विकिस्रोतः sawikisource https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिस्रोतः विकिस्रोतःसम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् लेखकः लेखकसम्भाषणम् पृष्ठम् पृष्ठसम्भाषणम् अनुक्रमणिका अनुक्रमणिकासम्भाषणम् श्रव्यम् श्रव्यसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk पृष्ठम्:मनुस्मृतिः (मन्वर्थमुक्तावलीसंवलिता).pdf/३९९ 104 104844 418121 267878 2026-08-29T13:12:26Z Geeta g hegde 6704 418121 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|left=अध्यायः ९]|center=मन्वथमुक्तावलासवालता ।{{gap}}|right=३६५}}</noinclude> {{gap}}गोत्ररिक्थानुगामी यस्य गोत्ररिक्थे भजते तस्यैव स पिण्डो दीयते । तस्मात्पुत्रं दृढतो जनकस्य स्वधापिण्डश्राद्धादि तत्पुत्रकर्तृकं निवर्तते ॥ १४२ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>अनियुक्तासुतश्चैव पुत्रिण्याप्तश्च देवरात् । उभौ तौ नाहतो भागं जारजातककामजौ ॥ १४३ ॥</poem>}}}} {{gap}}अनियुक्तेति ॥ यो गुर्वादिनियोग विना जातो यश्च सपुत्राया नियोगेनापि देवरादेः कामादुत्पादितस्तावुभौ क्रमेण जारोत्पन्नकामाभिलाषजौ धनभागं नार्हतः ॥ १४३ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>नियुक्तायामपि पुमानार्या जातोऽविधानतः । नैवाहः पैतृकं रिक्थं पतितोत्पादितो हि सः॥ १४४ ॥</poem>}}}} {{gap}}नियुक्तायामिति ॥ नियुक्तायामपि स्त्रियां घृताभ्यक्तत्वादिनियोगेतिकर्तव्यतां विना पुत्रो जातः स क्षेत्रिकस्य पितुर्धनं लब्धं नाहति । यस्मादसौ पतितेनोल्पा- दितः । 'नियुक्तौ यो विधि हित्वा' इत्यनेन पतितस्योक्तत्वात् ॥ १४४ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>हरत्तत्र नियुक्तायां जातः पुत्रो यथौरसः। क्षेत्रिकस्य तु तद्बीजं धर्मतः प्रसवश्च सः॥ १४५॥</poem>}}}} {{gap}}हरेदिति ॥ तत्र नियुक्तायां यो जातः क्षेत्रजः पुत्र औरस इव धनं हरेत् । यस्मात्तत्तस्य कारणभूतं बीजं तत्क्षेत्रस्वामिन एव, तत्कार्यकरणत्वात् । अपत्यमपि च धर्मतस्तदीयं तत् ‘यवीचाअयेष्टभार्यायां पुत्रमुत्पादयेद्यदि' इत्यनेन क्षेत्रजस्य पितामहधने पितृव्येन सह समभागभ्य प्रोक्तत्वात् ।-गुणवतः क्षेत्रजस्य औरसव- रस्वोद्धारभागप्राप्त्यर्थमिदमौरसतुल्यत्वाभिधानम् ॥ १४५॥ {{Block center|{{bold|<poem>धनं यो विभृयाद्भातुर्मृतस्य स्त्रियमेव च । सोऽपत्यं भ्रातुरुत्पाद्य दद्यात्तस्यैव तद्धनम् ॥ १४६ ॥</poem>}}}} {{gap}}धनमिति ॥ यो मृतस्य भ्रातुः स्थावरजङ्गमं धनं पल्या रक्षणाक्षमया समर्पित रक्षेत्तां च पुष्णीयात्स नियोगधर्मेण तस्यामुत्पादितस्य भ्रातुरपत्यस्य दद्यात् । एतच्च 'धनं यो बिभृयाद्रातुः' इत्यभिधानाद्विभक्तभ्रातृविषयम्, 'यवीयाख्येष्ठभार्या- याम्' इति समभागाभिधानात् ॥ १४६ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>या नियुक्तान्यतः पुत्रं देवराद्वाप्यवाप्नुयात् । तं कामजमरिक्थीयं वृथोत्पन्न प्रचक्षते ॥ १४७॥</poem>}}}} {{gap}}येति ॥ या स्त्री गुर्वादिभिरनुज्ञाता देवराद्वान्यतो वा सपिण्डात्पुत्रमुत्पाद- येत्स यदि कामजो भवति तदा तमरिक्थभाजं मन्वादयो वदन्ति । अकामज । स च व्याहृतो नारदेन-'मुखान्मुखं परिहरन्गात्रैर्गात्राण्यसं- स्पृशन् । कुले तदवशेषे च संतानार्थ न कामतः ॥' इति ॥ १४७ ॥<noinclude></noinclude> dw56fm54y9q9kazmi00n0vlbz48xrml 418122 418121 2026-08-29T13:14:09Z Geeta g hegde 6704 418122 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|left=अध्यायः ९]|center=मन्वथमुक्तावलासवालता ।{{gap}}|right=३६५}}</noinclude> गोत्ररिक्थानुगामी यस्य गोत्ररिक्थे भजते तस्यैव स पिण्डो दीयते । तस्मात्पुत्रं दृढतो जनकस्य स्वधापिण्डश्राद्धादि तत्पुत्रकर्तृकं निवर्तते ॥ १४२ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>अनियुक्तासुतश्चैव पुत्रिण्याप्तश्च देवरात् । उभौ तौ नाहतो भागं जारजातककामजौ ॥ १४३ ॥</poem>}}}} {{gap}}अनियुक्तेति ॥ यो गुर्वादिनियोग विना जातो यश्च सपुत्राया नियोगेनापि देवरादेः कामादुत्पादितस्तावुभौ क्रमेण जारोत्पन्नकामाभिलाषजौ धनभागं नार्हतः ॥ १४३ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>नियुक्तायामपि पुमानार्या जातोऽविधानतः । नैवाहः पैतृकं रिक्थं पतितोत्पादितो हि सः॥ १४४ ॥</poem>}}}} {{gap}}नियुक्तायामिति ॥ नियुक्तायामपि स्त्रियां घृताभ्यक्तत्वादिनियोगेतिकर्तव्यतां विना पुत्रो जातः स क्षेत्रिकस्य पितुर्धनं लब्धं नाहति । यस्मादसौ पतितेनोल्पा- दितः । 'नियुक्तौ यो विधि हित्वा' इत्यनेन पतितस्योक्तत्वात् ॥ १४४ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>हरत्तत्र नियुक्तायां जातः पुत्रो यथौरसः। क्षेत्रिकस्य तु तद्बीजं धर्मतः प्रसवश्च सः॥ १४५॥</poem>}}}} {{gap}}हरेदिति ॥ तत्र नियुक्तायां यो जातः क्षेत्रजः पुत्र औरस इव धनं हरेत् । यस्मात्तत्तस्य कारणभूतं बीजं तत्क्षेत्रस्वामिन एव, तत्कार्यकरणत्वात् । अपत्यमपि च धर्मतस्तदीयं तत् ‘यवीचाअयेष्टभार्यायां पुत्रमुत्पादयेद्यदि' इत्यनेन क्षेत्रजस्य पितामहधने पितृव्येन सह समभागभ्य प्रोक्तत्वात् ।-गुणवतः क्षेत्रजस्य औरसव- रस्वोद्धारभागप्राप्त्यर्थमिदमौरसतुल्यत्वाभिधानम् ॥ १४५॥ {{Block center|{{bold|<poem>धनं यो विभृयाद्भातुर्मृतस्य स्त्रियमेव च । सोऽपत्यं भ्रातुरुत्पाद्य दद्यात्तस्यैव तद्धनम् ॥ १४६ ॥</poem>}}}} {{gap}}धनमिति ॥ यो मृतस्य भ्रातुः स्थावरजङ्गमं धनं पल्या रक्षणाक्षमया समर्पित रक्षेत्तां च पुष्णीयात्स नियोगधर्मेण तस्यामुत्पादितस्य भ्रातुरपत्यस्य दद्यात् । एतच्च 'धनं यो बिभृयाद्रातुः' इत्यभिधानाद्विभक्तभ्रातृविषयम्, 'यवीयाख्येष्ठभार्या- याम्' इति समभागाभिधानात् ॥ १४६ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>या नियुक्तान्यतः पुत्रं देवराद्वाप्यवाप्नुयात् । तं कामजमरिक्थीयं वृथोत्पन्न प्रचक्षते ॥ १४७॥</poem>}}}} {{gap}}येति ॥ या स्त्री गुर्वादिभिरनुज्ञाता देवराद्वान्यतो वा सपिण्डात्पुत्रमुत्पाद- येत्स यदि कामजो भवति तदा तमरिक्थभाजं मन्वादयो वदन्ति । अकामज {{gap}}। स च व्याहृतो नारदेन-'मुखान्मुखं परिहरन्गात्रैर्गात्राण्यसं- स्पृशन् । कुले तदवशेषे च संतानार्थ न कामतः ॥' इति ॥ १४७ ॥<noinclude></noinclude> gniberh0d972nxtne7p4ogw1pzrmfbg पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५६४ 104 165549 418123 2026-08-30T09:39:55Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५४२ ) रसरत्नसमुच्चयः । युतः किंचिद्धृतक्षौद्रगुड तित्तिरिगुग्गुलैः । त्रिनेत्राख्यो रसो योज्यःशोषे तोयानुपानतः ॥ ८२॥ पारा, गन्धक, लोहा, अभ्रक, गिलोयका सव, वार... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418123 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५४२ ) रसरत्नसमुच्चयः । युतः किंचिद्धृतक्षौद्रगुड तित्तिरिगुग्गुलैः । त्रिनेत्राख्यो रसो योज्यःशोषे तोयानुपानतः ॥ ८२॥ पारा, गन्धक, लोहा, अभ्रक, गिलोयका सव, वाराहीकन्द, त्रिफला और सैंजनेकी जड इन सबको सम भाग लेकर एकत्र कूट परिकर भाँगरके इसमें भावना देवे । फिर सुखाकर बारीक चूर्ण करके रखलेवे । इस रसको प्रतिदिन उपयुक्त मात्रासे घृत, मधु और खाँडमें मिलाकर सेवन करे और मृगाङ्करसके समान पथ्य करे तो पाण्डुरोग और शोष (क्षय) रोग दूर होता है । यदि पाण्डु शोषरो- गर्मे इस रसको सेवन कराकर ऊपर से त्रिनेत्ररसको किंचित् वृत, मधु, गुड, तीतरका मांस और गूगलके साथ अनुपान रूपसे सेवन करावे और थोडासा शीतल जल पिलादेवे तोभी शीघ्र लाभ होता हैं ॥ ८०-८२ ॥ जयपाल रस ! रसं गंधं मृतं तात्रं जयपालं च गुग्गुलुम् ॥ समांशमाज्यसंयुक्तां गुटिकां कारये मताम् ॥ ८३॥ एकैकां खादयेद्वैद्यः शोफपांडवापनुत्तये । देवदाल्यास्तु पंचांगचूर्ण क्षीरैश्च वा जलैः ॥ ८४॥ निष्कमात्रं पिबेन्नित्यं मासात्पाण्डुगदापहम् ॥ ८५ ॥ पारा, गन्धक, ताम्र भस्म, शुद्ध जमालगोटे और शुद्ध गूगल सबको समान भाग लेकर घृतके साथ खरल करके एक २ रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । वैद्य इनमस प्रतिदिन एक गोली सेवन करावे । ये गोलियाँ शोथ और पाण्डुरोगको नष्ट करनेके लिये विशेष उपयोगी हैं । अथवा यह गोली सेवन करके ऊपरसे देवदाली ( बंदाल ) के पंचांगका चूर्ण<noinclude></noinclude> i52o6r3qt56t38ub816chzn3pptyy5t पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५६५ 104 165550 418124 2026-08-30T09:40:24Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । ( ५४३ ) चार मासे परिमाण दूधके साथ या पानी के साथ नित्य सेवन करे तो एक महीने में पाण्डुरोग दूर होजाता है । ८३-८९ ॥ पाण्डुहारी हरीतकी | कोरंटो भृंगराजश्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418124 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । ( ५४३ ) चार मासे परिमाण दूधके साथ या पानी के साथ नित्य सेवन करे तो एक महीने में पाण्डुरोग दूर होजाता है । ८३-८९ ॥ पाण्डुहारी हरीतकी | कोरंटो भृंगराजश्च शतावरी पुनर्नवे । I एते सप्तपला ग्राह्याः प्रत्येकं सूक्ष्मचूर्णिताः ॥ ८६ ॥ एतत्कार्थे पचेत्सम्यग्वरीतक्याः शतत्रयम् । षष्ट्यधिकं ततः शुष्कं गव्यदुग्धेन पाचयेत् ॥ ८७॥ शोषयित्वा शनैर्हृत्वा वटिकाभिः प्रपूरयेत् । रसस्य त्रिपलं दत्त्वा गंधके त्रिपलात्मके ॥ ८८ ॥ पक्त्वाथ पातयेत्पत्रे चूर्णयित्वा ततः पुनः । गुडूचीसत्वमादाय शुष्कं सप्तपलात्मकम् ॥ ८९॥ चूर्णयित्वा ततः सर्वे मधुना गुटिकाः किरेत् । तास्तु सूत्रे समाबध्वा मधुभांडे विनिक्षिपेत् ॥ एकैकां भक्षयेन्नित्यं शुष्क पांण्डु विनाशिनीम् ॥९०॥ पीली कटसरैया, भाँगरा, शतावर और विषखपरा यह प्रत्येक औषधि सात २ पल लेकर एकत्र चूर्ण करके अठगुने जलमें पकावे । चतुर्थांश जल शेष रहनेपर उतारकर छानलेवे । उस क्कायमें ३६० बडी बडी हरडोंको डालकर उत्तम प्रकारसे पकावे । फिर उनको सुखाकर गोदुग्धमें पकावे । ( दूध इतना डाले, जिसमें सब हरर्डे डूबजाय और चतुर्थांश दूध शेष रहनेतक पकावे ।) इसके पश्चात् हरडोंको सुखाकर और उनकी गुठलियाँ निकालकर उनके भीतर निम्नलिखित गोलियाँ भरदेवे । बारह २ तोले पारे और गन्धकको कजली करक उसकी लोहे की कढाईमें पकाकर केले के पत्तेके ऊपर<noinclude></noinclude> ikt04jt7k1a40fjfeih2cannhuofhv7 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५६६ 104 165551 418125 2026-08-30T09:40:45Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५४४ ) रसरत्नसमुच्चयः । पर्पटी ढालकर पीस लेवे । उसमें ७ पल गिलोय का शुष्क सत्त्व डाल- कर मधुके साथ खरल करके ३६० गोलियाँ बनालेवे । उनमेंसें एक २ गोली एक २ हरडके भीतर र... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418125 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५४४ ) रसरत्नसमुच्चयः । पर्पटी ढालकर पीस लेवे । उसमें ७ पल गिलोय का शुष्क सत्त्व डाल- कर मधुके साथ खरल करके ३६० गोलियाँ बनालेवे । उनमेंसें एक २ गोली एक २ हरडके भीतर रखकर सब हरडोंको अलग २ डोरेसे बाँधदेवे । फिर उनको मधुसे भरे हुए एक पात्रमें डालदेवे 1 उसमें इतना शहद हो जिसमें कि सब हरडें डूब पात्रका अच्छे प्रकारसे मुँह बन्द करके रखदेवे जायँ । पश्चात् उस । एक महीने के बाद उनमें से प्रतिदिन एक २ हरड भक्षण करे। यह हरितकी शोष (क्षय) और पांण्डुरोगको विनाश करनेवाली है । ८६-९० ॥ विजयावटिका । पलत्रयं हरीतक्या श्वित्रकस्य पलत्रयम् । एलात्वक्पत्र मुस्तानां भागोऽर्घपलिको मतः ॥९१॥ रेणुकापलं प्रोक्तं तदर्थं नागकेसरम् । व्योषं च पिप्पलीमूलं विषं च पलमात्रकम् ॥ ९२ ॥ रसः पलो पलो गंधः सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । पुरातने गुडे पक्क तुला तद्विनिक्षिपेत् ॥ ९३ ॥ हिमस्पर्श तु मृद्नीयाद्घृतेनाक्त्वा करं बुधः । बदरा स्थिप्रमाणेन विजयागुटिका मता ॥ ९४ ॥ निशायां खादयेदेनां शोफपाण्डुविनाशिनीम् ॥ टंकणं मेघनादं च भक्षयेद्वेगशांतये ॥ ९५ ॥ हरड़की चकली ३ पल, चीतेकी जड ३ पल, एवं इलायची, दारचीनी, तेजपात और नागरमोथा ये प्रत्येक दो दो तोले<noinclude></noinclude> i7xpy6etdkv9ixv15kbqscfjr23zzi5 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५६७ 104 165552 418126 2026-08-30T09:41:08Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । (५४५) रेणुका २ तोले, नागकेसर १ तोला, तथा त्रिकुटा, पीपलामूल, शुद्ध वत्सनाभ, पारा और गन्धक ये प्रत्येक चार २ तोले लेकर प्रथम पारे और गन्धककी कजली करलेव... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418126 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । (५४५) रेणुका २ तोले, नागकेसर १ तोला, तथा त्रिकुटा, पीपलामूल, शुद्ध वत्सनाभ, पारा और गन्धक ये प्रत्येक चार २ तोले लेकर प्रथम पारे और गन्धककी कजली करलेवे, फिर अन्य सब औषधियोंको एकत्र कूट पीसकर बारीक चूर्ण करलेवे । और कज्जली आदि सबको एकत्र मिश्रित करके ५० पल पुराने गुडमें मिलाकर पकावे । जब गुड पककर गाढा होजाय तब नीचे उतारकर शीतल होनेपर हाथों में घी चुपड़कर उसको अच्छे प्रकारसे मसले और छोटे वेरके बराबर गोलियाँ बनालेवे वैद्य इनमेंसे प्रतिदिन रात्रिके समय एक २ गोली पानी के साथ सेवन करावे। ये गोलियाँ शोष और पाण्डुरोगको विनाश करती हैं । इन गोलियोंके सेवन करनेसे यदि किसी समय शरीरमें गरमी मालुम होतो उसके वेगको शमन करनेके लिये चौलाई के रसमें सुहागेको पीसकर भक्षण करे ॥ ९१-९९ ॥ कामलारोग । दग्धमसरुधिरात्रपित्ततः कामला भ्रम- तृषा विदाहिनी । पीतनेत्रमलवत्युपेक्षया शोफयुग्भवति कुंभकामला ॥ ९६ ॥ जब रक्त और पित्तके अधिक प्रकुपित होनेसे शरीर के किसी अङ्गसे अत्यन्त रक्तस्राव होता है तब रोगीके मांस और रुधिर जलने ( अर्थात् सूखने लगते हैं । उस समय रोगीको चक्कर आते हैं, वृषा लगती है और शरीर में अत्यन्त दाह होती है । यह कामला रोग के लक्षण हैं । कामला रोग पाण्डुरोगका एक भेद है । इस रोगकी तुरन्त उपयुक्त चिकित्सा न करनेसे रोगी के नेत्र और मल पीले पड जाते हैं। और सूजन उत्पन्न होजाती है तब इसको कुम्भकामला कहते हैं ॥ ९६ ॥ (काललोह शाकलेन वाथवा तम्मलेन सह तिन्त. २०<noinclude></noinclude> 3ma8xhq7znyrcwtsfkqbafcxcl4o3jz पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५६८ 104 165553 418127 2026-08-30T09:41:24Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५४६ ) रसरत्नसमुच्चयः । णीदलम् । साधिताम्बुसकलं विनाशयेत् स्थौल्यपांडुगदशो फकापहम् ॥ इत्यधिक पाठोऽन्यत्र पुस्तके ॥ ) कामला प्रशुस । तीक्ष्णमाक्षिक कांता शुल्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418127 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५४६ ) रसरत्नसमुच्चयः । णीदलम् । साधिताम्बुसकलं विनाशयेत् स्थौल्यपांडुगदशो फकापहम् ॥ इत्यधिक पाठोऽन्यत्र पुस्तके ॥ ) कामला प्रशुस । तीक्ष्णमाक्षिक कांता शुल्बसूतकतालकम् । देवदालीरसे पिष्टं वालुकायंत्र मूर्छितम् ॥९७॥ अमृतोत्पलकद्वारकंदद्राक्षासमन्वितम् । पिष्टं यष्टयम्भसा क्षौद्र सिताभ्यां कामला प्रणुत् ॥ ९८ तीक्ष्ण लोहकी भस्म, सोनामाखीकी भस्म, कान्त लोहकी भस्म, अभ्रक भस्म, ताम्नभस्म, पारदभस्म और शुद्ध हरताल इन सबको समान भाग लेकर देवदालीके रसमें खरल करके गोला बनालेवे । उसको शरावसम्पुट में बन्द करके वालुकायन्त्रमें रखकर एक प्रहर तक पकावे । जब स्वाङ्गशीतल होजाय तब उस गीलेको निकालकर बारीक चूर्ण करलेवे । फिर उसको गिलोय, भंबूले, लाल कमलका कन्द, दाख और मुलैठी इन औषधियोंके रस अथवा काथमें क्रम से एक एक बार खरल करके सुखालेवे । इस रसको प्रतिदिन एक २ रत्ती परिमाण शहद और मिश्री में मिलाकर सेवन करनेसे कामलारोग नष्ट होता है ॥ ९७ ॥ ९८ ॥ त्रियोनि रस । ताम्रस्य तु भागेन रसेनोत्प्लुत्य लेपयत् । निंबुद्रावेण संयोज्य सूर्यतापे विनिक्षिपेत् ॥९९॥ ऊर्द्धाधो गंधकं दत्त्वा पाचयेदतियत्नतः । मत्स्याक्षीमभितो दत्त्वा मृत्सनया संनिरुध्य च ॥ यामद्वयं सुपक्कं च स्वांशीतं समुद्धरेत् ॥१००॥<noinclude></noinclude> 0sao5liwddq6a837i9rvu66cy5h4vs3 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५६९ 104 165554 418128 2026-08-30T09:42:15Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भापाटीकोपेतः ! (५४७) गुंजामात्रं ददीतास्य साभयं गुडसंयुतम् । त्रियोन्याख्यो रसोष शोफपाण्डवपनोदनः ॥ १०१ ॥ ताँचेके कंटकवेधी पत्र ४ तोले ओर पारा १ तोला दोनोंको खर-... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418128 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भापाटीकोपेतः ! (५४७) गुंजामात्रं ददीतास्य साभयं गुडसंयुतम् । त्रियोन्याख्यो रसोष शोफपाण्डवपनोदनः ॥ १०१ ॥ ताँचेके कंटकवेधी पत्र ४ तोले ओर पारा १ तोला दोनोंको खर- में डालकर अच्छे प्रकारसे घोटे । जब समस्त ताम्रपत्र पारद से लिप्त हो जायँ तब उस खरलमें नींबू का इतना रस भरकर जिसमें कि वे पत्र अच्छे प्रकारसे डूबजायँ तीक्ष्ण धूपमें रखदेवे | जब वह सब रस सुखजाय तब एक सम्पुटमें नीचे, ऊपर गन्धकका चूर्ण और उसके बीचमें उक्त ताम्रपत्र रखकर गजपुटके द्वारा पकावे । स्वांग- शीतल होनेपर उन पत्रोंको निकालकर बारीक पीसलेवे। फिर उस चूर्णको मछेछी घासके रसमें खरल करके गोला बनाकर सुखाले, फिर उसके ऊपर मछेछीके कल्कका दो २ अँगुल ऊँचा लेप करके और सुखाकर उसको सम्पुटमें रक्खे और कपरौटीके द्वारा अच्छे प्रकार से बन्द करके दो प्रहरतक बालुकायन्त्रमें पकावे । जब स्वांग- शीतल होजाय तब गोलेको निकालकर बारीक पीसकर शीशी में भरकर रखदेवे । इस रसको नित्यप्रति एक २ रची परिमाण लेकर इरडोंके चूर्ण और गुडके साथ सेवन करावे । यह त्रियोनि नामक रस शोथ, पाण्डुरोग और कामलारोगको समूल नष्ट करनेवाला है ॥ ९९-१०१ ॥ कामेश्वर रस । पलं सुतं पलं गंध वज्री पथ्या त्र्यं त्रयम् । मुस्तैलापत्रकानां च प्रतिसार्य पलं क्षिपेत् ॥ १०२ ॥ त्र्यूषणं पिप्पलीमूलं विषं चैव पलं पलम् । नागकेसरकर्षैकं रेणुकापलं तथा ॥ १०३ ॥<noinclude></noinclude> pg70wov2uqqqcueib7npohrarnxz7ii पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५७० 104 165555 418129 2026-08-30T09:42:31Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ (५४८ ) रसरत्नसमुच्चयः । पुरातनगुडेनैव तुलार्धेन विपाचयेव । मर्दयेत्कन्यकाद्वावैर्यामकांतं घृतेन च ॥ १०४ ॥ गुटिकां बदराभां तु कारयेद्भक्षयेन्निशि । शोफपांडु... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418129 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>(५४८ ) रसरत्नसमुच्चयः । पुरातनगुडेनैव तुलार्धेन विपाचयेव । मर्दयेत्कन्यकाद्वावैर्यामकांतं घृतेन च ॥ १०४ ॥ गुटिकां बदराभां तु कारयेद्भक्षयेन्निशि । शोफपांडुरः सोऽयं रसः कामेश्वरः स्वयम् ॥ १०६ ॥ पारा ४ तोले, गन्धक ४ तोले, थूहरका चूर्ण १२ तोले, हरडका चूर्ण १२ तोले, नागरमोथा, इलायची, तेजपात, त्रिकुटा, पीपलामूल और शुद्धवत्सनाभ इन प्रत्येकका चूर्ण चार २ तोले, नागकेसर १ तोला और रेणुका २ तोले इन सब औषधियों को एकत्र कूटपीसकर कपडछान करलेवे । फिर ५० पल पुराने गुडमें मिलाकर पकावे । जब पककर वह अवलेहके समान होजाय तब शीतल करके उसको एक पहर तक घीग्वारके इसमें घोटे । अन्तमें हाथोंमें घी चुपडकर और उसको खूब मसलकर छोटे बेर के बराबर गोलियाँ धनालेवे । इनमेंसे प्रतिदिन रात्रिमें एक २ गोली भक्षण करे। यह रस सुजन और पाण्डुरोगको हरनेवाला है ॥ १०२-१०५ ॥ सिन्दूर भूषणरस । शुद्धमृतं च सिंदूरं पलैकैकं विमर्दयेत् । वासारसेन यामैकं तेन कुर्याच्च चक्रिकाम् ॥ १०६॥ सुपक्का कारयेन्मृषामुत्तानां द्वादशांगुलाम् । तन्मध्ये गंधकं शुद्धं क्षिपेत्पलचतुष्टयम् ॥ १०७ ॥ पूर्वोक्तांचक्रिकां तत्र क्षिप्त्वाऽथ प्रपुटेल्लघु । जीर्णे गंधे समुद्धृत्य चक्रिकां तां विचूर्णयेत् ॥ १०८ ॥ चूर्णादशगुणं योज्यं मृतं लोहं च मर्दयेत । लशुनेन दशांशेन चणमात्रा वटी: किरेव ||<noinclude></noinclude> q6jb641bme1bqis1q5ymq5eb4fcxwc4 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५७१ 104 165556 418130 2026-08-30T09:42:50Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । ( ५४९) वातपाण्डुहरः सिद्धो रसः सिंदूरभूषणः ॥ १०९ ॥ पिबेच्चानु ह्यपामार्गस्यैरंडस्य च मूलिकाम् । तत्रैः पिष्ट्वाऽथ कषैकं हंति पाण्डु सकामलम् ॥ १... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418130 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । ( ५४९) वातपाण्डुहरः सिद्धो रसः सिंदूरभूषणः ॥ १०९ ॥ पिबेच्चानु ह्यपामार्गस्यैरंडस्य च मूलिकाम् । तत्रैः पिष्ट्वाऽथ कषैकं हंति पाण्डु सकामलम् ॥ ११० _शुद्ध पारा ४ तोले और रससिन्दूर ४ तोले दोनों को भइसेके रसमें एक प्रहर तक खरल करके टिकिया बनालेवे । फिर उत्तम प्रकारसे पकाई हुई १२ अंगुल ऊंची भूषाके भीतर ४ पल शुद्ध गन्धकको बिछाकर उसके ऊपर उक्त टिकियाको रखकर भूषाका मुँह बन्द करके लघु कुक्कुटपुट देवे । गन्धकके उत्तम प्रकार से जीर्ण होजानेपर उस टिकियाको निकालकर बारीक चूर्ण करलेवे । इसके पश्चात उसमें समस्त चूर्णसे दशगुनी लोहभस्म मिलाकर खरल करे । फिर समस्त औषधिका दशांश लहसुन मिलाकर जलके साथ खूब बारीक खरल करके चनेके बराबर गोलियाँ बनालेवे । इस प्रकार यह सिन्दूरभूषण रस तैयार होता है । यह वातज पाण्डुरोगको दूर करने के लिये अत्यन्त प्रसिद्ध है । इस रसको प्रतिदिन एक गोली खाकर ऊपरसे चिरचिटेकी और अण्डकी जडको एक कर्ष परिमाण तक्रमें पीसकर अनुपानरूपसे सेवन करे तो कामलायुक्त पाण्डुरोग नष्ट होता है ॥ १०६-११०॥ सुधाचकरस । कंसेन पिष्टः शिलया सहितः पाचितो रसः । इताभ्यां तीक्ष्णताम्राभ्यां युतो हंति हलीमकम् १११ काँसेकी भस्म, मैनसिल भस्म, पारेकी भस्म, तीक्ष्णलोह भस्म और ताम्र भस्म इन पाँचों भस्मोंको समान भाग लेकर एकत्र खरल कर उपयुक्त मात्रा से उचित अनुपानके साथ सेवन करने के हलीहक पाण्ड रोग नष्ट होता है ॥ १११ ॥<noinclude></noinclude> p1df96xf0huyz94ackc05032xfow1bp पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५७२ 104 165557 418131 2026-08-30T09:43:26Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५५० ) रसरत्नसमुच्चयः । मुस्तादि चूर्ण | सुस्ताऽमृता चित्रकयष्टिपिप्पलीविडंग शुंठी त्रिफलैर्य- थोत्तरम् । चूर्ण सहायोरजसा च सयुतं समाक्षिकं पाण्डुगदापहं परम... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418131 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५५० ) रसरत्नसमुच्चयः । मुस्तादि चूर्ण | सुस्ताऽमृता चित्रकयष्टिपिप्पलीविडंग शुंठी त्रिफलैर्य- थोत्तरम् । चूर्ण सहायोरजसा च सयुतं समाक्षिकं पाण्डुगदापहं परम् ॥ ११२ ॥ नागरमोथा, गिलोय, चीता, मुलैठी, पीपल, वायविडङ्ग सोंठ, त्रिफला, लोहभस्म और सोनामाखीकी भस्म इन सबको समभाग लेकर एकत्र चूर्ण करलेवे । यह चूर्ण उपयुक्त मात्रा में सेवन करने से पाण्डुरोगको नष्ट करनेके लिये परम उपयोगी है ॥ ११२ ॥ सामान्य उपाय | अपामार्ग शमीमूलं पिष्ट्वा तक्रेण पाययेत् । कामलां श्वयथुं पाण्डु कर्षमात्रं नियच्छति ॥ ११३॥ चिरचिटेकी जड और छोकरवृक्षकी जड दोनोंको एक तोला परि- माण लेकर मट्ठेमें पीसकर पान करावे । यह प्रयोग कामला, पाण्डुरोग और सृजनको निवारण करता है ॥ ११३ ॥ इति श्रीवाग्भटाचार्यविरचिते रसरत्नसमुचये भापाटीकाया- मेकोनविंशोऽध्यायः समाप्तः ॥ १९ ॥ विंशोऽध्यायः । विसर्परोग । विसर्पजिद्रस | कांत गंधकतीक्ष्णाभ्रविषतप्यसमन्वितः । वंध्याकर्कोटकी कंदे पक्कः सुतो विसर्पजित ॥१॥ पारा और गन्धककी कजली, तीक्ष्णलोहकी भस्म अभ्रक भस्म, वत्सनाभ और स्वर्णमाक्षिक भस्म इन सब औषधियोंको<noinclude></noinclude> 3kshy4lzbukvbngnlg2wukwb3lsrbae पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५७३ 104 165558 418132 2026-08-30T09:44:15Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । ( ५५१) समान भाग लेकर एकत्र खरल कर लेवे। फिर उस कज्जलीको बाँझकोडे कन्दमें छिद्र करके भरदेवे और उसको बन्द करके ऊपरसे कपरौटी कर कुक्कुटपुट में पकावे ।... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418132 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । ( ५५१) समान भाग लेकर एकत्र खरल कर लेवे। फिर उस कज्जलीको बाँझकोडे कन्दमें छिद्र करके भरदेवे और उसको बन्द करके ऊपरसे कपरौटी कर कुक्कुटपुट में पकावे । स्वांगशीतल होनेपर उसको खरल करके शीशी में भरकर रखदेवे | यह रस विसर्प रोगको नष्ट करनेवाला है । इसको योग्य मात्रासे उपयुक्त अनुपान के साथ सेवन करे ॥ १ ॥ विसर्पनाशनतैल | एरंडतुंबिनी निंबबाकुचीचक्रमर्दकम् । तिक्तकोशातकी बीजमंकोछबुबीजकम् ॥२॥ गोमूत्र दधिदुग्धैस्तु भावयेत्तिलजेन च । मूत्रेणाजाप्रसूतेन तैलं पातालयंत्रजम् ॥ विसर्प नाशयत्याशु श्वेतकुष्ठं च तत्क्षणात् ॥३॥ अण्डीके बीज, कडवी तोम्बीके बीज, नीमकी निबौली, बापची, चकवडके बीज, कडवी तोरईके बीज, अंकोल के बीज और ( छोटी एरण्ड ) के बीज इन औषधियों को समान भाग लेकर बारीक चूर्ण करलेवे। उस चूर्णको गोमूत्र गायके दही दूध और बकरीके मूत्रमें क्रमसे एक २ बार भावना देकर सुखालेवे | फिर उसको तिलके तेलमें मिलाकर पातालयन्त्रके द्वारा तेलको सिद्ध करे । यह तैल सदैव मालिश करनेसे विसर्प और श्वेतकुष्ठ रोगको अल्पकालमें ही विनाश करदेता है || २ ॥ ३ ॥ विसर्पहर तैल | एरण्डतुंबी कटुनिंब चक्रमर्दोत्थबीजानि च सोमराजी । बीजानिसमानि कृत्वा पातालयंत्रेण सुतैलमेषाम् । प्रगृह्य तेनाऽथविमर्दयीत विसर्पकादीनिमृतिं प्रयांति ॥ ४ ॥<noinclude></noinclude> fej5ko582spevel87fq56qic4sqbrmr पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५७४ 104 165559 418133 2026-08-30T09:45:20Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५५२ ) रसरत्नसमुच्चयः । अण्डीके बीज, कडवी तोंबीके बीज, कुटकी, वायविडङ्ग, नीमकी, निबौली, चकवडके बीज, बाबची और अंकोल के बीज, सबको समान भाग लेकर बारीक चूर्ण करलेवे उस चू... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418133 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५५२ ) रसरत्नसमुच्चयः । अण्डीके बीज, कडवी तोंबीके बीज, कुटकी, वायविडङ्ग, नीमकी, निबौली, चकवडके बीज, बाबची और अंकोल के बीज, सबको समान भाग लेकर बारीक चूर्ण करलेवे उस चूर्ण को तिलके तेलमें मिलाकर पाताल यन्त्र के द्वारा। तेलको खींचलेवे । इस तेलके मालिश करनेसे विसर्प आदि रोग शमन होते हैं ॥ ४ ॥ कुष्ठरोग (कोढ) । पादयोः श्वयथुस्तोदो गलं त्यंगुल्यो यदि । नासिकास्वरयो गो गलत्कुष्ठस्य लक्षणम् ॥५॥ श्वित्रं तु कृष्णमरुणं महदरुगामि पित्तेन रोमसतनं च विदाहितां च । मांसांश्रितं बहुसित कफतः सकण्डू मेदोगतं बलवदेव यथोत्तरं स्यात् ॥६॥ पैरोंमें सूजन होना, सुई चुमाने सरीखी पीडा होना, हाथपाँव की अँगुलियों का गलना नासिका और स्वरका भङ्ग होना यह गलित कुष्ठके लक्षण हैं। बातज श्वेतकुष्ठ काला होता है । रक्तजनित अथवा रक्तगत कुष्ठ लाल होता है । पितजनित श्वेतकुष्ठमें बाल गिरने लगते हैं, और शरीरका रंग पीला पडजाता है। मांसगत कुष्ठमें अत्यंत दाह होता है । कफसे उत्पन्न हुआ कुष्ठ अत्यन्त श्वेत होता है और मेद ( चर्बी ) में स्थित श्वेतकुष्ठमें खुजली बहुत होती है। उपर्युक्त श्वेतकुष्ठ उत्तरोत्तर क्रमसे अधिक बलवान् (अर्थात् चिकित्सा द्वारा असाध्य होते हैं ॥ ५-६ ॥<noinclude></noinclude> snam6kksjdk8yajsbh2i4p3iceqay7f पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५७५ 104 165560 418134 2026-08-30T09:46:03Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । (५५३) वातकुष्ठहर रस | विपचेधकमध्ये घनपिष्टीं शुल्बपिष्टों वा । संकोच्य गोलकोऽयं शमयति वातोत्थकुष्ठानि ॥७॥ पारा १ तोला और अभ्रकभस्म १ लीला दोनाको... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418134 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । (५५३) वातकुष्ठहर रस | विपचेधकमध्ये घनपिष्टीं शुल्बपिष्टों वा । संकोच्य गोलकोऽयं शमयति वातोत्थकुष्ठानि ॥७॥ पारा १ तोला और अभ्रकभस्म १ लीला दोनाको एकत्र खूब अच्छे प्रकारसे घोटकर पिडीसी बनालेवे । फिर ४ तोले गन्धकको अग्निपर पिघलाकर उसमें उक्त पिट्टीको डालकर करछी से चलावे और मन्द मन्द अग्नि पकावे । जब सब इस पिघलकर एकमएक हो जायँ तच पूर्वोक्त विधिके अनुसार ढालकर पर्पटी तैयार करलेवे । इसके पश्चात् उसका बारीक चूर्ण करके और जलके साथ खरल कर एक २ रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । अथवा इस रसमें अभ्रक भस्मके अतिरिक्त ताम्र भस्म डालकर पर्पटी बनालेवे । ये गोलियाँ नियमा नुसार सेवन करने से वातज कुष्ठको शमन करती है ॥ ७ ॥ पित्त कुष्ठहर रस कालाभ्रकस्य संकोचो घृतगंधकपाचितः ॥ ८ ॥ व्योषा निवेद्यत्व सुस्ताव्याधिघातविषैः समः । त्रिगुणः प्राणदो रेणुः पंचाशन्मृतकांचनम् ॥ ९ ॥ बदरास्थिमितो मूत्रेणाजेन गुटिकीकृतः । नाशनः पित्तकुष्ठानामेकविंशतिवासरात् ॥ १० ॥ काले अभ्रककी भस्म १ तोला और पारा १ तोला दोनोंकी एकत्र पिट्ठी पीसकर और चार तोले गन्धकमें पिघलाकर पर्पटी ढाल- लेवे । पर्पटी बनाते समय और गन्धक पिघलाते समय कढाई में थोडा २ घी चुपड देवे । फिर पपेटीको पीसकर उसमें त्रिकुटा, चीता, वायविडङ्ग, दारचीनी, नागरमोथा, अमलतास और शुद्ध वत्सनाभ<noinclude></noinclude> qdgngla4d29ptmztq4d59t4nbyf8ig7 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५७६ 104 165561 418135 2026-08-30T09:55:07Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५५४ ) रसरत्नसमुच्चयः । इन सब औषधियोंका समानभाग मिश्रित चूर्ण पर्पटी के बराबर भाग पारद भस्म पर्पटीसे तिगुना भाग और सुवर्ण भस्म ५० रेणु लेकर मिलादेवे और बकरीके मू... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418135 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५५४ ) रसरत्नसमुच्चयः । इन सब औषधियोंका समानभाग मिश्रित चूर्ण पर्पटी के बराबर भाग पारद भस्म पर्पटीसे तिगुना भाग और सुवर्ण भस्म ५० रेणु लेकर मिलादेवे और बकरीके मूत्रमें खरल करके बेरकी गुठली के बराबर गोलियां बनालेवे | यह गोलियां प्रतिदिन प्रातः सायंकाल २१ दिन तक सेवन करने से ही पित्तजनित कुष्ठको नष्ट करदेती है ॥ ८-१० ॥ कफ कुष्ठहर रस । कन काभ्रक संकोचस्तैलगंधकपाचितः । विषव्योषान्दवेद्यत्यवतुल्य स्त्रिगुणचित्रकः || गुजामानोजसूत्रेण पिण्डितः श्लेष्मकुष्ठनुत् ॥ ११ ॥ सुवर्णभस्म १ तोला अभ्रक भस्म १ तोला, पारा १ तोला तीनों को एकत्र खरल करके पिट्टी बनालेवे । फिर कढाई में तेल चुपडकर उसमें ६ तोले गन्धकको पिघलावे । जब वह अच्छे प्रकारसे पिघल - जाय तब उसमें उक्त पिट्ठी और थोड़ासा तेल डालकर कुछेक पका करके पर्पटी तैयार करलेवे । फिर चूर्ण करके उसमें बहसनाम, त्रिकुटा, नागरमोथा, वायविडंग और दारचीनी, इन सबका समभाग मिश्रित चूर्ण पर्पटी के बराबर भाग और चीतेकी जडका चूर्ण पर्पटी से विगुना भाग मिलाकर बकरके मूत्रमें घोटकर एक १ रत्ती की। गोलियां बनालेवे । इस रसकी प्रतिदिन प्रात: और सायंकाल एक १२ गोली सेवन करने से कफजन्य कुष्ठ नष्ट होता है ॥ ११ ॥ सन्निपातकुष्ठहर रस । तीक्ष्णाभ्रमसंकोचस्तैलगंधकपाचितः ॥ १२ ॥ तालताप्यविशालाग्निबोलपाठाजटाविषैः । शृंगी टंकणयष्टयाह्नसिंदुवारैः समन्वितः ॥ १३ ॥<noinclude></noinclude> e7ahuszgyblqyxjudo1zg70pv66lhqz पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५७७ 104 165562 418136 2026-08-30T09:55:23Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । (९५९) रसेन शृंगवेरस्य बद्धो बदरसंनिभः । छायाविशोषितः कुष्ठं निहन्यात्सन्निपातजम् १४॥ लोहभस्म, अभ्रक भस्म, सुवर्ण भस्म और पारा चारोंको एक २ तोला... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418136 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । (९५९) रसेन शृंगवेरस्य बद्धो बदरसंनिभः । छायाविशोषितः कुष्ठं निहन्यात्सन्निपातजम् १४॥ लोहभस्म, अभ्रक भस्म, सुवर्ण भस्म और पारा चारोंको एक २ तोला लेकर एकत्र बारीक खरल कर लेवे । पश्चात् कढाईमें तेल चुपड कर उसमें ८ तोले गन्धकको पिघलावे फिर उसमें उक्त भस्में तथा थोडासा तेल डालकर मन्द मन्द अभिसे कुछ देर पका करके पर्पटी ढालदेवे । तदनन्तर पर्पटीको बारीक पीसकर उसमें शुद्ध हरताल, सोनामाखी की भस्म, इन्द्रायनकी जड, चीता, बीजबोल, पाढ, बाल- छड, वत्सनाभ, काकडासिंगी, सुहागा, मुलैठी और सिझाल इन सबको समभाग लेकर बारीक चूर्ण करले । यह चूर्ण पर्पटीके रा बर भाग लेकर मिलावे और अदरखके रसमें घोटकर बेरके बराबर गोलियाँ बनाकर छायामें सुखालेवे । इस रस के सेवन से सन्निपातजनित कुष्ठ नाश होता है ॥ १२-१४ ॥ विजयरस (गुटिका ) । रसभस्म च गंधाश्म विशाला कुष्ठक विषम् । रेणुका पिप्पलीमूलं बाकुची विशतिंदुकम् ॥ १५ ॥ अश्वगंधा पलाशास्थि व्योषादिनवकं वचा । गुडेन गुटिकां कुर्यात्समेन मधुमिश्रिताम् ॥ १६॥ तां भक्षयेत्सितासर्पिः क्षीरशाल्यन्नभाग्भवेत । यवदनं वा भुंजानो ब्रह्मचर्यपरायणः ॥१७॥ खादेत्तापे सिताधान्यसर्पिर्नागबलारजः । वाटिका विजयाख्येयं सप्त कुष्ठान्नियच्छति ॥ १८ ॥<noinclude></noinclude> oo3z7hn1ug1zmgh20lsgd7ijpayi4s0 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५७८ 104 165563 418137 2026-08-30T09:56:16Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५५६ ) रसरत्नसमुच्चयः । पारेकी भस्म, गन्धक, इन्द्रायनकी जड, कूठ, वत्सनाम, रेणुका, पीपलामूल, बावची, कुचला, असगन्ध, ढकपन्ना, सोंठ, मिरच, पीपल, गजपीपल, पीपलामूल, चव्य, चीता,... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418137 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५५६ ) रसरत्नसमुच्चयः । पारेकी भस्म, गन्धक, इन्द्रायनकी जड, कूठ, वत्सनाम, रेणुका, पीपलामूल, बावची, कुचला, असगन्ध, ढकपन्ना, सोंठ, मिरच, पीपल, गजपीपल, पीपलामूल, चव्य, चीता, अजमोद, जीरा और वच इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर एकत्र कूट पीसकर बारीक चूर्ण कर लेवे । उस चूर्ण को समान भाग गुडमें मिलाकर एक २ मासेकी गोलियाँ बनालेवे। उनमेंसे एक २ गोली प्रतिदिन शहद में मिलाकर सेवन करे । इस पर मिश्री, घी, दूध, शालिचावलों का भात, अथवा जौका दलिया आदि पदार्थोंका आहार करे १ और ब्रह्मब- का पालन करे । यदि इस रस के सेवन से गरमी अधिक मालूम हो तो खाँडका शर्बत बनाकर, उसमें शालिधानोंकी खीलें, घी और गंगेरनका चूर्ण डालकर, पान करे । इस रसको विजया वटी कहते हैं । यह वटी सात प्रकारके कुष्ठको निवारण करती है ॥ १६-१८ ॥ सर्वेश्वररस । पालीकं ताम्रगंधा कर्षाशं लोहपारदम् । स्नुह्यकक्षीर वातारिजंबी रोशीरवारिभिः ॥१९॥ मर्दितं वालुकायंत्रे स्वेइये वसत्रयम् । क कणाया निष्कं च विषस्यास्मिविनिक्षिपेत् ॥ एष सर्वेश्वरः सद्यो गुंजामात्रः प्रसुप्तिजित् ॥२०॥ ताम्र भस्म, गन्धक, अभ्रक भस्म प्रत्येक चार २ तोले, लोहभस्म और शुद्ध पारा एक २ तोला, सबको एकत्र खरल करके थूहर के दूध, आक के दूध, अण्डकी जडके काथ, जम्बीरी नींबू के रस और खसके काढेमें क्रमसे एक २ बार खरल करके गोला बनालेवे । उसको सम्पुटमें बन्द करके वालुका-<noinclude></noinclude> ggjlofvte7zgnujniun9z1l6kn8lezj पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५७९ 104 165564 418138 2026-08-30T09:56:32Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भावाटीकोपेतः । ( ५५७ ) यन्त्रमें रखकर ३ दिन तक पकावे । स्वांगशीतल होनेपर गोलेको निकालकर बारीक चूर्ण करलेवे । उस चूर्णमें पीपल १ तोला और वत्सनाभ ४ मासे परिमाण डालकर... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418138 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भावाटीकोपेतः । ( ५५७ ) यन्त्रमें रखकर ३ दिन तक पकावे । स्वांगशीतल होनेपर गोलेको निकालकर बारीक चूर्ण करलेवे । उस चूर्णमें पीपल १ तोला और वत्सनाभ ४ मासे परिमाण डालकर एक दिन तक खरल करे । इस प्रकार यह सर्वेश्वर रस सिद्ध होता है । यह रस एक २ रत्ती परिमाण सेवन करने से सुप्त कुष्ठको शीघ्र दूर करता है ॥ १९ ॥ ३० ॥ सुप्तकुष्ठारि रस । गधो रसश्च कटुतैलवतो मृतोऽक व्योषाभिवेद्यविषभेद्यभयावचाभिः । ज्वालामुखीरस विमर्दितमाक्षिकाव्यः पीण्डीकृतः शमयति स्थिरसुप्तकुष्ठम् ॥ २१ ॥ सरसों तेल शुद्ध किया हुआ गन्धक, पारदभस्म, ताम्र भस्म, त्रिकुटा, चीता, वायविडंग, वत्सनाभ, गोमूत्रमें शुद्ध किया हुआ जमालगोटा, हरड, वच और कलिहारीके रसमें घोटकर शुद्ध की हुई सोनामाखीकी भस्म इन सम्पूर्ण औषधियोंको समान भाग लेकर एक पीसकर और कलिहारी के रस में खरल करके एक २ रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । इस रसको सेवन करनेसे दीर्घ कालसे उत्पन्न हुआ सुप्तकुष्ठ शीघ्र शमन होता है ॥ २१ ॥ प्रतापलंकेश्वर । विपादिकानं रसगंधटंकणं सताम्रकुष्ठा यस पिप्पलीरजः ॥ मर्दितंकांचनपत्रवारिणा प्रतापलंकेश्वरसंज्ञितोरसः २२ पारा, गन्धक, सुहागा, ताम्रभस्म, कूठ, लोहभस्म और पीपलका चूर्ण इन औषधियोंको समभाग लेकर कचनार के पत्तोंके रसमें खरल करके सुखाले । फिर घारीक चूर्ण करके कपड़छान करलेवे ।<noinclude></noinclude> 8vjvpuh8zl85afzl6tuuafkuww5e6wa पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५८० 104 165565 418139 2026-08-30T09:57:01Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ (५५८ ) रसरत्नसमुच्चयः । इसको प्रतापलंकेश्वर रस कहते हैं । इस रसकी एक २ गोली मधुमें मिलाकर सेवन करनेसे विपादिका नामक कुष्ठ नष्ट होता है ॥ २२ ॥ कुष्ठनाशन रस । रसगंधक... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418139 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>(५५८ ) रसरत्नसमुच्चयः । इसको प्रतापलंकेश्वर रस कहते हैं । इस रसकी एक २ गोली मधुमें मिलाकर सेवन करनेसे विपादिका नामक कुष्ठ नष्ट होता है ॥ २२ ॥ कुष्ठनाशन रस । रसगंधकता प्यार्कशिलाजत्वम्लवेतसम् । अष्टमांशगुडं साज्यमाक्षिकं स्याच्छतारुषि ॥ २३ ॥ पारा, गन्धक, सोनामाखीकी भस्म, ताम्र भस्म, शिलाजीत, और अम्लवेत सबको समान भाग लेकर बारीक चूर्ण करलेवे । फिर उसमें आठवाँ भाग गुड मिलाकर एक २ रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । इन- मेंसे एक२ गोली घो और मधुमें मिलाकर प्रतिदिन खानेसे शतानि नामक कुष्ठमें शीघ्र लाभ होता है ॥ २३ ॥ कुष्ठजित् अथवा कृष्णमाणिक्य रस । हेममाक्षिकगंधाश्मतीक्ष्णकांताभ्रकं समम् । द्विगुणं हरवीर्य च दशमांशं च सक्कुकम् ॥ २४ ॥ मंजिष्ठादिकषायेण वालुकायंत्रपाचितम् । कृष्णमाणिक्यसंकाशमिदं भस्मैव कुष्ठजित् ॥ २५ ॥ शुद्ध सोनामाखी, गन्धक, तीक्ष्णलोह, कान्तलोह और अभ्रककी भस्म ये प्रत्येक समभाग अर्थात् एक २ तोला, पारा १० तोल और सक्क विष समस्त औषधियोंका दशवाँ भाग लेकर सबको एकत्र खरल करके मंजिष्ठादि गणकी औषधियोंके हाथमें २४ घंटेतक घोट- कर सुखालेवे । फिर उसको शीशीमें भरकर ऊपरसे कपरौटी करके ३६ घंटेतक बालुकायन्त्रमें पकावे । स्वांगशीतल होनेपर शीशीको फोडकर रस निकाल लेवे और खरल करके रखदेवे । यह र<noinclude></noinclude> 8552vklbk5y2fy72oet3omc1zawwar8 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५८१ 104 165566 418140 2026-08-30T09:58:10Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । ( ५५९) कृष्णमाणिक्य रसके समान गुणकारी है इसलिये, इसको कृष्णमा- णिक्य कहते हैं । इस प्रकार तैयार की हुई यह एक प्रकार की पारद भस्म है । इसको सेवन करनेसे... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418140 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । ( ५५९) कृष्णमाणिक्य रसके समान गुणकारी है इसलिये, इसको कृष्णमा- णिक्य कहते हैं । इस प्रकार तैयार की हुई यह एक प्रकार की पारद भस्म है । इसको सेवन करनेसे सब प्रकारके कुछ नष्ट हो जाते हैं ॥ २४ ॥ २५ ॥ तालेश्वर रस । हरितालपले द्वे द्वे क्षणे रसगंधयोः । कुर्कुटीपत्रसारेण पिष्टं ताम्रमयोरजः ॥ २६ ॥ पंचशो मर्दितं धात्रीकुर्कुटीरसमाक्षिकैः । वर्षा चित्रपत्राढ्यं मूषागर्भे निवेशितम् ॥ २७ ॥ पाचितं भूधरे संस्थं पर्णखण्डेन भक्षयेत् । हिंगुजंबीरवातारितैलैः पवनपीडितैः ॥ २८ ॥ माधूकसार सिंधूत्व चान्योषैर्हतौजसि । शोफे भक्तांना कुठे घृतेन पयसाऽथ वा ॥ २९ ॥ धारोष्णेनाईकस्यापि कामलायां रसेन च । रसस्तालेश्वराख्योयं सर्वकुष्ठहरः परः ॥ ३० ॥ शुद्ध हरताल ८ तोले, पारा ४ तोले, गन्धक ४ तोले, वंदालके पत्तों के रसमें घोटकर की हुई ताम्र भस्म ४ तोले और लोहभस्म ४ तोले इन सब औषधियोंको एकत्र खरल करके आमलोंके रस, बंदा- लके रस और मधुमें क्रमसे पाँच २ बार भावना देकर गोला बना- लेवे । उस गलिके ऊपर पुनर्नवा और चीते के पत्तोंका दो २ अँगुल ऊँचा कल्क लपेटकर मूषामें रक्खे, और कपरौटी करके भूवरयन्त्रमें पकावे । स्वांगशीतल होनेपर गोलेको निकालकर बारीक पीसलेवे । इस रसको प्रतिदिन एक २ रची पानमें रखकर सेवन करे। किन्तु वात-<noinclude></noinclude> gwkvvyeo6p18ug2srio4g0mdv4ovubw पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५८२ 104 165567 418141 2026-08-30T09:58:28Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५६० ) रसरत्नसमुच्चयः । व्याधिवाले रोगीको यह रस हॉंगके चूर्ण, नींबू के रस और अण्डीके तेलमें मिलाकर सेवन करना चाहिये और रोगी की ओजधातुका हास होगया हो तो मुलैठीका स... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418141 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५६० ) रसरत्नसमुच्चयः । व्याधिवाले रोगीको यह रस हॉंगके चूर्ण, नींबू के रस और अण्डीके तेलमें मिलाकर सेवन करना चाहिये और रोगी की ओजधातुका हास होगया हो तो मुलैठीका सत, सैंधानमक, वच और सोंठ, मिरच, पीपल इन सबके समान भाग मिश्रित चूर्णके साथ यह रस प्रयोग करना चाहिये। सूजनमें चावलों के पानी के साथ कुष्ठमें घृत अथवा धारोष्ण दूधके साथ, और कामला रोगमें अदरखके रसके साथ, इस रसको व्यवहार करना चाहिये यह तालेश्वर रस सब प्रकार के कुष्ठों को हरनेवाला है ॥ २६-३० ॥ महातालेश्वर रस | तालताप्य शिलाटंकर सेंट्रलवणं समम् । तालकाद्दिगुणं ताम्रमृतं तद्वञ्च गंधकम् ॥ अम्लेन पंचशः पिष्टं जंबीरस्य पुढे पचेत् ॥३१॥ लोहचूर्णस्य चत्वारो भागाः सिद्धरसस्य षट् । अष्टौ नेपालताम्रस्य गंधकेन हतस्य च ॥ ३२ ॥ जंबीरालेन तत्सर्व मर्दितं पुटपाचितम् । एकत्रिंशांशगरलं माषद्वितयसंमितम् ॥ ३३ ॥ मदनेन वमिं कुर्याद्विरेकं पथ्ययाऽपि च । शुद्धः संशोधनं कुर्वन्मध्ये मध्ये च भक्षयेत् ॥३४॥ सन्निपाते मधूकेन व्योषेण पवने हितः ॥ ३५ ॥ ग्रहणीकामलापाण्डुगुल्माशसि हलीमकम् । क्षयं च शमयत्येष महातालेश्वरो रसः ॥ ३६ ॥ १ उभौ इति पाठोऽपि ।<noinclude></noinclude> prelwwem4ujury3kmbd4zniarwyjw9m पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५८३ 104 165568 418142 2026-08-30T09:58:45Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । ( ५६१ ) शुद्ध हरताल, सोनामाखीकी भस्म, शुद्ध मैनसिल, सुहागा, पारा और समुद्रनमक ये प्रत्येक एक २ भाग, ताम्रस्म २ भाग और गन्धक २ भाग, सबको एकत्र मिलाकर जम्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418142 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । ( ५६१ ) शुद्ध हरताल, सोनामाखीकी भस्म, शुद्ध मैनसिल, सुहागा, पारा और समुद्रनमक ये प्रत्येक एक २ भाग, ताम्रस्म २ भाग और गन्धक २ भाग, सबको एकत्र मिलाकर जम्बीरी नींबू के रस में पाँच बार भावना देकर भूधरपुटमें पकावे । स्वाँगशीतल होनेपर रसको निकालकर खरल करलेवे। इसके पश्चात् उपर्युक्त विधिसे तैयार किया हुआ यह रस ६ भाग, लोह भस्म ४ भाग और गम्बकके द्वारा मारे हुए ताँबेकी भस्म ८ भाग इन तीनोंको नींबू के रसमें वोटकर गोला बनाकर सुखालेवे और उसको भूधरपुटमें पकावे । फिर खरल करके उसमें ३१ वाँ भाग शुद्ध वत्सनाभ मिलाकर बारीक पीस लेवे | इस रसको प्रतिदिन क्रमसे एक २ रत्तीकी मात्रा बढाता हुआ दो मासे पर्यन्त सेवन करे । इसके सेवन करनेपर बीचमें कभी कभी इस रसको बन्द करके वमन और विरेचन के द्वारा मैनफलके द्वारा वमन कराकर और हरडके द्वारा जुलाच देकर कोठेको शुद्ध करलेना चाहिये । इस शुद्धिके पश्चात् फिर इस रसको सेवन करे । इस प्रकारसे जबतक पूर्ण आरोग्य लाभ न हो तबतक बराबर सेवन करे । इसको सन्निपातज महुवे काटे के साथ और वातजकुष्ठमें त्रिकुटेके चूर्णके साथ देनेसे विशेष उपकार होता है । यह महातालेश्वर इस भिन्न भिन्न अनुपानोंके साथ सेवन किया जानेसे संग्रहणी, कामला, पाण्डुरोग, गुल्म, अर्श, हलीमक और क्षय इन सब रोगोंको नष्ट करता है ॥ ३१-३६ ॥ कनकसुन्दर रस । समतुलकन कोत्थव्योमसत्त्वोत्थपिष्टीं द्विगुणबलिसमेतां गोलमध्ये विपाच्य । त्रिकटुदहन वेलैर्वत्सनाभार्थभागै रस-<noinclude></noinclude> 95vkywqz1woll5be7uxzb857zmh8p3s पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५८४ 104 165569 418143 2026-08-30T09:59:01Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५६२) रसरत्नसमुच्चयः । समनवशृंगीदारुयुक्तैः समस्तैः ॥ ३७ ॥ अजसलिलविदिष्टै गुजया तुल्यगोलः कुपितकफसमुत्थं हंति कुष्ठं गरिष्ठम् । तदपरमथ वातश्लेष्मजत्व विका... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418143 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५६२) रसरत्नसमुच्चयः । समनवशृंगीदारुयुक्तैः समस्तैः ॥ ३७ ॥ अजसलिलविदिष्टै गुजया तुल्यगोलः कुपितकफसमुत्थं हंति कुष्ठं गरिष्ठम् । तदपरमथ वातश्लेष्मजत्व विकारं गुदगदमपि सर्व वह्निमांद्यं सुनियम् ॥ ३८ ॥ तुष्टेन शंभुनादिष्टः सोऽयं कनकसुंदरः । त्वग्विकारविनाशाय कुबेराय महात्मने ॥ ३९ ॥ सुवर्णकी पिठी, आर अभ्रकसश्व की पिट्टी दोनों समान माग और इन दोनों की बराबर गन्धक, सबको एकत्र मिलाकर खूब बारीक खरल करे । फिर शरावसम्पुटमें बन्द करके भूधरपुटमें पकावे । इसके पश्चात् उसमें त्रिकुटा, चीता, वायविडंग, और वत्सनाभ इन चारोंको समान भाग मिश्रित चूर्ण उक्त रससे आधा भाग और नवीन काक- डार्लिंगी तथा देवदारुका चूर्ण रसके बराबर भाग लेकर मिलावे, और बकरके मूत्रमें खरल करके एक २ रतीकी गोलियाँ बनालेवे । यह रस निरन्तर सेवन करनेसे कफके प्रकोप से उत्पन्न हुए दारुण कुछको शीघ्र नष्ट करता है। इसके अतिरिक्त वातकफजन्य त्वचाके विकार, सध प्रकारके अर्श और अत्यन्त मन्द जठराग्नि आनि व्याधियोंको शमन करता है । इस कनकसुन्दर रसको एक बार प्रसन्न हुए महा- देवजीने, त्वचाके विकारोंको शमन करने के लिये कुबेरसे कहा था ॥ ३७-३९ ॥ हरिबोलांकुश रस । घनभवमृतसत्त्वं कांतलोहार्कभस्म त्रिगुणरससमेतं तुल्यगंधेन युक्तम् ।<noinclude></noinclude> f3xv3peq5isp5dy08dy7l5vi6fktfs1 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५८५ 104 165570 418144 2026-08-30T09:59:23Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । ( ५६३) समतुलकृतमेभिष्टकणं ताप्यचूर्ण हरिदलमथ बोलं खण्डसंज्ञ मनोज्ञम् ॥४० ॥ अभ्रककी भस्मका सत्त्व, कान्तलोहमरूम और ताम्र भस्म तीनों को समान भाग ल... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418144 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । ( ५६३) समतुलकृतमेभिष्टकणं ताप्यचूर्ण हरिदलमथ बोलं खण्डसंज्ञ मनोज्ञम् ॥४० ॥ अभ्रककी भस्मका सत्त्व, कान्तलोहमरूम और ताम्र भस्म तीनों को समान भाग लेवे और तीनों भस्मोंके बराबर पारा और पारेकी वराबर गन्धक लेवे । प्रथम पारे और गन्धककी कजली करके उसमें उक्त तीनों भस्मोंको मिलाकर खरल करे । फिर सुहागा, सुवर्ण- माक्षिक भस्म, नीलेयोथेकी भस्म, वोरु और शुद्ध खाँड इन पाँचोंको समान भाग लेकर एकत्र पीसकर चूर्ण करलेवे । यह चूर्ण उपर्युक्त इसके बराबर भाग लेकर उसमें मिलाकरके १ दिनतक खरल करे । इस रसको उपयुक्त अनुपान के साथ सेवन करने से सब प्रकार के कुष्ठोंमें लाभ होता है ॥ ४० ॥ त्रिपुरान्तक रख । रससममृतशृंग शृगवेरं विडंगं मधुरदहन पाठासिंदुवारं च वंध्या । त्रिफल कनकबीजं ऋद्धिवृद्धी निशे द्वे छगलसलिलपिष्टं सर्वमेतेन जाता ॥४१॥ लघुबदरजबीजस्थूलगोली नराणा हरति पवनपित्तश्लेष्म संजातकुष्ठम् ॥४२ ॥ उक्तस्त्रिपुरया पूर्व रसोऽयं त्रिपुरांतकः । सर्वदोषोत्थकुष्ठनः कृपानिध्नमनस्कया ॥ ४३ ॥ पारेकी भस्म, सॉंगकी भस्म, अदरख, वायविडंग, मुलैठी, चीता, पाढ, सिझालू, बाँझककोडा, त्रिफला, धतूरे के बीज, ऋद्धि, वृद्धि, हल्दी, और दारंहल्दी इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर<noinclude></noinclude> jiltk11po2dklpyorp5nmffvky59oio पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५८६ 104 165571 418145 2026-08-30T09:59:38Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५६४ ) रसरत्नसमुच्चयः । बारीक चूर्ण करलेवे । फिर बकरीके मूत्रमें खरल करके छोटे बेर की गुठली के बराबर गोलियाँ बनालेवे । इन गोलियोंको नित्य सेवन करनेसे मनुष्यों के... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418145 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५६४ ) रसरत्नसमुच्चयः । बारीक चूर्ण करलेवे । फिर बकरीके मूत्रमें खरल करके छोटे बेर की गुठली के बराबर गोलियाँ बनालेवे । इन गोलियोंको नित्य सेवन करनेसे मनुष्यों के वात, पित्त और कफ इन तीनों दोषोंसे उत्पन्न हुआ कुष्ठ दूर होता है । पूर्वकालमें दयालु प्रकृतिवाली श्रीत्रिपुरा • देवीने इस त्रिपुरान्तक रसको वर्णन किया है । यह रस सच प्रकारके दोषोंसे उत्पन्न हुए कुष्ठरोगको विनाश करनेवाला है ॥ ४१-४३ ॥ विश्वहितरस | रसेंइलिशताम्रस्य पत्रं गंधकमारितम् । तत्तानं पलमात्रं हि पलमात्रं तु यावेकम् ॥१४ ॥ पलं चूर्णितशुद्धालं मर्दयेत्तु दिनत्रयम् ॥ इति सिद्धो रसः प्रोक्तो नान्ना विश्वहितो मतः । वलाभ्यां तुलितः सेव्यो मरीचघृतसंयुतः ॥ ४५ ॥ शुद्ध ताँबे चार तोले कंकटकवेधी पत्रोंको और दो तोले पारेको एकच खरल करे । जब समस्त पारा पत्रोंमें अच्छे प्रकारसे लिप्त होजायँ तब उनकी सम्पुटके भीतर २ तोले गन्धक के बीच में रखकर गजपुटमें पकावे । स्वांगशीतल होनेपर पत्रोंको निकालकर वारीक पीसलेवे | फिर उस भस्मसे आधा भाग गन्धक मिलाकर नींबू के इसमें खरल करके गजपुर देवे । इस तरह २० बार पुट देकर सिद्ध की हुई ताम्र भस्म ४ तोले, जवाखार ४ तोले और शुद्ध हरताल ४ साले तीनों को एकत्र मिलाकर ३ दिन तक खरल करे । इस प्रकार यह रस तैयार होता है । यह सम्पूर्ण विश्वका हिता करनेवाला कहा जाता १ चाचकमित्यपि पाठः<noinclude></noinclude> fz04w4sfce089syraogo6x299m30l3u पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५८७ 104 165572 418146 2026-08-30T09:59:56Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । (५६५) है इसको प्रतिदिन दो २ रत्तीकी मात्रा मिरचोंके चूर्ण और घृत में मिलाकर सेवन करना चाहिये इससे सब कुष्ठ दूर होते हैं ४४॥४५ दशसारसूत रस | पालिकं व... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418146 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । (५६५) है इसको प्रतिदिन दो २ रत्तीकी मात्रा मिरचोंके चूर्ण और घृत में मिलाकर सेवन करना चाहिये इससे सब कुष्ठ दूर होते हैं ४४॥४५ दशसारसूत रस | पालिकं व्योषसूताभिगंधकं सफलत्रयम् । काकोदुंबर काक्षीरैर्मर्दितं गुटिकी कृतम् ॥४६॥ माषप्रमाणं सक्षौद्रं कुष्ठाशःश्वासकासजित ॥१७॥ सोंठ, मिरच, पीपल; पारा, चीता, गन्धक, हरड, बहेड़ा, और आमला इन औषधियोंको समभाग लेकर प्रथम पारे गन्धकको कजली करे, फिर अन्य औषधियों को एकत्र चूर्णकर उसमें कज्जली को डाल करके कठूमरके, दूधमें खरल करे और एक २ मासेकी गोलियां बनाकर सुखालेवे । इनमेंसे प्रतिदिन एक २ गोली शहद में मिलाकर खानेसे कुष्ठ, अर्श, श्वास और खांसी ये सब रोग नष्ट होते हैं ॥ ४६ ॥ ४७ ॥ कुष्ठकुठार रस । रसस्य कर्षे कर्षो द्वौ गंधकात्कज्जलं तयोः । तिलपर्ण्यलिमुण्डीनां स्वरसैः कृतभावनम् ॥४८॥ कर्षकवचाधात्रीणातीक्ष्णकृमिच्छिदान् । शाणं विषस्य कषार्थे जीरकस्य सितस्य च ॥४९॥ पलार्ध मृत ताम्रस्य तथा शुंठयाश्च मर्दितम् । भृंगांस घटे स्निग्धे पचेचणकसंमिताः ॥५०॥ टिकाः कुष्ठविश्वानित्रिफला सैंधवान्विताः । कुर्यात्कुष्टकुठाराख्यो रसोऽयं सर्वकुष्ठजित् ॥३१॥ पारा १ तोला और गन्धक २ तोले दोनोंकी कज्जली करके<noinclude></noinclude> dy3gdbmy8y7e0gh4pa50huys9ypqh4w पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५८८ 104 165573 418147 2026-08-30T10:00:14Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५६६ ) रसरत्नसमुच्चयः । उसको लाल चन्दन, अरणी और गोरखमुण्डी इन प्रत्येकके स्वरसमें क्रमसे एक २ बार भावना देवे । फिर वच, आमले, पीपल तीक्ष्णलोह भस्म और वायविडङ्ग ये प्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418147 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५६६ ) रसरत्नसमुच्चयः । उसको लाल चन्दन, अरणी और गोरखमुण्डी इन प्रत्येकके स्वरसमें क्रमसे एक २ बार भावना देवे । फिर वच, आमले, पीपल तीक्ष्णलोह भस्म और वायविडङ्ग ये प्रत्येक औषधि एक २ तोला, शुद्ध वत्सनाभ ४ मासे, सफेद जीरा ६ मासे. ताम्रभस्म २ तोले और सॉठ, २ तोले इन सब औषधियों को एकत्र कुटपसिकर कज्जलीमें मिलाकर खरल करे । इसके पश्चात् एक चिकने घडेमें भांगरेका रस भरकर उसमें उक्त कज्जलीको डालकर पकावे । जब समस्त रस जलजाय तब नीचे उतारकर उसकी चनेके बराबर गोलियां बनालेंवे इस रसकी प्रतिदिन एकसे लेकर चार गोलीतक कूठ, सोंठ, चीवा और त्रिफला इन औषधियोंके समान भाग मिश्रित चूर्णके साथ सेवन करे । यह कुष्ठकुठाररस सब प्रकारके कुष्ठोंको नष्ट करता है ४८-९९ वज्रशेखर रस । विष्णुक्रांता घनरसः सपाक्षी शंखपुपिका । गोजिह्वा क्षीरिणी नीली ब्रह्मवृक्षो रुदंतिका ॥५२॥ निचुलः काकमाची च रसैरेषां विमर्दितम् । पक्कं तुषकरीषानौ रसद्विगुणगंधकम् ॥५३॥ . पर्पटीरसवत्पक्कं खसत्वेनारुणेन च । पृथग्गंधकतुल्येन ताप्येन च रसांघ्रिणा ॥५४॥ कृतावापं वरीमुंडीहस्तिकर्ण्यमृतालिकाः । मूर्वाविदार्याश्च रसैर्मदितं घृतमिश्रिताम् ॥५५॥ कषाये दशमूलस्य विपक्कं लेहतां गतम् । रततुल्य त्रिजाताग्निव्योषयष्टयाह्नसंयुतम् ॥५३॥<noinclude></noinclude> qh4vphrw2kb0f1lece05irxx21ddmfh पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५८९ 104 165574 418148 2026-08-30T10:00:29Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ (५६७) स्निग्धभांडतं कुष्ठी क्षयी च कृतशोधनः मंजिष्ठादिकषायस्य कृत्वा मांसं निषेवणम् ॥ माषप्रमाणं सेवेत रसोऽयं वज्रेशेखरः ॥५७॥ शुद्ध पारा १ तोला और शुद्ध गन्ध... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418148 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>(५६७) स्निग्धभांडतं कुष्ठी क्षयी च कृतशोधनः मंजिष्ठादिकषायस्य कृत्वा मांसं निषेवणम् ॥ माषप्रमाणं सेवेत रसोऽयं वज्रेशेखरः ॥५७॥ शुद्ध पारा १ तोला और शुद्ध गन्धक २ तोले लेकर दोनोंकी कज्जली करलेवे | फिर उसको विष्णुक्रान्ता (कोइल), चुरनहार, नाकुलीकन्द, शंखपुष्पी, गोजिया, दुद्धी, नीलवृक्ष, ढकपन्ना, रुद्रवन्ती स और मकोय इन प्रत्येकके रसमें क्रमसे एक २ बार खरल करके गोला बनावे | उसको सम्पुटमें बन्द करके गढेमें भूसी की राशिमें रखकर उपलोंकी अग्निमें पकावे । स्वांगशीतल होनेपर गोलेको निका लकर बारीक चूर्ण करलेवे । उस चूर्ण में दो तोले गन्धक डालकर खरल करले और कढाईमें घी चुपड़कर उसमें उक्त रसको डालकर पिघलावे | जब वह अच्छे प्रकारसे पिघलजाय तब उसमें अभ्रक भस्म २ तोले, लाल वत्सनाभ २ तोले और स्वर्णमाक्षिक भस्म ३ मासे डालकर करछीसे सबको एकमएक करके पर्पटी तैयार करलेवे । शीतल होने पर उसको खरल करके शतावर, गोरखमुंडी, हस्तिकन्द, गिलोय, अरणी, मूर्वा और विदारीकन्द इन औषधियों के रस में क्रमसे एक २ बार भावना देकर सुखालेवे। फिर उस रसको घृतमें मिलाकर दशमूलके काढेके साथ पकावे । जब वह पककर अवलेहके समान गाढा होजाय तब उसमें इलायची, दालचीनी, तेजपात, चीता, सोंठ, मिरच, पीपल और मुलैठी इन औषधियोंका एक २ तोला चूर्ण डालकर सबको घोटकर एकम एक करलेवे और शीतल होनेपर एकर १ चन्द्रशेखरेति पाठोपि ।<noinclude></noinclude> anw00yd2ffgij1rbboc941jfwlwddp8 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५९० 104 165575 418149 2026-08-30T10:00:46Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५६८ ) रसरत्नसमुच्चयः । मासेकी गोलियाँ बनाकर छाया में सुखालेवे । फिर उनको घोके चिकने वर्त्तनमें भरकर रखदेवे । प्रथम वमन, विरेचनादिके द्वारा शारीरिक शुद्धि करके... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418149 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५६८ ) रसरत्नसमुच्चयः । मासेकी गोलियाँ बनाकर छाया में सुखालेवे । फिर उनको घोके चिकने वर्त्तनमें भरकर रखदेवे । प्रथम वमन, विरेचनादिके द्वारा शारीरिक शुद्धि करके फिर कुष्ठरोगी अथवा क्षयरोगी मंजिष्ठादि काथके साथ इस रसकी एक २ गोली सेवन करे । इस प्रकार निरन्तर एक महीने तक इस रसको सेवन करनेसे समस्त कुष्ठ और क्षय आदि रोग नष्ट होते हैं ॥ ५२-५७ ॥ कुष्ठविद्रावण रस । अथवा पंचाङ्गकृतावटी या नागार्जुनवटी । रसगंधकता प्यालकांतकृष्णाभ्रभस्मकम् । हिंगुलं मधुकं कुष्ठं सर्व समविभागिकम् ||१८|| अम्लवेतसतोयेन त्रिदिन परिमर्दयेत् । विशोष्याज्यमधुभ्यां च मृदित्वा त्रिदिनं पुनः॥१९ दत्त्वा जीर्णे गुडं तुल्यं कोलास्थिप्रमितावटी: छायाशुष्काः प्रकुर्वीत शंभुमत्रे च पूजयेत् ॥ ६०॥ इयं हि पंचांगकृताभिधाना नागार्जुनक्का गुटिका च नूनम् । सर्वाणि कुष्ठानि विष- चिकां च दद्रूणि विद्रावयति क्षणेन ॥ ६१ ॥ पारा, गन्धक, सोनामाखी की भस्म, शुद्ध हरताल, कान्त लोह भस्म, अभ्रक भस्म, शुद्ध सिंगरफ, मुलैठी और कूठ इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर अमलबेंतके रसमें ३दिनतक खरल करके सुखालेवे । फिर घृत और शहद के साथ ३ दिनतक खरल करके उसमें औषधिके स- मान भाग पुराना गुड मिलाकर झडबेरकी गुठलीके बराबर गोलियाँ बनावे और छायामें सुखाकर रखलेवे। इन गोलियोंको प्रथम श्रीशंकर-<noinclude></noinclude> 3iktj0qjeg35965xl42idlatcdtsidp पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५९१ 104 165576 418150 2026-08-30T10:01:13Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । (९६९) भगवान्‌का पूजन करके सेवन करें । इस ददुकुटविद्रावण रसको अथवा पंचांगकृत नामक वढीको श्रीनागार्जुनाचार्यने वर्णन किया है। ये गोलियां सब प्रका... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418150 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । (९६९) भगवान्‌का पूजन करके सेवन करें । इस ददुकुटविद्रावण रसको अथवा पंचांगकृत नामक वढीको श्रीनागार्जुनाचार्यने वर्णन किया है। ये गोलियां सब प्रकार के कुष्ठ, विचर्चिका और दाद इन सब रोगांको क्षणभर में निस्सन्देह दूर कर देती हैं ॥ ९८- ६१ माणिक्यतिलक रस । रसगंधकता प्यालकांततीक्ष्णाभ्रभस्मकम् । हिलं मधुकं कुठं सर्व समविभागिकम् ॥ ६२ ॥ शतमूली निजद्वावे मंजिष्ठादिकषायतः । त्रिदिनं त्रिदिनं सम्यक् परिमर्द्य विशोष्य च॥६३॥ ततस्तु पकमूषायां सन्निरुद्धयातियत्नतः । प्रक्षिप्य वालुकायंत्रे प्रपुटेदिवसद्वयम् ॥ ६४ ॥ माणिक्य तिलको नाम रसो नासत्यकीर्तितः । एष कुष्ठं हरत्याशु सन्मित्रमिव हृद्वयथाम् ॥ ६५ ॥ पारा, गन्धक, सोनामाखी, हरताल, कान्तलोह, तीक्ष्ण लोह और अभ्रक इनकी भस्म, सिंगरफ, मुलैठी और कूठ इन सबको समान भाग लेकर एकत्र खरल करके शतावर के रसमें और मंजिष्ठादि क्वाथमें तीन २ दिनतक घोटकर सुखालेवे। फिर उसको एक मजबूत शीशमें भरकर ऊपरसे कपरौटी करके दो दिन तक बालुकायन्त्रमें पकावे | स्वांगशीतल होनेपर रसको निकालकर बारीक चूर्ण करलेवे। इस माणिक्य तिलक रसको अश्विनीकुमारजीने कहा है । यह रस सेवन करतेही सम्पूर्ण कुष्ठोंको इस प्रकार शीघ्र नष्ट करता है, जैसे सच्चामित्र मित्रकी मानसिक वेदनाको तत्काल शमन कर देता है ।। ६२-६६ ॥<noinclude></noinclude> 1w5yjqtcvgv0lbbi8vuzjyakdlqkahi पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५९२ 104 165577 418151 2026-08-30T10:02:11Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ (५७०) रसरत्नसमुच्चयः । परहितरस | श्वेतपाठा जटा श्वेता श्वेता चैव पुनर्नवा । पिष्ट्वा जलेन तत्कल्कैः प्रकुर्यान्नालमूषिकाम् ||६६॥ स्थालीमध्ये च तां क्षिप्त्वा क... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418151 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>(५७०) रसरत्नसमुच्चयः । परहितरस | श्वेतपाठा जटा श्वेता श्वेता चैव पुनर्नवा । पिष्ट्वा जलेन तत्कल्कैः प्रकुर्यान्नालमूषिकाम् ||६६॥ स्थालीमध्ये च तां क्षिप्त्वा क्षिपेत्संशोधितं रस । क्षिपेदुपरि संपेष्य द्वयअलिप्रमित पटु ॥ ६७ ॥ पिधानं तन्मुखे दत्त्वा सन्निरुध्याऽतियत्नतः । अधस्ताज्ज्वालयेद्वहिं पिधान्यामंबु निक्षिपेत् ॥ ६८॥ यामत्रितयपर्यंत जातेऽथ शिशिरे ततः कोडकेशः समाकृष्य मृतं पारदमाहरेत् ॥ ६९ ॥ न चेदेतावता भस्म पुनरेव पुटेद्रसम् ॥ ७० ॥ तद्भस्मातिविषं विषं कृमिहरं व्योषोत्तमा गंधजं चूर्ण द्वादशहाटकं खलु गुडो द्वात्रिंशदंशोन्मितः । तत्सर्व परिचूर्णितं प्रतिदिनं वलैश्चतुर्भिर्मितं चेत्थं हंति समस्तरोगनिवहं नागं गरुत्मानिव७१॥ विशेषात्सर्वकुष्ठनो रसोऽयं परिकीर्तितः । ख्यातः परहितो नाना भानुना भूरिभानुना ॥ ७२॥ सफेद फूलकी पाढ, सफेद चोंटली और सफेद पुनर्नवा तीनों औषधियों को जलके साथ पीसकर कल्क कर लेवे । उसकी नालवाली लम्बी भूषा बनाकर सुखालेवे । फिर उसको एक लम्बे कलशेमें रखकर भूषाके भीतर शोधित पारा भरदेवे और मूषाके ऊपर ३२ तोले सेंधानमक पीसकर डालदेवे । वह भूषा कलशके भीतर नमक में 8 अंगुल परिमाण दबी रहे, इस प्रकार रक्खे | फिर कलशके मुँह पर पीतलका सीधा कटोरा ढककर सन्धियोंको बन्द करदे और कलशपर कपरौटी कर के<noinclude></noinclude> bqw2f5i9uzi4qbgj4zj1dvr685iwpta पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५९३ 104 165578 418152 2026-08-30T10:02:42Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । (५७१) सुखालेबे । पश्चात् उसको चूल्हेपर चढाकर नीचे अग्नि जलाने और उस ढके हुए कटोरे में जल भरदेवे । इस प्रकार तीन प्रहर तक पकावे । जब स्वांगशीतल होजाय... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418152 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । (५७१) सुखालेबे । पश्चात् उसको चूल्हेपर चढाकर नीचे अग्नि जलाने और उस ढके हुए कटोरे में जल भरदेवे । इस प्रकार तीन प्रहर तक पकावे । जब स्वांगशीतल होजाय तब कटारेको तली में जमी हुई पारेकी भस्मको सूअर के बालोंसे अथवा पतले तारसे छुटालेवे । यदि समस्त पारदभस्म न हुआ हो अथवा पारा कुछ कच्चा रहगया हो तो फिर इसी प्रकार दुबारा पुटदेवे। इस प्रकार तैयार की हुई पारेकी भस्म, अतीस, वत्स- नाभ, वायविडंग, त्रिकुटा, चोंटलीकी जड और गन्धक ये प्रत्येक औषधि एक २ तोला, सुवर्ण भस्म १२ तोले और गुड ३२ तोले लेकर सबको एकत्र खरल करलेवे । इस रसको प्रतिदिन चार रत्ती परिमाण सेवन करे | यह रस समस्त रोगसमूहको इस प्रकार शीघ्र नष्ट कर देता है, जैसे गरुड सर्पको तत्काल भक्षण कर लेता है । विशेषकर यह रस सम्पूर्ण कुष्ठोंको नाश करनेके लिये कहा गया है। इस रसको परहित कहते हैं । इसको सूर्यके समान अत्यन्त प्रताप शाली श्रीमानु आचार्यने वर्णन किया है ॥ ६६-७२ ॥ तालकेश्वर रस । वीर्य पुरारिह नागतुल्यं भागद्वयं चाप्यथ तालकस्य । शुद्धेन नागेन सो विशुद्ध विमर्दनीय हरितालकं च ॥७३॥ मूत्र गवां षोडशभागमानं निधाय भाण्डेय पिधाय तस्मिन् । दीपा- ग्निना तत्परिशोष्य सर्व मूत्रं ततस्ता- लकशुद्धता स्यात् । ततस्तु जंबीर- रसेन सर्व विमदनीयं त्रिदिनं त्रिवारम् ॥ ७४ ॥<noinclude></noinclude> llpir718ee0s2h8mzenbduqojlwwqmi पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५९४ 104 165579 418153 2026-08-30T10:03:04Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५७२ ) रसरत्नसमुच्चयः । भाग्यं कुमार्याः सलिलेन भृंगवजाह्नकं• देन च वारयुग्मम् । कुष्ठे ददीतास्य रसस्य वछत्रयं रसैराईकजैविजेतुम् ॥७५॥ शाखासु पक्कत्वमथो सुषु... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418153 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५७२ ) रसरत्नसमुच्चयः । भाग्यं कुमार्याः सलिलेन भृंगवजाह्नकं• देन च वारयुग्मम् । कुष्ठे ददीतास्य रसस्य वछत्रयं रसैराईकजैविजेतुम् ॥७५॥ शाखासु पक्कत्वमथो सुषुप्तिं स्तंभं च मन्यास्वस्थ मण्डलानि । गवां पयः शर्करया समेत स्तंभातिरेके सतिस नियोज्यम्ই औदुंबरं हंति सितामधुभ्यां कृष्णं च कुष्ठं त्रिफलारसेन । गुडाईकाभ्यां गज- चर्मसिध्मविचर्चिकास्फोट विसर्पदद्रून् ॥७७॥ निहंति पाण्डु विविधां विपादी सरक्त- पित्त कटुकी सिताभ्याम् । रोगेषु सर्वै- ष्वपि वासराणि त्रिसप्तसंख्यानि रसःप्रदेयः ७८ । रसप्रयोगावसितौ सुषुप्त्यां काथं पिबे- च्छिन्नरुहासनोत्थम् । मासद्वयं मुद्द्रघृ- तान्वितानं पथ्यं ततोदुंबर भेषजान्ते ॥७९॥ अगानि पंचानि पलोन्मितानि दद्या- दरिष्टस्य तथाssढकी नामू । क्काथेन युकंसघृतौदनंच पथ्याय कृष्णेप्यथकृष्णवर्णै८० रसावसाने सितया समेतां पादोन्मिता- मामलकीं प्रदद्यात् । अन्नं समुद्रं सघृतं नियोज्यं मासद्वयं स्यादथ वा विचिह्नम् ॥ ८१ ॥<noinclude></noinclude> gr1k6ruweyk4bkev0enoonw671e1t20 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५९६ 104 165580 418154 2026-08-30T10:03:39Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ रसरत्नसमुच्चयः । ( ५७४ ) गुड तथा अदरखके साथ प्रयोग करनेसे गजचर्म, श्वेतकुष्ठ, विचर्चिका विस्फोटक, विसर्प और दह इन सब प्रकार के कुष्ठ रोगोंको नष्ट कर- ताहै । एवं कुटक... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418154 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>रसरत्नसमुच्चयः । ( ५७४ ) गुड तथा अदरखके साथ प्रयोग करनेसे गजचर्म, श्वेतकुष्ठ, विचर्चिका विस्फोटक, विसर्प और दह इन सब प्रकार के कुष्ठ रोगोंको नष्ट कर- ताहै । एवं कुटकी के चूर्ण और मिश्री के साथ इस रसको सेवन कर- नेसे पाण्डुरोग, अनेक प्रकारकी विपादिका और रक्तपित्त रोग दूर होता है । सब प्रकारके रोगोंमें इस रसको २१-२१ दिनतक सेवन कराना चाहिये सुषुप्तिरोग ( शरीर के किसी भागका सुन्न पडजाना ) में इस रसको सेवन करनेके बाद गिलोय और विजयसारके काथका अनुपान करे। इस प्रकार इस रसको सेवन करते हुए दो महीने तक मूँगके यूपमें घृत डालकर उसके साथ भातका भोजन करे । औदुम्बर कुष्ठमें यह रस सेवन करने के पश्चात् नीम के पंचांगका ४ तोले काथ पान करे ओर अडहर की दाल, घृत तथा मातका पथ्य सेवन करे ! कृष्णवर्णके कुष्ठमें इस रसपर एक तोला परिमाण मिश्री और आम लोके चूर्णका अनुपान करे और मूँगके मूष तथा घृतसहित भातका आहार करे । इस प्रकार २ महीने तक पथ्य रखता हुआ मनुष्य इस रसको सेवन करे । अथवा जवतक रोगीके शरीर का वर्ण उज्वल न होजाय तबतक बराबर इस रसको पथ्यसहित सेवन करे। किसी • प्रकारके भी कुष्ठमें इस रसको प्रयोग करनेके पश्चात् दो महीने तक प्रतिदिन एक २ तोला नोमके पंचांगका चूर्ण सेवन करे और दोही महीने तक दूध भातका पथ्य रक्खे। इस तालकेश्वर रसका प्रयोग समाप्त करनेपर एक महीनेवक तक (महा) का परित्याग करदेना चाहिये ॥ ७३-८३ ॥ खगेश्वररस । पैलेन प्रमितः सुतः पलेन प्रमिता वसा । खगः पलंमितः सर्व मर्दयेदर्जुनद्रवैः ॥ ८४ ॥ १ पलनयमितेति पाठोऽपि । २ पंचपलेति पाठोपि ।<noinclude></noinclude> dxvr3o2mi98sjwdkm6kdrts64ior85z पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५९५ 104 165581 418155 2026-08-30T10:06:05Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । (९७३) रसप्रयोगावसितौ प्रयुंज्यादगानि पच स्रवनिः सृतानि । पादी मतानीह च मासयुग्मं पथ्याय दुग्धोदनमाददीत ॥ ८२ ॥ स्यात्ताल केशाख्यर सप्रयोगे तक्र... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418155 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । (९७३) रसप्रयोगावसितौ प्रयुंज्यादगानि पच स्रवनिः सृतानि । पादी मतानीह च मासयुग्मं पथ्याय दुग्धोदनमाददीत ॥ ८२ ॥ स्यात्ताल केशाख्यर सप्रयोगे तक्रं हि मांस च विवर्जनीयम् ॥ ८३ ॥ शुद्ध पारा १ भाग, मारण किया हुआ सीसा १ भाग और शुद्ध हरताल २ तोले लेवे । प्रथम सीसेके साथ पारेको मिलाकर २४ घंटे तक घोटे । जब समस्त पारा सीसमें अच्छे प्रकारसे मिलजाय राव सीसेको शुद्ध हुआ जाने । फिर हरतालको एक कपडे में बाँधकर पोटली बनालेवे और उसको दोलायन्त्रमें अधर लटकाकर उसमें हर- तालसे १६गुना गोमूत्र भरदेवे फिर उस यन्त्रके मुँहको ढककर उसके नीचे दीपककी लोय के समान मन्द मन्द अग्निजलावे | जब सब गोमूत्र जलजाय तब हरतालको शुद्ध हुआ जानकर उसमेंसे निकाल लेवे । इसके पश्चात् उपर्युक्त रस और हरतालको एकत्र खरल करके जम्बीरी नींबू के रस में तीन दिन तक घोटे । फिर धीग्वारके रसकी ३, भाँगरके रसकी २ दो और शकरकन्दीके रसकी २ दो भावना देकर खुखालेवे और बारीक चूर्ण करके रखलेवे । कुष्ठरोगमें इस रसकी तीन २ रत्ती परिमाण अदरख के रस के साथ देनेसे कुष्ठरोग नष्ट होता है शरीर के हाथ पाँव आदि शाखा प्रशाखाओं, (अँगुलियाँ आदि) के पकजा- नेपर उनमें से पानी झडताहो, सुन्नी होगई हो, मन्या नाडी जकड गई हो, मण्डल कुष्ठ (शरीर में लाल २ चकत्ते पडगये ) हो और शरी- रकी सन्धिमें जकड गई हों तो इस रसको गाय के दूधमें खांड मिला- कर उसके साथ देवे | यह रस मिश्री और मधुके साथ सेवन करनेसे औदुम्बर कुष्ठको, त्रिफलेके रसके साथ देनेसे काले कुष्ठको और<noinclude></noinclude> 1pe1b92pkz8hpojdh83rexzhg3gx7e0 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५९७ 104 165582 418156 2026-08-30T10:07:04Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । (५७५) गोलीकृत्य विशोष्याथ गोलं कूप्यां निरुध्य च।८५ ॥ ततस्तां सुदृढे भाण्डे मूषां क्षिप्त्वा निरुध्य च । पचेत्सार्धदिनं पश्चात्स्वांगशीतं विच... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418156 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । (५७५) गोलीकृत्य विशोष्याथ गोलं कूप्यां निरुध्य च।८५ ॥ ततस्तां सुदृढे भाण्डे मूषां क्षिप्त्वा निरुध्य च । पचेत्सार्धदिनं पश्चात्स्वांगशीतं विचूर्णयेत् ॥ खगेश्वरो रसो वप्रमितः कुटजोवितः ॥ ८६ ॥ श्वेतकुष्ठं निहत्याशु श्वासका सगदानपि । सघृतः पित्तजं कुष्ठं मधुना मेहमेव च ॥ पथ्यं दोषानुरूपेण बुद्धेन मुनिनोदितम् ॥८७॥ | पारा ४ तोले, गन्धक ४ तोले और शुद्ध नीलाथोथा ४ बोले सबको अर्जुन की छालके काढमें खरल करके गोला बनाकर सुखालें। उस गोलेको आतशी शीशीमे रखकर ऊपरसे कपरौटी करके सुखाले और कान्त्रमें रखकर १॥ दिन, अर्थात् ३६ घंटे तक पकावे | स्वाङ्गशतिल होनेपर गोलेको निकालकर बारीक चूर्ण करलेवे। यह रस प्रतिदिन एक २ रत्ती परिमाण लेकर कूडेकी छाल की चूर्ण या क्वाथ के साथ सेवन करने से श्वेतकुष्ठ, खाँसी, श्वास आदि रोगोंका शीघ्र नाश करता है । घृत के साथ सेवन करनेसे पित्तजकुष्ठको और मधुके साथ देनेसे प्रमेह रोगोको दूर करता है । इसके सेवन करनेपर दोषानुसार पथ्य करे । इस रसको श्रीबुद्धमुनिने कहा है ।। ८४-८७ ।। कुष्ठनाशन रस । सूतभस्म द्विनिष्कं स्याद्गंधकं च चतुष्पलम् । सार्धं चतुष्पलं चित्रं चतुर्विंशत्पलं भवेत् ॥ ८८ ॥ बाकुचीबीजचूर्णस्य द्वादशैव मरीचकम् । १ कटुकान्वितः । २ दुग्धेन ।<noinclude></noinclude> goexv5hmtrjy7t6hs7ihzrnnve9tpx8 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५९८ 104 165583 418157 2026-08-30T10:09:06Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५७६ ) रसरत्नसमुच्चयः । सर्वमेकत्र संयोज्य निष्कद्वितयसंमितम् ॥८९॥ मधुना लेहयेत्प्रातः सर्वकुष्ठ विनाशनः ॥ ९० ॥ पारेकी भस्म ८ मासे, गन्धक १६ तोले, चीते की जड १८... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418157 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५७६ ) रसरत्नसमुच्चयः । सर्वमेकत्र संयोज्य निष्कद्वितयसंमितम् ॥८९॥ मधुना लेहयेत्प्रातः सर्वकुष्ठ विनाशनः ॥ ९० ॥ पारेकी भस्म ८ मासे, गन्धक १६ तोले, चीते की जड १८ तोले बाबचीका चूर्ण २४ पल और मिरचोंका चूर्ण १२ पल लेकर सबको एकत्र खरल कर लेवे । फिर इस रसको प्रतिदिन प्रातःकाल दो २ निष्क परिमाण लेकर शहद के साथ सेवन करे। यह रस समस्त कुष्ठों को विनाश करनेवाला है ॥ ८८-९० ॥ आरोग्यवर्द्धिनी गुटिका | रसगंधकलोहाम्रशुल्बभस्म समशकम् । त्रिफला द्विगुणा योज्या त्रिभुणं तु शिलाजतु ॥ 89 चतुगुणं पुरं शुद्धं चित्रमूलं व तत्समम् । तिक्ता सर्वसमा ज्ञेया सर्व संचू यत्नतः ॥ ९२ ॥ निंबवृक्षदलां भोभिर्मर्दयेद्विदिनावधि । ततश्च वटिकाः कार्या राजकोलफलोपमाः ॥९३ ॥ मंडल सेविता सैषा हंति कुष्ठान्यशेषतः । वातपित्तकफोद्भूता ज्वरान्नानाप्रकारजान् ॥ ९४ ॥ देया पंचदिने जाते ज्वरे रोगे वटी शुभा । पाचनी दीपनी पथ्या हृद्या मेदोविनाशिनी ॥ ९५ ॥ मलशुद्धिकरी नित्यं दुर्धर्षेक्षुत्प्रवर्तिनी । बहुनात्र किमुक्तेन सर्वरोगेषु शस्यते ॥ ९६ ॥ आरोग्यवर्धनी नाना गुटिकेयं प्रकीर्तिता । सर्वरोगप्रशमनी श्रीनागार्जुनयोगिना ॥ ९७ ॥<noinclude></noinclude> r2zlaxu7efgvc7wgdbe2ahsusi4y7k3 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/५९९ 104 165584 418158 2026-08-30T10:09:33Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । (५७७) एक २ तोला पारा और गन्धककी कजली, लोहा, अभ्रक आर तांबे की भस्म ये प्रत्येक एक २ तोला, त्रिफला सबसे दुगुना, शिला- जीत तिगुना, शुद्धगूगल चागुना और चीत... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418158 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । (५७७) एक २ तोला पारा और गन्धककी कजली, लोहा, अभ्रक आर तांबे की भस्म ये प्रत्येक एक २ तोला, त्रिफला सबसे दुगुना, शिला- जीत तिगुना, शुद्धगूगल चागुना और चीतेकी जड़भी चौगुनी लेवे । एवं कुटकी सम्पूर्ण औषधियोंके बराबर भाग लेकर सबको एकत्र कूट पीसकर बारीक चूर्ण कर लेवे। फिर उस चूर्णको नीमके पत्तोंके काढमें दो दिनतक खरल करके छोटे बेरके बराबर गोलियां बनालेवे । ये गोलियां निरन्तर ४० दिनतक सेवन करनेसे सब प्रकार के कुष्ठों को नष्ट करती हैं । एवं वात, पित्त, कफ इन तीनों दोषोंसे तथा अन्यान्यकारणोंसे उत्पन्न हुए विविध प्रकारके ज्वरोको निर्मूल करती हैं । ज्वरमें पांच २ दिनके बाद इस रसकी एक गोली देवे । ये गोलियां अत्यन्त पाचक, अभिको दीपन करनेवाली, सब प्रकारके रोगोंमें और हृदयके लिए हितकारी, मेदवृद्धिको विनाश करनेवाली, मलको शुद्ध करनेवाली और अत्यन्त भूखको लगाने बाली हैं। अधिक कहनेसे क्या ये गोलियां समस्तरोगों में श्रेष्ठ कही जाती हैं । इस आरोग्यवर्द्धिनी गुटिकाको श्रीनागार्जुन योगीने वर्णन किया है । यह वढी सम्पूर्ण रोगोंको शमन करनेवाली हैं ॥ ९१-९७ ॥ नारायणरस । रसभस्म समानेन गंधकेन समन्वितम् । तुल्यभागपुरोपेतं तुल्यत्रिफलयाऽन्वितम् ॥ ९८ ॥ वातारितैलसंयुक्तं सेव्यं कर्षार्धसंमितम् । मासेन नाशयेत्कुष्ठं दुःसाध्यमपि देहिनाम् ॥९९॥ क्षयं भगंदरं शूलं मूलं गुल्मं च पाण्डुताम् । १ चपलोन्मितामिति पाठोपि । २१<noinclude></noinclude> ofyfzmoouj6mlrj7n0q6uxqeu7vd2jt पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६०० 104 165585 418159 2026-08-30T10:09:49Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ (५७८) रसरत्नसमुच्चयः । ग्रहणीं च महाघोरां मंदाग्निमपि दुस्तरम् ॥ १००॥ एवं विधान्महारोगान्विनिर्हति न संशयः । श्लेष्मरोगान्हरेत्सर्वान् रसोनारायणाभिधः ॥१०१... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418159 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>(५७८) रसरत्नसमुच्चयः । ग्रहणीं च महाघोरां मंदाग्निमपि दुस्तरम् ॥ १००॥ एवं विधान्महारोगान्विनिर्हति न संशयः । श्लेष्मरोगान्हरेत्सर्वान् रसोनारायणाभिधः ॥१०१॥ पारद १ तोला और गन्धक १ तोला दोनों की कजली करके उसके साथ शुद्ध गूगल २ तोले और त्रिफलेका चूर्ण ४ तोले मिलाकर खरल करले । इस रसको प्रतिदिन छः २ मासे परिमाण अण्डी के तेल के साथ सेवन करे । इसको एक महीने तक निरन्तर सेवन करने से मनुष्यों के अत्यन्त कष्टसाध्य कुछभी नाश हो जाते हैं । यह नारायण रस-क्षय, भगन्दर, शूल, अर्श, गुल्म, पाण्डु, घोर ग्रहणी और दुस्तर मन्दाग्नि, इसी प्रकारके अन्यान्य भयंकर रोगों और सर्व- प्रकारके कफ के रोगों को दूर करता है ॥ ९८- १०१ ॥ मेदिनीसार रस । पलत्रयं मृतं लोहं मृतं शुल्बं पलवयम् । 'भृंगराजांबु गोमूत्र त्रिफलाक्कथितैः पृथक् ॥ १०२ ॥ पुटे त्रिवारं यत्नेन ततस्तस्मिन्विनिक्षिपेत् । अत्यम्लकांजिके पश्चात्पचेद्याम चतुष्टयम् ॥१०३॥ ततश्व तुल्यगंधेन पुटानां विंशतिं ददेत् । पलमात्रं मृतं सुतं रुद्रांशममृतं तथा ॥ १०४ ॥ कटुत्रयं समं सर्वैः पिट्वा सम्यग्विधारयेत् । रसोयं मेदिनीसारो नंदिना परिकीर्तितः ॥ १०५ ॥ १ विकृत च यं चापि ज्वरानपि विशेषतः । षण्मासेन जरामृत्युव- लितं पलित हरेत । इत्यधिकपाठः । २ नरनारायणाभिधः ।<noinclude></noinclude> o6cr58pu6f5bvjfk025in8jxismtilu पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६०१ 104 165586 418160 2026-08-30T10:10:08Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । सेवितो मानेन घृतत्रिकटुकान्वितः । ( ५७९) हंति कुष्ठानि सर्वाणि श्वित्राणि विविधानि च १०६ गुल्म प्लीहामयं हिक्कां शूलं कुक्ष्यामयं तथा । उदावर्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418160 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । सेवितो मानेन घृतत्रिकटुकान्वितः । ( ५७९) हंति कुष्ठानि सर्वाणि श्वित्राणि विविधानि च १०६ गुल्म प्लीहामयं हिक्कां शूलं कुक्ष्यामयं तथा । उदावर्त महावात कफं मंदानलं तथा ॥१०७॥ सर्पादिकं विषं घोरं व्रण लूतां भगंदरम् । विद्रधिं चांत्रवृद्धिं च शिरस्तोदं च नाशयेत् ॥१०८ लोहभस्म १२ तोले, ताम्र भस्म १२ तोले, दोनों को एकत्र पीसकर भांगरे के रसमें खरल करके गजपुट देवे । फिर गोमूत्रमें और उसके पश्चात् त्रिफले काढमें खरल करके एक २ बार गजपुटमें पकावे | फिर उसको लोहे की कढाईमें डालकर उसके नीचे मन्द मन्द अि जलावे और थोडी २ बहुत खट्टी काँजी डालकर घोटे । इस प्रकार चार प्रहर तक पकावे | इसके पश्चात् उस इसमें समान भाग गन्धक मिलाकर २० बार बाराहपुट देवे और प्रत्येक पुटके अन्तमें पहले पुटके समान गन्धक मिलाता जाय । तदनंन्तर उसमें पारेकी भस्म ४ तोले, शुद्ध मीठा तेलिया ११ वाँ भाग और समस्त औषधियोंके बरा- वर त्रिकुटका चूर्ण डालकर खूब बारीक खरल करके शीशी में भर- कर रख देवे । इस मेदिनीसार रसको श्रीनन्दि आचार्यने निर्दिष्ट किया है इसको सदैव एक २ रत्तीकी मात्रासे त्रिकुटक चूर्ण और घृतमें मिलाकर सेवन करना चाहिये । यह रस सब प्रकार के कुष्ठ, विविध प्रकारके श्वेतकुष्ठ, गुल्म, प्लीहा, हिचकी, शूल, कुक्षिगत शूल, उदावर्त्त, वातव्याधि, कफरोग, मन्दाग्नि, सर्पादि जीवोंके भयङ्कर विष, १ विकलं ग्रहं मन्दोन्मादं कर्णदतव्यथां तथा इति पाठोऽधिकः ।<noinclude></noinclude> a4plcwj6jmh6rohhpecy3cd8naxbjx8 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६०२ 104 165587 418161 2026-08-30T10:10:25Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५८० ) रसरत्नसमुच्चयः । व्रण, मकडीका विष, भगन्दर विद्रधि, अन्त्रवृद्धि और शिरकी पीडा इन सब व्याधियों को नाश करता है ॥ १०२-१०८ ॥ जन्तुघ्नीगुटिका रस । सूतगंधौ समौ ताभ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418161 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५८० ) रसरत्नसमुच्चयः । व्रण, मकडीका विष, भगन्दर विद्रधि, अन्त्रवृद्धि और शिरकी पीडा इन सब व्याधियों को नाश करता है ॥ १०२-१०८ ॥ जन्तुघ्नीगुटिका रस । सूतगंधौ समौ ताभ्यां मंडूरं सप्तमांशतः । विधाय कज्जलीमा खुकर्ण्या संमर्दयेद्दयहम् ॥ १०९ ॥ ततो मण्डूरमानेन क्षुद्रदीप्यं विनिक्षिपेत् । आरुष्करकषायेण दिनमेकं विमर्दयेत् ॥ ११०॥ ब्रह्मबीजं समुद्रस्य फलं जातीफलं तथा । विषतिंदुकबीज व ताप्यं सर्वं समांशकम् ॥११॥ - विडंगं सममेतेश्व सूक्ष्मचूर्ण प्रकल्पयेत् । रसतुल्यं हि तच्चूर्ण रसेन सह मेलयेत् ॥ ११२ ॥ वोसा च नित्वग्वंशो लग्योषबुदं तथा । एषां काथेन सप्ताहं त्र्यहं मुंर्वाटके रसे ॥११३॥ भावयित्वा चणप्रायाः कर्तव्या वटिकाः शुभाः । . अश्वनिंबादिजक्काथे प्रदत्तैका वटी शुभा ॥ ११४ ॥ पातयेज्जठराज्जं तून्सर्वदेह गदान्हरेत् । कुष्ठे जंतून्निहत्याशु द्वित्रिवारप्रयोगतः ॥ ११६ ॥ पारा और गन्धकको समान भाग लेकर कज्जली करलेवे उसमें सातवाँ भाग मण्डूर भस्मको खरल करके मूसाकानीके इसमें दो दिन - तक घोटे। फिर मण्डूरके बराबर उसमें अजवायन डालकर मिलाव के काढमें एक दिनतक खरल करे । १ पाषाण इति पाठोपि । दूर्वालकद्रवौरीति पाठापि । ३ दुष्ट |<noinclude></noinclude> kfgxqbz053vhvfrrod21woqfhsm4876 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६०३ 104 165588 418162 2026-08-30T10:10:49Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५८१ ) पश्चात् ढाकके बीज, समुद्रफल, जायफल, कुचला, स्वर्णमाक्षिक भस्म और वायविडङ्ग इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर बारीक चूर्ण कर लेवे यह चूर्ण उक्त रसके साथ बराबर भाग... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418162 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५८१ ) पश्चात् ढाकके बीज, समुद्रफल, जायफल, कुचला, स्वर्णमाक्षिक भस्म और वायविडङ्ग इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर बारीक चूर्ण कर लेवे यह चूर्ण उक्त रसके साथ बराबर भाग मिलाकर अडूसा, नीम की छाल, बाँसके अंकुर, वायविडंग, त्रिकुटा और नागरमोथा इन औषधियों के एकत्र बनाये कायमें ७ दिनतक भावना देवे और ३ दिन तक मूके रस में भावना देवे । फिर चनेके बराबर गोलियाँ बनाकर सुखालेवे । उनमेंसे प्रतिदिन एक २ गोली वक्कायन, नीम आदि कडवी औषधियोंके काढेके साथ देवे। ये गोलियाँ उदरस्थ जन्तुओंको निकालकर शीघ्र बाहर फेंक देती हैं । कुष्ठके जीवाणुओं को दो तीन बार प्रयोग करनेपर ही नष्ट करदेती हैं और समस्त देहगत रोगोंको शीघ्र 'विनाश करती हैं ॥ १०९-११५ ॥ धन्वन्तरि रस । सूत गंधार्कसौभाग्यकं कुष्ठ रक्तचन्दनम् । कणा चैतानि तुल्यानि मर्दयेल्लुंगवारिणा ॥ ११६॥ एकाहमथ संशोष्य स्थापयेदतियत्नतः । रसो निःशेषकुष्ठन्नो धन्वंतरिरिति स्मृतः ॥ ११७ ॥ निर्दिष्टः शंभुना सर्वरोगभीतिविनाशनः । पथ्याघृतयुतो वायुं सिंधु विश्वान्वितोऽपिवा ॥११८॥ पारा, गन्धक, ताम्र भस्म, सुहागा, कंकुष्ठ, लालचन्दन और पीपल इन सबको समान भाग लेकर बिजौरे नींबूके रसमें एक दिनतक खरल करके सुखालेवे । फिर पीसकर शीशीमें भरकर रखदेवे । यह धन्वन्तरिजीका कहा हुआ रस सम्पूर्ण कुष्ठोंको विनाश करनेवाला है।<noinclude></noinclude> hmgqukyvdxvamr3kk2azpl2mzw6k5on पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६०४ 104 165589 418163 2026-08-30T10:11:05Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५८२ ) रसरत्नसमुच्चयः । सम्पूर्ण व्याधियाँके भयको दूर करनेवाले इस रसको श्रीशंकर भगवान्ने निर्दिष्ट किया है। इसको वायुके विकारमें अथवा वातज कुष्ठमें हरड और घृत... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418163 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५८२ ) रसरत्नसमुच्चयः । सम्पूर्ण व्याधियाँके भयको दूर करनेवाले इस रसको श्रीशंकर भगवान्ने निर्दिष्ट किया है। इसको वायुके विकारमें अथवा वातज कुष्ठमें हरड और घृतके साथ अथवा सेंधानमक और सोंठके साथ सेवन करना चाहिये ॥ ११६-११८ ॥ वज्रधार रस । वज्रसूतानां च भस्म योज्यं समं समम् । सर्वांशं तालकं तुल्यं शिग्रुधत्तूरजद्रवैः ॥ ११९ ॥ मर्द्यः स्नुह्यर्कजैः क्षीरैदिनैकं चाथ भावयेत् । सप्ताहं बाकुची तैलैस्तन्माषैकं तु भक्षयेत् ॥ १२०॥ वज्रधारो रसः ख्यातः सर्वकुष्ठ निकृतनः ॥ १२१ ॥ हीरके भस्म, पारद भस्म, अभ्रक भस्म और सुवर्णभस्म चारोंको समान भाग लेकर और चारों भस्मोंके बराबर हरताल लेकर सबको एकत्र खरल कर लेवे | फिर सैंजने के रस, धत्तूरे के पत्तों के रस, थूहर के दूध और आक के दूधमें क्रमसे एक एक दिनतक भावना देवे । फिर मुखाकर बावची के तेल में ७ दिनतक खरल करे । इसको प्रति- दिन एक २ मासा परिमाण सेवन करनेसे सब प्रकार के कुछ निर्मूल होते हैं । इसको वज्रधार रस कहते हैं ।। ११९-१२१ ॥ महातालेश्वर रस । तालं ताप्यं शिला सूतं शुद्धं सैंधवटंकणम् । समांशं चूर्णयेत्खल्वे सुताद्दिगुणगंधकम् ॥ १२२ ॥ गंधतुल्यं मृतं ताम्रं जंबीरैर्दिन पंचकम् । मषभिःपुटैः पाच्यं भूधरे संपुटोदरे ॥ १२३ ॥ 1<noinclude></noinclude> bdtmpy7a95ixyyn53i9el091domkiqa पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६०५ 104 165590 418164 2026-08-30T10:12:23Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । पुटे पुढे द्रवैर्म सर्वमेततु षट्पलम् । ( ५८३ ) द्विपलं मारितं ताम्रं लोहभस्म चतुष्पलम् ॥ १२४ ॥ जंबीरालेन तत्सर्वं दिनं मद्ये पुटेषु । त्रिंशदंश प... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418164 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । पुटे पुढे द्रवैर्म सर्वमेततु षट्पलम् । ( ५८३ ) द्विपलं मारितं ताम्रं लोहभस्म चतुष्पलम् ॥ १२४ ॥ जंबीरालेन तत्सर्वं दिनं मद्ये पुटेषु । त्रिंशदंश पुरं चास्मिन्क्षिप्त्वा सर्व विचूर्णयेत् ॥ १२६ महिष्याज्येन संमिश्रं निष्कार्य भक्षयेत्सदा । मध्वाज्यैर्बाकुचीचूर्ण कर्षमात्रं लिहेदतु ॥१२६॥ सर्वकुष्ठं निहत्याशु महातालेश्वरो रसः ॥१२७॥ शुद्ध, हरताल, सोनामखीकी भस्म, शुद्ध मैनसिल, शुद्ध पारा, सैंधानमक और सुहागा ये प्रत्येक औषधि एक २ भाग, गन्धक २ भाग और ताम्र भस्म २ भाग लेकर सबको एकत्र खरल करलेने | फिर जम्बीरी नींबू के रसमें पाँच दिनतक मर्दन करके गोला बनाकर सुखालेवे । उसको शराव संपुटमें बन्द करके भूधर पुटमें पकावे । इस प्रकार ६ बार भूधरपुट देवे और प्रत्येक पुटके अन्तमें नींबू के रसमें घोटताजाय । इस विधिसे तैयार किया हुआ यह रस २४ तोले, ताम्र भस्य ८ तोले और लोहभस्म १६ तोले सबको एक दिनतक जम्बीरी नींबू के रस में घोटकर लघुपुट देवे । फिर उसमें ३० वाँ भाग शुद्ध गूगल डालकर एक दिनतक खरल करके शीश में भरकर रखदेवे । इस रसको सदैव दो २ मासे परिमाण, भैंसके धीमें मिलाकर सेवनकरे और पीछेसे बावची के एक तोले चूर्णको शदह और घृतमें मिलाकर अनुपानरूपसे चाटे । यह महातालेश्वर रस सब प्रकार के कुष्ठोंको बहुत शीघ्र नष्ट करता है ॥ १२२-१२७ ॥ कुष्ठकुठार रस । मृत भस्मसमं गंध मृतायस्ताम्रगुग्गुलुः । त्रिफला विषमुष्टी च चित्रकश्च शिलाजतु ॥१२८॥<noinclude></noinclude> o5f2vek9e1j28jvw7f4y41t3rflkt0x पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६०६ 104 165591 418165 2026-08-30T10:13:33Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५८४ ) रसरत्नसमुच्चयः । इत्येवं चूर्णितं कुर्यात्प्रत्येकं निष्कषोडश । चतुःषष्टिकरंजस्य बीजचूर्ण प्रकल्पयेत् ॥ १२९ ॥ चतुःषष्टिं मृतं ताम्रं मध्वाज्याभ्यां... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418165 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५८४ ) रसरत्नसमुच्चयः । इत्येवं चूर्णितं कुर्यात्प्रत्येकं निष्कषोडश । चतुःषष्टिकरंजस्य बीजचूर्ण प्रकल्पयेत् ॥ १२९ ॥ चतुःषष्टिं मृतं ताम्रं मध्वाज्याभ्यां विलोडयेत् । स्निग्धभाण्डगतं खादेद्दि निष्कं सर्वकुष्ठ जित् ॥ १३०॥ रसः कुष्ठकुठारोऽयं गलत्कुष्ठ निकृंतनः । पथ्यं त्रिमधुरं देयं तदभावे गुडौर्दनम् ॥१३१॥ पातालगरुडीमूलं मधुपुष्पी च धान्यकम् । सितया भक्षयेत्कर्षमतितापप्रणुत्तये ॥ लिह्यान्नागबलामूलं मध्वाज्यैर्वातितापनुत् ॥१३२॥ पारेकी भस्म, गन्धक. लोहभस्म, ताम्र भस्म, गूगल, त्रिफला, कुचला, चीता और शिलाजीत ये प्रत्येक सोलह २ निष्क (एक निष्क चार मासेका होता है ), करंजके बीजोंका चूर्ण ६४ निष्क, और ताम्र भस्म, ६४ निष्क लेकर सबको एक दिनतक एकत्र खरल करके चिकने वर्त्तनमें भरकर रखदेवे । इस रसको दो २ निष्क परि, माण मधु और घृतमें मिलाकर सेवन करे । यह कुष्ठकुठार रस सब प्रकारके कुष्ठोंको विशेषकर गलत्कुष्ठोंको निवारण करता है । इसके ऊपर दूध, मिश्री और मधु इनतीनोंके साथ हितकर पदार्थोंका पथ्य देवे और इनके अभाव में गुड, भातका पथ्य देवे । यदि इस रसके • सेवनसे शरीर में अधिक दाह हो तो उसको शमन करने के लिये पाता- लगरुडीकी जड, मुलैठी और धनियाँ इन सबके एक तोला चूर्णको मिश्री में मिलाकर भक्षण करे । और गंगेरनकी जडके चूर्ण को शहद और घृतमें मिलाकर सेवन करे तो वमन, अत्यन्त ताप, दाह आदि उपद्रव दूर होजाते हैं || १२८-१३२ ॥ १ जलोदनम् ।<noinclude></noinclude> 732z0661weiwzvp0eygqx71tp2kqbfw पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६०७ 104 165592 418166 2026-08-30T10:13:49Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । ( ९८५) स्वर्णक्षीररस । माह्वां पंचपलिकां क्षिप्त्वा तक्रघंटे पचेत् । तके जीर्णे समुद्धृत्य पुनः क्षीरघंटे पचेत् ॥१३३ ॥ क्षीरे जीर्णे समुद्धृत्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418166 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । ( ९८५) स्वर्णक्षीररस । माह्वां पंचपलिकां क्षिप्त्वा तक्रघंटे पचेत् । तके जीर्णे समुद्धृत्य पुनः क्षीरघंटे पचेत् ॥१३३ ॥ क्षीरे जीर्णे समुद्धृत्य जलैः प्रक्षाल्य शोषयेत् । तच्चूर्णितं पंचपलं मरिचानां पलद्वयम् ॥ १२४ ॥ पलकें मृच्छितं सूतमेकीकृत्य तु भक्षयेत् । निष्कैकं सुप्त कुष्ठार्तः स्वर्णक्षीररसो ह्ययम् ॥ १३५ ॥ स्वर्णजीवन्तीकी जडको २० वोले लेकर मोटा २ कूटकरके १६ गुने तक (महा या छाछ) में मिलाकर एक घडेमें भरकर पकाने और समस्त तक जलजाय तब उस औषधिको १६ गुने दूधमें दूसरे घडेमें भरकर पकावे । दूधके जलजाने पर उसको जलसे धोकर सुखालेवे । फिर उसका बारीक चूर्ण करके वह चूर्ण ५ पल लेवे, मिरचोंका चूर्ण २ पल और मूच्छित पारा १ पल लेकर सबको एकत्र खरल करलेवे । यदि सुप्तकुष्ठ ( शरीर के किसी अङ्गमें सुन्नी होना) वाला रोगी इस रसको प्रतिदिन चार २ मासे परिमाण उपयुक्त अनुपान के साथ सेवन करे तो सुप्तकुष्ठ शीघ्र नष्ट होता है ।। १३३-१३५ ॥ त्रैलोक्यविजय रस । सुतभस्मसमं गन्धं मृतायस्ताम्रगुग्गुलुः । त्रिफला विषमुष्टीश्च चित्रकश्च शिलाजतु ॥१३६॥ वरुणाम्लेन संचूर्ण्य प्रतिनिष्कद्रयं द्वयम् । क्षिपेतमन्विशोष्याथ क्रमान्निष्कं सदा लिहेत् ॥ त्रैलोक्य विजयश्वासौ सर्वकुष्ठहरो रस ॥१३७॥ १ पुढे । २पुटे ।<noinclude></noinclude> hao3ckkauyat69y2enyh41gddvmd0uj पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६०८ 104 165593 418167 2026-08-30T10:14:19Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५८६ ) रसरत्नसमुच्चयः । पारेकी भस्म, गन्धक, लोहभस्म, ताम्रभस्म गूगल, त्रिफला, कुचला, चीता और शिलाजीत, प्रत्येक औषधिको आठ २ मासे परिमाण लेकर वरुण नामक कॉजीके साथ खरल... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418167 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५८६ ) रसरत्नसमुच्चयः । पारेकी भस्म, गन्धक, लोहभस्म, ताम्रभस्म गूगल, त्रिफला, कुचला, चीता और शिलाजीत, प्रत्येक औषधिको आठ २ मासे परिमाण लेकर वरुण नामक कॉजीके साथ खरल करके सुखालेवे । फिर बारीक पीसकर शीशी में भरकर रखदेवे इस रसको प्रतिदिन चार २ मासे सेवन करे । यह त्रैलोक्य विजय रस सम्पूर्ण कुष्ठोंको हरनेवाला है ॥ १३६--१३७॥ द्वितीय त्रैलोक्यविजय रस । रसं गन्धं विषं तालं स्वर्णक्षीरी रुदंतिका । वरुणाम्लेन संचूर्ण्य प्रतिनिष्कद्वयं द्वयम् ॥ त्रैलोक्यविजयः सर्वकुष्ठघ्नो निष्कमात्रया ॥ १३८ ॥ शुद्ध पारा, गन्धक, वत्सनाभ, हरताल, स्वर्णक्षीरी और रुदन्ती ये प्रत्येक औषधि आठ २ मासे लेकर वरुण कॉजीमें सबको खरल करके सुखालेवे। यह रसभी प्रतिदिन चार २ मासे परिमाण सेवन करनेसे समस्त कुष्ठोंको नाश करता है ॥ १३८ ॥ कुष्ठान्तपर्पटी रस । पलक शुद्धसृतस्य कर्नैकं शुद्धगंधकम् । गंधतुल्यं मृतं ताम्रसूतांशं मर्दयेद्विषम् ॥१३९ ॥ सर्वतुल्यं पुनर्गधं दत्त्वा किंचिद्विघट्टयेत् । घृताभ्यक्ते लोहपात्रे पच्याद्यावद्रवीभवेत् ॥१४०॥ रंभापत्रे पटे वाथ पातयेत्पर्पटीं तदा । माषैकं चूर्णितं खादेद्गजचर्म नियच्छति ॥ निष्कैकं बाकुचीचूर्ण लेहयेदनुपानकम् ॥ १४१ ॥ शुद्ध पारा, ४ तोले शुद्ध गन्धक १ तोला, ताम्र भस्म १<noinclude></noinclude> 29r4irwxxrlmu3qic732gyhrowekr3b पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६०९ 104 165594 418168 2026-08-30T10:15:04Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । (५८७) तोला, और शुद्ध वत्सनाभ ४ तोले लेकर सबको एकत्र खरल कर- लेवे । फिर समस्त इसके बराबर गन्धक मिलाकर खरल करे । इसके पश्चात् लोहे की कढाई में घृत चुपडक... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418168 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । (५८७) तोला, और शुद्ध वत्सनाभ ४ तोले लेकर सबको एकत्र खरल कर- लेवे । फिर समस्त इसके बराबर गन्धक मिलाकर खरल करे । इसके पश्चात् लोहे की कढाई में घृत चुपडकर उसमें इस रसको डालकर मन्द मन्द अभि द्वारा पिघलावे । जब रस पिघलकर पतला होजाय तब उसको केले के पत्तेपर अथवा कपडे के ऊपर ढालकर पर्पटी तैयार करलेवे । • शीतल होनेपर बारीक चूर्ण करके शीशी में भरकर रखदेवे । इल रसको प्रतिदिन एक २ मासा परिमाण सेवन करे और ऊपरसे चार मासे बावचीक चूर्णको शहद में मिलाकर अनुपान करे तो गजचर्म कुष्ठ दूर होता है ।। १३९-१४१ कासीसबद्ध रस । पलं रसं हि कासीसैर्युतं पंचगुणैः सह । मर्दयेद्यामपर्यंतमर्जुनस्य त्वचो रसैः ॥१४२॥ शराव संपुटे रुद्धा पुटेत्क्रोडपुटेन हि । रसः कासीसबद्धोऽयं मधुना वल्लतुल्यकः ॥ १४३ ॥ शाणबाकुचिकायुक्तः सेवितो हंति निश्चितम् । त्रिभिर्मासैः किलासं हि दद्रूण्यपि विशेषतः॥ १४४ ॥ पारेकी भस्म ४ तोले और शुद्ध हीराकसीस २० तोले दोनोंको एकत्र पीसकर अर्जुनकी छाल के काढेमें एक प्रहरतक खरल करे । फिर गोला बनाकर उसको शरावसम्पुटमें बन्द करके बाराहपुटके द्वारा पुटपाक करे । यह कासीसबद्ध रस कहलाता है। इसको प्रति- दिन एक २ रत्ती परिमाण लेकर चार मासे बावचीके चूर्ण और शहद में मिलाकर सेवन करे । इस प्रकार तीन महीनेतक इस रसके सेवन करनेसे किलास कुष्ठ और विशेषकर दद्रकुष्ठ अवश्य नष्ट होता है ।। १४२-१४४ ॥<noinclude></noinclude> qrq6fa9al6d7ct0ammy87bx9345hsof पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६१० 104 165595 418169 2026-08-30T10:15:27Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ (१८८) रसरत्नसमुच्चयः । सर्वेश्वर रस । शुद्धसृतं चतुर्गंधं खल्वे यामं विमदैयेत् । मृतताम्रा लोहानि हिंगुलं च पलं पलम् ॥१४५॥ सुवर्ण रजतं चैव प्रत्येकं दशनिष्ककम... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418169 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>(१८८) रसरत्नसमुच्चयः । सर्वेश्वर रस । शुद्धसृतं चतुर्गंधं खल्वे यामं विमदैयेत् । मृतताम्रा लोहानि हिंगुलं च पलं पलम् ॥१४५॥ सुवर्ण रजतं चैव प्रत्येकं दशनिष्ककम् । माषेकं मृतवञ्चं च तालसत्त्वं पलद्वयम् ॥ १४६ ॥ जंबीरोन्मत्तवासाभिः स्नुार्क विषमुष्टिभिः । मद्यै हयारिजद्रीवैः प्रत्येकेन दिनं दिनम् ॥१४७॥ एवं सप्तदिनं मद्ये तगोलं वस्त्रवेष्टितम् । वाडकायंत्रगं स्वयं त्रिदिनं लघुनाऽचिना ॥१४८॥ आदाय चूर्णयेत्सूक्ष्मं पलैकं योजयेद्विषम् । द्विपलं पिप्पलीचूर्ण मिश्रं सर्वेश्वरो रसः ॥ १४९ ॥ द्विगुंजं भक्षयेत्क्षौदैः सुप्तमंलकुष्ट जित् । बाकुचीं देवदरुं च कर्षमात्रं सुचूर्णितम् ॥१३०॥ लिदेरंडतैलेन ह्यनुपानं सुखावहम् । गुग्गुलुं योगराजं वा योज्यं मंडलशांतये ॥ १५१ ॥ शुद्ध पारा १ तोला और शुद्ध गन्धक ४ तोले दोनोंको एक प्रहर तक खरल करके कज्जली कर लेवे । फिर उसमें ताम्र भस्म, अभ्रक- 'भस्म, लोहभस्म और शुद्ध सिंगरफ ये प्रत्येक चार २ तोले, सुवर्ण- भस्म १० निष्क (१ तोला ४ मासे, चाँदीकी भस्म १० निष्क, हीरेकी भस्म १ मासा, और हरतालभस्म ८ तोले इन सबको मिला. कर जम्बीरी नींबू, धतूरा, अडूसा, थूहर, आक, कुचला और कनेर इन औषधियोंके स्वरस अथवा काथमें क्रमसे एक एक दिनतक खरल करे । इस प्रकार ७ दिनतक सातों औषधियोंके रसमें घोटकर गोला बनाकर सुखाले |<noinclude></noinclude> 4n35rnpmi9qii0uq84hfunrfpk34wvb पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६११ 104 165596 418170 2026-08-30T10:17:11Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । (५८९) उस गोलेको वखमे लपेटकर सम्पुट बन्द करे कपरौटी करें और बालुकायन्त्रमें रखकर मन्द मन्द अधिके द्वारा ३ दिनतक पकाने । स्वांग तिल होनेपर गोलेको नि... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418170 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । (५८९) उस गोलेको वखमे लपेटकर सम्पुट बन्द करे कपरौटी करें और बालुकायन्त्रमें रखकर मन्द मन्द अधिके द्वारा ३ दिनतक पकाने । स्वांग तिल होनेपर गोलेको निकालकर बारीक चूर्ण कर लेवे । • उस चूर्ण में शुद्ध वत्सनाभ ४ तोले और पीपलका चूर्ण ८ तोले मिलाकर खरल करलेवे । इस प्रकार यह सर्वेश्वर रस सिद्ध होता है। इस रसको प्रतिदिन दो २ रती परिमाण शहद में मिलाकर सेवन करे और ऊपर से बावची और देवदारुके एक तोला चूर्णको अण्डीके तेल मिलाकर अनुपान करे तो सुप्तकुष्ठ और मण्डलकुष्ट दूर होता है । मण्डल कुष्ठको शान्त करने के लिये इसपर योगराज गूगलका अनु- पान करना बहुत ही उपयोगी है ॥ १४५ - १५१ ॥ श्वित्रारि रस । कासीसरसगंधानि मदयेत्सुरसारसैः । संपुटे पुटयेद्दमा शार्ङ्गरीमधरोत्तराम् ॥ १५२ ॥ सर्वमेतच्च संचूर्ण्य तडुलान्दश सप्त वा । आरभ्य वर्धयेद्यावत्पंचषष्टिक्रमेण हि ॥१५३॥ अनुपानाय मध्वाज्यं दध्याज्यं नवनीतकम् । धात्र्याईकरसैश्चैव तिंदुकं कदलीफलम् ॥ १५४ ॥ श्वित्रारिसंज्ञितो ह्येष श्वित्रकुष्ठनिषूदनः ॥ १५९ ॥ शुद्ध हीराकसीस पारा और गन्धक इन तीनोंको समान भाग लेकर तुलसी के पत्तों के रसमें घोटकर गोला बनालेवे । फिर एक सम्पुटमें नोनिया घासको पीसकर ऊपर नीचे उसकी लुगदी रक्खे और उसके बीचमें उक्त गोलेको रखकर कपरौटी करके भूधर पुटमें पकावे र<noinclude></noinclude> m1ryhcld22mwjbcm3e37gkw0etak8ld पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६१२ 104 165597 418171 2026-08-30T10:17:35Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५९० ) रसरत्नसमुच्चयः । स्वांगशीतल होजाने पर उस गोलेको निकालकर बारीक चूर्ण कर लेवे । इस रसको प्रथम दिन ७ चावलकी मात्रा से सेवन करना शुरू करे फिर प्रति दिन क्रमसे ए... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418171 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५९० ) रसरत्नसमुच्चयः । स्वांगशीतल होजाने पर उस गोलेको निकालकर बारीक चूर्ण कर लेवे । इस रसको प्रथम दिन ७ चावलकी मात्रा से सेवन करना शुरू करे फिर प्रति दिन क्रमसे एक दो चावलकी मात्रा बढाता हुआ ६५ चावल तक मात्रा बढावै । फिर हमेशा इतनीही मात्रा से सेवन करे इसपर शहद वृत दही घृत या मक्खन अथवा आमले और अदरखके इसका अनुपान करे और सुपक्क तेंदूके फल व केलेकी फलीका पथ्य सेवन करे। इस प्रकार सेवन करने पर यह श्वित्रारि रस श्वेतकुष्ठको शीघ्र नष्ट करता है। जब सम्पूर्ण रोग नष्ट होजाय और रसका सेवन बन्द करना हो तो प्रतिदिन एक २ चावल भर मात्रा घटाता जाय, तब ७ चावल तक आजाय तब छोडदेवे ॥। १५२-१५५ ॥ चन्द्रप्रभावाटका रस । पिष्टो निंबुकगोमयूर से लिल' साधे रसो गंधका- मूषायां घननादपिण्डसहितं पक्वं करीषे तिलान् । बाकुच्याश्च फलानि गोजलकृता चंद्रप्रभेति श्रुता श्वित्रं तकभुजो निर्हति वटिकाः क्षाराभ्लतैलं त्यजेत् १९६ गन्धक ४ तोले और पारा ६ तोले दोनोंकी कज्जली करके उसको नींबू के रस गोमूत्र और चिरचिटेके रसमें क्रमसे एक २ बार खरल करके गोला बनालेवे । फिर चौलाईकी जडके कल्क का उस गोलेके ऊपरदो २ अँगुल ऊँचा लेपकर के सुखालेवे और उसको मूषामें बन्द करके ऊपर से कपरौटी कर आरने उपलोंकी अनिक द्वारा भूधरपुटमें पकावे । स्वांगशीतल होने पर गोले को निकालकर सूक्ष्म चूर्ण कर लेवे । फिर उसमें तिल और बावचीका चूर्ण इसके बराबर भाग मिलाकर गोमू १ सलिलेनार्थो ।<noinclude></noinclude> apl2ndi6dec9h5ze99ilgn2alexjcgz पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६१३ 104 165598 418172 2026-08-30T10:17:52Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । ( ५९१) . के साथ खरल करके चनेके समान गोलियां बनालेवे । इस रसको चन्द्रप्रभा वटिका कहते हैं । ये गोलियां सेवन करते समय छाछ और भातका भोजन करे और क्षारवाले... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418172 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । ( ५९१) . के साथ खरल करके चनेके समान गोलियां बनालेवे । इस रसको चन्द्रप्रभा वटिका कहते हैं । ये गोलियां सेवन करते समय छाछ और भातका भोजन करे और क्षारवाले तथा अम्लपदार्थ और तेल आदि का परित्याग करदेवे तो श्वेतकुछ दूर होता है ॥ १५६ ॥ किलासनाशन रस । रसद्विगुणगंधकं त्रिगुणताम्रलिप्तं पचेद्- गृहीतमनुकज्जलीं खदिरवाकुचीनि बेजैः । रसैः पुटविपाचितं समलयोकषायं पिबे- किलासमहणं सितं जयति शुद्धतकाशिनः॥ १६७॥ पारा १ भाग, गन्धक २ भाग और तांबेके कंटकवेधी पत्र ३ भाग लेकर प्रथम परि गन्धककी कज्जली करलेवे उसको नींबू के रस में घोट कर पत्रोंके ऊपर लेप करदेवे। उन पत्रोंको शराब सम्पुट में बन्द करके गजपुट पकावे । स्वांगशीतल होनेपर पत्रोंको निकालकर खैर के रस में घोटकर गजपुट देवे फिर एक गजपुट बावचीके रसमें घोटकर और एक पुट नीम की छाल के रस में घोटकर देवे । फिर बारीक खरल कर लेवे । इस रसको उपयुक्त मात्रासे सेवन कर ऊपरसे बावचीका काथ पान करे और छाछ भात आदिका पथ्य करे तो लाल श्वेत कुष्ठ दूर होता है ॥ १५७ ॥ उदयादित्य रस । शुद्धतं द्विधा गन्धं म कन्याद्रवैर्दिनम् । तद्गोलं इंडिकामध्ये ताम्रपात्रेण रोधयेत् ॥ १५८ ॥ १ भृङ्गजैः । २ कठममरसलय मलयापदेनापि त्रिवृताग्रहणमेव ।<noinclude></noinclude> nttbjucj6pykmja2aw863odz8hecmey पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६१४ 104 165599 418173 2026-08-30T10:18:51Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५९२ ) रसरत्नसमुच्चयः । सुतका त्रिगुणेनैव शद्धेनाधोमुखेन वै । पार्श्व भस्म निधायाऽथ पात्रेऽर्धे गोमयं जलम | १५९१ किंचित्किञ्चित्प्रदातव्यं चुल्ल्यां यामद्वय... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418173 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५९२ ) रसरत्नसमुच्चयः । सुतका त्रिगुणेनैव शद्धेनाधोमुखेन वै । पार्श्व भस्म निधायाऽथ पात्रेऽर्धे गोमयं जलम | १५९१ किंचित्किञ्चित्प्रदातव्यं चुल्ल्यां यामद्वयं पवेत् । डानिधृत्य ततः स्वांगशीतं विचूर्णयेत् ॥ १६०॥ काकोदुंबरिकावह्नित्रिफलाराजवृक्षकम् । विडंग बाकुचीबीजं क्वाथयेत्तेन भावयेत् ॥ १६१ ॥ दिकयादित्यो रसो भक्ष्यो द्विगुंजकः । खदिरस्य कषायेण बाकुचीबीजचूर्णकम् ॥ १६२ ॥ तुल्यं मृदभिना पिण्डं जातं यावत्पचेषु । त्रिनिष्कं तद्वेविक्षीरैः क्वाथैर्वा त्रैफलेरतु ॥ १६३ ॥ त्रिदिनति भवेत्स्फोट: सप्ताहे वा न संशयः । नीली गुंजा च कासीसं चतूरं इंसपादिकाम् ॥१६४॥ सूर्यावर्ते चाम्लपर्णी तुल्यं पिट्वा प्रलेपयेत् । स्फोटस्थाने प्रशांत्यर्थे सप्तरात्रं पुनः पुनः ॥ श्वेतकुष्ठं निहत्याशु साध्यासाध्यं न संशयः॥ १६५॥ शुद्ध पारा ४ तोले और शुद्ध गन्धक ८ सोले लेकर दोनों को एकत्र कज्जली करके एक दिन तक धीम्बारके रसमें खरल करे । फिर उसका गोला बनाकर सुखालेवे और उस गोलेको एक हाँडी में रखकर हाँडीके मुँहपर १२ तोले शुद्ध ताम्रपत्रों- की एक कटोरी बनवाकर औंधी करके ढकदेवे । फिर उसकी सन्धियों को चिकनी मिट्टीले ल्हेसकर कटोरीको चारों तरफ खसे दावदेवे । इससे पहले उस हाँडीके आधे हिस्से में १ सद्गबांक्षीरेः ।<noinclude></noinclude> 2ffhy776c0hubk3pt57zj4fuiz8bcws पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६१५ 104 165600 418174 2026-08-30T10:19:06Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । ( ५९३ ) गोबर का रस भरदेवे | फिर हाँडीके ऊपर ढक्कन ढककर उसमें एक छेद करदेवे और उसको चूल्हेपर चढाकर दो प्रहरतक तीक्ष्णअनिके द्वारा पकावे । और हाँडीपर ढ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418174 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । ( ५९३ ) गोबर का रस भरदेवे | फिर हाँडीके ऊपर ढक्कन ढककर उसमें एक छेद करदेवे और उसको चूल्हेपर चढाकर दो प्रहरतक तीक्ष्णअनिके द्वारा पकावे । और हाँडीपर ढकेहुए पात्रमें थोडा थोडा जल डालता जाय । स्वाङ्गशीतल होनेपर ताँबेकी कटोरी सहित गोलेको निकालकर बारीक पीस लेवे इसके पश्चात् उसको कठूमरकी जड, चीतेकी जड, त्रिफला, अमलतास, वायविडंग और बावची इन प्रत्येकके हाथमें एक २ दिनतक भावना देकर सुखालेवे और सूक्ष्म चूर्ण करके रख- लेवे । इस रसको प्रतिदिन दो दो रत्ती परिमाण सेवन करे और इस के ऊपर निम्नलिखित औषधका अनुपान करे । खरके काढमें समान भाग बावचीके चूर्णको पीसकर गोला बनावे उसको सम्पु टमें बन्द करके मन्द २ अनिके द्वारा लघुपुटमें पकावे । फिर चूर्णं करके उसको एक तोला लेकर भकके दूध अथवा त्रिफलेके काढेमें मिलाकर सेवन करे । इस रसके सेवन करनेसे तीसरे दिन अथवा सात दिनके बाद श्वेतकुष्ठ के स्थान में फोडा उत्पन्न होता है, उसके ऊपर नील, चोंटली, कसीस, धतूरा, लाल लज्जालु, हुलहुल और अम्लनो . निया इन सबको समान भाग लेकर जल के साथ पीसकर लेप करे । इस प्रकार सात दिन तक बारम्बार लेप करने से वह फोडा शान्त होजाता है और साध्य अथवा असाध्य सब प्रकारका श्वेतकुष्ठ निस्सं- देह शीघ्र दूर होता है | १५८-१६५ ॥ श्वित्रान्तक रस । सृते पले भूघरयंत्रमध्ये संजारये- दुधपलं ततश्च । सुतेन गंधस्य पलत्रयं च दत्त्वाथ निंबूत्थरसैर्विमर्थ ॥१६६॥<noinclude></noinclude> nsr0avgs15t0mubqdbbpr8al8ya2pgc पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६१६ 104 165601 418175 2026-08-30T10:19:28Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५९४ ) रसरत्नसमुच्चयः । स्वर्णाह्निकाबाकुचिकाभिभृंगकोरंटनी रे परिमर्दयेत । दिनेकमेकं कटुटुंब- नीजलैर्मद्य ततः काजकूपिकांतः ॥ १६७॥ निक्षिप्य भाण्डे सिकतोदर... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418175 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५९४ ) रसरत्नसमुच्चयः । स्वर्णाह्निकाबाकुचिकाभिभृंगकोरंटनी रे परिमर्दयेत । दिनेकमेकं कटुटुंब- नीजलैर्मद्य ततः काजकूपिकांतः ॥ १६७॥ निक्षिप्य भाण्डे सिकतोदरांतर्यामइयं स्वेदयतं ततथ्य | ददीत वलद्रयमस्य कृष्णपर्णेन सार्धं त्वथ वा तदर्थम् ॥१६८॥ पलाशमूलं स्वनुपाययीत तक्रेण सार्धं च ददीत पथ्यम् । उष्णं क्षिपेतैलविमर्दितं च स्फोटा यदि स्युः सहसा च गात्रे ॥ १६९॥ पलत्रयं गंधक भृंगकृष्ण तिलोत्थतैलं कटुटुंबिनी च । भल्लाततैलं कटु निंबबीजं सर्वे समानं परिभावयेत ॥ १७० ॥ त्रिः सप्तकं भृंगरसैः कृतोयं स्वेतारियोगः समुपैति सिद्धिम् । पलार्ध मानेन ददीत चामुं सिताघृताक्तं दिनजन्मकाले ॥ १७१ ॥ विवर्जयेत्सूरणमाषमांसवृताकमुद्रानि कषायकादि । कुमार्गजं तीनुरकक्ष- सागरैर्वरुष्टिका भास्करलोक भाषया ॥ कल्कीकृतं यन्मधुना च संयुतं करोति तारं भ्रमरप्रभं च तत् ॥ १७२ ॥ १ उमागजंतीक्षा कृत्यसागरैर्वसुदिशेति पाठो अन्यत्र पुस्तके।<noinclude></noinclude> 8z2ugdfhe99m71mijcjiyf361zlvcnm पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६१७ 104 165602 418176 2026-08-30T10:21:57Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । (५९५) एक मूषामें चार तोले पारा भरकर उसके ऊपर एक दूसरी भूपा ऐसी रक्खे जो पहली पाके भीतर घुसजाय और ऊपरवाली सुपाकी वलीमें छिन्तु करके उसमें चार ४ सोले... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418176 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । (५९५) एक मूषामें चार तोले पारा भरकर उसके ऊपर एक दूसरी भूपा ऐसी रक्खे जो पहली पाके भीतर घुसजाय और ऊपरवाली सुपाकी वलीमें छिन्तु करके उसमें चार ४ सोले गन्धक भरकर उसका मुँह बन्द कर देवे फिर कपरौटी करके उसको भूधरयन्त्रमें रखकर आरने उपलोफी अधिके द्वारा गन्धक जारण करे । स्वांगशीतल होनेपर नीचे की भूषा- मेंसे रसको निकालकर उसमें १२ तोले गन्धक मिलाकर नींबू के रसके साथ एक दिनतक खरल करके सुखालेवे। फिर मालकांगनी, बावची, चीता, भाँगरा, पीली कटसरैया और कडनी तोंबी इन औषधियोंके रखमें क्रम से पृथक् पृथक् एक २ दिनतक खरल करे । फिर सुखाकर उसको काँच की शीशीमें भरकर और शीशीका मुँह बन्द करके उस- पर कपटी करके सुखालेवे । फिर उस शीशीको बालुकायन्त्रमें रख उसके गले पर्यन्त रेता भरकर ६ घंटे तक तीक्ष्ण अधिके द्वारा पकावे । स्वानशीतल होनेपर शीशीको फोडकर उसमेंसे रसको निकालकर बारीक चूर्ण करलेवे । इस रसको प्रतिदिन दो दो रची अथवा एक २ रत्ती परिमाण नागरबेल के पान के साथ देवे, ऊपरसे ढाक की ash काटेका अनुपान करावे और ताजे मट्ठेके साथ भातका प देवे । यदि इस रस के सेवन से कुष्ठस्थानमें गरमी और दाह मालूम हो तो तेलकी तिलके मालिश करे । यदि शरीरमें एकदम फोडे निकल आवें या छाले पडजायँ तब गन्धक, काला भाँगरा, काले तिलोंका तेल, कडवी तोंबी, मिलावों का तेल और नींबकी निबौली इन सब औषधियोंको १२ तोले लेकर प्रथम एकत्र खरल करलेवे, फिर २१ दिन तक भाँगरके उसमें घोटकर सुखालेवे । इस प्रकार तैयार की हुई इस औषधको श्वेताfरयोग कहते हैं । इस औषधको प्रतिदिन प्रातः- काल दो २ तोले परिमाण लेकर मिश्री और घृतमें मिलाकर सेवन<noinclude></noinclude> inywr6jctprqy3ndry8srmqremy23hw पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६१८ 104 165603 418177 2026-08-30T10:22:14Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ९५९६ ) रसरत्नसमुचयः । करावे । इससे उक्त फोडे या छाले अल्पकालमें ही नष्ट होकर श्वेत- कुष्ठ दूर होता है । यदि वित्रान्तक रसका सेवन न होसके तो केवल इस श्वेतारियोगका स... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418177 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ९५९६ ) रसरत्नसमुचयः । करावे । इससे उक्त फोडे या छाले अल्पकालमें ही नष्ट होकर श्वेत- कुष्ठ दूर होता है । यदि वित्रान्तक रसका सेवन न होसके तो केवल इस श्वेतारियोगका सेवन करनेसे भी श्वेतकुष्ठ दूर होजाता है । इस रस अथवा चूर्णके सेवन करनेपर जिमीकन्द, उडद, मांस, बैंगन, मूँग, कषैले पदार्थ और अन्यान्य हानिकर पदार्थोंका सर्वथा परित्याग कर देना चाहिये। इस रसके सेवन करते समय कुष्ठ के ऊपर निम्नलिखित औषधियोंका प्रलेपभी करते रहना चाहिये | पतंग. शरफोका, समुद्र- शोष, बावची, आककी जड और कोइलेकी जड इन सबका कलक करके शहद में मिलाकर प्रलेप करनेसे चाँदीभी भरके समान काली होजाती हैं, फिर श्वेतकुष्ठकी तो बात ही क्या है ॥ १६६-१०२ ॥ वित्राकुष्ठारि रस | रसगंध कतुत्था के बाकुचीकाथमर्दितम् । सेवितं सोमतैलेन श्वित्रकुष्ठं नियच्छति ॥ १७३ ॥ पारा और गन्धककी कज्जली, तूतियाकी भस्म और ताम्र भस्म सबको समान भाग लेकर बावचीके काथमें एक दिन तक खरल करके बावची के तेल के साथ सेवन करे तो श्वेतकुष्ठ दूर होता है ॥ १७३ ॥ स्तुह्यादि तैल | स्नुह्याः कुडवं पयसः प्रस्थं दुग्धस्य नारिकेरस्य । गंधक विषयोः कर्षे पारदकर्ष च साधु संयोज्यम् १७४ खरतरकिरणातापात्पक्वं तैलं विलेपितं प्राज्ञैः कुष्ठकिटि भेऽपहंति प्रबलं व समीरणं हन्यात् ।। १७५ । एक तोला पारा और १ तोला गन्धक लेकर दोनों की<noinclude></noinclude> tus38lo55jyxvyy4eg1v34m0jl6391b पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६१९ 104 165604 418178 2026-08-30T10:22:32Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भापाटीकोपेतः । ( ९९७) कज्जली करक उसमें १ तोला वत्सनाभ मिलाकर उस कज्जलीको १६ तोले थूहर के दूध और १ प्रत्य नारियल के जलके साथ पत्थरके खरलमें खूब अच्छे प्रकारसे घोटे... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418178 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भापाटीकोपेतः । ( ९९७) कज्जली करक उसमें १ तोला वत्सनाभ मिलाकर उस कज्जलीको १६ तोले थूहर के दूध और १ प्रत्य नारियल के जलके साथ पत्थरके खरलमें खूब अच्छे प्रकारसे घोटे । फिर उसमें ३२ तौले तेल डालकर खरलको तीक्ष्ण धूपमें रखदेवे । जब समस्त जल शुष्क होजाय और तेलमात्र शेष रह जाय तब उसको छानकर शीशी में भरकर रखदेवे । इस तेलकी मालिश करनेसे किटिभ कुष्ठ आदि सामान्य कुष्ठ और धवल वातव्याधि शान्त होती है ॥ १७४ ॥ १७९ ॥ . आरण्यवादितैल । आरग्वधरसो गुंजाबकुची गंध कत्रयैः । सरसैः कंगुणीतलं जर्यो सम्ममुदुंबरम् ॥१७६॥ अमलतासका रस, घुंघुची, बाबची, गन्धक, हरवाल, मैनसिल और पारा इन सबको सम भाग लेकर एकत्र खरल करके चौगुले मालकांगनी के तेल में डालकर तेलको पकावे । यह तेल सिध्यकुष्ठ उदुम्बर कुष्ठको दूर करताहै ॥ १७६ ॥ गन्धपिष्टी तैल | विपक्का कटुतैलेन पामाहृद्गंधपिष्टिका ॥१७७॥ गन्धकको अमलतास के रसमें घोटकर सरसों के तेल के साथ मिलाकर तेलको पकावे । इस तेलको मलनेसे खुजली दूर होती है ॥ १७७ ॥ सर्वकुष्ठान्तकृत्तैल | कृष्णाभ्रकं बलिवसां नीलज्योतीरसं रसम् । गुणी निंबकार्पासतैलं चाऽयसि मर्दयेत् ॥१७८॥ तज्जयेत्सर्वकुष्ठानि बहिरंतश्च मर्दितम् ॥ १७९ ॥ काली अभ्रककी भ्रस्म, गन्धक और पारा तीनोंको समान<noinclude></noinclude> ab9fzltt43hxlitgo4oxrus82bpxjm5 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६२० 104 165605 418179 2026-08-30T10:23:57Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ५९८ ) रसरत्नसमुच्चयः । भाग लेकर प्रथम पारा और गन्धककी कज्जली करले, फिर उसमें अभ्रक की भस्म मिलाकर बावचीक रसमें एक दिनतक खरल करे । इसके पश्चात् उसमें चौगुना बावची... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418179 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ५९८ ) रसरत्नसमुच्चयः । भाग लेकर प्रथम पारा और गन्धककी कज्जली करले, फिर उसमें अभ्रक की भस्म मिलाकर बावचीक रसमें एक दिनतक खरल करे । इसके पश्चात् उसमें चौगुना बावचीका रस और पारा, गन्धक अअक इन प्रत्येकस चौगुना मालकांगनीका तेल, नीमका तेल और बिनौ- लोका तेल डालकर लोहे के खरलमें खूब घोटे, फिर चूल्हेपर चढ़ाकर पकावे और तेलमात्र अवशिष्ट रहनेपर उत्तारलेवे । इस तेलको पान करने और मालिश करनेसे सम्पूर्ण कुष्ठ नाश होते हैं ॥ १७८ ॥ १७९॥ कुष्ठावद्रावण तैल | द्वात्रिंशत्पल बाकुची शृतजलद्रोणांघ्रिशेषे चतु- . विंशत्या दनुजस्य कांतरसयोर्निष्कः पृथक पंचभिः । तांबूलीरसमर्दितैस्तिलभवप्रस्थं शृतं चिक्कणे पाके सत्यवतार्य कल्कसहितं धान्ये द्विपक्षं क्षिपेत् १८० तत्क्षीरान्नाशिना पीतं लिप्तं कुष्ठकुलान्तकम् । स्वित्रं दाहजम श्वेतं रूपमूलं व लुंपति ॥ १८१ ॥ बावचीको ३२ पल लेकर एक द्रोण परिमाण जलमें पकावे, चतुर्थीश जल शेष रहनेपर उतारकर छानलेवे । फिर गन्धक २४ पल, पारा ५ निष्क और कान्तलोह भस्म ५ निष्क लेकर सबको पानोंके रसमें घोटकर कज्जली करलेवे । इस कज्जलीको और एक प्रस्थ तिल के तेलको उपर्युक्त काढमें डालकर पकावे । जब पककर तेल मात्र शेष रहजाय तब उसको उतारकर किसी मिट्टीके चिकने वासनमें अथवा शीशी में भरकर और उसके मुँहको अच्छे प्रकारसे बन्द कर धानोके में गाडकर रखदेवे । एक महीने के बाद उसकी निकालकर छानलेवे । इस तेलको पान करने और मर्दन<noinclude></noinclude> 21lobrpleiwqlkza6zre2jd0wxzi5vd पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६२२ 104 165606 418180 2026-08-30T10:24:45Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ६०० ) रसरत्नसमुच्चयः । क्षिप्त्वा पच्याच्छनैर्वह्नौ तैले द्वादशपालिके ॥१८६॥ यावत्तरंति ते पक्त्वा तत्तैलं पाचयेत्पुनः । पातु संप्राप्तार्य तु तत्क्षणात् १... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418180 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ६०० ) रसरत्नसमुच्चयः । क्षिप्त्वा पच्याच्छनैर्वह्नौ तैले द्वादशपालिके ॥१८६॥ यावत्तरंति ते पक्त्वा तत्तैलं पाचयेत्पुनः । पातु संप्राप्तार्य तु तत्क्षणात् १८७ ॥ सर्वकुष्ठं निहत्याशु महाभल्ला ततैलकम् ॥ १८८ ॥ पाँच सौ भिलावाके छोटे छोटे टुकडे करके उनको १२ पल तेलमें डालकर मन्द मन्द अभिके द्वारा शनैः शनैः तेलको पकावे | जब वह मिलावेके टुकडे पककर तेलमें तैरनलगे तब उसको उतारकर छानलेवे । फिर थोडी देरतक उसको मन्द मन्द अग्निसे पकाकर शीतल होनेपर शीशी में भरकर रखदेवे | यह महाभल्लात्तैल प्रतिदिन मर्दन करनेसे समस्त कुष्ठोंको शीघ्र विनाश करता है ॥ १८६ ॥ १८८ ॥ महामार्त्तण्ड तैल | शाकं निबांकोल वह्निराजवृक्षाक्षस्नुग्भवम् । गर्भशुष्कं शुभं खण्ड नारिकेलं प्रियालकम् ॥ १८९ ॥ वातारिचक्रमर्दस्य बीजं बाकुचिजं तथा । समं पातालयंत्रेण तैलं ग्राह्यं प्रयत्नतः ॥ १९० ॥ प्रस्थौ द्वौ तिलतैलस्य कुष्ठचूर्ण पलद्वयम् । स्वर्णक्षीरीपलैकं च क्षिप्त्वा पक्त्वाऽवतारयेत् १९॥ पूर्वतैले चतुष्प्रस्थे तैलीभूते विनिक्षिपेत् । महामार्तण्डतैलं हि लेपात्कुष्टं नियच्छति ॥ अतिकण्डू कृमि पार्क स्फोटकानि च नाशयेत् १९२ (१) सागौन वृक्षके बीज, नीमकी निबौली, अंकोलके बीज, चीता, अमलतास, बहेडा, थूहरका दूध, सूखा हुआ<noinclude></noinclude> d6cd6b6kvhthavdwhlzm6c0mjs8tg03 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६२१ 104 165607 418181 2026-08-30T10:25:14Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भावाटी कोपेतः । ( ५९९) करनेसे एवं दूध, भातका भोजन करनेसे समस्त कुछ समूल नष्ट होजाते हैं। विशेषकर श्वेतकुष्ठ, दाहजनित मण्डलकुष्ठ, काला कुष्ठ ये सब दूर होजाते हैं ॥ १... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418181 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भावाटी कोपेतः । ( ५९९) करनेसे एवं दूध, भातका भोजन करनेसे समस्त कुछ समूल नष्ट होजाते हैं। विशेषकर श्वेतकुष्ठ, दाहजनित मण्डलकुष्ठ, काला कुष्ठ ये सब दूर होजाते हैं ॥ १८० ॥ १८१ ॥ बज्रतैल | वज्रक्षीरं रविक्षीरं धचरं चित्रकद्रवम् । महिषीविभवं द्वावं सर्वाशं तिलतैलकम् ॥१८२॥ पचेत्तैलावशेषं तु तत्तैलं प्रस्थमात्रकम् । irst निशिलातालं विडंगाऽतिविषाविषम् ॥१८३॥ तिक्तकोशातकीकुष्ठं वचा मांसी कटुत्रयम । दारुहरिद्रा यष्टयाह्न सज्जीक्षारं च जीरकम् ॥ १८४ ॥ कषीश देवदारुं च चूर्ण तैले विमिश्रयेत् । वज्रतैलमिदं ख्यातं मर्दनात्सर्वकुष्ठनुत् ॥ १८५ ॥ थूहर का दूध, आका दूध, धतुरेके पसका रस, चीतेकी जडका काय, भैंसके गोबरका रस ये सब समान भाग और सबके बराबर तिलका तेल लेकर सबको एकत्र करके पकावे । तेलमात्र शेष रहनेपर उतारकर छानलेवे । इस प्रकार किया हुआ यह तेल एक प्रस्थ, गन्धक चीता, मैनसिल, हरताल, वायविडंग, अतीस, वत्सनाभ, कडवी तोरई, कूठ, वच, बालछड, त्रिकुटा, दारूहल्दी, मुलैठी, सज्जी, जीरा और देवदारु इन सब औषधियोंका एक २ तोला बारीक चूर्ण लेकर सबको तेल में अच्छे प्रकार से मिलादेवे । इसको वचतैल कहते हैं । यह नित्य मालिश करनेसे सब प्रकारके कुष्ठोंको नष्ट करता है ॥ १८२-१८५ ॥ महाभल्लात तेल । यत्नाद्विखण्डितं कुर्याद्भछातशतपंचकम् ।<noinclude></noinclude> h9y5jurulvsp7yl8bkxlidl23i968y8 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६२३ 104 165608 418182 2026-08-30T10:25:47Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । ( ६०१ ) नारियल, शुद्ध खाँड, चिरौंजी, अण्डीके बीज, पंकवडके बीज और बावची के बीज, इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर एकत्र कुट पीसकर बारीक चूर्ण करलेवे । इस चूर... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418182 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । ( ६०१ ) नारियल, शुद्ध खाँड, चिरौंजी, अण्डीके बीज, पंकवडके बीज और बावची के बीज, इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर एकत्र कुट पीसकर बारीक चूर्ण करलेवे । इस चूर्णको चौगुने तिलके तेलमें मिलाकर पातालयन्त्रके द्वारा यथाविधि तेल निकालदेवे । ( २ ) फिर २ प्रस्थ तिलका तेल लेकर उसमें कूठका चूर्ण ८ तोले, और स्वर्णक्षीरीका चूर्ण ४ तोले डालकर पकावे । जब पककर तेलमात्र शेष रहजाय तब उसे उतारकर छानलेवे । इस प्रकार सिद्ध किये हुए इन दोनों तेलोमेंसे नं० १ का तेल ४ प्रस्थ और दूसरे नं ० का तेल १ प्रस्थ एकत्र मिलाकर शीशी में भरकर रखदेवे । इसको महामार्त्तण्डतेल कहते हैं । इसका प्रतिदिन लेप करनेसे कुष्ठरोग दूर होता है । एवं अत्यन्त खुजली, कुष्ठके कृमि, पका हुआ कुष्ट और कुछके फोडे गे सव नष्ट होजाते हैं ॥ १८९-१९२ ॥ श्वित्रारि तैल । अंकलनि निर्गुडी पत्रकाष्टाद्यथोचितम् । पातालयंत्र विधिना तैलं वित्रनिबर्हणम् ॥ १९३॥ अंकोलके बीज, नीमके पत्ते और निर्गुण्डीका पञ्चाङ्ग सबको समान भाग लेकर चूर्ण करलेवे । इस चूर्णसे चौगुना तिलका तेल लेकर सबको एकत्र मिलाकर पातालयन्त्रके द्वारा तेल खींचलेवे । इस तेलके मलनेसे श्वेतकुष्ट दूर होता है ॥ १९३ ॥ कुष्ठारि तैल | नारिकेरं हरिद्वे द्वे बाकुची वचया सह । . अक्षभृंगकमलातं शाककाष्ठं च कांचनम् ॥ १९४ ॥ एतानि समभागानि तैलं पातालयंत्रतः । संगृह्य लेपयेत्तेन कुष्टाष्टादशनाशनम् ॥ १९५॥<noinclude></noinclude> d8lh9lt4qmqulvwy38qu82qmqvx8l9i पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६२४ 104 165609 418183 2026-08-30T10:26:06Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ६०२ ) रसरत्नसमुच्चयः । सूखा नारियल, हल्ही, दारूहल्दी, बावची, बच, बहेडा, भोंगरा, मिलावे, सागौन की छाल और धतूरके बीज इनको समान भाग लेकर चूर्ण करके चौगुने तेलमें मिलाकर... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418183 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ६०२ ) रसरत्नसमुच्चयः । सूखा नारियल, हल्ही, दारूहल्दी, बावची, बच, बहेडा, भोंगरा, मिलावे, सागौन की छाल और धतूरके बीज इनको समान भाग लेकर चूर्ण करके चौगुने तेलमें मिलाकर पातालयन्त्रको विधिसे तेल निकाल लेवे इस तेलका लेप करनेसे अठारहों प्रकारके कुष्ठ नाश होते हैं ॥ १९४ ॥ १९५ ॥ कुष्ठामयन्त्रगण ! मंजिष्ठा घनदारुकुष्ठखदिरश्रेष्ठा व बाबाकुची- पाठापर्पटराजवृक्षकटुकायष्ट्याह्नमूर्वानिशाः । त्रायंती किटिमारवेल्लवृषकं निंबानृतावत्सकं काकोली सदुरालभाच परमः कुष्ठामयन्नो गणः १९६ मंजीठ, नागरमोथा, देवदारु, कुष्ठ, खैर, मेदा, (या स्थल कमल ), बच, बावची, पाढ, पित्तपापडा, अमलतास, कुटकी, मुलैठी, मुर्वा, हल्दी, त्रायमाण, अजवायन, वायविडंग, अडूसा, नीमकी छाल, गिलोय, कुडेकी छाल, काकोली और धमासा इन सब औषधियोंके समूहको कुष्ठामयन्न गण कहते हैं । इस गणको समस्त औषधियोंको अथवा किसी औषधिको खानेसे या इनका तेल बनाकर मलने से कुष्ठरोग नष्ट होता है ॥ १९६ ॥ महानिम्बादि चूर्ण | महानिंबस्य सारेण मर्दितां गंधपिष्टकाम् । अमृताबाकुचीकांतात्रिफला चूर्णसंयुताम् ॥१९७॥ भक्षयेदाय से न्यस्तां कुष्ठे पाणितलोन्मिताम् । सा कुर्यी पनात्कांति षण्मासाद् वृद्धिमायुषः । १९८ आठ तोले गन्धकको बकायनके गोंदके इसमें घोटकर पिट्ठी, सी बनालेवे । उसमें गिलोय, बावची, मंजीठ और त्रिफला<noinclude></noinclude> dgg89uil1o0zwvs4r83gx8f54zcu6r6 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६२५ 104 165610 418184 2026-08-30T10:26:26Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । (६०३) इन चारों औषधियोंके दो २ तोले चूर्णको डालकर खूब बारीक खरल करे । फिर सुखाकर लोहे के बर्त्तनमें भरकर रख देव। इस चूर्ण को प्रतिदिन एक तोला परिमाण... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418184 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । (६०३) इन चारों औषधियोंके दो २ तोले चूर्णको डालकर खूब बारीक खरल करे । फिर सुखाकर लोहे के बर्त्तनमें भरकर रख देव। इस चूर्ण को प्रतिदिन एक तोला परिमाण लेकर १०तोले पानीमें मिलाकर रात्रिके समय लोहे के पात्रम करके रखदेवे और प्रातःकालमें उसको सेवन करे और इस चूर्णको पानीम मिलाकर कुष्ठके ऊपर लेपभी करे । इस प्रकार इस चूर्णको ६ महीने तक सेवन करने से कुष्ठरोग दूर होकर शरीर कान्तिवान् होजाता है और आयुकी वृद्धि होती है ॥ १९७॥१९८॥ सर्वकुष्ठांकुश चूर्ण | मुली बाकुची बीजं निर्गुडीमूलतुल्यकम् । मध्वाज्याभ्यां लिहेत्कर्षमिदं स्यात्सर्वकुष्ठवत् १९९ मुसली, बावची के बीज, और निर्गुण्डीकी जड तीनोंको समान भाग लेकर चूर्ण करके कपड़छान करलेवे । इस चूर्ण को एक तोला लेकर शहद और घृतमें मिलाकर सेवन करे। यह चूर्ण सम्पूर्ण कुष्ठों को नांश करनेवाला है ॥ १९९ ॥ श्वित्रनाशन चूर्ण | निवपत्र निशा कृष्णाना कुचीबीजकं समम् । चूर्णयित्वा पिबेद्दुग्धैः प्रभाते श्वित्रनाशनम् ॥ २००॥ नीम के पत्ते, हल्दी, पीपल और बावची के बीज चारोंको समभाग लेकर बारीक चूर्ण करके कपड़छान करलेवे । इस चूर्ण को प्रतिदिन प्रातःकाल दूषके साथ पान करनेसे श्वेतकुष्ठ दूर होता है ॥ २०० ॥ श्वेतकुष्ठहर चूर्ण | उदुंबरस्य मूलानि चित्रमूलं च निंबजम् । अवल्गुजस्य बीजानि चूर्णयित्वा विचक्षणः ॥२०१<noinclude></noinclude> hmr6uh0fjvsr83stg7wztl7g82m0mf9 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६२६ 104 165611 418185 2026-08-30T10:26:47Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ (६०४ ) रसरत्नसमुच्चयः । उष्णेन वारिणाऽक्षांशं सेवितं क्षीरभोजिना । कृमिजालं श्वेतकुष्ठ सहसा तद्विनिर्हरेत् ॥ २०२॥ गूलरकी जड, चीतेकी जड, नीमकी जडकी छाल, और बावची... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418185 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>(६०४ ) रसरत्नसमुच्चयः । उष्णेन वारिणाऽक्षांशं सेवितं क्षीरभोजिना । कृमिजालं श्वेतकुष्ठ सहसा तद्विनिर्हरेत् ॥ २०२॥ गूलरकी जड, चीतेकी जड, नीमकी जडकी छाल, और बावचीके बीज इन सबको समान भाग लेकर बारीक चूर्ण कर लेवे इस चूर्ण को प्रतिदिन एक २ तोला परिमाण लेकर गरम जलके साथ सेवन करे और दूध-भातका भोजन करे तो कुछके जीवाणु और श्वेतकुष्ठ सहसा नष्ट होता है | २०१-२०२ ॥ कुष्ठ सामान्य उपाय । सर्वेषां कुष्टिनामादौ पंचकर्माणि कारयेत् । पक्षे पक्षे च वमनं मासि मासि विरेचनम् ॥ २०३ ॥ षण्माषे च शिरामोक्षो नस्यं सप्तदिनांतरे । इदं चिरस्थिते कार्य कुठे स्वल्पेऽल्पशः क्रियाः २०४ कुष्ठ रोगियों को सबके पहले वमम, विरेचन, नस्य आदि पञ्चक- मके द्वारा शुद्ध करना चाहिये उनको पन्द्रह २ दिनमें वमन करावे, एक २ महीने में जुलाब देवे, छः २ महीनेके बाद फस्त खुलवाकर रक्तस्राव करावे और सात २ दिनके बाद नस्य देना चाहिये । किन्तु ये सब क्रियायें चिरकालके पुराने कुष्ठमें करनी चाहिये और अल्प- कालके सामान्य कुष्ठमें तो सामान्य उपचार करने चाहिये ॥ २०३॥ ॥ २०४ ॥ प्रलेपादि । मर्दितो मूलकक्षारस्यार्द्रकस्य च वारिणा । शमयेधपाषाणः पिष्टः सिध्मं विलेपनात् ॥ २०५ ॥ वराट पिष्टी जंबीरनीरार्द्रा वाडतपे धृता । मयूरमोक्षकक्षारं मेषशृंगीरसो रसः ॥ त्रिक्षाराद्विनिशाग्यो पशुल्बं लेपेन ददुजित् ॥ २०६॥<noinclude></noinclude> ktqwacapximuu24sob2uxsv0hywz3np पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६२७ 104 165612 418186 2026-08-30T10:27:08Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । ( ६०५) चतुर्थांशेन ताम्रस्य भस्मना सकुकेन च । कृतावापो हरेत्कुष्ठं चर्माख्यं पर्पटीरसः ॥ २०७ ॥ मेघनादामृतानीलीगदाः कृष्णतिला मधु । अश्वगंधाऽमृ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418186 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । ( ६०५) चतुर्थांशेन ताम्रस्य भस्मना सकुकेन च । कृतावापो हरेत्कुष्ठं चर्माख्यं पर्पटीरसः ॥ २०७ ॥ मेघनादामृतानीलीगदाः कृष्णतिला मधु । अश्वगंधाऽमृतं चैतैर्युक्ता गंधककजली ॥२०८॥ उद्वर्तनेन षण्मासागजचर्म विनाशिनी ॥ २०९ ॥ निर्गुडीतेलमध्वाज्यकुमारीशाल्मलीरसः । aat गंधकपिष्टश्च लेपः कुष्ठक्षयापहः ॥ २१० ॥ १ - गन्धकको मूली के खारमें और अदरखके रसमें क्रमसे एक एक वार खरल करके कुष्ठपर लेप करनेसे सिध्मकुष्ठ शमन होता है । २- जम्बीरी नींबूके रसमें कौडियाकी पिठीसी पीसकर धूपमें रखदेवे और उसमें चिरचिटा और माखा वृक्षका खार, मेढासिंगीका रस, पारा, जवाखार, सज्जी, सुहागा, हल्दी, दारूहल्दी, त्रिकुटा और ताम्र भस्म ये प्रत्येक कौडीको पिट्ठाके बराबर डालकर एक दिनतक धूपमें रखा रहने देवे फिर नींबूके रसमें घोटकर कुष्ठ पर लेप करें। इससे दद्रु कुष्ठ दूर होता है । ३-पूर्वोक्त पर्पटी रस ४ भाग, ताम्र भस्म १ भाग और लाल वत्सनाभ १ भाग लेकर सबको जलके साथ खरल करके प्रलेप करनेसे चर्मकुष्ठ शान्त होता है । ४ -चौलाईकी जड गिलोय, नील, कूठ, काले तिल, मुलैठी असगन्ध, मीठा तेलिया और पारे गन्धक की कज्जली सबको एकत्र खरल करके रखलेवे, इस चूर्ण को प्रतिदिन शरीरपर मर्दन करनेसे ६ महीने में गजचर्म कुष्ठ नाश होता है । ५-निर्गुण्डीकी जड, तल, शहद, घृत, घीग्वारका रस, सेमलका रस, जौ और गन्धक सबको समान भाग लेकर बारीक खरल कर लेवे। यह प्रयोग नित्य मर्दन करनेसे कुष्ठ और क्षयको दूर करता है ॥ २०५-२१० ॥<noinclude></noinclude> 7zz38gpv00wuufc9w8wq0uey63j2lmr पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६२८ 104 165613 418187 2026-08-30T10:27:22Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( १०६) रसरत्नसमुचयः । • गुंजा चित्रकशंखचूर्णरजनी भहातकं लांगली- स्नुकुक्षीरोत्तम कन्यकाचनरवा धूमोद्गमः सुतकः । गोमुत्र गजं विडंगमरिचं सक्षौद्रखारीजलं पामाद... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418187 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( १०६) रसरत्नसमुचयः । • गुंजा चित्रकशंखचूर्णरजनी भहातकं लांगली- स्नुकुक्षीरोत्तम कन्यकाचनरवा धूमोद्गमः सुतकः । गोमुत्र गजं विडंगमरिचं सक्षौद्रखारीजलं पामादद्भुविचर्चिका फिटिभजित्कण्डून्प्रमुद्वर्तनात् ॥२१॥ कुष्ठं च कांचनीत लेर्मद्याप्य सुघर्षितम् । कुमारी सैंधव लेप्यं शुष्कं कंडूहरं परम् ॥ २१२ ॥ सैंधवेन महामुण्डीलेपो हति विपादिकाम् ॥ २१३ ॥ शिला शंभुबीजं वरं कुष्ठगंधं मरीचं तथा जीरकं देवधूपम् । निशा सर्पिषा मर्दित मंदवारे हरेत्कायकण्डूवणस्फोटगंडान् ॥ २१४ ॥ ६- चोंटली, चीता, शंख, चूना, हल्दी, भिलावे, कलिहारी, थूह- रका दूध, सफेद चोंटलीकी जड, घोग्वारका गूदा, चौलाइकी जट घरका धुआँ, पारा, गोमूत्र, चकवडके बीज, वायविडङ्ग, मिश्च और शहद इन सब औषधियोंके समान भाग खारी पानीमें पीसकर सुखा लेवे । इस चूर्णको शरीरपर मर्दन करनेसे अथवा पानीमें घोटकर उप- उन करने या लेप करनेसे खुजली, दाद, विद्याचैका, श्वेतकुष्ठ कण्डू आदि समस्त त्वचाके विकार नष्ट होते हैं । ७- कूठको करा- नारके तेलमें घोटकर लेप करने या घर्षण करनेसे अथवा धीग्वारके रसमें सैंधानमक मिलाकर लेप करनेसे सुखी खुजली दूर होती है । ८- गोरखमुण्डी और वैवेनमक को एकत्र परिकर लेप करनेसे विपादिका रोग (पैरों की है । ९-मैनसिल, पारा दवेदारु और हल्दी सबको विवाइयोंका फटना ) शान्त होता वत्सनाभ, कूठ, गन्धक, मिरच, जीरा, एकत्र चूर्ण करके कपडछान कर<noinclude></noinclude> shkvpbt6rxx85txhsje20j8iymncih6 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६२९ 104 165614 418188 2026-08-30T10:27:46Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ भाषाटीकोपेतः । ( ६०७ ) लेवे फिर घृतमें मिलाकर शनैश्वर के दिन शरीरपर मर्दन करे । यह प्रयोग सूखी खुजुली, व्रण, फोडे, गूमडे आदि सम्पूर्ण विकारोंको दूर करता है ।। २११-२१... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418188 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>भाषाटीकोपेतः । ( ६०७ ) लेवे फिर घृतमें मिलाकर शनैश्वर के दिन शरीरपर मर्दन करे । यह प्रयोग सूखी खुजुली, व्रण, फोडे, गूमडे आदि सम्पूर्ण विकारोंको दूर करता है ।। २११-२१४ ॥ अल्पं श्वेतं निधृष्यादौ रक्तमप्लपल्लवैः । शिलापामार्गभस्मापि लित्वा श्वित्रं विनाशयेत् २ १५ लेपो वांडवाल तैलेन कांचन्या कांजिकेन वा । गुंजाफलाग्निमूलं च लेपितं श्वेतकुष्ठजित् ॥ २१६ ॥ गंधकाश्वत्थरुचक श्वेत सुरण टंकणाः तिलपुष्पं च तत्क्षारः सप्तधा गोजलाप्लुतः ॥ २१७॥ तत्कर्ष मधुना श्वित्री तैलाद्यामं खरातपे । विकृते पतिता ह्येवं स्फोटाः स्युस्तान्वरोदकैः॥२१८॥ सिंचेत्तुर्य दिना लिप्ते नितंदुलतालकैः । गोत कोद्रवान्नाशी सप्ताहाच्छ्वित्रजित्खलु ॥ २१९॥ रसटंकणगंधार्क पिप्पली कुष्ठचंदनम् ॥ कुष्ठावध्वंसनो लेपो मातुलुंगांबुमर्दितः ॥ २२० ॥ १०- श्वेत कुष्ठको प्रथम लाल पुननबैंके पत्तों से कुछ देर रगडकर उसके ऊपर मैनसिल और चिरचिटेकी भस्मको पानी में मिलाकर लेप करनेसे श्वेत कुष्ठ नष्ट होता है । ११-अंकोलके तेलकी मालिश कर- नेसे अथवा कचनारकी छालको काँजीमें पीसकर लगानेसे अथवा चोटली और चीतेकी जडको पानी में पीसकर प्रलेप करनेसे श्वेतकुष्ठ दूर होता है । १२ - गंधक पीपल की छाल, सफेद चोंटली, जिमीकन्द सुहागा, विलाके फूल, और तिलोंका खार इन सबको चूर्ण करके गोपूजमें सात बार भावना देकर सुखालेवे । कुष्ठ रोगी इस चूर्णको<noinclude></noinclude> 8kroajkkbq4do7uyrv24plbfd3u5uu2 पृष्ठम्:रसरत्नसमुच्चयः.pdf/६३० 104 165615 418189 2026-08-30T10:28:46Z Bnarayanan V 10460 /* अपरिष्कृतम् */ ( ६०८ ) रसरत्नसमुच्चयः । प्रतिदिन एक एक तोला परिमाण लेकर शहद में मिलाकर सेवन करे और शरीरपर तेलको मालिश करके एक प्रहरतक तीक्ष्ण धूप बैठा रहे । इस प्रकार इस औषधको ३-४... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418189 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Bnarayanan V" /></noinclude>( ६०८ ) रसरत्नसमुच्चयः । प्रतिदिन एक एक तोला परिमाण लेकर शहद में मिलाकर सेवन करे और शरीरपर तेलको मालिश करके एक प्रहरतक तीक्ष्ण धूप बैठा रहे । इस प्रकार इस औषधको ३-४ दिन तक सेवन करने से कुष्ठ के स्थानमें छाले पड जाते हैं, उनको त्रिफलेके पानी से धोवे और उनके फूटजाने पर हल्दी और हरतालको चावलोंके जलमें पीसकर लेप करे एवं कोदों के भातका गायके मट्ठेके साथ आहार करे । इस प्रकार ७ दिन इस प्रयोगको व्यवहार करनेसे एक सप्ताह में श्वेतकुष्ठ नाश होजाता है ॥ १३ - पारा, गन्धक, सुहागा, ताम्र भस्म, पीपल, कूठ और चन्दन इन औषधियों को समान भाग लेकर बारीक चूर्ण करके बिजौरे नींबू के रस में खरल कर लेवे । यह मरहम प्रतिदिन प्रलेप करनेसे सब प्रकार के कुष्ठों को शीघ्र नष्टकरदेता है ।। २१५-२२० ॥ कृमिरोग | ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रोगः श्वसनं भ्रमः । भक्तद्वेषोऽतिसारश्च संजातक्रिमिलक्षणम् ॥ २२१ ॥ पेटमें कृमियों (कीडों) के उत्पन्न होजाने और उनका उपद्रव होनेपर ज्वरका आना शरीरका वर्ण विकृत होना, शूल, हृदयरोग, श्वास, चक्कर आना, भोजनमें अरुचि और दस्तोंका होना इत्यादि लक्षण उत्पन्न होते हैं । ये कृमिरोग के लक्षल हैं ॥ १२१ ॥ अग्नितुण्ड रस । उदराध्माननुत्यर्थं रस ह्येष निगद्यते ॥ २२२ ॥ अग्नितुण्डेति विख्यातः सर्वोदरगदापहः । रसगंधाजमोदानां कृमिघ्रत्रह्मबीजयोः ॥ २२३ ॥ एकद्वित्रिचतुष्पंचभागान्स विषतिंदुकान् ।<noinclude></noinclude> 0qiopyusjsoworpt6rs519f7kfqzcni