विकिस्रोतः sawikisource https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिस्रोतः विकिस्रोतःसम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् लेखकः लेखकसम्भाषणम् पृष्ठम् पृष्ठसम्भाषणम् अनुक्रमणिका अनुक्रमणिकासम्भाषणम् श्रव्यम् श्रव्यसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 7104 418619 418595 2026-09-28T13:17:25Z Visasank 9788 418619 wikitext text/x-wiki {{श्रीविष्णुपुराणम्-चतुर्थांशः}} <poem><span style="font-size: 14pt; line-height: 200%"> ॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः ॥ (सगरस्य अश्वमेधयज्ञः, सौदासचरित्रम्, रामचरित्रम्) श्रीपराशर उवाच काश्यपदुहिता सुमतिः विदर्भराजतनया केशिनी च द्वे भार्ये सगरस्य आस्ताम् ॥१॥ ताभ्यां चापत्यार्थम् और्वः परमेण समाधिनाराधितो वरम् अदात् ॥२॥ “एका वंशकरमेकं पुत्रम्, अपरा षष्टिं पुत्रसहस्राणां जनयिष्यतीति यस्या यदभिमतं तदिच्छया गृह्यताम्” इत्युक्ते केशिनी एकं वरयामास ॥३॥ सुमतिः पुत्रसहस्राणि षष्टिं वव्रे ॥४॥ “तथा” इत्युक्ते अल्पैरहोभिः केशिनी पुत्रम् एकम् असमञ्जसनामानं वंशकरम् असूत ॥५॥ काश्यपतनयायाः तु सुमत्याः षष्टिः पुत्रसहस्रणि अभवन् ॥६॥ तस्मात् असमञ्जसात् अंशुमान् नाम कुमारो जज्ञे ॥७॥ स त्वसमञ्जसो बालो बाल्यादेव असद्वृत्तोऽभूत् ॥८॥ पिता चास्य अचिन्तयत् “अयम् अतीतबाल्यः सुबुद्धिमान् भविष्यति” इति ॥९॥ अथ तत्रापि च वयसि अतीते असच्चरितमेनं पिता तत्याज ॥१०॥ तान्यपि षष्टिः पुत्रसहस्राणि असमञ्जसचरितमेव अनुचक्रुः ॥११॥ ततश्च असमञ्जसचरितानुकारिभिः सागरैः अपध्वस्तयज्ञादिसन्मार्गे जगति देवाः सकलविद्यामयम् असंस्पृष्टम् अशेषदोषैः भगवतः पुरुषोत्तमस्य अंशभूतं कपिलं प्रणम्य तदर्थम् ऊचुः ॥१२॥ “भगवन् एभिः सगरतनयैः असमञ्जसचरितम् अनुगम्यते ॥१३॥ कथमेभिः असद्वृत्तम् अनुसरद्भिः जगद्भविष्यतीति ॥१४॥ अत्यार्तजगत्परित्राणाय च भगवतोऽत्र शरीरग्रहणम्” इत्याकर्ण्य भगवानाह “अल्पैरैव दिनैर्विनङ्क्ष्यन्ति” इति ॥१५॥ अत्रान्तरे च सगरो हयमेधम् आरभत ॥१६॥ तस्य च पुत्रैः अधिष्ठितम् अस्य अश्वं कोऽप्यपहृत्य भुवो बिलं प्रविवेश ॥१७॥ ततः तत्तनयाश्च अश्वखुरगतिनिर्बन्धेन अवनीम् एकैको योजनं चख्नुः ॥१८॥ पाताले चाश्वं परिभ्रमन्तं तम् अवनीपतितनयास्ते ददृशुः ॥१९॥ नातिदूरेऽवस्थितं च भगवन्तम् अपघने शरत्कालेऽर्कमिव तेजोभिः अवनतमूर्धम् अधश्च अशेषदिशश्च उद्भासयमानं हयहर्त्तारं कपिलर्षिम् अपश्यन् ॥२०॥ ततश्च उद्यतायुधा “दुरात्मायम् अस्मदपकारी यज्ञविघ्नकारी हन्यतां हयहर्त्ता हन्यताम्” इति अवोचन् अभ्यधावंश्च ॥२१॥ ततस्तेनापि भगवता किञ्चित् ईषत्परिवर्त्तितलोचनेन अवलोकिताः स्वशरीरसमुत्थेन अग्निना दह्यमाना विनेशुः ॥२२॥ सगरोऽपि अवगम्य अश्वानुसारि तत्पुत्रबलम् अशेषं परमर्षिणा कपिलेन तेजसा दग्धं ततो अंशुमन्तम् असमञ्जसपुत्रम् अश्वानयनाय युयोज ॥२३॥ स तु सगरतनयखातमार्गेण कपिलमुपगम्य भक्तिनम्रस्तदा तृष्टाव ॥२४॥ अथैनं भगवानाह ॥२५॥ “गच्छैनं पितामहाय अश्वं प्रापय, वरं वृणीष्व च, पुत्रक, पौत्राश्च ते स्वर्गाद्गङ्गां भुवम् आनेष्यन्त” इति ॥२६॥ अथांशुमानपि “स्वर्यातानां ब्रह्मदण्डहतानाम् अस्मत्पितॄणाम् अस्वर्गयोग्यानां स्वर्गप्राप्तिकरं वरम् अस्माकं प्रयच्छ” इति प्रत्याह ॥२७॥ तदाकर्ण्य तं च भगवानाह “उक्तमेवैतत् मयाद्य पौत्रस्ते त्रिदिवाद्गङ्गां भुवम् आनेयिष्यति” इति ॥२८॥ तदम्भसा च संस्पृष्टेषु अस्थिभस्मसु एते च स्वर्गमारोक्ष्यन्ति ॥२९॥ भगवद्विष्णुपादाङ्गुष्ठनिर्गतस्य हि जलस्य एतन्माहात्म्यम् ॥३०॥ यन्न केवलमभिसन्धिपूर्वकं स्नानाद्युपभोगेषु उपकारकम् अनभिसंहितमपि अपेतप्राणस्य अस्थिचर्मस्नायुकेशाद्युपस्पृष्टं शरीरजमपि पतितं सद्यः शरीरिणं स्वर्गं नयति” इत्युक्तः प्रणम्य भवगते, अश्वमादाय पितामहयज्ञम् आजगाम ॥३१॥ सगरोऽपि अश्वमासाद्य तं यज्ञं समापयामास ॥३२॥ सागरं च आत्मजप्रीत्या पुत्रत्वे कल्पितवान् ॥३३॥ तस्यांशुमतो दिलीपः पुत्रोऽभवत् ॥३४॥ दिलीपस्य भगीरथः योऽसौ गङ्गां स्वर्गादिह आनीय भागीरथीसंज्ञां चकार ॥३५॥ भगीरथात् सुहोत्रः सुहोत्रात् श्रुतः, तस्यापि नाभागः ततोऽम्बरीषः, तत्पुत्रः सिन्धुद्वीपः सिन्धुद्वीपात् अयुतायुः ॥३६॥ तत्पुत्रश्च ऋतुपर्णः, योऽसौ नलसहायो अक्षहृदयज्ञोऽभूत् ॥३७॥ ऋतुपर्णपुत्रः सर्वकामः ॥३८॥ तत्तनयः सुदासः ॥३९॥ सुदासात् सौदासो मित्रसहनामा ॥४०॥ स च अटव्यां मृगयार्थी पर्यटन् व्याघ्रद्वयम् अपश्यत् ॥४१॥ ताभ्यां तद्वनम् अपमृगं कृतं मत्वा एकं तयोः बाणेन जघान ॥४२॥ म्रियमाणः च असौ अतिभीषणाकृतिः अतिकरालवदनो राक्षसोऽभूत् ॥४३॥ द्वितीयोऽपि “प्रतिक्रियां ते करिष्यामि” इत्युक्त्वा अन्तर्धानं जगाम ॥४४॥ कालेन गच्छता सौदासो यज्ञमयजत् ॥४५॥ परिनिष्ठितयज्ञे आचार्ये वसिष्ठे निष्क्रान्ते तद्रक्षो वसिष्ठरूपम् आस्थाय “यज्ञावसाने मम नरमांसभोजनं देयमिति तत्संस्क्रियतां क्षणात् आगमिष्यामि” इत्युक्त्वा निष्क्रान्तः ॥४६॥ भूयश्च सूदवेषं कृत्वा राजाज्ञया मानुषं मांसं संस्कृत्य राज्ञे न्यवेदयत् ॥४७॥ असावपि हिरण्यपात्रे मांसमादाय वसिष्ठागमनप्रतीक्षकोऽभवत् ॥४८॥ आगताय वसिष्ठाय निवेदितवान् ॥४९॥ स चाप्यचिन्तयत् “अहो अस्य राज्ञो दौश्शील्यं येन एतन्मांसम् अस्माकं प्रयच्छति किमेतद्द्रव्यजातम्” इति ध्यानपरोऽभवत् ॥५०॥ अपश्यच्च तन्मांसं मानुषम् ॥५१॥ अतः क्रोधकलुषीकृतचेता राजनि शापमुत्ससर्ज ॥५२॥ “यस्मात् अभोज्यमेतत् अस्मद्विधानां तपस्विनाम् अवगच्छन्नपि भवान् मह्यं ददाति तस्मात् तवैवात्र लोलुपता भविष्यति” इति ॥५३॥ अनन्तरं च तेनापि “भगवता एवाभिहितो अस्मि” इत्युक्ते “किं किं मयाभिहितम्” इति मुनिः पुनरपि समाधौ तस्थौ ॥५४॥ समाधिविज्ञानावगतार्थः च अनुग्रहं तस्मै चकार “नात्यन्तिकम् एतत् द्वादशाब्दं तव भोजनं भविष्यति” इति ॥५५॥ असावपि प्रतिगृह्योदकाञ्जलिं मुनिशापप्रदानाय उद्यतो “भगवन् अयम् अस्मद्गुरुः नार्हसि एनं कुलदेवताभूतम् आचार्यं शप्तुम्” इति मदयन्त्या स्वपत्न्या प्रसादितः । शस्याम्बुदरक्षणार्थं तच्छापाम्बु नोर्व्यां न चाकाशे चिक्षेप, किं तु तेनैव स्वपादौ सिषेच ॥५६॥ तेन च क्रोधाश्रितेनाम्बुना दग्धच्छायौ तत्पादौ कल्माषताम् उपगतौ ततः स कल्माषपादसंज्ञाम् अवाप ॥५७॥ वसिष्ठशापाच्च षष्ठे षष्ठे काले राक्षसस्वभावमेत्याटव्यां पर्यटन् अनेकशो मानुषान् अभक्षयत् ॥५८॥ एकदा तु कञ्चिन्मुनिम् ऋतुकाले भार्यासङ्गतं ददर्श ॥५९॥ तयोश्च तमतिभीषणं राक्षसस्वरूपम् अवलोक्य त्रासात् दम्पत्योः प्रधावितयोः ब्राह्मणं जग्राह ॥६०॥ ततस्सा ब्राह्मणी बहुशः तम् अभियाचितवती ॥६१॥ “प्रसीद इक्ष्वाकुकुलतिलकभूतः त्वं महाराजो मित्रसहो न राक्षसः ॥६२॥ नार्हसि स्त्रीधर्मसुखाभिज्ञो मयि अकृतार्थायाम् अस्मद्भर्त्तारं हन्तुम्” इत्येवं बहुप्रकारं तस्यां विलपन्त्यां, व्याघ्रः पशुमिवारण्येऽभिमतं तं ब्राह्मणम् अभक्षयत् ॥६३॥ ततश्चातिकोपसमन्विता ब्राह्मणी तं राजानं शशाप ॥६४॥ “यस्मादेवं मयि अतृप्तायां त्वया अयं मत्पतिः भक्षितः तस्मात् त्वमपि कामोपभोगप्रवृत्तोऽन्तं प्राप्स्यसि” इति ॥६५॥ शप्त्वा चैवं सा अग्निं प्रविवेश ॥६६॥ ततस्तस्य द्वादशाब्दपर्यये विमुक्तशापस्य स्त्रीविषयाभिलाषिणो मदयन्ती तं स्मारयामास ॥६७॥ ततः परम् असौ स्त्रीभोगं तत्याज ॥६८॥ वसिष्ठश्च अपुत्रेण राज्ञा पुत्रार्थम् अभ्यर्थितो मदयन्त्यां गर्भाधानं चकार ॥६९॥ यदा च सप्तवर्षाण्यसौ गर्भो न जज्ञे, ततस्तं गर्भमश्मना सा देवी जघान ॥७०॥ पुत्रः च अजायत ॥७१॥ तस्य च अश्मक इत्येव नामाभवत् ॥७२॥ अश्मकस्य मूलको नाम पुत्रोऽभवत् ॥७३॥ योऽसौ निःक्षत्रे क्ष्मातलेऽस्मिन् क्रियमाणे स्त्रीभिः विवस्त्राभिः परिवार्य रक्षितः ततः तं नारीकवचम् उदाहरन्ति ॥७४॥ मूलकात् दशरथः तस्माच् इलिविलः ततश्च विश्वसहः ॥७५॥ तस्माच्च खट्वाङ्गो योऽसौ देवासुरसङ्ग्रामे देवैः अभ्यर्थितः असुरान् जघान ॥७६॥ स्वर्गे च कृतप्रियैः देवैः वरग्रहणाय चोदितः प्राह ॥७७॥ “यद्यवश्यं वरो ग्राह्यः तन्मम आयुः कथ्यताम्” इति ॥७८॥ अनन्तरं च तैरुक्तम् “एकमुहूर्तप्रमाणं तवायुः” इत्युक्तः अथ अस्खलितगतिना विमानेन लघिमादिगुणो मर्त्यलोकम् आगम्य इदमाह ॥७९॥ “यथा न ब्राह्मणेभ्यः सकाशात् आत्मापि मे प्रियतरः, न च स्वधर्मोल्लङ्घनं मया कदाचिदपि अनुष्ठितं, न च सकलदेवमानुषपशुपक्षिवृक्षादिकेषु अच्युतव्यतिरेकवती दृष्टिः मम अभूत्, तथा तमेवं मुनिजनानुस्मृतं भगवन्तम् अस्खलितगतिः प्रापयेयम्” इति अशेषदेवगुरौ भगवति अनिर्द्देश्यवपुषि सत्तामात्रात्मनि आत्मानं परमात्मनि वासुदेवाख्ये युयोज । तत्रैव च लयमवाप ॥८०॥ अत्रापि श्रूयते श्लोको गीतः सप्तर्षिभिः पुरा । खट्वाङ्गेन समो नान्यः कश्चिदुर्व्यां भविष्यति ॥८१॥ येन स्वर्गादिहागम्य मुहूर्त्तं प्राप्य जीवितम् । त्रयोऽभिसंहिता लोका बुद्ध्या सत्येन चैव हि ॥८२॥ खट्वाङ्गात् दीर्घबाहुः पुत्रोऽभवत् ॥८३॥ ततो रघुरभवत् ॥८४॥ तस्मादपि अजः ॥८५॥ अजात् दशरथः ॥८६॥ तस्यापि भगवानब्जनाभो जगतः स्थित्यर्थम् आत्मांशेन रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नरूपेण चतुर्द्धा पुत्रत्वम् आयासीत् ॥८७॥ रामोपि बाल एव विश्वामित्रयागरक्षणाय गच्छन् ताटकां जघान ॥८८॥ यज्ञे च मारीचम् इषुवाताहतं समुद्रे चिक्षेप ॥८९॥ सुबाहुप्रमुखांश्च क्षयमनयत् ॥९०॥ दर्शनमात्रेण अहल्यामपापां चकार ॥९१॥ जनकगृहे च माहेश्वरं चापम् अनायासेन बभञ्ज ॥९२॥ सीतामयोनिजां जनकराजतनयां वीर्यशुल्कां लेभे ॥९३॥ सकलक्षत्रियक्षयकारिणम् अशेषहैहयकुलधूमकेतुभूतं च परशुरामम् अपास्तवीर्यबलावलेपं चकार ॥९४॥ पितृवचनाच्च अगणितराज्याभिलाषो भ्रातृभार्यासमेतो वनं प्रविवेश ॥९५॥ विराधखरदूषणादीन् कबन्धवालिनौ च निजघान ॥९६॥ बद्ध्वा च अम्भोनिधिम् अशेषराक्षसकुलक्षयं कृत्वा, दशाननापहृतां भार्यां तद्वधात् अपहृताकलङ्कामपि अनलप्रवेशशुद्धाम् अशेषदेवसङ्घैः स्तूयमानशीलां जनकराजकन्याम् अयोध्याम् आनिन्ये ॥९७॥ ततश्चाभिषेकमङ्गलं मैत्रेय वर्षशतेनापि वक्तुं न शक्यते सङ्क्षेपेण श्रूयताम् ॥९८॥ लक्ष्मणभरतशत्रुघ्नविभीषणसुग्रीवाङ्गदजाम्बवद्धनुमत्प्रभृतिभिः सम्पत्फुल्लवदनैः छत्रचामरादियुतैः सेव्यमानो दाशरथिः ब्रह्मेन्द्राग्नियमनिरृतिवरुणवायुकुबेरेशानप्रभृतिभिः सर्वामरैः वसिष्ठवामदेववाल्मीकिमार्कण्डेयविश्वामित्रभरद्वाजागस्त्यप्रभृतिभिः मुनिवरैः ऋग्यजुस्सामाथर्वभिः संस्तूयमानो नृत्यगीतवाद्याद्यखिललोकमङ्गलवाद्यैः वीणावेणुमृदङ्गभेरीपटहशङ्खकाहलगोमुखप्रभृतिभिः सुनादैः समस्तभूभृतां मध्ये सकललोकरक्षार्थं यथोचितम् अभिषिक्तो दाशरथिः कोसलेन्द्रो रघुकुलतिलको जानकीप्रियो भ्रातृत्रयप्रियः सिंहासनगत एकादशाब्दसहस्रं राज्यम् अकरोत् ॥९९॥ भरतोपि गन्धर्वविषयसाधनाय गच्छन् संग्रामे गन्धर्वकोटीः तिस्रो जघान ॥१००॥ शत्रुघ्नेनापि अमितबलपराक्रमो मधुपुत्रो लवणो नाम राक्षसो निहतो मथुरा च निवेशिता ॥१०१॥ इत्येवमाद्यतिबलपराक्रमविक्रमणैः अतिदुष्टसंहारिणो अशेषस्य जगतो निष्पादितस्थितयो रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नाः पुनरपि दिवमारूढाः ॥१०२॥ येऽपि तेषु भगवदंशेषु अनुरागिणः कोसलनगरजानपदाः तेऽपि तन्मनसः तत्सालोक्यताम् अवापुः ॥१०३॥ अतिदुष्टसंहारिणो रामस्य कुशलवौ द्वौ पुत्रौ, लक्ष्मणस्य अङ्गदचन्द्रकेतू, तक्षपुष्कलौ भरतस्य, सुबाहुशूरसेनौ शत्रुघ्नस्य ॥१०४॥ कुशस्य अतिथिः, अतिथेरपि निषधः पुत्रोऽभूत् ॥१०५॥ निषधस्यापि अनलः, तस्मादपि नभाः, नभसः पुंडरीकः, तत्तनयः क्षेमधन्वा, तस्य च देवानीकः तस्यापि अहीनकः, अहीनकस्यापि रुरुः तस्य च पारियात्रकः, पारियात्रकात् देवलो, देवलात् वच्चलः, तस्यापि उत्कः, उत्काच्च वज्रनाभः, तस्मात् शङ्खणः, तस्मात् युषिताश्वः, ततश्च विश्वसहो जज्ञे ॥१०६॥ तस्मात् हिरण्यनाभो यो महायोगीश्वरात् जैमिनेः शिष्यात् याज्ञवल्क्यात् योगमवाप ॥१०७॥ हिरण्यनाभस्य पुत्रः पुष्यः, तस्माद् ध्रुवसन्धिः, ततः सुदर्शनः, तस्मादग्निवर्णः, ततः शीघ्रगः, तस्मादपि मरुः पुत्रोऽभवत् ॥१०८॥ योऽसौ योगमास्थाय अद्यापि कलापग्रामम् आश्रित्य तिष्ठति ॥१०९॥ आगामियुगे सूर्यवंशक्षत्रव्रतप्रवर्तयिता भविष्यति ॥११०॥ तस्यात्मजः प्रशुश्रुतः, तस्यापि सुसन्धिः, ततश्चापि अमर्षः, तस्य च सहस्वान्, ततश्च विश्वभवः ॥१११॥ तस्य बृहद्बलः योऽर्जुनतनयेन अभिमन्युना भारतयुद्धे क्षयम् अनीयत ॥११२॥ एते इक्ष्वाकुभूपालाः प्राधान्येन मयेरिताः । एतेषां चरितं शृण्वन् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥११३॥ ॥ इति श्रीविष्णुमहापुराणे चतुर्थेंऽशे चतुर्थोऽध्यायः ॥ </span></poem>। [[वर्गः:श्रीविष्णुपुराणम्-चतुर्थांशः]]। s7hdow703q7moioumynz9xi0yolhibf 0 60702 418620 130171 2026-09-28T17:07:35Z शशाङ्कः सि जि 10187 418620 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = प्रथमोऽङ्कः | previous = | next = [[../द्वितीयोऽङ्कः|द्वितीयोऽङ्कः]] | notes = }} {{center|<big>{{bold|प्रथमः अङ्कः}}</big>}} {{center|(श्लोकः)}} {{bold|<poem>वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते सः स्थाणुः स्थिरभक्तियोगमुलभो निःश्रेयसायास्तु वः ॥ १ ॥</poem>}} <small>(नान्द्यन्ते)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} अलमतिविस्तरेण ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य,)</small> मारिष ! इतस्तावत् ।<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} भाव ! अयमस्मि ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} मारिष ! परिपदेषा पूर्वेपां कवीनां दृष्टरसप्रबन्धा अहमस्यां कालिदासग्रथितवस्तुना नवेन त्रोटकेन उपस्थास्ये । तदुच्यतां पात्रवर्गः स्वेषु स्वेषु पाठेषु अवहितं भवितव्यमिति ॥<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} यथाज्ञापयति भावः । <small>(इति निष्कान्तः ।)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}}- <small>(प्रणिपत्य,)</small> यावदिदानीमार्यविदग्धमिश्रान् विज्ञापयामि ।<br/> {{bold|<poem>प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात् । शृणुत जना अवधानात् क्रियामिमां कालिदासस्य ॥ २ ॥</poem>}} <small>(नेपथ्ये)</small> अज्जा, परित्ताअध पस्य मुअथ । जो सुरपक्खवादी, जस्स वा अम्बरअले गईअत्थि । [आर्याः परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्य वाऽम्बरतले गतिरस्ति]<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(कर्ण दत्त्वा ।)</small> अये ! किं नु खलु मद्विज्ञापनान्त- रमातीनां कुररीणामिवाकाशे शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । आकाशे सुरगणसेविते समन्तात् किं नार्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥ ३ ॥</poem>}} {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(विचिन्त्य,)</small> भवतु | ज्ञातम् ।<br/> {{bold|<poem>ऊरूद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री कैलासनाथमनुसृत्य निवर्तमाना । वन्दीकृता विबुधशत्रुभिरर्धमार्गे क्रन्दत्यतः करुणमप्सरसां गणोऽयम् ॥ ४ ॥</poem>}} <small>(इति निष्क्रान्तः ।)</small><br/> {{bold|प्रस्तावना ।}}<br/> <small>ततः प्रविशन्त्यप्सरसः ।</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} अज्जा परित्ताअध परित्ताअध । जो सुरपक्खपादि जस्स अम्वरअले गईअस्थि । [आर्याः ! परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्याम्वरतले गतिरस्ति ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति अपटीक्षेपेण राजा रथेन सूतश्च ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} अलमाक्रन्दितेन । सूर्योपस्थाननिवृत्तं पुरूरवसं मामेत्य कथ्यतां कुतो भवत्यः परित्रातव्या इति ।<br/> {{bold|रम्भा -}} असुरावलेपादो । [असुरावलेपतः ।]<br/> {{bold|राजा -}} किं पुनरसुरावलेपेन भवतीनामपराद्धम् ।<br/> {{bold|रम्भा -}} सुणादु महाराओ । जा तवोविसेससङ्किदस्त सुमारं पहअणं महेन्दस्स, पञ्चादेसो रुवगव्विदाए सिरिगोरिए, अलंकारो सग्गस्स, साणो पिअसही उव्वसी कुवेरभवणादो वित्तमाणा केणावि दाणवेण चित्तलेहादुदीआ अद्धपथं जेव बन्दिग्गाहं गिहिदा [शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङ्कितस्य मुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रीगौर्याः, अल- ङ्कारः सर्गस्य सा नः प्रियसी उर्वशी कुवेरभवनान्निवर्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्थपथ एव वन्दिग्राहं गृहीता ।]<br/> {{bold|राजा -}} अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन गतः स जाल्मः ?<br/> {{bold|अप्सरसः -}} इसाणीए दिसाए । [ऐशान्या दिशा ।]<br/> {{bold|राजा -}} तेन हि मुच्यतां विषादः । यतिष्ये वः सखीप्रत्यानयनाय ।<br/> {{bold|अप्सरसः -}} सरिसं एवं सोमवंससंभवस्स । [सदृशमेतत्सोमवंशसम्भवस्य ।]<br/> {{bold|राजा -}} क पुनर्मा भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति ।<br/> {{bold|अप्सरसः –}} एस्सि हेमकूडसिहरे । [एनस्मिन् हेमकूटशिखरे ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत ! ऐशानीं दिशं चोदयाश्वानाशुगमनाय ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>( इति यथोक्तं करोति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(रथवेगं रूपयित्वा)</small> साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्वप्रस्थितं वैनतेयमपि आलादयेयम्, किंपुनस्तमपकारिणं मघोनः । मम -<br/> {{bold|<poem>अग्रे यान्ति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घनाश्चक्रभ्रान्तिररान्तरेषु वितनोत्यन्यामिवारावलीम् । चित्रारम्भविनिश्चलं हरिशिरम्यायामवच्चामरं यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगादिदान् ॥५॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च)</small> {{bold|सहजन्या -}} हला ! गदो राएसी । ता अम्हे वि जधासं दिसं पदेसं गच्छम्ह । [हला ! गतो राजर्षिः, तद्वयमपि यथासन्दिष्टं प्रदेशं गच्छामः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि ! एव्वं करेम्ह । [सखि ! एवं कुर्मः ।]<br/> <small>(इति हेमकूट शिखरे नाव्येनाधिरोहन्ति ।)</small><br/> {{bold|रम्भा -}} अवि णाम सो राएसी उद्धरदि णो हिजअसलम् ? [अपि नाम स राजर्षिः उद्धरिष्यति नो हृदयशल्यम् ?]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि, मा दे संसओ भोदु । [सखि । मा ते संशयो भवतु ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} णं दुज्जआ दाणवा । [ननु दुर्जया दानवाः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} उवदिसम्पराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो सवहुमणं आणाविअ तं एव्व विबुधविजआअ सेणामुद्दे णिओजेदि । [उपस्थितसम्परायो महेन्द्रोऽपि मध्यलोकन: सबहुमानमानाय्य तमेव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क्ते ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} सव्वा विअई भोदु । [सर्वथा विजयी भवतु ।]<br/> {{bold|मेनका -}} <small>(क्षणमात्रं स्थित्वा)</small> हला ! समस्सस समस्सस [हला ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।] एस उल्लसिद हरिणकेदणो तस्स एसिणो सोमदत्त रहो दीसदी; ण एसो अकिदत्थो पडिणिउत्तिस्स- दिति तक्केमि । [एप उल्लसितहरिणकेतनस्तस्य राजर्षेः सोमदत्तो रथो दृश्यते; नैपोऽकृतार्थः प्रतिनिवर्तिष्यत इति तर्कयामि ।]<br/> <small>(निमित्तं सूचयित्वा अवलोकयन्त्यः स्थिताः ।)</small><br/> <small>(ततः प्रविशति रथारूढो राजा सूतश्च । भयनिमीलिताक्षी चित्रलेखा दक्षिणहस्तावलम्बिता उर्वशी च ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! समस्सस समस्सस । [सखि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।]<br/> {{bold|राजा -}} सुन्दरि ! समाश्वसिहि—<br/> {{bold|<poem>गतं भयं भीरु सुरारिसम्भवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निशावसाने नलिनीव पङ्कजम् ॥ ६ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा —}} अम्महे ! कहं उस्ससिदमेत्तसंभाविदजीविदा अज्ज वि एसा सण्णं ण पडिवजवि ? [कथमुच्छ्रसितमात्रसम्भावितजीविता अद्यापि एषा संज्ञां न प्रतिपद्यते ?]<br/> {{bold|राजा -}} बलवदत्र ते सखी त्रस्ता । तथाहि-<br/> {{bold|<poem>मन्दारकुसुमदाम्ना गुरुरस्याः सूच्यते हृदयकम्पः । मुहरुच्छ्रसना मध्ये परिणाहवतोः पयोधरचोः ॥ ७ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(सकरुणम्)</small> हला उव्वसि ! पज्जवत्थावे हि अत्ताणम् अणच्छरा विअ पडिभासि । [हला उर्वशि ! पर्यवस्थापयात्मानम्, अनप्सरेव प्रतिभासि ।]<br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>मुञ्चति न तावदस्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम् । सिचयान्तेन कथञ्चित्स्तनमध्योच्छूासिना कथितः ॥ ८ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी प्रत्यागच्छति ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(सहर्षम्)</small> चित्रलेखे ! दिष्ट्या वर्धसे । प्रकृतिमापन्ना ते प्रियसखी । पश्य —<br/> {{bold|<poem>आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रिः नैस्याचितभुज व च्छिन्नभूष्टिमा । मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमाना गङ्गा रोधःपतनकलुपा गच्छतीव प्रसादम् ॥ ९ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} सहि उवसि ! वीसद्धा भव । आवण्णाणुकम्पिणा महाराण पडिहदा क्खु दे तिसपरिवन्थिणो हवासा दाणवा । [सखि उर्वशि ! विश्रब्धा भव । आपन्नानुकम्पिना महाराजेन प्रतिहताः खलु ते त्रिदशपरिपन्थिनो हताशा दानवाः ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} (चक्षुषी उन्मील्य) किं पहावदंसिणा नहिन्देण अम्भुवपहम्हि । [किं प्रभावदर्शिना महेन्द्रेणाभ्युपपन्नास्मि ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} ण महिन्द्रेण, महिन्दसरिसाणुभावेण राएसिणा पुरूरवसेण । [न महेन्द्रेण, महेन्द्रसदृशानुभावेन राजर्षिणा पुरूरवसा ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(राजानमवलोक्यात्मगतम्)</small> उवकिदं क्खु दाणवेन्दसंरम्भेण । [उपकृतं खलु दानवेन्द्रसंरम्भेण ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीमवलोक्यात्मगतम्)</small> स्थाने खलु नारायणमृषिं विलोभयन्त्यस्तदूरुसम्भवामिमां विलोक्य त्रीडिताः सर्वा अप्सरस इति । अथवा नेयं तपस्विनः सृष्टिरित्यवैमि । कुतः — {{bold|<poem>अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विपयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ १० ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी –}} हला चित्तलेहे ! सहीअणो कहिं क्खु भवे ? [हला चित्रलेखे ! सखीजनः कुत्र खलु भवेत् ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! अभअप्पदाई महाराओ जाणादि । [सखि ! अभयप्रदायी महाराजो जानाति ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीं विलोक्य)</small> महति विपादे वर्तते सखीजनः । पश्यतु भवती - {{bold|<poem>यदृच्छया त्वं सकृदप्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि ! यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत्सखीजनस्ते किमुतार्द्रसौहृदः ॥ ११ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} <small>(आत्मगतम्)</small> अमिअं क्खु दे वअणम् [अमृतं खलु ते वचनम्] अहवा चन्द्रादो अमिति किं अच्चरिअम् [अथवा चन्द्रादमृतमिति किमाश्वर्यम्] <small>(प्रकाशम्)</small> अदो एव मे पेक्खिदुं तुवरदि हिअअम् । [अतएव मे प्रेक्षितुं त्वरते हृदयम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(हस्तेन दर्शयन्)</small> {{bold|<poem>एताः सुतनु मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः । उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥ १२ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी साभिलाषं पश्यति ।)</small> {{bold|चित्रलेखा -}} हला ! किं पेक्खसि ? [हला ! किं प्रेक्षसे ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं समदुक्खगदो पीवीअदि लोअणेहिं । [ननु समदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} (सस्मितम्) अई को ? [अयि कः ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं पणईअणो । [ननु प्रणयिजनः ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} <small>(सहर्षमवलोक्य)</small> हला ! चित्तलेहादुदीअं पिअसहीं उव्वसीं गेव्हिअ विसाहासहिदो विअ भअवं सोमो समुवट्टिदो राएसी दीसदी । [हला ! चित्रलेखाद्वितीयां प्रियसखीमुर्वशीं गृहीत्वा विशाखासहित इव भगवान् सोमः समुपस्थितो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|मेनका –}} <small>(निर्वर्ण्य)</small> हला ! दुवे वि णो एत्थ पिआ उवगदा । इअं पच्चाणीदा पिअसही, अअं च अपरिक्खदुसरीरो राएसी दीसदी । [हला ! द्वे अपि नोऽत्र प्रिये उपनते, इयं प्रत्यानीता प्रियसखी, अयञ्चापरिक्षतशरीरो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|सहजन्या -}} सहि ! जुत्तं भणासि दुज्जओ दाणओ त्ति । [सखि ! युक्तं भणसि दुर्जयो दानवः इति ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत, इदं तच्छैलशिखरम् । अवतारय रथम् ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>(इति तथा करोति ।)</small><br/> <small>(उर्वशी रथावतारक्षोभं नवन्ती नत्रानं राजानमवलम्बते)</small> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> हन्त ! सफलो मे विपयावतारः - {{bold|<poem>यदिदं रथसंक्षोभादङ्गेनाङ्गं ममायतेक्षणया । स्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्कुरितं मनसिजेनेव ॥ १३ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} हला ! किं वि परदो ओसर । [हला ! किमपि परतः अपसर ।] {{bold|चित्रलेखा -}} णाहं सक्केमि । [नाहं शक्नोमि ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} एत्थ पिअआरिणं संभावेन्ह राएसिं । [अत्र प्रियकारिणं सम्भावयामो राजर्षिम् ।] <small>(सर्वा उपसर्पन्ति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} सूत ! उपश्लेषय रथम् - {{bold|<poem>यावत्पुनरियं सुश्रूरुत्सुकाभिः समुत्सुका । सखीभिर्याति सम्पर्क लताभिः श्रीरिवार्तवी ॥ १४ ॥</poem>}} <small>(सूतो रथं स्थापयति ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} दिट्ठि महाराओ विजएण वहृदि । [दिष्ट्या महाराजो विजयेन वर्धते ।]<br/> {{bold|राजा -}} भवत्यश्च सखीसमागमेन ।<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(चित्रलेखादत्तहस्तावलम्बा रथादवतीर्य)</small> हला ! अधिअं परि- सजह । ण क्खु मे आसी आसासो जहा पुणो वि सहीअणं पेक्खिरसं त्ति । [हला ! अधिकं परिष्वजथ, न खलु मे आसीदा- वास यथा पुनरपि सखीजनं प्रेक्षिष्ये इति ।]<br/> <small>(सख्यः परिष्वजन्ते ।)</small> {{bold|मेनका -}} <small>(साशंसम्)</small> सव्वहा कप्पसदं महाराओ पुहविं पालअन्तो होदु । [सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथ्वीं पालयन् भवतु ।]<br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेन् उपदर्शितः शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>अयञ्च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः । अधिरोहति शैलानं तडित्वानिव तोयदः ॥ १५ ॥</poem>}} {{bold|अप्सरसः -}} <small>(पश्यन्त्यः)</small> अम्मो, चित्तरहो । [अहो चित्ररथः ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति चित्ररथः ।)</small> {{bold|चित्ररथः -}} <small>(राजानं दृष्ट्वा सबहुमानम्)</small> दिष्ट्या महेन्द्रोपकारपर्या न विक्रममहिम्ना वर्धते भवान् ।<br/> {{bold|राजा -}} अये गन्धर्वराजः ! <small>(रथादवतीर्य)</small> स्वागतं प्रियसुहृदे । <small>(परस्परं हस्तौ स्पृशतः ।)</small><br/> {{bold|चित्ररथः -}} वयस्य ! केशिना हृतामुर्वशीं नारदादुपश्रुत्य प्रत्या- हरणार्थमस्याः शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा । ततो वयमन्तरा चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा त्वामिहस्थमुपागताः । स भवान् इमां पुरस्कृत्य सहास्माभिः मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । पश्य— पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा मरुत्वते । दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा सम्प्रति त्वया ॥ १६ ॥ : राजा - सखे ! मैवम्- ननु वज्रिण एव वीर्यमेतद्, विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्ष्याः । वसुधाधरकन्दराविसर्पी, प्रतिशब्दो हि हरेर्हिनस्ति नागान् ॥ १७ ॥ चित्ररथः — युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः । - राजा - सखे ! नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अतस्त्व- मेवात्रभवतीं प्रभोरन्तिकं प्रापय । चित्ररथः —— यथा भवान्मन्यते । इत इतो भवत्यः । - ( सर्वाः प्रस्थिताः । ) उर्वशी - ( जनान्तिकम् ) हला चित्तलेहे, उवआरिणं राएसिं ण सक्कणोमि आमन्तेदुम् । ता तुमं एव मे मुहं होहि । [ हला चित्रलेखे ! उपकारिणं राजपिं न शक्नोनि आमन्त्रयितुम्, तत् त्वमेव मे मुखं भव । ] चित्रलेखा - ( राजानमुपेत्य ) महाराज ! उव्वसी विष्णवेदि- महाराएण अभणुण्णादा इच्छामि पिअसहिं विअ महाराअस्स किन्ति सुरलोअं णेदुम् । [ महाराज ! उर्वशी विज्ञापयति-महाराजेनाभ्य- नुज्ञातेच्छामि प्रियसखीमित्र महाराजस्य कीर्ति सुरलोकं नेतुम् । ] राजा - गम्यतां पुनर्दर्शनाय । - - (सर्वाः सगन्धर्वाः आकाशोत्पतनं रूपयन्ति । ) उर्वशी ( उत्पतनभङ्गं रूपयिला ) अम्मो, लदाविडवे एसा एआवली वैअअन्तिआ मे लग्गा [ अहो, लताविटपे एषा एकावली वैजयन्तिका मे लग्ना ] ( सव्याजमुपसृत्य राजानं पश्यन्ती) सहि चित्तलेहे, मोआवेहि दाव णम् । [ सखि चित्रलेखे ! मोचय तावदेनाम् । ] - चित्रलेखा - ( विलोक्य बिहस्य च ) आम्, दिढं क्खु लग्गा सा असक्का मोआविदुम् । [ आम्, दृढं खलु लग्ना सा, अशक्या मोचयितुम् । ] उर्वशी - अलं पडिहासेण । मोआवेहि दात्र णम् । [ अलं परिहासेन । मोचय तावदेनाम् । ] चित्रलेखा - आम्, दुम्मोआ विअ मे पडिहादी । तहा वि मोआविस्सं दाव । [ आम्, दुम्र्म्मोच्येव प्रतिभाति, तथापि मोच- यिष्यामि तावत् । उर्वशी - (स्मितं कृला ) पिअसहि, सुमरेहि क्लु एवं अत्तणो वअणम् । [ प्रियसखि ! स्मर खल्वेतदात्मनो वचनम् । ] राजा - (स्वगतम् ) प्रियमाचरितं ते त्वया मे गमनेऽस्याः क्षणविन्नमाचरन्त्या । यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मया हि दृष्टा ॥ १८ ॥ (चित्रलेखा मोचयति । उर्वशी राजानमालोकयन्ती सनिःश्वासं सखीजन- मुत्पतन्तं पश्यति । ) सूतः - आयुष्मन् ! राजा - तेन अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधान् प्रक्षिप्य दैत्यांल्लत्रणाम्बुराशौ । वायव्यमस्त्रं शरधिं पुनस्ते - महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ।। १९ ।। पश्लेषय रथम्, यावदारोहामि । - ( सूतस्तथा करोति । राजा नाय्येन रथमारोहति । ) उर्वशी - ( सस्पृहं राजानमवलोकयन्ती ) अवि णाम पुणो विउअ- आरिणं एवं पेक्खिस्सम् । [ अपि नाम पुनरपि उपकारिणमेतं प्रेक्षिष्ये । ] ( इति सगन्धर्वा सह सखीभिर्निष्कान्ता । ) राजा - ( उबेशीबत्मन्मुखः ) अहो ! दुर्लभाभिलाषी मदनः । एपा मनो मे प्रसभं शरीरान् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती । मुराङ्गना कर्पति खण्डितामात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ॥ २० ॥ (निष्क्रान्तौ ) ॥ इति प्रथमोऽङ्कः ॥<br/> <ref>https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.326674/mode/2up</ref> 3n8qunixtauu3i1hwfapdv8bfy65twg 418621 418620 2026-09-28T17:24:44Z शशाङ्कः सि जि 10187 418621 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = प्रथमोऽङ्कः | previous = | next = [[../द्वितीयोऽङ्कः|द्वितीयोऽङ्कः]] | notes = }} {{center|<big>{{bold|प्रथमः अङ्कः}}</big>}} {{center|(श्लोकः)}} {{bold|<poem>वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते सः स्थाणुः स्थिरभक्तियोगमुलभो निःश्रेयसायास्तु वः ॥ १ ॥</poem>}} <small>(नान्द्यन्ते)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} अलमतिविस्तरेण ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य,)</small> मारिष ! इतस्तावत् ।<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} भाव ! अयमस्मि ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} मारिष ! परिपदेषा पूर्वेपां कवीनां दृष्टरसप्रबन्धा अहमस्यां कालिदासग्रथितवस्तुना नवेन त्रोटकेन उपस्थास्ये । तदुच्यतां पात्रवर्गः स्वेषु स्वेषु पाठेषु अवहितं भवितव्यमिति ॥<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} यथाज्ञापयति भावः । <small>(इति निष्कान्तः ।)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}}- <small>(प्रणिपत्य,)</small> यावदिदानीमार्यविदग्धमिश्रान् विज्ञापयामि ।<br/> {{bold|<poem>प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात् । शृणुत जना अवधानात् क्रियामिमां कालिदासस्य ॥ २ ॥</poem>}} <small>(नेपथ्ये)</small> अज्जा, परित्ताअध पस्य मुअथ । जो सुरपक्खवादी, जस्स वा अम्बरअले गईअत्थि । [आर्याः परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्य वाऽम्बरतले गतिरस्ति]<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(कर्ण दत्त्वा ।)</small> अये ! किं नु खलु मद्विज्ञापनान्त- रमातीनां कुररीणामिवाकाशे शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । आकाशे सुरगणसेविते समन्तात् किं नार्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥ ३ ॥</poem>}} {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(विचिन्त्य,)</small> भवतु | ज्ञातम् ।<br/> {{bold|<poem>ऊरूद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री कैलासनाथमनुसृत्य निवर्तमाना । वन्दीकृता विबुधशत्रुभिरर्धमार्गे क्रन्दत्यतः करुणमप्सरसां गणोऽयम् ॥ ४ ॥</poem>}} <small>(इति निष्क्रान्तः ।)</small><br/> {{bold|प्रस्तावना ।}}<br/> <small>ततः प्रविशन्त्यप्सरसः ।</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} अज्जा परित्ताअध परित्ताअध । जो सुरपक्खपादि जस्स अम्वरअले गईअस्थि । [आर्याः ! परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्याम्वरतले गतिरस्ति ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति अपटीक्षेपेण राजा रथेन सूतश्च ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} अलमाक्रन्दितेन । सूर्योपस्थाननिवृत्तं पुरूरवसं मामेत्य कथ्यतां कुतो भवत्यः परित्रातव्या इति ।<br/> {{bold|रम्भा -}} असुरावलेपादो । [असुरावलेपतः ।]<br/> {{bold|राजा -}} किं पुनरसुरावलेपेन भवतीनामपराद्धम् ।<br/> {{bold|रम्भा -}} सुणादु महाराओ । जा तवोविसेससङ्किदस्त सुमारं पहअणं महेन्दस्स, पञ्चादेसो रुवगव्विदाए सिरिगोरिए, अलंकारो सग्गस्स, साणो पिअसही उव्वसी कुवेरभवणादो वित्तमाणा केणावि दाणवेण चित्तलेहादुदीआ अद्धपथं जेव बन्दिग्गाहं गिहिदा [शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङ्कितस्य मुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रीगौर्याः, अल- ङ्कारः सर्गस्य सा नः प्रियसी उर्वशी कुवेरभवनान्निवर्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्थपथ एव वन्दिग्राहं गृहीता ।]<br/> {{bold|राजा -}} अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन गतः स जाल्मः ?<br/> {{bold|अप्सरसः -}} इसाणीए दिसाए । [ऐशान्या दिशा ।]<br/> {{bold|राजा -}} तेन हि मुच्यतां विषादः । यतिष्ये वः सखीप्रत्यानयनाय ।<br/> {{bold|अप्सरसः -}} सरिसं एवं सोमवंससंभवस्स । [सदृशमेतत्सोमवंशसम्भवस्य ।]<br/> {{bold|राजा -}} क पुनर्मा भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति ।<br/> {{bold|अप्सरसः –}} एस्सि हेमकूडसिहरे । [एनस्मिन् हेमकूटशिखरे ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत ! ऐशानीं दिशं चोदयाश्वानाशुगमनाय ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>( इति यथोक्तं करोति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(रथवेगं रूपयित्वा)</small> साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्वप्रस्थितं वैनतेयमपि आलादयेयम्, किंपुनस्तमपकारिणं मघोनः । मम -<br/> {{bold|<poem>अग्रे यान्ति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घनाश्चक्रभ्रान्तिररान्तरेषु वितनोत्यन्यामिवारावलीम् । चित्रारम्भविनिश्चलं हरिशिरम्यायामवच्चामरं यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगादिदान् ॥५॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च)</small> {{bold|सहजन्या -}} हला ! गदो राएसी । ता अम्हे वि जधासं दिसं पदेसं गच्छम्ह । [हला ! गतो राजर्षिः, तद्वयमपि यथासन्दिष्टं प्रदेशं गच्छामः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि ! एव्वं करेम्ह । [सखि ! एवं कुर्मः ।]<br/> <small>(इति हेमकूट शिखरे नाव्येनाधिरोहन्ति ।)</small><br/> {{bold|रम्भा -}} अवि णाम सो राएसी उद्धरदि णो हिजअसलम् ? [अपि नाम स राजर्षिः उद्धरिष्यति नो हृदयशल्यम् ?]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि, मा दे संसओ भोदु । [सखि । मा ते संशयो भवतु ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} णं दुज्जआ दाणवा । [ननु दुर्जया दानवाः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} उवदिसम्पराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो सवहुमणं आणाविअ तं एव्व विबुधविजआअ सेणामुद्दे णिओजेदि । [उपस्थितसम्परायो महेन्द्रोऽपि मध्यलोकन: सबहुमानमानाय्य तमेव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क्ते ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} सव्वा विअई भोदु । [सर्वथा विजयी भवतु ।]<br/> {{bold|मेनका -}} <small>(क्षणमात्रं स्थित्वा)</small> हला ! समस्सस समस्सस [हला ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।] एस उल्लसिद हरिणकेदणो तस्स एसिणो सोमदत्त रहो दीसदी; ण एसो अकिदत्थो पडिणिउत्तिस्स- दिति तक्केमि । [एप उल्लसितहरिणकेतनस्तस्य राजर्षेः सोमदत्तो रथो दृश्यते; नैपोऽकृतार्थः प्रतिनिवर्तिष्यत इति तर्कयामि ।]<br/> <small>(निमित्तं सूचयित्वा अवलोकयन्त्यः स्थिताः ।)</small><br/> <small>(ततः प्रविशति रथारूढो राजा सूतश्च । भयनिमीलिताक्षी चित्रलेखा दक्षिणहस्तावलम्बिता उर्वशी च ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! समस्सस समस्सस । [सखि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।]<br/> {{bold|राजा -}} सुन्दरि ! समाश्वसिहि—<br/> {{bold|<poem>गतं भयं भीरु सुरारिसम्भवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निशावसाने नलिनीव पङ्कजम् ॥ ६ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा —}} अम्महे ! कहं उस्ससिदमेत्तसंभाविदजीविदा अज्ज वि एसा सण्णं ण पडिवजवि ? [कथमुच्छ्रसितमात्रसम्भावितजीविता अद्यापि एषा संज्ञां न प्रतिपद्यते ?]<br/> {{bold|राजा -}} बलवदत्र ते सखी त्रस्ता । तथाहि-<br/> {{bold|<poem>मन्दारकुसुमदाम्ना गुरुरस्याः सूच्यते हृदयकम्पः । मुहरुच्छ्रसना मध्ये परिणाहवतोः पयोधरचोः ॥ ७ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(सकरुणम्)</small> हला उव्वसि ! पज्जवत्थावे हि अत्ताणम् अणच्छरा विअ पडिभासि । [हला उर्वशि ! पर्यवस्थापयात्मानम्, अनप्सरेव प्रतिभासि ।]<br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>मुञ्चति न तावदस्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम् । सिचयान्तेन कथञ्चित्स्तनमध्योच्छूासिना कथितः ॥ ८ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी प्रत्यागच्छति ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(सहर्षम्)</small> चित्रलेखे ! दिष्ट्या वर्धसे । प्रकृतिमापन्ना ते प्रियसखी । पश्य —<br/> {{bold|<poem>आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रिः नैस्याचितभुज व च्छिन्नभूष्टिमा । मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमाना गङ्गा रोधःपतनकलुपा गच्छतीव प्रसादम् ॥ ९ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} सहि उवसि ! वीसद्धा भव । आवण्णाणुकम्पिणा महाराण पडिहदा क्खु दे तिसपरिवन्थिणो हवासा दाणवा । [सखि उर्वशि ! विश्रब्धा भव । आपन्नानुकम्पिना महाराजेन प्रतिहताः खलु ते त्रिदशपरिपन्थिनो हताशा दानवाः ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} (चक्षुषी उन्मील्य) किं पहावदंसिणा नहिन्देण अम्भुवपहम्हि । [किं प्रभावदर्शिना महेन्द्रेणाभ्युपपन्नास्मि ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} ण महिन्द्रेण, महिन्दसरिसाणुभावेण राएसिणा पुरूरवसेण । [न महेन्द्रेण, महेन्द्रसदृशानुभावेन राजर्षिणा पुरूरवसा ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(राजानमवलोक्यात्मगतम्)</small> उवकिदं क्खु दाणवेन्दसंरम्भेण । [उपकृतं खलु दानवेन्द्रसंरम्भेण ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीमवलोक्यात्मगतम्)</small> स्थाने खलु नारायणमृषिं विलोभयन्त्यस्तदूरुसम्भवामिमां विलोक्य त्रीडिताः सर्वा अप्सरस इति । अथवा नेयं तपस्विनः सृष्टिरित्यवैमि । कुतः — {{bold|<poem>अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विपयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ १० ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी –}} हला चित्तलेहे ! सहीअणो कहिं क्खु भवे ? [हला चित्रलेखे ! सखीजनः कुत्र खलु भवेत् ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! अभअप्पदाई महाराओ जाणादि । [सखि ! अभयप्रदायी महाराजो जानाति ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीं विलोक्य)</small> महति विपादे वर्तते सखीजनः । पश्यतु भवती - {{bold|<poem>यदृच्छया त्वं सकृदप्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि ! यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत्सखीजनस्ते किमुतार्द्रसौहृदः ॥ ११ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} <small>(आत्मगतम्)</small> अमिअं क्खु दे वअणम् [अमृतं खलु ते वचनम्] अहवा चन्द्रादो अमिति किं अच्चरिअम् [अथवा चन्द्रादमृतमिति किमाश्वर्यम्] <small>(प्रकाशम्)</small> अदो एव मे पेक्खिदुं तुवरदि हिअअम् । [अतएव मे प्रेक्षितुं त्वरते हृदयम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(हस्तेन दर्शयन्)</small> {{bold|<poem>एताः सुतनु मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः । उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥ १२ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी साभिलाषं पश्यति ।)</small> {{bold|चित्रलेखा -}} हला ! किं पेक्खसि ? [हला ! किं प्रेक्षसे ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं समदुक्खगदो पीवीअदि लोअणेहिं । [ननु समदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} (सस्मितम्) अई को ? [अयि कः ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं पणईअणो । [ननु प्रणयिजनः ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} <small>(सहर्षमवलोक्य)</small> हला ! चित्तलेहादुदीअं पिअसहीं उव्वसीं गेव्हिअ विसाहासहिदो विअ भअवं सोमो समुवट्टिदो राएसी दीसदी । [हला ! चित्रलेखाद्वितीयां प्रियसखीमुर्वशीं गृहीत्वा विशाखासहित इव भगवान् सोमः समुपस्थितो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|मेनका –}} <small>(निर्वर्ण्य)</small> हला ! दुवे वि णो एत्थ पिआ उवगदा । इअं पच्चाणीदा पिअसही, अअं च अपरिक्खदुसरीरो राएसी दीसदी । [हला ! द्वे अपि नोऽत्र प्रिये उपनते, इयं प्रत्यानीता प्रियसखी, अयञ्चापरिक्षतशरीरो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|सहजन्या -}} सहि ! जुत्तं भणासि दुज्जओ दाणओ त्ति । [सखि ! युक्तं भणसि दुर्जयो दानवः इति ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत, इदं तच्छैलशिखरम् । अवतारय रथम् ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>(इति तथा करोति ।)</small><br/> <small>(उर्वशी रथावतारक्षोभं नवन्ती नत्रानं राजानमवलम्बते)</small> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> हन्त ! सफलो मे विपयावतारः - {{bold|<poem>यदिदं रथसंक्षोभादङ्गेनाङ्गं ममायतेक्षणया । स्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्कुरितं मनसिजेनेव ॥ १३ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} हला ! किं वि परदो ओसर । [हला ! किमपि परतः अपसर ।] {{bold|चित्रलेखा -}} णाहं सक्केमि । [नाहं शक्नोमि ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} एत्थ पिअआरिणं संभावेन्ह राएसिं । [अत्र प्रियकारिणं सम्भावयामो राजर्षिम् ।] <small>(सर्वा उपसर्पन्ति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} सूत ! उपश्लेषय रथम् - {{bold|<poem>यावत्पुनरियं सुश्रूरुत्सुकाभिः समुत्सुका । सखीभिर्याति सम्पर्क लताभिः श्रीरिवार्तवी ॥ १४ ॥</poem>}} <small>(सूतो रथं स्थापयति ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} दिट्ठि महाराओ विजएण वहृदि । [दिष्ट्या महाराजो विजयेन वर्धते ।]<br/> {{bold|राजा -}} भवत्यश्च सखीसमागमेन ।<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(चित्रलेखादत्तहस्तावलम्बा रथादवतीर्य)</small> हला ! अधिअं परि- सजह । ण क्खु मे आसी आसासो जहा पुणो वि सहीअणं पेक्खिरसं त्ति । [हला ! अधिकं परिष्वजथ, न खलु मे आसीदा- वास यथा पुनरपि सखीजनं प्रेक्षिष्ये इति ।]<br/> <small>(सख्यः परिष्वजन्ते ।)</small> {{bold|मेनका -}} <small>(साशंसम्)</small> सव्वहा कप्पसदं महाराओ पुहविं पालअन्तो होदु । [सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथ्वीं पालयन् भवतु ।]<br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेन् उपदर्शितः शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>अयञ्च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः । अधिरोहति शैलानं तडित्वानिव तोयदः ॥ १५ ॥</poem>}} {{bold|अप्सरसः -}} <small>(पश्यन्त्यः)</small> अम्मो, चित्तरहो । [अहो चित्ररथः ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति चित्ररथः ।)</small> {{bold|चित्ररथः -}} <small>(राजानं दृष्ट्वा सबहुमानम्)</small> दिष्ट्या महेन्द्रोपकारपर्या न विक्रममहिम्ना वर्धते भवान् ।<br/> {{bold|राजा -}} अये गन्धर्वराजः ! <small>(रथादवतीर्य)</small> स्वागतं प्रियसुहृदे । <small>(परस्परं हस्तौ स्पृशतः ।)</small><br/> {{bold|चित्ररथः -}} वयस्य ! केशिना हृतामुर्वशीं नारदादुपश्रुत्य प्रत्या- हरणार्थमस्याः शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा । ततो वयमन्तरा चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा त्वामिहस्थमुपागताः । स भवान् इमां पुरस्कृत्य सहास्माभिः मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । पश्य— {{Block center|<poem>पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा मरुत्वते । दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा सम्प्रति त्वया ॥ १६ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} सखे ! मैवम्- {{Block center|<poem>ननु वज्रिण एव वीर्यमेतद्, विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्ष्याः । वसुधाधरकन्दराविसर्पी, प्रतिशब्दो हि हरेर्हिनस्ति नागान् ॥ १७ ॥</poem>}} {{bold|चित्ररथः -}} युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः ।<br/> {{bold|राजा -}} सखे ! नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अतस्त्वमेवात्रभवतीं प्रभोरन्तिकं प्रापय ।<br/> {{bold|चित्ररथः -}} यथा भवान्मन्यते । इत इतो भवत्यः ।<br/> <small>(सर्वाः प्रस्थिताः ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(जनान्तिकम्)</small> हला चित्तलेहे, उवआरिणं राएसिं ण सक्कणोमि आमन्तेदुम् । ता तुमं एव मे मुहं होहि । [हला चित्रलेखे ! उपकारिणं राजपिं न शक्नोनि आमन्त्रयितुम्, तत् त्वमेव मे मुखं भव ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(राजानमुपेत्य)</small> महाराज ! उव्वसी विष्णवेदि महाराएण अभणुण्णादा इच्छामि पिअसहिं विअ महाराअस्स किन्ति सुरलोअं णेदुम् । [महाराज ! उर्वशी विज्ञापयति महाराजेनाभ्यनुज्ञातेच्छामि प्रियसखीमित्र महाराजस्य कीर्ति सुरलोकं नेतुम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} गम्यतां पुनर्दर्शनाय ।<br/> <small>(सर्वाः सगन्धर्वाः आकाशोत्पतनं रूपयन्ति ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(उत्पतनभङ्गं रूपयित्वा)</small> अम्मो, लदाविडवे एसा एआवली वैअअन्तिआ मे लग्गा [अहो, लताविटपे एषा एकावली वैजयन्तिका मे लग्ना] <small>(सव्याजमुपसृत्य राजानं पश्यन्ती)</small> सहि चित्तलेहे, मोआवेहि दाव णम् । [सखि चित्रलेखे ! मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(विलोक्य बिहस्य च)</small> आम्, दिढं क्खु लग्गा सा असक्का मोआविदुम् । [आम्, दृढं खलु लग्ना सा, अशक्या मोचयितुम् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} अलं पडिहासेण । मोआवेहि दात्र णम् । [अलं परिहासेन । मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} आम्, दुम्मोआ विअ मे पडिहादी । तहा वि मोआविस्सं दाव । [आम्, दुम्र्म्मोच्येव प्रतिभाति, तथापि मोचयिष्यामि तावत् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(स्मितं कृत्वा)</small> पिअसहि, सुमरेहि क्लु एवं अत्तणो वअणम् । [प्रियसखि ! स्मर खल्वेतदात्मनो वचनम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> {{bold|<poem>प्रियमाचरितं ते त्वया मे गमनेऽस्याः क्षणविन्नमाचरन्त्या । यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मया हि दृष्टा ॥ १८ ॥</poem>}} <small>(चित्रलेखा मोचयति । उर्वशी राजानमालोकयन्ती सनिःश्वासं सखीजनमुत्पतन्तं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! {{bold|<poem>अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधान् प्रक्षिप्य दैत्यांल्लवणाम्बुराशौ । वायव्यमस्त्रं शरधिं पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ॥ १९ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} तेन पश्लेषय रथम्, यावदारोहामि ।<br/> <small>(सूतस्तथा करोति । राजा नाय्येन रथमारोहति ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(सस्पृहं राजानमवलोकयन्ती)</small> अवि णाम पुणो विउअ- आरिणं एवं पेक्खिस्सम् । [अपि नाम पुनरपि उपकारिणमेतं प्रेक्षिष्ये ।]<br/> <small>(इति सगन्धर्वा सह सखीभिर्निष्कान्ता ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(उबेशीबत्मन्मुखः)</small> अहो ! दुर्लभाभिलाषी मदनः । {{bold|<poem>एपा मनो मे प्रसभं शरीरान् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती । मुराङ्गना कर्पति खण्डितामात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ॥ २० ॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तौ)</small><br/> ॥ इति प्रथमोऽङ्कः ॥<br/> <ref>https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.326674/mode/2up</ref> sg821rdw1w5diclollie16ds93m4adc 418622 418621 2026-09-28T17:27:16Z शशाङ्कः सि जि 10187 418622 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = प्रथमोऽङ्कः | previous = | next = [[../द्वितीयोऽङ्कः|द्वितीयोऽङ्कः]] | notes = }} {{center|<big>{{bold|प्रथमः अङ्कः}}</big>}} {{center|(श्लोकः)}} {{bold|<poem>वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते सः स्थाणुः स्थिरभक्तियोगमुलभो निःश्रेयसायास्तु वः ॥ १ ॥</poem>}} <small>(नान्द्यन्ते)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} अलमतिविस्तरेण ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य,)</small> मारिष ! इतस्तावत् ।<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} भाव ! अयमस्मि ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} मारिष ! परिपदेषा पूर्वेपां कवीनां दृष्टरसप्रबन्धा अहमस्यां कालिदासग्रथितवस्तुना नवेन त्रोटकेन उपस्थास्ये । तदुच्यतां पात्रवर्गः स्वेषु स्वेषु पाठेषु अवहितं भवितव्यमिति ॥<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} यथाज्ञापयति भावः । <small>(इति निष्कान्तः ।)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}}- <small>(प्रणिपत्य,)</small> यावदिदानीमार्यविदग्धमिश्रान् विज्ञापयामि ।<br/> {{bold|<poem>प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात् । शृणुत जना अवधानात् क्रियामिमां कालिदासस्य ॥ २ ॥</poem>}} <small>(नेपथ्ये)</small> अज्जा, परित्ताअध पस्य मुअथ । जो सुरपक्खवादी, जस्स वा अम्बरअले गईअत्थि । [आर्याः परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्य वाऽम्बरतले गतिरस्ति]<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(कर्ण दत्त्वा ।)</small> अये ! किं नु खलु मद्विज्ञापनान्त- रमातीनां कुररीणामिवाकाशे शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । आकाशे सुरगणसेविते समन्तात् किं नार्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥ ३ ॥</poem>}} {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(विचिन्त्य,)</small> भवतु | ज्ञातम् ।<br/> {{bold|<poem>ऊरूद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री कैलासनाथमनुसृत्य निवर्तमाना । वन्दीकृता विबुधशत्रुभिरर्धमार्गे क्रन्दत्यतः करुणमप्सरसां गणोऽयम् ॥ ४ ॥</poem>}} <small>(इति निष्क्रान्तः ।)</small><br/> {{bold|प्रस्तावना ।}}<br/> <small>ततः प्रविशन्त्यप्सरसः ।</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} अज्जा परित्ताअध परित्ताअध । जो सुरपक्खपादि जस्स अम्वरअले गईअस्थि । [आर्याः ! परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्याम्वरतले गतिरस्ति ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति अपटीक्षेपेण राजा रथेन सूतश्च ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} अलमाक्रन्दितेन । सूर्योपस्थाननिवृत्तं पुरूरवसं मामेत्य कथ्यतां कुतो भवत्यः परित्रातव्या इति ।<br/> {{bold|रम्भा -}} असुरावलेपादो । [असुरावलेपतः ।]<br/> {{bold|राजा -}} किं पुनरसुरावलेपेन भवतीनामपराद्धम् ।<br/> {{bold|रम्भा -}} सुणादु महाराओ । जा तवोविसेससङ्किदस्त सुमारं पहअणं महेन्दस्स, पञ्चादेसो रुवगव्विदाए सिरिगोरिए, अलंकारो सग्गस्स, साणो पिअसही उव्वसी कुवेरभवणादो वित्तमाणा केणावि दाणवेण चित्तलेहादुदीआ अद्धपथं जेव बन्दिग्गाहं गिहिदा [शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङ्कितस्य मुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रीगौर्याः, अल- ङ्कारः सर्गस्य सा नः प्रियसी उर्वशी कुवेरभवनान्निवर्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्थपथ एव वन्दिग्राहं गृहीता ।]<br/> {{bold|राजा -}} अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन गतः स जाल्मः ?<br/> {{bold|अप्सरसः -}} इसाणीए दिसाए । [ऐशान्या दिशा ।]<br/> {{bold|राजा -}} तेन हि मुच्यतां विषादः । यतिष्ये वः सखीप्रत्यानयनाय ।<br/> {{bold|अप्सरसः -}} सरिसं एवं सोमवंससंभवस्स । [सदृशमेतत्सोमवंशसम्भवस्य ।]<br/> {{bold|राजा -}} क पुनर्मा भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति ।<br/> {{bold|अप्सरसः –}} एस्सि हेमकूडसिहरे । [एनस्मिन् हेमकूटशिखरे ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत ! ऐशानीं दिशं चोदयाश्वानाशुगमनाय ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>( इति यथोक्तं करोति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(रथवेगं रूपयित्वा)</small> साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्वप्रस्थितं वैनतेयमपि आलादयेयम्, किंपुनस्तमपकारिणं मघोनः । मम -<br/> {{bold|<poem>अग्रे यान्ति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घनाश्चक्रभ्रान्तिररान्तरेषु वितनोत्यन्यामिवारावलीम् । चित्रारम्भविनिश्चलं हरिशिरम्यायामवच्चामरं यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगादिदान् ॥५॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च)</small> {{bold|सहजन्या -}} हला ! गदो राएसी । ता अम्हे वि जधासं दिसं पदेसं गच्छम्ह । [हला ! गतो राजर्षिः, तद्वयमपि यथासन्दिष्टं प्रदेशं गच्छामः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि ! एव्वं करेम्ह । [सखि ! एवं कुर्मः ।]<br/> <small>(इति हेमकूट शिखरे नाव्येनाधिरोहन्ति ।)</small><br/> {{bold|रम्भा -}} अवि णाम सो राएसी उद्धरदि णो हिजअसलम् ? [अपि नाम स राजर्षिः उद्धरिष्यति नो हृदयशल्यम् ?]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि, मा दे संसओ भोदु । [सखि । मा ते संशयो भवतु ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} णं दुज्जआ दाणवा । [ननु दुर्जया दानवाः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} उवदिसम्पराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो सवहुमणं आणाविअ तं एव्व विबुधविजआअ सेणामुद्दे णिओजेदि । [उपस्थितसम्परायो महेन्द्रोऽपि मध्यलोकन: सबहुमानमानाय्य तमेव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क्ते ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} सव्वा विअई भोदु । [सर्वथा विजयी भवतु ।]<br/> {{bold|मेनका -}} <small>(क्षणमात्रं स्थित्वा)</small> हला ! समस्सस समस्सस [हला ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।] एस उल्लसिद हरिणकेदणो तस्स एसिणो सोमदत्त रहो दीसदी; ण एसो अकिदत्थो पडिणिउत्तिस्स- दिति तक्केमि । [एप उल्लसितहरिणकेतनस्तस्य राजर्षेः सोमदत्तो रथो दृश्यते; नैपोऽकृतार्थः प्रतिनिवर्तिष्यत इति तर्कयामि ।]<br/> <small>(निमित्तं सूचयित्वा अवलोकयन्त्यः स्थिताः ।)</small><br/> <small>(ततः प्रविशति रथारूढो राजा सूतश्च । भयनिमीलिताक्षी चित्रलेखा दक्षिणहस्तावलम्बिता उर्वशी च ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! समस्सस समस्सस । [सखि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।]<br/> {{bold|राजा -}} सुन्दरि ! समाश्वसिहि—<br/> {{bold|<poem>गतं भयं भीरु सुरारिसम्भवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निशावसाने नलिनीव पङ्कजम् ॥ ६ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा —}} अम्महे ! कहं उस्ससिदमेत्तसंभाविदजीविदा अज्ज वि एसा सण्णं ण पडिवजवि ? [कथमुच्छ्रसितमात्रसम्भावितजीविता अद्यापि एषा संज्ञां न प्रतिपद्यते ?]<br/> {{bold|राजा -}} बलवदत्र ते सखी त्रस्ता । तथाहि-<br/> {{bold|<poem>मन्दारकुसुमदाम्ना गुरुरस्याः सूच्यते हृदयकम्पः । मुहरुच्छ्रसना मध्ये परिणाहवतोः पयोधरचोः ॥ ७ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(सकरुणम्)</small> हला उव्वसि ! पज्जवत्थावे हि अत्ताणम् अणच्छरा विअ पडिभासि । [हला उर्वशि ! पर्यवस्थापयात्मानम्, अनप्सरेव प्रतिभासि ।]<br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>मुञ्चति न तावदस्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम् । सिचयान्तेन कथञ्चित्स्तनमध्योच्छूासिना कथितः ॥ ८ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी प्रत्यागच्छति ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(सहर्षम्)</small> चित्रलेखे ! दिष्ट्या वर्धसे । प्रकृतिमापन्ना ते प्रियसखी । पश्य —<br/> {{bold|<poem>आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रिः नैस्याचितभुज व च्छिन्नभूष्टिमा । मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमाना गङ्गा रोधःपतनकलुपा गच्छतीव प्रसादम् ॥ ९ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} सहि उवसि ! वीसद्धा भव । आवण्णाणुकम्पिणा महाराण पडिहदा क्खु दे तिसपरिवन्थिणो हवासा दाणवा । [सखि उर्वशि ! विश्रब्धा भव । आपन्नानुकम्पिना महाराजेन प्रतिहताः खलु ते त्रिदशपरिपन्थिनो हताशा दानवाः ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} (चक्षुषी उन्मील्य) किं पहावदंसिणा नहिन्देण अम्भुवपहम्हि । [किं प्रभावदर्शिना महेन्द्रेणाभ्युपपन्नास्मि ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} ण महिन्द्रेण, महिन्दसरिसाणुभावेण राएसिणा पुरूरवसेण । [न महेन्द्रेण, महेन्द्रसदृशानुभावेन राजर्षिणा पुरूरवसा ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(राजानमवलोक्यात्मगतम्)</small> उवकिदं क्खु दाणवेन्दसंरम्भेण । [उपकृतं खलु दानवेन्द्रसंरम्भेण ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीमवलोक्यात्मगतम्)</small> स्थाने खलु नारायणमृषिं विलोभयन्त्यस्तदूरुसम्भवामिमां विलोक्य त्रीडिताः सर्वा अप्सरस इति । अथवा नेयं तपस्विनः सृष्टिरित्यवैमि । कुतः — {{bold|<poem>अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विपयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ १० ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी –}} हला चित्तलेहे ! सहीअणो कहिं क्खु भवे ? [हला चित्रलेखे ! सखीजनः कुत्र खलु भवेत् ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! अभअप्पदाई महाराओ जाणादि । [सखि ! अभयप्रदायी महाराजो जानाति ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीं विलोक्य)</small> महति विपादे वर्तते सखीजनः । पश्यतु भवती - {{bold|<poem>यदृच्छया त्वं सकृदप्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि ! यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत्सखीजनस्ते किमुतार्द्रसौहृदः ॥ ११ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} <small>(आत्मगतम्)</small> अमिअं क्खु दे वअणम् [अमृतं खलु ते वचनम्] अहवा चन्द्रादो अमिति किं अच्चरिअम् [अथवा चन्द्रादमृतमिति किमाश्वर्यम्] <small>(प्रकाशम्)</small> अदो एव मे पेक्खिदुं तुवरदि हिअअम् । [अतएव मे प्रेक्षितुं त्वरते हृदयम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(हस्तेन दर्शयन्)</small> {{bold|<poem>एताः सुतनु मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः । उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥ १२ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी साभिलाषं पश्यति ।)</small> {{bold|चित्रलेखा -}} हला ! किं पेक्खसि ? [हला ! किं प्रेक्षसे ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं समदुक्खगदो पीवीअदि लोअणेहिं । [ननु समदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} (सस्मितम्) अई को ? [अयि कः ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं पणईअणो । [ननु प्रणयिजनः ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} <small>(सहर्षमवलोक्य)</small> हला ! चित्तलेहादुदीअं पिअसहीं उव्वसीं गेव्हिअ विसाहासहिदो विअ भअवं सोमो समुवट्टिदो राएसी दीसदी । [हला ! चित्रलेखाद्वितीयां प्रियसखीमुर्वशीं गृहीत्वा विशाखासहित इव भगवान् सोमः समुपस्थितो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|मेनका –}} <small>(निर्वर्ण्य)</small> हला ! दुवे वि णो एत्थ पिआ उवगदा । इअं पच्चाणीदा पिअसही, अअं च अपरिक्खदुसरीरो राएसी दीसदी । [हला ! द्वे अपि नोऽत्र प्रिये उपनते, इयं प्रत्यानीता प्रियसखी, अयञ्चापरिक्षतशरीरो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|सहजन्या -}} सहि ! जुत्तं भणासि दुज्जओ दाणओ त्ति । [सखि ! युक्तं भणसि दुर्जयो दानवः इति ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत, इदं तच्छैलशिखरम् । अवतारय रथम् ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>(इति तथा करोति ।)</small><br/> <small>(उर्वशी रथावतारक्षोभं नवन्ती नत्रानं राजानमवलम्बते)</small> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> हन्त ! सफलो मे विपयावतारः - {{bold|<poem>यदिदं रथसंक्षोभादङ्गेनाङ्गं ममायतेक्षणया । स्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्कुरितं मनसिजेनेव ॥ १३ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} हला ! किं वि परदो ओसर । [हला ! किमपि परतः अपसर ।] {{bold|चित्रलेखा -}} णाहं सक्केमि । [नाहं शक्नोमि ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} एत्थ पिअआरिणं संभावेन्ह राएसिं । [अत्र प्रियकारिणं सम्भावयामो राजर्षिम् ।] <small>(सर्वा उपसर्पन्ति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} सूत ! उपश्लेषय रथम् - {{bold|<poem>यावत्पुनरियं सुश्रूरुत्सुकाभिः समुत्सुका । सखीभिर्याति सम्पर्क लताभिः श्रीरिवार्तवी ॥ १४ ॥</poem>}} <small>(सूतो रथं स्थापयति ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} दिट्ठि महाराओ विजएण वहृदि । [दिष्ट्या महाराजो विजयेन वर्धते ।]<br/> {{bold|राजा -}} भवत्यश्च सखीसमागमेन ।<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(चित्रलेखादत्तहस्तावलम्बा रथादवतीर्य)</small> हला ! अधिअं परि- सजह । ण क्खु मे आसी आसासो जहा पुणो वि सहीअणं पेक्खिरसं त्ति । [हला ! अधिकं परिष्वजथ, न खलु मे आसीदा- वास यथा पुनरपि सखीजनं प्रेक्षिष्ये इति ।]<br/> <small>(सख्यः परिष्वजन्ते ।)</small> {{bold|मेनका -}} <small>(साशंसम्)</small> सव्वहा कप्पसदं महाराओ पुहविं पालअन्तो होदु । [सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथ्वीं पालयन् भवतु ।]<br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेन् उपदर्शितः शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>अयञ्च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः । अधिरोहति शैलानं तडित्वानिव तोयदः ॥ १५ ॥</poem>}} {{bold|अप्सरसः -}} <small>(पश्यन्त्यः)</small> अम्मो, चित्तरहो । [अहो चित्ररथः ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति चित्ररथः ।)</small> {{bold|चित्ररथः -}} <small>(राजानं दृष्ट्वा सबहुमानम्)</small> दिष्ट्या महेन्द्रोपकारपर्या न विक्रममहिम्ना वर्धते भवान् ।<br/> {{bold|राजा -}} अये गन्धर्वराजः ! <small>(रथादवतीर्य)</small> स्वागतं प्रियसुहृदे । <small>(परस्परं हस्तौ स्पृशतः ।)</small><br/> {{bold|चित्ररथः -}} वयस्य ! केशिना हृतामुर्वशीं नारदादुपश्रुत्य प्रत्या- हरणार्थमस्याः शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा । ततो वयमन्तरा चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा त्वामिहस्थमुपागताः । स भवान् इमां पुरस्कृत्य सहास्माभिः मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । पश्य— {{bold|<poem>पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा मरुत्वते । दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा सम्प्रति त्वया ॥ १६ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} सखे ! मैवम्- {{bold|<poem>ननु वज्रिण एव वीर्यमेतद्, विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्ष्याः । वसुधाधरकन्दराविसर्पी, प्रतिशब्दो हि हरेर्हिनस्ति नागान् ॥ १७ ॥</poem>}} {{bold|चित्ररथः -}} युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः ।<br/> {{bold|राजा -}} सखे ! नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अतस्त्वमेवात्रभवतीं प्रभोरन्तिकं प्रापय ।<br/> {{bold|चित्ररथः -}} यथा भवान्मन्यते । इत इतो भवत्यः ।<br/> <small>(सर्वाः प्रस्थिताः ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(जनान्तिकम्)</small> हला चित्तलेहे, उवआरिणं राएसिं ण सक्कणोमि आमन्तेदुम् । ता तुमं एव मे मुहं होहि । [हला चित्रलेखे ! उपकारिणं राजपिं न शक्नोनि आमन्त्रयितुम्, तत् त्वमेव मे मुखं भव ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(राजानमुपेत्य)</small> महाराज ! उव्वसी विष्णवेदि महाराएण अभणुण्णादा इच्छामि पिअसहिं विअ महाराअस्स किन्ति सुरलोअं णेदुम् । [महाराज ! उर्वशी विज्ञापयति महाराजेनाभ्यनुज्ञातेच्छामि प्रियसखीमित्र महाराजस्य कीर्ति सुरलोकं नेतुम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} गम्यतां पुनर्दर्शनाय ।<br/> <small>(सर्वाः सगन्धर्वाः आकाशोत्पतनं रूपयन्ति ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(उत्पतनभङ्गं रूपयित्वा)</small> अम्मो, लदाविडवे एसा एआवली वैअअन्तिआ मे लग्गा [अहो, लताविटपे एषा एकावली वैजयन्तिका मे लग्ना] <small>(सव्याजमुपसृत्य राजानं पश्यन्ती)</small> सहि चित्तलेहे, मोआवेहि दाव णम् । [सखि चित्रलेखे ! मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(विलोक्य बिहस्य च)</small> आम्, दिढं क्खु लग्गा सा असक्का मोआविदुम् । [आम्, दृढं खलु लग्ना सा, अशक्या मोचयितुम् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} अलं पडिहासेण । मोआवेहि दात्र णम् । [अलं परिहासेन । मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} आम्, दुम्मोआ विअ मे पडिहादी । तहा वि मोआविस्सं दाव । [आम्, दुम्र्म्मोच्येव प्रतिभाति, तथापि मोचयिष्यामि तावत् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(स्मितं कृत्वा)</small> पिअसहि, सुमरेहि क्लु एवं अत्तणो वअणम् । [प्रियसखि ! स्मर खल्वेतदात्मनो वचनम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> {{bold|<poem>प्रियमाचरितं ते त्वया मे गमनेऽस्याः क्षणविन्नमाचरन्त्या । यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मया हि दृष्टा ॥ १८ ॥</poem>}} <small>(चित्रलेखा मोचयति । उर्वशी राजानमालोकयन्ती सनिःश्वासं सखीजनमुत्पतन्तं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! {{bold|<poem>अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधान् प्रक्षिप्य दैत्यांल्लवणाम्बुराशौ । वायव्यमस्त्रं शरधिं पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ॥ १९ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} तेन पश्लेषय रथम्, यावदारोहामि ।<br/> <small>(सूतस्तथा करोति । राजा नाय्येन रथमारोहति ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(सस्पृहं राजानमवलोकयन्ती)</small> अवि णाम पुणो विउअ- आरिणं एवं पेक्खिस्सम् । [अपि नाम पुनरपि उपकारिणमेतं प्रेक्षिष्ये ।]<br/> <small>(इति सगन्धर्वा सह सखीभिर्निष्कान्ता ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(उबेशीबत्मन्मुखः)</small> अहो ! दुर्लभाभिलाषी मदनः । {{bold|<poem>एपा मनो मे प्रसभं शरीरान् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती । मुराङ्गना कर्पति खण्डितामात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ॥ २० ॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तौ)</small><br/> {{bold|॥ इति प्रथमोऽङ्कः ॥}}<br/> <ref>https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.326674/mode/2up</ref> seylbn1861xhwz333qn9xtttxi21c45 418623 418622 2026-09-28T17:27:52Z शशाङ्कः सि जि 10187 418623 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = प्रथमोऽङ्कः | previous = | next = [[../द्वितीयोऽङ्कः|द्वितीयोऽङ्कः]] | notes = }} {{center|<big>{{bold|प्रथमः अङ्कः}}</big>}} {{center|(श्लोकः)}} {{bold|<poem>वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते सः स्थाणुः स्थिरभक्तियोगमुलभो निःश्रेयसायास्तु वः ॥ १ ॥</poem>}} <small>(नान्द्यन्ते)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} अलमतिविस्तरेण ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य,)</small> मारिष ! इतस्तावत् ।<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} भाव ! अयमस्मि ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} मारिष ! परिपदेषा पूर्वेपां कवीनां दृष्टरसप्रबन्धा अहमस्यां कालिदासग्रथितवस्तुना नवेन त्रोटकेन उपस्थास्ये । तदुच्यतां पात्रवर्गः स्वेषु स्वेषु पाठेषु अवहितं भवितव्यमिति ॥<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} यथाज्ञापयति भावः । <small>(इति निष्कान्तः ।)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(प्रणिपत्य,)</small> यावदिदानीमार्यविदग्धमिश्रान् विज्ञापयामि ।<br/> {{bold|<poem>प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात् । शृणुत जना अवधानात् क्रियामिमां कालिदासस्य ॥ २ ॥</poem>}} <small>(नेपथ्ये)</small> अज्जा, परित्ताअध पस्य मुअथ । जो सुरपक्खवादी, जस्स वा अम्बरअले गईअत्थि । [आर्याः परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्य वाऽम्बरतले गतिरस्ति]<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(कर्ण दत्त्वा ।)</small> अये ! किं नु खलु मद्विज्ञापनान्त- रमातीनां कुररीणामिवाकाशे शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । आकाशे सुरगणसेविते समन्तात् किं नार्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥ ३ ॥</poem>}} {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(विचिन्त्य,)</small> भवतु | ज्ञातम् ।<br/> {{bold|<poem>ऊरूद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री कैलासनाथमनुसृत्य निवर्तमाना । वन्दीकृता विबुधशत्रुभिरर्धमार्गे क्रन्दत्यतः करुणमप्सरसां गणोऽयम् ॥ ४ ॥</poem>}} <small>(इति निष्क्रान्तः ।)</small><br/> {{bold|प्रस्तावना ।}}<br/> <small>ततः प्रविशन्त्यप्सरसः ।</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} अज्जा परित्ताअध परित्ताअध । जो सुरपक्खपादि जस्स अम्वरअले गईअस्थि । [आर्याः ! परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्याम्वरतले गतिरस्ति ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति अपटीक्षेपेण राजा रथेन सूतश्च ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} अलमाक्रन्दितेन । सूर्योपस्थाननिवृत्तं पुरूरवसं मामेत्य कथ्यतां कुतो भवत्यः परित्रातव्या इति ।<br/> {{bold|रम्भा -}} असुरावलेपादो । [असुरावलेपतः ।]<br/> {{bold|राजा -}} किं पुनरसुरावलेपेन भवतीनामपराद्धम् ।<br/> {{bold|रम्भा -}} सुणादु महाराओ । जा तवोविसेससङ्किदस्त सुमारं पहअणं महेन्दस्स, पञ्चादेसो रुवगव्विदाए सिरिगोरिए, अलंकारो सग्गस्स, साणो पिअसही उव्वसी कुवेरभवणादो वित्तमाणा केणावि दाणवेण चित्तलेहादुदीआ अद्धपथं जेव बन्दिग्गाहं गिहिदा [शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङ्कितस्य मुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रीगौर्याः, अल- ङ्कारः सर्गस्य सा नः प्रियसी उर्वशी कुवेरभवनान्निवर्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्थपथ एव वन्दिग्राहं गृहीता ।]<br/> {{bold|राजा -}} अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन गतः स जाल्मः ?<br/> {{bold|अप्सरसः -}} इसाणीए दिसाए । [ऐशान्या दिशा ।]<br/> {{bold|राजा -}} तेन हि मुच्यतां विषादः । यतिष्ये वः सखीप्रत्यानयनाय ।<br/> {{bold|अप्सरसः -}} सरिसं एवं सोमवंससंभवस्स । [सदृशमेतत्सोमवंशसम्भवस्य ।]<br/> {{bold|राजा -}} क पुनर्मा भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति ।<br/> {{bold|अप्सरसः –}} एस्सि हेमकूडसिहरे । [एनस्मिन् हेमकूटशिखरे ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत ! ऐशानीं दिशं चोदयाश्वानाशुगमनाय ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>( इति यथोक्तं करोति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(रथवेगं रूपयित्वा)</small> साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्वप्रस्थितं वैनतेयमपि आलादयेयम्, किंपुनस्तमपकारिणं मघोनः । मम -<br/> {{bold|<poem>अग्रे यान्ति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घनाश्चक्रभ्रान्तिररान्तरेषु वितनोत्यन्यामिवारावलीम् । चित्रारम्भविनिश्चलं हरिशिरम्यायामवच्चामरं यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगादिदान् ॥५॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च)</small> {{bold|सहजन्या -}} हला ! गदो राएसी । ता अम्हे वि जधासं दिसं पदेसं गच्छम्ह । [हला ! गतो राजर्षिः, तद्वयमपि यथासन्दिष्टं प्रदेशं गच्छामः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि ! एव्वं करेम्ह । [सखि ! एवं कुर्मः ।]<br/> <small>(इति हेमकूट शिखरे नाव्येनाधिरोहन्ति ।)</small><br/> {{bold|रम्भा -}} अवि णाम सो राएसी उद्धरदि णो हिजअसलम् ? [अपि नाम स राजर्षिः उद्धरिष्यति नो हृदयशल्यम् ?]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि, मा दे संसओ भोदु । [सखि । मा ते संशयो भवतु ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} णं दुज्जआ दाणवा । [ननु दुर्जया दानवाः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} उवदिसम्पराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो सवहुमणं आणाविअ तं एव्व विबुधविजआअ सेणामुद्दे णिओजेदि । [उपस्थितसम्परायो महेन्द्रोऽपि मध्यलोकन: सबहुमानमानाय्य तमेव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क्ते ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} सव्वा विअई भोदु । [सर्वथा विजयी भवतु ।]<br/> {{bold|मेनका -}} <small>(क्षणमात्रं स्थित्वा)</small> हला ! समस्सस समस्सस [हला ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।] एस उल्लसिद हरिणकेदणो तस्स एसिणो सोमदत्त रहो दीसदी; ण एसो अकिदत्थो पडिणिउत्तिस्स- दिति तक्केमि । [एप उल्लसितहरिणकेतनस्तस्य राजर्षेः सोमदत्तो रथो दृश्यते; नैपोऽकृतार्थः प्रतिनिवर्तिष्यत इति तर्कयामि ।]<br/> <small>(निमित्तं सूचयित्वा अवलोकयन्त्यः स्थिताः ।)</small><br/> <small>(ततः प्रविशति रथारूढो राजा सूतश्च । भयनिमीलिताक्षी चित्रलेखा दक्षिणहस्तावलम्बिता उर्वशी च ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! समस्सस समस्सस । [सखि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।]<br/> {{bold|राजा -}} सुन्दरि ! समाश्वसिहि—<br/> {{bold|<poem>गतं भयं भीरु सुरारिसम्भवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निशावसाने नलिनीव पङ्कजम् ॥ ६ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा —}} अम्महे ! कहं उस्ससिदमेत्तसंभाविदजीविदा अज्ज वि एसा सण्णं ण पडिवजवि ? [कथमुच्छ्रसितमात्रसम्भावितजीविता अद्यापि एषा संज्ञां न प्रतिपद्यते ?]<br/> {{bold|राजा -}} बलवदत्र ते सखी त्रस्ता । तथाहि-<br/> {{bold|<poem>मन्दारकुसुमदाम्ना गुरुरस्याः सूच्यते हृदयकम्पः । मुहरुच्छ्रसना मध्ये परिणाहवतोः पयोधरचोः ॥ ७ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(सकरुणम्)</small> हला उव्वसि ! पज्जवत्थावे हि अत्ताणम् अणच्छरा विअ पडिभासि । [हला उर्वशि ! पर्यवस्थापयात्मानम्, अनप्सरेव प्रतिभासि ।]<br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>मुञ्चति न तावदस्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम् । सिचयान्तेन कथञ्चित्स्तनमध्योच्छूासिना कथितः ॥ ८ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी प्रत्यागच्छति ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(सहर्षम्)</small> चित्रलेखे ! दिष्ट्या वर्धसे । प्रकृतिमापन्ना ते प्रियसखी । पश्य —<br/> {{bold|<poem>आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रिः नैस्याचितभुज व च्छिन्नभूष्टिमा । मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमाना गङ्गा रोधःपतनकलुपा गच्छतीव प्रसादम् ॥ ९ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} सहि उवसि ! वीसद्धा भव । आवण्णाणुकम्पिणा महाराण पडिहदा क्खु दे तिसपरिवन्थिणो हवासा दाणवा । [सखि उर्वशि ! विश्रब्धा भव । आपन्नानुकम्पिना महाराजेन प्रतिहताः खलु ते त्रिदशपरिपन्थिनो हताशा दानवाः ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} (चक्षुषी उन्मील्य) किं पहावदंसिणा नहिन्देण अम्भुवपहम्हि । [किं प्रभावदर्शिना महेन्द्रेणाभ्युपपन्नास्मि ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} ण महिन्द्रेण, महिन्दसरिसाणुभावेण राएसिणा पुरूरवसेण । [न महेन्द्रेण, महेन्द्रसदृशानुभावेन राजर्षिणा पुरूरवसा ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(राजानमवलोक्यात्मगतम्)</small> उवकिदं क्खु दाणवेन्दसंरम्भेण । [उपकृतं खलु दानवेन्द्रसंरम्भेण ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीमवलोक्यात्मगतम्)</small> स्थाने खलु नारायणमृषिं विलोभयन्त्यस्तदूरुसम्भवामिमां विलोक्य त्रीडिताः सर्वा अप्सरस इति । अथवा नेयं तपस्विनः सृष्टिरित्यवैमि । कुतः — {{bold|<poem>अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विपयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ १० ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी –}} हला चित्तलेहे ! सहीअणो कहिं क्खु भवे ? [हला चित्रलेखे ! सखीजनः कुत्र खलु भवेत् ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! अभअप्पदाई महाराओ जाणादि । [सखि ! अभयप्रदायी महाराजो जानाति ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीं विलोक्य)</small> महति विपादे वर्तते सखीजनः । पश्यतु भवती - {{bold|<poem>यदृच्छया त्वं सकृदप्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि ! यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत्सखीजनस्ते किमुतार्द्रसौहृदः ॥ ११ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} <small>(आत्मगतम्)</small> अमिअं क्खु दे वअणम् [अमृतं खलु ते वचनम्] अहवा चन्द्रादो अमिति किं अच्चरिअम् [अथवा चन्द्रादमृतमिति किमाश्वर्यम्] <small>(प्रकाशम्)</small> अदो एव मे पेक्खिदुं तुवरदि हिअअम् । [अतएव मे प्रेक्षितुं त्वरते हृदयम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(हस्तेन दर्शयन्)</small> {{bold|<poem>एताः सुतनु मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः । उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥ १२ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी साभिलाषं पश्यति ।)</small> {{bold|चित्रलेखा -}} हला ! किं पेक्खसि ? [हला ! किं प्रेक्षसे ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं समदुक्खगदो पीवीअदि लोअणेहिं । [ननु समदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} (सस्मितम्) अई को ? [अयि कः ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं पणईअणो । [ननु प्रणयिजनः ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} <small>(सहर्षमवलोक्य)</small> हला ! चित्तलेहादुदीअं पिअसहीं उव्वसीं गेव्हिअ विसाहासहिदो विअ भअवं सोमो समुवट्टिदो राएसी दीसदी । [हला ! चित्रलेखाद्वितीयां प्रियसखीमुर्वशीं गृहीत्वा विशाखासहित इव भगवान् सोमः समुपस्थितो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|मेनका –}} <small>(निर्वर्ण्य)</small> हला ! दुवे वि णो एत्थ पिआ उवगदा । इअं पच्चाणीदा पिअसही, अअं च अपरिक्खदुसरीरो राएसी दीसदी । [हला ! द्वे अपि नोऽत्र प्रिये उपनते, इयं प्रत्यानीता प्रियसखी, अयञ्चापरिक्षतशरीरो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|सहजन्या -}} सहि ! जुत्तं भणासि दुज्जओ दाणओ त्ति । [सखि ! युक्तं भणसि दुर्जयो दानवः इति ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत, इदं तच्छैलशिखरम् । अवतारय रथम् ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>(इति तथा करोति ।)</small><br/> <small>(उर्वशी रथावतारक्षोभं नवन्ती नत्रानं राजानमवलम्बते)</small> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> हन्त ! सफलो मे विपयावतारः - {{bold|<poem>यदिदं रथसंक्षोभादङ्गेनाङ्गं ममायतेक्षणया । स्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्कुरितं मनसिजेनेव ॥ १३ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} हला ! किं वि परदो ओसर । [हला ! किमपि परतः अपसर ।] {{bold|चित्रलेखा -}} णाहं सक्केमि । [नाहं शक्नोमि ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} एत्थ पिअआरिणं संभावेन्ह राएसिं । [अत्र प्रियकारिणं सम्भावयामो राजर्षिम् ।] <small>(सर्वा उपसर्पन्ति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} सूत ! उपश्लेषय रथम् - {{bold|<poem>यावत्पुनरियं सुश्रूरुत्सुकाभिः समुत्सुका । सखीभिर्याति सम्पर्क लताभिः श्रीरिवार्तवी ॥ १४ ॥</poem>}} <small>(सूतो रथं स्थापयति ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} दिट्ठि महाराओ विजएण वहृदि । [दिष्ट्या महाराजो विजयेन वर्धते ।]<br/> {{bold|राजा -}} भवत्यश्च सखीसमागमेन ।<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(चित्रलेखादत्तहस्तावलम्बा रथादवतीर्य)</small> हला ! अधिअं परि- सजह । ण क्खु मे आसी आसासो जहा पुणो वि सहीअणं पेक्खिरसं त्ति । [हला ! अधिकं परिष्वजथ, न खलु मे आसीदा- वास यथा पुनरपि सखीजनं प्रेक्षिष्ये इति ।]<br/> <small>(सख्यः परिष्वजन्ते ।)</small> {{bold|मेनका -}} <small>(साशंसम्)</small> सव्वहा कप्पसदं महाराओ पुहविं पालअन्तो होदु । [सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथ्वीं पालयन् भवतु ।]<br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेन् उपदर्शितः शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>अयञ्च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः । अधिरोहति शैलानं तडित्वानिव तोयदः ॥ १५ ॥</poem>}} {{bold|अप्सरसः -}} <small>(पश्यन्त्यः)</small> अम्मो, चित्तरहो । [अहो चित्ररथः ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति चित्ररथः ।)</small> {{bold|चित्ररथः -}} <small>(राजानं दृष्ट्वा सबहुमानम्)</small> दिष्ट्या महेन्द्रोपकारपर्या न विक्रममहिम्ना वर्धते भवान् ।<br/> {{bold|राजा -}} अये गन्धर्वराजः ! <small>(रथादवतीर्य)</small> स्वागतं प्रियसुहृदे । <small>(परस्परं हस्तौ स्पृशतः ।)</small><br/> {{bold|चित्ररथः -}} वयस्य ! केशिना हृतामुर्वशीं नारदादुपश्रुत्य प्रत्या- हरणार्थमस्याः शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा । ततो वयमन्तरा चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा त्वामिहस्थमुपागताः । स भवान् इमां पुरस्कृत्य सहास्माभिः मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । पश्य— {{bold|<poem>पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा मरुत्वते । दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा सम्प्रति त्वया ॥ १६ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} सखे ! मैवम्- {{bold|<poem>ननु वज्रिण एव वीर्यमेतद्, विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्ष्याः । वसुधाधरकन्दराविसर्पी, प्रतिशब्दो हि हरेर्हिनस्ति नागान् ॥ १७ ॥</poem>}} {{bold|चित्ररथः -}} युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः ।<br/> {{bold|राजा -}} सखे ! नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अतस्त्वमेवात्रभवतीं प्रभोरन्तिकं प्रापय ।<br/> {{bold|चित्ररथः -}} यथा भवान्मन्यते । इत इतो भवत्यः ।<br/> <small>(सर्वाः प्रस्थिताः ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(जनान्तिकम्)</small> हला चित्तलेहे, उवआरिणं राएसिं ण सक्कणोमि आमन्तेदुम् । ता तुमं एव मे मुहं होहि । [हला चित्रलेखे ! उपकारिणं राजपिं न शक्नोनि आमन्त्रयितुम्, तत् त्वमेव मे मुखं भव ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(राजानमुपेत्य)</small> महाराज ! उव्वसी विष्णवेदि महाराएण अभणुण्णादा इच्छामि पिअसहिं विअ महाराअस्स किन्ति सुरलोअं णेदुम् । [महाराज ! उर्वशी विज्ञापयति महाराजेनाभ्यनुज्ञातेच्छामि प्रियसखीमित्र महाराजस्य कीर्ति सुरलोकं नेतुम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} गम्यतां पुनर्दर्शनाय ।<br/> <small>(सर्वाः सगन्धर्वाः आकाशोत्पतनं रूपयन्ति ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(उत्पतनभङ्गं रूपयित्वा)</small> अम्मो, लदाविडवे एसा एआवली वैअअन्तिआ मे लग्गा [अहो, लताविटपे एषा एकावली वैजयन्तिका मे लग्ना] <small>(सव्याजमुपसृत्य राजानं पश्यन्ती)</small> सहि चित्तलेहे, मोआवेहि दाव णम् । [सखि चित्रलेखे ! मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(विलोक्य बिहस्य च)</small> आम्, दिढं क्खु लग्गा सा असक्का मोआविदुम् । [आम्, दृढं खलु लग्ना सा, अशक्या मोचयितुम् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} अलं पडिहासेण । मोआवेहि दात्र णम् । [अलं परिहासेन । मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} आम्, दुम्मोआ विअ मे पडिहादी । तहा वि मोआविस्सं दाव । [आम्, दुम्र्म्मोच्येव प्रतिभाति, तथापि मोचयिष्यामि तावत् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(स्मितं कृत्वा)</small> पिअसहि, सुमरेहि क्लु एवं अत्तणो वअणम् । [प्रियसखि ! स्मर खल्वेतदात्मनो वचनम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> {{bold|<poem>प्रियमाचरितं ते त्वया मे गमनेऽस्याः क्षणविन्नमाचरन्त्या । यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मया हि दृष्टा ॥ १८ ॥</poem>}} <small>(चित्रलेखा मोचयति । उर्वशी राजानमालोकयन्ती सनिःश्वासं सखीजनमुत्पतन्तं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! {{bold|<poem>अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधान् प्रक्षिप्य दैत्यांल्लवणाम्बुराशौ । वायव्यमस्त्रं शरधिं पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ॥ १९ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} तेन पश्लेषय रथम्, यावदारोहामि ।<br/> <small>(सूतस्तथा करोति । राजा नाय्येन रथमारोहति ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(सस्पृहं राजानमवलोकयन्ती)</small> अवि णाम पुणो विउअ- आरिणं एवं पेक्खिस्सम् । [अपि नाम पुनरपि उपकारिणमेतं प्रेक्षिष्ये ।]<br/> <small>(इति सगन्धर्वा सह सखीभिर्निष्कान्ता ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(उबेशीबत्मन्मुखः)</small> अहो ! दुर्लभाभिलाषी मदनः । {{bold|<poem>एपा मनो मे प्रसभं शरीरान् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती । मुराङ्गना कर्पति खण्डितामात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ॥ २० ॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तौ)</small><br/> {{bold|॥ इति प्रथमोऽङ्कः ॥}}<br/> <ref>https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.326674/mode/2up</ref> 365nrbzp4fhcrmg364eqfm63telylzt 418624 418623 2026-09-28T17:29:35Z शशाङ्कः सि जि 10187 418624 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = प्रथमोऽङ्कः | previous = | next = [[../द्वितीयोऽङ्कः|द्वितीयोऽङ्कः]] | notes = }} {{center|(श्लोकः)}} {{bold|<poem>वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते सः स्थाणुः स्थिरभक्तियोगमुलभो निःश्रेयसायास्तु वः ॥ १ ॥</poem>}} <small>(नान्द्यन्ते)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} अलमतिविस्तरेण ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य,)</small> मारिष ! इतस्तावत् ।<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} भाव ! अयमस्मि ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} मारिष ! परिपदेषा पूर्वेपां कवीनां दृष्टरसप्रबन्धा अहमस्यां कालिदासग्रथितवस्तुना नवेन त्रोटकेन उपस्थास्ये । तदुच्यतां पात्रवर्गः स्वेषु स्वेषु पाठेषु अवहितं भवितव्यमिति ॥<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} यथाज्ञापयति भावः । <small>(इति निष्कान्तः ।)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(प्रणिपत्य,)</small> यावदिदानीमार्यविदग्धमिश्रान् विज्ञापयामि ।<br/> {{bold|<poem>प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात् । शृणुत जना अवधानात् क्रियामिमां कालिदासस्य ॥ २ ॥</poem>}} <small>(नेपथ्ये)</small> अज्जा, परित्ताअध पस्य मुअथ । जो सुरपक्खवादी, जस्स वा अम्बरअले गईअत्थि । [आर्याः परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्य वाऽम्बरतले गतिरस्ति]<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(कर्ण दत्त्वा ।)</small> अये ! किं नु खलु मद्विज्ञापनान्त- रमातीनां कुररीणामिवाकाशे शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । आकाशे सुरगणसेविते समन्तात् किं नार्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥ ३ ॥</poem>}} {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(विचिन्त्य,)</small> भवतु | ज्ञातम् ।<br/> {{bold|<poem>ऊरूद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री कैलासनाथमनुसृत्य निवर्तमाना । वन्दीकृता विबुधशत्रुभिरर्धमार्गे क्रन्दत्यतः करुणमप्सरसां गणोऽयम् ॥ ४ ॥</poem>}} <small>(इति निष्क्रान्तः ।)</small><br/> {{bold|प्रस्तावना ।}}<br/> <small>ततः प्रविशन्त्यप्सरसः ।</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} अज्जा परित्ताअध परित्ताअध । जो सुरपक्खपादि जस्स अम्वरअले गईअस्थि । [आर्याः ! परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्याम्वरतले गतिरस्ति ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति अपटीक्षेपेण राजा रथेन सूतश्च ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} अलमाक्रन्दितेन । सूर्योपस्थाननिवृत्तं पुरूरवसं मामेत्य कथ्यतां कुतो भवत्यः परित्रातव्या इति ।<br/> {{bold|रम्भा -}} असुरावलेपादो । [असुरावलेपतः ।]<br/> {{bold|राजा -}} किं पुनरसुरावलेपेन भवतीनामपराद्धम् ।<br/> {{bold|रम्भा -}} सुणादु महाराओ । जा तवोविसेससङ्किदस्त सुमारं पहअणं महेन्दस्स, पञ्चादेसो रुवगव्विदाए सिरिगोरिए, अलंकारो सग्गस्स, साणो पिअसही उव्वसी कुवेरभवणादो वित्तमाणा केणावि दाणवेण चित्तलेहादुदीआ अद्धपथं जेव बन्दिग्गाहं गिहिदा [शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङ्कितस्य मुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रीगौर्याः, अल- ङ्कारः सर्गस्य सा नः प्रियसी उर्वशी कुवेरभवनान्निवर्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्थपथ एव वन्दिग्राहं गृहीता ।]<br/> {{bold|राजा -}} अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन गतः स जाल्मः ?<br/> {{bold|अप्सरसः -}} इसाणीए दिसाए । [ऐशान्या दिशा ।]<br/> {{bold|राजा -}} तेन हि मुच्यतां विषादः । यतिष्ये वः सखीप्रत्यानयनाय ।<br/> {{bold|अप्सरसः -}} सरिसं एवं सोमवंससंभवस्स । [सदृशमेतत्सोमवंशसम्भवस्य ।]<br/> {{bold|राजा -}} क पुनर्मा भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति ।<br/> {{bold|अप्सरसः –}} एस्सि हेमकूडसिहरे । [एनस्मिन् हेमकूटशिखरे ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत ! ऐशानीं दिशं चोदयाश्वानाशुगमनाय ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>( इति यथोक्तं करोति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(रथवेगं रूपयित्वा)</small> साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्वप्रस्थितं वैनतेयमपि आलादयेयम्, किंपुनस्तमपकारिणं मघोनः । मम -<br/> {{bold|<poem>अग्रे यान्ति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घनाश्चक्रभ्रान्तिररान्तरेषु वितनोत्यन्यामिवारावलीम् । चित्रारम्भविनिश्चलं हरिशिरम्यायामवच्चामरं यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगादिदान् ॥५॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च)</small> {{bold|सहजन्या -}} हला ! गदो राएसी । ता अम्हे वि जधासं दिसं पदेसं गच्छम्ह । [हला ! गतो राजर्षिः, तद्वयमपि यथासन्दिष्टं प्रदेशं गच्छामः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि ! एव्वं करेम्ह । [सखि ! एवं कुर्मः ।]<br/> <small>(इति हेमकूट शिखरे नाव्येनाधिरोहन्ति ।)</small><br/> {{bold|रम्भा -}} अवि णाम सो राएसी उद्धरदि णो हिजअसलम् ? [अपि नाम स राजर्षिः उद्धरिष्यति नो हृदयशल्यम् ?]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि, मा दे संसओ भोदु । [सखि । मा ते संशयो भवतु ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} णं दुज्जआ दाणवा । [ननु दुर्जया दानवाः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} उवदिसम्पराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो सवहुमणं आणाविअ तं एव्व विबुधविजआअ सेणामुद्दे णिओजेदि । [उपस्थितसम्परायो महेन्द्रोऽपि मध्यलोकन: सबहुमानमानाय्य तमेव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क्ते ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} सव्वा विअई भोदु । [सर्वथा विजयी भवतु ।]<br/> {{bold|मेनका -}} <small>(क्षणमात्रं स्थित्वा)</small> हला ! समस्सस समस्सस [हला ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।] एस उल्लसिद हरिणकेदणो तस्स एसिणो सोमदत्त रहो दीसदी; ण एसो अकिदत्थो पडिणिउत्तिस्स- दिति तक्केमि । [एप उल्लसितहरिणकेतनस्तस्य राजर्षेः सोमदत्तो रथो दृश्यते; नैपोऽकृतार्थः प्रतिनिवर्तिष्यत इति तर्कयामि ।]<br/> <small>(निमित्तं सूचयित्वा अवलोकयन्त्यः स्थिताः ।)</small><br/> <small>(ततः प्रविशति रथारूढो राजा सूतश्च । भयनिमीलिताक्षी चित्रलेखा दक्षिणहस्तावलम्बिता उर्वशी च ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! समस्सस समस्सस । [सखि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।]<br/> {{bold|राजा -}} सुन्दरि ! समाश्वसिहि—<br/> {{bold|<poem>गतं भयं भीरु सुरारिसम्भवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निशावसाने नलिनीव पङ्कजम् ॥ ६ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा —}} अम्महे ! कहं उस्ससिदमेत्तसंभाविदजीविदा अज्ज वि एसा सण्णं ण पडिवजवि ? [कथमुच्छ्रसितमात्रसम्भावितजीविता अद्यापि एषा संज्ञां न प्रतिपद्यते ?]<br/> {{bold|राजा -}} बलवदत्र ते सखी त्रस्ता । तथाहि-<br/> {{bold|<poem>मन्दारकुसुमदाम्ना गुरुरस्याः सूच्यते हृदयकम्पः । मुहरुच्छ्रसना मध्ये परिणाहवतोः पयोधरचोः ॥ ७ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(सकरुणम्)</small> हला उव्वसि ! पज्जवत्थावे हि अत्ताणम् अणच्छरा विअ पडिभासि । [हला उर्वशि ! पर्यवस्थापयात्मानम्, अनप्सरेव प्रतिभासि ।]<br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>मुञ्चति न तावदस्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम् । सिचयान्तेन कथञ्चित्स्तनमध्योच्छूासिना कथितः ॥ ८ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी प्रत्यागच्छति ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(सहर्षम्)</small> चित्रलेखे ! दिष्ट्या वर्धसे । प्रकृतिमापन्ना ते प्रियसखी । पश्य —<br/> {{bold|<poem>आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रिः नैस्याचितभुज व च्छिन्नभूष्टिमा । मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमाना गङ्गा रोधःपतनकलुपा गच्छतीव प्रसादम् ॥ ९ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} सहि उवसि ! वीसद्धा भव । आवण्णाणुकम्पिणा महाराण पडिहदा क्खु दे तिसपरिवन्थिणो हवासा दाणवा । [सखि उर्वशि ! विश्रब्धा भव । आपन्नानुकम्पिना महाराजेन प्रतिहताः खलु ते त्रिदशपरिपन्थिनो हताशा दानवाः ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} (चक्षुषी उन्मील्य) किं पहावदंसिणा नहिन्देण अम्भुवपहम्हि । [किं प्रभावदर्शिना महेन्द्रेणाभ्युपपन्नास्मि ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} ण महिन्द्रेण, महिन्दसरिसाणुभावेण राएसिणा पुरूरवसेण । [न महेन्द्रेण, महेन्द्रसदृशानुभावेन राजर्षिणा पुरूरवसा ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(राजानमवलोक्यात्मगतम्)</small> उवकिदं क्खु दाणवेन्दसंरम्भेण । [उपकृतं खलु दानवेन्द्रसंरम्भेण ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीमवलोक्यात्मगतम्)</small> स्थाने खलु नारायणमृषिं विलोभयन्त्यस्तदूरुसम्भवामिमां विलोक्य त्रीडिताः सर्वा अप्सरस इति । अथवा नेयं तपस्विनः सृष्टिरित्यवैमि । कुतः — {{bold|<poem>अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विपयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ १० ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी –}} हला चित्तलेहे ! सहीअणो कहिं क्खु भवे ? [हला चित्रलेखे ! सखीजनः कुत्र खलु भवेत् ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! अभअप्पदाई महाराओ जाणादि । [सखि ! अभयप्रदायी महाराजो जानाति ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीं विलोक्य)</small> महति विपादे वर्तते सखीजनः । पश्यतु भवती - {{bold|<poem>यदृच्छया त्वं सकृदप्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि ! यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत्सखीजनस्ते किमुतार्द्रसौहृदः ॥ ११ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} <small>(आत्मगतम्)</small> अमिअं क्खु दे वअणम् [अमृतं खलु ते वचनम्] अहवा चन्द्रादो अमिति किं अच्चरिअम् [अथवा चन्द्रादमृतमिति किमाश्वर्यम्] <small>(प्रकाशम्)</small> अदो एव मे पेक्खिदुं तुवरदि हिअअम् । [अतएव मे प्रेक्षितुं त्वरते हृदयम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(हस्तेन दर्शयन्)</small> {{bold|<poem>एताः सुतनु मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः । उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥ १२ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी साभिलाषं पश्यति ।)</small> {{bold|चित्रलेखा -}} हला ! किं पेक्खसि ? [हला ! किं प्रेक्षसे ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं समदुक्खगदो पीवीअदि लोअणेहिं । [ननु समदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} (सस्मितम्) अई को ? [अयि कः ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं पणईअणो । [ननु प्रणयिजनः ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} <small>(सहर्षमवलोक्य)</small> हला ! चित्तलेहादुदीअं पिअसहीं उव्वसीं गेव्हिअ विसाहासहिदो विअ भअवं सोमो समुवट्टिदो राएसी दीसदी । [हला ! चित्रलेखाद्वितीयां प्रियसखीमुर्वशीं गृहीत्वा विशाखासहित इव भगवान् सोमः समुपस्थितो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|मेनका –}} <small>(निर्वर्ण्य)</small> हला ! दुवे वि णो एत्थ पिआ उवगदा । इअं पच्चाणीदा पिअसही, अअं च अपरिक्खदुसरीरो राएसी दीसदी । [हला ! द्वे अपि नोऽत्र प्रिये उपनते, इयं प्रत्यानीता प्रियसखी, अयञ्चापरिक्षतशरीरो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|सहजन्या -}} सहि ! जुत्तं भणासि दुज्जओ दाणओ त्ति । [सखि ! युक्तं भणसि दुर्जयो दानवः इति ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत, इदं तच्छैलशिखरम् । अवतारय रथम् ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>(इति तथा करोति ।)</small><br/> <small>(उर्वशी रथावतारक्षोभं नवन्ती नत्रानं राजानमवलम्बते)</small> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> हन्त ! सफलो मे विपयावतारः - {{bold|<poem>यदिदं रथसंक्षोभादङ्गेनाङ्गं ममायतेक्षणया । स्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्कुरितं मनसिजेनेव ॥ १३ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} हला ! किं वि परदो ओसर । [हला ! किमपि परतः अपसर ।] {{bold|चित्रलेखा -}} णाहं सक्केमि । [नाहं शक्नोमि ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} एत्थ पिअआरिणं संभावेन्ह राएसिं । [अत्र प्रियकारिणं सम्भावयामो राजर्षिम् ।] <small>(सर्वा उपसर्पन्ति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} सूत ! उपश्लेषय रथम् - {{bold|<poem>यावत्पुनरियं सुश्रूरुत्सुकाभिः समुत्सुका । सखीभिर्याति सम्पर्क लताभिः श्रीरिवार्तवी ॥ १४ ॥</poem>}} <small>(सूतो रथं स्थापयति ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} दिट्ठि महाराओ विजएण वहृदि । [दिष्ट्या महाराजो विजयेन वर्धते ।]<br/> {{bold|राजा -}} भवत्यश्च सखीसमागमेन ।<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(चित्रलेखादत्तहस्तावलम्बा रथादवतीर्य)</small> हला ! अधिअं परि- सजह । ण क्खु मे आसी आसासो जहा पुणो वि सहीअणं पेक्खिरसं त्ति । [हला ! अधिकं परिष्वजथ, न खलु मे आसीदा- वास यथा पुनरपि सखीजनं प्रेक्षिष्ये इति ।]<br/> <small>(सख्यः परिष्वजन्ते ।)</small> {{bold|मेनका -}} <small>(साशंसम्)</small> सव्वहा कप्पसदं महाराओ पुहविं पालअन्तो होदु । [सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथ्वीं पालयन् भवतु ।]<br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेन् उपदर्शितः शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>अयञ्च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः । अधिरोहति शैलानं तडित्वानिव तोयदः ॥ १५ ॥</poem>}} {{bold|अप्सरसः -}} <small>(पश्यन्त्यः)</small> अम्मो, चित्तरहो । [अहो चित्ररथः ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति चित्ररथः ।)</small> {{bold|चित्ररथः -}} <small>(राजानं दृष्ट्वा सबहुमानम्)</small> दिष्ट्या महेन्द्रोपकारपर्या न विक्रममहिम्ना वर्धते भवान् ।<br/> {{bold|राजा -}} अये गन्धर्वराजः ! <small>(रथादवतीर्य)</small> स्वागतं प्रियसुहृदे । <small>(परस्परं हस्तौ स्पृशतः ।)</small><br/> {{bold|चित्ररथः -}} वयस्य ! केशिना हृतामुर्वशीं नारदादुपश्रुत्य प्रत्या- हरणार्थमस्याः शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा । ततो वयमन्तरा चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा त्वामिहस्थमुपागताः । स भवान् इमां पुरस्कृत्य सहास्माभिः मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । पश्य— {{bold|<poem>पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा मरुत्वते । दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा सम्प्रति त्वया ॥ १६ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} सखे ! मैवम्- {{bold|<poem>ननु वज्रिण एव वीर्यमेतद्, विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्ष्याः । वसुधाधरकन्दराविसर्पी, प्रतिशब्दो हि हरेर्हिनस्ति नागान् ॥ १७ ॥</poem>}} {{bold|चित्ररथः -}} युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः ।<br/> {{bold|राजा -}} सखे ! नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अतस्त्वमेवात्रभवतीं प्रभोरन्तिकं प्रापय ।<br/> {{bold|चित्ररथः -}} यथा भवान्मन्यते । इत इतो भवत्यः ।<br/> <small>(सर्वाः प्रस्थिताः ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(जनान्तिकम्)</small> हला चित्तलेहे, उवआरिणं राएसिं ण सक्कणोमि आमन्तेदुम् । ता तुमं एव मे मुहं होहि । [हला चित्रलेखे ! उपकारिणं राजपिं न शक्नोनि आमन्त्रयितुम्, तत् त्वमेव मे मुखं भव ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(राजानमुपेत्य)</small> महाराज ! उव्वसी विष्णवेदि महाराएण अभणुण्णादा इच्छामि पिअसहिं विअ महाराअस्स किन्ति सुरलोअं णेदुम् । [महाराज ! उर्वशी विज्ञापयति महाराजेनाभ्यनुज्ञातेच्छामि प्रियसखीमित्र महाराजस्य कीर्ति सुरलोकं नेतुम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} गम्यतां पुनर्दर्शनाय ।<br/> <small>(सर्वाः सगन्धर्वाः आकाशोत्पतनं रूपयन्ति ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(उत्पतनभङ्गं रूपयित्वा)</small> अम्मो, लदाविडवे एसा एआवली वैअअन्तिआ मे लग्गा [अहो, लताविटपे एषा एकावली वैजयन्तिका मे लग्ना] <small>(सव्याजमुपसृत्य राजानं पश्यन्ती)</small> सहि चित्तलेहे, मोआवेहि दाव णम् । [सखि चित्रलेखे ! मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(विलोक्य बिहस्य च)</small> आम्, दिढं क्खु लग्गा सा असक्का मोआविदुम् । [आम्, दृढं खलु लग्ना सा, अशक्या मोचयितुम् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} अलं पडिहासेण । मोआवेहि दात्र णम् । [अलं परिहासेन । मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} आम्, दुम्मोआ विअ मे पडिहादी । तहा वि मोआविस्सं दाव । [आम्, दुम्र्म्मोच्येव प्रतिभाति, तथापि मोचयिष्यामि तावत् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(स्मितं कृत्वा)</small> पिअसहि, सुमरेहि क्लु एवं अत्तणो वअणम् । [प्रियसखि ! स्मर खल्वेतदात्मनो वचनम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> {{bold|<poem>प्रियमाचरितं ते त्वया मे गमनेऽस्याः क्षणविन्नमाचरन्त्या । यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मया हि दृष्टा ॥ १८ ॥</poem>}} <small>(चित्रलेखा मोचयति । उर्वशी राजानमालोकयन्ती सनिःश्वासं सखीजनमुत्पतन्तं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! {{bold|<poem>अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधान् प्रक्षिप्य दैत्यांल्लवणाम्बुराशौ । वायव्यमस्त्रं शरधिं पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ॥ १९ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} तेन पश्लेषय रथम्, यावदारोहामि ।<br/> <small>(सूतस्तथा करोति । राजा नाय्येन रथमारोहति ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(सस्पृहं राजानमवलोकयन्ती)</small> अवि णाम पुणो विउअ- आरिणं एवं पेक्खिस्सम् । [अपि नाम पुनरपि उपकारिणमेतं प्रेक्षिष्ये ।]<br/> <small>(इति सगन्धर्वा सह सखीभिर्निष्कान्ता ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(उबेशीबत्मन्मुखः)</small> अहो ! दुर्लभाभिलाषी मदनः । {{bold|<poem>एपा मनो मे प्रसभं शरीरान् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती । मुराङ्गना कर्पति खण्डितामात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ॥ २० ॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तौ)</small><br/> {{bold|॥ इति प्रथमोऽङ्कः ॥}}<br/> <ref>https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.326674/mode/2up</ref> l03r4epms6lx5k969ccsga3cf7p5r2d 418625 418624 2026-09-28T17:29:53Z शशाङ्कः सि जि 10187 418625 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = प्रथमोऽङ्कः | previous = | next = [[../द्वितीयोऽङ्कः|द्वितीयोऽङ्कः]] | notes = }} {{bold|<poem>वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते सः स्थाणुः स्थिरभक्तियोगमुलभो निःश्रेयसायास्तु वः ॥ १ ॥</poem>}} <small>(नान्द्यन्ते)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} अलमतिविस्तरेण ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य,)</small> मारिष ! इतस्तावत् ।<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} भाव ! अयमस्मि ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} मारिष ! परिपदेषा पूर्वेपां कवीनां दृष्टरसप्रबन्धा अहमस्यां कालिदासग्रथितवस्तुना नवेन त्रोटकेन उपस्थास्ये । तदुच्यतां पात्रवर्गः स्वेषु स्वेषु पाठेषु अवहितं भवितव्यमिति ॥<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} यथाज्ञापयति भावः । <small>(इति निष्कान्तः ।)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(प्रणिपत्य,)</small> यावदिदानीमार्यविदग्धमिश्रान् विज्ञापयामि ।<br/> {{bold|<poem>प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात् । शृणुत जना अवधानात् क्रियामिमां कालिदासस्य ॥ २ ॥</poem>}} <small>(नेपथ्ये)</small> अज्जा, परित्ताअध पस्य मुअथ । जो सुरपक्खवादी, जस्स वा अम्बरअले गईअत्थि । [आर्याः परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्य वाऽम्बरतले गतिरस्ति]<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(कर्ण दत्त्वा ।)</small> अये ! किं नु खलु मद्विज्ञापनान्त- रमातीनां कुररीणामिवाकाशे शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । आकाशे सुरगणसेविते समन्तात् किं नार्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥ ३ ॥</poem>}} {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(विचिन्त्य,)</small> भवतु | ज्ञातम् ।<br/> {{bold|<poem>ऊरूद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री कैलासनाथमनुसृत्य निवर्तमाना । वन्दीकृता विबुधशत्रुभिरर्धमार्गे क्रन्दत्यतः करुणमप्सरसां गणोऽयम् ॥ ४ ॥</poem>}} <small>(इति निष्क्रान्तः ।)</small><br/> {{bold|प्रस्तावना ।}}<br/> <small>ततः प्रविशन्त्यप्सरसः ।</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} अज्जा परित्ताअध परित्ताअध । जो सुरपक्खपादि जस्स अम्वरअले गईअस्थि । [आर्याः ! परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्याम्वरतले गतिरस्ति ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति अपटीक्षेपेण राजा रथेन सूतश्च ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} अलमाक्रन्दितेन । सूर्योपस्थाननिवृत्तं पुरूरवसं मामेत्य कथ्यतां कुतो भवत्यः परित्रातव्या इति ।<br/> {{bold|रम्भा -}} असुरावलेपादो । [असुरावलेपतः ।]<br/> {{bold|राजा -}} किं पुनरसुरावलेपेन भवतीनामपराद्धम् ।<br/> {{bold|रम्भा -}} सुणादु महाराओ । जा तवोविसेससङ्किदस्त सुमारं पहअणं महेन्दस्स, पञ्चादेसो रुवगव्विदाए सिरिगोरिए, अलंकारो सग्गस्स, साणो पिअसही उव्वसी कुवेरभवणादो वित्तमाणा केणावि दाणवेण चित्तलेहादुदीआ अद्धपथं जेव बन्दिग्गाहं गिहिदा [शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङ्कितस्य मुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रीगौर्याः, अल- ङ्कारः सर्गस्य सा नः प्रियसी उर्वशी कुवेरभवनान्निवर्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्थपथ एव वन्दिग्राहं गृहीता ।]<br/> {{bold|राजा -}} अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन गतः स जाल्मः ?<br/> {{bold|अप्सरसः -}} इसाणीए दिसाए । [ऐशान्या दिशा ।]<br/> {{bold|राजा -}} तेन हि मुच्यतां विषादः । यतिष्ये वः सखीप्रत्यानयनाय ।<br/> {{bold|अप्सरसः -}} सरिसं एवं सोमवंससंभवस्स । [सदृशमेतत्सोमवंशसम्भवस्य ।]<br/> {{bold|राजा -}} क पुनर्मा भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति ।<br/> {{bold|अप्सरसः –}} एस्सि हेमकूडसिहरे । [एनस्मिन् हेमकूटशिखरे ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत ! ऐशानीं दिशं चोदयाश्वानाशुगमनाय ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>( इति यथोक्तं करोति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(रथवेगं रूपयित्वा)</small> साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्वप्रस्थितं वैनतेयमपि आलादयेयम्, किंपुनस्तमपकारिणं मघोनः । मम -<br/> {{bold|<poem>अग्रे यान्ति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घनाश्चक्रभ्रान्तिररान्तरेषु वितनोत्यन्यामिवारावलीम् । चित्रारम्भविनिश्चलं हरिशिरम्यायामवच्चामरं यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगादिदान् ॥५॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च)</small> {{bold|सहजन्या -}} हला ! गदो राएसी । ता अम्हे वि जधासं दिसं पदेसं गच्छम्ह । [हला ! गतो राजर्षिः, तद्वयमपि यथासन्दिष्टं प्रदेशं गच्छामः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि ! एव्वं करेम्ह । [सखि ! एवं कुर्मः ।]<br/> <small>(इति हेमकूट शिखरे नाव्येनाधिरोहन्ति ।)</small><br/> {{bold|रम्भा -}} अवि णाम सो राएसी उद्धरदि णो हिजअसलम् ? [अपि नाम स राजर्षिः उद्धरिष्यति नो हृदयशल्यम् ?]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि, मा दे संसओ भोदु । [सखि । मा ते संशयो भवतु ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} णं दुज्जआ दाणवा । [ननु दुर्जया दानवाः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} उवदिसम्पराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो सवहुमणं आणाविअ तं एव्व विबुधविजआअ सेणामुद्दे णिओजेदि । [उपस्थितसम्परायो महेन्द्रोऽपि मध्यलोकन: सबहुमानमानाय्य तमेव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क्ते ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} सव्वा विअई भोदु । [सर्वथा विजयी भवतु ।]<br/> {{bold|मेनका -}} <small>(क्षणमात्रं स्थित्वा)</small> हला ! समस्सस समस्सस [हला ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।] एस उल्लसिद हरिणकेदणो तस्स एसिणो सोमदत्त रहो दीसदी; ण एसो अकिदत्थो पडिणिउत्तिस्स- दिति तक्केमि । [एप उल्लसितहरिणकेतनस्तस्य राजर्षेः सोमदत्तो रथो दृश्यते; नैपोऽकृतार्थः प्रतिनिवर्तिष्यत इति तर्कयामि ।]<br/> <small>(निमित्तं सूचयित्वा अवलोकयन्त्यः स्थिताः ।)</small><br/> <small>(ततः प्रविशति रथारूढो राजा सूतश्च । भयनिमीलिताक्षी चित्रलेखा दक्षिणहस्तावलम्बिता उर्वशी च ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! समस्सस समस्सस । [सखि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।]<br/> {{bold|राजा -}} सुन्दरि ! समाश्वसिहि—<br/> {{bold|<poem>गतं भयं भीरु सुरारिसम्भवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निशावसाने नलिनीव पङ्कजम् ॥ ६ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा —}} अम्महे ! कहं उस्ससिदमेत्तसंभाविदजीविदा अज्ज वि एसा सण्णं ण पडिवजवि ? [कथमुच्छ्रसितमात्रसम्भावितजीविता अद्यापि एषा संज्ञां न प्रतिपद्यते ?]<br/> {{bold|राजा -}} बलवदत्र ते सखी त्रस्ता । तथाहि-<br/> {{bold|<poem>मन्दारकुसुमदाम्ना गुरुरस्याः सूच्यते हृदयकम्पः । मुहरुच्छ्रसना मध्ये परिणाहवतोः पयोधरचोः ॥ ७ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(सकरुणम्)</small> हला उव्वसि ! पज्जवत्थावे हि अत्ताणम् अणच्छरा विअ पडिभासि । [हला उर्वशि ! पर्यवस्थापयात्मानम्, अनप्सरेव प्रतिभासि ।]<br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>मुञ्चति न तावदस्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम् । सिचयान्तेन कथञ्चित्स्तनमध्योच्छूासिना कथितः ॥ ८ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी प्रत्यागच्छति ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(सहर्षम्)</small> चित्रलेखे ! दिष्ट्या वर्धसे । प्रकृतिमापन्ना ते प्रियसखी । पश्य —<br/> {{bold|<poem>आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रिः नैस्याचितभुज व च्छिन्नभूष्टिमा । मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमाना गङ्गा रोधःपतनकलुपा गच्छतीव प्रसादम् ॥ ९ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} सहि उवसि ! वीसद्धा भव । आवण्णाणुकम्पिणा महाराण पडिहदा क्खु दे तिसपरिवन्थिणो हवासा दाणवा । [सखि उर्वशि ! विश्रब्धा भव । आपन्नानुकम्पिना महाराजेन प्रतिहताः खलु ते त्रिदशपरिपन्थिनो हताशा दानवाः ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} (चक्षुषी उन्मील्य) किं पहावदंसिणा नहिन्देण अम्भुवपहम्हि । [किं प्रभावदर्शिना महेन्द्रेणाभ्युपपन्नास्मि ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} ण महिन्द्रेण, महिन्दसरिसाणुभावेण राएसिणा पुरूरवसेण । [न महेन्द्रेण, महेन्द्रसदृशानुभावेन राजर्षिणा पुरूरवसा ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(राजानमवलोक्यात्मगतम्)</small> उवकिदं क्खु दाणवेन्दसंरम्भेण । [उपकृतं खलु दानवेन्द्रसंरम्भेण ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीमवलोक्यात्मगतम्)</small> स्थाने खलु नारायणमृषिं विलोभयन्त्यस्तदूरुसम्भवामिमां विलोक्य त्रीडिताः सर्वा अप्सरस इति । अथवा नेयं तपस्विनः सृष्टिरित्यवैमि । कुतः — {{bold|<poem>अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विपयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ १० ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी –}} हला चित्तलेहे ! सहीअणो कहिं क्खु भवे ? [हला चित्रलेखे ! सखीजनः कुत्र खलु भवेत् ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! अभअप्पदाई महाराओ जाणादि । [सखि ! अभयप्रदायी महाराजो जानाति ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीं विलोक्य)</small> महति विपादे वर्तते सखीजनः । पश्यतु भवती - {{bold|<poem>यदृच्छया त्वं सकृदप्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि ! यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत्सखीजनस्ते किमुतार्द्रसौहृदः ॥ ११ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} <small>(आत्मगतम्)</small> अमिअं क्खु दे वअणम् [अमृतं खलु ते वचनम्] अहवा चन्द्रादो अमिति किं अच्चरिअम् [अथवा चन्द्रादमृतमिति किमाश्वर्यम्] <small>(प्रकाशम्)</small> अदो एव मे पेक्खिदुं तुवरदि हिअअम् । [अतएव मे प्रेक्षितुं त्वरते हृदयम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(हस्तेन दर्शयन्)</small> {{bold|<poem>एताः सुतनु मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः । उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥ १२ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी साभिलाषं पश्यति ।)</small> {{bold|चित्रलेखा -}} हला ! किं पेक्खसि ? [हला ! किं प्रेक्षसे ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं समदुक्खगदो पीवीअदि लोअणेहिं । [ननु समदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} (सस्मितम्) अई को ? [अयि कः ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं पणईअणो । [ननु प्रणयिजनः ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} <small>(सहर्षमवलोक्य)</small> हला ! चित्तलेहादुदीअं पिअसहीं उव्वसीं गेव्हिअ विसाहासहिदो विअ भअवं सोमो समुवट्टिदो राएसी दीसदी । [हला ! चित्रलेखाद्वितीयां प्रियसखीमुर्वशीं गृहीत्वा विशाखासहित इव भगवान् सोमः समुपस्थितो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|मेनका –}} <small>(निर्वर्ण्य)</small> हला ! दुवे वि णो एत्थ पिआ उवगदा । इअं पच्चाणीदा पिअसही, अअं च अपरिक्खदुसरीरो राएसी दीसदी । [हला ! द्वे अपि नोऽत्र प्रिये उपनते, इयं प्रत्यानीता प्रियसखी, अयञ्चापरिक्षतशरीरो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|सहजन्या -}} सहि ! जुत्तं भणासि दुज्जओ दाणओ त्ति । [सखि ! युक्तं भणसि दुर्जयो दानवः इति ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत, इदं तच्छैलशिखरम् । अवतारय रथम् ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>(इति तथा करोति ।)</small><br/> <small>(उर्वशी रथावतारक्षोभं नवन्ती नत्रानं राजानमवलम्बते)</small> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> हन्त ! सफलो मे विपयावतारः - {{bold|<poem>यदिदं रथसंक्षोभादङ्गेनाङ्गं ममायतेक्षणया । स्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्कुरितं मनसिजेनेव ॥ १३ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} हला ! किं वि परदो ओसर । [हला ! किमपि परतः अपसर ।] {{bold|चित्रलेखा -}} णाहं सक्केमि । [नाहं शक्नोमि ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} एत्थ पिअआरिणं संभावेन्ह राएसिं । [अत्र प्रियकारिणं सम्भावयामो राजर्षिम् ।] <small>(सर्वा उपसर्पन्ति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} सूत ! उपश्लेषय रथम् - {{bold|<poem>यावत्पुनरियं सुश्रूरुत्सुकाभिः समुत्सुका । सखीभिर्याति सम्पर्क लताभिः श्रीरिवार्तवी ॥ १४ ॥</poem>}} <small>(सूतो रथं स्थापयति ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} दिट्ठि महाराओ विजएण वहृदि । [दिष्ट्या महाराजो विजयेन वर्धते ।]<br/> {{bold|राजा -}} भवत्यश्च सखीसमागमेन ।<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(चित्रलेखादत्तहस्तावलम्बा रथादवतीर्य)</small> हला ! अधिअं परि- सजह । ण क्खु मे आसी आसासो जहा पुणो वि सहीअणं पेक्खिरसं त्ति । [हला ! अधिकं परिष्वजथ, न खलु मे आसीदा- वास यथा पुनरपि सखीजनं प्रेक्षिष्ये इति ।]<br/> <small>(सख्यः परिष्वजन्ते ।)</small> {{bold|मेनका -}} <small>(साशंसम्)</small> सव्वहा कप्पसदं महाराओ पुहविं पालअन्तो होदु । [सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथ्वीं पालयन् भवतु ।]<br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेन् उपदर्शितः शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>अयञ्च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः । अधिरोहति शैलानं तडित्वानिव तोयदः ॥ १५ ॥</poem>}} {{bold|अप्सरसः -}} <small>(पश्यन्त्यः)</small> अम्मो, चित्तरहो । [अहो चित्ररथः ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति चित्ररथः ।)</small> {{bold|चित्ररथः -}} <small>(राजानं दृष्ट्वा सबहुमानम्)</small> दिष्ट्या महेन्द्रोपकारपर्या न विक्रममहिम्ना वर्धते भवान् ।<br/> {{bold|राजा -}} अये गन्धर्वराजः ! <small>(रथादवतीर्य)</small> स्वागतं प्रियसुहृदे । <small>(परस्परं हस्तौ स्पृशतः ।)</small><br/> {{bold|चित्ररथः -}} वयस्य ! केशिना हृतामुर्वशीं नारदादुपश्रुत्य प्रत्या- हरणार्थमस्याः शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा । ततो वयमन्तरा चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा त्वामिहस्थमुपागताः । स भवान् इमां पुरस्कृत्य सहास्माभिः मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । पश्य— {{bold|<poem>पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा मरुत्वते । दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा सम्प्रति त्वया ॥ १६ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} सखे ! मैवम्- {{bold|<poem>ननु वज्रिण एव वीर्यमेतद्, विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्ष्याः । वसुधाधरकन्दराविसर्पी, प्रतिशब्दो हि हरेर्हिनस्ति नागान् ॥ १७ ॥</poem>}} {{bold|चित्ररथः -}} युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः ।<br/> {{bold|राजा -}} सखे ! नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अतस्त्वमेवात्रभवतीं प्रभोरन्तिकं प्रापय ।<br/> {{bold|चित्ररथः -}} यथा भवान्मन्यते । इत इतो भवत्यः ।<br/> <small>(सर्वाः प्रस्थिताः ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(जनान्तिकम्)</small> हला चित्तलेहे, उवआरिणं राएसिं ण सक्कणोमि आमन्तेदुम् । ता तुमं एव मे मुहं होहि । [हला चित्रलेखे ! उपकारिणं राजपिं न शक्नोनि आमन्त्रयितुम्, तत् त्वमेव मे मुखं भव ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(राजानमुपेत्य)</small> महाराज ! उव्वसी विष्णवेदि महाराएण अभणुण्णादा इच्छामि पिअसहिं विअ महाराअस्स किन्ति सुरलोअं णेदुम् । [महाराज ! उर्वशी विज्ञापयति महाराजेनाभ्यनुज्ञातेच्छामि प्रियसखीमित्र महाराजस्य कीर्ति सुरलोकं नेतुम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} गम्यतां पुनर्दर्शनाय ।<br/> <small>(सर्वाः सगन्धर्वाः आकाशोत्पतनं रूपयन्ति ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(उत्पतनभङ्गं रूपयित्वा)</small> अम्मो, लदाविडवे एसा एआवली वैअअन्तिआ मे लग्गा [अहो, लताविटपे एषा एकावली वैजयन्तिका मे लग्ना] <small>(सव्याजमुपसृत्य राजानं पश्यन्ती)</small> सहि चित्तलेहे, मोआवेहि दाव णम् । [सखि चित्रलेखे ! मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(विलोक्य बिहस्य च)</small> आम्, दिढं क्खु लग्गा सा असक्का मोआविदुम् । [आम्, दृढं खलु लग्ना सा, अशक्या मोचयितुम् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} अलं पडिहासेण । मोआवेहि दात्र णम् । [अलं परिहासेन । मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} आम्, दुम्मोआ विअ मे पडिहादी । तहा वि मोआविस्सं दाव । [आम्, दुम्र्म्मोच्येव प्रतिभाति, तथापि मोचयिष्यामि तावत् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(स्मितं कृत्वा)</small> पिअसहि, सुमरेहि क्लु एवं अत्तणो वअणम् । [प्रियसखि ! स्मर खल्वेतदात्मनो वचनम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> {{bold|<poem>प्रियमाचरितं ते त्वया मे गमनेऽस्याः क्षणविन्नमाचरन्त्या । यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मया हि दृष्टा ॥ १८ ॥</poem>}} <small>(चित्रलेखा मोचयति । उर्वशी राजानमालोकयन्ती सनिःश्वासं सखीजनमुत्पतन्तं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! {{bold|<poem>अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधान् प्रक्षिप्य दैत्यांल्लवणाम्बुराशौ । वायव्यमस्त्रं शरधिं पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ॥ १९ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} तेन पश्लेषय रथम्, यावदारोहामि ।<br/> <small>(सूतस्तथा करोति । राजा नाय्येन रथमारोहति ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(सस्पृहं राजानमवलोकयन्ती)</small> अवि णाम पुणो विउअ- आरिणं एवं पेक्खिस्सम् । [अपि नाम पुनरपि उपकारिणमेतं प्रेक्षिष्ये ।]<br/> <small>(इति सगन्धर्वा सह सखीभिर्निष्कान्ता ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(उबेशीबत्मन्मुखः)</small> अहो ! दुर्लभाभिलाषी मदनः । {{bold|<poem>एपा मनो मे प्रसभं शरीरान् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती । मुराङ्गना कर्पति खण्डितामात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ॥ २० ॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तौ)</small><br/> {{bold|॥ इति प्रथमोऽङ्कः ॥}}<br/> <ref>https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.326674/mode/2up</ref> 10t38omv1zwh9xhu9uu01w6xafg4u5t 418626 418625 2026-09-28T17:31:55Z शशाङ्कः सि जि 10187 418626 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = प्रथमोऽङ्कः | previous = | next = [[../द्वितीयोऽङ्कः|द्वितीयोऽङ्कः]] | notes = }} {{bold|<poem>वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते सः स्थाणुः स्थिरभक्तियोगमुलभो निःश्रेयसायास्तु वः ॥ १ ॥</poem>}} <small>(नान्द्यन्ते)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} अलमतिविस्तरेण ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य,)</small> मारिष ! इतस्तावत् ।<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} भाव ! अयमस्मि ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} मारिष ! परिपदेषा पूर्वेपां कवीनां दृष्टरसप्रबन्धा अहमस्यां कालिदासग्रथितवस्तुना नवेन त्रोटकेन उपस्थास्ये । तदुच्यतां पात्रवर्गः स्वेषु स्वेषु पाठेषु अवहितं भवितव्यमिति ॥<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} यथाज्ञापयति भावः । <small>(इति निष्कान्तः ।)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(प्रणिपत्य,)</small> यावदिदानीमार्यविदग्धमिश्रान् विज्ञापयामि ।<br/> {{bold|<poem>प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात् । शृणुत जना अवधानात् क्रियामिमां कालिदासस्य ॥ २ ॥</poem>}} <small>(नेपथ्ये)</small> अज्जा, परित्ताअध पस्य मुअथ । जो सुरपक्खवादी, जस्स वा अम्बरअले गईअत्थि । [आर्याः परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्य वाऽम्बरतले गतिरस्ति]<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(कर्ण दत्त्वा ।)</small> अये ! किं नु खलु मद्विज्ञापनान्त- रमातीनां कुररीणामिवाकाशे शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । आकाशे सुरगणसेविते समन्तात् किं नार्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥ ३ ॥</poem>}} {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(विचिन्त्य,)</small> भवतु | ज्ञातम् ।<br/> {{bold|<poem>ऊरूद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री कैलासनाथमनुसृत्य निवर्तमाना । वन्दीकृता विबुधशत्रुभिरर्धमार्गे क्रन्दत्यतः करुणमप्सरसां गणोऽयम् ॥ ४ ॥</poem>}} <small>(इति निष्क्रान्तः ।)</small><br/> {{bold|प्रस्तावना ।}}<br/> <small>ततः प्रविशन्त्यप्सरसः ।</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} अज्जा परित्ताअध परित्ताअध । जो सुरपक्खपादि जस्स अम्वरअले गईअस्थि । [आर्याः ! परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्याम्वरतले गतिरस्ति ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति अपटीक्षेपेण राजा रथेन सूतश्च ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} अलमाक्रन्दितेन । सूर्योपस्थाननिवृत्तं पुरूरवसं मामेत्य कथ्यतां कुतो भवत्यः परित्रातव्या इति ।<br/> {{bold|रम्भा -}} असुरावलेपादो । [असुरावलेपतः ।]<br/> {{bold|राजा -}} किं पुनरसुरावलेपेन भवतीनामपराद्धम् ।<br/> {{bold|रम्भा -}} सुणादु महाराओ । जा तवोविसेससङ्किदस्त सुमारं पहअणं महेन्दस्स, पञ्चादेसो रुवगव्विदाए सिरिगोरिए, अलंकारो सग्गस्स, साणो पिअसही उव्वसी कुवेरभवणादो वित्तमाणा केणावि दाणवेण चित्तलेहादुदीआ अद्धपथं जेव बन्दिग्गाहं गिहिदा [शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङ्कितस्य मुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रीगौर्याः, अल- ङ्कारः सर्गस्य सा नः प्रियसी उर्वशी कुवेरभवनान्निवर्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्थपथ एव वन्दिग्राहं गृहीता ।]<br/> {{bold|राजा -}} अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन गतः स जाल्मः ?<br/> {{bold|अप्सरसः -}} इसाणीए दिसाए । [ऐशान्या दिशा ।]<br/> {{bold|राजा -}} तेन हि मुच्यतां विषादः । यतिष्ये वः सखीप्रत्यानयनाय ।<br/> {{bold|अप्सरसः -}} सरिसं एवं सोमवंससंभवस्स । [सदृशमेतत्सोमवंशसम्भवस्य ।]<br/> {{bold|राजा -}} क पुनर्मा भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति ।<br/> {{bold|अप्सरसः –}} एस्सि हेमकूडसिहरे । [एनस्मिन् हेमकूटशिखरे ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत ! ऐशानीं दिशं चोदयाश्वानाशुगमनाय ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>( इति यथोक्तं करोति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(रथवेगं रूपयित्वा)</small> साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्वप्रस्थितं वैनतेयमपि आलादयेयम्, किंपुनस्तमपकारिणं मघोनः । मम -<br/> {{bold|<poem>अग्रे यान्ति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घनाश्चक्रभ्रान्तिररान्तरेषु वितनोत्यन्यामिवारावलीम् । चित्रारम्भविनिश्चलं हरिशिरम्यायामवच्चामरं यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगादिदान् ॥५॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च)</small> {{bold|सहजन्या -}} हला ! गदो राएसी । ता अम्हे वि जधासं दिसं पदेसं गच्छम्ह । [हला ! गतो राजर्षिः, तद्वयमपि यथासन्दिष्टं प्रदेशं गच्छामः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि ! एव्वं करेम्ह । [सखि ! एवं कुर्मः ।]<br/> <small>(इति हेमकूट शिखरे नाव्येनाधिरोहन्ति ।)</small><br/> {{bold|रम्भा -}} अवि णाम सो राएसी उद्धरदि णो हिजअसलम् ? [अपि नाम स राजर्षिः उद्धरिष्यति नो हृदयशल्यम् ?]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि, मा दे संसओ भोदु । [सखि । मा ते संशयो भवतु ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} णं दुज्जआ दाणवा । [ननु दुर्जया दानवाः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} उवदिसम्पराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो सवहुमणं आणाविअ तं एव्व विबुधविजआअ सेणामुद्दे णिओजेदि । [उपस्थितसम्परायो महेन्द्रोऽपि मध्यलोकन: सबहुमानमानाय्य तमेव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क्ते ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} सव्वा विअई भोदु । [सर्वथा विजयी भवतु ।]<br/> {{bold|मेनका -}} <small>(क्षणमात्रं स्थित्वा)</small> हला ! समस्सस समस्सस [हला ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।] एस उल्लसिद हरिणकेदणो तस्स एसिणो सोमदत्त रहो दीसदी; ण एसो अकिदत्थो पडिणिउत्तिस्स- दिति तक्केमि । [एप उल्लसितहरिणकेतनस्तस्य राजर्षेः सोमदत्तो रथो दृश्यते; नैपोऽकृतार्थः प्रतिनिवर्तिष्यत इति तर्कयामि ।]<br/> <small>(निमित्तं सूचयित्वा अवलोकयन्त्यः स्थिताः ।)</small><br/> <small>(ततः प्रविशति रथारूढो राजा सूतश्च । भयनिमीलिताक्षी चित्रलेखा दक्षिणहस्तावलम्बिता उर्वशी च ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! समस्सस समस्सस । [सखि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।]<br/> {{bold|राजा -}} सुन्दरि ! समाश्वसिहि—<br/> {{bold|<poem>गतं भयं भीरु सुरारिसम्भवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निशावसाने नलिनीव पङ्कजम् ॥ ६ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा —}} अम्महे ! कहं उस्ससिदमेत्तसंभाविदजीविदा अज्ज वि एसा सण्णं ण पडिवजवि ? [कथमुच्छ्रसितमात्रसम्भावितजीविता अद्यापि एषा संज्ञां न प्रतिपद्यते ?]<br/> {{bold|राजा -}} बलवदत्र ते सखी त्रस्ता । तथाहि-<br/> {{bold|<poem>मन्दारकुसुमदाम्ना गुरुरस्याः सूच्यते हृदयकम्पः । मुहरुच्छ्रसना मध्ये परिणाहवतोः पयोधरचोः ॥ ७ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(सकरुणम्)</small> हला उव्वसि ! पज्जवत्थावे हि अत्ताणम् अणच्छरा विअ पडिभासि । [हला उर्वशि ! पर्यवस्थापयात्मानम्, अनप्सरेव प्रतिभासि ।]<br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>मुञ्चति न तावदस्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम् । सिचयान्तेन कथञ्चित्स्तनमध्योच्छूासिना कथितः ॥ ८ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी प्रत्यागच्छति ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(सहर्षम्)</small> चित्रलेखे ! दिष्ट्या वर्धसे । प्रकृतिमापन्ना ते प्रियसखी । पश्य —<br/> {{bold|<poem>आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रिः नैस्याचितभुज व च्छिन्नभूष्टिमा । मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमाना गङ्गा रोधःपतनकलुपा गच्छतीव प्रसादम् ॥ ९ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} सहि उवसि ! वीसद्धा भव । आवण्णाणुकम्पिणा महाराण पडिहदा क्खु दे तिसपरिवन्थिणो हवासा दाणवा । [सखि उर्वशि ! विश्रब्धा भव । आपन्नानुकम्पिना महाराजेन प्रतिहताः खलु ते त्रिदशपरिपन्थिनो हताशा दानवाः ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} (चक्षुषी उन्मील्य) किं पहावदंसिणा नहिन्देण अम्भुवपहम्हि । [किं प्रभावदर्शिना महेन्द्रेणाभ्युपपन्नास्मि ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} ण महिन्द्रेण, महिन्दसरिसाणुभावेण राएसिणा पुरूरवसेण । [न महेन्द्रेण, महेन्द्रसदृशानुभावेन राजर्षिणा पुरूरवसा ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(राजानमवलोक्यात्मगतम्)</small> उवकिदं क्खु दाणवेन्दसंरम्भेण । [उपकृतं खलु दानवेन्द्रसंरम्भेण ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीमवलोक्यात्मगतम्)</small> स्थाने खलु नारायणमृषिं विलोभयन्त्यस्तदूरुसम्भवामिमां विलोक्य त्रीडिताः सर्वा अप्सरस इति । अथवा नेयं तपस्विनः सृष्टिरित्यवैमि । कुतः — {{bold|<poem>अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विपयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ १० ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी –}} हला चित्तलेहे ! सहीअणो कहिं क्खु भवे ? [हला चित्रलेखे ! सखीजनः कुत्र खलु भवेत् ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! अभअप्पदाई महाराओ जाणादि । [सखि ! अभयप्रदायी महाराजो जानाति ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीं विलोक्य)</small> महति विपादे वर्तते सखीजनः । पश्यतु भवती - {{bold|<poem>यदृच्छया त्वं सकृदप्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि ! यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत्सखीजनस्ते किमुतार्द्रसौहृदः ॥ ११ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} <small>(आत्मगतम्)</small> अमिअं क्खु दे वअणम् [अमृतं खलु ते वचनम्] अहवा चन्द्रादो अमिति किं अच्चरिअम् [अथवा चन्द्रादमृतमिति किमाश्वर्यम्] <small>(प्रकाशम्)</small> अदो एव मे पेक्खिदुं तुवरदि हिअअम् । [अतएव मे प्रेक्षितुं त्वरते हृदयम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(हस्तेन दर्शयन्)</small> {{bold|<poem>एताः सुतनु मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः । उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥ १२ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी साभिलाषं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} हला ! किं पेक्खसि ? [हला ! किं प्रेक्षसे ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं समदुक्खगदो पीवीअदि लोअणेहिं । [ननु समदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} (सस्मितम्) अई को ? [अयि कः ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं पणईअणो । [ननु प्रणयिजनः ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} <small>(सहर्षमवलोक्य)</small> हला ! चित्तलेहादुदीअं पिअसहीं उव्वसीं गेव्हिअ विसाहासहिदो विअ भअवं सोमो समुवट्टिदो राएसी दीसदी । [हला ! चित्रलेखाद्वितीयां प्रियसखीमुर्वशीं गृहीत्वा विशाखासहित इव भगवान् सोमः समुपस्थितो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|मेनका –}} <small>(निर्वर्ण्य)</small> हला ! दुवे वि णो एत्थ पिआ उवगदा । इअं पच्चाणीदा पिअसही, अअं च अपरिक्खदुसरीरो राएसी दीसदी । [हला ! द्वे अपि नोऽत्र प्रिये उपनते, इयं प्रत्यानीता प्रियसखी, अयञ्चापरिक्षतशरीरो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|सहजन्या -}} सहि ! जुत्तं भणासि दुज्जओ दाणओ त्ति । [सखि ! युक्तं भणसि दुर्जयो दानवः इति ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत, इदं तच्छैलशिखरम् । अवतारय रथम् ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>(इति तथा करोति ।)</small><br/> <small>(उर्वशी रथावतारक्षोभं नवन्ती नत्रानं राजानमवलम्बते)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> हन्त ! सफलो मे विपयावतारः - {{bold|<poem>यदिदं रथसंक्षोभादङ्गेनाङ्गं ममायतेक्षणया । स्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्कुरितं मनसिजेनेव ॥ १३ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} हला ! किं वि परदो ओसर । [हला ! किमपि परतः अपसर ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} णाहं सक्केमि । [नाहं शक्नोमि ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} एत्थ पिअआरिणं संभावेन्ह राएसिं । [अत्र प्रियकारिणं सम्भावयामो राजर्षिम् ।] <small>(सर्वा उपसर्पन्ति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} सूत ! उपश्लेषय रथम् - {{bold|<poem>यावत्पुनरियं सुश्रूरुत्सुकाभिः समुत्सुका । सखीभिर्याति सम्पर्क लताभिः श्रीरिवार्तवी ॥ १४ ॥</poem>}} <small>(सूतो रथं स्थापयति ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} दिट्ठि महाराओ विजएण वहृदि । [दिष्ट्या महाराजो विजयेन वर्धते ।]<br/> {{bold|राजा -}} भवत्यश्च सखीसमागमेन ।<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(चित्रलेखादत्तहस्तावलम्बा रथादवतीर्य)</small> हला ! अधिअं परि- सजह । ण क्खु मे आसी आसासो जहा पुणो वि सहीअणं पेक्खिरसं त्ति । [हला ! अधिकं परिष्वजथ, न खलु मे आसीदा- वास यथा पुनरपि सखीजनं प्रेक्षिष्ये इति ।]<br/> <small>(सख्यः परिष्वजन्ते ।)</small><br/> {{bold|मेनका -}} <small>(साशंसम्)</small> सव्वहा कप्पसदं महाराओ पुहविं पालअन्तो होदु । [सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथ्वीं पालयन् भवतु ।]<br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेन् उपदर्शितः शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>अयञ्च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः । अधिरोहति शैलानं तडित्वानिव तोयदः ॥ १५ ॥</poem>}} {{bold|अप्सरसः -}} <small>(पश्यन्त्यः)</small> अम्मो, चित्तरहो । [अहो चित्ररथः ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति चित्ररथः ।)</small> {{bold|चित्ररथः -}} <small>(राजानं दृष्ट्वा सबहुमानम्)</small> दिष्ट्या महेन्द्रोपकारपर्या न विक्रममहिम्ना वर्धते भवान् ।<br/> {{bold|राजा -}} अये गन्धर्वराजः ! <small>(रथादवतीर्य)</small> स्वागतं प्रियसुहृदे । <small>(परस्परं हस्तौ स्पृशतः ।)</small><br/> {{bold|चित्ररथः -}} वयस्य ! केशिना हृतामुर्वशीं नारदादुपश्रुत्य प्रत्या- हरणार्थमस्याः शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा । ततो वयमन्तरा चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा त्वामिहस्थमुपागताः । स भवान् इमां पुरस्कृत्य सहास्माभिः मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । पश्य— {{bold|<poem>पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा मरुत्वते । दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा सम्प्रति त्वया ॥ १६ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} सखे ! मैवम्- {{bold|<poem>ननु वज्रिण एव वीर्यमेतद्, विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्ष्याः । वसुधाधरकन्दराविसर्पी, प्रतिशब्दो हि हरेर्हिनस्ति नागान् ॥ १७ ॥</poem>}} {{bold|चित्ररथः -}} युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः ।<br/> {{bold|राजा -}} सखे ! नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अतस्त्वमेवात्रभवतीं प्रभोरन्तिकं प्रापय ।<br/> {{bold|चित्ररथः -}} यथा भवान्मन्यते । इत इतो भवत्यः ।<br/> <small>(सर्वाः प्रस्थिताः ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(जनान्तिकम्)</small> हला चित्तलेहे, उवआरिणं राएसिं ण सक्कणोमि आमन्तेदुम् । ता तुमं एव मे मुहं होहि । [हला चित्रलेखे ! उपकारिणं राजपिं न शक्नोनि आमन्त्रयितुम्, तत् त्वमेव मे मुखं भव ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(राजानमुपेत्य)</small> महाराज ! उव्वसी विष्णवेदि महाराएण अभणुण्णादा इच्छामि पिअसहिं विअ महाराअस्स किन्ति सुरलोअं णेदुम् । [महाराज ! उर्वशी विज्ञापयति महाराजेनाभ्यनुज्ञातेच्छामि प्रियसखीमित्र महाराजस्य कीर्ति सुरलोकं नेतुम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} गम्यतां पुनर्दर्शनाय ।<br/> <small>(सर्वाः सगन्धर्वाः आकाशोत्पतनं रूपयन्ति ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(उत्पतनभङ्गं रूपयित्वा)</small> अम्मो, लदाविडवे एसा एआवली वैअअन्तिआ मे लग्गा [अहो, लताविटपे एषा एकावली वैजयन्तिका मे लग्ना] <small>(सव्याजमुपसृत्य राजानं पश्यन्ती)</small> सहि चित्तलेहे, मोआवेहि दाव णम् । [सखि चित्रलेखे ! मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(विलोक्य बिहस्य च)</small> आम्, दिढं क्खु लग्गा सा असक्का मोआविदुम् । [आम्, दृढं खलु लग्ना सा, अशक्या मोचयितुम् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} अलं पडिहासेण । मोआवेहि दात्र णम् । [अलं परिहासेन । मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} आम्, दुम्मोआ विअ मे पडिहादी । तहा वि मोआविस्सं दाव । [आम्, दुम्र्म्मोच्येव प्रतिभाति, तथापि मोचयिष्यामि तावत् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(स्मितं कृत्वा)</small> पिअसहि, सुमरेहि क्लु एवं अत्तणो वअणम् । [प्रियसखि ! स्मर खल्वेतदात्मनो वचनम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> {{bold|<poem>प्रियमाचरितं ते त्वया मे गमनेऽस्याः क्षणविन्नमाचरन्त्या । यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मया हि दृष्टा ॥ १८ ॥</poem>}} <small>(चित्रलेखा मोचयति । उर्वशी राजानमालोकयन्ती सनिःश्वासं सखीजनमुत्पतन्तं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! {{bold|<poem>अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधान् प्रक्षिप्य दैत्यांल्लवणाम्बुराशौ । वायव्यमस्त्रं शरधिं पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ॥ १९ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} तेन पश्लेषय रथम्, यावदारोहामि ।<br/> <small>(सूतस्तथा करोति । राजा नाय्येन रथमारोहति ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(सस्पृहं राजानमवलोकयन्ती)</small> अवि णाम पुणो विउअ- आरिणं एवं पेक्खिस्सम् । [अपि नाम पुनरपि उपकारिणमेतं प्रेक्षिष्ये ।]<br/> <small>(इति सगन्धर्वा सह सखीभिर्निष्कान्ता ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(उबेशीबत्मन्मुखः)</small> अहो ! दुर्लभाभिलाषी मदनः । {{bold|<poem>एपा मनो मे प्रसभं शरीरान् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती । मुराङ्गना कर्पति खण्डितामात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ॥ २० ॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तौ)</small><br/> {{bold|॥ इति प्रथमोऽङ्कः ॥}}<br/> <ref>https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.326674/mode/2up</ref> 4xpzx203fv4fxwgedvnhcwqh0l6cmxl 418627 418626 2026-09-28T17:32:40Z शशाङ्कः सि जि 10187 418627 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = प्रथमोऽङ्कः | previous = | next = [[../द्वितीयोऽङ्कः|द्वितीयोऽङ्कः]] | notes = }} {{bold|<poem>वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते सः स्थाणुः स्थिरभक्तियोगमुलभो निःश्रेयसायास्तु वः ॥ १ ॥</poem>}} <small>(नान्द्यन्ते)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} अलमतिविस्तरेण ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य,)</small> मारिष ! इतस्तावत् ।<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} भाव ! अयमस्मि ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} मारिष ! परिपदेषा पूर्वेपां कवीनां दृष्टरसप्रबन्धा अहमस्यां कालिदासग्रथितवस्तुना नवेन त्रोटकेन उपस्थास्ये । तदुच्यतां पात्रवर्गः स्वेषु स्वेषु पाठेषु अवहितं भवितव्यमिति ॥<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} यथाज्ञापयति भावः । <small>(इति निष्कान्तः ।)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(प्रणिपत्य,)</small> यावदिदानीमार्यविदग्धमिश्रान् विज्ञापयामि ।<br/> {{bold|<poem>प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात् । शृणुत जना अवधानात् क्रियामिमां कालिदासस्य ॥ २ ॥</poem>}} <small>(नेपथ्ये)</small> अज्जा, परित्ताअध पस्य मुअथ । जो सुरपक्खवादी, जस्स वा अम्बरअले गईअत्थि । [आर्याः परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्य वाऽम्बरतले गतिरस्ति]<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(कर्ण दत्त्वा ।)</small> अये ! किं नु खलु मद्विज्ञापनान्त- रमातीनां कुररीणामिवाकाशे शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । आकाशे सुरगणसेविते समन्तात् किं नार्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥ ३ ॥</poem>}} {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(विचिन्त्य,)</small> भवतु | ज्ञातम् ।<br/> {{bold|<poem>ऊरूद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री कैलासनाथमनुसृत्य निवर्तमाना । वन्दीकृता विबुधशत्रुभिरर्धमार्गे क्रन्दत्यतः करुणमप्सरसां गणोऽयम् ॥ ४ ॥</poem>}} <small>(इति निष्क्रान्तः ।)</small><br/> {{bold|प्रस्तावना ।}}<br/> <small>ततः प्रविशन्त्यप्सरसः ।</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} अज्जा परित्ताअध परित्ताअध । जो सुरपक्खपादि जस्स अम्वरअले गईअस्थि । [आर्याः ! परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्याम्वरतले गतिरस्ति ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति अपटीक्षेपेण राजा रथेन सूतश्च ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} अलमाक्रन्दितेन । सूर्योपस्थाननिवृत्तं पुरूरवसं मामेत्य कथ्यतां कुतो भवत्यः परित्रातव्या इति ।<br/> {{bold|रम्भा -}} असुरावलेपादो । [असुरावलेपतः ।]<br/> {{bold|राजा -}} किं पुनरसुरावलेपेन भवतीनामपराद्धम् ।<br/> {{bold|रम्भा -}} सुणादु महाराओ । जा तवोविसेससङ्किदस्त सुमारं पहअणं महेन्दस्स, पञ्चादेसो रुवगव्विदाए सिरिगोरिए, अलंकारो सग्गस्स, साणो पिअसही उव्वसी कुवेरभवणादो वित्तमाणा केणावि दाणवेण चित्तलेहादुदीआ अद्धपथं जेव बन्दिग्गाहं गिहिदा [शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङ्कितस्य मुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रीगौर्याः, अल- ङ्कारः सर्गस्य सा नः प्रियसी उर्वशी कुवेरभवनान्निवर्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्थपथ एव वन्दिग्राहं गृहीता ।]<br/> {{bold|राजा -}} अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन गतः स जाल्मः ?<br/> {{bold|अप्सरसः -}} इसाणीए दिसाए । [ऐशान्या दिशा ।]<br/> {{bold|राजा -}} तेन हि मुच्यतां विषादः । यतिष्ये वः सखीप्रत्यानयनाय ।<br/> {{bold|अप्सरसः -}} सरिसं एवं सोमवंससंभवस्स । [सदृशमेतत्सोमवंशसम्भवस्य ।]<br/> {{bold|राजा -}} क पुनर्मा भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति ।<br/> {{bold|अप्सरसः –}} एस्सि हेमकूडसिहरे । [एनस्मिन् हेमकूटशिखरे ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत ! ऐशानीं दिशं चोदयाश्वानाशुगमनाय ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>( इति यथोक्तं करोति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(रथवेगं रूपयित्वा)</small> साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्वप्रस्थितं वैनतेयमपि आलादयेयम्, किंपुनस्तमपकारिणं मघोनः । मम -<br/> {{bold|<poem>अग्रे यान्ति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घनाश्चक्रभ्रान्तिररान्तरेषु वितनोत्यन्यामिवारावलीम् । चित्रारम्भविनिश्चलं हरिशिरम्यायामवच्चामरं यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगादिदान् ॥५॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च)</small><br/> {{bold|सहजन्या -}} हला ! गदो राएसी । ता अम्हे वि जधासं दिसं पदेसं गच्छम्ह । [हला ! गतो राजर्षिः, तद्वयमपि यथासन्दिष्टं प्रदेशं गच्छामः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि ! एव्वं करेम्ह । [सखि ! एवं कुर्मः ।]<br/> <small>(इति हेमकूट शिखरे नाव्येनाधिरोहन्ति ।)</small><br/> {{bold|रम्भा -}} अवि णाम सो राएसी उद्धरदि णो हिजअसलम् ? [अपि नाम स राजर्षिः उद्धरिष्यति नो हृदयशल्यम् ?]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि, मा दे संसओ भोदु । [सखि । मा ते संशयो भवतु ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} णं दुज्जआ दाणवा । [ननु दुर्जया दानवाः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} उवदिसम्पराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो सवहुमणं आणाविअ तं एव्व विबुधविजआअ सेणामुद्दे णिओजेदि । [उपस्थितसम्परायो महेन्द्रोऽपि मध्यलोकन: सबहुमानमानाय्य तमेव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क्ते ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} सव्वा विअई भोदु । [सर्वथा विजयी भवतु ।]<br/> {{bold|मेनका -}} <small>(क्षणमात्रं स्थित्वा)</small> हला ! समस्सस समस्सस [हला ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।] एस उल्लसिद हरिणकेदणो तस्स एसिणो सोमदत्त रहो दीसदी; ण एसो अकिदत्थो पडिणिउत्तिस्स- दिति तक्केमि । [एप उल्लसितहरिणकेतनस्तस्य राजर्षेः सोमदत्तो रथो दृश्यते; नैपोऽकृतार्थः प्रतिनिवर्तिष्यत इति तर्कयामि ।]<br/> <small>(निमित्तं सूचयित्वा अवलोकयन्त्यः स्थिताः ।)</small><br/> <small>(ततः प्रविशति रथारूढो राजा सूतश्च । भयनिमीलिताक्षी चित्रलेखा दक्षिणहस्तावलम्बिता उर्वशी च ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! समस्सस समस्सस । [सखि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।]<br/> {{bold|राजा -}} सुन्दरि ! समाश्वसिहि—<br/> {{bold|<poem>गतं भयं भीरु सुरारिसम्भवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निशावसाने नलिनीव पङ्कजम् ॥ ६ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा —}} अम्महे ! कहं उस्ससिदमेत्तसंभाविदजीविदा अज्ज वि एसा सण्णं ण पडिवजवि ? [कथमुच्छ्रसितमात्रसम्भावितजीविता अद्यापि एषा संज्ञां न प्रतिपद्यते ?]<br/> {{bold|राजा -}} बलवदत्र ते सखी त्रस्ता । तथाहि-<br/> {{bold|<poem>मन्दारकुसुमदाम्ना गुरुरस्याः सूच्यते हृदयकम्पः । मुहरुच्छ्रसना मध्ये परिणाहवतोः पयोधरचोः ॥ ७ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(सकरुणम्)</small> हला उव्वसि ! पज्जवत्थावे हि अत्ताणम् अणच्छरा विअ पडिभासि । [हला उर्वशि ! पर्यवस्थापयात्मानम्, अनप्सरेव प्रतिभासि ।]<br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>मुञ्चति न तावदस्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम् । सिचयान्तेन कथञ्चित्स्तनमध्योच्छूासिना कथितः ॥ ८ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी प्रत्यागच्छति ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(सहर्षम्)</small> चित्रलेखे ! दिष्ट्या वर्धसे । प्रकृतिमापन्ना ते प्रियसखी । पश्य —<br/> {{bold|<poem>आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रिः नैस्याचितभुज व च्छिन्नभूष्टिमा । मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमाना गङ्गा रोधःपतनकलुपा गच्छतीव प्रसादम् ॥ ९ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} सहि उवसि ! वीसद्धा भव । आवण्णाणुकम्पिणा महाराण पडिहदा क्खु दे तिसपरिवन्थिणो हवासा दाणवा । [सखि उर्वशि ! विश्रब्धा भव । आपन्नानुकम्पिना महाराजेन प्रतिहताः खलु ते त्रिदशपरिपन्थिनो हताशा दानवाः ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} (चक्षुषी उन्मील्य) किं पहावदंसिणा नहिन्देण अम्भुवपहम्हि । [किं प्रभावदर्शिना महेन्द्रेणाभ्युपपन्नास्मि ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} ण महिन्द्रेण, महिन्दसरिसाणुभावेण राएसिणा पुरूरवसेण । [न महेन्द्रेण, महेन्द्रसदृशानुभावेन राजर्षिणा पुरूरवसा ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(राजानमवलोक्यात्मगतम्)</small> उवकिदं क्खु दाणवेन्दसंरम्भेण । [उपकृतं खलु दानवेन्द्रसंरम्भेण ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीमवलोक्यात्मगतम्)</small> स्थाने खलु नारायणमृषिं विलोभयन्त्यस्तदूरुसम्भवामिमां विलोक्य त्रीडिताः सर्वा अप्सरस इति । अथवा नेयं तपस्विनः सृष्टिरित्यवैमि । कुतः — {{bold|<poem>अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विपयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ १० ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी –}} हला चित्तलेहे ! सहीअणो कहिं क्खु भवे ? [हला चित्रलेखे ! सखीजनः कुत्र खलु भवेत् ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! अभअप्पदाई महाराओ जाणादि । [सखि ! अभयप्रदायी महाराजो जानाति ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीं विलोक्य)</small> महति विपादे वर्तते सखीजनः । पश्यतु भवती - {{bold|<poem>यदृच्छया त्वं सकृदप्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि ! यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत्सखीजनस्ते किमुतार्द्रसौहृदः ॥ ११ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} <small>(आत्मगतम्)</small> अमिअं क्खु दे वअणम् [अमृतं खलु ते वचनम्] अहवा चन्द्रादो अमिति किं अच्चरिअम् [अथवा चन्द्रादमृतमिति किमाश्वर्यम्] <small>(प्रकाशम्)</small> अदो एव मे पेक्खिदुं तुवरदि हिअअम् । [अतएव मे प्रेक्षितुं त्वरते हृदयम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(हस्तेन दर्शयन्)</small> {{bold|<poem>एताः सुतनु मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः । उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥ १२ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी साभिलाषं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} हला ! किं पेक्खसि ? [हला ! किं प्रेक्षसे ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं समदुक्खगदो पीवीअदि लोअणेहिं । [ननु समदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} (सस्मितम्) अई को ? [अयि कः ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं पणईअणो । [ननु प्रणयिजनः ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} <small>(सहर्षमवलोक्य)</small> हला ! चित्तलेहादुदीअं पिअसहीं उव्वसीं गेव्हिअ विसाहासहिदो विअ भअवं सोमो समुवट्टिदो राएसी दीसदी । [हला ! चित्रलेखाद्वितीयां प्रियसखीमुर्वशीं गृहीत्वा विशाखासहित इव भगवान् सोमः समुपस्थितो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|मेनका –}} <small>(निर्वर्ण्य)</small> हला ! दुवे वि णो एत्थ पिआ उवगदा । इअं पच्चाणीदा पिअसही, अअं च अपरिक्खदुसरीरो राएसी दीसदी । [हला ! द्वे अपि नोऽत्र प्रिये उपनते, इयं प्रत्यानीता प्रियसखी, अयञ्चापरिक्षतशरीरो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|सहजन्या -}} सहि ! जुत्तं भणासि दुज्जओ दाणओ त्ति । [सखि ! युक्तं भणसि दुर्जयो दानवः इति ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत, इदं तच्छैलशिखरम् । अवतारय रथम् ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>(इति तथा करोति ।)</small><br/> <small>(उर्वशी रथावतारक्षोभं नवन्ती नत्रानं राजानमवलम्बते)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> हन्त ! सफलो मे विपयावतारः - {{bold|<poem>यदिदं रथसंक्षोभादङ्गेनाङ्गं ममायतेक्षणया । स्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्कुरितं मनसिजेनेव ॥ १३ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} हला ! किं वि परदो ओसर । [हला ! किमपि परतः अपसर ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} णाहं सक्केमि । [नाहं शक्नोमि ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} एत्थ पिअआरिणं संभावेन्ह राएसिं । [अत्र प्रियकारिणं सम्भावयामो राजर्षिम् ।] <small>(सर्वा उपसर्पन्ति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} सूत ! उपश्लेषय रथम् - {{bold|<poem>यावत्पुनरियं सुश्रूरुत्सुकाभिः समुत्सुका । सखीभिर्याति सम्पर्क लताभिः श्रीरिवार्तवी ॥ १४ ॥</poem>}} <small>(सूतो रथं स्थापयति ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} दिट्ठि महाराओ विजएण वहृदि । [दिष्ट्या महाराजो विजयेन वर्धते ।]<br/> {{bold|राजा -}} भवत्यश्च सखीसमागमेन ।<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(चित्रलेखादत्तहस्तावलम्बा रथादवतीर्य)</small> हला ! अधिअं परि- सजह । ण क्खु मे आसी आसासो जहा पुणो वि सहीअणं पेक्खिरसं त्ति । [हला ! अधिकं परिष्वजथ, न खलु मे आसीदा- वास यथा पुनरपि सखीजनं प्रेक्षिष्ये इति ।]<br/> <small>(सख्यः परिष्वजन्ते ।)</small><br/> {{bold|मेनका -}} <small>(साशंसम्)</small> सव्वहा कप्पसदं महाराओ पुहविं पालअन्तो होदु । [सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथ्वीं पालयन् भवतु ।]<br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेन् उपदर्शितः शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>अयञ्च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः । अधिरोहति शैलानं तडित्वानिव तोयदः ॥ १५ ॥</poem>}} {{bold|अप्सरसः -}} <small>(पश्यन्त्यः)</small> अम्मो, चित्तरहो । [अहो चित्ररथः ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति चित्ररथः ।)</small> {{bold|चित्ररथः -}} <small>(राजानं दृष्ट्वा सबहुमानम्)</small> दिष्ट्या महेन्द्रोपकारपर्या न विक्रममहिम्ना वर्धते भवान् ।<br/> {{bold|राजा -}} अये गन्धर्वराजः ! <small>(रथादवतीर्य)</small> स्वागतं प्रियसुहृदे । <small>(परस्परं हस्तौ स्पृशतः ।)</small><br/> {{bold|चित्ररथः -}} वयस्य ! केशिना हृतामुर्वशीं नारदादुपश्रुत्य प्रत्या- हरणार्थमस्याः शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा । ततो वयमन्तरा चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा त्वामिहस्थमुपागताः । स भवान् इमां पुरस्कृत्य सहास्माभिः मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । पश्य— {{bold|<poem>पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा मरुत्वते । दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा सम्प्रति त्वया ॥ १६ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} सखे ! मैवम्- {{bold|<poem>ननु वज्रिण एव वीर्यमेतद्, विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्ष्याः । वसुधाधरकन्दराविसर्पी, प्रतिशब्दो हि हरेर्हिनस्ति नागान् ॥ १७ ॥</poem>}} {{bold|चित्ररथः -}} युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः ।<br/> {{bold|राजा -}} सखे ! नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अतस्त्वमेवात्रभवतीं प्रभोरन्तिकं प्रापय ।<br/> {{bold|चित्ररथः -}} यथा भवान्मन्यते । इत इतो भवत्यः ।<br/> <small>(सर्वाः प्रस्थिताः ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(जनान्तिकम्)</small> हला चित्तलेहे, उवआरिणं राएसिं ण सक्कणोमि आमन्तेदुम् । ता तुमं एव मे मुहं होहि । [हला चित्रलेखे ! उपकारिणं राजपिं न शक्नोनि आमन्त्रयितुम्, तत् त्वमेव मे मुखं भव ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(राजानमुपेत्य)</small> महाराज ! उव्वसी विष्णवेदि महाराएण अभणुण्णादा इच्छामि पिअसहिं विअ महाराअस्स किन्ति सुरलोअं णेदुम् । [महाराज ! उर्वशी विज्ञापयति महाराजेनाभ्यनुज्ञातेच्छामि प्रियसखीमित्र महाराजस्य कीर्ति सुरलोकं नेतुम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} गम्यतां पुनर्दर्शनाय ।<br/> <small>(सर्वाः सगन्धर्वाः आकाशोत्पतनं रूपयन्ति ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(उत्पतनभङ्गं रूपयित्वा)</small> अम्मो, लदाविडवे एसा एआवली वैअअन्तिआ मे लग्गा [अहो, लताविटपे एषा एकावली वैजयन्तिका मे लग्ना] <small>(सव्याजमुपसृत्य राजानं पश्यन्ती)</small> सहि चित्तलेहे, मोआवेहि दाव णम् । [सखि चित्रलेखे ! मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(विलोक्य बिहस्य च)</small> आम्, दिढं क्खु लग्गा सा असक्का मोआविदुम् । [आम्, दृढं खलु लग्ना सा, अशक्या मोचयितुम् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} अलं पडिहासेण । मोआवेहि दात्र णम् । [अलं परिहासेन । मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} आम्, दुम्मोआ विअ मे पडिहादी । तहा वि मोआविस्सं दाव । [आम्, दुम्र्म्मोच्येव प्रतिभाति, तथापि मोचयिष्यामि तावत् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(स्मितं कृत्वा)</small> पिअसहि, सुमरेहि क्लु एवं अत्तणो वअणम् । [प्रियसखि ! स्मर खल्वेतदात्मनो वचनम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> {{bold|<poem>प्रियमाचरितं ते त्वया मे गमनेऽस्याः क्षणविन्नमाचरन्त्या । यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मया हि दृष्टा ॥ १८ ॥</poem>}} <small>(चित्रलेखा मोचयति । उर्वशी राजानमालोकयन्ती सनिःश्वासं सखीजनमुत्पतन्तं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! {{bold|<poem>अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधान् प्रक्षिप्य दैत्यांल्लवणाम्बुराशौ । वायव्यमस्त्रं शरधिं पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ॥ १९ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} तेन पश्लेषय रथम्, यावदारोहामि ।<br/> <small>(सूतस्तथा करोति । राजा नाय्येन रथमारोहति ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(सस्पृहं राजानमवलोकयन्ती)</small> अवि णाम पुणो विउअ- आरिणं एवं पेक्खिस्सम् । [अपि नाम पुनरपि उपकारिणमेतं प्रेक्षिष्ये ।]<br/> <small>(इति सगन्धर्वा सह सखीभिर्निष्कान्ता ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(उबेशीबत्मन्मुखः)</small> अहो ! दुर्लभाभिलाषी मदनः । {{bold|<poem>एपा मनो मे प्रसभं शरीरान् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती । मुराङ्गना कर्पति खण्डितामात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ॥ २० ॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तौ)</small><br/> {{bold|॥ इति प्रथमोऽङ्कः ॥}}<br/> <ref>https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.326674/mode/2up</ref> 75lcv5dr61kakwf8xhoqtoeshm1rxgk 418628 418627 2026-09-28T17:33:59Z शशाङ्कः सि जि 10187 418628 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = प्रथमोऽङ्कः | previous = | next = [[../द्वितीयोऽङ्कः|द्वितीयोऽङ्कः]] | notes = }} {{bold|<poem>वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते सः स्थाणुः स्थिरभक्तियोगमुलभो निःश्रेयसायास्तु वः ॥ १ ॥</poem>}} <small>(नान्द्यन्ते)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} अलमतिविस्तरेण ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य,)</small> मारिष ! इतस्तावत् ।<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} भाव ! अयमस्मि ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} मारिष ! परिपदेषा पूर्वेपां कवीनां दृष्टरसप्रबन्धा अहमस्यां कालिदासग्रथितवस्तुना नवेन त्रोटकेन उपस्थास्ये । तदुच्यतां पात्रवर्गः स्वेषु स्वेषु पाठेषु अवहितं भवितव्यमिति ॥<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} यथाज्ञापयति भावः । <small>(इति निष्कान्तः ।)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(प्रणिपत्य,)</small> यावदिदानीमार्यविदग्धमिश्रान् विज्ञापयामि ।<br/> {{bold|<poem>प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात् । शृणुत जना अवधानात् क्रियामिमां कालिदासस्य ॥ २ ॥</poem>}} <small>(नेपथ्ये)</small> अज्जा, परित्ताअध पस्य मुअथ । जो सुरपक्खवादी, जस्स वा अम्बरअले गईअत्थि । [आर्याः परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्य वाऽम्बरतले गतिरस्ति]<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(कर्ण दत्त्वा ।)</small> अये ! किं नु खलु मद्विज्ञापनान्त- रमातीनां कुररीणामिवाकाशे शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । आकाशे सुरगणसेविते समन्तात् किं नार्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥ ३ ॥</poem>}} {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(विचिन्त्य,)</small> भवतु | ज्ञातम् ।<br/> {{bold|<poem>ऊरूद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री कैलासनाथमनुसृत्य निवर्तमाना । वन्दीकृता विबुधशत्रुभिरर्धमार्गे क्रन्दत्यतः करुणमप्सरसां गणोऽयम् ॥ ४ ॥</poem>}} <small>(इति निष्क्रान्तः ।)</small><br/> {{bold|प्रस्तावना ।}}<br/> <small>(ततः प्रविशन्त्यप्सरसः ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} अज्जा परित्ताअध परित्ताअध । जो सुरपक्खपादि जस्स अम्वरअले गईअस्थि । [आर्याः ! परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्याम्वरतले गतिरस्ति ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति अपटीक्षेपेण राजा रथेन सूतश्च ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} अलमाक्रन्दितेन । सूर्योपस्थाननिवृत्तं पुरूरवसं मामेत्य कथ्यतां कुतो भवत्यः परित्रातव्या इति ।<br/> {{bold|रम्भा -}} असुरावलेपादो । [असुरावलेपतः ।]<br/> {{bold|राजा -}} किं पुनरसुरावलेपेन भवतीनामपराद्धम् ।<br/> {{bold|रम्भा -}} सुणादु महाराओ । जा तवोविसेससङ्किदस्त सुमारं पहअणं महेन्दस्स, पञ्चादेसो रुवगव्विदाए सिरिगोरिए, अलंकारो सग्गस्स, साणो पिअसही उव्वसी कुवेरभवणादो वित्तमाणा केणावि दाणवेण चित्तलेहादुदीआ अद्धपथं जेव बन्दिग्गाहं गिहिदा [शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङ्कितस्य मुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रीगौर्याः, अल- ङ्कारः सर्गस्य सा नः प्रियसी उर्वशी कुवेरभवनान्निवर्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्थपथ एव वन्दिग्राहं गृहीता ।]<br/> {{bold|राजा -}} अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन गतः स जाल्मः ?<br/> {{bold|अप्सरसः -}} इसाणीए दिसाए । [ऐशान्या दिशा ।]<br/> {{bold|राजा -}} तेन हि मुच्यतां विषादः । यतिष्ये वः सखीप्रत्यानयनाय ।<br/> {{bold|अप्सरसः -}} सरिसं एवं सोमवंससंभवस्स । [सदृशमेतत्सोमवंशसम्भवस्य ।]<br/> {{bold|राजा -}} क पुनर्मा भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति ।<br/> {{bold|अप्सरसः –}} एस्सि हेमकूडसिहरे । [एनस्मिन् हेमकूटशिखरे ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत ! ऐशानीं दिशं चोदयाश्वानाशुगमनाय ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>( इति यथोक्तं करोति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(रथवेगं रूपयित्वा)</small> साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्वप्रस्थितं वैनतेयमपि आलादयेयम्, किंपुनस्तमपकारिणं मघोनः । मम -<br/> {{bold|<poem>अग्रे यान्ति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घनाश्चक्रभ्रान्तिररान्तरेषु वितनोत्यन्यामिवारावलीम् । चित्रारम्भविनिश्चलं हरिशिरम्यायामवच्चामरं यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगादिदान् ॥५॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च)</small><br/> {{bold|सहजन्या -}} हला ! गदो राएसी । ता अम्हे वि जधासं दिसं पदेसं गच्छम्ह । [हला ! गतो राजर्षिः, तद्वयमपि यथासन्दिष्टं प्रदेशं गच्छामः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि ! एव्वं करेम्ह । [सखि ! एवं कुर्मः ।]<br/> <small>(इति हेमकूट शिखरे नाव्येनाधिरोहन्ति ।)</small><br/> {{bold|रम्भा -}} अवि णाम सो राएसी उद्धरदि णो हिजअसलम् ? [अपि नाम स राजर्षिः उद्धरिष्यति नो हृदयशल्यम् ?]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि, मा दे संसओ भोदु । [सखि । मा ते संशयो भवतु ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} णं दुज्जआ दाणवा । [ननु दुर्जया दानवाः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} उवदिसम्पराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो सवहुमणं आणाविअ तं एव्व विबुधविजआअ सेणामुद्दे णिओजेदि । [उपस्थितसम्परायो महेन्द्रोऽपि मध्यलोकन: सबहुमानमानाय्य तमेव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क्ते ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} सव्वा विअई भोदु । [सर्वथा विजयी भवतु ।]<br/> {{bold|मेनका -}} <small>(क्षणमात्रं स्थित्वा)</small> हला ! समस्सस समस्सस [हला ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।] एस उल्लसिद हरिणकेदणो तस्स एसिणो सोमदत्त रहो दीसदी; ण एसो अकिदत्थो पडिणिउत्तिस्स- दिति तक्केमि । [एप उल्लसितहरिणकेतनस्तस्य राजर्षेः सोमदत्तो रथो दृश्यते; नैपोऽकृतार्थः प्रतिनिवर्तिष्यत इति तर्कयामि ।]<br/> <small>(निमित्तं सूचयित्वा अवलोकयन्त्यः स्थिताः ।)</small><br/> <small>(ततः प्रविशति रथारूढो राजा सूतश्च । भयनिमीलिताक्षी चित्रलेखा दक्षिणहस्तावलम्बिता उर्वशी च ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! समस्सस समस्सस । [सखि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।]<br/> {{bold|राजा -}} सुन्दरि ! समाश्वसिहि—<br/> {{bold|<poem>गतं भयं भीरु सुरारिसम्भवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निशावसाने नलिनीव पङ्कजम् ॥ ६ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा —}} अम्महे ! कहं उस्ससिदमेत्तसंभाविदजीविदा अज्ज वि एसा सण्णं ण पडिवजवि ? [कथमुच्छ्रसितमात्रसम्भावितजीविता अद्यापि एषा संज्ञां न प्रतिपद्यते ?]<br/> {{bold|राजा -}} बलवदत्र ते सखी त्रस्ता । तथाहि-<br/> {{bold|<poem>मन्दारकुसुमदाम्ना गुरुरस्याः सूच्यते हृदयकम्पः । मुहरुच्छ्रसना मध्ये परिणाहवतोः पयोधरचोः ॥ ७ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(सकरुणम्)</small> हला उव्वसि ! पज्जवत्थावे हि अत्ताणम् अणच्छरा विअ पडिभासि । [हला उर्वशि ! पर्यवस्थापयात्मानम्, अनप्सरेव प्रतिभासि ।]<br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>मुञ्चति न तावदस्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम् । सिचयान्तेन कथञ्चित्स्तनमध्योच्छूासिना कथितः ॥ ८ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी प्रत्यागच्छति ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(सहर्षम्)</small> चित्रलेखे ! दिष्ट्या वर्धसे । प्रकृतिमापन्ना ते प्रियसखी । पश्य —<br/> {{bold|<poem>आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रिः नैस्याचितभुज व च्छिन्नभूष्टिमा । मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमाना गङ्गा रोधःपतनकलुपा गच्छतीव प्रसादम् ॥ ९ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} सहि उवसि ! वीसद्धा भव । आवण्णाणुकम्पिणा महाराण पडिहदा क्खु दे तिसपरिवन्थिणो हवासा दाणवा । [सखि उर्वशि ! विश्रब्धा भव । आपन्नानुकम्पिना महाराजेन प्रतिहताः खलु ते त्रिदशपरिपन्थिनो हताशा दानवाः ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} (चक्षुषी उन्मील्य) किं पहावदंसिणा नहिन्देण अम्भुवपहम्हि । [किं प्रभावदर्शिना महेन्द्रेणाभ्युपपन्नास्मि ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} ण महिन्द्रेण, महिन्दसरिसाणुभावेण राएसिणा पुरूरवसेण । [न महेन्द्रेण, महेन्द्रसदृशानुभावेन राजर्षिणा पुरूरवसा ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(राजानमवलोक्यात्मगतम्)</small> उवकिदं क्खु दाणवेन्दसंरम्भेण । [उपकृतं खलु दानवेन्द्रसंरम्भेण ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीमवलोक्यात्मगतम्)</small> स्थाने खलु नारायणमृषिं विलोभयन्त्यस्तदूरुसम्भवामिमां विलोक्य त्रीडिताः सर्वा अप्सरस इति । अथवा नेयं तपस्विनः सृष्टिरित्यवैमि । कुतः — {{bold|<poem>अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विपयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ १० ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी –}} हला चित्तलेहे ! सहीअणो कहिं क्खु भवे ? [हला चित्रलेखे ! सखीजनः कुत्र खलु भवेत् ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! अभअप्पदाई महाराओ जाणादि । [सखि ! अभयप्रदायी महाराजो जानाति ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीं विलोक्य)</small> महति विपादे वर्तते सखीजनः । पश्यतु भवती - {{bold|<poem>यदृच्छया त्वं सकृदप्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि ! यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत्सखीजनस्ते किमुतार्द्रसौहृदः ॥ ११ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} <small>(आत्मगतम्)</small> अमिअं क्खु दे वअणम् [अमृतं खलु ते वचनम्] अहवा चन्द्रादो अमिति किं अच्चरिअम् [अथवा चन्द्रादमृतमिति किमाश्वर्यम्] <small>(प्रकाशम्)</small> अदो एव मे पेक्खिदुं तुवरदि हिअअम् । [अतएव मे प्रेक्षितुं त्वरते हृदयम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(हस्तेन दर्शयन्)</small> {{bold|<poem>एताः सुतनु मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः । उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥ १२ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी साभिलाषं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} हला ! किं पेक्खसि ? [हला ! किं प्रेक्षसे ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं समदुक्खगदो पीवीअदि लोअणेहिं । [ननु समदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} (सस्मितम्) अई को ? [अयि कः ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं पणईअणो । [ननु प्रणयिजनः ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} <small>(सहर्षमवलोक्य)</small> हला ! चित्तलेहादुदीअं पिअसहीं उव्वसीं गेव्हिअ विसाहासहिदो विअ भअवं सोमो समुवट्टिदो राएसी दीसदी । [हला ! चित्रलेखाद्वितीयां प्रियसखीमुर्वशीं गृहीत्वा विशाखासहित इव भगवान् सोमः समुपस्थितो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|मेनका –}} <small>(निर्वर्ण्य)</small> हला ! दुवे वि णो एत्थ पिआ उवगदा । इअं पच्चाणीदा पिअसही, अअं च अपरिक्खदुसरीरो राएसी दीसदी । [हला ! द्वे अपि नोऽत्र प्रिये उपनते, इयं प्रत्यानीता प्रियसखी, अयञ्चापरिक्षतशरीरो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|सहजन्या -}} सहि ! जुत्तं भणासि दुज्जओ दाणओ त्ति । [सखि ! युक्तं भणसि दुर्जयो दानवः इति ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत, इदं तच्छैलशिखरम् । अवतारय रथम् ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>(इति तथा करोति ।)</small><br/> <small>(उर्वशी रथावतारक्षोभं नवन्ती नत्रानं राजानमवलम्बते)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> हन्त ! सफलो मे विपयावतारः - {{bold|<poem>यदिदं रथसंक्षोभादङ्गेनाङ्गं ममायतेक्षणया । स्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्कुरितं मनसिजेनेव ॥ १३ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} हला ! किं वि परदो ओसर । [हला ! किमपि परतः अपसर ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} णाहं सक्केमि । [नाहं शक्नोमि ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} एत्थ पिअआरिणं संभावेन्ह राएसिं । [अत्र प्रियकारिणं सम्भावयामो राजर्षिम् ।] <small>(सर्वा उपसर्पन्ति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} सूत ! उपश्लेषय रथम् - {{bold|<poem>यावत्पुनरियं सुश्रूरुत्सुकाभिः समुत्सुका । सखीभिर्याति सम्पर्क लताभिः श्रीरिवार्तवी ॥ १४ ॥</poem>}} <small>(सूतो रथं स्थापयति ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} दिट्ठि महाराओ विजएण वहृदि । [दिष्ट्या महाराजो विजयेन वर्धते ।]<br/> {{bold|राजा -}} भवत्यश्च सखीसमागमेन ।<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(चित्रलेखादत्तहस्तावलम्बा रथादवतीर्य)</small> हला ! अधिअं परि- सजह । ण क्खु मे आसी आसासो जहा पुणो वि सहीअणं पेक्खिरसं त्ति । [हला ! अधिकं परिष्वजथ, न खलु मे आसीदा- वास यथा पुनरपि सखीजनं प्रेक्षिष्ये इति ।]<br/> <small>(सख्यः परिष्वजन्ते ।)</small><br/> {{bold|मेनका -}} <small>(साशंसम्)</small> सव्वहा कप्पसदं महाराओ पुहविं पालअन्तो होदु । [सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथ्वीं पालयन् भवतु ।]<br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेन् उपदर्शितः शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>अयञ्च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः । अधिरोहति शैलानं तडित्वानिव तोयदः ॥ १५ ॥</poem>}} {{bold|अप्सरसः -}} <small>(पश्यन्त्यः)</small> अम्मो, चित्तरहो । [अहो चित्ररथः ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति चित्ररथः ।)</small> {{bold|चित्ररथः -}} <small>(राजानं दृष्ट्वा सबहुमानम्)</small> दिष्ट्या महेन्द्रोपकारपर्या न विक्रममहिम्ना वर्धते भवान् ।<br/> {{bold|राजा -}} अये गन्धर्वराजः ! <small>(रथादवतीर्य)</small> स्वागतं प्रियसुहृदे । <small>(परस्परं हस्तौ स्पृशतः ।)</small><br/> {{bold|चित्ररथः -}} वयस्य ! केशिना हृतामुर्वशीं नारदादुपश्रुत्य प्रत्या- हरणार्थमस्याः शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा । ततो वयमन्तरा चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा त्वामिहस्थमुपागताः । स भवान् इमां पुरस्कृत्य सहास्माभिः मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । पश्य— {{bold|<poem>पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा मरुत्वते । दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा सम्प्रति त्वया ॥ १६ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} सखे ! मैवम्- {{bold|<poem>ननु वज्रिण एव वीर्यमेतद्, विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्ष्याः । वसुधाधरकन्दराविसर्पी, प्रतिशब्दो हि हरेर्हिनस्ति नागान् ॥ १७ ॥</poem>}} {{bold|चित्ररथः -}} युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः ।<br/> {{bold|राजा -}} सखे ! नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अतस्त्वमेवात्रभवतीं प्रभोरन्तिकं प्रापय ।<br/> {{bold|चित्ररथः -}} यथा भवान्मन्यते । इत इतो भवत्यः ।<br/> <small>(सर्वाः प्रस्थिताः ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(जनान्तिकम्)</small> हला चित्तलेहे, उवआरिणं राएसिं ण सक्कणोमि आमन्तेदुम् । ता तुमं एव मे मुहं होहि । [हला चित्रलेखे ! उपकारिणं राजपिं न शक्नोनि आमन्त्रयितुम्, तत् त्वमेव मे मुखं भव ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(राजानमुपेत्य)</small> महाराज ! उव्वसी विष्णवेदि महाराएण अभणुण्णादा इच्छामि पिअसहिं विअ महाराअस्स किन्ति सुरलोअं णेदुम् । [महाराज ! उर्वशी विज्ञापयति महाराजेनाभ्यनुज्ञातेच्छामि प्रियसखीमित्र महाराजस्य कीर्ति सुरलोकं नेतुम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} गम्यतां पुनर्दर्शनाय ।<br/> <small>(सर्वाः सगन्धर्वाः आकाशोत्पतनं रूपयन्ति ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(उत्पतनभङ्गं रूपयित्वा)</small> अम्मो, लदाविडवे एसा एआवली वैअअन्तिआ मे लग्गा [अहो, लताविटपे एषा एकावली वैजयन्तिका मे लग्ना] <small>(सव्याजमुपसृत्य राजानं पश्यन्ती)</small> सहि चित्तलेहे, मोआवेहि दाव णम् । [सखि चित्रलेखे ! मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(विलोक्य बिहस्य च)</small> आम्, दिढं क्खु लग्गा सा असक्का मोआविदुम् । [आम्, दृढं खलु लग्ना सा, अशक्या मोचयितुम् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} अलं पडिहासेण । मोआवेहि दात्र णम् । [अलं परिहासेन । मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} आम्, दुम्मोआ विअ मे पडिहादी । तहा वि मोआविस्सं दाव । [आम्, दुम्र्म्मोच्येव प्रतिभाति, तथापि मोचयिष्यामि तावत् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(स्मितं कृत्वा)</small> पिअसहि, सुमरेहि क्लु एवं अत्तणो वअणम् । [प्रियसखि ! स्मर खल्वेतदात्मनो वचनम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> {{bold|<poem>प्रियमाचरितं ते त्वया मे गमनेऽस्याः क्षणविन्नमाचरन्त्या । यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मया हि दृष्टा ॥ १८ ॥</poem>}} <small>(चित्रलेखा मोचयति । उर्वशी राजानमालोकयन्ती सनिःश्वासं सखीजनमुत्पतन्तं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! {{bold|<poem>अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधान् प्रक्षिप्य दैत्यांल्लवणाम्बुराशौ । वायव्यमस्त्रं शरधिं पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ॥ १९ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} तेन पश्लेषय रथम्, यावदारोहामि ।<br/> <small>(सूतस्तथा करोति । राजा नाय्येन रथमारोहति ।)</small> {{bold|उर्वशी -}} <small>(सस्पृहं राजानमवलोकयन्ती)</small> अवि णाम पुणो विउअ- आरिणं एवं पेक्खिस्सम् । [अपि नाम पुनरपि उपकारिणमेतं प्रेक्षिष्ये ।]<br/> <small>(इति सगन्धर्वा सह सखीभिर्निष्कान्ता ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(उबेशीबत्मन्मुखः)</small> अहो ! दुर्लभाभिलाषी मदनः । {{bold|<poem>एपा मनो मे प्रसभं शरीरान् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती । मुराङ्गना कर्पति खण्डितामात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ॥ २० ॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तौ)</small><br/> {{bold|॥ इति प्रथमोऽङ्कः ॥}}<br/> <ref>https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.326674/mode/2up</ref> 5u09jjhn4h09utn9dtsvaeea0k6mb6v 418629 418628 2026-09-28T17:36:01Z शशाङ्कः सि जि 10187 418629 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = प्रथमोऽङ्कः | previous = | next = [[../द्वितीयोऽङ्कः|द्वितीयोऽङ्कः]] | notes = }} {{bold|<poem>वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते सः स्थाणुः स्थिरभक्तियोगमुलभो निःश्रेयसायास्तु वः ॥ १ ॥</poem>}} <small>(नान्द्यन्ते)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} अलमतिविस्तरेण ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य,)</small> मारिष ! इतस्तावत् ।<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} भाव ! अयमस्मि ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} मारिष ! परिपदेषा पूर्वेपां कवीनां दृष्टरसप्रबन्धा अहमस्यां कालिदासग्रथितवस्तुना नवेन त्रोटकेन उपस्थास्ये । तदुच्यतां पात्रवर्गः स्वेषु स्वेषु पाठेषु अवहितं भवितव्यमिति ॥<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} यथाज्ञापयति भावः । <small>(इति निष्कान्तः ।)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(प्रणिपत्य,)</small> यावदिदानीमार्यविदग्धमिश्रान् विज्ञापयामि ।<br/> {{bold|<poem>प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात् । शृणुत जना अवधानात् क्रियामिमां कालिदासस्य ॥ २ ॥</poem>}} <small>(नेपथ्ये)</small> अज्जा, परित्ताअध पस्य मुअथ । जो सुरपक्खवादी, जस्स वा अम्बरअले गईअत्थि । [आर्याः परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्य वाऽम्बरतले गतिरस्ति]<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(कर्ण दत्त्वा ।)</small> अये ! किं नु खलु मद्विज्ञापनान्त- रमातीनां कुररीणामिवाकाशे शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । आकाशे सुरगणसेविते समन्तात् किं नार्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥ ३ ॥</poem>}} {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(विचिन्त्य,)</small> भवतु | ज्ञातम् ।<br/> {{bold|<poem>ऊरूद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री कैलासनाथमनुसृत्य निवर्तमाना । वन्दीकृता विबुधशत्रुभिरर्धमार्गे क्रन्दत्यतः करुणमप्सरसां गणोऽयम् ॥ ४ ॥</poem>}} <small>(इति निष्क्रान्तः ।)</small><br/> {{bold|प्रस्तावना ।}}<br/> <small>(ततः प्रविशन्त्यप्सरसः ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} अज्जा परित्ताअध परित्ताअध । जो सुरपक्खपादि जस्स अम्वरअले गईअस्थि । [आर्याः ! परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्याम्वरतले गतिरस्ति ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति अपटीक्षेपेण राजा रथेन सूतश्च ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} अलमाक्रन्दितेन । सूर्योपस्थाननिवृत्तं पुरूरवसं मामेत्य कथ्यतां कुतो भवत्यः परित्रातव्या इति ।<br/> {{bold|रम्भा -}} असुरावलेपादो । [असुरावलेपतः ।]<br/> {{bold|राजा -}} किं पुनरसुरावलेपेन भवतीनामपराद्धम् ।<br/> {{bold|रम्भा -}} सुणादु महाराओ । जा तवोविसेससङ्किदस्त सुमारं पहअणं महेन्दस्स, पञ्चादेसो रुवगव्विदाए सिरिगोरिए, अलंकारो सग्गस्स, साणो पिअसही उव्वसी कुवेरभवणादो वित्तमाणा केणावि दाणवेण चित्तलेहादुदीआ अद्धपथं जेव बन्दिग्गाहं गिहिदा [शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङ्कितस्य मुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रीगौर्याः, अल- ङ्कारः सर्गस्य सा नः प्रियसी उर्वशी कुवेरभवनान्निवर्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्थपथ एव वन्दिग्राहं गृहीता ।]<br/> {{bold|राजा -}} अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन गतः स जाल्मः ?<br/> {{bold|अप्सरसः -}} इसाणीए दिसाए । [ऐशान्या दिशा ।]<br/> {{bold|राजा -}} तेन हि मुच्यतां विषादः । यतिष्ये वः सखीप्रत्यानयनाय ।<br/> {{bold|अप्सरसः -}} सरिसं एवं सोमवंससंभवस्स । [सदृशमेतत्सोमवंशसम्भवस्य ।]<br/> {{bold|राजा -}} क पुनर्मा भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति ।<br/> {{bold|अप्सरसः –}} एस्सि हेमकूडसिहरे । [एनस्मिन् हेमकूटशिखरे ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत ! ऐशानीं दिशं चोदयाश्वानाशुगमनाय ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>( इति यथोक्तं करोति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(रथवेगं रूपयित्वा)</small> साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्वप्रस्थितं वैनतेयमपि आलादयेयम्, किंपुनस्तमपकारिणं मघोनः । मम -<br/> {{bold|<poem>अग्रे यान्ति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घनाश्चक्रभ्रान्तिररान्तरेषु वितनोत्यन्यामिवारावलीम् । चित्रारम्भविनिश्चलं हरिशिरम्यायामवच्चामरं यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगादिदान् ॥५॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च)</small><br/> {{bold|सहजन्या -}} हला ! गदो राएसी । ता अम्हे वि जधासं दिसं पदेसं गच्छम्ह । [हला ! गतो राजर्षिः, तद्वयमपि यथासन्दिष्टं प्रदेशं गच्छामः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि ! एव्वं करेम्ह । [सखि ! एवं कुर्मः ।]<br/> <small>(इति हेमकूट शिखरे नाव्येनाधिरोहन्ति ।)</small><br/> {{bold|रम्भा -}} अवि णाम सो राएसी उद्धरदि णो हिजअसलम् ? [अपि नाम स राजर्षिः उद्धरिष्यति नो हृदयशल्यम् ?]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि, मा दे संसओ भोदु । [सखि । मा ते संशयो भवतु ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} णं दुज्जआ दाणवा । [ननु दुर्जया दानवाः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} उवदिसम्पराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो सवहुमणं आणाविअ तं एव्व विबुधविजआअ सेणामुद्दे णिओजेदि । [उपस्थितसम्परायो महेन्द्रोऽपि मध्यलोकन: सबहुमानमानाय्य तमेव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क्ते ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} सव्वा विअई भोदु । [सर्वथा विजयी भवतु ।]<br/> {{bold|मेनका -}} <small>(क्षणमात्रं स्थित्वा)</small> हला ! समस्सस समस्सस [हला ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।] एस उल्लसिद हरिणकेदणो तस्स एसिणो सोमदत्त रहो दीसदी; ण एसो अकिदत्थो पडिणिउत्तिस्स- दिति तक्केमि । [एप उल्लसितहरिणकेतनस्तस्य राजर्षेः सोमदत्तो रथो दृश्यते; नैपोऽकृतार्थः प्रतिनिवर्तिष्यत इति तर्कयामि ।]<br/> <small>(निमित्तं सूचयित्वा अवलोकयन्त्यः स्थिताः ।)</small><br/> <small>(ततः प्रविशति रथारूढो राजा सूतश्च । भयनिमीलिताक्षी चित्रलेखा दक्षिणहस्तावलम्बिता उर्वशी च ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! समस्सस समस्सस । [सखि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।]<br/> {{bold|राजा -}} सुन्दरि ! समाश्वसिहि—<br/> {{bold|<poem>गतं भयं भीरु सुरारिसम्भवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निशावसाने नलिनीव पङ्कजम् ॥ ६ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा —}} अम्महे ! कहं उस्ससिदमेत्तसंभाविदजीविदा अज्ज वि एसा सण्णं ण पडिवजवि ? [कथमुच्छ्रसितमात्रसम्भावितजीविता अद्यापि एषा संज्ञां न प्रतिपद्यते ?]<br/> {{bold|राजा -}} बलवदत्र ते सखी त्रस्ता । तथाहि-<br/> {{bold|<poem>मन्दारकुसुमदाम्ना गुरुरस्याः सूच्यते हृदयकम्पः । मुहरुच्छ्रसना मध्ये परिणाहवतोः पयोधरचोः ॥ ७ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(सकरुणम्)</small> हला उव्वसि ! पज्जवत्थावे हि अत्ताणम् अणच्छरा विअ पडिभासि । [हला उर्वशि ! पर्यवस्थापयात्मानम्, अनप्सरेव प्रतिभासि ।]<br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>मुञ्चति न तावदस्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम् । सिचयान्तेन कथञ्चित्स्तनमध्योच्छूासिना कथितः ॥ ८ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी प्रत्यागच्छति ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(सहर्षम्)</small> चित्रलेखे ! दिष्ट्या वर्धसे । प्रकृतिमापन्ना ते प्रियसखी । पश्य —<br/> {{bold|<poem>आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रिः नैस्याचितभुज व च्छिन्नभूष्टिमा । मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमाना गङ्गा रोधःपतनकलुपा गच्छतीव प्रसादम् ॥ ९ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} सहि उवसि ! वीसद्धा भव । आवण्णाणुकम्पिणा महाराण पडिहदा क्खु दे तिसपरिवन्थिणो हवासा दाणवा । [सखि उर्वशि ! विश्रब्धा भव । आपन्नानुकम्पिना महाराजेन प्रतिहताः खलु ते त्रिदशपरिपन्थिनो हताशा दानवाः ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} (चक्षुषी उन्मील्य) किं पहावदंसिणा नहिन्देण अम्भुवपहम्हि । [किं प्रभावदर्शिना महेन्द्रेणाभ्युपपन्नास्मि ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} ण महिन्द्रेण, महिन्दसरिसाणुभावेण राएसिणा पुरूरवसेण । [न महेन्द्रेण, महेन्द्रसदृशानुभावेन राजर्षिणा पुरूरवसा ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(राजानमवलोक्यात्मगतम्)</small> उवकिदं क्खु दाणवेन्दसंरम्भेण । [उपकृतं खलु दानवेन्द्रसंरम्भेण ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीमवलोक्यात्मगतम्)</small> स्थाने खलु नारायणमृषिं विलोभयन्त्यस्तदूरुसम्भवामिमां विलोक्य त्रीडिताः सर्वा अप्सरस इति । अथवा नेयं तपस्विनः सृष्टिरित्यवैमि । कुतः — {{bold|<poem>अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विपयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ १० ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी –}} हला चित्तलेहे ! सहीअणो कहिं क्खु भवे ? [हला चित्रलेखे ! सखीजनः कुत्र खलु भवेत् ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! अभअप्पदाई महाराओ जाणादि । [सखि ! अभयप्रदायी महाराजो जानाति ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीं विलोक्य)</small> महति विपादे वर्तते सखीजनः । पश्यतु भवती - {{bold|<poem>यदृच्छया त्वं सकृदप्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि ! यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत्सखीजनस्ते किमुतार्द्रसौहृदः ॥ ११ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} <small>(आत्मगतम्)</small> अमिअं क्खु दे वअणम् [अमृतं खलु ते वचनम्] अहवा चन्द्रादो अमिति किं अच्चरिअम् [अथवा चन्द्रादमृतमिति किमाश्वर्यम्] <small>(प्रकाशम्)</small> अदो एव मे पेक्खिदुं तुवरदि हिअअम् । [अतएव मे प्रेक्षितुं त्वरते हृदयम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(हस्तेन दर्शयन्)</small> {{bold|<poem>एताः सुतनु मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः । उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥ १२ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी साभिलाषं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} हला ! किं पेक्खसि ? [हला ! किं प्रेक्षसे ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं समदुक्खगदो पीवीअदि लोअणेहिं । [ननु समदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} (सस्मितम्) अई को ? [अयि कः ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं पणईअणो । [ननु प्रणयिजनः ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} <small>(सहर्षमवलोक्य)</small> हला ! चित्तलेहादुदीअं पिअसहीं उव्वसीं गेव्हिअ विसाहासहिदो विअ भअवं सोमो समुवट्टिदो राएसी दीसदी । [हला ! चित्रलेखाद्वितीयां प्रियसखीमुर्वशीं गृहीत्वा विशाखासहित इव भगवान् सोमः समुपस्थितो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|मेनका –}} <small>(निर्वर्ण्य)</small> हला ! दुवे वि णो एत्थ पिआ उवगदा । इअं पच्चाणीदा पिअसही, अअं च अपरिक्खदुसरीरो राएसी दीसदी । [हला ! द्वे अपि नोऽत्र प्रिये उपनते, इयं प्रत्यानीता प्रियसखी, अयञ्चापरिक्षतशरीरो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|सहजन्या -}} सहि ! जुत्तं भणासि दुज्जओ दाणओ त्ति । [सखि ! युक्तं भणसि दुर्जयो दानवः इति ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत, इदं तच्छैलशिखरम् । अवतारय रथम् ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>(इति तथा करोति ।)</small><br/> <small>(उर्वशी रथावतारक्षोभं नवन्ती नत्रानं राजानमवलम्बते)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> हन्त ! सफलो मे विपयावतारः - {{bold|<poem>यदिदं रथसंक्षोभादङ्गेनाङ्गं ममायतेक्षणया । स्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्कुरितं मनसिजेनेव ॥ १३ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} हला ! किं वि परदो ओसर । [हला ! किमपि परतः अपसर ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} णाहं सक्केमि । [नाहं शक्नोमि ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} एत्थ पिअआरिणं संभावेन्ह राएसिं । [अत्र प्रियकारिणं सम्भावयामो राजर्षिम् ।] <small>(सर्वा उपसर्पन्ति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} सूत ! उपश्लेषय रथम् - {{bold|<poem>यावत्पुनरियं सुश्रूरुत्सुकाभिः समुत्सुका । सखीभिर्याति सम्पर्क लताभिः श्रीरिवार्तवी ॥ १४ ॥</poem>}} <small>(सूतो रथं स्थापयति ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} दिट्ठि महाराओ विजएण वहृदि । [दिष्ट्या महाराजो विजयेन वर्धते ।]<br/> {{bold|राजा -}} भवत्यश्च सखीसमागमेन ।<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(चित्रलेखादत्तहस्तावलम्बा रथादवतीर्य)</small> हला ! अधिअं परि- सजह । ण क्खु मे आसी आसासो जहा पुणो वि सहीअणं पेक्खिरसं त्ति । [हला ! अधिकं परिष्वजथ, न खलु मे आसीदा- वास यथा पुनरपि सखीजनं प्रेक्षिष्ये इति ।]<br/> <small>(सख्यः परिष्वजन्ते ।)</small><br/> {{bold|मेनका -}} <small>(साशंसम्)</small> सव्वहा कप्पसदं महाराओ पुहविं पालअन्तो होदु । [सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथ्वीं पालयन् भवतु ।]<br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेन् उपदर्शितः शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>अयञ्च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः । अधिरोहति शैलानं तडित्वानिव तोयदः ॥ १५ ॥</poem>}} {{bold|अप्सरसः -}} <small>(पश्यन्त्यः)</small> अम्मो, चित्तरहो । [अहो चित्ररथः ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति चित्ररथः ।)</small> {{bold|चित्ररथः -}} <small>(राजानं दृष्ट्वा सबहुमानम्)</small> दिष्ट्या महेन्द्रोपकारपर्या न विक्रममहिम्ना वर्धते भवान् ।<br/> {{bold|राजा -}} अये गन्धर्वराजः ! <small>(रथादवतीर्य)</small> स्वागतं प्रियसुहृदे । <small>(परस्परं हस्तौ स्पृशतः ।)</small><br/> {{bold|चित्ररथः -}} वयस्य ! केशिना हृतामुर्वशीं नारदादुपश्रुत्य प्रत्या- हरणार्थमस्याः शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा । ततो वयमन्तरा चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा त्वामिहस्थमुपागताः । स भवान् इमां पुरस्कृत्य सहास्माभिः मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । पश्य— {{bold|<poem>पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा मरुत्वते । दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा सम्प्रति त्वया ॥ १६ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} सखे ! मैवम्- {{bold|<poem>ननु वज्रिण एव वीर्यमेतद्, विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्ष्याः । वसुधाधरकन्दराविसर्पी, प्रतिशब्दो हि हरेर्हिनस्ति नागान् ॥ १७ ॥</poem>}} {{bold|चित्ररथः -}} युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः ।<br/> {{bold|राजा -}} सखे ! नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अतस्त्वमेवात्रभवतीं प्रभोरन्तिकं प्रापय ।<br/> {{bold|चित्ररथः -}} यथा भवान्मन्यते । इत इतो भवत्यः ।<br/> <small>(सर्वाः प्रस्थिताः ।)</small><br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(जनान्तिकम्)</small> हला चित्तलेहे, उवआरिणं राएसिं ण सक्कणोमि आमन्तेदुम् । ता तुमं एव मे मुहं होहि । [हला चित्रलेखे ! उपकारिणं राजपिं न शक्नोनि आमन्त्रयितुम्, तत् त्वमेव मे मुखं भव ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(राजानमुपेत्य)</small> महाराज ! उव्वसी विष्णवेदि महाराएण अभणुण्णादा इच्छामि पिअसहिं विअ महाराअस्स किन्ति सुरलोअं णेदुम् । [महाराज ! उर्वशी विज्ञापयति महाराजेनाभ्यनुज्ञातेच्छामि प्रियसखीमित्र महाराजस्य कीर्ति सुरलोकं नेतुम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} गम्यतां पुनर्दर्शनाय ।<br/> <small>(सर्वाः सगन्धर्वाः आकाशोत्पतनं रूपयन्ति ।)</small><br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(उत्पतनभङ्गं रूपयित्वा)</small> अम्मो, लदाविडवे एसा एआवली वैअअन्तिआ मे लग्गा [अहो, लताविटपे एषा एकावली वैजयन्तिका मे लग्ना] <small>(सव्याजमुपसृत्य राजानं पश्यन्ती)</small> सहि चित्तलेहे, मोआवेहि दाव णम् । [सखि चित्रलेखे ! मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(विलोक्य बिहस्य च)</small> आम्, दिढं क्खु लग्गा सा असक्का मोआविदुम् । [आम्, दृढं खलु लग्ना सा, अशक्या मोचयितुम् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} अलं पडिहासेण । मोआवेहि दात्र णम् । [अलं परिहासेन । मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} आम्, दुम्मोआ विअ मे पडिहादी । तहा वि मोआविस्सं दाव । [आम्, दुम्र्म्मोच्येव प्रतिभाति, तथापि मोचयिष्यामि तावत् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(स्मितं कृत्वा)</small> पिअसहि, सुमरेहि क्लु एवं अत्तणो वअणम् । [प्रियसखि ! स्मर खल्वेतदात्मनो वचनम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> {{bold|<poem>प्रियमाचरितं ते त्वया मे गमनेऽस्याः क्षणविन्नमाचरन्त्या । यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मया हि दृष्टा ॥ १८ ॥</poem>}} <small>(चित्रलेखा मोचयति । उर्वशी राजानमालोकयन्ती सनिःश्वासं सखीजनमुत्पतन्तं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! {{bold|<poem>अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधान् प्रक्षिप्य दैत्यांल्लवणाम्बुराशौ । वायव्यमस्त्रं शरधिं पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ॥ १९ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} तेन पश्लेषय रथम्, यावदारोहामि ।<br/> <small>(सूतस्तथा करोति । राजा नाय्येन रथमारोहति ।)</small><br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(सस्पृहं राजानमवलोकयन्ती)</small> अवि णाम पुणो विउअआरिणं एवं पेक्खिस्सम् । [अपि नाम पुनरपि उपकारिणमेतं प्रेक्षिष्ये ।]<br/> <small>(इति सगन्धर्वा सह सखीभिर्निष्कान्ता ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(उबेशीबत्मन्मुखः)</small> अहो ! दुर्लभाभिलाषी मदनः । {{bold|<poem>एपा मनो मे प्रसभं शरीरान् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती । मुराङ्गना कर्पति खण्डितामात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ॥ २० ॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तौ)</small><br/> {{bold|॥ इति प्रथमोऽङ्कः ॥}}<br/> <ref>https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.326674/mode/2up</ref> 0lzj97m06x2nubgzlvauxd63zt4zgwa 418650 418629 2026-09-29T07:13:11Z शशाङ्कः सि जि 10187 418650 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = प्रथमोऽङ्कः | previous = | next = [[../द्वितीयोऽङ्कः|द्वितीयोऽङ्कः]] | notes = }} {{bold|<poem>वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते सः स्थाणुः स्थिरभक्तियोगसुलभो निःश्रेयसायाऽस्तु वः ॥ १ ॥</poem>}} <small>(नान्द्यन्ते)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} अलमतिविस्तरेण ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य,)</small> मारिष ! इतस्तावत् ।<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} भाव! अयमस्मि ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} मारिष ! परिषदेषा पूर्वेषां कवीनां दृष्टरसप्रबन्धा अहमस्यां कालिदासग्रथितवस्तुना नवेन त्रोटकेन उपस्थास्ये । तदुच्यतां पात्रवर्गः स्वेषु स्वेषु पाठेषु अवहितं भवितव्यमिति ॥<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} यथाज्ञापयति भावः । <small>(इति निष्क्रान्तः ।)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(प्रणिपत्य,)</small> यावदिदानीमार्यविदग्धमिश्रान् विज्ञापयामि ।<br/> {{bold|<poem>प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात् । शृणुत जना अवधानात् क्रियामिमां कालिदासस्य ॥ २ ॥</poem>}} <small>(नेपथ्ये)</small> अज्जा, परित्ताअध परित्ताअध । जो सुरपक्खवादी, जस्स वा अम्बरअले गईअत्थि । [आर्याः परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्य वाऽम्बरतले गतिरस्ति]<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(कर्णं दत्त्वा ।)</small> अये ! किं नु खलु मद्विज्ञापनान्तरमार्तानां कुररीणामिवाकाशे शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । आकाशे सुरगणसेविते समन्तात् किं नार्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥ ३ ॥</poem>}} {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(विचिन्त्य,)</small> भवतु । ज्ञातम् ।<br/> {{bold|<poem>ऊरूद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री कैलासनाथमनुसृत्य निवर्तमाना । बन्दीकृता विबुधशत्रुभिरर्धमार्गे क्रन्दत्यतः करुणमप्सरसां गणोऽयम् ॥ ४ ॥</poem>}} <small>(इति निष्क्रान्तः ।)</small><br/> {{bold|प्रस्तावना ।}}<br/> <small>(ततः प्रविशन्त्यप्सरसः ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} अज्जा परित्ताअध परित्ताअध । जो सुरपक्खपादि जस्स अम्वरअले गईअत्थि । [आर्याः! परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्याम्बरतले गतिरस्ति ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति अपटीक्षेपेण राजा रथेन सूतश्च ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} अलमाक्रन्दितेन । सूर्योपस्थाननिवृत्तं पुरूरवसं मामेत्य कथ्यतां कुतो भवत्यः परित्रातव्या इति ।<br/> {{bold|रम्भा -}} असुरावलेपादो । [असुरावलेपतः ।]<br/> {{bold|राजा -}} किं पुनरसुरावलेपेन भवतीनामपराद्धम् ।<br/> {{bold|रम्भा -}} सुणादु महाराओ । जा तवोविसेससङ्किदस्स सुउमारं पहअणं महेन्दस्स, पच्चादेसो रुवगव्विदाए सिरिगोरिए, अलंकारो सग्गस्स, सा णो पिअसही उव्वसी कुवेरभवणादो णिवत्तमाणा केणावि दाणवेण चित्तलेहादुदीआ अद्धपथं ज्जेव बन्दिग्गाहं गिहिदा [शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङ्कितस्य सुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रीगौर्याः, अलङ्कारः सर्गस्य सा नः प्रियसखी उर्वशी कुबेरभवनान्निवर्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्धपथ एव बन्दिग्राहं गृहीता ।]<br/> {{bold|राजा -}} अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन गतः स जाल्मः ?<br/> {{bold|अप्सरसः -}} इसाणीए दिसाए । [ऐशान्या दिशा ।]<br/> {{bold|राजा -}} तेन हि मुच्यतां विषादः । यतिष्ये वः सखीप्रत्यानयनाय ।<br/> {{bold|अप्सरसः -}} सरिसं एवं सोमवंससंभवस्स । [सदृशमेतत्सोमवंशसम्भवस्य ।]<br/> {{bold|राजा -}} क्व पुनर्मां भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति ।<br/> {{bold|अप्सरसः –}} एदस्सिं हेमकूडसिहरे । [एतस्मिन् हेमकूटशिखरे ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत! ऐशानीं दिशं चोदयाश्वानाशुगमनाय ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>( इति यथोक्तं करोति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(रथवेगं रूपयित्वा)</small> साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्वप्रस्थितं वैनतेयमपि आसादयेयम्, किंपुनस्तमपकारिणं मघोनः । मम -<br/> {{bold|<poem>अग्रे यान्ति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घनाश्चक्रभ्रान्तिररान्तरेषु वितनोत्यन्यामिवारावलीम् । चित्रारम्भविनिश्चलं हरिशिरस्यायामवच्चामरं यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगानिलात् ॥ ५ ॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च)</small><br/> {{bold|सहजन्या -}} हला! गदो राएसी । ता अम्हे वि जधासंदिट्टं पदेसं गच्छम्ह । [हला! गतो राजर्षिः, तद्वयमपि यथासन्दिष्टं प्रदेशं गच्छामः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि! एव्वं करेम्ह । [सखि! एवं कुर्मः ।]<br/> <small>(इति हेमकूटशिखरे नाट्येनाधिरोहन्ति ।)</small><br/> {{bold|रम्भा -}} अवि णाम सो राएसी उद्धरदि णो हिअअसल्लम् ? [अपि नाम स राजर्षिः उद्धरिष्यति नो हृदयशल्यम् ?]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि, मा दे संसओ भोदु । [सखि । मा ते संशयो भवतु ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} णं दुज्जआ दाणवा । [ननु दुर्जया दानवाः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} उवट्ठिदसम्पराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो सवहुमाणं आणाविअ तं एव्व विबुधविजआअ सेणामुहे णिओजेदि । [उपस्थितसम्परायो महेन्द्रोऽपि मध्यमलोकतः सबहुमानमानाय्य तमेव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क्ते ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} सव्वहा विअई भोदु । [सर्वथा विजयी भवतु ।]<br/> {{bold|मेनका -}} <small>(क्षणमात्रं स्थित्वा)</small> हला! समस्सस समस्सस [हला! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।] एस उल्लसिदहरिणकेदणो तस्स राएसिणो सोमदत्तो रहो दीसदी; ण एसो अकिदत्थो पडिणिउत्तिस्सदि त्ति तक्केमि । [एष उल्लसितहरिणकेतनस्तस्य राजर्षेः सोमदत्तो रथो दृश्यते; नैषोऽकृतार्थः प्रतिनिवर्तिष्यत इति तर्कयामि ।]<br/> <small>(निमित्तं सूचयित्वा अवलोकयन्त्यः स्थिताः ।)</small><br/> <small>(ततः प्रविशति रथारूढो राजा सूतश्च । भयनिमीलिताक्षी चित्रलेखा दक्षिणहस्तावलम्बिता उर्वशी च ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि! समस्सस समस्सस । [सखि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।]<br/> {{bold|राजा -}} सुन्दरि! समाश्वसिहि—<br/> {{bold|<poem>गतं भयं भीरु सुरारिसम्भवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निशावसाने नलिनीव पङ्कजम् ॥ ६ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा —}} अम्महे! कहं उस्ससिदमेत्तसंभाविदजीविदा अज्ज वि एसा सण्णं ण पडिवज्जदि? [कथमुच्छ्वसितमात्रसम्भावितजीविता अद्यापि एषा संज्ञां न प्रतिपद्यते ?]<br/> {{bold|राजा -}} बलवदत्र ते सखी त्रस्ता । तथाहि-<br/> {{bold|<poem>मन्दारकुसुमदाम्ना गुरुरस्याः सूच्यते हृदयकम्पः । मुहरुच्छ्वसता मध्ये परिणाहवतोः पयोधरयोः ॥ ७ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(सकरुणम्)</small> हला उव्वसि! पज्जवत्थावेहि अत्ताणम् अणच्छरा विअ पडिभासि । [हला उर्वशि! पर्यवस्थापयात्मानम्, अनप्सरेव प्रतिभासि ।]<br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>मुञ्चति न तावदस्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम् । सिचयान्तेन कथञ्चित्स्तनमध्योच्छ्वसिना कथितः ॥ ८ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी प्रत्यागच्छति ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(सहर्षम्)</small> चित्रलेखे! दिष्ट्या वर्धसे । प्रकृतिमापन्ना ते प्रियसखी । पश्य —<br/> {{bold|<poem>आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रिः नैशस्यार्चिर्हुतभुज इव च्छिन्नभूयिष्ठधूमा । मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमाना गङ्गा रोधःपतनकलुषा गच्छतीव प्रसादम् ॥ ९ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} सहि उवसि! वीसद्धा भव । आवण्णाणुकम्पिणा महाराएण पडिहदा क्खु दे तिसपरिवन्थिणो हदासा दाणवा । [सखि उर्वशि! विश्रब्धा भव । आपन्नानुकम्पिना महाराजेन प्रतिहताः खलु ते त्रिदशपरिपन्थिनो हताशा दानवाः ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} (चक्षुषी उन्मील्य) किं पहावदंसिणा महिन्देण अब्भुवपहम्हि । [किं प्रभावदर्शिना महेन्द्रेणाभ्युपपन्नास्मि ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} ण महिन्द्रेण, महिन्दसरिसाणुभावेण राएसिणा पुरूरवसेण । [न महेन्द्रेण, महेन्द्रसदृशानुभावेन राजर्षिणा पुरूरवसा ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(राजानमवलोक्यात्मगतम्)</small> उवकिदं क्खु दाणवेन्दसंरम्भेण । [उपकृतं खलु दानवेन्द्रसंरम्भेण ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीमवलोक्यात्मगतम्)</small> स्थाने खलु नारायणमृषिं विलोभयन्त्यस्तदूरुसम्भवामिमां विलोक्य व्रीडिताः सर्वा अप्सरस इति । अथवा नेयं तपस्विनः सृष्टिरित्यवैमि । कुतः — {{bold|<poem>अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ १० ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी –}} हला चित्तलेहे ! सहीअणो कहिं क्खु भवे ? [हला चित्रलेखे! सखीजनः कुत्र खलु भवेत् ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि! अभअप्पदाई महाराओ जाणादि । [सखि! अभयप्रदायी महाराजो जानाति ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीं विलोक्य)</small> महति विपादे वर्तते सखीजनः । पश्यतु भवती - {{bold|<poem>यदृच्छया त्वं सकृदप्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि! यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत्सखीजनस्ते किमुतार्द्रसौहृदः ॥ ११ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} <small>(आत्मगतम्)</small> अमिअं क्खु दे वअणम् [अमृतं खलु ते वचनम्] अहवा चन्दादो अमिअं त्ति किं अच्चरिअम् [अथवा चन्द्रादमृतमिति किमाश्चर्यम्] <small>(प्रकाशम्)</small> अदो एव्व मे पेक्खिदुं तुवरदि हिअअम् । [अतएव मे प्रेक्षितुं त्वरते हृदयम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(हस्तेन दर्शयन्)</small> {{bold|<poem>एताः सुतनु मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः । उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥ १२ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी साभिलाषं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} हला! किं पेक्खसि ? [हला! किं प्रेक्षसे ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं समदुक्खगदो पीवीअदि लोअणेहिं । [ननु समदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} (सस्मितम्) अई को ? [अयि कः ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं पणईअणो । [ननु प्रणयिजनः ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} <small>(सहर्षमवलोक्य)</small> हला ! चित्तलेहादुदीअं पिअसहीं उव्वसीं गेव्हिअ विसाहासहिदो विअ भअवं सोमो समुवट्ठिदो राएसी दीसदी । [हला ! चित्रलेखाद्वितीयां प्रियसखीमुर्वशीं गृहीत्वा विशाखासहित इव भगवान् सोमः समुपस्थितो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|मेनका –}} <small>(निर्वर्ण्य)</small> हला! दुवे वि णो एत्थ प्पिआ उवणदा । इअं पच्चाणीदा पिअसही, अअं च अपरिक्खदसरीरो राएसी दीसदी । [हला! द्वे अपि नोऽत्र प्रिये उपनते, इयं प्रत्यानीता प्रियसखी, अयञ्चापरिक्षतशरीरो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|सहजन्या -}} सहि ! जुत्तं भणासि दुज्जओ दाणओ त्ति । [सखि ! युक्तं भणसि दुर्जयो दानवः इति ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत, इदं तच्छैलशिखरम् । अवतारय रथम् ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>(इति तथा करोति ।)</small><br/> <small>(उर्वशी रथावतारक्षोभं नाटयन्ती सत्रासं राजानमवलम्बते ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> हन्त! सफलो मे विषयावतारः - {{bold|<poem>यदिदं रथसंक्षोभादङ्गेनाङ्गं ममायतेक्षणया । स्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्कुरितं मनसिजेनेव ॥ १३ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} हला ! किं वि परदो ओसर । [हला ! किमपि परतः अपसर ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} णाहं सक्केमि । [नाहं शक्नोमि ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} एत्थ पिअआरिणं संभावेम्ह राएसिं । [अत्र प्रियकारिणं सम्भावयामो राजर्षिम् ।] <small>(सर्वा उपसर्पन्ति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} सूत ! उपश्लेषय रथम् - {{bold|<poem>यावत्पुनरियं सुभ्रूरुत्सुकाभिः समुत्सुका । सखीभिर्याति सम्पर्कं लताभिः श्रीरिवार्तवी ॥ १४ ॥</poem>}} <small>(सूतो रथं स्थापयति ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} दिट्ठिआ महाराओ विजएण वडृदि । [दिष्ट्या महाराजो विजयेन वर्धते ।]<br/> {{bold|राजा -}} भवत्यश्च सखीसमागमेन ।<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(चित्रलेखादत्तहस्तावलम्बा रथादवतीर्य)</small> हला! अधिअं परिस्सजह । ण क्खु मे आसी आसासो जहा पुणो वि सहीअणं पेक्खिस्सं त्ति । [हला! अधिकं परिष्वजथ, न खलु मे आसीदाश्वासो यथा पुनरपि सखीजनं प्रेक्षिष्ये इति ।]<br/> <small>(सख्यः परिष्वजन्ते ।)</small><br/> {{bold|मेनका -}} <small>(साशंसम्)</small> सव्वहा कप्पसदं महाराओ पुहविं पालअन्तो होदु । [सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथ्वीं पालयन् भवतु ।]<br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेन उपदर्शितः शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>अयञ्च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः । अधिरोहति शैलाग्रं तडित्वानिव तोयदः ॥ १५ ॥</poem>}} {{bold|अप्सरसः -}} <small>(पश्यन्त्यः)</small> अम्मो, चित्तरहो । [अहो चित्ररथः ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति चित्ररथः ।)</small> {{bold|चित्ररथः -}} <small>(राजानं दृष्ट्वा सबहुमानम्)</small> दिष्ट्या महेन्द्रोपकारपर्याप्तेन विक्रममहिम्ना वर्धते भवान् ।<br/> {{bold|राजा -}} अये गन्धर्वराजः ! <small>(रथादवतीर्य)</small> स्वागतं प्रियसुहृदे । <small>(परस्परं हस्तौ स्पृशतः ।)</small><br/> {{bold|चित्ररथः -}} वयस्य ! केशिना हृतामुर्वशीं नारदादुपश्रुत्य प्रत्याहरणार्थमस्याः शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा । ततो वयमन्तरा चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा त्वामिहस्थमुपागताः । स भवान् इमां पुरस्कृत्य सहास्माभिः मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । पश्य— {{bold|<poem>पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा मरुत्वते । दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा सम्प्रति त्वया ॥ १६ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} सखे! मैवम्- {{bold|<poem>ननु वज्रिण एव वीर्यमेतद्, विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्ष्याः । वसुधाधरकन्दराविसर्पी, प्रतिशब्दो हि हरेर्हिनस्ति नागान् ॥ १७ ॥</poem>}} {{bold|चित्ररथः -}} युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः ।<br/> {{bold|राजा -}} सखे ! नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अतस्त्वमेवात्रभवतीं प्रभोरन्तिकं प्रापय ।<br/> {{bold|चित्ररथः -}} यथा भवान्मन्यते । इत इतो भवत्यः ।<br/> <small>(सर्वाः प्रस्थिताः ।)</small><br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(जनान्तिकम्)</small> हला चित्तलेहे, उवआरिणं राएसिं ण सक्कणोमि आमन्तेदुम् । ता तुमं एव्व मे मुहं होहि । [हला चित्रलेखे! उपकारिणं राजर्षिं न शक्नोमि आमन्त्रयितुम्, तत् त्वमेव मे मुखं भव ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(राजानमुपेत्य)</small> महाराज! उव्वसी विण्णवेदि- महाराएण अब्भणुण्णादा इच्छामि पिअसहिं विअ महाराअस्स कित्तिं सुरलोअं णेदुम् । [महाराज! उर्वशी विज्ञापयति महाराजेनाभ्यनुज्ञातेच्छामि प्रियसखीमिव महाराजस्य कीर्तिं सुरलोकं नेतुम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} गम्यतां पुनर्दर्शनाय ।<br/> <small>(सर्वाः सगन्धर्वाः आकाशोत्पतनं रूपयन्ति ।)</small><br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(उत्पतनभङ्गं रूपयित्वा)</small> अम्मो, लदाविडवे एसा एआवली वैअअन्तिआ मे लग्गा [अहो, लताविटपे एषा एकावली वैजयन्तिका मे लग्ना] <small>(सव्याजमुपसृत्य राजानं पश्यन्ती)</small> सहि चित्तलेहे, मोआवेहि दाव णम् । [सखि चित्रलेखे! मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(विलोक्य विहस्य च)</small> आम्, दिढं क्खु लग्गा सा असक्का मोआविदुम् । [आम्, दृढं खलु लग्ना सा, अशक्या मोचयितुम् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} अलं पडिहासेण । मोआवेहि दात्र णम् । [अलं परिहासेन । मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} आम्, दुम्मोआ विअ मे पडिहादी । तहा वि मोआविस्सं दाव । [आम्, दुर्म्मोच्येव प्रतिभाति, तथापि मोचयिष्यामि तावत् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(स्मितं कृत्वा)</small> पिअसहि, सुमरेहि क्खु एदं अत्तणो वअणम् । [प्रियसखि ! स्मर खल्वेतदात्मनो वचनम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> {{bold|<poem>प्रियमाचरितं लते त्वया मे गमनेऽस्याः क्षणविघ्नमाचरन्त्या । यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मया हि दृष्टा ॥ १८ ॥</poem>}} <small>(चित्रलेखा मोचयति । उर्वशी राजानमालोकयन्ती सनिःश्वासं सखीजनमुत्पतन्तं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! {{bold|<poem>अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधान् प्रक्षिप्य दैत्यांल्लवणाम्बुराशौ । वायव्यमस्त्रं शरधिं पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ॥ १९ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} तेन ह्युपश्लेषय रथम्, यावदारोहामि ।<br/> <small>(सूतस्तथा करोति । राजा नाट्येन रथमारोहति ।)</small><br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(सस्पृहं राजानमवलोकयन्ती)</small> अवि णाम पुणो वि उअआरिणं एवं पेक्खिस्सम् । [अपि नाम पुनरपि उपकारिणमेतं प्रेक्षिष्ये ।]<br/> <small>(इति सगन्धर्वा सह सखीभिर्निष्क्रान्ता ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीवर्त्मोन्मुखः)</small> अहो! दुर्लभाभिलाषी मदनः । {{bold|<poem>एषा मनो मे प्रसभं शरीरात् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती । सुराङ्गना कर्षति खण्डिताग्रात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ॥ २० ॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तौ)</small><br/> {{bold|॥ इति प्रथमोऽङ्कः ॥}}<br/> <ref>https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.326674/mode/2up</ref> a2sva9d7sk9cc4rxpncybm25ld7erul 418652 418650 2026-09-29T07:57:05Z शशाङ्कः सि जि 10187 418652 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = प्रथमोऽङ्कः | previous = | next = [[../द्वितीयोऽङ्कः|द्वितीयोऽङ्कः]] | notes = }} {{bold|<poem>वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते सः स्थाणुः स्थिरभक्तियोगसुलभो निःश्रेयसायाऽस्तु वः ॥ १ ॥</poem>}} <small>(नान्द्यन्ते)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} अलमतिविस्तरेण ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य,)</small> मारिष ! इतस्तावत् ।<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} भाव! अयमस्मि ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} मारिष ! परिषदेषा पूर्वेषां कवीनां दृष्टरसप्रबन्धा अहमस्यां कालिदासग्रथितवस्तुना नवेन त्रोटकेन उपस्थास्ये । तदुच्यतां पात्रवर्गः स्वेषु स्वेषु पाठेषु अवहितं भवितव्यमिति ॥<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} यथाज्ञापयति भावः । <small>(इति निष्क्रान्तः ।)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(प्रणिपत्य,)</small> यावदिदानीमार्यविदग्धमिश्रान् विज्ञापयामि ।<br/> {{bold|<poem>प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात् । शृणुत जना अवधानात् क्रियामिमां कालिदासस्य ॥ २ ॥</poem>}} <small>(नेपथ्ये)</small> अज्जा, परित्ताअध परित्ताअध । जो सुरपक्खवादी, जस्स वा अम्बरअले गईअत्थि । [आर्याः परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्य वाऽम्बरतले गतिरस्ति]<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(कर्णं दत्त्वा ।)</small> अये ! किं नु खलु मद्विज्ञापनान्तरमार्तानां कुररीणामिवाकाशे शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । आकाशे सुरगणसेविते समन्तात् किं नार्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥ ३ ॥</poem>}} {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(विचिन्त्य,)</small> भवतु । ज्ञातम् ।<br/> {{bold|<poem>ऊरूद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री कैलासनाथमनुसृत्य निवर्तमाना । बन्दीकृता विबुधशत्रुभिरर्धमार्गे क्रन्दत्यतः करुणमप्सरसां गणोऽयम् ॥ ४ ॥</poem>}} <small>(इति निष्क्रान्तः ।)</small><br/> {{bold|प्रस्तावना ।}}<br/> <small>(ततः प्रविशन्त्यप्सरसः ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} अज्जा परित्ताअध परित्ताअध । जो सुरपक्खपादि जस्स अम्वरअले गईअत्थि । [आर्याः! परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्याम्बरतले गतिरस्ति ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति अपटीक्षेपेण राजा रथेन सूतश्च ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} अलमाक्रन्दितेन । सूर्योपस्थाननिवृत्तं पुरूरवसं मामेत्य कथ्यतां कुतो भवत्यः परित्रातव्या इति ।<br/> {{bold|रम्भा -}} असुरावलेपादो । [असुरावलेपतः ।]<br/> {{bold|राजा -}} किं पुनरसुरावलेपेन भवतीनामपराद्धम् ।<br/> {{bold|रम्भा -}} सुणादु महाराओ । जा तवोविसेससङ्किदस्स सुउमारं पहअणं महेन्दस्स, पच्चादेसो रुवगव्विदाए सिरिगोरिए, अलंकारो सग्गस्स, सा णो पिअसही उव्वसी कुवेरभवणादो णिवत्तमाणा केणावि दाणवेण चित्तलेहादुदीआ अद्धपथं ज्जेव बन्दिग्गाहं गिहिदा [शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङ्कितस्य सुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रीगौर्याः, अलङ्कारः सर्गस्य सा नः प्रियसखी उर्वशी कुबेरभवनान्निवर्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्धपथ एव बन्दिग्राहं गृहीता ।]<br/> {{bold|राजा -}} अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन गतः स जाल्मः ?<br/> {{bold|अप्सरसः -}} इसाणीए दिसाए । [ऐशान्या दिशा ।]<br/> {{bold|राजा -}} तेन हि मुच्यतां विषादः । यतिष्ये वः सखीप्रत्यानयनाय ।<br/> {{bold|अप्सरसः -}} सरिसं एवं सोमवंससंभवस्स । [सदृशमेतत्सोमवंशसम्भवस्य ।]<br/> {{bold|राजा -}} क्व पुनर्मां भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति ।<br/> {{bold|अप्सरसः –}} एदस्सिं हेमकूडसिहरे । [एतस्मिन् हेमकूटशिखरे ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत! ऐशानीं दिशं चोदयाश्वानाशुगमनाय ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>( इति यथोक्तं करोति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(रथवेगं रूपयित्वा)</small> साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्वप्रस्थितं वैनतेयमपि आसादयेयम्, किंपुनस्तमपकारिणं मघोनः । मम -<br/> {{bold|<poem>अग्रे यान्ति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घनाश्चक्रभ्रान्तिररान्तरेषु वितनोत्यन्यामिवारावलीम् । चित्रारम्भविनिश्चलं हरिशिरस्यायामवच्चामरं यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगानिलात् ॥ ५ ॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च)</small><br/> {{bold|सहजन्या -}} हला! गदो राएसी । ता अम्हे वि जधासंदिट्टं पदेसं गच्छम्ह । [हला! गतो राजर्षिः, तद्वयमपि यथासन्दिष्टं प्रदेशं गच्छामः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि! एव्वं करेम्ह । [सखि! एवं कुर्मः ।]<br/> <small>(इति हेमकूटशिखरे नाट्येनाधिरोहन्ति ।)</small><br/> {{bold|रम्भा -}} अवि णाम सो राएसी उद्धरदि णो हिअअसल्लम् ? [अपि नाम स राजर्षिः उद्धरिष्यति नो हृदयशल्यम् ?]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि, मा दे संसओ भोदु । [सखि । मा ते संशयो भवतु ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} णं दुज्जआ दाणवा । [ननु दुर्जया दानवाः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} उवट्ठिदसम्पराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो सवहुमाणं आणाविअ तं एव्व विबुधविजआअ सेणामुहे णिओजेदि । [उपस्थितसम्परायो महेन्द्रोऽपि मध्यमलोकतः सबहुमानमानाय्य तमेव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क्ते ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} सव्वहा विअई भोदु । [सर्वथा विजयी भवतु ।]<br/> {{bold|मेनका -}} <small>(क्षणमात्रं स्थित्वा)</small> हला! समस्सस समस्सस [हला! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।] एस उल्लसिदहरिणकेदणो तस्स राएसिणो सोमदत्तो रहो दीसदी; ण एसो अकिदत्थो पडिणिउत्तिस्सदि त्ति तक्केमि । [एष उल्लसितहरिणकेतनस्तस्य राजर्षेः सोमदत्तो रथो दृश्यते; नैषोऽकृतार्थः प्रतिनिवर्तिष्यत इति तर्कयामि ।]<br/> <small>(निमित्तं सूचयित्वा अवलोकयन्त्यः स्थिताः ।)</small><br/> <small>(ततः प्रविशति रथारूढो राजा सूतश्च । भयनिमीलिताक्षी चित्रलेखा दक्षिणहस्तावलम्बिता उर्वशी च ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि! समस्सस समस्सस । [सखि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।]<br/> {{bold|राजा -}} सुन्दरि! समाश्वसिहि—<br/> {{bold|<poem>गतं भयं भीरु सुरारिसम्भवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निशावसाने नलिनीव पङ्कजम् ॥ ६ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा —}} अम्महे! कहं उस्ससिदमेत्तसंभाविदजीविदा अज्ज वि एसा सण्णं ण पडिवज्जदि? [कथमुच्छ्वसितमात्रसम्भावितजीविता अद्यापि एषा संज्ञां न प्रतिपद्यते ?]<br/> {{bold|राजा -}} बलवदत्र ते सखी त्रस्ता । तथाहि-<br/> {{bold|<poem>मन्दारकुसुमदाम्ना गुरुरस्याः सूच्यते हृदयकम्पः । मुहरुच्छ्वसता मध्ये परिणाहवतोः पयोधरयोः ॥ ७ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(सकरुणम्)</small> हला उव्वसि! पज्जवत्थावेहि अत्ताणम् अणच्छरा विअ पडिभासि । [हला उर्वशि! पर्यवस्थापयात्मानम्, अनप्सरेव प्रतिभासि ।]<br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>मुञ्चति न तावदस्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम् । सिचयान्तेन कथञ्चित्स्तनमध्योच्छ्वसिना कथितः ॥ ८ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी प्रत्यागच्छति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(सहर्षम्)</small> चित्रलेखे! दिष्ट्या वर्धसे । प्रकृतिमापन्ना ते प्रियसखी । पश्य —<br/> {{bold|<poem>आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रिः नैशस्यार्चिर्हुतभुज इव च्छिन्नभूयिष्ठधूमा । मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमाना गङ्गा रोधःपतनकलुषा गच्छतीव प्रसादम् ॥ ९ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} सहि उवसि! वीसद्धा भव । आवण्णाणुकम्पिणा महाराएण पडिहदा क्खु दे तिसपरिवन्थिणो हदासा दाणवा । [सखि उर्वशि! विश्रब्धा भव । आपन्नानुकम्पिना महाराजेन प्रतिहताः खलु ते त्रिदशपरिपन्थिनो हताशा दानवाः ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} (चक्षुषी उन्मील्य) किं पहावदंसिणा महिन्देण अब्भुवपहम्हि । [किं प्रभावदर्शिना महेन्द्रेणाभ्युपपन्नास्मि ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} ण महिन्द्रेण, महिन्दसरिसाणुभावेण राएसिणा पुरूरवसेण । [न महेन्द्रेण, महेन्द्रसदृशानुभावेन राजर्षिणा पुरूरवसा ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(राजानमवलोक्यात्मगतम्)</small> उवकिदं क्खु दाणवेन्दसंरम्भेण । [उपकृतं खलु दानवेन्द्रसंरम्भेण ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीमवलोक्यात्मगतम्)</small> स्थाने खलु नारायणमृषिं विलोभयन्त्यस्तदूरुसम्भवामिमां विलोक्य व्रीडिताः सर्वा अप्सरस इति । अथवा नेयं तपस्विनः सृष्टिरित्यवैमि । कुतः — {{bold|<poem>अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ १० ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी –}} हला चित्तलेहे ! सहीअणो कहिं क्खु भवे ? [हला चित्रलेखे! सखीजनः कुत्र खलु भवेत् ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि! अभअप्पदाई महाराओ जाणादि । [सखि! अभयप्रदायी महाराजो जानाति ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीं विलोक्य)</small> महति विपादे वर्तते सखीजनः । पश्यतु भवती - {{bold|<poem>यदृच्छया त्वं सकृदप्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि! यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत्सखीजनस्ते किमुतार्द्रसौहृदः ॥ ११ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} <small>(आत्मगतम्)</small> अमिअं क्खु दे वअणम् [अमृतं खलु ते वचनम्] अहवा चन्दादो अमिअं त्ति किं अच्चरिअम् [अथवा चन्द्रादमृतमिति किमाश्चर्यम्] <small>(प्रकाशम्)</small> अदो एव्व मे पेक्खिदुं तुवरदि हिअअम् । [अतएव मे प्रेक्षितुं त्वरते हृदयम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(हस्तेन दर्शयन्)</small> {{bold|<poem>एताः सुतनु मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः । उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥ १२ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी साभिलाषं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} हला! किं पेक्खसि ? [हला! किं प्रेक्षसे ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं समदुक्खगदो पीवीअदि लोअणेहिं । [ननु समदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} (सस्मितम्) अई को ? [अयि कः ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं पणईअणो । [ननु प्रणयिजनः ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} <small>(सहर्षमवलोक्य)</small> हला ! चित्तलेहादुदीअं पिअसहीं उव्वसीं गेव्हिअ विसाहासहिदो विअ भअवं सोमो समुवट्ठिदो राएसी दीसदी । [हला ! चित्रलेखाद्वितीयां प्रियसखीमुर्वशीं गृहीत्वा विशाखासहित इव भगवान् सोमः समुपस्थितो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|मेनका –}} <small>(निर्वर्ण्य)</small> हला! दुवे वि णो एत्थ प्पिआ उवणदा । इअं पच्चाणीदा पिअसही, अअं च अपरिक्खदसरीरो राएसी दीसदी । [हला! द्वे अपि नोऽत्र प्रिये उपनते, इयं प्रत्यानीता प्रियसखी, अयञ्चापरिक्षतशरीरो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|सहजन्या -}} सहि ! जुत्तं भणासि दुज्जओ दाणओ त्ति । [सखि ! युक्तं भणसि दुर्जयो दानवः इति ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत, इदं तच्छैलशिखरम् । अवतारय रथम् ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>(इति तथा करोति ।)</small><br/> <small>(उर्वशी रथावतारक्षोभं नाटयन्ती सत्रासं राजानमवलम्बते ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> हन्त! सफलो मे विषयावतारः - {{bold|<poem>यदिदं रथसंक्षोभादङ्गेनाङ्गं ममायतेक्षणया । स्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्कुरितं मनसिजेनेव ॥ १३ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} हला ! किं वि परदो ओसर । [हला ! किमपि परतः अपसर ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} णाहं सक्केमि । [नाहं शक्नोमि ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} एत्थ पिअआरिणं संभावेम्ह राएसिं । [अत्र प्रियकारिणं सम्भावयामो राजर्षिम् ।] <small>(सर्वा उपसर्पन्ति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} सूत ! उपश्लेषय रथम् - {{bold|<poem>यावत्पुनरियं सुभ्रूरुत्सुकाभिः समुत्सुका । सखीभिर्याति सम्पर्कं लताभिः श्रीरिवार्तवी ॥ १४ ॥</poem>}} <small>(सूतो रथं स्थापयति ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} दिट्ठिआ महाराओ विजएण वडृदि । [दिष्ट्या महाराजो विजयेन वर्धते ।]<br/> {{bold|राजा -}} भवत्यश्च सखीसमागमेन ।<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(चित्रलेखादत्तहस्तावलम्बा रथादवतीर्य)</small> हला! अधिअं परिस्सजह । ण क्खु मे आसी आसासो जहा पुणो वि सहीअणं पेक्खिस्सं त्ति । [हला! अधिकं परिष्वजथ, न खलु मे आसीदाश्वासो यथा पुनरपि सखीजनं प्रेक्षिष्ये इति ।]<br/> <small>(सख्यः परिष्वजन्ते ।)</small><br/> {{bold|मेनका -}} <small>(साशंसम्)</small> सव्वहा कप्पसदं महाराओ पुहविं पालअन्तो होदु । [सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथ्वीं पालयन् भवतु ।]<br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेन उपदर्शितः शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>अयञ्च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः । अधिरोहति शैलाग्रं तडित्वानिव तोयदः ॥ १५ ॥</poem>}} {{bold|अप्सरसः -}} <small>(पश्यन्त्यः)</small> अम्मो, चित्तरहो । [अहो चित्ररथः ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति चित्ररथः ।)</small> {{bold|चित्ररथः -}} <small>(राजानं दृष्ट्वा सबहुमानम्)</small> दिष्ट्या महेन्द्रोपकारपर्याप्तेन विक्रममहिम्ना वर्धते भवान् ।<br/> {{bold|राजा -}} अये गन्धर्वराजः ! <small>(रथादवतीर्य)</small> स्वागतं प्रियसुहृदे । <small>(परस्परं हस्तौ स्पृशतः ।)</small><br/> {{bold|चित्ररथः -}} वयस्य ! केशिना हृतामुर्वशीं नारदादुपश्रुत्य प्रत्याहरणार्थमस्याः शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा । ततो वयमन्तरा चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा त्वामिहस्थमुपागताः । स भवान् इमां पुरस्कृत्य सहास्माभिः मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । पश्य— {{bold|<poem>पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा मरुत्वते । दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा सम्प्रति त्वया ॥ १६ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} सखे! मैवम्- {{bold|<poem>ननु वज्रिण एव वीर्यमेतद्, विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्ष्याः । वसुधाधरकन्दराविसर्पी, प्रतिशब्दो हि हरेर्हिनस्ति नागान् ॥ १७ ॥</poem>}} {{bold|चित्ररथः -}} युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः ।<br/> {{bold|राजा -}} सखे ! नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अतस्त्वमेवात्रभवतीं प्रभोरन्तिकं प्रापय ।<br/> {{bold|चित्ररथः -}} यथा भवान्मन्यते । इत इतो भवत्यः ।<br/> <small>(सर्वाः प्रस्थिताः ।)</small><br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(जनान्तिकम्)</small> हला चित्तलेहे, उवआरिणं राएसिं ण सक्कणोमि आमन्तेदुम् । ता तुमं एव्व मे मुहं होहि । [हला चित्रलेखे! उपकारिणं राजर्षिं न शक्नोमि आमन्त्रयितुम्, तत् त्वमेव मे मुखं भव ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(राजानमुपेत्य)</small> महाराज! उव्वसी विण्णवेदि- महाराएण अब्भणुण्णादा इच्छामि पिअसहिं विअ महाराअस्स कित्तिं सुरलोअं णेदुम् । [महाराज! उर्वशी विज्ञापयति महाराजेनाभ्यनुज्ञातेच्छामि प्रियसखीमिव महाराजस्य कीर्तिं सुरलोकं नेतुम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} गम्यतां पुनर्दर्शनाय ।<br/> <small>(सर्वाः सगन्धर्वाः आकाशोत्पतनं रूपयन्ति ।)</small><br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(उत्पतनभङ्गं रूपयित्वा)</small> अम्मो, लदाविडवे एसा एआवली वैअअन्तिआ मे लग्गा [अहो, लताविटपे एषा एकावली वैजयन्तिका मे लग्ना] <small>(सव्याजमुपसृत्य राजानं पश्यन्ती)</small> सहि चित्तलेहे, मोआवेहि दाव णम् । [सखि चित्रलेखे! मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(विलोक्य विहस्य च)</small> आम्, दिढं क्खु लग्गा सा असक्का मोआविदुम् । [आम्, दृढं खलु लग्ना सा, अशक्या मोचयितुम् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} अलं पडिहासेण । मोआवेहि दात्र णम् । [अलं परिहासेन । मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} आम्, दुम्मोआ विअ मे पडिहादी । तहा वि मोआविस्सं दाव । [आम्, दुर्म्मोच्येव प्रतिभाति, तथापि मोचयिष्यामि तावत् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(स्मितं कृत्वा)</small> पिअसहि, सुमरेहि क्खु एदं अत्तणो वअणम् । [प्रियसखि ! स्मर खल्वेतदात्मनो वचनम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> {{bold|<poem>प्रियमाचरितं लते त्वया मे गमनेऽस्याः क्षणविघ्नमाचरन्त्या । यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मया हि दृष्टा ॥ १८ ॥</poem>}} <small>(चित्रलेखा मोचयति । उर्वशी राजानमालोकयन्ती सनिःश्वासं सखीजनमुत्पतन्तं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! {{bold|<poem>अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधान् प्रक्षिप्य दैत्यांल्लवणाम्बुराशौ । वायव्यमस्त्रं शरधिं पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ॥ १९ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} तेन ह्युपश्लेषय रथम्, यावदारोहामि ।<br/> <small>(सूतस्तथा करोति । राजा नाट्येन रथमारोहति ।)</small><br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(सस्पृहं राजानमवलोकयन्ती)</small> अवि णाम पुणो वि उअआरिणं एवं पेक्खिस्सम् । [अपि नाम पुनरपि उपकारिणमेतं प्रेक्षिष्ये ।]<br/> <small>(इति सगन्धर्वा सह सखीभिर्निष्क्रान्ता ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीवर्त्मोन्मुखः)</small> अहो! दुर्लभाभिलाषी मदनः । {{bold|<poem>एषा मनो मे प्रसभं शरीरात् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती । सुराङ्गना कर्षति खण्डिताग्रात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ॥ २० ॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तौ)</small><br/> {{bold|॥ इति प्रथमोऽङ्कः ॥}}<br/> <ref>https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.326674/mode/2up</ref> nc7cg737kdoz3vwhchvusby5poqw28d 104 67761 418653 263328 2026-09-29T09:24:55Z Swaminathan sitapathi 4227 /* शोधितम् */ 418653 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" />{{rh|left=( १७२ )|center=अभिज्ञानशाकुन्तलम् ।|right=[ द्वितीयः}}</noinclude> {{c|( इति निष्कान्ताः सर्वे )}} {{c|'''इति द्वितीयोऽङ्कः''' ।}} {{rule}} मत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यम् । तेनानेकराजोपचारयुक्तत्वं नानवैदग्धी कुशलत्वं च व्यज्यते । मृगशावैर्हरिणबालवौः समं सहैधितो वृद्धिं प्राप्तः । अत एव परोक्षमन्मथो द्रग्मुक्तमनोभवः | कामकलानभिज्ञ इत्यर्थः । एधितपदार्थसमर्थनार्थे शावपम् । तेन नावकरत्वम्। परिहासेन विविधं जल्पितं यत्र तद्वचः शकुन्तलायामनुरागकथनरूपं परमार्थेन न गृह्यताम् । पुनरुक्तवदाभासः । वृत्त्यनुप्रासः ! काव्यलिङ्गं पदार्थवाक्यार्थरूपेण पूर्वीर्धे विपमस्यैको भेदः सहोक्तक्ष्व । वैतालीयं वृत्तम् । अन्ये त्वर्धसमं प्रवोधितं मन्यन्ते । ' गजा-स्वगतम्' । इत्यादिनैतदन्तेन संवृतिर्नाम संध्यन्तराङ्गमुपक्षिप्तम् । तल्लक्षणं तु -' संवृतिः स्वयमुक्तस्य स्वयं प्रच्छादनं भवेत् ’ इति ॥ {{c|'''इति श्रीमदभिधानशाकुन्तलटीकायामर्थद्योतनिकायां'''}} {{c|'''द्वितायोऽङ्कः समाप्तः''' ।}} {{rule}} भृगशावैक्यभेन महर्निर्घशंसुषु मनुष्येषु च सरणशुद्धिः नतु लोकोत्तरस्त्रमिति नतत्त्वथटचितद्रव्यैः सम्यङ्न बर्धित इन्यर्थः । ज्ञन इत्यनेन जनमात्रमुच्यते नतु नागरिकजनाह्वागेन लोकवृत्तातांताभिज्ञत्वेन प्रागत्म्यमिति घोत्यते ।क्व कुत्र कुत्र यदि तस्या नागरिकजनसहवासेन मन्मथकलावैदग्ध्येन प्रागल्भ्यं काश्यषधीनस्वभावश्च भवति तदा नदसंसर्ग: समुचिनः स्यादिति भावः । अत्र नागरिकामागरिकपोः संगस्यासंभावितत्वाद्वौ क्वौ प्रयुत्कौ तद्वनम् । "अत्थनाथगाविनार्थे द्वौ प्रथूजपेते" इति । तर्त्येववन्तमहासं नित्रे निवेदयेत्यायेना रूपं पुगिमं इ दर्भरेणदिनानुरोऽधि अर्णितः सङ्कथाभिप्रेत }हू-परिहासविभिन्नानि । सः जयैः रागं परिहारे। न यु'श्रत श्यत् आह-भग्न इयदि । मिश्रेण समुषितनुचिंतादि के वक्तुं शक्ष्यत इति भावः । परिहास विजनिपतभियनेन पूर्वं तदृशार्दिधिपयेऽति यहू वर्णितमिति व्यज्यते । वचस्तदूपादि वर्णानरूपं परमार्थेन तत्थेन न भूलतां नांगीक्रियताम् । मंत्र पूर्वोकस्य शकुन्तानुरागत्यान्यथाकथनाद्राज्ञः प्रज्ञागुण उक्त्त । तदुक्तम् -" उतार्थम्धान्यथाकथनं प्रज्ञावंत्वमुदाहतम् " इति । अथ त्रिभिर्भृगयाकारे । अत्र देवीनतमात्रांवरार्थकथनं राज्ञः सकाशाद्वि दूपकापकर्षाणार्थमित्यवगंतव्यम् ॥ {{c|'''इति श्रीनिवासाचार्येण विरचितायां शकुन्तलछयाख्यायां द्वितीयोऽङ्कः समाप्तः । '''}}<noinclude></noinclude> 37wwzom32n98auqfqbnqps9bv3avlsf 104 67986 418649 154610 2026-09-29T06:54:55Z Swaminathan sitapathi 4227 /* शोधितम् */ 418649 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" />{{rh|left=( ३२० )|center=अभिज्ञानशाकुन्तलम् ।|right=[ पञ्चमः}}</noinclude> एत्थ आपणआ त्ति । [ तत्क्षणे स मे पुत्रकृतको दीर्घापाङ्गो नाम मृगपोतक उपस्थितः। त्वयायं तावत्प्रथमं पिबत्वित्यनुकम्पिनोपच्छन्दित उदकेन । न पुनस्तेऽपरिचयाद्धस्ताभ्यासमुपगतः पक्ष्चास्मिन्नेव मया यहीते सलिलेऽनेन कृतः प्रणयः । तदा वमित्थं प्रहसितोऽसि । सर्वः सगन्धेषु विश्वसति । द्वावप्यत्रारण्यकावितेि]<br> :'''राजा'''--एवमादिभिरात्मकार्यनिर्वर्तिनीनाममृतमयवाङ्मधुभिराकृष्यन्ते विषायिणः । :'''गौतमी'''- महाभाअण अरुहसि एव्वं मन्तिहुँ । तवेवणसंबइढिदों अणभिण्णो अअं जणो कइदवस्स । महाभाग, नार्हस्येवं मन्त्रयितुम् । तपोवनसंवर्धितोंऽनभिज्ञोऽयं जनः कैतवस्य ] :'''राजा'''--तापसवृद्धे, <poem> ::'''स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुषीषु संदृश्यते किमुत''' ::'''या प्रतिबोधवत्यः । प्रागन्तरिक्षगमनात्स्वमपत्यजा-''' ::'''तमन्यैर्दिजैः परभृताः खलु पोषयान्ति ॥ २२ ॥''' </poem> {{rule}} हस्ते संनिहितमासीत् । तत्क्षणे स मे पुत्रकृतको दीर्घापाङ्गो नाम मृगपोतक उपास्थितः । त्वयायं तावत्प्रथमं पिबन्वित्यनुकम्पिनोपच्छन्दितोऽभ्यर्थित उदकेन । न पुनस्तेऽपरिचयाद्धस्ताभ्यासमुपगतः। पक्ष्वातस्मिन्नेव मया गृहीते सलिलेऽनेन कुतः प्रणयः प्रीतिः । तदा त्वामिस्थं प्रहसितोऽसि । सर्वः सगन्धेषु स्वयूथ्येषु विश्वसिति । द्वावप्यत्रारण्यकाविते । आत्मकार्यस्य निर्वर्तिनीनां संशदिकानां ललनाानाम् । विशेषणादेव विशेष्यप्रतिपत्तेः । अत्रानृतमयवाङ्मधुभिरियेकदेशविवर्ति रूपकम् । तेन तासां लतात्वं विषयिणां कामुकानां भ्रमरत्वं रूप्यत इति ज्ञेयम् । महाभाग, नार्हस्येवं मन्त्रयितुं वक्तुम् । तपोवनसंवर्धितोऽनभिज्ञोऽयं जनः कैतवस्य । स्त्रीणामिति । स्त्रीणां मध्येऽमानुषीषु मानुषव्य- {{rule}} दिवसान्तरसंसर्गाभावान्भां विस्मृतोऽसीति ज्ञाप्यते । दिवसपदेन सर्वावयवप्रदर्शमने त्वमेवेति निश्चितज्ञानात् त्वत्रिकटगमनं न तु पुरुषान्तरसाम्यभ्रान्त्यागमनमिति भावः । द्वावप्यारण्यकाविति भृगसाम्यकथनेन नागरिकौढांगनासंसर्गाभावात् संभोगसमये स्खस्याः कामतंत्रसामर्थाभावान्नायकारब्धशृंगारः सूचितः । एवमित्यादि। योषितां न तु शकुन्तलाया एकस्या एव भवति । विषयिणः विषयशीलाः । रत्रीणामित्यादि ।<noinclude></noinclude> 5286babcwsyvsegja96ktlllb2z06ic 0 165950 418630 2026-09-28T17:38:30Z शशाङ्कः सि जि 10187 {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = द्वितीयोऽङ्कः | previous = | next = [[../तृतीयोऽङ्कः|तृतीयोऽङ्कः]] | notes = }} नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418630 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = द्वितीयोऽङ्कः | previous = | next = [[../तृतीयोऽङ्कः|तृतीयोऽङ्कः]] | notes = }} 5wo5m1hreqxm9p5ziyf6b2p90lzoor9 418638 418630 2026-09-28T17:53:10Z शशाङ्कः सि जि 10187 418638 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = द्वितीयोऽङ्कः | previous = [[../प्रथमोऽङ्कः|प्रथमोऽङ्कः]] | next = [[../तृतीयोऽङ्कः|तृतीयोऽङ्कः]] | notes = }} <small>(ततः प्रविशति विदूषकः)</small> {{bold|विदूषकः -}} अविद अविद भोः, णिमन्तणिओ परमण्णेण विअ राअरहस्सेण फुट्टमाणो ण सक्कणोमि जनाइणे अइण्णणेण अत्तणो जीहं धारिदुम् । ता जाव सो राआ धम्मासणगदो इदो आअच्छइ दाव इमस्सि विरलजणसंपादे देवच्छन्दअप्पासादे आरुहिअ चिट्टिस्सम् । <small>(परिक्रम्योपविश्य पाणिभ्यां मुखं पिधाय स्थितः ।)</small> [अविद अविद भोः । निमन्त्रणिकः परमान्नेनेव राजरहस्येन स्फुटन्न शक्नोमि जनाकीर्णेऽकीर्तनेन आत्मनो जिह्वां धारयितुम् । तद्यावत्स राजा धर्मासनगतः इत आयाति तावदेतस्निन् विरलजनसम्पाते देवच्छन्दकप्रासादे आरुह्य स्थास्ये ।]<br/> 5ajjwv6el9s7pjc25k8u6v6mwf9nkh4 418639 418638 2026-09-28T17:53:21Z शशाङ्कः सि जि 10187 418639 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = द्वितीयोऽङ्कः | previous = [[../प्रथमोऽङ्कः|प्रथमोऽङ्कः]] | next = [[../तृतीयोऽङ्कः|तृतीयोऽङ्कः]] | notes = }} <small>(ततः प्रविशति विदूषकः)</small><br/> {{bold|विदूषकः -}} अविद अविद भोः, णिमन्तणिओ परमण्णेण विअ राअरहस्सेण फुट्टमाणो ण सक्कणोमि जनाइणे अइण्णणेण अत्तणो जीहं धारिदुम् । ता जाव सो राआ धम्मासणगदो इदो आअच्छइ दाव इमस्सि विरलजणसंपादे देवच्छन्दअप्पासादे आरुहिअ चिट्टिस्सम् । <small>(परिक्रम्योपविश्य पाणिभ्यां मुखं पिधाय स्थितः ।)</small> [अविद अविद भोः । निमन्त्रणिकः परमान्नेनेव राजरहस्येन स्फुटन्न शक्नोमि जनाकीर्णेऽकीर्तनेन आत्मनो जिह्वां धारयितुम् । तद्यावत्स राजा धर्मासनगतः इत आयाति तावदेतस्निन् विरलजनसम्पाते देवच्छन्दकप्रासादे आरुह्य स्थास्ये ।]<br/> ttmtamcmk4moic5w99acnm7jbyniiec 418651 418639 2026-09-29T07:48:32Z शशाङ्कः सि जि 10187 418651 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = द्वितीयोऽङ्कः | previous = [[../प्रथमोऽङ्कः|प्रथमोऽङ्कः]] | next = [[../तृतीयोऽङ्कः|तृतीयोऽङ्कः]] | notes = }} <small>(ततः प्रविशति विदूषकः)</small><br/> {{bold|विदूषकः -}} अविद अविद भोः, णिमन्तणिओ परमण्णेण विअ राअरहस्सेण फुट्टमाणो ण सक्कणोमि जनाइण्णे अइण्णणेण अत्तणो जीहं धारिदुम् । ता जाव सो राआ धम्मासणगदो इदो आअच्छइ दाव इमस्सिं विरलजणसंपादे देवच्छन्दअप्पासादे आरुहिअ चिट्टिस्सम् । <small>(परिक्रम्योपविश्य पाणिभ्यां मुखं पिधाय स्थितः ।)</small> [अविद अविद भोः । निमन्त्रणिकः परमान्नेनेव राजरहस्येन स्फुटन्न शक्नोमि जनाकीर्णेऽकीर्तनेन आत्मनो जिह्वां धारयितुम् । तद्यावत्स राजा धर्मासनगतः इत आयाति तावदेतस्मिन् विरलजनसम्पाते देवच्छन्दकप्रासादे आरुह्य स्थास्ये ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति चेटी ।)</small><br/> {{bold|चेटी -}} आणत्तम्हि देवीए कासिराअदुहिदाए जधा हञ्जे णिउणिए! जदो पहुदि भअवदो सुज्जस्स उअत्थाणं कदुअ पडिणिउत्तो महाराओ तदो पहुदि सुण्णाहिअओ विअ लक्खीअदि । ता तुमं वि दाव अज्जमाणवआदो जाणाहि से उक्कंठाकारणं त्ति । ता कहं स बम्हबंधू अदिसंधादव्वो । अहवा तणग्गलग्गं विअ अवस्साअसलिलं ण तस्सिं राअरहस्सं चिरं चिट्ठदि त्ति तक्केमि । ता जाव णं अण्णेसामि । <small>(परिक्रम्यावलोक्य च)</small> अम्मो! आलेक्खवाणरो विअ किं पि मंतअंतो णिहुदो अज्जमाणअवो चिट्ठदि । ता जाव णं उवसप्पामि । <small>(उपसृत्य)</small> अज्ज! वंदामि । [आज्ञप्तास्मि देव्या काशिराजदुहित्रा — यथा हञ्जे निपुणिके! यतः प्रभृति भगवतः सूर्यस्योपस्थानं कृत्वा प्रतिनिवृत्तो महाराजस्ततः प्रभृति शून्यहृदय इव लक्ष्यते । तत्त्वमपि तावदार्यमाणवकाज्जानीहि अस्योत्कण्ठाकारणमिति । तत्कथं स ब्रह्मबन्धुरतिसन्धातव्यः । अथवा तृणाग्रलग्नमिवावश्यायसलिलं न तस्मिन् राजरहस्यं चिरं तिष्ठतीति तर्कयामि । तद्यावदेनमन्वेषयामि । अहो! आलेख्यवानर इव किमपि मन्त्रयन्निभृत आर्यमाणवकः तिष्ठति । तद्यावदेनमुपसर्पामि । आर्य! वन्दे ।<br/> {{bold|विदूषकः -}} सत्थि भोदीए । <small>(आत्मगतम्)</small> एवं दुट्ठचेडिअं पेक्खिअ तं राअरहस्सं हिअअं भिन्दिअ णिक्कमदि विअ । <small>(किंचिन्मुखं संवृत्य । प्रकाशम् ।)</small> भोदि णिउणिए! संगीदवावारं उज्झिअ कहिं पत्थिदासि? [स्वस्ति भवत्यै । एतां दुष्टचेटिकां प्रेक्ष्य तत् राजरहस्यं हृदयं भित्वा निष्क्रामतीव । भवति निपुणिके! संगीतव्यापारमुज्झित्वा कुत्र प्रस्थितासि?]<br/> {{bold|चेटी -}} देवीए वअणेण अज्जं एव्व पेक्खिदुम् । [देव्या वचनेनार्यमेव प्रेक्षितुम् ।]<br/> {{bold|विदूषकः -}} किं तत्तभोदी आणवेदी? [किं तत्रभवती आज्ञापयति?]<br/> {{bold|चेटी -}} देवी भणादि जधा - अज्जस्स मम उअरि अदक्खिण्णम् । ण मं अणुइदवेअणं दुःक्खिदं अवलोअदि त्ति । [देवी भणति यथा - आर्यस्य ममोपरि अदाक्षिण्यम् । न मामनुचितवेदनां दुःखितामवलोकयतीति ।]<br/> {{bold|विदूषकः -}} णिउणिए! किं वा पिअवअस्सेण तत्तभोदीए पडिऊलं किं वि समाचरिदम्? [निपुणिके! किं वा प्रियवयस्येन तत्रभवत्याः प्रतिकूलं किमपि समाचरितम्?]<br/> {{bold|चेटी -}} जं णिमित्तं भट्टा उक्कण्ठिदो, ताए इत्थिआए णामेण भट्टिणा देवी आलविदा । [यन्निमित्तं भर्ता उत्कण्ठितः; तस्याः स्त्रियो नाम्ना भर्त्रा देवी आलपिता ।]<br/> {{bold|विदूषकः -}} <small>(स्वगतम्)</small> कहं सअं एव्व तत्तभोदा वअस्सेण रहस्सभेदो किदो । किं दाणीं अहं बम्हणो जीहं रक्खिदुं समत्थोम्हि । <small>(प्रकाशम्)</small> किं तत्तभोदा उव्वसीणामघेएण आमन्तिदा? [कथं स्वयमेव तत्रभवता वयस्येन रहस्यभेदः कृतः । किमिदानीमहं ब्राह्मणः जिह्वां धारयितुं समर्थोऽस्मि । किं तत्रभवता उर्वशीनामधेयेन आमन्त्रिता?]<br/> {{bold|चेटी -}} अज्ज ! का सा उव्वसी? [आर्य! का सा उर्वशी?]<br/> {{bold|विदूषकः -}} अत्ति उव्वसि त्ति अच्छरा । ताए दंसणेण उम्मादिदो ण केवलं तं आआसेदि, मं वि बम्हणं असिदव्वविमुहं दिढं पीडेदि । [अस्ति उर्वशीत्यप्सराः । तस्या दर्शनेनोन्मादितो न केवलं तामायासयति, मामपि ब्राह्मणं अशितव्यविमुखं दृढं पीडयति ।]<br/> {{bold|चेटी -}} <small>(स्वगतम्)</small> उव्वादिदो मए भेओ भट्टिणो रहस्सदुग्गस्स । ता गदुअ देवीए एवं णिवेदेमि । [उत्पादितो मया भेदो भर्तू रहस्यदुर्गस्य । तद्गत्वा देव्यै एतन्निवेदयामि ।] <small>(इति प्रस्थिता)</small><br/> {{bold|विदूषकः -}} णिउणिए! विण्णावेहि मम वअणेण कासिराअदुहिदरम् - परिसन्तम्हि इमाए मिअतिण्हिआए वअस्सं णिअत्तावेदुम् । जई भोदीए मुहकमलं पेक्खिस्सदि तदो णिअत्तिस्सदि त्ति [निपुणिके! विज्ञापय मम वचनेन काशिराजदुहितरम् - परिश्रान्तोऽस्मि एतस्या मृगतृष्णिकाया वयस्यं निवर्तयितुम् । यदि भवत्या मुखकमलं प्रेक्षिष्यते ततो निवर्तयिष्यते इति ।]<br/> jvdjbkznpctkp58wf9rqdy2fpwws0r6 0 165951 418631 2026-09-28T17:39:11Z शशाङ्कः सि जि 10187 {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = तृतीयोऽङ्कः | previous = | next = [[../चतुर्थोऽङ्कः|चतुर्थोऽङ्कः]] | notes = }} नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418631 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = तृतीयोऽङ्कः | previous = | next = [[../चतुर्थोऽङ्कः|चतुर्थोऽङ्कः]] | notes = }} 58gxrdnsmszalbt801itizun2ymlmzl 418644 418631 2026-09-28T18:03:45Z शशाङ्कः सि जि 10187 418644 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = तृतीयोऽङ्कः | previous = | next = [[../चतुर्थोऽङ्कः|चतुर्थोऽङ्कः]] | notes = }} <small>(ततः प्रविशतो भरतशिष्यौ)</small><br/> {{bold|प्रथमः —}} सखे पेलव ! अग्निशरणागच्छता महेन्द्रमन्दिरमुपा- ध्यायेन त्वमासनं प्राहितः । अहमग्निशरणरक्षार्थं स्थापितः । ततः गुरोः प्रयोगेण देवपरिपदाराधिता न वेति ।<br/> {{bold|द्वितीयः -}} गालव ! ण आणे कहं आराधिता भोदि । तसि उण सरस्सई किदुकव्ववन्वे लच्छीसअंबरे उव्वसी तेसु तेसु रसन्तरेसु उम्माइआ आसि । किन्तु [ गालव ! न जाने कथमाराधिता भवति । तस्मिन् पुनः सरस्वतीकृतकाव्यबन्धे ।<br/> 6r2o4gmn4i0jckpo0etpl3t30nnntgb 418645 418644 2026-09-28T18:04:17Z शशाङ्कः सि जि 10187 418645 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = तृतीयोऽङ्कः | previous = [[../द्वितीयोऽङ्कः|द्वितीयोऽङ्कः]] | next = [[../चतुर्थोऽङ्कः|चतुर्थोऽङ्कः]] | notes = }} <small>(ततः प्रविशतो भरतशिष्यौ)</small><br/> {{bold|प्रथमः —}} सखे पेलव ! अग्निशरणागच्छता महेन्द्रमन्दिरमुपा- ध्यायेन त्वमासनं प्राहितः । अहमग्निशरणरक्षार्थं स्थापितः । ततः गुरोः प्रयोगेण देवपरिपदाराधिता न वेति ।<br/> {{bold|द्वितीयः -}} गालव ! ण आणे कहं आराधिता भोदि । तसि उण सरस्सई किदुकव्ववन्वे लच्छीसअंबरे उव्वसी तेसु तेसु रसन्तरेसु उम्माइआ आसि । किन्तु [ गालव ! न जाने कथमाराधिता भवति । तस्मिन् पुनः सरस्वतीकृतकाव्यबन्धे ।<br/> jlntvu8bz7x82742mnqyuzn21wte9v1 0 165952 418632 2026-09-28T17:40:31Z शशाङ्कः सि जि 10187 {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = चतुर्थोऽङ्कः | previous = | next = [[../पञ्चमोऽङ्कः|पञ्चमोऽङ्कः]] | notes = }} नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418632 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = चतुर्थोऽङ्कः | previous = | next = [[../पञ्चमोऽङ्कः|पञ्चमोऽङ्कः]] | notes = }} k3mzef28f463x0gyu6k571qduqgx081 0 165953 418633 2026-09-28T17:41:30Z शशाङ्कः सि जि 10187 {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = द्वितीयोऽङ्कः | previous = | next = [[../तृतीयोऽङ्कः|तृतीयोऽङ्कः]] | notes = }} नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418633 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = द्वितीयोऽङ्कः | previous = | next = [[../तृतीयोऽङ्कः|तृतीयोऽङ्कः]] | notes = }} 5wo5m1hreqxm9p5ziyf6b2p90lzoor9 418637 418633 2026-09-28T17:46:26Z शशाङ्कः सि जि 10187 418637 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = द्वितीयोऽङ्कः | previous = [[../प्रथमोऽङ्कः|प्रथमोऽङ्कः]] | next = [[../तृतीयोऽङ्कः|तृतीयोऽङ्कः]] | notes = }} jbq3qa4n0ykoxvtxlqx0k6x6inmvwdr 418640 418637 2026-09-28T17:56:04Z शशाङ्कः सि जि 10187 418640 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = द्वितीयोऽङ्कः | previous = | next = [[../तृतीयोऽङ्कः|तृतीयोऽङ्कः]] | notes = }} <small>(ततः प्रविशति विदूषकः)</small><br/> {{bold|विदूषकः -}} अविद् अविद् भोः, णिमन्तणिओ परमण्णेण विअ राअरहस्सेण फुट्टमाणो ण सक्कणोमि जनाइणे अइण्णणेण अत्तणो जीहं धारिदुम् । ता जाव सो राआ धम्मासणगदो इदो आअच्छइ दाव इमस्सि विरलजणसंपादे देवच्छन्दअप्पासादे आरुहिअ चिट्टिस्सम् । <small>(परिक्रम्योपविश्य पाणिभ्यां मुखं पिधाय स्थितः ।)</small> [अविद अविद भोः । निमन्त्रणिकः परमान्नेनेव राजरहस्येन स्फुटन्न शक्नोमि जनाकीर्णेऽकीर्तनेन आत्मनो जिह्वां धारयितुम् । तद्यावत्स राजा धर्मासनगतः इत आयाति तावदेतस्निन् विरलजन- सम्पाते देवच्छन्दकप्रासादे आरुह्य स्थास्ये ।]<br/> e50qerzupcte8kluuttakr1id3p187c 418641 418640 2026-09-28T17:57:47Z शशाङ्कः सि जि 10187 418641 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = द्वितीयोऽङ्कः | previous = [[../प्रथमोऽङ्कः|प्रथमोऽङ्कः]] | next = [[../तृतीयोऽङ्कः|तृतीयोऽङ्कः]] | notes = }} <small>(ततः प्रविशति विदूषकः)</small><br/> {{bold|विदूषकः -}} अविद् अविद् भोः, णिमन्तणिओ परमण्णेण विअ राअरहस्सेण फुट्टमाणो ण सक्कणोमि जनाइणे अइण्णणेण अत्तणो जीहं धारिदुम् । ता जाव सो राआ धम्मासणगदो इदो आअच्छइ दाव इमस्सि विरलजणसंपादे देवच्छन्दअप्पासादे आरुहिअ चिट्टिस्सम् । <small>(परिक्रम्योपविश्य पाणिभ्यां मुखं पिधाय स्थितः ।)</small> [अविद अविद भोः । निमन्त्रणिकः परमान्नेनेव राजरहस्येन स्फुटन्न शक्नोमि जनाकीर्णेऽकीर्तनेन आत्मनो जिह्वां धारयितुम् । तद्यावत्स राजा धर्मासनगतः इत आयाति तावदेतस्निन् विरलजन- सम्पाते देवच्छन्दकप्रासादे आरुह्य स्थास्ये ।]<br/> m6e6rd1narz7dbfoti9td97oomlkpgs 418654 418641 2026-09-29T11:56:01Z शशाङ्कः सि जि 10187 418654 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = द्वितीयोऽङ्कः | previous = [[../प्रथमोऽङ्कः|प्रथमोऽङ्कः]] | next = [[../तृतीयोऽङ्कः|तृतीयोऽङ्कः]] | notes = }} <small>(ततः प्रविशति विदूषकः)</small><br/> {{bold|विदूषकः -}} अविद अविद भोः‍, णिमन्तणिओ परमण्णेण विअ राअरहस्सेण फुट्टमाणो ण सक्कणोमि जनाइण्णे अइण्णणेण अत्तणो जीहं धारिदुम् । ता जाव सो राआ धम्मासणगदो इदो आअच्छइ दाव इमस्सिं विरलजणसंपादे देवच्छन्दअप्पासादे आरुहिअ चिट्टिस्सम् । <small>(परिक्रम्योपविश्य पाणिभ्यां मुखं पिधाय स्थितः ।)</small> [अविद अविद भोः । निमन्त्रणिकः परमान्नेनेव राजरहस्येन स्फुटन्न शक्नोमि जनाकीर्णेऽकीर्तनेन आत्मनो जिह्वां धारयितुम् । तद्यावत्स राजा धर्मासनगतः इत आयाति तावदेतस्मिन् विरलजनसम्पाते देवच्छन्दकप्रासादे आरुह्य स्थास्ये ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति चेटी ।)</small><br/> {{bold|चेटी -}} आणत्तम्हि देवीए कासिराअदुहिदाए जधा - हञ्जे णिउणिए! जदो पहुदि भअवदो सुज्जस्स उअत्थाणं कदुअ पडिणिउत्तो महाराओ तदो पहुदि सुण्णाहिअओ विअ लक्खीअदि । ता तुमं वि दाव अज्जमाणवआदो जाणाहि से उक्कंठाकारणं त्ति । ता कहं स बम्हबंधू अदिसंधादव्वो । अहवा तणग्गलग्गं विअ अवस्साअसलिलं ण तस्सिं राअरहस्सं चिरं चिट्ठदि त्ति तक्केमि । ता जाव णं अण्णेसामि । <small>(परिक्रम्यावलोक्य च)</small> अम्मो ! आलेक्खवाणरो विअ किं पि मंतअंतो णिहुदो अज्जमाणअवो चिट्ठदि । ता जाव णं उवसप्पामि । <small>(उपसृत्य)</small> अज्ज! वंदामि । [आज्ञप्तास्मि देव्या काशिराजदुहित्रा — यथा हञ्जे निपुणिके ! यतः प्रभृति भगवतः सूर्यस्योपस्थानं कृत्वा प्रतिनिवृत्तो महाराजस्ततः प्रभृति शून्यहृदय इव लक्ष्यते । तत्त्वमपि तावदार्यमाणवकाज्जानीहि अस्योत्कण्ठाकारणमिति । तत्कथं स ब्रह्मबन्धुरतिसन्धातव्यः । अथवा तृणाग्रलग्नमिवावश्यायसलिलं न तस्मिन् राजरहस्यं चिरं तिष्ठतीति तर्कयामि । तद्यावदेनमन्वेषयामि । अहो! आलेख्यवानर इव किमपि मन्त्रयन्निभृत आर्यमाणवकः तिष्ठति । तद्यावदेनमुपसर्पामि । आर्य! वन्दे ।<br/> {{bold|विदूषकः -}} सत्थि भोदीए । <small>(आत्मगतम्)</small> एवं दुट्ठचेडिअं पेक्खिअ तं राअरहस्सं हिअअं भिन्दिअ णिक्कमदि विअ । <small>(किंचिन्मुखं संवृत्य । प्रकाशम् ।)</small> भोदि णिउणिए ! संगीदवावारं उज्झिअ कहिं पत्थिदासि? [स्वस्ति भवत्यै । एतां दुष्टचेटिकां प्रेक्ष्य तत् राजरहस्यं हृदयं भित्वा निष्क्रामतीव । भवति निपुणिके! संगीतव्यापारमुज्झित्वा कुत्र प्रस्थितासि?]<br/> {{bold|चेटी -}} देवीए वअणेण अज्जं एव्व पेक्खिदुम् । [देव्या वचनेनार्यमेव प्रेक्षितुम् ।]<br/> {{bold|विदूषकः -}} किं तत्तभोदी आणवेदी? [किं तत्रभवती आज्ञापयति?]<br/> {{bold|चेटी -}} देवी भणादि जधा - अज्जस्स मम उअरि अदक्खिण्णम् । ण मं अणुइदवेअणं दुःक्खिदं अवलोअदि त्ति । [देवी भणति यथा - आर्यस्य ममोपरि अदाक्षिण्यम् । न मामनुचितवेदनां दुःखितामवलोकयतीति ।]<br/> {{bold|विदूषकः -}} णिउणिए! किं वा पिअवअस्सेण तत्तभोदीए पडिऊलं किं वि समाचरिदम्? [निपुणिके! किं वा प्रियवयस्येन तत्रभवत्याः प्रतिकूलं किमपि समाचरितम्?]<br/> {{bold|चेटी -}} जं णिमित्तं भट्टा उक्कण्ठिदो, ताए इत्थिआए णामेण भट्टिणा देवी आलविदा । [यन्निमित्तं भर्ता उत्कण्ठितः; तस्याः स्त्रियो नाम्ना भर्त्रा देवी आलपिता ।]<br/> {{bold|विदूषकः -}} <small>(स्वगतम्)</small> कहं सअं एव्व तत्तभोदा वअस्सेण रहस्भेदो किदो । किं दाणीं अहं बम्हणो जीहं रक्खिदुं समत्थोम्हि । <small>(प्रकाशम्)</small> किं तत्तभोदा उव्वसीणामघेएण आमन्तिदा? [कथं स्वयमेव तत्रभवता वयस्येन रहस्यभेदः कृतः । किमिदानीमहं ब्राह्मणः जिह्वां धारयितुं समर्थोऽस्मि । किं तत्रभवता उर्वशीनामधेयेन आमन्त्रिता?]<br/> {{bold|चेटी -}} अज्ज! का सा उव्वसी? [आर्य! का सा उर्वशी?]<br/> {{bold|विदूषकः -}} अत्ति उव्वसि त्ति अच्छरा । ताए दंसणेण उम्मादिदो ण केवलं तं आआसेदि, मं वि बम्हणं असितव्यविमुखं दृढं पीडयति । [अस्ति उर्वशीत्यप्सराः । तस्या दर्शनेनोन्मादितो न केवलं तामायासयति, मामपि ब्राह्मणं अशितव्यविमुखं दृढं पीडयति ।]<br/> {{bold|चेटी -}} <small>(स्वगतम्)</small> उव्वादिदो मए भेओ भट्टिणो रहस्सदुग्गस्स । ता गदुअ देवीए एवं णिवेदेमि । [उत्पादितो मया भेदो भर्तू रहस्यदुर्गस्य । तद्गत्वा देव्यै एतन्निवेदयामि ।] <small>(इति प्रस्थिता)</small><br/> {{bold|विदूषकः -}} णिउणिए! विण्णावेहि मम वअणेण कासिराअदुहिदरम् - परिसन्तम्हि इमाए मिअतिण्हिआए वअस्सं णिअत्तावेदुम् । जई भोदीए मुहकमलं पेक्खिस्सदि तदो णिअत्तिस्सदि त्ति [निपुणिके! विज्ञापय मम वचनेन काशिराजदुहितरम् - परिश्रान्तोऽस्मि एतस्या मृगतृष्णिकाया वयस्यं निवर्तयितुम् । यदि भवत्या मुखकमलं प्रेक्षिष्यते ततो निवर्तयिष्यते इति ।]<br/> {{bold|चेटी -}} जं अज्जो आणवेदि । <small>(इति निष्क्रान्ता)</small> [यदार्यः आज्ञापयति ।]<br/> <small>(नेपथ्ये वैतालिकः)</small><br/> जयतु जयतु देवः -<br/> {{bold|<poem>आ लोकान्तात्प्रतिहततमोवृत्तिरासां प्रजानां तुल्योद्योगस्तव च सवितुश्चाधिकारो मतो नः । तिष्ठत्येकः क्षणमधिपतिर्ज्योतिषां व्योममध्ये षष्ठे काले त्वमपि लभसे देव विश्रान्तिमह्नः ॥ १ ॥</poem>}} {{bold|विदूषकः –}} (कर्णं दत्वा) एसो उण पिअवअस्सो धम्मासणसमुत्थिदो इदो एव आअच्छदि । ता जाव पासपडिवत्ती होमि । [एष पुनः प्रियवयस्यः धर्मासनसमुत्थितः इत एव आगच्छति । तद्यावत् पार्श्वपरिवर्त्ती भवामि ।]<br/> <small>(इति निष्क्रान्तः ।)</small><br/> {{bold|प्रवेशकः ।}}<br/> <small>(ततः प्रविशति उत्कण्ठितो राजा विदूषकश्च ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>आ दर्शनात्प्रविष्टा सा मे सुरलोकसुन्दरी हृदयम् । बाणेन मकरकेतोः कृतमार्गमबन्ध्यपातेन ॥ २ ॥</poem>}} {{bold|विदूषकः -}} सपीडा क्खु जादा तत्तभोदी कासिराअदुहिदा । [सपीडा खलु जाता तत्रभवती काशीराजदुहिता ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(निरीक्ष्य)</small> रक्ष्यते भवता रहस्यनिक्षेपः?<br/> {{bold|विदूषकः –}} <small>(आत्मगतम्)</small> वञ्चिदोम्हि दासीए णिउणिआए, अण्णधा कधं एव्वं पुच्छदि वअस्सो । [वञ्चितोऽस्मि दास्या निपुणिकया, अन्यथा कथमेवं पृच्छति वयस्यः ।]<br/> {{bold|राजा -}} किं भवांस्तूष्णीमास्ते ।<br/> {{bold|विदूषकः -}} भो! एव्वं मए जीहा संजन्तिदा जेण भवदो वि णत्थि पडिवअणम् । [भोः! एवं मया जिह्वा संयन्त्रिता येन भवतोऽपि नास्ति प्रतिवचनम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} युक्तम् । अथ केनेदानीं आत्मानं विनोदयामि?<br/> {{bold|विदूषकः -}} भो! महाणसं गच्छम्ह । [भो! महानसं गच्छावः ।]<br/> {{bold|राजा -}} किं तत्र?<br/> {{bold|विदूषकः -}} तहिं पंचविहस्स अब्भवहारस्स उवणदसंभारस्स जोअणां पेक्खमाणेहिं सक्कं उक्कंठां विणोदेदुम् । [तत्र पञ्चविधस्याभ्यवहारस्य उपनतसम्भारस्य योजनां प्रेक्षमाणाभ्यां शक्यमुत्कण्ठां विनोदयितुम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} तत्रेप्सितसन्निधानाद्भवान् रंस्यते । मया खलु दुर्लभप्रार्थनः कथमात्मा विनोदयितव्यः? ।<br/> {{bold|विदूषकः -}} णं भवं वि तत्तभोदीए उव्वसीए दंसणपहं गदो । [ननु भवानपि तत्रभवत्या उर्वश्याः दर्शनपथं गतः ।]<br/> {{bold|राजा -}} ततः किम् ।<br/> {{bold|विदूषकः -}} ण खु दे दुल्लह त्ति तक्केमि । [न खलु ते दुर्लभेति तर्कयामि ।]<br/> {{bold|राजा -}} पक्षपातोऽपि तस्यां सद्रूपस्यालौकिक एव ।<br/> {{bold|विदूषकः -}} एवं मन्तअन्तेण मे वड्ढिदं कोदूहलम् । किं तत्तभोदी उव्वसी अहुदीआ रूएण; अहं विअ विरूवदाए? [एवं मन्त्रयता मे वर्धितं कौतूहलम् । किं तत्रभवती उर्वशी अद्वितीया रूपेण अहमिव विरूपतया?]<br/> {{bold|राजा -}} माणवक! प्रत्यवयवमशक्यवर्णनां तामवेहि । तेन हि समासतः श्रूयताम् ।<br/> {{bold|विदूषकः -}} भो, अवहिदोम्हि । [भोः, अवहितोऽस्मि ।]<br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>आभरणस्याभरणं प्रसाधनविधेः प्रसाधनविशेषः । उपमानस्यापि सखे प्रत्युपमानं वपुस्तस्याः ॥ ३ ॥</poem>}} {{bold|विदूषकः -}} अदो दाव तुए दिव्वरसाहिलासिणा जादुअव्वदं गहिदम् । ता दाव तुमं कहिं पत्थिदो? । [अतस्तावत्त्वया दिव्यरसाभिलाषिणा चातकव्रतं गृहीतम् । तत्तावत्त्वं कुत्र प्रस्थितः?]<br/> {{bold|राजा -}} विविक्तादृते नान्यदुत्सुकस्य शरणमस्ति, तद्भवान् प्रमदवनमार्गमादेशयतु ।<br/> {{bold|विदूषकः -}} <small>(आत्मगतम्)</small> का गई! [का गतिः!] <small>(प्रकाशम्)</small> इदो इदो भवम् । [इत इतो भवान् ।]<br/> <small>(इति परिक्रामतः ।)</small><br/> {{bold|विदूषकः -}} एसो पमदवणपरिसरो । क्वाणमिअ पत्तुवगदो भवं आअन्तुओ दक्खिणमारुदेण । [एष प्रमदवनपरिसरः । आनम्य प्रत्युपगतो भवानागन्तुको दक्षिणमारुतेन ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(विलोक्य)</small> उपपन्नं विशेषणमस्य वायोः । अयं हि -<br/> {{bold|<poem>निषिञ्चन् माधवीं लक्ष्मीं लतां कौन्दीं च लासयन् । स्नेहदाक्षिण्ययोर्योगात् कामीव प्रतिभाति मे ॥ ४ ॥</poem>}} {{bold|विदूषकः -}} सरिसो एव्व से अहिणिवेसो [सदृश एवास्याभिनिवेशः] <small>(इति परिक्रामन्)</small> एदं पमदवणम् [इदं प्रमदवनम्] पविसदु भवम् । [प्रविशतु भवान् ।]<br/> {{bold|राजा -}} वयस्य! प्रविशाग्रतः ।<br/> <small>(उभौ प्रवेशं नाटयतः ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(त्रासं रूपयित्वा)</small> वयस्य! साधु मनसा समर्थितः आपत्प्रतीकारः किल ममोद्यानप्रवेशः । तच्चान्यथैवोपपन्नम् । {{bold|<poem>विविक्षोर्यदिदं नूनमुद्यानं नाघशान्तये । स्रोतसेवोह्यमानस्य प्रतीपतरणं महत् ॥ ५ ॥</poem>}} {{bold|विदूषकः -}} कहं विअ? [कथमिव ?]<br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>इदमसुलभवस्तुप्रार्थनादुर्निवारं प्रथममपि मनो मे पञ्चबाणः क्षिणोति । किमुत मलयवातोन्मूलितापाण्डुपत्रैः उपवनसहकारैर्दर्शितेष्वङ्कुरेषु ॥ ६ ॥</poem>}} {{bold|विदूषकः -}} अलं भवदो परिदेविदेण । अइरेण इट्ठसंपादइत्तओ अणंगो एव्व दे सहाओ भविस्सदि । [अलं भवतः परिदेवितेन । अचिरेणेष्टसम्पादयितानङ्ग एव ते सहायो भविष्यति ।]<br/> {{bold|राजा -}} प्रतिगृहीतं ब्राह्मणवचनम् ।<br/> <small>(इति परिक्रामतः ।)</small><br/> {{bold|विदूषकः —}} पेक्खदु भवं वसन्तावदारसूइदं से अहिरामत्तणं पमवणस्स । [प्रेक्षतां भवान् वसन्तावतारसूचितमस्याभिरामत्वं प्रमदवनस्य ।]<br/> {{bold|राजा -}} नूनं प्रतिपदमेव तावदवलोकयामि । अत्र हि - {{bold|<poem>अग्रे स्त्रीनखपाटलं कुरवकं श्यामं द्वयोर्भागयोर्बालाशोकमुपोढरागसुभगं भेदोन्मुखं तिष्ठति । ईषद्बद्धरजःकणाग्रकपिशा चूते नवा मञ्जरी मुग्धत्वस्य च यौवनस्य च सखे मध्ये मधुश्रीः स्थिता ॥ ७ ॥</poem>}} {{bold|विदूषकः –}} एसो कसणमणिसिलावट्टसणाहो अदिमुत्तलदामण्डओ भमरसंहविहडिदेहिं कुसुमेहिं किदोवआरो विअ अत्तभवदो वट्टदि, ता अणुग्गहीअदु एसो । [एष कृष्णमणिशिलापट्टसनाथः अतिमुक्तालतामण्डपो भ्रमरसङ्घविघटितैः कुसुमैः कृतोपचार इवात्रभवतो वर्तते, तदनुगृह्यतामेषः ।<br/> {{bold|राजा -}} यदभिरोचते भवते । <small>(इत्युपविशतः ।)</small><br/> {{bold|विदूषकः —}} दाणिं इहासीणो ललिदलदालोहिअमाणलोअणो उव्वसीगदं उक्कंठं विणोदेदु भवं । [इदानीमिहासीनो ललितलतालोभ्यमानलोचन उर्वशीगतामुत्कण्ठां विनोदयतु भवान्!]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(निःश्वस्य )</small> {{bold|<poem>बहुकुसुमितास्वपि सखे नोपवनलतासु नम्रविटपासु । चक्षुर्बध्नाति धृतिं तदङ्गनालोकदुर्ललितम् ॥ ८ ॥</poem>}} तदुपायश्चिन्त्यतां यथा सफलप्रार्थनोऽहं भवेयम् ।<br/> {{bold|विदूषकः -}} <small>(विहस्य)</small> भो! अहल्लाकामुअस्स इन्दस्स व सचिवो; उव्वसीपज्जुस्सुअस्स भवदो वि अहम् । दुबे वि एत्थ उम्मत्ताअ । [भो! अहल्याकामुकस्येन्द्रस्य वज्रम् सचिवः, उर्वशीपर्युत्सुकस्य भवतोऽप्यहम् । द्वावप्यत्रोन्मत्तौ ।]<br/> {{bold|राजा -}} न खलु चिन्तयति भवान् ।<br/> {{bold|विदूषकः -}} <small>(चिन्तयति ।)</small> एसो चिन्तेमि । मा उण परिदेविदेहिं समाधिं भंज्जस्ससि । <small>(निमित्तं सूचयित्वा । आत्मगतम्)</small> अहो! अहं कज्जदंसी । [एष चिन्तयानि । मा पुनः परिदेवितैः समाधिं भङ्क्ष्यसि । अहो! अहं कार्यदर्शी ।]<br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>असुलभा सकलेन्दुमुखी च सा किमपि चेदमनङ्गविचेष्टितम् । अभिमुखीष्विव वाञ्छितसिद्धिषु व्रजति निर्वृतिमेकपदे मनः ॥ ९ ॥</poem>}} <small>(इति मदनोत्सुकस्तिष्ठति ।)</small><br/> <small>(ततः प्रविशत्याकाशयानेनोर्वशी चित्रलेखा च )</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि उव्वसि! कहिं क्खु अणिदिट्टकालणं गच्छीअदि? [सखि उर्वशि! कुत्र खलु अनिर्दिष्टकारणं गम्यते?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(मदनवेदनामभिनीय सलज्जम्)</small> सहि! हेमऊडसिहरे लदाविडवान्दरे लग्गा वैजअन्तिआ मोआवेहि त्ति मए भणिदा उवहसिअ मं भणासि दिढं क्खु लग्गा ण सक्का मोआविदुम् । दाणिं पुच्छसि कहिं अणिदिट्टकालं गच्छीअदि त्ति । [सखि! हेमकूटशिखरे लताविटपान्तरे लग्ना वैजयन्तिका मोचयेति मया भणिता उपहस्य मां भणसि दृढं खलु लग्ना न शक्या मोचयितुम् । इदानीं पृच्छसि कुत्रानिर्दिष्टकारणं गम्यत इति ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} किं णु तस्स राएसिणो पुरूरवस्स सआसं पत्थिदासि? [किं नु खलु तस्य राजर्षेः पुरूरवसः सकाशं प्रस्थितासि?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} एसो मे अवहत्थिदलज्जो व्यवसाओ । [एषो ममापहस्तितलज्जो व्यवसायः ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि! तधा वि संपधारीअदु दाब । को उण सहीए तहिं पढमं पेसिदो? [सखि! तथापि सम्प्रधार्यतां तावत् । कः पुनः सख्या तत्र प्रथमं प्रेषितः?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं हिअअम् । <small>(ननु हृदयम् ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} को णु तुमं णिओजेदि? [को नु त्वां नियोजयति?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} मअणो क्खु मं णिओजेदि । [मदनः खलु मां नियोजयति ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} अदो अवरं णत्थि मे वअणम् । [ अतः अपरं नास्ति मे वचनम् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} तेण आदेसदु मे सही मग्गं जेण तहिं गच्छन्तीए ण अन्तराओ भवे । [तेन आदिशतु मे सखी मार्गं येन तत्र गच्छन्त्याः नान्तरायो भवेत् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! वीसद्धा होहि । णं भअवदा देवगुरुणा अवराइदं णाम सिहाबन्धणं विज्जं उवदिसंतेण तिदसपडिवक्खस्स अलंघणीआ कदे म्ह । [सखि विस्रब्धा भव! ननु भगवता देवगुरुणा अपराजितां नाम शिखाबन्धिनीं विद्यामुपदिशता त्रिदशप्रतिपक्षस्य अलङ्घनीये कृते स्वः ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(सलज्जम्)</small> ताए पओअं सव्वं सुमरेसि? [तस्याः प्रयोगं सर्वं स्मरसि?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! हिअअं एदं सव्वं जानादि । [सखि! हृदयं एतत् सर्वं जानाति ।]<br/> <small>(उभे भ्रमणं रूपयतः)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि! पेक्ख पेक्ख । एदं भअवदीए भाईरहीए जमुणासंगपावणेसु सलिलेसु पुण्णेसु अवलोअन्तस्स विअ अत्ताणअं पइट्ठाणस्स सिहाभरणभूदं विअ तस्स राएसिणो भवणं उवगद म्ह । [सखि! प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व । एतत् भगवत्या भागीरथ्या यमुनासङ्गपावनेषु सलिलेषु पुण्येषु अवलोकयत इवात्मानं प्रतिष्ठानस्य शिखाभरणभूतमिव तस्य राजर्षेर्भवनमुपगते खः ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(सस्पृहमवलोक्य)</small> । णं वत्तव्वं ठाणान्तरगदो सग्गो त्ति । <small>(विचार्य)</small> हला, कहिं क्खु सो आवण्णाणुकम्पी भवे? [ननु वक्तव्यं स्थानान्तरगतः स्वर्ग इति । <small>(विचार्य)</small> हला! क्व नु खलु स आपन्नानुकम्पी भवेत् ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} एदस्सिं णन्दणवणेक्कपदेसे विअ पमदवणे ओदरिअ जाणिस्सामो । [एतस्मिन् नन्दनवनैकप्रदेश इव प्रमदवने अवतीर्य ज्ञास्यामः ।]<br/> <small>(उभे अवतरतः)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(राजानं दृष्ट्वा सहर्षम्)</small> सहि! एसो पढमोदिदो विअ भअवं चन्दो कोमुदिं विअ अवेक्खदि तुमम् । [सखि! एषः प्रथमोदित इव भगवान् चन्द्रः कौमुदीमिव अवेक्षते त्वाम् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(विलोक्य)</small> हला! दाणिं पढमसणादो वि सविसेसं पिअदंसणो मे महाराओ पडिभादि [हला! इदानीं प्रथमदर्शनादपि सविशेषं प्रियदर्शनों मे महाराजः प्रतिभाति ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} जुज्जुदि । ता एहि उवसप्पम्ह । [युज्यते । तदेहि उपसर्पावः ।]<br/> उर्वशी - दाब उवसप्पिस्तम् । तिरक्करिणीपडिच्छण्णा पासवत्तिणी भविअ मुणिस्सं दाव पासवनिणा वअमेण सह विअणे किं मन्तअन्तो चिट्ठदित्ति । [न तावदुपसर्पिष्ये । निरन्क रिणीप्रतिच्छन्ना पार्श्ववर्तिनी भूत्वा श्रोष्ये नावन् पार्श्ववर्तिना वयस्येन सह विजने किम् मन्त्रयन तिष्ठतीति ।] चित्रलेखा -- जहा दे रोअदि । [ यथा ते रोचते । ] ( उमे यथोक्तमनुतिष्ठतः ) विदूषकः - भो ! चिन्तिदो मए दुल्लहप्पणइजणस्स समागमो - वाओ । [ भोः ! चिन्तितो मया दुर्लभप्रणयिजनस्य समागमोपायः । ] ( राजा तूष्णीमास्ते) उर्वशी - का उण धण्णा इत्थिआ जा इमिणा पडिमुग्गमाणा अताणअं विणोदेदि । [का पुनर्धन्या स्त्री या अनेन परिमृग्य- माणा आत्मानं विनोदयति ।] चित्रलेखा - झाणस्स किं बिलम्बीअदि ? [ ध्यानाय किं विलम्ब्यते ? ] उर्वशी - सहि ! भीआनि सहसा पहावादो विष्णादुम | [ सखि ! विभेमि सहसा प्रभावतो विज्ञातुम् । ] विदूषकः - भो ! णं भणामि चिन्तिदो मए दुलहपणइजण- समागमोबाओ [भोः ! ननु भणामि चिन्तितो मया दुर्लभप्रणयि- जनस्य समागमोपायः] ! राजा -- वयस्य कथ्यताम् । विदूषकः — सिविणसमागम आरिणं णिहं सेबदु भवम् । अवा तत्तभोदीए वसीए पडिकिडिं चित्तफलए अहिलिहिअ आलो- अन्तो अत्ताअं विणोदेहि । [स्वप्नममागमकारिणीं निद्रां सेवताम् भवान् । अथवा तत्रभवत्याः उर्वश्याः प्रतिकृतिं चित्रफलके अभिलिख्य आलोकयन् आत्मानं विनोदय ।] उर्वशी - ( सहर्षम् ) हीणसत्त हिअअ ! समस्सस समस्सस । [हीनसत्व हृदय ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । ] राजा -- तदुभयमप्यनुपपन्नम् । हृदयमिपुभिः कामस्यान्तः सशल्यमिदं सदा कथमुपलभे निद्रां स्वप्ने समागमकारिणीम् । न च सुवदनामालेख्येऽपि प्रियामसमाप्य तां मम नयनयोरुद्वाष्पत्वं सखे न भविष्यति ॥ १० ॥ चित्रलेखा - सहि, सुदं तुए वअणम ? [ सखि ! श्रुतं त्वया वचनम् ? ] उर्वशी - सुदम । ण उण पजत्तं हिअअस्स । [श्रुतम् । न पुनः पर्याप्तं हृदयस्य । ] विदूषकः - एत्तिओ मे मदिविहओ । [एतावान् मम मतिविभवः । ] राजा - ( सनिःश्वासम् ) नितान्तकठिनां रुजं मम न वेद सा मानसी प्रभावविदितानुरागमत्रमन्यते वापि माम् । अलब्धफलनीरसं मम विधाय तस्मिञ्जने समागममनोरथं भवतु पचबाणः कृती ॥ ११ ॥ चित्रलेखा - सुदं तुए ? [श्रुतं त्वया ?] उर्वशी - हद्धी हद्धी ! मं वि एवं अवगच्छदि । सहि ! अम- मत्थम्हि अग्गदो भविअ अत्ताणअं दंसिदुम । ता पहावणिम्मि- देण भुजवत्तेण लेहं संपादिअ अन्तरा खिविदुमिस्सामि । [हा धिक् हा धिक् । मामप्येवमवगच्छति । सखि ! असमर्थास्म्यग्रतो भूत्वात्मानं दर्शयितुम् । तत्प्रभावनिर्मितेन भूर्जपत्रेण लेखं सम्पा- धान्त क्षेमच्छामि ।] चित्रलेखा - अणुमदं मे । [ नुमतं ने ।] (उर्वशी नयनाभिलिख्य क्षिपति) विदूषकः - अविद अविद भो, किं णु एदम् । भुअङ्गणि- मोओ किं मं खादिदुं णिवडिदो [ अविदाविद् भोः ! किं न्वेतत् ! भुजङ्गनिर्मोकः किं मां खादितुं निपतितः ? ] राजा - ( दृष्ट्वा ) नायं भुजङ्गनिर्मोकः । भूर्जपत्रगतोऽयं अक्षर- विन्यासः । विदूषकः - णं क्खु अदिट्ठाण उव्वसीए भवदो परिदेविअं मुणिअ भुज्जवत्ते अणुराअसूअआ अक्खरा अहिलिहिअ विस- जिआइं भवे । [ननु खल्वदृष्टया उर्वश्या भवतः परिदेवितं श्रुत्वा भूर्जपत्रेऽनुरागसूचकान्यक्षराण्यभिलिख्य विसर्जितानि भवेयुः ।] राजा - नास्त्यगतिर्मनोरथानाम् (गृहीलानुवाच्य च सहर्षम्) सखे ! प्रसन्नस्ते तर्कः । विदूषकः - जं एत्थ अहिलिहिदं तं सुणिदु इसम । [यदत्राभिलिखितं तं श्रोतुमिच्छामि ।] - । उर्वशी - साहु साहु अज्ज ! गाअरोसि । [ साधु साधु आर्य ! नागरोऽसि । ] राजा - श्रूयताम् — (इति वाचयति) नामिअ संभावित जह अहं तए अमुणिआ तह अ अणुरत्तस्स सुहअ एअमेअ तुह । वरि अ मे ललिअपारिआअस अणिज्जम्मि होन्ति सुहा वणवाआ वि सिहि व्व सरीरे ॥ १२ ॥ [स्वामिन् सम्भाविता यथाहं त्वयाज्ञात्री तथा चानुरक्तस्य सुभग एवमेव तव । अनन्तरं च मे ललिनपारिजातशयनीये भवन्ति मुखा नन्दनवनवाता अपि शिखीव शरीरे ||१२||] उर्वशी - किं णु संपदं भणिस्सदि ? [किं नु साम्प्रतं भणिष्यति ?] चित्रलेखा - किं । भणिदं एव्व एदेण मलाणकमल- गालोवमेहिं अंगेहिं । [किं नु । भणितमेवैतेन म्लानकमलनालो- पमैरङ्गैः ।] विदूषकः -- दिट्ठि मए क्खु बुभुक्खिदेण सोत्थिवाअणिअं विअ लद्धं भवदो समस्सासणकारणम् । [दिष्ट्या मया खलु बुभु- क्षितेन स्वस्तिवाचनिकमिव लब्धं भवतः समाश्वासनकारणम् ।] राजा -- समाश्वासनमिति किमुच्यते । तुल्यानुरागपिशुनं ललितार्थबन्धं पत्रे निवेशितमुदाहरणं प्रियायाः । उत्पक्ष्मलं मम सखे मदिरेक्षणायास्तस्याः समागतमिवाननमाननेन ॥ १३ ॥ उर्वशी - एत्थ णो समभाआ मदी । [अत्रावयोः समभागा मतिः ।] राजा - वयस्य ! अङ्गुलीस्वेदेन मे लुप्यन्तेऽक्षराणि । धार्यतां अयं स्वहस्ते निक्षेपः प्रियायाः । विदूषकः - (गृहीला ) तदो किं तत्तभोदी उव्वसी भवदो मणो रहत रुकुसुमं दंसिअ फले विसंवदिस्सदि ? [ ततः किं तत्रभवती उर्वशी भवतो मनोरथतरुकुसुमं दर्शयित्वा फले विसंवदिष्यति ?] उर्वशी - हला ! जाव उवत्थाणकादरं अत्ताणअं समवत्थावेमि, ताव तुमं अत्ताणअं दंसिअ जं मे अणुमदं तं भणाहि । [सखि ! यावदुपस्थानकातरमात्मानं समवस्थापयामि, तावत्वमात्मानं दर्शयित्वा यन्मेऽनुमतं तद्भण ।] चित्रलेखा - तहा । [तथा ।] (इति तिरस्करिणीमपनीय राजानमुपसृत्य ) जेदु जेदु महाराओ । [जयतु जयतु महाराजः ।] राजा— (सम्भ्रमादरगर्भम्) स्वागतं भवत्यै (पार्श्वमवलोक्य) भद्रे ! न तथा नन्दयसि मां सख्या विरहिता तया । १४ ॥ सङ्गमे पूर्वेव यमुना गङ्गया यथा ॥ चित्रलेखा - णं पढमं मेहराई दीमद, पच्छा विजुवा । [ननु प्रथमं मेघराज: दृश्यते पश्चाद्विद्युल्लता ।] विदूषकः - ( अपवार्थ ) कहं ण एसा उव्वसी उवगदा ! तत्त- भोदीए उब्वसीए सहअरीए एदाए होदव्वम् । [कथं नैषा उर्व- श्युपगता ! तत्रभवत्या उर्वश्याः सहचर्यैतया भवितव्यम् । ] राजा -- एतदासनमास्यताम् । चित्रलेखा - उसी महाराअं सिरसा पणमिअ विष्णवेदि । [ उर्वशी महाराजं शिरसा प्रणम्य विज्ञापयति । ] राजा - किमाज्ञापयति— चित्रलेखा - मम तस्सिं सुरारिसंभवे दुण्णए महाराओ एव्वं -सरणं आसी । संपदं सा अहं तुह दंसणसमुत्थेण आआसिणा बलिअं बाधिअमाणा मअणेण पुणो वि महाराअस्स अगुकंपणीआ होम | [मम तस्मिन् सुरारिसम्भवे दुर्नये महाराज एव शरणमा- सीत् । साम्प्रतं साहं तव दर्शनसमुत्थे नायासिना वलवद्वाध्यमाना मदनेन पुनरपि महाराजस्यानुकम्पनीया भवामि ।] राजा - अयि सखि ! पर्युत्सुकां कथयसि प्रियदर्शनां तामार्तिं न पश्यसि पुरूरवसतदर्थाम् । साधारणोऽयमुभयोः प्रणयो यनस्व तां कौमुदीमिव समागमयेन्दुबिम्वे ॥ १५ ॥ चित्रलेखा - (उर्वशीमुपेत्य ) हला ! इदो एहि । णिभुअदरं भीसणं मअणं पेक्खिअ पिअदमस्स दे दृदिम्हि संवृत्ता । [सखि ! इत एहि । निभृततरं भीषणं मदनं प्रेक्ष्य प्रियतमस्य ते दूत्यम्मि संवृत्ता । ] उर्वशी — (तिरस्करिणीमपनीय ) अयि अणवत्थिदे ! लहु एव तु परिचत्ताहि । [ अयि अनवस्थिते ! लघु एव त्वया परिव्यक्तास्मि । ] चित्रलेखा - ( सस्मितम् ) एदसि मुहुत्ते जाणिस्सामो को कं तजिस्सदि त्ति। आआरं दाब पडिवज्ज । [ एतस्मिन् मुहूर्ते ज्ञास्यामः कः कं त्यक्ष्यतीति । आकारं तावत् प्रतिपद्यस्व । ] उर्वशी - (ससाध्वसमुपसृत्य सव्रीडम् ) जेदु जेदु महाराओ । [ जयतु जयतु महाराजः । ] राजा - (सहर्षम्) सुन्दरि ! मया नाम जितं यस्य त्वयायं समुदीर्यते । जयशब्दः सहस्राक्षादागतः पुरुषान्तरम् ॥ १६ ॥ ( हस्ते गृहीत्वा आसन उपवेशयति । ) विदूषकः - की दिसी त्थिदी भोदीए रजे । पिअवअस्सो वम्हणो ण बन्दीअदि । [ कीदृशी स्थितिर्भवदीये राज्ये, प्रियवयस्यो ब्राह्मणो न वन्द्यते । ] (उर्वशी सस्मितं प्रणमति ।) विदूषकः--सोत्थि भोदीए । [ स्वस्ति भवत्यै । ] देवदूतः[[सदस्यः:शशाङ्कः सि जि|शशाङ्कः सि जि]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:शशाङ्कः सि जि|सम्भाषणम्]])चित्रलेखे ! त्वरयोर्वशीम् — मुनिना भरतेन यः प्रयोगो भवतीष्वष्टरसाश्रयो निबद्धः । ललिताभिनयं तमद्य भर्ता मरुतां द्रष्टुमनाः सलोकपालः ॥ १७ ॥ ( सर्वे आकर्णयन्ति । उर्वशी विषादं रूपयति । ) चित्रलेखा - सुदं तुए देवदूअस्स वअणम् । ता अणुजाणीहि [ श्रुतं त्वया देवदूतस्य वचनम् । तदनुजानीहि महाराअम् । महाराजम् । ] उर्वशी - ( निःश्वस्य ) णत्थि मे वाआविहवो । [ नास्ति मे वाग्विभवः । ] चित्रलेखा - महाराअ ! उव्वसी विष्णवेदि परवसो अ जणो | महाराएण अन्भणुण्णादा इच्छामि देअअस्स अणवरद्धं ताणअं कादुम् । [ महाराज ! उर्वशी विज्ञापयति — परवशोऽयं जनः ! महाराजेनाभ्यनुज्ञाता इच्छामि देवदेवस्य अनपराद्धमात्मानं कर्तुम् ।] राजा - ( कथं कथमपि वचनं संस्थाप्य ) नास्मि भवत्योरीश्वरनि- योगपरिपन्धी । किन्तु स्मर्तव्यस्त्वयं जनः । ( उर्वशी वियोगदुःखं रूपयित्वा राजानं पश्यन्ती सह सख्या निष्क्रान्ता 1 ) राजा - ( सनिःश्वासम् ) वैयर्थ्यमिव चक्षुषः सम्प्रति । विदूषकः~~(पत्रं दर्शयितुकामः ) णं भुज्ज - ( इत्यधोंतेनात्मगतम् ) अविद अविद भो, उव्वसीदंसणविम्हिदेण मए तं भुज्जवत्तं पब्भट्टे वि हत्ताणो ण विष्णादम् । [ ननु भूर्ज - 1 हा धिक् हा धिग् भोः । उर्वशी दर्शनविस्मितेन मया तद्भूर्जपत्रं प्रभ्रष्टमपि हस्तान्न विज्ञातम् । ] राजा - किमसि वक्तुकामः । विदूषकः - अस्स ! एदम्हि वत्तुकामो । मा भवं अंगाई वि मुंचदु । दिढं क्खु तुई बद्धभावा उव्वसी । ण सा इदो गदुअ एवं अणुबंधं सिढिलीकरेदि । [ वयस्य ! एतदस्मि वक्तुकामः । मा भवानङ्गानि विमुञ्चतु । दृढं खलु त्वयि बद्धभावा उर्वशी । न सा इतो गत्वा एनमनुबन्धं शिथिलीकरोति । ] राजा - ममाप्येतदेव मनसि वर्त्तते । तया खलु प्रस्थाने- अनीशया शरीरस्य हृदयं स्वक्शं मयि । स्तनकम्पक्रियालक्ष्यैर्न्यस्तं निःश्वसितैरिव ॥ १८ ॥ - विदूषकः -- ( स्वगतम् ) वेवदि मे हिअअं केचिए वेलाए तरस भुज्जवत्तस्स अत्तभवदा वअस्सेण णामं गेदिव्वं चि । [बेपते मे हृदयं कस्यां वेलायां तस्य भूर्जपत्रस्यात्रभवता वयस्येन नाम ग्राह्यमिति । ] राजा - वयस्य ! केनेदानीं उन्मनसमात्मानं विनोदयामि । (स्मृत्वा ) उपनय भूर्जपत्रम् । - विदूषकः[[सदस्यः:शशाङ्कः सि जि|शशाङ्कः सि जि]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:शशाङ्कः सि जि|सम्भाषणम्]])( सर्वतो दृष्ट्वा सविषादम् ) हा कहं ण दिस्सदि । भो, दिव्वं क्खु तं भुजवत्तं गदं उव्वसीमग्गेण । [हा ! कथं न दृश्यते । भोः ! दिव्यं खलु तद्भूर्जपत्रं गतमुर्वशीमार्गेण । ] राजा - ( सासूयम् ) सर्वत्र प्रमादी वैवेयः । विदूषकः—णं विचिणु ( उत्थाय ) इदो भवे । एत्थ वा भवे । [ननु विचिनुहि । इतो भवेत्, अत्र वा भवेत् ।] (इति विचेतव्यं नाटयति ।) (ततः प्रविशत्यैौशीनरी चेटी च विभवतश्च परिवारः ।) औशीनरी - हो णिउणिए ! सच्चं किं लदाघरं विसन्तो अज्ज - माण असहाओ दिट्ठो तुए महाराओ ? [हञ्जे निपुणिके ! सत्यं किं लतागृहं विशन्नार्यमाणवकसहायो दृष्टस्त्वया महाराजः ? ] चेटी - अलीअं किं मए भट्टिणी विण्गविदपुब्वा ? [ अलीकं किं मया भट्टिणी विज्ञापितपूर्वा ? ] देवी - तेण हि लद्राविडवन्तरिदा सुणिस्सं दाव वीसंभमंति- दाई जं तुए कहिदं सञ्चं ण वेत्ति । [ तेन हि लताविटपान्तरिता श्रोष्ये तावद्विश्रम्भमन्त्रितानि यत्त्वया कथितं सत्यं न वेति । ] चेटी - जं देवीए रुच्चदि । [यद्देव्यै रोचते ।] देवी - (परिक्रम्य पुरस्तादवलोक्य च) णिउणिए ! किं णु एवं वत्तं णवचीअरं विअ इदो दक्खिणमारुद्रेण आणीअदि ? [निपुणिके ! किं नु एतत्पन्नं नवचीवरमिवेतो दक्षिणमारुतेनानीयते ?] चेटी - (विभाव्य) भट्टिणि ! पडिवत्तणविभाविदुक्खरं भुज्जवत्तं क्खु एदम् । हन्त, कहं देवीए एव्व णेउरकोडिलग्गम् (गृहीला) कहं वाचीअदु एदम् । [ भट्टिनि ! परिवर्तनविभाविताक्षरं भूर्जपत्रं खल्वेतत् । हन्त, कथं देव्या एव नूपुरकोटिलनम् ! कथं वाच्यतामेतत् । ] देवी - अवलोएहि दाव एदम् । जदि अविरुद्धं तदो सुणिस्सम् । [ अवलोकय तावदेतत् । यद्यविरुद्धं तदा श्रोष्ये । ] चेटी - (तथा कृत्वा) भट्टिणि ! तं एवं कोलीणं विअम्भदि भट्टारअं उद्दिसिअ उव्वसीअक्खरो कव्वबन्धो त्ति तक्केमि । अज्ज माणवअप्पमादादो अम्हाणं हत्थं आगदम् । [ देवि ! तदेतत्कौलीनं विजृम्भते । भट्टारकमुद्दिश्य उर्वश्यक्षरः काव्यबन्धः इति तर्क- यामि । आर्यमाणवकप्रमादादावयोर्हस्तमागतम् । ] देवी - णं गिहीदस्था होहि । [ननु गृहीतार्था भव ।] (चेटी वाचयति) देवी - एदेण एव्व उवआरेण तं अच्छराकामुअं पेक्खमम्छ । [एतेनैवोपचारेण तमप्सरः कामुकं प्रेावहे । ] चेटी - जं देवी आणवेदि । [यदेव्याज्ञापयति ।] (इति परिजन सहिते लतागृहं परिक्रामनः ।) विदूषकः - भो वअस्स ! किं एवं पत्रणवसगामि पमत्रण- समीवगदकीडापव्वदपज्यंते दीसदी ? [ भो वयस्य ! किमेतत्पवनवशगामी प्रमदवनसमीपगतक्रीडापर्वतपर्यन्ते दृश्यते ? ] राजा - (उत्थाय) भगवन् वसन्तसख मलयानिल ! वासार्थं हर सम्भृतं सुरभि यत्पौष्पं रजो वीरुधां किं मिथ्या भवतो हृतेन दयितास्नेहस्वहस्तेन मे । जानीते हि भवान्विनोदनशतैरेवंविधैर्धारितं कामार्तं जनमञ्जसाभिभवितुं नालम्वितप्रार्थनम् ॥ १९ ॥ {{bold|निपुणिका -}} भट्टिणि! एदस्स एव्व अण्णेसणं वट्टदि । [देवि! एतस्य एवान्वेषणं वर्तते ।]<br/> {{bold|देवी -}} पेक्खामि । [प्रेक्षे ।]<br/> {{bold|विदूषकः -}} भो! मिलाअमाणकेसरच्छविणा मोरपिच्छेण विप्पलद्धोम्हि । [भोः! म्लायमानकेसरच्छविना मयूरपिच्छेन विप्रलब्धोऽस्मि ।]<br/> {{bold|राजा -}} सर्वथा हतोऽस्मि मन्दभाग्यः ।<br/> {{bold|देवी -}} <small>(सहसोपसृत्य)</small> अज्जउत्त! अलं आवेगेण । एदं एव्व तं भुज्जवत्तम् । [आर्यपुत्र! अलमावेगेन । एतदेव तद्भूर्जपत्रम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(ससम्भ्रममात्मगतम्)</small> अये! इयं देवी । <small>(प्रकाशम्)</small> स्वागतं देव्यै ।<br/> {{bold|देवी -}} दुरागदं दाणिं संवुत्तम् । [दुरागतमिदानीं संवृत्तम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(जनान्तिकम्)</small> वयस्य! किमत्र प्रतिविधानम् ।<br/> {{bold|विदूषकः‍ -}} <small>(जनान्तिकम्)</small> लोत्तेण सूइदस्स कुंभिलअस्स अत्थि वा पडिवअणम्? [लोप्त्रेण सूचितस्य कुम्भीरकस्य अस्ति वा प्रतिवचनम्?]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(अपवार्य)</small> मूढ! नायं परिहासकालः । <small>(प्रकाशम्)</small> नेदं पत्रं मया मृग्यते । तत्खलु मन्त्रपत्रं यदन्वेषणाय ममायमारम्भः ।<br/> {{bold|देवी -}} जुज्जइ अत्तणो सोहग्गं पच्छादेदुम् । [युज्यत आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुम्]<br/> {{bold|विदूषकः -}} भोदि! तुवरेहि से भोअणम् । पित्तोवसमणेन सुत्थो होदु । [भवति! त्वरयस्वास्य भोजनम्, पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु ।]<br/> {{bold|देवी -}} णिउणिए ! सोहणं खु बम्हणेण आसासिदो वअस्सो । [निपुणिके! शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः ।]<br/> {{bold|विदूषकः‍ -}} णं पेक्ख । आसासिदो वअस्सो चित्तभोअणेण । [ननु प्रेक्षस्व । आश्वासितो वयस्यश्चित्रभोजनेन ।]<br/> {{bold|राजा -}} मूर्ख! बलादपराधिनं मामापादयसि ।<br/> {{bold|देवी -}} णत्थि भवदो अवराहो । अहं एव्व अवराद्धा जा पडिऊलदंसणा भविअ अग्गदो चिट्टामि । इदो गमिस्सम् । [नास्ति भवतोऽपराधः । अहमेवापराद्धा या प्रतिकूलदर्शना भूत्वा अग्रतस्तिष्ठामि । इतो गमिष्यामि ।]<br/> <small>(इति कोपं नाटयित्वा प्रस्थिता)</small><br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>अपराधी नामाहं प्रसीद रम्भोरु विरम संरम्भात् । सेव्यो जनश्च कुपितः कथं नु दासो निरपराधः ॥ २० ॥</poem>}} <small>(इति पादयोः पतति)</small><br/> {{bold|देवी -}} <small>(आत्मगतम्)</small> मा खु लहुहिअआ अणुणअं बहु मण्णे । किं दु दक्खिण्णकिदपच्छादावस्स भाएमि । [मा खलु लघुहृदया अनुनयं बहु मन्ये । किन्तु दाक्षिण्यकृतपश्चात्तापस्य बिभेमि ।]<br/> <small>(इति राजानमपहाय सपरिवारा निष्क्रान्ता)</small><br/> {{bold|विदूषकः -}} पाउसणदी विअ अप्पसण्णा गदा देवी । णं उठ्ठेहि । [प्रावृण्नदीवाप्रसन्ना गता देवी, ननूत्तिष्ठ ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उत्थाय)</small> वयस्य ! नेदमुपपन्नम् । पश्य- {{bold|<poem>प्रियवचनकृतोऽपि योषितां दयितजनानुनयो रसादृते । प्रविशति हृदयं न तद्विदां मणिरिव कृत्रिमरागयोजितः ॥ २१ ॥</poem>}} {{bold|विदूषकः -}} अणुऊलं एव्व एदं भवदो । ण हु अक्खिदुक्खिदस्स पमुहे दीवसिहा सहेदि । [अनुकूलमेवैतद्भवतः । न खल्वक्षिदुःखितस्य प्रमुखे दीपशिखा सहते ।]<br/> {{bold|राजा -}} मैवम् । उर्वशीगतमनसोऽपि मे देव्यां स एव बहुमानः । किन्तु प्रणिपातलङ्घनादहमस्यां धैर्यमवलम्बिष्ये ।<br/> {{bold|विदूषकः -}} चिट्ठदु दाव धीरदा । बुभुक्खिदबम्हणस्स जीविदं अवलम्बदु भवम् । समओ खु ण्हाणभोअणे सेविदुम् । [तिष्ठतु तावद्धीरता । बुभुक्षितब्राह्मणस्य जीवितमवलम्बतां भवान् । समयः खलु स्नानभोजने सेवितुम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(ऊर्ध्वमवलोक्य)</small> कथमर्धं गतं दिवसस्य । अतः खलु- {{bold|<poem>उष्णार्तः शिशिरे निषीदति तरोर्मूलालवाले शिखी निर्भिद्यौपारे कर्णिकारमुकुलान्याशेरते षट्पदाः । तप्तं वारि विहाय तीरनलिनीं कारण्डवः सेवते क्रीडावेश्मनि चैष पञ्जरशुकः क्लान्तो जलं याचते ॥ २२ ॥</poem>}} <small>(इति निष्क्रान्तौ ।)</small><br/> {{bold|॥ द्वितीयोऽङ्कः ॥}}<br/> 7q5dzrjlqienc4yfys542jpheisekwm 0 165954 418634 2026-09-28T17:42:02Z शशाङ्कः सि जि 10187 {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = तृतीयोऽङ्कः | previous = | next = [[../चतुर्थोऽङ्कः|चतुर्थोऽङ्कः]] | notes = }} नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418634 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = तृतीयोऽङ्कः | previous = | next = [[../चतुर्थोऽङ्कः|चतुर्थोऽङ्कः]] | notes = }} 58gxrdnsmszalbt801itizun2ymlmzl 418643 418634 2026-09-28T18:01:19Z शशाङ्कः सि जि 10187 418643 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = तृतीयोऽङ्कः | previous = [[../द्वितीयोऽङ्कः|द्वितीयोऽङ्कः]] | next = [[../चतुर्थोऽङ्कः|चतुर्थोऽङ्कः]] | notes = }} <small>(ततः प्रविशतो भरतशिष्यौ)</small> {{bold|प्रथमः — }}सखे पेलव ! अग्निशरणागच्छता महेन्द्रमन्दिरमुपा- ध्यायेन त्वमासनं प्राहितः । अहमग्निशरणरक्षार्थं स्थापितः । ततः गुरोः प्रयोगेण देवपरिपदाराधिता न वेति ।<br/> {{bold|द्वितीय:-}} गालव ! ण आणे कहं आराधिता भोदि । तसि उण सरस्सई किदुकव्ववन्वे लच्छीसअंबरे उव्वसी तेसु तेसु रसन्तरेसु उम्माइआ आसि । किन्तु [ गालव ! न जाने कथमाराधिता भवति । तस्मिन् पुनः सरस्वतीकृतकाव्यबन्धे<br/> 8utdoj5wrh48tznjsxghvqbrfttl3y3 0 165955 418635 2026-09-28T17:44:40Z शशाङ्कः सि जि 10187 {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = पञ्चमोऽङ्कः | previous = चतुर्थोऽङ्कः | next = | notes = }} नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418635 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = पञ्चमोऽङ्कः | previous = चतुर्थोऽङ्कः | next = | notes = }} bo9fjkpydbo3nl4ql126400cr7eprz3 418636 418635 2026-09-28T17:45:24Z शशाङ्कः सि जि 10187 418636 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = पञ्चमोऽङ्कः | previous = [[../चतुर्थोऽङ्कः|चतुर्थोऽङ्कः]] | next = | notes = }} aw3ksolf3n3bcdwypikmkmdkwo82se8 0 165956 418642 2026-09-28T17:59:00Z शशाङ्कः सि जि 10187 {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = प्रथमोऽङ्कः | previous = | next = [[../द्वितीयोऽङ्कः|द्वितीयोऽङ्कः]] | notes = }} {{bold|<poem>वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418642 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = प्रथमोऽङ्कः | previous = | next = [[../द्वितीयोऽङ्कः|द्वितीयोऽङ्कः]] | notes = }} {{bold|<poem>वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते सः स्थाणुः स्थिरभक्तियोगमुलभो निःश्रेयसायास्तु वः ॥ १ ॥</poem>}} <small>(नान्द्यन्ते)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} अलमतिविस्तरेण ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य,)</small> मारिष ! इतस्तावत् ।<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} भाव ! अयमस्मि ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} मारिष ! परिपदेषा पूर्वेपां कवीनां दृष्टरसप्रबन्धा अहमस्यां कालिदासग्रथितवस्तुना नवेन त्रोटकेन उपस्थास्ये । तदुच्यतां पात्रवर्गः स्वेषु स्वेषु पाठेषु अवहितं भवितव्यमिति ॥<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} यथाज्ञापयति भावः । <small>(इति निष्कान्तः ।)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(प्रणिपत्य,)</small> यावदिदानीमार्यविदग्धमिश्रान् विज्ञापयामि ।<br/> {{bold|<poem>प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात् । शृणुत जना अवधानात् क्रियामिमां कालिदासस्य ॥ २ ॥</poem>}} <small>(नेपथ्ये)</small> अज्जा, परित्ताअध पस्य मुअथ । जो सुरपक्खवादी, जस्स वा अम्बरअले गईअत्थि । [आर्याः परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्य वाऽम्बरतले गतिरस्ति]<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(कर्ण दत्त्वा ।)</small> अये ! किं नु खलु मद्विज्ञापनान्त- रमातीनां कुररीणामिवाकाशे शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । आकाशे सुरगणसेविते समन्तात् किं नार्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥ ३ ॥</poem>}} {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(विचिन्त्य,)</small> भवतु | ज्ञातम् ।<br/> {{bold|<poem>ऊरूद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री कैलासनाथमनुसृत्य निवर्तमाना । वन्दीकृता विबुधशत्रुभिरर्धमार्गे क्रन्दत्यतः करुणमप्सरसां गणोऽयम् ॥ ४ ॥</poem>}} <small>(इति निष्क्रान्तः ।)</small><br/> {{bold|प्रस्तावना ।}}<br/> <small>(ततः प्रविशन्त्यप्सरसः ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} अज्जा परित्ताअध परित्ताअध । जो सुरपक्खपादि जस्स अम्वरअले गईअस्थि । [आर्याः ! परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्याम्वरतले गतिरस्ति ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति अपटीक्षेपेण राजा रथेन सूतश्च ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} अलमाक्रन्दितेन । सूर्योपस्थाननिवृत्तं पुरूरवसं मामेत्य कथ्यतां कुतो भवत्यः परित्रातव्या इति ।<br/> {{bold|रम्भा -}} असुरावलेपादो । [असुरावलेपतः ।]<br/> {{bold|राजा -}} किं पुनरसुरावलेपेन भवतीनामपराद्धम् ।<br/> {{bold|रम्भा -}} सुणादु महाराओ । जा तवोविसेससङ्किदस्त सुमारं पहअणं महेन्दस्स, पञ्चादेसो रुवगव्विदाए सिरिगोरिए, अलंकारो सग्गस्स, साणो पिअसही उव्वसी कुवेरभवणादो वित्तमाणा केणावि दाणवेण चित्तलेहादुदीआ अद्धपथं जेव बन्दिग्गाहं गिहिदा [शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङ्कितस्य मुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रीगौर्याः, अल- ङ्कारः सर्गस्य सा नः प्रियसी उर्वशी कुवेरभवनान्निवर्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्थपथ एव वन्दिग्राहं गृहीता ।]<br/> {{bold|राजा -}} अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन गतः स जाल्मः ?<br/> {{bold|अप्सरसः -}} इसाणीए दिसाए । [ऐशान्या दिशा ।]<br/> {{bold|राजा -}} तेन हि मुच्यतां विषादः । यतिष्ये वः सखीप्रत्यानयनाय ।<br/> {{bold|अप्सरसः -}} सरिसं एवं सोमवंससंभवस्स । [सदृशमेतत्सोमवंशसम्भवस्य ।]<br/> {{bold|राजा -}} क पुनर्मा भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति ।<br/> {{bold|अप्सरसः –}} एस्सि हेमकूडसिहरे । [एनस्मिन् हेमकूटशिखरे ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत ! ऐशानीं दिशं चोदयाश्वानाशुगमनाय ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>( इति यथोक्तं करोति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(रथवेगं रूपयित्वा)</small> साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्वप्रस्थितं वैनतेयमपि आलादयेयम्, किंपुनस्तमपकारिणं मघोनः । मम -<br/> {{bold|<poem>अग्रे यान्ति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घनाश्चक्रभ्रान्तिररान्तरेषु वितनोत्यन्यामिवारावलीम् । चित्रारम्भविनिश्चलं हरिशिरम्यायामवच्चामरं यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगादिदान् ॥५॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च)</small><br/> {{bold|सहजन्या -}} हला ! गदो राएसी । ता अम्हे वि जधासं दिसं पदेसं गच्छम्ह । [हला ! गतो राजर्षिः, तद्वयमपि यथासन्दिष्टं प्रदेशं गच्छामः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि ! एव्वं करेम्ह । [सखि ! एवं कुर्मः ।]<br/> <small>(इति हेमकूट शिखरे नाव्येनाधिरोहन्ति ।)</small><br/> {{bold|रम्भा -}} अवि णाम सो राएसी उद्धरदि णो हिजअसलम् ? [अपि नाम स राजर्षिः उद्धरिष्यति नो हृदयशल्यम् ?]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि, मा दे संसओ भोदु । [सखि । मा ते संशयो भवतु ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} णं दुज्जआ दाणवा । [ननु दुर्जया दानवाः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} उवदिसम्पराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो सवहुमणं आणाविअ तं एव्व विबुधविजआअ सेणामुद्दे णिओजेदि । [उपस्थितसम्परायो महेन्द्रोऽपि मध्यलोकन: सबहुमानमानाय्य तमेव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क्ते ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} सव्वा विअई भोदु । [सर्वथा विजयी भवतु ।]<br/> {{bold|मेनका -}} <small>(क्षणमात्रं स्थित्वा)</small> हला ! समस्सस समस्सस [हला ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।] एस उल्लसिद हरिणकेदणो तस्स एसिणो सोमदत्त रहो दीसदी; ण एसो अकिदत्थो पडिणिउत्तिस्स- दिति तक्केमि । [एप उल्लसितहरिणकेतनस्तस्य राजर्षेः सोमदत्तो रथो दृश्यते; नैपोऽकृतार्थः प्रतिनिवर्तिष्यत इति तर्कयामि ।]<br/> <small>(निमित्तं सूचयित्वा अवलोकयन्त्यः स्थिताः ।)</small><br/> <small>(ततः प्रविशति रथारूढो राजा सूतश्च । भयनिमीलिताक्षी चित्रलेखा दक्षिणहस्तावलम्बिता उर्वशी च ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! समस्सस समस्सस । [सखि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।]<br/> {{bold|राजा -}} सुन्दरि ! समाश्वसिहि—<br/> {{bold|<poem>गतं भयं भीरु सुरारिसम्भवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निशावसाने नलिनीव पङ्कजम् ॥ ६ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा —}} अम्महे ! कहं उस्ससिदमेत्तसंभाविदजीविदा अज्ज वि एसा सण्णं ण पडिवजवि ? [कथमुच्छ्रसितमात्रसम्भावितजीविता अद्यापि एषा संज्ञां न प्रतिपद्यते ?]<br/> {{bold|राजा -}} बलवदत्र ते सखी त्रस्ता । तथाहि-<br/> {{bold|<poem>मन्दारकुसुमदाम्ना गुरुरस्याः सूच्यते हृदयकम्पः । मुहरुच्छ्रसना मध्ये परिणाहवतोः पयोधरचोः ॥ ७ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(सकरुणम्)</small> हला उव्वसि ! पज्जवत्थावे हि अत्ताणम् अणच्छरा विअ पडिभासि । [हला उर्वशि ! पर्यवस्थापयात्मानम्, अनप्सरेव प्रतिभासि ।]<br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>मुञ्चति न तावदस्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम् । सिचयान्तेन कथञ्चित्स्तनमध्योच्छूासिना कथितः ॥ ८ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी प्रत्यागच्छति ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(सहर्षम्)</small> चित्रलेखे ! दिष्ट्या वर्धसे । प्रकृतिमापन्ना ते प्रियसखी । पश्य —<br/> {{bold|<poem>आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रिः नैस्याचितभुज व च्छिन्नभूष्टिमा । मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमाना गङ्गा रोधःपतनकलुपा गच्छतीव प्रसादम् ॥ ९ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} सहि उवसि ! वीसद्धा भव । आवण्णाणुकम्पिणा महाराण पडिहदा क्खु दे तिसपरिवन्थिणो हवासा दाणवा । [सखि उर्वशि ! विश्रब्धा भव । आपन्नानुकम्पिना महाराजेन प्रतिहताः खलु ते त्रिदशपरिपन्थिनो हताशा दानवाः ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} (चक्षुषी उन्मील्य) किं पहावदंसिणा नहिन्देण अम्भुवपहम्हि । [किं प्रभावदर्शिना महेन्द्रेणाभ्युपपन्नास्मि ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} ण महिन्द्रेण, महिन्दसरिसाणुभावेण राएसिणा पुरूरवसेण । [न महेन्द्रेण, महेन्द्रसदृशानुभावेन राजर्षिणा पुरूरवसा ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(राजानमवलोक्यात्मगतम्)</small> उवकिदं क्खु दाणवेन्दसंरम्भेण । [उपकृतं खलु दानवेन्द्रसंरम्भेण ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीमवलोक्यात्मगतम्)</small> स्थाने खलु नारायणमृषिं विलोभयन्त्यस्तदूरुसम्भवामिमां विलोक्य त्रीडिताः सर्वा अप्सरस इति । अथवा नेयं तपस्विनः सृष्टिरित्यवैमि । कुतः — {{bold|<poem>अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विपयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ १० ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी –}} हला चित्तलेहे ! सहीअणो कहिं क्खु भवे ? [हला चित्रलेखे ! सखीजनः कुत्र खलु भवेत् ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! अभअप्पदाई महाराओ जाणादि । [सखि ! अभयप्रदायी महाराजो जानाति ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीं विलोक्य)</small> महति विपादे वर्तते सखीजनः । पश्यतु भवती - {{bold|<poem>यदृच्छया त्वं सकृदप्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि ! यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत्सखीजनस्ते किमुतार्द्रसौहृदः ॥ ११ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} <small>(आत्मगतम्)</small> अमिअं क्खु दे वअणम् [अमृतं खलु ते वचनम्] अहवा चन्द्रादो अमिति किं अच्चरिअम् [अथवा चन्द्रादमृतमिति किमाश्वर्यम्] <small>(प्रकाशम्)</small> अदो एव मे पेक्खिदुं तुवरदि हिअअम् । [अतएव मे प्रेक्षितुं त्वरते हृदयम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(हस्तेन दर्शयन्)</small> {{bold|<poem>एताः सुतनु मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः । उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥ १२ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी साभिलाषं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} हला ! किं पेक्खसि ? [हला ! किं प्रेक्षसे ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं समदुक्खगदो पीवीअदि लोअणेहिं । [ननु समदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} (सस्मितम्) अई को ? [अयि कः ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं पणईअणो । [ननु प्रणयिजनः ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} <small>(सहर्षमवलोक्य)</small> हला ! चित्तलेहादुदीअं पिअसहीं उव्वसीं गेव्हिअ विसाहासहिदो विअ भअवं सोमो समुवट्टिदो राएसी दीसदी । [हला ! चित्रलेखाद्वितीयां प्रियसखीमुर्वशीं गृहीत्वा विशाखासहित इव भगवान् सोमः समुपस्थितो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|मेनका –}} <small>(निर्वर्ण्य)</small> हला ! दुवे वि णो एत्थ पिआ उवगदा । इअं पच्चाणीदा पिअसही, अअं च अपरिक्खदुसरीरो राएसी दीसदी । [हला ! द्वे अपि नोऽत्र प्रिये उपनते, इयं प्रत्यानीता प्रियसखी, अयञ्चापरिक्षतशरीरो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|सहजन्या -}} सहि ! जुत्तं भणासि दुज्जओ दाणओ त्ति । [सखि ! युक्तं भणसि दुर्जयो दानवः इति ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत, इदं तच्छैलशिखरम् । अवतारय रथम् ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>(इति तथा करोति ।)</small><br/> <small>(उर्वशी रथावतारक्षोभं नवन्ती नत्रानं राजानमवलम्बते)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> हन्त ! सफलो मे विपयावतारः - {{bold|<poem>यदिदं रथसंक्षोभादङ्गेनाङ्गं ममायतेक्षणया । स्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्कुरितं मनसिजेनेव ॥ १३ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} हला ! किं वि परदो ओसर । [हला ! किमपि परतः अपसर ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} णाहं सक्केमि । [नाहं शक्नोमि ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} एत्थ पिअआरिणं संभावेन्ह राएसिं । [अत्र प्रियकारिणं सम्भावयामो राजर्षिम् ।] <small>(सर्वा उपसर्पन्ति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} सूत ! उपश्लेषय रथम् - {{bold|<poem>यावत्पुनरियं सुश्रूरुत्सुकाभिः समुत्सुका । सखीभिर्याति सम्पर्क लताभिः श्रीरिवार्तवी ॥ १४ ॥</poem>}} <small>(सूतो रथं स्थापयति ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} दिट्ठि महाराओ विजएण वहृदि । [दिष्ट्या महाराजो विजयेन वर्धते ।]<br/> {{bold|राजा -}} भवत्यश्च सखीसमागमेन ।<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(चित्रलेखादत्तहस्तावलम्बा रथादवतीर्य)</small> हला ! अधिअं परि- सजह । ण क्खु मे आसी आसासो जहा पुणो वि सहीअणं पेक्खिरसं त्ति । [हला ! अधिकं परिष्वजथ, न खलु मे आसीदा- वास यथा पुनरपि सखीजनं प्रेक्षिष्ये इति ।]<br/> <small>(सख्यः परिष्वजन्ते ।)</small><br/> {{bold|मेनका -}} <small>(साशंसम्)</small> सव्वहा कप्पसदं महाराओ पुहविं पालअन्तो होदु । [सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथ्वीं पालयन् भवतु ।]<br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेन् उपदर्शितः शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>अयञ्च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः । अधिरोहति शैलानं तडित्वानिव तोयदः ॥ १५ ॥</poem>}} {{bold|अप्सरसः -}} <small>(पश्यन्त्यः)</small> अम्मो, चित्तरहो । [अहो चित्ररथः ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति चित्ररथः ।)</small> {{bold|चित्ररथः -}} <small>(राजानं दृष्ट्वा सबहुमानम्)</small> दिष्ट्या महेन्द्रोपकारपर्या न विक्रममहिम्ना वर्धते भवान् ।<br/> {{bold|राजा -}} अये गन्धर्वराजः ! <small>(रथादवतीर्य)</small> स्वागतं प्रियसुहृदे । <small>(परस्परं हस्तौ स्पृशतः ।)</small><br/> {{bold|चित्ररथः -}} वयस्य ! केशिना हृतामुर्वशीं नारदादुपश्रुत्य प्रत्या- हरणार्थमस्याः शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा । ततो वयमन्तरा चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा त्वामिहस्थमुपागताः । स भवान् इमां पुरस्कृत्य सहास्माभिः मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । पश्य— {{bold|<poem>पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा मरुत्वते । दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा सम्प्रति त्वया ॥ १६ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} सखे ! मैवम्- {{bold|<poem>ननु वज्रिण एव वीर्यमेतद्, विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्ष्याः । वसुधाधरकन्दराविसर्पी, प्रतिशब्दो हि हरेर्हिनस्ति नागान् ॥ १७ ॥</poem>}} {{bold|चित्ररथः -}} युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः ।<br/> {{bold|राजा -}} सखे ! नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अतस्त्वमेवात्रभवतीं प्रभोरन्तिकं प्रापय ।<br/> {{bold|चित्ररथः -}} यथा भवान्मन्यते । इत इतो भवत्यः ।<br/> <small>(सर्वाः प्रस्थिताः ।)</small><br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(जनान्तिकम्)</small> हला चित्तलेहे, उवआरिणं राएसिं ण सक्कणोमि आमन्तेदुम् । ता तुमं एव मे मुहं होहि । [हला चित्रलेखे ! उपकारिणं राजपिं न शक्नोनि आमन्त्रयितुम्, तत् त्वमेव मे मुखं भव ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(राजानमुपेत्य)</small> महाराज ! उव्वसी विष्णवेदि महाराएण अभणुण्णादा इच्छामि पिअसहिं विअ महाराअस्स किन्ति सुरलोअं णेदुम् । [महाराज ! उर्वशी विज्ञापयति महाराजेनाभ्यनुज्ञातेच्छामि प्रियसखीमित्र महाराजस्य कीर्ति सुरलोकं नेतुम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} गम्यतां पुनर्दर्शनाय ।<br/> <small>(सर्वाः सगन्धर्वाः आकाशोत्पतनं रूपयन्ति ।)</small><br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(उत्पतनभङ्गं रूपयित्वा)</small> अम्मो, लदाविडवे एसा एआवली वैअअन्तिआ मे लग्गा [अहो, लताविटपे एषा एकावली वैजयन्तिका मे लग्ना] <small>(सव्याजमुपसृत्य राजानं पश्यन्ती)</small> सहि चित्तलेहे, मोआवेहि दाव णम् । [सखि चित्रलेखे ! मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(विलोक्य बिहस्य च)</small> आम्, दिढं क्खु लग्गा सा असक्का मोआविदुम् । [आम्, दृढं खलु लग्ना सा, अशक्या मोचयितुम् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} अलं पडिहासेण । मोआवेहि दात्र णम् । [अलं परिहासेन । मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} आम्, दुम्मोआ विअ मे पडिहादी । तहा वि मोआविस्सं दाव । [आम्, दुम्र्म्मोच्येव प्रतिभाति, तथापि मोचयिष्यामि तावत् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(स्मितं कृत्वा)</small> पिअसहि, सुमरेहि क्लु एवं अत्तणो वअणम् । [प्रियसखि ! स्मर खल्वेतदात्मनो वचनम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> {{bold|<poem>प्रियमाचरितं ते त्वया मे गमनेऽस्याः क्षणविन्नमाचरन्त्या । यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मया हि दृष्टा ॥ १८ ॥</poem>}} <small>(चित्रलेखा मोचयति । उर्वशी राजानमालोकयन्ती सनिःश्वासं सखीजनमुत्पतन्तं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! {{bold|<poem>अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधान् प्रक्षिप्य दैत्यांल्लवणाम्बुराशौ । वायव्यमस्त्रं शरधिं पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ॥ १९ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} तेन पश्लेषय रथम्, यावदारोहामि ।<br/> <small>(सूतस्तथा करोति । राजा नाय्येन रथमारोहति ।)</small><br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(सस्पृहं राजानमवलोकयन्ती)</small> अवि णाम पुणो विउअआरिणं एवं पेक्खिस्सम् । [अपि नाम पुनरपि उपकारिणमेतं प्रेक्षिष्ये ।]<br/> <small>(इति सगन्धर्वा सह सखीभिर्निष्कान्ता ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(उबेशीबत्मन्मुखः)</small> अहो ! दुर्लभाभिलाषी मदनः । {{bold|<poem>एपा मनो मे प्रसभं शरीरान् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती । मुराङ्गना कर्पति खण्डितामात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ॥ २० ॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तौ)</small><br/> {{bold|॥ इति प्रथमोऽङ्कः ॥}}<br/> <ref>https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.326674/mode/2up</ref> 0lzj97m06x2nubgzlvauxd63zt4zgwa 418648 418642 2026-09-28T18:59:21Z शशाङ्कः सि जि 10187 418648 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = प्रथमोऽङ्कः | previous = | next = [[../द्वितीयोऽङ्कः|द्वितीयोऽङ्कः]] | notes = }} {{bold|<poem>वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते सः स्थाणुः स्थिरभक्तियोगसुलभो निःश्रेयसायाऽस्तु वः ॥ १ ॥</poem>}} <small>(नान्द्यन्ते)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} अलमतिविस्तरेण ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य,)</small> मारिष ! इतस्तावत् ।<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} भाव ! अयमस्मि ।<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} मारिष ! परिषदेषा पूर्वेषां कवीनां दृष्टरसप्रबन्धा अहमस्यां कालिदासग्रथितवस्तुना नवेन त्रोटकेन उपस्थास्ये । तदुच्यतां पात्रवर्गः स्वेषु स्वेषु पाठेषु अवहितं भवितव्यमिति ॥<br/> {{bold|पारिपार्श्वकः -}} यथाज्ञापयति भावः । <small>(इति निष्कान्तः ।)</small><br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(प्रणिपत्य,)</small> यावदिदानीमार्यविदग्धमिश्रान् विज्ञापयामि ।<br/> {{bold|<poem>प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात् । शृणुत जना अवधानात् क्रियामिमां कालिदासस्य ॥ २ ॥</poem>}} <small>(नेपथ्ये)</small> अज्जा, परित्ताअध पस्य मुअथ । जो सुरपक्खवादी, जस्स वा अम्बरअले गईअत्थि । [आर्याः परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्य वाऽम्बरतले गतिरस्ति]<br/> {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(कर्णं दत्त्वा ।)</small> अये ! किं नु खलु मद्विज्ञापनान्तरमार्तानां कुररीणामिवाकाशे शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । आकाशे सुरगणसेविते समन्तात् किं नार्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥ ३ ॥</poem>}} {{bold|सूत्रधारः -}} <small>(विचिन्त्य,)</small> भवतु । ज्ञातम् ।<br/> {{bold|<poem>ऊरूद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री कैलासनाथमनुसृत्य निवर्तमाना । बन्दीकृता विबुधशत्रुभिरर्धमार्गे क्रन्दत्यतः करुणमप्सरसां गणोऽयम् ॥ ४ ॥</poem>}} <small>(इति निष्क्रान्तः ।)</small><br/> {{bold|प्रस्तावना ।}}<br/> <small>(ततः प्रविशन्त्यप्सरसः ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} अज्जा परित्ताअध परित्ताअध । जो सुरपक्खपादि जस्स अम्वरअले गईअस्थि । [आर्याः ! परित्रायध्वम् परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती यस्याम्बरतले गतिरस्ति ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति अपटीक्षेपेण राजा रथेन सूतश्च ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} अलमाक्रन्दितेन । सूर्योपस्थाननिवृत्तं पुरूरवसं मामेत्य कथ्यतां कुतो भवत्यः परित्रातव्या इति ।<br/> {{bold|रम्भा -}} असुरावलेपादो । [असुरावलेपतः ।]<br/> {{bold|राजा -}} किं पुनरसुरावलेपेन भवतीनामपराद्धम् ।<br/> {{bold|रम्भा -}} सुणादु महाराओ । जा तवोविसेससङ्किदस्स सुउमारं पहअणं महेन्दस्स, पञ्चादेसो रूवगव्विदाए सिरिगोरिए, अलंकारो सग्गस्स, सा णो पिअसही उव्वसी कुवेरभवणादो वित्तमाणा केणावि दाणवेण चित्तलेहादुदीआ अद्धपथं ज्जेव बन्दिग्गाहं गिहिदा [शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङ्कितस्य सुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रीगौर्याः, अलङ्कारः सर्गस्य सा नः प्रियसखी उर्वशी कुबेरभवनान्निवर्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्धपथ एव बन्दिग्राहं गृहीता ।]<br/> {{bold|राजा -}} अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन गतः स जाल्मः ?<br/> {{bold|अप्सरसः -}} इसाणीए दिसाए । [ऐशान्या दिशा ।]<br/> {{bold|राजा -}} तेन हि मुच्यतां विषादः । यतिष्ये वः सखीप्रत्यानयनाय ।<br/> {{bold|अप्सरसः -}} सरिसं एवं सोमवंससंभवस्स । [सदृशमेतत्सोमवंशसम्भवस्य ।]<br/> {{bold|राजा -}} क्व पुनर्मां भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति ।<br/> {{bold|अप्सरसः –}} एदस्सिं हेमकूडसिहरे । [एतस्मिन् हेमकूटशिखरे ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत ! ऐशानीं दिशं चोदयाश्वानाशुगमनाय ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>( इति यथोक्तं करोति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(रथवेगं रूपयित्वा)</small> साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्वप्रस्थितं वैनतेयमपि आसादयेयम्, किंपुनस्तमपकारिणं मघोनः । मम -<br/> {{bold|<poem>अग्रे यान्ति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घनाश्चक्रभ्रान्तिररान्तरेषु वितनोत्यन्यामिवारावलीम् । चित्रारम्भविनिश्चलं हरिशिरस्यायामवच्चामरं यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगानिलात् ॥५॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च)</small><br/> {{bold|सहजन्या -}} हला ! गदो राएसी । ता अम्हे वि जधासंदिट्टं पदेसं गच्छम्ह । [हला ! गतो राजर्षिः, तद्वयमपि यथासन्दिष्टं प्रदेशं गच्छामः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि ! एव्वं करेम्ह । [सखि ! एवं कुर्मः ।]<br/> <small>(इति हेमकूटशिखरे नाट्येनाधिरोहन्ति ।)</small><br/> {{bold|रम्भा -}} अवि णाम सो राएसी उद्धरदि णो हिअअसल्लम् ? [अपि नाम स राजर्षिः उद्धरिष्यति नो हृदयशल्यम् ?]<br/> {{bold|मेनका -}} सहि, मा दे संसओ भोदु । [सखि ! मा ते संशयो भवतु ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} णं दुज्जआ दाणवा । [ननु दुर्जया दानवाः ।]<br/> {{bold|मेनका -}} उवट्ठिदसम्पराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो सवहुमाणं आणाविअ तं एव्व विबुधविजआअ सेणामुहे णिओजेदि । [उपस्थितसम्परायो महेन्द्रोऽपि मध्यमलोकतः सबहुमानमानाय्य तमेव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क्ते ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} सव्वा विअई भोदु । [सर्वथा विजयी भवतु ।]<br/> {{bold|मेनका -}} <small>(क्षणमात्रं स्थित्वा)</small> हला ! समस्सस समस्सस [हला ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।] एस उल्लसिदहरिणकेदणो तस्स राएसिणो सोमदत्तो रहो दीसदी; ण एसो अकिदत्थो पडिणिउत्तिस्सदि त्ति तक्केमि । [एष उल्लसितहरिणकेतनस्तस्य राजर्षेः सोमदत्तो रथो दृश्यते; नैषोऽकृतार्थः प्रतिनिवर्तिष्यत इति तर्कयामि ।]<br/> <small>(निमित्तं सूचयित्वा अवलोकयन्त्यः स्थिताः ।)</small><br/> <small>(ततः प्रविशति रथारूढो राजा सूतश्च । भयनिमीलिताक्षी चित्रलेखा दक्षिणहस्तावलम्बिता उर्वशी च ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! समस्सस समस्सस । [सखि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।]<br/> {{bold|राजा -}} सुन्दरि ! समाश्वसिहि—<br/> {{bold|<poem>गतं भयं भीरु सुरारिसम्भवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निशावसाने नलिनीव पङ्कजम् ॥ ६ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा —}} अम्महे ! कहं उस्ससिदमेत्तसंभाविदजीविदा अज्ज वि एसा सण्णं ण पडिवज्जदि ? [कथमुच्छ्वसितमात्रसम्भावितजीविता अद्यापि एषा संज्ञां न प्रतिपद्यते ?]<br/> {{bold|राजा -}} बलवदत्र ते सखी त्रस्ता । तथाहि-<br/> {{bold|<poem>मन्दारकुसुमदाम्ना गुरुरस्याः सूच्यते हृदयकम्पः । मुहरुच्छ्वसता मध्ये परिणाहवतोः पयोधरयोः ॥ ७ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(सकरुणम्)</small> हला उव्वसि ! पज्जवत्थावेहि अत्ताणम् अणच्छरा विअ पडिभासि । [हला उर्वशि ! पर्यवस्थापयात्मानम्, अनप्सरेव प्रतिभासि ।]<br/> {{bold|राजा -}} {{bold|<poem>मुञ्चति न तावदस्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम् । सिचयान्तेन कथञ्चित्स्तनमध्योच्छ्वासिना कथितः ॥ ८ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी प्रत्यागच्छति ।)</small> {{bold|राजा -}} <small>(सहर्षम्)</small> चित्रलेखे ! दिष्ट्या वर्धसे । प्रकृतिमापन्ना ते प्रियसखी । पश्य —<br/> {{bold|<poem>आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रिः नैस्याचितभुज व च्छिन्नभूष्टिमा । मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमाना गङ्गा रोधःपतनकलुपा गच्छतीव प्रसादम् ॥ ९ ॥</poem>}} {{bold|चित्रलेखा -}} सहि उवसि ! वीसद्धा भव । आवण्णाणुकम्पिणा महाराण पडिहदा क्खु दे तिसपरिवन्थिणो हवासा दाणवा । [सखि उर्वशि ! विश्रब्धा भव । आपन्नानुकम्पिना महाराजेन प्रतिहताः खलु ते त्रिदशपरिपन्थिनो हताशा दानवाः ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} (चक्षुषी उन्मील्य) किं पहावदंसिणा नहिन्देण अम्भुवपहम्हि । [किं प्रभावदर्शिना महेन्द्रेणाभ्युपपन्नास्मि ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} ण महिन्द्रेण, महिन्दसरिसाणुभावेण राएसिणा पुरूरवसेण । [न महेन्द्रेण, महेन्द्रसदृशानुभावेन राजर्षिणा पुरूरवसा ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(राजानमवलोक्यात्मगतम्)</small> उवकिदं क्खु दाणवेन्दसंरम्भेण । [उपकृतं खलु दानवेन्द्रसंरम्भेण ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीमवलोक्यात्मगतम्)</small> स्थाने खलु नारायणमृषिं विलोभयन्त्यस्तदूरुसम्भवामिमां विलोक्य त्रीडिताः सर्वा अप्सरस इति । अथवा नेयं तपस्विनः सृष्टिरित्यवैमि । कुतः — {{bold|<poem>अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विपयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ १० ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी –}} हला चित्तलेहे ! सहीअणो कहिं क्खु भवे ? [हला चित्रलेखे ! सखीजनः कुत्र खलु भवेत् ?]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} सहि ! अभअप्पदाई महाराओ जाणादि । [सखि ! अभयप्रदायी महाराजो जानाति ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(उर्वशीं विलोक्य)</small> महति विपादे वर्तते सखीजनः । पश्यतु भवती - {{bold|<poem>यदृच्छया त्वं सकृदप्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि ! यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत्सखीजनस्ते किमुतार्द्रसौहृदः ॥ ११ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} <small>(आत्मगतम्)</small> अमिअं क्खु दे वअणम् [अमृतं खलु ते वचनम्] अहवा चन्द्रादो अमिति किं अच्चरिअम् [अथवा चन्द्रादमृतमिति किमाश्वर्यम्] <small>(प्रकाशम्)</small> अदो एव मे पेक्खिदुं तुवरदि हिअअम् । [अतएव मे प्रेक्षितुं त्वरते हृदयम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(हस्तेन दर्शयन्)</small> {{bold|<poem>एताः सुतनु मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः । उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥ १२ ॥</poem>}} <small>(उर्वशी साभिलाषं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} हला ! किं पेक्खसि ? [हला ! किं प्रेक्षसे ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं समदुक्खगदो पीवीअदि लोअणेहिं । [ननु समदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} (सस्मितम्) अई को ? [अयि कः ?]<br/> {{bold|उर्वशी -}} णं पणईअणो । [ननु प्रणयिजनः ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} <small>(सहर्षमवलोक्य)</small> हला ! चित्तलेहादुदीअं पिअसहीं उव्वसीं गेव्हिअ विसाहासहिदो विअ भअवं सोमो समुवट्टिदो राएसी दीसदी । [हला ! चित्रलेखाद्वितीयां प्रियसखीमुर्वशीं गृहीत्वा विशाखासहित इव भगवान् सोमः समुपस्थितो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|मेनका –}} <small>(निर्वर्ण्य)</small> हला ! दुवे वि णो एत्थ पिआ उवगदा । इअं पच्चाणीदा पिअसही, अअं च अपरिक्खदुसरीरो राएसी दीसदी । [हला ! द्वे अपि नोऽत्र प्रिये उपनते, इयं प्रत्यानीता प्रियसखी, अयञ्चापरिक्षतशरीरो राजर्षिर्दृश्यते ।]<br/> {{bold|सहजन्या -}} सहि ! जुत्तं भणासि दुज्जओ दाणओ त्ति । [सखि ! युक्तं भणसि दुर्जयो दानवः इति ।]<br/> {{bold|राजा -}} सूत, इदं तच्छैलशिखरम् । अवतारय रथम् ।<br/> {{bold|सूतः -}} यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । <small>(इति तथा करोति ।)</small><br/> <small>(उर्वशी रथावतारक्षोभं नवन्ती नत्रानं राजानमवलम्बते)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> हन्त ! सफलो मे विपयावतारः - {{bold|<poem>यदिदं रथसंक्षोभादङ्गेनाङ्गं ममायतेक्षणया । स्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्कुरितं मनसिजेनेव ॥ १३ ॥</poem>}} {{bold|उर्वशी -}} हला ! किं वि परदो ओसर । [हला ! किमपि परतः अपसर ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} णाहं सक्केमि । [नाहं शक्नोमि ।]<br/> {{bold|रम्भा -}} एत्थ पिअआरिणं संभावेन्ह राएसिं । [अत्र प्रियकारिणं सम्भावयामो राजर्षिम् ।] <small>(सर्वा उपसर्पन्ति ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} सूत ! उपश्लेषय रथम् - {{bold|<poem>यावत्पुनरियं सुश्रूरुत्सुकाभिः समुत्सुका । सखीभिर्याति सम्पर्क लताभिः श्रीरिवार्तवी ॥ १४ ॥</poem>}} <small>(सूतो रथं स्थापयति ।)</small><br/> {{bold|अप्सरसः -}} दिट्ठि महाराओ विजएण वहृदि । [दिष्ट्या महाराजो विजयेन वर्धते ।]<br/> {{bold|राजा -}} भवत्यश्च सखीसमागमेन ।<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(चित्रलेखादत्तहस्तावलम्बा रथादवतीर्य)</small> हला ! अधिअं परि- सजह । ण क्खु मे आसी आसासो जहा पुणो वि सहीअणं पेक्खिरसं त्ति । [हला ! अधिकं परिष्वजथ, न खलु मे आसीदा- वास यथा पुनरपि सखीजनं प्रेक्षिष्ये इति ।]<br/> <small>(सख्यः परिष्वजन्ते ।)</small><br/> {{bold|मेनका -}} <small>(साशंसम्)</small> सव्वहा कप्पसदं महाराओ पुहविं पालअन्तो होदु । [सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथ्वीं पालयन् भवतु ।]<br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेन् उपदर्शितः शब्दः ।<br/> {{bold|<poem>अयञ्च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः । अधिरोहति शैलानं तडित्वानिव तोयदः ॥ १५ ॥</poem>}} {{bold|अप्सरसः -}} <small>(पश्यन्त्यः)</small> अम्मो, चित्तरहो । [अहो चित्ररथः ।]<br/> <small>(ततः प्रविशति चित्ररथः ।)</small> {{bold|चित्ररथः -}} <small>(राजानं दृष्ट्वा सबहुमानम्)</small> दिष्ट्या महेन्द्रोपकारपर्या न विक्रममहिम्ना वर्धते भवान् ।<br/> {{bold|राजा -}} अये गन्धर्वराजः ! <small>(रथादवतीर्य)</small> स्वागतं प्रियसुहृदे । <small>(परस्परं हस्तौ स्पृशतः ।)</small><br/> {{bold|चित्ररथः -}} वयस्य ! केशिना हृतामुर्वशीं नारदादुपश्रुत्य प्रत्या- हरणार्थमस्याः शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा । ततो वयमन्तरा चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा त्वामिहस्थमुपागताः । स भवान् इमां पुरस्कृत्य सहास्माभिः मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । पश्य— {{bold|<poem>पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा मरुत्वते । दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा सम्प्रति त्वया ॥ १६ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} सखे ! मैवम्- {{bold|<poem>ननु वज्रिण एव वीर्यमेतद्, विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्ष्याः । वसुधाधरकन्दराविसर्पी, प्रतिशब्दो हि हरेर्हिनस्ति नागान् ॥ १७ ॥</poem>}} {{bold|चित्ररथः -}} युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः ।<br/> {{bold|राजा -}} सखे ! नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अतस्त्वमेवात्रभवतीं प्रभोरन्तिकं प्रापय ।<br/> {{bold|चित्ररथः -}} यथा भवान्मन्यते । इत इतो भवत्यः ।<br/> <small>(सर्वाः प्रस्थिताः ।)</small><br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(जनान्तिकम्)</small> हला चित्तलेहे, उवआरिणं राएसिं ण सक्कणोमि आमन्तेदुम् । ता तुमं एव मे मुहं होहि । [हला चित्रलेखे ! उपकारिणं राजपिं न शक्नोनि आमन्त्रयितुम्, तत् त्वमेव मे मुखं भव ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(राजानमुपेत्य)</small> महाराज ! उव्वसी विष्णवेदि महाराएण अभणुण्णादा इच्छामि पिअसहिं विअ महाराअस्स किन्ति सुरलोअं णेदुम् । [महाराज ! उर्वशी विज्ञापयति महाराजेनाभ्यनुज्ञातेच्छामि प्रियसखीमित्र महाराजस्य कीर्ति सुरलोकं नेतुम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} गम्यतां पुनर्दर्शनाय ।<br/> <small>(सर्वाः सगन्धर्वाः आकाशोत्पतनं रूपयन्ति ।)</small><br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(उत्पतनभङ्गं रूपयित्वा)</small> अम्मो, लदाविडवे एसा एआवली वैअअन्तिआ मे लग्गा [अहो, लताविटपे एषा एकावली वैजयन्तिका मे लग्ना] <small>(सव्याजमुपसृत्य राजानं पश्यन्ती)</small> सहि चित्तलेहे, मोआवेहि दाव णम् । [सखि चित्रलेखे ! मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(विलोक्य बिहस्य च)</small> आम्, दिढं क्खु लग्गा सा असक्का मोआविदुम् । [आम्, दृढं खलु लग्ना सा, अशक्या मोचयितुम् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} अलं पडिहासेण । मोआवेहि दात्र णम् । [अलं परिहासेन । मोचय तावदेनाम् ।]<br/> {{bold|चित्रलेखा -}} आम्, दुम्मोआ विअ मे पडिहादी । तहा वि मोआविस्सं दाव । [आम्, दुम्र्म्मोच्येव प्रतिभाति, तथापि मोचयिष्यामि तावत् ।]<br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(स्मितं कृत्वा)</small> पिअसहि, सुमरेहि क्लु एवं अत्तणो वअणम् । [प्रियसखि ! स्मर खल्वेतदात्मनो वचनम् ।]<br/> {{bold|राजा -}} <small>(स्वगतम्)</small> {{bold|<poem>प्रियमाचरितं ते त्वया मे गमनेऽस्याः क्षणविन्नमाचरन्त्या । यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मया हि दृष्टा ॥ १८ ॥</poem>}} <small>(चित्रलेखा मोचयति । उर्वशी राजानमालोकयन्ती सनिःश्वासं सखीजनमुत्पतन्तं पश्यति ।)</small><br/> {{bold|सूतः -}} आयुष्मन् ! {{bold|<poem>अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधान् प्रक्षिप्य दैत्यांल्लवणाम्बुराशौ । वायव्यमस्त्रं शरधिं पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ॥ १९ ॥</poem>}} {{bold|राजा -}} तेन पश्लेषय रथम्, यावदारोहामि ।<br/> <small>(सूतस्तथा करोति । राजा नाय्येन रथमारोहति ।)</small><br/> {{bold|उर्वशी -}} <small>(सस्पृहं राजानमवलोकयन्ती)</small> अवि णाम पुणो विउअआरिणं एवं पेक्खिस्सम् । [अपि नाम पुनरपि उपकारिणमेतं प्रेक्षिष्ये ।]<br/> <small>(इति सगन्धर्वा सह सखीभिर्निष्कान्ता ।)</small><br/> {{bold|राजा -}} <small>(उबेशीबत्मन्मुखः)</small> अहो ! दुर्लभाभिलाषी मदनः । {{bold|<poem>एपा मनो मे प्रसभं शरीरान् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती । मुराङ्गना कर्पति खण्डितामात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ॥ २० ॥</poem>}} <small>(निष्क्रान्तौ)</small><br/> {{bold|॥ इति प्रथमोऽङ्कः ॥}}<br/> <ref>https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.326674/mode/2up</ref> 4oy53vuzrv6tcc9h621r2fjw3wei0p7 0 165957 418646 2026-09-28T18:08:46Z शशाङ्कः सि जि 10187 {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = चतुर्थोऽङ्कः | previous = [[../तृतीयोऽङ्कः|तृतीयोऽङ्कः]] | next = [[../पञ्चमोऽङ्कः|पञ्चमोऽङ्कः]] | notes = }} <small>(ततः प्रविशति महजन्या चित्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418646 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = चतुर्थोऽङ्कः | previous = [[../तृतीयोऽङ्कः|तृतीयोऽङ्कः]] | next = [[../पञ्चमोऽङ्कः|पञ्चमोऽङ्कः]] | notes = }} <small>(ततः प्रविशति महजन्या चित्राच)</small><br/> {{bold|चित्रलेखा -}} <small>(प्रवेशानन्तरं द्विपदिकया दिशोऽवलोक्य)</small> <poem>सहअरिदुक्खालिद्धअं सरवरअम्मि सिद्धिअन् । वाहोत्रग्गिअणअणअं नम्मई हंसीजुअलअम् ॥ २ ॥</poem> <poem>[सहचरीदुःखालीढं सरोवरे स्निग्धम् । वाष्पावल्गितनयनं ताम्यति हंसीयुगलम् ॥ २ ॥]</poem> d3dwbmhg016ark797gac05h5vafhmi2 0 165958 418647 2026-09-28T18:12:01Z शशाङ्कः सि जि 10187 {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = पञ्चमोऽङ्कः | previous = [[../चतुर्थोऽङ्कः|चतुर्थोऽङ्कः]] | next = | notes = }} <small>(ततः प्रविशति हृष्टो विदूषकः)</small><br/> {{bold|विदूषकः -}} ही ही भ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418647 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = कालिदासः | translator = | section = पञ्चमोऽङ्कः | previous = [[../चतुर्थोऽङ्कः|चतुर्थोऽङ्कः]] | next = | notes = }} <small>(ततः प्रविशति हृष्टो विदूषकः)</small><br/> {{bold|विदूषकः -}} ही ही भो, दिट्ठिआ चिरस्स कालस्स उम्बसी- सहाओ तत्तभवं राआ णंदणवणप्पमुद्देसु पदेसेषु विहरिअ पडिणित्तो । पविसिअ णअरं दाणीं सकज्जाणुसासणेण पइदि- मण्डलं अणुरज्जअन्तो रज्जं करेदि । असंताणत्तणं वजिअ सेण किं वि सोअणीअम् । अज्ज तिहिविसेसो त्ति भअवदीणं गङ्गा- जमुणाणं संगमे देवीए सह किदाहिसेओ संपदं उवआरिअं विठ्ठो । ता जाव अलंकरणीयमाणस्स अङ्गाणुलेवण मल्लभाई भादुओ विअ होमि । <small>(इति परिक्रामति)</small><br/> <small>(नेपथ्ये)</small> हद्धी हद्धी । एसो तालावन्तपिधाणं णिक्खिवि णीअमाणो अच्छराविरहिदेण मोलिरअणदाए योइदो मणी आमिससङ्किणा गिद्धेण आक्खित्तो । [ही ही भोः ! दिव्या चिरस्य कालस्योर्वशीसहायः तत्रभवान् राजा नन्दनवनप्रमुखेषु<br/> aji6ndaox84nwsuddykzp2xfsg4d5ce