विकिस्रोतः sawikisource https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिस्रोतः विकिस्रोतःसम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् लेखकः लेखकसम्भाषणम् पृष्ठम् पृष्ठसम्भाषणम् अनुक्रमणिका अनुक्रमणिकासम्भाषणम् श्रव्यम् श्रव्यसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 104 36981 416076 111997 2026-06-12T11:22:29Z Meera kale 10510 /* शोधितम् */ 416076 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Meera kale" /></noinclude>{{rh|center='''भूमिका''' ।|right='''३'''}} जितने मूल पदार्थ हैं, उन में एक से दूसरे की जो विशेषता है, उस की शिक्षा दी जाय, क्योंकि ऐसा ज्ञानव्यवहार और परमार्थ दोनों का उपयोगी है। मनुष्य का हरएक काम इष्ट की प्राप्ति वा अनिष्ट के परिहार के लिए होता है। पर इष्ट की प्राप्ति और अनिष्ट का परिहार होता तब है, जब उस को उपाय का यथार्थ ज्ञान हो, और उपाय का यथार्थ ज्ञान तभी होता है, जब पदार्थो के परस्पर विशेष ज्ञात हों । जिस अंश में विशेष का यथार्थ ज्ञान नहीं होता, वहीं उपाय में भूल होती है, तब मनुष्य का किया कराया काम निष्फल चला जाता है, और कभी २ उलटा फल भी दे जाता है, सुख के लिए किया काम दुःख उत्पन्न कर देता है, संपत्ति के लिए किया काम विपद् में डाल देता है । इस कारण तो पदार्थो का यथार्थ ज्ञान व्यवहार का उपयोगी है। और परमार्थ का उपयोगी इस प्रकार है, कि आत्मा का दूसरे पदार्थों से भेद तभी जाना जा सकता है, जब यह ज्ञात हो, कि वे गुण जो आत्मा के माने गये हैं, वे उन तत्वों में से किसी में भी नहीं पाये जाते, जिन से शरीर बना है, और न ही ये उन तत्वों के संयोग से उत्पन्न हो सकते हैं। इस प्रकार आत्मा के जानने के लिए सारे ही पदार्थों के जानने की आवश्यकता आपड़ती है। सो व्यवहार और परमार्थ दोनों के उपयोगी विशेष प्रदर्शक दर्शन का नाम मुनिने वैशेषिक यह अन्वर्थ नाम रक्खा । यही इस का मुख्य नाम है। जो कि मुनि का अपना रक्खा हुआ है। पीछे मुनि के नाम पर {{bold|काणाद दर्शन}} और {{bold|औलूक्य दर्शन}} ये दो नाम दूसरों ने इस दर्शन को दिये हैं।{{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 37aloxvtmvbv4yp44r2h5k4sf1x8kfn 104 36983 416080 111996 2026-06-12T11:42:54Z Meera kale 10510 /* समस्यात्मकः */ 416080 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Meera kale" /></noinclude>{{rh|center='''भूमिका''' ।|right='''५'''}} (क)एक तो वर्धमानोपाध्यायनामी विरचित ‘किरणावली प्रकाश' नामी व्याख्यान है, (ख) और दूसरा पद्मनाभ विरचित 'किरणावली भास्कर’ नामी स्याख्यान है। (५) 'किरणावली प्रकाश' एर भगीरथ ठक्कर विरचित 'द्रव्य प्रकाशिका' और श्रीरघुनाथ भट्टाचार्य कृत 'गुण प्रकाश विवृति' टीका है, जो ‘गुणदीधिति' नाम से प्रसिद्ध है। (६) 'गुणप्रकाश विवृति' पर (क) एक तो मथुरानाथ तर्कवागीशा विरचित 'गुणप्रकाश विवृति रहस्य' नामी टीका है, जो ‘गुणदीधिति माथुरी' नाम से प्रसिद्ध हैं। मथुरानाथ ने गुण प्रकाश विवृति के मूल ग्रन्थ 'गुणप्रकाश' की भी व्याख्या की है, वो 'गुणप्रकाशरहस्य' नाम से प्रसिद्ध है। और 'गुणप्रकाश' के मूल ग्रन्थ 'गुण किरणावली' की भी व्याख्या की है, जो 'गुण किरणावली रहस्य' नाम से प्रसिद्ध है। (ख) दूसरी द्ध भट्टाचार्य कृत 'गुणप्रकाश विवृति भावभकाशिका' नामी टीका है, जो ‘गुणप्रकाशविवृतिपरीक्षा' नाम से प्रसिद्ध है, (ग) और तीसरी रामकृष्ण कृत (घ) और चौथी जयराम भट्टा चार्य कृत व्याख्या है॥ भाष्यादे सारे ग्रन्थ दो भागों में ग्रन्थकारों ने बांटे हैं। आरम्भ मे आत्मा के निरूपण पर्यन्त द्रव्यग्रन्थ, उस से अगला सारा ग्रन्थ गुणग्रन्थ कहा जाता है। नमें से प्रशास्तपाद् भाष्य और उस पर 'न्यायकन्दली' तो छप चुके हैं, 'किरणावली' और उस पर किरणावली' प्रकाश एशियाटिक सोसायटी कलकत्ता की ओर से छप रहे हैं।<noinclude><references/></noinclude> 8yqn9cwauqmem3bruh5nft8g10kq5qy 104 46284 416078 105691 2026-06-12T11:31:23Z VaradaWiki 10464 /* शोधितम् */ 416078 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="VaradaWiki" /></noinclude>{{rh|'''५३८|श्रीमच्छक्करदिग्विजयः ।|[ सर्गः १५]'''}} कलियुगे प्राप्त भविष्यन्ति द्विजाधमाः ॥ वेदार्थहीनाः पाषण्डा लिङ्गचक्रादिचिह्निता ॥ ६५ ॥ ज्ञानकर्मपथाद्रष्टाः कामक्रोवादिपीडिताः ।। दुरात्मानः सत्यधर्मवार्जिताः शापभागिनः।। ६६ । कलौ त्रिंशत्सहस्राब्दे पुनर्नष्टा भवन्ति ते । निःशेषतां गताः पश्चादद्वैतार्थानुचिन्तकाः ॥ ६७ ॥ सत्यवर्मपरा भूयो भविष्यन्ति न संशयः ॥ इति तस्मान्न कर्तव्यं लिङ्गादेर्धारणं नरै ।। ६८ । यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ॥ इति सत्यादिलक्ष्यस्योपास्त्यगोचरता मता ॥ ६९ ॥ ततो ब्रह्मावतारस्य शिवस्योपासनं श्रुतौ ॥ प्रोक्तं तस्य निरासो नो कर्तु केनापि शक्यते ॥ ७० ॥ भूति रुद्राक्षयोश्चापि कर्तव्यं वारणं नरैः ॥ किंतु लिङ्गादिचिह्नानां धारणे मानशून्यता ॥ ७१ ॥ ततः प्रोवाच भक्ताग्रगण्यस्तं परमं गुरुम् । असमथः पुरा देवास्त्रिपुरासु रनाशने ॥ ७२ ॥ इषु ते कल्पयामासुत्रिभिर्विष्ण्वमिचन्द्रकैः । आदावग्निः शशी मध्ये विष्णुरन्ते प्रतिष्ठितः ।। ७३ । तत! विचारयामासुः क इषु धारथष्यति । रुद्रो धारयिता केचित्प्रोचुस्तत्र दिवैौकसः ॥ ७४ ॥ यतो रुद्रस्य वह्नयादि तेज सकलमेव हि ॥ तस्य नेत्रेऽमिचन्द्र स्तो विष्णुस्तद्देहजः स्मृतः ॥ ७५ ॥ सात्त्रि कांशात्समुद्वतस्तस्माद्भारो न तस्य वै ॥ इति देवा विचार्याऽऽशु प्रार्थयामासुरीश्वरम् ॥ ७६ ॥ सोऽब्रवीद्वरमिच्छामि देवाः कमिति चात्रुवन् । सोवाचाहं पशूनां वै प्रधानः स्यां पतिः किल ॥ ७७ ॥ ऊचुर्देवा वयं सर्वे पशवः पद्मजादयः । त्वमेकः पतिरस्माकमित्युक्त्वा ते सदाशिवम् ।। ७८ । लिङ्ग शूलादिचिह्नानि धारयामासुरी श्वरः ॥ ततो ज्यां वासुकिं कृत्वा मेरुं कृत्वा धनुर्वरराम् ॥ ७९ ॥ रथं चन्द्ररवी चक्रे वेदानश्धान्विधाय च ॥ ब्रह्माणं सारयिं छत्वा स्तूयमानः शिवोऽमरैः ॥ ८० ॥ बाणेन तेन तान्दैत्यान्ददाह परमेश्वरः ॥ तस्मालिङ्गादिचिह्नानां धारणं युक्तमेव हि ॥ ८१ ॥ दर्शनाच्च तथा लोके सेव्यसेवकयोर्मुने । अस्माभिः सेवकैश्चिह्न सेव्यस्य परमेशित ॥ ८२ ॥ आवश्यमेव संग्राह्यमित्युक्तः प्राह तं गुरुः । मानहानमिदं वाक्यं यतो देवादिषु कचित् ॥ ८३ ॥ लिङ्गादेर्धरणं नैव प्रसिद्धं किंतु तेषु वै ।। मूत्यौदेवरणं किंच कैवल्योपनिषद्वचः ॥ ८४ || श्रद्वाभक्तिध्यानयोगादवेहत्येवं बूते नैव शूलादिचिह्नम् । ज्ञानस्याङ्गं तेन नास्त्येव तस्य ज्ञानेtपृनां धारणं मो: कदाऽपि ||८५॥ नान्यः पन्था विद्यते कोऽपि मुंक्त्या इत्यादैवं वेदवाक्यैर्मुमुक्षोः ।। नास्त्येवार्थो देहसंतापनेन निन्दा तस्य श्रूयमाणा हि शास्त्रे ॥ ८६ ॥ लाके राज्ञ श्छत्रचित्रं न भृत्ये दृष्टं शूलादेर्हि संवारणं चेत् । युष्माक कोऽप्याग्रहस्तहिं लौहं स्वंकितव्य तन तद्भार एव ॥ ८७ || किंचास्य भत्केन भुजादिभूषणं सपदिकं धार्य मनन्यचेतसा । परं तु नैतत्खलु युज्यते नरे सर्पभ्रमेणापि भयेन कम्पिनि ॥ ८८ ।। <small>{{center|१ घ.दिमूर्छिताः । २ क. 'त्यादिधार'। ३ घ. नेच्छूनां । ४ घ. 'मुक्तावित्या'।}}</small><noinclude><references/></noinclude> 8qprb25ueds83q7h0gfhkbp7qeaamtd 104 62429 416073 132594 2026-06-12T11:08:07Z VaradaWiki 10464 /* शोधितम् */ 416073 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="VaradaWiki" /></noinclude>{{left|१२२}}{{center|ब्राह्मस्फुटसिद्धान्ते}} {{center|द्वापरान्ते निःशेषावभूताबिमासावमा अपि नि:शेष अभूवन् । तत्रैव काले चैत्रादिः स एव ततः प्रभृति शकान्ते ये गता अब्दा गोगैकगुणाः तेष्वभीष्टशककालगतवर्षाणि दत्वा राशिर्यो भवति । तेन कलिगताब्दराशिनैव कर्म कर्तव्यम् । तत्र दिनांशा अवमांशाश्च कल्पाब्दकृतानां तुल्या एवं भवन्ति कलिगताब्ददिनयुतैः सप्तहृतायाः शेषशुक्राद्योऽब्दपतिरियान्विशेषः। भौमादिग्रहमन्दशोध्रपातास्तत्र निःशेष नाभूवन्। अतस्तेषां द्वापरान्ते कल्पगताब्दभगण वधे कलाहृते भगणशुद्धशेषा ये तैरधिकाः कलिगताब्दस्वभगणवधादानयने आचार्येणैव निबद्धम् । अब्दभगणवधिरूपे क्षितिजस्य खत्रयाष्टरससप्तवसुखाग्निवेदयुतादित्याभिरायष्टिाभिः तद्यथा द्वापरान्ते भगणशुद्धशेषं कुजस्य ४३०८७६८००० अथ बुधशीघ्रस्यास्य ४२८८८६६००जीवस्य ४३१३५२००००शुक्रशीघ्रस्य ४३०४४४८००० अथ शनेः ४३०५३१२००० अथ रवि मन्दस्य ६३३१२००००चन्द्रमन्दस्य १५०५६५२३००० । चन्द्रपातस्य १८३८१५०००० शेषणां पुनः कुजादिमन्दपातानामानयनं कल्पगताब्दैरेव कार्यम् । यतस्तेषां बहुभि- रपि वर्धेरन्तरं न भवति । फलानयनेऽतो ग्रन्थगौरवभयान पठितास्तेषां द्वापरान्त भगणशेषशुद्धशेषानां कलिगताब्दस्वभगणवधात् स्वक्षेपकयुतात्कल्प रविवर्धयेल्लब्धं भगणादि फलम् । पृथक्-पृथक् तेन रचिमण्डलान्तिका ग्रहा मध्या भवन्ति शुद्धावम- शेषादिकं सर्वमुक्तवत् कृत्वा ततश्चैत्राद्याः तिथयः शुद्धिविहीना इत्यादिना रविमे षादिकोऽहर्गणः कार्यः। तत इष्टदिने मेषाद्यहर्गणाद्यत्फलं शृगणात् सप्तत्यंशमेका दशलिप्तांश भौम इत्यादिना ग्रन्थेनागच्छति तेन स्वेन फलेनाधिकाः सन्तः इष्टदिनमध्ये भवन्तीतिप्रागेवोक्तत्वात् गतार्थमिति वासनाप्यत्र प्रागेवोक्तेति ।}} {{center|''वि. भा.''-प्राग्वत् ( पूर्ववत् ) कलिगतशुद्धिः साध्याऽथोत्प्रवं यथा कल्प- गतवर्षेभ्यः शुद्धिरानो हा तथैव कलिगतवर्षेभ्यः साध्या तत्र शुक्राद्यो वारोऽब्दा धिपोऽर्थात्कलियुगादौ शुक्रवारसभावाद् वर्षपति: शुक्रवाराद् भवति । उपरि लिखितश्लोकेषु पठिताऊँ मङ्गलादिग्रहाणां (मङ्गलगुरुशनीनां) रविचन्द्रयोर्म न्दोच्चयोःबुधशुक्रयोः शीघ्रोच्चयोश्चन्द्रपातस्य च क्षेपसंज्ञकाः स्युः । अब्द- भगणवधान् ( कलिगतवर्षाणां ग्रहभगणानां च घातात् ) पाठपठितस्वस्व क्षेषयुतात्कल्पवर्षेर्भक्ताद्य भगणादिलब्धं भवेते रविमण्डलान्तिका ( रविवर्षान्त कालिकाः ) मध्यमग्रहा भवेयुस्ते मेषादिद्युगण्फलाधिकाः ( लघ्वहर्गणोत्पन्न ग्रहैर् ता: ) सन्तोऽभीष्टदिने मध्यग्रहा भवेयुरिति ।। ५२५३५४५५५६५७ ॥}} {{center|अत्रोपपत्तिः}} {{center|रविवर्षान्ते ग्रहानयनार्थमनुपातः क्रियते, यदि कल्पवणैः कल्पग्रहभगणा लभ्यन्ते तदा कल्पगतवर्यः कि समागच्छतीष्टवर्षान्ते भगणादिग्रहस्तत्स्वरूपम् कल्पग्रहभगण x कल्पगतवर्षे / कल्पवर्ष अत्राचार्येण कल्पगतवर्षाणां खण्डद्वयं (कल्पादितः}}<noinclude><references/></noinclude> oak7mmf1taxnybr8l6oj53arq6nt5d1 104 62977 416071 136858 2026-06-12T07:40:25Z VaradaWiki 10464 /* शोधितम् */ 416071 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="VaradaWiki" /></noinclude>{{rh|center='''छन्दआर्च्चिकः ।''' |right='''१८५'''|left= '''१म ख०, १म ]'''}} {{center|'''अथ द्वितीयाः'''|}} {{center|'''अस्याउत्तरस्यास्च कण्वऋषिः |'''}} {{center|^{१९ १ २ २९ २ २ २ क २र २ १ २ १ १ २ १र} <br> प्रैतु ब्रह्मणस्पतिः प्र देव्येतु सूनृता। ऋच्छा वीरं <br> ^{५र ३ २ ४ ५र २९ १र १ र १९ २ १ २} <br> । देवोइवोद्रविओदाः। पूर्ण विवष्ट्वासिचम्। उद्वा <br> ^{१ २र १ ४ १ १} <br> १सिच्चा२। बमुपवापृणध्वम्,। आदिदोदे। वक्रो <br> ^{२ र १ २ १} <br> हृते। दूडा२३भा३४३। श्र२३४५ई। डा ॥ २४ ॥ ५५}} {{center|‘द्रविओदाः धननां दाता ^(१) ‘देवः अग्निः’ ‘वः’ युद्मदौयां <br> ‘पूर्णा' हविषा 'आसिचम्' असिक्तां च स्नुचं 'विवष्टु' कामयताम् । <br> अतः ‘उत्सिञ्चध्वं' वा' सोमेन पात्रं । ‘उपपृणध्वं' 'वा' सोमं [ वा- <br> शब्दौ समुच्चयार्थे । ध्रुव-ग्रहेण होतृ-चमसं पूरयत च, अग्नये- <br> सोमं प्रघळत चेत्यर्थः ] ‘अदिद' अनन्तरमेव ‘देवः' अग्निः ‘वः' युष्मान् ‘ओहते' ^(२) वहति ।}} {{center|"विवष्टु" "विवष्टोऽति पाठौ॥ १ ॥ ५५}} {{rule}} ५ई नास्तोयमुप्तशर्चि' के ।२१ I अग्निऋषिःद्रविणम् । (१)–६ विशनिति धमनामसु पञ्चविंशतिनसम् , नि• ९, १९१ (२)चोधने वईथत-इति बि० । भारते प्रति साथ-भते बलोपग, मियर अन्ते मंहते ऽत्य स्ॐ, प्ररम्भव नथे एर्ग'शब्दशवं शरद । । २४क, •<noinclude></noinclude> 9r8sd3l4var54wbis0lgeav1sb9j7db 104 95505 416075 241846 2026-06-12T11:19:07Z VaradaWiki 10464 /* प्रमाणितम् */ 416075 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="VaradaWiki" />{{rh|left=६६|center=परात्रिंशिका}}</noinclude>{{gap}}{{bold|देवि इति प्राग्वत् । महान् भागो यस्याः, या भज्यमाना उक्तवक्ष्यमाणोपदेशानुशीलनेन सेव्यमाना पारमेश्वर्याख्यमहाबलदा भवति इति ।महत्-परममहद्रूपतया प्रसिद्धोऽनाश्रितशिवरूपः स यस्याः भागः अंशः, पारमेश्वरी हि शक्तिः <ref><small>अयमत्राभिप्रायः, यदुक्तम् {{Block center|<poem>'सदाशिवः स्वकालान्ते बिन्द्वर्धेन्दुनिरोधिकाः । आक्रम्य नादे लीयेत गृहीत्वा सचराचरम् ॥ नादो नादान्तवृत्त्या तु भित्त्वा ब्रह्मबिलं हठात् । शक्तितत्त्वे लयं याति गृहीत्वा सचराचरम् ॥ शक्तिः स्वकालविलये व्यापिन्यां लीयते पुनः । ततस्तेन क्रमेणैव लीयते साप्यनाश्रिते ॥ सोऽपि याति लयं साम्यसंज्ञे सामनसे पदे । सा शक्तिः साम्यसंज्ञा स्यान्नित्याकल्पा कलात्मिका ॥ यत्तत्सामनसं रूपं सत्साम्यं मा विश्वगम् ।'</poem>}} इति ।</small></ref>अनन्तषट्त्रिंशदादितत्त्वगर्भिणी । महान्-बुद्ध्यादिः तत्त्वविशेषो भागो विभागकलापेक्षि रूपं यस्याः, पारमेश्वरी हि संविदेकघनशक्तिः स्वस्वातन्त्र्योपकल्पितभिन्नज्ञेयकार्यप्रतिष्ठापदत्वे बुद्धिरित्यु-}} {{rule}}<noinclude></noinclude> 3v6zsll3bkpd10oav0fm7uybzbvyudl 104 104788 416081 267818 2026-06-12T11:43:12Z Geeta g hegde 6704 416081 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|left=अध्यायः ८]|center=मन्वथमुक्तावलासवालता ।|right=३०३}}</noinclude> {{Block center|{{bold|<poem>निक्षेपो यः कृतो येन यावांश्च कुलसंनिधौ । तावानेव स विज्ञेयो विब्रुवन्दण्डमर्हति ॥ १९४ ॥</poem>}}}} {{gap}}निक्षेप इति ॥ यः सुवर्णादिवित्परपरिमितो येन साक्षिसमक्षं निक्षेपः कृतस्तन्त्र परिमाणादिविप्रतिपत्तौ साक्षिवचनात्तावानेव विज्ञातव्यः । विप्रतिपत्तिं कुर्वन्नप्ये- तदुक्तानुसारेण दण्डं दाप्यः ॥ १९४ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>मिथो दायः कृतो येन गृहीतो मिथ एव वा । मिथ एव प्रदातव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः ॥ १९५॥ {{gap}}मिथो दाय इति ॥ रहसि येन निक्षेपोऽर्पितो निक्षेपधारिणा च रहस्येव गृहीतः स निक्षेपो रहस्येव प्रत्यपणीयः। न प्रत्यर्पणे साक्ष्यपेक्षा। यस्माद्येनैव प्रकारेण दानं तेनैव प्रकारेण प्रत्यर्पणं दातव्यमिति श्रवणान्निक्षेपधारिणोऽयं नियमविधिः । 'यो यथा निक्षिपेद्धस्त' इति तु निक्षेनियमार्थ, ग्रहीतव्य इति श्रवणात् । अतो न पौनरुक्त्यम् ॥ १९५ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>निक्षिप्तस्य धनसैवं प्रीत्योपनिहितस्य च । राजा विनिर्णयं कुर्यादक्षिण्वन्न्यासधारिणम् ॥ १९६॥</poem>}}}} {{gap}}निक्षिप्तस्येति ॥ राज्ञा निक्षितस्य धनस्यामुद्रस्य मुद्रादियुतस्य वोपनिधिरू- पस्य तथा प्रीत्या कतिचित्कालं भोगार्थमर्पितस्यानेनोक्तप्रकारेण न्यस्तधनधारिणम- पीडयनिर्णयं कुर्यात् ॥ १९६ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>विक्रीणीते परस्य स्खं योऽस्वामी स्वाम्यसंमतः । न तं नयेत साक्ष्यं तु स्तेनमस्तेनमानिनम् ॥ १९७ ॥</poem>}}}} {{gap}}विक्रीणीत इति ॥ अस्वामी यः स्वामिना चाननुगतः परकीयं द्रव्यं विक्रीणीते वस्तुतश्चौरमचौरमात्मानं मन्यमानं तं साक्षित्वं न कारयेत् । न कुत्रचिदपि प्रमा- णीकुर्यादित्यर्थः ॥ १९७ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>अवहार्यों भवेच्चैव सान्वयः षट्शतं दमम् । निरन्वयोऽनपसरः प्राप्तः स्यान्चौरकिल्बिषम् ॥ १९८ ॥</poem>}}}} {{gap}}अवहार्य इति ॥ एष परस्वविक्रयी यदि स्वामिनो भ्रात्रादिरूपत्वेन सान्वयः संबन्धी भवति तदा षट् पणशता तान्यवहार्यों दण्डनीयः । यदि पुनः स्वामिनः संबन्धी न भवति, अनपसरश्च स्यात्, अपसरत्यनेनास्मात्सकाशाद्धनमित्यपसरः प्रतिग्रहक्रयादिः स यस्य स्वामिसंबन्धिपुत्रादेः सकाशान्नास्ति तदा चौरसंबन्धि पापं प्राप्नोति । तद्वद्दण्डनीय इत्यर्थः ॥ १९८ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>अस्वामिना कृतो यस्तु दायो विक्रय एवं वा । अकृतः स तु विज्ञेयो व्यवहारे यथा स्थितिः॥ १९९ ॥</poem>}}}} {{gap}}अस्वामिनेति ॥ अस्वामिना यत्कृतं यद्दत्तं विक्रीतं वा तदकृतमेव बोद्धव्यम् । व्यवहारे यथा मर्यादा तथा कृतं न भवतीत्यर्थः ॥ १९९ ॥<noinclude></noinclude> jifiic2zgv31n4lp984olppewn3do4v 416082 416081 2026-06-12T11:43:45Z Geeta g hegde 6704 416082 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|left=अध्यायः ८]|center=मन्वथमुक्तावलासवालता ।|right=३०३}}</noinclude> {{Block center|{{bold|<poem>निक्षेपो यः कृतो येन यावांश्च कुलसंनिधौ । तावानेव स विज्ञेयो विब्रुवन्दण्डमर्हति ॥ १९४ ॥</poem>}}}} {{gap}}निक्षेप इति ॥ यः सुवर्णादिवित्परपरिमितो येन साक्षिसमक्षं निक्षेपः कृतस्तन्त्र परिमाणादिविप्रतिपत्तौ साक्षिवचनात्तावानेव विज्ञातव्यः । विप्रतिपत्तिं कुर्वन्नप्ये- तदुक्तानुसारेण दण्डं दाप्यः ॥ १९४ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>मिथो दायः कृतो येन गृहीतो मिथ एव वा । मिथ एव प्रदातव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः ॥ १९५॥</poem>}}}} {{gap}}मिथो दाय इति ॥ रहसि येन निक्षेपोऽर्पितो निक्षेपधारिणा च रहस्येव गृहीतः स निक्षेपो रहस्येव प्रत्यपणीयः। न प्रत्यर्पणे साक्ष्यपेक्षा। यस्माद्येनैव प्रकारेण दानं तेनैव प्रकारेण प्रत्यर्पणं दातव्यमिति श्रवणान्निक्षेपधारिणोऽयं नियमविधिः । 'यो यथा निक्षिपेद्धस्त' इति तु निक्षेनियमार्थ, ग्रहीतव्य इति श्रवणात् । अतो न पौनरुक्त्यम् ॥ १९५ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>निक्षिप्तस्य धनसैवं प्रीत्योपनिहितस्य च । राजा विनिर्णयं कुर्यादक्षिण्वन्न्यासधारिणम् ॥ १९६॥</poem>}}}} {{gap}}निक्षिप्तस्येति ॥ राज्ञा निक्षितस्य धनस्यामुद्रस्य मुद्रादियुतस्य वोपनिधिरू- पस्य तथा प्रीत्या कतिचित्कालं भोगार्थमर्पितस्यानेनोक्तप्रकारेण न्यस्तधनधारिणम- पीडयनिर्णयं कुर्यात् ॥ १९६ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>विक्रीणीते परस्य स्खं योऽस्वामी स्वाम्यसंमतः । न तं नयेत साक्ष्यं तु स्तेनमस्तेनमानिनम् ॥ १९७ ॥</poem>}}}} {{gap}}विक्रीणीत इति ॥ अस्वामी यः स्वामिना चाननुगतः परकीयं द्रव्यं विक्रीणीते वस्तुतश्चौरमचौरमात्मानं मन्यमानं तं साक्षित्वं न कारयेत् । न कुत्रचिदपि प्रमा- णीकुर्यादित्यर्थः ॥ १९७ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>अवहार्यों भवेच्चैव सान्वयः षट्शतं दमम् । निरन्वयोऽनपसरः प्राप्तः स्यान्चौरकिल्बिषम् ॥ १९८ ॥</poem>}}}} {{gap}}अवहार्य इति ॥ एष परस्वविक्रयी यदि स्वामिनो भ्रात्रादिरूपत्वेन सान्वयः संबन्धी भवति तदा षट् पणशता तान्यवहार्यों दण्डनीयः । यदि पुनः स्वामिनः संबन्धी न भवति, अनपसरश्च स्यात्, अपसरत्यनेनास्मात्सकाशाद्धनमित्यपसरः प्रतिग्रहक्रयादिः स यस्य स्वामिसंबन्धिपुत्रादेः सकाशान्नास्ति तदा चौरसंबन्धि पापं प्राप्नोति । तद्वद्दण्डनीय इत्यर्थः ॥ १९८ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>अस्वामिना कृतो यस्तु दायो विक्रय एवं वा । अकृतः स तु विज्ञेयो व्यवहारे यथा स्थितिः॥ १९९ ॥</poem>}}}} {{gap}}अस्वामिनेति ॥ अस्वामिना यत्कृतं यद्दत्तं विक्रीतं वा तदकृतमेव बोद्धव्यम् । व्यवहारे यथा मर्यादा तथा कृतं न भवतीत्यर्थः ॥ १९९ ॥<noinclude></noinclude> sprtsh92wqcq25iksfmq3wlqyr5tsfw 104 104789 416084 267819 2026-06-12T11:55:44Z Geeta g hegde 6704 416084 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|३०४|मनुस्मृतिः।|[ अध्यायः ८}}</noinclude> {{Block center|{{bold|<poem>संभोगो दृश्यते यत्र न दृश्येतागमः कचित् । आगमः कारणं तत्र न संभोग इति स्थितिः ॥ २००॥</poem>}}}} {{gap}}संभोग इति ॥ यस्मिन्वस्तुनि संभोगो विद्यते क्रयादिरूपस्त्वागमो नास्ति तत्र प्रथमपुरुषगोचर आगम एव प्रणामं न संभोग इति शास्त्रमर्यादा ॥ २०० ॥ {{Block center|{{bold|<poem>विक्रयायो धनं किंचिह्नीयात्कुलसंनिधौ । क्रयेण स विशुद्धं हि न्यायतो लभते धनम् ॥ २०१ ॥</poem>}}}} {{gap}}विक्रयादिति ॥ विक्रीयतेऽस्मिन्निति विक्रयदेशो विक्रयः ततो यत्केयधनं किंचिब्यवहर्तृसमूहसमक्षं क्रीयतेऽनेनेति ऋयो मूल्यं तेन यस्माद्गृह्णीयात् । अतो न्यायत एवास्वामिविक्रेतृसकाशात्क्रयणाद्विशुद्धं धनं लभते ॥ २०१ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>अथ मूलमनाहार्य प्रकाशक्रयशोधितः । अदण्ड्यो मुच्यते राज्ञा नाष्टिको लभते धनम् ॥ २०२ ॥</poem>}}}} {{gap}}अथेति ॥ अथ मूलमस्वामी विक्रेता मरणाद्देशान्तरादिगमनादिना वा हर्तु शक्यते प्रकाशक्रयणे चासौ निश्चितस्तदा दण्डानह एव क्रेता राज्ञा मुच्यते । नष्ट- धनस्वामी च यदस्वामिना विक्रीतं द्रव्यं तत्केतुर्हस्ताल्लभ्यते । अत्र च विषयोऽध. मूल्यं केनुर्दत्त्वा स्वधनं स्वामिना ग्राह्यम् । तदाह बृहस्पतिः-'वणिग्वीथीपरिगतं विज्ञातं राजपूरुपैः। अविज्ञाताश्रयात्क्रीतं विक्रेता यत्र वा मृतः ॥ स्वामी दत्त्वार्ध- मूल्यं तु प्रगृह्णीयात्स्वकं धनम् । अर्धे द्वयोरपहृतं तत्र स्याब्यवहारतः' ॥२०२॥ {{Block center|{{bold|<poem>नान्यदन्येन संसृष्टरूपं विक्रयमर्हति । न चासारं न च न्यूनं न दूरेण तिरोहितम् ॥ २०३ ॥</poem>}}}} {{gap}}नान्यदिति ॥ कुड्डमादि द्रव्यं कुसुम्भादिना मिश्रीकृत्य न विक्रेतव्यं । नचासारं सारमित्यभिधाय । नच तुलादिना न्यूनम् । न परोक्षावस्थितम् । न रागादिना स्थगितरूपम् । अत्रास्वामिविक्रयसादृश्यादस्वामिविक्रये दण्ड एव स्यात् ॥२०३ ।। {{Block center|{{bold|<poem>अन्यां चेद्दर्शयित्वान्या बोद्धः कन्या प्रदीयते । उभे त एकशुल्केन वहेदित्यब्रवीन्मनुः ॥२०४॥</poem>}}}} {{gap}}अन्यामिति ॥ शुल्कदेयां शुल्कव्यवस्थाकाले निरवद्यां दर्शयित्वा यदि सावद्या वराय दीयते तदा द्वे सपि कन्ये तेनैवैकेन शुल्केनासौ वरः परिणयेदिति मनु- राह । शुल्कग्रहणपूर्वककन्याया दानस्य विक्रयरूपत्वादर्थक्रयविक्रयसाधयेणास्था- त्राभिधानम् ॥ २०४॥ {{Block center|{{bold|<poem>नोन्मत्ताया न कुष्ठिन्या न च या स्पृष्टमैथुना। पूर्व दोषानभिख्याप्य प्रदाता दण्डमर्हति ॥ २०५ ।।</poem>}}}}<noinclude></noinclude> aj4zsk1j69na9nlb9zsuiqckm9bkfrp 104 118573 416072 317233 2026-06-12T09:22:50Z VaradaWiki 10464 /* शोधितम् */ 416072 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="VaradaWiki" /></noinclude>{{center|श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्ड <poem>सर्व चैवाङ्गदे दोपं श्रावयिष्यामि पार्थिवे । अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान् ।।३२ इष्टं मधुवनं ह्येतत् सुप्रीवस्य महात्मनः । पितृपैतामहं दिव्यं देवैरपि दुरासदम् ।।३३ स वानरानिमान सर्वान् मधुलुब्धान गतायुषः । पातयियति दण्डेन सुग्रीवः ससुजनान् ॥३४ वध्या ह्येते दुरात्मानो नृपाझापरिभाविनः । अमर्षप्रभवो रोषः सफलो नो भविष्यति ।।३५ एवमुक्त्वा दधिमुखो वनपालान् महाबलः । जगाम सहसोत्पत्य वनपालेः समन्वितः॥३६ निमेषान्तरमात्रेण स हि प्राप्तो वनालयः । सहस्रांशुसुतो धीमान सुग्रीवो यत्र वानरः॥ ३७ रामं च लक्ष्मण चैव दृष्टा सुग्रीवमेव च । समप्रतिष्टां जगतीमाकाशानिपपात ह ।। ३८ संनिपत्य महावीर्यः सर्वैस्तैः परिवारितः । हरिधिमुखः पालैः पालानां परमेश्वरः ।। ३९ स दीनवदनो भूत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम । सुप्रीवस्य शुभौ मूनां चरणौ प्रत्यपीडयत् ॥ ४०</poem> इत्या श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये चतुर्विंशतिसहत्रिकायां संहितायाम सुन्दरकाण्डे दधिमुग्यखिली कारो नाम द्विपष्टितमः सर्ग:}} {{center|<big>त्रिषष्टितमः सर्गः</big><br> <big>सुग्रीवहर्षः</big> <poem>ततो मून निपतितं वानरं वानरर्पभः । दृष्ट्रवोद्विमहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह ।।१ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात्त्वं पादयोः पतितो मम । अभयं ते भयं वीर सर्वमेवाभिधीयताम ।।२ स तु विश्वासितस्तेन सुप्रीवेण महात्मना । उत्थाय सुमहाप्राझो वाक्यं दधिमुखोऽब्रवीन् ।३ नैवःरजसा राजन्न त्वया नापि वालिना । वनं निसृष्टपूर्व हि भक्षितं तच्च वानरैः ।।४ एभिः प्रधर्षिताश्चैव वानरा बनरक्षिभिः । मधून्यचिन्तयित्वेमान् भक्षयन्ति पिबन्ति च ॥५ शिष्टमत्रापविष्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे । निवार्यमाणास्ते सर्वे भुकुटि' दर्शयन्ति हि ॥६ इमे हि संरब्धतरास्तथा तैः संप्रधर्षिताः । वारयन्तो वनात्तस्मात क्रुद्धैर्वानरपुङ्गवैः ।।७ ततस्तैर्वहुभिर्वीरैर्वानरैर्वानरर्षभ । संरक्तनयनैः क्रोधावरयः प्रविचालिताः ।।८ पाणिभिनिहताः केचित् केचिजानुभिराहताः । प्रकृष्टाश्च यथाकामं देवमार्ग च दर्शिताः ।।९ एवमेते हताः शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि । कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैः प्रभक्ष्यते ।।१०</poem>}} <ref> १. अस्यानन्तरम् - किं सभ्रमाद्धित कृत्स्न २. वारिता <br> नूहि यद्वक्तुमर्हसि | कशिचिन्म्भुवने स्वस्ति श्रोतुमिच्छामि ३. भुवौ वै <br> वानर | इति पूना. </ref><noinclude></noinclude> pyxlcgt6su0yya5mz7et5106u634pq7 104 138914 416079 373580 2026-06-12T11:40:13Z VaradaWiki 10464 /* शोधितम् */ 416079 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="VaradaWiki" /></noinclude>{{rh|परिच्छेदः]|प्रतिकूलतर्कानिराकरणम्|181}} {{center|नैव तद्विलम्बसम्भवात्, अन्यथा तदा देहेन्द्रियादिकमपि कुतो नोत्पद्येत? नच – दोषादीनामध्यस्तत्वेन तदभावस्य}} {{rule}} {{center|प्रकाशवदविद्याचितोर्नाश्रयाश्रयित्वमिति – तन्न; चितो वृत्त्युपहिताया एव प्रकाशस्थानीयत्वात् । कुतो नेति । नच-भूतादिविलम्चेन देहादि- विलम्बो युज्यते, अविद्याम त्रमूलकस्तु मनोध्यासः कथं विलम्बत इति - वाच्यम् ; देहादेरिव मनसोऽपि भौतिकत्वात् ||}} {{gap}}ननु – भूतोत्पत्तिविलम्बोऽपि कुतः ; ईक्षणाभावादिति चेत्सोऽपि कुत इति चेत्, कस्तवाभिप्रायः ? वस्तुगत्या यत्साक्षिण<ref>यत्क्षणे - ग. ख.</ref> ईक्षण जायते तत्पूर्वक्षणेष्वपि तत्कारणाविधादिसत्वात्तदापत्तिरिति चेत्कोऽयं न हीक्षणस्याश्रयस्तत्पूर्ववृत्तिमान्<ref>वर्ती वा-स्व. ग.</ref> मन्मते कश्चन क्षणः प्रसिद्धः, किंतु ईक्षणोत्पत्तिकालोत्तरं क्षणादिव्यवहारः । तर्हि स्वाधि- करणसमयध्वंसान धिकरणसमयसम्बन्धरूपोत्पत्तिः कथमीक्षणस्येति चेत्, यदधिकरणकालसामान्ये यत्कालवृत्तिध्वंसाप्रतियोगित्वम्, तस्य तत्काल - संबन्ध उत्पत्तिर्महाप्रलयस्येवेति ग्रहाण सामग्रीमत्क्षणं विना कथमीक्षण- रूपकार्योत्पत्तिरिति चेद्भ्रान्तोसि; सामग्रीमत्क्षणोत्तरक्षणत्वं हि कार्यस्य व्याप्यम्, न तु व्यापकम् व्याप्यमपि न कार्यमात्रस्य, किंत्वीक्षणा- न्यस्य । ननु – क्षणो नातिरिक्त पदार्थः, न वा स्वजन्यविभाग- प्रागभावावच्छिन्नक्रियामात्रम् ; किंतु स्ववृत्तिध्वंसप्रतियोग्यनाधारो वा स्ववृत्तिस्व पूर्ववृत्तियावत्पदार्थविशिष्टो वा । तथाचेक्षणपूर्वावस्थाया जग त्कामन।सूक्ष्मा<ref>आकाशसूक्ष्मा-ग.</ref>वस्थावृत्तीक्षणरूपध्वंसप्रतियोगिन्या अनाधार<ref>त्वस्या- काश सूक्ष्मा-ग.</ref>त्वस्या(स्य)जगत्कामनासूक्ष्मावस्थायां सत्वात् । तद्वती सा क्षण: ।<ref> एवमविद्या...पाक्तयावदर्थ-ग.</ref> एवमुक्त- सूक्ष्मावस्थादियावदर्थविशिष्टरूपणेक्षणं <ref> विशिष्टत्वरूपेक्षणं - ग. </ref> स्वाश्रय इति चेदेवमपीक्षणपूर्व<noinclude></noinclude> lrxk9ne6f7ewz6ecy9rtm177fnn1ye6 416083 416079 2026-06-12T11:46:24Z VaradaWiki 10464 416083 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="VaradaWiki" /></noinclude>{{rh|परिच्छेदः]|प्रतिकूलतर्कानिराकरणम्|181}} {{center|नैव तद्विलम्बसम्भवात्, अन्यथा तदा देहेन्द्रियादिकमपि कुतो नोत्पद्येत? नच – दोषादीनामध्यस्तत्वेन तदभावस्य}} {{rule}} {{center|प्रकाशवदविद्याचितोर्नाश्रयाश्रयित्वमिति – तन्न; चितो वृत्त्युपहिताया एव प्रकाशस्थानीयत्वात् । कुतो नेति । नच-भूतादिविलम्चेन देहादि- विलम्बो युज्यते, अविद्याम त्रमूलकस्तु मनोध्यासः कथं विलम्बत इति - वाच्यम् ; देहादेरिव मनसोऽपि भौतिकत्वात् ||}} {{gap}}ननु – भूतोत्पत्तिविलम्बोऽपि कुतः ; ईक्षणाभावादिति चेत्सोऽपि कुत इति चेत्, कस्तवाभिप्रायः ? वस्तुगत्या यत्साक्षिण<ref>यत्क्षणे - ग. ख.</ref> ईक्षण जायते तत्पूर्वक्षणेष्वपि तत्कारणाविधादिसत्वात्तदापत्तिरिति चेत्कोऽयं न हीक्षणस्याश्रयस्तत्पूर्ववृत्तिमान्<ref>वर्ती वा-स्व. ग.</ref> मन्मते कश्चन क्षणः प्रसिद्धः, किंतु ईक्षणोत्पत्तिकालोत्तरं क्षणादिव्यवहारः । तर्हि स्वाधि- करणसमयध्वंसान धिकरणसमयसम्बन्धरूपोत्पत्तिः कथमीक्षणस्येति चेत्, यदधिकरणकालसामान्ये यत्कालवृत्तिध्वंसाप्रतियोगित्वम्, तस्य तत्काल - संबन्ध उत्पत्तिर्महाप्रलयस्येवेति ग्रहाण सामग्रीमत्क्षणं विना कथमीक्षण- रूपकार्योत्पत्तिरिति चेद्भ्रान्तोसि; सामग्रीमत्क्षणोत्तरक्षणत्वं हि कार्यस्य व्याप्यम्, न तु व्यापकम् व्याप्यमपि न कार्यमात्रस्य, किंत्वीक्षणा- न्यस्य । ननु – क्षणो नातिरिक्त पदार्थः, न वा स्वजन्यविभाग- प्रागभावावच्छिन्नक्रियामात्रम् ; किंतु स्ववृत्तिध्वंसप्रतियोग्यनाधारो वा स्ववृत्तिस्व पूर्ववृत्तियावत्पदार्थविशिष्टो वा । तथाचेक्षणपूर्वावस्थाया जग त्कामन।सूक्ष्मा<ref>आकाशसूक्ष्मा-ग.</ref>वस्थावृत्तीक्षणरूपध्वंसप्रतियोगिन्या अनाधार<ref>त्वस्याकाश सूक्ष्मा-ग.</ref>त्वस्या(स्य)जगत्कामनासूक्ष्मावस्थायां सत्वात् । तद्वती सा क्षण: ।<ref> एवमविद्या...पाक्तयावदर्थ-ग.</ref> एवमुक्त- सूक्ष्मावस्थादियावदर्थविशिष्टरूपणेक्षणं <ref> विशिष्टत्वरूपेक्षणं - ग. </ref> स्वाश्रय इति चेदेवमपीक्षणपूर्व<noinclude></noinclude> fwxkshpqdc8dq78s3kw8qxr90ymgtmc 104 141321 416074 376175 2026-06-12T11:16:24Z VaradaWiki 10464 /* शोधितम् */ 416074 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="VaradaWiki" /></noinclude>{{right|85}}{{center|मिश्रकव्यवहारः}} {{center|<poem>यत्रार्घस्तत्र सखे षट्पञ्चाशत्पणैः खगान् क्रीत्वा । द्वासप्ततिमानयतामित्युक्त्वा मूलमेवादात् । कतिभिः पणैस्तु विहगाः कति विगणय्याशु जानीयाः॥ १४९ ॥ त्रिभिः पणैः शुण्ठिपलानि पञ्च चतुर्भिरेकादश पिप्पलानाम् । अष्टाभिरेकं मरिचस्य मूल्यं षष्ट्यानयाष्टोत्तरषष्टिनाशु ॥ १५० ।। इष्टार्थैरिष्टमूल्यैौरष्टवस्तुप्रमाणानयनसूत्रम् - मूल्यघ्नफलेच्छागुणपणान्तरेष्टन्नयुतिविपर्यासः । द्विष्ठः स्वधनेष्टगुणः प्रक्षेपककरणमवशिष्टम् ।। १५१ ।।</poem>}} {{center|अत्रोद्देशकः ।}} {{center|<poem>त्रिभिः पारावताः पञ्च पञ्चभिस्सप्त सारसाः । सप्तभिर्नव हंसाश्र नवभिश्शिखिनस्त्रयः ॥ १५२ ।। क्रीडार्थं नृपपुत्रस्य शतेन शतमानय । इत्युक्तः प्रहितः कश्चित् तेन किं कस्य दीयते ॥ ११३ ।। व्यस्तार्घपण्यत्रमाणानयनसूत्रम् - पण्यैक्येन पणैक्यमन्तरमतः पण्येष्टपण्यान्नरै- श्छिन्द्यात्सङ्क्रमणे कृते नदुभयोरर्घौ भवेतां पुनः । पण्ये ते खलु पयोगविवरे व्यस्तं तयोरर्घयोः प्रश्नानां विदुषां प्रसादनमिदं सूत्रं जिनेन्द्रोदितम् || १५४ ॥</poem>}} {{center|अत्रोद्देशकः ।}} {{center|<poem>आद्यमूल्यं यदेकस्य चन्दनस्यागरोस्तथा । पलानि विंशतिर्मिश्रं चतुरशतं पणाः ॥ १५५ ।।</poem>}} {{rule}} {{center|<ref>Not found in any of the MSS. consulted.</ref>}}<noinclude></noinclude> s6jkj0veowrv2rw1shq2cvju4nl0vs6 104 146851 416077 382060 2026-06-12T11:25:35Z VaradaWiki 10464 /* शोधितम् */ 416077 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="VaradaWiki" /></noinclude>{{center|THREE POINTS ON THE LOCUS OF THE SHADOW-END}} {{right|89}} To determine at any given time three points lying on the locus of the shadow-end : <br> {{gap}}42-45. Determine the agrā and sankvagra of the Sun and also the shadow (of the gnomon) for the desired time. Then take the sum of the two agras (i.e., of agra and sankvagra) provided that they are of like direction<ref>The agra is north or south according as it is towards the north or south of the east-west line; the sankvagra is always south.</ref>; in the contrary case, take their difference. (This sum or difference is called the bhuja and its direction corresponds to that of the Sun from the prime verti- cal.) By that (sum or difference) multiply the shadow and divide (the product) by the Rsine of the Sun's zenith distance (for that time). Whatever is thus obtained should be laid off from the centre in the contrary direction (i.e., contrary to the direction of the Sun from the prime vertical) within a circle (drawn on level ground and) marked with the directions. Through the fish-figure drawn about the point thus obtained stretch out a thread in the east and west directions (bothways) to a distance. Then take a thread equal in length to the shadow (of the gnomon) and lay it off from the centre obliquely (to meet the other thread). Mark the two points where the end of this thread meets (the other thread stretched out) in the east and west directions. At the end of the midday shadow take a third point.<br> {{gap}}The sum or difference of the agrā and śaḥkvagra<ref>For agrā see supra stanzas 37-38, and for sankvagra see infra stanza 54,</ref> of the Sun denotes the distance of the Sun's projection on the plane of the horizon from the east-west line. This is called the bhuja and its direction is the same as that of the Sun from the prime vertical. This multiplied by the length of the shadow of the gnomon and divided by the Rsine of the Sun's zenith distance gives the distance of the end of the shadow of the gnomon from the east-west line. Suppose, for example, that the sun is towards the south of the prime vertical, and that the end of the shadow of the gnomon is at a distance d from the east-west line. Let the circle in Fig. 10 be the one constructed on level ground with {{rule}}<noinclude></noinclude> bl7b5yfmxqczteirr2nkibi3u16dnq3 104 149884 416085 385254 2026-06-12T11:58:00Z VaradaWiki 10464 416085 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Srkris" /></noinclude>{{rh|७०८|वायुपुराणम्|}} {{center|<poem>श्राद्धकर्मणि वर्ज्यानि कारणं चात्र वक्ष्यते । पुरा दे (दे) वासरे युद्धे निजितस्य बलेः सुरैः ॥१३ व्रणेभ्यो विस्फुरन्तो वै पतिता रक्तविन्दवः । तत एतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः] ।।१४ अथ वेदोक्तनिर्यासाल्लंवणान्यूषणानि च । श्राद्धकर्माणि वर्ज्यानि याश्च नार्यो रजस्वला: ॥१५ दुर्गन्धं फेनिलं चैव तथा वै पत्वलोदकम् । न लभेद्यत्र गौस्तृप्ति नक्तं यच्चैव गृह्यते ॥१६ आविकं मार्गमौष्ट्रं च सर्वमेकशफं च यत् । माहिपं चामरं चैव पयो वर्ज्य विजानता ॥१७ अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्ज्यान्देशान्प्रयत्नतः । न द्रष्टव्यं च यैः श्राद्धं शौचाशौचं च कृत्स्नशः ॥१८ वन्यमूलफलाहारैः श्राद्धं कुर्यात्तु श्रद्धया | राष्ट्रमिष्टमवाप्नोति स्वर्ग मोक्षं यशस्करम् ॥१९ अनिष्टशब्दसंकीर्णं जन्तुच्याप्तमथापि वा । पूतिगन्धां तथा भूमि श्राद्धकर्मणि वर्जयेत् ॥२० नद्यः सागरपर्यन्ता द्वारं दक्षिणपूर्वतः | त्रिशङ्कं वर्जयेद्देशं सर्वं द्वादशयोजनम् ॥२१ उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च कैकटात् । देशस्त्रैशङ्कवो नाम वर्जितः श्राद्धकर्मणि ॥२२ कारस्कराः कलिङ्गाश्च सिन्धोरुत्तरमेव च । प्रनष्टश्रमधर्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः ॥२३ </poem>}} {{rule}} {{center|हूँ । प्राचीनकाल में देवताओं और और राक्षसों के युद्ध में देवताओं द्वारा पराजित बलि के शरीर में जो घाव थे, उनसे रक्त के विन्दु निकलकर पृथ्वी पर गिरे, वे ही इन वस्तुओं के रूप में हुये, अतः श्राद्धकर्म में इनको सर्वदा वजित रखना चाहिये ।१२-१४| वेद में गिनाये गये समस्त निर्यास (मोंद) द्रव्य, लवण, एवं ऊपण (पिप्पली मूल, चीता) ये वस्तुएँ भी श्राद्धकर्म मे वर्जित रखी जायँ । इसी प्रकार जो रजस्वला स्त्रियाँ हों, वे भी श्राद्धकर्म में प्रवृत्त न हो । दुर्गन्धि युक्त, फेनो से व्याप्त, छोटे गड्ढों का जिसमें मौओ की तृप्ति नहीं होती, जो रात मे ग्रहण किया गया हो, भेड़, मृग, वकरी, ऊँट एवं अन्य एक खुरवाले पशुओ से पीकर दूषित किया गया, महिप, चमर आदि अन्य पशुओं द्वारा गंदला किया गया जल, श्राद्धकर्म मे विद्वान् पुरुष वर्जित रखे । ६-१७॥ अव इसके उपरान्त उन स्थानों को वतलाने को चेष्टा करूंगा, जिन्हें भरसक श्राद्धकर्म मे वर्जित रखना चाहिये । इसके अतिरिक्त उन लोगों को भी बतला रहा हूँ, जिन्हे श्राद्ध कर्म देखना भी नही चाहिये । इस प्रकार सभी प्रकार की पवित्रता एवं अपवित्रता के बारे में बतला रहा हूँ । श्रद्धा पूर्वक वन में उत्पन्न होनेवाले मूल एवं फलों के आहारो से श्राद्धकर्म सम्पन्न करने चाहिये | ऐसे करनेवाले को राष्ट्र मित्र को भाँति सम्मान देता है और यश की वृद्धि होती है, स्वर्ग की प्राप्ति होती है ।१८-१९। अनिष्टकारी शब्दो से एवं जीव जन्तुओ से व्याप्त, दुर्गन्धि युक्त भूमि को श्राद्धकर्म में वर्णित रखना चाहिये । सागर तक जानेवाली समस्त नदियाँ, दक्षिण पूर्व के द्वार एवं त्रिशङ्कु देश इनको वारह योजन से छोड़ देना चाहिये । यह त्रिशंकु देश महानदो के उत्तर, कैकट देश से दक्षिण फैला हुआ है, यह श्राद्धकर्म में वर्जित है ।२०-२२। कारस्कर, कलिङ्ग सिन्धु के उत्तरवर्ती देश, एवं वे देश जहाँ पर चर्णाश्रम धर्म नष्ट हो चुका है, प्रयत्न पूर्दक श्राद्ध मे वर्जित}}<noinclude></noinclude> p8sgqqtcch6apeo2loutzu5vef9wu4e 416086 416085 2026-06-12T11:58:59Z VaradaWiki 10464 /* शोधितम् */ 416086 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="VaradaWiki" /></noinclude>{{rh|७०८|वायुपुराणम्|}} {{center|<poem>श्राद्धकर्मणि वर्ज्यानि कारणं चात्र वक्ष्यते । पुरा दे (दे) वासरे युद्धे निजितस्य बलेः सुरैः ॥१३ व्रणेभ्यो विस्फुरन्तो वै पतिता रक्तविन्दवः । तत एतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः] ।।१४ अथ वेदोक्तनिर्यासाल्लंवणान्यूषणानि च । श्राद्धकर्माणि वर्ज्यानि याश्च नार्यो रजस्वला: ॥१५ दुर्गन्धं फेनिलं चैव तथा वै पत्वलोदकम् । न लभेद्यत्र गौस्तृप्ति नक्तं यच्चैव गृह्यते ॥१६ आविकं मार्गमौष्ट्रं च सर्वमेकशफं च यत् । माहिपं चामरं चैव पयो वर्ज्य विजानता ॥१७ अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्ज्यान्देशान्प्रयत्नतः । न द्रष्टव्यं च यैः श्राद्धं शौचाशौचं च कृत्स्नशः ॥१८ वन्यमूलफलाहारैः श्राद्धं कुर्यात्तु श्रद्धया | राष्ट्रमिष्टमवाप्नोति स्वर्ग मोक्षं यशस्करम् ॥१९ अनिष्टशब्दसंकीर्णं जन्तुच्याप्तमथापि वा । पूतिगन्धां तथा भूमि श्राद्धकर्मणि वर्जयेत् ॥२० नद्यः सागरपर्यन्ता द्वारं दक्षिणपूर्वतः | त्रिशङ्कं वर्जयेद्देशं सर्वं द्वादशयोजनम् ॥२१ उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च कैकटात् । देशस्त्रैशङ्कवो नाम वर्जितः श्राद्धकर्मणि ॥२२ कारस्कराः कलिङ्गाश्च सिन्धोरुत्तरमेव च । प्रनष्टश्रमधर्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः ॥२३ </poem>}} {{rule}} हूँ । प्राचीनकाल में देवताओं और और राक्षसों के युद्ध में देवताओं द्वारा पराजित बलि के शरीर में जो घाव थे, उनसे रक्त के विन्दु निकलकर पृथ्वी पर गिरे, वे ही इन वस्तुओं के रूप में हुये, अतः श्राद्धकर्म में इनको सर्वदा वजित रखना चाहिये ।१२-१४| वेद में गिनाये गये समस्त निर्यास (मोंद) द्रव्य, लवण, एवं ऊपण (पिप्पली मूल, चीता) ये वस्तुएँ भी श्राद्धकर्म मे वर्जित रखी जायँ । इसी प्रकार जो रजस्वला स्त्रियाँ हों, वे भी श्राद्धकर्म में प्रवृत्त न हो । दुर्गन्धि युक्त, फेनो से व्याप्त, छोटे गड्ढों का जिसमें मौओ की तृप्ति नहीं होती, जो रात मे ग्रहण किया गया हो, भेड़, मृग, वकरी, ऊँट एवं अन्य एक खुरवाले पशुओ से पीकर दूषित किया गया, महिप, चमर आदि अन्य पशुओं द्वारा गंदला किया गया जल, श्राद्धकर्म मे विद्वान् पुरुष वर्जित रखे । ६-१७॥ अव इसके उपरान्त उन स्थानों को वतलाने को चेष्टा करूंगा, जिन्हें भरसक श्राद्धकर्म मे वर्जित रखना चाहिये । इसके अतिरिक्त उन लोगों को भी बतला रहा हूँ, जिन्हे श्राद्ध कर्म देखना भी नही चाहिये । इस प्रकार सभी प्रकार की पवित्रता एवं अपवित्रता के बारे में बतला रहा हूँ । श्रद्धा पूर्वक वन में उत्पन्न होनेवाले मूल एवं फलों के आहारो से श्राद्धकर्म सम्पन्न करने चाहिये | ऐसे करनेवाले को राष्ट्र मित्र को भाँति सम्मान देता है और यश की वृद्धि होती है, स्वर्ग की प्राप्ति होती है ।१८-१९। अनिष्टकारी शब्दो से एवं जीव जन्तुओ से व्याप्त, दुर्गन्धि युक्त भूमि को श्राद्धकर्म में वर्णित रखना चाहिये । सागर तक जानेवाली समस्त नदियाँ, दक्षिण पूर्व के द्वार एवं त्रिशङ्कु देश इनको वारह योजन से छोड़ देना चाहिये । यह त्रिशंकु देश महानदो के उत्तर, कैकट देश से दक्षिण फैला हुआ है, यह श्राद्धकर्म में वर्जित है ।२०-२२। कारस्कर, कलिङ्ग सिन्धु के उत्तरवर्ती देश, एवं वे देश जहाँ पर चर्णाश्रम धर्म नष्ट हो चुका है, प्रयत्न पूर्दक श्राद्ध मे वर्जित<noinclude></noinclude> qn5mwfbne9gt1wiz1ac72ks2vdo67x9