विकिस्रोतः sawikisource https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिस्रोतः विकिस्रोतःसम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् लेखकः लेखकसम्भाषणम् पृष्ठम् पृष्ठसम्भाषणम् अनुक्रमणिका अनुक्रमणिकासम्भाषणम् श्रव्यम् श्रव्यसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 15610 416060 56046 2026-06-10T10:34:48Z NehalDaveND 1075 removed [[Category:स्तोत्राणि]]; added [[Category:देवीस्तोत्राणि]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 416060 wikitext text/x-wiki # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/प्रथमशतकम्|प्रथमशतकम्]] # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/द्वितीयशतकम्|द्वितीयशतकम्]] # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/तृतीयशतकम्|तृतीयशतकम्]] # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/चतुर्थशतकम्|चतुर्थशतकम्]] # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/पञ्चमशतकम्|पञ्चमशतकम्]] # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/षष्ठमशतकम्|षष्ठमशतकम्]] # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/सप्तमशतकम्|सप्तमशतकम्]] # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/अष्टमशतकम्|अष्टमशतकम्]] # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/नवमशतकम्|नवमशतकम्]] # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/दशमशतकम्|दशमशतकम्]] [[वर्गः:देवीस्तोत्राणि]] slfo5pe1on5i9menbzmqwaxbjfcdqls 416063 416060 2026-06-10T10:36:28Z NehalDaveND 1075 added [[Category:स्तोत्राणि]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 416063 wikitext text/x-wiki # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/प्रथमशतकम्|प्रथमशतकम्]] # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/द्वितीयशतकम्|द्वितीयशतकम्]] # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/तृतीयशतकम्|तृतीयशतकम्]] # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/चतुर्थशतकम्|चतुर्थशतकम्]] # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/पञ्चमशतकम्|पञ्चमशतकम्]] # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/षष्ठमशतकम्|षष्ठमशतकम्]] # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/सप्तमशतकम्|सप्तमशतकम्]] # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/अष्टमशतकम्|अष्टमशतकम्]] # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/नवमशतकम्|नवमशतकम्]] # [[उमासहस्रनामस्तोत्रम्/दशमशतकम्|दशमशतकम्]] [[वर्गः:देवीस्तोत्राणि]] [[वर्गः:स्तोत्राणि]] 3furv7c7lingolujf4nuqbnnrwypa6x 104 67666 416055 152450 2026-06-10T07:17:34Z Swaminathan sitapathi 4227 /* शोधितम् */ 416055 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" />{{rh|left=अङ्कः १]|center=टीकाद्वयसहितम्।|right=( ११ )}}</noinclude> न च हीत्रीत्यत्र वाक्यप्रक्रमभङ्गः । पदकदण्बकस्यैव तत्वाङ्गीकारात् । अत एवात्र चकारेषामभिर्यथेयम्। क्कचित्पदकदम्बकत्मकं क्वचित्क्रिया कारकान्वितेति वाक्यम् । इत्यपि तत्प्रक्रमभङ्गो न । विषमसमेषु तथैवोपनिबन्धात् । नापि विशेषणप्नक्रमभङ्ग । सर्ववाक्येबु विशेषणोपादानाध्दोत्रीत्यपि विशेषणमेव । विशेषणादेव विशेष्यावगातिरिति वामनसूत्रणात् ‘निधानगर्भामिव सागराम्बराम्' इतिवत् । कि चैतदूषणामावार्थमेवोत्तरक्ये द्विशब्दोपाद नम् । अन्यमा कर्तृक्रियाभ्यामेव द्वित्वावगतेस्तस्यायकरत्वेनेव न्यात् । अथ वाचि क्कचित्रुतृविशेषणं क्वचिस्कर्मविशेषणम् । पूर्वत्र कर्मवेशेषणे व प्रति भेदाभावात् । अविधिहुतं न प्राप्नोतीत्येतदुर्थपर्यलान त्तथैव पूर्व व्याख्यातम् । किं च शङ्कितं यदर्थपौनरुक्त्यं व्याख्यानावप्तरे तदवि शङ्कनीयं न भवते षष्ठवाक्ये कर्ते {{rule}} धानाद्वक्षणाद्रणादपि । स 'पै । पितन्स्तासां केवल अन्ममहेतवः " इतैि । प्राणिनः प्राणवन्त इत्यनेन निखिळ तितपूररत्वन प्रादिमात्रजीबनदातृत्वं गम्यते । प्रत्यक्षाभिः प्रपग्न इत्वनेनीयगुकीयदर्शनाशज्ञः शकून्तलास्मरणं जातमिति घ त्यते । ईश इति सर्वैश्वर्यसंपन्नो राजा सूच्यते । अष्टभिलनुभिः प्रपन्न इत्यनेन दिक्पालाशप्रभवत्वसूच्यते । “ अन्नानां लोकपालानां वपुर्धत्ते नराधिपः " इति वचनात् । अत्यार्थम्य वाच्यत्वड्भवात्र क्ष्लेषः। न पि शय्दधक्त्तिमूल उपगालंकारध्वनिः संबधान्तरे संभवति सादृश्यमूलकत्वकल्पनानगेक्षणाम् । कों तु सुनकमवंधाच्छदशतिमूलो वस्तुध्वनिः । अत एवेक्त्तिमलंकारर्स्वस्वे -" यत्र सूचना तथापरोऽस्ति तत्र शब्दशक्तिमूलो वस्तुधानिंद्याद्यः " इति । अन्येऽथि नायकगुणा बुद्धिमतोह्यः । तदुकम्" अर्थतः शत्र्दतो वापि मनाकूवार्थसूवनम् " इति । तथा नायिकाविषयत्वेनपि किंचिधोत्यते । तथा हि । स्त्रष्टुः धृष्टिरेत्यनेन विश्वामित्रस्यास्यता व्यज्यते "अन्यभिंद्रं करिष्यामि " इत्यादिना तस्यापि स्त्रत्रृत्वत् । किंच आद्या नूष्टिरित्यनेननिखिलकामिनीजनापेक्षया रूपलावणाद्यदिशयो व्यज्यते । तथा मेघदूने - " युवतिविषये सृष्टिराघेव धातुः " इति । विधिहुतं हावैर्वहति इत्यत्र हुतं हविर्वहति इत्यनेन दुष्यन्तनिर्हितगर्भधारणं विविपदेन गान्धर्वविवाहस्य शास्त्रीयवं व्यज्यते । होत्रीति यज्ञपनत्वं तेन सौशील्यमावदिकं यथौचिं योज्यम् । ये द्वे कालं विधत्त इत्यनेनानसूयाप्रियंवदे राज्ञः शकुन्तलसंगमस्त्र काकं कृतवत्यविति घोवते । अन्येऽपि नायिकागुण ऊयाः । इयं वाश्रुपा नान्दी । तदुक्कुं भरतेन “ नान्दो द्विविधा क्रियारूपा वाग्रूपा च " इति । अथा एकविधा सा नव्याभे काचिदर्चना नंदिनः तस्या नान्दीति संज्ञा । तदुक्तं भरतेन-- " नन्दो वृषः कोऽपि महेश्वरस्य रंगममादौ<noinclude></noinclude> lcxyb7boqsud7a017u6d240eag97pvb 104 67680 416056 152802 2026-06-10T10:12:58Z Swaminathan sitapathi 4227 /* शोधितम् */ 416056 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" />{{rh|left=( १४ )|center=अभिज्ञानशाकुन्तलम् ।|right=[ प्रथमः}}</noinclude> {{c|( नान्द्यन्ते )}} {{gap}}'''सूत्रधारः'''--( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) आयें, यदि नेपथ्यविधनमवसितम्, इतस्तावद्गम्यताम् । {{rule}} देशगमनम् । सर्वेषां बीजं भूलभूतश्चक्रवर्तित्वाद्भरतः । तस्य प्रकृतिरुत्पात्तािरीत भरतत्पत्तिः । यया प्राणिनः प्रणवन्त’ इत्यनेन भरतशकुन्तलया सह स्त्रपुरागमनम् । अष्टाभिः प्रकृत्यादिभिः प्रत्यक्षाभिः प्रपन्न इत्यनेन निर्वहणसांधेसमाप्तो नटाशंख प्रर्ततां प्रकृतिहिताय पार्थिवः इत्यादिका सूचिता । ‘सूत्रधारः पठेन्नान्दीम्’ इत्युक्तेः । सूत्रधारलक्षणं यथा मातृगुप्ताचायैरुक्त्तम् - 'चतुरातोघनिष्णातोऽनेकभूषासमावृतः ? नानाभाषणतत्वज्ञो नीतिशास्त्रार्थतत्त्ववित् । वैश्यपचश्चतुरः पौरैपणविचक्षणः । नानागतप्रचारज्ञो रसभाधाविशारदः ॥ नाट्यप्रयोगपुणं। नानाशिल्पकलान्वितः । छन्दविधानत्त्वज्ञः सर्वश्त्रविचक्षणः । तत्तद्गीतानुगळयकळातलावधारणः । अवधाय प्रयोक्त्ता च योक्तृणमुपदेशकः । एवं गुणगणोपेतः सूत्रधारोऽभिधीयते’ इति । नान्द्यन्त इति । अत्र नान्दी {{rule}} चिभागार्थे यक्ष्याषिर्विधीयते । तञ्जयेजरकरणार्थं तु वदैव परिबवृन्गम्। नंत्रीभाडसमायोगों मार्गालारितभिष्यते कलागतपिधातायै भवेदासारिप्तग्किया । कोर्तने देवतानां च ज्ञेयों गतिविधिस्तथा । यस्मादुत्थापयन्याद्यो प्रन्तेगं नान्दिपाठकाः ॥ पूर्वमेव तु रैगेऽस्मिस्तस्मादुत्थाग्नं स्मृतम् । चतुर्दिगशनमनं परितः परिवर्तनम् । आशर्तेति मन्त्री स्य वैषिश्रमीभुजः । यत्र शुकाक्षरैरेव व्यपृकृष्टा ध्रुवं यतः ॥ तस्माच्छुध्यापकृष्टेयं जर्झरक्ष्लोकदशिका । वा गंगाभिनयो रंरद्रग्रं प्रथमतः कुतः ॥ शृंगारस्य प्रचरणाच्चरौ संपीर्तिता । रुयग्रकरणौचिल्या महाचारीते ने कीर्षिता ॥ विदूषकः सूत्रधारतया वै पर पपीपार्क्ष्वकः द:। यत्र कुर्वन्ति संज्ञाएं त्रिगञ्ज तन्प्रकौत्यने ॥ इत्यादि । पूर्वरंगस्यैतेषु द्वाविंशयंगेगेषु सत्वग्यैतेषां तुयेत्रयमकयारू रवात्प्रयधे प्रयोक्तुमशक्यतया पद्यरूधनान्यः एव प्राधान्यम् । तदुक्तम्-भगवता बादरायणेन । ‘यद्ययंगानि भूयांसि पूर्वगस्य नाटके। तघाप्श्चश्यं कर्तव्या नान्दी विघ्नोपशान्तग्रे' इनि॥<ref>तर्हि इयधिकं पुस्तकांव्ररे ।</ref> ॥ नान्द्यन्तरं प्रतवनामवतारवति ! नान्द्यन्ते सूत्रधार इत्यादिना । तदुक्तम्- " नान्दक्ष्लोकं पठित्वैव सूत्रधारः सहेतरः । प्रविश्य स्मेरवदनस्तनः पंचपदीव्रजेत् ॥ त्रितालान्तरमुत्क्षिस्येतित लख्यत्रितैः । ललिनैः पदविन्यासैः प्रस्तुलयंजनक्षमैः । संयुक्तोतानसुक्ष्लिष्टहस्तः पंचपदीं व्रजेत् । परमभां सभाधीशं तदर्धार्थ {{rule}}<noinclude></noinclude> 8dr9l78xentc1hxgbcp581lipoheudf 0 164264 416057 2026-06-10T10:18:22Z Shubha 190 {{header | title = संबन्धसिद्धिः | author = | translator = | section = | previous = | next = | year = | notes = }} <poem> ---- MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00080 Uniform title: sambandhasiddhi Secondary title: siddhitrayī Author : utpaladeva... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 416057 wikitext text/x-wiki {{header | title = संबन्धसिद्धिः | author = | translator = | section = | previous = | next = | year = | notes = }} <poem> ---- MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00080 Uniform title: sambandhasiddhi Secondary title: siddhitrayī Author : utpaladeva Description: E-text transcribed from volume 34 of the Kashmir Series of Texts and Studies, where it is bundled together with other texts of Utpaladeva: ājaḍapramātṛsiddhi iśvarasiddhi īśvarapratyabhijñākārikāvṛtti The sambandhasiddhi,ājaḍapramātṛsiddhī and iśvarasiddhi are collectively known as the siddhitrayī . Notes: This e-text was transcribed by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S.G. Dyczkowski. Revision 0: Nov. 28, 2005 Publisher : Research Department, Jammu and Kashmir State Publication year : 1921 Publication city : Srinagar Publication country : India ---- अथ संबन्धसिद्धिः श्रीमदाचार्योत्पलदेवविरचिता | __________ भेदाभेदात्मसंबन्धसहसर्वार्थसाधिता | लोकयात्रा कृतिर्यस्य स्वेच्छया तं स्तुमः शिवम् || १ || भावभेदादिसंबन्धमयेन [ख. भेदात्मेति पाठः |] वपुषोन्मिषन् | जयत्येकोऽपि विश्वात्मा प्रकाशः परमेश्वरः || २ || इह भावानां संबन्धो विचार्यते, - कस्तावत्संबन्धशब्दार्थः संसर्गः संपर्कः संश्लेषः संबन्ध इत्यप्युक्ते न विवृतः संबन्धार्थः प्रतीयते | किं नैरन्तर्यं संश्लेष उतान्यत्किंचित् | नैरन्तर्यं चेत् दूरस्थयोः पितापुत्रयोः स न स्यात्, अयः - शलाकयोः संनिकृष्टयोर्विभुद्रव्ययोरपि च स्यात् | अथ द्विष्ठः (प्. २) पदार्थः कश्चित्संबन्धः | तत्रापि द्विष्ठतैव संबन्धता चेत् तद्द्वित्वद्विपृथक्त्वादेरपि सा स्यात् | न चायमर्थः संबन्धशब्दस्य अवयवार्थानुरोधादुत्तिष्ठति [ख. एतदुत्तिष्ठतीति पाठः |] अपि तु तैलपायिकाशब्दस्येव संकेतमात्रात् | अथ संबन्धशब्दार्थ एव न द्विष्ठता अपि तु सोऽन्य एव केवलं संबद्धयोरेव [ख. पु. सोऽपि द्वयोरिति पाठः |] संभवतीति द्विष्ठ उच्यते, स तर्हि स्वरूपेणैव स्पष्टमुच्यतां संबन्धः संश्लेष इत्यादिपर्यायाणामयमर्थ इति | अपेक्षापारतन्त्र्यादिरपि न चान्यः संबन्धार्थो द्विष्ठत्वन्यायेनैव सोऽर्थाक्षिप्तः स्यात् | न चाप्यर्थाक्षिप्ततास्य, न हि जडयोः संबन्धिनोरपेक्षार्थो घटते पारतन्त्र्यार्थो वा | अथाप्यङ्कुर एव बीजमपेक्षते बीजे वा परतन्त्रो भवति, तदायत्तत्वादेस्तदात्मलाभस्येत्येतदपि न सम्यक्; उपचारो ह्ययमपेक्षत इव परतन्त्र इवेति स्यात्, न तु जडस्य मुख्यैवाकाङ्क्षा प्रार्थना चेच्छैव विशिष्टा अपेक्षा पारतन्त्र्यं वा परप्रवणता परकीयविनियोगाकाङ्क्षा स्वेच्छाचरणनिरोधलक्षणः संकल्पविशेष एव संगच्छते, अलब्धात्मनश्चात्मलाभार्थमपेक्षादि [ख. अर्थलाभेति पाठः |] कथ्यते, न च तदानीमद्विष्ठत्वात्संबन्धार्थोपपत्तिः; तस्मान्मुक्तकण्ठमेव मुख्यः संबन्धोऽभिधातव्य इति | तत्रोच्यते संबन्धः संपर्कः संश्लेष इत्येते पर्यायास्तावद्भवन्ति, स च संश्लेषार्थोऽनेकस्यैकता कथ्यते, न त्वनेकतैव नापि एकतैव अपि तु उभयावस्थापेक्षोऽयमर्थः [ख. पु. पेक्षयेति पाठः |] संबन्धः | अत एव न बहूनामेकः संबन्धः | यदि हि अनेकत्वमात्रमेकत्वमात्रं वा संबन्धः (प्. ३) स्यात्, तद्बहूनामपि एकतापत्तौ एकतानापत्तावपि वा स्यात्, एकमात्रस्यापि च स्यात् | यदा पुनरनेकस्यैकता संबन्ध उभयापेक्षया तदानेकापेक्षणादेकमात्रस्यैव न संबन्धः, एकापेक्षणाच्च नानेकस्यैव पृथक्स्थितस्य | न चापि त्र्यादीनामेकः संबन्धः, त्रयाणां हि भिन्नभेदावधिकृतद्वैराश्याश्रयात्परस्परं भेदात्, तेषां च संबन्धस्वरूपस्थितावपेक्षणात्, एकस्य द्वितीयेन सह यैकता न सा तृतीयेन सह, तयोर्द्वितीयतृतीययोर्भेदादपेक्षणाच्च; ततो बहूनां शतादिसंख्यानामपि प्रतियुगलमेवैकः संबन्ध उद्घोष्यते, - इत्येवं द्वयोरेकात्मेति संबन्धशब्दार्थोऽवयवानुसारेणैव व्यवस्थितः | संशब्देन सहार्थवृत्तिना समानार्थवृत्तिना वा बन्धिना च देशान्तरपरिहारपूर्वकैकदेशावस्थानार्थेन विस्पष्टमुक्तैव स ह्यनेकस्यैकता | केवलमनेकस्य एकता संभवेन्नवेति पर्यालोच्यते, - तत्रायं संबन्धोऽनेकधा प्रतीयते, - पितुः पुत्रः, राज्ञः पुरुषः, वृक्षस्य शाखा, धवश्च खदिरश्च, नीलमुत्पलं, देवदत्तः काष्ठैः स्थाल्यामोदनं पचति, घटस्याभावः, अस्मादिदमन्यत्, - इत्येवमादिना रूपेण | तथा विपर्ययेणापि पुत्रस्य पिता, पुरुषस्य राजेति | तत्र किमिदं प्रतीतिमात्रम् उत वस्त्वेव एवंभूतं प्रतीयते | तत्र यदि प्रतीतिमात्रमेतत् वस्तुस्वरूपं तर्हि वक्तव्यम् | तत्राचक्षते, - वस्तु घटादि स्वात्ममात्रपरिसमाप्तमन्योन्यव्यावृत्तमित्थमेव हि स्वात्मावभासिना प्रत्यक्षेण प्रतीयते कल्पना कल्पितैव सा | ते हि अमिश्राः स्वयं भावास्तान्योजयति कल्पना इत्याहुः, तथा नीलमुत्पलमिति शाब्द्या कल्पनया परं नीलोत्पलयोरेकात्मता प्रतीयते, (प्. ४) न तु वस्त्ववभासिना निरंशोत्पलस्वलक्षणविशेषालम्बनेन [ख. पु. लम्बनप्रत्यक्षेति पाठः |] प्रत्यक्षेण प्रमाणेन | तथा चाहुः संयुज्यन्ते न भिद्यन्ते स्वतोऽर्थाः पारमार्थिकाः | रूपमेकमनेकं च तेषु बुद्धेरुपप्लवः || इत्यादि | नच अनेकस्यानेकतासहभाविनी एकता युज्यते भावाभावरूपत्वेन विरुद्धत्वात् | अनेकस्मादुपादानादेकम् एकस्माद्वा अनेकम् अन्योन्यासंसृष्टमेवात्ममात्रपर्यवसितमुद्भवेत् | यथा विज्ञानसन्ततौ व्यवस्था केषांचित्, तत्र हि शब्दस्पर्शादिज्ञानलक्षणेभ्यः समनन्तरप्रत्ययेभ्य एकमैन्द्रियकं विकल्पज्ञानम् | एकस्माद्वा समनन्तरप्रत्ययात् पञ्चापि शब्दादिविषयाणि जायन्ते | या पुनरेकता अनेकता च समानाश्रया सा प्रमाणबाधिता, भावस्य वाभावता; केवलमित्थंरूपयैव अनया कल्पनाप्रतीत्या सांसारिकव्यवहारनिर्वर्तनार्थमर्थाः परस्परव्यावृत्ता अपि कार्यकारणरूपत्वेन अवास्तवेनैव प्रतिपाद्यन्ते | राजपुरुषयोरन्योन्यं स्वरूपविशेषक्रियैव एवं निरूप्यते [ख. पु. निदृश्यते इति पाठः |] स्थाल्यां काष्ठैरित्यादौ च; अत एव प्रतीतिकाल एव सामान्यस्येव संबन्धस्याभ्युपगमः | वस्तुस्वरूपविपरीतत्वेन च प्रतीतिस्तद्वदेव भ्रान्तिविषयैव, केवलं बाधप्रवृत्तावपि उपकार्योपकारकस्वरूपविशेषावभाससंलग्नत्वादस्य भ्रमस्यावयविभ्रमस्येवानिवृत्तिः सर्पभ्रमवत् | तत एव भ्रान्तेरप्यस्याः संवृतिसंज्ञया व्यपदेश इति | तत्रोच्यते प्रतीतिस्तावदनेकैकरूपतायां संबन्धाभिधानाय भवद्भिरप्यभ्युपगतैव, येनोक्तम् (प्. ५) इत्यमिश्राः स्वयं भावास्तान्योजयति कल्पना | इति | कल्पनारूपत्वं च नास्या दोषः | घटोऽयं पटोऽयमित्यपि विकल्पः कल्पनैव | अथात्र प्रत्यक्षावभासोऽपि [ख. पु. आभास इति पाठः |] तथा घटपटादिरूप एवेति न कल्पनात्वम् | इहापि राज्ञः पुरुषः स्थाल्यामोदन इत्यादावपि प्रत्यक्षावभासो न तथेति कुतोऽवगतम् | अवश्यमेव च प्रत्यक्षावभासोऽप्यत्र तथैवाभ्युपगन्तव्यः, अभ्युपगत एव वा भवद्भिः येनोक्तम्, अर्थाकारप्रतिभाससंलग्नत्वाद्बाधकेनापि दुरुद्धरोऽयं भ्रमः इति | न हि अर्थप्रतिभाससंलग्नत्वाद्बाधकेन अपि त्वर्थप्रतिभाससादृश्यसद्भावमात्रात् | रजतभ्रमेऽपि शुक्तिकासादृश्यसद्भावोऽप्यस्त्येव, सादृश्यविषया [ख. पु. सदृशेति पाठः |] एव हि सर्वा भ्रान्तयः सादृश्यव्यतिरेकेण चान्या अर्थप्रतिभाससंलग्नतयैव युक्ताः, यदर्थप्रतिभासशरीरमेवंभूतमेव एवंरूपेणैव [ख. पु. एकेति पाठः |] व्यवहारयित्रा विकल्पेन व्यवहारयितुमुपपन्नम्, अन्यथाभूतीकृते एव अर्थाभासे परस्परस्वरूपाननुप्रविष्टस्वात्ममात्रपर्यवसितार्थनिष्ठता मापादिते यदि परमयं संबन्धविकल्पः सामान्यादिविकल्पवन्निवर्तेत नान्यथा | न च विकल्पोऽर्थप्रतिभासाद्भिन्नः, निर्विकल्पत्वदूषणादीश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् | एवं राज्ञः पुरुष इत्यादाववभास एवानेकस्यैकात्मताप्रथारूपोऽभ्युपगन्तव्यः स्थूलप्रतिभासवत्, स तूपपद्यते न वेत्येतावद्विचार्यते [ख. पु. वेद्यतेति पाठः |], - तत्र चिन्मात्ररूपस्यैव पारमार्थिकस्य वस्तुनो विश्वात्मता | तस्यैव चिन्मात्रस्य मायाशक्तिप्रभावादभेदाख्यात्युत्थापनेन विश्वस्य तत्त्वभूतभुवनाद्यात्मवैचित्र्येणान्योन्यविभक्तता, - (प्. ६) इतीश्वरप्रत्यभिज्ञायां विस्तरेण प्रतिपादितम्, - इति तत एव परीक्ष्यं नेहोपन्यस्यते | अस्मिंश्चार्थे सिद्धे नैकैकतारुअपः संसार एव संबन्धशब्दार्थानुप्रविष्टः, - इति नास्त्येवात्र दीनता, केवलमियद्विमृश्यते - यदेकचिन्मात्ररूपत्वेनानेकात्मनो वस्तुभेदस्यैक एव संबन्धः स्यात् य एव राजपुरुषयोः स एव पितापुत्रयोः स्थाल्यादीनां चेति, अनेकश्चेष्यते | तदत्राप्युच्यते - स्यादेक एव सर्वेषामिति | यद्येकतामात्रमेव संबन्धः स्यात्, यावतानेकतांशादंशेनैकता संबन्धः | ततश्च राजपुरुषोपरक्तैकतान्यः संबन्धः पितापुत्रोपरागोपलक्षणविलक्षण एव; अत एव मायादशायामेवाख्यातिभेदप्रधानायां संबन्धपदार्थसद्भावः, विश्वात्मतायां पुनः पूर्णैकतैव न तु संबन्धार्थः कश्चित् | तत्रापि कदाचित्परापरदशायामपरभागापेक्षणाद्गौणवृत्त्या संबन्धार्थः संभवेत्, उपकार्योपकारकयोरेव च विशिष्टयोः संबन्धः विशिष्टरूपः, स च प्रतिपादनीयोऽवश्यमेव, तदप्रतिपादने तयोरुपकार्योपकारकयोः क्रमिकयोर्गौगपद्येन प्रतीतिर्हानोपादानार्थमन्यथा न घटेत, ततश्च व्यवहारलोपः स्यात् | न चोपकार्योपकारकयोरपि स्वाधीनः कश्चिदुपकारार्थः, - इत्यपीश्वरप्रत्यभिज्ञायामेव विस्तारितम् | ततश्च चिन्मयेश्वरेच्छैव सा तादृशी यया [ख. पु. यथेति पाठः |] पदार्थौ तौ तथोपकार्योपकारकौ भवत इति तल्लग्नयोरेव तयोर्द्वयोर्द्वयोरर्थयोः क्रमिकयोरपि एकबुद्ध्युपारूढयोरेकपरामर्शात् तयोरेवान्यरूपयोर्यौगपद्येन प्रकाशनं व्यवहारसिद्धये तदिच्छयैव विधीयते, - इति न काचित्खण्डना | (प्. ७) स च संबन्धो द्वयोरेव भवति न बहूनां, बहूनां हि किमेकैकस्यान्यैरनेकसंख्यैर्युगपदेव किं वा बहूनां मध्ये एकस्य एकैकेन | तत्र यद्येकैकस्यानेकसंख्यैस्तत्किं तेऽनेकसंख्या एव एकपरामर्शगोचराः अथानेकपरामर्शविषया [क. पु. विषया एकपरामर्शविषया इत्यधिकः |] राज्ञः पुरुषः राज्ञो हस्त्यश्वरथपदातय इति | द्वन्द्वेऽपि हस्त्याद्यनेकत्वेऽपि परामर्शस्यैक्यात् द्वन्द्वाख्यः शब्द एव, हस्त्यादिशब्दा वर्णतुल्याः | एकपरामर्शस्थितो हि शब्द एको भवति | तदेकशब्दाध्यासादर्थोऽप्येक एव | अत एव वस्तुशब्दबुद्धय एता, - इति द्वन्द्वार्थस्यैकस्य स्त्रीलिङ्गत्वात् तद्विशेषो नोपात्त एव | एतच्छब्दः स्त्रीलिङ्ग एव भवति, न तु [ख. पु. नन्विति पाठः |] एता इत्येकशेषनिर्देशोऽयं येन नपुंसकैकशेषः स्यात् | बहुवचनं चात्र दारा इतिवदवयवाद्यपेक्षया, - इत्येवमत्र द्वयोरेव संबन्धः | इह तु राज्ञो हस्ती चाश्वश्च रथश्च पदातिश्च, - इत्यनेकपरामर्शविषयत्वेऽपि यावन्तो हस्त्यादीनां परामर्शास्तावन्त एव राज्ञः, - इति तत्समुच्चयार्था एव चशब्दाः | अन्यथा चशब्दस्याभावे राज्ञ इत्यनुकर्षणं विना हस्तीत्यनेन सहैकपरामर्शनिमञ्जनैकीभूते राज्ञि परतन्त्रे पुनर्विवेकमनापाद्यमाने केन सहाश्वादीनां संबन्धः स्यात् ततश्चोपचारेण हस्त्यादीनां सामानाधिकरण्यं प्रतीयते | अथवा [ख. पु. अथ चासेति पाठः |] सामर्थ्याच्चशब्दाभावेऽपि समुच्चयप्रतीतौ एकैकं स एव संबन्धो हस्त्यादीनामन्योन्यमपि च सत्ताक्रियां प्रति समुच्चीयमानतासंबन्धश्चशब्देनावद्योत्यते | अर्थप्रतिभासोऽपि चायमित्थं स्थितोऽयमन्यथेति (प्. ८) नापरामृष्टो व्यवस्थापयितुं शक्यते परामर्शविरहितस्य प्रतिभासस्यासंभवादेव | न हि मार्गगतिप्रवृत्तस्यापि पार्श्ववर्तितृणादिवस्तुस्पर्शरूपादिप्रतिभासाः परामर्शरहिताः सत्त्वेनाभ्युपगन्तुं पार्यन्ते स्मर्यमाणत्वाभावात् | नापि तेषां तदा चक्षुरादिकारणसामग्रीसद्भावेनानुमानसिद्धा सत्ता युज्यते मनोवधानाभावात् | तद्भावेऽवश्यंभावी तदानीं तृणादिपरामर्श इदानीं च स्मरणं | एतच्च प्रत्यभिज्ञायां निर्णीतम् | एवं च विमर्शमय एवार्थप्रतिभास उपपन्नः | विमर्शश्च यथाग्निर्धूमे इति भवति, तथा संस्कृतस्य प्रमातुरस्य धूमस्याग्निः कारणमस्य धूमः कार्यमित्यपि भवति, - इत्येवमेकात्मतापत्तिपर्यन्तोऽवभासनव्यापारोऽर्थेषु ज्ञानानां, न तु परस्परासंलग्नता प्रकाशमात्रात्परिसमाप्यते | परस्परविशेषणविशेष्यभावपरामर्श एवानेकैकतारूपसंबन्धपरामर्शः | एकपरामर्शव्यापाराविष्ट एव सांसारिकव्यवहारेषु मायीयः प्रमाता न तदानीमेव परामर्शान्तरस्पर्शमप्यर्हति चिदैक्याख्यातिभेदनिबन्धनविकल्पनपरामर्शात्मकत्वान्माया प्रमातॄणामित्येतदपि ईश्वरप्रत्यभिज्ञायामेव प्रपञ्चितम् | व्यवहारे राजा पुरुषो वा प्राधान्येन जिज्ञासितः प्रतिपिपादयिषितश्च भवेदिति स एव विशेष्य उच्यते परश्च विशेषणमित्यत्रापि न काचित्क्षतिः | द्वयोश्चैक्येऽपि विशेषणं विशेष्यीकृतस्वरूपं विशेष्यात्मना चकास्ति स्वरूपेणापि चावभाति राज्ञः पुरुष इति | राजपुरुष इति तु विशेषणभूतो राजा सर्वथा परिहारितस्वरूपो विशेष्यात्मतामेवैकान्तेनापन्नः प्रथते, - (प्. ९) इति न तत्र संबन्धवाचोयुक्तिः | नीलमुत्पलमित्यत्रापि उत्पलान्तःप्रविष्टं नीलमिति नीलवदुत्पलं प्रधानम् | स्थाल्यां काष्ठैरित्यत्रापि कर्त्राश्रितां क्रियामुपलीनाः स्थाल्यादयः प्रकाशन्ते | घटस्याभाव इत्यत्रापि अभावो विकल्पबुद्धावन्तर्नीतघटः प्राधान्येनावभाति | अयमस्मादन्य इत्यन्यार्थोऽन्यत्वापरित्यागेनैवान्तर्नीतापरान्यार्थो विशेष्य इति | एवं सर्वत्रानुमन्तव्यम् | क्रियाकारकसंबन्धे [ख. पु. संभिन्न इति पाठः |] तात्कालिकोपकार्योपकारकभावमयसंबन्धाभासः, शेषसंबन्धे तु स्मर्यमाणोपकारमयः स्मरणावस्थायामपि च पूर्वदृष्टार्थावभास एव परामर्शैक्यादित्युक्तम् | न केवलं च संबन्धमयैकतास्पर्शिपरिमितमायामातृपर्यवसायी वस्तुप्रकाशनव्यापारो, यावदनन्तचिन्मयशिवतावभासविश्रान्तैव प्रतिक्षणं वस्तुसंवित्क्रिया | न च संविदः क्रमोऽस्ति एकैवैकत्रैव क्षणेऽर्थप्रकाशना, सैव संबन्धशिवतामयमेव स्वरूपमाविष्करोति, - इत्युच्यते | तथा चाचार्यधर्मकीर्तिः बहिर्मुखं च तज्ज्ञानं भात्यर्थप्रतिभासवत् [ख. पु. भावार्थेति पाठः |] | बुद्धेश्च ग्राहिका बुद्धिर्नित्यमन्तर्मुखात्मनि || इति | अन्तर्मुखेति, आत्मनीति च स्वसंवेदनमर्थाभासशून्यमपृथग्भूतं चोक्तम् | तथा प्रत्यभिज्ञायामुक्तं या चैषा प्रतिभानन्तपदार्थक्रमरूषिता | अक्रमानन्तचिद्रूपः प्रमाता स महेश्वरः || (ई. प्र. १|७|१) इत्येतत्तत्रैव वितत्य प्रदर्शितम् | यदप्युक्तं प्रतीतिकाल (प्. १०) एव सामान्यस्येव संबन्धस्याभ्युपगम इति, तन्न केवलमस्य यावत्सर्वस्यैवार्थस्य बोधबहिर्भूतस्य कस्यचिदभावात् | सामान्यं चैकमनेकमयं बहिरपि पृथगेव सामान्यनिकुरम्बरूपेभ्यः स्वलक्षणेभ्यः [ख. पु. लक्षणः इति पाठः |] | तच्चैकेनैव शब्देनानियतस्वलक्षणाश्रयत्वेन प्रतिपाद्यते, तच्च कल्पितस्वलक्षणसंबन्धमेकशब्दप्रतिपाद्यमेव गौरिति | अत एव समवायाख्यः संबन्ध उच्यते | सामानाधिकरण्येऽपि द्वयोरेकनिष्ठता | तत्र चैकं तद्वस्तु अस्तिवाक्यप्रतिपाद्यं नीलमुत्पलमिति | संबन्धः पुनर्द्वयोर्विशेष्यैक्यता न त्वेवं वस्त्वन्तरं प्रकाशते, - इत्ययं विशेषः | सामानाधिकरण्येऽपि वा नीलमुत्पलमिति विशेष्योत्पलनिष्ठतैवेति संबन्धतैव | सामान्याद्भान्तिविषयः संबन्धः, - इत्यपि यदुक्तं तदप्यत्यल्पमुक्तम् | विश्वमपीदं चिदभेदाख्यातिमयभ्रान्तिपदमेव | भ्रान्तावपि चास्यां पुनः स्वप्नद्विचन्द्रादिवद्भान्तता नास्ति संवादादिति सर्वमेतन्निर्णीतं टीकायाम् | तदेवं पूर्णचित्स्वरूपपर्यालोचनाक्षमास्तावन्मात्राभिनिवेशेन संबन्धपदार्थप्रत्याख्यानकारिणोऽसंबद्धाभिधायिन इति | (तदाह) अपेक्षा पारतन्त्र्यं च न संबन्धो जडात्मनोः | असंभवादात्मलाभेऽप्युपचारो न लक्षणा || १ || असतामात्मलाभोक्तेर्द्विष्ठतैवं च हीयते | (प्. ११) रूपसंश्लेष एवैवं संबन्धार्थः स्थितः स च || २ || नानन्तर्यमसंबन्धात्तथात्वेऽयःशलाकयोः | तेनानेकस्य रूपस्य श्लेष ऐकात्म्यमेव सः || ३ || नैकस्यैक्येऽप्यनेकस्य बाध आहुर्यथा परे | इत्यमिश्राः स्वयं भावास्तान्योजयति कल्पना || ४ || यतो न कल्पनामात्रं तावदेतदवारणात् | सर्पभ्रान्तेरिवाभासलग्नत्वात्तन्निवारणम् || ५ || यस्मादाभासलग्नत्वं नाभाससदृशार्थता | किं त्वाभासानुसारित्वं भ्रान्त आभास एव तत् || ६ || इत्थमाभास एवास्मिन्ननेकस्यैकतादृशि | वाच्योपपत्तिः साप्युक्ता प्रत्यभिज्ञानये स्फुटम् || ७ || एवं च सति वस्तूनां चिन्मात्रवपुषां सताम् | मायानिर्मितभेदानामप्येकत्वमदुर्घटम् || ८ || तत्रापि यः परामर्शविषयो लौकिकस्य सः | चिदभेदप्रथारूपभेदसारस्य वेदितुः || ९ || व्यापारोऽनेन रुद्धोऽसौ न विकल्पान्तरं स्पृशेत् | विकल्पान्तरसंस्पर्शे मातृभेदप्रसङ्गतः || १० || तदेकामर्शवर्त्येकशब्दाध्यासवशाद्ब्रजेत् | अनेकोऽप्येकतामर्थो यथा घटपटाविति || ११ || (प्. १३) इत्यस्ति तावदन्यश्च विशेषणविशेष्ययोः | संबन्ध उपकारार्थः स ज्ञातुमुपयुज्यते || १२ || बहुत्वेऽपि भवेद्द्वित्वं विशेषणविशेष्ययोः | द्विविमर्शभुवो यद्वद्राज्ञोऽश्वरथपत्तयः || १३ || विमर्शो राज्ञ इत्येकः स्वसामान्योन्मुखः परः | स्वामिसामान्यसंबन्धसहः पुरुष इत्ययम् || १४ || राज्ञः पुरुष इत्येष पश्चात्संबन्धगोचरः | कल्प्योऽनेनाथ वा कल्प्यौ पूर्वौ ते सर्वथा त्रयः || १५ || षष्ठ्यादिवाच्यः संबन्धो विनिविष्टो विशेषणे | विशेष्यैकत्वमापन्ने स्वं च रूपमनुज्झति || १६ || (प्. १४) एकहान्या प्रधानेन शुद्धेनान्यान्ययोगिता | स्याद्गुणस्य यथा राज्ञः पुरुषो ब्राह्मणस्य च || १७ || तथान्येन प्रधानेन यैकतान्यापरेण वा | संबन्धाख्या गुणस्य स्याद्राज्ञोऽश्वः पुरुषो यथा || १८ || इति संबन्धगत्युक्ता मायीयज्ञातृनिष्ठिताः | धियो विभिन्नार्थदृशो व्यवहारप्रवर्तिकाः || १९ || न परं तास्तथा भ्रान्ताः सर्वा अपि प्रतिक्षणात् | स्वसंवित्संज्ञकानन्तचिद्विमर्शप्रतिष्ठिताः || २० || (प्. १५) उक्तः स्वसंवित्सिद्धोऽयं निर्बाध उपयोगवान् | संबन्धः प्रत्यभिज्ञायां पूर्णः परिकरः पुनः || २१ || ___________ इति श्रीमदुदयाकरपुत्रोत्पलदेवाचार्यविरचिता संबन्धसिद्धिः समाप्ता || ___________ श्रीमत्कश्मीरभूभर्तुराज्ञया प्रीतये सताम् | मधुसूदनकौलेन संपाद्येयं प्रकाशिता || ___________ </poem> == स्रोतः == *[https://muktalib7.com/DL_CATALOG_ROOT/digital_library.htm मुक्तबोधपुस्तकालयः] [[वर्गः:तन्त्रग्रन्थाः]] bz83gvcl105ncoxz0bazqm4ezvvnfbd 416058 416057 2026-06-10T10:18:57Z Shubha 190 416058 wikitext text/x-wiki {{header | title = संबन्धसिद्धिः | author = | translator = | section = | previous = | next = | year = | notes = }} <poem> ---- MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00080 Uniform title: sambandhasiddhi Secondary title: siddhitrayī Author : utpaladeva Description: E-text transcribed from volume 34 of the Kashmir Series of Texts and Studies, where it is bundled together with other texts of Utpaladeva: ājaḍapramātṛsiddhi iśvarasiddhi īśvarapratyabhijñākārikāvṛtti The sambandhasiddhi,ājaḍapramātṛsiddhī and iśvarasiddhi are collectively known as the siddhitrayī . Notes: This e-text was transcribed by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S.G. Dyczkowski. Revision 0: Nov. 28, 2005 Publisher : Research Department, Jammu and Kashmir State Publication year : 1921 Publication city : Srinagar Publication country : India ---- अथ संबन्धसिद्धिः श्रीमदाचार्योत्पलदेवविरचिता । __________ भेदाभेदात्मसंबन्धसहसर्वार्थसाधिता । लोकयात्रा कृतिर्यस्य स्वेच्छया तं स्तुमः शिवम् ।। १ ।। भावभेदादिसंबन्धमयेन [ख. भेदात्मेति पाठः ।] वपुषोन्मिषन् । जयत्येकोऽपि विश्वात्मा प्रकाशः परमेश्वरः ।। २ ।। इह भावानां संबन्धो विचार्यते, - कस्तावत्संबन्धशब्दार्थः संसर्गः संपर्कः संश्लेषः संबन्ध इत्यप्युक्ते न विवृतः संबन्धार्थः प्रतीयते । किं नैरन्तर्यं संश्लेष उतान्यत्किंचित् । नैरन्तर्यं चेत् दूरस्थयोः पितापुत्रयोः स न स्यात्, अयः - शलाकयोः संनिकृष्टयोर्विभुद्रव्ययोरपि च स्यात् । अथ द्विष्ठः (प्. २) पदार्थः कश्चित्संबन्धः । तत्रापि द्विष्ठतैव संबन्धता चेत् तद्द्वित्वद्विपृथक्त्वादेरपि सा स्यात् । न चायमर्थः संबन्धशब्दस्य अवयवार्थानुरोधादुत्तिष्ठति [ख. एतदुत्तिष्ठतीति पाठः ।] अपि तु तैलपायिकाशब्दस्येव संकेतमात्रात् । अथ संबन्धशब्दार्थ एव न द्विष्ठता अपि तु सोऽन्य एव केवलं संबद्धयोरेव [ख. पु. सोऽपि द्वयोरिति पाठः ।] संभवतीति द्विष्ठ उच्यते, स तर्हि स्वरूपेणैव स्पष्टमुच्यतां संबन्धः संश्लेष इत्यादिपर्यायाणामयमर्थ इति । अपेक्षापारतन्त्र्यादिरपि न चान्यः संबन्धार्थो द्विष्ठत्वन्यायेनैव सोऽर्थाक्षिप्तः स्यात् । न चाप्यर्थाक्षिप्ततास्य, न हि जडयोः संबन्धिनोरपेक्षार्थो घटते पारतन्त्र्यार्थो वा । अथाप्यङ्कुर एव बीजमपेक्षते बीजे वा परतन्त्रो भवति, तदायत्तत्वादेस्तदात्मलाभस्येत्येतदपि न सम्यक्; उपचारो ह्ययमपेक्षत इव परतन्त्र इवेति स्यात्, न तु जडस्य मुख्यैवाकाङ्क्षा प्रार्थना चेच्छैव विशिष्टा अपेक्षा पारतन्त्र्यं वा परप्रवणता परकीयविनियोगाकाङ्क्षा स्वेच्छाचरणनिरोधलक्षणः संकल्पविशेष एव संगच्छते, अलब्धात्मनश्चात्मलाभार्थमपेक्षादि [ख. अर्थलाभेति पाठः ।] कथ्यते, न च तदानीमद्विष्ठत्वात्संबन्धार्थोपपत्तिः; तस्मान्मुक्तकण्ठमेव मुख्यः संबन्धोऽभिधातव्य इति । तत्रोच्यते संबन्धः संपर्कः संश्लेष इत्येते पर्यायास्तावद्भवन्ति, स च संश्लेषार्थोऽनेकस्यैकता कथ्यते, न त्वनेकतैव नापि एकतैव अपि तु उभयावस्थापेक्षोऽयमर्थः [ख. पु. पेक्षयेति पाठः ।] संबन्धः । अत एव न बहूनामेकः संबन्धः । यदि हि अनेकत्वमात्रमेकत्वमात्रं वा संबन्धः (प्. ३) स्यात्, तद्बहूनामपि एकतापत्तौ एकतानापत्तावपि वा स्यात्, एकमात्रस्यापि च स्यात् । यदा पुनरनेकस्यैकता संबन्ध उभयापेक्षया तदानेकापेक्षणादेकमात्रस्यैव न संबन्धः, एकापेक्षणाच्च नानेकस्यैव पृथक्स्थितस्य । न चापि त्र्यादीनामेकः संबन्धः, त्रयाणां हि भिन्नभेदावधिकृतद्वैराश्याश्रयात्परस्परं भेदात्, तेषां च संबन्धस्वरूपस्थितावपेक्षणात्, एकस्य द्वितीयेन सह यैकता न सा तृतीयेन सह, तयोर्द्वितीयतृतीययोर्भेदादपेक्षणाच्च; ततो बहूनां शतादिसंख्यानामपि प्रतियुगलमेवैकः संबन्ध उद्घोष्यते, - इत्येवं द्वयोरेकात्मेति संबन्धशब्दार्थोऽवयवानुसारेणैव व्यवस्थितः । संशब्देन सहार्थवृत्तिना समानार्थवृत्तिना वा बन्धिना च देशान्तरपरिहारपूर्वकैकदेशावस्थानार्थेन विस्पष्टमुक्तैव स ह्यनेकस्यैकता । केवलमनेकस्य एकता संभवेन्नवेति पर्यालोच्यते, - तत्रायं संबन्धोऽनेकधा प्रतीयते, - पितुः पुत्रः, राज्ञः पुरुषः, वृक्षस्य शाखा, धवश्च खदिरश्च, नीलमुत्पलं, देवदत्तः काष्ठैः स्थाल्यामोदनं पचति, घटस्याभावः, अस्मादिदमन्यत्, - इत्येवमादिना रूपेण । तथा विपर्ययेणापि पुत्रस्य पिता, पुरुषस्य राजेति । तत्र किमिदं प्रतीतिमात्रम् उत वस्त्वेव एवंभूतं प्रतीयते । तत्र यदि प्रतीतिमात्रमेतत् वस्तुस्वरूपं तर्हि वक्तव्यम् । तत्राचक्षते, - वस्तु घटादि स्वात्ममात्रपरिसमाप्तमन्योन्यव्यावृत्तमित्थमेव हि स्वात्मावभासिना प्रत्यक्षेण प्रतीयते कल्पना कल्पितैव सा । ते हि अमिश्राः स्वयं भावास्तान्योजयति कल्पना इत्याहुः, तथा नीलमुत्पलमिति शाब्द्या कल्पनया परं नीलोत्पलयोरेकात्मता प्रतीयते, (प्. ४) न तु वस्त्ववभासिना निरंशोत्पलस्वलक्षणविशेषालम्बनेन [ख. पु. लम्बनप्रत्यक्षेति पाठः ।] प्रत्यक्षेण प्रमाणेन । तथा चाहुः संयुज्यन्ते न भिद्यन्ते स्वतोऽर्थाः पारमार्थिकाः । रूपमेकमनेकं च तेषु बुद्धेरुपप्लवः ।। इत्यादि । नच अनेकस्यानेकतासहभाविनी एकता युज्यते भावाभावरूपत्वेन विरुद्धत्वात् । अनेकस्मादुपादानादेकम् एकस्माद्वा अनेकम् अन्योन्यासंसृष्टमेवात्ममात्रपर्यवसितमुद्भवेत् । यथा विज्ञानसन्ततौ व्यवस्था केषांचित्, तत्र हि शब्दस्पर्शादिज्ञानलक्षणेभ्यः समनन्तरप्रत्ययेभ्य एकमैन्द्रियकं विकल्पज्ञानम् । एकस्माद्वा समनन्तरप्रत्ययात् पञ्चापि शब्दादिविषयाणि जायन्ते । या पुनरेकता अनेकता च समानाश्रया सा प्रमाणबाधिता, भावस्य वाभावता; केवलमित्थंरूपयैव अनया कल्पनाप्रतीत्या सांसारिकव्यवहारनिर्वर्तनार्थमर्थाः परस्परव्यावृत्ता अपि कार्यकारणरूपत्वेन अवास्तवेनैव प्रतिपाद्यन्ते । राजपुरुषयोरन्योन्यं स्वरूपविशेषक्रियैव एवं निरूप्यते [ख. पु. निदृश्यते इति पाठः ।] स्थाल्यां काष्ठैरित्यादौ च; अत एव प्रतीतिकाल एव सामान्यस्येव संबन्धस्याभ्युपगमः । वस्तुस्वरूपविपरीतत्वेन च प्रतीतिस्तद्वदेव भ्रान्तिविषयैव, केवलं बाधप्रवृत्तावपि उपकार्योपकारकस्वरूपविशेषावभाससंलग्नत्वादस्य भ्रमस्यावयविभ्रमस्येवानिवृत्तिः सर्पभ्रमवत् । तत एव भ्रान्तेरप्यस्याः संवृतिसंज्ञया व्यपदेश इति । तत्रोच्यते प्रतीतिस्तावदनेकैकरूपतायां संबन्धाभिधानाय भवद्भिरप्यभ्युपगतैव, येनोक्तम् (प्. ५) इत्यमिश्राः स्वयं भावास्तान्योजयति कल्पना । इति । कल्पनारूपत्वं च नास्या दोषः । घटोऽयं पटोऽयमित्यपि विकल्पः कल्पनैव । अथात्र प्रत्यक्षावभासोऽपि [ख. पु. आभास इति पाठः ।] तथा घटपटादिरूप एवेति न कल्पनात्वम् । इहापि राज्ञः पुरुषः स्थाल्यामोदन इत्यादावपि प्रत्यक्षावभासो न तथेति कुतोऽवगतम् । अवश्यमेव च प्रत्यक्षावभासोऽप्यत्र तथैवाभ्युपगन्तव्यः, अभ्युपगत एव वा भवद्भिः येनोक्तम्, अर्थाकारप्रतिभाससंलग्नत्वाद्बाधकेनापि दुरुद्धरोऽयं भ्रमः इति । न हि अर्थप्रतिभाससंलग्नत्वाद्बाधकेन अपि त्वर्थप्रतिभाससादृश्यसद्भावमात्रात् । रजतभ्रमेऽपि शुक्तिकासादृश्यसद्भावोऽप्यस्त्येव, सादृश्यविषया [ख. पु. सदृशेति पाठः ।] एव हि सर्वा भ्रान्तयः सादृश्यव्यतिरेकेण चान्या अर्थप्रतिभाससंलग्नतयैव युक्ताः, यदर्थप्रतिभासशरीरमेवंभूतमेव एवंरूपेणैव [ख. पु. एकेति पाठः ।] व्यवहारयित्रा विकल्पेन व्यवहारयितुमुपपन्नम्, अन्यथाभूतीकृते एव अर्थाभासे परस्परस्वरूपाननुप्रविष्टस्वात्ममात्रपर्यवसितार्थनिष्ठता मापादिते यदि परमयं संबन्धविकल्पः सामान्यादिविकल्पवन्निवर्तेत नान्यथा । न च विकल्पोऽर्थप्रतिभासाद्भिन्नः, निर्विकल्पत्वदूषणादीश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् । एवं राज्ञः पुरुष इत्यादाववभास एवानेकस्यैकात्मताप्रथारूपोऽभ्युपगन्तव्यः स्थूलप्रतिभासवत्, स तूपपद्यते न वेत्येतावद्विचार्यते [ख. पु. वेद्यतेति पाठः ।], - तत्र चिन्मात्ररूपस्यैव पारमार्थिकस्य वस्तुनो विश्वात्मता । तस्यैव चिन्मात्रस्य मायाशक्तिप्रभावादभेदाख्यात्युत्थापनेन विश्वस्य तत्त्वभूतभुवनाद्यात्मवैचित्र्येणान्योन्यविभक्तता, - (प्. ६) इतीश्वरप्रत्यभिज्ञायां विस्तरेण प्रतिपादितम्, - इति तत एव परीक्ष्यं नेहोपन्यस्यते । अस्मिंश्चार्थे सिद्धे नैकैकतारुअपः संसार एव संबन्धशब्दार्थानुप्रविष्टः, - इति नास्त्येवात्र दीनता, केवलमियद्विमृश्यते - यदेकचिन्मात्ररूपत्वेनानेकात्मनो वस्तुभेदस्यैक एव संबन्धः स्यात् य एव राजपुरुषयोः स एव पितापुत्रयोः स्थाल्यादीनां चेति, अनेकश्चेष्यते । तदत्राप्युच्यते - स्यादेक एव सर्वेषामिति । यद्येकतामात्रमेव संबन्धः स्यात्, यावतानेकतांशादंशेनैकता संबन्धः । ततश्च राजपुरुषोपरक्तैकतान्यः संबन्धः पितापुत्रोपरागोपलक्षणविलक्षण एव; अत एव मायादशायामेवाख्यातिभेदप्रधानायां संबन्धपदार्थसद्भावः, विश्वात्मतायां पुनः पूर्णैकतैव न तु संबन्धार्थः कश्चित् । तत्रापि कदाचित्परापरदशायामपरभागापेक्षणाद्गौणवृत्त्या संबन्धार्थः संभवेत्, उपकार्योपकारकयोरेव च विशिष्टयोः संबन्धः विशिष्टरूपः, स च प्रतिपादनीयोऽवश्यमेव, तदप्रतिपादने तयोरुपकार्योपकारकयोः क्रमिकयोर्गौगपद्येन प्रतीतिर्हानोपादानार्थमन्यथा न घटेत, ततश्च व्यवहारलोपः स्यात् । न चोपकार्योपकारकयोरपि स्वाधीनः कश्चिदुपकारार्थः, - इत्यपीश्वरप्रत्यभिज्ञायामेव विस्तारितम् । ततश्च चिन्मयेश्वरेच्छैव सा तादृशी यया [ख. पु. यथेति पाठः ।] पदार्थौ तौ तथोपकार्योपकारकौ भवत इति तल्लग्नयोरेव तयोर्द्वयोर्द्वयोरर्थयोः क्रमिकयोरपि एकबुद्ध्युपारूढयोरेकपरामर्शात् तयोरेवान्यरूपयोर्यौगपद्येन प्रकाशनं व्यवहारसिद्धये तदिच्छयैव विधीयते, - इति न काचित्खण्डना । (प्. ७) स च संबन्धो द्वयोरेव भवति न बहूनां, बहूनां हि किमेकैकस्यान्यैरनेकसंख्यैर्युगपदेव किं वा बहूनां मध्ये एकस्य एकैकेन । तत्र यद्येकैकस्यानेकसंख्यैस्तत्किं तेऽनेकसंख्या एव एकपरामर्शगोचराः अथानेकपरामर्शविषया [क. पु. विषया एकपरामर्शविषया इत्यधिकः ।] राज्ञः पुरुषः राज्ञो हस्त्यश्वरथपदातय इति । द्वन्द्वेऽपि हस्त्याद्यनेकत्वेऽपि परामर्शस्यैक्यात् द्वन्द्वाख्यः शब्द एव, हस्त्यादिशब्दा वर्णतुल्याः । एकपरामर्शस्थितो हि शब्द एको भवति । तदेकशब्दाध्यासादर्थोऽप्येक एव । अत एव वस्तुशब्दबुद्धय एता, - इति द्वन्द्वार्थस्यैकस्य स्त्रीलिङ्गत्वात् तद्विशेषो नोपात्त एव । एतच्छब्दः स्त्रीलिङ्ग एव भवति, न तु [ख. पु. नन्विति पाठः ।] एता इत्येकशेषनिर्देशोऽयं येन नपुंसकैकशेषः स्यात् । बहुवचनं चात्र दारा इतिवदवयवाद्यपेक्षया, - इत्येवमत्र द्वयोरेव संबन्धः । इह तु राज्ञो हस्ती चाश्वश्च रथश्च पदातिश्च, - इत्यनेकपरामर्शविषयत्वेऽपि यावन्तो हस्त्यादीनां परामर्शास्तावन्त एव राज्ञः, - इति तत्समुच्चयार्था एव चशब्दाः । अन्यथा चशब्दस्याभावे राज्ञ इत्यनुकर्षणं विना हस्तीत्यनेन सहैकपरामर्शनिमञ्जनैकीभूते राज्ञि परतन्त्रे पुनर्विवेकमनापाद्यमाने केन सहाश्वादीनां संबन्धः स्यात् ततश्चोपचारेण हस्त्यादीनां सामानाधिकरण्यं प्रतीयते । अथवा [ख. पु. अथ चासेति पाठः ।] सामर्थ्याच्चशब्दाभावेऽपि समुच्चयप्रतीतौ एकैकं स एव संबन्धो हस्त्यादीनामन्योन्यमपि च सत्ताक्रियां प्रति समुच्चीयमानतासंबन्धश्चशब्देनावद्योत्यते । अर्थप्रतिभासोऽपि चायमित्थं स्थितोऽयमन्यथेति (प्. ८) नापरामृष्टो व्यवस्थापयितुं शक्यते परामर्शविरहितस्य प्रतिभासस्यासंभवादेव । न हि मार्गगतिप्रवृत्तस्यापि पार्श्ववर्तितृणादिवस्तुस्पर्शरूपादिप्रतिभासाः परामर्शरहिताः सत्त्वेनाभ्युपगन्तुं पार्यन्ते स्मर्यमाणत्वाभावात् । नापि तेषां तदा चक्षुरादिकारणसामग्रीसद्भावेनानुमानसिद्धा सत्ता युज्यते मनोवधानाभावात् । तद्भावेऽवश्यंभावी तदानीं तृणादिपरामर्श इदानीं च स्मरणं । एतच्च प्रत्यभिज्ञायां निर्णीतम् । एवं च विमर्शमय एवार्थप्रतिभास उपपन्नः । विमर्शश्च यथाग्निर्धूमे इति भवति, तथा संस्कृतस्य प्रमातुरस्य धूमस्याग्निः कारणमस्य धूमः कार्यमित्यपि भवति, - इत्येवमेकात्मतापत्तिपर्यन्तोऽवभासनव्यापारोऽर्थेषु ज्ञानानां, न तु परस्परासंलग्नता प्रकाशमात्रात्परिसमाप्यते । परस्परविशेषणविशेष्यभावपरामर्श एवानेकैकतारूपसंबन्धपरामर्शः । एकपरामर्शव्यापाराविष्ट एव सांसारिकव्यवहारेषु मायीयः प्रमाता न तदानीमेव परामर्शान्तरस्पर्शमप्यर्हति चिदैक्याख्यातिभेदनिबन्धनविकल्पनपरामर्शात्मकत्वान्माया प्रमातॄणामित्येतदपि ईश्वरप्रत्यभिज्ञायामेव प्रपञ्चितम् । व्यवहारे राजा पुरुषो वा प्राधान्येन जिज्ञासितः प्रतिपिपादयिषितश्च भवेदिति स एव विशेष्य उच्यते परश्च विशेषणमित्यत्रापि न काचित्क्षतिः । द्वयोश्चैक्येऽपि विशेषणं विशेष्यीकृतस्वरूपं विशेष्यात्मना चकास्ति स्वरूपेणापि चावभाति राज्ञः पुरुष इति । राजपुरुष इति तु विशेषणभूतो राजा सर्वथा परिहारितस्वरूपो विशेष्यात्मतामेवैकान्तेनापन्नः प्रथते, - (प्. ९) इति न तत्र संबन्धवाचोयुक्तिः । नीलमुत्पलमित्यत्रापि उत्पलान्तःप्रविष्टं नीलमिति नीलवदुत्पलं प्रधानम् । स्थाल्यां काष्ठैरित्यत्रापि कर्त्राश्रितां क्रियामुपलीनाः स्थाल्यादयः प्रकाशन्ते । घटस्याभाव इत्यत्रापि अभावो विकल्पबुद्धावन्तर्नीतघटः प्राधान्येनावभाति । अयमस्मादन्य इत्यन्यार्थोऽन्यत्वापरित्यागेनैवान्तर्नीतापरान्यार्थो विशेष्य इति । एवं सर्वत्रानुमन्तव्यम् । क्रियाकारकसंबन्धे [ख. पु. संभिन्न इति पाठः ।] तात्कालिकोपकार्योपकारकभावमयसंबन्धाभासः, शेषसंबन्धे तु स्मर्यमाणोपकारमयः स्मरणावस्थायामपि च पूर्वदृष्टार्थावभास एव परामर्शैक्यादित्युक्तम् । न केवलं च संबन्धमयैकतास्पर्शिपरिमितमायामातृपर्यवसायी वस्तुप्रकाशनव्यापारो, यावदनन्तचिन्मयशिवतावभासविश्रान्तैव प्रतिक्षणं वस्तुसंवित्क्रिया । न च संविदः क्रमोऽस्ति एकैवैकत्रैव क्षणेऽर्थप्रकाशना, सैव संबन्धशिवतामयमेव स्वरूपमाविष्करोति, - इत्युच्यते । तथा चाचार्यधर्मकीर्तिः बहिर्मुखं च तज्ज्ञानं भात्यर्थप्रतिभासवत् [ख. पु. भावार्थेति पाठः ।] । बुद्धेश्च ग्राहिका बुद्धिर्नित्यमन्तर्मुखात्मनि ।। इति । अन्तर्मुखेति, आत्मनीति च स्वसंवेदनमर्थाभासशून्यमपृथग्भूतं चोक्तम् । तथा प्रत्यभिज्ञायामुक्तं या चैषा प्रतिभानन्तपदार्थक्रमरूषिता । अक्रमानन्तचिद्रूपः प्रमाता स महेश्वरः ।। (ई. प्र. १।७।१) इत्येतत्तत्रैव वितत्य प्रदर्शितम् । यदप्युक्तं प्रतीतिकाल (प्. १०) एव सामान्यस्येव संबन्धस्याभ्युपगम इति, तन्न केवलमस्य यावत्सर्वस्यैवार्थस्य बोधबहिर्भूतस्य कस्यचिदभावात् । सामान्यं चैकमनेकमयं बहिरपि पृथगेव सामान्यनिकुरम्बरूपेभ्यः स्वलक्षणेभ्यः [ख. पु. लक्षणः इति पाठः ।] । तच्चैकेनैव शब्देनानियतस्वलक्षणाश्रयत्वेन प्रतिपाद्यते, तच्च कल्पितस्वलक्षणसंबन्धमेकशब्दप्रतिपाद्यमेव गौरिति । अत एव समवायाख्यः संबन्ध उच्यते । सामानाधिकरण्येऽपि द्वयोरेकनिष्ठता । तत्र चैकं तद्वस्तु अस्तिवाक्यप्रतिपाद्यं नीलमुत्पलमिति । संबन्धः पुनर्द्वयोर्विशेष्यैक्यता न त्वेवं वस्त्वन्तरं प्रकाशते, - इत्ययं विशेषः । सामानाधिकरण्येऽपि वा नीलमुत्पलमिति विशेष्योत्पलनिष्ठतैवेति संबन्धतैव । सामान्याद्भान्तिविषयः संबन्धः, - इत्यपि यदुक्तं तदप्यत्यल्पमुक्तम् । विश्वमपीदं चिदभेदाख्यातिमयभ्रान्तिपदमेव । भ्रान्तावपि चास्यां पुनः स्वप्नद्विचन्द्रादिवद्भान्तता नास्ति संवादादिति सर्वमेतन्निर्णीतं टीकायाम् । तदेवं पूर्णचित्स्वरूपपर्यालोचनाक्षमास्तावन्मात्राभिनिवेशेन संबन्धपदार्थप्रत्याख्यानकारिणोऽसंबद्धाभिधायिन इति । (तदाह) अपेक्षा पारतन्त्र्यं च न संबन्धो जडात्मनोः । असंभवादात्मलाभेऽप्युपचारो न लक्षणा ।। १ ।। असतामात्मलाभोक्तेर्द्विष्ठतैवं च हीयते । (प्. ११) रूपसंश्लेष एवैवं संबन्धार्थः स्थितः स च ।। २ ।। नानन्तर्यमसंबन्धात्तथात्वेऽयःशलाकयोः । तेनानेकस्य रूपस्य श्लेष ऐकात्म्यमेव सः ।। ३ ।। नैकस्यैक्येऽप्यनेकस्य बाध आहुर्यथा परे । इत्यमिश्राः स्वयं भावास्तान्योजयति कल्पना ।। ४ ।। यतो न कल्पनामात्रं तावदेतदवारणात् । सर्पभ्रान्तेरिवाभासलग्नत्वात्तन्निवारणम् ।। ५ ।। यस्मादाभासलग्नत्वं नाभाससदृशार्थता । किं त्वाभासानुसारित्वं भ्रान्त आभास एव तत् ।। ६ ।। इत्थमाभास एवास्मिन्ननेकस्यैकतादृशि । वाच्योपपत्तिः साप्युक्ता प्रत्यभिज्ञानये स्फुटम् ।। ७ ।। एवं च सति वस्तूनां चिन्मात्रवपुषां सताम् । मायानिर्मितभेदानामप्येकत्वमदुर्घटम् ।। ८ ।। तत्रापि यः परामर्शविषयो लौकिकस्य सः । चिदभेदप्रथारूपभेदसारस्य वेदितुः ।। ९ ।। व्यापारोऽनेन रुद्धोऽसौ न विकल्पान्तरं स्पृशेत् । विकल्पान्तरसंस्पर्शे मातृभेदप्रसङ्गतः ।। १० ।। तदेकामर्शवर्त्येकशब्दाध्यासवशाद्ब्रजेत् । अनेकोऽप्येकतामर्थो यथा घटपटाविति ।। ११ ।। (प्. १३) इत्यस्ति तावदन्यश्च विशेषणविशेष्ययोः । संबन्ध उपकारार्थः स ज्ञातुमुपयुज्यते ।। १२ ।। बहुत्वेऽपि भवेद्द्वित्वं विशेषणविशेष्ययोः । द्विविमर्शभुवो यद्वद्राज्ञोऽश्वरथपत्तयः ।। १३ ।। विमर्शो राज्ञ इत्येकः स्वसामान्योन्मुखः परः । स्वामिसामान्यसंबन्धसहः पुरुष इत्ययम् ।। १४ ।। राज्ञः पुरुष इत्येष पश्चात्संबन्धगोचरः । कल्प्योऽनेनाथ वा कल्प्यौ पूर्वौ ते सर्वथा त्रयः ।। १५ ।। षष्ठ्यादिवाच्यः संबन्धो विनिविष्टो विशेषणे । विशेष्यैकत्वमापन्ने स्वं च रूपमनुज्झति ।। १६ ।। (प्. १४) एकहान्या प्रधानेन शुद्धेनान्यान्ययोगिता । स्याद्गुणस्य यथा राज्ञः पुरुषो ब्राह्मणस्य च ।। १७ ।। तथान्येन प्रधानेन यैकतान्यापरेण वा । संबन्धाख्या गुणस्य स्याद्राज्ञोऽश्वः पुरुषो यथा ।। १८ ।। इति संबन्धगत्युक्ता मायीयज्ञातृनिष्ठिताः । धियो विभिन्नार्थदृशो व्यवहारप्रवर्तिकाः ।। १९ ।। न परं तास्तथा भ्रान्ताः सर्वा अपि प्रतिक्षणात् । स्वसंवित्संज्ञकानन्तचिद्विमर्शप्रतिष्ठिताः ।। २० ।। (प्. १५) उक्तः स्वसंवित्सिद्धोऽयं निर्बाध उपयोगवान् । संबन्धः प्रत्यभिज्ञायां पूर्णः परिकरः पुनः ।। २१ ।। ___________ इति श्रीमदुदयाकरपुत्रोत्पलदेवाचार्यविरचिता संबन्धसिद्धिः समाप्ता ।। ___________ श्रीमत्कश्मीरभूभर्तुराज्ञया प्रीतये सताम् । मधुसूदनकौलेन संपाद्येयं प्रकाशिता ।। ___________ </poem> == स्रोतः == *[https://muktalib7.com/DL_CATALOG_ROOT/digital_library.htm मुक्तबोधपुस्तकालयः] [[वर्गः:तन्त्रग्रन्थाः]] rvz1vc63gs8ada5lxobr1f4mbj4uo1r 416059 416058 2026-06-10T10:19:18Z Shubha 190 पुनर्निर्देशनम् अत्यक्त्वा Shubha इत्यनेन [[संबन्धसिद्धिः]] तः [[सम्बन्धसिद्धिः]] पृष्ठं स्थानान्तरितं 416058 wikitext text/x-wiki {{header | title = संबन्धसिद्धिः | author = | translator = | section = | previous = | next = | year = | notes = }} <poem> ---- MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00080 Uniform title: sambandhasiddhi Secondary title: siddhitrayī Author : utpaladeva Description: E-text transcribed from volume 34 of the Kashmir Series of Texts and Studies, where it is bundled together with other texts of Utpaladeva: ājaḍapramātṛsiddhi iśvarasiddhi īśvarapratyabhijñākārikāvṛtti The sambandhasiddhi,ājaḍapramātṛsiddhī and iśvarasiddhi are collectively known as the siddhitrayī . Notes: This e-text was transcribed by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S.G. Dyczkowski. Revision 0: Nov. 28, 2005 Publisher : Research Department, Jammu and Kashmir State Publication year : 1921 Publication city : Srinagar Publication country : India ---- अथ संबन्धसिद्धिः श्रीमदाचार्योत्पलदेवविरचिता । __________ भेदाभेदात्मसंबन्धसहसर्वार्थसाधिता । लोकयात्रा कृतिर्यस्य स्वेच्छया तं स्तुमः शिवम् ।। १ ।। भावभेदादिसंबन्धमयेन [ख. भेदात्मेति पाठः ।] वपुषोन्मिषन् । जयत्येकोऽपि विश्वात्मा प्रकाशः परमेश्वरः ।। २ ।। इह भावानां संबन्धो विचार्यते, - कस्तावत्संबन्धशब्दार्थः संसर्गः संपर्कः संश्लेषः संबन्ध इत्यप्युक्ते न विवृतः संबन्धार्थः प्रतीयते । किं नैरन्तर्यं संश्लेष उतान्यत्किंचित् । नैरन्तर्यं चेत् दूरस्थयोः पितापुत्रयोः स न स्यात्, अयः - शलाकयोः संनिकृष्टयोर्विभुद्रव्ययोरपि च स्यात् । अथ द्विष्ठः (प्. २) पदार्थः कश्चित्संबन्धः । तत्रापि द्विष्ठतैव संबन्धता चेत् तद्द्वित्वद्विपृथक्त्वादेरपि सा स्यात् । न चायमर्थः संबन्धशब्दस्य अवयवार्थानुरोधादुत्तिष्ठति [ख. एतदुत्तिष्ठतीति पाठः ।] अपि तु तैलपायिकाशब्दस्येव संकेतमात्रात् । अथ संबन्धशब्दार्थ एव न द्विष्ठता अपि तु सोऽन्य एव केवलं संबद्धयोरेव [ख. पु. सोऽपि द्वयोरिति पाठः ।] संभवतीति द्विष्ठ उच्यते, स तर्हि स्वरूपेणैव स्पष्टमुच्यतां संबन्धः संश्लेष इत्यादिपर्यायाणामयमर्थ इति । अपेक्षापारतन्त्र्यादिरपि न चान्यः संबन्धार्थो द्विष्ठत्वन्यायेनैव सोऽर्थाक्षिप्तः स्यात् । न चाप्यर्थाक्षिप्ततास्य, न हि जडयोः संबन्धिनोरपेक्षार्थो घटते पारतन्त्र्यार्थो वा । अथाप्यङ्कुर एव बीजमपेक्षते बीजे वा परतन्त्रो भवति, तदायत्तत्वादेस्तदात्मलाभस्येत्येतदपि न सम्यक्; उपचारो ह्ययमपेक्षत इव परतन्त्र इवेति स्यात्, न तु जडस्य मुख्यैवाकाङ्क्षा प्रार्थना चेच्छैव विशिष्टा अपेक्षा पारतन्त्र्यं वा परप्रवणता परकीयविनियोगाकाङ्क्षा स्वेच्छाचरणनिरोधलक्षणः संकल्पविशेष एव संगच्छते, अलब्धात्मनश्चात्मलाभार्थमपेक्षादि [ख. अर्थलाभेति पाठः ।] कथ्यते, न च तदानीमद्विष्ठत्वात्संबन्धार्थोपपत्तिः; तस्मान्मुक्तकण्ठमेव मुख्यः संबन्धोऽभिधातव्य इति । तत्रोच्यते संबन्धः संपर्कः संश्लेष इत्येते पर्यायास्तावद्भवन्ति, स च संश्लेषार्थोऽनेकस्यैकता कथ्यते, न त्वनेकतैव नापि एकतैव अपि तु उभयावस्थापेक्षोऽयमर्थः [ख. पु. पेक्षयेति पाठः ।] संबन्धः । अत एव न बहूनामेकः संबन्धः । यदि हि अनेकत्वमात्रमेकत्वमात्रं वा संबन्धः (प्. ३) स्यात्, तद्बहूनामपि एकतापत्तौ एकतानापत्तावपि वा स्यात्, एकमात्रस्यापि च स्यात् । यदा पुनरनेकस्यैकता संबन्ध उभयापेक्षया तदानेकापेक्षणादेकमात्रस्यैव न संबन्धः, एकापेक्षणाच्च नानेकस्यैव पृथक्स्थितस्य । न चापि त्र्यादीनामेकः संबन्धः, त्रयाणां हि भिन्नभेदावधिकृतद्वैराश्याश्रयात्परस्परं भेदात्, तेषां च संबन्धस्वरूपस्थितावपेक्षणात्, एकस्य द्वितीयेन सह यैकता न सा तृतीयेन सह, तयोर्द्वितीयतृतीययोर्भेदादपेक्षणाच्च; ततो बहूनां शतादिसंख्यानामपि प्रतियुगलमेवैकः संबन्ध उद्घोष्यते, - इत्येवं द्वयोरेकात्मेति संबन्धशब्दार्थोऽवयवानुसारेणैव व्यवस्थितः । संशब्देन सहार्थवृत्तिना समानार्थवृत्तिना वा बन्धिना च देशान्तरपरिहारपूर्वकैकदेशावस्थानार्थेन विस्पष्टमुक्तैव स ह्यनेकस्यैकता । केवलमनेकस्य एकता संभवेन्नवेति पर्यालोच्यते, - तत्रायं संबन्धोऽनेकधा प्रतीयते, - पितुः पुत्रः, राज्ञः पुरुषः, वृक्षस्य शाखा, धवश्च खदिरश्च, नीलमुत्पलं, देवदत्तः काष्ठैः स्थाल्यामोदनं पचति, घटस्याभावः, अस्मादिदमन्यत्, - इत्येवमादिना रूपेण । तथा विपर्ययेणापि पुत्रस्य पिता, पुरुषस्य राजेति । तत्र किमिदं प्रतीतिमात्रम् उत वस्त्वेव एवंभूतं प्रतीयते । तत्र यदि प्रतीतिमात्रमेतत् वस्तुस्वरूपं तर्हि वक्तव्यम् । तत्राचक्षते, - वस्तु घटादि स्वात्ममात्रपरिसमाप्तमन्योन्यव्यावृत्तमित्थमेव हि स्वात्मावभासिना प्रत्यक्षेण प्रतीयते कल्पना कल्पितैव सा । ते हि अमिश्राः स्वयं भावास्तान्योजयति कल्पना इत्याहुः, तथा नीलमुत्पलमिति शाब्द्या कल्पनया परं नीलोत्पलयोरेकात्मता प्रतीयते, (प्. ४) न तु वस्त्ववभासिना निरंशोत्पलस्वलक्षणविशेषालम्बनेन [ख. पु. लम्बनप्रत्यक्षेति पाठः ।] प्रत्यक्षेण प्रमाणेन । तथा चाहुः संयुज्यन्ते न भिद्यन्ते स्वतोऽर्थाः पारमार्थिकाः । रूपमेकमनेकं च तेषु बुद्धेरुपप्लवः ।। इत्यादि । नच अनेकस्यानेकतासहभाविनी एकता युज्यते भावाभावरूपत्वेन विरुद्धत्वात् । अनेकस्मादुपादानादेकम् एकस्माद्वा अनेकम् अन्योन्यासंसृष्टमेवात्ममात्रपर्यवसितमुद्भवेत् । यथा विज्ञानसन्ततौ व्यवस्था केषांचित्, तत्र हि शब्दस्पर्शादिज्ञानलक्षणेभ्यः समनन्तरप्रत्ययेभ्य एकमैन्द्रियकं विकल्पज्ञानम् । एकस्माद्वा समनन्तरप्रत्ययात् पञ्चापि शब्दादिविषयाणि जायन्ते । या पुनरेकता अनेकता च समानाश्रया सा प्रमाणबाधिता, भावस्य वाभावता; केवलमित्थंरूपयैव अनया कल्पनाप्रतीत्या सांसारिकव्यवहारनिर्वर्तनार्थमर्थाः परस्परव्यावृत्ता अपि कार्यकारणरूपत्वेन अवास्तवेनैव प्रतिपाद्यन्ते । राजपुरुषयोरन्योन्यं स्वरूपविशेषक्रियैव एवं निरूप्यते [ख. पु. निदृश्यते इति पाठः ।] स्थाल्यां काष्ठैरित्यादौ च; अत एव प्रतीतिकाल एव सामान्यस्येव संबन्धस्याभ्युपगमः । वस्तुस्वरूपविपरीतत्वेन च प्रतीतिस्तद्वदेव भ्रान्तिविषयैव, केवलं बाधप्रवृत्तावपि उपकार्योपकारकस्वरूपविशेषावभाससंलग्नत्वादस्य भ्रमस्यावयविभ्रमस्येवानिवृत्तिः सर्पभ्रमवत् । तत एव भ्रान्तेरप्यस्याः संवृतिसंज्ञया व्यपदेश इति । तत्रोच्यते प्रतीतिस्तावदनेकैकरूपतायां संबन्धाभिधानाय भवद्भिरप्यभ्युपगतैव, येनोक्तम् (प्. ५) इत्यमिश्राः स्वयं भावास्तान्योजयति कल्पना । इति । कल्पनारूपत्वं च नास्या दोषः । घटोऽयं पटोऽयमित्यपि विकल्पः कल्पनैव । अथात्र प्रत्यक्षावभासोऽपि [ख. पु. आभास इति पाठः ।] तथा घटपटादिरूप एवेति न कल्पनात्वम् । इहापि राज्ञः पुरुषः स्थाल्यामोदन इत्यादावपि प्रत्यक्षावभासो न तथेति कुतोऽवगतम् । अवश्यमेव च प्रत्यक्षावभासोऽप्यत्र तथैवाभ्युपगन्तव्यः, अभ्युपगत एव वा भवद्भिः येनोक्तम्, अर्थाकारप्रतिभाससंलग्नत्वाद्बाधकेनापि दुरुद्धरोऽयं भ्रमः इति । न हि अर्थप्रतिभाससंलग्नत्वाद्बाधकेन अपि त्वर्थप्रतिभाससादृश्यसद्भावमात्रात् । रजतभ्रमेऽपि शुक्तिकासादृश्यसद्भावोऽप्यस्त्येव, सादृश्यविषया [ख. पु. सदृशेति पाठः ।] एव हि सर्वा भ्रान्तयः सादृश्यव्यतिरेकेण चान्या अर्थप्रतिभाससंलग्नतयैव युक्ताः, यदर्थप्रतिभासशरीरमेवंभूतमेव एवंरूपेणैव [ख. पु. एकेति पाठः ।] व्यवहारयित्रा विकल्पेन व्यवहारयितुमुपपन्नम्, अन्यथाभूतीकृते एव अर्थाभासे परस्परस्वरूपाननुप्रविष्टस्वात्ममात्रपर्यवसितार्थनिष्ठता मापादिते यदि परमयं संबन्धविकल्पः सामान्यादिविकल्पवन्निवर्तेत नान्यथा । न च विकल्पोऽर्थप्रतिभासाद्भिन्नः, निर्विकल्पत्वदूषणादीश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् । एवं राज्ञः पुरुष इत्यादाववभास एवानेकस्यैकात्मताप्रथारूपोऽभ्युपगन्तव्यः स्थूलप्रतिभासवत्, स तूपपद्यते न वेत्येतावद्विचार्यते [ख. पु. वेद्यतेति पाठः ।], - तत्र चिन्मात्ररूपस्यैव पारमार्थिकस्य वस्तुनो विश्वात्मता । तस्यैव चिन्मात्रस्य मायाशक्तिप्रभावादभेदाख्यात्युत्थापनेन विश्वस्य तत्त्वभूतभुवनाद्यात्मवैचित्र्येणान्योन्यविभक्तता, - (प्. ६) इतीश्वरप्रत्यभिज्ञायां विस्तरेण प्रतिपादितम्, - इति तत एव परीक्ष्यं नेहोपन्यस्यते । अस्मिंश्चार्थे सिद्धे नैकैकतारुअपः संसार एव संबन्धशब्दार्थानुप्रविष्टः, - इति नास्त्येवात्र दीनता, केवलमियद्विमृश्यते - यदेकचिन्मात्ररूपत्वेनानेकात्मनो वस्तुभेदस्यैक एव संबन्धः स्यात् य एव राजपुरुषयोः स एव पितापुत्रयोः स्थाल्यादीनां चेति, अनेकश्चेष्यते । तदत्राप्युच्यते - स्यादेक एव सर्वेषामिति । यद्येकतामात्रमेव संबन्धः स्यात्, यावतानेकतांशादंशेनैकता संबन्धः । ततश्च राजपुरुषोपरक्तैकतान्यः संबन्धः पितापुत्रोपरागोपलक्षणविलक्षण एव; अत एव मायादशायामेवाख्यातिभेदप्रधानायां संबन्धपदार्थसद्भावः, विश्वात्मतायां पुनः पूर्णैकतैव न तु संबन्धार्थः कश्चित् । तत्रापि कदाचित्परापरदशायामपरभागापेक्षणाद्गौणवृत्त्या संबन्धार्थः संभवेत्, उपकार्योपकारकयोरेव च विशिष्टयोः संबन्धः विशिष्टरूपः, स च प्रतिपादनीयोऽवश्यमेव, तदप्रतिपादने तयोरुपकार्योपकारकयोः क्रमिकयोर्गौगपद्येन प्रतीतिर्हानोपादानार्थमन्यथा न घटेत, ततश्च व्यवहारलोपः स्यात् । न चोपकार्योपकारकयोरपि स्वाधीनः कश्चिदुपकारार्थः, - इत्यपीश्वरप्रत्यभिज्ञायामेव विस्तारितम् । ततश्च चिन्मयेश्वरेच्छैव सा तादृशी यया [ख. पु. यथेति पाठः ।] पदार्थौ तौ तथोपकार्योपकारकौ भवत इति तल्लग्नयोरेव तयोर्द्वयोर्द्वयोरर्थयोः क्रमिकयोरपि एकबुद्ध्युपारूढयोरेकपरामर्शात् तयोरेवान्यरूपयोर्यौगपद्येन प्रकाशनं व्यवहारसिद्धये तदिच्छयैव विधीयते, - इति न काचित्खण्डना । (प्. ७) स च संबन्धो द्वयोरेव भवति न बहूनां, बहूनां हि किमेकैकस्यान्यैरनेकसंख्यैर्युगपदेव किं वा बहूनां मध्ये एकस्य एकैकेन । तत्र यद्येकैकस्यानेकसंख्यैस्तत्किं तेऽनेकसंख्या एव एकपरामर्शगोचराः अथानेकपरामर्शविषया [क. पु. विषया एकपरामर्शविषया इत्यधिकः ।] राज्ञः पुरुषः राज्ञो हस्त्यश्वरथपदातय इति । द्वन्द्वेऽपि हस्त्याद्यनेकत्वेऽपि परामर्शस्यैक्यात् द्वन्द्वाख्यः शब्द एव, हस्त्यादिशब्दा वर्णतुल्याः । एकपरामर्शस्थितो हि शब्द एको भवति । तदेकशब्दाध्यासादर्थोऽप्येक एव । अत एव वस्तुशब्दबुद्धय एता, - इति द्वन्द्वार्थस्यैकस्य स्त्रीलिङ्गत्वात् तद्विशेषो नोपात्त एव । एतच्छब्दः स्त्रीलिङ्ग एव भवति, न तु [ख. पु. नन्विति पाठः ।] एता इत्येकशेषनिर्देशोऽयं येन नपुंसकैकशेषः स्यात् । बहुवचनं चात्र दारा इतिवदवयवाद्यपेक्षया, - इत्येवमत्र द्वयोरेव संबन्धः । इह तु राज्ञो हस्ती चाश्वश्च रथश्च पदातिश्च, - इत्यनेकपरामर्शविषयत्वेऽपि यावन्तो हस्त्यादीनां परामर्शास्तावन्त एव राज्ञः, - इति तत्समुच्चयार्था एव चशब्दाः । अन्यथा चशब्दस्याभावे राज्ञ इत्यनुकर्षणं विना हस्तीत्यनेन सहैकपरामर्शनिमञ्जनैकीभूते राज्ञि परतन्त्रे पुनर्विवेकमनापाद्यमाने केन सहाश्वादीनां संबन्धः स्यात् ततश्चोपचारेण हस्त्यादीनां सामानाधिकरण्यं प्रतीयते । अथवा [ख. पु. अथ चासेति पाठः ।] सामर्थ्याच्चशब्दाभावेऽपि समुच्चयप्रतीतौ एकैकं स एव संबन्धो हस्त्यादीनामन्योन्यमपि च सत्ताक्रियां प्रति समुच्चीयमानतासंबन्धश्चशब्देनावद्योत्यते । अर्थप्रतिभासोऽपि चायमित्थं स्थितोऽयमन्यथेति (प्. ८) नापरामृष्टो व्यवस्थापयितुं शक्यते परामर्शविरहितस्य प्रतिभासस्यासंभवादेव । न हि मार्गगतिप्रवृत्तस्यापि पार्श्ववर्तितृणादिवस्तुस्पर्शरूपादिप्रतिभासाः परामर्शरहिताः सत्त्वेनाभ्युपगन्तुं पार्यन्ते स्मर्यमाणत्वाभावात् । नापि तेषां तदा चक्षुरादिकारणसामग्रीसद्भावेनानुमानसिद्धा सत्ता युज्यते मनोवधानाभावात् । तद्भावेऽवश्यंभावी तदानीं तृणादिपरामर्श इदानीं च स्मरणं । एतच्च प्रत्यभिज्ञायां निर्णीतम् । एवं च विमर्शमय एवार्थप्रतिभास उपपन्नः । विमर्शश्च यथाग्निर्धूमे इति भवति, तथा संस्कृतस्य प्रमातुरस्य धूमस्याग्निः कारणमस्य धूमः कार्यमित्यपि भवति, - इत्येवमेकात्मतापत्तिपर्यन्तोऽवभासनव्यापारोऽर्थेषु ज्ञानानां, न तु परस्परासंलग्नता प्रकाशमात्रात्परिसमाप्यते । परस्परविशेषणविशेष्यभावपरामर्श एवानेकैकतारूपसंबन्धपरामर्शः । एकपरामर्शव्यापाराविष्ट एव सांसारिकव्यवहारेषु मायीयः प्रमाता न तदानीमेव परामर्शान्तरस्पर्शमप्यर्हति चिदैक्याख्यातिभेदनिबन्धनविकल्पनपरामर्शात्मकत्वान्माया प्रमातॄणामित्येतदपि ईश्वरप्रत्यभिज्ञायामेव प्रपञ्चितम् । व्यवहारे राजा पुरुषो वा प्राधान्येन जिज्ञासितः प्रतिपिपादयिषितश्च भवेदिति स एव विशेष्य उच्यते परश्च विशेषणमित्यत्रापि न काचित्क्षतिः । द्वयोश्चैक्येऽपि विशेषणं विशेष्यीकृतस्वरूपं विशेष्यात्मना चकास्ति स्वरूपेणापि चावभाति राज्ञः पुरुष इति । राजपुरुष इति तु विशेषणभूतो राजा सर्वथा परिहारितस्वरूपो विशेष्यात्मतामेवैकान्तेनापन्नः प्रथते, - (प्. ९) इति न तत्र संबन्धवाचोयुक्तिः । नीलमुत्पलमित्यत्रापि उत्पलान्तःप्रविष्टं नीलमिति नीलवदुत्पलं प्रधानम् । स्थाल्यां काष्ठैरित्यत्रापि कर्त्राश्रितां क्रियामुपलीनाः स्थाल्यादयः प्रकाशन्ते । घटस्याभाव इत्यत्रापि अभावो विकल्पबुद्धावन्तर्नीतघटः प्राधान्येनावभाति । अयमस्मादन्य इत्यन्यार्थोऽन्यत्वापरित्यागेनैवान्तर्नीतापरान्यार्थो विशेष्य इति । एवं सर्वत्रानुमन्तव्यम् । क्रियाकारकसंबन्धे [ख. पु. संभिन्न इति पाठः ।] तात्कालिकोपकार्योपकारकभावमयसंबन्धाभासः, शेषसंबन्धे तु स्मर्यमाणोपकारमयः स्मरणावस्थायामपि च पूर्वदृष्टार्थावभास एव परामर्शैक्यादित्युक्तम् । न केवलं च संबन्धमयैकतास्पर्शिपरिमितमायामातृपर्यवसायी वस्तुप्रकाशनव्यापारो, यावदनन्तचिन्मयशिवतावभासविश्रान्तैव प्रतिक्षणं वस्तुसंवित्क्रिया । न च संविदः क्रमोऽस्ति एकैवैकत्रैव क्षणेऽर्थप्रकाशना, सैव संबन्धशिवतामयमेव स्वरूपमाविष्करोति, - इत्युच्यते । तथा चाचार्यधर्मकीर्तिः बहिर्मुखं च तज्ज्ञानं भात्यर्थप्रतिभासवत् [ख. पु. भावार्थेति पाठः ।] । बुद्धेश्च ग्राहिका बुद्धिर्नित्यमन्तर्मुखात्मनि ।। इति । अन्तर्मुखेति, आत्मनीति च स्वसंवेदनमर्थाभासशून्यमपृथग्भूतं चोक्तम् । तथा प्रत्यभिज्ञायामुक्तं या चैषा प्रतिभानन्तपदार्थक्रमरूषिता । अक्रमानन्तचिद्रूपः प्रमाता स महेश्वरः ।। (ई. प्र. १।७।१) इत्येतत्तत्रैव वितत्य प्रदर्शितम् । यदप्युक्तं प्रतीतिकाल (प्. १०) एव सामान्यस्येव संबन्धस्याभ्युपगम इति, तन्न केवलमस्य यावत्सर्वस्यैवार्थस्य बोधबहिर्भूतस्य कस्यचिदभावात् । सामान्यं चैकमनेकमयं बहिरपि पृथगेव सामान्यनिकुरम्बरूपेभ्यः स्वलक्षणेभ्यः [ख. पु. लक्षणः इति पाठः ।] । तच्चैकेनैव शब्देनानियतस्वलक्षणाश्रयत्वेन प्रतिपाद्यते, तच्च कल्पितस्वलक्षणसंबन्धमेकशब्दप्रतिपाद्यमेव गौरिति । अत एव समवायाख्यः संबन्ध उच्यते । सामानाधिकरण्येऽपि द्वयोरेकनिष्ठता । तत्र चैकं तद्वस्तु अस्तिवाक्यप्रतिपाद्यं नीलमुत्पलमिति । संबन्धः पुनर्द्वयोर्विशेष्यैक्यता न त्वेवं वस्त्वन्तरं प्रकाशते, - इत्ययं विशेषः । सामानाधिकरण्येऽपि वा नीलमुत्पलमिति विशेष्योत्पलनिष्ठतैवेति संबन्धतैव । सामान्याद्भान्तिविषयः संबन्धः, - इत्यपि यदुक्तं तदप्यत्यल्पमुक्तम् । विश्वमपीदं चिदभेदाख्यातिमयभ्रान्तिपदमेव । भ्रान्तावपि चास्यां पुनः स्वप्नद्विचन्द्रादिवद्भान्तता नास्ति संवादादिति सर्वमेतन्निर्णीतं टीकायाम् । तदेवं पूर्णचित्स्वरूपपर्यालोचनाक्षमास्तावन्मात्राभिनिवेशेन संबन्धपदार्थप्रत्याख्यानकारिणोऽसंबद्धाभिधायिन इति । (तदाह) अपेक्षा पारतन्त्र्यं च न संबन्धो जडात्मनोः । असंभवादात्मलाभेऽप्युपचारो न लक्षणा ।। १ ।। असतामात्मलाभोक्तेर्द्विष्ठतैवं च हीयते । (प्. ११) रूपसंश्लेष एवैवं संबन्धार्थः स्थितः स च ।। २ ।। नानन्तर्यमसंबन्धात्तथात्वेऽयःशलाकयोः । तेनानेकस्य रूपस्य श्लेष ऐकात्म्यमेव सः ।। ३ ।। नैकस्यैक्येऽप्यनेकस्य बाध आहुर्यथा परे । इत्यमिश्राः स्वयं भावास्तान्योजयति कल्पना ।। ४ ।। यतो न कल्पनामात्रं तावदेतदवारणात् । सर्पभ्रान्तेरिवाभासलग्नत्वात्तन्निवारणम् ।। ५ ।। यस्मादाभासलग्नत्वं नाभाससदृशार्थता । किं त्वाभासानुसारित्वं भ्रान्त आभास एव तत् ।। ६ ।। इत्थमाभास एवास्मिन्ननेकस्यैकतादृशि । वाच्योपपत्तिः साप्युक्ता प्रत्यभिज्ञानये स्फुटम् ।। ७ ।। एवं च सति वस्तूनां चिन्मात्रवपुषां सताम् । मायानिर्मितभेदानामप्येकत्वमदुर्घटम् ।। ८ ।। तत्रापि यः परामर्शविषयो लौकिकस्य सः । चिदभेदप्रथारूपभेदसारस्य वेदितुः ।। ९ ।। व्यापारोऽनेन रुद्धोऽसौ न विकल्पान्तरं स्पृशेत् । विकल्पान्तरसंस्पर्शे मातृभेदप्रसङ्गतः ।। १० ।। तदेकामर्शवर्त्येकशब्दाध्यासवशाद्ब्रजेत् । अनेकोऽप्येकतामर्थो यथा घटपटाविति ।। ११ ।। (प्. १३) इत्यस्ति तावदन्यश्च विशेषणविशेष्ययोः । संबन्ध उपकारार्थः स ज्ञातुमुपयुज्यते ।। १२ ।। बहुत्वेऽपि भवेद्द्वित्वं विशेषणविशेष्ययोः । द्विविमर्शभुवो यद्वद्राज्ञोऽश्वरथपत्तयः ।। १३ ।। विमर्शो राज्ञ इत्येकः स्वसामान्योन्मुखः परः । स्वामिसामान्यसंबन्धसहः पुरुष इत्ययम् ।। १४ ।। राज्ञः पुरुष इत्येष पश्चात्संबन्धगोचरः । कल्प्योऽनेनाथ वा कल्प्यौ पूर्वौ ते सर्वथा त्रयः ।। १५ ।। षष्ठ्यादिवाच्यः संबन्धो विनिविष्टो विशेषणे । विशेष्यैकत्वमापन्ने स्वं च रूपमनुज्झति ।। १६ ।। (प्. १४) एकहान्या प्रधानेन शुद्धेनान्यान्ययोगिता । स्याद्गुणस्य यथा राज्ञः पुरुषो ब्राह्मणस्य च ।। १७ ।। तथान्येन प्रधानेन यैकतान्यापरेण वा । संबन्धाख्या गुणस्य स्याद्राज्ञोऽश्वः पुरुषो यथा ।। १८ ।। इति संबन्धगत्युक्ता मायीयज्ञातृनिष्ठिताः । धियो विभिन्नार्थदृशो व्यवहारप्रवर्तिकाः ।। १९ ।। न परं तास्तथा भ्रान्ताः सर्वा अपि प्रतिक्षणात् । स्वसंवित्संज्ञकानन्तचिद्विमर्शप्रतिष्ठिताः ।। २० ।। (प्. १५) उक्तः स्वसंवित्सिद्धोऽयं निर्बाध उपयोगवान् । संबन्धः प्रत्यभिज्ञायां पूर्णः परिकरः पुनः ।। २१ ।। ___________ इति श्रीमदुदयाकरपुत्रोत्पलदेवाचार्यविरचिता संबन्धसिद्धिः समाप्ता ।। ___________ श्रीमत्कश्मीरभूभर्तुराज्ञया प्रीतये सताम् । मधुसूदनकौलेन संपाद्येयं प्रकाशिता ।। ___________ </poem> == स्रोतः == *[https://muktalib7.com/DL_CATALOG_ROOT/digital_library.htm मुक्तबोधपुस्तकालयः] [[वर्गः:तन्त्रग्रन्थाः]] rvz1vc63gs8ada5lxobr1f4mbj4uo1r 14 164265 416061 2026-06-10T10:35:13Z NehalDaveND 1075 देवीसम्बद्धानि स्तोत्राणि अत्र अन्तर्भवन्ति। 416061 wikitext text/x-wiki देवीसम्बद्धानि स्तोत्राणि अत्र अन्तर्भवन्ति। e6wju7ddo1qspx6rjo9uziwft9tc6eh 416062 416061 2026-06-10T10:35:25Z NehalDaveND 1075 added [[Category:स्तोत्राणि]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 416062 wikitext text/x-wiki देवीसम्बद्धानि स्तोत्राणि अत्र अन्तर्भवन्ति। [[वर्गः:स्तोत्राणि]] 78zkr6boxlikgqa46kdotbo6pfobp5e