-श्रीमज्जयस्कन्धावारात् । परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारक-महाराजाधिराज-श्री-शूरपालदेव-पादानुध्यातः परमसौगतः परमेश्वरः परमभट्टारको महाराजाधिराजः श्रीमान् गोपालदेवः कुशली ॥ श्री-पुण्ड्रवर्धन-भुक्तौ । चण्डग्राम-विषय-सम्बद्ध-सुवर्णकारिका-दण्डात् चतुःसहस्र-प्रमाणादंशे पादोन-षट्शत-प्रमाणे । समुपगतान् सर्वानेव राजपुरुषान्-राजराजनक-राजपुत्र-राजामात्य-महासामन्त । महासेनापति । महाक्षपटलिक । महासान्धिविग्रहिक । महाप्रतीहार । महाकुमारामात्य । महादण्डनायक । राजस्थानीयोपरिक । दशापराधिक । चौरोद्धरणिक । दाण्डिक । दण्डपाशिक । शौल्किक । गौल्मिक । क्षेत्रप-प्रान्तपाल-कोट्टपाल । खण्डपाल । तदायुक्तक । विनियुक्तक । हस्त्यश्वोष्ट्र-नौ-बल-व्यापृतक । किशोर-वड़वा-गो-महिष्यजाविकाध्यक्ष-दूतप्रेषणिक । गमागमिक-अभित्वरमाण । विषयपति । तरपति । तरिक । गौड़-मालव-खश-हूण-कुलिक । कर्णाट-लाट-चाट-भट-सेवकादीन् । अन्यांश्च । अकीर्तितान् राज-पादोपजीविनः प्रतिवासिनः ब्राह्मणोत्तम-महत्तर-कुटुम्बि-पुरोग-मद्राञ्च चण्डाल-पर्यन्तान् यथार्हं मानयति बोधयति समादिशति च । विदितमस्तु भवताम् । यथोपरिलिखितांशेय स्व-सीमा-पर्यन्तः स-तलः सोद्देशः स-पादपः स-जलस्थलः स-गर्तोषरः सोपरिकरः स-दशापराधः स-चौरोद्धरणः परिहृत-सर्वपीड़ः अ-चाट-भट-प्रवेशः अकिञ्चित्-प्रग्राह्यः समस्त-राज-भाग-भोग-कर-हिरण्य-प्रत्याय-समेतः भूमिच्छिद्र-न्यायेना-चन्द्रार्क-क्षिति-समकाल-यावत् माता-पित्रोरात्मनश्च पुण्य-यशोऽभिवृद्धये । अथर्व-साङ्ग-पैप्पलाद-शाखाय कौठरि-गोत्राय पञ्चार्षय-भार्गव-च्यवनाप्नुवान्-और्व-जमदग्नि-प्रवराय चम्पा-विनिर्गत-समुद्रोच्चालि-वास्तव्य-भट्ट-यशस्कर-पौत्राय भट्ट-पुरोहित-श्री-शान्तिकर-पुत्राय शान्ति-गृह-प्रतिबद्ध-शान्तिवारिकः भट्टपुत्र-श्री-अत्थकराय । शासनीकृत्य प्रदत्तः यतो भवद्भिः सर्वैरेव दानम्-इदम्-अनुमन्तव्यं भाविभिरपि भूपतिभिर्भूमेर्दान-फल-गौरवादपहरणे महानरकपात-भयाच्चानुमोद्य परिपालनीयं प्रतिवासिभिः क्षेत्रकरैश्चाज्ञा-श्रवण-विधेयी भूय सर्व-प्रत्यायोपनयः कार्य इति । संवत् ४ फाल्गुन-दिने ४ । तथाऽत्र धर्मानुशंसन-श्लोकाः । {{block center|<poem> बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिः सगरादिभिः । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ (९) षष्टिं वर्ष-सहस्राणि स्वर्गे मोदति भूमिदः । आक्षेप्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ (१०) स्वदत्ताम्-परदत्तां वा यो हरेत वसुन्धराम् । स विष्ठायाङ्कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह पच्यते ॥ (११) श्रीमद्-गोपालदेवेन जगद्विजय-शालिना । श्रद्धाश-कृतः श्रीमान् वज्रवर्माऽत्र दूतकः ॥ (१२) यशोऽंशुभिः प्रांशुभिरस्तदापः प्रकाशयन्-दिग्-वनिता-मुखानि । द्विजोपदिष्टे पथ्रि सन्निधि श्री-यशस्करो ह्यस्तच्च चूल्य आसीत् ॥ (१३) पुत्रस्तदीयः कृतधीः स्व-वेद-क्रियानतः श्री-शान्तिकरो बभूव । श्री-शूरपालस्य नराधिराज-तुल्य-श्रियो यो गुरुवात्-पुरोधाः ॥ (१४) शीतांशु-मौलेर्गिरिजेव तस्य पत्नी प्रसिद्धैव धियायिदेति । तौ दम्पती मत्पितरावितीव शक्तिं दधे यः सदृशो गुहस्य ॥ (१५) कला-सम्पूर्णापि स्फुटम्-अधिक-कार्तापि तदपि प्रतापी चाप्याविष्कृत-विपुल-पद्मोन्नतिरपि । जड़ः प्रालेयांशुः प्रकृति-खर-उष्ट-द्युति-रिरि-दूर्योस्तुल्यानो यः सकल-जगदालात्यपि तथा ॥ (१६) गोपानन्दि-गुणंश्चिराय बलिजित्-साक्षादनत्तत्-स्थिति-लक्ष्मीयान्-अभिराम-रूपमुचितं यो विभ्रद्यप्यञ्चकैः । मायाढ्यं बहुदो प्रयुद्धत-गदं चत्रु-प्रपानां हरिं जामामैन ढवादरेण तुलयपेक्ष्य श्रयो धीमताम् ॥ (१७) विशुद्धो भूय पन्यस्य राजहंसस्य मानसे । रममाणस्य स प्राप श्रीमां ह्यत्थकरस्तुलाम् ॥ (१८) </poem>}} gc7ez1trhed23e3g33fihrvlz1mjweq 415956 415955 2026-05-31T18:29:11Z Hrishikes 1376 415956 wikitext text/x-wiki {{शीर्षकम् | शिरोनाम = [[../]] | ग्रन्थकर्ता = | अनुवादकः = | ग्रन्थारम्भः = | अध्यायः = '''द्वितीय गोपालस्य सुवर्णकारिका-दण्ड ताम्रशासने''' | पूर्ववर्ती = [[../प्रथम शूरपालस्य मिर्ज़ापुर ताम्रशासनम्/]] | परवर्ती = | वर्षम् = | टीका = राज्ञः द्वितीय गोपालस्य ४ राज्याङ्के उत्कीर्णेऽभवताम् ।<p>पूर्वप्रकाशितानि पाठानि:<p>{{gap|4em}}१. मुखोपाध्याय, श्यामचाँद, ''Two New Copper-plate Inscriptions (Nos. 1 and 2) of King Gopāla II, Pāla Dynasty of Bengal and Bihar, regnal year 4 (Circa 878 A.D.)'', प्रत्न समीक्षा, ख॰ ६-८, १९९७-९९, पृ॰ ७१-८० ।<br>{{gap|4em}}२. Furui, Ryosuke, ''Re-reading Two Copper Plate Inscriptions of Gopāla II, Year 4'', प्रज्ञाधर (Essays in Honour of Gouriswar Bhattacharya), 2009, pp 319-330. | प्रवेशद्वारम् = }} {{c|'''प्रथम-पट्टम्'''}} {{block center|<poem> सिद्धं स्वस्ति ॥ मैत्रीङ्कारुण्यरत्न-प्रमुदितहृदयः प्रेयसीं सन्दधानः सम्यक्-सम्बोधि-विद्या-सरिदमलजल-क्षालिताज्ञानपङ्कः । जित्वा यः कामकारि-प्रभवमभिभवं शाश्वतीम्-प्राप शान्तिं स श्रीमान् लोकनाथो जयति दशबलोऽन्यश्च गोपालदेवः ॥ (१) लक्ष्मी-जन्म-निकेतनं स-मकरो वोढुं क्षमः क्ष्माभरं पक्षच्छेद-भयाद्-उपस्थितवताम्-एक-आश्रयो भूभृताम् । मर्यादा-परिपालनैक-निरतः शौर्यालयो योऽभवत् दुग्धाम्भोधि-विलास-हास-महिमा श्री-धर्मपालो नृपः ॥ (२) यैर्ग्रामैः स-कुशस्थल-प्रभृतिभिः सन्धिं ययाचे हरिः गान्धार्यस्तनयो जहौ सुखमसून् भ्रातॄन्-नतान्-नामकान् । निर्जित्याहव-शालिना प्रणयिनो नप्तुर्यशोवर्मणस्ते ग्रामा रिपु-घस्मरेण हसता येन प्रसादीकृताः ॥ (३) प्रेयः सत्यमनन्त-भोग-निलयं गोपाल-धर्म-क्रम-प्राप्ताङ्गाम्-परिपालयन्तम्-अजितं स प्राप लक्ष्मीपतिः । श्रीमत्-पाद-नखेन्दु-दीधिति-भरोदन्वन्-निमग्नाखिल-क्षोणीभृन्-मुकुटान्त-पत्र-मकरं श्री-देवपालं सुतम् ॥ (४) पुत्रस्तस्माद्-वृषाङ्कादिव जगति गतः स्वामि-भावात् प्रतिष्ठाम्-उर्वीभृद्-गर्व-खर्वीकरण-पटुतरां शक्तिम्-उग्रान्-दधानः । देवानाम्-भीतिभाजाम्-अभय-वितरणैकाध्वर-प्राप्त-दीक्षो देवः श्री-शूरपालः किम्-अपरम्-अपरोऽभून्-महासेन एव ॥ (५) दौहित्री त्रमणाधिपस्य नृपतेरामन्नकस्यात्मजा तस्यासीद्-गुणवच्छलस्य महिषी माणिक्यदेवीति या । तस्यान्-तस्य बभूव भूतल-गुरोर्गोपालदेवः सुतो नाचारेण विना-कृतं कुलमिति प्रत्यक्षयन्नात्मनि ॥ (६) यस्याभिषेक-सलिल-प्लुति-मात्र-जन्मा भानोरिव प्रतिदिशं विततः प्रतापः । हर्षाश्रु-कम्प-पुलकोद्गम-विभ्रमाणां यात्री चकार भुवनानि स-विस्मयानि ॥ (७) वेला-सिन्धु-तटेषु शङ्ख-धवला हंसावली दिङ्मुखे ज्योत्स्ना व्योम्नि हिमाचलस्य शिखरोत्सङ्गेषु भागीरथी । यत्-कीर्तिः कृत-सप्तसिन्धु-तरण-व्यासक्त-फेनच्छटा सिद्धान् स्मारयतीव भैरव-महारम्भाट्टहास-श्रियम् ॥ (८) </poem>}} स खलु भागीरथी-पथ-प्रवर्तमान-नानाविध-नौवाटक-सम्पादित-सेतुबन्ध-निहित-शैल-शिखर-श्रेणी-विभ्रमात् । निरतिशय-घन-घनाघन-घटा-श्यामायमान-वासर-लक्ष्मी-समारब्ध-सन्तत-जलद-समय-सन्देहात् । उदीचीनानेक-नरपति-प्राभृतीकृताप्रमेय-हयवाहिनी-खर-खुरोत्खात-धूली-धूसरित-दिगन्तरालात् परमेश्वर-सेवा-समायाताशेष-जम्बूद्वीप-भूपालानन्त-पादात-भर-नमदवनेः । महासाल-समावासित-श्रीमज्जयस्कन्धावारात् परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारक-महाराजाधिराज-श्री-शूरपालदेव-पादानुध्यातः परमसौगतः परमेश्वरः परमभट्टारको महाराजाधिराजः श्रीमान् गोपालदेवः कुशली ॥ श्री-पुण्ड्रवर्धन-भुक्तौ । चण्डग्राम-विषय-सम्बद्ध-सुवर्णकारिका-दण्डात् चतुःसहस्र-प्रमाणादंशे दश-गण्डकाधिका-नव-पणोपेत-सप्तपञ्चाशदन्वित-चतुःशत-प्रमाणे । भूतभदात् पादाधिक-सार्ध-नव-कुल्य-प्रमाणादंशे काकिनी-द्वयाधिकोदमाण-त्रयोपेत-पाद-द्वयान्विताढ़वाप-युत-द्रोण-सहित-कुल्य-प्रमाणे ॥ समुपगतान् । सर्वानेव राजपुरुषान्-राजराजनक-राजपुत्र-राजामात्य-महासामन्त-महासेनापति । महासान्धिविग्रहिक । महाकु... (उपहतम्) । महाप्रतीहार । महादण्डनायक । राजस्थानीयोपरिक । दशापराधिक । चौरोद्धरणिक । दाण्डिक । दण्डपाशिक । शौल्किक । गौल्मिक । क्षेत्रप । प्रान्तपाल-कोट्टपाल । खण्डपाल । तदायुक्तक । विनियुक्तक । हस्त्यश्वोष्ट्र-नौ-बल-व्यापृतक । किशोर-वड़वा-गो-महिष्यजाविकाध्यक्ष-दूतप्रेषणिक । गमागमिक-अभित्वरमाण । विषयपति । तरपति । तरिक । गौड़-मालव-खश-हूण-कुलिक । कर्णाट-लाट-चाट-भट-सेवकादीनान् । अन्यांश्चाकीर्तितान् । राज-पादोपजीविनः प्रतिवासिनश्च ब्राह्मणोत्तरान् । महत्तर-तत्सहित । कुटुम्बि । पुरोग-मेदान्ध्र-कैवर्त-चण्डाल-पर्यन्तान् यथार्हं मानयति बोधयति समादिशति च । विदितमस्तु भवताम् । यथोपरिलिखित । अंशौ स्व-सीमा-तृणयुति-गोचर-पर्यन्तान् । सतल-सोद्देश । सोपरिकर । साम्र-पनस । स-जलस्थल । स-गर्तोषर । स-दशापराध । स-चौरोद्धरण । परिहृत-सर्वपीड़ अ-चाट-भट-प्रवेश । अकिञ्चित्-प्रग्राह्य राजकुलीय-प्रत्याय-समेत भूमिच्छिद्र-न्यायेन आ-चन्द्रार्क-क्षिति-समकाल-यावत् । माता-पित्रोरात्मनश्च पुण्य-यशोऽभिवृद्धये । अथर्वान्तर्गताय पैप्पलाद-शाखाय कौठरि-गोत्राय पञ्चार्षय-भार्गव-च्यवनाप्नुवान्-और्व-जमदग्नि-प्रवराय । चम्पा-विनिर्गत-समुद्रान्दालि-वास्तव्य-भट्ट-दिनकर-पौत्राय । भट्ट-यशस्कर-पुत्राय शान्ति-गृह-प्रतिबद्ध-शान्तिवारिक-भट्टपुत्र-श्री-लीलाकराय शासनीकृत्य दत्तः । यतो भवद्भिः सर्वैरेव दानम्-इदम्-अनुमन्तव्यं भाविभिरपि भूपतिभिर्भूमेर्दान-फल-गौरवादपहरणे महानरकपात-भयाच्चानुमोद्य परिपालनीयं प्रतिवासिभिः क्षेत्रकरैश्चाज्ञा-श्रवण-विधेयी भूय सर्व-प्रत्यायोपनयः कार्य इति । संवत् ४ फाल्गुन-दिने ४ । तथाऽत्र धर्मानुशंसन-श्लोकाः । {{block center|<poem> बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिः सगरादिभिः । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ (९) षष्टिं वर्ष-सहस्राणि स्वर्गे मोदति भूमिदः । आक्षेप्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ (१०) स्वदत्ताम्-परदत्तां वा यो हरेत वसुन्धराम् । स विष्ठायाङ्कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह पच्यते ॥ (११) इति कमल-दलाम्बु-बिन्दु-लोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्य-जीवितञ्च । सकलम्-इदम्-उदाहृतञ्च बुद्ध्वा न हि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥ (१२) </poem>}} {{c|'''द्वितीय-पट्टम्'''}} {{block center|<poem> सिद्धं स्वस्ति ॥ मैत्रीं कारुण्यरत्न-प्रमुदितहृदयः प्रेयसीं सन्दधानः सम्यक्-सम्बोधि-विद्या-सरिदमल-जल-क्षालिताज्ञान-पङ्कः । जित्वा यः कामकारि-प्रभवमभिभवं शाश्वतीम्-प्राप शान्तिं स श्रीमान् लोकनाथो जयति दशबलोऽन्यश्च गोपालदेवः ॥ (१) लक्ष्मी-जन्म-निकेतनं स-मकरो वोढुं क्षमः क्ष्माभरं पक्षच्छेद-भयाद्-उपस्थितवताम्-एक-आश्रयो भूभृताम् । मर्यादा-परिपालनैक-निरतः शौर्यालयो योऽभवत् दुग्धाम्भोधि-विलास-हास-महिमा श्री-धर्मपालो नृपः ॥ (२) यैर्ग्रामैः स-कुशस्थल-प्रभृतिभिः सन्धिं ययाचे हरिः गान्धार्यस्तनयो जहौ सुखमसून् भ्रातॄन्-नतान्-नामकान् । निर्जित्याहव-शालिना प्रणयिनो नप्तुर्यशोवर्मणस्ते ग्रामा रिपु-घस्मरेण हसता येन प्रसादीकृताः ॥ (३) प्रेयः सत्यमनन्त-भोग-निलयं गोपाल-धर्म-क्रम-प्राप्ताङ्गाम्-परिपालयन्तम्-अजितं स प्राप लक्ष्मीपतिः । श्रीमत्-पाद-नखेन्दु-दीधिति-भरोदन्वन्-निमग्नाखिल-क्षोणीभृन्-मुकुटान्त-पत्र-मकरं श्री-देवपालं सुतम् ॥ (४) पुत्रस्तस्माद्-वृषाङ्कादिव जगति गतः स्वामि-भवात् प्रतिष्ठाम्-उर्वीभृद्-गर्व-खर्वीकरण-पटुतरां शक्तिम्-उग्रान्-दधानः । देवानाम्-भीतिभाजाम्-अभय-वितरणैकाध्वर-प्राप्त-दीक्षो देवः श्री-शूरपालः किम्-अपरम्-अपरोऽभून्-महासेन एव ॥ (५) दौहित्री त्रमणाधिपस्य नृपतेरामन्नकस्यात्मजा तस्यासीद्-गुणवच्छलस्य महिषी माणिक्यदेवीति या । तस्यान्-तस्य बभूव भूतल-गुरोर्गोपालदेवः सुतो नाचारेण विना-कृतं कुलमिति प्रत्यक्षयन्नात्मनि ॥ (६) यस्याभिषेक-सलिल-प्लुति-मात्र-जन्मा भानोरिव प्रतिदिशं विततः प्रतापः । हर्षाश्रु-कम्प-पुलकोद्गम-विभ्रमाणां यात्री चकार भुवनानि स-विस्मयानि ॥ (७) वेला-सिन्धु-तटेषु शङ्ख-धवला हंसावली दिङ्मुखे ज्योत्स्ना व्योम्नि हिमाचलस्य शिखरोत्सङ्गेषु भागीरथी । यत्-कीर्तिः कृत-सप्तसिन्धु-तरण-व्यासक्त-फेनच्छटा सिद्धान् स्मारयतीव भैरव-महारम्भाट्टहास-श्रियम् ॥ (८) </poem>}} स खलु भागीरथी-पथ-प्रवर्तमान-नानाविध-नौवाटक-सम्पादित-सेतुबन्ध-निहित-शैल-शिखर-श्रेणि-विभ्रमात् । निरतिशय-घन-घनाघन-घटा-श्यामायमान-वासर-लक्ष्मी-समारब्ध-सन्तत-जलद-समय-सन्देहात् । उदीचीनानेक-नरपति-प्राभृतीकृताप्रमेय-हयवाहिनी-खर-खुरोत्खात-धूली-धूसरित-दिगन्तरालात् परमेश्वर-सेवा-समायाताशेष-जम्बूद्वीप-भूपालानन्त-पादात-भर-नमदवनेः । महासाल-समावासित-श्रीमज्जयस्कन्धावारात् । परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारक-महाराजाधिराज-श्री-शूरपालदेव-पादानुध्यातः परमसौगतः परमेश्वरः परमभट्टारको महाराजाधिराजः श्रीमान् गोपालदेवः कुशली ॥ श्री-पुण्ड्रवर्धन-भुक्तौ । चण्डग्राम-विषय-सम्बद्ध-सुवर्णकारिका-दण्डात् चतुःसहस्र-प्रमाणादंशे पादोन-षट्शत-प्रमाणे । समुपगतान् सर्वानेव राजपुरुषान्-राजराजनक-राजपुत्र-राजामात्य-महासामन्त । महासेनापति । महाक्षपटलिक । महासान्धिविग्रहिक । महाप्रतीहार । महाकुमारामात्य । महादण्डनायक । राजस्थानीयोपरिक । दशापराधिक । चौरोद्धरणिक । दाण्डिक । दण्डपाशिक । शौल्किक । गौल्मिक । क्षेत्रप-प्रान्तपाल-कोट्टपाल । खण्डपाल । तदायुक्तक । विनियुक्तक । हस्त्यश्वोष्ट्र-नौ-बल-व्यापृतक । किशोर-वड़वा-गो-महिष्यजाविकाध्यक्ष-दूतप्रेषणिक । गमागमिक-अभित्वरमाण । विषयपति । तरपति । तरिक । गौड़-मालव-खश-हूण-कुलिक । कर्णाट-लाट-चाट-भट-सेवकादीन् । अन्यांश्च । अकीर्तितान् राज-पादोपजीविनः प्रतिवासिनः ब्राह्मणोत्तम-महत्तर-कुटुम्बि-पुरोग-मद्राञ्च चण्डाल-पर्यन्तान् यथार्हं मानयति बोधयति समादिशति च । विदितमस्तु भवताम् । यथोपरिलिखितांशेय स्व-सीमा-पर्यन्तः स-तलः सोद्देशः स-पादपः स-जलस्थलः स-गर्तोषरः सोपरिकरः स-दशापराधः स-चौरोद्धरणः परिहृत-सर्वपीड़ः अ-चाट-भट-प्रवेशः अकिञ्चित्-प्रग्राह्यः समस्त-राज-भाग-भोग-कर-हिरण्य-प्रत्याय-समेतः भूमिच्छिद्र-न्यायेना-चन्द्रार्क-क्षिति-समकाल-यावत् माता-पित्रोरात्मनश्च पुण्य-यशोऽभिवृद्धये । अथर्व-साङ्ग-पैप्पलाद-शाखाय कौठरि-गोत्राय पञ्चार्षय-भार्गव-च्यवनाप्नुवान्-और्व-जमदग्नि-प्रवराय चम्पा-विनिर्गत-समुद्रोच्चालि-वास्तव्य-भट्ट-यशस्कर-पौत्राय भट्ट-पुरोहित-श्री-शान्तिकर-पुत्राय शान्ति-गृह-प्रतिबद्ध-शान्तिवारिकः भट्टपुत्र-श्री-अत्थकराय । शासनीकृत्य प्रदत्तः यतो भवद्भिः सर्वैरेव दानम्-इदम्-अनुमन्तव्यं भाविभिरपि भूपतिभिर्भूमेर्दान-फल-गौरवादपहरणे महानरकपात-भयाच्चानुमोद्य परिपालनीयं प्रतिवासिभिः क्षेत्रकरैश्चाज्ञा-श्रवण-विधेयी भूय सर्व-प्रत्यायोपनयः कार्य इति । संवत् ४ फाल्गुन-दिने ४ । तथाऽत्र धर्मानुशंसन-श्लोकाः । {{block center|<poem> बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिः सगरादिभिः । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ (९) षष्टिं वर्ष-सहस्राणि स्वर्गे मोदति भूमिदः । आक्षेप्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ (१०) स्वदत्ताम्-परदत्तां वा यो हरेत वसुन्धराम् । स विष्ठायाङ्कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह पच्यते ॥ (११) श्रीमद्-गोपालदेवेन जगद्विजय-शालिना । श्रद्धाश-कृतः श्रीमान् वज्रवर्माऽत्र दूतकः ॥ (१२) यशोऽंशुभिः प्रांशुभिरस्तदापः प्रकाशयन्-दिग्-वनिता-मुखानि । द्विजोपदिष्टे पथ्रि सन्निधि श्री-यशस्करो ह्यस्तच्च चूल्य आसीत् ॥ (१३) पुत्रस्तदीयः कृतधीः स्व-वेद-क्रियानतः श्री-शान्तिकरो बभूव । श्री-शूरपालस्य नराधिराज-तुल्य-श्रियो यो गुरुवात्-पुरोधाः ॥ (१४) शीतांशु-मौलेर्गिरिजेव तस्य पत्नी प्रसिद्धैव धियायिदेति । तौ दम्पती मत्पितरावितीव शक्तिं दधे यः सदृशो गुहस्य ॥ (१५) कला-सम्पूर्णापि स्फुटम्-अधिक-कार्तापि तदपि प्रतापी चाप्याविष्कृत-विपुल-पद्मोन्नतिरपि । जड़ः प्रालेयांशुः प्रकृति-खर-उष्ट-द्युति-रिरि-दूर्योस्तुल्यानो यः सकल-जगदालात्यपि तथा ॥ (१६) गोपानन्दि-गुणंश्चिराय बलिजित्-साक्षादनत्तत्-स्थिति-लक्ष्मीयान्-अभिराम-रूपमुचितं यो विभ्रद्यप्यञ्चकैः । मायाढ्यं बहुदो प्रयुद्धत-गदं चत्रु-प्रपानां हरिं जामामैन ढवादरेण तुलयपेक्ष्य श्रयो धीमताम् ॥ (१७) विशुद्धो भूय पन्यस्य राजहंसस्य मानसे । रममाणस्य स प्राप श्रीमां ह्यत्थकरस्तुलाम् ॥ (१८) </poem>}} crjtrfz64llj3c97uexzr6mpkt68qfh 415958 415956 2026-05-31T18:38:51Z Hrishikes 1376 415958 wikitext text/x-wiki {{शीर्षकम् | शिरोनाम = [[../]] | ग्रन्थकर्ता = | अनुवादकः = | ग्रन्थारम्भः = | अध्यायः = '''द्वितीय गोपालस्य सुवर्णकारिका-दण्ड ताम्रशासने''' | पूर्ववर्ती = [[../द्वितीय गोपालस्य महीपुर ताम्रशासनम्/]] | परवर्ती = | वर्षम् = | टीका = राज्ञः द्वितीय गोपालस्य ४ राज्याङ्के उत्कीर्णेऽभवताम् ।<p>पूर्वप्रकाशितानि पाठानि:<p>{{gap|4em}}१. मुखोपाध्याय, श्यामचाँद, ''Two New Copper-plate Inscriptions (Nos. 1 and 2) of King Gopāla II, Pāla Dynasty of Bengal and Bihar, regnal year 4 (Circa 878 A.D.)'', प्रत्न समीक्षा, ख॰ ६-८, १९९७-९९, पृ॰ ७१-८० ।<br>{{gap|4em}}२. Furui, Ryosuke, ''Re-reading Two Copper Plate Inscriptions of Gopāla II, Year 4'', प्रज्ञाधर (Essays in Honour of Gouriswar Bhattacharya), 2009, pp 319-330. | प्रवेशद्वारम् = }} {{c|'''प्रथम-पट्टम्'''}} {{block center|<poem> सिद्धं स्वस्ति ॥ मैत्रीङ्कारुण्यरत्न-प्रमुदितहृदयः प्रेयसीं सन्दधानः सम्यक्-सम्बोधि-विद्या-सरिदमलजल-क्षालिताज्ञानपङ्कः । जित्वा यः कामकारि-प्रभवमभिभवं शाश्वतीम्-प्राप शान्तिं स श्रीमान् लोकनाथो जयति दशबलोऽन्यश्च गोपालदेवः ॥ (१) लक्ष्मी-जन्म-निकेतनं स-मकरो वोढुं क्षमः क्ष्माभरं पक्षच्छेद-भयाद्-उपस्थितवताम्-एक-आश्रयो भूभृताम् । मर्यादा-परिपालनैक-निरतः शौर्यालयो योऽभवत् दुग्धाम्भोधि-विलास-हास-महिमा श्री-धर्मपालो नृपः ॥ (२) यैर्ग्रामैः स-कुशस्थल-प्रभृतिभिः सन्धिं ययाचे हरिः गान्धार्यस्तनयो जहौ सुखमसून् भ्रातॄन्-नतान्-नामकान् । निर्जित्याहव-शालिना प्रणयिनो नप्तुर्यशोवर्मणस्ते ग्रामा रिपु-घस्मरेण हसता येन प्रसादीकृताः ॥ (३) प्रेयः सत्यमनन्त-भोग-निलयं गोपाल-धर्म-क्रम-प्राप्ताङ्गाम्-परिपालयन्तम्-अजितं स प्राप लक्ष्मीपतिः । श्रीमत्-पाद-नखेन्दु-दीधिति-भरोदन्वन्-निमग्नाखिल-क्षोणीभृन्-मुकुटान्त-पत्र-मकरं श्री-देवपालं सुतम् ॥ (४) पुत्रस्तस्माद्-वृषाङ्कादिव जगति गतः स्वामि-भावात् प्रतिष्ठाम्-उर्वीभृद्-गर्व-खर्वीकरण-पटुतरां शक्तिम्-उग्रान्-दधानः । देवानाम्-भीतिभाजाम्-अभय-वितरणैकाध्वर-प्राप्त-दीक्षो देवः श्री-शूरपालः किम्-अपरम्-अपरोऽभून्-महासेन एव ॥ (५) दौहित्री त्रमणाधिपस्य नृपतेरामन्नकस्यात्मजा तस्यासीद्-गुणवच्छलस्य महिषी माणिक्यदेवीति या । तस्यान्-तस्य बभूव भूतल-गुरोर्गोपालदेवः सुतो नाचारेण विना-कृतं कुलमिति प्रत्यक्षयन्नात्मनि ॥ (६) यस्याभिषेक-सलिल-प्लुति-मात्र-जन्मा भानोरिव प्रतिदिशं विततः प्रतापः । हर्षाश्रु-कम्प-पुलकोद्गम-विभ्रमाणां यात्री चकार भुवनानि स-विस्मयानि ॥ (७) वेला-सिन्धु-तटेषु शङ्ख-धवला हंसावली दिङ्मुखे ज्योत्स्ना व्योम्नि हिमाचलस्य शिखरोत्सङ्गेषु भागीरथी । यत्-कीर्तिः कृत-सप्तसिन्धु-तरण-व्यासक्त-फेनच्छटा सिद्धान् स्मारयतीव भैरव-महारम्भाट्टहास-श्रियम् ॥ (८) </poem>}} स खलु भागीरथी-पथ-प्रवर्तमान-नानाविध-नौवाटक-सम्पादित-सेतुबन्ध-निहित-शैल-शिखर-श्रेणी-विभ्रमात् । निरतिशय-घन-घनाघन-घटा-श्यामायमान-वासर-लक्ष्मी-समारब्ध-सन्तत-जलद-समय-सन्देहात् । उदीचीनानेक-नरपति-प्राभृतीकृताप्रमेय-हयवाहिनी-खर-खुरोत्खात-धूली-धूसरित-दिगन्तरालात् परमेश्वर-सेवा-समायाताशेष-जम्बूद्वीप-भूपालानन्त-पादात-भर-नमदवनेः । महासाल-समावासित-श्रीमज्जयस्कन्धावारात् परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारक-महाराजाधिराज-श्री-शूरपालदेव-पादानुध्यातः परमसौगतः परमेश्वरः परमभट्टारको महाराजाधिराजः श्रीमान् गोपालदेवः कुशली ॥ श्री-पुण्ड्रवर्धन-भुक्तौ । चण्डग्राम-विषय-सम्बद्ध-सुवर्णकारिका-दण्डात् चतुःसहस्र-प्रमाणादंशे दश-गण्डकाधिका-नव-पणोपेत-सप्तपञ्चाशदन्वित-चतुःशत-प्रमाणे । भूतभदात् पादाधिक-सार्ध-नव-कुल्य-प्रमाणादंशे काकिनी-द्वयाधिकोदमाण-त्रयोपेत-पाद-द्वयान्विताढ़वाप-युत-द्रोण-सहित-कुल्य-प्रमाणे ॥ समुपगतान् । सर्वानेव राजपुरुषान्-राजराजनक-राजपुत्र-राजामात्य-महासामन्त-महासेनापति । महासान्धिविग्रहिक । महाकु... (उपहतम्) । महाप्रतीहार । महादण्डनायक । राजस्थानीयोपरिक । दशापराधिक । चौरोद्धरणिक । दाण्डिक । दण्डपाशिक । शौल्किक । गौल्मिक । क्षेत्रप । प्रान्तपाल-कोट्टपाल । खण्डपाल । तदायुक्तक । विनियुक्तक । हस्त्यश्वोष्ट्र-नौ-बल-व्यापृतक । किशोर-वड़वा-गो-महिष्यजाविकाध्यक्ष-दूतप्रेषणिक । गमागमिक-अभित्वरमाण । विषयपति । तरपति । तरिक । गौड़-मालव-खश-हूण-कुलिक । कर्णाट-लाट-चाट-भट-सेवकादीनान् । अन्यांश्चाकीर्तितान् । राज-पादोपजीविनः प्रतिवासिनश्च ब्राह्मणोत्तरान् । महत्तर-तत्सहित । कुटुम्बि । पुरोग-मेदान्ध्र-कैवर्त-चण्डाल-पर्यन्तान् यथार्हं मानयति बोधयति समादिशति च । विदितमस्तु भवताम् । यथोपरिलिखित । अंशौ स्व-सीमा-तृणयुति-गोचर-पर्यन्तान् । सतल-सोद्देश । सोपरिकर । साम्र-पनस । स-जलस्थल । स-गर्तोषर । स-दशापराध । स-चौरोद्धरण । परिहृत-सर्वपीड़ अ-चाट-भट-प्रवेश । अकिञ्चित्-प्रग्राह्य राजकुलीय-प्रत्याय-समेत भूमिच्छिद्र-न्यायेन आ-चन्द्रार्क-क्षिति-समकाल-यावत् । माता-पित्रोरात्मनश्च पुण्य-यशोऽभिवृद्धये । अथर्वान्तर्गताय पैप्पलाद-शाखाय कौठरि-गोत्राय पञ्चार्षय-भार्गव-च्यवनाप्नुवान्-और्व-जमदग्नि-प्रवराय । चम्पा-विनिर्गत-समुद्रान्दालि-वास्तव्य-भट्ट-दिनकर-पौत्राय । भट्ट-यशस्कर-पुत्राय शान्ति-गृह-प्रतिबद्ध-शान्तिवारिक-भट्टपुत्र-श्री-लीलाकराय शासनीकृत्य दत्तः । यतो भवद्भिः सर्वैरेव दानम्-इदम्-अनुमन्तव्यं भाविभिरपि भूपतिभिर्भूमेर्दान-फल-गौरवादपहरणे महानरकपात-भयाच्चानुमोद्य परिपालनीयं प्रतिवासिभिः क्षेत्रकरैश्चाज्ञा-श्रवण-विधेयी भूय सर्व-प्रत्यायोपनयः कार्य इति । संवत् ४ फाल्गुन-दिने ४ । तथाऽत्र धर्मानुशंसन-श्लोकाः । {{block center|<poem> बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिः सगरादिभिः । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ (९) षष्टिं वर्ष-सहस्राणि स्वर्गे मोदति भूमिदः । आक्षेप्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ (१०) स्वदत्ताम्-परदत्तां वा यो हरेत वसुन्धराम् । स विष्ठायाङ्कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह पच्यते ॥ (११) इति कमल-दलाम्बु-बिन्दु-लोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्य-जीवितञ्च । सकलम्-इदम्-उदाहृतञ्च बुद्ध्वा न हि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥ (१२) </poem>}} {{c|'''द्वितीय-पट्टम्'''}} {{block center|<poem> सिद्धं स्वस्ति ॥ मैत्रीं कारुण्यरत्न-प्रमुदितहृदयः प्रेयसीं सन्दधानः सम्यक्-सम्बोधि-विद्या-सरिदमल-जल-क्षालिताज्ञान-पङ्कः । जित्वा यः कामकारि-प्रभवमभिभवं शाश्वतीम्-प्राप शान्तिं स श्रीमान् लोकनाथो जयति दशबलोऽन्यश्च गोपालदेवः ॥ (१) लक्ष्मी-जन्म-निकेतनं स-मकरो वोढुं क्षमः क्ष्माभरं पक्षच्छेद-भयाद्-उपस्थितवताम्-एक-आश्रयो भूभृताम् । मर्यादा-परिपालनैक-निरतः शौर्यालयो योऽभवत् दुग्धाम्भोधि-विलास-हास-महिमा श्री-धर्मपालो नृपः ॥ (२) यैर्ग्रामैः स-कुशस्थल-प्रभृतिभिः सन्धिं ययाचे हरिः गान्धार्यस्तनयो जहौ सुखमसून् भ्रातॄन्-नतान्-नामकान् । निर्जित्याहव-शालिना प्रणयिनो नप्तुर्यशोवर्मणस्ते ग्रामा रिपु-घस्मरेण हसता येन प्रसादीकृताः ॥ (३) प्रेयः सत्यमनन्त-भोग-निलयं गोपाल-धर्म-क्रम-प्राप्ताङ्गाम्-परिपालयन्तम्-अजितं स प्राप लक्ष्मीपतिः । श्रीमत्-पाद-नखेन्दु-दीधिति-भरोदन्वन्-निमग्नाखिल-क्षोणीभृन्-मुकुटान्त-पत्र-मकरं श्री-देवपालं सुतम् ॥ (४) पुत्रस्तस्माद्-वृषाङ्कादिव जगति गतः स्वामि-भवात् प्रतिष्ठाम्-उर्वीभृद्-गर्व-खर्वीकरण-पटुतरां शक्तिम्-उग्रान्-दधानः । देवानाम्-भीतिभाजाम्-अभय-वितरणैकाध्वर-प्राप्त-दीक्षो देवः श्री-शूरपालः किम्-अपरम्-अपरोऽभून्-महासेन एव ॥ (५) दौहित्री त्रमणाधिपस्य नृपतेरामन्नकस्यात्मजा तस्यासीद्-गुणवच्छलस्य महिषी माणिक्यदेवीति या । तस्यान्-तस्य बभूव भूतल-गुरोर्गोपालदेवः सुतो नाचारेण विना-कृतं कुलमिति प्रत्यक्षयन्नात्मनि ॥ (६) यस्याभिषेक-सलिल-प्लुति-मात्र-जन्मा भानोरिव प्रतिदिशं विततः प्रतापः । हर्षाश्रु-कम्प-पुलकोद्गम-विभ्रमाणां यात्री चकार भुवनानि स-विस्मयानि ॥ (७) वेला-सिन्धु-तटेषु शङ्ख-धवला हंसावली दिङ्मुखे ज्योत्स्ना व्योम्नि हिमाचलस्य शिखरोत्सङ्गेषु भागीरथी । यत्-कीर्तिः कृत-सप्तसिन्धु-तरण-व्यासक्त-फेनच्छटा सिद्धान् स्मारयतीव भैरव-महारम्भाट्टहास-श्रियम् ॥ (८) </poem>}} स खलु भागीरथी-पथ-प्रवर्तमान-नानाविध-नौवाटक-सम्पादित-सेतुबन्ध-निहित-शैल-शिखर-श्रेणि-विभ्रमात् । निरतिशय-घन-घनाघन-घटा-श्यामायमान-वासर-लक्ष्मी-समारब्ध-सन्तत-जलद-समय-सन्देहात् । उदीचीनानेक-नरपति-प्राभृतीकृताप्रमेय-हयवाहिनी-खर-खुरोत्खात-धूली-धूसरित-दिगन्तरालात् परमेश्वर-सेवा-समायाताशेष-जम्बूद्वीप-भूपालानन्त-पादात-भर-नमदवनेः । महासाल-समावासित-श्रीमज्जयस्कन्धावारात् । परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारक-महाराजाधिराज-श्री-शूरपालदेव-पादानुध्यातः परमसौगतः परमेश्वरः परमभट्टारको महाराजाधिराजः श्रीमान् गोपालदेवः कुशली ॥ श्री-पुण्ड्रवर्धन-भुक्तौ । चण्डग्राम-विषय-सम्बद्ध-सुवर्णकारिका-दण्डात् चतुःसहस्र-प्रमाणादंशे पादोन-षट्शत-प्रमाणे । समुपगतान् सर्वानेव राजपुरुषान्-राजराजनक-राजपुत्र-राजामात्य-महासामन्त । महासेनापति । महाक्षपटलिक । महासान्धिविग्रहिक । महाप्रतीहार । महाकुमारामात्य । महादण्डनायक । राजस्थानीयोपरिक । दशापराधिक । चौरोद्धरणिक । दाण्डिक । दण्डपाशिक । शौल्किक । गौल्मिक । क्षेत्रप-प्रान्तपाल-कोट्टपाल । खण्डपाल । तदायुक्तक । विनियुक्तक । हस्त्यश्वोष्ट्र-नौ-बल-व्यापृतक । किशोर-वड़वा-गो-महिष्यजाविकाध्यक्ष-दूतप्रेषणिक । गमागमिक-अभित्वरमाण । विषयपति । तरपति । तरिक । गौड़-मालव-खश-हूण-कुलिक । कर्णाट-लाट-चाट-भट-सेवकादीन् । अन्यांश्च । अकीर्तितान् राज-पादोपजीविनः प्रतिवासिनः ब्राह्मणोत्तम-महत्तर-कुटुम्बि-पुरोग-मद्राञ्च चण्डाल-पर्यन्तान् यथार्हं मानयति बोधयति समादिशति च । विदितमस्तु भवताम् । यथोपरिलिखितांशेय स्व-सीमा-पर्यन्तः स-तलः सोद्देशः स-पादपः स-जलस्थलः स-गर्तोषरः सोपरिकरः स-दशापराधः स-चौरोद्धरणः परिहृत-सर्वपीड़ः अ-चाट-भट-प्रवेशः अकिञ्चित्-प्रग्राह्यः समस्त-राज-भाग-भोग-कर-हिरण्य-प्रत्याय-समेतः भूमिच्छिद्र-न्यायेना-चन्द्रार्क-क्षिति-समकाल-यावत् माता-पित्रोरात्मनश्च पुण्य-यशोऽभिवृद्धये । अथर्व-साङ्ग-पैप्पलाद-शाखाय कौठरि-गोत्राय पञ्चार्षय-भार्गव-च्यवनाप्नुवान्-और्व-जमदग्नि-प्रवराय चम्पा-विनिर्गत-समुद्रोच्चालि-वास्तव्य-भट्ट-यशस्कर-पौत्राय भट्ट-पुरोहित-श्री-शान्तिकर-पुत्राय शान्ति-गृह-प्रतिबद्ध-शान्तिवारिकः भट्टपुत्र-श्री-अत्थकराय । शासनीकृत्य प्रदत्तः यतो भवद्भिः सर्वैरेव दानम्-इदम्-अनुमन्तव्यं भाविभिरपि भूपतिभिर्भूमेर्दान-फल-गौरवादपहरणे महानरकपात-भयाच्चानुमोद्य परिपालनीयं प्रतिवासिभिः क्षेत्रकरैश्चाज्ञा-श्रवण-विधेयी भूय सर्व-प्रत्यायोपनयः कार्य इति । संवत् ४ फाल्गुन-दिने ४ । तथाऽत्र धर्मानुशंसन-श्लोकाः । {{block center|<poem> बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिः सगरादिभिः । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ (९) षष्टिं वर्ष-सहस्राणि स्वर्गे मोदति भूमिदः । आक्षेप्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ (१०) स्वदत्ताम्-परदत्तां वा यो हरेत वसुन्धराम् । स विष्ठायाङ्कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह पच्यते ॥ (११) श्रीमद्-गोपालदेवेन जगद्विजय-शालिना । श्रद्धाश-कृतः श्रीमान् वज्रवर्माऽत्र दूतकः ॥ (१२) यशोऽंशुभिः प्रांशुभिरस्तदापः प्रकाशयन्-दिग्-वनिता-मुखानि । द्विजोपदिष्टे पथ्रि सन्निधि श्री-यशस्करो ह्यस्तच्च चूल्य आसीत् ॥ (१३) पुत्रस्तदीयः कृतधीः स्व-वेद-क्रियानतः श्री-शान्तिकरो बभूव । श्री-शूरपालस्य नराधिराज-तुल्य-श्रियो यो गुरुवात्-पुरोधाः ॥ (१४) शीतांशु-मौलेर्गिरिजेव तस्य पत्नी प्रसिद्धैव धियायिदेति । तौ दम्पती मत्पितरावितीव शक्तिं दधे यः सदृशो गुहस्य ॥ (१५) कला-सम्पूर्णापि स्फुटम्-अधिक-कार्तापि तदपि प्रतापी चाप्याविष्कृत-विपुल-पद्मोन्नतिरपि । जड़ः प्रालेयांशुः प्रकृति-खर-उष्ट-द्युति-रिरि-दूर्योस्तुल्यानो यः सकल-जगदालात्यपि तथा ॥ (१६) गोपानन्दि-गुणंश्चिराय बलिजित्-साक्षादनत्तत्-स्थिति-लक्ष्मीयान्-अभिराम-रूपमुचितं यो विभ्रद्यप्यञ्चकैः । मायाढ्यं बहुदो प्रयुद्धत-गदं चत्रु-प्रपानां हरिं जामामैन ढवादरेण तुलयपेक्ष्य श्रयो धीमताम् ॥ (१७) विशुद्धो भूय पन्यस्य राजहंसस्य मानसे । रममाणस्य स प्राप श्रीमां ह्यत्थकरस्तुलाम् ॥ (१८) </poem>}} e6pzotj5o8f28q27o23rk63krbpfr7s 0 164249 415953 415950 2026-05-31T13:25:46Z Hrishikes 1376 415953 wikitext text/x-wiki {{शीर्षकम् | शिरोनाम = [[../]] | ग्रन्थकर्ता = | अनुवादकः = | ग्रन्थारम्भः = | अध्यायः = '''द्वितीय गोपालस्य महीपुर ताम्रशासनम्''' | पूर्ववर्ती = [[../प्रथम शूरपालस्य मिर्ज़ापुर ताम्रशासनम्/]] | परवर्ती = [[../द्वितीय गोपालस्य सुवर्णकारिका-दण्ड ताम्रशासने/]] | वर्षम् = | टीका = राज्ञः द्वितीय गोपालस्य ३ राज्याङ्के दक्कदासेन उत्कीर्णम् ।<p>पूर्वप्रकाशितानि पाठानि:<p>{{gap|4em}}१. Furui, Ryosuke, ''A New Copper Plate Inscription of Gopala II'', South Asian Studies, Vol. 24, Issue 1, 2008, p. 67. | प्रवेशद्वारम् = }} {{c|[[सञ्चिका:Mohipur Copper Plate of Gopāla II Obverse.jpg|400px]]<br>सम्मुखभागम्}} {{dhr}} {{c|[[सञ्चिका:Mohipur Copper Plate of Gopāla II Reverse.jpg|400px]]<br>पश्चाद्भागम्}} {{c|'''राजमुद्रा: श्री-गोपालदेवः'''}} {{block center|<poem> सिद्धं स्वस्ति ॥ मैत्रीं कारुण्यरत्न-प्रमुदितहृदयः प्रेयसीं सन्दधानः सम्यक्-सम्बोधि-विद्या-सरिदमलजल-क्षालिताज्ञानपङ्कः । जित्वा यः कामकारि-प्रभवमभिभवं शाश्वतीं प्राप शान्तिं स श्रीमान् लोकनाथो जयति दशबलोऽन्यश्च गोपालदेवः ॥ (१) लक्ष्मी-जन्म-निकेतनं सम-करो वोढुं क्षमः क्ष्माभरं पक्षच्छेद-भयाद् उपस्थितवताम् एकाश्रयो भूभृताम् । मर्यादा-परिपालनैक-निरतः शौर्यालयो योऽभवद् दुग्धाम्भोधि-विलास-हासि-महिमा श्री-धर्मपालो नृपः ॥ (२) अम्भोधीनाम् प्रकृति-धवला फेनराजिश्चतुर्णां शत्रु-स्त्रीणां वदनकमल-प्लोषनी-हार-वृष्टिः । पातालान्तर-द्विगुणित-फणि-ग्रामणी-कायकान्तिः कीर्तिर्यस्य प्रसरति जगत्-पञ्जरे राजहंसी ॥ (३) ये स्वी-कुर्वन्ति शौरेः श्वसित-परिमलं योगनिद्रा-शयालोः यैश्चक्रे चण्ड-वेला-वलन-कलकलः कन्दरे मन्दराद्रेः । येऽभूवन् स्फार-लक्ष्मी-नयन-कुवलय-स्रग्विणस्ते तरङ्गाः क्षीराब्धेर्यत् चमूनां श्रम-जलमपिवन् स्वानिलैः शीकरार्द्रैः ॥ (४) यैर्ग्रामैः स-कुशस्थल-प्रभृतिभिः सन्धिं ययाचे हरिः गान्धार्यस्तनयो जहौ सुतमसून् भ्रातॄन् नतान् नामकान् । निर्जित्याहव-शालिना प्रणयिनो नप्तुर्यशोवर्मणस्ते ग्रामा रिपु-घस्मरेण हसता येन प्रसादीकृताः ॥ (५) प्रेयः सत्यमनन्त-भोग-निलयं गोपाल-धर्म-क्रम-प्राप्ताङ्गाम् परिपालयन्तम् अजितं स प्राप लक्ष्मीपतिम् । श्रीमत्-पाद-नखेन्दु-दीधिति-भरोदन्वन्-निमग्नाखिल-क्षोणीभृन्-मुकुटान्त-पत्र-मकरं श्री-देवपालं सुतम् ॥ (६) श्वासास्ताण्डवित-श्लथालक-शिखाः शेते कपोल-स्थली तल्पे पाणिमये स्तनौ स्तवकयन्त्यक्ष्णोरपाम् बिन्दवः । चेतः प्राण-विसृष्टये स्पृहयतीत्युत्सादित-स्वामिनो यद्-वैरि-प्रमदा-जनस्य न कदाप्येषा दृशा प्रोषिता ॥ (७) निर्भर-भरित-विहायसि यद्-यशसि क्षणमदीधरत् तुरगान् । क्षीरोद-तरण-शङ्का-समाकुलः सारथिस्तरणेः ॥ (८) आविन्ध्यात् शबरी-रतोत्सव-सुहृद् वंशी-वन-श्यामलाद् आप्रालेय-गिरेः उमा-स्मित-सुधा-स्रोतः प्लुताधित्यकात् । आसूर्योदय-साक्षिणो जलनिधेः सारस्वतीनामपाम्पूर्णादा च यद्-अङ्घ्रि-पङ्कज-युगे भृङ्गत्वमापुर्नृपाः ॥ (९) पुत्रस्तस्माद् वृषाङ्कादिव जगति गतः स्वामि-भावात् प्रतिष्ठाम् उर्वीभृद्-गर्व-खर्वीकरण-पटुतरां शक्तिम् उग्रान् दधानः । देवानाम् भीतिभाजाम् अभय-वितरणैकाध्वर-प्राप्त-दीक्षो देवः श्री-शूरपालः किम् अपरम् अपरोऽभून् महासेन एव ॥ (१०) प्रस्थाने यस्य सेना-भर-विधुर-धराभार-निर्भुग्न-भोग-श्राम्यच्छेषाहि-मुक्ता विष-शिखि-परुष-श्वास-धूमच्छटेव । उद्गच्छन्ती समन्ताद् वहल-विलपथैर्व्याप दिक्-चक्रवालं तत्कालोन्मीलिताश्मा जरठ-तरखरी धूसरा धूलिरेखा ॥ (११) यस्य निस्त्रिंश-पानीये नीलोत्पल-वनोज्ज्वले । निमज्ज्य राजहंसानां नोन्ममज्ज पुनः कुलम् ॥ (१२) प्रालेयांशोः प्रशमित-मृग-श्यामिकैः आनयद्भिः लक्ष्मीं क्षीरोदधि-हिमवतोः शेष-सिन्धु-क्षितिध्रान् । नागी-मूर्ध-प्रतत-पलित-भ्रान्तिभिः यद्-यशोभिः प्राग्-भूपानाम् वत मलिनिताः कीर्तयः कुन्दभासः ॥ (१३) या कान्त्या शयिता कला सुरधुनी या पावनत्वेन च क्षान्त्या या च वसुन्धरा सुरगुरोः सत्येन वाणी तथा । तापस्येन च या शिवा गुरुतया मूर्तिः कुल-क्ष्माभृतो द्यौः दुर्लङ्घतयेति दैवतमयी या निर्मिमे वेधसा ॥ (१४) दौहित्री त्रमणाधिपस्य नृपतेः आवन्तिकस्य आत्मजा तस्यासीद् गुणवत्सलस्य महिषी माणिक्यदेवीति या । अस्यान् तस्य बभूव भूतल-गुरोः गोपालदेवः सुतो नाचारेण विना-कृतं कुलमिति प्रत्यक्षयन्नात्मनि ॥ (१५) विद्ये पुत्र-शुचं विमुञ्च कुरुताम् उत्साहम् उच्चैः-कुलं शील-प्रस्तुतमस्तु ते सुखम् अमी नन्दन्तु सर्वे गुणाः । आधारश्च विशेष-विच्च भवतामेकः फलैर्योजकः सृष्टोऽस्माभिरसाविति क्षितिपतौ यस्मिन्नवादीद् विधिः ॥ (१६) यस्याभिषेक-सलिल-प्लुति-मात्र-जन्मा भानोरिव प्रतिदिशं विततः प्रतापः । हर्षाश्रु-कम्प-पुलकोद्गम-विभ्रमाणां यात्री चकार भुवनानि स-विस्मयानि ॥ (१७) यस्यापतन् प्रचलद्-उत्पलिनी-विलास-पर्यासिनः स्मित-सुधा-शबलाः कटाक्षाः । सेवा-नतेषु चल-मौलि-मयूख-लेखा-सन्तान-कन्दलित-दिक्षु नरेश्वरेषु ॥ (१८) त्वङ्गन्नाना-तुरङ्गर्गज-खुरमृदित-क्ष्मा-रजो-जाल-मेघं दिक्-चक्रायात-भूभृत्-प्रणति-चल-शिरोरत्न-विद्युत्-प्रकाशम् । माद्यन्मातङ्ग-वृन्द-स्रुत-करट-पयः-पङ्क-मज्जज्जनौघं नित्यं प्रावृट्-प्रयाणं स्फुटमवनिपतेर्यस्य देवेन्द्र-भासः ॥ (१९) जगति महत्यपि योऽस्मिन् द्वावेवात्मोपकारिणौ मेने । विपुलाभिलाषम् अन्विनम् उद्धत-शौर्यञ्च रिपु-वर्गम् ॥ (२०) वेला-सिन्धु-तटेषु शङ्ख-धवला हंसावली दिङ्मुखे ज्योत्स्ना व्योम्नि हिमाचलस्य शिखरोत्सङ्गेषु भागीरथी । यत्-कीर्तिः कृत-सप्तसिन्धु-तरण-व्यासक्त-फेनच्छटा सिद्धान् स्मारयतीव भैरव-महारम्भाट्टहास-श्रियम् ॥ (२१) </poem>}} odu23wnp142xru83qy0hxbkoq2xfe58 415954 415953 2026-05-31T16:39:59Z Hrishikes 1376 415954 wikitext text/x-wiki {{शीर्षकम् | शिरोनाम = [[../]] | ग्रन्थकर्ता = | अनुवादकः = | ग्रन्थारम्भः = | अध्यायः = '''द्वितीय गोपालस्य महीपुर ताम्रशासनम्''' | पूर्ववर्ती = [[../प्रथम शूरपालस्य मिर्ज़ापुर ताम्रशासनम्/]] | परवर्ती = [[../द्वितीय गोपालस्य सुवर्णकारिका-दण्ड ताम्रशासने/]] | वर्षम् = | टीका = राज्ञः द्वितीय गोपालस्य ३ राज्याङ्के दक्कदासेन उत्कीर्णम् ।<p>पूर्वप्रकाशितानि पाठानि:<p>{{gap|4em}}१. Furui, Ryosuke, ''A New Copper Plate Inscription of Gopala II'', South Asian Studies, Vol. 24, Issue 1, 2008, p. 67. | प्रवेशद्वारम् = }} {{c|[[सञ्चिका:Mohipur Copper Plate of Gopāla II Obverse.jpg|400px]]<br>सम्मुखभागम्}} {{dhr}} {{c|[[सञ्चिका:Mohipur Copper Plate of Gopāla II Reverse.jpg|400px]]<br>पश्चाद्भागम्}} {{c|'''राजमुद्रा: श्री-गोपालदेवः'''}} {{block center|<poem> सिद्धं स्वस्ति ॥ मैत्रीं कारुण्यरत्न-प्रमुदितहृदयः प्रेयसीं सन्दधानः सम्यक्-सम्बोधि-विद्या-सरिदमलजल-क्षालिताज्ञानपङ्कः । जित्वा यः कामकारि-प्रभवमभिभवं शाश्वतीं प्राप शान्तिं स श्रीमान् लोकनाथो जयति दशबलोऽन्यश्च गोपालदेवः ॥ (१) लक्ष्मी-जन्म-निकेतनं सम-करो वोढुं क्षमः क्ष्माभरं पक्षच्छेद-भयाद् उपस्थितवताम् एकाश्रयो भूभृताम् । मर्यादा-परिपालनैक-निरतः शौर्यालयो योऽभवद् दुग्धाम्भोधि-विलास-हासि-महिमा श्री-धर्मपालो नृपः ॥ (२) अम्भोधीनाम् प्रकृति-धवला फेनराजिश्चतुर्णां शत्रु-स्त्रीणां वदनकमल-प्लोषनी-हार-वृष्टिः । पातालान्तर-द्विगुणित-फणि-ग्रामणी-कायकान्तिः कीर्तिर्यस्य प्रसरति जगत्-पञ्जरे राजहंसी ॥ (३) ये स्वी-कुर्वन्ति शौरेः श्वसित-परिमलं योगनिद्रा-शयालोः यैश्चक्रे चण्ड-वेला-वलन-कलकलः कन्दरे मन्दराद्रेः । येऽभूवन् स्फार-लक्ष्मी-नयन-कुवलय-स्रग्विणस्ते तरङ्गाः क्षीराब्धेर्यत् चमूनां श्रम-जलमपिवन् स्वानिलैः शीकरार्द्रैः ॥ (४) यैर्ग्रामैः स-कुशस्थल-प्रभृतिभिः सन्धिं ययाचे हरिः गान्धार्यस्तनयो जहौ सुतमसून् भ्रातॄन् नतान् नामकान् । निर्जित्याहव-शालिना प्रणयिनो नप्तुर्यशोवर्मणस्ते ग्रामा रिपु-घस्मरेण हसता येन प्रसादीकृताः ॥ (५) प्रेयः सत्यमनन्त-भोग-निलयं गोपाल-धर्म-क्रम-प्राप्ताङ्गाम् परिपालयन्तम् अजितं स प्राप लक्ष्मीपतिम् । श्रीमत्-पाद-नखेन्दु-दीधिति-भरोदन्वन्-निमग्नाखिल-क्षोणीभृन्-मुकुटान्त-पत्र-मकरं श्री-देवपालं सुतम् ॥ (६) श्वासास्ताण्डवित-श्लथालक-शिखाः शेते कपोल-स्थली तल्पे पाणिमये स्तनौ स्तवकयन्त्यक्ष्णोरपाम् बिन्दवः । चेतः प्राण-विसृष्टये स्पृहयतीत्युत्सादित-स्वामिनो यद्-वैरि-प्रमदा-जनस्य न कदाप्येषा दृशा प्रोषिता ॥ (७) निर्भर-भरित-विहायसि यद्-यशसि क्षणमदीधरत् तुरगान् । क्षीरोद-तरण-शङ्का-समाकुलः सारथिस्तरणेः ॥ (८) आविन्ध्यात् शबरी-रतोत्सव-सुहृद् वंशी-वन-श्यामलाद् आप्रालेय-गिरेः उमा-स्मित-सुधा-स्रोतः प्लुताधित्यकात् । आसूर्योदय-साक्षिणो जलनिधेः सारस्वतीनामपाम्पूर्णादा च यद्-अङ्घ्रि-पङ्कज-युगे भृङ्गत्वमापुर्नृपाः ॥ (९) पुत्रस्तस्माद् वृषाङ्कादिव जगति गतः स्वामि-भावात् प्रतिष्ठाम् उर्वीभृद्-गर्व-खर्वीकरण-पटुतरां शक्तिम् उग्रान् दधानः । देवानाम् भीतिभाजाम् अभय-वितरणैकाध्वर-प्राप्त-दीक्षो देवः श्री-शूरपालः किम् अपरम् अपरोऽभून् महासेन एव ॥ (१०) प्रस्थाने यस्य सेना-भर-विधुर-धराभार-निर्भुग्न-भोग-श्राम्यच्छेषाहि-मुक्ता विष-शिखि-परुष-श्वास-धूमच्छटेव । उद्गच्छन्ती समन्ताद् वहल-विलपथैर्व्याप दिक्-चक्रवालं तत्कालोन्मीलिताश्मा जरठ-तरखरी धूसरा धूलिरेखा ॥ (११) यस्य निस्त्रिंश-पानीये नीलोत्पल-वनोज्ज्वले । निमज्ज्य राजहंसानां नोन्ममज्ज पुनः कुलम् ॥ (१२) प्रालेयांशोः प्रशमित-मृग-श्यामिकैः आनयद्भिः लक्ष्मीं क्षीरोदधि-हिमवतोः शेष-सिन्धु-क्षितिध्रान् । नागी-मूर्ध-प्रतत-पलित-भ्रान्तिभिः यद्-यशोभिः प्राग्-भूपानाम् वत मलिनिताः कीर्तयः कुन्दभासः ॥ (१३) या कान्त्या शयिता कला सुरधुनी या पावनत्वेन च क्षान्त्या या च वसुन्धरा सुरगुरोः सत्येन वाणी तथा । तापस्येन च या शिवा गुरुतया मूर्तिः कुल-क्ष्माभृतो द्यौः दुर्लङ्घतयेति दैवतमयी या निर्मिमे वेधसा ॥ (१४) दौहित्री त्रमणाधिपस्य नृपतेः आवन्तिकस्य आत्मजा तस्यासीद् गुणवत्सलस्य महिषी माणिक्यदेवीति या । अस्यान् तस्य बभूव भूतल-गुरोः गोपालदेवः सुतो नाचारेण विना-कृतं कुलमिति प्रत्यक्षयन्नात्मनि ॥ (१५) विद्ये पुत्र-शुचं विमुञ्च कुरुताम् उत्साहम् उच्चैः-कुलं शील-प्रस्तुतमस्तु ते सुखम् अमी नन्दन्तु सर्वे गुणाः । आधारश्च विशेष-विच्च भवतामेकः फलैर्योजकः सृष्टोऽस्माभिरसाविति क्षितिपतौ यस्मिन्नवादीद् विधिः ॥ (१६) यस्याभिषेक-सलिल-प्लुति-मात्र-जन्मा भानोरिव प्रतिदिशं विततः प्रतापः । हर्षाश्रु-कम्प-पुलकोद्गम-विभ्रमाणां यात्री चकार भुवनानि स-विस्मयानि ॥ (१७) यस्यापतन् प्रचलद्-उत्पलिनी-विलास-पर्यासिनः स्मित-सुधा-शबलाः कटाक्षाः । सेवा-नतेषु चल-मौलि-मयूख-लेखा-सन्तान-कन्दलित-दिक्षु नरेश्वरेषु ॥ (१८) त्वङ्गन्नाना-तुरङ्गर्गज-खुरमृदित-क्ष्मा-रजो-जाल-मेघं दिक्-चक्रायात-भूभृत्-प्रणति-चल-शिरोरत्न-विद्युत्-प्रकाशम् । माद्यन्मातङ्ग-वृन्द-स्रुत-करट-पयः-पङ्क-मज्जज्जनौघं नित्यं प्रावृट्-प्रयाणं स्फुटमवनिपतेर्यस्य देवेन्द्र-भासः ॥ (१९) जगति महत्यपि योऽस्मिन् द्वावेवात्मोपकारिणौ मेने । विपुलाभिलाषम् अन्विनम् उद्धत-शौर्यञ्च रिपु-वर्गम् ॥ (२०) वेला-सिन्धु-तटेषु शङ्ख-धवला हंसावली दिङ्मुखे ज्योत्स्ना व्योम्नि हिमाचलस्य शिखरोत्सङ्गेषु भागीरथी । यत्-कीर्तिः कृत-सप्तसिन्धु-तरण-व्यासक्त-फेनच्छटा सिद्धान् स्मारयतीव भैरव-महारम्भाट्टहास-श्रियम् ॥ (२१) </poem>}}र स खलु भागीरथी-पथ-प्रवर्तमान-नानाविध-नौवाटक-सम्पादित-सेतुबन्ध-निहित-शैल-शिखर-श्रेणी-विभ्रमात् । निरतिशय-घन-घनाघन-घटा-श्यामायमान-वासर-लक्ष्मी-समारब्ध-सन्तत-जलद-समय-सन्देहात् । उदीचीनानेक-नरपति-प्राभृतीकृताप्रमेय-हयवाहिनी-खर-खुरोत्खात-धूली-धूसरित-दिगन्तरालात् । परमेश्वर-सेवा-समायाताशेष-जम्बुद्वीप-भूपालानन्त-पादात-भर-नमदवनेः । शोभन-समावासित-श्रीमज्जयस्कन्धावारात् परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारक-महाराजाधिराज-श्री-शूरपालदेव-पादानुध्यातः परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारको महाराजाधिराजः श्रीमान् गोपालदेवः कुशली ॥ श्री-पुण्ड्रवर्धन-भुक्तौ । स्थालीकट-विषये । उच्चवृक्ष-मण्डलान्तःपाति-पारावार-भूमि-समेत-कङ्कावासके गोमुण्डकादि-भूमि-समेते समुपगतान् सर्वान् एव राजपुरुषान् राज-राजनक-राजपुत्र-राजामात्य-महासामन्त-महासेनापति-महासान्धिविग्रहिक-महाक्षपटलिक-महाप्रतीहार-महादण्डनायक-महाराजस्थानीय-उपरिक-महाकार्ताकृतिक-महादौःसाध्यसाधनिक-दाण्डिक-दाण्डपाशिक-शौल्किक-गौल्मिक-क्षेत्रप-प्रान्तपालक-कोट्टपाल-खण्डरक्ष-तदायुक्तक-विनियुक्तक-हस्त्यश्वोष्ट्रनौबलव्यापृतक-किशोरवड़वागोमहिष्यजाविकाध्यक्ष-दूतप्रेषणिक-गमागमिक-अभित्वरमाण-विषयपति-तरपति-तरिक-गौड़-मालव-खश-हूण-कुलिक-कर्णाट-लाट-चाट-भट-सेवकादीन् अन्यांश्चाकीर्तितान् राज-पादोपजीविनः प्रतिवासिनश्च ब्राह्मणोत्तराम् महत्तम-कुटुम्बि-पुरोग-मेदान्ध्रक-चण्डाल-पर्यन्तान् यथार्हम् मानयति बोधयति समादिशति च । विदितमस्तु भवताम् । महासैन्यपति-श्री-कोक्काकेन दूत-मुखेन वयम् विज्ञापितः । यथा माता-पित्रोरात्मनश्च सकलस्य च सत्त्व-राशेः पुण्य-यशोऽभिवृद्धये मया कङ्कावासके विहारः कारितः तत्र भगवतो बुद्ध-भट्टारकस्य प्रज्ञापारमितादि-सकल-धर्म-नेत्रीस्थानस्य-आर्यावैवर्तिक-बोधिसत्त्वगणस्य-अष्टमहापुरुष-पुद्गलार्य-भिक्षुसङ्घस्य च यथार्हम् । पूजा-बलि-चरु-सत्र-निवेद्य-खण्ड-स्फुटित-संस्काराद्यर्थं चीवर-पिण्डपात-शयनासन-ग्लान-प्रत्यय-भैषज्य-परिष्काराद्यर्थम् अन्येषामपि ममाभिमतानाम् मत्-परिकल्पित-विभागेनानवद्य-भोगाद्यर्थञ्च श्रीमद्-भट्टारक-पादा यथोपरि-लिखित-ग्राममिमं गोमुण्डकादि-भूमि-समेतं शासनीकृत्य ददत्विति ॥ ततोऽस्माभिस्तदीय-विज्ञाप्त्या ग्रामोऽयं गोमुण्डकादि-भूमि-समेतः स्वसीमा-तृण-यूति-गोचर-पर्यन्तः स-गर्तोषरः सोपरिकरः स-दशापचारः स-चौरोद्धरणः परिहृत-सर्व-पीड़ः । अ-चाट-भट-प्रवेशः । अ-किञ्चित्-प्रग्राह्यः समस्त-राज-भाग-भोग-प्रत्याय-समेतो भूमिच्छिद्र-न्यायेनाचन्द्रार्क-क्षिति-सम-कालम् माता-पित्रोरात्मनः सकलस्य च सत्त्व-राशेः पुण्य-यशोऽभिवृद्धये तथैव शासनीकृत्य विधिवद् दत्तः । i9tp1q4j8pblh93v13cn2dj7md044uw 415957 415954 2026-05-31T18:35:29Z Hrishikes 1376 415957 wikitext text/x-wiki {{शीर्षकम् | शिरोनाम = [[../]] | ग्रन्थकर्ता = | अनुवादकः = | ग्रन्थारम्भः = | अध्यायः = '''द्वितीय गोपालस्य महीपुर ताम्रशासनम्''' | पूर्ववर्ती = [[../प्रथम शूरपालस्य मिर्ज़ापुर ताम्रशासनम्/]] | परवर्ती = [[../द्वितीय गोपालस्य सुवर्णकारिका-दण्ड ताम्रशासने/]] | वर्षम् = | टीका = राज्ञः द्वितीय गोपालस्य ३ राज्याङ्के दक्कदासेन उत्कीर्णम् ।<p>पूर्वप्रकाशितानि पाठानि:<p>{{gap|4em}}१. Furui, Ryosuke, ''A New Copper Plate Inscription of Gopala II'', South Asian Studies, Vol. 24, Issue 1, 2008, p. 67. | प्रवेशद्वारम् = }} {{c|[[सञ्चिका:Mohipur Copper Plate of Gopāla II Obverse.jpg|400px]]<br>सम्मुखभागम्}} {{dhr}} {{c|[[सञ्चिका:Mohipur Copper Plate of Gopāla II Reverse.jpg|400px]]<br>पश्चाद्भागम्}} {{c|'''राजमुद्रा: श्री-गोपालदेवः'''}} {{block center|<poem> सिद्धं स्वस्ति ॥ मैत्रीं कारुण्यरत्न-प्रमुदितहृदयः प्रेयसीं सन्दधानः सम्यक्-सम्बोधि-विद्या-सरिदमलजल-क्षालिताज्ञानपङ्कः । जित्वा यः कामकारि-प्रभवमभिभवं शाश्वतीं प्राप शान्तिं स श्रीमान् लोकनाथो जयति दशबलोऽन्यश्च गोपालदेवः ॥ (१) लक्ष्मी-जन्म-निकेतनं सम-करो वोढुं क्षमः क्ष्माभरं पक्षच्छेद-भयाद् उपस्थितवताम् एकाश्रयो भूभृताम् । मर्यादा-परिपालनैक-निरतः शौर्यालयो योऽभवद् दुग्धाम्भोधि-विलास-हासि-महिमा श्री-धर्मपालो नृपः ॥ (२) अम्भोधीनाम् प्रकृति-धवला फेनराजिश्चतुर्णां शत्रु-स्त्रीणां वदनकमल-प्लोषनी-हार-वृष्टिः । पातालान्तर-द्विगुणित-फणि-ग्रामणी-कायकान्तिः कीर्तिर्यस्य प्रसरति जगत्-पञ्जरे राजहंसी ॥ (३) ये स्वी-कुर्वन्ति शौरेः श्वसित-परिमलं योगनिद्रा-शयालोः यैश्चक्रे चण्ड-वेला-वलन-कलकलः कन्दरे मन्दराद्रेः । येऽभूवन् स्फार-लक्ष्मी-नयन-कुवलय-स्रग्विणस्ते तरङ्गाः क्षीराब्धेर्यत् चमूनां श्रम-जलमपिवन् स्वानिलैः शीकरार्द्रैः ॥ (४) यैर्ग्रामैः स-कुशस्थल-प्रभृतिभिः सन्धिं ययाचे हरिः गान्धार्यस्तनयो जहौ सुतमसून् भ्रातॄन् नतान् नामकान् । निर्जित्याहव-शालिना प्रणयिनो नप्तुर्यशोवर्मणस्ते ग्रामा रिपु-घस्मरेण हसता येन प्रसादीकृताः ॥ (५) प्रेयः सत्यमनन्त-भोग-निलयं गोपाल-धर्म-क्रम-प्राप्ताङ्गाम् परिपालयन्तम् अजितं स प्राप लक्ष्मीपतिम् । श्रीमत्-पाद-नखेन्दु-दीधिति-भरोदन्वन्-निमग्नाखिल-क्षोणीभृन्-मुकुटान्त-पत्र-मकरं श्री-देवपालं सुतम् ॥ (६) श्वासास्ताण्डवित-श्लथालक-शिखाः शेते कपोल-स्थली तल्पे पाणिमये स्तनौ स्तवकयन्त्यक्ष्णोरपाम् बिन्दवः । चेतः प्राण-विसृष्टये स्पृहयतीत्युत्सादित-स्वामिनो यद्-वैरि-प्रमदा-जनस्य न कदाप्येषा दृशा प्रोषिता ॥ (७) निर्भर-भरित-विहायसि यद्-यशसि क्षणमदीधरत् तुरगान् । क्षीरोद-तरण-शङ्का-समाकुलः सारथिस्तरणेः ॥ (८) आविन्ध्यात् शबरी-रतोत्सव-सुहृद् वंशी-वन-श्यामलाद् आप्रालेय-गिरेः उमा-स्मित-सुधा-स्रोतः प्लुताधित्यकात् । आसूर्योदय-साक्षिणो जलनिधेः सारस्वतीनामपाम्पूर्णादा च यद्-अङ्घ्रि-पङ्कज-युगे भृङ्गत्वमापुर्नृपाः ॥ (९) पुत्रस्तस्माद् वृषाङ्कादिव जगति गतः स्वामि-भावात् प्रतिष्ठाम् उर्वीभृद्-गर्व-खर्वीकरण-पटुतरां शक्तिम् उग्रान् दधानः । देवानाम् भीतिभाजाम् अभय-वितरणैकाध्वर-प्राप्त-दीक्षो देवः श्री-शूरपालः किम् अपरम् अपरोऽभून् महासेन एव ॥ (१०) प्रस्थाने यस्य सेना-भर-विधुर-धराभार-निर्भुग्न-भोग-श्राम्यच्छेषाहि-मुक्ता विष-शिखि-परुष-श्वास-धूमच्छटेव । उद्गच्छन्ती समन्ताद् वहल-विलपथैर्व्याप दिक्-चक्रवालं तत्कालोन्मीलिताश्मा जरठ-तरखरी धूसरा धूलिरेखा ॥ (११) यस्य निस्त्रिंश-पानीये नीलोत्पल-वनोज्ज्वले । निमज्ज्य राजहंसानां नोन्ममज्ज पुनः कुलम् ॥ (१२) प्रालेयांशोः प्रशमित-मृग-श्यामिकैः आनयद्भिः लक्ष्मीं क्षीरोदधि-हिमवतोः शेष-सिन्धु-क्षितिध्रान् । नागी-मूर्ध-प्रतत-पलित-भ्रान्तिभिः यद्-यशोभिः प्राग्-भूपानाम् वत मलिनिताः कीर्तयः कुन्दभासः ॥ (१३) या कान्त्या शयिता कला सुरधुनी या पावनत्वेन च क्षान्त्या या च वसुन्धरा सुरगुरोः सत्येन वाणी तथा । तापस्येन च या शिवा गुरुतया मूर्तिः कुल-क्ष्माभृतो द्यौः दुर्लङ्घतयेति दैवतमयी या निर्मिमे वेधसा ॥ (१४) दौहित्री त्रमणाधिपस्य नृपतेः आवन्तिकस्य आत्मजा तस्यासीद् गुणवत्सलस्य महिषी माणिक्यदेवीति या । अस्यान् तस्य बभूव भूतल-गुरोः गोपालदेवः सुतो नाचारेण विना-कृतं कुलमिति प्रत्यक्षयन्नात्मनि ॥ (१५) विद्ये पुत्र-शुचं विमुञ्च कुरुताम् उत्साहम् उच्चैः-कुलं शील-प्रस्तुतमस्तु ते सुखम् अमी नन्दन्तु सर्वे गुणाः । आधारश्च विशेष-विच्च भवतामेकः फलैर्योजकः सृष्टोऽस्माभिरसाविति क्षितिपतौ यस्मिन्नवादीद् विधिः ॥ (१६) यस्याभिषेक-सलिल-प्लुति-मात्र-जन्मा भानोरिव प्रतिदिशं विततः प्रतापः । हर्षाश्रु-कम्प-पुलकोद्गम-विभ्रमाणां यात्री चकार भुवनानि स-विस्मयानि ॥ (१७) यस्यापतन् प्रचलद्-उत्पलिनी-विलास-पर्यासिनः स्मित-सुधा-शबलाः कटाक्षाः । सेवा-नतेषु चल-मौलि-मयूख-लेखा-सन्तान-कन्दलित-दिक्षु नरेश्वरेषु ॥ (१८) त्वङ्गन्नाना-तुरङ्गर्गज-खुरमृदित-क्ष्मा-रजो-जाल-मेघं दिक्-चक्रायात-भूभृत्-प्रणति-चल-शिरोरत्न-विद्युत्-प्रकाशम् । माद्यन्मातङ्ग-वृन्द-स्रुत-करट-पयः-पङ्क-मज्जज्जनौघं नित्यं प्रावृट्-प्रयाणं स्फुटमवनिपतेर्यस्य देवेन्द्र-भासः ॥ (१९) जगति महत्यपि योऽस्मिन् द्वावेवात्मोपकारिणौ मेने । विपुलाभिलाषम् अन्विनम् उद्धत-शौर्यञ्च रिपु-वर्गम् ॥ (२०) वेला-सिन्धु-तटेषु शङ्ख-धवला हंसावली दिङ्मुखे ज्योत्स्ना व्योम्नि हिमाचलस्य शिखरोत्सङ्गेषु भागीरथी । यत्-कीर्तिः कृत-सप्तसिन्धु-तरण-व्यासक्त-फेनच्छटा सिद्धान् स्मारयतीव भैरव-महारम्भाट्टहास-श्रियम् ॥ (२१) </poem>}} स खलु भागीरथी-पथ-प्रवर्तमान-नानाविध-नौवाटक-सम्पादित-सेतुबन्ध-निहित-शैल-शिखर-श्रेणी-विभ्रमात् । निरतिशय-घन-घनाघन-घटा-श्यामायमान-वासर-लक्ष्मी-समारब्ध-सन्तत-जलद-समय-सन्देहात् । उदीचीनानेक-नरपति-प्राभृतीकृताप्रमेय-हयवाहिनी-खर-खुरोत्खात-धूली-धूसरित-दिगन्तरालात् । परमेश्वर-सेवा-समायाताशेष-जम्बुद्वीप-भूपालानन्त-पादात-भर-नमदवनेः । शोभन-समावासित-श्रीमज्जयस्कन्धावारात् परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारक-महाराजाधिराज-श्री-शूरपालदेव-पादानुध्यातः परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारको महाराजाधिराजः श्रीमान् गोपालदेवः कुशली ॥ श्री-पुण्ड्रवर्धन-भुक्तौ । स्थालीकट-विषये । उच्चवृक्ष-मण्डलान्तःपाति-पारावार-भूमि-समेत-कङ्कावासके गोमुण्डकादि-भूमि-समेते समुपगतान् सर्वान् एव राजपुरुषान् राज-राजनक-राजपुत्र-राजामात्य-महासामन्त-महासेनापति-महासान्धिविग्रहिक-महाक्षपटलिक-महाप्रतीहार-महादण्डनायक-महाराजस्थानीय-उपरिक-महाकार्ताकृतिक-महादौःसाध्यसाधनिक-दाण्डिक-दाण्डपाशिक-शौल्किक-गौल्मिक-क्षेत्रप-प्रान्तपालक-कोट्टपाल-खण्डरक्ष-तदायुक्तक-विनियुक्तक-हस्त्यश्वोष्ट्रनौबलव्यापृतक-किशोरवड़वागोमहिष्यजाविकाध्यक्ष-दूतप्रेषणिक-गमागमिक-अभित्वरमाण-विषयपति-तरपति-तरिक-गौड़-मालव-खश-हूण-कुलिक-कर्णाट-लाट-चाट-भट-सेवकादीन् अन्यांश्चाकीर्तितान् राज-पादोपजीविनः प्रतिवासिनश्च ब्राह्मणोत्तराम् महत्तम-कुटुम्बि-पुरोग-मेदान्ध्रक-चण्डाल-पर्यन्तान् यथार्हम् मानयति बोधयति समादिशति च । विदितमस्तु भवताम् । महासैन्यपति-श्री-कोक्काकेन दूत-मुखेन वयम् विज्ञापितः । यथा माता-पित्रोरात्मनश्च सकलस्य च सत्त्व-राशेः पुण्य-यशोऽभिवृद्धये मया कङ्कावासके विहारः कारितः तत्र भगवतो बुद्ध-भट्टारकस्य प्रज्ञापारमितादि-सकल-धर्म-नेत्रीस्थानस्य-आर्यावैवर्तिक-बोधिसत्त्वगणस्य-अष्टमहापुरुष-पुद्गलार्य-भिक्षुसङ्घस्य च यथार्हम् । पूजा-बलि-चरु-सत्र-निवेद्य-खण्ड-स्फुटित-संस्काराद्यर्थं चीवर-पिण्डपात-शयनासन-ग्लान-प्रत्यय-भैषज्य-परिष्काराद्यर्थम् अन्येषामपि ममाभिमतानाम् मत्-परिकल्पित-विभागेनानवद्य-भोगाद्यर्थञ्च श्रीमद्-भट्टारक-पादा यथोपरि-लिखित-ग्राममिमं गोमुण्डकादि-भूमि-समेतं शासनीकृत्य ददत्विति ॥ ततोऽस्माभिस्तदीय-विज्ञाप्त्या ग्रामोऽयं गोमुण्डकादि-भूमि-समेतः स्वसीमा-तृण-यूति-गोचर-पर्यन्तः स-गर्तोषरः सोपरिकरः स-दशापचारः स-चौरोद्धरणः परिहृत-सर्व-पीड़ः । अ-चाट-भट-प्रवेशः । अ-किञ्चित्-प्रग्राह्यः समस्त-राज-भाग-भोग-प्रत्याय-समेतो भूमिच्छिद्र-न्यायेनाचन्द्रार्क-क्षिति-सम-कालम् माता-पित्रोरात्मनः सकलस्य च सत्त्व-राशेः पुण्य-यशोऽभिवृद्धये तथैव शासनीकृत्य विधिवद् दत्तः । यतो भवद्भिः सर्वैरेव दानमिदम् अनुमन्तव्यम् । भाविभिरपि भूपतिभिः भूमेर्दानफल-गौरवाद् अपहरणे महानरकपात-भयात् चानुमोद्य परिपालनीयं प्रतिवासिभिः क्षेत्रकरैश्चाज्ञा-श्रवण-विधेयैर्भूत्वा सर्व-प्रत्यायोपनयः कार्य इति ॥ संवत् ३ आषाढ़-दिने २९ । तथा चात्र धर्मानुशंस-श्लोकाः ॥ {{block center|<poem> बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिः सगरादिभिः । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ (२२) षष्टिं वर्ष-सहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः । आक्षेप्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ (२३) स्वदत्ताम् परदत्तां वा यो हरेत वसुन्धराम् । स विष्ठायां कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह पच्यते ॥ (२४) अस्मत्-कुल-क्रमम् उदारम् उदाहरद्भिरन्यैश्च दानमिदम् अभ्यनुमोदनीयम् । लक्ष्म्यास्तड़ित्-सलिल-बुद्बुद-चञ्चलाया दानम् फलम् परयशः-परिपालनञ्च ॥ (२५) इति कमल-दलाम्बु-बिन्दु-लोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्य-जीवितञ्च । सकलम्-इदम्-उदाहृतञ्च बुद्ध्वा न हि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥ (२६) श्रीमद्-गोपालदेवेन जगद्-विजय-शालिना । शुद्धाशयः कृतः श्रीमान् वज्रवर्मात्र दूतकः ॥ (२७) </poem>}} 4tvjiz7hykyxnm38loq8ff73l65k39k 415959 415957 2026-05-31T19:12:40Z Hrishikes 1376 415959 wikitext text/x-wiki {{शीर्षकम् | शिरोनाम = [[../]] | ग्रन्थकर्ता = | अनुवादकः = | ग्रन्थारम्भः = | अध्यायः = '''द्वितीय गोपालस्य महीपुर ताम्रशासनम्''' | पूर्ववर्ती = [[../प्रथम शूरपालस्य मिर्ज़ापुर ताम्रशासनम्/]] | परवर्ती = [[../द्वितीय गोपालस्य सुवर्णकारिका-दण्ड ताम्रशासने/]] | वर्षम् = | टीका = राज्ञः द्वितीय गोपालस्य ३ राज्याङ्के दक्कदासेन उत्कीर्णम् ।<p>पूर्वप्रकाशितानि पाठानि:<p>{{gap|4em}}१. Furui, Ryosuke, ''A New Copper Plate Inscription of Gopala II'', South Asian Studies, Vol. 24, Issue 1, 2008, p. 67. | प्रवेशद्वारम् = }} {{c|[[सञ्चिका:Mohipur Copper Plate of Gopāla II Obverse.jpg|400px]]<br>सम्मुखभागम्}} {{dhr}} {{c|[[सञ्चिका:Mohipur Copper Plate of Gopāla II Reverse.jpg|400px]]<br>पश्चाद्भागम्}} {{c|'''राजमुद्रा: श्री-गोपालदेवः'''}} {{block center|<poem> सिद्धं स्वस्ति ॥ मैत्रीं कारुण्यरत्न-प्रमुदितहृदयः प्रेयसीं सन्दधानः सम्यक्-सम्बोधि-विद्या-सरिदमलजल-क्षालिताज्ञानपङ्कः । जित्वा यः कामकारि-प्रभवमभिभवं शाश्वतीं प्राप शान्तिं स श्रीमान् लोकनाथो जयति दशबलोऽन्यश्च गोपालदेवः ॥ (१) लक्ष्मी-जन्म-निकेतनं सम-करो वोढुं क्षमः क्ष्माभरं पक्षच्छेद-भयाद् उपस्थितवताम् एकाश्रयो भूभृताम् । मर्यादा-परिपालनैक-निरतः शौर्यालयो योऽभवद् दुग्धाम्भोधि-विलास-हासि-महिमा श्री-धर्मपालो नृपः ॥ (२) अम्भोधीनाम् प्रकृति-धवला फेनराजिश्चतुर्णां शत्रु-स्त्रीणां वदनकमल-प्लोषनी-हार-वृष्टिः । पातालान्तर-द्विगुणित-फणि-ग्रामणी-कायकान्तिः कीर्तिर्यस्य प्रसरति जगत्-पञ्जरे राजहंसी ॥ (३) ये स्वी-कुर्वन्ति शौरेः श्वसित-परिमलं योगनिद्रा-शयालोः यैश्चक्रे चण्ड-वेला-वलन-कलकलः कन्दरे मन्दराद्रेः । येऽभूवन् स्फार-लक्ष्मी-नयन-कुवलय-स्रग्विणस्ते तरङ्गाः क्षीराब्धेर्यत् चमूनां श्रम-जलमपिवन् स्वानिलैः शीकरार्द्रैः ॥ (४) यैर्ग्रामैः स-कुशस्थल-प्रभृतिभिः सन्धिं ययाचे हरिः गान्धार्यस्तनयो जहौ सुतमसून् भ्रातॄन् नतान् नामकान् । निर्जित्याहव-शालिना प्रणयिनो नप्तुर्यशोवर्मणस्ते ग्रामा रिपु-घस्मरेण हसता येन प्रसादीकृताः ॥ (५) प्रेयः सत्यमनन्त-भोग-निलयं गोपाल-धर्म-क्रम-प्राप्ताङ्गाम् परिपालयन्तम् अजितं स प्राप लक्ष्मीपतिम् । श्रीमत्-पाद-नखेन्दु-दीधिति-भरोदन्वन्-निमग्नाखिल-क्षोणीभृन्-मुकुटान्त-पत्र-मकरं श्री-देवपालं सुतम् ॥ (६) श्वासास्ताण्डवित-श्लथालक-शिखाः शेते कपोल-स्थली तल्पे पाणिमये स्तनौ स्तवकयन्त्यक्ष्णोरपाम् बिन्दवः । चेतः प्राण-विसृष्टये स्पृहयतीत्युत्सादित-स्वामिनो यद्-वैरि-प्रमदा-जनस्य न कदाप्येषा दृशा प्रोषिता ॥ (७) निर्भर-भरित-विहायसि यद्-यशसि क्षणमदीधरत् तुरगान् । क्षीरोद-तरण-शङ्का-समाकुलः सारथिस्तरणेः ॥ (८) आविन्ध्यात् शबरी-रतोत्सव-सुहृद् वंशी-वन-श्यामलाद् आप्रालेय-गिरेः उमा-स्मित-सुधा-स्रोतः प्लुताधित्यकात् । आसूर्योदय-साक्षिणो जलनिधेः सारस्वतीनामपाम्पूर्णादा च यद्-अङ्घ्रि-पङ्कज-युगे भृङ्गत्वमापुर्नृपाः ॥ (९) पुत्रस्तस्माद् वृषाङ्कादिव जगति गतः स्वामि-भावात् प्रतिष्ठाम् उर्वीभृद्-गर्व-खर्वीकरण-पटुतरां शक्तिम् उग्रान् दधानः । देवानाम् भीतिभाजाम् अभय-वितरणैकाध्वर-प्राप्त-दीक्षो देवः श्री-शूरपालः किम् अपरम् अपरोऽभून् महासेन एव ॥ (१०) प्रस्थाने यस्य सेना-भर-विधुर-धराभार-निर्भुग्न-भोग-श्राम्यच्छेषाहि-मुक्ता विष-शिखि-परुष-श्वास-धूमच्छटेव । उद्गच्छन्ती समन्ताद् वहल-विलपथैर्व्याप दिक्-चक्रवालं तत्कालोन्मीलिताश्मा जरठ-तरखरी धूसरा धूलिरेखा ॥ (११) यस्य निस्त्रिंश-पानीये नीलोत्पल-वनोज्ज्वले । निमज्ज्य राजहंसानां नोन्ममज्ज पुनः कुलम् ॥ (१२) प्रालेयांशोः प्रशमित-मृग-श्यामिकैः आनयद्भिः लक्ष्मीं क्षीरोदधि-हिमवतोः शेष-सिन्धु-क्षितिध्रान् । नागी-मूर्ध-प्रतत-पलित-भ्रान्तिभिः यद्-यशोभिः प्राग्-भूपानाम् वत मलिनिताः कीर्तयः कुन्दभासः ॥ (१३) या कान्त्या शयिता कला सुरधुनी या पावनत्वेन च क्षान्त्या या च वसुन्धरा सुरगुरोः सत्येन वाणी तथा । तापस्येन च या शिवा गुरुतया मूर्तिः कुल-क्ष्माभृतो द्यौः दुर्लङ्घतयेति दैवतमयी या निर्मिमे वेधसा ॥ (१४) दौहित्री त्रमणाधिपस्य नृपतेः आवन्तिकस्य आत्मजा तस्यासीद् गुणवत्सलस्य महिषी माणिक्यदेवीति या । अस्यान् तस्य बभूव भूतल-गुरोः गोपालदेवः सुतो नाचारेण विना-कृतं कुलमिति प्रत्यक्षयन्नात्मनि ॥ (१५) विद्ये पुत्र-शुचं विमुञ्च कुरुताम् उत्साहम् उच्चैः-कुलं शील-प्रस्तुतमस्तु ते सुखम् अमी नन्दन्तु सर्वे गुणाः । आधारश्च विशेष-विच्च भवतामेकः फलैर्योजकः सृष्टोऽस्माभिरसाविति क्षितिपतौ यस्मिन्नवादीद् विधिः ॥ (१६) यस्याभिषेक-सलिल-प्लुति-मात्र-जन्मा भानोरिव प्रतिदिशं विततः प्रतापः । हर्षाश्रु-कम्प-पुलकोद्गम-विभ्रमाणां यात्री चकार भुवनानि स-विस्मयानि ॥ (१७) यस्यापतन् प्रचलद्-उत्पलिनी-विलास-पर्यासिनः स्मित-सुधा-शबलाः कटाक्षाः । सेवा-नतेषु चल-मौलि-मयूख-लेखा-सन्तान-कन्दलित-दिक्षु नरेश्वरेषु ॥ (१८) त्वङ्गन्नाना-तुरङ्गर्गज-खुरमृदित-क्ष्मा-रजो-जाल-मेघं दिक्-चक्रायात-भूभृत्-प्रणति-चल-शिरोरत्न-विद्युत्-प्रकाशम् । माद्यन्मातङ्ग-वृन्द-स्रुत-करट-पयः-पङ्क-मज्जज्जनौघं नित्यं प्रावृट्-प्रयाणं स्फुटमवनिपतेर्यस्य देवेन्द्र-भासः ॥ (१९) जगति महत्यपि योऽस्मिन् द्वावेवात्मोपकारिणौ मेने । विपुलाभिलाषम् अन्विनम् उद्धत-शौर्यञ्च रिपु-वर्गम् ॥ (२०) वेला-सिन्धु-तटेषु शङ्ख-धवला हंसावली दिङ्मुखे ज्योत्स्ना व्योम्नि हिमाचलस्य शिखरोत्सङ्गेषु भागीरथी । यत्-कीर्तिः कृत-सप्तसिन्धु-तरण-व्यासक्त-फेनच्छटा सिद्धान् स्मारयतीव भैरव-महारम्भाट्टहास-श्रियम् ॥ (२१) </poem>}} स खलु भागीरथी-पथ-प्रवर्तमान-नानाविध-नौवाटक-सम्पादित-सेतुबन्ध-निहित-शैल-शिखर-श्रेणी-विभ्रमात् । निरतिशय-घन-घनाघन-घटा-श्यामायमान-वासर-लक्ष्मी-समारब्ध-सन्तत-जलद-समय-सन्देहात् । उदीचीनानेक-नरपति-प्राभृतीकृताप्रमेय-हयवाहिनी-खर-खुरोत्खात-धूली-धूसरित-दिगन्तरालात् । परमेश्वर-सेवा-समायाताशेष-जम्बुद्वीप-भूपालानन्त-पादात-भर-नमदवनेः । शोभन-समावासित-श्रीमज्जयस्कन्धावारात् परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारक-महाराजाधिराज-श्री-शूरपालदेव-पादानुध्यातः परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारको महाराजाधिराजः श्रीमान् गोपालदेवः कुशली ॥ श्री-पुण्ड्रवर्धन-भुक्तौ । स्थालीकट-विषये । उच्चवृक्ष-मण्डलान्तःपाति-पारावार-भूमि-समेत-कङ्कावासके गोमुण्डकादि-भूमि-समेते समुपगतान् सर्वान् एव राजपुरुषान् राज-राजनक-राजपुत्र-राजामात्य-महासामन्त-महासेनापति-महासान्धिविग्रहिक-महाक्षपटलिक-महाप्रतीहार-महादण्डनायक-महाराजस्थानीय-उपरिक-महाकार्ताकृतिक-महादौःसाध्यसाधनिक-दाण्डिक-दाण्डपाशिक-शौल्किक-गौल्मिक-क्षेत्रप-प्रान्तपालक-कोट्टपाल-खण्डरक्ष-तदायुक्तक-विनियुक्तक-हस्त्यश्वोष्ट्रनौबलव्यापृतक-किशोरवड़वागोमहिष्यजाविकाध्यक्ष-दूतप्रेषणिक-गमागमिक-अभित्वरमाण-विषयपति-तरपति-तरिक-गौड़-मालव-खश-हूण-कुलिक-कर्णाट-लाट-चाट-भट-सेवकादीन् अन्यांश्चाकीर्तितान् राज-पादोपजीविनः प्रतिवासिनश्च ब्राह्मणोत्तराम् महत्तम-कुटुम्बि-पुरोग-मेदान्ध्रक-चण्डाल-पर्यन्तान् यथार्हम् मानयति बोधयति समादिशति च । विदितमस्तु भवताम् । महासैन्यपति-श्री-कोक्काकेन दूत-मुखेन वयम् विज्ञापितः । यथा माता-पित्रोरात्मनश्च सकलस्य च सत्त्व-राशेः पुण्य-यशोऽभिवृद्धये मया कङ्कावासके विहारः कारितः तत्र भगवतो बुद्ध-भट्टारकस्य प्रज्ञापारमितादि-सकल-धर्म-नेत्रीस्थानस्य-आर्यावैवर्तिक-बोधिसत्त्वगणस्य-अष्टमहापुरुष-पुद्गलार्य-भिक्षुसङ्घस्य च यथार्हम् । पूजा-बलि-चरु-सत्र-निवेद्य-खण्ड-स्फुटित-संस्काराद्यर्थं चीवर-पिण्डपात-शयनासन-ग्लान-प्रत्यय-भैषज्य-परिष्काराद्यर्थम् अन्येषामपि ममाभिमतानाम् मत्-परिकल्पित-विभागेनानवद्य-भोगाद्यर्थञ्च श्रीमद्-भट्टारक-पादा यथोपरि-लिखित-ग्राममिमं गोमुण्डकादि-भूमि-समेतं शासनीकृत्य ददत्विति ॥ ततोऽस्माभिस्तदीय-विज्ञाप्त्या ग्रामोऽयं गोमुण्डकादि-भूमि-समेतः स्वसीमा-तृण-यूति-गोचर-पर्यन्तः स-गर्तोषरः सोपरिकरः स-दशापचारः स-चौरोद्धरणः परिहृत-सर्व-पीड़ः । अ-चाट-भट-प्रवेशः । अ-किञ्चित्-प्रग्राह्यः समस्त-राज-भाग-भोग-प्रत्याय-समेतो भूमिच्छिद्र-न्यायेनाचन्द्रार्क-क्षिति-सम-कालम् माता-पित्रोरात्मनः सकलस्य च सत्त्व-राशेः पुण्य-यशोऽभिवृद्धये तथैव शासनीकृत्य विधिवद् दत्तः । यतो भवद्भिः सर्वैरेव दानमिदम् अनुमन्तव्यम् । भाविभिरपि भूपतिभिः भूमेर्दानफल-गौरवाद् अपहरणे महानरकपात-भयात् चानुमोद्य परिपालनीयं प्रतिवासिभिः क्षेत्रकरैश्चाज्ञा-श्रवण-विधेयैर्भूत्वा सर्व-प्रत्यायोपनयः कार्य इति ॥ संवत् ३ आषाढ़-दिने २९ । तथा चात्र धर्मानुशंस-श्लोकाः ॥ {{block center|<poem> बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिः सगरादिभिः । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ (२२) षष्टिं वर्ष-सहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः । आक्षेप्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ (२३) स्वदत्ताम् परदत्तां वा यो हरेत वसुन्धराम् । स विष्ठायां कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह पच्यते ॥ (२४) अस्मत्-कुल-क्रमम् उदारम् उदाहरद्भिरन्यैश्च दानमिदम् अभ्यनुमोदनीयम् । लक्ष्म्यास्तड़ित्-सलिल-बुद्बुद-चञ्चलाया दानम् फलम् परयशः-परिपालनञ्च ॥ (२५) इति कमल-दलाम्बु-बिन्दु-लोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्य-जीवितञ्च । सकलम्-इदम्-उदाहृतञ्च बुद्ध्वा न हि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥ (२६) श्रीमद्-गोपालदेवेन जगद्-विजय-शालिना । शुद्धाशयः कृतः श्रीमान् वज्रवर्मात्र दूतकः ॥ (२७) समतट-नृपतीनां राज्यभारस्य वोढा दृढ़तर-भुज-वेष्टापिष्ट-चण्डारि-चक्रः । प्रति-भुवन-श-विघ्न-भान्त-निर्व्याज-कीर्तिः निरवधि-निविड़-श्रीरस्ति सामन्त-वंशः ॥ (२८) </poem>}} idva9jkp9nhhacu69gjl41r2n7bfx7x 415961 415959 2026-06-01T05:13:58Z Hrishikes 1376 415961 wikitext text/x-wiki {{शीर्षकम् | शिरोनाम = [[../]] | ग्रन्थकर्ता = | अनुवादकः = | ग्रन्थारम्भः = | अध्यायः = '''द्वितीय गोपालस्य महीपुर ताम्रशासनम्''' | पूर्ववर्ती = [[../प्रथम शूरपालस्य मिर्ज़ापुर ताम्रशासनम्/]] | परवर्ती = [[../द्वितीय गोपालस्य सुवर्णकारिका-दण्ड ताम्रशासने/]] | वर्षम् = | टीका = राज्ञः द्वितीय गोपालस्य ३ राज्याङ्के दक्कदासेन उत्कीर्णम् ।<p>पूर्वप्रकाशितानि पाठानि:<p>{{gap|4em}}१. Furui, Ryosuke, ''A New Copper Plate Inscription of Gopala II'', South Asian Studies, Vol. 24, Issue 1, 2008, p. 67. | प्रवेशद्वारम् = }} {{c|[[सञ्चिका:Mohipur Copper Plate of Gopāla II Obverse.jpg|400px]]<br>सम्मुखभागम्}} {{dhr}} {{c|[[सञ्चिका:Mohipur Copper Plate of Gopāla II Reverse.jpg|400px]]<br>पश्चाद्भागम्}} {{c|'''राजमुद्रा: श्री-गोपालदेवः'''}} {{block center|<poem> सिद्धं स्वस्ति ॥ मैत्रीं कारुण्यरत्न-प्रमुदितहृदयः प्रेयसीं सन्दधानः सम्यक्-सम्बोधि-विद्या-सरिदमलजल-क्षालिताज्ञानपङ्कः । जित्वा यः कामकारि-प्रभवमभिभवं शाश्वतीं प्राप शान्तिं स श्रीमान् लोकनाथो जयति दशबलोऽन्यश्च गोपालदेवः ॥ (१) लक्ष्मी-जन्म-निकेतनं सम-करो वोढुं क्षमः क्ष्माभरं पक्षच्छेद-भयाद् उपस्थितवताम् एकाश्रयो भूभृताम् । मर्यादा-परिपालनैक-निरतः शौर्यालयो योऽभवद् दुग्धाम्भोधि-विलास-हासि-महिमा श्री-धर्मपालो नृपः ॥ (२) अम्भोधीनाम् प्रकृति-धवला फेनराजिश्चतुर्णां शत्रु-स्त्रीणां वदनकमल-प्लोषनी-हार-वृष्टिः । पातालान्तर-द्विगुणित-फणि-ग्रामणी-कायकान्तिः कीर्तिर्यस्य प्रसरति जगत्-पञ्जरे राजहंसी ॥ (३) ये स्वी-कुर्वन्ति शौरेः श्वसित-परिमलं योगनिद्रा-शयालोः यैश्चक्रे चण्ड-वेला-वलन-कलकलः कन्दरे मन्दराद्रेः । येऽभूवन् स्फार-लक्ष्मी-नयन-कुवलय-स्रग्विणस्ते तरङ्गाः क्षीराब्धेर्यत् चमूनां श्रम-जलमपिवन् स्वानिलैः शीकरार्द्रैः ॥ (४) यैर्ग्रामैः स-कुशस्थल-प्रभृतिभिः सन्धिं ययाचे हरिः गान्धार्यस्तनयो जहौ सुतमसून् भ्रातॄन् नतान् नामकान् । निर्जित्याहव-शालिना प्रणयिनो नप्तुर्यशोवर्मणस्ते ग्रामा रिपु-घस्मरेण हसता येन प्रसादीकृताः ॥ (५) प्रेयः सत्यमनन्त-भोग-निलयं गोपाल-धर्म-क्रम-प्राप्ताङ्गाम् परिपालयन्तम् अजितं स प्राप लक्ष्मीपतिम् । श्रीमत्-पाद-नखेन्दु-दीधिति-भरोदन्वन्-निमग्नाखिल-क्षोणीभृन्-मुकुटान्त-पत्र-मकरं श्री-देवपालं सुतम् ॥ (६) श्वासास्ताण्डवित-श्लथालक-शिखाः शेते कपोल-स्थली तल्पे पाणिमये स्तनौ स्तवकयन्त्यक्ष्णोरपाम् बिन्दवः । चेतः प्राण-विसृष्टये स्पृहयतीत्युत्सादित-स्वामिनो यद्-वैरि-प्रमदा-जनस्य न कदाप्येषा दृशा प्रोषिता ॥ (७) निर्भर-भरित-विहायसि यद्-यशसि क्षणमदीधरत् तुरगान् । क्षीरोद-तरण-शङ्का-समाकुलः सारथिस्तरणेः ॥ (८) आविन्ध्यात् शबरी-रतोत्सव-सुहृद् वंशी-वन-श्यामलाद् आप्रालेय-गिरेः उमा-स्मित-सुधा-स्रोतः प्लुताधित्यकात् । आसूर्योदय-साक्षिणो जलनिधेः सारस्वतीनामपाम्पूर्णादा च यद्-अङ्घ्रि-पङ्कज-युगे भृङ्गत्वमापुर्नृपाः ॥ (९) पुत्रस्तस्माद् वृषाङ्कादिव जगति गतः स्वामि-भावात् प्रतिष्ठाम् उर्वीभृद्-गर्व-खर्वीकरण-पटुतरां शक्तिम् उग्रान् दधानः । देवानाम् भीतिभाजाम् अभय-वितरणैकाध्वर-प्राप्त-दीक्षो देवः श्री-शूरपालः किम् अपरम् अपरोऽभून् महासेन एव ॥ (१०) प्रस्थाने यस्य सेना-भर-विधुर-धराभार-निर्भुग्न-भोग-श्राम्यच्छेषाहि-मुक्ता विष-शिखि-परुष-श्वास-धूमच्छटेव । उद्गच्छन्ती समन्ताद् वहल-विलपथैर्व्याप दिक्-चक्रवालं तत्कालोन्मीलिताश्मा जरठ-तरखरी धूसरा धूलिरेखा ॥ (११) यस्य निस्त्रिंश-पानीये नीलोत्पल-वनोज्ज्वले । निमज्ज्य राजहंसानां नोन्ममज्ज पुनः कुलम् ॥ (१२) प्रालेयांशोः प्रशमित-मृग-श्यामिकैः आनयद्भिः लक्ष्मीं क्षीरोदधि-हिमवतोः शेष-सिन्धु-क्षितिध्रान् । नागी-मूर्ध-प्रतत-पलित-भ्रान्तिभिः यद्-यशोभिः प्राग्-भूपानाम् वत मलिनिताः कीर्तयः कुन्दभासः ॥ (१३) या कान्त्या शयिता कला सुरधुनी या पावनत्वेन च क्षान्त्या या च वसुन्धरा सुरगुरोः सत्येन वाणी तथा । तापस्येन च या शिवा गुरुतया मूर्तिः कुल-क्ष्माभृतो द्यौः दुर्लङ्घतयेति दैवतमयी या निर्मिमे वेधसा ॥ (१४) दौहित्री त्रमणाधिपस्य नृपतेः आवन्तिकस्य आत्मजा तस्यासीद् गुणवत्सलस्य महिषी माणिक्यदेवीति या । अस्यान् तस्य बभूव भूतल-गुरोः गोपालदेवः सुतो नाचारेण विना-कृतं कुलमिति प्रत्यक्षयन्नात्मनि ॥ (१५) विद्ये पुत्र-शुचं विमुञ्च कुरुताम् उत्साहम् उच्चैः-कुलं शील-प्रस्तुतमस्तु ते सुखम् अमी नन्दन्तु सर्वे गुणाः । आधारश्च विशेष-विच्च भवतामेकः फलैर्योजकः सृष्टोऽस्माभिरसाविति क्षितिपतौ यस्मिन्नवादीद् विधिः ॥ (१६) यस्याभिषेक-सलिल-प्लुति-मात्र-जन्मा भानोरिव प्रतिदिशं विततः प्रतापः । हर्षाश्रु-कम्प-पुलकोद्गम-विभ्रमाणां यात्री चकार भुवनानि स-विस्मयानि ॥ (१७) यस्यापतन् प्रचलद्-उत्पलिनी-विलास-पर्यासिनः स्मित-सुधा-शबलाः कटाक्षाः । सेवा-नतेषु चल-मौलि-मयूख-लेखा-सन्तान-कन्दलित-दिक्षु नरेश्वरेषु ॥ (१८) त्वङ्गन्नाना-तुरङ्गर्गज-खुरमृदित-क्ष्मा-रजो-जाल-मेघं दिक्-चक्रायात-भूभृत्-प्रणति-चल-शिरोरत्न-विद्युत्-प्रकाशम् । माद्यन्मातङ्ग-वृन्द-स्रुत-करट-पयः-पङ्क-मज्जज्जनौघं नित्यं प्रावृट्-प्रयाणं स्फुटमवनिपतेर्यस्य देवेन्द्र-भासः ॥ (१९) जगति महत्यपि योऽस्मिन् द्वावेवात्मोपकारिणौ मेने । विपुलाभिलाषम् अन्विनम् उद्धत-शौर्यञ्च रिपु-वर्गम् ॥ (२०) वेला-सिन्धु-तटेषु शङ्ख-धवला हंसावली दिङ्मुखे ज्योत्स्ना व्योम्नि हिमाचलस्य शिखरोत्सङ्गेषु भागीरथी । यत्-कीर्तिः कृत-सप्तसिन्धु-तरण-व्यासक्त-फेनच्छटा सिद्धान् स्मारयतीव भैरव-महारम्भाट्टहास-श्रियम् ॥ (२१) </poem>}} स खलु भागीरथी-पथ-प्रवर्तमान-नानाविध-नौवाटक-सम्पादित-सेतुबन्ध-निहित-शैल-शिखर-श्रेणी-विभ्रमात् । निरतिशय-घन-घनाघन-घटा-श्यामायमान-वासर-लक्ष्मी-समारब्ध-सन्तत-जलद-समय-सन्देहात् । उदीचीनानेक-नरपति-प्राभृतीकृताप्रमेय-हयवाहिनी-खर-खुरोत्खात-धूली-धूसरित-दिगन्तरालात् । परमेश्वर-सेवा-समायाताशेष-जम्बुद्वीप-भूपालानन्त-पादात-भर-नमदवनेः । शोभन-समावासित-श्रीमज्जयस्कन्धावारात् परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारक-महाराजाधिराज-श्री-शूरपालदेव-पादानुध्यातः परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारको महाराजाधिराजः श्रीमान् गोपालदेवः कुशली ॥ श्री-पुण्ड्रवर्धन-भुक्तौ । स्थालीकट-विषये । उच्चवृक्ष-मण्डलान्तःपाति-पारावार-भूमि-समेत-कङ्कावासके गोमुण्डकादि-भूमि-समेते समुपगतान् सर्वान् एव राजपुरुषान् राज-राजनक-राजपुत्र-राजामात्य-महासामन्त-महासेनापति-महासान्धिविग्रहिक-महाक्षपटलिक-महाप्रतीहार-महादण्डनायक-महाराजस्थानीय-उपरिक-महाकार्ताकृतिक-महादौःसाध्यसाधनिक-दाण्डिक-दाण्डपाशिक-शौल्किक-गौल्मिक-क्षेत्रप-प्रान्तपालक-कोट्टपाल-खण्डरक्ष-तदायुक्तक-विनियुक्तक-हस्त्यश्वोष्ट्रनौबलव्यापृतक-किशोरबड़वागोमहिष्यजाविकाध्यक्ष-दूतप्रेषणिक-गमागमिक-अभित्वरमाण-विषयपति-तरपति-तरिक-गौड़-मालव-खश-हूण-कुलिक-कर्णाट-लाट-चाट-भट-सेवकादीन् अन्यांश्चाकीर्तितान् राज-पादोपजीविनः प्रतिवासिनश्च ब्राह्मणोत्तराम् महत्तम-कुटुम्बि-पुरोग-मेदान्ध्रक-चण्डाल-पर्यन्तान् यथार्हम् मानयति बोधयति समादिशति च । विदितमस्तु भवताम् । महासैन्यपति-श्री-कोक्काकेन दूत-मुखेन वयम् विज्ञापितः । यथा माता-पित्रोरात्मनश्च सकलस्य च सत्त्व-राशेः पुण्य-यशोऽभिवृद्धये मया कङ्कावासके विहारः कारितः तत्र भगवतो बुद्ध-भट्टारकस्य प्रज्ञापारमितादि-सकल-धर्म-नेत्रीस्थानस्य-आर्यावैवर्तिक-बोधिसत्त्वगणस्य-अष्टमहापुरुष-पुद्गलार्य-भिक्षुसङ्घस्य च यथार्हम् । पूजा-बलि-चरु-सत्र-निवेद्य-खण्ड-स्फुटित-संस्काराद्यर्थं चीवर-पिण्डपात-शयनासन-ग्लान-प्रत्यय-भैषज्य-परिष्काराद्यर्थम् अन्येषामपि ममाभिमतानाम् मत्-परिकल्पित-विभागेनानवद्य-भोगाद्यर्थञ्च श्रीमद्-भट्टारक-पादा यथोपरि-लिखित-ग्राममिमं गोमुण्डकादि-भूमि-समेतं शासनीकृत्य ददत्विति ॥ ततोऽस्माभिस्तदीय-विज्ञाप्त्या ग्रामोऽयं गोमुण्डकादि-भूमि-समेतः स्वसीमा-तृण-यूति-गोचर-पर्यन्तः स-गर्तोषरः सोपरिकरः स-दशापचारः स-चौरोद्धरणः परिहृत-सर्व-पीड़ः । अ-चाट-भट-प्रवेशः । अ-किञ्चित्-प्रग्राह्यः समस्त-राज-भाग-भोग-प्रत्याय-समेतो भूमिच्छिद्र-न्यायेनाचन्द्रार्क-क्षिति-सम-कालम् माता-पित्रोरात्मनः सकलस्य च सत्त्व-राशेः पुण्य-यशोऽभिवृद्धये तथैव शासनीकृत्य विधिवद् दत्तः । यतो भवद्भिः सर्वैरेव दानमिदम् अनुमन्तव्यम् । भाविभिरपि भूपतिभिः भूमेर्दानफल-गौरवाद् अपहरणे महानरकपात-भयात् चानुमोद्य परिपालनीयं प्रतिवासिभिः क्षेत्रकरैश्चाज्ञा-श्रवण-विधेयैर्भूत्वा सर्व-प्रत्यायोपनयः कार्य इति ॥ संवत् ३ आषाढ़-दिने २९ । तथा चात्र धर्मानुशंस-श्लोकाः ॥ {{block center|<poem> बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिः सगरादिभिः । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ (२२) षष्टिं वर्ष-सहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः । आक्षेप्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ (२३) स्वदत्ताम् परदत्तां वा यो हरेत वसुन्धराम् । स विष्ठायां कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह पच्यते ॥ (२४) अस्मत्-कुल-क्रमम् उदारम् उदाहरद्भिरन्यैश्च दानमिदम् अभ्यनुमोदनीयम् । लक्ष्म्यास्तड़ित्-सलिल-बुद्बुद-चञ्चलाया दानम् फलम् परयशः-परिपालनञ्च ॥ (२५) इति कमल-दलाम्बु-बिन्दु-लोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्य-जीवितञ्च । सकलम्-इदम्-उदाहृतञ्च बुद्ध्वा न हि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥ (२६) श्रीमद्-गोपालदेवेन जगद्-विजय-शालिना । शुद्धाशयः कृतः श्रीमान् वज्रवर्मात्र दूतकः ॥ (२७) समतट-नृपतीनां राज्यभारस्य वोढा दृढ़तर-भुज-वेष्टापिष्ट-चण्डारि-चक्रः । प्रति-भुवन-श-विघ्न-भान्त-निर्व्याज-कीर्तिः निरवधि-निविड़-श्रीरस्ति सामन्त-वंशः ॥ (२८) तत्रोदपादि सुकृती कलेर्बहिरिव स्थितः। श्रीमान् चामुण्डदत्ताख्यः ख्यातः ख्यातिमतान् धुरी ॥ (२९) बाड़व-दहनोष्णी-कृत-जलधि-तट-भ्रमण-सम्भृतार्तिरिव । भजति स्म यस्य कीर्तिश्चन्दन-वन-शीतलम् मलयम् ॥ (३०) तस्य श्री-वप्यदत्ताख्यस्तनयः पुरुषोत्तमः । अनन्त-भोग-संलीनः प्रध्वस्त-नरकोऽभवत् ॥ (३१) भवान्तरीयस्य फलं समाददे न केवलं शुद्धतमस्य कर्मणः । अथापि यः स्वादुतमाय भाविने फलाय यत् साधु तदप्यजीजनत् ॥ (३२) पाराशदत्त-तनयां चुन्दादेवीम् उवाह सः । पतिव्रतापि सर्वेषां हृदये या व्यवस्थिता ॥ (३३) तस्याम् असूत कोक्काकं सेना-नाथं सुतोत्तमम् । धर्मस्त्रय्यामिव स्वर्गन् दिवीव दिवसं रविः ॥ (३४) पक्षिणः भुज इव यो भू-नर-पति-मल्लस्य शूरपालस्य । सङ्ग्राम-जलधि-सेतुर्विपन्न-जगदाश्रय-स्तम्भः ॥ (३५) अग्राम्यं सदसि स्मितम् प्रणयिनाम् आशा न दीर्घीकृतास्त्यक्ताड़म्बरमेव येन रिपवो धारेण सङ्कोचिताः । अन्ते या विफलद्-गिरः श्रुति-सुखाः स्वप्नेऽपि ता नेरितास्तद्-विश्राणितम् अर्थिने पुनरसौ येनार्थितान् नागमत् ॥ (३६) आशैलाद् ईश-चूड़ाभरण-शशि-कराध्यापित-श्वेत-भावाद् </poem>}} 23ulpenpchuhwvyos7pt1zfg3o8j5co 415964 415961 2026-06-01T07:24:49Z Hrishikes 1376 415964 wikitext text/x-wiki {{शीर्षकम् | शिरोनाम = [[../]] | ग्रन्थकर्ता = | अनुवादकः = | ग्रन्थारम्भः = | अध्यायः = '''द्वितीय गोपालस्य महीपुर ताम्रशासनम्''' | पूर्ववर्ती = [[../प्रथम शूरपालस्य मिर्ज़ापुर ताम्रशासनम्/]] | परवर्ती = [[../द्वितीय गोपालस्य सुवर्णकारिका-दण्ड ताम्रशासने/]] | वर्षम् = | टीका = राज्ञः द्वितीय गोपालस्य ३ राज्याङ्के दक्कदासेन उत्कीर्णम् ।<p>पूर्वप्रकाशितानि पाठानि:<p>{{gap|4em}}१. Furui, Ryosuke, ''A New Copper Plate Inscription of Gopala II'', South Asian Studies, Vol. 24, Issue 1, 2008, p. 67. | प्रवेशद्वारम् = }} {{c|[[सञ्चिका:Mohipur Copper Plate of Gopāla II Obverse.jpg|400px]]<br>सम्मुखभागम्}} {{dhr}} {{c|[[सञ्चिका:Mohipur Copper Plate of Gopāla II Reverse.jpg|400px]]<br>पश्चाद्भागम्}} {{c|'''राजमुद्रा: श्री-गोपालदेवः'''}} {{block center|<poem> सिद्धं स्वस्ति ॥ मैत्रीं कारुण्यरत्न-प्रमुदितहृदयः प्रेयसीं सन्दधानः सम्यक्-सम्बोधि-विद्या-सरिदमलजल-क्षालिताज्ञानपङ्कः । जित्वा यः कामकारि-प्रभवमभिभवं शाश्वतीं प्राप शान्तिं स श्रीमान् लोकनाथो जयति दशबलोऽन्यश्च गोपालदेवः ॥ (१) लक्ष्मी-जन्म-निकेतनं सम-करो वोढुं क्षमः क्ष्माभरं पक्षच्छेद-भयाद् उपस्थितवताम् एकाश्रयो भूभृताम् । मर्यादा-परिपालनैक-निरतः शौर्यालयो योऽभवद् दुग्धाम्भोधि-विलास-हासि-महिमा श्री-धर्मपालो नृपः ॥ (२) अम्भोधीनाम् प्रकृति-धवला फेनराजिश्चतुर्णां शत्रु-स्त्रीणां वदनकमल-प्लोषनी-हार-वृष्टिः । पातालान्तर-द्विगुणित-फणि-ग्रामणी-कायकान्तिः कीर्तिर्यस्य प्रसरति जगत्-पञ्जरे राजहंसी ॥ (३) ये स्वी-कुर्वन्ति शौरेः श्वसित-परिमलं योगनिद्रा-शयालोः यैश्चक्रे चण्ड-वेला-वलन-कलकलः कन्दरे मन्दराद्रेः । येऽभूवन् स्फार-लक्ष्मी-नयन-कुवलय-स्रग्विणस्ते तरङ्गाः क्षीराब्धेर्यत् चमूनां श्रम-जलमपिवन् स्वानिलैः शीकरार्द्रैः ॥ (४) यैर्ग्रामैः स-कुशस्थल-प्रभृतिभिः सन्धिं ययाचे हरिः गान्धार्यस्तनयो जहौ सुतमसून् भ्रातॄन् नतान् नामकान् । निर्जित्याहव-शालिना प्रणयिनो नप्तुर्यशोवर्मणस्ते ग्रामा रिपु-घस्मरेण हसता येन प्रसादीकृताः ॥ (५) प्रेयः सत्यमनन्त-भोग-निलयं गोपाल-धर्म-क्रम-प्राप्ताङ्गाम् परिपालयन्तम् अजितं स प्राप लक्ष्मीपतिम् । श्रीमत्-पाद-नखेन्दु-दीधिति-भरोदन्वन्-निमग्नाखिल-क्षोणीभृन्-मुकुटान्त-पत्र-मकरं श्री-देवपालं सुतम् ॥ (६) श्वासास्ताण्डवित-श्लथालक-शिखाः शेते कपोल-स्थली तल्पे पाणिमये स्तनौ स्तवकयन्त्यक्ष्णोरपाम् बिन्दवः । चेतः प्राण-विसृष्टये स्पृहयतीत्युत्सादित-स्वामिनो यद्-वैरि-प्रमदा-जनस्य न कदाप्येषा दृशा प्रोषिता ॥ (७) निर्भर-भरित-विहायसि यद्-यशसि क्षणमदीधरत् तुरगान् । क्षीरोद-तरण-शङ्का-समाकुलः सारथिस्तरणेः ॥ (८) आविन्ध्यात् शबरी-रतोत्सव-सुहृद् वंशी-वन-श्यामलाद् आप्रालेय-गिरेः उमा-स्मित-सुधा-स्रोतः प्लुताधित्यकात् । आसूर्योदय-साक्षिणो जलनिधेः सारस्वतीनामपाम्पूर्णादा च यद्-अङ्घ्रि-पङ्कज-युगे भृङ्गत्वमापुर्नृपाः ॥ (९) पुत्रस्तस्माद् वृषाङ्कादिव जगति गतः स्वामि-भावात् प्रतिष्ठाम् उर्वीभृद्-गर्व-खर्वीकरण-पटुतरां शक्तिम् उग्रान् दधानः । देवानाम् भीतिभाजाम् अभय-वितरणैकाध्वर-प्राप्त-दीक्षो देवः श्री-शूरपालः किम् अपरम् अपरोऽभून् महासेन एव ॥ (१०) प्रस्थाने यस्य सेना-भर-विधुर-धराभार-निर्भुग्न-भोग-श्राम्यच्छेषाहि-मुक्ता विष-शिखि-परुष-श्वास-धूमच्छटेव । उद्गच्छन्ती समन्ताद् वहल-विलपथैर्व्याप दिक्-चक्रवालं तत्कालोन्मीलिताश्मा जरठ-तरखरी धूसरा धूलिरेखा ॥ (११) यस्य निस्त्रिंश-पानीये नीलोत्पल-वनोज्ज्वले । निमज्ज्य राजहंसानां नोन्ममज्ज पुनः कुलम् ॥ (१२) प्रालेयांशोः प्रशमित-मृग-श्यामिकैः आनयद्भिः लक्ष्मीं क्षीरोदधि-हिमवतोः शेष-सिन्धु-क्षितिध्रान् । नागी-मूर्ध-प्रतत-पलित-भ्रान्तिभिः यद्-यशोभिः प्राग्-भूपानाम् वत मलिनिताः कीर्तयः कुन्दभासः ॥ (१३) या कान्त्या शयिता कला सुरधुनी या पावनत्वेन च क्षान्त्या या च वसुन्धरा सुरगुरोः सत्येन वाणी तथा । तापस्येन च या शिवा गुरुतया मूर्तिः कुल-क्ष्माभृतो द्यौः दुर्लङ्घतयेति दैवतमयी या निर्मिमे वेधसा ॥ (१४) दौहित्री त्रमणाधिपस्य नृपतेः आवन्तिकस्य आत्मजा तस्यासीद् गुणवत्सलस्य महिषी माणिक्यदेवीति या । अस्यान् तस्य बभूव भूतल-गुरोः गोपालदेवः सुतो नाचारेण विना-कृतं कुलमिति प्रत्यक्षयन्नात्मनि ॥ (१५) विद्ये पुत्र-शुचं विमुञ्च कुरुताम् उत्साहम् उच्चैः-कुलं शील-प्रस्तुतमस्तु ते सुखम् अमी नन्दन्तु सर्वे गुणाः । आधारश्च विशेष-विच्च भवतामेकः फलैर्योजकः सृष्टोऽस्माभिरसाविति क्षितिपतौ यस्मिन्नवादीद् विधिः ॥ (१६) यस्याभिषेक-सलिल-प्लुति-मात्र-जन्मा भानोरिव प्रतिदिशं विततः प्रतापः । हर्षाश्रु-कम्प-पुलकोद्गम-विभ्रमाणां यात्री चकार भुवनानि स-विस्मयानि ॥ (१७) यस्यापतन् प्रचलद्-उत्पलिनी-विलास-पर्यासिनः स्मित-सुधा-शबलाः कटाक्षाः । सेवा-नतेषु चल-मौलि-मयूख-लेखा-सन्तान-कन्दलित-दिक्षु नरेश्वरेषु ॥ (१८) त्वङ्गन्नाना-तुरङ्गर्गज-खुरमृदित-क्ष्मा-रजो-जाल-मेघं दिक्-चक्रायात-भूभृत्-प्रणति-चल-शिरोरत्न-विद्युत्-प्रकाशम् । माद्यन्मातङ्ग-वृन्द-स्रुत-करट-पयः-पङ्क-मज्जज्जनौघं नित्यं प्रावृट्-प्रयाणं स्फुटमवनिपतेर्यस्य देवेन्द्र-भासः ॥ (१९) जगति महत्यपि योऽस्मिन् द्वावेवात्मोपकारिणौ मेने । विपुलाभिलाषम् अन्विनम् उद्धत-शौर्यञ्च रिपु-वर्गम् ॥ (२०) वेला-सिन्धु-तटेषु शङ्ख-धवला हंसावली दिङ्मुखे ज्योत्स्ना व्योम्नि हिमाचलस्य शिखरोत्सङ्गेषु भागीरथी । यत्-कीर्तिः कृत-सप्तसिन्धु-तरण-व्यासक्त-फेनच्छटा सिद्धान् स्मारयतीव भैरव-महारम्भाट्टहास-श्रियम् ॥ (२१) </poem>}} स खलु भागीरथी-पथ-प्रवर्तमान-नानाविध-नौवाटक-सम्पादित-सेतुबन्ध-निहित-शैल-शिखर-श्रेणी-विभ्रमात् । निरतिशय-घन-घनाघन-घटा-श्यामायमान-वासर-लक्ष्मी-समारब्ध-सन्तत-जलद-समय-सन्देहात् । उदीचीनानेक-नरपति-प्राभृतीकृताप्रमेय-हयवाहिनी-खर-खुरोत्खात-धूली-धूसरित-दिगन्तरालात् । परमेश्वर-सेवा-समायाताशेष-जम्बुद्वीप-भूपालानन्त-पादात-भर-नमदवनेः । शोभन-समावासित-श्रीमज्जयस्कन्धावारात् परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारक-महाराजाधिराज-श्री-शूरपालदेव-पादानुध्यातः परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारको महाराजाधिराजः श्रीमान् गोपालदेवः कुशली ॥ श्री-पुण्ड्रवर्धन-भुक्तौ । स्थालीकट-विषये । उच्चवृक्ष-मण्डलान्तःपाति-पारावार-भूमि-समेत-कङ्कावासके गोमुण्डकादि-भूमि-समेते समुपगतान् सर्वान् एव राजपुरुषान् राज-राजनक-राजपुत्र-राजामात्य-महासामन्त-महासेनापति-महासान्धिविग्रहिक-महाक्षपटलिक-महाप्रतीहार-महादण्डनायक-महाराजस्थानीय-उपरिक-महाकार्ताकृतिक-महादौःसाध्यसाधनिक-दाण्डिक-दाण्डपाशिक-शौल्किक-गौल्मिक-क्षेत्रप-प्रान्तपालक-कोट्टपाल-खण्डरक्ष-तदायुक्तक-विनियुक्तक-हस्त्यश्वोष्ट्रनौबलव्यापृतक-किशोरबड़वागोमहिष्यजाविकाध्यक्ष-दूतप्रेषणिक-गमागमिक-अभित्वरमाण-विषयपति-तरपति-तरिक-गौड़-मालव-खश-हूण-कुलिक-कर्णाट-लाट-चाट-भट-सेवकादीन् अन्यांश्चाकीर्तितान् राज-पादोपजीविनः प्रतिवासिनश्च ब्राह्मणोत्तराम् महत्तम-कुटुम्बि-पुरोग-मेदान्ध्रक-चण्डाल-पर्यन्तान् यथार्हम् मानयति बोधयति समादिशति च । विदितमस्तु भवताम् । महासैन्यपति-श्री-कोक्काकेन दूत-मुखेन वयम् विज्ञापितः । यथा माता-पित्रोरात्मनश्च सकलस्य च सत्त्व-राशेः पुण्य-यशोऽभिवृद्धये मया कङ्कावासके विहारः कारितः तत्र भगवतो बुद्ध-भट्टारकस्य प्रज्ञापारमितादि-सकल-धर्म-नेत्रीस्थानस्य-आर्यावैवर्तिक-बोधिसत्त्वगणस्य-अष्टमहापुरुष-पुद्गलार्य-भिक्षुसङ्घस्य च यथार्हम् । पूजा-बलि-चरु-सत्र-निवेद्य-खण्ड-स्फुटित-संस्काराद्यर्थं चीवर-पिण्डपात-शयनासन-ग्लान-प्रत्यय-भैषज्य-परिष्काराद्यर्थम् अन्येषामपि ममाभिमतानाम् मत्-परिकल्पित-विभागेनानवद्य-भोगाद्यर्थञ्च श्रीमद्-भट्टारक-पादा यथोपरि-लिखित-ग्राममिमं गोमुण्डकादि-भूमि-समेतं शासनीकृत्य ददत्विति ॥ ततोऽस्माभिस्तदीय-विज्ञाप्त्या ग्रामोऽयं गोमुण्डकादि-भूमि-समेतः स्वसीमा-तृण-यूति-गोचर-पर्यन्तः स-गर्तोषरः सोपरिकरः स-दशापचारः स-चौरोद्धरणः परिहृत-सर्व-पीड़ः । अ-चाट-भट-प्रवेशः । अ-किञ्चित्-प्रग्राह्यः समस्त-राज-भाग-भोग-प्रत्याय-समेतो भूमिच्छिद्र-न्यायेनाचन्द्रार्क-क्षिति-सम-कालम् माता-पित्रोरात्मनः सकलस्य च सत्त्व-राशेः पुण्य-यशोऽभिवृद्धये तथैव शासनीकृत्य विधिवद् दत्तः । यतो भवद्भिः सर्वैरेव दानमिदम् अनुमन्तव्यम् । भाविभिरपि भूपतिभिः भूमेर्दानफल-गौरवाद् अपहरणे महानरकपात-भयात् चानुमोद्य परिपालनीयं प्रतिवासिभिः क्षेत्रकरैश्चाज्ञा-श्रवण-विधेयैर्भूत्वा सर्व-प्रत्यायोपनयः कार्य इति ॥ संवत् ३ आषाढ़-दिने २९ । तथा चात्र धर्मानुशंस-श्लोकाः ॥ {{block center|<poem> बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिः सगरादिभिः । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ (२२) षष्टिं वर्ष-सहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः । आक्षेप्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ (२३) स्वदत्ताम् परदत्तां वा यो हरेत वसुन्धराम् । स विष्ठायां कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह पच्यते ॥ (२४) अस्मत्-कुल-क्रमम् उदारम् उदाहरद्भिरन्यैश्च दानमिदम् अभ्यनुमोदनीयम् । लक्ष्म्यास्तड़ित्-सलिल-बुद्बुद-चञ्चलाया दानम् फलम् परयशः-परिपालनञ्च ॥ (२५) इति कमल-दलाम्बु-बिन्दु-लोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्य-जीवितञ्च । सकलम्-इदम्-उदाहृतञ्च बुद्ध्वा न हि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥ (२६) श्रीमद्-गोपालदेवेन जगद्-विजय-शालिना । शुद्धाशयः कृतः श्रीमान् वज्रवर्मात्र दूतकः ॥ (२७) समतट-नृपतीनां राज्यभारस्य वोढा दृढ़तर-भुज-वेष्टापिष्ट-चण्डारि-चक्रः । प्रति-भुवन-श-विघ्न-भान्त-निर्व्याज-कीर्तिः निरवधि-निविड़-श्रीरस्ति सामन्त-वंशः ॥ (२८) तत्रोदपादि सुकृती कलेर्बहिरिव स्थितः। श्रीमान् चामुण्डदत्ताख्यः ख्यातः ख्यातिमतान् धुरी ॥ (२९) बाड़व-दहनोष्णी-कृत-जलधि-तट-भ्रमण-सम्भृतार्तिरिव । भजति स्म यस्य कीर्तिश्चन्दन-वन-शीतलम् मलयम् ॥ (३०) तस्य श्री-वप्यदत्ताख्यस्तनयः पुरुषोत्तमः । अनन्त-भोग-संलीनः प्रध्वस्त-नरकोऽभवत् ॥ (३१) भवान्तरीयस्य फलं समाददे न केवलं शुद्धतमस्य कर्मणः । अथापि यः स्वादुतमाय भाविने फलाय यत् साधु तदप्यजीजनत् ॥ (३२) पाराशदत्त-तनयां चुन्दादेवीम् उवाह सः । पतिव्रतापि सर्वेषां हृदये या व्यवस्थिता ॥ (३३) तस्याम् असूत कोक्काकं सेना-नाथं सुतोत्तमम् । धर्मस्त्रय्यामिव स्वर्गन् दिवीव दिवसं रविः ॥ (३४) पक्षिणः भुज इव यो भू-नर-पति-मल्लस्य शूरपालस्य । सङ्ग्राम-जलधि-सेतुर्विपन्न-जगदाश्रय-स्तम्भः ॥ (३५) अग्राम्यं सदसि स्मितम् प्रणयिनाम् आशा न दीर्घीकृतास्त्यक्ताड़म्बरमेव येन रिपवो धारेण सङ्कोचिताः । अन्ते या विफलद्-गिरः श्रुति-सुखाः स्वप्नेऽपि ता नेरितास्तद्-विश्राणितम् अर्थिने पुनरसौ येनार्थितान् नागमत् ॥ (३६) आशैलाद् ईश-चूड़ाभरण-शशि-कराध्यापित-श्वेत-भावाद् आ-विन्ध्यान् नर्मदाम्भः-शिशिरित-दृषदः सागराद् आ-प्रतीचः । आ-प्राचो वङ्गतः आनयन-कुवलय-न्यास-नीलोर्म-दाम्नः सामन्तास्ते न के चिन् निज-शिरसि दधे यैर्न तत्-पाद-पन्सुः ॥ (३७) प्रत्यपद्यत महार्हम् आसनम् भूभुजां सदसि यो महोदयः । यस्य चान्यदपि तत्तथा विधम् पप्रथे ककुद-जातम् आदृतम् ॥ (३८) शस्त्रानले हुतवतो द्विषताम् अनीकं राजोपवाह्यम् अधिरूढ़वतो गजेन्द्रम् । यस्यानपक्रमवतः पतिरादिदेश श्वेताब्ज-पुञ्ज-निभम् उज्ज्वल-हेम-दण्डम् ॥ (३९) तेनासीम्ना बुद्ध-पादाब्ज-भक्त्या ज्योत्स्ना-गौरः कारितोऽयम् विहारः । यः क्षीराब्धेः विभ्रमोद्भद-भाजः कक्षान् धत्ते भिक्षुभिः शोण-वस्त्रैः ॥ (४०) </poem>}} ogc33jdy1pryoo44ecf7vmw21j9sd8o 415966 415964 2026-06-01T08:19:08Z Hrishikes 1376 415966 wikitext text/x-wiki {{शीर्षकम् | शिरोनाम = [[../]] | ग्रन्थकर्ता = | अनुवादकः = | ग्रन्थारम्भः = | अध्यायः = '''द्वितीय गोपालस्य महीपुर ताम्रशासनम्''' | पूर्ववर्ती = [[../प्रथम शूरपालस्य मिर्ज़ापुर ताम्रशासनम्/]] | परवर्ती = [[../द्वितीय गोपालस्य सुवर्णकारिका-दण्ड ताम्रशासने/]] | वर्षम् = | टीका = राज्ञः द्वितीय गोपालस्य ३ राज्याङ्के दक्कदासेन उत्कीर्णम् ।<p>पूर्वप्रकाशितानि पाठानि:<p>{{gap|4em}}१. Furui, Ryosuke, ''A New Copper Plate Inscription of Gopala II'', South Asian Studies, Vol. 24, Issue 1, 2008, p. 67. | प्रवेशद्वारम् = }} {{c|[[सञ्चिका:Mohipur Copper Plate of Gopāla II Obverse.jpg|400px]]<br>सम्मुखभागम्}} {{dhr}} {{c|[[सञ्चिका:Mohipur Copper Plate of Gopāla II Reverse.jpg|400px]]<br>पश्चाद्भागम्}} {{c|'''राजमुद्रा: श्री-गोपालदेवः'''}} {{block center|<poem> सिद्धं स्वस्ति ॥ मैत्रीं कारुण्यरत्न-प्रमुदितहृदयः प्रेयसीं सन्दधानः सम्यक्-सम्बोधि-विद्या-सरिदमलजल-क्षालिताज्ञानपङ्कः । जित्वा यः कामकारि-प्रभवमभिभवं शाश्वतीं प्राप शान्तिं स श्रीमान् लोकनाथो जयति दशबलोऽन्यश्च गोपालदेवः ॥ (१) लक्ष्मी-जन्म-निकेतनं सम-करो वोढुं क्षमः क्ष्माभरं पक्षच्छेद-भयाद् उपस्थितवताम् एकाश्रयो भूभृताम् । मर्यादा-परिपालनैक-निरतः शौर्यालयो योऽभवद् दुग्धाम्भोधि-विलास-हासि-महिमा श्री-धर्मपालो नृपः ॥ (२) अम्भोधीनाम् प्रकृति-धवला फेनराजिश्चतुर्णां शत्रु-स्त्रीणां वदनकमल-प्लोषनी-हार-वृष्टिः । पातालान्तर-द्विगुणित-फणि-ग्रामणी-कायकान्तिः कीर्तिर्यस्य प्रसरति जगत्-पञ्जरे राजहंसी ॥ (३) ये स्वी-कुर्वन्ति शौरेः श्वसित-परिमलं योगनिद्रा-शयालोः यैश्चक्रे चण्ड-वेला-वलन-कलकलः कन्दरे मन्दराद्रेः । येऽभूवन् स्फार-लक्ष्मी-नयन-कुवलय-स्रग्विणस्ते तरङ्गाः क्षीराब्धेर्यत् चमूनां श्रम-जलमपिवन् स्वानिलैः शीकरार्द्रैः ॥ (४) यैर्ग्रामैः स-कुशस्थल-प्रभृतिभिः सन्धिं ययाचे हरिः गान्धार्यस्तनयो जहौ सुतमसून् भ्रातॄन् नतान् नामकान् । निर्जित्याहव-शालिना प्रणयिनो नप्तुर्यशोवर्मणस्ते ग्रामा रिपु-घस्मरेण हसता येन प्रसादीकृताः ॥ (५) प्रेयः सत्यमनन्त-भोग-निलयं गोपाल-धर्म-क्रम-प्राप्ताङ्गाम् परिपालयन्तम् अजितं स प्राप लक्ष्मीपतिम् । श्रीमत्-पाद-नखेन्दु-दीधिति-भरोदन्वन्-निमग्नाखिल-क्षोणीभृन्-मुकुटान्त-पत्र-मकरं श्री-देवपालं सुतम् ॥ (६) श्वासास्ताण्डवित-श्लथालक-शिखाः शेते कपोल-स्थली तल्पे पाणिमये स्तनौ स्तवकयन्त्यक्ष्णोरपाम् बिन्दवः । चेतः प्राण-विसृष्टये स्पृहयतीत्युत्सादित-स्वामिनो यद्-वैरि-प्रमदा-जनस्य न कदाप्येषा दृशा प्रोषिता ॥ (७) निर्भर-भरित-विहायसि यद्-यशसि क्षणमदीधरत् तुरगान् । क्षीरोद-तरण-शङ्का-समाकुलः सारथिस्तरणेः ॥ (८) आविन्ध्यात् शबरी-रतोत्सव-सुहृद् वंशी-वन-श्यामलाद् आप्रालेय-गिरेः उमा-स्मित-सुधा-स्रोतः प्लुताधित्यकात् । आसूर्योदय-साक्षिणो जलनिधेः सारस्वतीनामपाम्पूर्णादा च यद्-अङ्घ्रि-पङ्कज-युगे भृङ्गत्वमापुर्नृपाः ॥ (९) पुत्रस्तस्माद् वृषाङ्कादिव जगति गतः स्वामि-भावात् प्रतिष्ठाम् उर्वीभृद्-गर्व-खर्वीकरण-पटुतरां शक्तिम् उग्रान् दधानः । देवानाम् भीतिभाजाम् अभय-वितरणैकाध्वर-प्राप्त-दीक्षो देवः श्री-शूरपालः किम् अपरम् अपरोऽभून् महासेन एव ॥ (१०) प्रस्थाने यस्य सेना-भर-विधुर-धराभार-निर्भुग्न-भोग-श्राम्यच्छेषाहि-मुक्ता विष-शिखि-परुष-श्वास-धूमच्छटेव । उद्गच्छन्ती समन्ताद् वहल-विलपथैर्व्याप दिक्-चक्रवालं तत्कालोन्मीलिताश्मा जरठ-तरखरी धूसरा धूलिरेखा ॥ (११) यस्य निस्त्रिंश-पानीये नीलोत्पल-वनोज्ज्वले । निमज्ज्य राजहंसानां नोन्ममज्ज पुनः कुलम् ॥ (१२) प्रालेयांशोः प्रशमित-मृग-श्यामिकैः आनयद्भिः लक्ष्मीं क्षीरोदधि-हिमवतोः शेष-सिन्धु-क्षितिध्रान् । नागी-मूर्ध-प्रतत-पलित-भ्रान्तिभिः यद्-यशोभिः प्राग्-भूपानाम् वत मलिनिताः कीर्तयः कुन्दभासः ॥ (१३) या कान्त्या शयिता कला सुरधुनी या पावनत्वेन च क्षान्त्या या च वसुन्धरा सुरगुरोः सत्येन वाणी तथा । तापस्येन च या शिवा गुरुतया मूर्तिः कुल-क्ष्माभृतो द्यौः दुर्लङ्घतयेति दैवतमयी या निर्मिमे वेधसा ॥ (१४) दौहित्री त्रमणाधिपस्य नृपतेः आवन्तिकस्य आत्मजा तस्यासीद् गुणवत्सलस्य महिषी माणिक्यदेवीति या । अस्यान् तस्य बभूव भूतल-गुरोः गोपालदेवः सुतो नाचारेण विना-कृतं कुलमिति प्रत्यक्षयन्नात्मनि ॥ (१५) विद्ये पुत्र-शुचं विमुञ्च कुरुताम् उत्साहम् उच्चैः-कुलं शील-प्रस्तुतमस्तु ते सुखम् अमी नन्दन्तु सर्वे गुणाः । आधारश्च विशेष-विच्च भवतामेकः फलैर्योजकः सृष्टोऽस्माभिरसाविति क्षितिपतौ यस्मिन्नवादीद् विधिः ॥ (१६) यस्याभिषेक-सलिल-प्लुति-मात्र-जन्मा भानोरिव प्रतिदिशं विततः प्रतापः । हर्षाश्रु-कम्प-पुलकोद्गम-विभ्रमाणां यात्री चकार भुवनानि स-विस्मयानि ॥ (१७) यस्यापतन् प्रचलद्-उत्पलिनी-विलास-पर्यासिनः स्मित-सुधा-शबलाः कटाक्षाः । सेवा-नतेषु चल-मौलि-मयूख-लेखा-सन्तान-कन्दलित-दिक्षु नरेश्वरेषु ॥ (१८) त्वङ्गन्नाना-तुरङ्गर्गज-खुरमृदित-क्ष्मा-रजो-जाल-मेघं दिक्-चक्रायात-भूभृत्-प्रणति-चल-शिरोरत्न-विद्युत्-प्रकाशम् । माद्यन्मातङ्ग-वृन्द-स्रुत-करट-पयः-पङ्क-मज्जज्जनौघं नित्यं प्रावृट्-प्रयाणं स्फुटमवनिपतेर्यस्य देवेन्द्र-भासः ॥ (१९) जगति महत्यपि योऽस्मिन् द्वावेवात्मोपकारिणौ मेने । विपुलाभिलाषम् अन्विनम् उद्धत-शौर्यञ्च रिपु-वर्गम् ॥ (२०) वेला-सिन्धु-तटेषु शङ्ख-धवला हंसावली दिङ्मुखे ज्योत्स्ना व्योम्नि हिमाचलस्य शिखरोत्सङ्गेषु भागीरथी । यत्-कीर्तिः कृत-सप्तसिन्धु-तरण-व्यासक्त-फेनच्छटा सिद्धान् स्मारयतीव भैरव-महारम्भाट्टहास-श्रियम् ॥ (२१) </poem>}} स खलु भागीरथी-पथ-प्रवर्तमान-नानाविध-नौवाटक-सम्पादित-सेतुबन्ध-निहित-शैल-शिखर-श्रेणी-विभ्रमात् । निरतिशय-घन-घनाघन-घटा-श्यामायमान-वासर-लक्ष्मी-समारब्ध-सन्तत-जलद-समय-सन्देहात् । उदीचीनानेक-नरपति-प्राभृतीकृताप्रमेय-हयवाहिनी-खर-खुरोत्खात-धूली-धूसरित-दिगन्तरालात् । परमेश्वर-सेवा-समायाताशेष-जम्बुद्वीप-भूपालानन्त-पादात-भर-नमदवनेः । शोभन-समावासित-श्रीमज्जयस्कन्धावारात् परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारक-महाराजाधिराज-श्री-शूरपालदेव-पादानुध्यातः परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारको महाराजाधिराजः श्रीमान् गोपालदेवः कुशली ॥ श्री-पुण्ड्रवर्धन-भुक्तौ । स्थालीकट-विषये । उच्चवृक्ष-मण्डलान्तःपाति-पारावार-भूमि-समेत-कङ्कावासके गोमुण्डकादि-भूमि-समेते समुपगतान् सर्वान् एव राजपुरुषान् राज-राजनक-राजपुत्र-राजामात्य-महासामन्त-महासेनापति-महासान्धिविग्रहिक-महाक्षपटलिक-महाप्रतीहार-महादण्डनायक-महाराजस्थानीय-उपरिक-महाकार्ताकृतिक-महादौःसाध्यसाधनिक-दाण्डिक-दाण्डपाशिक-शौल्किक-गौल्मिक-क्षेत्रप-प्रान्तपालक-कोट्टपाल-खण्डरक्ष-तदायुक्तक-विनियुक्तक-हस्त्यश्वोष्ट्रनौबलव्यापृतक-किशोरबड़वागोमहिष्यजाविकाध्यक्ष-दूतप्रेषणिक-गमागमिक-अभित्वरमाण-विषयपति-तरपति-तरिक-गौड़-मालव-खश-हूण-कुलिक-कर्णाट-लाट-चाट-भट-सेवकादीन् अन्यांश्चाकीर्तितान् राज-पादोपजीविनः प्रतिवासिनश्च ब्राह्मणोत्तराम् महत्तम-कुटुम्बि-पुरोग-मेदान्ध्रक-चण्डाल-पर्यन्तान् यथार्हम् मानयति बोधयति समादिशति च । विदितमस्तु भवताम् । महासैन्यपति-श्री-कोक्काकेन दूत-मुखेन वयम् विज्ञापितः । यथा माता-पित्रोरात्मनश्च सकलस्य च सत्त्व-राशेः पुण्य-यशोऽभिवृद्धये मया कङ्कावासके विहारः कारितः तत्र भगवतो बुद्ध-भट्टारकस्य प्रज्ञापारमितादि-सकल-धर्म-नेत्रीस्थानस्य-आर्यावैवर्तिक-बोधिसत्त्वगणस्य-अष्टमहापुरुष-पुद्गलार्य-भिक्षुसङ्घस्य च यथार्हम् । पूजा-बलि-चरु-सत्र-निवेद्य-खण्ड-स्फुटित-संस्काराद्यर्थं चीवर-पिण्डपात-शयनासन-ग्लान-प्रत्यय-भैषज्य-परिष्काराद्यर्थम् अन्येषामपि ममाभिमतानाम् मत्-परिकल्पित-विभागेनानवद्य-भोगाद्यर्थञ्च श्रीमद्-भट्टारक-पादा यथोपरि-लिखित-ग्राममिमं गोमुण्डकादि-भूमि-समेतं शासनीकृत्य ददत्विति ॥ ततोऽस्माभिस्तदीय-विज्ञाप्त्या ग्रामोऽयं गोमुण्डकादि-भूमि-समेतः स्वसीमा-तृण-यूति-गोचर-पर्यन्तः स-गर्तोषरः सोपरिकरः स-दशापचारः स-चौरोद्धरणः परिहृत-सर्व-पीड़ः । अ-चाट-भट-प्रवेशः । अ-किञ्चित्-प्रग्राह्यः समस्त-राज-भाग-भोग-प्रत्याय-समेतो भूमिच्छिद्र-न्यायेनाचन्द्रार्क-क्षिति-सम-कालम् माता-पित्रोरात्मनः सकलस्य च सत्त्व-राशेः पुण्य-यशोऽभिवृद्धये तथैव शासनीकृत्य विधिवद् दत्तः । यतो भवद्भिः सर्वैरेव दानमिदम् अनुमन्तव्यम् । भाविभिरपि भूपतिभिः भूमेर्दानफल-गौरवाद् अपहरणे महानरकपात-भयात् चानुमोद्य परिपालनीयं प्रतिवासिभिः क्षेत्रकरैश्चाज्ञा-श्रवण-विधेयैर्भूत्वा सर्व-प्रत्यायोपनयः कार्य इति ॥ संवत् ३ आषाढ़-दिने २९ । तथा चात्र धर्मानुशंस-श्लोकाः ॥ {{block center|<poem> बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिः सगरादिभिः । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ (२२) षष्टिं वर्ष-सहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः । आक्षेप्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ (२३) स्वदत्ताम् परदत्तां वा यो हरेत वसुन्धराम् । स विष्ठायां कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह पच्यते ॥ (२४) अस्मत्-कुल-क्रमम् उदारम् उदाहरद्भिरन्यैश्च दानमिदम् अभ्यनुमोदनीयम् । लक्ष्म्यास्तड़ित्-सलिल-बुद्बुद-चञ्चलाया दानम् फलम् परयशः-परिपालनञ्च ॥ (२५) इति कमल-दलाम्बु-बिन्दु-लोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्य-जीवितञ्च । सकलम्-इदम्-उदाहृतञ्च बुद्ध्वा न हि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥ (२६) श्रीमद्-गोपालदेवेन जगद्-विजय-शालिना । शुद्धाशयः कृतः श्रीमान् वज्रवर्मात्र दूतकः ॥ (२७) समतट-नृपतीनां राज्यभारस्य वोढा दृढ़तर-भुज-वेष्टापिष्ट-चण्डारि-चक्रः । प्रति-भुवन-श-विघ्न-भान्त-निर्व्याज-कीर्तिः निरवधि-निविड़-श्रीरस्ति सामन्त-वंशः ॥ (२८) तत्रोदपादि सुकृती कलेर्बहिरिव स्थितः। श्रीमान् चामुण्डदत्ताख्यः ख्यातः ख्यातिमतान् धुरी ॥ (२९) बाड़व-दहनोष्णी-कृत-जलधि-तट-भ्रमण-सम्भृतार्तिरिव । भजति स्म यस्य कीर्तिश्चन्दन-वन-शीतलम् मलयम् ॥ (३०) तस्य श्री-वप्यदत्ताख्यस्तनयः पुरुषोत्तमः । अनन्त-भोग-संलीनः प्रध्वस्त-नरकोऽभवत् ॥ (३१) भवान्तरीयस्य फलं समाददे न केवलं शुद्धतमस्य कर्मणः । अथापि यः स्वादुतमाय भाविने फलाय यत् साधु तदप्यजीजनत् ॥ (३२) पाराशदत्त-तनयां चुन्दादेवीम् उवाह सः । पतिव्रतापि सर्वेषां हृदये या व्यवस्थिता ॥ (३३) तस्याम् असूत कोक्काकं सेना-नाथं सुतोत्तमम् । धर्मस्त्रय्यामिव स्वर्गन् दिवीव दिवसं रविः ॥ (३४) पक्षिणः भुज इव यो भू-नर-पति-मल्लस्य शूरपालस्य । सङ्ग्राम-जलधि-सेतुर्विपन्न-जगदाश्रय-स्तम्भः ॥ (३५) अग्राम्यं सदसि स्मितम् प्रणयिनाम् आशा न दीर्घीकृतास्त्यक्ताड़म्बरमेव येन रिपवो धारेण सङ्कोचिताः । अन्ते या विफलद्-गिरः श्रुति-सुखाः स्वप्नेऽपि ता नेरितास्तद्-विश्राणितम् अर्थिने पुनरसौ येनार्थितान् नागमत् ॥ (३६) आशैलाद् ईश-चूड़ाभरण-शशि-कराध्यापित-श्वेत-भावाद् आ-विन्ध्यान् नर्मदाम्भः-शिशिरित-दृषदः सागराद् आ-प्रतीचः । आ-प्राचो वङ्गतः आनयन-कुवलय-न्यास-नीलोर्म-दाम्नः सामन्तास्ते न के चिन् निज-शिरसि दधे यैर्न तत्-पाद-पन्सुः ॥ (३७) प्रत्यपद्यत महार्हम् आसनम् भूभुजां सदसि यो महोदयः । यस्य चान्यदपि तत्तथा विधम् पप्रथे ककुद-जातम् आदृतम् ॥ (३८) शस्त्रानले हुतवतो द्विषताम् अनीकं राजोपवाह्यम् अधिरूढ़वतो गजेन्द्रम् । यस्यानपक्रमवतः पतिरादिदेश श्वेताब्ज-पुञ्ज-निभम् उज्ज्वल-हेम-दण्डम् ॥ (३९) तेनासीम्ना बुद्ध-पादाब्ज-भक्त्या ज्योत्स्ना-गौरः कारितोऽयम् विहारः । यः क्षीराब्धेः विभ्रमोद्भेद-भाजः कक्षान् धत्ते भिक्षुभिः शोण-वस्त्रैः ॥ (४०) एतेन सान्द्र-कलि-कल्मष-तस्करेण तस्यानवद्य-यशसः सुकृताद्भुतेन । संसारिणाम् भवतु सर्व-भय-प्रशान्तिः विश्वानुकम्पिनि दृढ़ा सुगते च भक्तिः ॥ (४१) श्रीमता दक्कदासेन जयदासस्य सूनुना । इदं शासनम् उत्कीर्णं सत्-सामतट-जन्मना ॥ (४२) नि </poem>}} moakew8gh1a3lp52enkjcdczlgdh4z6 415967 415966 2026-06-01T09:18:56Z Hrishikes 1376 415967 wikitext text/x-wiki {{शीर्षकम् | शिरोनाम = [[../]] | ग्रन्थकर्ता = | अनुवादकः = | ग्रन्थारम्भः = | अध्यायः = '''द्वितीय गोपालस्य महीपुर ताम्रशासनम्''' | पूर्ववर्ती = [[../प्रथम शूरपालस्य मिर्ज़ापुर ताम्रशासनम्/]] | परवर्ती = [[../द्वितीय गोपालस्य सुवर्णकारिका-दण्ड ताम्रशासने/]] | वर्षम् = | टीका = राज्ञः द्वितीय गोपालस्य ३ राज्याङ्के दक्कदासेन उत्कीर्णम् ।<p>पूर्वप्रकाशितानि पाठानि:<p>{{gap|4em}}१. Furui, Ryosuke, ''A New Copper Plate Inscription of Gopala II'', South Asian Studies, Vol. 24, Issue 1, 2008, p. 67. | प्रवेशद्वारम् = }} {{c|[[सञ्चिका:Mohipur Copper Plate of Gopāla II Obverse.jpg|400px]]<br>सम्मुखभागम्}} {{dhr}} {{c|[[सञ्चिका:Mohipur Copper Plate of Gopāla II Reverse.jpg|400px]]<br>पश्चाद्भागम्}} {{c|'''राजमुद्रा: श्री-गोपालदेवः'''}} {{block center|<poem> सिद्धं स्वस्ति ॥ मैत्रीं कारुण्यरत्न-प्रमुदितहृदयः प्रेयसीं सन्दधानः सम्यक्-सम्बोधि-विद्या-सरिदमलजल-क्षालिताज्ञानपङ्कः । जित्वा यः कामकारि-प्रभवमभिभवं शाश्वतीं प्राप शान्तिं स श्रीमान् लोकनाथो जयति दशबलोऽन्यश्च गोपालदेवः ॥ (१) लक्ष्मी-जन्म-निकेतनं सम-करो वोढुं क्षमः क्ष्माभरं पक्षच्छेद-भयाद् उपस्थितवताम् एकाश्रयो भूभृताम् । मर्यादा-परिपालनैक-निरतः शौर्यालयो योऽभवद् दुग्धाम्भोधि-विलास-हासि-महिमा श्री-धर्मपालो नृपः ॥ (२) अम्भोधीनाम् प्रकृति-धवला फेनराजिश्चतुर्णां शत्रु-स्त्रीणां वदनकमल-प्लोषनी-हार-वृष्टिः । पातालान्तर-द्विगुणित-फणि-ग्रामणी-कायकान्तिः कीर्तिर्यस्य प्रसरति जगत्-पञ्जरे राजहंसी ॥ (३) ये स्वी-कुर्वन्ति शौरेः श्वसित-परिमलं योगनिद्रा-शयालोः यैश्चक्रे चण्ड-वेला-वलन-कलकलः कन्दरे मन्दराद्रेः । येऽभूवन् स्फार-लक्ष्मी-नयन-कुवलय-स्रग्विणस्ते तरङ्गाः क्षीराब्धेर्यत् चमूनां श्रम-जलमपिवन् स्वानिलैः शीकरार्द्रैः ॥ (४) यैर्ग्रामैः स-कुशस्थल-प्रभृतिभिः सन्धिं ययाचे हरिः गान्धार्यस्तनयो जहौ सुतमसून् भ्रातॄन् नतान् नामकान् । निर्जित्याहव-शालिना प्रणयिनो नप्तुर्यशोवर्मणस्ते ग्रामा रिपु-घस्मरेण हसता येन प्रसादीकृताः ॥ (५) प्रेयः सत्यमनन्त-भोग-निलयं गोपाल-धर्म-क्रम-प्राप्ताङ्गाम् परिपालयन्तम् अजितं स प्राप लक्ष्मीपतिम् । श्रीमत्-पाद-नखेन्दु-दीधिति-भरोदन्वन्-निमग्नाखिल-क्षोणीभृन्-मुकुटान्त-पत्र-मकरं श्री-देवपालं सुतम् ॥ (६) श्वासास्ताण्डवित-श्लथालक-शिखाः शेते कपोल-स्थली तल्पे पाणिमये स्तनौ स्तवकयन्त्यक्ष्णोरपाम् बिन्दवः । चेतः प्राण-विसृष्टये स्पृहयतीत्युत्सादित-स्वामिनो यद्-वैरि-प्रमदा-जनस्य न कदाप्येषा दृशा प्रोषिता ॥ (७) निर्भर-भरित-विहायसि यद्-यशसि क्षणमदीधरत् तुरगान् । क्षीरोद-तरण-शङ्का-समाकुलः सारथिस्तरणेः ॥ (८) आविन्ध्यात् शबरी-रतोत्सव-सुहृद् वंशी-वन-श्यामलाद् आप्रालेय-गिरेः उमा-स्मित-सुधा-स्रोतः प्लुताधित्यकात् । आसूर्योदय-साक्षिणो जलनिधेः सारस्वतीनामपाम्पूर्णादा च यद्-अङ्घ्रि-पङ्कज-युगे भृङ्गत्वमापुर्नृपाः ॥ (९) पुत्रस्तस्माद् वृषाङ्कादिव जगति गतः स्वामि-भावात् प्रतिष्ठाम् उर्वीभृद्-गर्व-खर्वीकरण-पटुतरां शक्तिम् उग्रान् दधानः । देवानाम् भीतिभाजाम् अभय-वितरणैकाध्वर-प्राप्त-दीक्षो देवः श्री-शूरपालः किम् अपरम् अपरोऽभून् महासेन एव ॥ (१०) प्रस्थाने यस्य सेना-भर-विधुर-धराभार-निर्भुग्न-भोग-श्राम्यच्छेषाहि-मुक्ता विष-शिखि-परुष-श्वास-धूमच्छटेव । उद्गच्छन्ती समन्ताद् वहल-विलपथैर्व्याप दिक्-चक्रवालं तत्कालोन्मीलिताश्मा जरठ-तरखरी धूसरा धूलिरेखा ॥ (११) यस्य निस्त्रिंश-पानीये नीलोत्पल-वनोज्ज्वले । निमज्ज्य राजहंसानां नोन्ममज्ज पुनः कुलम् ॥ (१२) प्रालेयांशोः प्रशमित-मृग-श्यामिकैः आनयद्भिः लक्ष्मीं क्षीरोदधि-हिमवतोः शेष-सिन्धु-क्षितिध्रान् । नागी-मूर्ध-प्रतत-पलित-भ्रान्तिभिः यद्-यशोभिः प्राग्-भूपानाम् वत मलिनिताः कीर्तयः कुन्दभासः ॥ (१३) या कान्त्या शयिता कला सुरधुनी या पावनत्वेन च क्षान्त्या या च वसुन्धरा सुरगुरोः सत्येन वाणी तथा । तापस्येन च या शिवा गुरुतया मूर्तिः कुल-क्ष्माभृतो द्यौः दुर्लङ्घतयेति दैवतमयी या निर्मिमे वेधसा ॥ (१४) दौहित्री त्रमणाधिपस्य नृपतेः आवन्तिकस्य आत्मजा तस्यासीद् गुणवत्सलस्य महिषी माणिक्यदेवीति या । अस्यान् तस्य बभूव भूतल-गुरोः गोपालदेवः सुतो नाचारेण विना-कृतं कुलमिति प्रत्यक्षयन्नात्मनि ॥ (१५) विद्ये पुत्र-शुचं विमुञ्च कुरुताम् उत्साहम् उच्चैः-कुलं शील-प्रस्तुतमस्तु ते सुखम् अमी नन्दन्तु सर्वे गुणाः । आधारश्च विशेष-विच्च भवतामेकः फलैर्योजकः सृष्टोऽस्माभिरसाविति क्षितिपतौ यस्मिन्नवादीद् विधिः ॥ (१६) यस्याभिषेक-सलिल-प्लुति-मात्र-जन्मा भानोरिव प्रतिदिशं विततः प्रतापः । हर्षाश्रु-कम्प-पुलकोद्गम-विभ्रमाणां यात्री चकार भुवनानि स-विस्मयानि ॥ (१७) यस्यापतन् प्रचलद्-उत्पलिनी-विलास-पर्यासिनः स्मित-सुधा-शबलाः कटाक्षाः । सेवा-नतेषु चल-मौलि-मयूख-लेखा-सन्तान-कन्दलित-दिक्षु नरेश्वरेषु ॥ (१८) त्वङ्गन्नाना-तुरङ्गर्गज-खुरमृदित-क्ष्मा-रजो-जाल-मेघं दिक्-चक्रायात-भूभृत्-प्रणति-चल-शिरोरत्न-विद्युत्-प्रकाशम् । माद्यन्मातङ्ग-वृन्द-स्रुत-करट-पयः-पङ्क-मज्जज्जनौघं नित्यं प्रावृट्-प्रयाणं स्फुटमवनिपतेर्यस्य देवेन्द्र-भासः ॥ (१९) जगति महत्यपि योऽस्मिन् द्वावेवात्मोपकारिणौ मेने । विपुलाभिलाषम् अन्विनम् उद्धत-शौर्यञ्च रिपु-वर्गम् ॥ (२०) वेला-सिन्धु-तटेषु शङ्ख-धवला हंसावली दिङ्मुखे ज्योत्स्ना व्योम्नि हिमाचलस्य शिखरोत्सङ्गेषु भागीरथी । यत्-कीर्तिः कृत-सप्तसिन्धु-तरण-व्यासक्त-फेनच्छटा सिद्धान् स्मारयतीव भैरव-महारम्भाट्टहास-श्रियम् ॥ (२१) </poem>}} स खलु भागीरथी-पथ-प्रवर्तमान-नानाविध-नौवाटक-सम्पादित-सेतुबन्ध-निहित-शैल-शिखर-श्रेणी-विभ्रमात् । निरतिशय-घन-घनाघन-घटा-श्यामायमान-वासर-लक्ष्मी-समारब्ध-सन्तत-जलद-समय-सन्देहात् । उदीचीनानेक-नरपति-प्राभृतीकृताप्रमेय-हयवाहिनी-खर-खुरोत्खात-धूली-धूसरित-दिगन्तरालात् । परमेश्वर-सेवा-समायाताशेष-जम्बुद्वीप-भूपालानन्त-पादात-भर-नमदवनेः । शोभन-समावासित-श्रीमज्जयस्कन्धावारात् परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारक-महाराजाधिराज-श्री-शूरपालदेव-पादानुध्यातः परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारको महाराजाधिराजः श्रीमान् गोपालदेवः कुशली ॥ श्री-पुण्ड्रवर्धन-भुक्तौ । स्थालीकट-विषये । उच्चवृक्ष-मण्डलान्तःपाति-पारावार-भूमि-समेत-कङ्कावासके गोमुण्डकादि-भूमि-समेते समुपगतान् सर्वान् एव राजपुरुषान् राज-राजनक-राजपुत्र-राजामात्य-महासामन्त-महासेनापति-महासान्धिविग्रहिक-महाक्षपटलिक-महाप्रतीहार-महादण्डनायक-महाराजस्थानीय-उपरिक-महाकार्ताकृतिक-महादौःसाध्यसाधनिक-दाण्डिक-दाण्डपाशिक-शौल्किक-गौल्मिक-क्षेत्रप-प्रान्तपालक-कोट्टपाल-खण्डरक्ष-तदायुक्तक-विनियुक्तक-हस्त्यश्वोष्ट्रनौबलव्यापृतक-किशोरबड़वागोमहिष्यजाविकाध्यक्ष-दूतप्रेषणिक-गमागमिक-अभित्वरमाण-विषयपति-तरपति-तरिक-गौड़-मालव-खश-हूण-कुलिक-कर्णाट-लाट-चाट-भट-सेवकादीन् अन्यांश्चाकीर्तितान् राज-पादोपजीविनः प्रतिवासिनश्च ब्राह्मणोत्तराम् महत्तम-कुटुम्बि-पुरोग-मेदान्ध्रक-चण्डाल-पर्यन्तान् यथार्हम् मानयति बोधयति समादिशति च । विदितमस्तु भवताम् । महासैन्यपति-श्री-कोक्काकेन दूत-मुखेन वयम् विज्ञापितः । यथा माता-पित्रोरात्मनश्च सकलस्य च सत्त्व-राशेः पुण्य-यशोऽभिवृद्धये मया कङ्कावासके विहारः कारितः तत्र भगवतो बुद्ध-भट्टारकस्य प्रज्ञापारमितादि-सकल-धर्म-नेत्रीस्थानस्य-आर्यावैवर्तिक-बोधिसत्त्वगणस्य-अष्टमहापुरुष-पुद्गलार्य-भिक्षुसङ्घस्य च यथार्हम् । पूजा-बलि-चरु-सत्र-निवेद्य-खण्ड-स्फुटित-संस्काराद्यर्थं चीवर-पिण्डपात-शयनासन-ग्लान-प्रत्यय-भैषज्य-परिष्काराद्यर्थम् अन्येषामपि ममाभिमतानाम् मत्-परिकल्पित-विभागेनानवद्य-भोगाद्यर्थञ्च श्रीमद्-भट्टारक-पादा यथोपरि-लिखित-ग्राममिमं गोमुण्डकादि-भूमि-समेतं शासनीकृत्य ददत्विति ॥ ततोऽस्माभिस्तदीय-विज्ञाप्त्या ग्रामोऽयं गोमुण्डकादि-भूमि-समेतः स्वसीमा-तृण-यूति-गोचर-पर्यन्तः स-गर्तोषरः सोपरिकरः स-दशापचारः स-चौरोद्धरणः परिहृत-सर्व-पीड़ः । अ-चाट-भट-प्रवेशः । अ-किञ्चित्-प्रग्राह्यः समस्त-राज-भाग-भोग-प्रत्याय-समेतो भूमिच्छिद्र-न्यायेनाचन्द्रार्क-क्षिति-सम-कालम् माता-पित्रोरात्मनः सकलस्य च सत्त्व-राशेः पुण्य-यशोऽभिवृद्धये तथैव शासनीकृत्य विधिवद् दत्तः । यतो भवद्भिः सर्वैरेव दानमिदम् अनुमन्तव्यम् । भाविभिरपि भूपतिभिः भूमेर्दानफल-गौरवाद् अपहरणे महानरकपात-भयात् चानुमोद्य परिपालनीयं प्रतिवासिभिः क्षेत्रकरैश्चाज्ञा-श्रवण-विधेयैर्भूत्वा सर्व-प्रत्यायोपनयः कार्य इति ॥ संवत् ३ आषाढ़-दिने २९ । तथा चात्र धर्मानुशंस-श्लोकाः ॥ {{block center|<poem> बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिः सगरादिभिः । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ (२२) षष्टिं वर्ष-सहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः । आक्षेप्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ (२३) स्वदत्ताम् परदत्तां वा यो हरेत वसुन्धराम् । स विष्ठायां कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह पच्यते ॥ (२४) अस्मत्-कुल-क्रमम् उदारम् उदाहरद्भिरन्यैश्च दानमिदम् अभ्यनुमोदनीयम् । लक्ष्म्यास्तड़ित्-सलिल-बुद्बुद-चञ्चलाया दानम् फलम् परयशः-परिपालनञ्च ॥ (२५) इति कमल-दलाम्बु-बिन्दु-लोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्य-जीवितञ्च । सकलम्-इदम्-उदाहृतञ्च बुद्ध्वा न हि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥ (२६) श्रीमद्-गोपालदेवेन जगद्-विजय-शालिना । शुद्धाशयः कृतः श्रीमान् वज्रवर्मात्र दूतकः ॥ (२७) समतट-नृपतीनां राज्यभारस्य वोढा दृढ़तर-भुज-वेष्टापिष्ट-चण्डारि-चक्रः । प्रति-भुवन-श-विघ्न-भान्त-निर्व्याज-कीर्तिः निरवधि-निविड़-श्रीरस्ति सामन्त-वंशः ॥ (२८) तत्रोदपादि सुकृती कलेर्बहिरिव स्थितः। श्रीमान् चामुण्डदत्ताख्यः ख्यातः ख्यातिमतान् धुरी ॥ (२९) बाड़व-दहनोष्णी-कृत-जलधि-तट-भ्रमण-सम्भृतार्तिरिव । भजति स्म यस्य कीर्तिश्चन्दन-वन-शीतलम् मलयम् ॥ (३०) तस्य श्री-वप्यदत्ताख्यस्तनयः पुरुषोत्तमः । अनन्त-भोग-संलीनः प्रध्वस्त-नरकोऽभवत् ॥ (३१) भवान्तरीयस्य फलं समाददे न केवलं शुद्धतमस्य कर्मणः । अथापि यः स्वादुतमाय भाविने फलाय यत् साधु तदप्यजीजनत् ॥ (३२) पाराशदत्त-तनयां चुन्दादेवीम् उवाह सः । पतिव्रतापि सर्वेषां हृदये या व्यवस्थिता ॥ (३३) तस्याम् असूत कोक्काकं सेना-नाथं सुतोत्तमम् । धर्मस्त्रय्यामिव स्वर्गन् दिवीव दिवसं रविः ॥ (३४) पक्षिणः भुज इव यो भू-नर-पति-मल्लस्य शूरपालस्य । सङ्ग्राम-जलधि-सेतुर्विपन्न-जगदाश्रय-स्तम्भः ॥ (३५) अग्राम्यं सदसि स्मितम् प्रणयिनाम् आशा न दीर्घीकृतास्त्यक्ताड़म्बरमेव येन रिपवो धारेण सङ्कोचिताः । अन्ते या विफलद्-गिरः श्रुति-सुखाः स्वप्नेऽपि ता नेरितास्तद्-विश्राणितम् अर्थिने पुनरसौ येनार्थितान् नागमत् ॥ (३६) आशैलाद् ईश-चूड़ाभरण-शशि-कराध्यापित-श्वेत-भावाद् आ-विन्ध्यान् नर्मदाम्भः-शिशिरित-दृषदः सागराद् आ-प्रतीचः । आ-प्राचो वङ्गतः आनयन-कुवलय-न्यास-नीलोर्म-दाम्नः सामन्तास्ते न के चिन् निज-शिरसि दधे यैर्न तत्-पाद-पन्सुः ॥ (३७) प्रत्यपद्यत महार्हम् आसनम् भूभुजां सदसि यो महोदयः । यस्य चान्यदपि तत्तथा विधम् पप्रथे ककुद-जातम् आदृतम् ॥ (३८) शस्त्रानले हुतवतो द्विषताम् अनीकं राजोपवाह्यम् अधिरूढ़वतो गजेन्द्रम् । यस्यानपक्रमवतः पतिरादिदेश श्वेताब्ज-पुञ्ज-निभम् उज्ज्वल-हेम-दण्डम् ॥ (३९) तेनासीम्ना बुद्ध-पादाब्ज-भक्त्या ज्योत्स्ना-गौरः कारितोऽयम् विहारः । यः क्षीराब्धेः विभ्रमोद्भेद-भाजः कक्षान् धत्ते भिक्षुभिः शोण-वस्त्रैः ॥ (४०) एतेन सान्द्र-कलि-कल्मष-तस्करेण तस्यानवद्य-यशसः सुकृताद्भुतेन । संसारिणाम् भवतु सर्व-भय-प्रशान्तिः विश्वानुकम्पिनि दृढ़ा सुगते च भक्तिः ॥ (४१) श्रीमता दक्कदासेन जयदासस्य सूनुना । इदं शासनम् उत्कीर्णं सत्-सामतट-जन्मना ॥ (४२) नि [= निबद्ध] </poem>}} '''छन्दांसि''' {| |१, ४, १०, ११, १९, ३७ || स्रग्धरा |- |२, ५, ६, ७, ९, १४-१६, २१, ३६{{gap}} || शार्दूलविक्रीड़ित |- |३, १३ || मन्दाक्रान्ता |- |८, २०, ३०, ३५ || आर्या |- |१२, २२-२४, २७, २९, ३१, ३३, ३४, ४२ || अनुष्टुभ् |- |१७, १८, २५, ३९, ४१ || वसन्ततिलका |- |२६ || पुष्पिताग्रा |- |२८ || मालिनी |- |३२ || वंशस्थ |- |३८ || रथोद्धता |- |४० || शालिनी |} 0f6so7koccff4aqhpzp0aeesfvrwdm5 415968 415967 2026-06-01T09:19:47Z Hrishikes 1376 415968 wikitext text/x-wiki {{शीर्षकम् | शिरोनाम = [[../]] | ग्रन्थकर्ता = | अनुवादकः = | ग्रन्थारम्भः = | अध्यायः = '''द्वितीय गोपालस्य महीपुर ताम्रशासनम्''' | पूर्ववर्ती = [[../प्रथम शूरपालस्य मिर्ज़ापुर ताम्रशासनम्/]] | परवर्ती = [[../द्वितीय गोपालस्य सुवर्णकारिका-दण्ड ताम्रशासने/]] | वर्षम् = | टीका = राज्ञः द्वितीय गोपालस्य ३ राज्याङ्के दक्कदासेन उत्कीर्णम् ।<p>पूर्वप्रकाशितानि पाठानि:<p>{{gap|4em}}१. Furui, Ryosuke, ''A New Copper Plate Inscription of Gopala II'', South Asian Studies, Vol. 24, Issue 1, 2008, p. 67. | प्रवेशद्वारम् = }} {{c|[[सञ्चिका:Mohipur Copper Plate of Gopāla II Obverse.jpg|400px]]<br>सम्मुखभागम्}} {{dhr}} {{c|[[सञ्चिका:Mohipur Copper Plate of Gopāla II Reverse.jpg|400px]]<br>पश्चाद्भागम्}} {{c|'''राजमुद्रा: श्री-गोपालदेवः'''}} {{block center|<poem> सिद्धं स्वस्ति ॥ मैत्रीं कारुण्यरत्न-प्रमुदितहृदयः प्रेयसीं सन्दधानः सम्यक्-सम्बोधि-विद्या-सरिदमलजल-क्षालिताज्ञानपङ्कः । जित्वा यः कामकारि-प्रभवमभिभवं शाश्वतीं प्राप शान्तिं स श्रीमान् लोकनाथो जयति दशबलोऽन्यश्च गोपालदेवः ॥ (१) लक्ष्मी-जन्म-निकेतनं सम-करो वोढुं क्षमः क्ष्माभरं पक्षच्छेद-भयाद् उपस्थितवताम् एकाश्रयो भूभृताम् । मर्यादा-परिपालनैक-निरतः शौर्यालयो योऽभवद् दुग्धाम्भोधि-विलास-हासि-महिमा श्री-धर्मपालो नृपः ॥ (२) अम्भोधीनाम् प्रकृति-धवला फेनराजिश्चतुर्णां शत्रु-स्त्रीणां वदनकमल-प्लोषनी-हार-वृष्टिः । पातालान्तर-द्विगुणित-फणि-ग्रामणी-कायकान्तिः कीर्तिर्यस्य प्रसरति जगत्-पञ्जरे राजहंसी ॥ (३) ये स्वी-कुर्वन्ति शौरेः श्वसित-परिमलं योगनिद्रा-शयालोः यैश्चक्रे चण्ड-वेला-वलन-कलकलः कन्दरे मन्दराद्रेः । येऽभूवन् स्फार-लक्ष्मी-नयन-कुवलय-स्रग्विणस्ते तरङ्गाः क्षीराब्धेर्यत् चमूनां श्रम-जलमपिवन् स्वानिलैः शीकरार्द्रैः ॥ (४) यैर्ग्रामैः स-कुशस्थल-प्रभृतिभिः सन्धिं ययाचे हरिः गान्धार्यस्तनयो जहौ सुतमसून् भ्रातॄन् नतान् नामकान् । निर्जित्याहव-शालिना प्रणयिनो नप्तुर्यशोवर्मणस्ते ग्रामा रिपु-घस्मरेण हसता येन प्रसादीकृताः ॥ (५) प्रेयः सत्यमनन्त-भोग-निलयं गोपाल-धर्म-क्रम-प्राप्ताङ्गाम् परिपालयन्तम् अजितं स प्राप लक्ष्मीपतिम् । श्रीमत्-पाद-नखेन्दु-दीधिति-भरोदन्वन्-निमग्नाखिल-क्षोणीभृन्-मुकुटान्त-पत्र-मकरं श्री-देवपालं सुतम् ॥ (६) श्वासास्ताण्डवित-श्लथालक-शिखाः शेते कपोल-स्थली तल्पे पाणिमये स्तनौ स्तवकयन्त्यक्ष्णोरपाम् बिन्दवः । चेतः प्राण-विसृष्टये स्पृहयतीत्युत्सादित-स्वामिनो यद्-वैरि-प्रमदा-जनस्य न कदाप्येषा दृशा प्रोषिता ॥ (७) निर्भर-भरित-विहायसि यद्-यशसि क्षणमदीधरत् तुरगान् । क्षीरोद-तरण-शङ्का-समाकुलः सारथिस्तरणेः ॥ (८) आविन्ध्यात् शबरी-रतोत्सव-सुहृद् वंशी-वन-श्यामलाद् आप्रालेय-गिरेः उमा-स्मित-सुधा-स्रोतः प्लुताधित्यकात् । आसूर्योदय-साक्षिणो जलनिधेः सारस्वतीनामपाम्पूर्णादा च यद्-अङ्घ्रि-पङ्कज-युगे भृङ्गत्वमापुर्नृपाः ॥ (९) पुत्रस्तस्माद् वृषाङ्कादिव जगति गतः स्वामि-भावात् प्रतिष्ठाम् उर्वीभृद्-गर्व-खर्वीकरण-पटुतरां शक्तिम् उग्रान् दधानः । देवानाम् भीतिभाजाम् अभय-वितरणैकाध्वर-प्राप्त-दीक्षो देवः श्री-शूरपालः किम् अपरम् अपरोऽभून् महासेन एव ॥ (१०) प्रस्थाने यस्य सेना-भर-विधुर-धराभार-निर्भुग्न-भोग-श्राम्यच्छेषाहि-मुक्ता विष-शिखि-परुष-श्वास-धूमच्छटेव । उद्गच्छन्ती समन्ताद् वहल-विलपथैर्व्याप दिक्-चक्रवालं तत्कालोन्मीलिताश्मा जरठ-तरखरी धूसरा धूलिरेखा ॥ (११) यस्य निस्त्रिंश-पानीये नीलोत्पल-वनोज्ज्वले । निमज्ज्य राजहंसानां नोन्ममज्ज पुनः कुलम् ॥ (१२) प्रालेयांशोः प्रशमित-मृग-श्यामिकैः आनयद्भिः लक्ष्मीं क्षीरोदधि-हिमवतोः शेष-सिन्धु-क्षितिध्रान् । नागी-मूर्ध-प्रतत-पलित-भ्रान्तिभिः यद्-यशोभिः प्राग्-भूपानाम् वत मलिनिताः कीर्तयः कुन्दभासः ॥ (१३) या कान्त्या शयिता कला सुरधुनी या पावनत्वेन च क्षान्त्या या च वसुन्धरा सुरगुरोः सत्येन वाणी तथा । तापस्येन च या शिवा गुरुतया मूर्तिः कुल-क्ष्माभृतो द्यौः दुर्लङ्घतयेति दैवतमयी या निर्मिमे वेधसा ॥ (१४) दौहित्री त्रमणाधिपस्य नृपतेः आवन्तिकस्य आत्मजा तस्यासीद् गुणवत्सलस्य महिषी माणिक्यदेवीति या । अस्यान् तस्य बभूव भूतल-गुरोः गोपालदेवः सुतो नाचारेण विना-कृतं कुलमिति प्रत्यक्षयन्नात्मनि ॥ (१५) विद्ये पुत्र-शुचं विमुञ्च कुरुताम् उत्साहम् उच्चैः-कुलं शील-प्रस्तुतमस्तु ते सुखम् अमी नन्दन्तु सर्वे गुणाः । आधारश्च विशेष-विच्च भवतामेकः फलैर्योजकः सृष्टोऽस्माभिरसाविति क्षितिपतौ यस्मिन्नवादीद् विधिः ॥ (१६) यस्याभिषेक-सलिल-प्लुति-मात्र-जन्मा भानोरिव प्रतिदिशं विततः प्रतापः । हर्षाश्रु-कम्प-पुलकोद्गम-विभ्रमाणां यात्री चकार भुवनानि स-विस्मयानि ॥ (१७) यस्यापतन् प्रचलद्-उत्पलिनी-विलास-पर्यासिनः स्मित-सुधा-शबलाः कटाक्षाः । सेवा-नतेषु चल-मौलि-मयूख-लेखा-सन्तान-कन्दलित-दिक्षु नरेश्वरेषु ॥ (१८) त्वङ्गन्नाना-तुरङ्गर्गज-खुरमृदित-क्ष्मा-रजो-जाल-मेघं दिक्-चक्रायात-भूभृत्-प्रणति-चल-शिरोरत्न-विद्युत्-प्रकाशम् । माद्यन्मातङ्ग-वृन्द-स्रुत-करट-पयः-पङ्क-मज्जज्जनौघं नित्यं प्रावृट्-प्रयाणं स्फुटमवनिपतेर्यस्य देवेन्द्र-भासः ॥ (१९) जगति महत्यपि योऽस्मिन् द्वावेवात्मोपकारिणौ मेने । विपुलाभिलाषम् अन्विनम् उद्धत-शौर्यञ्च रिपु-वर्गम् ॥ (२०) वेला-सिन्धु-तटेषु शङ्ख-धवला हंसावली दिङ्मुखे ज्योत्स्ना व्योम्नि हिमाचलस्य शिखरोत्सङ्गेषु भागीरथी । यत्-कीर्तिः कृत-सप्तसिन्धु-तरण-व्यासक्त-फेनच्छटा सिद्धान् स्मारयतीव भैरव-महारम्भाट्टहास-श्रियम् ॥ (२१) </poem>}} स खलु भागीरथी-पथ-प्रवर्तमान-नानाविध-नौवाटक-सम्पादित-सेतुबन्ध-निहित-शैल-शिखर-श्रेणी-विभ्रमात् । निरतिशय-घन-घनाघन-घटा-श्यामायमान-वासर-लक्ष्मी-समारब्ध-सन्तत-जलद-समय-सन्देहात् । उदीचीनानेक-नरपति-प्राभृतीकृताप्रमेय-हयवाहिनी-खर-खुरोत्खात-धूली-धूसरित-दिगन्तरालात् । परमेश्वर-सेवा-समायाताशेष-जम्बुद्वीप-भूपालानन्त-पादात-भर-नमदवनेः । शोभन-समावासित-श्रीमज्जयस्कन्धावारात् परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारक-महाराजाधिराज-श्री-शूरपालदेव-पादानुध्यातः परमसौगत-परमेश्वर-परमभट्टारको महाराजाधिराजः श्रीमान् गोपालदेवः कुशली ॥ श्री-पुण्ड्रवर्धन-भुक्तौ । स्थालीकट-विषये । उच्चवृक्ष-मण्डलान्तःपाति-पारावार-भूमि-समेत-कङ्कावासके गोमुण्डकादि-भूमि-समेते समुपगतान् सर्वान् एव राजपुरुषान् राज-राजनक-राजपुत्र-राजामात्य-महासामन्त-महासेनापति-महासान्धिविग्रहिक-महाक्षपटलिक-महाप्रतीहार-महादण्डनायक-महाराजस्थानीय-उपरिक-महाकार्ताकृतिक-महादौःसाध्यसाधनिक-दाण्डिक-दाण्डपाशिक-शौल्किक-गौल्मिक-क्षेत्रप-प्रान्तपालक-कोट्टपाल-खण्डरक्ष-तदायुक्तक-विनियुक्तक-हस्त्यश्वोष्ट्रनौबलव्यापृतक-किशोरबड़वागोमहिष्यजाविकाध्यक्ष-दूतप्रेषणिक-गमागमिक-अभित्वरमाण-विषयपति-तरपति-तरिक-गौड़-मालव-खश-हूण-कुलिक-कर्णाट-लाट-चाट-भट-सेवकादीन् अन्यांश्चाकीर्तितान् राज-पादोपजीविनः प्रतिवासिनश्च ब्राह्मणोत्तराम् महत्तम-कुटुम्बि-पुरोग-मेदान्ध्रक-चण्डाल-पर्यन्तान् यथार्हम् मानयति बोधयति समादिशति च । विदितमस्तु भवताम् । महासैन्यपति-श्री-कोक्काकेन दूत-मुखेन वयम् विज्ञापितः । यथा माता-पित्रोरात्मनश्च सकलस्य च सत्त्व-राशेः पुण्य-यशोऽभिवृद्धये मया कङ्कावासके विहारः कारितः तत्र भगवतो बुद्ध-भट्टारकस्य प्रज्ञापारमितादि-सकल-धर्म-नेत्रीस्थानस्य-आर्यावैवर्तिक-बोधिसत्त्वगणस्य-अष्टमहापुरुष-पुद्गलार्य-भिक्षुसङ्घस्य च यथार्हम् । पूजा-बलि-चरु-सत्र-निवेद्य-खण्ड-स्फुटित-संस्काराद्यर्थं चीवर-पिण्डपात-शयनासन-ग्लान-प्रत्यय-भैषज्य-परिष्काराद्यर्थम् अन्येषामपि ममाभिमतानाम् मत्-परिकल्पित-विभागेनानवद्य-भोगाद्यर्थञ्च श्रीमद्-भट्टारक-पादा यथोपरि-लिखित-ग्राममिमं गोमुण्डकादि-भूमि-समेतं शासनीकृत्य ददत्विति ॥ ततोऽस्माभिस्तदीय-विज्ञाप्त्या ग्रामोऽयं गोमुण्डकादि-भूमि-समेतः स्वसीमा-तृण-यूति-गोचर-पर्यन्तः स-गर्तोषरः सोपरिकरः स-दशापचारः स-चौरोद्धरणः परिहृत-सर्व-पीड़ः । अ-चाट-भट-प्रवेशः । अ-किञ्चित्-प्रग्राह्यः समस्त-राज-भाग-भोग-प्रत्याय-समेतो भूमिच्छिद्र-न्यायेनाचन्द्रार्क-क्षिति-सम-कालम् माता-पित्रोरात्मनः सकलस्य च सत्त्व-राशेः पुण्य-यशोऽभिवृद्धये तथैव शासनीकृत्य विधिवद् दत्तः । यतो भवद्भिः सर्वैरेव दानमिदम् अनुमन्तव्यम् । भाविभिरपि भूपतिभिः भूमेर्दानफल-गौरवाद् अपहरणे महानरकपात-भयात् चानुमोद्य परिपालनीयं प्रतिवासिभिः क्षेत्रकरैश्चाज्ञा-श्रवण-विधेयैर्भूत्वा सर्व-प्रत्यायोपनयः कार्य इति ॥ संवत् ३ आषाढ़-दिने २९ । तथा चात्र धर्मानुशंस-श्लोकाः ॥ {{block center|<poem> बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिः सगरादिभिः । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ (२२) षष्टिं वर्ष-सहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः । आक्षेप्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ (२३) स्वदत्ताम् परदत्तां वा यो हरेत वसुन्धराम् । स विष्ठायां कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह पच्यते ॥ (२४) अस्मत्-कुल-क्रमम् उदारम् उदाहरद्भिरन्यैश्च दानमिदम् अभ्यनुमोदनीयम् । लक्ष्म्यास्तड़ित्-सलिल-बुद्बुद-चञ्चलाया दानम् फलम् परयशः-परिपालनञ्च ॥ (२५) इति कमल-दलाम्बु-बिन्दु-लोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्य-जीवितञ्च । सकलम्-इदम्-उदाहृतञ्च बुद्ध्वा न हि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥ (२६) श्रीमद्-गोपालदेवेन जगद्-विजय-शालिना । शुद्धाशयः कृतः श्रीमान् वज्रवर्मात्र दूतकः ॥ (२७) समतट-नृपतीनां राज्यभारस्य वोढा दृढ़तर-भुज-वेष्टापिष्ट-चण्डारि-चक्रः । प्रति-भुवन-श-विघ्न-भान्त-निर्व्याज-कीर्तिः निरवधि-निविड़-श्रीरस्ति सामन्त-वंशः ॥ (२८) तत्रोदपादि सुकृती कलेर्बहिरिव स्थितः। श्रीमान् चामुण्डदत्ताख्यः ख्यातः ख्यातिमतान् धुरी ॥ (२९) बाड़व-दहनोष्णी-कृत-जलधि-तट-भ्रमण-सम्भृतार्तिरिव । भजति स्म यस्य कीर्तिश्चन्दन-वन-शीतलम् मलयम् ॥ (३०) तस्य श्री-वप्यदत्ताख्यस्तनयः पुरुषोत्तमः । अनन्त-भोग-संलीनः प्रध्वस्त-नरकोऽभवत् ॥ (३१) भवान्तरीयस्य फलं समाददे न केवलं शुद्धतमस्य कर्मणः । अथापि यः स्वादुतमाय भाविने फलाय यत् साधु तदप्यजीजनत् ॥ (३२) पाराशदत्त-तनयां चुन्दादेवीम् उवाह सः । पतिव्रतापि सर्वेषां हृदये या व्यवस्थिता ॥ (३३) तस्याम् असूत कोक्काकं सेना-नाथं सुतोत्तमम् । धर्मस्त्रय्यामिव स्वर्गन् दिवीव दिवसं रविः ॥ (३४) पक्षिणः भुज इव यो भू-नर-पति-मल्लस्य शूरपालस्य । सङ्ग्राम-जलधि-सेतुर्विपन्न-जगदाश्रय-स्तम्भः ॥ (३५) अग्राम्यं सदसि स्मितम् प्रणयिनाम् आशा न दीर्घीकृतास्त्यक्ताड़म्बरमेव येन रिपवो धारेण सङ्कोचिताः । अन्ते या विफलद्-गिरः श्रुति-सुखाः स्वप्नेऽपि ता नेरितास्तद्-विश्राणितम् अर्थिने पुनरसौ येनार्थितान् नागमत् ॥ (३६) आशैलाद् ईश-चूड़ाभरण-शशि-कराध्यापित-श्वेत-भावाद् आ-विन्ध्यान् नर्मदाम्भः-शिशिरित-दृषदः सागराद् आ-प्रतीचः । आ-प्राचो वङ्गतः आनयन-कुवलय-न्यास-नीलोर्म-दाम्नः सामन्तास्ते न के चिन् निज-शिरसि दधे यैर्न तत्-पाद-पन्सुः ॥ (३७) प्रत्यपद्यत महार्हम् आसनम् भूभुजां सदसि यो महोदयः । यस्य चान्यदपि तत्तथा विधम् पप्रथे ककुद-जातम् आदृतम् ॥ (३८) शस्त्रानले हुतवतो द्विषताम् अनीकं राजोपवाह्यम् अधिरूढ़वतो गजेन्द्रम् । यस्यानपक्रमवतः पतिरादिदेश श्वेताब्ज-पुञ्ज-निभम् उज्ज्वल-हेम-दण्डम् ॥ (३९) तेनासीम्ना बुद्ध-पादाब्ज-भक्त्या ज्योत्स्ना-गौरः कारितोऽयम् विहारः । यः क्षीराब्धेः विभ्रमोद्भेद-भाजः कक्षान् धत्ते भिक्षुभिः शोण-वस्त्रैः ॥ (४०) एतेन सान्द्र-कलि-कल्मष-तस्करेण तस्यानवद्य-यशसः सुकृताद्भुतेन । संसारिणाम् भवतु सर्व-भय-प्रशान्तिः विश्वानुकम्पिनि दृढ़ा सुगते च भक्तिः ॥ (४१) श्रीमता दक्कदासेन जयदासस्य सूनुना । इदं शासनम् उत्कीर्णं सत्-सामतट-जन्मना ॥ (४२) नि [= निबद्ध] </poem>}} '''छन्दांसि''' {| |१, ४, १०, ११, १९, ३७ || स्रग्धरा |- |२, ५, ६, ७, ९, १४-१६, २१, ३६ || शार्दूलविक्रीड़ित |- |३, १३ || मन्दाक्रान्ता |- |८, २०, ३०, ३५ || आर्या |- |१२, २२-२४, २७, २९, ३१, ३३, ३४, ४२{{gap}} || अनुष्टुभ् |- |१७, १८, २५, ३९, ४१ || वसन्ततिलका |- |२६ || पुष्पिताग्रा |- |२८ || मालिनी |- |३२ || वंशस्थ |- |३८ || रथोद्धता |- |४० || शालिनी |} stl4hm7mh8m6d2kwzclvr7gnj29xq6i 0 164250 415962 2026-06-01T06:45:07Z Shubha 190 {{header | title = प्रोद्गीतागमः (विवाहविधिः) | author = | translator = | section = | previous = | next = | year = | notes = }} <poem> ---- MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00256 Uniform title: prodgītāgama Main title: prodg... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 415962 wikitext text/x-wiki {{header | title = प्रोद्गीतागमः (विवाहविधिः) | author = | translator = | section = | previous = | next = | year = | notes = }} <poem> ---- MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00256 Uniform title: prodgītāgama Main title: prodgītāgamaḥ vivāhavidhimātram Manuscript : IFP/EFEO transcript T0201 Description: Transcribed from IFP transcript T0201 which is copied from a ms. belonging to Swaminatha Gurukkal, Tiruvavadudurai See Muktabodha IFP/EFEO on-line catalog for bibliographic details at www.muktabodha.org . Notes: Data-entered by the staff of Muktabodha under the direction of Mark S. G. Dyczkowski. Revision 0: April 4, 2012 Internet publisher : Muktabodha Indological Research Institute Publication year : Publication city : Publication country : India ---- || शिवाभ्यां नमः || || प्रोद्गीते विवाहविधिः || श्रीकण्ठरुद्रमीशानं पञ्चकृत्वपरायणम् | पप्रच्छ परया भक्त्या विष्णुरत्यन्तहर्षितः || १ || भगवन् सर्वलोकेश लोकरक्षाधुरंधर | सतीवियोगजे काले लोकानां वर्द्धिरादितः || २ || नाभवत्किल विश्वात्मन् तदा लोकाः कथं स्थिताः | उत्पत्तिः कथमेतेषामविच्छिन्ना वभूव च || ३ || तद्रहस्यन्न जानामि वद मे करुणानिधे | इति पृष्टो महादेवो विष्णुना प्रभविष्णुना || ४ || उवाच पार्वतीनाथस्तं वृत्तमवतारयत् | दक्षं निरीश्वरं यागं प्रावर्तत पुरा किल || ५ || तत्त्वया विदितं सर्वमथापि त्वद्विक्षया | वक्ष्यामि सर्वमेतत् कथां विस्तरतश्शृणु || ६ || सती यदा स्वकं देहं प्रमुमोच समाधिना | तदा निरुत्सवो लोकः प्रजावृद्धिविवर्जितः || ७ || अनावृष्टि परिप्लुष्टः क्षयमाप दिने दिने | तदा ब्रह्मादयो देवास्समेत्य मम सन्निधौ || ८ || प्रणिपत्य परिप्लोषं जगतस्ते व्यजिज्ञिपत् | तदा लोकहितार्थाय संबोधयदच्युत || ९ || प्. २) इन्द्रादीनां दिक्पतीनां सन्ततिः प्रभविष्यति | सा तत्राप्यगजा गौरी भविष्यति धरापते || १० || ताङ्कन्यां वामदेवाय शिवाय ददतस्स्वयम् | तदा प्रभृति लोकोऽयं वर्द्धते पूर्ववत्किल || ११ || इत्याज्ञप्ताश्च ते देवास्तयोर्वैवाहिकीङ्क्रियाम् | अकुर्वन् तत्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वादरपूर्वकम् || १२ || तदा चतुर्मुखो ब्रह्मा वसिष्ठाद्या मुनीश्वराः | प्रादुरासीत्सपत्नीकाः महेशप्रियकाम्यया || १३ || लोकसङ्ग्रहणार्थाय लौकिकीं वृत्तिमाश्रिताः | सप्तर्षीन् प्रेषयामासुः कन्यानिश्चय हेतवे || १४ || सपत्नीकास्समाजग्मुर्नगेन्द्र गृहमुत्तमम् | सनारिकेलकदलीपूगीफल समन्वितम् || १५ || वस्त्रयुग्मं समादाय कञ्चुकं कनकाञ्चितम् | नगेन्द्राङ्के सन्निषण्णां वव्रिरे कन्यकां मुदा || १६ || पूर्णचन्द्राभवदनां नीलकुञ्चितमूर्धजाम् | सुस्मितापाङ्ग संरूदमकरध्वज शालिनीम् || १७ || उदुत्तरेति मन्त्रेण ब्रह्मघोषपुरस्सरम् | अरूंधती तदा कन्यां गन्धपुष्पोपहारकैः || १८ || अलञ्चकार सुप्रीतामुमां तां समलङ्कृताम् | तदा हिमाद्रिमेनाकीमुखमैक्षत विस्मितः || १९ || प्. ३) साऽनुमेने तदा गीरीं प्रदातुं शम्भुरूपिणे | महेशाय तदा देवी सहितस्तु महीपतिः || २० || दास्यामीति तदा वाचमुवाच स नगाधिपः | अथोषधीनामधिपे वृद्धिं प्राप्ते सुपुष्कले || २१ || जामित्रे च तिथौ मैत्रे मुहूर्तेश्शशलाञ्च्छने | उत्तराफल्गुनीयुक्ते मुहूर्तं समयोजयन् || २२ || एवं शास्त्रोक्तमार्गेणं विवाहङ्कारयेति च | ब्रह्माणं प्रेषयामास स पिनाकी महेश्वरः || २३ || तथैव कारयामास ब्रह्मा लोकपितामहः | अनेनैव विधानेन पार्वतीञ्च ददौ गिरिः || २४ || एतेन कारणे नैव देवानां सन्ततिर्बभौ | इन्द्रस्यापि जयन्तोऽभून्नलकूवर एव च || २५ || कुबेरस्य स देवानां सन्ततिश्चाभवत्किल | अनङ्गोऽपि तदा साङ्गः रतिप्रीतिकरः प्रभुः || २६ || इति प्रोद्गीते विवाहविधिर्नाम पञ्चविंशति पटलः || २५ || अथ विष्णुर्महादेवं पप्रच्छ परया मुदा | प्रलयो मानुषे लोके प्रजानाशः पदे पदे || १ || दारिद्र्यं प्राणिविद्वेषः कथन्नस्यात् प्रभो वद | अथोवाच महादेवः गौरीवैवाहिकं विधिम् || २ || आलये च प्रतिष्ठायामुत्सवादौ विशेषतः | कर्तव्यं विधिपूर्वन्तु वेदागमविधानतः || ३ || तद्वक्ष्ये शृणु विष्णो त्वं सङ्ग्रहेण जनार्दन | एतदा युष्यमारोग्यं पुत्रपौत्रविवर्द्धनम् || ४ || धान्यं यशस्करञ्चैवापमृत्यु निवारकम् | सौमङ्ग्ल्यं सदा सौख्यं वर्धनञ्च विशेषतः || ५ || फाल्गुने चैत्रवैशाखे तिष्ये वापि विशेषतः | ऋक्षे चोत्तरफल्गुन्यां मैत्रेऽन्यच्छुभ-ऋक्षके || ६ || सुमुहूर्ते * * * * * * * * भृगोर्दिने | वैवाहिकविधिं कुर्यात् साधकस्सर्वतन्त्रवित् || ७ || शिवद्विज * * * * * * * * भिषेचनः | शिवशास्त्रविचारज्ञः शिवागमविशारदः || ८ || दुकूलवसनो * * * * * * त्तरीयकः | भस्मरुद्राक्षमालाभिरलङ्कृत कलेवरः || ९ || हेमयज्ञोप * * * * * * * * * ण्डितः | शुक्लचन्दनलिप्ताङ्गश्शुक्लमालैरलङ्कृतः || १० || एवं लक्षणयु * * * * * * * व्रतम् | प्रार्थयेद्देवदेवस्य कल्याणं कुरु भो गुरौ || ११ || प्. ५) इति प्रार्थ्य नमस्कृत्य * * * * * * * * | इति संप्रार्थ्य शार्गिन्यजमानेन देशिकः || १२ || आस्थानमण्टपे रम्ये शतस्तम्भ समन्विते | * * * * * * * * रङ्गवल्यादिशोभिते || १३ || कदलीस्तम्भखर्जूरी वितानद्ध्वजतोरणैः | पता * * * * * * * * धूपैश्च शोभिते || १४ || पणवैर्मद्दलैश्चैव नानावादित्रनिस्वने | * * * * * * क्तैश्च गौरीकल्याण वैभवैः || १५ || भूषिते मण्टपे शुभ्रे ब्राह्म * * * * * * | * * * * विधिज्ञैश्च वेदवेदाङ्गनिष्ठितैः || १६ || राजभिस्सचिवैश्चैव भटैर्योधै * * * * * | * * * * * नैरन्यैर्नरनारी सहस्रकैः || १७ || शोभिते सदने मध्ये * * मण्टपमादरात् | तन्मध्ये पद्मवेदीञ्च तत्पूर्वे पद्मकुण्डकम् || १८ || स्वस्तिकं मण्डलं कुर्यात् आगमोक्तविधानतः | पश्चिमे भद्रपीठे च स्वस्तिकाख्ये महेश्वरम् || १९ || संस्थाप्य दक्षिणे भागे गौरीं कल्याणरूपिणीम् | देव्या दक्षिणदिग्भागे हिमवन्तं समेनकम् || २० || विष्णुं श्रीभूमिसहितं कलशेषु समर्चयेत् | अग्नेर्दक्षिणदिग्भागे वाग्देवीञ्चतुराननम् || २१ || प्. ६) सनकादींश्च योगीन्द्रान् ब्रह्मणः पुरतो यजेत् | देवस्य वामभागे तु यजेद्दुर्गादि योगिनीम् || २२ || देवस्येशानदिग्भागे रूद्रान् प्रमथनायकान् | सप्तर्षींश्च पत्त्नींश्च सर्वदेवर्षिमण्डलम् || २३ || यजेत्तु पुरतो भागे शचीमिन्द्रं वसूंस्तथा | पश्चिमे मेनकादींश्च यजेदप्सरसां गणान् || २४ || विष्ण्वादि देवबृन्दांश्च कलशेषु यथाक्रमम् | मिश्रतन्त्रविधानेन प्रतिमासु प्रपूजयेत् || २५ || आचार्यो मूर्तिपैस्सार्धं देवदेवस्य सन्निधौ | अनुज्ञां विधिवत्कुर्यात् ब्राह्मणानां समाजगे || २६ || देव देव जगन्नाथ जगदानन्दकारण | कल्याणार्थं प्रवर्तोऽहं लोकसङ्ग्रहणाय च || २७ || लोकानामिष्टकाम्यार्थं तवाज्ञां कुरु मे प्रभो | ततो देव्यालयं गत्वा प्रार्थयेदिष्टसिद्धये || २८ || अम्बिके देवि कल्याणि कारुण्याकरचन्द्रिके | जगदार्तिविनाशाय शम्भुपत्नी भविष्यसि || २९ || इत्युक्त्वा तां महादेवीं प्रणिपत्य गुरूत्तमः | वैवाह्य मूर्तिं संप्राप्य प्रार्थयेदिष्टसिद्धये || ३० || सोमास्कन्दादिदेवेषु पञ्चविंशतिकेषु च | ये ये शक्तियुता देवास्तेष्वेकस्य विधानतः || ३१ || प्. ७) वर्षे वर्षे प्रकुर्वीत वैवाहिकमनुत्तमम् | उद्वाहभावनार्थाय देवदेवौ प्रपूजयेत् || ३२ || शक्तिविघ्नेशमभ्यर्च्य ग्रहप्रीतिपुरस्सरम् | सङ्कल्पञ्च ततः कुर्यान् मृत्सङ्ग्रहणमङ्कुरम् || ३३ || कृत्वा प्रतिसरं बद्धा देव्या देवस्य चैव हि | परेद्युः प्रातरुत्थाय संभारान् संभ्रियात्ततः || ३४ || ततो देव्यालयं गत्वा वाङ्निश्चयविधिञ्चरेत् | ततो ब्रह्मादयो देवा वसिष्ठाद्या मुनीश्वराः || ३५ || प्रादुरासन् स पत्नीकाः महेशप्रियकाम्यया | लोकसङ्ग्रहणार्थाय लौकिकीं वृत्तिमाश्रिताः || ३६ || सतानभ्यर्च्य देवादीन् गन्धपुष्पाक्षतादिभिः | सनालिकेरकदली पूगीफलसमन्वितम् || ३७ || वस्त्रयुग्मं समादाय कञ्चुकं कनकाञ्चितम् | उदुत्तरेति मन्त्रेण ब्रह्मघोषपुरस्सरम् || ३८ || सम्प्रार्थ्य देवीमभ्यर्च्य वस्त्रपुष्पोपहारकैः | उद्वाहार्थं पराशक्तिं प्रपूज्याऽथ विशेषतः || ३९ || उक्तद्रव्ययुतैस्तोयैः पाद्यमाचमनार्घ्यकम् | पर्यूषितार्चनं कृत्वा स्नानशालाप्रवेशनम् || ४० || सिह्मासने तु संस्थाप्य नृत्तगीतपुरस्सरम् | सुगन्धतैलाभ्यङ्गं स्नानीयोद्वर्तनं तथा || ४१ || प्. ८) उष्णोदकस्नापनञ्च सर्वद्रव्याभिषेचनम् | ततः कुर्याद्विशेषेण धौतवस्त्रप्रमार्जनम् || ४२ || दुकूलपरिधानञ्च उत्तरीयसमन्वितम् | चन्दनागरुकस्तूरी कुङ्कुमादि विलेपनम् || ४३ || केशानामगरो धूपं यथा विधि विधाय च | मल्लिकामालती जाति चम्पकाद्यर्पणं तथा || ४४ || नवरत्नकिरीटञ्च चन्द्ररेखावतंसकम् | सीमन्तदेशे सिन्दूरं ललाटे तिलकं तथा || ४५ || कालाञ्जनमधो कृत्वा पालीयुगलमेव च | मणिकुण्डलयुग्मञ्च नासाभरणमप्यथ || ४६ || अधरे यावकञ्चैव ततः प्रथमभूषणम् | चिन्ताकं पतकञ्चैव महापतकमेव च || ४७ || मुक्तावलीमेक मुक्तावलीमपि विनिर्दिशेत् | वैकक्ष्यहारं केयूरचतुष्टयमथापि वा || ४८ || वलयानामावलीश्च ऊर्मिकावलिमेव च | काञ्चीदाम समारोप्य कटिसूत्रमथोपरि || ४९ || सौभाग्याभरणञ्चैव सर्वरत्नविभूषितम् | पादयोः कटकञ्चैव रत्ननूपुरमेव च || ५० || पादाङ्गुलीयकञ्चैव समारोप्य विशेषतः | आयुधानि करे कृत्वा तत्तत्कालविशेषतः || ५१ || प्. ९) पादुकारोहणं कार्यं महामङ्गलसंयुतम् | धूपदीपं तथा कृत्वा पञ्चान्नादीन्निवेदयेत् || ५२ || षोडशैरूपचारैश्च ताम्बूलं मन्त्रपुष्पकम् | तत्तन्मन्त्रैश्च सम्पूज्य गौरीं कल्याण रूपिणीम् || ५३ || अथारोप्य गजे देवीं सिह्मे वा समलङ्कृताम् | आदिशक्तिसपर्यार्थं नदीतीरे प्रपादिषु || ५४ || समावेश्य तदा देवीं नानावादित्र निस्वनैः | कुम्भं संस्थाप्य विधिवत् पूजयित्वोपचारकैः || ५५ || कस्तूरिकुङ्कुमालेप कज्जलादिभिरादरात् | कबोराक्षिदर्पणादि सम्भारैरतिशोभनैः || ५६ || बीजमुद्गानि नैवेद्य पूर्णकर्म समाचरेत् | स्तुवीत ब्राह्मणैस्सार्धं प्राङ्मुखैर्ब्रह्मवादिभिः || ५७ || आदिमध्यान्तरहितां अम्बाममितविग्रहाम् | प्रणमामि महादेवीं महात्त्रिपुर भैरवीम् || ५८ || मदिष्टदेवते देवि मम प्रीतिविवर्धनम् | भर्तारं वरये देवि शिवमत्यन्तसुन्दरम् || ५९ || घटयस्व जगन्मातर्दीर्घमाङ्गल्य वृद्धये | इति प्रार्थ्य परां देवीं पूजयित्वा ततः परम् || ६० || आदिशक्तिममेयां तां ध्यात्वा निश्चलतां ययौ | तत्रैव जातकर्मादि कुर्याद्देव्याः प्रयत्नतः || ६१ || प्. १०) आचार्यस्सर्व सम्भारान् वाद्यघोषपुरस्सरम् | गृहीत्वा देवदेवस्य कल्याणादिषु मूर्तिषु || ६२ || यस्य कस्यापि पुरतः गत्वा प्रार्थ्य पुर स्थितः | देव देव जगन्नाथ जगदार्तिहर प्रभो || ६३ || अनुज्ञां देहि मे स्वामिन् कल्याणार्थन्तु वाऽधुना | इति सम्प्रार्थ्य देवेशं धूपदीपौ निवेद्य च || ६४ || अभिषेकं ततः कृत्वा स्नानीयैस्स्नपनोदकैः | रुद्राध्यायमनुं जप्त्वा सर्ववाद्यपुरस्सरम् || ६५ || * * * * * * * * नियोज्या भरणानि च | मकुटाङ्गदकेयूरहारनूपुरकङ्कणीम् | कटिसूत्रं यज्ञसूत्र * * * * * * बलिः || ६६ || एवमादिभिरन्यैश्च पादुकादिभिरेव च | जाजीचम्पक पुन्नाग कह्लारकम * * * * || ६७ || * * * * * द्यैश्च पूजयित्वा महेश्वरम् | कारयेद्देवदेवस्य शिवस्य परमात्मनः || ६८ || व्रतादिकमथो * * * * * * * मङ्गलम् | सर्वोपचारैस्संपूज्य वृषमारोहयेच्छिवम् || ६९ || सर्ववाद्यसमायुक्तं नानाबि * * * * * * | * * * * * * तो गच्छेत् स्वस्तिमङ्गलपूर्वकम् || ७० || प्. ११) तत्र गत्वा तया सार्द्धं पाद्यार्घ्याचमनादिभिः | उपचार्य ततः * * * * * चतुर्विधम् || ७१ || निवेदद्धूपदीपैश्च्छत्रैश्चामर वीजनैः | उपचार्य यथा शास्त्रं नीराजनमथ * * || ७२ || * * * * म्य तौ देवौ वृषसिह्मासनस्थितौ | उत्थाप्य मण्टपाग्रे तु स्थापयेत् पूर्वपश्चिमम् || ७३ || मालाविनिमय * * * * * * णमेव च | वाद्यैः प्रदक्षिणी कृत्य दासीदीपसमन्वितैः || ७४ || कल्याणमण्टपे रम्ये स्वस्तिमण्टप * * * | समावेश्य पूर्वाभिमुखमास्थितौ || ७५ || ततो यक्षबलिङ्कुर्यात् आचार्यस्साधकैस्सह | पुण्या * * * * * * * * * कदलीफलम् || ७६ || रक्तपुष्पसमोपेतं बलिं दद्याद्विचक्षणः | कृत्वा विवाहसङ्कल्पं वरप्रेषण * * * || ७७ || * * के मण्डले सम्यगादि कर्तारमर्चयेत् | हरिब्रह्मादि देवनामर्चनङ्कलशेषु च || ७८ || सम्पूज्य विधिव * * * * * * * धिना यजेत् | प्रसुग्मन्तेति मन्त्रेण वरप्रेषणमाचरेत् || ७९ || आप * * * * ति मन्त्रेण पा * * * * * | यन्मधुनो मधव्येति मधुपर्कं समर्चयेत् || ८० || प्. १२) कन्यकादान सङ्कल्पं कृत्वा तत्र विधानतः | गृहीत्वा * * * * * * * माप्य शिवस्य हि || ८१ || गृभ्णामीति च मन्त्रेण पाणिग्रहणमाचरेत् | अथ प्रच्छन्नवस्त्रेण प्रा * * * * * * * || ८२ || * * * ष्टकमारभ्य वाचयेत्सस्वरं क्रमात् | वस्त्रयुग्मं तदादाय तस्योपरि यथा विधि || ८३ || मं * * * * * * * * प्रानुग्रहमाचरेत् | बद्ध्वा माङ्गल्यसूत्रञ्च गौरीबीजेन देशिकः || ८४ || पादुकां पार्वतीं * * * * * * * कोत्तमः | एकमिषेति मन्त्रेण सप्तवारं व्रजेत्क्रमात् || ८५ || शिवाग्निं स्थापयित्वा तु परिस्तरणपूर्वकम् | * * * प्रोक्षणीञ्चैव लाजानाज्यञ्च साधयेत् || ८६ || मूलेनाष्टोत्तरं हुत्वा सोमायेति च मन्त्रतः | लाजहोम * * * * प्रदक्षिणपुरस्सरम् || ८७ || त्रिः कृत्वा च समिद्धेऽग्नौ शेषा आज्याहुतीर्हुनेत् | चित्तञ्चेत्यादि मन्त्रैश्च जयाद * * * * * || ८८ || नालिकेरकपित्थादि फलवर्गैस्समन्विताम् | द्राक्षा खर्जूरनारङ्ग खण्डशर्करयान्विताम् || ८९ || इक्षुखण्ड * * * * * * * * पशोभिताम् | पूर्णाहुतिमथो हुत्वा सप्तेति च मन्त्रतः || ९० || प्. १३) उपस्थानमथो कृत्वा प्रणमे * * * * * | * * * प्राङ्मुखो भूत्वा प्रार्थयेद्ब्राह्मणानथ || ९१ || आर्द्राक्षतान् समारोप्य स्वस्तिवाचन | * * * * * रञ्चैव पूजयेद्विधिपूर्वकम् || ९२ || धूपदीपादिनैवेद्यताम्बुलाद्युपचारकैः | पूर्व * * * * * * निवेद्यापूपमोदकान् || ९३ || ताम्बूलादीन् ततो दत्वा गन्धपुष्पादि * * * | * * * * * * * * भक्ष्य भोज्यफलादिकैः || ९४ || वीथी प्रदक्षिणं कुर्यात् सर्वानुग्रह वे * * | * * * * * * * * स विधोद्वाहमेव च || ९५ || स दीर्घायुरवाप्नोति पुत्रान् पौत्रांश्च विन्दति | * * * * * * * * * * * * ह मोदते || ९६ || इति प्रोद्गीते विवाहविधिर्नाम षड्विंशति पटलः || २६ || </poem> 747ney59o8uxqan7b4yybbxhvwzc4zd 415963 415962 2026-06-01T06:50:13Z Shubha 190 415963 wikitext text/x-wiki {{header | title = प्रोद्गीतागमः (विवाहविधिः) | author = | translator = | section = | previous = | next = | year = | notes = }} <poem> ---- MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00256 Uniform title: prodgītāgama Main title: prodgītāgamaḥ vivāhavidhimātram Manuscript : IFP/EFEO transcript T0201 Description: Transcribed from IFP transcript T0201 which is copied from a ms. belonging to Swaminatha Gurukkal, Tiruvavadudurai See Muktabodha IFP/EFEO on-line catalog for bibliographic details at www.muktabodha.org . Notes: Data-entered by the staff of Muktabodha under the direction of Mark S. G. Dyczkowski. Revision 0: April 4, 2012 Internet publisher : Muktabodha Indological Research Institute Publication year : Publication city : Publication country : India ---- ।। शिवाभ्यां नमः ।। ।। प्रोद्गीते विवाहविधिः ।। श्रीकण्ठरुद्रमीशानं पञ्चकृत्वपरायणम् । पप्रच्छ परया भक्त्या विष्णुरत्यन्तहर्षितः ।। १ ।। भगवन् सर्वलोकेश लोकरक्षाधुरंधर । सतीवियोगजे काले लोकानां वर्द्धिरादितः ।। २ ।। नाभवत्किल विश्वात्मन् तदा लोकाः कथं स्थिताः । उत्पत्तिः कथमेतेषामविच्छिन्ना वभूव च ।। ३ ।। तद्रहस्यन्न जानामि वद मे करुणानिधे । इति पृष्टो महादेवो विष्णुना प्रभविष्णुना ।। ४ ।। उवाच पार्वतीनाथस्तं वृत्तमवतारयत् । दक्षं निरीश्वरं यागं प्रावर्तत पुरा किल ।। ५ ।। तत्त्वया विदितं सर्वमथापि त्वद्विक्षया । वक्ष्यामि सर्वमेतत् कथां विस्तरतश्शृणु ।। ६ ।। सती यदा स्वकं देहं प्रमुमोच समाधिना । तदा निरुत्सवो लोकः प्रजावृद्धिविवर्जितः ।। ७ ।। अनावृष्टि परिप्लुष्टः क्षयमाप दिने दिने । तदा ब्रह्मादयो देवास्समेत्य मम सन्निधौ ।। ८ ।। प्रणिपत्य परिप्लोषं जगतस्ते व्यजिज्ञिपत् । तदा लोकहितार्थाय संबोधयदच्युत ।। ९ ।। प्. २) इन्द्रादीनां दिक्पतीनां सन्ततिः प्रभविष्यति । सा तत्राप्यगजा गौरी भविष्यति धरापते ।। १० ।। ताङ्कन्यां वामदेवाय शिवाय ददतस्स्वयम् । तदा प्रभृति लोकोऽयं वर्द्धते पूर्ववत्किल ।। ११ ।। इत्याज्ञप्ताश्च ते देवास्तयोर्वैवाहिकीङ्क्रियाम् । अकुर्वन् तत्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वादरपूर्वकम् ।। १२ ।। तदा चतुर्मुखो ब्रह्मा वसिष्ठाद्या मुनीश्वराः । प्रादुरासीत्सपत्नीकाः महेशप्रियकाम्यया ।। १३ ।। लोकसङ्ग्रहणार्थाय लौकिकीं वृत्तिमाश्रिताः । सप्तर्षीन् प्रेषयामासुः कन्यानिश्चय हेतवे ।। १४ ।। सपत्नीकास्समाजग्मुर्नगेन्द्र गृहमुत्तमम् । सनारिकेलकदलीपूगीफल समन्वितम् ।। १५ ।। वस्त्रयुग्मं समादाय कञ्चुकं कनकाञ्चितम् । नगेन्द्राङ्के सन्निषण्णां वव्रिरे कन्यकां मुदा ।। १६ ।। पूर्णचन्द्राभवदनां नीलकुञ्चितमूर्धजाम् । सुस्मितापाङ्ग संरूदमकरध्वज शालिनीम् ।। १७ ।। उदुत्तरेति मन्त्रेण ब्रह्मघोषपुरस्सरम् । अरूंधती तदा कन्यां गन्धपुष्पोपहारकैः ।। १८ ।। अलञ्चकार सुप्रीतामुमां तां समलङ्कृताम् । तदा हिमाद्रिमेनाकीमुखमैक्षत विस्मितः ।। १९ ।। प्. ३) साऽनुमेने तदा गीरीं प्रदातुं शम्भुरूपिणे । महेशाय तदा देवी सहितस्तु महीपतिः ।। २० ।। दास्यामीति तदा वाचमुवाच स नगाधिपः । अथोषधीनामधिपे वृद्धिं प्राप्ते सुपुष्कले ।। २१ ।। जामित्रे च तिथौ मैत्रे मुहूर्तेश्शशलाञ्च्छने । उत्तराफल्गुनीयुक्ते मुहूर्तं समयोजयन् ।। २२ ।। एवं शास्त्रोक्तमार्गेणं विवाहङ्कारयेति च । ब्रह्माणं प्रेषयामास स पिनाकी महेश्वरः ।। २३ ।। तथैव कारयामास ब्रह्मा लोकपितामहः । अनेनैव विधानेन पार्वतीञ्च ददौ गिरिः ।। २४ ।। एतेन कारणे नैव देवानां सन्ततिर्बभौ । इन्द्रस्यापि जयन्तोऽभून्नलकूवर एव च ।। २५ ।। कुबेरस्य स देवानां सन्ततिश्चाभवत्किल । अनङ्गोऽपि तदा साङ्गः रतिप्रीतिकरः प्रभुः ।। २६ ।। इति प्रोद्गीते विवाहविधिर्नाम पञ्चविंशति पटलः ।। २५ ।। अथ विष्णुर्महादेवं पप्रच्छ परया मुदा । प्रलयो मानुषे लोके प्रजानाशः पदे पदे ।। १ ।। दारिद्र्यं प्राणिविद्वेषः कथन्नस्यात् प्रभो वद । अथोवाच महादेवः गौरीवैवाहिकं विधिम् ।। २ ।। आलये च प्रतिष्ठायामुत्सवादौ विशेषतः । कर्तव्यं विधिपूर्वन्तु वेदागमविधानतः ।। ३ ।। तद्वक्ष्ये शृणु विष्णो त्वं सङ्ग्रहेण जनार्दन । एतदा युष्यमारोग्यं पुत्रपौत्रविवर्द्धनम् ।। ४ ।। धान्यं यशस्करञ्चैवापमृत्यु निवारकम् । सौमङ्ग्ल्यं सदा सौख्यं वर्धनञ्च विशेषतः ।। ५ ।। फाल्गुने चैत्रवैशाखे तिष्ये वापि विशेषतः । ऋक्षे चोत्तरफल्गुन्यां मैत्रेऽन्यच्छुभ-ऋक्षके ।। ६ ।। सुमुहूर्ते * * * * * * * * भृगोर्दिने । वैवाहिकविधिं कुर्यात् साधकस्सर्वतन्त्रवित् ।। ७ ।। शिवद्विज * * * * * * * * भिषेचनः । शिवशास्त्रविचारज्ञः शिवागमविशारदः ।। ८ ।। दुकूलवसनो * * * * * * त्तरीयकः । भस्मरुद्राक्षमालाभिरलङ्कृत कलेवरः ।। ९ ।। हेमयज्ञोप * * * * * * * * * ण्डितः । शुक्लचन्दनलिप्ताङ्गश्शुक्लमालैरलङ्कृतः ।। १० ।। एवं लक्षणयु * * * * * * * व्रतम् । प्रार्थयेद्देवदेवस्य कल्याणं कुरु भो गुरौ ।। ११ ।। प्. ५) इति प्रार्थ्य नमस्कृत्य * * * * * * * * । इति संप्रार्थ्य शार्गिन्यजमानेन देशिकः ।। १२ ।। आस्थानमण्टपे रम्ये शतस्तम्भ समन्विते । * * * * * * * * रङ्गवल्यादिशोभिते ।। १३ ।। कदलीस्तम्भखर्जूरी वितानद्ध्वजतोरणैः । पता * * * * * * * * धूपैश्च शोभिते ।। १४ ।। पणवैर्मद्दलैश्चैव नानावादित्रनिस्वने । * * * * * * क्तैश्च गौरीकल्याण वैभवैः ।। १५ ।। भूषिते मण्टपे शुभ्रे ब्राह्म * * * * * * । * * * * विधिज्ञैश्च वेदवेदाङ्गनिष्ठितैः ।। १६ ।। राजभिस्सचिवैश्चैव भटैर्योधै * * * * * । * * * * * नैरन्यैर्नरनारी सहस्रकैः ।। १७ ।। शोभिते सदने मध्ये * * मण्टपमादरात् । तन्मध्ये पद्मवेदीञ्च तत्पूर्वे पद्मकुण्डकम् ।। १८ ।। स्वस्तिकं मण्डलं कुर्यात् आगमोक्तविधानतः । पश्चिमे भद्रपीठे च स्वस्तिकाख्ये महेश्वरम् ।। १९ ।। संस्थाप्य दक्षिणे भागे गौरीं कल्याणरूपिणीम् । देव्या दक्षिणदिग्भागे हिमवन्तं समेनकम् ।। २० ।। विष्णुं श्रीभूमिसहितं कलशेषु समर्चयेत् । अग्नेर्दक्षिणदिग्भागे वाग्देवीञ्चतुराननम् ।। २१ ।। प्. ६) सनकादींश्च योगीन्द्रान् ब्रह्मणः पुरतो यजेत् । देवस्य वामभागे तु यजेद्दुर्गादि योगिनीम् ।। २२ ।। देवस्येशानदिग्भागे रूद्रान् प्रमथनायकान् । सप्तर्षींश्च पत्त्नींश्च सर्वदेवर्षिमण्डलम् ।। २३ ।। यजेत्तु पुरतो भागे शचीमिन्द्रं वसूंस्तथा । पश्चिमे मेनकादींश्च यजेदप्सरसां गणान् ।। २४ ।। विष्ण्वादि देवबृन्दांश्च कलशेषु यथाक्रमम् । मिश्रतन्त्रविधानेन प्रतिमासु प्रपूजयेत् ।। २५ ।। आचार्यो मूर्तिपैस्सार्धं देवदेवस्य सन्निधौ । अनुज्ञां विधिवत्कुर्यात् ब्राह्मणानां समाजगे ।। २६ ।। देव देव जगन्नाथ जगदानन्दकारण । कल्याणार्थं प्रवर्तोऽहं लोकसङ्ग्रहणाय च ।। २७ ।। लोकानामिष्टकाम्यार्थं तवाज्ञां कुरु मे प्रभो । ततो देव्यालयं गत्वा प्रार्थयेदिष्टसिद्धये ।। २८ ।। अम्बिके देवि कल्याणि कारुण्याकरचन्द्रिके । जगदार्तिविनाशाय शम्भुपत्नी भविष्यसि ।। २९ ।। इत्युक्त्वा तां महादेवीं प्रणिपत्य गुरूत्तमः । वैवाह्य मूर्तिं संप्राप्य प्रार्थयेदिष्टसिद्धये ।। ३० ।। सोमास्कन्दादिदेवेषु पञ्चविंशतिकेषु च । ये ये शक्तियुता देवास्तेष्वेकस्य विधानतः ।। ३१ ।। प्. ७) वर्षे वर्षे प्रकुर्वीत वैवाहिकमनुत्तमम् । उद्वाहभावनार्थाय देवदेवौ प्रपूजयेत् ।। ३२ ।। शक्तिविघ्नेशमभ्यर्च्य ग्रहप्रीतिपुरस्सरम् । सङ्कल्पञ्च ततः कुर्यान् मृत्सङ्ग्रहणमङ्कुरम् ।। ३३ ।। कृत्वा प्रतिसरं बद्धा देव्या देवस्य चैव हि । परेद्युः प्रातरुत्थाय संभारान् संभ्रियात्ततः ।। ३४ ।। ततो देव्यालयं गत्वा वाङ्निश्चयविधिञ्चरेत् । ततो ब्रह्मादयो देवा वसिष्ठाद्या मुनीश्वराः ।। ३५ ।। प्रादुरासन् स पत्नीकाः महेशप्रियकाम्यया । लोकसङ्ग्रहणार्थाय लौकिकीं वृत्तिमाश्रिताः ।। ३६ ।। सतानभ्यर्च्य देवादीन् गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । सनालिकेरकदली पूगीफलसमन्वितम् ।। ३७ ।। वस्त्रयुग्मं समादाय कञ्चुकं कनकाञ्चितम् । उदुत्तरेति मन्त्रेण ब्रह्मघोषपुरस्सरम् ।। ३८ ।। सम्प्रार्थ्य देवीमभ्यर्च्य वस्त्रपुष्पोपहारकैः । उद्वाहार्थं पराशक्तिं प्रपूज्याऽथ विशेषतः ।। ३९ ।। उक्तद्रव्ययुतैस्तोयैः पाद्यमाचमनार्घ्यकम् । पर्यूषितार्चनं कृत्वा स्नानशालाप्रवेशनम् ।। ४० ।। सिह्मासने तु संस्थाप्य नृत्तगीतपुरस्सरम् । सुगन्धतैलाभ्यङ्गं स्नानीयोद्वर्तनं तथा ।। ४१ ।। प्. ८) उष्णोदकस्नापनञ्च सर्वद्रव्याभिषेचनम् । ततः कुर्याद्विशेषेण धौतवस्त्रप्रमार्जनम् ।। ४२ ।। दुकूलपरिधानञ्च उत्तरीयसमन्वितम् । चन्दनागरुकस्तूरी कुङ्कुमादि विलेपनम् ।। ४३ ।। केशानामगरो धूपं यथा विधि विधाय च । मल्लिकामालती जाति चम्पकाद्यर्पणं तथा ।। ४४ ।। नवरत्नकिरीटञ्च चन्द्ररेखावतंसकम् । सीमन्तदेशे सिन्दूरं ललाटे तिलकं तथा ।। ४५ ।। कालाञ्जनमधो कृत्वा पालीयुगलमेव च । मणिकुण्डलयुग्मञ्च नासाभरणमप्यथ ।। ४६ ।। अधरे यावकञ्चैव ततः प्रथमभूषणम् । चिन्ताकं पतकञ्चैव महापतकमेव च ।। ४७ ।। मुक्तावलीमेक मुक्तावलीमपि विनिर्दिशेत् । वैकक्ष्यहारं केयूरचतुष्टयमथापि वा ।। ४८ ।। वलयानामावलीश्च ऊर्मिकावलिमेव च । काञ्चीदाम समारोप्य कटिसूत्रमथोपरि ।। ४९ ।। सौभाग्याभरणञ्चैव सर्वरत्नविभूषितम् । पादयोः कटकञ्चैव रत्ननूपुरमेव च ।। ५० ।। पादाङ्गुलीयकञ्चैव समारोप्य विशेषतः । आयुधानि करे कृत्वा तत्तत्कालविशेषतः ।। ५१ ।। प्. ९) पादुकारोहणं कार्यं महामङ्गलसंयुतम् । धूपदीपं तथा कृत्वा पञ्चान्नादीन्निवेदयेत् ।। ५२ ।। षोडशैरूपचारैश्च ताम्बूलं मन्त्रपुष्पकम् । तत्तन्मन्त्रैश्च सम्पूज्य गौरीं कल्याण रूपिणीम् ।। ५३ ।। अथारोप्य गजे देवीं सिह्मे वा समलङ्कृताम् । आदिशक्तिसपर्यार्थं नदीतीरे प्रपादिषु ।। ५४ ।। समावेश्य तदा देवीं नानावादित्र निस्वनैः । कुम्भं संस्थाप्य विधिवत् पूजयित्वोपचारकैः ।। ५५ ।। कस्तूरिकुङ्कुमालेप कज्जलादिभिरादरात् । कबोराक्षिदर्पणादि सम्भारैरतिशोभनैः ।। ५६ ।। बीजमुद्गानि नैवेद्य पूर्णकर्म समाचरेत् । स्तुवीत ब्राह्मणैस्सार्धं प्राङ्मुखैर्ब्रह्मवादिभिः ।। ५७ ।। आदिमध्यान्तरहितां अम्बाममितविग्रहाम् । प्रणमामि महादेवीं महात्त्रिपुर भैरवीम् ।। ५८ ।। मदिष्टदेवते देवि मम प्रीतिविवर्धनम् । भर्तारं वरये देवि शिवमत्यन्तसुन्दरम् ।। ५९ ।। घटयस्व जगन्मातर्दीर्घमाङ्गल्य वृद्धये । इति प्रार्थ्य परां देवीं पूजयित्वा ततः परम् ।। ६० ।। आदिशक्तिममेयां तां ध्यात्वा निश्चलतां ययौ । तत्रैव जातकर्मादि कुर्याद्देव्याः प्रयत्नतः ।। ६१ ।। प्. १०) आचार्यस्सर्व सम्भारान् वाद्यघोषपुरस्सरम् । गृहीत्वा देवदेवस्य कल्याणादिषु मूर्तिषु ।। ६२ ।। यस्य कस्यापि पुरतः गत्वा प्रार्थ्य पुर स्थितः । देव देव जगन्नाथ जगदार्तिहर प्रभो ।। ६३ ।। अनुज्ञां देहि मे स्वामिन् कल्याणार्थन्तु वाऽधुना । इति सम्प्रार्थ्य देवेशं धूपदीपौ निवेद्य च ।। ६४ ।। अभिषेकं ततः कृत्वा स्नानीयैस्स्नपनोदकैः । रुद्राध्यायमनुं जप्त्वा सर्ववाद्यपुरस्सरम् ।। ६५ ।। * * * * * * * * नियोज्या भरणानि च । मकुटाङ्गदकेयूरहारनूपुरकङ्कणीम् । कटिसूत्रं यज्ञसूत्र * * * * * * बलिः ।। ६६ ।। एवमादिभिरन्यैश्च पादुकादिभिरेव च । जाजीचम्पक पुन्नाग कह्लारकम * * * * ।। ६७ ।। * * * * * द्यैश्च पूजयित्वा महेश्वरम् । कारयेद्देवदेवस्य शिवस्य परमात्मनः ।। ६८ ।। व्रतादिकमथो * * * * * * * मङ्गलम् । सर्वोपचारैस्संपूज्य वृषमारोहयेच्छिवम् ।। ६९ ।। सर्ववाद्यसमायुक्तं नानाबि * * * * * * । * * * * * * तो गच्छेत् स्वस्तिमङ्गलपूर्वकम् ।। ७० ।। प्. ११) तत्र गत्वा तया सार्द्धं पाद्यार्घ्याचमनादिभिः । उपचार्य ततः * * * * * चतुर्विधम् ।। ७१ ।। निवेदद्धूपदीपैश्च्छत्रैश्चामर वीजनैः । उपचार्य यथा शास्त्रं नीराजनमथ * * ।। ७२ ।। * * * * म्य तौ देवौ वृषसिह्मासनस्थितौ । उत्थाप्य मण्टपाग्रे तु स्थापयेत् पूर्वपश्चिमम् ।। ७३ ।। मालाविनिमय * * * * * * णमेव च । वाद्यैः प्रदक्षिणी कृत्य दासीदीपसमन्वितैः ।। ७४ ।। कल्याणमण्टपे रम्ये स्वस्तिमण्टप * * * । समावेश्य पूर्वाभिमुखमास्थितौ ।। ७५ ।। ततो यक्षबलिङ्कुर्यात् आचार्यस्साधकैस्सह । पुण्या * * * * * * * * * कदलीफलम् ।। ७६ ।। रक्तपुष्पसमोपेतं बलिं दद्याद्विचक्षणः । कृत्वा विवाहसङ्कल्पं वरप्रेषण * * * ।। ७७ ।। * * के मण्डले सम्यगादि कर्तारमर्चयेत् । हरिब्रह्मादि देवनामर्चनङ्कलशेषु च ।। ७८ ।। सम्पूज्य विधिव * * * * * * * धिना यजेत् । प्रसुग्मन्तेति मन्त्रेण वरप्रेषणमाचरेत् ।। ७९ ।। आप * * * * ति मन्त्रेण पा * * * * * । यन्मधुनो मधव्येति मधुपर्कं समर्चयेत् ।। ८० ।। प्. १२) कन्यकादान सङ्कल्पं कृत्वा तत्र विधानतः । गृहीत्वा * * * * * * * माप्य शिवस्य हि ।। ८१ ।। गृभ्णामीति च मन्त्रेण पाणिग्रहणमाचरेत् । अथ प्रच्छन्नवस्त्रेण प्रा * * * * * * * ।। ८२ ।। * * * ष्टकमारभ्य वाचयेत्सस्वरं क्रमात् । वस्त्रयुग्मं तदादाय तस्योपरि यथा विधि ।। ८३ ।। मं * * * * * * * * प्रानुग्रहमाचरेत् । बद्ध्वा माङ्गल्यसूत्रञ्च गौरीबीजेन देशिकः ।। ८४ ।। पादुकां पार्वतीं * * * * * * * कोत्तमः । एकमिषेति मन्त्रेण सप्तवारं व्रजेत्क्रमात् ।। ८५ ।। शिवाग्निं स्थापयित्वा तु परिस्तरणपूर्वकम् । * * * प्रोक्षणीञ्चैव लाजानाज्यञ्च साधयेत् ।। ८६ ।। मूलेनाष्टोत्तरं हुत्वा सोमायेति च मन्त्रतः । लाजहोम * * * * प्रदक्षिणपुरस्सरम् ।। ८७ ।। त्रिः कृत्वा च समिद्धेऽग्नौ शेषा आज्याहुतीर्हुनेत् । चित्तञ्चेत्यादि मन्त्रैश्च जयाद * * * * * ।। ८८ ।। नालिकेरकपित्थादि फलवर्गैस्समन्विताम् । द्राक्षा खर्जूरनारङ्ग खण्डशर्करयान्विताम् ।। ८९ ।। इक्षुखण्ड * * * * * * * * पशोभिताम् । पूर्णाहुतिमथो हुत्वा सप्तेति च मन्त्रतः ।। ९० ।। प्. १३) उपस्थानमथो कृत्वा प्रणमे * * * * * । * * * प्राङ्मुखो भूत्वा प्रार्थयेद्ब्राह्मणानथ ।। ९१ ।। आर्द्राक्षतान् समारोप्य स्वस्तिवाचन । * * * * * रञ्चैव पूजयेद्विधिपूर्वकम् ।। ९२ ।। धूपदीपादिनैवेद्यताम्बुलाद्युपचारकैः । पूर्व * * * * * * निवेद्यापूपमोदकान् ।। ९३ ।। ताम्बूलादीन् ततो दत्वा गन्धपुष्पादि * * * । * * * * * * * * भक्ष्य भोज्यफलादिकैः ।। ९४ ।। वीथी प्रदक्षिणं कुर्यात् सर्वानुग्रह वे * * । * * * * * * * * स विधोद्वाहमेव च ।। ९५ ।। स दीर्घायुरवाप्नोति पुत्रान् पौत्रांश्च विन्दति । * * * * * * * * * * * * ह मोदते ।। ९६ ।। इति प्रोद्गीते विवाहविधिर्नाम षड्विंशति पटलः ।। २६ ।। </poem> jagr57w1w2poib5fw43s89pg7uv7i32 415969 415963 2026-06-01T10:52:51Z Shubha 190 415969 wikitext text/x-wiki {{header | title = प्रोद्गीतागमः (विवाहविधिः) | author = | translator = | section = | previous = | next = | year = | notes = }} <poem> ---- MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00256 Uniform title: prodgītāgama Main title: prodgītāgamaḥ vivāhavidhimātram Manuscript : IFP/EFEO transcript T0201 Description: Transcribed from IFP transcript T0201 which is copied from a ms. belonging to Swaminatha Gurukkal, Tiruvavadudurai See Muktabodha IFP/EFEO on-line catalog for bibliographic details at www.muktabodha.org . Notes: Data-entered by the staff of Muktabodha under the direction of Mark S. G. Dyczkowski. Revision 0: April 4, 2012 Internet publisher : Muktabodha Indological Research Institute Publication year : Publication city : Publication country : India ---- ।। शिवाभ्यां नमः ।। ।। प्रोद्गीते विवाहविधिः ।। श्रीकण्ठरुद्रमीशानं पञ्चकृत्वपरायणम् । पप्रच्छ परया भक्त्या विष्णुरत्यन्तहर्षितः ।। १ ।। भगवन् सर्वलोकेश लोकरक्षाधुरंधर । सतीवियोगजे काले लोकानां वर्द्धिरादितः ।। २ ।। नाभवत्किल विश्वात्मन् तदा लोकाः कथं स्थिताः । उत्पत्तिः कथमेतेषामविच्छिन्ना वभूव च ।। ३ ।। तद्रहस्यन्न जानामि वद मे करुणानिधे । इति पृष्टो महादेवो विष्णुना प्रभविष्णुना ।। ४ ।। उवाच पार्वतीनाथस्तं वृत्तमवतारयत् । दक्षं निरीश्वरं यागं प्रावर्तत पुरा किल ।। ५ ।। तत्त्वया विदितं सर्वमथापि त्वद्विक्षया । वक्ष्यामि सर्वमेतत् कथां विस्तरतश्शृणु ।। ६ ।। सती यदा स्वकं देहं प्रमुमोच समाधिना । तदा निरुत्सवो लोकः प्रजावृद्धिविवर्जितः ।। ७ ।। अनावृष्टि परिप्लुष्टः क्षयमाप दिने दिने । तदा ब्रह्मादयो देवास्समेत्य मम सन्निधौ ।। ८ ।। प्रणिपत्य परिप्लोषं जगतस्ते व्यजिज्ञिपत् । तदा लोकहितार्थाय संबोधयदच्युत ।। ९ ।। प्. २) इन्द्रादीनां दिक्पतीनां सन्ततिः प्रभविष्यति । सा तत्राप्यगजा गौरी भविष्यति धरापते ।। १० ।। ताङ्कन्यां वामदेवाय शिवाय ददतस्स्वयम् । तदा प्रभृति लोकोऽयं वर्द्धते पूर्ववत्किल ।। ११ ।। इत्याज्ञप्ताश्च ते देवास्तयोर्वैवाहिकीङ्क्रियाम् । अकुर्वन् तत्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वादरपूर्वकम् ।। १२ ।। तदा चतुर्मुखो ब्रह्मा वसिष्ठाद्या मुनीश्वराः । प्रादुरासीत्सपत्नीकाः महेशप्रियकाम्यया ।। १३ ।। लोकसङ्ग्रहणार्थाय लौकिकीं वृत्तिमाश्रिताः । सप्तर्षीन् प्रेषयामासुः कन्यानिश्चय हेतवे ।। १४ ।। सपत्नीकास्समाजग्मुर्नगेन्द्र गृहमुत्तमम् । सनारिकेलकदलीपूगीफल समन्वितम् ।। १५ ।। वस्त्रयुग्मं समादाय कञ्चुकं कनकाञ्चितम् । नगेन्द्राङ्के सन्निषण्णां वव्रिरे कन्यकां मुदा ।। १६ ।। पूर्णचन्द्राभवदनां नीलकुञ्चितमूर्धजाम् । सुस्मितापाङ्ग संरूदमकरध्वज शालिनीम् ।। १७ ।। उदुत्तरेति मन्त्रेण ब्रह्मघोषपुरस्सरम् । अरूंधती तदा कन्यां गन्धपुष्पोपहारकैः ।। १८ ।। अलञ्चकार सुप्रीतामुमां तां समलङ्कृताम् । तदा हिमाद्रिमेनाकीमुखमैक्षत विस्मितः ।। १९ ।। प्. ३) साऽनुमेने तदा गीरीं प्रदातुं शम्भुरूपिणे । महेशाय तदा देवी सहितस्तु महीपतिः ।। २० ।। दास्यामीति तदा वाचमुवाच स नगाधिपः । अथोषधीनामधिपे वृद्धिं प्राप्ते सुपुष्कले ।। २१ ।। जामित्रे च तिथौ मैत्रे मुहूर्तेश्शशलाञ्च्छने । उत्तराफल्गुनीयुक्ते मुहूर्तं समयोजयन् ।। २२ ।। एवं शास्त्रोक्तमार्गेणं विवाहङ्कारयेति च । ब्रह्माणं प्रेषयामास स पिनाकी महेश्वरः ।। २३ ।। तथैव कारयामास ब्रह्मा लोकपितामहः । अनेनैव विधानेन पार्वतीञ्च ददौ गिरिः ।। २४ ।। एतेन कारणे नैव देवानां सन्ततिर्बभौ । इन्द्रस्यापि जयन्तोऽभून्नलकूवर एव च ।। २५ ।। कुबेरस्य स देवानां सन्ततिश्चाभवत्किल । अनङ्गोऽपि तदा साङ्गः रतिप्रीतिकरः प्रभुः ।। २६ ।। इति प्रोद्गीते विवाहविधिर्नाम पञ्चविंशति पटलः ।। २५ ।। अथ विष्णुर्महादेवं पप्रच्छ परया मुदा । प्रलयो मानुषे लोके प्रजानाशः पदे पदे ।। १ ।। दारिद्र्यं प्राणिविद्वेषः कथन्नस्यात् प्रभो वद । अथोवाच महादेवः गौरीवैवाहिकं विधिम् ।। २ ।। आलये च प्रतिष्ठायामुत्सवादौ विशेषतः । कर्तव्यं विधिपूर्वन्तु वेदागमविधानतः ।। ३ ।। तद्वक्ष्ये शृणु विष्णो त्वं सङ्ग्रहेण जनार्दन । एतदा युष्यमारोग्यं पुत्रपौत्रविवर्द्धनम् ।। ४ ।। धान्यं यशस्करञ्चैवापमृत्यु निवारकम् । सौमङ्ग्ल्यं सदा सौख्यं वर्धनञ्च विशेषतः ।। ५ ।। फाल्गुने चैत्रवैशाखे तिष्ये वापि विशेषतः । ऋक्षे चोत्तरफल्गुन्यां मैत्रेऽन्यच्छुभ-ऋक्षके ।। ६ ।। सुमुहूर्ते * * * * * * * * भृगोर्दिने । वैवाहिकविधिं कुर्यात् साधकस्सर्वतन्त्रवित् ।। ७ ।। शिवद्विज * * * * * * * * भिषेचनः । शिवशास्त्रविचारज्ञः शिवागमविशारदः ।। ८ ।। दुकूलवसनो * * * * * * त्तरीयकः । भस्मरुद्राक्षमालाभिरलङ्कृत कलेवरः ।। ९ ।। हेमयज्ञोप * * * * * * * * * ण्डितः । शुक्लचन्दनलिप्ताङ्गश्शुक्लमालैरलङ्कृतः ।। १० ।। एवं लक्षणयु * * * * * * * व्रतम् । प्रार्थयेद्देवदेवस्य कल्याणं कुरु भो गुरौ ।। ११ ।। प्. ५) इति प्रार्थ्य नमस्कृत्य * * * * * * * * । इति संप्रार्थ्य शार्गिन्यजमानेन देशिकः ।। १२ ।। आस्थानमण्टपे रम्ये शतस्तम्भ समन्विते । * * * * * * * * रङ्गवल्यादिशोभिते ।। १३ ।। कदलीस्तम्भखर्जूरी वितानद्ध्वजतोरणैः । पता * * * * * * * * धूपैश्च शोभिते ।। १४ ।। पणवैर्मद्दलैश्चैव नानावादित्रनिस्वने । * * * * * * क्तैश्च गौरीकल्याण वैभवैः ।। १५ ।। भूषिते मण्टपे शुभ्रे ब्राह्म * * * * * * । * * * * विधिज्ञैश्च वेदवेदाङ्गनिष्ठितैः ।। १६ ।। राजभिस्सचिवैश्चैव भटैर्योधै * * * * * । * * * * * नैरन्यैर्नरनारी सहस्रकैः ।। १७ ।। शोभिते सदने मध्ये * * मण्टपमादरात् । तन्मध्ये पद्मवेदीञ्च तत्पूर्वे पद्मकुण्डकम् ।। १८ ।। स्वस्तिकं मण्डलं कुर्यात् आगमोक्तविधानतः । पश्चिमे भद्रपीठे च स्वस्तिकाख्ये महेश्वरम् ।। १९ ।। संस्थाप्य दक्षिणे भागे गौरीं कल्याणरूपिणीम् । देव्या दक्षिणदिग्भागे हिमवन्तं समेनकम् ।। २० ।। विष्णुं श्रीभूमिसहितं कलशेषु समर्चयेत् । अग्नेर्दक्षिणदिग्भागे वाग्देवीञ्चतुराननम् ।। २१ ।। प्. ६) सनकादींश्च योगीन्द्रान् ब्रह्मणः पुरतो यजेत् । देवस्य वामभागे तु यजेद्दुर्गादि योगिनीम् ।। २२ ।। देवस्येशानदिग्भागे रूद्रान् प्रमथनायकान् । सप्तर्षींश्च पत्त्नींश्च सर्वदेवर्षिमण्डलम् ।। २३ ।। यजेत्तु पुरतो भागे शचीमिन्द्रं वसूंस्तथा । पश्चिमे मेनकादींश्च यजेदप्सरसां गणान् ।। २४ ।। विष्ण्वादि देवबृन्दांश्च कलशेषु यथाक्रमम् । मिश्रतन्त्रविधानेन प्रतिमासु प्रपूजयेत् ।। २५ ।। आचार्यो मूर्तिपैस्सार्धं देवदेवस्य सन्निधौ । अनुज्ञां विधिवत्कुर्यात् ब्राह्मणानां समाजगे ।। २६ ।। देव देव जगन्नाथ जगदानन्दकारण । कल्याणार्थं प्रवर्तोऽहं लोकसङ्ग्रहणाय च ।। २७ ।। लोकानामिष्टकाम्यार्थं तवाज्ञां कुरु मे प्रभो । ततो देव्यालयं गत्वा प्रार्थयेदिष्टसिद्धये ।। २८ ।। अम्बिके देवि कल्याणि कारुण्याकरचन्द्रिके । जगदार्तिविनाशाय शम्भुपत्नी भविष्यसि ।। २९ ।। इत्युक्त्वा तां महादेवीं प्रणिपत्य गुरूत्तमः । वैवाह्य मूर्तिं संप्राप्य प्रार्थयेदिष्टसिद्धये ।। ३० ।। सोमास्कन्दादिदेवेषु पञ्चविंशतिकेषु च । ये ये शक्तियुता देवास्तेष्वेकस्य विधानतः ।। ३१ ।। प्. ७) वर्षे वर्षे प्रकुर्वीत वैवाहिकमनुत्तमम् । उद्वाहभावनार्थाय देवदेवौ प्रपूजयेत् ।। ३२ ।। शक्तिविघ्नेशमभ्यर्च्य ग्रहप्रीतिपुरस्सरम् । सङ्कल्पञ्च ततः कुर्यान् मृत्सङ्ग्रहणमङ्कुरम् ।। ३३ ।। कृत्वा प्रतिसरं बद्धा देव्या देवस्य चैव हि । परेद्युः प्रातरुत्थाय संभारान् संभ्रियात्ततः ।। ३४ ।। ततो देव्यालयं गत्वा वाङ्निश्चयविधिञ्चरेत् । ततो ब्रह्मादयो देवा वसिष्ठाद्या मुनीश्वराः ।। ३५ ।। प्रादुरासन् स पत्नीकाः महेशप्रियकाम्यया । लोकसङ्ग्रहणार्थाय लौकिकीं वृत्तिमाश्रिताः ।। ३६ ।। सतानभ्यर्च्य देवादीन् गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । सनालिकेरकदली पूगीफलसमन्वितम् ।। ३७ ।। वस्त्रयुग्मं समादाय कञ्चुकं कनकाञ्चितम् । उदुत्तरेति मन्त्रेण ब्रह्मघोषपुरस्सरम् ।। ३८ ।। सम्प्रार्थ्य देवीमभ्यर्च्य वस्त्रपुष्पोपहारकैः । उद्वाहार्थं पराशक्तिं प्रपूज्याऽथ विशेषतः ।। ३९ ।। उक्तद्रव्ययुतैस्तोयैः पाद्यमाचमनार्घ्यकम् । पर्यूषितार्चनं कृत्वा स्नानशालाप्रवेशनम् ।। ४० ।। सिह्मासने तु संस्थाप्य नृत्तगीतपुरस्सरम् । सुगन्धतैलाभ्यङ्गं स्नानीयोद्वर्तनं तथा ।। ४१ ।। प्. ८) उष्णोदकस्नापनञ्च सर्वद्रव्याभिषेचनम् । ततः कुर्याद्विशेषेण धौतवस्त्रप्रमार्जनम् ।। ४२ ।। दुकूलपरिधानञ्च उत्तरीयसमन्वितम् । चन्दनागरुकस्तूरी कुङ्कुमादि विलेपनम् ।। ४३ ।। केशानामगरो धूपं यथा विधि विधाय च । मल्लिकामालती जाति चम्पकाद्यर्पणं तथा ।। ४४ ।। नवरत्नकिरीटञ्च चन्द्ररेखावतंसकम् । सीमन्तदेशे सिन्दूरं ललाटे तिलकं तथा ।। ४५ ।। कालाञ्जनमधो कृत्वा पालीयुगलमेव च । मणिकुण्डलयुग्मञ्च नासाभरणमप्यथ ।। ४६ ।। अधरे यावकञ्चैव ततः प्रथमभूषणम् । चिन्ताकं पतकञ्चैव महापतकमेव च ।। ४७ ।। मुक्तावलीमेक मुक्तावलीमपि विनिर्दिशेत् । वैकक्ष्यहारं केयूरचतुष्टयमथापि वा ।। ४८ ।। वलयानामावलीश्च ऊर्मिकावलिमेव च । काञ्चीदाम समारोप्य कटिसूत्रमथोपरि ।। ४९ ।। सौभाग्याभरणञ्चैव सर्वरत्नविभूषितम् । पादयोः कटकञ्चैव रत्ननूपुरमेव च ।। ५० ।। पादाङ्गुलीयकञ्चैव समारोप्य विशेषतः । आयुधानि करे कृत्वा तत्तत्कालविशेषतः ।। ५१ ।। प्. ९) पादुकारोहणं कार्यं महामङ्गलसंयुतम् । धूपदीपं तथा कृत्वा पञ्चान्नादीन्निवेदयेत् ।। ५२ ।। षोडशैरूपचारैश्च ताम्बूलं मन्त्रपुष्पकम् । तत्तन्मन्त्रैश्च सम्पूज्य गौरीं कल्याण रूपिणीम् ।। ५३ ।। अथारोप्य गजे देवीं सिह्मे वा समलङ्कृताम् । आदिशक्तिसपर्यार्थं नदीतीरे प्रपादिषु ।। ५४ ।। समावेश्य तदा देवीं नानावादित्र निस्वनैः । कुम्भं संस्थाप्य विधिवत् पूजयित्वोपचारकैः ।। ५५ ।। कस्तूरिकुङ्कुमालेप कज्जलादिभिरादरात् । कबोराक्षिदर्पणादि सम्भारैरतिशोभनैः ।। ५६ ।। बीजमुद्गानि नैवेद्य पूर्णकर्म समाचरेत् । स्तुवीत ब्राह्मणैस्सार्धं प्राङ्मुखैर्ब्रह्मवादिभिः ।। ५७ ।। आदिमध्यान्तरहितां अम्बाममितविग्रहाम् । प्रणमामि महादेवीं महात्त्रिपुर भैरवीम् ।। ५८ ।। मदिष्टदेवते देवि मम प्रीतिविवर्धनम् । भर्तारं वरये देवि शिवमत्यन्तसुन्दरम् ।। ५९ ।। घटयस्व जगन्मातर्दीर्घमाङ्गल्य वृद्धये । इति प्रार्थ्य परां देवीं पूजयित्वा ततः परम् ।। ६० ।। आदिशक्तिममेयां तां ध्यात्वा निश्चलतां ययौ । तत्रैव जातकर्मादि कुर्याद्देव्याः प्रयत्नतः ।। ६१ ।। प्. १०) आचार्यस्सर्व सम्भारान् वाद्यघोषपुरस्सरम् । गृहीत्वा देवदेवस्य कल्याणादिषु मूर्तिषु ।। ६२ ।। यस्य कस्यापि पुरतः गत्वा प्रार्थ्य पुर स्थितः । देव देव जगन्नाथ जगदार्तिहर प्रभो ।। ६३ ।। अनुज्ञां देहि मे स्वामिन् कल्याणार्थन्तु वाऽधुना । इति सम्प्रार्थ्य देवेशं धूपदीपौ निवेद्य च ।। ६४ ।। अभिषेकं ततः कृत्वा स्नानीयैस्स्नपनोदकैः । रुद्राध्यायमनुं जप्त्वा सर्ववाद्यपुरस्सरम् ।। ६५ ।। * * * * * * * * नियोज्या भरणानि च । मकुटाङ्गदकेयूरहारनूपुरकङ्कणीम् । कटिसूत्रं यज्ञसूत्र * * * * * * बलिः ।। ६६ ।। एवमादिभिरन्यैश्च पादुकादिभिरेव च । जाजीचम्पक पुन्नाग कह्लारकम * * * * ।। ६७ ।। * * * * * द्यैश्च पूजयित्वा महेश्वरम् । कारयेद्देवदेवस्य शिवस्य परमात्मनः ।। ६८ ।। व्रतादिकमथो * * * * * * * मङ्गलम् । सर्वोपचारैस्संपूज्य वृषमारोहयेच्छिवम् ।। ६९ ।। सर्ववाद्यसमायुक्तं नानाबि * * * * * * । * * * * * * तो गच्छेत् स्वस्तिमङ्गलपूर्वकम् ।। ७० ।। प्. ११) तत्र गत्वा तया सार्द्धं पाद्यार्घ्याचमनादिभिः । उपचार्य ततः * * * * * चतुर्विधम् ।। ७१ ।। निवेदद्धूपदीपैश्च्छत्रैश्चामर वीजनैः । उपचार्य यथा शास्त्रं नीराजनमथ * * ।। ७२ ।। * * * * म्य तौ देवौ वृषसिह्मासनस्थितौ । उत्थाप्य मण्टपाग्रे तु स्थापयेत् पूर्वपश्चिमम् ।। ७३ ।। मालाविनिमय * * * * * * णमेव च । वाद्यैः प्रदक्षिणी कृत्य दासीदीपसमन्वितैः ।। ७४ ।। कल्याणमण्टपे रम्ये स्वस्तिमण्टप * * * । समावेश्य पूर्वाभिमुखमास्थितौ ।। ७५ ।। ततो यक्षबलिङ्कुर्यात् आचार्यस्साधकैस्सह । पुण्या * * * * * * * * * कदलीफलम् ।। ७६ ।। रक्तपुष्पसमोपेतं बलिं दद्याद्विचक्षणः । कृत्वा विवाहसङ्कल्पं वरप्रेषण * * * ।। ७७ ।। * * के मण्डले सम्यगादि कर्तारमर्चयेत् । हरिब्रह्मादि देवनामर्चनङ्कलशेषु च ।। ७८ ।। सम्पूज्य विधिव * * * * * * * धिना यजेत् । प्रसुग्मन्तेति मन्त्रेण वरप्रेषणमाचरेत् ।। ७९ ।। आप * * * * ति मन्त्रेण पा * * * * * । यन्मधुनो मधव्येति मधुपर्कं समर्चयेत् ।। ८० ।। प्. १२) कन्यकादान सङ्कल्पं कृत्वा तत्र विधानतः । गृहीत्वा * * * * * * * माप्य शिवस्य हि ।। ८१ ।। गृभ्णामीति च मन्त्रेण पाणिग्रहणमाचरेत् । अथ प्रच्छन्नवस्त्रेण प्रा * * * * * * * ।। ८२ ।। * * * ष्टकमारभ्य वाचयेत्सस्वरं क्रमात् । वस्त्रयुग्मं तदादाय तस्योपरि यथा विधि ।। ८३ ।। मं * * * * * * * * प्रानुग्रहमाचरेत् । बद्ध्वा माङ्गल्यसूत्रञ्च गौरीबीजेन देशिकः ।। ८४ ।। पादुकां पार्वतीं * * * * * * * कोत्तमः । एकमिषेति मन्त्रेण सप्तवारं व्रजेत्क्रमात् ।। ८५ ।। शिवाग्निं स्थापयित्वा तु परिस्तरणपूर्वकम् । * * * प्रोक्षणीञ्चैव लाजानाज्यञ्च साधयेत् ।। ८६ ।। मूलेनाष्टोत्तरं हुत्वा सोमायेति च मन्त्रतः । लाजहोम * * * * प्रदक्षिणपुरस्सरम् ।। ८७ ।। त्रिः कृत्वा च समिद्धेऽग्नौ शेषा आज्याहुतीर्हुनेत् । चित्तञ्चेत्यादि मन्त्रैश्च जयाद * * * * * ।। ८८ ।। नालिकेरकपित्थादि फलवर्गैस्समन्विताम् । द्राक्षा खर्जूरनारङ्ग खण्डशर्करयान्विताम् ।। ८९ ।। इक्षुखण्ड * * * * * * * * पशोभिताम् । पूर्णाहुतिमथो हुत्वा सप्तेति च मन्त्रतः ।। ९० ।। प्. १३) उपस्थानमथो कृत्वा प्रणमे * * * * * । * * * प्राङ्मुखो भूत्वा प्रार्थयेद्ब्राह्मणानथ ।। ९१ ।। आर्द्राक्षतान् समारोप्य स्वस्तिवाचन । * * * * * रञ्चैव पूजयेद्विधिपूर्वकम् ।। ९२ ।। धूपदीपादिनैवेद्यताम्बुलाद्युपचारकैः । पूर्व * * * * * * निवेद्यापूपमोदकान् ।। ९३ ।। ताम्बूलादीन् ततो दत्वा गन्धपुष्पादि * * * । * * * * * * * * भक्ष्य भोज्यफलादिकैः ।। ९४ ।। वीथी प्रदक्षिणं कुर्यात् सर्वानुग्रह वे * * । * * * * * * * * स विधोद्वाहमेव च ।। ९५ ।। स दीर्घायुरवाप्नोति पुत्रान् पौत्रांश्च विन्दति । * * * * * * * * * * * * ह मोदते ।। ९६ ।। इति प्रोद्गीते विवाहविधिर्नाम षड्विंशति पटलः ।। २६ ।। </poem> == स्रोतः == *[https://muktalib7.com/DL_CATALOG_ROOT/digital_library.htm मुक्तबोधपुस्तकालयः] [[वर्गः:तन्त्रग्रन्थाः]] n4ni1seqaa5nrrkm3d401n9sblj4jf1