विकिस्रोतः sawikisource https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिस्रोतः विकिस्रोतःसम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् लेखकः लेखकसम्भाषणम् पृष्ठम् पृष्ठसम्भाषणम् अनुक्रमणिका अनुक्रमणिकासम्भाषणम् श्रव्यम् श्रव्यसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 10154 418675 418070 2026-10-01T05:38:21Z सुष्मितजैनः 8281 418675 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author= जगन्नाथः | translator = | section = आनन १ | previous = | next = [[../आनन २|आनन २]] | notes = }} <poem> <center>स्मृताऽपि तरुणातपं करुणया हरन्ती नृणा-, मभङ्गुरतनुत्विषां वलयिता शतैर्विद्युताम्। कलिन्दगिरिनन्दिनीतटसुरद्रुमालम्बिनी, मदीयमतिचुम्बिनी भवतु कापि कादम्बिनी॥ श्रीमज्ज्ञानेन्द्रभिक्षोरधिगतसकलब्रह्मविद्याप्रपञ्चः, काणादीराक्षपादीरपि गहनगिरो यो महेन्द्रादवेदीत्। देवादेवाध्यगीष्ट स्मरहरनगरे शासनं जैमिनीयं, शेषाङ्कप्राप्तशेषामलभणितिरभूत् सर्वविद्याधरो यः॥ पाषाणादपि पीयूषं, स्यन्दते यस्य लीलया। तं वन्दे पेरुभट्टाख्यं, लक्ष्मीकान्तं महागुरुम्॥ निमग्नेन क्लेशैर्मननजलधेरन्तरुदरं, मयोन्नीतो लोके ललितरसगङ्गाधरमणिः। हरन्नन्तर्ध्वान्तं हृदयमधिरूढो गुणवता-, मलङ्कारान् सर्वानपि गलितगर्वान् रचयतु॥ परिष्कुर्वन्त्वर्थान् सहृदयधुरीणाः कतिपये, तथाऽपि क्लेशो मे कथमपि गतार्थो न भविता। तिमीन्द्राः सङ्‌क्षोभं विदधतु पयोधेः पुनरिमे, किमेतेनायासो भवति विफलो मन्दरगिरेः॥ निर्माय नूतनमुदाहरणानुरूपं, काव्यं मयाऽत्र निहितं न परस्य किञ्चित्। किं सेव्यते सुमनसां मनसाऽपि गन्धः, कस्तूरिकाजननशक्तिभृतामृगेण॥ मननतरितीर्णविद्यार्णवो जगन्नाथपण्डितनरेन्द्रः। रसगङ्गाधरनाम्नीं करोति कुतुकेन काव्यमीमांसाम्॥ रसागङ्गाधरनामा संदर्भोऽयं चिरं जयतु। किञ्च कुलानि कवीनां निसर्गसम्यञ्चि रञ्जयतु॥</center> तत्र कीर्तिपरमाह्लादगुरुराजदेवताप्रसादाद्यनेकप्रयोजनकस्य काव्यस्य व्युत्पत्तेः कविसहृदययोरावश्यकतया गुणालङ्कारादिभिर्निरूपणीये तस्मिन् विशेष्यतावच्छेदकं तदितरभेदबुद्धौ साधनं च तल्लक्षणं तावन्निरूप्यते - <center><big>रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम्।</big></center> रमणीयता च लोकोत्तराह्लादजनकज्ञानगोचरता। लोकोत्तरत्वं चाह्लादगतश्चमत्कारत्वापरपर्यायोऽनुभवसाक्षिको जातिविशेषः। कारणं च तदवच्छिन्ने भावनाविशेषः पुनःपुनरनुसन्धानात्मा। 'पुत्रस्ते जातः', 'धनं ते दास्यामि' इति वाक्यार्थधीजन्यस्याह्लादस्य न लोकोत्तरत्वम्। अतो न तस्मिन् वाक्ये काव्यत्वप्रसक्तिः। इत्थं च चमत्कारजनकभावनाविषयार्थप्रतिपादकशब्दत्वम्, यत्प्रतिपादितार्थविषयकभावनात्वं चमत्कारजनकतावच्छेदकं तत्त्वम्, स्वविशिष्टजनकतावच्छेदकार्थप्रतिपादकतासंसर्गेण चमत्कारत्ववत्त्वमेव वा काव्यत्वमिति फलितम्। यत्तु प्राञ्चः 'अदोषौ सगुणौ सालंकारौ शब्दार्थौ काव्यम्' इत्याहुः, तत्र विचार्यते - शब्दार्थयुगलं न काव्यशब्दवाच्यम्, मानाभावात्। काव्यमुच्चैः पठ्यते, काव्यादर्थोऽवगम्यते, काव्यं श्रुतमर्थो न ज्ञातः, इत्यादिविश्वजनीनव्यवहारतः प्रत्युत शब्दविशेषस्यैव काव्यपदार्थत्वप्रतिपत्तेश्च। व्यवहारः शब्दमात्रे लक्षणयोपपादनीय इति चेत्, स्यादप्येवम्, यदि काव्यपदार्थतया पराभिमते शब्दार्थयुगले काव्यशब्दशक्तेः प्रमापकं दृढतरं किमपि प्रमाणं स्याद्। तदेव तु न पश्यामः। विमतवाक्यं त्वश्रद्धेयमेव। इत्थं चासति काव्यशब्दस्य शब्दार्थयुगलशक्तिग्राहके प्रमाणे, प्रागुक्ताद् व्यवहारतः शब्दविशेषे सिद्ध्यन्तीं शक्तिं को नाम निवारयितुमीष्टे। एतेन विनिगमनाभावादुभयत्र शक्तिरिति प्रत्युक्तम्। तदेवं शब्दविशेषस्यैव काव्यपदार्थत्वे सिद्धे तस्यैव लक्षणं वक्तुं युक्तम्, न तु स्वकल्पितस्य काव्यपदार्थस्य। एषैव च वेदपुराणादिलक्षणेष्वपि गतिः। अन्यथा तत्रापीयं दुरवस्था स्याद्। यत्त्वास्वादोद्बोधकत्वमेव काव्यत्वप्रयोजकं तच्च शब्दे चार्थे चाविशिष्टमित्याहुः, तन्न। रागस्यापि रसव्यञ्जकताया ध्वनिकारादिसकलालङ्कारिकसम्मतत्वेन प्रकृते लक्षणीयत्वापत्तेः। किं बहुना नाट्याङ्गानां सर्वेषामपि प्रायशस्तथात्वेन तत्वापात्तिर्दुर्वारैव। एतेन रसोद्बोधसमर्थस्यैवात्र लक्ष्यत्वमित्यपि परास्तम्। अपि च काव्यपदप्रवृत्तिनिमित्तं शब्दार्थयोर्व्यासक्तम्, प्रत्येकपर्याप्तं वा। नाद्यः। एको न द्वाविति व्यवहारस्येव श्लोकवाक्यं न काव्यमिति व्यवहारस्यापत्तेः। न द्वितीयः। एकस्मिन् पद्ये काव्यद्वयव्यवहारापत्तेः। तस्माद् वेदशास्त्रपुराणलक्षणस्येव काव्यलक्षणस्यापि शब्दनिष्ठतैवोचिता। लक्षणे गुणालङ्कारादिनिवेशोऽपि न युक्तः। 'उदितं मण्डलं विधोः' इति काव्ये दूत्यभिसारिकाविरहिण्यादिसमुदीरितेऽभिसरणविधिनिषेधजीवनाभावादिपरे 'गतोऽस्तमर्कः' इत्यादौ चाव्याप्त्यापत्तेः। न चेदम् अकाव्यमिति शक्यं वदितुम्। काव्यतया पराभिमतस्यापि तथा वक्तुं शक्यत्वात्। काव्यजीवितं चमत्कारित्वं चाविशिष्टमेव। गुणत्वालङ्कारत्वादेरननुगमाच्च। दुष्टं काव्यमिति व्यवहारस्य बाधकं विना लाक्षणिकत्वायोगाच्च। न च संयोगाभाववान् वृक्षः संयोगीतिवदंशभेदेन दोषरहितं दुष्टमिति व्यवहारे बाधकं नास्तीति वाच्यम्। 'मूले महीरूहो विहङ्गमसंयोगी, न शाखायाम्' इति प्रतीतेरिवेदं पद्यं पूर्वार्धे काव्यमुत्तरार्धे तु न काव्यमिति स्वरसवाहिनो विश्वजनीनानुभवस्य विरहादव्याप्यवृत्तिताया अपि तस्यायोगात्। शौर्यादिवदात्मधर्माणां गुणानाम्, हारादिवदुपस्कारकाणामलङ्काराणां च शरीरघटकत्वानुपपत्तेश्च। यत्तु 'रसवदेव काव्यम्' इति साहित्यदर्पणे निर्णीतम्, तन्न। वस्त्वलङ्कारप्रधानानां काव्यानामकाव्यत्वापत्तेः। न चेष्टापत्तिः, महाकविसंप्रदायस्याकुलीभावप्रसङ्गात्। तथा च जलप्रवाहवेगनिपतनोत्पतनभ्रमणानि कविभिर्वर्णितानि कपिबालादिविलसितानि च। न च तत्रापि यथाकथञ्चित् परम्परया रसस्पर्शोऽस्त्येवेति वाच्यम्। ईदृशरसस्पर्शस्य 'गौश्चलति', 'मृगो धावति' इत्यादावतिप्रसक्तत्वेनाप्रयोजकत्वात्। अर्थमात्रस्य विभावानुभावव्यभिचार्यन्यतमत्वादिति दिक्। तस्य च कारणं कविगता केवला प्रतिभा। सा च काव्यघटनानुकूलशब्दार्थोपस्थितिः। तद्गतं च प्रतिभात्वं काव्यकारणतावच्छेदकतया सिद्धो जातिविशेष उपाधिरूपं वाखण्डम्। तस्याश्च हेतुः क्वचिद् देवतामहापुरुषप्रसादादिजन्यमदृष्टम्। क्वचिच्च विलक्षणव्युत्पत्तिकाव्यकरणाभ्यासौ। न तु त्रयमेव। बालादेस्तौ विनापि केवलान्महापुरुषप्रसादादपि प्रतिभोत्पत्तेः। न च तत्र तयोर्जन्मान्तरीययोः कल्पनं वाच्यम्। गौरवान्मानाभावात्कार्यस्यान्यथाप्युपपत्तेश्च। लोके हि बलवता प्रमाणेनाऽऽगमादिना सति कारणतानिर्णये पश्चादुपस्थितस्य व्यभिचारस्य वारणाय जन्मान्तरीयमन्यथा-नुपपत्त्या कारणं धर्माधर्मादि कल्प्यते। अन्यथा तु व्यभिचारोपस्थित्या पूर्ववृत्तकारणतानिर्णये भ्रमत्वप्रतिपत्तिरेव जायते। नापि केवलमदृष्टमेव कारणमित्यपि शक्यं वदितुम्। कियन्तंचित्कालं काव्यं कर्तुमशक्नुवतः कथमपि संजातयोर्व्युत्पत्त्यभ्यासयोः प्रतिभायाः प्रादुर्भावस्य दर्शनात्। तत्राप्यदृष्टस्याङ्गीकारे प्रागपि ताभ्यां तस्याः प्रसक्तेः। न च तत्र प्रतिभायाः प्रतिबन्धकमदृष्टान्तरं कल्प्यमिति वाच्यम्।तादृशानेकस्थलगतादृष्टद्वयकल्पनापेक्षया क्लृप्तव्युत्पत्त्यभ्यासयोरेव प्रतिभाहेतुत्वकल्पने लाघवात्। अतः प्रागुक्तसरणिरेव ज्यायसी। तादृशादृष्टस्य तादृशव्युत्पत्त्य-भ्यासयोश्च प्रतिभागतं वैलक्षण्यं कार्यतावच्छेदकम्, अतो न व्यभिचारः। प्रतिभात्वं च कवितायाः कारणतावच्छेदकम्, प्रतिभागतवैलक्षण्यमेव वा विलक्षणकाव्यं प्रतीति नात्रापि सः। न च सतोरपि व्युत्पत्यभ्यासयोर्यत्र न प्रतिभोत्पत्तिस्तत्रान्वयव्यभिचार इति वाच्यम्। तत्र तयोस्तादृशवैलक्षण्ये मानाभावेन कारणतावच्छेदकानवच्छिन्नत्वात्। पापविशेषस्य तत्र प्रतिबन्धकत्वकल्पनाद्वा न दोषः। प्रतिबन्धकाभावस्य च कारणता समुदितशक्त्यादित्रयहेतुतावादिनः शक्तिमात्रहेतुतावादिनश्चाविशिष्टा। प्रतिवादिना मन्त्रादिभिः कृते कतिपयदिवसव्यापिनि वाक्स्तम्भे विहितानेकप्रबन्धस्यापि कवेः काव्यानुदयस्य दर्शनात्। तच्चोत्तमोत्तमोत्तममध्यमाधमभेदाच्चतुर्धा। <center><big>शब्दार्थौ यत्र गुणीभावितात्मानौ कमप्यर्थमभिव्यङ्क्तस्तदाद्यम्।</big></center> कमपीति चमत्कृतिभूमिम्। तेनातिगूढस्फुटव्यङ्ग्ययोर्निरासः।अपराङ्गवाच्यसिद्ध्यङ्गव्यङ्ग्यस्यापि चमत्कारितया तद्वारणाय गुणीभावितात्मानाविति स्वापेक्षया व्यङ्ग्यप्राधान्याभिप्रायकम्। उदाहरणम् - <center>'शयिता सविधेऽप्यनीश्वरा सफलीकर्तुमहो मनोरथान्। दयिता दयिताननाम्बुजं दरमीलन्नयना निरीक्षते॥'</center> अत्रालम्बनस्य नायकस्य, सविधशयनाक्षिप्तस्य रहःस्थानादेरुद्दीपनस्य च विभावस्य, तादृशनिरीक्षणादेरनुभावस्य, त्रपौत्सुक्यादेश्च व्यभिचारिणः, संयोगाद्रतिरभिव्यज्यते। आलम्बनादीनां स्वरूपं वक्ष्यते। न च यद्ययं शयितः स्यात् तदास्याननाम्बुजं चुम्बेयमिति नायिकेच्छाया एव व्यङ्गयत्वमत्रेति वाच्यम्। मनोरथान् सफलीकर्तुमसमर्थेत्यनेन मनोरथाः सर्वेऽस्या हृदि तिष्ठन्तीति प्रतीतेः स्वशब्देन मनोरथपदेन सामान्याकारेण तादृशेच्छाया अपि निवेदनात्। न च मनोरथपदेन मनोरथत्वाकारेणा सामान्येच्छाया अभिधानेऽपि चुम्बेयमिति विषयविशेषविशिष्टेच्छात्वेन व्यङ्ग्यत्वे किं बाधकमिति वाच्यम्। चमत्कारो न स्यादित्यस्यैव बाधकत्वात्। न हि विशेषाकारेण व्यङ्ग्योऽपि सामान्याकारेणाभिहितोऽर्थः सहृदयानां चमत्कृतिमुत्पादयितुमीष्टे। कथमपि वाच्यवृत्त्यनालिङ्गितस्यैव व्यङ्ग्यस्य चमत्कारित्वेनालङ्कारिकैः स्वीकारात्। चुम्बनेच्छाया रत्यनुभावतयैव सुन्दरत्वेन तदव्यञ्जने चुम्बामीति शब्दबलाच्चुम्बनेच्छावदचमत्कारित्वाच्च। एवं त्रपाया अपि न प्राधान्येन व्यङ्ग्यत्वम्। अनुवाद्यतावच्छेदकतया प्रतीतायां तस्यां मुख्यवाक्यार्थत्वायोगात्। न च दरमीलन्नयनात्वविशिष्टनिरीक्षणं विधेयमिति नानुवाद्यतावच्छेदकत्वं तस्या इति वाच्यम्। एवमपि नयनगतदरमीलनस्य तत्कार्यत्वेऽपि दरमीलन्नयनात्वविशिष्टनिरीक्षणस्य रतिमात्रकार्यत्वात्। त्रपाया एव मुख्यत्वेन व्यङ्ग्यत्वे निरीक्षणोक्तेरनतिप्रयोजनकत्वापत्तेः। वाच्यवृत्त्या रतेरनुभावे निरीक्षणो त्रपाया अनुभावस्य दरमीलनस्येव व्यञ्जनया तस्यां तस्या अपि गुणीभावप्रत्ययौचित्यात्। यथा वा - <center>'गुरुमध्यगता मया नताङ्गी निहता नीरजकोरकेण मन्दम्। दरकुण्डलताण्डवं नतभ्रूलतिकं मामवलोक्य घूर्णितासीत्॥'</center> अत्र घूर्णिताऽसीदित्यनेनासमीक्ष्यकारिन्किमिदमनुचितं कृतवानसीत्यर्थसम्वलितोऽमर्षश्चर्वणाविश्रान्तिधामत्वात् प्राधान्येन व्यज्यते। तत्र शब्दोऽर्थश्च गुणः। यथा वा - <center>'तल्पगतापि च सुतनुः श्वासासङ्ग न या सेहे। सम्प्रति सा हृदयगतं प्रियपाणिं मन्दमाक्षिपति॥'</center> इदं च पद्यं मन्निर्मितप्रबन्धगतत्वेन पूर्वसाकाङ्क्षमिति दिङ्मात्रेण व्याख्यायते - या नववधूः पल्यङ्कशयिता श्वासस्यासङ्गमात्रेणापि सङ्कुचदङ्गलतिकाऽभूत् सा सम्प्रति प्रस्थानपूर्वरजन्यां प्रवत्स्यत्पतिका प्रियेण सशङ्केन समर्पितं हृदि पाणिं नववधूजातिस्वाभाव्यादाक्षिपति, परं तु मन्दम्। अत्र शनैः स्वस्थानप्रापणात्मना मन्दाक्षेपेण रत्याख्यः स्थायी संलक्ष्यक्रमतया व्यज्यते। उपपादयिष्यते च स्थाय्यादीनामपि संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयत्वम्। अमुमेव च प्रभेदं ध्वनिमामनन्ति। यत्तु चित्रमीमांसायामप्पय्यदीक्षितैः 'निःशेषच्युतचन्दनम्' इति पद्यं ध्वन्युदाहरणप्रसङ्गे व्याख्यातम् - उत्तरीयकर्षणेन चन्दनच्युतिरित्यन्यथासिद्धिपरिहाराय निःशेषग्रहणम्। ततश्चन्दनच्युतेः स्नानसाधारण्यव्यावर्तनेन सम्भोगचिह्नोद्धाटनाय तटग्रहणम्। स्नाने हि सर्वत्र चन्दनच्युतिः स्यात्, तव तु स्तनयोस्तट उपरिभाग एव दृश्यते। इयमाश्लेषकृतैव। तथा 'निर्मृष्टरागोऽधर' इत्यत्र ताम्बूलग्रहणविलम्बात् प्राचीनरागस्य किञ्चिन्मृष्टतेत्यन्यथासिद्धिपरिहाराय निर्मृष्टराग इति रागस्य निःशेषमृष्टतोक्ता। पुनः स्नानसाधारण्यव्यावर्तनेन सम्भोगचिह्नोद्घाटनायाऽधर इति विशिष्य ग्रहणम्। उत्तरोष्ठे सरागेऽधरोष्ठमात्रस्य निर्मृष्टरागता चुम्बनकृतैव इत्यादिना, इदमपि ध्वनेरुदाहरणम्। इत्यन्तेन सन्दर्भेण तटादिघटिता वाक्यार्थाः स्नानव्यावृत्तिद्वारा संभोगाङ्गानामाश्लेषचुम्बनादीनां प्रतिपादनेन प्रधानव्यङ्ग्यव्यञ्जने साहायकमाचरन्ति इति, तदेतदलङ्कारशास्त्रतत्त्वानवबोधनिबन्धनम्। प्राचीनसकलग्रन्थविरुद्धत्वादुपपत्तिविरोधाच्च। तथा हि - पञ्चमोल्लासे निःशेषेत्यादौ गमकतया यानि चन्दनच्यवनादीन्युपात्तानि तानि कारणान्तरतोऽपि भवन्ति। यतश्चात्रैव स्नानकार्यत्वेनोपात्तानीति नोपभोग एव प्रतिबद्धानीत्यनैकान्तिकानि इति काव्यप्रकाशकृतोक्तम्। तथा तत्रैव तेन - <center>'भम धम्मिअ वीसत्थो सो सुणओ अज्ज मालिदो तेण। गोलाणैकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण॥'</center> इत्यादौ लिङ्गजलिङ्गिज्ञानरूपेणाऽनुमानेन व्यक्तिं गतार्थयतो व्यक्तिविवेककृतो मतं प्रत्याचक्षाणेन व्यभिचारित्वेनासिद्धत्वेन च सन्दिह्यमानादपि लिङ्गाद्व्यञ्जनमभ्युपगतम्। इत्थमेव च ध्वनिकृतापि प्रथमोद्द्योते। एवं च व्यञ्जकानां साधारण्यं प्रतिपादयतां प्रामाणिकानां ग्रन्थैः सहासाधारण्यं प्रतिपादयतस्तव ग्रन्थस्य विरोधः स्फुटः। किञ्च यदिदं निःशेषेत्याद्यवान्तरवाक्यार्थानां वापीस्नानव्यावृत्तिद्वारेण व्यङ्ग्यासाधारण्यं सम्पाद्यते तत् किमर्थमिति पृच्छामः। व्यङ्ग्यस्य व्यञ्जनार्थमिति चेन्न। व्यञ्जकगतासाधारण्यस्य व्यञ्जनानुपायत्वात्। <center>'औणिद्दं दोब्बल्लं चिन्ता अलसंतणं सणीससिअम् मह मन्दभाइणीए केरं सहि तुह परिभवै॥'</center> इत्यादौ साधारणानामेवौन्निद्र्यादीनां वक्त्रादिवैशिष्ट्यवशादर्थविशेषव्यञ्जकताया अभ्युपगतेः। प्रत्युतासाधारण्यस्य व्याप्त्यपरपर्यायस्यानुमानानुकूलतया व्यक्तिप्रतिकूलत्वाच्च। अथ तटादिघटितत्वेऽपि न निःशेषेत्यादिवाक्यार्थानामसाधारण्यम्। सलिलार्द्रवसनकरणकप्रोञ्छनादिनापि तत्सम्भवादिति चेत्तर्हि वापीस्नानव्यावर्तनेन कः पुरुषार्थः। एकत्रानैकान्तिकत्वस्येव बहुष्वनैकान्तिकताया अपि ज्ञाताया अनुमितिप्रतिकूलत्वाद्व्यक्त्यप्रतिकूलत्वाच्च। अपि चात्र हि तदन्तिकमेव रन्तुं गतासीति व्यङ्ग्यशरीरे तदन्तिकगमनं रमणरूपफलांशश्चेति द्वयं घटकम्। तत्र तावत्तदन्तिकं गतासीत्यंशस्य त्वन्मते व्यङ्ग्यत्वं दुरुपपादम्। त्वदुक्तरीत्या विशेषणवाक्यार्थानां निःशेषेत्यादिप्रतिपाद्यानां वाच्यार्थे वापीस्नाने बाधितत्वाद्वाच्यकक्षागतप्रधानवाक्यार्थीभूतविधिनिषेधप्रतिपादकाभ्यां गता न गतेति शब्दाभ्यां विरोधिलक्षणया निषेधस्य विधेश्च प्रतीतेरुपपत्तेः। न हि मुख्यार्थबाधेनोन्मीलितेऽर्थे व्यक्तिवेद्यतोचिता। यथा 'अहो पूर्णं सरो यत्र लुठन्तः स्नान्ति मानवाः' इत्यत्र कर्तृविशेषणानुपपत्त्यधीनोल्लासे पूर्णत्वाभावे। अथ तदन्तिकगमनस्य लक्षणावेद्यत्वेऽपि रमणस्य फलांशस्य लक्ष्यशक्तिमूलध्वननवेद्यत्वमव्याहतमेवेति चेत्, 'अधमत्वमप्रकृष्टत्वं तच्च जात्या कर्मणा वा भवति। तत्र जात्यापकर्षं नोत्तमनायिका नायकस्य वाक्ति' इत्यादिना संदर्भेण भवतैवार्थापत्तिवेद्यतायाः स्फुटं वचनात्। अन्यलभ्यस्यच शब्दार्थताया अस्वीकृतेः। अन्यच्च यथा कथंचिदङ्गीकुरु वात्र व्यञ्जनाव्यापारं तथापि न तवेष्टसिद्धिः। वाच्यानां निःशेषच्युतचन्दनस्तनतटत्वादीनामधमत्वस्य च त्वदुक्तरीत्या प्रकारान्तरेणानुपपद्यमानतया दूतीसंभोगमात्रनिष्पाद्यत्वेन गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वप्रसङ्गात्। एवं चोपपत्तिविरोधोऽपि स्फुटतर एव। तस्माद्वाच्यार्थसाधारण्यमेवोचितमतिविदग्धनायिकानिरूपितानां विशेषणवाक्यार्थानाम्। तथा हि-- अयि बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे स्वार्थपरायणे स्नानकालातिक्रमभयवशेन नदीमदीयप्रिययोरन्तिकमगत्वैव वापीं स्नातुमितो ममान्तिकाद्गतासि, न पुनस्तस्य परवेदनानभिज्ञतया दुःखदातृत्वेनाधमस्यान्तिकम्। यतो निःशेषच्युतचन्दनं स्तनयोस्तटमेव नोरःस्थलम्, वापीगतबहुलयुवजनत्रपापारवश्यादंशद्वयलग्नाग्रस्वस्तिकीकृतभुजलतायुगलेन तटस्यैवोन्नततया मुहुरामर्षात्। एवं त्वरया सम्यगक्षालनेनोत्तरोष्ठो न निर्मृष्टरागोऽधरस्तु तदपेक्षया गण्डूषजलरदनशोधनाङ्गुल्यादीनामधिकसंमर्दमावहतीति तथा। किं च सम्यगक्षालनेन नेत्रे जलमात्रसंसगद्दूरमुपरिभाग एवानञ्जने। शीतवशात्तानवाच्च तव तनुः पुलकितेति। एवं तस्या विदग्धाया गूढतात्पर्यैवोक्तिरुचिता, अन्यथा वैदग्ध्यभङ्गापत्तेः। एवं साधारणोष्वेषु वाक्यार्थेषु मुख्यार्थे बाधाभावात्तात्पर्यार्थस्य झटित्यनाकलनात्कुतोऽत्र लक्षणावकाशः। अनन्तरं च वाच्यार्थप्रतिपत्तेर्वक्तृबोद्धव्यनायकादीनां वैशिष्ट्यस्य प्रतीतौ सत्यामधमपदेन स्वप्रवृत्तिप्रयोजको दुःखदातृत्वरूपो धर्मः साधारणात्मा वाच्यार्थदशयामपराधान्तरानिमित्तकदुःखदातृत्वरूपेण स्थितो व्यञ्जनाव्यापारेण दूतीसम्भोगनिमित्तकदुःखदातृत्वाकारेण पर्यवस्यतीत्यालंकारिकसिद्धान्तनिष्कर्षः। एतेन 'अधमत्वमपकृष्टत्वं तच्च जात्या कर्मणा वा भवति। तत्र जात्यापकर्षं नोत्तमनायिका नायकस्य वक्ति। नापि स्वापराधपर्यवसायिदूतीसंभोगादिहीनकर्मातिरिक्तेन कर्मणा। तादृशं च दूतीसंप्रेषणात्प्राचीनं सोढमेवेति नोद्घाटनार्हमितीतरव्यावृत्या संभोगरूपमेव पर्यवस्यति' इति यदुक्तम्, तदपि निरस्तम्।विदग्धोत्तमनायिकायाः सखीसमक्षं तदुपभोगरूपस्य स्वनायकापराधस्य स्फुटं प्रकाशयितुमतितमामनौचित्येन प्राचीनानामेव सोढानामप्यपराधानामसह्यतया दूतीं प्रति प्रतिपिपादयिषितत्वादिति दिक्। <big>यत्र व्यङ्ग्यमप्रधानमेव सच्चमत्कारकारणं तद्द्वितीयम्॥</big> वाच्यापेक्षया प्रधानीभूतं व्यङ्ग्यान्तरमादय गुणीभूतं व्यङ्ग्यमादायातिव्याप्तिवारणायावधारणम्। तेन तस्य ध्वनित्वमेव। लीनव्यङ्ग्यवाच्यचित्रातिप्रसङ्गवारणाय चमत्कारेत्यादि। यत्तु 'अतादृशि गुणीभूतव्यङ्ग्यम्' इत्यादि काव्यप्रकाशगतलक्षणे चित्रान्यत्वं टीकाकारैर्दत्तम्, तन्न। पर्यायोक्तसमासोक्त्यादिप्रधानकाव्येष्वव्याप्त्यापत्तेः। तेषां गुणीभूतव्यङ्गतायाश्चित्रतायाश्च सर्वालंकारिकसंमतत्वात्। उदाहरणम्-- <center>'राघवविरहज्वालासंतापितसह्यशैलशिखरेषु। शिशिरे सुखं शयानाः कपयः कुप्यन्ति पवनतनयाय॥'</center> अत्र जानकीकुशलावेदनेन राघवः शिशिरीकृत इति व्यङ्ग्यमाकस्मिककपिकर्तृकहनुमद्विषयककोपोपपादकतया गुणीभूतमपि दुर्दाइववशतो दास्यमनुभवद्राजकलत्रमिव कामपि कमनीयतामावहति। नन्वेवं प्रागुक्तमाक्षेपगतं मान्द्यमपि नववधूप्रकृतिविरोधादनुपपद्यमानं व्यङ्ग्येनैवोपपाद्यत इति कथमुत्तमोत्तमता तस्य काव्यस्येति चेत्, न। यतो ह्यनुदिनसख्युपदेशादिभिरनतिचमत्कारिभिरप्युपपद्यमानं मान्द्यमिदं प्रथमचित्तचुम्बिनीं विप्रलम्भरतिमप्रकाशयन्न प्रभवति स्वातन्त्र्येण परनिर्वृतिचर्वणागोचरतामाधातुम्। इत्थमेव निःशेषच्युतचन्दनमित्यादिपद्येष्वधमत्वादीनि वाच्यानि व्यङ्ग्यातिरिक्तेनार्थेनापाततो निष्पन्नशरीराणि व्यञ्जकानीति न तत्रापि गुणीभावः शङ्कनीयः। अनयोर्भेदयोरनपह्नवनीयचमत्कारयोरपि प्राधान्याप्राधान्याभ्यामस्ति कश्चित्सहृदयवेद्यो विशेषः। यत्तु चित्रमीमांसाकृतोक्तम्-- <center>'प्रहरविरतौ मध्ये वाह्नस्ततोऽपि परेण वा, किमुत सकले याते वाह्नि प्रिय त्वमिहैष्यसि। इति दिनशतप्राप्यं देशं प्रियस्य यियासतो, हरति गमनं बालालापैः सबाष्पगलज्जलैः॥'</center> इत्यत्र सकलमहः परमावधिस्ततः परं प्राणान्धारयितुं न शक्नोमीति व्यङ्ग्यं प्रियगमननिवारणरूपवाच्यसिद्ध्यङ्गमतो गुणीभूतव्यङ्ग्यम्' इति। तन्न। स बाष्पगलज्जलानां प्रहरविरतावित्याद्यालापानामेव प्रियगमननिवारणरूपवाच्यसिद्ध्यङ्गतया व्यङ्ग्यस्य गुणीभावाभावात्। आलापैरिति तृतीयया प्रकृत्यर्थस्य हरणक्रियाकरणतायाः स्फुटं प्रतिपत्तेः। न च व्यङ्ग्यस्यापि वाच्यसिद्ध्यङ्गतात्र संभवतीति तथोक्तमिति वाच्यम्। निःशेषच्युतचन्दमित्यादाविवाधमत्वरूपवाच्यसिद्ध्यङ्ग्यताया दूतीसंभोगादौ संभवाद्गुणीभावापत्तेः। अस्तु वा ततः परं प्राणान्धारयितुं न शक्नोमीति व्यङ्ग्यस्य वाच्यसिद्ध्यङ्गतया गुणीभावस्तथापि नायकादेर्विभावस्य बाष्पादेरनुभावस्य चित्तावेगादेश्च संचारिणः संयोगादभिव्यज्यमानेन विप्रलम्भेन ध्वनित्वं को निवारयेत्। <big>यत्र व्यङ्ग्यचमत्कारासमानाधिकरणो वाच्यचमत्कारस्तत्तृतीयम्॥</big> यथा यमुनावर्णने--'तनयमैनाकगवेषणलम्बीकृतजलधिजठरप्रविष्टहिमगिरिभुजायमानाया भगवत्या भागीरथ्याः सखी' इति। अत्रोत्प्रेक्षा वाच्यैव चमत्कृतिहेतुः। श्वैत्यपातालतलचुम्बित्वादीनां चमत्कारो लेशतया सन्नप्युत्प्रेक्षाचमत्कृतिजठरनिलीनो नागरिकेतरनायिकाकल्पितकाश्मीरद्रवाङ्गरागनि गीर्णो निजाङ्गगौरिमेव प्रतीयते। न तादृशोऽस्ति कोऽपि वाच्यार्थो यो मनागनामृष्टप्रतीयमान एव स्वतो रमणीयतामाधातुं प्रभवति। अनयोरेव द्वितीयतृतीयभेदयोर्जागरूकाजागरूकगुणीभूतव्यङ्ग्ययोः प्रविष्टं निखिलमलङ्कारप्रधानं काव्यम्। <big>यत्रार्थचमत्कृत्युपस्कृता शब्दचमत्कृतिः प्रधानं तदधमं चतुर्थम्॥ </big> यथा-- <center>'मित्रात्रिपुत्रनेत्राय त्रयीशात्रवशत्रवे। गोत्रारिगोत्रजत्राय गोत्रात्रे ते नमो नमः॥' इति।</center> अत्रार्थचमत्कृतिः शब्दचमत्कृतौ लीना। यद्यपि यत्रार्थचमत्कृतिसामान्यशून्या शब्दचमत्कृतिस्तत्पञ्चममधमाधममपि काव्यविधासु गणयितुमुचितम्, यथैकाक्षरपद्यार्धावृत्तियमकपद्मबन्धादि, तथापि रमणीयार्थप्रतिपादकशब्दतारूपकाव्यसामान्यलक्षणानाक्रान्ततया वस्तुतः काव्यत्वाभावेन महाकविभिः प्रचीनपरम्परामनुरुन्धानैस्तत्र तत्र काव्येषु निबद्धमपि नास्माभिर्गणितम्, वस्तुस्थितेरेवानुरोध्यत्वात्। केचिदिमानपि चतुरो भेदानगणयन्त उत्तममध्यमाधमभावेन त्रिविधमेव काव्यमाचक्षते। तत्रार्थचित्रशब्दचित्रयोरविशेषेणाधमत्वमयुक्तं वक्तुम्, तारतम्यस्य स्फुटमुपलब्धेः। को ह्येवं सहृदयः सन्'विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिरात्', 'स च्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुः' इत्यादिभिः काव्यैः 'स्वच्छन्दोच्छलद्' इत्यादीनां पामरश्लाघ्यानामविशेषं ब्रूयात्। सत्यपि तारतम्ये यद्येकभेदत्वं कस्तर्हि ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्योरीषदन्तरयोर्विभिन्नभेदत्वे दुराग्रहः। यत्र च शब्दार्थचमत्कृत्योरैकाधिकरण्यं तत्र तयोर्गुणप्रधानभावं पर्यालोच्य यथालक्षणं व्यवहर्तव्यम्। समप्राधान्ये तु मध्यमतैव। यथा-- <center>'उल्लासः फुल्लपङ्केरुहपटलपतन्मत्तपुष्पंधयानां निस्तारः शोकदावानलविकलहृदां कोकसीमन्तिनीनाम्। उत्पातस्तामसानामुपहतमहसां चक्षुषां पक्षपातः संघातः कोऽपि धाम्नामयमुदयगिरिप्रान्ततः प्रादुरासीत्॥'</center> अत्र वृत्त्यनुप्रासप्राचुर्यादोजोगुणप्रकाशकत्वाच्च शब्दस्य, प्रसादगुणयोगादनन्तरमेवाधिगतस्य रूपकस्य हेत्वलंकारस्य वा वाच्यस्य, चमत्कृत्योस्तुल्यस्कन्धत्वात्सममेव प्राधान्यम्। तत्र ध्वनेरुत्तमोत्तमस्यासंख्यभेदस्यापि सामान्यतः केऽपि भेदा निरूप्यन्ते-- द्विविधो ध्वनिः, अभिधामूलो लक्षणामूलश्च। तत्राद्यास्त्रिविधः। रसवस्त्वलंकारध्वनिभेदात्। रसध्वनिरित्यलक्ष्यक्रमोपलक्षणाद्रसभावतदाभासभावशान्तिभावोदयभावसंधिभावशबलत्वानां ग्रहणम्। द्वितीयश्च द्विवीधः। अर्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यश्च। एवं पञ्चात्मके ध्वनौ परमरमणीयतया रसध्वनेस्तदात्मा रसस्तावदभिधीयते-- <big>समुचितललितसंनिवेशचारुणा काव्येन समर्पितैः सहृदयहृदयं प्रविष्टैस्तदीयसहृदयतासहकृतेन भावनाविशेषमहिम्ना विगलितदुष्यन्तरमणीत्वादिभिरलौकिकविभावानुभावव्यभिचारिशब्दव्यपदेश्यैः शकुन्तलादिभिरालम्बनकारणैः, चन्द्रिकादिभिरुद्दीपनकारणैः, अश्रुपातादिभिः कार्यैः, चिन्तादिभिः सहकारिभिश्च संभूय प्रादुर्भावितेनालौकिकेन व्यापारेण तत्कालनिवर्तितानन्दांशावरणाज्ञानेनात एव प्रमुष्टपरिमितप्रमातृत्वादिनिजधर्मेण प्रमात्रा स्वप्रकाशतया वास्तवेन निजस्वरूपानन्देन सह गोचरीक्रियमाणः प्रग्विनिविष्टवासनारूपो रत्यादिरेव रसः॥</big> (१) तथा चाहुः- 'व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायीभावो रसः स्मृतः' इति। व्यक्तो व्यक्तिविषयीकृतः। व्यक्तिश्च भग्नावरणा चित्। यथा हि शरावादिना पिहितो दीपस्तन्निवृत्तौ संनिहितान्पदार्थान्प्रकाशयति स्वयं च प्रकाशते, एवमात्मचैतन्यं विभावादिसंवलितान्रत्यादीन्। अन्तःकरणधर्माणां साक्षिभास्यत्वाभ्युपगतेः। विभावादीनामपि स्वप्नतुरगादीनामिव रङ्गरजतादीनामिव साक्षिभास्यत्वमविरुद्धम्। व्यञ्जकविभावादिचर्वणाया आवरणभङ्गस्य वोत्पत्तिविनाशाभ्यामुत्पत्तिविनाशौ रसे उपचर्येते वर्णनित्यतायामिव व्यञ्जकताल्वादिव्यापारस्य गकारादौ। विभावादिचर्वणावधित्वादावरणभङ्गस्य, निवृत्तायां तस्यां प्रकाशस्यावृतत्वाद्विद्यमानोऽपि स्थायी न प्रकाशते। यद्वा विभावादिचर्वणामाहिम्ना सहृदयस्य निजसहृदयतावशोन्मिषितेन तत्तत्स्थाय्युपहितस्वस्वरूपानन्दाकारा समाधाविव योगिनश्चित्तवृत्तिरुपजायते, तन्मयीभवनमिति यावत्। आनन्दो ह्ययं न लौकिकसुखान्तरसाधारणः, अनन्तःकरणवृत्तिरूपत्वात्। इत्थं चाभिनवगुप्तमम्मटभट्टादिग्रन्थस्वारस्येन भग्नावरणचिद्विशिष्टो रत्यादिः स्थायी भावो रस इति स्थितम्। वस्तुतस्तु वक्ष्यमाणश्रुतिस्वारस्येन रत्याद्यवच्छिन्न भग्नावरणा चिदेव रसः। सर्वथैव चास्या विशिष्टात्मनो विशेषणं विशेष्यं वा चिदंशमादाय नित्यत्वं स्वप्रकाशत्वं च सिद्धम्। रत्याद्यंशमादाय त्वनित्यत्वमितरभास्यत्वं च। चर्वणा चास्य चिद्गतावरणभङ्ग एव प्रागुक्ता, तदाकारान्तःकरणवृत्तिर्वा। इयं च परब्रह्मास्वादात्समाधेर्विलक्षणा, विभावादिविषयसंवलितचिदानन्दालम्बनत्वात्। भाव्या च काव्यव्यापारमात्रात्। अथास्यां सुखांशभाने किं मानमिति चेत्समाधावपि तद्भाने किं मानमिति पर्यनुयोगस्य तुल्यत्वात्। 'सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्', इत्यादिः शब्दोऽस्ति तत्र मानमिति चेत्, अस्त्यत्रापि 'रसो वै सः, रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति' इति श्रुतिः, सकलसहृदयप्रत्यक्षं चेति प्रमाणद्वयम्। येयं द्वितीयपक्षे तदाकारचित्तवृत्त्यात्मिका रसचर्वणोपन्यस्ता सा शब्दव्यापारभाव्यत्वाच्छाब्दी। अपरोक्षसुखालम्बनत्वाच्चापरोक्षात्मिका। तत्त्वं वाक्यजबुद्धिवत्। इत्याहुरभिनवगुप्ताचार्यपादाः। (२) भट्टनायकास्तु 'ताटस्थ्येन रसप्रतीतावनास्वाद्यत्वम्। आत्मगतत्वेन तु प्रत्ययो दुर्घटः। शकुन्तलादीनां सामाजिकान्प्रत्यविभावत्वात्। विना विभावमनालम्बनस्य रसादेरप्रतिपत्तेः। न च कान्तात्वं साधारणविभावतावच्छेदकमत्राप्यस्तीति वाच्यम्। अप्रामाण्यनीश्चयानालिङ्गितागम्यात्वप्रकारकज्ञानविरहस्य विशेष्यतासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य विभावतावच्छेदककोटाववश्यः निवेश्यत्वात्। अन्यथा स्वस्रादेरपि कान्तात्वादिना तत्त्वापत्तेः। एवमशोच्यत्वकापुरुषत्वादिज्ञानविरहस्य तथाविधस्य करुणरसादौ। तादृशज्ञानानुत्पादस्तु तत्प्रतिबन्धकान्तरनिर्वचनमन्तरेण दुरुपपादः। स्वात्मनि दुष्यन्ताद्यभेदबुद्धिरेव तथेति चेत्, न। नायके धराधौरेयत्वधीरत्वादेरात्मनि चाधुनिकत्वकापुरुषत्वादेर्वाइधर्म्यस्य स्फुटं प्रतिपत्तेरभेदबोधस्यैव दुर्लभत्वात्। किं च केयं प्रतीतिः। प्रमाणन्तरानुपस्थानाच्छाब्दीति चेत्, न। व्यावहारिकशब्दान्तरजन्यनायकमिथुनवृत्तान्तवित्तीनामिवास्या अप्यहृद्यत्वापत्तेः। नापि मानसी। चिन्तोपनीतानां तेषामेव पदार्थानां मानस्याः प्रतीतेरस्या वैलक्षण्योपलम्भात्। न च स्मृतिः। तथा प्रागननुभवात्। तस्मादभिधया निवेदिताः पदार्था भावकत्वव्यापारेणागम्यात्वादिरसविरोधिज्ञानप्रतिबन्धद्वारा कान्तात्वादिरसानुकूलधर्मपुरस्कारेणावस्थाप्यन्ते। एवं साधारणीकृतेषु दुःष्यन्तशकुन्तलादेशकालवयोवस्थादिषु, पङ्गौ पूर्वव्यापारमहिमनि, तृतीयस्य भोगकृत्त्वव्यापारस्य महिम्ना निगीर्णयो रजस्तमसोरुद्रिक्तसत्त्वजनितेन निजचित्स्वभावनिर्वृतिविश्रान्तिलक्षणेन साक्षात्कारेण विषयीकृतो भावनोपनीतः साधारणात्मा रत्यादिः स्थायी रसः। तत्र भुज्यमानो रत्यादिः, रत्यादिभोगो वेत्युभयमेव रसः। सोऽयं भोगो विषयसंवलनाद्ब्रह्मास्वादसविधवर्तीत्युच्यते। एवं च त्रयोऽम्शाः काव्यस्य-- 'अभिधा भावना चैव तद्भोगीकृतिरेव च' इत्याहुः। मतस्यैतस्य पूर्वस्मान्मताद्भावकत्वव्यापारान्तरस्वीकार एव विशेष। भोगस्तु व्यक्तिः। भोगकृत्त्वं तु व्यञ्जनादविशिष्टम्। अन्या तु सैव सरणिः। (३) नव्यास्तु 'काव्ये नाट्ये च कविना नटेन च प्रकाशितेषु विभावादिषु व्यञ्जनव्यापारेण दुष्यन्तादौ शकुन्तलादिरतौ गृहीतायामनन्तरं च सहृदयतोल्लासितस्य भावनाविशेषरूपस्य दोषस्य महिम्ना कल्पितदुष्यन्तत्वावच्छादिते स्वात्मन्यज्ञानावच्छिन्ने शुक्तिकाशकल इव रजतखण्डः समुत्पद्यमानोऽनिर्वचनीयः साक्षिभास्यः शकुन्तलादिविषयकरत्यादिरेव रसः। अयं च कार्यो दोषविशेषस्य। नाश्यश्च तन्नाशस्य। स्वोत्तरभाविना लोकोत्तराह्लादेन भेदाग्रहात्सुखपदव्यपदेश्यो भवति। स्वपूर्वोपस्थितेन रत्यादिना तदग्रहात्तद्रतित्वेनैकत्वाध्यवसानाद्वा व्यङ्ग्यो वर्णनीयश्चोच्यते। अवच्छादकं दुष्यन्तत्वमप्यनिर्वचनीयमेव। अवच्छादकत्वं च रत्यादिविशिष्टबोधे विशेष्यतावच्छेदकत्वम्। एतेन दुष्यन्तादिनिष्ठस्य रत्यादेरनास्वाद्यत्वान्न रसत्वम्। स्वनिष्ठस्य तु तस्य शकुन्तलादिभिरतत्संबन्धिभिः कथमभिव्यक्तिः। स्वस्मिन्दुष्यन्ताद्यभेदबुद्धिस्तु बाधबुद्धिपराहतेत्यादिकमपास्तम्। यदपि विभावादीनां साधारण्यं प्राचीनैरुक्तं तदपि काव्येन शकुन्तलादिशब्दैः शकुन्तलात्वादिप्रकारकबोधजनकैः प्रतिपाद्यमानेषु शकुन्तलादिषु दोषविशेषकल्पनं विना दुरुपपादम्। अतोऽवश्यकल्प्ये दोषविशेषे तेनैव स्वात्मनि दुष्यन्ताद्यभेदबुद्धिरपि सूपपादा। नन्वेवमपि रतेरस्तु नाम दुष्यन्त इव सहृदयेऽपि सुखविशेषजनकता करुणरसादिषु तु स्थायिनः शोकादेर्दुःखजनकतया प्रसिद्धस्य कथमिव सहृदयाह्लादहेतुत्वम्। प्रत्युत नायक इव सहृदयेऽपि दुःखजननस्यैवौचित्यात्। न च सत्यस्य शोकादेर्दुःखजनकत्वं क्ल्प्तं न कल्पितस्येति नायकानामेव दुःखम्, न सहृदयस्येति वाच्यम्। रज्जुसर्पादेर्भयकम्पाद्यनुत्पादकतापत्तेः। सहृदये रतेरपि कल्पितत्वेन सुखजनकतानुपपत्तेश्चेति चेत्। सत्यम्। शृङ्गारप्रधानकाव्येभ्य इव करुणप्रधानकाव्येभ्योऽपि यदि केवलाह्लाद एव सहृदयहृदयप्रमाणकस्तदा कार्यानुरोधेन कारणस्य कल्पनीयत्वाल्लोकोत्तरकाव्यव्यापारस्यैवाह्लादप्रयोजकत्वमिव दुःखप्रतिबन्धकत्वमपि कल्पनीयम्। अथ यद्याह्लाद इव दुःखमपि प्रमाणसिद्धं तदा प्रतिबन्धकत्वं न कल्पनीयम्। स्वस्वकारणवशाच्चोभयमपि भविष्यति। अथ तत्र कवीनां कर्तुम्, सहृदयानां च श्रोतुम्, कथं प्रवृत्तिः। अनिष्टसाधनत्वेन निवृत्तेरुचितत्वात्। इति चेत्। इष्टस्याधिक्यादनिष्टस्य च न्यूनत्वाच्चन्दनद्रवलेपनादाविव प्रवृत्तेरुपपत्तेः। केवलाह्लादवादिनां तु प्रवृत्तिरप्रत्यूहैव। अश्रुपातादयोऽपि तत्तदानन्दानुभवस्वाभाव्यात्। न तु दुःखात्। अत एव भगवद्भक्तानां भगवद्वर्णनाकर्णनादश्रुपातादय उपपद्यन्ते। न हि तत्र जात्वपि दुःखानुभवोऽस्ति। न च करुणरसादौ स्वात्मनि शोकादिमद्दशरथादितादात्म्यारोपे यद्याह्लादस्तदा स्वप्नादौ संनिपातादौ वा स्वात्मनि तदारोपेऽपि स स्यात्। आनुभविकं च तत्र केवलं दुःखम्। इतीहापि तदेव युक्तमिति वाच्यम्। अयं हि लोकोत्तरस्य काव्यव्यापारस्य महिमा, यत्प्रयोज्या अरमणीया अपि शोकादयः पदार्था आह्लादमलौकिकं जनयन्ति। विलक्षणो हि कमनीयः काव्यव्यापारज आस्वादः प्रमाणान्तरजादनुभवात्। जन्यत्वं च स्वजन्यभावनाजन्यरत्यादिविषयकत्वम्। तेन रसास्वादस्य काव्यव्यापाराजन्यत्वेऽपि न क्षतिः। शकुन्तलादावगम्यात्वज्ञानोत्पादस्तु स्वात्मनि दुष्यन्ताद्यभेदबुद्ध्या प्रतिबध्यते' इत्याहुः। (४) परे तु 'व्यञ्जनव्यापारस्यानिर्वचनीयख्यातेश् चानभ्युपगमेऽपि प्रागुक्तदोषमहिम्ना स्वात्मनि दुष्यन्तादितादात्म्यावगाही शकुन्तलादिविषयकरत्यादिमदभेदबोधो मानसः विलक्षणविषयिताशाली रसः। स्वाप्नादिस्तु तादृशबोधो न काव्यार्थचिन्तनजन्मेति न रसः। तेन तत्र न तादृशाह्लादापत्तिः। एवमपि स्वस्मिन्नविद्यमानस्य रत्यादेरनुभवः कथं नाम स्यात्। मैवम्। न ह्ययं लौकिकसाक्षात्कारो रत्यादेः, येनावश्यं विषयसद्भावोऽपेक्षणीयः स्यात्। अपि तु भ्रमः। आस्वादनस्य रसविषयकत्वव्यवहारस्तु रत्यादिविषयकत्वालम्बनः' इत्यपि वदन्ति। एतैश्च स्वात्मनि दुष्यन्तत्वधर्मितावच्छेदकशकुन्तलादिविषयकरतिवैशिष्ट्यावगाही, स्वात्मत्वविशिष्टे कुन्तलादिविषयकरतिविशिष्टदुष्यन्ततादात्म्यावगाही, स्वात्मत्वविशिष्टे दुष्यन्तत्वशकुन्तलाविषयकरत्योर्वाइशिष्ट्यावगाही, वा त्रिविधोऽपि बोधो रसपदार्थतयाभ्युपेयः। तत्र 'रतेर्विशेषणीभूतायाः शब्दादप्रतीतत्वाद्व्यञ्जनायाश्च तत्प्रत्यायिकाया अनभ्युपगमाच्चेष्टादिलिङ्गकमादौ विशेषणज्ञानार्थमनुमानमभ्युपेयम्। (५) 'मुख्यतया दुष्यन्तादिगत एव रसो रत्यादिः कमनीयविभावाद्यभिनयप्रदर्शनकोविदे दुष्यन्ताद्यनुकर्तरि नटे समारोप्य साक्षात्क्रियते' इत्येके। मतेऽस्मिन्साक्षात्कारो दुष्यन्तोऽयं शकुन्तलादिविषयकरतिमान्' इत्यादिः प्राग्वद्धर्म्यंशे लौकिक आरोप्यांशे त्वलौकिकः। (६) दुष्यन्तादिगतो रत्यादिर्नटे पक्षे दुष्यन्तत्वेन गृहीते विभावादिभिः कृत्रिमैरप्यकृत्रिमतया गृहीतैर्भिन्ने विषयेऽनुमितिसामग्र्या बलवत्त्वादनुमीयमानो रसः' इत्यपरे। (७) 'विभावादयस्त्रयः समुदिता रसाः' इति कतिपये।(८) 'त्रिषु य एव चमत्कारी स एव रसोऽन्यथा तु त्रयोऽपि न' इति बहवः। (९) 'भाव्यामानो विभाव एव रसः इत्यन्ये। (१०) 'तथा अनुभावस्तथा इतीतरे। (११) 'तथा व्यभिचार्येव तथा परिणमति' इति केचित्। तत्र 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः' इति सूत्रं तत्तन्मतपरतया व्याख्यायते-- 'विभावानुभावव्यभिचारिभिः संयोगाद्व्यञ्जनाद्रसस्य चिदानन्दविशिष्टस्थाय्यात्मनः स्थाय्युपहितचिदानन्दात्मनो वा निष्पत्तिः स्वरूपेण प्रकाशनम्' इत्याद्ये। 'विभावानुभावव्यभिचारिणां सम्यक्साधारणात्मतया योगाद्भावकत्वव्यापारेण भावनाद्रसस्य स्थाय्युपहितसत्त्वोद्रेकप्रकाशितस्वात्मानन्दरूपस्य निष्पत्तिर्भोगाख्येन साक्षात्कारेण विषयीकृतिः' इति द्वितीये। 'विभावानुभावव्यभिचारिणां संयोगाद्भावनाविशेषरूपाद्दोषाद्रसस्यानिर्वचनीयदुष्यन्तरत्याद्यात्मनो निष्पत्तिरुत्पत्तिः' इति तृतीये। 'विभावादीनां संयोगाज्ज्ञानाद्रसस्य ज्ञानविशेषात्मनो निष्पत्तिरुत्पत्तिः' इति चतुर्थे। विभावादीनां संबन्धाद्रसस्य रत्यादेर्निष्पत्तिरारोपः इति पञ्चमे। विभावादिभिः कृत्रिमैरप्यकृत्रिमतया गृहीतैः संयोगादनुमानाद्रसस्य रत्यादेर्निष्पत्तिरनुमितिर्नटादौ पक्ष इति शेषः' इति षष्ठे। 'विभावादीनां त्रयाणां संयोगात्समुदायाद्रसनिष्पत्ती रसपदव्यवहारः' इति सप्तमे। 'विभावादिषु सम्यग्योगाच्चमत्कारात्' इत्यष्टमे। तदेवं पर्यवसितस्त्रिषु मतेषु सूत्रविरोधः। विभावानुभावव्यभिचारिणामेकस्य तु रसान्तरसाधारणतया नियतरसव्यञ्जकतानुपपत्तेः सूत्रे मिलितानामुपादानम्। एवं च प्रामाणिके मिलितानां व्यञ्जकत्वे यत्र क्वचिदेकस्मादेवासाधारणाद्रसोद्बोधस्तत्रेतरद्वयमाक्षेप्यम्। अतो नानैकान्तिकत्वम्। इत्थं नानाजातीयाभिः शेमुषीभिर्नानारूपतयावसितोऽपि मनीषिभिः परमाह्लादाविनाभावितया प्रतीयमानः प्रपञ्चेऽस्मिन्रसो रमणीयतामावहतीति निर्विवादम्। स च-- <center><big>'शृङ्गारः करुणः शान्तो रौद्रो वीरोऽद्भुतस्तथा। हास्यो भयानकश्चैव बीभत्सश्चेति ते नव॥'</big></center> इत्युक्तेर्नवधा। मुनिवचनं चात्र मानम्। केचित्तु-- <center>'शान्तस्य शमसाध्यत्वान्नटे च तदसंभवात्। अष्टावेव रसा नाट्ये न शान्तस्तत्र युज्यते॥'</center> इत्याहुः। तच्चापरे न क्षमन्ते। तथा हि-- नटे शमाभावादिति हेतुरसंगतः। नटे रसाभिव्यक्तेरस्वीकारात्। सामाजिकानां शमवत्त्वेन तत्र रसोद्बोधे बाधकाभावात्। न च नटस्य शमाभावात्तदभिनयप्रकाशकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम्। तस्य भयक्रोधादेरप्यभावेन तदभिनयप्रकाशकताया अप्यसंगत्यापत्तेः। यदि च नटस्य क्रोधादेरभावेन वास्तवतत्कार्याणां वधबन्धादीनामुत्पत्त्यसंभवेऽपि कृत्रिमतत्कार्याणां शिक्षाभ्यासादित उत्पत्तौ नास्ति बाधकमिति निरीक्ष्यते, तदा प्रकृतेऽपि तुल्यम्। अथ नाट्ये गीतवाद्यादीनां विरोधिनां सत्त्वात्सामाजिकेष्वपि विषयवैमुख्यात्मनः शान्तस्य कथमुद्रेक इति चेत्, नाट्ये शान्तरसमभ्युपगच्छद्भिः फलबलात्तद्गीतवाद्यादेस्तस्मिन्विरोधिताया अकल्पनात्। विषयचिन्तासामान्यस्य तत्र विरोधित्वस्वीकारे तदीयालम्बनस्य संसारानीत्यत्वस्य तदुद्दीपनस्य पुराणश्रवणसत्सङ्गपुण्यवनतीर्थावलोकनादेरपि विषयत्वेन विरोधित्वापत्तेः। अत एव चरमाध्याये संगीतरत्नाकरे-- <center>'अष्टावेव रसा नाट्येष्विति केचिदचूचुदन्। तदचारु यतः कंचिन्न रसं स्वदते नटः॥'</center> इत्यादिना नाट्येऽपि शान्तो रसोऽस्तीति व्यवस्थापितम्। यैरपि नाट्ये शान्तो रसो नास्तीत्यभ्युपगम्यते तैरपि बाधकाभावान्महाभारतादिप्रबन्धानां शान्तरसप्रधानतया अखिललोकानुभवसिद्धत्वाच्च काव्ये सोऽवश्यं स्वीकार्यः। अत्र एव 'अष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः' इत्युपक्रम्य 'शान्तोऽपि नवमो रसः' इति मम्मटभट्टा अप्युपसमहार्षुः। अमीषां च-- <center><big>'रतिः शोकश्च निर्वेदक्रोधोत्साहश्च विस्मय। हासो भयं जुगुप्सा च स्थायिभावाः क्रमादमी॥'</big></center> रसेभ्यः स्थायिभावानां घटादेर्घटाद्यवच्छिन्नाकाशादिव प्रथमद्वितीययोर्मतयोः, सत्यरजतस्यानिर्वचनीयरजतादिव तृतीये, विषयस्य (रजतादेः) ज्ञानादिव चतुर्थे भेदो बोध्यः। तत्र आ प्रबन्धं स्थिरत्वादमीषां भावानां स्थायित्वम्। न च चित्तवृत्तिरूपाणामेषामाशुविनाशित्वेन स्थिरत्वं दुर्लभम्, वासनारूपतया स्थिरत्वं तु व्यभिचारिष्वतिप्रसक्तमिति वाच्यम्। वासनारूपाणाममीषां मुहुर्मुहुरभिव्यक्तेरेव स्थिरपदार्थत्वात्। व्यभिचारिणां तु नैव, तदभिव्यक्तेर्विद्युदुद्द्योतप्रायत्वात्। यदाहुः-- <center>'विरूद्धैरविरुद्धैर्वा भावैर्विच्छिद्यते न यः। आत्मभावं नयत्याशु स स्थायी लवणाकरः॥ चिरं चित्तेऽवतिष्ठन्ते संबध्यन्तेऽनुबन्धिभिः। रसत्वं ये प्रपद्यन्ते प्रसिद्धाः स्थायिनोऽत्र ते॥'</center> चिरमिति व्यभिचारिवारणाय। अनुबन्धिभिर्विभावाद्यैः। तथा-- <center>'सजातीयविजातीयैरतिरस्कृतमूर्तिमान्। यावद्रसं वर्तमानः स्थायिभाव उदाहृतः॥' इति।</center> केचित्तु रत्याद्यन्यतमत्वं स्थायित्वमाहुः। तन्न। रत्यादीनामेकस्मिन्प्ररूढेऽन्यस्याप्ररूढस्य व्यभिचारित्वोपगमात्। प्ररूढत्वाप्ररूढत्वे बह्वल्पविभावजत्वे। तदुक्तं रत्नाकरे-- <center>'रत्यादयः स्थायिभावाः स्युर्भूयिष्ठविभावजाः। स्तोकं विभावैरुत्पन्नास्त एव व्यभिचारिणः॥ इति।</center> एवं च वीररसे प्रधाने क्रोधो, रौद्रे चोत्साहः, शृङ्गारे हासो व्यभिचारी भवति, नान्तरीयकश्च। यदा तु प्रधानपरिपोषार्थं सोऽपि बहुविभावजः क्रियते तदा तु रसालंकार इत्यादि बोध्यम्। तत्र--<big> स्त्रीपुंसयोरन्योन्यालम्बनः प्रेमाख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो रतिः स्थायिभावः॥</big> गुरुदेवतापुत्राद्यालम्बनस्तु व्यभिचारी। <big>पुत्रादिवियोगमरणादिजन्मावैक्लव्याख्यश्चित्तवृत्तिविशेषः शोकः॥</big> स्त्रीपुंसयोस्तु वियोगे जीवितत्वज्ञानदशायां वैक्लव्यपोषिताया रतेरेव प्राधान्याच्छृङ्गारो विप्रलम्भाख्यो रसः। वैक्लव्यं तु संचारिमात्रम्। मृतत्वज्ञानदशायां तु रतिपोषितस्य वैक्लव्यस्येति करुण एव। यदा तु सत्यपि मृतत्वज्ञाने देवताप्रसादादिना पुनरुज्जीवनज्ञानं कथंचित्स्यात्, तदालम्बनस्यात्यन्तिकनिरासाभावाच्चिरप्रवास इव विप्रलम्भ एव, न स करुणः। यथा चन्द्रापीडं प्रति महाश्वेतावाक्येषु। केचित्तु रसान्तरमेवात्र करुणविप्रलम्भाख्यमिच्छन्ति। <big>नित्यानित्यवस्तुविचारजन्मा विषयविरागाख्यो निर्वेदः॥</big> गृहकलहादिजस्तु व्यभिचारि। <big>गुरुबन्धुवधादिपरमापराधजन्मा प्रज्वलनाख्यः क्रोधः॥</big> अयं च परविनाशादिहेतुः। क्षुद्रापराधजन्मा तु परुषवचनासंभाषणा- दिहेतुः। अयमेवामर्षाख्यो व्यभिचारीति विवेकः। <big>परपराक्रमदानादिस्मृतिजन्मा औन्नत्याख्य उत्साहः॥</big> <big>अलौकिकवस्तुदर्शनादिजन्मा विकासाख्यो विस्मयः॥</big> <big>वागङ्गादिविकारदर्शनजन्मा विकासाख्यो हासः॥</big> <big>व्याघ्रदर्शनादिजन्मा परमानर्थविषयको वैक्लव्याख्यः स भयम्॥</big> परमानर्थविषयकत्वाभावे तु स एव त्रासो व्यभिचारि। अपरे तु औत्पातिकप्रभवस्त्रासः, स्वापराधद्वारोत्थं भयमिति भयत्रासयोर्भेदमाहुः। <big>कदर्यवस्तुविलोकनजन्मा विचिकित्साख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो जुगुप्सा॥</big> <big>एवमेषां स्थायिभावानां लोके तत्तन्नायकगतानां यान्यालम्बनतयोद्दीपनतया वा कारणत्वेन प्रसिद्धानि तान्येषु काव्यनाट्ययोर्व्यज्यमानेषु विभावशब्देन व्यपदिश्यन्ते॥</big> विभावयन्तीति व्युत्पत्तेः। <big>यानि च कार्यतया तान्यनुभावशब्देन॥</big> अनु पश्चाद्भाव उत्पत्तिर्येषाम्। अनुभावयन्तीति वा व्युत्पत्तेः। <big>यानि सह चरन्ति तानि व्यभिचारिशब्देन॥</big> तत्र शृङ्गारस्य स्त्रीपुंसावालम्बने। चन्द्रिकावसन्तविविधोपवनरहःस्थानादय उद्दीपनविभावाः। तन्मुखावलोकनतद्गुणश्रवणकीर्तनादयोऽन्ये सात्त्विकभावाश्चानुभावाः। स्मृतिचिन्तादयो व्यभिचारिणः। करुणस्य बन्धुनाशादय आलम्बनानि। तत्सम्बन्धिगृहतुरगाभरणदर्शनादयस्तत्कथाश्रवणादयश्चोद्दीपकाः। गात्रक्षेपाश्रुपातादयोऽनुभावा ग्लानिक्षयमोहविषादचिन्तौत्सुक्यदीनताजडतादयो व्यभिचारिणः। शान्तस्यानित्यत्वेन ज्ञातं जगदालम्बनम्। वेदान्तश्रवणतपोवनतापसदर्शनाद्युद्दीपनम्। विषयारुचिशत्रुमित्त्राद्यौदासीन्यचेष्टाहानिनासाग्रदृष्ट्यादयोऽनुभावाः। हर्षोन्मादस्मृतिमत्यादयो व्यभिचारिणः। रौद्रस्यागस्कृत्पुरुषादिरालम्बनम्। तत्कृतोऽपराधादिरुद्दीपकः। वधबन्धादिफलको नेत्रारुण्यदन्तपीडनपरुषभाषणशस्त्रग्रहणादिरनुभावः। अमर्षवेगौग्र्यचापलादयः संचारिणः। एवं यस्याश्चित्तवृत्तेर्यो विषयः स तस्या आलम्बनम्। निमित्तानि चोद्दीपकानीति बोध्यम्। तत्र शृङ्गारो द्विविधः। संभोगो विप्रलम्भश्च। रतेः संयोगकालावच्छिन्नत्वे प्रथमः। वियोगकालावच्छिन्नत्वे द्वितीयः। संयोगश्च न दंपत्योः सामानाधिकरण्यम्। एकतल्पशयनेऽपीर्ष्यादिसद्भावे विप्रलम्भस्यैव वर्णनात्। एवं वियोगोऽपि न वैयधिकरण्यम्। दोषस्योक्तत्वात्। तस्माद्द्वाविमौ संयोगवियोगाख्यावन्तःकरणवृत्तिविशेषौ। यत्संयुक्तो वियुक्तश्चास्मीति धीः। तत्राद्यो यथा 'शयिता सविधेऽप्यनीश्वरा' इत्यत्र निरूपितः। यत्तु चित्रमीमांसायाम्-- 'वागर्थाविव संपृक्तौ' इत्यत्र रसध्वनिः। निरतिशयप्रेमशालिताव्यञ्जनात्' इतितद्ध्वनिमार्गानाकलननिबन्धनम्। पार्वतीपरमेश्वरविषयककविरतौ प्रधाने निरतिशयप्रेम्णो गुणीभावात्। न हि गुणीभूतस्य रत्यादे रसध्वनिव्यपदेशहेतुत्वं युक्तम्। 'भिन्नो रसाद्यलंकारादलंकार्यतया स्थितः' इति सिद्धान्तात्। द्वितीयो यथा-- <center>'वाचो माङ्गलिकीः प्रयाणसमये जल्पत्यनल्पं जने केलीमन्दिरमारुतायनमुखे विन्यस्तवक्त्राम्बुजा। निःश्वासग्लपिताधरोपरिपतद्बाष्पार्द्रवक्षोरुहा बाला लोलविलोचना शिव शिव प्राणेशमालोकते॥'</center> अत्राप्यालम्बनस्य नायकस्य, निःश्वासाश्रुपातादेरनुभावस्य, विषादचिन्तावेगादेश्च व्यभिचारिणः, संयोगाद्रतिरभिव्यज्यमाना वियोगकालावच्छिन्नत्वाद्विप्रलम्भरसव्यपदेशहेतुः। यथा वा-- <center>'आविर्भूता यदवाधि मधुस्यन्दिनी नन्दसूनोः कान्तिः काचिन्निखिलनयनाकर्षणे कार्मणज्ञा। श्वासो दीर्घस्तदवाधि मुखे पाण्डिमा गण्डयुग्मे शून्या वृत्तिः कुलमृगदृशां चेतसि प्रादुरासीत्॥'</center> यथा वा-- <center>'नयनाञ्चलावमर्शं या न कदाचित्पुरा सेहे। आलिङ्गितापि जोषं तस्थौ सा गन्तुकेन दयितेन॥'</center> इहापि सहजचाञ्चल्यनिवृत्तिर्जडता चानुभावव्यभिचारिणौ। इमं च पञ्चविधं प्राञ्चः प्रवासादिभिरुपाधिभिरामनन्ति। ते च प्रवासाभिलाषविरहेर्ष्याशापानां विशेषानुपलम्भान्नास्माभिः प्रपञ्चिताः। करुणो यथा-- <center>'अपहाय सकलबान्धवचिन्तामुद्वास्य गुरुकुलप्रणयम्। हा तनय विनयशालिन्कथमिव परलोकपथिकोऽभूः॥'</center> अत्र प्रमीततनय आलम्बनम्। तत्कालावच्छिन्नबान्धवदर्शनाद्युद्दीपनम्। रोदनमनुभावः। दैन्यादयः संचारिणः। शान्तो यथा-- <center>'मलयानिलकालकूटयो रमणीकुन्तलभोगिभोगयोः। श्वपनात्मभुवोर्निरन्तरा मम जाता परमात्मनि स्थितिः॥'</center> अत्र प्रपञ्चः सर्वोऽप्यालम्बनम्। सर्वत्र साम्यमनुभावः। मत्यादयः संचारिणः। यद्यपि प्रथमार्धे उत्तमाधमयोरुपक्रमा द्वितीयार्धेऽधमोत्तमवचनं क्रमभङ्गमावहति, तथापि वक्तुर्ब्रह्मात्मकतयोत्तमाधमज्ञानवैकल्यं संपन्नमिति द्योतनाय क्रमभङ्गो गुण एव। इदं पुनर्नोदाहार्यम्-- <center>'सुरस्रोतस्विन्याः पुलिनमधितिष्ठन्नयनयोर् विधायान्तर्मुद्रामथ सपदि विद्राव्य विषयान्। विधूतान्तर्ध्वान्तो मधुरमधुरायां चिति कदा निमग्नः स्यां कस्यांचन नवनभस्याम्बुदरुचि॥'</center> अत्रापि यद्यपि विषयगणालम्बनः सुरस्रोतस्विनीतटाद्युद्दीपितो नयननिमीलनादिभिरनुभावितः स्थायि निर्वेदः प्रतीयते, तथापि भगवद्वासुदेवालम्बनायां कविरतौ गुणीभूत इति न शान्तरसध्वनिव्यपदेशहेतुः। इदं च पद्यं मन्निर्मितायां भगवद्भक्तिप्रधानायां करुणालहर्यामुपनिबद्धमिति तत्प्रधानभावप्राधान्यमेवार्हति। शान्तरसाननुगुणश्चायं ओजस्वी गुम्फ इति चानुदाहार्यमेवैतत्। पूर्वपद्ये तु 'परमात्मनि स्थितिः' इत्यनेन तत्ताद्रूप्यावगमाद्रतेरप्रतिपत्तिः। रौद्रो यथा-- <center>'नवोच्छलितयौवनस्फरदखर्वगर्वज्वरे मदीयगुरुकार्मुकं गलितसाध्वसं वृश्चति। अयं पततु निर्दयं दलितदृप्तभूभृद्गल- स्खलद्रुधिरघस्मरो मम परश्वधो भैरवः॥'</center> अत्र तदानीं रामत्वेनाज्ञातो गुरुकार्मुकभञ्जक आलम्बनम्। अत एव विशेष्यानुपादानम्। गुरुद्रुहो नामग्रहणानौचित्यात्, क्रोधाविष्काराद्वा। ध्वनिविशेषानुमितो निःशङ्कधनुर्भङ्ग उद्दीपकः। परुषोक्तिरनुभावः। गर्वोग्रत्वादयः संचारिणः। एषा च धनुर्भङ्गध्वनिभग्नसमाधेर्भार्गवस्योक्तिः। वृत्तिरप्यत्र महोद्धता रौद्रस्य परमौजस्वितां परिपुष्णाति। अन्यत्र गुरुस्मरणे सत्यहंभावविगमस्यावश्यकतया प्रकृते चाजहत्स्वार्थलक्षणामूलध्वननेन मदीयेत्यनेन गर्वोत्कर्षस्यैव प्रकाशनात्स्फुटं गम्यमानेन विवेकशुन्यत्वेन क्रोधस्याधिक्यं गम्यते। इदं तु नोदाहार्यम्-- <center>'धनुर्विदलनध्वनिश्रवणतत्क्षणाविर्भवन् महागुरुवधस्मृतिः श्वसनवेगधूताधरः। विलोचनविनिःसरद्बहलविस्फुलिङ्गव्रजो रघुप्रवरमाक्षिपञ् जयति जामदग्न्यो मुनिः॥'</center> अत्राप्यपराधास्पदेन रघुनन्दनेनालम्बितो धनुर्विदलनध्वनिश्रवणेनोद्दीपितो निःश्वासनेत्रज्वलनादिभिरनुभावितो महागुरुवधस्मृतिगर्वोग्रत्वादिभिश्च संचारितः क्रोधो यद्यपि व्यज्यते, तथाप्यसौ तत्प्रभाववर्णनबीजभूतायां कविरतौ गुणीभूत इति न रौद्ररसध्वनिव्यपदेशहेतुः। काव्यप्रकाशगतरौद्ररसोदाहरणे तु 'कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरुपातकम्' इति पद्ये रौद्ररसव्यजनक्षमा नास्ति वृत्तिः, अतस्तत्कवेरशक्तिरेव। वीरश्चतुर्धा। दानदयायुद्धधर्माइस्तदुपाधेरुत्साहस्य चतुर्विधत्वात्। तत्राद्यो यथा-- <center>'कियदिदमधिकं मे यद्द्विजायार्थयित्रे कवचमरमरमणीयं कुण्डले चार्पयामि। अकरुणमवकृत्त्य द्राक्कृपाणेन निर्यद्- बहलरुधिरधारं मौलिमावेदयामि॥'</center> एषा द्विजवेषायेन्द्राय कवचकुण्डलदानोद्यतस्य कर्णस्य तद्दानविस्मितान्सभ्यान्प्रत्युक्तिः। अत्र याचमान आलम्बनम्। तदुदीरिता स्तुतिरुद्दीपिका। कवचादिवितरणं तत्र लघुत्वबुद्ध्यादिकं चानुभावः। मे इत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वन्युत्थापितो गर्वः स्वकीयलोकोत्तरपितृजन्यत्वादिस्मृतिश्च संचारिणौ। वृत्तिरप्यत्र तत्तदर्थानुरूपोद्गमविरामशालितया सहृदयैकचमत्कारिणी। तथा हि--उत्साहपोषकं कवचकुण्डलार्पणयोर्लघुत्वनिरूपणं विधातुं पूर्वार्धे तदनुकूलशिथिलबन्धात्मिका। उत्तरार्धे तु मौलितः प्राग्वक्तृगतगर्वोत्साहपरिपोषणायोद्धता। ततः परं ब्राह्मणे सविनयत्वं प्रकाशयितुं तन्मूलीभूतं गर्वराहित्यं ध्वनयितुं पुनः शिथिलैव। अत एवावेदयामीत्युक्तम्। न तु ददामि वितरामीति वा। इदं तु नोदाहरणीयम्-- <center>'यस्योद्दामदिवानिशार्थिविलसद्दानप्रवाहप्रथाम् आकर्ण्यावनिमण्डलागतवियद्बन्दीन्द्रवृन्दाननात्। ईर्ष्यानिर्भरफुल्लरोमनिकरव्यावल्गदूधःस्रवत्- पीयूषप्रकरैः सुरेन्द्रसुरभिः प्रावृट्पयोदायते॥</center> अत्रेन्द्रसभामध्यगतसकलनिरीक्षकालम्बनः अवनिमण्डलागतविषयवन्दीन्द्रवदनविनिर्गतराजदानवर्णनोद्दीपितः, ऊधःप्रस्नुतपीयूषप्रकरैरनुभावितः, असूयादिभिः संचारिभिः परिपोषितोऽपि कामगवीगत उत्साहो राजस्तुतिगुणीभूत इति न रसव्यपदेशहेतुः। अत एवेदमपि नोदाहरणम्-- <center>'साब्धिद्वीपकुलाचलां वसुमतीमाक्रम्य सप्तान्तरां सर्वां द्यामपि सुस्मितेन हरिणा मन्दं समालोकितः। प्रादुर्भूतपरप्रमोदविदलद्रोमाञ्चितस्तत्क्षणं व्यानम्रीकृतकंधरोऽसुरवरो मौलिं पुरो न्यस्तवान्॥'</center> इह च भगवद्वामनालम्बनः तत्कर्तृकमन्दनिरीक्षणोद्दीपितः, रोमाञ्चादिभिरनुभावितः, हर्षादिभिः पोषितः, उत्साहो व्यज्यमानोऽपि गुणः। प्रागन्यगतस्येव प्रकृते राजगतस्यापि तस्य राजस्तुत्युत्कर्षकत्वात्। एतेन 'त्यागः सप्तसमुद्रमुद्रितमहीनिर्व्याजदानावधिः' इति श्रीवत्सलाञ्छनोक्तमुदाहरणं परास्तम्। तस्य गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वेन रसध्वनिप्रसङ्गेऽनुदाहरणीयत्वात्। ननु 'अकरुणमवकृत्य-' इत्यत्रापि प्रतीयमानस्य दानवीरस्य कर्णस्तुत्यङ्गत्वात्कथं ध्वनित्वमिति चेत्, सत्यम्। अत्र कवेः कर्णवचनानुवादमात्रतात्पर्यकत्वेन कर्णस्तुतौ तात्पर्यविरहात्। कर्णस्य च महाशयत्वेनात्मस्तुतौ तात्पर्यानुपपत्तेः स्तुतिरवाक्यार्थ एव। परं तु वीररसप्रत्ययानन्तरं तादृशोत्साहेन लिङ्गेन स्वाधिकरणे सानुमीयते। राजवर्णनपद्ये तु राजस्तुतौ तात्पर्याद्वाक्यार्थतैव तस्याः। द्वितीयो यथा-- <center>'न कपोत भवन्तमण्वपि स्पृशतु श्येन समुद्भवं भयम्। इदमद्य मया तृणीकृतं भवदायुःकुशलं कलेवरम्॥'</center> अथवैवं विन्यासः-- <center>'न कपोतकपोतकं तव स्पृशतु श्येन मनागपि स्पृहा। इदमद्य मया समर्पितं भवते चारुतरं कलेवरम्॥'</center> एषा शिवेः कपोतं श्येनं प्रति चोक्तिः। अत्र कपोत आलम्बनम्। तद्गतं व्याकुलीभवनमुद्दीपनम्। तस्य कृते स्वकलेवरार्पणमनुभावः। न चात्र शरीरदानप्रत्ययाद्दानवीरध्वनित्वापत्तिरिति वाच्यम्। श्येनकपोतयोर्भक्ष्यभक्षकभावापन्नत्वेन शिबिशरीरस्यार्थिनोऽभावात्तदप्रतिपत्तेः। श्येन शरीरनिवेदनस्य कपोतशरीरत्राणोपाधिकतया विनिमयपदवाच्यत्वात्। तृतीयो यथा-- <center>'रणे दीनान्देवान्दशवदन विद्राव्य वहति प्रभावप्रागल्भ्यं त्वयि तु मम कोऽयं परिकरः। ललाटोद्यज्ज्वालाकवलितजगज्जालविभवो भवो मे कोदण्डच्युतविशिखवेगं कलयतु॥'</center> एषा दशवदनं प्रति भगवतो रामस्योक्तिः। इह भव आलम्बनम्। रणदर्शनमुद्दीपनम्। दशवदनावज्ञानुभावः। गर्वः संचारी। वृत्तिरत्र देवानां प्रस्तावे तद्गतकातर्यप्रकाशनद्वारा वीररसानालम्बनत्वावगतयेऽनुद्धतैव। दशवदनप्रस्तावे तु देवदर्पदमनवीरत्वप्रतिपादनायोद्धतापि तस्यावज्ञया रामगतोत्साहानालम्बनत्वेन तदालम्बनस्य रसस्याप्रत्ययान्न प्रकर्षवती। भगवतो भवस्य तु परमोत्तमालम्बनविभावत्वात्तत्प्रस्तावे तदालम्बनस्यौजस्विनो वीररसस्य निष्पत्तेः प्रकृष्टोद्धता। चतुर्थो यथा-- 'सपदि विलयमेतु राज्यलक्ष्मीरुपरि पतन्त्वथवा कृपाणधाराः। अपहरतुतरां शिरः कृतान्तो मम तु मतिर्न मनागपैति धर्मात्॥' एषाधर्मेणापि रिपुर्जेतव्य इति वदन्तं प्रति युधिष्ठिरस्योक्तिः। अत्र धर्मविषय आलम्बनम्। 'न जातु कामान्न भयान्न लोभाद्धर्मं त्यजेज्जीवीतस्यापि हेतोः' इत्यादिवाक्यालोचनमुद्दीपनम्। शिरश्छेदाद्यङ्गीकारोऽनुभावः। धृतिः संचारिणी। इत्थं वीररसस्य चातुर्विध्यं प्रपञ्चितं प्राचामनुरोधात्। वस्तुतस्तु बहवो वीररसस्य शृङ्गारस्येव प्रकारा निरूपयितुं शक्यन्ते। तथा हि--प्राचीन एव 'सपदि विलयमेतु' इत्यादि पद्ये 'मम तु मतिर्न मनागपैति सत्यात्' इति चरमपादव्यत्यासेन पद्यान्तरतां प्रापिते सत्यवीरस्यापि संभवात्। न च सत्यस्यापि धर्मान्तर्गततया धर्मवीररस एव तद्वीरस्याप्यन्तर्भाव इति वाच्यम्। दानदययोरपि तदन्तर्गततया तद्वीरयोरपि धर्मवीरात्पृथग्गणनानौचित्यात्। एवं पाण्डित्यवीरोऽपि प्रतीयते। यथा-- <center>'अपि वक्ति गिरां पतिः स्वयं यदि तासामधिदेवतापि वा। अयमस्मि पुरो हयाननस्मरणोल्लङ्घितवाङ्मयाम्बुधिः॥'</center> अत्र बृहस्पत्याद्यालम्बनः सभादिदर्शनोद्दीपितो निखिलविद्वत्तिरस्कारानुभावितो गर्वेण संचारिणा पोषित उत्साहो वक्तुः प्रतीयते। ननु चात्र युद्धवीरत्वम्। युद्धत्वस्य वादसाधारणस्य वाच्यत्वादिति चेत्। क्षमावीरे किं ब्रूयाः। यथा-- </center>'अपि बहलदहनजालं मूर्ध्नि रिपुर्मे निरन्तरं धमतु। पातयतु वासिधारामहमणुमात्रं न किंचिदाभाषे॥'</center> क्षमावत उक्तिरियम्। बलवीरे वा किं समादध्याः। यथा-- 'परिहरतु धरां फणिप्रवीरः सुखमयतां कमठोऽपि तां विहाय। अहमिह पुरुहूत पक्षकोणे निखिलमिदं जगदक्लमं वहामि॥' पुरुहूतं प्रत्येषा गरुत्मत उक्तिः। ननु 'अपि वक्ति-'परिहरतु धराम्-' इति पद्यद्वये गर्व एव नोत्साहः। मध्यस्थपद्ये तु धृतिरेव ध्वन्यते इति भावध्वनय एवैते न रसध्वनय इति चेत्तर्हि युद्धवीरादिष्वपि गर्वादिध्वनितामेव किं न ब्रूयाः। रसध्वनिसामान्यमेव वा किं न तद्व्यभिचारध्वननेन गतार्थयेः। स्थायिप्रतीतिर्दुरपह्नवा चेत्तुल्यं प्रकृतेऽपि। अनन्तरोक्तपद्ये तु नोत्साहः प्रतीयते। दयावीरादिषु प्रतीयत इति तु राजाज्ञामात्रम्। अद्भुतो यथा-- <center>'चराचरजगज्जालसदनं वदनं तव। गलद्गगनगाम्भीर्यं वीक्ष्यास्मि हृतचेतना॥'</center> कदाचिद्भगवतो वासुदेवस्य वदनमालोकितवत्या यशोदाया इयमुक्तिः। अत्र वदनमालम्बनम्। अन्तर्गतचराचरजगज्जालदर्शनमुद्दीपनम्। हृतचेतनत्वम्, तेन गम्यं रोमाञ्चनेत्रस्फारणादि चानुभावः। त्रासादयो व्यभिचारिणः। नैवात्र विद्यमानापि पुत्रगता प्रीतिः प्रतीयते। व्यञ्जकाभावात्। प्रतीतायां वा तस्यां विस्मयस्य गुणत्वं न युज्यते। एवं कश्चिन्महापुरुषोऽयमिति भक्तिरपि तस्याः ममायं बाल इति निश्चयेन प्रतिबन्धादुत्पत्तमेव नेष्टे। अतस्तस्यामपि विस्मयस्य गुणीभावो न शङ्क्यः। यत्तु सहृदयशिरोमणिभिः प्राचीनैरुदाहृतम्-- <center>'चित्रं महानेष नवावतारः, क्व कान्तिरेषाभिनवैव भङ्गिः। लोकोत्तरं धैर्यमहो प्रभावः काप्याकृतिर्नूतन एष सर्गः॥ इति,</center> तत्रेदं वक्तव्यम्-- प्रतीयतां नामात्र विस्मयः परं त्वसौ कथंकारमद्भुतरस] ध्वनिव्यपदेशहेतुः। प्रतिपाद्यमहापुरुषविशेषविषयायाः प्रधानीभूतायाः स्तोतृगतभक्तः प्रकर्षकत्वेनास्य गुणीभूतत्वात्। यथा महाभारते गीतासु विश्वरूपं दृष्टवतः पार्थस्य 'पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसंघान्' इत्यादौ वाक्यसंदर्भे। इत्थं चास्य रसालंकारत्वमुचितम्। भक्तिर्नैवात्र प्रतीयत इति चेद्दरमुकुलितलोचनं विदांकुर्वन्तु सहृदयाः। हास्यो यथा-- <center>'श्रीतातपादैर्विहिते निबन्धे निरूपिता नूतनयुक्तिरेषा। अङ्गं गवां पूर्वमहो पवित्रं न वा कथं रासभधर्मपत्न्याः॥'</center> तार्किकपुत्रोऽत्रालम्बनम्। तदीया निःशङ्कोक्तिरुद्दीपिका। रदनप्रकाशादिरुद्वेगादयश्चानुभावव्यभिचारिणः। अत्राहुः- <center>'आत्मस्थः परसंस्थश्चेत्यस्य भेदद्वयं मतम्। आत्मस्थो द्रष्टुरुत्पन्नो विभावेक्षणमात्रतः॥ हसन्तमपरं दृष्ट्वाविभावः चोपजायते। योऽसौ हास्यरसस्तज्ज्ञैः परस्थः परिकीर्तितः॥ उत्तमानां मध्यमानां नीचानामप्यसौ भवेत्। त्र्यवस्थः कथितस्तस्य षड्भेदाः सन्ति चापरे॥ स्मितं च हसितं प्रोक्तमुत्तमे पुरुषे बुधैः। भवेद्विहसितं चोपहसितं मध्यमे नरे॥ नीचेऽपहसितं चातिहसितं परिकीर्तितम्। ईषफुल्लकपोलाभ्यां कटाक्षैरप्यनल्बणैः॥ अदृश्यदशनो हासो मधुरः स्मितमुच्यते। वक्त्रनेत्रकपोलैश्चेदुत्फुल्लैरुपलक्षितः॥ किंचिल्लक्षितदन्तश्च तदा हसितमिष्यते। सशब्दं मधुरं कायगतं वदनरागवत्॥ आकुञ्चिताक्षि मन्द्रं च विदुर्विहसितं बुधाः। निकुञ्चितांसशीर्षश्च जिह्मदृष्टिविलोकनः॥ उत्फुल्लनासिको हासो नाम्नोपहसितं मतम्। अस्थानजः साश्रुदृष्टिराकम्पस्कन्धमूर्धजः॥ शार्ङ्गदेवेन गदितो हासोऽपहसिताह्वयः। स्थूलकर्णकटुध्वानो बाष्पपूरप्लुतेक्षणः। करोपगूढपार्श्वश्च हासोऽतिहसितं मतम्॥ इति॥</center> भयानको यथा-- <center>'श्येनमम्बरतलादुपागतं शुष्यदाननबिलो विलोकयन्। कम्पमानतनुराकुलेक्षणाः स्पन्दितुं न हि शशाक लावकः॥'</center> अत्र श्येन आलम्बनम्। सवेगापतनमुद्दीपनम्। आननशोषादयोऽनुभावाः। दैन्यादयः संचारिणः। बीभत्सो यथा-- <center>'नखैर्विदारितान्त्राणां शवानां पूयशोणितम्। आननेष्वनुलिम्पन्ति हृष्टा वेतालयोषितः॥'</center> शवा इहालम्बनम्। अन्त्रविदारणाद्युद्दीपनम्। आक्षिप्ता रोमाञ्चनेत्रनिमीलनादयोऽनुभावाः। आवेगादयः संचारिणः। ननु रतिक्रोधोत्साहभयशोकविस्मयनिर्वेदेषु प्रागुदाहृतेषु यथालम्बनाश्रययोः संप्रत्ययः न तथा हासे जुगुप्सायां च। तत्रालम्बनस्यैव प्रतीतेः। पद्यश्रोतुश्च रसास्वादाधिकरणत्वेन लौकिकहासजुगुप्साश्रयत्वानुपपत्तेरिति चेत्। सत्यम्। तदाश्रयस्य द्रष्टृपुरुषविशेषस्य तत्राक्षेप्यत्वात्। तदनाक्षेपे तु श्रोतुः स्वीयकान्तावर्णनपद्यादिव रसोद्बोधे बाधकाभावात्। एवं संक्षेपेण निरूपिता रसाः। एषां प्राधान्ये ध्वनिव्यपदेशहेतुत्वं गुणीभावे तु रसालंकारत्वम्। केचित्तु 'प्राधान्य एवैषां रसत्वमन्यथालंकारत्वमेव। रसालंकारव्यपदेशस्त्वलंकारध्वनिव्यपदेशवत्, ब्राह्मणश्रमणन्यायात्। एवमसंलक्ष्यक्रमतायामेव। अन्यथा तु वस्तुमात्रम्' इत्याहुः। एते चासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्याः सहृदयेन रसव्यक्तौ झगिति जायमानायां विभावानुभावव्यभिचारिविमर्शक्रमस्य सतोऽपि सूचीशतपत्त्रशतवेधक्रमस्येवालक्षणात्, न त्वक्रमव्यङ्ग्यः, व्यक्तेस्तद्धेतूनां च हेतुहेतुमद्भावासंगत्यापत्तेः। अथ कथमेत एव रसाः। भगवदालम्बनस्य रोमाञ्चाश्रुपातादिभिरनुभावितस्य हर्षादिभिः परिपोषितस्य भागवतादिपुराणश्रवणसमये भगवद्भक्तैर् अनुभूयमानस्य भक्तिरसस्य दुरपह्नवत्वात्। भगवदनुरागरूपा भक्तिश्चात्र स्थायिभावः। न चासौ शान्तरसेऽन्तर्भावमर्हति। अनुरागस्य वैराग्यविरुद्धत्वात्। उच्यते-- भक्तेर्देवादिविषयरतित्वेन भावान्तर्गततया रसत्वानुपपत्तेः। <center>'रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाञ्जितः। भावः प्रोक्तस्तदाभासा ह्यनौचित्यप्रवर्तिताः॥'</center> इति हि प्राचां सिद्धान्तात्। न च तर्हि कामिनीविषयाया अपि रतेर्भावत्वमस्तु, रतित्वाविशेषात्। अस्तु वा भगवद्भक्तेरेव स्थायित्वम्, कामिन्यादिरतीनां च भावत्वं विनिगमकाभावात्, इति वाच्यम्। भरतादिमुनिवचनानामेवात्र रसभावत्वादिव्यवस्थापकत्वेन स्वातन्त्र्ययोगात्। अन्यथा पुत्रादिविषयाया अपि रतेः स्थायिभावत्वं कुतो न स्यात्। न स्याद्वा कुतः शुद्धभावत्वं जुगुप्साशोकादीनामित्यखिलदर्शनं व्याकुली स्यात्। रसानां नवत्वगणना च मुनिवचननियन्त्रिता भज्येत, इति यथाशास्त्रमेव ज्यायः। एतेषां परस्परं कैरपि विरोधः। तत्र वीरशृङ्गारयोः, शृङ्गारहास्ययोः, वीराद्भुतयोः, वीररौद्रयोः, शृङ्गाराद्भुतयोश्चाविरोधः। शृङ्गारबीभत्सयोः शृङ्गारकरुणयोः, वीरभयानकयोः, शान्तरौद्रयोः, शान्तशृङ्गारयोश्च विरोधः। अत्र कविना प्रकृतरसं परिपोष्टुकामेन तदभिव्यञ्जके काव्ये तद्विरुद्धरसाङ्गानां निबन्धनं न कार्यम्। यथा हि सति तदभिव्यक्तौ विरुद्धः प्रकृतं बाधेत। सुन्दोपसुन्दन्यायेन वोभयोरुपहतिः स्यात्। यदि तु विरुद्धयोरपि रसयोरेकत्र समावेश इष्यते तदा विरोधं परिहृत्य विधेयः। तथा हि-- विरोधस्तावद्द्विविधः। स्थितिविरोधो ज्ञानविरोधश्च। आद्यस्तदधिकरणावृत्तितारूपः। द्वितीयस्तज्ज्ञानप्रतिबद्धज्ञानकत्वलक्षणः। तत्राधिकरणान्तरे विरोधिनः स्थापने प्रथमो निवर्तते। यथा नायकगतत्वेन वीररसे वर्णनीये प्रतिनायके भयानकस्य। रसपदेनात्र प्रकरणे तदुपाधिः स्थायिभावो गृह्यते। रसस्य सामाजिकवृत्तित्वेन नायकाद्यवृत्तित्वात्। अद्वितीयानन्दमयत्वेन विरोधासम्भवाच्च। उदाहरणम्-- <center>'कुण्डलीकृतकोदण्डदोर्दण्डस्य पुरस्तव। मृगारातेरिव मृगाः परे नैवावतस्थिरे॥'</center> रसान्तरस्याविरोधिनः संधिकर्तुरिवान्तरालेऽवस्थाने द्वितीयोऽपि निवर्तते। यथा मन्निर्मितायामाख्यायिकायां कण्वाश्रमगतस्य श्वेतकेतोर्महर्षेः शान्तरसप्रधाने वर्णने प्रस्तुते 'किमिदमनाकलितपूर्वं रूपम्, कोऽयमनिर्वाच्यो वचनरचनाया मधुरिमा' इत्यद्भुतस्यान्तरवस्थापनेन वरवर्णिनीं प्रत्यनुरागवर्णने। यथा वा-- <center>'सुराङ्गनाभिराश्लिष्टा व्योम्नि वीरा विमानगाः। विलोकन्ते निजान्देहान्फेरुनारीभिरावृतान्॥'</center> <center>अत्र सुराङ्गनामृतशरीरालम्बनयोः शृङ्गारबीभत्सयोरन्तः स्वर्गलाभाक्षिप्तो वीररसो निवेशितः। अन्तर्निवेशश्च तदुभयचर्वणाकालान्तर्वर्तिकालगतचर्वणाकत्वम्। तच्च प्रकृतपद्ये प्रथमार्ध एव शृङ्गारचर्वणोत्तरं वीरस्य चर्वणादनन्तरं च द्वितीयार्धे बीभत्सस्येति स्फुटमेव। 'भूरेणुदिग्धान्' इत्यादि काव्यप्रकाशगतपद्यकदम्बेतु प्रथमश्रुतबीभत्ससामग्रीवशाद्बीभत्सचर्वणोत्तरं तत्सामग्र्याक्षिप्तनिःशङ्कप्राणत्यागादिरूपसामग्रीकस्य वीरस्य चर्वणे शृङ्गारचर्वणेति विवेकः। इत्थं चोदासीनचर्वणेन प्रतिबन्धकज्ञाननिवृत्तौ निष्प्रत्यूहः प्रतिबध्यचर्वणोदय इति फलितोऽर्थः। अङ्गाङ्गिनोः,अङ्गिन्यन्यस्मिन्नङ्गयोर्वा न विरोधः। अङ्गत्वानुपपत्तिप्रसङ्गात्।</center> यथा-- <center>'प्रत्युद्गता सविनयं सहसा सखीभिः स्मेरैः स्मरस्य सचिवैः सरसावलोकैः। मामद्य मञ्जुरचनैर्वचनैश्च बाले हा लेशतोऽपि न कथं वद सत्करोषि॥</center> इयं च पुरो निपतितां प्रमीतां नायिकां प्रति नायकस्योक्तिः। इह नायिकालम्बना, अश्रुपातादिभिरनुभावैरावेगविषादादिभिः संचारिभिश्च व्यज्यमाना नायकगता रतिस्तुल्यसामग्र्यभिव्यक्ते प्रकृतत्वात्प्रधानीभूते तद्गत एव शोके प्रकर्षकत्वादङ्गम्। यदि तु नायकगता रतिर्नात्र प्रतीयते, किं तु निरुक्तसामग्र्या शोक एव प्रकृतत्वादित्यागृह्यते तदा नायकालम्बना प्रत्युद्गमाद्यनुभाविता हर्षादिभिः पोषिता नायिकाश्रया रतिरेव तत्राङ्गमस्तु। नायिकागतरतेर्नायकशोकप्रकर्षहेतुतायाः सर्वसंमतत्वात्। न च नायिकाया नाशात्तद्गताया रतेरसंनिधानात्कथमङ्गतेति वाच्यम्। संनिधानस्याङ्गतायामतन्त्रत्वेन स्मर्यमाणायास्तस्या अङ्गत्वोपपत्तेः। अङ्गयोर्यथा-- <center>'उत्क्षिप्ताः कबरीभरं, विवलिताः पार्श्वद्वयं न्यक्कृताः पादाम्भोजयुगं रुषा परिहृता दूरेण चेलाञ्चलम्। गृह्णन्ति त्वरया भवत्प्रतिभटक्ष्मापालवामभ्रुवां यान्तीनां गहनेषु कण्टकचिताः के के न भूमीरुहाः॥'</center> अत्र समासोक्त्यवयवाभ्यां तरुकामिकर्तृकरिपुकामिनीकबर्यादिग्रहणरूपाभ्यां प्रकृताप्रकृतव्यवहाराभ्यां व्यक्तयोः करुणशृङ्गारयो राजविषयकरतिभावाङ्गत्वम्। किं च प्रकृतरसपरिपुष्टिमिच्छता विरोधिनोऽपि रसस्य बाध्यत्वेन निबन्धनं कार्यमेव। तथा हि सति वैरिविजयकृता वर्ण्यस्य कापि शोभा संपद्यते। बाध्यत्वं च रसस्य प्रबलैर्विरोधिनो रसस्याङ्गैर्विद्यमानेष्वपि स्वाङ्गेषु निष्पित्तेः प्रतिबन्धः। व्यभिचारिणो बाध्यत्वं तु तदीयरसनिष्पत्तिप्रतिबन्धमात्रात्, न त्वनभिव्यत्तया। आभिव्यक्तौ बाधकाभावात्। न च विरोध्यङ्गाभिव्यत्या प्रतिबन्धान्नाभिव्यक्तिरिति वाच्यम्। तद्व्यञ्जकशब्दार्थज्ञानसमये विरोध्यङ्गाभिव्यञ्जकशब्दार्थज्ञानस्यासंनिधानात्। प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्पने मानाभावात्, भावशबलताया उच्छेदापत्तेश्च। रसनिष्पत्तेः प्रतिबन्धस्त्वनुभवसिद्ध इति तां प्रत्येव विरोध्यङ्गानां बलवतामभिव्यक्तेः प्रतिबन्धकत्वं न्याय्यम्। अपि च यत्र साधारणविशेषणमहिम्ना विरुद्धयोरभिव्यक्तिस्तत्रापि विरोधो निवर्तते। यथा-- <center>'नितान्तं यौवनोन्मत्ता गाढरक्ताः सदाहवे। वसुन्धरां समालिङ्ग्य शेरते वीर तेऽरयः॥'</center> इत्थमविरोधसंपादनेनापि निबध्यमानो रसो रसशब्देन शृङ्गारादिशब्दैर्वा नाभिधातुमुचितः, अनास्वाद्यतापत्तेः। तदास्वादश्च व्यञ्जनमात्रनिष्पाद्य इत्युक्तत्वात्। यत्र विभावादिभिरभिव्यक्तस्य रसस्य स्वशब्देनाभिधानं तत्र को दोष इति चेत्, व्यङ्ग्यस्य वाच्यीकरणे सामान्यतो वमनाख्यदोषस्य वक्ष्यमाणत्वात्। आस्वाद्यतावच्छेदकरूपेण प्रत्ययाजनकतया रसस्थले वाच्यवृत्तेः कापेयकल्पत्वेन विशेषदोषत्वाच्च। एवं स्थायिव्यभिचारिणामपि शब्दवाच्यत्वं दोषः। एवं विभावानुभावयोरसम्यक्प्रत्यये विलम्बेन प्रत्यये वा न रसास्वाद इति तयोर्दोषत्वम्। समबलप्रबलप्रतिकूलरसाङ्गानां निबन्धनं तु प्रकृतरसपोषप्रातीपिकमिति दोषः। प्रबन्धे प्रकृतस्य प्रसङ्गान्तरेण विच्छिन्नस्य पुनर्दीपने सामाजिकानां न सामग्र्येण रसास्वाद इति विच्छिन्नदीपनं दोषः। तथा तत्तद्रसप्रस्तावनानर्हेऽवसरे प्रस्तावः, विच्छेदानर्हे च विच्छेदः। यथा सन्ध्यावन्दनदेवयजनादिधर्मवर्णने प्रसक्ते कयापि कामिन्या सह कस्यचित्कामुकस्यानुरागवर्णने। यथा च समुपस्थितेषु महाहवदुर्मदेषु प्रतिभटेषु मर्मभिन्दि वचनान्युद्गिरत्सु नायकस्य संध्यावन्दनादिवर्णने चेत्युभयमनुचितम्। एवमप्रधानस्य प्रतिनायकादेर्नानाविधानां चरितानामनेकविधायाश्च संपदो नायकसम्बन्धिभ्यस्तेभ्यो नातिशयो वर्णनीयः। यथा सति वर्णयितुमिष्टो नायकस्योत्कर्षो न सिद्ध्येत्। तत्प्रयुक्तो रसपोषश्च न स्यात्। न च प्रतिनायकोत्कर्षस्य तदभिभावकनायकोत्कर्षाङ्गत्वात्कथमवर्णनीयत्वमिति वाच्यम्। यादृशस्य प्रतिनायकोत्कर्षवर्णनस्य तदभिभावकनायकोत्कर्षाङ्गतासंपादकत्वं तादृशस्येष्टत्वात्। तद्विरोधिन एव निषेध्यत्वात्। न च प्रतिपक्षस्य प्रकृतापेक्षया वर्ण्यमानोऽप्युत्कर्षः स्वाश्रयहन्तृतामात्रादेव प्रकृतगतमुत्कर्षमतिशाययेत्, अतो न दोषावह इति वाच्यम्। एवं हि सति महाराजं कमपि विषशरक्षेपमात्रेण व्यापादितवतो वराकस्य शबरस्येव प्रकृतस्य नायकस्य न कोऽप्युत्कर्षः स्यादिति। तथा रसालम्बनाश्रययोरनुसंधानमन्तरान्तरा विरता न चेद्, दोषः। तदनुसंधानाधीना हि रसप्रतिपत्तिधारा तदननुसंधाने विरता स्यात्। एवं प्रकृतरसानुपकारकस्य वस्तुनो वर्णनमपि प्रकृतरसविरामहेतुत्वाद्दोष एव। अनौचित्यं तु रसभङ्गहेतुत्वात्परिहरणीयम्। भङ्गश्च पानकादिरसादौ सिकतादिनिपातजनितेवारुंतुदता। तच्च जातिदेशकालवर्णाश्रमवयोवस्थाप्रकृतिव्यवहारादेः प्रपञ्चजातस्य तस्य यस्य यल्लोकशास्त्रसिद्धमुचितद्रव्यगुणक्रियादि, तद्भेदः। जात्यादेरनुचितं यथा--गवादेस्तेजोबलकार्याणि पराक्रमादीनि, सिंहादेश्च साधुभावादीनि। स्वर्गे जराव्याध्यादि, भूलोके सुधासेवनादि। शिशिरे जलविहारादीनि, ग्रीष्मे वह्निसेवा। ब्राह्मणस्य मृगया, बाहुजस्य प्रतिग्रहः, शूद्रस्य निगमाध्ययनम्। ब्रह्मचारिणो यतेश्च ताम्बूलचर्वणम्, दारोपसंग्रः। बालवृद्धयोः स्त्रीसेवनम्, यूनश्च विरागः। दरिद्राणामाढ्याचरणम्, आढ्यानां च दरिद्राचारः। प्रकृतयो दिव्याः, अदिव्याः, दिव्यादिव्याश्च। धीरोदात्तधीरोद्धतधीरललितधीरशान्ता उत्साहक्रोधकामिनीरतिनिर्वेदप्रधाना उत्तममध्यमाधमाश्च। तत्र रत्यादीनां भयातिरिक्तस्थायिभावानां सर्वत्र समत्वेऽपि रतेः संभोगरुपाया मनुष्येष्विवोत्तमदेवतासु स्फुटीकृतसकलानुभाववर्णनमनुचितम्। क्रोधस्य च लोकभस्मीकरणपटोर्दिनरात्रिव्यत्ययाद्यनेकाश्चर्यकारिणो दिव्येष्विवादिव्येषु। आलम्बनगताराध्यत्वस्यानुभावगतमिथ्यात्वस्य च प्रतीत्या रसानुल्लासापत्तेः। न च साधारणीकरणादाराध्यत्वज्ञानानुत्पत्तिरिति वाच्यम्। यत्र सहृदयानां रसोद्बोधः प्रमाणसिद्धस्तत्रैव साधारणीकरणस्य कल्पनात्। अन्यथा स्वमातृविषयकस्वपितृरतिवर्णनेऽपि सहृदयस्य रसोद्बोधापत्तेः। जयदेवादिभिस्तु गीतगोविन्दादिप्रबन्धेषु सकलसहृदयसंमतोऽयं समयो मदोन्मत्तमतङ्गजैरिव भिन्न इति च तन्निदर्शनेनेदानींतनेन तथा वर्णयितुं सांप्रतम्। तथा विद्यावयोवर्णाश्रमतपोभिरुत्कृष्टैः स्वतोऽपकृष्टेषु न सबहुमानेन वचसा व्यवहर्तव्यम्। व्यवहर्तव्यं चापकृष्टैरुत्कृष्टेषु। तत्रापि तत्रभवन्भगवन्नित्यादिभिः संबोधनैर्मुनिगुरुदेवताप्रभृतय एव न राजादयः, जात्योत्तमैर्द्विजैरेव, नाधमैः शूद्रादिभिः, परमेश्वरेत्यादिसंबोधनैश्चक्रवर्तिन एव, न मुनिप्रभृतयः संबोध्याः। तथा नाहुः-- <center>'अनौचित्यादृते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम्। प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा॥' इति।</center> यावता त्वनौचित्येन रसस्य पुष्टिस्तावत्तु न वार्यते, रसप्रतिकूलस्यैव तस्य निषेध्यत्वात्। अत एव-- <center>'ब्रह्मन्नध्ययनस्य नैष समयस्तूष्णीं बहिः स्थीयतां स्वल्पं जल्प बृहस्पते जडमते नैषा सभा वज्रिणः। वीणां संहर नारद स्तुतिकथालापैरलं तुम्बुरो सीतारल्लकल्लभग्नहृदयः स्वस्थो न लङ्केश्वरः॥'</center> इति कस्यचिन्नाटकस्य पद्ये विप्रलम्भशृङ्गाराङ्गीभूतवीररसाक्षेपकपरमैश्वर्यपरिपोषकतया स्थितदौवारिकवचनस्य ब्रह्माद्यधिक्षेपपरस्यानौचित्यं न दोषः। एवमेव 'अले ले सद्दःसमुप्पाडिअ हरियकुसग्गंथिमयाच्छमालापै वित्तिविस्सम्भिअ बालविहवंदःकाणा बम्हणा' इत्यादिविदूषकवचनेऽपि रेशब्दादिप्रयोगस्य तत्तथा, हास्यानुगुणत्वात्। एषा हि दिगुपदर्शिता। अनया सुधीभिरन्यदप्यूह्यम्।रसेषु चैतेषु निगदितेषु माधुर्यौजःप्रसादाख्यांस्त्रीन्गुणानाहुः। तत्र 'शृङ्गारे संयोगाख्ये यन्माधुर्यं ततोऽतिशयितं करुणे, ताभ्यां विप्रलम्भे , तेभ्योऽपि शान्ते। उत्तरोत्तरमतिशयितायाश्चित्तद्रुतेर्जननात्। संयोगशृङ्गारात्करुणशान्तयोस्ताभ्यामपि विप्रलम्भे' त्यपरे।संयोगशृङ्गारात्करुणविप्रलम्भशान्तेष्वतिशयितमेव न पुनस्तत्रापि तारतम्यम्' इत्यन्ये। तत्र प्रथमचरमयोर्मतयोः 'करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम्' इति प्राचां सूत्रमनुकूलम्। तस्योत्तरसूत्रगतस्य क्रमेणेति पदस्यापकर्षानपकर्षाभ्यां व्याख्याद्वयस्य संभवात्। मध्यस्थे तु मते करुणशान्ताभ्यां विप्रलम्भस्य माधुर्यातिशये यदि सहृदयानामनुभवोऽस्ति साक्षी तदा स प्रमाणम्।वीरबीभत्सरौद्रेष्वोजसो यथोत्तरमतिशयः, उत्तरोत्तरमतिशयितायाश्चित्तदीप्तेर्जननात्। अद्भुतहास्यभयानकानां गुणद्वययोगित्वं केचिदिच्छन्ति। अपरे तु प्रसादमात्रम्। प्रसादस्तु सर्वेषु रसेषु सर्वासु रचनासु च साधारणः। गुणानां चैषां द्रुतिदीप्तिविकासाख्यास्तिस्रश्चित्तवृत्तयः क्रमेण प्रयोज्याः। तत्तद्गुणविशिष्टरसचर्वणाजन्या इति यावत्। एवमेतेषु गुणेषु रसमात्रधर्मेषु व्यवसितेषु मधुरा रचना, ओजस्वी बन्ध इत्यादयो व्यवहारा आकारोऽस्य शूर इत्यादिव्यवहारवदौपचारिका इति मम्मटभट्टादयः। येऽमी माधुर्यौजः प्रसादारसमात्रधर्मतयोक्तास्तेषां रसधर्मत्वे किं मानम्? प्रत्यक्षमेवेति चेत्, न। दाहादेः कार्यादनलगतस्योष्णस्पर्शस्य यथा भिन्नतयानुभवस्तथा द्रुत्यादिचित्तवृत्तिभ्यो रसकार्येभ्योऽन्येषां रसगतगुणानामननुभवात्। तादृशगुणविशिष्टरसानां द्रुत्यादिकारणत्वात्कारणतावच्छेदकतया गुणानामनुमानमिति चेत्, प्रातिस्विकरूपेणैव रसानां कारणतोपपत्तौ गुणकल्पने गौरवात्। शृङ्गारकरुणशान्तानां माधुर्यवत्त्वेन द्रुतिकारणत्वं, प्रातिस्विकरूपेण कारणत्वकल्पनापेक्षया लघुभूतमिति तु न वाच्यम्। परेण मधुरतरादिगुणानां पृथग्द्रुततरत्वादि कार्यतारतम्यप्रयोजकतयाभ्युपगमेन माधुर्यवत्त्वेन कारणताया गडुभूतत्वात्। इत्थं च प्रातिस्विकरूपेणैव कारणत्वे लाघवम्। किं चात्मनो निर्गुणतयात्मरूपरसगुणत्वं माधुर्यादीनामनुपपन्नम्। एवं तदुपाधिरत्यादिगुणत्वमपि, मानाभावात्, पररीत्या गुणे गुणान्तरस्यानौचित्याच्च। अथ शृङ्गारो मधुर इत्यादिव्यवहारः कथमिति चेत्, एवं तर्हि द्रुत्यादिचित्तवृत्तिप्रयोजकत्वम्, प्रयोजकतासंबन्धेन द्रुत्यादिकमेव वा माधुर्यादिकमस्तु। व्यवहारस्तु वाजिगन्धोष्णेतिव्यवहारवदक्षतः। प्रयोजकत्वं चादृष्टादिविलक्षणं शब्दार्थरसरचनागतमेव ग्राह्यम्। अतो न व्यवहारातिप्रसक्तिः। तथा च शब्दार्थयोरपि माधुर्यादेरीदृशस्य सत्त्वादुपचारो नैव कल्प्य इति तु मादृशाः। जरत्तरास्तु-- <center>'श्लेषः प्रसादः समता माधुर्यं सुकुमारता। अर्थव्यक्तिरुदारत्वं ओजःकान्तिसमाधयः॥'</center> इति दशा शब्दगुणान्, दशैव चार्थगुणानामनन्ति। नामानि पुनस्तान्येव, लक्षणं तु भिन्नम्। तथा हि-- <big>शब्दानां भिन्नानामप्येकत्वप्रतिभानप्रयोजकः संहितयैकजातीयवर्णविन्यासविशेषो गाढत्वापरपर्यायः श्लेषः॥</big> यदाहुः- 'श्लिष्टमस्पष्टशैथिल्यम्' इति। यथा--'अनवरतविद्वद्द्रुमद्रोहिदारिद्र्यमाद्यद्द्विपोद्दामदर्पौघविद्रावणप्रौढपञ्चाननः इति। <big>गाढत्वशैथिल्याभ्यां व्युत्क्रमेण मिश्रणं बन्धस्य प्रसादः॥</big> यथा-- <center>'किं ब्रूमस्तव वीरतां वयममी, यस्मिन्धराखण्डल- क्रीडाकुण्डलितभ्रुशोणनयने दोर्मण्डलं पश्यसि। माणिक्यावलिकान्तिदन्तुरतरैर्भूषासहस्त्रोत्सरैर् विन्ध्यारण्यगुहागृहावनिरुहास्तत्कालमुल्लासिताः॥'</center> अत्र यस्मिन्नित्यन्तं शैथिल्यम्, भ्रुशब्दान्तं गाढत्वम्, पुनर्नयनेत्यन्तं प्रथममित्यादि बोध्यम्। <big>उपक्रमादासमाप्ते रीत्यभेदः समता॥</big> यथा वक्ष्यमाणमाधुर्योदाहरणे। तत्र ह्युपनागरिकयैवोपक्रमसंहारौ। <big>संयोगपरह्रस्वातिरिक्तवर्णघटितत्वे सति पृथक्पदत्वं माधुर्यम्॥</big> यथा-- <center>'नितरां परुषा सरोजमाला न मृणालानि विचारपेशलानि। यदि कोमलता तवाङ्गकानामथ का नाम कथापि पल्लवानाम्॥'</center> <big>अपरुषवर्णघटितत्वं सुकुमारता॥</big> यथा-- <center>'स्वेदाम्बुसान्द्रकणशालिकपोलपालि- दोलायितश्रवणकुण्डलवन्दनीया। आनन्दमङ्कुरयति स्मरणेन कापि रम्या दशा मनसि मे मदिरेक्षणायाः॥'</center> अत्र पूर्वार्धे। उत्तरार्धे तु माधुर्यमपि। <big>झगिति प्रतीयमानार्थान्वयकत्वमर्थव्यक्तिः॥</big> यथा 'नितराम्' इत्यादौ। <big>कठिनवर्णघटनारूपविकटत्वलक्षणोदारता॥</big> यथा-- <center>'प्रमोदभरतुन्दिलप्रमथदत्ततालावली- विनोदिनि विनायके डमरुडिण्डिमध्वानिनि। ललाटतटविस्फुटन्नवकृपीटयोनिच्छटो हठोद्धतजटोद्भटो गतपटो नटो नृत्यति॥'</center> 'पदानां नृत्यत्प्रायत्वं विकटता' इति काव्यप्रकाशटीकाकारा व्याचक्षते। उदाहरन्ति च 'स्वचरणविनिविष्टैर्नूपुरैर्नर्तकीनां झटिति रणितमासीत्' इत्यादि। तत्र तेषामेतादृशीं विकटत्वलक्षणामुदारतां ओजस्य् अन्तर्भावयन्काव्यप्रकाशकारः कथमनुकूल इति त एव जानन्ति। न ह्यत्रौजसो वैपुल्येन प्रतिभानमस्ति।'विनिविष्टैर्नूपुरैर्नर्त-' इत्यत्र सन्नप्योजसो लवो न चमत्कारी। नापि तत्र नृत्यत्प्रायत्वं वर्णानामनुभवन्ति सहृदयाः। अंशान्तरे तु माधुर्यमेव। <big>संयोगपरह्रस्वप्राचुर्यरूपं गाढत्वं ओजः॥</big> यथा-- <center>'साहंकारसुरासुरावलिकराकृष्टभ्रमन्मन्दर- क्षुभ्यत्क्षीरधिवल्गुवीचिवलयश्रीगर्वसर्वंकषाः। तृष्णाताम्यदमन्दतापसकुलैः सानन्दमालोकिता भूमीभूषण भूषयन्ति भूवनाभोगं भवत्कीर्तयः॥'</center> यथा वा 'अयं पततु निर्दयम्' इत्यादिप्रागुदाहृते। <big>अविदग्धवैदिकादिप्रयोगयोग्यानां पदानां परिहारेण प्रयुज्यमानेषु पदेषु लोकोत्तरशोभारूपं औज्ज्वल्यं कान्तिः॥</big> यथा 'नितराम्' इत्यादि प्रागुदाहृते। <big>बान्धगाढत्वशिथिलत्वयोः क्रमेणावस्थापनं समाधिः॥</big> अनयोरेव प्राचीनैरारोहावरोहव्यपदेशः कृतः। क्रम एव हि तयोः प्रसादादस्य भेदकः। तत्र हि तयोर्व्युत्क्रमेण वृत्तेः। यथा-- <center>'स्वर्गनिर्गतनिरर्गलगङ्गातुङ्गुभङ्गुरतरङ्गसखानाम्। केवलामृतमुचां वचनानां यस्य लास्यगृहमास्यसरोजम्॥'</center> अत्रारोहः प्रथमेऽर्धे। तृतीयचरणे त्ववरोहः। गङ्गेत्यादौ माधुर्यस्य व्यञ्जकेषु वर्णेषु सत्स्वपि दीर्घसमासान्तःपातितयान तस्य प्ररोहः। उत्तरार्धे तु सोऽपि। एते दश शब्दगुणाः। <big>एवं क्रियापरम्परया विदग्धचेष्टितस्य तदस्फुटत्वस्य तदुपपादकयुक्तेश्च सामानाधिकरण्यरूपः संसर्गः श्लेषः॥</big> <big>यावदर्थकपदत्वरूपमर्थवैमल्यं प्रसादः॥</big> यथा-- 'कमलानुकारि वदनं किल तस्याः' इत्यादि। प्रत्युदाहरणं तु 'कमलकान्त्यनुकारि वक्त्रम्' इत्यादि । <big>प्रक्रमाभङ्गेनार्थघटनात्मकमवैषम्यं समता॥</big> यथा-- <center>'हरिः पिता हरिर्माता हरिर्भ्राता हरिः सुहृत्। हरिं सर्वत्र पश्यामि हरेरन्यन्न भाति मे॥'</center> अत्र विष्णुर्भ्रातेत्यादिनिर्माणे प्रक्रमभङ्गात्मकं वैषम्यम्। <big>एकस्या एवोक्तेर्भङ्ग्यन्तरेण पुनः कथनात्मकमुक्तिवैचित्र्यं माधुर्यम्॥</big> यथा-- <big>'विधत्तां निःशङ्कं निरवधिसमाधिं विधिरहो सुखं शेषे शेतां हरिरवीरतं नृत्यतु हरः। कृतं प्रायश्चित्तैरलमथ तपोदानयजनैः सवित्री कामानां यदि जगति जागर्ति भवती॥'</big> अत्र विध्यादिभिर्नास्ति किमपि प्रयोजनमित्येषोऽर्थः समाधिविधानादिप्रेरणारूपेणोक्तिवैचित्र्येणाभिहितः। अन्यथानवीकृतत्वापत्तेः। <big>अकाण्डे शोकदायित्वाभावरूपमपारुष्यं सुकुमारता॥</big> यथा-- 'त्वरया याति पान्थोऽयं प्रियाविरहकातरः'। 'प्रियामरणकातरः' इत्यत्र तु शोकदायिनो मरणशब्दस्य सत्त्वात्पारुष्यम्। इदं चाश्लीलतादोषव्याप्यम्। <big>वस्तुनो वर्णनीयस्यासाधारणक्रियारूपयोर्वर्णनमर्थव्यक्तिः॥</big> यथा-- <big>'गुरुमध्ये कमलाक्षी कमलाक्षेण प्रहर्तुकामं माम्। रदयन्त्रितरसनाग्रं तरलितनयनं निवारयांचक्रे॥'</big> अयमेवेदानींतनैःस्वभावोक्त्यलंकार इति व्यपदिश्यते। <big>'चुम्बनं देहि मे भार्ये कामचाण्डालतृप्तये' इत्यादिग्राम्यार्थपरिहार उदारता॥</big> <big>एकस्य पदार्थस्य बहुभिः पदैरभिधानं, बहूनां चैकेन, तथैकस्य वाक्यार्थस्य बहुभिर्वाक्यैः, बहुवाक्यार्थस्यैकवाक्येनाभिधानं, विशेषणानां साभिप्रायत्वं चेति पञ्चविधं ओजः॥</big> यदाहुः-- <center>'पदार्थे वाक्यरचना वाक्यार्थे च पदाभिधा। प्रौढिर्व्याससमासौ च साभिप्रायत्वमस्य च॥ इति।</center> पूर्वार्धप्रतिपाद्यं द्वयं व्याससमासौ चेति चतुष्प्रकारा प्रौढिः, साभिप्रायत्वं चेति पञ्चप्रकारं ओज इत्यर्थः। प्रौढिः प्रतिपादनवैचित्र्यम्। यथा-- <center>'सरसिजवनबन्धुश्रीसमारम्भकाले रजनिरमणराज्ये नाशमाशु प्रयाति। परमपुरुषवक्त्रादुद्गतानां नराणां मधुमधुरगिरां च प्रादुरासीद्विनोदः॥'</center> अत्रोषसीत्येकपदार्थस्याभिधानाय प्रथमचरणः। इत्याद्यग्रेऽपि बोध्यम्। <center>'खण्डितानेत्रकञ्जालिमञ्जुरञ्जनपण्डिताः। मण्डिताखिलदिक्प्रान्ताश्चण्डांशोर्भान्ति भानवः॥'</center> अत्र 'यस्याः पराङ्गनागेहात्पतिः प्रातर्गृहेऽञ्चति' इति वाक्यार्थे खण्डितापदाभिधानम्। <center>'अयाचितः सुखं दत्ते याचितश्च न यच्छति। सर्वस्वं चापि हरते विधिरुच्छृङ्खलो नृणाम्॥'</center> अत्र दैवाधीनं सर्वमित्येकस्मिन्वाक्यार्थे नानावाक्यरचनात्मको व्यासपदवाच्यो विस्तरः। <center>'तपस्यतो मुनेर्वक्त्राद्वेदार्थमधिगत्य सः। वासुदेवनिविष्टात्मा विवेश परं पदम्॥'</center> अत्र 'मुनिस्तपस्यति', 'तद्वक्त्रात्स वेदार्थमधिगतवान्', 'तदनन्तरं वासुदेवे परब्रह्मणि मनः प्रावेशयत्', 'ततश्च मुक्तोऽभूद्' इति वाक्यार्थकलापः शतृ-क्त्वा-बहुव्रीहिभिस्तिङन्तेन चानुवाद्यविधेयभावेनैकवाक्यार्थीकृतः। साभिप्रायत्वं चप्रकृतार्थपोषकता। यथा-- <center>'गणिकाजामिलमुख्यानवता भवता बताहमपि। सीदन्भवमरुगर्ते करुणामूर्ते न सर्वथोपेक्ष्यः॥'</center> अत्रोपेक्षाभावे करुणामूर्तित्वं पोषकम्। पापिष्ठवात्करुणाया अभावे प्रकृतेऽस्याः संपादनाय गणिकेत्यादि सीदन्निति च। <big>दीप्तरसत्वं कान्तिः॥</big> तच्च स्फुटप्रतीयमानरसत्वम्। उदाहरणं च वर्णितमेव रसप्रकरणे, वर्णयिष्यते च। <big>अवर्णितपूर्वोऽयमर्थः पूर्ववर्णितच्छायो वेति कवेरालोचनं समाधिः॥</big> ज्ञानस्य विषयतासंबन्धेनार्थनिष्ठत्वादर्थगुणता। आद्यो यथा-- 'तनयमैनाकगवेषण' इत्यादौ, द्वितीयस्तु प्रायशः सर्वत्रैवेत्याहुः। अपरे त्वेषु गुणेषु कतिपयान्प्रागुक्तैस्त्रिभिर्गुणैर्वक्ष्यमाणदोषाभावालंकारैश्च गतार्थयन्तः कांश्चिद्वैचित्र्यमात्ररूपतया, क्वचिद्दोषतया च मन्यमाना न तावतः स्वीकुर्वन्ति। तथा हि-- श्लेषोदारताप्रसादसमाधीनां ओजोव्यञ्जकघटनायामन्तर्भावः। न च श्लेषोदारतयोः सर्वांशे गाढबन्धात्मनोरोजोव्यञ्जकघटनान्तर्भावोऽस्तु नाम, प्रसादसमाध्योस्तु गाढशिथिलात्मनोरंशेनौजोव्यञ्जकान्तर्भावेऽप्यंशान्तरेण कुत्रान्तर्भाव इति वाच्यम्। माधुर्याभिव्यञ्जके प्रसादाभिव्यञ्जके वेति सुवचत्वात्। माधुर्यं तु परेषामस्मदभ्युपगतमाधुर्यव्यञ्जकमेव। एवं च सर्वत्र व्यञ्जके व्यङ्ग्यशब्दप्रयोगो भाक्तः। समता तु सर्वत्रानुचितैव। प्रतिपाद्योद्भटत्वानुद्भटत्वाभ्यामेकस्मिन्नेव पद्ये मार्गभेदस्येष्टत्वात्। यथा-- <center>'निर्माणे यदि मार्मिकोऽसि नितरामत्यन्तपाकद्रव न्मृद्वीकामधुमाधुरीमदपरीहारोद्धुराणां गिराम्। काव्यं तर्हि सखे सुखेन कथय त्वं संमुखे मादृशां नो चेद्दुष्कृतमात्मना कृतमिव स्वान्ताद्बहिर्मा कृथाः॥'</center> अत्र पूर्वार्धे तृतीयचरणे च लोकोत्तरनिर्माणप्रतिपादके यो मार्गो न स चतुर्थचरणे कदर्यकाव्यप्रतिपादक इति वैषम्यमेव गुणः। ग्राम्यत्वकष्टत्वयोस्त्यागात्कान्तिसौकुमार्ययोर्गतार्थता। प्रसादेन चार्थव्यक्तेरिति। अर्थगुणेष्वपि-- श्लेषः ओजस आद्याश्चत्वारो भेदाश्च उक्तिवैचित्र्यमात्ररूपा इति न गुणान्तर्भावमर्हन्ति। अन्यथा प्रतिश्लोकमर्थवैचित्र्यवैलक्षण्याद्गुणभेदापत्तेः। अनधिकपदत्वात्मा प्रसादः, उक्तिवैचित्र्यवपुर्माधुर्यम्, अपारुष्यशरीरं सौकुमार्यम्, अग्राम्यरूपोदारता, वैषम्याभावलक्षणा समता, साभिप्रायत्वात्मकः पञ्चम ओजसः प्रकारः, स्वभावस्फुटत्वात्मिकार्थव्यक्तिः, स्फुटरसत्वरूपा कान्तिश्च, अधिकपदत्वानवीकृतत्वामङ्गलरूपाश्लीलत्वग्राम्य-भग्नप्रक्रमापुष्टार्थरूपाणां दोषाणां निराकरणेन स्वभावोक्त्यलंकारस्य रसध्वनिरसवदलंकारयोश्च स्वीकरणेन च गतार्थानि। समाधिस्तु कविगतः काव्यस्य कारणं न तु गुणः, प्रतिभाया अपि काव्यगुणत्वापत्तेः। अतस्त्रय एव गुणा इति मम्मटभट्टादयः। तत्र टवर्गवर्जितानां वर्गाणां प्रथमतृतीयैः शर्भिरन्तस्थैश्च घटिता, नैकट्येन प्रयुक्तैरनुस्वारपरसवर्णाइः शुद्धानुनासिकैश्च शोभिता, वक्ष्यमाणैः सामान्यतो विशेषतश्च निषिद्धैः संयोगाद्यैरचुम्बिता, अवृत्तिर्मुदुवृत्तिर्वा रचनानुपूर्व्यात्मिका माधुर्यस्य व्यञ्जिका। द्वितीयचतुर्थास्तु वर्ग्या गुणस्यास्य नानुकूलाः, नापि प्रतिकूलाः, दूरतया संनिवेशिताश्चेत्। नैकट्येन तु प्रतिकूला अपि भवन्ति, यदि तदायत्तो नानुप्रासः। अन्ये तु वर्गस्थानां पञ्चानामप्यविशेषेण माधुर्यव्यञ्जकतामाहुः। उदाहरणम्-- <center>'तां तमालतरुकान्तिलङ्घिनीं किंकरीकृतनवाम्बुदत्विषम् स्वान्त मे कलय शान्तये चिरं नैचिकीनयनचुम्बितां श्रियम्॥'</center> यथा वा-- <center>'स्वेदाम्बुसान्द्रकणशालि- कपोलपालिरन्तःस्मितालसविलोकनवन्दनीया। आनन्दमङ्कुरयति स्मरणेन कापि रम्या दशा मनसि मे मदिरेक्षणायाः॥'</center> प्रथमे पद्येऽतिशयोक्त्यलंकृतस्य भगवद्ध्यानौत्सुक्यस्य भगवद्विषयकरतेर्वा ध्वन्यमानायाः शान्त एव पर्यवसानात्तद्गतमाधुर्यस्याभिव्यञ्जिका रचनेयम्। द्वितीये तु स्मृत्युपष्टब्धशृङ्गारगतस्य। नैकट्येन द्वितीयचतुर्थवर्गवर्णटवर्गजिह्वामूलीयोपध्मानीयविसर्गसकारबहुलैर्वर्णाइर्घटितो झय्रेफान्यतरघटितसंयोगपरह्रस्वैश्च नैकट्येन प्रयुक्तैरालिङ्गितो दीर्घवृत्त्यात्मा गुम्फ ओजसः। अस्मिन्पतिताः प्रथमतृतीयवर्ग्या गुणस्यास्य नानुकूला नापि प्रतिकूलाः संयोगाघटकाश्चेत्। तद्घटकास्त्वनुकूला एव। एवमनुस्वारपरसवर्णा अपि। यथा-- 'अयं पततु निर्दयं दलितदृप्त-'(४४ पृष्ठे) इत्यादौ प्रागुदाहृते। श्रुतमात्रा वाक्यार्थं करतलबदरमिव निवेदयन्ती घटना प्रसादस्य। अयं च सर्वसाधारणो गुणः। उदाहरणान्यत्र प्रायशो मदीयानि सर्वाण्येव पद्यानि। तथापि यथा-- <center>'चिन्तामीलितमानसो मनसिजः सख्यो विहीनप्रभाः प्राणेशः प्रणयाकुलः पुनरसावास्तां समस्ता कथा। एतत्त्वां विनिवेदयामि मम चेदुक्तिं हितां मन्यसे मुग्धे मा कुरु मानमाननमिदं राकापतिर्जेष्यति॥'</center> अत्र सर्वावच्छेदेन प्रसादाभिव्यञ्जकत्वमंशभेदेन तु माधुर्यौजोभिव्यञ्जकत्वमपि, मनसिजान्तस्य मा कुर्वादेश्च माधुर्याभिव्यक्तिहेतुत्वात्। सख्य इत्यादेरोजोगमकत्वात्। नन्वत्र शृङ्गाराश्रयस्य माधुर्यस्याभिव्यक्तये तदनुकूलास्तु नाम रचना, ओजसस्तु कः प्रसङ्गो यदर्थं तदनुकूलवर्णविन्यास इति चेत्।नायिकामानोपशान्तये कृतानेकयत्नायास्तदीयं हितमुपदिशन्त्याः सख्याः सक्रोधत्वस्य व्यञ्जनीयतया तथाविन्यासस्य साफल्यात्। किं बहुना रसस्यौजस्विनोऽमर्षादेर्भावस्य चाविवक्षायामपि वक्तरि क्रुद्धतया प्रसिद्धे वाच्ये वा क्रूरतरे आख्यायिकादौ प्रबन्धे वा, परुषवर्णघटनेष्यते। यथा वा-- <center>'वाचा निर्मलया सुधामधुरया यां नाथ शिक्षामदास् तां स्वप्नेऽपि न संस्पृशाम्यहमहंभावावृतो निस्त्रपः। इत्यागःशतशालिनं पुनरपि स्वीयेषु मां बिभ्रतस् त्वत्तो नास्ति दयानिधिर्यदुपते मत्तो न मत्तः परः॥'</center> अत्र गुणान्तरासमानाधिकरणः प्रसादः। इदानीं तत्तद्गुणव्यञ्जनक्षमाया निर्मितेः परिचयाय सामान्यतो विशेषतश्च वर्जनीयं किंचिन्निरूप्यते-- वर्णानां स्वानन्तर्यं सकृदेकपदगतत्वे किंचिदश्रव्यम्। यथा-- 'ककुभसुरभिः, विततगात्रः, पललमिवाभाति' इत्यादौ। असकृच्चेदधिकम्॥ यथा-- 'वितततरस्तरुरेष भाति भूमौ'। एवं भिन्नपदगतत्वेऽपि। यथा-- 'शुक करोषि कथं विजने रुचिम्' इत्यादौ। असकृद्भिन्नपदगतत्वे ततोऽप्यधिकम्। यथा-- 'पिक ककुभो मुखरीकुरु प्रकामम्'। एवं स्वसमानवर्ग्यानन्तर्यं सकृदेकपदगतत्वे किंचिदश्रव्यम्। यथा-- 'वितथस्ते मनोरथः'। असकृच्चेदधिकम्। यथा-- 'वितथतरं वचनं तव प्रतीमः'। एवं भिन्नपदगतत्वे। यथा-- 'अथ तस्य वचः श्रुत्वा' इत्यादौ। असकृद्भिन्नपदगतत्वे तु ततोऽप्यधिकम्। 'अथ तथा कुरु येन सुखं लभे'। एतच्च वर्गाणां प्रथमद्वितीययोस्तृतीयचतुर्थयोरानन्तर्यम्। प्रथमतृतीययोर्द्वितीयतृतीययोर्वानन्तर्यं तु तथा नाश्राव्यम्। किं त्वीषत्, निर्माणमार्मिकैकवेद्यम्। एतदप्यसकृच्चेत्ततोऽधिकत्वात्साधारणैरपि वेद्यम्। यथा-- 'खग कलानिधिरेष विजृम्भते'। 'इति वदति दिवानिशं स धन्यः'। पञ्चमानां मधुरत्वेन स्ववर्ग्यानन्तर्यं न तथा। यथा-- 'तनुते तनुतां तनौ'। स्वानन्तर्यं त्वश्रव्यमेव। यथा-- 'मम महती मनसि व्यथाविरासीत्'। एतानि चाश्रव्यत्वानि गुरुव्यवायेनापोद्यन्ते। 'संजायतां कथंकारं काके केकाकलस्वनः'। यथा वा-- <center>'यथा यथा तामरसायतेक्षणा मया सरागं नितरां निषेविता। तथा तथा तत्त्वकथेव सर्वतो विकृष्य मामेकरसं चकार सा॥'</center> इदं तु दीर्घव्यवाये। संयोगपरव्यवाये तु-- <center>'सदा जयानुषङ्गाणामङ्गानां संगरस्थलम्। रङ्गाङ्गाणमिवाभाति तत्तत्तुरगताण्डवैः॥'</center> इदं तु बोध्यम्-- गुरुर्ययोर्व्यवधायकस्तयोरेव वर्णयोरानन्तर्यकृतमश्रव्यत्वमपवदति। तेनात्र थकारतकारानन्तर्यकृतदोषापवादेऽपि तकारथकारानन्तर्यकृतमश्रव्यत्वमनपोदितमेव। एवं त्र्यादीनां संयोगोऽपि प्रायेणाश्रव्यः। 'राष्ट्रे तवोष्ट्र्यः परितश्चरन्ति' इत्येवमादयः शृउतिकाटवभेदा अन्येऽप्यनुभवानुसारेण बोध्याः। अथ दीर्घानन्तर्यं संयोगस्य भिन्नपदगतस्य सकृदप्यश्रव्यम्, असकृत्तु सुतराम्। <center>'हरिणीप्रेक्षणा यत्र गृहिणी न विलोक्यते। सेवितं सर्वसंपद्भिरपि तद्भवनं वनम्॥'</center> एकपदगतस्य तु तथा नाश्रव्यत्वम्। यथा-- 'जाग्रता विचितः पन्थाः शात्रवाणां वृथोद्यमः'। परसवर्णकृतस्य तु संयोगस्य सर्वथा दीर्घाद् भिन्नपदगतत्वाभावान्मधुरत्वाच्चानन्तर्यं न मनागप्यश्रव्यम्। यथा-- 'तांतमालतरुकान्ति-' इत्यादिपद्ये। अत्र तामित्यत्र नीमित्यत्र च परसवर्णस्य पूर्वपदभक्ततया न संयोगो भिन्नपदगतः। प्रत्येकं संयोगसंज्ञेति पक्षेऽपि भिन्नपदगतः संयोगो न दीर्घादव्यवहितपरः। नवाम्बुदेत्यत्र त्वेकादेशस्य पदद्वयभक्ततया दीर्घाद्भिन्नपदगतत्वे सत्यव्यवहितोत्तरत्वं यद्यपि परसवर्णकृतसंयोगस्य भवति तथाप्यत्र भिन्नपदगतत्वमेकपदगतभिन्नत्वं विवक्षितमित्यदोषः। असकृत्तु सुतराम्। यथा-- 'एषां प्रिया मे क्व गता त्रपाकुला'। इदं चाश्रव्यत्वं काव्यस्य पङ्गुत्वमिव प्रतीयते। अथ स्वेच्छया संध्यकरणं सकृदप्यश्रव्यम्। यथा-- 'रम्याणि इन्दुमुखि ते किलकिञ्चितानि। प्रगृह्यताप्रयुक्तं त्वसकृदेव। अहो अमी इन्दुमुखीविलासाः'। एवमेव च य-व-लोपप्रयुक्तं 'अपर इषवएते कामिनीनां दृगन्ताः'। कथं तर्हि-- <center>'भुजगाहितप्रकृतयो गारुडमन्त्रा इवावनीरमण। तारा इव तुरगा इव सुखलीना मन्त्रिणो भवतः॥'</center> इति भवदीयं काव्यमिति चेदकृत्वैव यलोपं पाठान्न दोषः। एवं रोरुत्वस्य हलि लोपस्य यण्गुणवृद्धिसवर्णदीर्घपूर्वरूपादीनां नैकट्येन बाहुल्यमश्रव्यताहेतुः। एवमिमे सर्वेऽप्यश्रव्यभेदाः काव्यसामान्ये वर्जनीयाः। अथ विशेषतो वर्जनीयाः। तत्र मधुररसेषु ये विशेषतो वर्जनीया अनुपदं वक्ष्यन्ते त एवौजस्विष्वनुकूलाः, ये चानुकूलतयोक्तास्ते प्रतिकूला इति सामान्यतो निर्णयः। मधुररसेषु दीर्घसमासं झय्घटितसंयोगपरह्रस्वस्य विसर्जनीयादेशसकारजिह्वामूलीयोपध्मानीयानां टवर्गझयां रेफहकारान्यतरघटितसंयोगस्य हलां ल-म-न-भिन्नानां स्वात्मना संयोगस्य झय्द्वयघटितसंयोगस्य चासकृत्प्रयोगं नैकट्येन वर्जयेत्। सवर्णझय्द्वयघटितसंयोगस्य शर्भिन्नमहाप्राणघटितसंयोगस्य सकृदपीति संक्षेपः। दीर्घसमासो यथा-- <center>'लोलालकावलिवलन्नयनारविन्द- लीलावशंवदितलोकविलोचनायाः। सायाहनि प्रणयिनो भवनं व्रजन्त्या- श्चेतो न कस्य हरते गतिरङ्गनायाः॥'</center> झय्घटितसंयोगपरह्रस्वानां प्राचुर्यं नैकट्येन यथा-- <center>'हीरस्फुरद्रदनशुभ्रिमशोभि किं च सान्द्रामृतं वदनमेणविलोचनायाः। वेधा विधाय पुनरुक्तमिवेन्दुबिम्बं दूरीकरोति न कथं विदुषां वरेण्यः॥'</center> अत्र भ्रिशब्दपर्यन्तं शृङ्गाराननुगुणम्। शिष्टं तु रमणीयम्। उत्तरार्धे ककारतकाररूपझय्द्वयसंयोगस्य सत्त्वेऽपि प्राचुर्याभावान्न दोषः। यदि तु 'दन्तांशुकान्तमरविन्दरमापहारि सान्द्रामृतम्, इत्यादि क्रियते तदा सर्वमेव रमणीयम्। विसर्गप्राचुर्यं यथा-- <center>'सानुरागास्सानुकम्पाश्चतुराश्शीतलाः। हरन्ति हृदयं हन्त कान्तायास्स्वान्तवृत्तयः॥'</center> अत्र शकारद्वयसंयोगान्तं पूर्वार्धं माधुर्याननुगुणम्। जिह्वामूलीप्राचुर्यं यथा-- <center>'कलितकुलिशघाताÛ केऽपि खेलन्ति वाताः कुशलमिह कथं वा जायतां जीविते मे। अयमपि बत गुञ्जन्नालि माकन्दमौलौ चुलुकयति मदीयां चेतनां चञ्चरीकः॥'</center> अत्र द्वितीयजिह्वामूलीयपर्यन्तमननुगुणं माधुर्यस्य। यदि च 'कथय कथमिवाशा जायतां जीविते मे मलयभुजगवान्ता वान्ति वाताः कृतान्ताः' इति विधीयते, तथा नायं दोषः। उपध्मानीयप्राचुर्यं यथा-- 'अलकाÜ फणिशावतुल्यशीला नयनान्ताÜ परिपुङ्खितेषु लीलाः। चपलोपमिता खलु स्वयं या बत लोके सुखसाधनं कथं सा॥' अत्र द्वावुपध्मानीयावेव न शान्तानुगुणौ। टवर्गझयां प्राचुर्यं यथा-- <center>'वचने तव यत्र माधुरी सा हृदि पूर्णा करुणा च कोमलेऽभूत्। अधुना हरिणाक्षि हा कथं वा कटुता तत्र कठोरताविरासीत्॥'</center> 'अधुना सखि तत्र हा कथं वा गतिरन्यैव विलोक्यते गुणानाम्' इति त्वनुगुणम्। रेफघटितसंयोगस्यासकृत्प्रयोगो यथा-- <center>'तुलामनालोक्य निजामखर्वं गौराङ्गि गर्वं न कदापि कुर्याः। लसन्ति नानाफलभारवत्यो लताः कियत्यो गहनान्तरेषु॥'</center> यदि तु 'तुलामनालोक्य महीतलेऽस्मिन्' इति निर्मीयते तथा साधु। हलां ल-म-न-भिन्नानांस्वात्मना संयोगस्यासकृत्प्रयोगो यथा-- 'विगणय्य मे निकाय्यं तामनुयातोऽसि नैव तन्न्याय्यम्।' ल-म-नानां स्वात्मना संयोगस्तु न तथा पारुष्यमावहति।यथा-- <center>'इयमुल्लसिता मुखस्य शोभा परिफुल्लं नयनाम्बुजद्वयं ते। जलदालिमयं जगद्वितन्वन्कलितः क्वापि किमालि नीलमेघः॥'</center> झय्द्वयघटितसंयोगस्य यथा-- <center>'आ सायं सलिलभरे सवितारमुपास्य सादरं तपसा। अधुनाब्जेन मनाक्तव मानिनि तुलना मुखस्याप्ता॥'</center> अत्र द्वितीयार्धमरम्यम्। 'सरसिजकुलेन संप्रति भामिनि ते मुखतुलाधिगता' इति तु साधु। सवर्ण झय्द्वयघटितसंयोगस्य सकृत्प्रयोगो यथा-- <center>'अयि मन्दस्मितमधुरं वदनं तन्वङ्गि यदि मनाक्कुरुषे। अधुनैव कलय शमितं राकारमणस्य हन्त साम्राज्यम्॥'</center> नन्वत्र ककारद्वयसंयोगस्य हल्घटितस्वात्मसंयोगत्वेनैव निषेधात्क-खसंयोगस्य महाप्राणसंयोगनिषेधविषयत्वात्तृतीयसंयोगस्य चासंभवात्सवर्णझय्द्वयसंयोगनिषेधो निरवकाश इति चेत्, न। सकृत्प्रयोगविषयत्वेनास्य पार्थक्यात्। आन्यथा 'मनाक्कुरुषे' इति निर्दोषं स्यात्। महाप्राणघटितसंयोगो यथा-- 'अयि मृगमदबिन्दुं चेद्भाले बाले समातनुषे।' उत्तरार्धं तु प्राचीनमेव। एवं त्वप्रत्ययं, यङन्तानि, यङलुगन्तान्यन्यानि च शाब्दिकप्रियाण्यपि मधुररसे न प्रयुञ्जीत। एवं व्यङ्ग्यचर्वणातिरिक्तयोजनाविशेषापेक्षानापाततोऽधिकचमत्कारिणोऽनुप्रासनिचयान्यमकादींश्च संभवतोऽपि कविर्न निबध्नीयात्। यतो हि ते रसचर्वणायामनन्तर्भवन्तः सहृदयहृदयं स्वाभिमुखं विदधाना रसपराङ्मुखं विदधीरन्।विप्रलम्भे तु सुतराम्। यतो मधुरतमत्वेनास्य निर्मलसितानिर्मितपानकरसस्येव तनीयानपि स्वातन्त्र्यमावहन्पदार्थः सहृदयहृदयारुंतुदतयान सर्वथैव सामानाधिकरण्यमर्हति। यदाहुः-- <center>'ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे यमकादिनिबन्धनम्। शक्तावपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः॥'</center> ये तु पुनरक्लिष्टतयानुन्नतस्कन्धतया च न पृथग्भावनामपेक्षन्ते, किं तु रसचर्वणायामेव सुसुखं गोचरीकर्तुं शक्याः, न तेषामनुप्रासादीनां त्यागो युक्तः। यथा-- <center>'कस्तूरिकातिलकमालि विधाय सायं स्मेरानना सपदि शीलय सौधमौलिम्। प्रौढिं भजन्तु कुमुदानि मुदामुदारां उल्लासयन्तु परितो हरितो मुखानि॥'</center> इत्थमेते प्रसङ्गतो मधुररसाभिव्यञ्जिकायां रचनायां संक्षेपेण निरूपिता दोषाः। <center>'एभिर्विशेषविषयैः सामान्यैरपि च दूषणै रहिता। माधुर्यभारभङ्गुरसुन्दरपदवर्णविन्यासा॥ व्युत्पत्तिमुद्गिरन्ती निर्मातुर्या प्रसादयुता। तां विबुधा वैदर्भीं वदन्ति वृत्तिं गृहीतपरिपाकाम्॥'</center> अस्यामुदाहृतान्येव कियन्त्यपि पद्यानि। यथा वा-- <center>'आयातैव निशा निशापतिकरैः कीर्णं दिशामन्तरं भामिन्यो भवनेषु भूषणगणैरुल्लासयन्ति श्रियम्। वामे मानमपाकरोषि न मनागद्यापि रोषेण ते हा हा बालमृणालतोऽप्यतितमां तन्वी तनुस्ताम्यति॥'</center> अस्याश्च रीतेर्निर्माणे कविना नितरामवहितेन भाव्यम्। अन्यथा तु परिपाकभङ्गः स्यात्। यथामरुककविपद्ये-- <center>'शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छनैर् निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मुखम्। विस्त्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलीं लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता॥'</center> अत्रोत्थाय किंचिच्छनैरित्यत्र सवर्णझय्द्वयसंयोगस्तत्रापि नैकट्येनेति सुतरामश्रव्यः। एवं झय्घटितसंयोगपरह्रस्वस्यापि। तथा शनैर्निद्रेत्यत्र, निर्वर्ण्य पत्युर्मुखमित्यत्र च रेफघटितसंयोगस्य, झय्घटितसंयोगपरह्रस्वस्य च प्राचुर्यम्। विस्त्रब्धमित्यत्र महाप्राणघटितस्य, लज्जेत्यत्र स्वात्मसवर्णझय्द्वयघटितस्य, मुखी प्रियेणेत्यत्र भिन्नपदगतदीर्घानन्तरस्य संयोगस्य, तथा क्त्वाप्रत्ययस्य पञ्चकृत्वः, लोकतेश्च धातोर्द्विः प्रयोगः कवेर्निर्माणसामग्रीदारिद्र्यं प्रकाशयति। इत्यलं परकीयकाव्यविमर्शनेन। इति संक्षेपेण निरूपिता रसाः। अथ भावध्वनिर्निरूप्यते -- अथ किं भावत्वम्। विभावानुभावभिन्नत्वे सति रसव्यञ्जकत्वमिति चेत्, रसकाव्यवाक्येऽतिव्याप्त्यापत्तेः। अर्थद्वारा शब्दस्यापि व्यञ्जकत्वात्। द्वारान्तरनिरपेक्षत्वेन व्यञ्जकत्वे विशेषिते त्वसंभवः प्रसज्येत। भावस्यापि भावनाद्वारैव व्यञ्जकत्वात्, भावनायामतिव्याप्त्यापत्तेश्च। अत एव च विभावानुभावभिन्नत्वस्येव शब्दभिन्नत्वस्यापि तद्विशेषणत्वे न निस्तारः। प्रधानध्वन्यमानभावे रसव्यञ्जकताभावादव्याप्त्यापत्तेश्च। न च तत्रापि प्रान्ते रसोऽभिव्यज्यत एवेति वाच्यम्, भावध्वनिविलोपप्रसङ्गात्। भावचमत्कारप्रकर्षाद्भावध्वनित्वम्। रसस्तु तत्र व्यज्यमानोऽप्यचमत्कारित्वान्न ध्वनिव्यपदेशहेतुरित्यपि न शक्यं वदितुम्। चमत्काररहितरसव्यक्तौ मानाभावात्। रसे हि धर्मिग्राहकमानेनानन्दांशाविनाभावस्य प्रागेवावेदनात्। अस्तु वा प्राधान्येन ध्वन्यमानस्यापि भावस्य प्रान्ते रसाभिव्यञ्जकत्वम्। तथापि देशकालवयोवस्थादिनानापदार्थघटिते पद्यवाक्यार्थे तथाप्यतिव्याप्तिः। तस्य विभावानुभावभिन्नत्वे सति रसाभिव्यञ्जकत्वात्। नापि रसाभिव्यञ्जकचर्वणाविषयचित्तवृत्तित्वं तत्त्वम्।भावादिचर्वणायामतिप्रसङ्गवारणाय चर्वणाविषयेति चित्तवृत्तिविशेषणमिति वाच्यम्। <center>'कालागुरुद्रवं सा हालाहलवद्विजानती नितराम्। अपि नीलोत्पलमालां बाला व्यालावलिं किलामुनते॥'</center> इत्यत्र हालाहलसदृशत्वप्रकारज्ञाने अतिव्याप्तेः। तस्य विप्रलम्भानुभावत्वेन रसाभिव्यञ्जकचर्वणाविषयत्वात्, चित्तवृत्तित्वाच्च। नाप्यखण्डम्। तत्त्वे मानाभावात्। अत्रोच्यते-- <big>विभावादिव्यज्यमानहर्षाद्यन्यतमत्वं तत्त्वम्॥</big> यदाहुः-- 'व्यभिचार्यञ्जितो भावः' इति। हर्षादीनां च सामाजिकगतानामेव स्थायिभावन्यायेनाभिव्यक्तिः। सापि रसन्यायेनेति केचित्। व्यङ्ग्यान्तरन्यायेनेत्यपरे मन्यन्ते। विभावानुभावौ चात्र व्यञ्जकौ। न त्वेकस्मिन्व्याभिचारिणि ध्वन्यमाने व्यभिचार्यन्तरं व्यञ्जकतयावश्यमपेक्ष्यते, तस्यैव प्राधान्यापत्तेः। वस्तुतस्तु प्रकरणादिवशात्प्राधान्यमनुभवति कस्मिंश्चिद्भावे तदीयसामग्रीव्यङ्ग्यत्वेन नान्तरीयकतया तनिमानमावहतो व्यभिचार्यन्तरस्याङ्गत्वेऽपि न क्षतिः। यथा गर्वादावमर्षस्य, अमर्षादौ वा गर्वस्य। न चैवं सति गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वापत्तिः। पृथग्विभावानुभावाभिव्यक्तस्यैव (भावस्य), गुणीभूतव्यङ्ग्यव्यपदेशहेतुत्वात्। अत एव नान्तरीयकस्य भावस्य ध्वननं भवति। अन्यथा गर्वादिध्वनेरुच्छेद एव भवेत्। विभावस्त्वत्र व्यभिचारिणो निमित्तकारणसामान्यम्। न तु रसस्येव सर्वथैवालम्बनोद्दीपने अपेक्षिते। यदि तु क्वचित्संभवतस्तदा न वार्येते। हर्षादयस्तु-- <big>हर्षस्मृतिव्रीडामोहधृतिशङ्काग्लानिदैन्यचिन्तामदश्रमगर्वनिद्रामतिव्याधित्राससुप्तविबोधामर्षावहित्थोग्रतोन्मादमरणवितर्कविषादौत्सुक्यावेगजडतालस्यासूयापस्मारचपलताः। प्रतिपक्षकृतधिक्कारादिजन्मा निर्वेदश्चेति त्रयस्त्रिंशद्व्यभिचारिणः। गुरुदेवनृपपुत्रादिविषया रतिश्चेति चतुस्त्रिंशत्।</big> एतेन वात्सल्याख्यं पुत्राद्यालम्बनं रसान्तरमिति परास्तम्। उच्छृङ्खलताया मुनिवचनपराहतत्वात्। तत्र <big>इष्टप्राप्त्यादिजन्मा सुखविशेषो हर्षः॥</big> तदुक्तम्-- <center>'देवभर्तृगुरुस्वामिप्रसादः प्रियसंगमः। मनोरथाप्तिरप्राप्यमनोहरधनागमः। तथोत्पत्तिश्च पुत्रादेर्विभावो यत्र जायते। नेत्रवक्त्रप्रसादश्च प्रियोक्तिः पुलकोद्गमः॥ अश्रुस्वेदादयश्चानुभावा हर्षं तमादिशेत्॥' इति।</center> उदाहरणम्-- <center>'अवधौ दिवसावसानकाले भवनद्वारि विलोचने दधाना। अवलोक्य समागतं तदा मामथ रामा विकसन्मुखी बभूव॥'</center> अत्रावधिकाले प्रियागमनं विभावः। मुखविकासोऽनुभावः। <big>संस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृतिः॥</big> यथा-- <center>'तन्मञ्जु मन्दहसितं श्वसितानि तानि सा वै कलङ्कविधुरा मधुराननश्रीः। अद्यापि मे हृदयमुन्मदयन्ति हन्त सायंतनाम्बुजसहोदरलोचनायाः॥'</center> चिन्ताविशेषोऽत्र विभावः। भ्रून्नतिगात्रनिश्चलत्वादय आक्षेपगम्या अनुभावाः। यद्यप्यत्रास्या एव स्मृतेः संचारिण्याः, नायिकारूपस्य विभावस्य, हन्तपदगम्यस्य हृदयवैकल्यरूपानुभावस्य संयोगाद्विप्रलम्भरसाभिव्यक्ते रसध्वनित्वं शक्यते वक्तुं तथापि स्मृतेरेवात्र पुरःस्फूर्तिकत्वाच्चमत्कारित्वाच्च तद्ध्वनित्वम् उक्तम्। तदादेर्बुद्धिस्थप्रकारावच्छिन्ने शक्तिरिति नये बुद्धेः शक्यतावच्छेदकानुगमकतया न वाच्यतासंस्पर्शः। बुद्धिस्थत्वं शक्यतावच्छेदकमिति नयेऽपि स्मृतित्वेन स्मृतेर्व्यक्तिवेद्यतैव। तस्याश्चात्र वाक्यवेद्यत्वेऽपि पदस्यैव कुर्वद्रूपत्वात्पदध्वनिविषयत्वम्। एतेन भावानां पदव्यङ्गत्वे न वैचित्र्यमिति परास्तम्। सायंतनाम्बुजोपमानेन नयनयोरुत्तरोत्तराधिकनिमीलनोन्मुखत्वध्वननद्वारा तस्या आनन्दमग्नताप्रकाशः। <center>'दरानमत्कंधरबन्धमीषन्निमीलितस्निग्धविलोचनाब्जम्। अनल्पनिःश्वासभरालसाङ्गं स्मरामि सङ्गं चिरमङ्गनायाः॥'</center> इत्यत्र स्मृतिर्न भावः, स्वशब्देन निवेदनादव्यङ्ग्यत्वात्। नापि स्मरणालंकारः, सादृश्यामूलकत्वात्। सादृश्यमूलकस्यैव स्मरणस्यालंकारत्वम्, अन्यस्य तु व्यञ्जितस्य भावत्वमिति सिद्धान्तात्। किं तु विभाव एव सुन्दरत्वात्कथंचिद्रसपर्यवसायी। <big>स्त्रीणां पुरुषमुखावलोकनादेः पुंसां च प्रतिज्ञाभङ्गपराभवादेरुत्पन्नो वैवर्ण्याधोमुखत्वादिकारणीभूतश्चित्तवृत्तिविशेषो व्रीडा॥</big> यथा-- <center>'कुचकलशयुगान्तर्मामकीनं नखाङ्कं सपुलकतनु मन्दं मन्दमालोकमाना। विनिहितवदनं मां वीक्ष्य बाला गवाक्षे चकितनतनताङ्गी सद्म सद्यो विवेश॥</center> अत्र प्रियस्य दर्शनं, तेन नायिकाकर्तृकतत्कुचान्तर्वर्तिप्रियनखक्षतावलोकनजन्यहर्षावेदकतत्पुलकादेर्दर्शनं च विभावः। सद्यः सदनप्रवेशो ऽनुभावः। यथा वा-- <center>'निरुद्ध्य यान्तीं तरसा कपोतीं कूजत्कपोतस्य पुरो ददाने। मयि स्मितार्द्रं वदनारविन्दं सा मन्दमन्दं नमयांबभूव॥'</center> पूर्वत्र त्रास इवात्रापि हर्षो लेशतया सन्नपि व्रीडाया अनुगुण एव। प्रियकर्तृकं कपोतस्याग्रे कपोत्याः समर्पणं विभावः। वदननमनमनुभावः। <big>भयवियोगादिप्रयोज्या वस्तुतत्त्वानवधारिणी चित्तवृत्तिर्मोहः।</big> 'अवस्थान्तरशबलिता सा तथा' इति तु नव्याः। उदाहरणम्-- <center>'विरहेण विकलहृदया विलपन्ती दयित दयितेति। आगतमपि तं सविधे परिचयहीनेव वीक्षते बाला॥'</center> अत्र कान्तवियोगो विभावः। इन्द्रियवैकल्यं लज्जाद्यभावश्चानुभावः। यथा वा-- 'शुण्डादण्डं कुण्डलीकृत्य कूले कल्लोलिन्याः किंचिदाकुञ्चिताक्षः। नैवाकर्षत्यम्बु नैवाम्बुजालिं कान्तापेतः कृत्यशून्यो गजेन्द्रः॥' <big>लोभशोकभयादिजनितोपप्लवनिवारणकारणीभूतश्चित्तवृत्तिविशेषो धृतिः॥<big> उदाहरणम्-- <center>'संतापयामि हृदयं धावं धावं धरातले किमहम्। अस्ति मम शिरसि सततं नन्दकुमारः प्रभुः परमः॥'</center> अत्र विवेकश्रुतसंपत्त्यादिर्विभावः। चापलाद्युपशमोऽनुभावः। ननु चोत्तरार्धे चिन्ता नास्तीति वस्तुनोऽभिव्यक्तेः कथमस्य धृतिभावध्वनित्वमिति चेत्, तस्य धृत्युपयोगितयैवाभिव्यक्तेः। <big>किमनिष्टं मम भविष्यतीत्याकारश्चित्तवृत्तिविशेषः शङ्का॥</big> उदाहरणम्-- <center>'विधिवञ्चितया मया न यातं सखि संकेतनिकेतनं प्रियस्य। अधुना बत किं विधातुकामो मयि कामो नृपतिः पुनर्न जाने॥'</center> अत्र राजापराधो विभावः। मुखवैवर्ण्यादय आक्षेप्या अनुभावाः। इयं तु भयाद्युत्पादनेन कम्पादिकारिणी, न तु चिन्ता। <big>आधिव्याधिजन्यबलहानिप्रभवो वैवर्ण्यशिथिलाङ्गत्वदृग्भ्रमणादिहेतुर्दुःखविशेषो ग्लानिः।</big> यथा-- <center>'शयिता शैवलशयने सुषमाशेषा नवेन्दुलेखेव। प्रियमागतमपि सविधे सत्कुरुते मधुरवीक्षणैरेव॥'</center> अत्र प्रियविरहो विभावः। मधुरवीक्षणैरेवेत्येवकारेण बोध्यमाना प्रत्युद्गमचरणनिपतनाश्लेषादीनां निवृत्तिरनुभावः। न चात्र श्रमः शङ्क्यः, कारणाभावात्। केचित्तु व्याध्यादिप्रभवबलनाशं ग्लानिमाहुः। तेषां मते चित्तवृत्त्यात्मकेषु भावेषु नाशरूपाया ग्लानेः कथं समावेश इति ध्येयम्। यद्यपि 'बलस्यापचयो ग्लानिराधिव्याधिसमुद्भवः' इति लक्षणवाक्यादपचयशब्देन नाश एव प्रतियते, तथापि प्रागुक्तानुपपत्त्या बलनाशजन्यं दुःखमेव बलापचयशब्देन विवक्षितम्। <big>दुःखदारिद्र्यापराधादिजनितः स्वापकर्षभाषणादिहेतुश्चित्तवृत्तिविशेषो दैन्यम्॥</big> उदाहरणम्-- <center>'हतकेन मया वनान्तरे वनजाक्षी सहसा विवासिता। अधुना मम कुत्र सा सती पतितस्येव परा सरस्वती॥'</center> सीतां परित्यक्तवतो भगवतः श्रीरामभद्रस्येयमुक्तिः। अत्र सीतापरित्यागरूपोऽपराधस्तज्जन्यं दुःखं वा विभावः। पतितसाम्यरूपस्वापकर्षभाषणमनुभावः। यदाहुः-- '<center>चिन्तौत्सुक्यान्मनस्तापाद्दौर्गत्याच्च विभावतः। अनुभावात्तु शिरसोऽभ्यावृत्तेर्गात्रगौरवात्॥ देहोपस्करणत्यागाद्दैन्यं भावं विभावयेत्॥' इति। 'दौर्गत्यादेरनौजस्यं दैन्यं मलिनतादिकृत्।' इति च।</center> अत्र हतकेन मया विवासिता न तु विधिनेत्येतस्यार्थस्य पतितोपमयैव परिपोषः, न तु शूद्राद्युपमया। यतः शूद्रस्य जात्यैव श्रुतिदौर्लभ्यं विधिना कृतम्। पतितस्य तु ब्राह्मणादेर्विधिना श्रुतिसुलभत्वे स्वभावेन कृतेऽपि तेनैव तथाविधं पापमाचरता स्वतः श्रुतिर्दूरीकृतेति तस्य पतितेन साम्यम्, तस्याश्च श्रुत्येत्युपमालंकारो दैन्यमेवालंकुरुते। तथा मयेति सेति चोपादानलक्षणामूलध्वनिभ्यां कृतघ्नत्वकृतज्ञात्वनिर्दयत्वदयावतीत्वाद्यनेकधर्मप्रकाशनद्वारा तदेव परिपोष्यते, सेति स्मृत्या च लेशतः प्रतीयमानया। <big>इष्टाप्राप्त्यनिष्टप्राप्त्यादिजनिता ध्यानापरपर्याया वैवर्ण्यभूलेखनाधोमुखत्वादिहेतुश्चित्तवृत्तिविशेषश्चिन्ता॥</big> यदाहुः-- <center>'विभावा यत्र दारिद्र्यमैश्वर्यभ्रंशनं तथा। इष्टार्थापहृतिः शश्वच्छ्वासोच्छ्वासावधोमुखम्॥ संतापः स्मरणं चैव कार्श्यं देहानुपस्कृतिः। अधृतिश्चानुभावाः स्युः सा चिन्ता परिकीर्तिता॥ वितर्कोऽस्याः क्षणे पूर्वे पाश्चात्त्ये वोपजायते॥' इति। 'ध्यानं चिन्ता हितानाप्तेः संतापादिकरी मता।' इति च।</center> उदाहरणम्- <center>'अधरद्युतिरस्तपल्लवा मुखशोभा शशिकान्तिलङ्घिनी। अकृतप्रतिमा तनुः कृता विधिना कस्य कृते मृगीदृशः॥'</center> अत्र तदप्राप्तिर्विभावः। अनुतापादय आक्षेप्या अनुभावाः। न चात्रौत्सुक्यध्वनिरिति वाच्यम्। कस्य कृतैत्यनिर्धारितधर्म्यालम्बनायाश्चिन्ताया एव प्रतीयमानतया सतोऽप्यौत्सुक्यस्यैतद्वाक्येन प्राधान्येनाऽबोधनात्। <big>मद्याद्युपयोगजन्मा उल्लासाख्यः शयनहसितादिहेतुश्चित्तवृत्तिविशेषो मदः॥</big> यदाहुः-- 'संमोहानन्दसंदोहो मदो मद्योपयोगजः।' इति। तत्रोत्तमे पुरुषे स्वापोऽनुभावः। मध्यमे हसितगाने। नीचे तु रोदनपरुषोक्त्यादि। अयं मदस्त्रिविधः, तरुणमध्यमाधमभेदात्। अव्यक्तासंगतवाक्यैः सुकुमारस्खलद्गत्या च योऽभिनीयते स आद्याः। भुजाक्षेपस्खलितघूर्णितादिभिर्मध्यमः। गतिभङ्गस्मृतिनाशहिक्काच्छर्द्याभिरधमः। उदाहरणम्-- <center>'मधुरतरं स्मयमानः स्वस्मिन्नेवालपञ् शनैः किमपि। कोकनदयंस्त्रिलोकीमालम्बनशून्यमीक्षते क्षीबः॥'</center> अत्र मादकद्रव्यसेवनं विभावः। अव्यक्तालापाद्यनुभावः। अत्र मत्तस्वभाववर्णनस्य तन्निष्ठमदव्यञ्जनार्थत्वान्मदभाव एव प्रधानमिति न स्वभावोक्त्यलंकारस्यप्राधान्यम्, अपि तु तद्ध्वन्युपस्कारकत्वमेव। इदं वा पुनरुदाहरणम्-- <center>'मधुरसान्मधुरं हि तवाधरं तरुणि मद्वदने विनिवेशय। मम गृहाण करेण कराम्बुजं पपपतामि हहा भभभूतले॥'</center> अत्रापि स एव विभावः। अधिकवर्णोच्चारणादिरनुभावः। पूर्वार्धगता ग्राम्योक्तिरुत्तरार्धे च तरुणीकरेऽम्बुजोपमेयतया निरूपणीये स्वकरस्य तदुपमेयतया निरूपणं च मदमेव पोषयतः। <big>बहुतरशारीरव्यापारजन्मा निःश्वा साङ्गसंमर्दनिद्रादिकारणीभूतः खेदविशेषः श्रमः॥</big> यदहुः-- <center>'अध्वव्यायामसेवाद्यैर्विभावैरनुभावकैः। गात्रसंवाहनैरास्य संकोचैरङ्गमोटनैः॥ निःश्वासैर्जृम्भितैर्मन्दैः पादोत्क्षेपैः श्रमो मतः॥' इति। 'श्रमः खेदोऽध्वगत्यादेर्निद्राश्वासादिकृन्मतः।' इति च।</center> अयं च सत्यपि बले जायते, शारीरव्यापारादेव च जायते, न तु ग्लानिः। अतो ग्लानेः श्रमस्य भेदः। उदाहरणम्-- <center>'विधाय सा मद्वदनानुकूलं कपोलमूलं हृदये शयाना। चिराय चित्रे लिखितेव तन्वी न स्पन्दितुं मन्दमपि क्षमासीत्॥'</center> अत्र विपरीतसुरतरूपः शारीरव्यापारो विभावः। स्पन्दराहित्यशयनादयोऽनुभावाः। न चात्र निद्राभावध्वननेन गतार्थतेति शङ्क्यम्। सुषुप्तौ हि ज्ञानराहित्येनैव यत्नराहित्यान्मन्दमपि स्पन्दितुं न क्षमासीदित्यस्यानतिप्रयोजनकत्वापत्तेः, शीङाभिहिततया तस्या व्यङ्ग्यत्वानुपपत्तेश्च। श्रमे त्वानुगुण्यमुचितम्। <big>रूपधनविद्यादिप्रत्युक्तात्मोत्कर्षज्ञानाधीनपरावहेलनं गर्वः॥</big> उदाहरणम्-- <center>'आ मूलाद्रत्नसानोर्मलयवलयितादा च कूलात्पयोधेर् यावन्तः सन्ति काव्यप्रणयनपटवस्ते विशङ्कं वदन्तु। मृद्वीकामध्यनिर्यन्मसृणरसझरीमाधुरीभाग्यभाजां वाचामाचार्यतायाः पदमनुभवितुं कोऽस्ति धन्यो मदन्यः॥'</center> अत्र स्वकीयकविताया अनन्यसाधारणताज्ञानं विभावः। पराधिक्षेपपरैतादृशवाक्यप्रयोगोऽनुभावः। इमं चासूयापि लेशतः पुष्णाति। उत्साहप्रधानो गूढगर्वो हि वीररसध्वनिः, अयं तु गर्वप्रधान इति तस्मादस्य विशेषः। तथा हि वीररसप्रसङ्गे प्रागुदाहृते 'यदि वक्ति-'इत्यादि पद्ये गीष्पतिनागिरामधिदेवतयापि साकमहं वदिष्यामीति वचनेनाभिव्यक्तस्योत्साहस्य परिपोषकतया स्थितः सर्वेभ्यः पण्डितेभ्योऽहमधिक इति गर्वः, न तु प्रकृतपद्य इव नास्त्येव महीतले मदन्य इति स्फुटोदितेन सोल्लुण्ठवचनेनानुभावेन प्राधान्येन प्रतीयमानः। <big>श्रमादिप्रयोज्यं चेतःसंमीलनं निद्रा॥</big> नेत्रनिमीलनगात्रनिष्क्रियत्वादयोऽस्या अनुभावाः। उदाहरणम्-- <center>'सा मदागमनबृंहिततोषा जागरेण गमिताखिलदोषा। बोधितापि बुबुधे मधूपैर्न प्रातराननजसौरभलुब्धैः॥'</center> रात्रिजागरणश्रमोऽत्र विभावः। मधुपैर्बोधाभावोऽनुभावः। <big>शास्त्रादिविचारजन्यमर्थनिर्धारणं मतिः॥</big> अत्र निःशङ्कतदर्थानुष्ठानसंशयोच्छेदादयोऽनुभावाः। उदाहरणम्-- <center>'निखिलं जगदेव नश्वरं पुनरस्मिन्नितरां कलेवरम्। अथ तस्य कृते कियानयं क्रियते हन्त मया परिश्रमः॥'</center> 'शरीरमेतज्जलबुद्बुदोपमम्' इत्यादिशास्त्रपर्यालोचनमत्र विभावः। हन्तपदगम्या स्वनिन्दा राजसेवादिविरतिर्वितृष्णता चानुभावः। झगिति मतेरेव चमत्काराद्ध्वनिव्यपदेशहेतुता, न शान्तस्य, विलम्बेन प्रतितेः। <big>रोगविरहादिप्रभवो मनस्तापो व्याधिः॥</big> गात्रशैथिल्यश्वासादयोऽत्रानुभावाः। यदाहुः-- <center>'एकैकशो द्वन्द्वशो वा त्रयाणां वा प्रकोपतः। वातपित्तकफानां स्युर्व्याधयो ये ज्वरादयः॥ इह तत्प्रभवो भावो व्याधिरित्यभिधीयते॥'</center> उदाहरणम्-- <center>'हृदये कृतशैवलानुषङ्गा मुहुरङ्गानि यतस्ततः क्षिपन्ती। तदुदन्तपरे मुखे सखीनामतिदीनामियमादधाति दृष्टिम्॥'</center> विरहोऽत्र विभावः। अङ्गक्षेपादिरनुभावः। <big>भीरोर्घोरसत्त्वदर्शनस्फूर्जथुश्रवणादिजन्मा चित्तवृत्तिविशेषस्त्रासः॥</big> अनुभावाश्चास्य रोमाञ्चकम्पस्तम्भभ्रमादयः। यदाहुः-- <center>'औत्पातिकैर्मनः क्षेपस्त्रासः कम्पादिकारकः।'</center> उदाहरणम्-- <center>'आलीषु केलीरभसेन बाला मुहुर्ममालापमुपालपन्ती।' आरादुपाकर्ण्य गिरं मदीयां सौदामिनीयां सुषमा मयासीत्॥</center> अत्र पत्या स्ववचनाकर्णनं विभावः। पलायनमनुभावः। न चात्र लज्जाया व्यङ्ग्यत्वमाशङ्कनीयम्। शैशवेनैव तस्या निरासात्। इदं वा विविक्तमुदाहरणम्-- <center>'मा कुरु कशां कराब्जे करुणावति कम्पते मम स्वान्तम्। खेलन्न जातु गोपैरम्ब विलम्बं करिष्यामि॥'</center> एषा भगवतो लीलागोपकिशोरस्योक्तिः। <big>निद्राविभावोत्थज्ञानं सुप्तम्॥>#</big> स्वप्न इति यावत्। अस्यानुभावः प्रलापादिः। नेत्रनिमीलनादयस्तु निद्राया एवानुभावा न त्वस्य, अनिदंजन्यत्वात्। यत्तु प्राचीनैः 'अस्यानुभावा निभृतगात्रनेत्रनिमीलनं' इत्याद्युक्तं तदन्यथासिद्धानामपि तेषामेतद्भावव्यापकत्वादिति ध्येयम्। उदाहरणम्-- <center>'अकरुण मृषाभाषासिन्धो विमुञ्च ममाञ्चलं तव परिचितः स्नेहः सम्यङ्मयेत्यनुभाषिणीम्। अविरलगलद्बाष्पां तन्वीं निरस्तविभूषणां क इह भवतीं भद्रे निद्रे विना विनिवेदयेत्॥'</center> एषा प्रवासगतस्य स्वप्नेऽपि प्रियामेवंभाषिणीं दृष्टवतो निद्रां प्रति कस्यचिदुक्तिः। यद्यप्येवंभूतायाः प्रियतमावस्थाया निवेदनेन निद्रे मम भवत्या महानुपकारः कृत इति वस्तु, विप्रलम्भशृङ्गारश्चात्र प्रतीतिपथमवतरति, तथापि पुरःस्फूर्तिकतया स्वप्नध्वननमत्रोदाहृतं, न प्रान्ते तयोर्ध्वननं निरोद्धुमीष्टे। <big>निद्रानाशोत्तरं जायमानो बोधो विबोधः॥</big> निद्रानाशश्च तत्पूर्तिस्वप्नान्तबलवच्छब्दस्पर्शादिभिर्जायत इति त एवात्र विभावाः। अक्षिमर्दनगात्रमर्दनादयोऽनुभावाः। तत्र संक्षेपेणोदाहरणम्-- <center>'नितरां हितयाद्य निद्रया मे बत यामे चरमे निवेदितायाः। सुदृशो वचनं शृणोमि यावन्मयि तावत्प्रचुकोप वारिवाहः॥'</center> अत्र गर्जितश्रवणं विभावः। प्रियावचनश्रवणोल्लासनाशोऽनुभावस्तून्नेयः। केचिदविद्याध्वंसजन्यमप्यमुमामनन्ति। तेषां मते-- <center>'नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत। स्थितोऽस्मि गतसंदेहः करिष्ये वचनं तव॥'</center> इति गीतापद्यमुदाहार्यम्। न तु वारिवाहविषयाया असूयाया एवात्र वाक्यार्थतेति शङ्क्यम्। विबोधप्रतीतौ हि सत्यां तस्मिन्ननौचित्यावगमे सत्यनुचितविबोधजनकत्वेन वारिवाहेऽसूयाया विलम्बेन प्रतीतेः, परमुखनिरीक्षकत्वात्। स्यादपि तस्या अपि प्राधान्यम्, यदि वारिवाहे निष्करुणत्वादिबोधकं किंचिदपि स्यात्। नापि स्वप्नस्य, वारिवाहनादेन तन्नाशस्यैव प्रतिपत्तेः। अस्तु वा स्वप्नभावप्रशमेनासूयया च सहास्य संकरः। इदं तु नोदाहार्यम्-- <center>'गाढमालिङ्ग्य सकलां यामिनीं सह तस्थुषीम्। निद्रां विहाय स प्रातरालिलिङ्गाथ चेतनाम्॥'</center> विबोधस्य चेतनापदवाच्यत्वात्। यथा कश्चित्सत्यप्रतिज्ञो द्वाभ्यां नायिकाभ्यां द्वौ कालावुपभोगार्थं दत्त्वा यथोचिते काल एकामुपभुज्य कालकन्तरे प्रवृत्ते तां विहायापरां भुङ्क्ते, तथैवायं रात्रौ निद्रां प्रातश्चेतनामिति समासोक्तेरेवेह प्रकाशनात्। <big>परकृतावज्ञादिनानापराधजन्यो मौनवाक्पारुष्यादिकारणीभूतश्चित्तवृत्तिविशेषोऽमर्षः॥</big> प्राग्वत्कारणानां कार्याणां च क्रमेण विभावानुभावत्वम्। उदाहरणम्-- <center>'वक्षोजाग्रं पाणिनामृष्य दूरे यातस्य द्रागाननाब्जं प्रियस्य। शोणाग्राभ्यां भामिनी लोचनाभ्यां जोषं जोषं जोषमेवावतस्थे॥'</center> इह त्वाकस्मिकस्तनाग्रस्पर्शो विभावः। नयनारुण्यनिर्निमेषनिरीक्षणे अनुभावौ। ननु क्रोधामर्षयोः स्थायिसंचारिणोर्भावयोः किं भेदकमिति चेत्, विषयतावैलक्षण्यमेवेति गृहाण। तत्र तु गमकं झटिति परविनाशादौ प्रवृत्तिर्वचनवैमुख्यादिकं चेति कार्यवैलक्षण्यम्। <big>व्रीडादिभिर्निमित्तैर्हर्षाद्यनुभावानां गोपनाय जनितो भावविशेषोऽवहित्थम्॥</big> तदुक्तम्-- <center>'अनुभावपिधानार्थेऽवहित्थं भाव उच्यते। तद्विभाव्यं भयव्रीडाधार्ष्ट्यकौटिल्यगौरवैः॥'</center> यथा-- <center>'प्रसङ्गे गोपानां गुरुषु महिमानं यदुपतेर् उपाकर्ण्य स्विद्यत्पुलकितकपोला कुलवधूः। विषज्वालाजालं झगिति वमतः पन्नगपतेः फणायां साश्चर्यं कथयतितरां ताण्डवविधिम्॥'</center> अत्र व्रीडा विभावः। तादृशकालियकथाप्रसङ्गोऽनुभावः। एवं भयादिप्रयोज्यमप्युदाहार्यम्। <big>अधिक्षेपापमानादिप्रभवा किमस्य करोमीत्याद्याकारा चित्तवृत्तिरुग्रता॥</big> यदाहुः-- <center>'नृपापराधोऽसद्दोषकीर्तनं चोरधारणम्। विभावाः स्युरथो बन्धो वधस्ताडनभनभर्त्सने॥ एते यत्रानुभावास्तदौग्र्यं निर्दयतात्मकम्॥' इति।</center> यथा-- <center>'अवाप्य भङ्गं खलु संगराङ्गणे नितान्तमङ्गाधिपतेरमङ्गलम्। परप्रभावं मम गाण्डिवं धनुर्विनिन्दतस्ते हृदयं न कम्पते॥'</center> एषा कर्णेन पराभूतं गाण्डिवं निन्दन्तं युधिष्ठिरं प्रति धनंजयस्योक्तिः। युधिष्ठिरकर्तृका गाण्डिवनिन्दात्र विभावः। वधेच्छानुभावः। न चामर्षोग्रतयोर्नास्ति भेद इति वाच्यम्। प्रागुदाहृतेऽमर्षध्वनावुग्रताया अप्रतीतेः। नाप्यसौ क्रोधः। तस्य स्थायित्वेनास्याः संचारिणीत्वेनैव भेदात्। <big>विप्रलम्भमहापत्तिपरमानन्दादिजन्माऽन्यस्मिन्नन्यावभास उन्मादः॥</big> शुक्तिरजतादिज्ञानव्यावृत्तये जन्मान्तम्। उदाहरणम्-- <center>'अकरुणहृदय प्रियतम मुञ्चामि त्वामितः परं नाहम्। इत्यालपति कराम्बुजमादायालीजनस्य विकला सा॥'</center> एषा प्रवासगतं स्वनायिकावृत्तान्तं पृच्छन्तं नायकं प्रति कस्याश्चित्संदेशहारिण्या उक्तिः। प्रियविरहोऽत्र विभावः। असंबद्धोक्तिरनुभावः। उन्मादस्य व्याधावन्तर्भावे संभवत्यपि पृथगुपादानं व्याध्यन्तरापेक्षया वैचित्र्यविशेषस्फोरणाय। <big>रोगादिजन्या मूर्छारूपा मरणप्रागवस्था मरणम्॥>#</big> न चात्र प्राणवियोगात्मकं मुख्यं मरणमुचितं ग्रहीतुम्। चित्तवृत्त्यात्मकेषु भावेषु तस्याप्रसक्तेः। भावेषु च सर्वेषु कार्यसहवर्तितया शरीरप्राणसंयोगस्य हेतुत्वात्। उदाहरणम्-- 'दयितस्य गुणाननुस्मरन्ती शयने संप्रति या विलोकितासीत्। अधुना खलु हन्त सा कृशाङ्गी गिरमङ्गीकुरुते न भाषितापि॥' प्रियविरहोऽत्र विभाव। वचनविरामोऽनुभावः। हन्तपदस्यात्रात्यन्तमुपकारकत्वाद्वाक्यव्यङ्ग्योऽप्ययं भावः पदव्यङ्ग्यतामावहति। एतेन भावस्य पदव्यङ्ग्यतायां नात्यन्तं वैचित्र्यमिति परास्तम्। दयितस्य गुणाननुस्मरन्तीत्यनेन व्यज्यमानं 'चरमावस्थायामपि तस्या दयितगुणविस्मरणं नाभूद्' इति वस्तु, विप्रलम्भस्य शोकस्य वा चरममभिव्यक्तस्य पोषकम्। अयं च भावः स्वव्यञ्जकवाक्योत्तरवर्तिना वाक्यान्तरेण संदर्भघटकेन नायिकादेः प्रत्युज्जीवनवर्णने विप्रलम्भस्य, अन्यथा तु करुणस्य पोषक इति विवेकः। कवयः पुनरमुं प्राधान्येन न वर्णयन्ति, अमङ्गलप्रायत्वात्। <big>संदेहाद्यनन्तरं जायमान ऊहो वितर्कः॥</big> स च निश्चयानुकूलः। <center>'यदि सा मिथिलेन्द्रनन्दिनी नितरामेव न विद्यते भुवि। अथ मे कथमस्ति जीवितं न विनालम्बनमाश्रितस्थितिः॥'</center> स्वात्मनि भगवतो रामस्यैषोक्तिः। भुवि सीतास्ति न वेति संदेहोऽत्र विभावः। भ्रूक्षेपशिरोङ्गुलिनर्तनमाक्षिप्तमनुभावः। न चासौ चिन्तेति शक्यं वदितुम्, चिन्ताया नियमेन निश्चयं प्रत्यप्रयोजकत्वात्। किं भविष्यति कथं भविष्यतीत्याद्याकारायाश्चिन्तायाः, इदमित्थं भवितुमर्हति प्रायश इत्याकारस्य वितर्कस्य विषयवैलक्षण्योपलम्भाच्च। न विनेत्यादिनोक्तोऽर्थान्तरन्यासोऽप्यस्मिन्नेवानुकूलः। <big>इष्टासिद्धिराजगुर्वाद्यपराधादिजन्योऽनुतापो विषादः॥</big> उदाहरणम्-- <center>'भास्करसूनावस्तं याते जाते च पाण्डवोत्कर्षे। दुर्योधनस्य जीवित कथमिव नाद्यापि निर्यासि॥'</center> अत्र स्वापकर्षपरोत्कर्षयोर्दर्शनं विभावः। जीवितनिर्याणाशंसा, तदाक्षिप्तं वदननमनादि चानुभावः। अस्मिन्नेव च विषादध्वनौ दुर्योधनस्येत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनिरनुग्राहकः। न चात्र त्रासभावध्वनित्वं शक्यम्, परवीरस्य दुर्योधनस्य त्रासलेशस्याप्ययोगात्। नापि चिन्ताध्वनित्वम्, युद्ध्वा मरिष्यामीति तस्य व्यवसायात्। नापि दैन्यध्वनित्वम्, सकलसैन्यक्षयेऽपि विपदस्तेनागणनात्। न वा वीररसध्वनित्वम्, मरणस्य शरणीकरणे परापकर्षजीवितस्योत्साहस्याभावात्। इदं पुनरत्र नोदाहार्यम्-- <center>'अयि पवनरयाणां निर्दयानां हयानां श्लथय गतिमहं नो संगरं द्रष्टुमीहे। श्रुतिविवरममी मे दारयन्ति प्रकुप्यद् भुजगनिभभुजानां बाहुजानां निनादाः॥</center> अत्र त्रासस्यैव प्रतीयमानत्वेन विषादस्याप्रतीतेः। लेशतया प्रतितौ वा त्रास एवानुगुण्यौचित्येन ध्वनिव्यपदेशायोग्यत्वात्। <big>अधुनैवास्य लाभो ममास्त्वितीच्छा औत्सुक्यम्॥</big> इष्टविरहादिरत्र विभावः। त्वराचिन्तादयोऽनुभावाः। यदाहुः-- <center>'संजातमिष्टविरहादुद्दीप्तं प्रियसंस्मृतेः। निद्रया तन्द्रया गात्रगौरवेण च चिन्तया॥ अनुभावितमाख्यातं औत्सुक्यं भावकोविदैः॥' इति।</center> उदाहरणम्-- <center>'निपतद्बाष्पसंरोधमुक्तचाञ्चल्यतारकम्। कदा नयननीलाब्जमालोकेय मृगीदृशः॥'</center> <big>अनर्थातिशयजनिता चित्तस्य संभ्रमाख्या वृत्तिरावेगः॥</big> उदाहरणम्-- <center>'लीलया विहितसिन्धुबन्धन सोऽयमेति रघुवंशनन्दनः। दर्पदुर्विलसितो दशाननः कुत्र यामि निकटे कुलक्षयः॥</center> एषा स्वात्मनि मन्दोदर्या उक्तिः। रघुनन्दनागमनमत्र विभावः। कुत्र यामीत्येतद्व्यङ्ग्यः स्थैर्याभावोऽनुभावः। न चात्र चिन्ता प्राधान्येन व्यज्यत इति शक्यते वक्तुम्, कुत्र यामीति स्फुटं प्रतीतेन स्थैर्याभावेनोद्वेगस्येव चिन्ताया अप्रत्यायनात्। परं त्वावेगचर्वणायां तत्परिपोषकतया गुणत्वेन चिन्तापि विषयीभवति। <big>चिन्तोत्कण्ठाभयविरहेष्टानिष्टदर्शनश्रवणादिजन्यावश्यकर्तव्यार्थप्रतिसंधानविकला चित्तवृत्तिर्जडता॥</big> इयं च मोहात्पूर्वतः परतश्च जायते। यदाह-- <center>'कार्याविवेको जडता पस्यतः शृण्वतोऽपि वा। तद्विभावाः प्रियानिष्टदर्शनश्रवणे रुजा॥ अनुभावास्त्वमी तूष्णीं भावविस्मरणादयः। सा पूर्वं परतो वा स्यान्मोहादिति विदां मतम्॥'</center> उदाहरणम्-- 'यदवधि दयितो विलोचनाभ्यां सहचरि दैववशेन दूरतोऽभूत्। तदवधि शिथिलीकृतो मदीयैरथ करणैः प्रणयो निजक्रियासु॥' प्रियविरहोऽत्र विभावः। करणैश्चक्षुःश्रवणादिभिः क्रियासु तत्तत्प्रमितिषु प्रणयस्य शिथिलीकरणमनुभावः। मोहे चक्षुरादिभिश्चाक्षुषादेरजननम्, इह तु प्रकारविशेषवैशिष्ट्येन बाहुल्येनाजननमिति तस्मादस्य विशेषः। अत एवोदाहरणे शिथिलीकृत इत्युक्तम्, न तु त्यक्त इति। <big>अतितृप्तिगर्भव्याधिश्रमादिजन्या चेतसः क्रियानुन्मुखतालस्यम्॥</big> अत्र च नासामर्थ्यम्। नापि कार्याकार्यविवेकशून्यत्वम्। तेन कार्याकरणरूपस्यानुभावस्य तुल्यत्वेऽपि ग्लानेर्जडतायाश्चास्य भेदः। उदाहरणम्-- 'निखिलां रजनीं प्रियेण दूरादुपयातेन विबोधिता कथाभिः। अधिकं न हि पारयामि वक्तुं सखि मा जल्प तवायसी रसज्ञा॥' एषा हि प्रियागमनद्वितीयदिवसे मुहुर्निशावृत्तान्तं पृच्छन्तीं सखीं प्रति रजनिजागरणजनितालस्यायाः कस्याश्चिदुक्तिः। अत्र रजनिजागरणं विभावः। अधिकसंभाषणाभावोऽनुभावः। जडतायां मोहात्पूर्ववर्तित्वमुत्तरवर्तित्वं वा नियतम्, न त्वत्रेत्यपरो विशेषः। गोपनीयविषयत्वाद्यदि कथाभिरित्यविवक्षितवाच्यं तदा श्रमोऽस्तु परिपोषकः। श्रमजन्ये ह्यालस्ये श्रमस्य पोषकताया अवार्यत्वात्। अतितृप्त्यादिजनिते त्वालस्ये श्रमाद्विविक्तविषयत्वं बोध्यम्। <big>परोत्कर्षदर्शनादिजन्यः परनिन्दादिकारणीभूतश्चित्तवृत्तिविशेषोऽसूया॥</big> इमामेवासहनादिशब्दैर्व्यवहरन्ति। यथा-- <center>'कुत्र शैवं धनुरिदं क्व चायं प्राकृतः शिशुः। भङ्गस्तु सर्वसंहर्त्रा कालेनैव विनिर्मितः॥'</center> एषा भग्नहरकार्मुकस्य भगवतो रामस्य पराक्रममसहमानानां तत्रत्यानां राज्ञामुक्तिः। अत्र च श्रीमद्दाशरथिबलस्य सर्वोत्कृष्टताया दर्शनं विभावः। प्राकृतशिशुपदगम्या निन्दा अनुभावः। <center>'तृष्णालोलविलोचने कलयति प्राचीं चकोरव्रजे मौनं मुञ्चति किं च कैरवकुले कामे धनुर्धुन्वति। माने मानवतीजनस्य सपदि प्रस्थातुकामेऽधूना धातः किं नु विधौ विधातुमुचितो धाराधराडम्बरः॥'</center> अत्रापि यद्यपि तदीयोच्छृङ्खलतादिदर्शनजन्या अनुचितकारित्वरूपनिन्दाप्रकाशानुभाविता कविगता विधात्रालम्बनासूया व्यज्यत इति शक्यते वक्तुम्, तथापि कार्यकारणयोस्तुल्यत्वादभिव्यक्तेनामर्षेण शबलितैवासौ न विविक्ततया प्रतियते। नहि विधातुरपराध इव भगवतो रामस्यापराधोऽस्ति येन कवेरिव वीराणामप्यमर्षोऽभिव्यज्येत। स्वभावो हि महोन्नतक्रियानिष्पादनं वीराणाम्। अत्राप्रस्तुतचन्द्रवृत्तान्तेन प्रस्तुतराजकुमारादिवृत्तान्तस्य ध्वननान्नास्त्यसूयाध्वनित्वमिति तु न वाच्यम्। एकध्वनेर्ध्वन्यन्तराविरोधित्वात्। अन्यथा महावाक्यध्वनेरवान्तरवाक्यध्वनिभिः, तेषां च पदध्वनिभिः सह सामानाधिकरण्यं कुत्रापि न स्यात्। <big>वियोगशोकभयजुगुप्सादीनामतिशयाद्ग्रहावेशादेश्चोत्पन्नो व्याधिविशेषोऽपस्मारः॥</big> व्याधित्वेनास्य कथनेऽपि विशेषाकारेण पुनः कथनं बीभत्सभयानकयोरस्यैव व्याधेरङ्गत्वं नान्यस्येति स्फोरणाय। विप्रलम्भे तु व्याध्यन्तरस्यापि च। उदाहरणम्-- <center>'हरिमागतमाकर्ण्य मथुरामन्तकान्तकम्। कम्पमानः श्वसन्कंसो निपपात महीतले॥'</center> अत्र भयं विभावः। कम्पनिःश्वासपतनादयोऽनुभावाः। <big>अमर्षादिजन्यवाक्पारुष्यादिकारणीभूता चित्तवृत्तिश्चपलता॥</big> यदाहु-- <center>'अमर्षप्रातिकूल्येर्ष्यारागद्वेषाश्च मत्सरः। इति यत्र विभावाः स्युरनुभावस्तु भर्त्सनम्॥ वाक्पारुष्यं प्रहारश्च ताडनं वधबन्धने। तच्चापलम् अनालोच्य कार्यकारित्वमिष्यते॥' इति।</center> उदाहरणम्-- <center>'अहितव्रत पापात्मन्मैवं मे दर्शयाननम्। आत्मानं हन्तुमिच्छामि येन त्वमसि भावितः॥'</center> एषा भगवदनुरक्तिविघटनोपायमपश्यतः प्रह्लादं प्रति हिरण्यकशिपोरुक्तिः। भगवद्द्वेषोत्थापितः पुत्रद्वेषोऽत्र विभावः। आत्मवधेच्छा परुषवचनं चानुभावः। न चामर्ष एवात्र व्यज्यत इति वाच्यम्। सदैव भगवदनुरागिणि प्रह्लादे हिरण्यकशिपोरमर्षस्य चिरकालसंभृतत्वेनात्मवधेच्छाया इदंप्रथमतानुपपत्तेः। इदंप्रथमकार्यस्य चेदंप्रथमकारणप्रयोज्यतया प्राचीनचित्तवृत्तिविलक्षणाया एव चपलताख्यचित्तवृत्तेः सिद्धेः। न चामर्षप्रकर्ष एवात्मवधेच्छादिकारणमभिव्यज्यतामिति वाच्यम्। प्रकर्षस्यापि स्वाभाविकविलक्षणलक्षणताया आवश्यकतया तस्यैव चपलतापदार्थत्वात्। <big>नीचपुरुषेष्वाक्रोशनाधिक्षेपव्याधिताडनदारिद्र्येष्टविरहपरसंपद्दर्शनादिभिः, उत्तमेषु त्ववज्ञादिभिर्जनिता विषयद्वेषाख्या रोदनदीर्घश्वासदीनमुखतादिकारिणी चित्तवृत्तिर्निर्वेदः।</big> उदाहरणम्-- <center>'यदि लक्ष्मण सा मृगेक्षणा न मदीक्षासरणिं समेष्यति। अमुना जडजीवितेन मे जगता वा विफलेन किं फलम्॥'</center> नित्यानित्यवस्तुविवेकजन्यत्वाभावान्नासौ रसव्यपदेशहेतुः। <big>देवादिविषया रतिर्यथा--</big> <center>'भवद्द्वारि क्रुध्यज्जयविजयदण्डाहतिदलत्- किरीटास्ते कीटा इव विधिमहेन्द्रप्रभृतयः। वितिष्ठन्ते युष्मन्नयनपरिपातोत्कलिकया वराकाः के तत्र क्षपितमुर नाकाधिपतयः॥'</center> अत्रापमानसहनभगवद्द्वारनिषेवणभगवत्कटाक्षपाताभिलाषादिभिर्ब्रह्मादिगता भगवदालम्बना रतिर्नाभिव्यज्यते, अपि तु भगवदैश्वर्यमवाङ्मनसगोचर इति चेत्तथापि तादृशभगवदैश्वर्यवर्णनानुभावितया कविगतभगवदालम्बनरत्या ध्वनित्वमक्षतमेव। इदं वोदाहरणम्-- <center>'न धनं न च राज्यसंपदं न हि विद्यामिदमेकमर्थये। मयि धेहि मनागपि प्रभो करुणाभङ्गितरङ्गितां दृशम्॥'</center> अत्र धनाद्यपेक्षाशून्यस्य भगवद्दृगन्तपाताभिलाषो हि भगवत्यत्यन्तानुरक्तिं व्यनक्ति। एवं संक्षेपेण निरूपिता भावाः॥ अथ कथमस्य संख्यानियमः। मात्सर्योद्वेगदम्भेर्ष्याविवेकनिर्णयक्लैब्यक्षमाकुतुकोत्कण्ठाविनयसंशयधार्ष्ट्यादीनामपि तत्र तत्र लक्ष्येषु दर्शनातिति चेत्, न। उक्तेष्वेवैषामन्तर्भावेण संख्यान्तरानुपपत्तेः। असूयातो मात्सर्यस्य, त्रासादुद्वेगस्य, अवहित्थाख्याद्भावाद्दम्भस्य, अमर्षादीर्ष्यायाः, मतेर्विवेकनिर्णययोः, दैन्यात्क्लैब्यस्य, धृतेः क्षमायाः, औत्सुक्यात्कुतुकोत्कण्ठयोः, लज्जाया विनयस्य, तर्कात्संशयस्य, चापलाद्धार्ष्ट्यस्य च वस्तुतः सूक्ष्मे भेदेऽपि नान्तरीयकतया तदनतिरिक्तस्यैवाध्यवसायात्। मुनिवचनानुपालनस्य संभव उच्छृङ्खलताया अनौचित्यात्। एषु च संचारिभावेषु मध्ये केचन केषांचन विभावा अनुभावाश्च भवन्ति। तथा हि-- ईर्ष्याया निर्वेदं प्रति विभावत्वम्, असूयां प्रति चानुभावत्वम्। चिन्ताया निद्रां प्रति विभावत्वम्, औत्सुक्यं प्रति चानुभावतेत्यादि स्वयमूह्यम्। अथ रसाभासः-- तत्र <big>अनुचितविभावालम्बनत्वं रसाभासत्वम्॥</big> विभावादावनौचित्यं पुनर्लोकानां व्यवहारतो विज्ञेयम्। यत्र तेषामयुक्तमिति धीरिति केचिदाहुः। तदपरे न क्षमन्ते। मुनिपत्न्यादिविषयकरत्यादेः संग्रहेऽपि बहुनायकविषयाया अनुभयनिष्ठायाश्च रतेरसंग्रहात्। तत्र विभावगतस्यानौचित्यस्याभावात्। तस्मादनौचित्येन रत्यादिर्विशेषणीयः। इत्थं चानुचितविभावालम्बनाया बहुनायकविषयाया अनुभयनिष्ठायाश्च संग्रह इति। अनौचित्यं च प्राग्वदेव। तत्र रसाद्याभासत्वं रसत्वादिना न समानाधिकरणम्। निर्मलस्यैव रसादित्वात्। 'हेत्वाभासत्वमिव हेतुत्वेन' इत्येके। 'न ह्यनुचितत्वेनात्महानिः, अपि तु सदोषत्वादाभासव्यवहारः। अश्वाभासादिव्यवहारवत्' इत्यपरे। उदाहरणम्-- <center>'शतेनोपायानां कथमपि गतः सौधशिखरं सुधाफेनस्वच्छे रहसि शयितां पुष्पशयने। विबोध्य क्षामाङ्गीं चकितनयनां स्मेरवदनां सनिःश्वासं श्लिष्यत्यहह सुकृती राजरमणीम्॥</center> अत्रालम्बनमनुचितप्रणया राजरमणी। रहोरजन्याद्युद्दीपनम्। साहसेन राजान्तःपुरे गमनम्, प्राणेषूपेक्षा, निःश्वासाश्लेषादयश्चानुभावाः। शङ्कादयः संचारिणः। निषिद्धालम्बनकत्वाच्चास्या रतेः, आभासत्वं रसस्य। न चात्र चकितनयनामित्यनेन परपुरुषस्पर्शत्रासाभिव्यक्त्या रतेरनुभयनिष्ठतेत्याभासताहेतुर्वाच्यः। अस्याश्च चिराय तस्मिन्नासक्ताया अन्तःपुरे परपुरुषागमनस्यात्यन्तमसंभावनया क एष मां बोधयतीत्यादावुचित एव त्रासः। अनन्तरं च परिचयाभिव्यक्त्या सोऽयं मत्प्रियो मदर्थं प्राणानपि तृणीकृत्यागत इति ज्ञानादुत्पन्नं हर्षमभिव्यञ्जयत्स्मेरवदनामिति विशेषणं रतिं तदीयामपि व्यनक्ति। परं तु प्राधान्यं नायकनिष्ठाया एव रतेः, सकलवाक्यार्थत्वात्। यथा वा-- <center>'भवनं करुणावती विशन्ती गमनाज्ञालवलाभलालसेषु। तरुणेषु विलोचनाब्जमालामथ बाला पथि पातयांबभूव॥</center> अत्र कुतश्चिदागच्छन्त्याः पथि तदीयरूपयौवनगृहीतमानसैर्युवभिरनुगम्यमानायाः कस्याश्चिद्भवनप्रवेशसमये निजसेवासार्थक्यविज्ञानाय गमनाज्ञापनरूपलाभलालसेषु तेषु परमपरिश्रमस्मरणसंजातकरुणाया गमनाज्ञादाननिवेदकस्य विलोचनाम्बुजमालापरिक्षेपस्यानुभावस्य वर्णनादभिव्यज्यमाना रतिर्बहुवचनेन बहुविषया गम्यत इति भवत्ययमपि रसाभासः। यथा वा-- <center>'भुजपञ्जरे गृहीता नवपरिणीता वरेण वधूः। तत्कालजालपतिता बालकुरङ्गीव वेपते नितराम्॥'</center> अत्र रतेर्नववध्वा मनागप्यस्पर्शादनुभयनिष्ठत्वेनाभासत्वम्। तथा चोक्तम्-- <center>'उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपत्नीगतायां च। बहुनायकविषयायां रतौ तथानुभयनिष्ठायाम्॥' इति।</center> अत्र मुनिगुरुशब्दयोरुपलक्षणपरतया राजादेरपि ग्रहणम्। अथात्र किं व्यङ्ग्यम्-- <center>'व्यानम्राश्चलिताश्चैव स्फारिताः परमाकुलाः। पाण्डुपुत्रेषु पाञ्चाल्याः पतन्ति प्रथमा दृशः॥'</center> अत्र व्यानम्रतया धर्मात्मताप्रयोज्यं युधिष्ठिरे सभक्तित्वम्, चलिततया स्थूलाकारताप्रयोज्यं भीमसेने सत्रासत्वम्, स्फारिततया अलौकिकशौर्यश्रवणप्रयोज्यमर्जुने सहर्षत्वम्, परमाकुलतया परमसौन्दर्यप्रयोज्यं नकुलसहदेवयोरौत्सुक्यं च व्यञ्जयन्तीभिर्दृग्भिः पाञ्चाल्या बहुविषयाया रतेरभिव्यञ्जनाद्रसाभास एवेति नव्याः। प्राञ्चस्त्वपरिणेतृबहुनायकविषयत्वे रतेराभासतेत्याहुः। तत्र शृङ्गाररस इव शृङ्गाराभासोऽपि द्विविधः। संयोगविप्रलम्भभेदात्। संयोगाभासस्त्वनुपदमेवोदाहृतः। विप्रलम्भाभासो यथा-- <center>'व्यत्यस्तं लपति क्षणं क्षणमथो मौनं समालम्बते सर्वस्मिन्विदधाति किं च विषये दृष्टि निरालम्बनाम्। श्वासं दीर्घमुरीकरोति न मनागङ्गेषु धत्ते धृतिं वैदेहीकमनीयताकवलितो हा हन्त लङ्केश्वरः॥'</center> अत्र सीतालम्बनेयं लङ्केशगता विप्रलम्भरतिरनुभयनिष्ठतया जगद्गुरुपत्नीविषयकतया चाभासतां गता, व्यत्यस्तं लपतीत्यादिभिरुक्तिभिर्व्यज्यमानैरुन्मादश्रममोहचिन्ताव्याधिभिस्तथैवाभासतां गतैः प्राधान्येन परिपोष्यमाणा ध्वनिव्यपदेशहेतुः। एवं कलहशीलकुपुत्राद्यालम्बनतया वीतरागादिनिष्ठतया च वर्ण्यमानः शोकः, ब्रह्मविद्यानधिकारिचाण्डालादिगतत्वेन च निर्वेदः, कदर्यकातरादिगतत्वेन पित्राद्यालम्बनत्वेन वा क्रोधोत्साहौ, ऐन्द्रजालिकाद्यालम्बनत्वेन च विस्मयः, गुर्वाद्यालम्बनतया च हासः, महावीरगतत्वेन भयम्, यज्ञीयपशुवसासृङ्मांसाद्यालम्बनतया वर्ण्यमाना जुगुप्सा च रसाभासाः। विस्तृतिभयाच्चामी नेहोदाहृताः सुधीभिरुन्नेयाः। एवमेवानुचितविषया भावाभासाः। यथा-- <center>सर्वेऽपि विस्मृतिपथं विषयाः प्रयाता विद्यापि खेदकलिता विमुखीबभूव। सा केवलं हरिणशावकलोचना मे नैवापयाति हृदयादधिदेवतेव॥</center> गुरुकुले विद्याभ्याससमये तदीयकन्यालावण्यगृहीतमानसस्यान्यस्य वा कस्य चिदप्रतिषिद्धगमनां स्मरतो देशान्तरं गतस्येयमुक्तिः। अत्र च स्वात्मत्यागात्यागाभ्यां स्रक्चन्दनादिषु विषयेषु, चिरसेवितायां विद्यायां च कृतघ्नत्वम्, अस्यां च लोकोत्तरत्वमभिव्यज्यमानं व्यतिरेकवपुःस्मृतिमेव पुष्णातीति सैव प्रधानम्। एवं च त्यागाभावगतं सार्वदिकत्वं व्यञ्जयन्त्यधिदेवतोपमापि। एषा चानुचितविषयकत्वादनुभयनिष्ठत्वाच्च भावाभासः। यदि पुनरियं तत्परिणेतुरेवोक्तिस्तदा भावध्वनिरेव॥ अथ भावशान्तिः-- <big>भावस्य प्रागुक्तस्वरूपस्य शान्तिर्नाशः॥</big> स चोत्पत्त्यवच्छिन्न एव ग्राह्यः, तस्यैव सहृदयचमत्कारित्वात्। उदाहरणम्-- <center>'मुञ्चसि नाद्यापि रुषं भामिनि मुदिरालिरुदियाय। इति तन्व्याः पतिवचनैरपायि नयनाब्जकोणशोणरुचिः॥'</center> इह तादृशप्रियवचनश्रवणं विभावः। नयनकोणगतशोणरुचेर्नाशः, तदभिव्यक्तः प्रसादो वानुभावः। उत्पत्तिकालावच्छिन्नो रोषनाशो व्यङ्ग्यः। तथा-- <big>भावोदयो भावस्योत्पत्तिः॥</big> उदाहरणम्-- <center>'वीक्ष्य वक्षसि विपक्षकामिनीहारलक्ष्म दयितस्य भामिनी। अंसदेशवलयीकृतां क्षणादाचकर्ष निजबाहुवल्लरीम्॥'</center> अत्रापि दयितवक्षोगतविपक्षकामिनीहारलक्ष्मदर्शनं विभावः। प्रियांसदेशवलयीकृतनिजबाहुलताकर्षणमनुभावः। रोषोदयो व्यङ्ग्यः। यद्यापि भावशान्तौ भावान्तरोदयस्य, भावोदये वा पूर्वं भावशान्तेरावश्यकत्वान्नानयोर्विविक्तो व्यवहारस्य विषयः, तथापि द्वयोरेकत्र चमत्कारविरहात्, चमत्काराधीनत्वाच्च व्यवहारस्य, अस्ति विषयविभागः। एवम्-- <big>भावसंधिरन्योन्यानभिभूतयोरन्योन्याभिभवनयोग्ययोः सामानाधिकरण्यम्॥</big> उदाहरणम्-- <center>'यौवनोद्गमनितान्तशङ्किताः शीलशौर्यबलकान्तिलोभिताः। संकुचन्ति विकसन्ति राघवे जानकीनयननीरजश्रियः॥'</center> अत्र भगवद्दाशरथिगतस्य लोकोत्तरयौवनोद्गमस्य, तादृशस्यैव शीलशौर्यादेश्च दर्शनं विभावः। नयनगतसंकोचविकासावनुभावः। व्रीडौत्सुक्ययोः संधिर्व्यङ्ग्यः। तथा-- <big>भावशबलत्वं भावानां बाध्यबाधकभावमापन्नानामुदासीनानां वा व्यामिश्रणम्॥</big> एकचमत्कृतिजनकज्ञानगोचरत्वमिति यावत्। उदाहरणम्-- <center>'पापं हन्त मया हतेन विहितं कीतापि यद्यापिता, सा मामिन्दुमुखी विना बत वने किं जीवितं धास्यति। आलोकेय कथं मुखानि कृतिनां किं ते वदिष्यन्ति मां राज्यं यातु रसातलं पुनरिदं न प्राणितुं कामये॥'</center> अत्र मत्यसूयाविषादस्मृतिवितर्कव्रीडाशङ्कानिर्वेदानां प्रागुक्तस्वस्वविभावजन्मनां शबलता। यत्तु काव्यप्रकाशटीकाकारैः 'उत्तरोत्तरेण भावेन पूर्वपूर्वभावोपमर्दः शबलता' इत्यभ्यधीतय, तन्न। 'पश्येत्कश्चिच्चल चपल रे का त्वराहं कुमारी हस्तालम्बं वितर हहहा व्युत्क्रमः क्वासि यासि' इत्यत्र शङ्कासूयाधृतिस्मृतिश्रमदैन्यमत्यौत्सुक्यानामुपमर्दलेशशून्यत्वेऽपि शबलताया राजस्तुतिगुणत्वेन पञ्चमोल्लासे मूलकृतैव निरूपणात्। स्वोत्तरविशेषगुणेन जायमानस्तु नाशो न व्यङ्ग्यः। न वोपमर्दपदवाच्यः, नापि चमत्कारी तस्मात्। <center>'नारिकेलजलक्षीरसिताकदलमिश्रणे। विलक्षणो तथास्वादो भावानां संहतौ तथा॥'</center> अत्रेदं बोध्यम्-- य एते भावशान्त्युदयसंधिशबलताध्वनय उदाहृतास्तेऽपि भावध्वनय एव। विद्यमानतया चर्व्यमाणेष्विवोत्पत्त्यवच्छिन्नत्वविनश्यदवस्थत्वसंधीयमानत्वपरस्परसमानाधिकरणत्वैः प्रकारैश्चर्व्यमाणेषु भावेष्वेव प्राधान्यस्यौचित्यात्, चमत्कृतेस्तत्रैव विश्रान्तेः। यद्यप्युत्पत्तिविनाशसंधिशबलतानां तत्संबन्धिनां भावानां च समानायां चर्वणाविषयतायां न प्राधान्यं विनिगन्तुं शक्यते, तथापि स्थितौ भावेषु प्रधानतायाः क्ल्प्तत्वात्, भावशान्त्यादिष्वपि तेष्वेव शान्तिप्रतियोगित्वादिभिर्व्यज्यमानेषु तस्याः कल्पयितुं औचित्यात्। किं च यदि भावशान्त्यादौ भावो न प्रधानम्, किं तु तदुपसर्जनकशान्त्यादिरेवेत्यभ्युपेयते तदा व्यज्यमानभावेष्वभिहिततत्प्रशमादिषु काव्येषु भावप्रशमादिध्वनित्वं न स्यात्। तथा हि-- <center>'उषसि प्रतिपक्षनायिकासदनादन्तिकमञ्चति प्रिये। सुदृशो नयनाब्जकोणयोरुदियाय त्वरयारुणद्युतिः॥'</center> अत्रोत्पूर्वकेणैतिना भावोदयस्य वाच्यतयैव प्रत्यायनात्। (ननु)उदयस्य वाच्यत्वेऽपि भावस्यावाच्यत्वाद्धनित्वं सुस्थमिति चेत्, प्रधानस्य व्यपदेशानौपयिकत्वेऽप्रधानकृतव्यपदेशानुपपत्तेः। अस्मन्मते तूत्पत्तेर्वाच्यत्वेऽप्युत्पत्त्यवच्छिन्नस्यामर्षस्य प्रधानस्यावाच्यत्वाद्युक्त एव भावोदयध्वनिव्यपदेशः। एवं व्यज्यमानभावप्रतियोगिकस्य प्रशमस्य वाच्यत्वे भावशान्तिध्वनित्वं न स्यात्। यथा-- <center>'क्षमापणैकपदयोः पदयोः पतति प्रिये। शेमुः सरोजनयनानयनारुणकान्तयः॥'</center> ननु शब्दवाच्यानां प्रशमादीनामरुणकान्त्यैवान्वयातरुणकान्तिप्रशमादेरेव वाच्यत्वं पर्यवसितम्, न तु तादृशप्रशमादिव्यङ्ग्यस्य रोषप्रशमादेः, व्यङ्ग्यव्यञ्जकभेदस्यावश्यकत्वात्। न चारुण्यव्यङ्ग्यरोषस्यैव वाच्यीभूतप्रशमाद्यन्वय इति वाच्यम्। वाच्यव्यङ्ग्यप्रतीत्योरानुपूर्व्येण सिद्धतया वाच्यान्वयबोधवेलायां वाच्यैः सह व्यङ्ग्यान्वयानुपपत्तेः। अन्यथा 'सुदृशो नयनाब्जकोणयोः' इत्यस्यान्वयो न स्यात्। मैवम्। एवमपि-- <center>'निर्वासयन्तीं धृतिमङ्गनानां शोभां हरेरेणदृशो धयन्त्याः। चिरापराधस्मृतिमांसलोऽपि रोषः क्षणप्राघुणिको बभूव॥'</center> इत्यादावपि भावप्रशमध्वनित्वापत्तेः, भावस्य वाच्यत्वेऽपि प्रधानस्य तत्प्रशमस्य व्यङ्ग्यत्वात्। उभयोरप्यवाच्यत्वमपेक्षितमिति चेत्, प्रागुक्तपद्यद्वये शमत्वोदयत्वाभ्यां शमोदययोर्वाच्यत्वादनुदाहरणत्वापत्तेः। इष्टापत्तिस्तु सहृदयानामनुचितैव। तस्माद्भावप्रशमादिष्वपि प्राधान्येन भावानामेव चमत्कारित्वम्, प्रशमादेस्तूपसर्जनत्वमतो न तस्य वाच्यतादोषः। इदं पुनर्भावध्वनिभ्यो भावशान्त्यादिध्वनीनां चमत्कारवैलक्षण्ये निदानम्-- यदेकत्र चर्वणायां भावेषु स्थित्यवच्छिन्नामर्षादित्वम्, अमर्षादित्वमेव वा प्रकारः। अन्यत्र तु प्रशमावस्थत्वादिरपीति। रसस्य तु स्थायिमूलकत्वात्प्रशमादेरसंभवः, संभवे वा न चमत्कारः, इति न स विचार्यते। सोऽयं निगदितः सर्वोऽपि रत्यादिलक्षणो व्यङ्ग्यप्रपञ्चः स्फुटे प्रकरणे झगिति प्रतितेषु विभावानुभावव्यभिचारिषु सहृदयतमेन प्रमात्रा सूक्ष्मेणैव समयेत प्रतीयत इति हेतुहेतुमतोः पौर्वापर्यक्रमस्यालक्षणादलक्ष्यक्रमो व्यपदिश्यते। यत्र तु विचारवेद्यं प्रकरणम्, उन्नेया वा विभावादयस्तत्र सामग्रीविलम्बाधीनं चमत्कृतेर्मान्थर्यमिति संलक्ष्यक्रमोऽप्येष भवति। यथा-- 'तल्पगतापि च सुतनुः' इति प्रागुदाहृते पद्ये 'संप्रति' इत्येतदर्थावगतिर्विलम्बेन। न खलु धर्मिग्राहकमानसिद्धं रत्यादिध्वनेरलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वम्। अत एव लक्ष्यक्रमप्रसङ्गे-- <center>'एवंवादिनि देवर्षौ पार्श्वे पितुरधोमुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती।'</center> इत्यत्र कुमारीस्वाभाव्यादप्यधोमुखत्वविशिष्टस्य लीलाकमलपत्त्रगणनस्योपपत्त्या मनाग्विलम्बेन नारदकृतविवाहादिप्रसङ्गविज्ञानोत्तरं व्रीडायाश्चमत्करणाल्लक्ष्यक्रमोऽयं ध्वनिः' इति प्राहुरानन्दवर्धनाचार्याः। रसभावादिरर्थो ध्वन्यमान एव, न वाच्यः। तथापि न सर्वोऽलक्ष्यक्रमस्य विषयः' इति चाभिनवगुप्तपादाचार्याः। स्यादेतत्, यद्ययं रसादिः संलक्ष्यक्रमस्य विषयः स्यात्। अनुरणनभेदगणनप्रस्तावे 'अर्थशक्तिमूलस्य द्वादशभेदाः' इत्यभिनवगुप्तोक्तिः, 'तेनायं द्वादशात्मकः' इति मम्मटोक्तिश्च न संगच्छेत, वस्त्वलंकारात्मना द्विविधेन वाच्येन स्वतःसंभवित्वकविप्रौढोक्ति-निष्पन्नत्वकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिनिष्पन्नत्वैस्त्रिभिरुपाधिभिस्त्रैविध्यमापन्नेन षडात्मना वस्त्वलंकारयोरिव रसादेरप्यभिव्यञ्जनादष्टादशत्वप्रसङ्गात्। अत्रोच्यते-- प्रकटैर्विभावानुभावव्यभिचारिभिरलक्ष्यक्रमतयैव व्यज्यमानो रत्यादिः स्थायिभावो रसीभवति, न संलक्ष्यक्रमतया। रसीभावो हि नाम झगिति जायमानालौकिकचमत्कारविषयस्थायित्वम्। संलक्ष्यक्रमतया व्यज्यमानस्य रत्यादेस्तु वस्तुमात्रतैव, न रसादित्वमिति तेषामाशयस्य वर्णनेन न तदुक्तीनां विरोधः। उपपत्तिस्त्वर्थेऽस्मिन्विचारणीया। रसभावादिरर्थ इत्यत्र रसादिशब्दो रत्यादिपरः। तदित्थं निरूपितस्यास्य रसादिध्वनिप्रपञ्चस्य पदवर्णरचनावाक्यप्रबन्धैः पदैकदेशैरवर्णात्मकै रागादिभिश्चाभिव्यक्तिमामनन्ति। तत्र वाक्यगतानां पदानां सर्वेषामपि स्वार्थोपस्थितिद्वारा वाक्यार्थज्ञानोपायत्वे समानेऽपि कुर्वद्रूपतया चमत्कारायोगव्यवच्छिन्नत्वेन कस्यचिदेव ध्वनिव्यपदेशहेतुत्वम्। यथा 'मन्दमाक्षिपति' इत्यत्र मन्दमित्यस्य। रचनावर्णानां तु पदवाक्यान्तर्गतत्वेन व्यञ्जकतावच्छेदककोटिप्रविष्टत्वमेव न तु व्यञ्जकत्वमिति यद्यपि सुवचम्, तथापि पदवाक्यविशिष्टरचनात्वेन, रचनाविशिष्टपदवाक्यत्वेन वा व्यञ्जकत्वमिति विनिगमनाविरहेण घटादौ दण्डचक्रादेः कारणत्वस्येव प्रत्येकमेव व्यञ्जकतायाः सिद्धिरिति प्राञ्चः। वर्णरचनाविशेषाणां माधुर्यादिगुणाभिव्यञ्जकत्वमेव न रसाभिव्यञ्जकत्वम्, गौरवान्मानाभावाच्च। न हि गुण्यभिव्यञ्जनं विना गुणाभिव्यञ्जकत्वं नास्तीत्यस्ति नियमः, इन्द्रियत्रये व्यभिचारात्। इत्थं च स्वस्वव्यञ्जकोपनीतानां गुणिनां गुणानामुदासीनानां च यथा परस्परोपश्लेषेणौदासीन्येन वा तत्तत्प्रमितिगोचरता तथा रसानां तद्गुणानां चाभिव्याक्तिविषयतेति तु नव्याः। उदाहरणं तु 'तां तमाल' इत्यादि प्रागुक्तमेव वाक्यस्य व्यञ्जकतायामपि 'आविर्भूता यदवधि' इत्यादि च। प्रबन्धस्य तु योगवासिष्ठरामायणे शान्तकरुणयोः, रत्नावल्यादीनि च शृङ्गारस्य व्यञ्जकत्वान्निदर्शनानि प्रसिद्धानि। मन्निर्मिताश्च पञ्ज लहर्यो भावस्य। पदैकदेशस्य च 'निखिलमिदं जगदण्डकं वहामि' इति करूपतद्धितो वीररसस्य प्रागेवोदाहृतः। एवं रागादिभिरपि व्यङ्ग्यत्वे सहृदयहृदयमेव प्रमाणम्। एवमेषां रसादीनां प्राधान्येन निरूपितान्युदाहरणानि। गुणीभावे तु वक्ष्यन्ते, नामानि च। तत्र प्राधान्य एवैषां रसादित्वम्, अन्यथा तु रत्यादित्वमेव। नामनि रसपदं तु रत्यादिपरमित्येके। अस्त्येव रसादित्वं, किं तु न ध्वनिव्यपदेशहेतुत्वमित्यपरे॥ </poem> [[वर्गः:रसगङ्गाधरः]] 3y0znqjb0a9fekgsqkm7s4iz6f0v1rm 0 165962 418673 2026-09-30T17:33:16Z अनुनाद सिंह 1115 <poem> ;Bower Manuscript # Header This file is a plain text transformation of http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/sa_bower-manuscript.xml with a rudimentary header. For a more extensive header please refer to the source file. ## Data entry: Klaus Wille ## Contribution: Klaus Wille ## Date of this version: 2020-07-31 ## Source: - August Friedrich Rudolf Hoernle, 3 vols., Calcutta 1893-1912.... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418673 wikitext text/x-wiki <poem> ;Bower Manuscript # Header This file is a plain text transformation of http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/sa_bower-manuscript.xml with a rudimentary header. For a more extensive header please refer to the source file. ## Data entry: Klaus Wille ## Contribution: Klaus Wille ## Date of this version: 2020-07-31 ## Source: - August Friedrich Rudolf Hoernle, 3 vols., Calcutta 1893-1912. (Archaeological Survey of India, New Imperial Series, 22). ## Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen ## Licence: This e-text was provided to GRETIL in good faith that no copyright rights have been infringed. If anyone wishes to assert copyright over this file, please contact the GRETIL management at gretil(at)sub(dot)uni-goettingen(dot)de. The file will be immediately removed pending resolution of the claim. Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License. ## Structure of references: A reference is assembled consisting of - a pragmatic abbreviation of the title: Bower Manuscript = , - the number of the in arabic numerals, - the number of the verse in arabic numerals. ## Notes: This file has been created by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus from bowermsu.htm. Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented in the note element below: Bower Manuscript. Based on the ed. by August Friedrich Rudolf Hoernle, 3 vols., Calcutta 1893-1912. (Archaeological Survey of India, New Imperial Series, 22) Input by Klaus Wille ITALICS = emendations (including references) BOLD = first aksara after line break * = virāma at end of sentence [...] = comments / alternative readings SECTION MARKERS: {O} = circular ornament {X} = circle with rosette METRICS: ^ = short _ = long x = anceps ## Revisions: - 2020-07-31: TEI encoding by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus # Text i. fol. 1: bower manuscript v1 ओं देवर्षिसिद्धगणकिन्नरनागयक्षविद्याधराध्युषितसानुर् अनन्तरत्नः । पुण्यस् त्रिपिष्टपतलोद्धृतदेवरम्यः २ न् उदग्रः ॥ १ ॥ यत्र स्फुटन्मणिसहस्रमयूखजालविक्षोभितं दशसु दिक्षु भयात् प्रलिनम्* । चन्द्रोडुसूर्यहुतभुङ्निलयाभिशंकि प्रावृड्निशास्व् ३ अपि पुनर् न तमोऽभ्युपैति ॥ २ ॥ यः सेव्यते मुनिगणैर् अनिशं सशिष्यैर् नैकैः समित्कुशफलोदकपुष्पहस्तैः । स्वर्गाङ्गनाभिर् अपि च प्रविमृष्टशाखाः ४ कुंजेषु यस्य तरवः कुसुमार्थिनीभिः ॥ ३ ॥ यत्र त्रिलोचनजटामुकुटैकदेश नित्यस्थितोडुपतिदीधितिसंप्रयोगात्* । शीतौ दिवापि हिमवत्स्फटिकोपलाभम् अम्ब्व् ५ इन्दुकान्तमणयः प्रचुरं स्रवन्ति ॥ ४ ॥ यस्याब्दमुक्तजलधौतशिलातलेषु कुंजेषु नैकविधवीगणनादितेषु । रम्येषु पुष्पफलदद्रुमसंकटेषु ६ रात्रौ हुताशनवद् औषधयो ज्वलन्ति ॥ ५ ॥ चन्द्रांशुगौरतरकेशरभारभृद्भिर् मत्तेभमस्तकतटक्षतजोत्क्षितांशैः । सिंहैः शिलोच्चयगुहावदनाट्टहासैर् ७ न क्षम्यतेऽम्बुधरवृन्दरवोऽपि यत्र ॥ ६ ॥ तस्मिन् गिराव् अवनिमण्डलमण्डभूते सर्वातिथाव् इव जगद् विभवप्रदानैः । सर्वर्तुपुष्पफलवद्द्रुमरम्यसानाव् ८ एते विधूततमसो मुनयो वसन्ति ॥ ७ ॥ आत्रेयहारितपराशरभेलगर्गशांबव्यसुश्रुतवसिष्ठकरालकाप्यः । सर्वौषधीरसगुणाकृतिवीर्यनामजिज्ञासवः ९ समुदिताः शतशः प्रचेरुः ॥ ८ ॥ दृष्ट्वा पत्रैर् हरितहरितैर् इन्द्रनीलप्रकाशैः कन्दैः कुन्दस्फटिककुमुदेन्द्वंशुशंखाभ्रशुभ्रैः । उत्पन्नास्थो १० मुनिम् उपगतः सुश्रुतः काशिराजं किन्व् एतत् स्याद् अथ स भगवान् आह तस्मै यथावत्* ॥ ९ ॥ पुरामृतं प्रमथितम् असुरेन्द्रः स्वयं पपौ । तस्य चिच्छेद भगवान् उत्तमांगं ११ जनार्दनः ॥ १० ॥ कण्ठनाडी समासन्ना विच्छिन्ने तस्य मूर्धनि । विन्दवः पतिता भूमाव् आद्यं तस्येह जन्म तु ॥ ११ ॥ i. fol. २॒ bower manuscript r१ न भक्षयन्त्य् एनम् अतश् च विप्राः शरीरसंपर्कविनिःसृतत्वात्* । गन्धोग्रताम् अप्य् अत एव चास्य वदन्ति शास्त्राधिगमप्रवीणाः ॥ १२ ॥ लवणरसवियोगाद् आहुर् एनं रशूनम् २ लशुन इति तु संज्ञा चास्य लोकप्रतीता । बहुभिर् इह किम् उक्तैर् देशभाषाभिधानैः शृणु रसगुणवीर्याण्य् अस्य चैवोपयोगात्* ॥ १३ ॥ रसे च पाके च कटुः प्रदिष्टः ३ पाके तथा स्वादुर् उदाहृतोऽन्यः । लघुश् च गन्धेन स दुर्जरश् च वीर्येण चोष्णः प्रथितश् च वृष्यः ॥ १४ ॥ आंब्लोष्णस्नेहभावात् पवनबलहरः ४ प्रोक्तो मुनिवृषैः मधुर्यात् पित्तभावाद् अपि च स रसतया पित्तप्रशमनः । औष्ण्यात् तैक्ष्ण्यात् कटुत्वात् कफबलविजयी विद्वद्भिर् उदितः सर्वान् रोगान् निहन्याद् इति ५ विधिविहितो दोषत्रयहरः ॥ १५ ॥ पवनं विनिहन्त्य् अपि चास्थिगतं कफम् अप्य् अचिराद् उदितं शमयेत्* । जनयेद् अपि चाग्निबलं प्रबलं बलवर्णकरः प्रवरश् च ६ मतः ॥ १६ ॥ अथ खलु बहुविधमद्यमांससर्पिर् यवगोधूमभुजां सुखात्मकानाम्* । अयम् इह लशुनोत्सवः प्रयोज्यो निमकाले च मधौ च माधवे च ॥ १७ ॥ ७ त्यज्यन्ते कामिनीभिर् जयनसमुचिता यत्र कञ्चीकलापाः हाराः शैत्यान् न वक्षस्तनतटयुगला पीडनात् संप्रयान्ति । कान्ता नेन्द्वङ्शुजालव्यतिकरसुभगा हर्म्यपृष्ठोपभोगाः ८ काले तस्मिन् प्रयोज्यो ह्य् अगुरु बहुमतं कुंकुम् आंकाश् च यत्र ॥ १८ ॥ हर्म्याग्रेष्व् अथ तोरणेषु बलभीद्वारेषु चाविष्कृताः कन्दाढ्या लशुनस्रजो विरचयेद् भूमौ ९ तथैवार्चनम्* । मालास् तत् परिचारकस्य च जनस्यारोपयेत् तन् मयीर् इत्य् अस्यैष विधिर् जनस्य विहितः स्वल्पोपमा नामतः ॥ १९ ॥ अथ शुद्धतनुः शुचिर् विविक्तः १० सुरविप्रान् प्रतिपूज्य पावकं च । लशुनात् स्वरसं पटान्तपूतं प्रपिबेद् अह्नि शुभग्रहर्क्षयुक्ते ॥ २० ॥ कुडवं कुडवाद् अथापि चार्धं कुडवं सार्धम् अतोऽपि वातिमात्रम्* । व्१ नियता न हि काचिद् अत्र मात्रा प्रपिबेद् दोषबलामयानि दृष्ट्वा ॥ २१ ॥ सतालवृन्तव्यजनानिलैः शुभैः पिबन्तम् एनं समभिस्पृशेच् छनैः । २ भवेत् तु मूर्च्छा पिबतोऽपि वा यदि स्पृशेत् ततः शीतजलैः सचन्दनैः ॥ २२ ॥ सुरात्रितीयांशविमूर्च्छितस्य गण्डूषम् एकं प्रपिबेद् रसस्य । पूर्वं गलक्रीडिविधानहेतोः ३ स्थित्वा मुहूर्तं च पिबेत् सशेषम्* ॥ २३ ॥ तस्मिञ् जीर्णे क्षिरशाल्यान्नभुक् स्यात् क्षिरायोज्यो जांगलानां रसैर् वा । हृद्यैर् यूषैः संस्कृतैर् वैदलैर् वा युक्तः स्नेहैर् मात्रयैकं च ४ कालम्* ॥ २४ ॥ पिबेन् मार्द्वीकं वा मधु मधुसंांशच् छातमदिराम् अरिष्टं शीधुं वा जगलम् अगजं मैरेयम् अपि वा । अतोऽन्यद् वा मद्यं भवति गुणवद् यत् तत् ससलिलं पिबेद् एकैकं वा न ५ भवति यथा मद्यव्यतिकरः ॥ २५ ॥ अमद्यपः सुखोदकं पिबेत् तथाम्ब्लकांचिकम्* । तुषोदकं सुवीरजं पिबेच् च मस्तु यच् छुभम्* ॥ २६ ॥ न गुडेन कथंचिद् एनम् अद्यान् न तथामं च जलं पिबेत् ६ प्रयुजन्* । सततं च भवेद् अजीर्णशंकी न च खादेद् अबहूनि वासराणि ॥ २७ ॥ अथ कन्दाञ् च्छुभाञ् च्छ्लक्ष्णान् पिष्टान् सर्पिश् च तत्समम्* । खजेनाभिप्रमथ्यैतद् एकध्यं घृतभाजने ॥ २८ ॥ ७ व्युष्टं दशाहात् प्रभृति भक्षयेद् बिल्वसंमितम्* । जीर्णे च रसकल्पोक्तम् आहारविधिम् आचरेत्* ॥ २९ ॥ द्वाव् अप्य् एताव् अभिहितौ कल्पौ प्राग्रहरौ मया । अनयोर् यत्नवान् ८ ना स्यात् कल्पान् अन्याञ् च्छृणुष्व मे ॥ ३० ॥ कन्दाञ् च्छङ्खाभान् अपहृतमलान् सक्तु कुल्मासचुक्रैः सर्पिस्तैलाभ्यां समित विकृतैः सूपमांसप्रकारैः । मौद्गैश् चूर्णैर् हरितकयुतैर् ९ गन्धसौवर्चलाढ्यैर् अद्यात् संस्कारैर् बहुभिर् अपरैः साधितान् वेतराणि ॥ ३२ ॥ मांसैः सार्धं साधयित्वास्य काण्डं पूतं हृद्यं तं रसं पाययीत । सिद्धं तद्वत् क्षीरम् अस्मै १० प्रदद्याद् यूषं वा स्याद् वैदलं तद्विमिश्रम्* ॥ ३२ ॥ अथ तैलशुक्तसहितं लशुनं निहितं यवेषु परिलिप्य मृदा । स्थितम् एकम् अब्दम् उपयुज्य नरः सुचिरे स्थितान् ११ अपि जहाति गदान्* ॥ ३३ ॥ त्रिरत्नम् उषिता तु गौर् अनतृणा यदा स्यात् तदा तृणार्धम् उपकल्पयेल् लशुन । इ. fol. ३॒ bower manuscript r१ पयोदधिघृतानि तक्रम् अथवापि तद् ब्राह्मणः प्रयुज्य विविधान् गदान् अभिविजित्य शर्मी भवेत्* ॥ ३४ ॥ प्रस्थान् द्वात्रिंशल् लशुनरसतः २ किण्वम् अर्धार्धम् अस्मात् तैलप्रस्थो व्यपगतमलः पिष्टतः षट् च देयाः । दद्यान् निक्वाथाद् अपि च कलशं मेषशृंग्याः ३ सुशीतं प्रस्थौ च द्वौ पुनर् अभिहरेत् तत्र पिष्टस्य धीमान्* ॥ ३५ ॥ इति सुरेयं पंच पंचाहाद् रसवर्णगन्धैः समन्विता ४ भवति तैलं नामतश् चेदम् उदीर्णम् अत्यर्थकार्मुकम्* । तैलम् एतद् यः सुराम् अपि वा पुरुषः प्रयुंजीत यत्नतः ५ परिहरन्ति तं गदानीकान्य् आजौ कृतास्त्रान् इवेतरे ॥ ३६ ॥ प्रस्थं पिष्ट्वा शोधितम् एकं लशुनानां युंज्याच् चूर्णैस् त्रैफलैर् अर्धपलितैः । ६ सर्पिस्तैलाभ्यां कुडवश् चेति दशाहं व्युष्टं कासश्वासविडं विघ्नम् उशन्ति ॥ ३७ ॥ हन्याद् युक्तो मारुतगुल्मं पवनघ्नैः ७ कुष्टं हन्याद् योजितमात्रं खदिरेण । कासश्वासघ्नो हयगन्धाव्यतिमिश्रः स्वर्यः प्रोक्तश् चैष विमिश्रो मधुयष्ट्या ॥ ३८ ॥ नानाविधान् एष निहन्ति रोगान् ८ नानाविधद्रव्यविशेषयुक्तः । न यन्त्रणा कुत्रचिद् अस्ति कल्पे यथा प्रयुक्तः सुखिभिः स कल्पः ॥ ३९ ॥ रसायनवरस्यास्य प्रयुक्तस्य ९ गुणानि मत्* । समासतः प्रोच्यमानान् सुश्रुतेऽग्रमनाः शृणु ॥ ४० ॥ कुष्ठारोचकगुल्मकासकृशताश्वित्राग्निसादप्रणुत्* वातासृग्दरशूलशोषजठरप्लिहोदरार्शोहरः । १० पक्षाघातकटिग्रहक्रिमिगदोदावर्तमेहापहः तन्द्रीपीनसवाहुपृष्टपवनापस्मारसंसूदनः ॥ ४१ ॥ श्रीमान् वेणुमृदंगवल्गुनिनदस् तप्ताग्रहेमद्युतिर् मेधाधीबलवान् ११ सुसंहततनुर् बल्यादिभिर् वर्जितः । नित्योत्साहसुवर्धिभिः समुदितैः सर्वैर् दृढैर् इन्द्रियैः जीवेद् अब्दशतं दृढानलबलः स्त्रिष्व् अक्षयो वा पुमान्* ॥ ४२ ॥ v१ लशुनां कल्प उक्तो मयायं मुनिभिर् अपि च दृष्टः प्राक्तनैर् एवम् एव । प प्रयुङ्क्तां च सम्यग् .ऋ .ऊ .य्. ॥ ४३ ॥ २ आहारपक्तिधातूनां साम्यम् आरोग्यम् एव च । पुष्टिस् तेजस् तथोत्सहम् आयुश् चैवाग्निसंभवाः ॥ ४४ ॥ अग्निर् आहारमूलस् तु पक्तिमूलाश् च धातवः । धातुसाम्यात् तथारोग्यम् आरोग्यात् पुष्टिर् ३ उत्तमा ॥ ४५ ॥ पुष्ट्या तेजस् तथोत्साहः सर्वैर् एतैश् च जीवितम्* । प्राणिनां वर्धते तस्माद् अग्निम् आदौ परिक्षयेत्* ॥ ४६ ॥ धातुसाम्यात् समः प्रोक्तः स वै श्रेष्ठः प्रकीर्तितः । विषमे दाधिकं सर्पिः पिबेद् वा हवुषादिकम्* ॥ ४७ ॥ ४ स्निग्धोष्णा वर्तयश् चेष्टस् तथा पानाशनानि च । मन्दे तु लंघनं पूर्वं पश्चात् पाचनदीपनम्* ॥ ४८ ॥ चूर्णारिष्टप्रयोगाश् च हिताः पित्तकफापहाः । यथासात्म्यं प्रयोक्तव्यं समेऽग्नौ भिषजाम् इति ॥ ४९ ॥ भवति ५ चात्र ॥ मन्दे तीक्ष्णे च मृयते विनोपकरणैर् नरः । विषमे रोगबाहुल्यं समे जीवेच् चिरं सुखी ॥ ५० ॥ तस्माद् रोगेषु सर्वेषु सर्वकालेषु बुद्धिमान्* । अग्निमूला क्रिया ६ कार्या पश्चाद् आमयशान्तये ॥ ५१ ॥ स्वरसेन शंखपुष्प्या ब्राह्मीमण्डूकपर्णिमधुकानाम्* । मेधारोग्यबलार्थी जीवितुकामः प्रयुंजीत ॥ ५२ ॥ मासेन तु मेधावी षण्मासाच् छ्रुतधरो भवत्य् अजरः । ७ जीवति वर्षसहस्रं समा प्रयोगाच् चतद्वयं विधिवत्* ॥ ५३ ॥ एवं परतः परतः प्रयुंजमानो भवत्य् अजरः ॥ - - - - ॥ {ओ} [रेस्त् देर् शेइले fरेइ] ८ यवागूखडयूषेषु लेहचूर्णागदेषु च । गुडिकांजनवर्त्यासुधूमप्रधमनेषु च ॥ ५५ ॥ पुटपाकतर्पणस्वेदेनावमनाश्च्योतनेषु च ॥ ५६ ॥ ९ अन्येषु चाप्य् अनुक्तेषु यत्र भागो न कीर्तितः । द्रव्याणां समभागः स्याद् द्विगुणे मधुसर्पिषी ॥ ५७ ॥ त्रिगुणं तु गुडं दद्यात् सिता चूर्णं चतुर्गुणं । पेष्येषु यत्र १० नोद्दिष्टं द्रवन् तत्र जलं मतम्* ॥ ५८ ॥ दधिमूत्रपयःसर्पिरोमशृंगशफेषु च । गव्यं प्रकल्पयेत् सर्वं मधूनां माक्षिकोद्भवम्* ॥ ५९ ॥ दाडिमत्वचया ११ सार्धं कटुतैलं विपाचयेत्* । कर्णौ भगोष्ठौलिंगश् च सर्व एतेन वर्धति ॥ ६० ॥ चित्रकार्धफलं मूलात् तृवृत्सातलयोस् तथा । १२ x x xं दन्तिमूलानां कर्षां कर्षं पृथक् पृथक् ॥ ६१ ॥ पिप्पल्याः सैन्धवाच् चैव तथा हिंग्वंब्लवेतसात्* । विंशतिश् चाभया मुख्या इ. fol. ४॒ bower manuscript r१ x x x x विपाचयेत्* ॥ ६२ ॥ गुडस्याष्टपलात् सम्यक् कुर्वीत दशमोदकान्* । एकैकं भक्षयेत् तस्माद् दशमे दशमेऽहनि ॥ ६३ ॥ दोषाणां पाचनार्थाय जलम् उष्णं पिबेद् अनु । विरेकान्ते ततः स्नात्वा सात्म्यम् २ अन्नं प्रयोजयेत्* ॥ ६४ ॥ नात्र कश्चित् परीहारो वाक्कायमनसां सदा । सर्वर्तुको नरेन्द्राणां विरेकोऽगस्तिनिर्मितः ॥ ६५ ॥ जरामृत्युप्रमथनः सर्वामयविनाशनः । वृष्यो रसायनश् चैव ३ मेधारोग्याभिवर्धनः ॥ ६६ ॥ नापुत्राय प्रदातव्यो नाशिष्याय कथंचन । राजद्विष्टे न दातव्यो ये चान्ये पापचारिणः ॥ ६७ ॥ द्वे पंचमूले मधुकं गुडूची रास्नाश्वगन्धामरदारु पाठा । त्वचं बले ४ द्वे तगरं तिलाश् च मूर्वां कुलत्थान् नलदं घनं च ॥ ६८ ॥ पुनर्नवां वेणुफलत्वचं च जीवन्त्य् अथैलागुरु जीवकश् च । एरण्डमूलं सुफलप्ररोहं कुरण्डपुष्पाणि ५ महौषधं च ॥ ६९ ॥ द्वाभ्यां त्रिभिर् वा क्वथितं सतोयम् आजं पयो गव्यम् अथाविकं वा । ससैन्धवं किंचिद् अतः सुखोष्णम् आश्च्योतनं वातकृतेऽक्षिरोगे ॥ ७० ॥ दार्व्युत्पलं पद्मकतुंगयाषामेदामृणालं ६ मधुकं समंगा । कालीयकं पर्पटका लता च द्राक्षाथ कार्ष्मर्यपरूषकं च ॥ ७१ ॥ मूलानि गुन्द्रानडवेतसानां शुंगानि चापुष्पवतां तृणानाम्* । ७ प्रपौण्डरीकं सकिराततिक्तं भद्रश्रियं निम्बपटोलवाशम्* ॥ ७२ ॥ द्वौ त्रीणि वाजे पयसि स्त्रिया वा श्रितान्य् अथाश्च्योतनम् उत्तमं स्यात्* । सशर्करं माक्षिकसंप्रयुक्तं पैत्तेऽक्षिरोगे ८ रुधिरात्मके च ॥ ७३ ॥ त्रीण्य् ऊषणानि त्रिफला हरिद्रा कासीसजातीगृहधूमजात्यः । लाक्षाथ दन्ती सुरसो वचा पाठाश्वगन्धामरदारु चाग्र्यम्* ॥ ७४ ॥ सकट्फलैलागुरुकण्टकारी ९ रोध्रं करञ्जं बृहतीं श्वदंष्ट्राम्* । द्वे त्रीणि वातः सलिले श्रितानि कोष्णानि कार्याणि ससैन्धवानि ॥ ७५ ॥ आश्च्योतनं श्लेष्मकृतेऽक्षिरोगे मधुप्रगाढं प्रवदन्ति सन्तः । परुषकाम्रतकतिन्तिडीकवृक्षाम्ब्लजंब्वाम्रकपित्थकोलैः ॥ ७६ ॥ १० समातुलुंगैर् अथ दाडिमाम्ब्लैर् मद्यैः पयोभिर् दधिमस्तुना वा । दार्व्युत्पलाद्यैः क्वथितैश् च साम्ब्लैर् आश्च्योतनं सैन्धवसंप्रयुक्तं * ॥ ७७ ॥ ११ x त्यासशीतोष्णकृतां निहन्ति रक्तात्मिकां नेत्ररुजं प्रसह्य । संसर्गजे सर्वसमुत्थिते वा हीनाधिकत्वं प्रसमीक्ष्य रोगे ॥ ७८ ॥ कुर्वीत xं .र्. व्१ पहरी विविज्ञः । एरण्डमूलं सफलप्ररोहं विजर्जनं क्षीरयुतं त्व् अजानाम्* ॥ ७९ ॥ स्याद् वातरक्तापहम् एतद् अग्र्यम् आश्च्योतनं सद्भिषजो वदन्ति ॥ प्रपौण्डरीकं मधुकं हरिद्राञ् च ॥ ८० ॥ २ आश्च्योतनं शर्करया विमिश्रं पित्तानिलार्त्तिं विनिवर्तयेत ॥ नतं श्वदंष्ट्रा बृहती त्वचं च ह्रीवेरम् इत्य् एष शृतस् त्व् अजानाम्* ॥ ८१ ॥ क्षीरोदकैः सैन्धवसंप्रयुक्तम् आश्च्योतनं वातकफापहं स्यात्* ॥ ३ दार्व्या मधुकं च मुख्यं गव्ये पयस्यात् क्वथितः स्त्रिया वा ॥ ८२ ॥ आश्च्योतनो मारुतरक्तपित्ते सशर्करः सद्भिषजा विधेयः ॥ चूर्णानि सूक्ष्माणि फलत्रवस्य बध्व सिते क्षौमपटैकदेशे ॥ ८३ ॥ आजे पयस्यंगनया ४ जले वा परिप्लुतं सर्वरुजापहं स्यात्* ॥ दार्वीं हरिद्रां त्रिफलां समुस्तं सशर्करं माक्षिकसंप्रयुक्तम्* ॥ ८४ ॥ आश्च्योतनं मानुषदुग्धयुक्तं पित्तास्रवातापहम् अग्र्यम् उक्तम्* ॥ एरण्डमूलैस् तरुणैः ५ सपत्रैः कल्कैर् अथो षष्टिकतण्डुलानाम्* ॥ ८५ ॥ घृताप्लुतं शावरकं प्रलिप्तं पूर्वेण कल्पेन रुजापहं स्यात्* ॥ ८६ ॥ स्वेदपुटपाकनाबनतर्पनघृतपानलेपपरिषेकान्* । आश्च्योतननिर्दिष्टैर् ६ द्रव्यैर् एतैः प्रकल्पयीत भिषक्* ॥ ८७ ॥ ऋतुव्याधिहिताभीलुव्यंगनीलीकनाशनान्* । विषषोथापहंश् चैव मुखलेपान् प्रचक्षते ॥ ८८ ॥ त्वक्क्षीरिणां चन्दनपद्मकौ च गुन्द्रां मृणालं ७ घनबालकौ च । मूलं कुशानां तगरैलवालु तालीसपत्रं नलदं तिलाश् च ॥ ८९ ॥ मसूरदूर्वामयवं मृणालं रसश् च यष्टीमधुकोत्पलानाम्* । शैलेयमुस्तागुरु ८ झामकं च स्थौणेयकैला तगरं तिलाश् च ॥ ९० ॥ त्वक्पत्रकुष्ठागुरु झामकं च मांसीं हरेणुं परिपेलवं च । यष्टिह्वरोध्रागुरु चन्दनं च पुनर्नवा कृष्णतिला लता च ॥ ९० ॥ इत्य् अर्धरूपैर् ९ वदनप्रलेपैः कालेषु घर्मादिषु संप्रयोज्यः । निदर्शिता दृष्टिहिता नराणां दोषापहान् मे शृणु चोच्यमानान्* ॥ ९२ ॥ वातामयघ्ना जलदागमोक्ताः पित्तामयघ्नाः १० शरदि प्रदिष्टाः । ग्रीष्मोपदिष्टा रुधिरामयघ्नाः कफामयघ्नाः कुसुमागमोक्ताः ॥ ९३ ॥ कर्पासमूलानि लताम् उशीरकालीयका क्षीरवतां त्वचश् च । भद्रश्रिय ११ कं यवाश् च वदन्ति वर्ण्यान् वदनप्रलेपान्* ॥ ९४ ॥ एतानि मूत्रेण गवां प्रशोष्य कोलाम्ब्लमूत्रैः सह मिश्रिता वा । स्युर् मातुलुंगस्य रसे युता वा ससर्षपाः शोष्य इ. fol. ५॒ bower manuscript r१ मुखे विधेयाः ॥ ९५ ॥ कासु क्लिष्टे च दुष्टे रुधिरे च मुक्ते । स्नेहे विरेके विविधे च नास्ये कृते विधेया वदनप्रलेपाः ॥ ९६ ॥ त्वक्पत्रमांसी नतचन्दनं च मनःशिला व्याघ्रनखं २ हरेणुम्* । x आम्ब्लीककुष्ठं सुरसे हरिद्रे विषापहाः स्युर् वदनप्रलेपाः ॥ ९७ ॥ मूर्वाश्वगन्धा त्रिफला करञ्जं शोथापहाः स्युर् वदनप्रलेपाः ॥ मूर्वापि गोमूत्रयूतं वदन्ति शोथापहं ३ स्याद् वदनप्रलेपम्* ॥ ९८ ॥ मुखे प्रलिप्ते न हसेन् न रुद्यात् स्वप्नं न सेवेत तथा न चाद्यात्* । नाग्नौ प्रतप्येन् न च धारयेत शुष्कं प्रलेपं वदने मनुष्यः ॥ ९९ ॥ अभीलु नीलीकम् अथापि ४ कुष्ठं व्यंगं सपिल्पुं तिलकांश् च जन्तोः । शाम्यन्ति सद्यो वदनप्रलेपाद् दृष्टिश् च वक्त्रं च भवेत् प्रसन्नम्* ॥ १०० ॥ मुखे प्रलिप्ते हसतोऽश्नतो वा श्लेष्मा सवायुः ५ स्वपतः प्रकोपः । यात्याशु तस्माच् छिरसो विरेकाः स्नेहाश् च धूमाश् च पुनः प्रयोज्याः ॥ १०१ ॥ अग्निप्रतापाद् विद्रुतश् च जन्तोर् धृते च शुष्के वदनप्रलेपे । अभीलुपूर्वान् ६ प्रवदन्ति रोगांस् तेषां यथोक्तं विदधीत शान्तिम्* ॥ १०२ ॥ नक्तान्धतैमिर्यशिरोर्त्तिदाहं पित्तात्मिकां चक्षुरुजां सदाहाम्* । दोषास् तथान्येऽपि मुखत्वचस्थाः शाम्यन्ति सद्यो ७ वदनप्रलेपात्* ॥ १०३ ॥ अक्ष्णोर् विकारे कफमारुताभ्यं नस्तःकृते पीनसरोगिणां च । हनुग्रहे शिर्षरुजासु चैव वदन्ति वर्ज्यान् वदनप्रलेपान्* ॥ १०४ ॥ अंगुलस्य चतुर्भागो ८ मुखलेपो विधीयते । मध्यमस् तु त्रिभागः स्याद् अन्त्यस् त्व् अर्धांगुलो भवेत्* ॥ १०५ ॥ यष्टिह्वरोध्रं त्रिफला मृणालं सितोपलां कांचनगैरिकं च । पत्रत्वगेलागुरु देवदारु पुनर्नवा व्याघ्रनखांजनं च ॥ १०६ ॥ ९ मनःशिलालं बृहतीत्वचं च मांसीहरेणुं परिपेलवं च । सौवीरकं गैरिककट्फलं च स्याच् छारिवा शर्करया विमिश्रा ॥ १०७ ॥ इत्य् अर्धरूपैश् चतुरः प्रदिष्टाः कफास्रपित्तानिलरोगशान्तौ । १० विडालकैस् तैर् नयनं समन्ताद् आ पक्ष्ममूलात् प्रदिहेद् बहिर् वा ॥ १०८ ॥ रोध्रं च किंचित् तु घृतेन दिग्धम् अयोविघृष्टाम् अभयाम् अथो वा । त्वचं बृहत्याः समम् अञ्जनं च विडालकः ११ सर्वरुजापहः स्यात्* ॥ १०९ ॥ गैरिकरसांजनांजनमनःशिलारीतिकुसुमसमभागाः । ईषन्मरिचसहीया द्विगुणं .ऐ x x x x x x x x ॥ ११० ॥ व्१ मरिचकुसुमे च हरितं विपचेन् मृद्वग्निना घृतसहीयम्* । अंजनविडालकोऽयं चतुर्विवक्ष्याम x x x ॥ १११ ॥ x x x x गोक्तखालित्य । x x x x २ प्रोच्यमानं निबोधत ॥ ११२ ॥ रसदोषाद् व्यवायाच् च पित्तशोणितदूषणात्* । भवत्य् अकालपलितं वृद्धस्य जरसा भवेत्* ॥ ११४ ॥ प्रायेण श्लेष्मला नार्याश् छाया शल्य । .ऊ x x x ३ निषेविण्यो रजो दुष्टं सृजन्ति च ॥ ११४ ॥ प्रसन्नरक्तपित्तोष्मा केशभूमिर् अतः स्त्रियाः । न च्यवन्ति ततः केशास् तस्माद् अखलिताः स्त्रियः ॥ ११५ ॥ पुंसाम् अतो विपर्यासे रक्तपित्तं प्रदुष्यते । x x .ऋत् ४ केशमूलानि खलतिं कुरुते शिरः ॥ ११६ ॥ निष्केशं ताम्रवालं च खालित्यं यच् चिरोत्थितम्* । न तत् सिध्यति साध्यं तु नवं सम्यग् उपाचरेत्* ॥ ११७ ॥ खालित्यपलिते पूर्वं बहुशो वेधयेत् सिराः । ५ दुष्टशोणितशुद्धस्य वमनादिक्रिया हिता ॥ ११८ ॥ यथो x x पश्चाच् छुद्धकोष्ठः प्रयोजयेत्* । तैलयोगांश् च विविधान् केशरागांस् तथैव च ॥ ११९ ॥ केशसंजननांश् चैव तथा संवर्धनानि च । ६ प्रक्षालनाश् च केशानां यथा दोषहरा हिताः ॥ १२० ॥ {ओ} ॥ स्वाद्वम्ब्ललवणोपेतैर् घृतैर् मारुतकासिनम्* । सान्नैर् उपाचरेद् धीमान् केवलैर् वा यथाबलम्* ॥ १२१ ॥ ग्राम्यानूपौदकरसैः सगुडैः सपलाण्डुभिः । ७ अम्ब्लस्निग्धोष्णमधुरैर् भोज्या गोधूमशालयः ॥ १२२ ॥ सुरां समण्डां घर्माम्बु रसान् वापि प्रकामतः । वातकासे बहु स्नेहं सगुडं वा पयः पिबेत्* ॥ १२३ ॥ शृंगवेरषडीद्राक्षशृंगीपिप्पलिभार्गिभिः । ८ गुडतैलयुतो लेहो हितो मारुतकासिनाम्* ॥ १२४ ॥ पिप्पलीमारुताजाजीषडीपुष्करचित्रकैः । ससैन्धवम् इदं चूर्णं हितं मारुतकासिनाम्* ॥ १२५ ॥ ९ पलानि क्वाथयेत् त्रिंशत् कण्टकार्या जलाढके । चतुर्भागस्थिते पूते दद्याद् गुडपलान्य् अगे ॥ १२६ ॥ चूर्णैर् नागरभर्ग्येलापिप्पलीषडिचित्रकैः । घृततैलपलैश् चापि १० संयुतं लेहवत् पचेत्* ॥ १२७ ॥ चतुर्भिर् आघनीभावाच् छीते च द्विपलं मधु । पिप्पलीपलचूर्णं च दत्वा लिख्यात् तु कासनुत्* ॥ १२८ ॥ दशमूलकषायेण भार्गीकल्कं घृतं पचेत्* । ११ दक्षतित्तिरिनिर्यूहे तत् परं वातकासनुत्* ॥ १२९ ॥ कण्टकार्या रसप्रस्थे घृतस्य कुडवं पचेत्* । पुनर्ववायाः कल्केन तत् परं वातकासनुत्* ॥ १३० ॥ भार्गीकल्कं घृतं चाथ पचेद् दध्नि चतुर्गुणे । १२ व्याघ्रीरसं द्विगुणितं वातकासहरं परम्* ॥ १३१ ॥ पैत्तिके सर्पिषः पानं हितं स्यात् स विरेचनम्* ॥ १३२अ ॥ इइ. fol. १॒ bower manuscript r१ नमस् तथागतेभ्यः ॥ प्राक्प्रणीतैर् महर्षीणां योगमुख्यैस् समन्वितम्* । वक्ष्येऽहं सिद्धसंकर्षं नाम्ना वै नावनीतकम्* ॥ १ ॥ नानाव्याधिपरीतानां नृणां स्त्रीणाञ् च यद् धितम्* । २ कुमाराणां हितं यच् च तत् सर्वम् इह वक्ष्यते ॥ २ ॥ समासरतबुद्धीनां भिषजां प्रीतिवर्धनम्* । योगबाहुल्यतश् चापि विस्तरज्ञं मनोनुगम्* ॥ ३ ॥ अध्यायं चूर्णयोगानां प्रथमं चात्र ३ वक्ष्यते । द्वितीयं घृतपानानां तृतीयं तैलसंज्ञितम्* ॥ ४ ॥ चतुर्थं मिश्रकं नाम नानाव्याधिचिकित्सितम्* । पञ्चमं वस्तियोगानां रसायनविधा ततः ॥ ५ ॥ ४ सप्तमं च यवागूनां वृष्यम् अष्टमम् उच्यते । नेत्रांजनानां नवमं दशमं केशरञ्जनम्* ॥ ६ ॥ अभयाकल्पनामाख्यम् अत्रैकादशम् उच्यते । द्वादशं स्याच् छैलजतोश् चित्रकस्य त्रयोदशम्* ॥ ७ ॥ ५ कुमारभृत्यम् अप्य् अत्र स्याच् चतुर्दशम् इष्यते । वन्ध्याचिकित्सिताख्यं च ज्ञेयं पञ्चदशं बुधैः ॥ ८ ॥ सुभगाचिकित्सिताख्याञ् च तथा षोडशकं मतम्* । इत्य् एते षोडशाध्याया ६ विज्ञेया नावनीतकम्* ॥ ९ ॥ नेदं दद्याद् अपुत्राय न चाभ्रात्रे कथंचन । अशिष्ये प्रस्तवो न स्यात् कर्तव्य इति मे मतिः ॥ १० ॥ ऋ ७ तालीसपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली तथा । यथोत्तरं भागवृद्धास् त्वगेले चार्धभागिके ॥ ११ ॥ पिप्पल्यष्टगुणा चात्र प्रदेया ८ सितशर्करा । कासश्वासारुचिहरं तच्चूर्णं भक्तरोचनम्* ॥ १२ ॥ हृत्पाण्डुग्रहणीशोषकासप्लीहज्वरापहम्* । छर्द्यतीसारगुल्मघ्नं मूढवातानुलोमनम् इति ॥ १३ ॥ {ओ} तालीसकं ९ नाम चूर्णम्* {ओ} यवानीं तिन्तिडीकां च नागरं सांब्लवेतसम्* । दाडिमं वदरं चाम्ब्लंकार्षिकान्य् उपकल्पयेत्* ॥ १४ ॥ धान्यसौवर्चलाजाजी वरांगं चार्धकार्षिकाः । पिप्पलीनां १० शतं त्व् एकं द्वे शते मरिचस्य च ॥ १५ ॥ शर्करायाश् च चत्वारि पलान्य् एकत्र चूर्णयेत्* । जिह्वाविशोधनं हृद्यं तच् चूर्णं भक्तरोचनम्* ॥ १६ ॥ हृत्प्लीहपार्श्वशूलघ्नं विवन्धानाहनाशनम्* । ११ कासश्वासहरं ग्राहि ग्रहण्यर्शोविकारनुद् इति ॥ १७ ॥ {ओ} षाडवं नाम चूर्णम्* {ओ} ॥ ऋ व्१ x x x x मृद्वीका पिप्पली विश्वभेषजम्* । मातुलुंगरसक्षौद्रलीढः श्वासनिबर्हणम्* ॥ १८ ॥ लाजा पाता नश् चांजनं पिप्पलीकणाः । शिरीषपुष्पस्वरसयुक्तः २ स्वासहरः परः ॥ १९ ॥ मधुकं मरिचं भार्गी मृद्वीका पुष्करागुरु । मधुसर्पियुतो लेहो हिक्काश्वासनिवारणः ॥ २० ॥ शिखिनाडं रुरोः शृंगम् ऋष्यस्कन्धं घृताप्लुतम्* । ३ दग्धम् अन्तः पुटे श्वासी लिह्यात् तन् मधुसर्पिषा ॥ २१ ॥ प्रवाडशंखत्रिफलाचूर्णं मधुघृताप्लुतम्* । पिप्पलीगैरिकं चैव लेह्यं हिक्कानिवारणम्* ॥ २२ ॥ शणबीजं ४ प्रवाडंश् च गैरिकं चैव लेहयेत्* । हिक्कायां मधुसर्पिभ्यां खरोष्ट्राश्वास्थिभस्म च ॥ २३ ॥ पिबेद् एरण्डतैलं वा वारुणीमण्डमिश्रितम्* । हिक्काश्वासनिवृत्त्यर्थं ५ स्निग्धः संशोधनं पिबेद् इति ॥ २४ ॥ इइ. fol. २॒ bower manuscript r१ सितोपलं तुकाक्षीरीं पिप्पलीं बहुलां त्वचम्* । अन्त्याद् ऊर्ध्वं द्विगुणितं लेहयेन् मधुसर्पिषा ॥ २५ ॥ चूर्णितान् प्राशयेद् वा तान् श्वासकासकफानुदः । पार्श्वशूलिनम् अल्पाग्निं सुप्तजिह्वम् २ अरोचकिम्* ॥ २६ ॥ {x} वर्धमानकं नाम चूर्णम्* {x} षडीपुष्करजीवन्तीचोरकागुरुनागरैः । पिप्पलीमुस्तसुरसत्वगेलोदीच्यभागिकैः ॥ २७ ॥ तामलक्यास् तु चूर्णं तच् ३ छर्कराष्टगुणा भवेत्* । श्वासकासज्वरहरं पार्श्वहृच्छूलनाशनम् इति ॥ २८ ॥ {ओ} षड्यादिकं नाम चूर्णम्* {x} हिंगुं त्रिकटुकं पाठां हवुषाम् अभयां षडीम्* । अजमोदाजगन्धे ४ च तिन्तिडीकांब्लवेतसम्* ॥ २९ ॥ दाडिमं पुष्करं धान्यम् अजाजीं चित्रकं वचाम्* । द्वौ क्षारौ लवणे द्वे च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत्* ॥ ३० ॥ चूर्णम् एतत् प्रयोक्तव्यम् अन्नपानेष्व् अनत्ययम्* । ५ प्राग्भक्तम् अथवा पेयं भक्तेनोष्णोदकेन वा ॥ ३१ ॥ पार्श्वहृद्वस्तिशूलेषु गुल्मे वातकफोल्बणे । ग्रहण्यर्शोविकारेषु ६ प्लीहे पाण्ड्वामयेऽरुचौ ॥ ३२ ॥ आनाहे मूत्रकृच्छ्रे च योनीगुदरुजासु च । उरोविवन्धे कासे च हिक्काश्वासे गलग्रहे ॥ ३३ ॥ भावितं ७ मातुलुंगस्य चूर्णम् एतद् रसेन वा । बहुशो गुडिकाः कार्याः कार्षिकास् स्युस् ततोऽधिकम्* ॥ ३४ ॥ {x} मातुलुंगगुडिका नाम {x} कटुत्रिकं तिक्तकरोहिणीं यवं चिराततिक्तोऽथ शतक्रतेर् ८ यवाः । समाः स्युर् एते द्विगुणं तु चित्रकाद् द्विर् अष्टभागं कुटजत्वचं तथा ॥ ३५ ॥ सुसूक्ष्मपिण्डं शिशिरांबुसंयुतं पिबेन् मनुष्योऽर्धपलं गुडान्वितम्* । ज्वरं प्रमेहं ९ श्वयथून् अरोचकं ह्य् असद् रजो गुल्मम् अथापि पाण्डुताम्* ॥ ३६ ॥ अन्येऽपि ये पित्तकफानुबन्धा रोगा नराणां सुभृशातुराणाम्* । सर्वाञ् जयेच् चूर्णम् इदं प्रयुक्तम्* १० आत्रेयजुष्टं लगुडाख्यम् अग्र्यम् इति ॥ ३७ ॥ {ओ} लगुडचूर्णं नाम {ओ} त्रिफलायास् त्रयो भागा भागास् त्रिकटुकात् त्रयः । चित्रमुस्ताविडंगानां भागाः स्युर् नव चायसात्* ॥ ३८ ॥ {x} व्१ नवायसम् इदं चूर्णं पाण्डुश्वयथुरोगनुत्* ॥ ३९अ ॥ {x} रास्नां ससौवर्चलभद्रमुस्ताम् अगारधूमं कटुकत्रिकं च । क्षारो यवानां षडि चेत् समांशा भागाः समाश् चूर्णकृता विधेया इति ॥ ४० ॥ {x} २ कण्ठरोगप्रशमनः {x} रसाञ्जनं दारुहरिद्रिका त्वचं तथा भवेत् तेजवती सपिप्पली । समानि कुर्यात् तुलितानि बुद्धिमाञ् जलेन पिष्ट्वा गुडिका निधापयेत्* ॥ ४१ ॥ शमेति रक्तं ३ मुखपाकम् एव च गलग्रहं कण्ठविडालिकां तथेति ॥ ४२ ॥ {x} मुखरोगघ्ना गुडिका {x} त्रिफलायास् तु कुडवं पिप्पल्याः कुडवं तथा । विडंगमरिचाभ्याञ् च कुडवे द्वे ४ समावपेत्* ॥ ४३ ॥ पलं पलं च कुर्वीत दन्तीचित्रकयोर् अपि । ग्रन्थिकात् पिप्पलीमूलात् पलं कुष्ठपलन् तथा ॥ ४४ ॥ शृंगवेरपले द्वे च व्यफलानि च । पेष्यान्य् अर्धपलीनानि यानि तानि ५ निबोधत ॥ ४५ ॥ रास्नां बलां गोक्षुरकं मधुकं देवदारु च । वचां प्रतिविषां पाथां मुस्तं कटुकरोहिणीम्* ॥ ४६ ॥ कट्फलं शारिवे द्वे च श्यामाभल्लातकानि च । पुनर्नवां ६ तेजवतीं त्वचं पत्रं शतावरीम्* ॥ ४७ ॥ निचुलं त्रिवृतां भार्गीं कुटजस्य फलं त्वचम्* । एतद् औषधसंभारं सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत्* ॥ ४८ ॥ ७ यावद् एतद् भवेच् चूर्णं द्विस् तावत् स्याद् अयोरजः । तद् एकत्र कृतं युक्त्या लेहयेत मधुद्रवम्* ॥ ४९ ॥ क्षीरं चानुपिबेद् युक्त्या निरन्नक्षीरसेविता । अयोरजीयम् ८ इत्य् एतत् ख्यातं सिद्धं रसायनम्* ॥ ५० ॥ संवत्सरप्रयोगेन शतं वर्षाणि जीवति । मासद्रव्येन मनुजो जीवेत शरदां शतम्* ॥ ५१ ॥ निहन्याच् छ्वयथुं चोग्रं वृक्षम् इन्द्राशनिर् ९ यथा । पाण्डुरोगम् अथार्शांसि मन्दम् अग्निं क्रिमीन् अपि ॥ ५२ ॥ भगन्दलां कामलां च कुष्ठाणि जठराणि च । प्लिहं गुल्मान् अपस्मारं शूलानि परिकर्तिकाम्* ॥ ५३ ॥ १० यस्मिन् यस्मिन् विकारे तु युज्यतेऽयम् अयोरजी । तांस् तान् निहन्ति वै सद्यो देवारीन् कुलिशो यथा ॥ ५४ ॥ अनुप्रयोगो लाजानां सक्तवो मधुसंयुताः । इइ. fol. ३॒ bower manuscript r१ क्षीरानुपाना लेहाः स्युः सप्ताष्टौ दिवसानि तु ॥ ५५ ॥ {x} अयोरजीयन् नाम चूर्णम्* {x} मुस्तैला चन्दनोशीरयवानि व्योषवत्सकौ । फलं त्रि कटुका दारु दार्वीत्वक्पर्पटत्वचः ॥ ५६ ॥ पटोलनिम्बषड्ग्रन्थामूर्वाभूनिम्बशिग्रुकाः । २ चूर्णास् त्रायन्तिसौराष्ट्रसूक्ष्माप्रतिविषाः समाः ॥ ५७ ॥ तिक्तको नाम हृद्गुल्मशूलहा सांनिपातनुद् इति । तिक्तकं नाम चूर्णम्* {x} पिप्पल्य् अतिविषा ३ हिंगुनागरेन्द्रयवा वचा ॥ ५८ ॥ पाठाजमोदा कटुका वृषसौवर्चलाभयाः । वृषद्वादशकं चूर्णम् अजीर्णानाहशूलनुद् इति ॥ ५९ ॥ {x} वृषद्वादशकं नाम चूर्णं {x} ४ मागध्याः कुडवः स्यान् मरिचाद् अपि च कुडवस् तथा देयः । नागरपलानि षट् स्युः पंच च तालीसपत्रस्य ॥ ६० ॥ सूक्ष्मेलायाः कर्षो गुडस्य दद्याद् भिषक् तथार्धतुलाम्* । एतच् चूर्णं कृत्वा ५ गुडिकाः पलसंमिताः कुर्यात्* ॥ ६१ ॥ कासं श्लेष्मोद्रेकं भक्तस्यारोचकं विषमम् अग्निम्* । शमयत्य् अजीर्णम् एव च गुडिका सिद्धार्थिका नाम ॥ ६२ ॥ {x} सिद्धार्थिका गुडिका {x} सूक्ष्मेला ६ त्वचनागपुष्पमरिचं स्यात् पिप्पली नागरं एलाभागविवर्धितैः सम धृतैश् चूर्णैः समा शर्करा । एतच् चूर्णम् अजीर्णगुल्मजठरेष्व् अर्शस्सु हृद्रोगिणां हिक्काश्वासिषु ७ पार्श्वशूलिषु हितं कण्ठे विकाराश् च ये ॥ ६३ ॥ वर्धमानकं नाम चूर्णम्* {x} सूक्ष्मेला सुरसं हिंगूं तिन्तिडीकाम्ब्लवेतसे । एलां तामलकीं जीवां षडीं पुष्करम् ८ एव च ॥ ६४ ॥ भिषक् पुष्करमूलं च कासश्वासिषु योजयेत्* । हिक्कासु पार्श्वशूलेषु वाते च कफसंवृते ॥ ६५ ॥ {x} सूक्ष्मेलावर्धमानकं {x} श्लो २ ॥ सौवर्चलाम्ब्लवेतसपिप्पल्यो नागरं वचां ९ हिंगुम्* । हृज्जठरशूलनाशनम् औषधम् उष्णाम्बुना पेयम्* ॥ ६६ ॥ {x} सौवर्चलाद्यं चूर्णम्* {x} कुटजयवपिप्पलीनां द्वे कर्षे मधुरसाय सार्धपलम्* । पाठापलं च दद्यात्* १० द्वे च पले शृंगवेरस्य ॥ ६७ ॥ सौवर्चलस्य कर्षं कर्षं क्षारस्य यावशूकस्य । व्१ स् तथार्धकर्षं तच् चूर्णं कारयेत् सूक्ष्मम्* ॥ ६८ ॥ अस्य तु मार्जारपदं पिबेन् नरः सर्पिषा यवाग्वा वा । मद्यं वा शीलयता मद्येनालोड्य पातव्यम्* ॥ ६९ ॥ एतं निहन्त्य् अजीर्णं प्लीहं २ मेहं च पाण्डुरोगं च । सभगन्दरार्शांसि च पीत्वारिष्टं प्रयोगेन ॥ ७० ॥ {x} चूर्णारिष्टं नाम {x} हिंगुभागो भवेद् एको वचाया द्विगुणो भवेत्* । विडं त्रिगुणितं दद्याच् छृंगवेरं चतुर् ३ गुणम्* ॥ ७१ ॥ यवानिका पञ्चगुणा षड्गुणा चाभया भवेत्* । चित्रकः सप्तगुणितः सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्* ॥ ७२ ॥ एतच् चूर्णं कृतं सूक्ष्मं पाययीत प्रसन्नया । मद्येन वा तथान्येन दद्याद् उष्णोदकेन ४ वा ॥ ७३ ॥ गुल्मघ्नं दीपनीयं च अर्शोघ्नं शूलनाशनम्* । कासश्वासहरं चैव चूर्णम् आनाहनाशनम्* ॥ ७४ ॥ आत्रेयविहितं मुख्यं नाम्ना शार्दूलम् उच्यते ॥ {ओ} शार्दूलं चूर्णं श्लो ४ ॥ {x} ॥ ५ सौवर्चलस्य च पलं द्विगुणं चाम्ब्लवेतसम्* ॥ ७५ ॥ चतुर्गुणं अजाजीनां मरिचं चाष्टमं भवेत्* । मातुलुंगरसेनैतद् गुडिकां कारयेद् भिषक्* ॥ ७६ ॥ प्रशान्तम् अग्निं जनयेद् वातशूलं च नाशयेत्* ॥ ७७अ ॥ ६ {x} आश्विनी मातुलुंगगुडिका {x} स्यान् मातुलुंगस्य रसं सशुक्तं त्रीण्य् ऊषणान्य् अम्बिलवेतसं च । विडं यवानीं लवणोत्तमाख्यं सौवर्चलं स्याद् ७ गुडिकाथ कार्याः ॥ ७८ ॥ अर्शांसि ताः संशमयन्ति पीताः शूलानि हन्युर् हृदिपार्श्वयोश् च । आनाहयोगान् अपि चातिसारम् अरोचकं वातकृतं च गुल्मम्* ॥ ७९ ॥ {x} आम्ब्लिका मातुलुंगगुडिका {x} ॥ ८ स्याच् चित्रकं त्रिकटुकं सह पुष्करेण हिंग्वम्ब्लवेतसयुतां सविडाश्वगन्धाम्* । कुस्तुम्बुरूणि वचया सह दाडिमं च सौवर्चलं यवमयं तु नवं च ९ क्षरम्* ॥ ८० ॥ दद्यात् तुलाधृतसमांशनवां यवानीं कृष्णाजगन्धपिशुनामरजाम् अजाजीम्* । तद् भास्करांशुपरिशुष्कसमाहितांशं चूर्णं भिषक् समरसं तनु योजयीत ॥ ८१ ॥ १० तद् बीजपूरकरसैर् निचितं प्रपिष्य कुर्याद् विमृद्य गुडिका वदरप्रमाणाः । एकाम् अरिष्टमधुमाधवशार्करेण काल्यं पिबेत सुरया इइ. fol. ४॒ bower manuscript r१ दधिमस्तुना वा ॥ ८२ ॥ कासं श्वासं पाण्डुरोगं चिरस्थं प्लीहं चोग्रं शूलम् आनाहम् उग्रम्* । हिक्कां हृद्रोगं जाड्यतां ष्टीवनत्वम् आमातिसारं च सशूलगुल्मम्* ॥ ८३ ॥ विषूचिकाम् अलसकम् अग्नि मार्दवं २ प्रवाहिकां गुदपरितापम् अर्शसाम्* । शमेन्ति ता विधिवद् इहोत्तमं तमः प्रयोजिता ह्य् अपि खलु घर्मवारिणा ॥ ८४ ॥ {x} आश्विनी मातुलुंगगुडिका श्लो ५ {x} पाठाकलिंगयवमुस्तकरोहिणीनां ३ भागाः सहातिविषया धरणानि कुर्यात्* । कुर्याच् चतुर्थधरणेन समां हरिद्रां मुत्रेण गोः सह पिबेद् अथ चूर्णम् एतत्* ॥ ८५ ॥ कुष्ठाणि षट्त्रिंशतिकानि ४ निहन्ति देहे स्थानानि नशयति सप्तमहाक्षयस्य । गुल्मांश् च नाशयति मासकृतः प्रयोगः सर्वान्निकस्य घृतमांसपरस्य जन्तोर् इति ॥ ८६ ॥ {x} गुल्म चूर्णम् आश्विनम्* {x} ५ पिप्पली सविडक्षारास् तथैव च सुवर्चिका । शृंगवेरं समरिचं सैन्धवं लवणं तथा ॥ ८७ ॥ यवानीम् अथ दन्तीञ् च तृवृता वत्सकं तथा । सौवर्चलम् अजाजीं च त्रिफलाञ् चात्र दापयेत्* ॥ ८८ ॥ ६ समभागानि सर्वाणि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्* । चूर्णयोगो भवेच् छ्रेष्ठो गोमूत्रेण सुभावितः ॥ ८९ ॥ एतत् स्निग्धशरीरस्य स्निग्धाहारस्य देहिनः । ७ विडालपदमात्रं तु दद्याद् उष्णेन वारिणा ॥ ९० ॥ परिजीर्णे ततस् तस्मिन् यदा तु तृषितो भवेत्* । घृतगन्धाम् अवक्षारीन् दाडिमस्य रसेन वै ॥ ९१ ॥ पाययीत भिषक् छ्रेष्ठस् तदा संपद्यते ८ सुखी । तस्यां तु परिजीर्णायाम् आहारार्थी यदा भवेत्* ॥ ९२ ॥ तदा लोहितशालीनां सुस्विन्नं मृदुचोदनम्* । भोजयेज् जांगलरसैर् व्यक्ताम्ब्ललवणीकृतैः ॥ ९३ ॥ विषूचिकाया अर्शस्सु विकारा ९ विविधाश् च ये । दुर्भुक्ते चाप्य् अजीर्णे च तथा पाण्ड्वामयेषु च ॥ ९४ ॥ वातगुल्मेषु च तथा ग्रहणीदोषिणश् च ये । एतद् योगं प्रयुञ्चानः सुखम् आप्नोति मानवः ॥ ९५ ॥ {ओ} मागधं चूर्णम्* ऋ १० उभे हरिद्रे मरिचं पद्मं कुष्ठं सपिप्पली । कर्पासमूलं मांसी च स्वर्ज्याः क्षारम् अथाष्टमम्* ॥ ९६ ॥ एतानि समभागानि दृषदायां प्रपीषयेत्* । कोलास्थिमात्रां गुडिकां छायां ११ परिशोषयेत्* ॥ ९७ ॥ ततस् तु गुडिकाम् एकां दद्याद् उष्णेन वारिणा । व्१ x x x x प्रशम्यन्ते रोगजातानि ताञ् च्छृणु ॥ ९८ ॥ अजीर्णकम् उदावर्तं मूत्रकृच्छ्रं गलग्रहम्* । आनाहं वातगुल्मं च यच् च लूताविषं भवेत्* ॥ ९९ ॥ सर्वं दूषीविषं हन्ति x x वृश्चिकदष्टकम्* । २ मूढवातम् अपस्मारं शाण्ढ्यं शाण्ढ्यपुमांश् च यः ॥ १०० ॥ भूतग्रहम् अथोन्मादं मूढगर्भाश् च यास् स्त्रियः । दंष्ट्रामूलविषार्थेषु पानम् आलेपनं तथा ॥ १०१ ॥ {ओ} हरिद्राचूर्णम् आश्विनं श्लो ६ {ओ} षडी वचा ३ तामलकी पिप्पली विश्वभेषजम्* । गुडं घृतेन भर्जित्वा कारयेद् गुडिकां भिषक्* ॥ १०२ ॥ उरोघातं प्रतिश्यायं पार्श्वहृत्कुक्षिवेदनाम्* । शुष्ककासं च बलवत् सर्वम् एतेन साधयेद् इति ॥ १०३ ॥ ऋ ४ गुडिका गौडिका श्लो २ {ओ} द्वे मरिचशते कार्ये मागध्या पिप्पलीशतं चैकम्* । पलम् अपि च शर्करायाः स्यान् नागरकस् तथा मुख्यः ॥ १०४ ॥ स्यात् तिन्तिडीककर्षो दाडिमकर्षः शुचिर् वदरकर्षः । ५ देयो वरांगकर्षस् तथार्धकर्षस् त्व् अजाजीनाम्* ॥ १०५ ॥ अम्ब्लातकस्य कर्षः कर्षार्धं ध्यान्यकस्य विचितस्य । सौवर्चलकर्षयुतश् चूर्णारिष्टः परमसिद्धः ॥ १०६ ॥ एष समूलान् अर्शाञ् च्छमयेद् ६ ग्रहणीञ् च दीपयति शान्ताम्* । हृद्रोगपाण्डुरोगे निहन्ति कासं सह श्वासम् इति ॥ १०७ ॥ {ओ} चूर्णारिष्टः नावनीतके चूर्णयोगास् समाप्ताः {x} ७ प्रथमोऽद्धायस्[अध्याय] समाप्तः इदं अमृतरसप्रख्यं रसायनं बलविवर्धनं नृणाम्* । अमृतप्राशं नाम्ना सर्पिर् उदारं प्रवक्ष्यामि ॥ १०८ ॥ आमलकरसप्रस्थः ८ क्षीरविदार्यास् तथा भवेत् प्रस्थः । प्रस्थश् चेक्षुरसस्य हि गृष्टीक्षीरस्य तद्वच् च ॥ १०९ ॥ प्रस्थं प्रस्थं सुधृतं घृतस्य दद्याच् च शारदस्यात्र । औषध्यश् च सुपिष्टाः ९ इमाः प्रदेयाः प्रमाणेन ॥ ११० ॥ ऋषभकम् ऋद्धिं मधुकं विदारिगन्धां तथा पयस्याञ् च । सहदेवां सानन्तां मधूलिकां विश्वदेवाञ् च ॥ १११ ॥ द्वे मेदेऽर्ष्यप्रोक्तां १० शतावरीं मुद्गमाषपर्ण्यौ च । श्रावण्य् अथात्मगुप्तां वीराञ् च पलार्धिकान् भागान्* ॥ ११२ ॥ मृद्वीकां कर्जूरं वदराण्य् अपि कुडवसंमितां कुर्यात्* । अक्षोडतिन्दुकानां निकोचकानाञ् च ११ भागार्धम्* ॥ ११३ ॥ इइ. fol. ५॒ bower manuscript r१ एतत् सिद्धं ज्ञात्वा परिपूतं स्थापयेच् छुभे भाण्डे । शीतीभूते दद्यान् मधुनः प्रस्थं सुपूतस्य ॥ ११४ ॥ षोडश पलानि दद्याद् वृतानि सितशर्कराचूर्णस्य । मरिचार्धपलं दद्यात् पलं च सूक्ष्मैलया २ देयम्* ॥ ११५ ॥ सूक्ष्मैर् एतैश् चूर्णैर् अवचूर्ण्य खजेन मन्थयेत् प्रज्ञः । तस्य तु मात्रां मतिमान् अग्नि बलं प्रेक्ष्य युंजीत ॥ ११६ ॥ जीर्णे च जाङ्गलरसैर् भिषजा शाल्योदनं प्रदातव्यम्* । अंर्तप्राश्यं ३ मुख्यं बलवर्णविवर्धनं पुंसाम्* ॥ ११७ ॥ क्षीणक्षते प्रयोज्यं वृद्धेष्व् अथ कर्शितेषु बालेषु । ताम्यत्सु तथा श्वसतां प्रयोज्यम् एतच् च हिक्कायाम्* ॥ ११८ ॥ अमृतं नाम विख्यातं सर्पिर् आत्रेयनिर्मितम् इति ॥ ४ {x} अमृतप्राशं नाम घृतं श्लो ११ पा १ {ओ} प्रियंगुं तगरं कुष्ठं दाडिमं सैलवालुकम्* ॥ ११९ ॥ तालीसमेदत्रिफलां केसरं बृहतीद्वयम्* । नीलोत्पलं देवदारुं ५ चन्दनं द्वे च शारिवे ॥ १२० ॥ द्वे हरिद्रे विडङ्गा च सुमनाकुसुमानि च । दन्तीम् अंशुमतीञ् चैव मांजिष्ठा सालपर्ण्य् अपि ॥ १२१ ॥ अक्षमात्रैर् घृतप्रस्थं पचेत् तोये चतुर्गुणे । एतत् कल्याणकं ६ नाम पानीये सर्पिषं वरम्* ॥ १२२ ॥ कासं श्वासं प्रतिश्यायं तृतीयकचतुर्थकौ । उन्मादक्षतवैसर्पं प्रमेहान् वातशोणितम्* ॥ १२३ ॥ हिक्कां छर्दिं पाण्डुरोगं श्वयथून्* ७ मूत्रनिग्रहम्* । रेतोदोषाश् च ये पुंसां योनीदोषांश् च योषिताम्* ॥ १२४ ॥ बन्ध्या च लभते गर्भं गरान् अपि च शातयेत्* । चूर्णयोगाधिकारेषु विषसन्दूषितेषु च ॥ १२६ ॥ प्लीहेष्व् अर्शस्सु ८ गुल्मेषु घृतम् एतद् यथामृतम्* । बलवर्णकरं चैव दीपनीयं प्रचारकम्* ॥ १२६ ॥ अलक्ष्मीम् अपि निर्हन्यात् तिष्ठत्य् एतद् घृतं गृहे ॥ {x} घृतं कल्याणकं नाम श्लो ८ {x} ९ जीवकर्षभकौ वीरा काकनासा मृणाल्य् अपि ॥ १२७ ॥ मुद्गपर्णीं माषपर्णीम् ऋद्धिं मेदाञ् च संहरेत्* । महासहां क्षुद्रसहां तथा काकोडिम् एव च ॥ १२८ ॥ अभीरुपर्णीं हंसपदीं षडीम्* १० कच्छुफलानि च । फलं खर्जूरमृद्वीकाम् आम्रम् आमलकानि च ॥ १२९ ॥ पिप्पलीं शृङ्गवेरं च तथैव गुडशर्कराम्* । एतेषां गर्भम् आदद्यात् क्षीरं च सह सर्पिषा ॥ १३० ॥ व्१ तत् तु सिद्धं च पूतं च पिबेद् व्याधिविनाशनम्* । २ एतद् वातं च पित्तं च क्षत कासं च नाशयेत्* ॥ १३१ ॥ महाकल्याणकं सर्पिर् बहुरोगविनाशनम्* । सिद्धम् आत्रेयनिर्दिष्टं अगस्त्याय महात्मनेति {x} ॥ १३२ ॥ ३ माहकल्याणकं घृतं श्लो ५ पा १ {x} निम्बं पटोलं दार्वीन् दुरालभां तिक्तरोहिणीन् त्रिफलाम्* । कुर्याद् अर्धपलांशां पर्पटकं त्रायमाणां च ॥ १३३ ॥ सलिलाढकसिद्धानां रसेऽष्टभागावशेषिते ४ दद्यात्* । चन्दनकिराततिक्तकपिप्पल्यस् त्रायमाणाञ् च ॥ १३४ ॥ मुस्ता वत्सकबीजं कल्कीकृत्वार्धकार्षिकान् भागान्* । नवसर्पिषश् च षट्पलम् एतत् सिद्धं घृतं पेयम्* ॥ १३५ ॥ कुष्ठज्वरगुल्मार्शोग्रहणीपाण्ड्वामयश्वयथुहन्तृवैसर्पकिटिभपामाकण्डूपदगण्डनुत् ५ सिद्धम् इति ॥ १३६ ॥ {x} तिक्तकं घृतं श्लो ४ {x} सप्तच्छदं प्रतिविषं शम्याकं तिक्तरोहिणीं पाठां । मुस्तोशीरं ६ त्रिफलां पटोलपिचुमन्दपर्पटकौ ॥ १३७ ॥ धन्वयवाषकचन्दनम् उपकुल्यां पद्मकं द्विरजनीञ् च । षड्ग्रन्थां सविशालां शतावरीं शारिवे चोभे ॥ १३८ ॥ वत्सकबीजं वाशां मूर्वाम् अमृतां ७ किराततिक्तं च । कल्कं कुर्यान् मतिमान् यष्टिह्वां त्रायमाणाञ् च ॥ १३९ ॥ कल्कस्य चतुर्भागं जलम् अष्टगुणं रसोऽमृतफलानाम्* । द्विगुणो घृतात् प्रदेयस् तत् सर्पिः पाययेत् ८ सिद्धम्* ॥ १४० ॥ कुष्ठानि वातपित्तप्रवलान्य् अर्संसि रक्तवाहीनि । वैसर्परक्तपित्तं वातासृक्पाण्डुरोगं च ॥ १४१ ॥ विस्फोटकान् सपामाम् उन्मादं कामलां क्रिमिं कण्डूम्* । हृद्रोगगण्डपिडकान् असद् ९ रजो गण्डमालां च ॥ १४२ ॥ हन्याद् एतत् सद्यः पीतं काले यथाबलं सर्पिः । योगशतैर् अप्य् अजितं महाधिकारान् महासर्पिः {x} ॥ १४३ ॥ महातिक्तकं श्लो ७ {x} उभे हरिद्रे माञ्जिष्ठा पाठा कटुकरोहिणी । १० चित्रकोऽथ विडंगा च पिप्पली तृवृता वचा ॥ १४४ ॥ शारिवा कुष्ठमुस्तैला मधुकं चाक्षसंमिताः । दापयेच् छंखपुष्पीञ् च गव्यप्रस्थेषु पञ्चसु ॥ १४५ ॥ सिद्धम् एतद् घृतं ११ पीत्वा बलवान् स्याद् अनामयः । प्रसन्नवर्णो मेधावी द्युतिमान् स्त्रीषु चाक्षयः ॥ १४६ ॥ एतेन वाग् विशुद्ध्यति ब्रह्माधीतं न नश्यति च भूयः । स्वरवर्णयोश् च जननं गर्भं चाधत्ति बन्ध्यानाम्* ॥ १४७ ॥ पञ्चगव्यं ४ इइ. fol. ६॒ bower manuscript r१ विडंगा चित्रको दन्ती व्योषवैरिणपिप्पली । अश्वमूत्री तृवृत्क्षीरीं नीलीआ सैन्धवं वचाम्* ॥ १४८ ॥ घृतप्रस्थं पचेद् एभिर् दध्नां तु द्विगुणीकृतम्* । तत् सिद्धं २ पाययेद् युक्त्या श्वासार्शोगुल्मनाशनम्* ॥ १४९ ॥ पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः । पलिकैः सयवक्षारैर् घृतप्रस्थं विपाचयेत्* ॥ १५० ॥ क्षीरप्रस्थेन तत् सर्पिर् ३ हन्ति गुल्मं कफात्मकम्* । ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं प्लीहकासज्वरापहम्* ॥ १५१ ॥ {ओ} षट्पलं नाम घृतम्* {ओ} श्लो ४ ॥ त्र्यूषणं त्रिफला ४ मुस्ता विडंगा चव्यचित्रकैः । कल्कैर् एतैर् घृतं सिद्धं सक्षीरं वातगुल्मनुत्* ॥ १५२ ॥ {ओ} त्र्यूषणं {ओ} वृशं सशाखं संकुट्य पचेद् अष्टगुणे जले । शिष्टेऽष्टभागे तस्यैव पुष्पं कल्कं च ५ दापयेत्* ॥ १५८ ॥ तेन सिद्धं घृतं क्षौद्रसंयुक्तं पित्तगुल्मनुत्* । रक्तपित्तज्वरश्वासकासहृद्रोगनाशनम्* ॥ १५४ ॥ {ओ} वाशाघृतं श्लो २ {ओ} नागरं पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली । ६ श्वदंष्ट्रा पिप्पली धान्यं बिल्वं पाठां यवानिकाम्* ॥ १५५ ॥ चांगेरीस्वरसे सर्पिर् एतैः कल्कैर् विपाचयेत्* । चतुर्गुणेन दध्ना च तद् घृतं कफवातनुत्* ॥ १५६ ॥ अर्शांसि ग्रहणीदोषं ७ मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम्* । गुदभ्रंशार्त्तिम् आनाहं घृतम् एतद् व्यपोहति ॥ १५७ ॥ {x} चांगेरीघृतम्* {x} श्लो ६ ॥ चतुर्गुणं रसं कृत्वा चाङ्गेर्याः सुपरिस्रुतम्* । तस्यैव ८ कल्केनालोड्य बिल्वमात्रेण बुद्धिमान्* ॥ १५८ ॥ घृतप्रस्थं पचेद् एतच् छनैर् मृद्वग्निना भिषक्* । अर्शोव्याधिर् भवेद् यस्य पीत्वैव स सुखी भवेत्* ॥ १५९ ॥ {x} चांगेरीघृतम् अपरम्* {x} श्लो २ ॥ निदिग्धिकायाः ९ स्वरसं ग्राहयेद् यन्त्रपीडितम्* । चतुर्गुणे रसे तस्मिन् घृतप्रस्थं विपाचयेत्* ॥ १६० ॥ गर्भं दद्यात् त्रिकटुकं रास्नां गोक्षुरकं बलाम्* । पंच कासान् इदं सर्पिः पीतं सद्यो व्यपोहति ॥ १६१ ॥ {x} कण्टकारिकाघृतं १० नाम श्लो २ {x} मधुकस्य पलान्य् अष्टौ द्राक्षायाः प्रस्थम् एव च । सारसे तु जलद्रोणे शनैर् मृद्वग्निना पचेत्* ॥ १६२ ॥ अष्टभागावशेषे तु घृतप्रस्थं विपाचयेत्* । तस्मिन् सिद्धे च पूते च ११ शीतीभूते च दापयेत्* ॥ १६३ ॥ शर्करायाः पलान्य् अष्टौ प्रस्थार्धं माक्षिकस्य च । एतच् छोणितपित्तीनां कासिनाम् अल्परेतसाम्* ॥ १६४ ॥ व्१ क्षीणानां च क्षतानां च प्रयोज्यं समसक्तुकम्* । {x} मृद्वीकाघृतं श्लो ३ पा १ {x} पंचमूलम् अथो ह्रस्वं गुलूचीं मधुकं बलाम्* ॥ १६५ ॥ पलिकानि जलद्रोणे चतुर्भागावशेषिते । तत्कषाये तु संगृह्य २ घृतप्रस्थं विपाचयेत्* ॥ १६६ ॥ गर्भं च जीवनीयानां दद्यात् क्षीरं चतुर्गुणम्* । विदार्यामलकानां च तथैवेक्षुरसस्य च ॥ १६७ ॥ दत्वा घृतसमान् भागान् पचेत मृदुनाग्निना । रासायनिकम् इत्य् एतत् पेयं सर्पिः ३ क्षयावहम्* ॥ १६८ ॥ हृद्रोगक्षतकासानां ज्वराणां च विनाशनम् इति ॥ {x} रसायनिकं नाम घृतं श्लो ४ {x} शरमूलेक्षुमूलानि काण्डेक्षून् इक्षुवालिकाम्* ॥ १६९ ॥ शतावरीं पयस्याञ् च विदारीङ् कण्टकारिकाम्* । ४ जीवन्तीं जीवकं मेदां वीराम् ऋषभकं बलाम्* ॥ १७० ॥ ऋद्धिं गोक्षुरकं रास्नाम् आत्मगुप्तां पुनर्नवाम्* । एषां त्रिपलिका भागा माषाणाम् आढकं नवम्* ॥ १७१ ॥ जलद्रोणे विपक्तव्यम् आढकं चावशेषयेत्* । ५ तत्र पेष्याणि मधुकं द्राक्षा फल्गूनि पिप्पलीम्* ॥ १७२ ॥ आत्मगुप्तां मधुकानि कर्जूराणि शतावरीम्* । विदार्यामलकेक्षूणां रसाः स्युश् च पृथक् पृथक्* ॥ १७३ ॥ सर्पिषश् चाढकं दद्यात् क्षीरद्रोणं च तद् भिषक्* । ६ साधयेद् घृतशेषं च सुपूतं योजयेत् पुनः ॥ १७४ ॥ शर्करायास् तुकाक्षीर्याश् चूर्णैः प्रस्थोन्मितैः पृथक्* । पलिका गुडिकाः कार्यास् ता यथाग्निं प्रयोजयेत्* ॥ १७५ ॥ ७ एष वृष्यः परं योगो वृङ्हणो बलवर्धनः । अनेनाश्व इवोदीर्णो लिंगम् अर्पयते बली ॥ १७६ ॥ {x} शरमूलीयं नाम घृतम्* श्लो ७ पा १ {x} मायूरं वेशवारं तु ८ कुट्य तोयार्पणे पचेत्* । रास्नाया दशमूलेन बलाया मधुकेन च ॥ १७७ ॥ चतुर्भागावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्* । चतुर्गुणेन पयसा जीवनीयैश् च पेष्यकैः ॥ १७८ ॥ ९ मायूरम् एतच् छंसन्ति नास्ये पाने च मूर्धनि । नाशनं शीर्षरोगाणाम् अर्दितस्यार्बुदस्य च ॥ १७९ ॥ कर्णशूलानि बाधिर्यं मन्यास्तंभं हनुग्रहम्* । पूत्यास्यं कर्णनादत्वं १० तालुशोषोपजिह्विकाम्* ॥ १८० ॥ रात्र्यन्धं पिंगलाक्षं च तिमिरं जलकाचताम्* । अभिष्यन्दम् अधीमन्थं नेत्रयोश् चापकर्षतीति ॥ १८१ ॥ {x} मायूरं घृतं श्लो ७ पा {x} इइ. fol. ७॒ bower manuscript r१ स्यात् त्र्यूषणं सत्रिफलं सपाठां सचित्रकं स्याद् अथ देवदारु । रास्ना षडीन् तामलकीं विदारीन् निदिग्धिकां गोक्षुरकं स्थिरां च ॥ १८२ ॥ स्याद् आत्मगुप्ताम् अथ शारिवाञ् च मेदाञ् च दद्याद् धि शतावरीञ् च । २ एतानि सर्वाणि समानि कृत्वा घृतं पचेत् क्षीरचतुर्गुणेन ॥ १८८ ॥ कासज्वरार्शांसि शिरोभितापं तथैव भक्तानभिनन्दनं च । हृद्रोगवातष्ठिलवातगुल्मे प्लीहे च क्षीणक्षतयोश् ३ च दद्यात्* ॥ १८४ ॥ अर्शान्सि क्षुब्धान् क्षुभितं च वातं निहन्ति सर्वान् विधिवत् प्रयुक्त इति ॥ १८५अ ॥ {x} महात्र्यूषणन् नाम श्लो २ पा १ {x} मुद्गपर्णीं माषपर्णीम् ऋद्धिं मेदाञ् च संहरेत्* । ४ महासहां क्षुद्रसहां तथा काकोलिम् एव च ॥ १८६ ॥ अभीतपर्णीं हंसपदीं षडीं कच्छुफलानि च । फल्गु कर्जूरमृद्वीकाम् आम्रम् आमलकानि च ॥ १८७ ॥ बिल्वाग्निमन्थं स्योनाकं कार्ष्मर्यं ५ पाटलां बलाम्* । पर्ण्यश् चतस्रः पिप्पल्यः श्वदंष्ट्रां बृहतीद्वयम् ॥ १८८ ॥ शृंगीं तामलकीं द्राक्षां जीवन्तीं पुष्करागुरुम्* । अभयाम् अमृताम् ऋद्धिं ६ जीवकर्षभकौ षडिम्* ॥ १८९ ॥ मुस्तां पुनर्नवां मेदाम् एलां चन्दनम् उत्पलम्* । विदारीं वृषमूलानि काकोलीं काकनासिकाम्* ॥ १९० ॥ एषां पलोन्मितान् भागाञ् च्छतान्य् ७ आमलकस्य च । पंच दद्यात् तदैकध्यं जलद्रोणे विपाचयेत्* ॥ १९१ ॥ ज्ञात्वा गतरसान् एतान् औषधान् अथ तद्रसः । तदामलकम् उद्धृत्य निष्कुलं ८ तैलसर्पिषोः ॥ १९२ ॥ पलद्वादशके बृष्ट्वा देया मत्स्यण्डिकपलाः । पंचाशत् परिपूताया लेहवत् साधु साधयेत्* ॥ १९३ ॥ षट्पलं मधुनश् चात्र ९ सिद्धशीते प्रदापयेत्* । चतुष्पलं तुकाक्षीर्याः पिप्पल्या द्विपलं तथा ॥ १९४ ॥ पलम् एकं विदध्याच् च त्वगेलापत्रकेसरान्* । इत्य् अयं च्य्वनप्राशः परम् उक्तं रसायनम्* ॥ १९५ ॥ १० कासश्वासहरश् चैव विशेषेणोपदिश्यते । क्षीणक्षतानां वृद्धानां बालानां चाङ्गवर्धनम्* ॥ १९६ ॥ स्वरक्षयम् उरोरोगं हृद्रोगं वातशोणितम्* । ११ पिपासां मूत्रशुक्रस्थान् दोषाश् चाप्य् अपकर्षति ॥ १९७ ॥ अस्य मात्रां प्रयुंजीत योपरुद्धं न भोजनम्* व्१ अस्य प्रयोगाच् च्यवनः सुवृद्धिऽभूत् पुनर् युवा ॥ १९८ ॥ मेधां स्मृतिं कान्तिम् अनामयत्वम् आयुष्प्रकर्षं बलम् इन्द्रियाणाम् । स्त्रीषु प्रकर्षम् अग्निवृद्धिं २ वर्णप्रसादं पवनानुलोम्यम्* ॥ १९९ ॥ रसायनस्यास्य नरः प्रयोगाल् लभेत जीर्णोऽपि कुटिप्रवेशात्* । जराकृतं रूपम् अथास्य पूर्वं बिभर्ति रूपं नवयौवनानाम् इति ॥ २०० ॥ {x} ३ च्यवनप्राशं घृतं श्लो १५ {x} हरीतकीं त्रिकटुकं वचां कटुकरोहिणीम्* । सौवर्चलं यवक्षारो विडंगा चित्रकं तथा ॥ २०१ ॥ अक्षप्रमाणैर् एतैस् तु घृतप्रस्थं विपाचयेत्* । ४ तत् सिद्धं स्रावयित्वाथ पाययीत यथाबलम्* ॥ २०२ ॥ वातगुल्मं प्लिहं कासं सहिक्कां सक्रिमीन् अपि । दशांगो नाशयत्य् एतान् रोगान् वज्र ५ इवासुरान् इति ॥ २०३ ॥ {x} दशांगं नाम घृतं श्लो ३ {x} चित्रकं त्रिफलां चैव बृहतीं कण्टकारिकाम्* । स्नुहाक्षीरं विडंगानि घृतं नवनम् उच्यते ॥ २०४ ॥ ६ एकैकस्य तु कर्षेण घृतस्य कुडवं पचेत्* । चतुर्गुणेन तोयेन पाचयेन् मृदुनाग्निना ॥ २०५ ॥ अस्य काले पिबेन् मात्राम् अर्धकर्षसमन्विताम्* । उष्णोदकं चानुपिबेद् ७ अल्पत्वात् तस्य सर्पिषः ॥ २०६ ॥ विरिक्तं तु यवागूं स्यात् सर्पिषा परिमर्दिताम्* । रसेन जाङ्गलानां वा भोजनं दापयेद् भिषक्* ॥ २०७ ॥ वातगुल्मम् उदावर्त्तं वर्ध्मम् ८ अर्शः प्लिहं तथा । ग्रहणीन् दीपयेन् मन्दां कुष्ठदोषांश् च नाशयेत्* ॥ २०८ ॥ नाराचकम् इति ख्यातं सर्पिर् नाराचसन्निभम्* । भिषजा संनियोक्तव्यं नाराचम् इव शत्रवे इति ॥ २०९ ॥ {x} ९ नाराचकं नाम घृतं श्लो ६ {x} मूलकानां पुराणानां पलान्य् अष्टौ समानयेत्* । तानि स्थाल्याञ् जलद्रोणे शनैर् मृद्वग्निना पचेत्* ॥ २१० ॥ बिल्वमात्रप्रमाणेन पिष्ट्वा चैनं १० निधापयेत्* । पंच दाडिमसाराणां पलान्य् अत्र प्रपीषयेत्* ॥ २१ ॥ पिप्पलीशृंगवेराभ्यां दद्याद् अत्र पलं पलम्* । चित्रकमूलस्य सुपिष्टस्यात्र दापयेत्* ॥ २१२ ॥ ११ घृतस्य च पलान्य् अष्टौ नवस्यात्र प्रदापयेत्* । दध्नश् चात्र सुजातस्य समा मात्रा विधीयते ॥ २१३ ॥ एतत् सर्वं समानीय इइ. fol. ८॒ bower manuscript r१ शनैर् मृद्वग्निना पचेत्* । सुसिद्धं चैनम् आज्ञाय परिपूतं निधापयेत्* ॥ २१४ ॥ ये केचिद् व्याधयः काये कफानिलसमुद्भवाः । तेषां प्रायोगिकं श्रेष्ठं घृतम् एतद् विधीयते ॥ २१५ ॥ {x} २ मूलकघृतं नाम श्लो ६ {x} लशुनस्य शतं विद्वाञ् जलद्रोणे विपाचयेत्* । चतुर्भागावशेषं च कषायम् अवतारयेत्* ॥ २१६ ॥ तेन वैद्यः कषायेन विपचेत घृताढकम्* । ३ कल्कपेष्याणि चैतानि सिद्ध्यमाने प्रदापयेत्* ॥ २१७ ॥ कर्षं चित्रकमूलस्य पिप्पलीकर्षम् एव च । चव्यायाश् च भवेत् कर्षः शृंगवेरपलं तथा ॥ २१८ ॥ लवणानां ४ च पञ्चानां पलार्धं चाम्ब्लवेतसात्* । तथा रामठकस्यापि हिंगुनोऽत्र पलं भवेत्* ॥ २१९ ॥ तत् सिद्धं निस्रुतं सम्यक् सुगुप्तं तं निधापयेत्* । ततो मात्रां पिबेत्* काले ५ शृणु मे येषु तद् धितम्* ॥ २२० ॥ वातष्ठीलासु गृध्रस्यां वातगुल्मे प्लिहोदरे । वातश्लेष्मातिपाण्डूनाम् अर्शस्स्व् अथ भगन्दरे ॥ २२१ ॥ एकांगरोगिणां दद्यात्* ६ तथा सर्वांगरोगिणाम्* । लशुनाद्यं घृतं ह्य् एतद् अश्विभ्यां संप्रकल्पितम्* ॥ २२२ ॥ {x} आश्विनं लशुनकं नाम घृतं श्लो ७ {x} घृतं दशगुणे ७ तोये साधयेद् आजलक्षयात्* । ततो दशगुणे तोये साध्यम् आमलकं तथा ॥ २२३ ॥ दशभागावशिष्टेऽस्मिन् घृतप्रस्थं विपाचयेत्* । ८ ततो यथाबलं मात्रां पाययेज् ज्वरकाशितम्* ॥ २२४ ॥ सर्वज्वरहरं सर्पिर् एतद् ब्रह्माभिपूजितम्* । दीर्घकालं प्रयुक्तं तु भवेद् ९ बल्यं रसायनम्* ॥ २२५ ॥ {x} ज्वरहरम् आश्विनं नाम घृतं श्लो ३ {x} विंशद् आमलकान् दद्याद् विंशतिं च हरीतकीः । विभीतकानि विंशच् च त्रायमाणपलं १० भवेत्* ॥ २२६ ॥ तथैव तिक्तरोहिण्या गुलूच्याश् च पलं भवेत्* । तोयार्धकंसे सिद्धं तु चतुर्भागावशेषितम्* ॥ २२७ ॥ परार्ध्यं कुडवेनैतद् घृतमण्डम् ११ अधिश्रयेत्* । तत्र कल्कीकृतानि स्युर् आवपेत नवानि ह ॥ २२८ ॥ पिप्पलीनां पलार्धं च त्रिवृतार्धपलं तथा । व्१ कंपिल्यकचतुर्थांशं दश स्यान् निचुलानि च ॥ २२९ ॥ तत् सिद्धं निस्रुतं पेयं पाण्डुकामलनाशनम्* । गुल्मवर्ध्मप्रमेहीनां २ श्वयथौ कुष्ठरोगिणाम्* ॥ २३० ॥ शिश्नव्याध्युदराणां च उदावर्तज्वरेषु च । वैरोध्यानाञ् च व्याधीनां पथ्यं सिद्धोत्तरं घृतं ॥ २३१ ॥ {x} सिद्धोत्तरं नाम घृतं श्लो ६ {x} ३ दन्तीचित्रकमूलानाम् अष्टौ कुर्वीत सन्नखान्* । अभयाविंशतिं गुर्व्यः षट्पलं देवदारु च ॥ २३२ ॥ नींवकदंबं वरणं राजवृक्षं पुनर्नवाम्* । चिरिबिल्वत्वचं चैव ४ पृथक् षट्पलिकः स्मृताः ॥ २३३ ॥ द्वे पंचमूले संहृत्य पृथग् आढकसंमिते । विपाचयेद् अपान् द्रोणे सारसे मृदुनाग्निना ॥ २३४ ॥ चतुर्भागावशेषं तत् कषायम् ५ अवतारयेत्* । घृताढके पचेत् तस्मिन् पेष्यांश् चेमान् प्रदापयेत्* ॥ २३५ ॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यं च मरिचानि च ६ लवणानाञ् च पञ्चानाम् आवपेद् एककार्षिकान्* ॥ २३६ ॥ एतद् धान्वन्तरं सर्पिः सर्वरोगनिबर्हणम्* । पंचगुल्मान् अभिव्यक्तान् अष्टौ चोदरवृद्धयः ॥ २३७ ॥ ७ श्वयथुं शोषम् अर्शांसि प्रमेहांश् चैकविंशति । दीपयेद् ग्रहणीं मन्दां कुष्ठान् बहुविधाञ् जयेत्* ॥ २३८ ॥ अहीनां मूषिकानां च यच् च स्यात् कृत्त्रिमं विषम्* । ८ सर्वाहारेष्व् अनियमो बृंहणो देहमात्मनः ॥ २३९ ॥ एतद् धान्वन्तरं सर्पिः श्रेष्ठं ब्रह्माभिपूजितम्* । यथावत् संप्रयुंजानः प्राप्नुयात् सिद्धिम् उत्तमाम् इति ॥ २४० ॥ {x} धान्वन्तरं श्लो ९ ९ {x} चन्दनं स्याद् उशीरं च पद्मकं कुरुविन्दकम्* । त्रायमाणां समां दद्यात् तथा चन्दनशारिवाम्* ॥ २४१ ॥ तथा प्रतिविषां चैव तथा तामलकी भवेत्* । चतुर्गुणे जले वैद्यो घृतप्रस्थं १० विपाचयेत्* ॥ २४२ ॥ तद् धि पीतं प्रमेहीनां रक्तपित्तक्षयेषु च । अर्शसां भिन्नवर्चानां पाण्डुरोगे च तद् धितम्* ॥ २४३ ॥ प्रणुदेद् ग्रहणीदोषांस् त्वग्दोषांश् च शरीरिणाम्* । सर्पिर् एतद् भवेत् ११ पथ्यं विषघ्नम् अमृतोपमम्* ॥ २४४ ॥ {x} विषहरन् नाम घृतम् अश्विनं श्लो ४ {x} चित्रकं त्रिवृतां चैव श्यामं च पलिकानि तु । इइ. fol. ९॒ bower manuscript r१ द्वाविंशच् च हरीतक्यो द्रोणार्धं सलिलस्य च ॥ २४५ ॥ चतुर्भागावशेषं तत् कषायम् अवतारयेत्* । ततस् तेन कषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्* ॥ २४६ ॥ नीलीकायार्धकुडवं तत् त्वर्कक्षीर । x x x x सुधाक्षीरं २ गर्भं दत्वा विपाचयेत्* ॥ २४७ ॥ एतद् बिन्दुघृतं नाम नैकरोगविनाशनम्* । यावन्तः पिबते बिन्दूंस् तावद् वेगान् विरिच्यते ॥ २४८ ॥ उदराणि प्लिहान् गुल्मान् कुष्ठाणि च गराणि च । ३ वातगुल्मे च नारीणां गण्डमालाभगन्दरे ॥ २४९ ॥ पित्तार्शस्सूर्ध्ववातेषु रोगा ये सान्निपातिकाः । गदिते गरदत्ते च मधुमेहे च शस्यते ॥ २५० ॥ {x} बिन्दुघृतं नाम {x} श्लो ६ ॥ सुधाक्षीरपलेनेह ४ द्वे पले सर्पिषः पचेत्* । कंपिल्यकपलं चैकं शाणार्धं सैन्धवस्य च ॥ २५१ ॥ तृवृतायाः पलं चैकं कुडवोऽमलकीरसात्* । तोयकंसेन विपचेच् छनैर् मृद्वग्निना भिषक्* ॥ २५२ ॥ एतद् बिन्दुघृतं ५ नाम अश्विनोऽनुमतं शुभम्* । बिन्दवः पिबते यावत् तावद् वेगान् विरिच्यते ॥ २५३ ॥ कर्षप्रमाणं दातव्यं जठरीसोपगुल्मयोः । तथा कच्छपरोगीणां युञ्जीत मतिमान् भिषक्* ॥ २५४ ॥ उष्णं चानुपिबेत् ६ तोयम् अल्पत्वात् तस्य सर्पिषः । एष गुल्मान् सनिचयान् सशूलान् सपरिग्रहान्* ॥ २५५ ॥ भिनत्त्य् एकप्रयोगेन वायुर्जलधरान् इव । पंचगुल्मबधार्थं हि सर्पिर् एतत् प्रवर्तितम्* ॥ २५६ ॥ ७ सर्वासुरबधार्थाय यथा वज्रं स्वयंभुवा । एतद् बिन्दु घृतं प्रोक्तं सिद्धं सिद्धानुमानितम् इति ॥ २५७ ॥ बिन्दुघृतम् आश्विनं श्लो २ {x} आजं पयः शृंगवेरं वचा शिग्रुर् हरीतकी । ८ पिप्पल्यो मरिचं पाठा सैन्धवं दशमं घृतम्* ॥ २५८ ॥ शृंगवेरादयो भागा लवणान्ताः पलीनकाः । चतुर्गुणेन पयसा घृतप्रस्थं विपाचयेत्* ॥ २५९ ॥ अस्योपयोगाद् विन्येत स्मृतिं मेधां च ९ मानवः । जडगद्गदमूकत्वं पानाद् एवास्य शाम्यतीति ॥ २६० ॥ {x} सरास्वतं घृतं श्लो ३ द्वितीयोऽध्यायः {x} बलातैलं प्रवक्ष्यामि वातरोगनिबर्हणम्* । आत्रेयानुमतं सिद्धां बन्ध्यानां गर्भदं शुभम्* ॥ २६१ ॥ १० बलायाः खलु मूलानां शुष्खं पलशतं भवेत्* । गुडूच्याः पंचविंशच् च रास्नादशपलं भवेत्* ॥ २६२ ॥ प्रक्षाल्य जर्जरीकृत्वा पचेद् दिव्येन वारिणा । जलाढकशते सिद्धम् आढकं चावशेषयेत्* ॥ २६३ ॥ कषायेण परं तेन तैलाढकं विपाचयेत्* । दधिमस्तु च शुक्तं च तथैवेक्षुरसो भवेत्* ॥ २६४ ॥ अजक्षीरार्धभागं च शनैर् मृद्वग्निना पचेत्* । व्१ कल्कपेष्याणि चैतानि पलोन्मितानि प्रदापयेत्* ॥ २६५ ॥ बलातिबलयोर् मूलं सरलं देवदारु च । मुस्तं मधुकमंजिष्ठातगरं पद्मकागुरुम्* ॥ २६६ ॥ हरेण्व् एलाव्याघ्रनखं २ केसरं सुरसं षडीम्* । मुद्गपर्णीं माषपर्णीं जीवकर्षभकाव् उभौ ॥ २६७ ॥ जानीयात् तद् यदा सिद्धम् अथैनम् अवतारयेत्* । पत्रकल्कं च भिषजः प्रदद्याद् अवतारिते ॥ २६८ ॥ ३ तत् प्रसन्नं परिस्राव्य निदध्याद् भाजने शुचौ । ततः प्रयुंज्यान् मतिमान् यथाव्याधि यथाबलम्* ॥ २६९ ॥ प्रयोज्यम् एतद् अभ्यंगे नस्तःपानानुवासने । आहारे कर्णयोश् चैव वस्तिषूत्तरवस्तिषु ॥ २७० ॥ ४ क्षयो वा यदि वा कासः श्वासो वा यदि वा ज्वरः । मूर्च्छा वा यदि वा छर्दिर् दौर्बल्यं भिन्नवर्णता ॥ २७१ ॥ श्वयथुं शुक्रदोषांश् च गुल्मं वाप्य् अथवा प्लिहम्* । वर्ध्मानि ग्रहणीदोषं शोषं शीर्षोभितापिताम्* ॥ २७२ ॥ ५ अपस्मारं धनुष्कंभं तैलम् एतच् चिकित्सति । त्वग्गतश् चैव ये वाता ये च मज्जानम् आश्रिताः ॥ २७३ ॥ सिरागताः स्नायुगतास् तथा सर्वगताश् च ये । सर्वाञ् च्छमयते वातान् इति नास्त्य् अत्र ६ संशयः ॥ २७४ ॥ ऋतुकाले च नारीणां शिरःस्नातासु दापयेत्* । बन्ध्यापि लभते गर्भं प्रयोगेन समाचरन्* ॥ २७५ ॥ वर्णभेदप्रशमनम् अलक्ष्मीशमनं शिवम्* । बलातैलं भिषग् दद्याद् ७ बलेन्द्रियविवर्धनम् इति ॥ २७६ ॥ {x} बलातैलं श्लो १६ {x} बलाशतकषायेण तैलस्यार्धाढकं पचेत्* । कल्कैर् मधुकमांजिष्ठाचन्दनोत्पलपद्मकैः ॥ २७७ ॥ गन्धैश् च जीवनीयैश् च दुग्धद्विद्रोणसाधितम्* । ८ बलातैलं नरेन्द्रार्हम् एतद् वातविकारनुत्* ॥ २७८ ॥ कल्पेनानेन रास्नाया गुडूच्या मधुकस्य च । स्वनामाख्यं पचेत् तैलं तद्वत् सहचरस्य च ॥ २७९ ॥ {x} बलातैलं श्लो २ पा १ {x} शतं ९ सुतुलितं कुर्याद् बलामूलस्य पण्डितः । साधयेच् च जलद्रोणे चतुर्भागावशेषितम्* ॥ २८० ॥ पलानि दश चान्यानि बलाया दुग्धपेषिमम्* । लुंचितानां तिलानां तु कुर्यात् तैलाढकद्वयम्* ॥ २८१ ॥ चतुर्गुणेन १० पयसः पचेन् मृद्वग्निना तु तम्* । अनेन विधिना तैलं दशकृत्वो विपाचयेत्* ॥ २८२ ॥ सिद्धम् एतद् बलातैलं नैकरोगविनाशनम्* । पानाभ्यंगे भोजने च नास्ये वस्तौ च शास्यते ॥ २८३ ॥ ११ ऋतुव्याधिषु सर्वेषु रक्तपित्ताश्रयेषु च । व्यापन्नानां च योनीनां नृणां नष्टे च रेतसि ॥ २८४ ॥ तालुशोषं तृषां दाहं पार्श्वशूलम् असद् रजः । शोषं क्षयम् अथोन्मादं वैसर्पं .इ .ए ॥ २८५ ॥ इइ. fol. १०॒ bower manuscript r१ आयुर्वृद्धिकरं बल्यं कासश्वासविनाशनम्* । सर्वरोगहरं चैतद् बलातैलं प्रयोजयेद् इति ॥ २८६ ॥ {x} बलातैलं श्लो ७ {x} सत्यवागश्विनौ देवौ भिषजौ देवपूजितौ । ऊचतुः परम् एतद् धि २ तैलं पुष्टिविवर्धनम्* ॥ २८७ ॥ सर्वव्याधिप्रशमनं राजार्हम् अमृतोपमम्* । अमृतं नाम विख्यातं तैलं बलकरं नृणाम्* ॥ २८८ ॥ सुभूमौ मधुकं जातम् उद्धरेत् कृतमङ्गलः । पुष्येण ३ प्रयतो विप्रान् स्वस्तिवाच्य समासतः ॥ २८९ ॥ ग्राहयेत् स्वरसं तस्य चतुष्पात्रं विचक्षणः । प्रपौण्डरीकम् अमृतां विसग्रन्थीं शतावरीम्* ॥ २९० ॥ शृंगाटकान्य् आमलकान् उदुम्बरकशेरुकाः । ४ क्षीरिणां चैव वृक्षाणां त्वचानि स्युः पृथक् पृथक् ॥ २९१ ॥ कुशकाशेक्षुमूलानि शरवीरणयोस् तथा । गुन्द्राणां नडिकानां च मूलं क्रोञ्चानदानि च ॥ २९२ ॥ वदरीञ् च विदारीञ् च वेतसं ५ साडुरूषकम्* । निम्बशाल्मलिखर्जूरनाडिकेरप्रियंगवः ॥ २९३ ॥ पटोलं कुटजं द्राक्षां समृणालं च चन्दनम्* । ककुभं चाश्वकर्णं च लामज्जकधनञ्जयौ ॥ २९४ ॥ कषायमधुराणां च ६ शीतान्य् अपि च लाभतः । भागांश् चतुष्पलान् कृत्वा द्विद्रोणेऽपां विपाचयेत्* ॥ २९५ ॥ रसेऽष्टभागशेषे तु कल्कैर् एभिर् विपाचयेत्* । बलां नागबलां जीवाम् ७ आत्मगुप्तां कशेरुकाम्* ॥ २९६ ॥ नतं रसं च स्पृक्कां च सूक्ष्मेलां त्वचम् एव च । जीवकर्षभकौ मेदौ मधुकं नीलम् उत्पलम्* ॥ २९७ ॥ कुंकुमं वर्णकरणम् अगुरुं पत्रम् एव च । ८ विदारीं क्षीरकाकोलीं वीराम् अपि च शारिवाम्* ॥ २९८ ॥ शतावरीं प्रियंगुं च गुडूचीं पद्मकेसरम्* । लामज्जकं चन्दनानि राजादनफलानि च ॥ २९९ ॥ मुक्ताविद्रुमशंखानां चन्द्रकांतेन्द्रनीलयोः । ९ स्फटिकं रजतं हेमं मणिमौक्तिकम् एव च ॥ ३०० ॥ यष्टीमधुकमांजिष्ठाम् अंशुमत्यः पलोन्मितान्* । श्लक्ष्णपिष्टान् इमान् कृत्वा शनैर् मृद्वगिना पचेत्* ॥ ३०१ ॥ तैलपात्राणि चत्वारि तैलाद् १० अष्टगुणं पयः । पयोर्धभागेन भिषक् प्रदद्याद् आम्ब्लकांचिकम्* ॥ ३०२ ॥ शतशोऽथ विपक्तव्यं सहस्रगुणम् एव वा । सम्यक्सिद्धस्य चाप्य् अस्य एतद् भवति लक्षणम्* ॥ ३०३ ॥ आलोड्यते करेणैव ११ रवेः काल उपस्थिते । स्वस्तिवाच्य द्विजातींस् तु प्रयतः कृतमंगलः ॥ ३०४ ॥ प्रयोजयेत् तैलम् इदम् अमृतं देवपूजितम्* । वस्त्यास्थापनपानैश् च नास्यैर् अभ्यंजनैस् तथा ॥ ३०५ ॥ व्१ सर्वरोगप्रशमनम् इन्द्रियाणां बलावहम्* । दाहतृष्णापरीतानां श्रेष्ठम् अभ्यंजनं शिवम्* ॥ ३०६ ॥ वृद्धानां बालजननं बालानाम् अंगव्रधनम्* । कान्तत्वं स्त्रीषु सौभाग्यं प्रजाश् च बहुविस्तराः ॥ ३०७ ॥ २ स्त्रियश् च गर्भं गृह्णन्ति प्रयोगाद् अमृतस्य हि । अशीतिं वातजान् रोगान् रक्तजान् पित्तजांस् तथा ॥ ३०८ ॥ श्लेष्मिकान् सन्निपातोत्थान् सर्वान् एव चिकित्सति । सुपर्णचक्षुर् नास्येन तथाभ्यंगाद् आजायते ॥ ३०९ ॥ ३ पाप्महरम् अलक्ष्मीघ्नं श्रीम् एवाभिवर्धनम्* । अस्य प्रयोगात् तैलस्य महर्षिश् च्यवनः किल ॥ ३१० ॥ पुनर् युवत्वम् आपन्नो जरारोगविवर्जितः । आयुष्कामश् च भगवान्* ४ मार्कण्डेयो महान् ऋषिः ॥ ३११ ॥ तैलम् एतत् प्रयुंजानो दीर्घम् आयुर् अवाप्तवान् इति ॥ {x} अमृततैलं नाम श्लो २५ {x} निष्पत्राणां मृदूनाञ् च मूलकानां रसाढकम्* ॥ ३१२ ॥ दध्यम्ब्लकांचिकानां ५ च पयसश् चाढकाढकम्* । तैलाढकसमायुक्तं विपचेन् मृदुनाग्निना ॥ ३१३ ॥ रास्नां बलां गोक्षुरकं सैन्धवं शिग्रुकं वचाम्* । चित्रकं शृंगवेरं च पिप्पल्यो गजपिप्पलीः ॥ ३१४ ॥ ६ भल्लातकं प्रतिविषां गर्भेनानेन पाचयेत्* । तैलम् एतत् प्रशंसन्ति मूलकानां हितं नृणाम्* ॥ ३१५ ॥ ऊरूष्कंभे कटिग्राहे गृध्रस्याम् अपतन्त्रके । वन्ध्या च लभते ७ गर्भं पाप्मानं चापकर्षति ॥ ३१६ ॥ वर्ध्मकुण्डलपर्वं च स्तम्भनं स्रंसनं तथा । पानं मूलकतैलस्य रोगान् एतान् नियच्छति ॥ ३१७ ॥ प्रभिन्नम् इव मातंगम् अङ्कुशः ८ कुशलोद्यत इति ॥ ३१८ ॥ {x} मूलकतैलं श्लो ६ {x} दध्यारनालमषोदकेक्षुरसमूलकरसानाम्* । तैलवदरोदकानां प्रस्थान् प्रत्येकशो दद्यात्* ॥ ३१९ ॥ ९ रास्ना बलाश्वगन्धां मधुकं समहौषधं ससुरदारुम्* । स्योनाकसप्तमानां भागान् प्रत्येकशो दद्यात्* ॥ ३२० ॥ एतत् तद् अमृतकल्पं गवां पुरीषाग्निना शनैः साध्यम्* । अपहृत्य १० सन्निधेयं यथानुकूलं तथा सेव्यम्* ॥ ३२१ ॥ एतद् भोज्यं प्राहुर् नस्तः कार्यं च वस्तिषु च देयम्* । दोषोदरेषु देयं शाखावातेषु चाभ्यंगम्* ॥ ३२२ ॥ गृध्रस्यवातगुल्मे ११ योनीदोषेऽप्य् अधोगते वाते । एतच् छूले पथ्यं प्लिहेऽपि चैतद् विधैवोक्तम्* ॥ ३२३ ॥ रसायनं वाड्वलिना प्रणीतं नाम्ना त्व् इदं मूलकतैलम् आहुः । पुंसाञ् च दुष्टेन्द्रियपीडितानाम्* इइ. fol. ११॒ bower manuscript r१ स्त्रीणां च देयं प्रसवार्थिनीनाम् इति ॥ ३२४ ॥ {x} मूलकतैलं श्लो ६ {x} मूलकरसस्य प्रस्थः क्षीरप्रस्थश् च तद् भवेत् साध्यम्* । जातं तद् दधि योज्यं स्याद् अथ प्रस्थेन तैलस्य ॥ ३२५ ॥ यष्टीमधुकं २ रास्नां पाठा च गुडं च शृंगवेरं च । एताञ् जलेन पिष्ट्वा प्रमाणम् एकैकम् अर्धपलम्* ॥ ३२६ ॥ लवणस्य च कर्षः स्यात् तद् विपचेद् अग्निना शनैर् मृदुना । एतत् तैलं सिद्धं पिबेत ३ प्राग्भोजनं द्विपलम्* ॥ ३२७ ॥ भोजनविधिश् च कार्यः रूक्षः सूपोदनो भवेद् अत्र । भेषजम् एतद् विहितं बन्ध्यानां पुत्रजननार्थम्* ॥ ३२८ ॥ {x} मूलकतैलं श्लो ४ {x} समूलपत्रशाखस्य ४ शतं सहचरस्य तु । चतुर्षु जलद्रोणेषु साधयेत् सूक्ष्मकुट्टितम्* ॥ ३२९ ॥ द्रोणावशेषे पूते तु पचेत् तैलाढकं शनैः । सहचरस्य च मूलानां पेष्यं दशपलं भवेत्* ॥ ३३० ॥ ५ परिस्राव्य सुखोष्णे तु शर्करां तत्र दापयेत्* । पलानि दश चाष्टौ च निर्मथ्य च निधापयेत्* ॥ ३३१ ॥ वस्तौ पाने तथाभ्यंगे नास्ये चैव प्रशस्यते । एकांगिकं पक्षबधं हनुग्रहशिरोग्रहे ॥ ३३२ ॥ ६ अर्दितं वेपथून्मादं सर्वगात्रग्रहं ज्वरम्* । गृध्रसीं वातगुल्मं च भूतोपहतचेतसम्* ॥ ३३३ ॥ अपस्मारं धनुष्कम्भं ऊरूष्कम्भम् अलासकम्* । गण्डकुण्डलवर्ध्मानं ७ हस्तजानुविकुंचनम्* ॥ ३३४ ॥ स्रंसनं सन्धिपर्वाणां कंपनं शोषणं तथा । तैलम् एतत् प्रशमयेच् छित्वाभ्राणीव मारुतः ॥ ३३५ ॥ अलाभे शर्करायास् तु ८ क्षीरेण सह पाचयेत्* । रोगानीकबधार्थाय स्थापितं तत् स्वयंभुवा ॥ ३३६ ॥ {x} सहचरतैलं {x} निस्तुषाणां तिलानां तु तैलप्रस्थं विपाचयेत्* । पलं च मधुकस्यात्र ९ दद्यात् क्षीरं चतुर्गुणम्* ॥ ३३७ ॥ मृदुपाकं च तत् सिद्धं भूयसापि विपाचयेत्* । अनेन विधिना सम्यङ् मधुकस्य शतं पचेत्* ॥ ३३८ ॥ शतकृत्वो विपक्तव्यं शतपाकं निधापयेत्* । पानाभ्यंजनयोश् चैव १० वस्तौ नास्ये च शस्यते ॥ ३३९ ॥ भोजने चामृतप्रख्यं नराणां राजयक्ष्मिणाम्* । हृद्रोगं तालुशोषं च पित्तगुल्मं प्रतानकम्* ॥ ३४० ॥ तृषाम् उन्मादवैसर्पं श्वासकासम् असद्राजः । ११ x x x x ं प्रवृद्धं च सर्वतोभागम् ऊर्ध्वगम्* ॥ ३४१ ॥ कामलाज्वरपाण्डुत्वम् एतत् पानान् निगृह्णति । पित्तपाकम् अथो दाहं विस्फोटकविचर्चिकाम्* ॥ ३४२ ॥ व्१ x x x x ब्राह्माणां ये रोगाश् च पृथग्विधाः । तैलेनानेन शाम्यन्ते रजांशीव जलागमे ॥ ३४३ ॥ मधुयष्टिकं नाम तैलम्* {ओ} हयगन्धामूलानां पलशतम् उन्मीय भाण्ड x x x । २ x x षु चतुर्षु साध्यं जलपादावशेषिते पूतम्* ॥ ३४४ ॥ मधुकं शृंगवेरण् च सुरदारुं शतावरीम्* । मंजिष्ठानलदं कुष्ठं द्वे करंजे सवर्षभूः ॥ ३४५ ॥ अमृणालं शतापुष्पां सुरसं रास्नां पयस्यां ३ च । षडीं पुष्करमूलं च स्थिरां द्रवन्तीं पयस्याञ् च ॥ ३४६ ॥ कर्षोन्मितैः सुपिष्टैर् एभिः सर्वैः कषायम् आलोड्य । तैलाढकं सुखाग्नौ विपचेत् क्षीरण् चतुर्गुणं दत्वा ॥ ३४७ ॥ तत् सिद्धं मृदुपाकं भाण्डे ४ शुचौ निधातव्यम्* । पानेऽभ्यंगे वस्ताव् उपयोज्यं भावनविधौ च ॥ ३४८ ॥ जडमूकखंजगद्गद-ऊरूष्कम्भार्दिताः स्मृतिवियुक्ताः । पक्षक्षतावभग्नश् च्युतनिष्पिष्टास्थिसन्धयः स्खलनाः ॥ ३४९ ॥ ५ क्षीणक्षताश् च शुक्रा ईर्ष्याषण्ढा हनुग्रहगृहीताः ॥ ३५०अ ॥ {ओ} अश्वगन्धातैलं {x} मूलानाम् अश्वगन्धायास् तुलार्धं कण्डशः कृतम्* । जलद्रोणे विपक्तव्यम् अष्टभागावशेषितम्* ॥ ३५१ ॥ ६ तैलाढकं समावाप्य क्षीरं दद्याच् चतुर्गुणम्* । कटाहे तद् विपक्तव्यं कल्कांश् चेमान् प्रदापयेत्* ॥ ३५२ ॥ एलाञ् च शतपुष्पां च कुष्ठं व्याघ्रनखं त्वचम्* । ७ मधुकं शृंगवेरं च देवदारुं बलां स्थिराम्* ॥ ३५३ ॥ रास्नां पुष्करमूलं च भूतिक्यं सपुनर्नवाम्* । मंजिष्ठां नलदं पत्रं द्रवन्तीं सुरसं वचाम्* ॥ ३५४ ॥ श्वदंष्ट्राञ् च ८ मृणालं च पयस्यां बहुपुत्रिकाम्* । एषाम् अक्षसमान् भागान् दत्वा गर्भं विपाचयेत्* ॥ ३५५ ॥ तत् सिद्धम् अविभक्तं च तदैनम् अवतारयेत्* । पाने वस्ताव् अथाभ्यंगे नस्तःकर्मणि ९ भोजने ॥ ३५६ ॥ येषु व्याधिषु दातव्यं तान् मे निगदतः शृणु । नराणां खंजमूकानाम् ऊरूष्कम्भार्दितेषु च ॥ ३५७ ॥ पक्षहीनावभग्नेषु च्युतभग्नास्थिसन्धिषु । एतत् स्याद् वातभग्नेषु १० प्रणष्टेषु च धातुषु ॥ ३५८ ॥ हनुग्रहे खडे मेहे क्षिप्ता ये चापि वायुना । वातभग्नेषु दीनेषु तथा क्षीणेन्द्रियेषु च ॥ ३५९ ॥ नष्टशुक्राश् च ये पुंसाम् ईर्ष्याशण्ढाश् च ये नराः । इइ. fol. १२॒ bower manuscript r१ भूतोपहतचित्ताश् च संसृष्टोपह्हतेन च ॥ ३६० ॥ विषमज्वरे रक्तगुल्मे विद्रधीगृध्रसीषु च । प्लिहोदरे वातगुल्मे तथा x x ॥ ३६१ ॥ व्यापन्नयोनयो याश् च x x x x स्त्रियः । २ याश् च गर्भं न गृह्णन्ति फलकाल उपस्थिते ॥ ३६२ ॥ स्थितसूती तथा बन्ध्या योनीदुष्टाश् च योषितः । व्यक्तं बन्ध्या लभेद् गर्भम् ऋतुस्नाता न संशयः ॥ ३६३ ॥ ऋतुकालेषु नारीणां सद्यः स्नातासु ३ दापयेत्* । बलवर्णकरं ह्य् एतन् मेधाजननम् उत्तमम्* ॥ ३६४ ॥ स्मृतिसंजननं चैतद् बृंहणीयं महागुणम्* । हन्तारं सर्वरोगाणां बालानां च विवर्धनम्* ॥ ३६५ ॥ चतुर् विधं प्रयोक्तव्यं ४ भैषज्यम् अमृतोपमम् इति ॥ {x} अश्वगन्धातैलं श्लो १५ पा १ {x} अथ तैलं प्रवक्ष्यामि श्वदंष्ट्रावातनिर्जयम्* ॥ ३६६ ॥ विधिवद् येन कल्पेन नराणां तच् छृणुष्व मे । नभश् चैव ५ नभस्यश् च द्वौ मासाव् ऋतु सत्तमौ ॥ ३६७ ॥ यत्र द्रव्याणि जायन्ते विविधानि महीतले । अभिवृद्धानि वृष्टानि पर्जन्ये कालवर्षिणि ॥ ३६८ ॥ मेदिन्यां जातसस्यायाम् औषधानि तत उद्धरेत्* । ६ अपुष्पफलवत्काले अरोगं क्षेत्रजं शुभम्* ॥ ३६९ ॥ तत् समुद्धृत्य कल्याणे मुहूर्ते दिवसे शुभे । चौक्षे चौक्षं समादाय क्षोदयित्वा उलूखले ॥ ३७० ॥ ततो रसं पटे स्राव्य ७ प्रमाणेनाढकं मितम्* । तैलप्रस्थश् च दातव्यः क्षीरं दद्याच् चतुर्गुणम्* ॥ ३७१ ॥ गुडस्य च पलान्य् अष्टौ शृंगवेरपलानि षट् । तत् सिद्धं स्थापयेत् पात्रे शुचौ सुनिर्मले ॥ ३७२ ॥ ८ तस्य मात्रां पिबेत् काले क्षीरं च x । x x x x गुडं खादेच् छृंगवेरसमन्वितम्* ॥ ३७३ ॥ जीर्णस्नेहश् च भुञ्जीत षष्टिकं पयसोदनम्* । यांस् तु प्रशमयेद् रोगांस् तान् मे निगदतः ९ शृणु ॥ ३७४ ॥ उदीर्णं x x x x x x म्* । एतद् वातप्रसक्तानां तैलं परमपूजितम्* ॥ ३७५ ॥ अजितं नाम मर्त्यानाम् आरोग्यबलवर्धनम्* । एतत् सर्वगतं वायुं १० x x x x ॥ ३७६ ॥ x x x x श् चापि चरमाणां समुद्धरेत्* । वेपनं कंपनं चैव गृध्रसीनां तथैव च ॥ ३७७ ॥ भगन्दरे ११ कुष्ठगुल्मे अपस्मारिणम् एव च । एतद् योनीविकाराणां युवतीनां तथैव च ॥ ३७८ ॥ व्१ x x x x x x x x x सुरान् इति ॥ ३७९अ ॥ {x} श्वदंष्ट्रातैलं श्लो १२ {x} आमलकरसद्विगुणं तैलं कुडवोन्मितं विपक्तव्यम्* । भागान् कर्षसमान्* २ x x x x x x x x x x x ॥ ३८० ॥ मधुकं प्रपुण्डरीकं नवानि नीलोत्पलानि पिप्पल्यः । चन्दनम् इति तत् तैलं सदांगुलिभ्यां नस्ततो ३ दद्यात्* ॥ ३८१ ॥ x x x x x x x x x x रोगं शीर्षसंभवं हन्ति । वृद्धम् अपि कालशिरसं कुरुते संवत्सराद् ऊर्ध्वम्* ॥ ३८२ ॥ {x} नस्तःकर्मतैलं शिर्षामयहरम्* {x} जीवन्तीं मधुकं ४ मेदां पिप्पलीं मदनं वचाम्* । ऋद्धिं रास्नां बलां बिल्वं शतपुष्पां शतावरीम्* ॥ ३८३ ॥ पिष्ट्वा क्षीरे जले सर्पिस्तैलं च विपचेत् सह । अनुवासनिकं स्नेहम् एतद् विद्याज् ज्वरापहम्* ॥ ३८४ ॥ शुद्धिमार्गे ५ हृते दोषे विप्रसन्नेषु धातुषु । गताङ्गशूलो लघ्वङ्गः सद्यो भवति विज्वर इति ॥ ३८५ ॥ {x} ज्वरहरम् अनुवासनं नाम तैलं श्लो ३ {x} पिप्पल्यो मधुकं बिल्वं शताह्वा मदनं ६ वचाम्* । कुष्टं षडीं पुष्कराह्वां चित्रकं देवदारु च ॥ ३८६ ॥ पिष्ट्वा तैलं विपक्तव्यं पयसा द्विगुणेन तु । अर्शसां मूढवातानां तच् छ्रेष्ठम् अनुवासनम्* ॥ ३८७ ॥ गुदनिःसरणं शूलं ७ मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम्* । कट्यूरूपृष्ठिदौर्बल्यम् आनाहं वंक्षणाश्रयम्* ॥ ३८८ ॥ पिच्छास्रावं गुदे शोथं वातवर्चोविनिग्रहम्* । उत्थानं बहुशो यच् च जयेत् तच् चानुवासनम्* ॥ ३८९ ॥ ८ {x} अनुवासनं तैलं श्लो ४ {x} पंच प्रस्था मूलकरसस्य दध्नश् च कारयेच् चतुरः । शुक्तस्य त्रयः कुडवास् तैलस्य तथा त्रयश् च स्युः ॥ ३९० ॥ चत्वारि सैन्धवपलान्य् अष्ट ९ पुनश् चार्द्रशृंगवेरस्य । आर्द्रालाभे शुष्खं कर्तव्यं षोडशपलं स्यात्* ॥ ३९१ ॥ गृध्रसीम् एतच् छमयेद् ऊरुष्कम्भं च खल्लिवातांश् च । सर्वांश् च कटीरोगान् पानात्तान् वातरोगांश् चेति ॥ ३९२ ॥ {x} १० वातहरं नाम तैलं श्लो ३ {x} मधुकं प्रपौण्डरीकं बृहति सैन्धवम् आढकीप्रसूतम्* । बिल्वस्य शलाटूनि हरेणुं हरिद्रे पिप्पल्यो दशमं च देयम्* ॥ ३९३ ॥ एतैर् अक्षसमैः ११ .ई ॥ इइ. fol. १३॒ bower manuscript r१ भागैः पिष्टैः प्रस्थार्धे पयसा चतुर्गुणेन तैलस्य शनैर् विपूय सिद्धं नस्तःकर्मणि चोद्यतेन देयम्* ॥ ३९४ ॥ एतेन वलीपलित x ड x व्यङ्ग मुखस्य विदध्यात् सर्वशिरोगनाशनम् २ इत्य् आहुर् आचार्याः ॥ ३९५ ॥ {x} नस्तःकर्मणि तैलं वलीपलितशिरोरोगविनाशनं श्लो ३ {x} आमलकरसप्रस्थः प्रस्थः स्याच् छातकुम्भस्य । भृङ्गरजस्य प्रस्थः प्रस्थस् तैलस्य ३ दातव्यः ॥ ३९६ ॥ एतांश् चतुरः प्रस्थान् विपाचयेद् आयसे नवे भाण्डे । तत् प्रियकसालसारस्य समुद्गे स्थापयेन् मासम्* ॥ ३९७ ॥ एतद् गोश्वखराणाम् उष्ट्राणां श्वेतपक्षिणां चैव । श्वेतत्वं ४ नाशयति हि वलीपलितनाशनं तैलम्* ॥ ३९८ ॥ {x} वलीपलितनाशनं तैलं {x} फणिज्झकं सक्षवकं नादेयं नवमालिकाम्* । सौवर्चलं वचाहिङ्गुं समभागानि कारयेत्* ॥ ३९९ ॥ अक्षमात्रैः ५ पचेद् एभिस् तैलप्रस्थं सुखाग्निना । सस्यिकामूत्रभागेन वस्तक्षीरे चतुर्गुणे ॥ ४०० ॥ ततोऽस्य नस्ततो दद्याद् गण्डमालाविनाशनम्* ॥ {x} कृष्णसर्पं मृतं गृह्य सन्निधाय नवे घटे ॥ ४०१ ॥ अवलिप्य ६ समृद्धेऽग्नौ वान्तर्दाहं विपाचयेत्* । तैलमिश्रेण तेनास्य गण्डमालां प्रलेपयेत्* ॥ ४०२ ॥ सप्तरात्रप्रलेपाद् धि गण्डमाला शमं प्रजेत्* ॥ ४०३ ॥ गण्डमालायोगवरः ॥ ७ नावनीतके सिद्धसंकर्षे तैलपाकस् तृतीयोऽध्यायः {x} अतः परं प्रकीर्णकयोगान् वक्ष्यामः ॥ भृष्टान् भृष्टान्स् तिलान् सम्यक् क्षीरे निर्वाप्य पिषयेत्* । वातरक्तप्रदेहस् तैस् तिलैर् ८ वा मधुकाश्रितैः ॥ ४०४ ॥ शस्तः प्रलेपः सघृतैश् छगलीक्षीरगोधुमैः । वातरक्तहरं ज्ञेयं प्रधानम् इदम् औषधम्* ॥ ४०५ ॥ {x} वातशोणितप्रशमनं योगद्वयं श्लो २ {x} ९ सर्पिस् तैलं गुडं शुक्तं पंचमं विश्वभेषजम्* । पीतम् एतद् भवेत् सद्यस् तर्पणं त्रिकशूलनुत्* ॥ ४०६ ॥ चित्रकं पिप्पलीमूलं वचा कटुकरोहिणी । पाठा वत्सकवीजञ् च हरीतक्यो महौषधम्* ॥ ४०७ ॥ १० एतद् आमसमुत्थानम् अतीसारं सवेदनम्* । कफात्मकं सपित्तं च पुरीषं चाशु वन्धति २ ॥ ४०८ ॥ हरीतकी त्रिकटुकं हिंगुसौवर्चलं तथा । तथा ह्य् अतिविषाञ् चैव पाययेद् उष्णवारिणा ॥ ४०९ ॥ ११ एतद् आमसमुत्थानम् अतीसारं सवेदनम्* । स्थापयत्य् अतिसंवृद्धं वेलेव वरुणालयम्* ३ ॥ ४१० ॥ हरीतकीं प्रतिविषां हिंगुसौवर्चलं वचाम्* । सैन्धवं चेति व्१ पिष्टानि पाययेद् उष्णवारिणा ॥ ४११ ॥ आमातिसारयोगोऽयं प्रशस्यते चिकित्सकैः । युक्तिर् अथो प्रयोक्तव्यो वैद्येनार्थयशोऽर्थिना {x} ॥ ४१२ ॥ अमातीसारयोगा ४ श्लो ७ {x} २ जम्ब्वाम्रास्थि तथा रोध्रं दाडिमस्य त्वचं तथा । रसांजनम् अनन्ता च सूक्ष्मेला पद्मकेसरम्* ॥ ४१३ ॥ माक्षीकभागसंयुक्तं महासाङ्ग्राहिकं मतम्* । {x} रसांजनाञ्जनावन्धा शैलेभा मुस्तकट्फलम्* ॥ ४१४ ॥ ३ जम्ब्वाम्रास्थि तथा बिल्वं याशवत्सकशाल्मलान्* । धातक्य् अतिविषा लोध्रं फलीन् मेचीकगैरिकाः ॥ ४१५ ॥ सतण्डुलं गुडक्षौद्रं महासांग्राहिकं पिबेत्* । पिबेत् त्रपुसबीजं वा रसांजनसमायुतम्* ॥ ४१६ ॥ ४ त्वग्दादिमाद् वत्सकाच् च पिबेद् वा तक्रसंयुताम्* । योगद्वयम् अतीसारे महासांग्राहिकं स्मृतम्* ॥ ४१७ ॥ विघुष्टशब्दौ श्रीमन्ताव् अश्विनौ भिषजां वरौ । योगं लोहितपित्तीनाम् ५ अर्शसां ज्वरितेषु च ॥ ४१८ ॥ वासवायोचतुः श्रेष्ठं यद् उक्तं ब्रह्मणा पुरा । चन्दनं नलदं रोध्रम् उशीरं पद्मकेसरम्* ॥ ४१९ ॥ नागपुष्पं च बिल्वं च भद्रमुस्ताथ शर्कराम्* । हिरिवेरं च ६ पाठां च कुटजस्य फलं त्वचम्* ॥ ४२० ॥ शृंगवेरं सातिविषां धातकीं सरसांजनाम्* । आम्रास्थि जम्बुसारास्थि तथा मोचरसं भवेत्* ॥ ४२१ ॥ नीलोत्पलं समंगां च सूक्ष्मेलां दाडिमत्वचम्* । ७ चतुर्विंशति चैतानि समभागानि कारयेत्* ॥ ४२२ ॥ तण्डुलोदकसंयुक्तं क्षौद्रेण सह पाययेत्* । हितं लोहितपित्तीनाम् अर्शसां ज्वरितेषु च ॥ ४२३ ॥ मूर्छातमोपसृष्टानां ८ तृषार्त्तानाञ् च दापयेत्* । अतीसारं च छर्दिं च स्त्रीणां च रजनिग्रहम्* ॥ ४२४ ॥ अश्विभ्याम् अनुमतो योगो रक्तपित्तनिवारणः । प्रच्युतानाञ् च गर्भाणां स्थापनं परं उच्यते ॥ ४२५ ॥ {x} रक्तपित्तिनाम् ९ आश्विनो योगः श्लो १२ {x} दधिसर्पिश् च तैलं च शृंगवेरं सफाणितम्* । क्षौद्रं कर्कन्धुचूर्णं च सर्वम् आमथ्य पाययेत्* ॥ ४२६ ॥ एष निर्वाहिकायोगः प्रसह्य विनिवर्तयेत्* । १० लताकुंजोपमं रुद्धं नदीवेगम् इवानिलः ॥ ४२७ ॥ वदरीपत्रकल्कं वाप्य् अभयारोध्रयोश् तथा । कपित्थरससंयुक्तं सक्षौद्रं दधिना पिबेत्* ॥ ४२८ ॥ प्रवाहिकावेदनयाभिभूतः ११ पिबेद् आढकिमूलसिद्धम्* । पूते घृते धूप्य पुनः पचेत स वेदनां संशमयत्य् उदीर्णाम्* ॥ ४२९ ॥ प्रवाहिकायां त्रपुसस्य बीजं पिष्टं पिबेत् तण्डुलधान्यकेन ॥ ४३०अ ॥ इइ. fol. १४॒ bower manuscript r१ बृंहणं मधुरं शीतं स्निग्धं पानान्नम् इष्यते । पित्तोपदिष्टशांतिं च कुर्र्यात् कासे क्षतात्मके ॥ ४३१ ॥ मधुकं पीप्पली द्राक्षा लाक्षा शृंगी शतावरी । चतुर्गुणा तुगाक्षीरी २ सर्वैश् च द्विगुणा सिता ॥ ४३२ ॥ लिह्यात् तन् मधुसर्पिर्भ्यां क्षतकासनिवृत्तये । सशर्करां वा पयसा पिबेल् लाक्षां समांशिकाम्* ॥ ४३३ ॥ क्षयकासं यथादोषं मांसक्षीरघृताशनैः । ३ शमयेद् बृंहणप्रायैर् आहारैः स्रंसयेन् न च ॥ ४३४ ॥ पिप्पली पद्मकं द्राक्षा संपक्वं बृहतीफलम्* । घृतक्षौद्रयुतो लेहः क्षयकासनिबर्हणः ॥ ४३५ ॥ दशमूलात्मगुप्तैलापिप्पलीमूलचित्रकान्* । ४ गजपिप्पल्यपामार्गशंखपुष्पिषडीबलाम्* ॥ ४३६ ॥ पौष्करं च द्विपलिकान् यवाढकयुतान् पचेत्* । द्रोणेऽपां तद् यवैः स्विन्नैः कषायम् अभयशतम्* ॥ ४३७ ॥ ५ तुलां गुडस्य तु पचेत् कुडवं घृततैलस्य । कुडवं पिप्पलीनाञ् च दत्वा लेहे च शीतले ॥ ४३८ ॥ मधुनः कुडवं दत्वा स्थापयेद् घृतभाजने । लिह्याद् यथाबलं लेहं ६ खादेद् द्वे चाभये ततः ॥ ४३९ ॥ सर्वकासान् नुदत्य् एष क्षयजं तु विशेषतः । श्वासहिक्कावतां स्वेदं स्वभ्यक्तानां प्रयोजयेत्* ॥ ४४० ॥ कुलत्थतिलमाषाम्ब्लघृततैलामिषोदनैः । ७ बर्हितित्तिरिदक्षाणां रसैः सव्योषदाडिमैः ॥ ४४१ ॥ सहिंगुविडमृद्वीकामातुलुंगरसार्द्रकैः । कुलत्थदाडिमाजाजीशुष्कमूलकसंयुतैः ॥ ४४२ ॥ ८ यवगोधूमशाल्यन्नं स्निग्धम् उष्णं च भोजयेत्* । कुलत्थयवकोलाम्बू दशमूलबलाजलैः ॥ ४४३ ॥ पानार्थं कल्पयेत् कासश्वासहिक्कानिवृत्तये ॥ ९ षडीपुष्करजीवन्तीमुस्तनागरचोरकैः ॥ ४४४ ॥ पिप्पल्या तामलक्या च सुरसैलागुरुत्वचम्* । समांशबालकं दत्वा शर्कराष्टगुणा भवेत्* ॥ ४४५ ॥ १० लिह्यात् तु मधुसर्पिभ्यां हिक्काश्वासनिवृत्तये ॥ कर्जूरं पिप्पली द्राक्षा शर्करा चेति तत्समम्* ॥ ४४६ ॥ मधुसर्पिर्युतो लेहः श्वासहिक्कानिवारणः ॥ व्१ x x x x x शालिगोधूमवैकृतम्* ॥ ४४७ ॥ जांगलानां रसैः शीतैर् मृद्वीकाशर्करायुतैः । श्रितशीतैः पयोभिर् वा सघृतैः ससितोपलैः ॥ ४४८ ॥ पिबेद् द्राक्षारसं शीतं शर्करामलकोदकम्* । मृद्वीकां २ पुष्कराह्वदार्वीक्षून् वापि प्रकामतः ॥ ४४९ ॥ द्राक्षामलककर्जूरपिप्पलीमरिचान्वितम्* । पित्तकासहरं ह्य् एतल् लिह्यान् माक्षिकसर्पिषा ॥ ४५० ॥ कर्जूरं पिप्पली द्राक्षा सिता लाजाः समांशिका । मधुसर्पिर्युतो लेहः ३ पित्तकासहरः परम्* ॥ ४५१ ॥ वाशाकषायकल्काभ्यां घृतं समधुशर्करम्* । सिद्धं तत् पित्तकासघ्नं सर्वपित्तविकारनुत्* ॥ ४५२ ॥ आपोथ्य क्षीरिणां शुंगान् पचेत् क्षीरे चतुर्गुणे । द्राक्षाकल्कं घृतं ४ सिद्धं लेह्यं तत् पित्तकासनुत्* ॥ ४५३ ॥ षोडशभिर् जलपात्रैर् मृद्वीकायाः पलानि दश षट् च । अष्टौ मधुकपलानि च छागान् मांसात् तुलार्धं स्यात्* ॥ ४५४ ॥ पादावशिष्टतोयं शीतं ५ पूतं कषायम् अवतार्य । दत्वा कषायतुल्यं पयोऽथ नवसर्पिषः प्रस्थम्* ॥ ४५५ ॥ ऋषभकजीवकमेदां विदारिवीकात्मगुप्तानाम्* । भव्याक्षोडनिकोचकशृंगाटकपद्मबीजानाम्* ॥ ४५६ ॥ ६ भागान् अक्षसमांशान् अवाप्य संसाधयेत मृद्वग्नौ । सम्यक्सिद्धे तस्मिं दद्यात् सितशर्करापलान्य् अष्टौ ॥ ४५७ ॥ मधुनश् च पलान्य् अष्टौ चतुष्पलं पिपल्लीचूर्णात्* । समसक्तुकम् इत्य् अभिधीयते ७ घृतम् इदं जनकेश्वरपूजितम्* ॥ ४५८ ॥ क्षीणे क्षतेऽल्पशुक्रेऽप्य् अथ सरुचिरपैत्तिकेषु रोगेषु । स्त्रीकामेषु च देयं वृष्यं बल्यं च घृतम् एतत्* ॥ ४५९ ॥ द्राक्षा मधुकखर्जूरविदारी सशतावरी । ८ परूषकाणि त्रिफलां साधयेत् पलसंमितान्* ॥ ४६० ॥ जलाढके पादशेषे रसम् आमलकस्य च । घृतम् इक्षुरसं क्षीरम् अभयाकल्कपादिकम्* ॥ ४६१ ॥ साधयेत् तत् घृतं सिद्धं शर्कराक्षौद्रपादिकम्* । प्रयोगात् पित्तकासघ्नं ९ सर्वपित्तविकारनुत्* ॥ ४६२ ॥ कफजे छर्दनं पूर्वं कासे लंघनम् एव च । शस्ता यवान्नविकृतियूषाश् च कटुतिक्तकाः ॥ ४६३ ॥ पिबेद् घर्मांबु मद्यं वा पुराणं क्षौद्रसंयुतम्* । व्यायामधूमौ सेवेत रूक्षोष्णान्य् अशनानि १० च ॥ ४६४ ॥ पाययेत् सार्षपं तैलं कौसुंभम् अथवा भिषक्* । पंचकोलकसिद्धं वा पिबेत् कासे कफात्मके ॥ ४६५ ॥ व्योषपुष्करमृद्वीकात्रिफलाषडिचित्रकैः । मधुतैलयुतो लेहः कफकासनिबर्हणः ॥ ४६६ ॥ ११ त्र्यूषणं त्रिफला दारु विडंगा पद्मको बला । रास्ना च सर्वे तुल्याः स्युः शर्करा मधुसर्पिषी ॥ ४६७ ॥ लेहयेत् तत् कृतं चूर्णं कफकासनिबर्हणम्* । त्र्यूषणत्रिफले x x x x x ॥ ४६८ ॥ इइ. fol. १५॒ bower manuscript r१ काशस्य मूलं मधुसंप्रयुक्तम्* । सपिप्पलीकं च सनागरं च लीढ्वैव सद्यः शमयन्ति हिक्काम्* ॥ ४६९ ॥ पिबेच् च गोवालविषाणधूमं श्रेष्ठस्य वा सर्जरसस्य धूमम्* । धूमं कुशानाम् अतिसंप्रयुक्तं २ घृतेन हिक्कासु सुखं लभेत ॥ ४७० ॥ चूर्णं कृतं तिक्तकरोहिणीनां चूर्णाणि वा काञ्चनगैरिकस्य । मधुद्वितीया विनिहन्ति हिक्कां नित्यप्रसक्ताम् अपि शीघ्रम् एव ॥ ४७१ ॥ ३ लाजाः सुपिष्टा वदरास्थिमज्जा स्याद् अंजनं स्रोतजम् उत्तमं च । क्षौद्रेण सर्वाणि सुयोजितानि लीहानि सद्यः शमयन्ति हिक्काम्* ॥ ४७२ ॥ सूक्ष्माणि चूर्णानि च ४ सैन्धवस्य पलं भवेद् द्वे च पले घृतस्य । हिक्काभिभूताय सुखाय देयं तथैव रक्ते मुखतः प्रवृत्ते ॥ ४७३ ॥ हिक्कायोगाः पंच श्लो १५ {x} पिप्पल्यामलकं द्राक्षा तुकाक्षीरी ५ सशर्करा । लाजा घृतं माक्षिकं च लेहः कासनिवारणः ॥ ४७४ ॥ पिप्पल्यः शर्करा द्राक्षा लेहो माक्षिकसंयुतः ॥ हरीतकीं पिप्पलीञ् च चूर्णं मधुयुतं लिहेत्* ॥ ४७५ ॥ त्र्यूषणं त्रिफलां ६ चैव पद्मकं देवदारु च । रास्नां बलां विडंगानि सूक्ष्मचूर्णानि करयेत्* ॥ ४७६ ॥ चूर्णैः समां शर्करां च लेहयेन् मधुसर्पिषा । एष लेहः प्रणुदति पंच ७ कासाम् समुत्थितान् ॥ ४७७ ॥ यवक्षारो विडंगानि हिंगुं भार्गी महौषधम्* । सैन्धवं पिप्पली रास्ना तुल्यान्य् एतानि चूर्णयेत्* ॥ ४७८ ॥ सर्पिषा पाययेद् एतत् तच् चूर्णं कासवारणम्* । ८ मन्दाग्नितां तमश्वासं हिक्कां चैवापकर्षति ॥ ४७९ ॥ द्राक्षा प्रमाणाद् धि शतप्रमाणा क्षौद्रेण पिष्ट्वा सह पिप्पलीभिः । एतेन चूर्णस्य स शर्करायाः कासेषु ९ लेहः प्रवरः प्रधानः ॥ ४८० ॥ पिप्पलीबृहतीव्याघ्रीक्वथितः क्षीरसाधितः । सशर्करघृतक्षौद्रः पथ्यः कासक्षयापहः ॥ ४८१ ॥ त्वक्क्षीर्यामलकं द्राक्षा लाजाः पिप्पली शर्कराः । द्राक्षा कर्कटको १० व्योषत्रिफलाजाजिचित्रकाः ॥ ४८२ ॥ व्योषदारुविडङ्गानि त्रिफला शर्करा बला । कासिभिः सघृतक्षौद्राः लेह्याः श्लोकार्धिकास् त्रय इति ॥ ४८३ ॥ {x} कासघ्नाष्टौ योगाः श्लो १० {x} ११ हरीतक्यः पंचविंशत् तावद् दन्तीपलानि च । चित्रकात् पंचविंशच् च जलद्रोणे विपाचयेत्* ॥ ४८४ ॥ दन्तीसमं गुडं पूतं दद्यात् तत्राभयाश् च ताः ॥ ४८५ ॥ तैलार्धकुडवं चौक्षं त्रिवृतायाश् चतुष्पलं । १२ पादावशेषं तत् तोयं पूतं पुनर् अधिश्रयेत्* । व्१ चूर्णितं चार्द्धपलिकं पिप्पलीविश्वभेषजम्* ॥ ४८६ ॥ तत् साध्यं लेहवच् छीते तस्मिंस् तैलसमं मधु । कार्षिकाश् चात्र भागाः स्युः त्वगेलापत्रकेसरात्* ॥ ४८७ ॥ ततो लेहपलं लीढ्वा जग्ध्वा चैकं हरीतकीम्* । २ सुखं विरिच्यते स्निग्धो दोषप्रस्थम् अनामयः ४८८ ॥ गुल्मं श्वयथुम् अर्शांसि पाण्डुरोगम् अरोचकम्* । हृद्रोगं ग्रहणीरोगं कामलां विषमज्वरम्* ॥ ४८९ ॥ कुष्ठं प्लिहानम् उत्क्लेशं शमयन्त्य् ३ उपसेविताः । निरत्ययश् चेत् क्रमः स्याद् ध्रुवो मांसरसोदनः ॥ ४९० ॥ {x} प्रस्थविरेको नाम श्लो ५ पा १ {x} रोध्रं षडीं पुष्करमूलम् एलां मूर्वां विडंगां त्रिवृतां यवानीम्* । चव्यां प्रियंगु ४ कुमुदं विशालां किराततिक्तं कटुरोहिणीञ् च ॥ ४९१ ॥ द्रोणेऽम्भसः कर्षसमानि पक्त्वा पूते चतुर्भागजलावशेषे । रसेऽर्धभागं मधुनः प्रदत्वा पक्षं निधेयो घृतभाजनस्थः ॥ ४९२ ॥ मध्वासवो ५ऽयं कफपित्तमेहान् क्षिप्रं निहन्याद् द्विपलप्रयोगात्* । पाण्ड्वामयार्शांस्य् अरुचिग्रहण्यः दोषान् किलासं विविधांश् च कुष्ठान् इति ॥ ४९३ ॥ {x} मध्वासवयोगो नाम {x} मधुकं मुस्तमृद्वीकाकार्ष्मर्याणि ६ परूषकम्* । त्रायमाणम् उशीराणि त्रिफलां कटुरोहिणीम्* ॥ ४९४ ॥ पीत्वा निशि स्थितं जन्तुर् ज्वराच् छीघ्रं विमुच्यते ॥ पिप्पलीशर्कराक्षौद्रं ७ घृतमिश्रं पयःश्रितम्* ॥ ४९५ ॥ तत् पंचसारं पातव्यं ज्वरकासक्षयापहम्* । {x} कलिंगका पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी ॥ ४९६ ॥ पटोलं शारिवा मुस्तं ८ पाठां कटुकरोहिणीम्* ॥ निम्बं पटोलं त्रिफलां मृद्वीका मुस्तवत्सकौ ॥ ४९७ ॥ किराततिक्तम् अमृतां चन्दनं विश्वभेषजम्* । गुडूच्य् आमलकं मुस्ताम् अर्धश्लोकसमापनाः ॥ ४९८ ॥ कषायाः शमयन्त्य् ९ आशु पंच पंचविधं ज्वरम्* ॥ ४९९अ ॥ अरिष्टपत्रं सपटोलचन्दनं सभद्रमुस्तामलकं हरीतकी । जलेन सिद्धा सघृताः सशर्कराः समेति त्रिस्थूणगतं १० ज्वरं नृणाम्* ॥ ५०० ॥ मधुत्रिकं द्वे त्रिफले सपाठे भागौ च मंजिष्ठिकशारिवायाः । जलोन्मितो निर्मलपट्टपूतः सर्वज्वराणां शमनः कषायः ॥ ५०१ ॥ चन्दनं पद्म ११ x x x मुस्ता कटुकरोहिणी । वत्सकं त्रायमाणाञ् च द्राक्षा वनपरूषकम्* ॥ ५०२ ॥ मधुकं शीतपाकं च यष्टीमधुकशर्कराम्* । जीवकर्षभकौ चोभौ तथैवामलकान्य् अपि ॥ ५०३ ॥ इइ. fol. १६॒ bower manuscript r१ x x x x x x x x x उलूखले । रात्रिपर्युषितं ह्य् एतद् दद्याच् छर्करया सह ॥ ५०४ ॥ कषाय एष वात x x x x x ॥ २ x x x x x x x x श्लो १० {x} अभयाहिंगुपिप्पल्यो यवानीम् आम्ब्लवेतसम्* ॥ ५०५ ॥ एतान् अक्षसमान् भागान् पिबेत् तु x । x x x x x x x x x ॥ ५०६ ॥ x x ३ x x x दीपनीयं परं स्मृतम्* । हृद्रोगे पार्श्वशूले च वातगुल्मे च पूजितम्* ॥ ५०७ ॥ कोष्ठस्थेषु च वा x x x x x । x x x x x x x x x ४ ॥ ५०८ ॥ प्रशस्यते नास्यम् एतच् छीर्षरोगविनाशनम्* ॥ ५०९अ ॥ शिरोरुजायां सघृतः सचन्दनं कुष्ठम् अथो वापि नतोत्पलं च ॥ याष्ट्याह्वम् ५ एला कमलोत्पलं च प्रपौण्डरीकं सुरदारुकुष्ठम्* ॥ ५१० ॥ कुर्यात् समं पद्मकचोरकौ च शिरोरुजायां सघृतः प्रदेहः ॥ x x ॥ ५११ ॥ ६ घृतोत्तमं वा वदरेण सिद्धं नस्तः प्रदद्याद् अवभेदकान्ते । पश्चाद् घृतं चाप्य् अनुपान x ॥ ५१२ ॥ x ७ भुक्त्वा च भक्ष्यं लभते गुडेन ॥ ५१३अ ॥ बिल्वमूलं फलं चैव नस्तः कर्मणि ॥ x x x x x x x x x ॥ ५१४ ॥ x x x x x ८ संगृह्य तत् तैलं विपचेद् भिषक्* । ततोऽस्य नस्ततो दद्याच् छीर्षरोगविनाशनम्* ॥ ५१५ ॥ x x x x x x x x x । x x x x ९ नस्तः कुर्यात् पुनः पुनः ॥ ५१६ ॥ भागो पुराणतैलस्य तावत् स्यात् पाटलस्य च । x x x x x x x x x ॥ ५१७ ॥ ललाटलेपः १० शस्तोऽयं ख्यातः शीर्षरुजापहः । {x} लवणं शृंगवेरं च x x x x x ॥ ५१८ ॥ x x x x x x x ११ चित्रकतिन्दुके । बस्तमूत्रेण संयोज्य लेपः शीर्षरुजापहः ॥ ५१९ ॥ x x x x x x x x x x । व्१ कण्डीरमार्कमूलं च त्रिफला कटुसर्षपाः ॥ ५२० ॥ गवां मूत्रेण x x x x x x । x x x x x x x x अम्बराम्बुना ॥ ५२१ ॥ २ शीर्षामयहराः पंच योगाः श्लो १६ {x} x x x x x x x x x x । x x x x x ३ कं चैव कण्टकार्याः फलानि च ॥ ५२२ ॥ सूक्ष्मचूर्णम् इदं कृत्वा कुर्यात् प्रधानम् औषधम्* ॥ वर्ताककुलकव्योषकुलत्थाढकिमुद्गजम्* ॥ ५२३ ॥ ४ यूषम् एतन् नरः पीत्वा प्रतिश्यायात् प्रमुच्यते ॥ सक्तून् सुप्रयुताङ् कृत्वा घृतैर् मल्लकसंपुटे ॥ ५२४ ॥ x x x x x x x x x x x x ५ पा {x} कण्डीरम् अग्निना दग्ध्वा भस्म तद् गृह्य बुद्धिमान्* । दन्तान्त x x x x x x ॥ ५२५ ॥ x x x x ६ भागेन दन्तशूलं प्रशाम्यति ॥ अजाजी शृंगवेरं च विडंगानि ॥ ५२६ ॥ x x x x x x x x x । दशमूलं ७ सुपिष्टं तु सर्पिषा सह दापयेत्* ॥ ५२७ ॥ x x स्तवायसे भाण्डे अग्नि x x । x x x x x x x x x ॥ ५२८ ॥ निचुलं सर्षपं ८ श्वेतं पिप्पल्यो विश्वभेषजम्* । क्षारं च लवणं चैव कबडोदन्तशूलनुत्* ॥ ५२९ ॥ सोमराजी x x x x x । x x x x x x x x x ॥ ५३० ॥ ९ x x x x शृंगवेरं शुक्तपिष्टं विजानता । दन्तशूलापहं कुर्यात् कबडग्रहम् उत्तमम्* ॥ ५३१ ॥ दन्तशूलहरा x x x x x x x x {x} x x x x x x x x x । x x १० x x सर्पिश् चैभिर् विपाचयेत्* ॥ ५३२ ॥ कर्णपूरणम् एतेन कर्तव्यं कर्णशूलिनाम्* ॥ कर्णक्ष्वेडे कर्णनादे कटुतैलेन पूरयेत्* ॥ ५३३ ॥ नादबाधिर्ययोः कुर्यात् कर्णशूलोक्तम् औषधम्* ॥ पिप्पल्यो बिल्वमूलं ११ च कुष्ठं मधुकम् एव च ॥ ५३४ ॥ मांसी व्याघ्रनखं रोध्रं सूक्ष्मेला देवदारु च । गर्भेनानेन तैलस्य प्रस्थं मृद्वग्निना पचेत्* ॥ ५३५ ॥ इइ. fol. १७॒ bower manuscript r१ केयूरमूलकरसौ दद्यात् स्नेहसमन्वितम्* । तेन कर्णे पिचुं दद्याद् वस्तिकर्म च कारयेत्* ॥ ५३६ ॥ तेनोपशाम्यते क्षिप्रं कर्णशूलं सुदारुणम्* ॥ x x x x २ x x x x x सुतम्* ॥ ५३७ ॥ पिप्पलीक्षरसिद्धं तु तैलं कर्णरुजापहम्* ॥ x x x x x x x x x ॥ ५३८ ॥ x x x x x ३ x x कर्णरुजापहम्* ॥ कुक्कुटस्य भवेन् मेदः स्थूलमाषाश् च विपचेत्* ॥ ५३९ ॥ x x x x x x x x x । x x x x ४ x x x x x यम्* ॥ ५४० ॥ प्रक्षिप्य सर्वम् एकत्र दिवसा x x । x x x x x x x x x ॥ ५४१ ॥ x x x x ५ x x x x x तम्* ॥ ककुभं सुमनातैलं वरणी x ॥ ५४२ ॥ x x x x x x x x x । x x x x ६ x x x x विपचेद् बुधः ॥ ५४३ ॥ सप्तरात्रम् उ x x x x x । x x x x x x x x x ॥ ५४४ ॥ x x x x ७ x x x x x मनःशिलाम्* । कट्फलं च मृणालं च x x x x ॥ ५४५ ॥ x x x x x x x x x । x x x x ८ x x x x x ॥ ५४६ ॥ हरिद्रा गैरिकं क्षौद्रं कासीसम् अथ सैन्धवम्* । x x x x x x x x x ॥ ५४७ ॥ x x x x ९ x x x x x । एतत् तैलं विपक्तव्यं कुष्ठालेपनम् उत्तमम्* ॥ ५४८ ॥ x x x x x x x x x । x x x x x x x x x ॥ ५४९ ॥ १० x x x x x x x x x पीषयेत्* । ऊषामण्डेन धोवित्वा दद्रुकुष्ठविनाशनम्* ॥ ५५० ॥ x x x x x x x x x । x x x ११ x x x x x x म्* ॥ ५५१ ॥ सहरिद्राम् इदं बिल्वं x x x x । x x x x x x x x x ॥ ५५२ ॥ व्१ x x x x x x x x x । x x x x x x x x x ॥ ५५३ ॥ x x x x x x x x x । x x x x x २ x x x x ॥ ५५४ ॥ x x x x x x x x x । x x x x x x x x x ॥ ५५५ ॥ x x x x x x x x x ३ । x x x x x x x x x ॥ ५५६ ॥ x x x त्थमुस्ता च x x x x । x x x x x x x x x ४ ॥ ५५७ ॥ x x x x x x x x x । x x x x भुंजीत x x x x ॥ ५५८ ॥ x x x x x x x x ५ x । x x x x x x x x तथैव च ॥ ५५९ ॥ x x x x x x x x x । x x x x x x x x x ६ ॥ ५६० ॥ x x x x x x x x x रेण तु । x x x x x x x x x ॥ ५६१ ॥ x x x x x x x x x ७ । x x x x x x x x x वत्सकम्* ॥ ५६२ ॥ x x x x x x x x x । x x x x x x x x x ॥ ५६३ ॥ x x x x ८ x x x x x । x x x x पिष्टः कुष्ठ x x ॥ ५६४ ॥ x x x x x x x x x । x x x x x x x x x ९ ॥ ५६५ ॥ x x x x x x x x x । गन्धिकमुस्तरोध्रस x x x x ॥ ५६६ ॥ x x x x x x x x x । १० x x x x x x x x x ॥ ५६७ ॥ कण्डूकोठपिट्टकाश् च x x x x । x x x x x x x x x ॥ ५६८ ॥ x x ११ x x x x x x x । निहन्याद् बहुव x x x x x ॥ ५६९ ॥ x x x x x x x x x । x x x x x इइ. fol. १८॒ bower manuscript r१ प्रशाम्यति न संशयः ॥ ५७० ॥ कदल्याः क्षरतैलेन सिध्मानि परिमूक्षयेत्* । एष x x नि दृष्ट अपामार्गोऽपि शास्त्रितः ॥ ५७१ ॥ x x x x x x x x x । x x x x x x २ शशस्य रुचिरेण च ॥ ५७२ ॥ एरण्डस् तगरं कुष्ठं चित्रकं मूत्रपंचमम्* । आटरूषकमूलं च षड्ग्रन्थां मधुकं तथा ॥ ५७३ ॥ प्रपुनाडं विडंगानि सैन्धवं परिपेलवम्* । x x x x स्नुहीदुग्धं x सिध्मानां महौषधम्* {ओ} ॥ ५७४ ॥ ३ सिध्मयोगाः श्लो ६ {ओ} गुडेन श्रपयेत् क्षीरं कदुष्णं कामतः पिबेत्* । मूत्रग्रहस्य भेषज्यं सद्यस्तं मतम् अश्विनोः ॥ ५७५ ॥ मृद्वीकां शर्करं चैव दधिमण्डेन पाययेत्* । ४ मूत्रग्रहस्य भैषज्यं सद्यष्कं समुदाहृतम्* ॥ ५७६ ॥ एर्वारुकस्य बीजानाम् अक्षमात्रं प्रपीषयेत्* । युक्ताम्ब्ललवणं पीत्वा मूत्रग्राहात् प्रमुच्यते ॥ ५७७ ॥ द्विः कुंकुमस्याक्षमात्रं मृद्वीकरसपीषिमम्* । ५ एकरात्रस्थितं पीत्वा मूत्रग्राहात् प्रमुच्यते ॥ ५७८ ॥ अयोरजः सूक्ष्मपिष्टं मधुना सह पाययेत्* । मूत्रग्रहस्य भेषज्यं सद्यष्कं मतम् अश्विनोः ॥ ५७९ ॥ खराश्वा हिंगुसुरसं ६ हिरिवेरं रसांजनम्* । चित्रकस्य च मूलानि त्रायमानां च संहरेत्* ॥ ५८० ॥ एतानि समभागानि मधुना सह पाययेत्* । पार्श्वशूलं मूत्रकृच्छ्रं सर्वम् एतेन शाम्यति ॥ ५८१ ॥ {ओ} मूत्रकृच्छ्रघ्नाः ७ सप्त योगाः ॥ {x} ॥ मूत्रकृच्छ्रेषु तोयार्थः कार्यः क्वाथ्येन सर्वदा । मूलानां शरकाशेक्षुदर्भगोक्षुरवीरणैः ॥ ५८२ ॥ पिबेत् कुसुंभपुष्पं वा ८ तण्डुलांबु मधुद्रवम्* । क्षीरवस्तिं यथोक्तं वा दद्यात् स्वेदांश् च कारयेत्* ॥ ५८३ ॥ {ओ} मूत्रकृच्छ्रघ्न नव योगाः ॥ {ओ} नासागमे तु रक्तस्य अवपीडः प्रशस्यते । द्राक्षेक्षुदूर्वास्वरसशंखगैरिकचन्दनैः ॥ ५८४ ॥ ९ शोथिते मूलकं सिद्धं तोयतक्रेण दापयेत्* । हरीतकीं समगुडं खादेद् वा गुडनागरम्* ॥ ५८५ ॥ पुनर्नवां देवदारुं पुराणं विश्वभेषजम्* । श्वयथुप्रतियानार्थं १० त्र्यहं तु पयसा पिबेत्* ॥ ५८६ ॥ हरीतकीन् देवदारुं शृंगवेरं पुनर्नवाम्* । गोमूत्रेण पिबेज् जीर्णे स्नातं क्षीरेण भोजयेत्* ॥ ५८७ ॥ हरीतकीनां त्रिपलं पलास् त्रिकटुकात् त्रयः । ११ मधुतैलाश् च कर्षांशा गुडस्यार्धतुला धृता ॥ ५८८ ॥ आगस्त्यान् मोदकान् एतान् भुक्तस्योपरि भक्षयेत्* । शोथार्शोग्रहणीदोषकासोदावर्तशान्तये ॥ ५८९ ॥ तुल्यांशास् त्रिफलामुस्तविडंगाः व्१ x । x .उर् अयोरजस् तुल्यं तं लिहेन् मधुसर्पिषा ॥ ५९० ॥ क्षीरं चानुपिबेज् जीर्णे क्षीरेणैव च भोजयेत्* । मूत्रं वा द्विगुणं क्षीरं पिबेत् कुडवसंमितम्* ॥ ५९१ ॥ पिबेद् वा त्र्यूषणं सह २ गोमूत्रं वा विरेचनम्* । यवान्ना जांगलाः शीधुः स्वेदाश् चोष्णाश् च शोफहा ॥ ५९२ {ओ} ॥ छर्द्यां पिबेत तृष्णार्त्तःसदाहस् तण्डुलांबुना । डाडिमं मधुकं रोध्रं बटशुंगाः सितां मधुम्* ॥ ५९३ ॥ ३ लिहेद् वा मधुना छर्द्यां कोलमज्जाञ्जनं सिताम्* । पिप्पलीतण्डुला लाजा मक्षीकाशकृता समम्* ॥ ५९४ ॥ आम्रास्थितोयचूर्णं वा तृष्णाछर्द्यातिसारनुत्* ॥ मातुलुंगस्य जंब्वाश् च पल्लवाः ४ शर्करा मधु ॥ ५९५ ॥ लिहेच् छर्द्यां पिबेच् चैषां क्षुण्णानां शीतलं जलम्* ॥ लाजान् मधुयुतान् खादेत् सक्षौद्रां वा हरीतकीम्* ॥ ५९६ ॥ खादेत् कपित्थं सव्योषं पिबेन् मुद्गदलांबुना । छर्द्यां ५ चन्दनकल्कं वा पिबेद् आमलकीरसैर् इति ॥ ५९७ ॥ छर्दियोगाः श्लोका १४ तृष्णायां रक्तशालीनां तण्डुलान् सोत्पलाञ्जनान्* । पक्वलोष्टमधुद्राक्षाकर्जूराणि ६ परूषकम्* ॥ ५९८ ॥ जले स्थितं पिबेच् छीतं शर्करांबुपयांसि च ॥ सितां विडंगा मधुकं पिप्पल्यो धात्रिसैन्धवैः ॥ ५९९ ॥ सर्पिर् मध्वभया तैलं भागाः स्युर् मानतः ७ समाः ॥ भागाः षोडश सक्तूनाम् अद्भिस् तं तर्पणं पिबेत्* ॥ ६०० ॥ तृष्णागुल्मज्वरार्शोघ्नं वृष्यं ग्रहणिदीपनम्* ॥ शीताः प्रलेपाः शीताश् च जाङ्गलमधुरा ८ रसाः ॥ ६०१ ॥ धात्रीदाडिमवृक्षांब्लमातुलुंगैर् दिहेच् छिर इति ॥ ६०२अ ॥ {ओ} तृष्णाप्रशमना योगाः {ओ} सुराह्वदारु त्रिफला समुस्ता कषायम् उत्क्वाथ्य पिबेत् प्रमेही । क्षौद्रेण ९ युक्ताम् अथवा हरिद्रां पिबेद् रसेनामलकीफलानाम्* ॥ ६०३ ॥ हरिद्रां सर्वमेहेषु पिबेद् आमलकीरसैः । गोमूत्रभावितयवैः पिबेद् वा मधुतर्पणम्* ॥ ६०४ ॥ यवान्नविकृतिः १० शीधुर् जांगलास् तृफला मधु । कषायतिक्तकटुकव्यपाया मेहनाशनाः ॥ ६०५ ॥ हरिद्रनिंबदर्भार्द्रक्षीरकाकुभचव्यजाः । कुष्ठश्यामैकपाठैलाकषायाः श्लेष्ममेहिनाम्* ॥ ६०६ ॥ ऋ ११ पित्ते सल्लकियष्टिह्वधात्रीश्वादंष्ट्रखादिराः । मूत्राणि कटभी क्षीरं तक्रतैलासवा हिताः ॥ ६०७ ॥ सर्वमेहेषु मधुना चूर्णं वा तिक्तकं लिहेत्* ॥ {ओ} ॥ प्रमेहप्रशमनयोगाः श्लो १२ x {x} पूर्वम् एव हितं विद्याद् वैसर्पे रक्तमोक्षणम्* ॥ ६०८ ॥ विरेको वमनं शीतैः स्तंभनं तिक्तसेवनम्* । प्रलेपनं क्षीरपिष्टैर् मसूरैश् चणकैश् च वा ॥ ६०९ ॥ x x x x इइ. fol. १९॒ bower manuscript r१ x x x x शाद्वलैः । वीरामधुकमंजिष्ठावेतसोत्पलकेसरैः ॥ ६१० ॥ जीवनीयपलाश x x x x x x कैः । घृताम्बुक्षीरपिष्टैस् तैर् लेपः सेकश् च शस्यते ॥ ६११ ॥ त्रिवृतां त्रिफलां निम्बं x x २ पीलुमहौषधम्* । श्रितः कषायः सगुडो विसर्पज्वरनाशनः ॥ ६१२ ॥ महातिक्तं पिबेत् सर्पिश् चूर्णं यच् चापि तिक्तकम्* । एतैर् एव घृतं सिद्धं विषमज्वरनाशनम्* ॥ ६१३ ॥ विसर्पचिकित्सितं श्लो ५ पा १ ऋ ३ कषायं कामलापाण्डुपूर्वाद्यं ज्वरितः पिबेत्* । हरिद्रां वा सगोमूत्रां तयोर् वा दाडिमत्वचम्* ॥ ६१४ ॥ पिप्पलीद्राक्षयोः प्रस्थौ द्रोणे धात्रीरसं पचेत्* । सिताशतार्धं मधुकं शुण्ठीत्वक्क्षीरकट्फलं ॥ ६१५ ॥ ४ शीतान् मधुप्रस्थयुतान् ततश् चार्धपलं पिबेत्* ॥ कामली पाण्डुरोगी च पिप्पलीं वा प्रयोजयेत्* ॥ ६१६ ॥ मुस्ताद्यं क्षीरवस्तिं वा यवान्नं जांगलं मधु । अयोरजीयं सेवेच् च या च पित्तज्वरे ५ क्रियेति ॥ ६१७ ॥ {x} नावनीतके मिश्रकोऽध्यायश् चतुर्थः {x} अतःपरं प्रवक्ष्यामि बलवर्णप्रसादनम्* । येन मांसानि वर्धन्ते बलं चैवोपजायते ॥ ६१८ ॥ मूलानाम् अश्वगन्धायाः पंचविंशत् ६ पलानि तु । कण्डशश् छेदयित्वा तु स्थाल्याम् आधाय साधयेत्* ॥ ६१९ ॥ पादभागावशिष्ठं च ज्ञात्वा तम् अवतारयेत्* । तद् रसं तु परिस्राव्य दृढपात्रेऽवसेचयेत्* ॥ ६२० ॥ तस्मिन् कषाये मतिमान् ७ औषधानि प्रकल्पयेत्* । जीवनियानि सर्वाणि शर्कराचूर्णम् एव च ॥ ६२१ ॥ मधुसर्पिषश् च प्रसृतं पिप्पलीचूर्णम् एव च । किंचिल् लवणिकं कृत्वा खजेनालोडयेद् ८ भिषक्* ॥ ६२२ ॥ आसिच्य वस्ताव् अच्छिद्रे वस्तिकर्मणि कारयेत्* । एकेन यदि वा द्वाभ्यां त्रिभिर् वापि प्रमाणतः ॥ ६२३ ॥ प्रत्यागते निरूहेऽस्मिन् परिषेकः सुखाम्बुना । ततो लोहितशालीनाम् ९ ओदनं मधुसर्पिषा ॥ ६२४ ॥ क्षीरेण सह भुंजीत जांगलानां रसेन वेति ॥ {ओ} अश्विनोर् अश्वगन्धावस्तिः श्लो ७ पा १ {ओ} यष्टीमधुकसिधेन सर्पिषा चानुवासयेत्* ॥ ६२५ ॥ जीवनीयविपक्वं १० वा सर्पिः स्याद् अनुवासनम्* । तेन मांसानि वर्धन्ते क्षयश् चाप्य् उपशाम्यति ॥ ६२६ ॥ {ओ} अश्वगन्धावस्तिः श्लो १ पा १ {ओ} रास्नाग्निमन्थम् अथ पाटलिं च स्योनाककार्ष्मर्यनिदिग्धिकां च । सराजवृक्षाञ् च ११ ससालपर्णीं सपृश्निपर्णीं बृहतीञ् च दद्यात्* ॥ ६२७ ॥ एतानि मूलानि तु सर्वशः स्युर् एरण्डमूलं च तथैव चेयम्* । द्वे द्वे पले चात्र भवेत्* प्रमाणं द्रोणे त्व् अपाञ् चैव पचेत् कषायम्* ॥ ६२८ ॥ पादावशेषं १२ तु कषायम् एतत् प्रक्षिप्य कल्कान् विदधीत सूक्ष्मान्* । कुष्ठस्य यष्टीमधुकस्य चैव तथैव ये पीतकसर्षपाश् च ॥ ६२९ ॥ x व्१ x कल्कं विदध्यान् मधुकस्य चैव । आरोग्यतेजोऽग्निवयो बलायुर् ददाति जीर्णेष्व् अपि पौरुषं च ॥ ६३० ॥ वाते x x x । x २ हृद्यं अरोचके च बन्ध्यासु दुष्टे प्रचुरे पुराणे ॥ ६३१ ॥ प्रमेहकण्डुक्षतयोनिदोषे पाण्ड्वामयार्षोग्रहणीप्रदोषे ॥ ६३२अ ॥ रास्नाद्यवस्तिः श्लोक ५ पा {ओ} x x x x x राजर्षिरात्मवान् ३ सुप्रभस् त्व् इहार्याभिः । हबुषावस्तिं तां मे निबोधत सुखोपभोज्यतमाम्* ॥ ६३३ ॥ प्रसृतः प्रसृतः प्रस्थः प्रस्थोऽर्धपलं प्रमाणतः प्रस्थः । हबुषावक्षणयावक्षारसलिलसैन्धवयुतानाम्* ॥ ६३४ ॥ ४ कर्तव्यम् एतद् आजलपरिक्षयात् स्याद् अपेतलवणहृतम्* । सिद्धं पूतं सलवणम् अथ च खजेत् सर्पिषा सार्धं ॥ ६३५ ॥ सुखतन्त्राणां नॄणां परिणतवयसां प्रगाढशकृतां ५ च । एष सुखोष्णो वस्तिः प्रणिधातव्यः सकृत् सर्वः ॥ ६३६ ॥ अन्नम् इव कालभोज्यः सुखपरिहार्यो न चात्र परिहार्यम्* । तेजोग्निवीर्यबलपौरुषायुषां वर्धनोऽप्य् एष इति {ओ} ॥ ६३७ ॥ हबुषावस्तिः श्लो ५ ऋ ६ मधुतैलसमे स्यातां ताभ्यां तुल्यं सुखोदकम्* । कर्षश् च शतपुष्पायाः कर्षार्धः सैन्धवस्य च ॥ ६३८ ॥ एष वैशेषिको वस्तिर् दीपनीयो रसायनः । ७ बृंहणीयश् च बल्यश् च विद्याद् यवनसंज्ञितः ॥ ६३९ ॥ {ओ} स्त्रियः संभोजनं यानं व्यायामं शिशिरोदकम्* । अस्मिन् प्रणिहिते वस्तौ यथाकामम् अवाप्नुयाद् इति ॥ ६४० ॥ ऋ ८ मधुतैलोदको वस्तिः श्लो ३ {ओ} तैलस्थाने घृतं दद्यात् तोयस्थाने भवेत् पयः । शेषं पूर्वेण तुल्यं स्यात् स वस्तिः सर्वसाधकः ६४१ ॥ तुल्यं मधु च तैलं च रास्ना ताभ्यां समा भवेत्* । ९ शताह्वाय भवेत् कर्षः पिप्पलीनां तथैव च ॥ ६४२ ॥ यष्टीमधुककल्कश् च कर्षार्धं लवणोत्तमात्* । एष रासायनो वस्तिर् बल्यो बृंहनदीपनः ॥ ६४३ ॥ निरुपद्रवो यावनश् च वृष्यो वीर्यबलावहनः । १० गाढविण्मूत्रकृच्छ्राणि गुल्ममेहार्शबध्मनुद् इति ॥ ६४४ ॥ तैलाद्यो वस्तिः श्लो ४ {x} परिवेष्ट्य कुशैर् आर्द्रैर् आर्द्रवृन्तानि शाल्मलेः । कृष्णमृत्तिकया लिप्य स्वेदयेद् गोमयाग्निना ६४५ ॥ ११ विशुष्कां मृत्तिकां ज्ञात्वा गृह्य वृन्तानि शाल्मलेः । उलूखले समायोज्य मृद्नीयात् पयसि श्रिते ॥ ६४६ ॥ पिण्डं मुष्टिसमं कृत्वा तन् मूलं तैलसर्पिषोः । स्नेहितं मात्रया युक्तं १२ कल्केन मधुकस्य च ॥ ६४७ ॥ वस्तिम् अभ्यक्तगात्राय दद्यात् प्रत्यागतेऽथ च ६४८अ ॥ इइ. fol. २०-२१ लोस्त्॒ बोwएर् मनुस्च्रिप्त् इइ. fol. २२॒ bower manuscript r१ मन्त्र्य त्रिगुणः परिहारः चतुर्गुणं ब्रह्मचर्यम् इत्य् आह भगवान् आत्रेयः {x} ॥ ७१५ ॥ पिप्पलीवर्धमानस्य गुणाः कर्म च के बलं । प्रवक्ष्याम्य् अनुपूर्वेण २ प्रजानां हितकाम्यया ॥ ७१६ ॥ न ह्य् एतद् अमृतं पीत्वा पश्चात् तप्यन्ति मानवाः । दर्शयत्य् एव सिद्धिं हि पाणाव् आमलकं यथा ॥ ७१७ ॥ ३ तस्माल् लक्षीञ् च पुष्टिं च प्रजां मेधां च कांक्षता । रसायनम् इदं सोम्यं कार्यम् आयुर् विवर्धनम्* ॥ ७१८ ॥ जीवनीयानि पीत्वा तु स्निग्धो ४ वान्तविरिक्तवान्* । कृतसंसर्जनः काले पुण्याहेनारभेत् ततः ॥ ७१९ ॥ पुनर्वस्व् अथ पुष्येण श्रवणेन श्रविष्ठया । त्रिषूत्तरेषु ५ हस्तेन सोमे योगम् उपागते ॥ ७२० ॥ उपोषितः शिरःस्नातः शुक्लवासा जितेन्द्रियः । अभ्यर्च्य देवतान् विप्रांश् चैकां खादेत पिप्पलीम्* ॥ ७२१ ॥ ६ ततश् चानुपिबेत् क्षीरं गव्यं छागम् अथापि वा । जीर्णे तस्मिंस् तु भुंजीत शालीनां पयसोदनम्* ॥ ७२२ ॥ एवम् एतन् नरः खादेद् वर्धमानं ७ सदाहनि । शतं पूर्णं भवेद् यावद् अवकर्षः तथैव च ॥ ७२३ ॥ ततोऽन्तेऽप्य् अवकर्षस्य सप्तरात्रं पयोदनम्* । प्रायशश् चानुभोक्तव्यं तथा मुद्गरसोदनम्* ॥ ७२४ ॥ ८ सप्तरात्रे तृतीये तु जांगलो मधुरो रसः । भोज्यं पेयं च पानीयं श्रितशीतं गुणान्वितम्* ॥ ७२५ ॥ गृहे निवाते चासीत सततं हितसेवि च । ततः क्रमेणामलकम् ९ अम्ब्लार्थम् उपकल्पयेत्* ॥ ७२६ ॥ वृक्षाम्ब्लं दाडिमाम्ब्लं च सदा स्नानं च शीलयेत्* । अनेन विधिना क्षिप्रं पुष्टिं लभति मानवः ॥ ७२७ ॥ प्रमदा लभते गर्भं वन्ध्या चापि १० प्रजायते । शाम्यन्त्य् अनेन श्वित्राणि राजयक्ष्मा हलीमकः ॥ ७२८ ॥ अपस्मारस् तथोन्मादो ज्वरश् च विषम् आगतः । अनेकशः प्रयुक्ते तु बलीपलितनाशनम्* ॥ ७२९ ॥ र्१ वऋणतेजोबलाधानिम् अग्नेश् चोत्तमजीवनम् । कुष्ठरोगनिहन्तारम् आरोग्यजननं शिवम्* ॥ ७३० ॥ शुक्रबलप्रनष्टस्य इन्द्रियानां प्रशादनम् । २ पिप्पल्यो हि शिवः काये कटुका मधुरान्वयाः ॥ ७३१ ॥ स्निग्धाश् च शीतवीर्याश् च व्यवापिन्यो गुणान्विताः । कटुकत्वात् कफे पथ्याः स्नेहाच् च पवने हिताः ॥ ७३२ ॥ ३ शैत्यात् पित्तप्रशमना युज्यन्ते सर्वकर्मसु । त्रिभ्यः प्रवर्तते चाद्यः कल्पः पंचभिर् एव च ॥ ७३३ ॥ अष्टको दशकश् चान्यो बलकालम् अवेक्ष्य च । क्षीरानुपानास् ४ ताः कार्यास् तथा क्षीरोपसेवनाः ॥ ७३४ ॥ नियमश् च यथादृष्टम् आशिषश् च यथाश्रुताः । तस्मान् नियमम् आलंब्य पुरुषेण यथाक्रमम्* ॥ ७३५ ॥ प्रयोज्यम् इदम् आरोग्यश्रीबलायुर्विवर्धनम्* । ५ पिप्पलीवर्धमानस्य कल्पोऽश्विभ्यां प्रकल्पितः ॥ ७३६ ॥ अनुसूयुना प्रयोक्तव्यो यथा सिद्धिम् अवाप्नुयात्* ऋ ६ समूलाञ् च सपत्राञ् च सपुष्पां सफलां तथा ॥ ७३७ ॥ काकमाचीं तु प्रत्यग्रां संहरेन् मतिमान् नरः । तुलापादं सुसूक्ष्मं तु जलद्रोणे ७ विपाचयेत्* ॥ ७३८ ॥ चतुर्भागस्थिते तत्र तैलप्रस्थं विपाचयेत् । चतुर्गुणेन पयसा कल्कांश् चेमान् विधानवित्* ॥ ७३९ ॥ ८ प्रपौण्डरीकं मधुकं रास्नामूलं शतावरीम्* । विडंगा शतपुष्पां च स्वयंगुप्ताफलानि च ॥ ७४० ॥ एतद् अभ्यंजने ९ पाने नस्तःकर्मानुवासने । अशीतिं वातजान् रोगांस् तैलम् एतद् व्यपोहति ॥ ७४१ ॥ मण्डूकपर्ण्याः स्वरसः प्रयोज्यः १० क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम्* । रसं गुडूच्यास् तु समूलपुष्या आयुष्प्रदान्य् आमयनाशनानि ॥ ७४२ ॥ ११ बलाग्निवर्णस्मृतिवर्धनानि मेध्यानि चेमानि रसायनानि । कल्कः प्रयोज्यः खलु शंखपुष्प्याः इइ. fol. २३॒ bower manuscript r१ मेध्या विशेषेण तु शंखपुष्पी ॥ ७४३ ॥ घृतमाक्षिकसंयुक्तं मधुकं यः पिबेन् नरः । क्षीरानुपायी स्त्रीवर्ज्यः स जीवेच् छरदां शतम्* ॥ ७४४ ॥ पंचाष्टौ सप्त दश वापि २ पिप्पल्यो मधुसर्पिषा । रसायनगुणान्वेषी मासम् एकं प्रयोजयेत्* ॥ ७४५ ॥ तिस्रस् तिस्रस् तु पूर्वाह्णे भुक्त्वाग्रे भोजनस्य च । पिप्पल्यः ३ किंशुकक्षारभाविता घृतभर्जिताः ॥ ७४६ ॥ प्रयोज्या घृतसंमिश्रा रसायनगुणैषिणा । जेतुं कासं क्षयं शोषं श्वासं हिक्कां गलामयम्* ॥ ७४७ ॥ अर्शांसि ४ ग्रहणीदोषं पाण्डुतां विषमज्वरम्* । पीनसं स्वरभेदं च गुल्मं वातबलासकम्* ॥ ७४८ ॥ {x} पिप्पलीप्रयोगः श्लो ५ {ओ} क्रमवृद्ध्या दशाहानि दशपिप्पलिकं दिनम्* । वर्धयेत् ५ पयसा सार्धं तथैवानुपिबेन् नरः ॥ ७४९ ॥ जीर्णे जीर्णे च भोक्तव्यं षष्टिकं क्षीरसर्पिषा । पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगोऽयं रसायनः ॥ ७५० ॥ पिष्टास् ता बलिभिः सेव्या श्रिता मध्यबलैर् नरैः । ६ यस् त्रिपिप्पलिपर्यन्तः प्रयोगः स तु कन्यसः ॥ ७५१ ॥ बृंहणं स्वर्यम् आयुष्यं प्लिहोदरविनाशनम्* । वयसः स्थापनं मेध्यं पिप्पलीनां रसायनम् इति ॥ ७५२ ॥ {x} ७ पिप्पलीप्रयोगो द्वितीयः {x} शरन्मुखे नागबलां पुष्येणोद्धारयेद् भिषक्* । मूलं तस्याः शुचिर्भूत्वा सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्* ॥ ७५३ ॥ तस्य चूर्णस्य कर्षं तु दुग्धेनालोड्य पाययेत्* । ८ जीर्णे दुग्धं च पातव्यम् अन्नं च परिवर्जयेत्* ॥ ७५४ ॥ क्रमशः सप्तरात्रेण वर्धयीत पलं पलम्* । ततः पलोनं पातव्यं यावन् न स्याद् उपद्रवः ॥ ७५५ ॥ अपश्यतश् च स्त्रीशूद्रम् आरण्यं चैतद् ९ उच्यते । जातोपसर्गं यक्ष्माणम् अप्य् एकादशरूपिकम्* ॥ ७५६ ॥ रसायनम् इदं हन्ति सदा चायुश् च वर्धते । एष एव तु कल्पः स्यान् मधुकस्य रसायने ॥ ७५७ ॥ मण्डूकपर्ण्याश् च तथा शृंगवेरस्य १० चोच्यते । एतद् आबलिकं प्रोक्तं रसायनम् अनुत्तमम्* ॥ ७५८ ॥ {x} नागबलाप्रयोगः श्लो ६ {x} शुभे मार्गशिरे मासे संशुद्धो वमनादिभिः । उपेतफलपुष्पान् तु काछमाचीं ११ प्रयोजयेत्* ॥ ७५९ ॥ पलानि दश शुद्धायाः काचमाच्याः समाहितः । पचेत् कार्ष्णायसे पात्रे तैलार्धेन शनैर् भिषक्* ॥ ७६० ॥ तस्य मात्रां प्रयुंजीत षष्टिकान्नं च भोजयेत्* । व्१ तेन शाकेन भुंजीत मात्रया षष्टिकोदनम्* ॥ ७६१ ॥ अनुपानं पिबेच् चात्र जलम् आमलकैर् युतम्* । एकविंशतिरात्रं तु प्रयोगम् इदम् उत्तमम्* ॥ ७६२ ॥ द्विसप्तरात्रं २ मध्यं तु सप्तरात्रं तथापरम्* । प्रयोगम् आचरेद् एनं ग्रामधर्मं च वर्जयेत्* ॥ ७६३ ॥ न चाचरेद् दिवा स्वप्नं व्यायामं च विवर्जयेत्* । क्रमशश् च प्रयोगान्ते रसान् अभ्यवहारयेत्* ॥ ७६४ ॥ न चातिवेलं ३ भुंजीत न चासात्म्यं कथंचन । एष प्रायेण वृद्धानां यौवनं पुनर् आनयेत्* ॥ ७६५ ॥ बलिं हन्याद् गतं वायुः प्राणिनां सन्निवर्जयेत्* । ये चोपहतपुंस्त्वास् तु तेषां पुंस्त्वं ४ विशोधयेत्* ॥ ७६६ ॥ विजातिभिश् च संयुक्ताः कर्मभिर् विविधैः शुभैः । सेव्यमाना यथेष्टं तु क्रमात् समुपनामयेत्* ॥ ७६७ ॥ धन्यं यशस्यम् आयुष्यं कल्याणं मंगलं परम्* {x} ॥ काचमाचीप्रयोगः {x} ५ त्रिफलां च समां कुर्यान् नीलीं नीलोत्पलानि च ॥ ७६८ ॥ अंजनं पिप्पलीमूलं पत्रं सहचरस्य च । त्वचम् अर्जुनवृक्षस्य फलं पिण्डारकस्य च ॥ ७६९ ॥ जंबूमूलकषायं ६ च जम्बूमूलाच् च मृत्तिकाम्* । भृंगको लोहचूर्णं च अक्षमात्राणि कारयेत्* ॥ ७७० ॥ एतद् वैभीतके तैले शनैर् मृद्वग्निना पचेत्* । ततः संशोधनं कृत्वा नस्तःकर्म समाचरेत्* ॥ ७७१ ॥ ७ तिलतैलेन कृसरां मासं भुंजीत वै नरः । तृषितेन च पातव्यं त्रिफलासलीलं तथा ॥ ७७२ ॥ तोयकृत्यं यद् अन्यच् च तच् च तेनैव कारयेत्* ॥ {x} नास्यतैलं रसायनं {x} ८ तप्यमानं तपोऽत्युग्रं विश्वमित्रं महामुनिम्* ॥ ७७३ ॥ अश्विनौ देवभिषजाव् ऊचतुर् वरदां वरौ । तपश् चरणखिन्नस्य नरस्याप्यायनं पुनः ॥ ७७४ ॥ रसायनम् इदं श्रेष्ठम् आरोग्यबलवर्धनम्* । ९ गौरामलकचूर्णानां प्रस्थः स्याच् छिशिरोद्धृतः ॥ ७७५ ॥ एकविंसतिरात्रं तु स्वरसेनैव भावयेत्* । प्रस्थः पिप्पलिचूर्णानां प्रस्थश् चायोरजो भवेत्* ॥ ७७६ ॥ द्वौ प्रस्थौ मधुनः स्यातां सर्पिषश् १० चाढकं भवेत्* । शर्करायाश् च द्वौ प्रस्थाव् अर्धप्रस्थं च चित्रकात्* ॥ ७७७ ॥ एतत् संभृत्य संभारं प्रक्षिप्यघृतभाजने । मासम् एतत् स्थितं वान्ये प्राश्नीयात् तु यथाबलम्* ॥ ७७८ ॥ ११ पलं वा द्विपलं वाथ लिह्यात् कल्यम् अभुक्तवान्* । शतं जीवति मेधावी बलीपलितवर्जितः ॥ ७७९ ॥ न चात्र नियमः कश्चित् स्नानभोजनमैथुने इइ. fol. २४॒ bower manuscript r१ धन्यं यशस्यम् आयुष्यं कल्याणं मंगलं परम्* ॥ ७८० ॥ विश्वामित्रेण चाभाष्टम् ऋषिभिश् चाभिपूजितम्* ॥ ७८१अ ॥ {x} आश्विनरसायनम्* ऋ २ हेमन्तेऽथाश्वगन्धां नियतम् अथ तिलान् कृष्णकान् भक्षयीत संमिश्राः शर्करायाः सततम् इह पयः पश्चाद् अनुपिबेत्* । एतच् चैवेश्वरेण ३ स्वयम् इह विहितं विष्णोर् बलकरं यत् पीत्वा द्वादशाहं भवति हि पुरुषो वृद्धोऽपि तरुणः ॥ ७८२ ॥ बृहत्करणं {ओ} अश्वगन्धां पयस्याञ् च ४ संसृज्य पयसा पिबेत्* । मासम् एकं प्रयुंजानः सुकृशः स्थूलतां प्रजेत्* ॥ ७८३ ॥ {ओ} अथ कृशस्य बृंहणं वक्ष्यामः निर्मुसलचक्रहलशब्दाभिहतायां भूमौ जाताम् अश्वगन्धां ५ समूलपत्रपुष्पां सूक्ष्मचूर्णानि कुर्यात्* । ततः सर्पिषा विडालपदकम् आह्र्त्याहनि लेहयेत् पयश् चानुपिबेत् जीर्णान्ते पयसा भोजनम् अश्नीयात्* ॥ ६ एवम् एकविंशतिरात्रं बलवान् बृहच्छरीरश् च भवत्य् आह बृहस्पतिर् इति ॥ ७८४ ॥ {ओ} बार्हस्पत्यं बृहत्करणं {x} कोलकुलत्थयवमूलकानां निर्यूहम् एषा घृततैलमिश्रम्* । ७ दध्ना युतं तण्डुलसैन्धवाभ्यां जयेज् ज्वरं कोष्ठगतं च वायुम्* ॥ ७८५ ॥ सनागरं पिप्पलिचव्यचित्रकं सपिप्पलीमूलम् अथापि तण्डुलान्* । यवागुर् एषा लघुशूलनाशनी ८ प्रदीपनी दीपयते च पावकम्* ॥ ७८६ ॥ {x} मध्यं कपित्थस्य सबिल्वमध्यं चांगेर्य् अथो दाडिमतक्रसिद्धा । यवाग्व् इयं ग्राहणी पाचनीया वातामये स्यात् तु सपंचमूला {ओ} ॥ ७८७ ॥ स्यात् सालपर्णी ९ ह्य् अथ पृश्निपर्णी बला तथा बिल्वफलस्य मध्यम्* । सदाडिमा तण्डुलसंप्रयुक्ता कफेऽतिसारे कफपित्तजे तु ॥ ७८८ ॥ ह्रीवेरधान्युत्पलनागरेषु छागे पयस्यांभसि पृश्निपर्ण्याः । १० सतण्डुलां तां विपचेद् विधिज्ञो रक्तातिसारेषु हितां यवागुम्* ॥ ७८९ ॥ आमे तु सांब्लां सह नागरेण पेयां भिषक् सातिविषाञ् च दद्यात्* ॥ सकण्टकारी तु भवेच् छ्वदंष्ट्रा सफाणिता वस्तिरुजासु ११ पेया ॥ ७९० ॥ विडंग्य् अथो पिप्पलिमूलशिग्रुं सुवर्चिकां मोचरसं च तद्वत्* । स्यात् तक्रयुक्ता तु हिता यवागू कोष्ठाश्रयान् हन्ति क्रिमीन् नरस्य ॥ ७९१ ॥ मृद्वीकथोणेयकशारिवा व्१ च लाजाश् च सिद्धा सह पिप्पलीभिः । पेया सुशीता मधुसंप्रयुक्ता तृष्णां निहन्यात् २ प्रवृद्धाम्* ॥ ७९२ ॥ ससोमराजिस् तु हिता यवागूं वदन्ति रोगेषु विषान्वयेषु ॥ बराहमेदःक्वथिते तु सिद्धा स्याद् बृंहणीया तु नृणां यवागू ॥ ७९३ ॥ यवैर् यवागू तु स दाडिमांब्ला ३ सत्र्यूषणा हिंगुनि चेद् विपक्वा । घृते सतैले लवणे च युक्ताजीर्णप्रतिश्यायहिता कफे च ॥ ७९४ ॥ गवेधुकानां परितापितानां स्यात् कर्शनीया मधुसंप्रयुक्ता ॥ सर्पिष्मती सैन्धवसंप्रयुक्ता ४ तिलैर् युता स्नेहयुता यवागू ॥ ७९५ ॥ {ओ} कुशालपर्ण्याः क्वथिते कषाये श्यामाकपेया तु विरूक्षणीया । हिक्कासु कासेषु तथैव श्वासे हिता यवागू दशमूलसिद्धा ॥ ७९६ ॥ ५ रुजासु पक्वाशयसंभवासु हिता प्रसन्ना यमके विपक्वा ॥ मांसैश् च माषैश् च तिलैः सशाकैः सिद्धा भवेद् वर्चनिरस्यनी तु ॥ ७९७ ॥ जंब्वाम्र-म्-अस्थीककपित्थबिल्वैः संग्राहणीया ६ तु भवेद् यवागू ॥ क्षारं च हिंगून्य् अथ चित्रकं च वृक्षांब्लसिद्धान्य् अथ भेदनीया ॥ ७९८ ॥ वातानुलोमं कुरुते यवागू सपिप्पलीमूलभया सबिल्वैः ॥ तक्रेण युक्ता तु हिता यवागू ७ तक्रानुपाना घृतव्यापदेषु ॥ ७९९ ॥ व्यापन्नतैलस्य हिता यवागू उदश्विपिण्याकयुता सक्षौद्रा ॥ सपिप्पलीकामलकैर् विपक्वा कण्ठ्या यवागूर् यमकोपसिद्धा ॥ ८०० ॥ दध्ना तु ८ पक्वा तु र्-उपोदका स्यात् सतण्डुला स्यान् मदनाशनी तु ॥ गोधास्व् अपामार्गरसेन चैव सिद्धा यवागू तु भवेत् क्षुतघ्नी ॥ ८०१ ॥ सपंचमूला घृततैलमिश्र सदाडिमा ९ वातहरा यवागू । श्लेष्मामयघ्नी तु पुराणधान्या ॥ सपद्मनीलोत्पलशर्करा स्यात् सिद्धां पिबेत् पित्तहरा यवागू ॥ ८०२ ॥ {ओ} अग्निर् मे माध्यगाद् देहाद् वायुः प्राणान् दधातु १० मे । इन्द्रो मे बलम् आदध्याच् छिवं चापो दिशन्तु मे ॥ ८०३ ॥ इत्य् एनं मन्त्रम् आर्षं वै भुक्त्वा गत्वा तथा स्त्रियः । जपमानः स्पृशेद् आपस् तथास्यायुर् न हीयते ॥ ८०४ ॥ भेली यवागू ऋ ११ अम्बष्टकी सकुटजाफलशृंगवेरम् आम्रास्थिकट्फलजंबूसारम्* । स्याद् धातकी सहिरिवेरशिलोद्भिदे च वारिष्ठमुस्तम् अपि चोत्पलकेसरं १२ स्यात्* ॥ ८०५ ॥ इइ. fol. २५॒ bower manuscript r१ एतानि तुल्यधरणानि तुलाधृतानि बध्वापि मूटकम् अथापि नर्तकेऽस्मिन् । प्रक्षाल्य सिद्ध छि प्र्. यवागुम् अंश x ॥ ८०६ ॥ २ मूलकानां दधिघृततैल तथैव तण्डुलानाम्* । परिमितम् अपि चेत् पिबेद् यवागूं शमय्ति कोष्ठगताञ् चरांश् च वायून्* ॥ ८०७ ॥ अजात्यवा कुंचिकशृंगवेरं सचित्रकं कारवी ३ भागम्* । घृतेन भृष्टा लवणांशयुक्ता कल्याणिका नाम यवागुर् अग्र्या ॥ ८०८ ॥ हतां तु दीप्तां ग्रहणीं करोति शमेति पित्तं कफमारुतौ च । अर्शांसि वार्तीकुरुते ४ प्लिहं च निहन्ति गुल्मांश् च हलीमकं च ॥ ८०९ ॥ शतपुष्पां षडीं बिल्वं पुष्करं चित्रकं वचाम्* । विडं सौवर्चलं चैव शृंगवेरं सपिप्पलीम्* ॥ ८१० ॥ ५ पलांशकं च लवणं दाडिमं तुंबुरूणि च । कुस्तुंबुरुम् अजाजीञ् च समभागानि कारयेत्* ॥ ८११ ॥ तण्डुलान् यमके भृष्टान् यवागूं साधयेद् ६ भिषक्* । योनिशूलम् उदावर्तं मूत्रकृच्छ्रं च साधयेत्* ॥ ८१२ ॥ यावन्तो वातिका रोगाः सर्वान् एतान् नियच्छति । एषा यवागुर् ७ आख्याता अश्विना भिषजां वराव् इति ॥ ८१३ ॥ आश्विनीयं यवागूत्रयम्* {x} यवागूकल्पः {x} इक्षुरसानि विदार्यामलकघृतपयोमाषमांसमधुनां ८ समधुकानाम्* । प्रस्थाः पृथग् विधेया रसस् तु मांससमं तुलितं च ॥ ८१४ ॥ मदुकपलान्य् अपि पंच प्रस्थो माषस्य लुचितस्य । एतत् सरास्वतिघृतं राजर्षेः पुत्रकामस्य ॥ ८१५ ॥ ९ आमलकरसप्रस्थः प्रस्थ इक्षुरसस्य च । प्रस्थम् आजस्य दुग्धस्य पयसः प्रस्थम् एव च ॥ ८१६ ॥ विदारीणां रसप्रस्थं घृतप्रस्थं च साधयेत्* । शीते दद्यान् मधुप्रस्थं १० पंचविंशच् च शर्करा ॥ ८१७ ॥ मरिचं पिप्पलीञ् चैव कुडवौ धौतचूर्णितौ । जीवणीयं च बल्यं च वृष्यं चैवैतद् उत्तमम्* ॥ ८१८ ॥ घृतं शटावरीगर्भं क्षीरे दशगुणे पचेत्* । ११ शर्करापिपल्लीक्षौद्रं युक्तं तद् वृष्यम् उत्तमम्* ॥ ८१९ {ओ} ॥ रसं गोक्षुरकात् सर्पिः द्वे च दुग्धे गवाजयोः । प्रसृतं मधुसंयुक्तं योगो विंशतिवेगिकः ॥ ८२० ॥ {ओ} विदारी १२ चात्मगुप्ता च तथामलकम् एव च । यवाश सह x व्१ पेष्टव्याः पयसा सह ॥ ८२१ ॥ x x x तद्घृते भृष्टं शीतं कृत्वा मधूक्षितम्* । भक्षयित्वा नरः क्षीणः पुनर् वृषतां व्रजेत्* ॥ ८२२ ॥ x x x x x x x x x । २ सपंचशर्करं चूर्णं तथैव मधुसर्पिषी ॥ ८२३ ॥ अतोऽक्षमात्रां प्राश्नीयात् पुमान् यस्यांगनाशनम्* । अनंब्लकटुकाहारो निहीनं वर्जयेद् ऋतम्* ॥ ८२४ ॥ जलाढकेऽत्मगुप्तायाः ३ पंचमूलपलानि तु । क्वाथे तस्मिन् पयोऽध्यर्धं कृत्वा चूर्णानि दापयेत्* ॥ ८२५ ॥ शर्कराया भवेत् प्रस्थः प्रस्थ स्यान् मधुसर्पिषोः । गोधूमचूर्णैर् बद्ध्नीयान् मोदकं पलसंमितम्* ॥ ८२६ ॥ ४ अत एकं नरः प्राश्य षष्टिं गच्छति मैथुनम्* । पुरुषः कामिनीकान्तः परमं वृष्यम् उच्यते ॥ ८२७ ॥ रसेन चटकानां च निश्चित्रान् निर्मलांस् तिलान्* । भावितान् यावतः प्राशेत् तावद् ५ गच्छति मैथुनम्* ॥ ८२८ ॥ क्षीरपक्वास् तु गोधूमाः स्वयंगुप्ताफलानि च । शीतं मधुघृताक्तं च प्राश्य गृष्ट्या पयः पिबेत्* ॥ ८२९ ॥ प्रयोगाद् अस्य गच्छेत वृषत्वं पक्षम् अक्षतः ॥ श्वदंष्ट्राक्वाथदुग्धाभ्यां ६ धौतान् माषान् विपाचयेत्* ॥ ८३० ॥ बिल्वमात्रं ततः पिण्डं भक्षयेन् मधुसर्पिषा । ततश् चानुपिबेत् सायं शर्करासहितं पयः ॥ ८३१ ॥ एकाह्ना गन्तुम् इच्छेद् ७ यः पुरुषः प्रमदाशतम्* ॥ विदारी पयशा भृष्टा सर्पिषा मधुना सह ॥ ८३२ ॥ प्राश्य शीतं यथाकामं षष्टिं गच्छति मैथुनम्* ॥ विदारीणां भवेच् चूर्णं तद्रसेनैव ८ भावितम्* ॥ ८३३ ॥ मधुसर्पिः समायुक्तं प्राश्य स्याद् दशवेगिकः ॥ तथामलकचूर्णानि भावितानि तु तद्रसे ॥ ८३४ ॥ घृतमाक्षीकसंयुक्तं ९ प्राश्य स्याच् छतवेगिकः ॥ तथाश्वगन्धामूलानि शुंगानि च फलानि च ॥ ८३५ ॥ दिवा क्षीरेण पीतानि रात्रिं कुर्वन्ति विंशिकाम्* ॥ १० अध्यण्डा चटकाः सर्पिः स्वयंगुप्ताफलानि च ॥ ८३६ ॥ पादलेपः प्रयोक्तव्यो वृषो यावन् न गां स्पृशेत्* ॥ निष्पत्रं चटकं कृत्वा डेम्बुकाभिर् ११ दशापयेत्* ॥ ८३७ ॥ घृतं तेन विपक्वं तु पादलेपः प्रशस्यते ॥ विदारीमाषचूर्णानि तथा लोहितशालयः ॥ ८३८ ॥ बराहमेदःसंयुक्तं चटकाण्डरसेन च । १२ युक्त्या च लवणं देयं घृते शष्कुलिकां पचेत्* ॥ ८३९ ॥ ततः पाणितलं प्राश्य गच्छेत प्रमदाशतम्* ॥ इइ. fol. २६॒ bower manuscript r१ x x x x .ध्. x x त मधुसर्पिषा ॥ ८४० ॥ दुग्धानुपाने ग्रीष्मे च दश गच्छेत मैथुनम्* ॥ x x x x x x x x x ॥ ८४१ ॥ x x x x २ विसग्रन्थिरसाष्टमः । आजेन पयसा पिष्ट्वा घृते शष्कुलिकां पचेत्* ॥ ८४२ ॥ अंगुष्ठपर्वमात्रेण वेगार्ध x .ऊ । x x x x x x x x x ॥ ८४३ ॥ ३ अनुपीत्वा सुरामण्डं नरस् तेन वृषायति ॥ तृप्तः कुक्कुटमांसानां गत्वा योऽनुपिबेत् पयः ॥ ८४४ ॥ न तस्य लिंगशैथिल्यं न च शुक्रक्षयो भवेत्* ॥ ४ यो माषयूष्णा भुक्त्वा तु घृताढ्यं षष्टिकोदनम्* ॥ ८४५ ॥ पयः पिबेत रात्रिं यः कृत्स्नां जागर्ति वेगवान्* ॥ शर्करामधुदुग्धं च घृतं त्रिकटुकं ५ सरः ॥ ८४६ ॥ श्रितम् एकध्यम् एतद् वै पिबेद् इन्द्रप्रियं पयः ॥ ८४७अ ॥ {ओ} औशनसो योगः इन्द्रप्रियः {ओ} नावनीतके सिद्धसंकर्षे नानाचार्यमते ६ वृषयोगाः समाप्ताः {x} शंखस्य भागाश् चत्वारस् ततोऽर्धेन मनःशिला । मनःशिलार्धे मरिचं मरिचार्धे च सैन्धवम्* ॥ ८४८ ॥ एषा वैदेहिका ७ वर्तिर् वर्ध त्ती नाशयेद् गदान्* । आलूनं पटलं काचं मलं लोहितराजिताम्* ॥ ८४९ ॥ शंखं पीषेद् गवां क्षीरे अजक्षीरे मनःशिलाम्* । अवीक्षीरे च मरिचं मानुषेण ८ च सैन्धवम्* ॥ ८५० ॥ एकमरिचा द्विकतका त्रिशर्करा चतुसमुद्रफेणयुता । पुष्पांजनपंचयुता वर्तिः सर्वाक्षिरोगेषु ॥ ८५१ ॥ शर्करागैरिकक्षौद्रं पुष्पाञ्जनम् अथापि च । एषा रसक्रिय ९ मुख्या सर्वनेत्ररुजापहा ॥ ८५२ ॥ दध्ना लवणमिश्रेण मृद्नीयात् पात्रम् आयसम्* । शूलार्त्तम् अञ्जयेन् नेत्रम् आशु स्वस्थं भविष्यति ॥ ८५३ ॥ सैन्धवं बृहती ताम्रं कटुकां शंखपिपल्लीम्* । १० शुष्काक्षिरोगं शुक्लं च हन्ति पैल्यं च कोकिला ॥ ८५४ ॥ पिप्पलीभिर् हरिद्राभिर् मृद्नीयाद् दर्पणं मुहुः । शूलार्त्तम् अंजयेन् नेत्रम् आशु स्वस्थं भविष्यति ॥ ८५५ ॥ चीडायाः ११ अनेहवत् काष्ठं सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्* । तच् चूर्णं वस्तमूत्रेण त्रिरात्रं परिभावयेत्* ॥ ८५६ ॥ एतच् चूर्णांजनं श्रेष्ठं पैल्यक्रिमिविनाशनम्* ॥ ८५७अ ॥ कुङ्कुमरसेन तिमिरं निहन्ति १२ शुष्काक्षिरोगम् उदकेन । आसन्नानि च मधुना सद्योत्पतितानि पयसा च ॥ ८५८ ॥ व्१ x x x x x तिमिरस्य च नाशनम्* ॥ कृष्णसर्पस्य मेदः स्याद् धात्रीफलरसस् तथा ॥ ८५९ ॥ एताभ्यां क्षौद्रयुक्ताभ्यां त्र्यहाद् अन्धः प्रपश्यति ॥ उशीरं तगरं चैव सैन्धवं २ परिपेलवम्* ॥ ८६० ॥ त्वचं च गैरिकं चैव पिष्टानि स्युर् विडालकम्* ॥ मनोह्वा सह तैलेन छागक्षीरेण चांजनं ॥ ८६१ ॥ गैरिकं वस्तमूत्रेण वृषमूत्रेण पिप्पलीम्* । समभागानि ३ पिष्टानि ततो वर्तिं प्रकल्पयेत्* ॥ ८६२ ॥ एषा पिल्लेषु योक्तव्या यस्य चास्रु न तिष्ठति ॥ मनःशिलाम् अंजनं च श्वेतानि मरिचानि च ॥ ८६३ ॥ सर्वाण्य् एकप्रमाणानि चूर्णं ४ तिमिरनाशनम्* ॥ त्रिफलं सहरिद्रां च समांशान् सलिले पचेत्* ॥ ८६४ ॥ सारसे क्षीरसंसृष्टे ससेको वेदनापहः ॥ इमं योगोत्तमं सिद्धं प्रयुंजीन् मतिमान् भिषक्* ॥ ८६५ ॥ ५ सर्वेषु नेत्ररोगेषु शूलवत्सु विशेषतः ॥ पुनर्नवायाः पत्राणि बृहतीं कण्टकारिकाम्* ॥ ८६६ ॥ श्वदंष्ट्रां वर्धमानं च क्षीरेणाजेन क्वाथयेत्* । एतद् आश्च्योतनं ६ श्रेष्ठं पयोमधुसुखोदकैः ॥ ८६७ ॥ तांरपात्रं घृताभ्यक्तं छागशृंगेन धूपितम्* । नारीक्षीरेण मृदितं शूलघ्नं परिषेचनम्* ॥ ८६८ ॥ प्रपौण्डरीकं मधुकं ७ शैलेयं क्षौद्रम् एव च । यथावज् जर्जरीकृत्वा बध्नीयान् नर्तके शुचौ ॥ ८६९ ॥ जलेन बहुशः सिक्तं पीडितं च मुहुर् मुहुः । आश्च्योतनम् उदारं स्यान् नेत्रयोर् ८ भृशशूलयोः ॥ ८७० ॥ द्वयोर् बृहत्योर् मूलत्वक् पिप्पली विश्वभेषजम्* । सैन्धवं ताम्रसंयुक्तं क्षीरेण सह पीषयेत्* ॥ ८७१ ॥ श्लक्ष्णपिष्टान् ९ तु तां कृत्वा लेपयेत् ताम्रभाजनम्* । सप्तरात्रम् अथाष्टाहं पिष्ट्वा पिष्ट्वा प्रलेपयेत्* ॥ ८७२ ॥ अंजनीत ततश् चक्षुर्वेदनार्त्तनिवर्हणम्* । १० श्वयथुं ताम्रराजिं च प्रसह्य विनिवर्तयेत्* ॥ ८७३ ॥ आलूनं पटलं काचं तिमिरं चापकर्षति ॥ रसाञ्जनस्य ध मनःशिला ॥ ८७४ ॥ x x x x x x ११ कुशमूलं च दापयेत्* । क्षौद्रयुक्तं भवेद् एतत् स्रावकण्डूविनाशनम्* ॥ ८७५ ॥ आलूनं तिमिरं चैव सर्वाक्षिरोगनाशनम्* ॥ x x x x x x इइ. fol. २७॒ bower manuscript r१ x x x x x च षोडश ॥ ८७६ ॥ मधुयष्टिका शर्करा च वर्तिः सद्योत्थितेऽक्षिणि ॥ सौवर्चलं हरिद्रे द्वे त्रिफला कटुकत्रिकम्* ॥ ८७७ ॥ मधुकेन समायुक्तं श्रेष्ठं तिमिरनाशनम्* ॥ ८७८अ ॥ जाती शंखमनःशिला २ समधुका फेनं समुद्रात् तथा मंजिष्ठा मरिचांजनं समधृतं प्राचीनिका पिप्पली । दद्याच् चैव समांशिका द्विगुणितं यत् तच् छुभं गैरिकं सर्वव्याधिविनाशनी ३ हिततमा वर्तिः स्मृताक्ष्यामयेति ॥ ८७९ ॥ {ओ} प्राचीनिका पाठा {ओ} प्रपौण्डरीकं मधुकं शर्करा समनःशिला । शंखं पिप्पलीवीजानि रसांजनम् अथाञ्जनम्* ॥ ८८० ॥ रीतीपुष्पं फलं चैव ४ कतकस्य ससैन्धवन्* । समुद्रफेनं मरिचं समभागानि माक्षिकम्* ॥ ८८१ ॥ छायासु शुष्का गुडिकाः सुनिगुप्ता निधापयेत्* । पिल्लानां रोमजननी वर्तिः सर्वाक्षिरोगिणाम्* ॥ ८८२ ॥ स्रोतो ५ऽञ्जनस्य भागो भागश् च भवेत् समुद्रफेनस्य । श्वेतमरिचस्य भागो भागोऽप्य् अथ पिप्पलीनां च ॥ ८८३ ॥ लवणाक्षभागयुक्तं निमिना परमार्चितं हितम् उदारम्* । ६ तिमिरापहं सुसुक्ष्मं चूर्णं स्याद् आर्यजनयोग्यम्* । {ओ} गैरिकं शार्करा चैव पुष्पांजनम् अथापि च । मधुना संप्रयुक्तैषा नेत्रामयरसक्रिया ॥ ८८५ ॥ ७ अभयायास् त्रयो भागा भागः स्याद् विश्वभेषजात्* । वर्तिर् अप्सु-म्-इयं पिष्टा सर्वनेत्रामये हिता ॥ ८८६ ॥ ८ सितमरिचसमुद्रफेनं सिताशर्करां शंखनाभी रजस् ताम्रजः कतकफलम् अयोरजो गर्मुडीमूलम् एलां तथा सैन्धवम्* । ९ अपि च कटुकरोहिणी पिप्पलीनां कणाः पिष्य वर्त्य् अंभसा कारयेत् तिमिरपटलकण्डुकाचापहा रात्रि-म्-अन्धापहा वर्तिर् एषा शिवा ॥ ८८७ ॥ १० अगुरुं चन्दनं पत्रं कुङ्कुमं च सकेसरम्* । बृहती श्वेतमरिचं भद्रमुस्ताम् अथोत्पलम्* ॥ ८८८ ॥ एतानि समभागानि नारीक्षीरेण पीषयेत्* । नारीक्षीरस्यालाभे ११ तु छागीक्षीरेण पीषयेत्* ॥ ८८९ ॥ कण्डूतिमिरम् आस्रावं तथा लोहितराजयः । नक्त-म्-अन्धं तथैवान्यान् नेत्ररोगान् नियच्छति ॥ ८९० ॥ व्१ x x x करवीरकं तिलतैलेन पाचयेत्* । नास्याभ्यंजनयोगोऽयं सिद्धः पलितनाशनः ॥ ८९१ ॥ प्रपौण्डरीक x x x x x x । x x x x x x x x x x ॥ ८९२ ॥ x x २ x x पिष्टोऽयं लेपः पलितनाशनः ॥ रोचना काचमाची च शतपुष्पा तिलास् तथा ॥ ८९३ ॥ अनेन म्रक्षिताः केशा भवन्त्य् अंजनसन्निभाः ॥ नीलीका सैन्धवं ३ चैव जलपिष्टा च पिप्पली ॥ ८९४ ॥ अनेन म्रक्षिताः केशा भवन्त्य् अंजनसन्निभाः ॥ अभयामलकाभ्यां च पूर्वं प्रक्षालयेच् छिरः ॥ ८९५ ॥ अलंबुसं ४ च संगृह्य पीषेन् नीलिकया सह । तेनोष्णेन शिरो लिंपेत् पलितं न भविष्यति ॥ ८९६ ॥ तुत्थमुस्तं सकासीसं कुर्मपित्तम् अयोरजः । ५ दन्ती च सहदेवा च भागो भृंगरजस्य च ॥ ८९७ ॥ विभीतकानां तैलेन सिद्धं पलितनाशनम्* । अभ्यंगं सततं कुर्यात्* ६ पलितं न भविष्यति ॥ ८९८ ॥ भृंगरजरसप्रस्थं तद्वत् पयसः पलं च मधुकस्य । तैलकुडवे विपक्वं कुर्यात्* ७ कृष्णाम् अपि बलाकाम्* ॥ ८९९ ॥ नाशयति बलीपलितं द्वादश वर्षाणि सप्तरात्रेण । मासेन च वर्षशतं नस्तःकर्मप्रयोगेन ॥ ९०० ॥ ८ रामतरुण्या द्वे मूलपले पलं च मधुकस्य । शाबरकस्यार्धपलं दश च पलान् अक्षतैलस्य ॥ ९०१ ॥ आदित्येन विपक्वं पात्रे ९ कार्ष्णायसे दशाहानि । कुर्यान् नस्तःकर्म भ्रमरसवर्णानि पलितानि ॥ ९०२ ॥ आमलकरसप्रस्थः सर्पिःप्रस्थः पलं च मधुकस्य । संभृत्य सर्वम् एतद् वैद्यो मृद्वग्निना १० विपचेत्* ॥ ९०३ ॥ अन्धम् अनन्धं कुर्यात् पलितम् अपलितं तथैव दृढदत्तम्* । एतन् नस्तःकरणं गताम् अपि निवर्तयति दृष्टिं ॥ ९०४ ॥ त्रिफलां च समां कुर्यान् नीलीं नीलोत्पलानि च । ११ अक्षमात्रान् पृथग् भागान् फलं पिण्डारकस्य च ॥ ९०५ ॥ अंजनं पिप्पलीमूलं पत्रं सहचरस्य च । जंबूकषायः कर्तव्यः जंबूमूलाच् च मृत्तिकाम्* ॥ ९०६ ॥ इइ. fol. २८॒ bower manuscript r१ ककुभस्य फलं कुर्याद् द्वौ तैलकुडवौ तथा । एतद् वैभीतके तैले शनैर् मृद्वग्निना पचेत्* ॥ ९०७ ॥ म x x x सराहानि नस्तःकर्म समाचरेत्* । ततः षोडशमे ह्य् अह्नि निश्वेतः २ कृष्णमूर्धजः ॥ ९०८ ॥ सुवक्त्रनयनः श्रीमान् भवेन् नीलशिरोरुहः । इत्य् उवाचेह भगवान् अगस्त्यो वदतां वरः ॥ ९०९ ॥ त्रिफला सहचरकुसुमं जंबूकार्ष्मर्यककुभकुसुमं च । चूतफलस्य ३ च मध्यं तथैव पिण्डारकफलं च ॥ ९१० ॥ कासीसम् असनकुसुमं नीली नीलोत्पलं विसग्रन्थी । अंजनम् अञ्जनवर्णश् च कर्दमो लोहचूर्णं च ॥ ९११ ॥ द्वे कण्टकारिके द्वे च शारिवे दपयेच् ४ च मदयन्तीम्* । भृंगरजरसं चाथो तथैव वैभीतकं तैलम्* ॥ ९१२ ॥ असनकषायालुडितं पात्रे कार्ष्णायसे दशाहानि । स्थितम् एतद् अनभिदग्धं संयङ् मृद्वग्निना विपचेत्* ॥ ९१३ ॥ ५ मुद्गेष्व् अथ माषेषु च सुक्तं संस्थाप्यम् अर्धम् आदाप्य । पूर्णे ततोऽर्धमासे कृतरक्षं तत् प्रयोक्तव्यम्* ॥ ९१४ ॥ त्रिफलाभावितकायः कृसराशी शुक्तिम् अस्य तैलस्य । एकान्तरं ६ सुनियतः सुनिवाते नस्ततो दद्यात्* ॥ ९१५ ॥ तैलप्रस्थं त्व् एतद् यः सम्यङ् नामयेत नासिकया । उपयुक्ते श्वेतशिरा स कृष्णकेशः पुनर् भवति ॥ ९१६ ॥ {x} केशरागाः {x} ७ अथातो हरीतकीकल्पं व्याख्यास्यामः सुखोपविष्टं ब्रह्माणम् अश्विनौ वाक्यम् ऊचतुः । कुतो हरीतकी जाताकतियोनिश् च कीर्त्यते ॥ ९१७ ॥ रसाश् च कति संख्याताः कति ८ चोपरसाः स्मृताः । कति नामानि वर्णा वा नाम्नि नाम्नि च लक्षणम्* ॥ ९१८ ॥ कांश् च रोगाञ् च्छमयते वर्णरूपाणि कानि च । केन द्रव्येन संयुक्ता कान् रोगान् संनियच्छति ॥ ९१९ ॥ ९ एतं प्रश्नं यथापृष्टं भगवन् वक्तुम् अर्हसि । अश्विनोर् वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा वचनम् अब्रवीत्* ॥ ९२० ॥ भवद्भ्यां यद् इदं पृष्टम् अस्य व्याकरणं पृथक्* । प्रवक्ष्याम्य् अनुपूर्वेण बुद्धिरूपकरं १० ॥ ९२१ ॥ पपात बिन्दुर् मेदिन्यां शक्रस्य पिबतोऽमृतम्* । औषधीनां ततः श्रेष्ठा प्रादुर्भूता हरीतकी ॥ ९२२ ॥ विजया त्रिवृता चैव रोहिणी पूतनामृता । व्१ जीवन्त्य् अभय चैव सप्तयोनिर् हरीतकी ॥ ९२३ ॥ अलाबुवृत्ता विजया या वृत्ता सा तु रोहिणी । पूतनास्थिमयी सूक्ष्मा स्थूलमांसफलामृता ॥ ९२४ ॥ सुवर्णवर्णा जीवन्ती पंचाश्री त्रिवृत्ता २ तथा । अभया कालिका लोके निर्दिष्टा ब्रह्मणा पुरा ॥ ९२५ ॥ एतासां संप्रवक्ष्यामि रसवीर्यं समासतः । हरीतकीं पंचरसाम् उष्णाम् अलवणां शिवाम्* ॥ ९२६ ॥ गुणो लवणवर्जो यः ३ हरीतक्या निरत्ययः । निर्हरन्ति मलं यस्माद् आरोग्यायुष्यसंमताः ॥ ९२७ ॥ शिवा क्षिप्रसमुत्था च सूपचारा सदाभया । सुखा पुष्टिकरी चैव दरिद्राणां चिकित्स ति ॥ ९२८ ॥ तथैव सुकुमाराणाम्* ४ प्रायक्लेशाश् च ये नराः । अभया हि नृणां धन्या चिकित्सार्थे सदा हिता ॥ ९२९ ॥ ससैन्धवां तु यः खादेद् अभयां समहौषधाम्* । व्यत्यासेन च पिप्पल्यो न व्याधिर् विषहेत ५ तम्* ॥ ९३० ॥ गुडमिश्रद्वितीयां तु द्वे द्वे खादेत x .ई । सहस्रं स समाः प्राप्य नरः सर्वामयाञ् जयेत्* ॥ ९३१ ॥ अभयां सह मुद्गैर् वा भुंजानो लघुभोजनम्* । संवत्सरशतं ६ जीवेत् प्रणुद्य विविधान् गदौ ॥ ९३२ ॥ अरोगो बलसंपन्नो बलीपलितवर्जितः । ओजस्करी शरीरे च भवेन् नित्यं निषेविता ॥ ९३३ ॥ अभयाञ् च हरिद्राञ् च ७ पिप्पल्यः सैन्धवन् तथा । कुष्ठं चेति समायुक्तं गोमूत्रेण विरेचनम्* ॥ ९३४ ॥ गुडं द्राक्षारसं क्षौद्रं तथैव च हरीतकी । एतत् काङ्कायनप्रोक्तं पैत्तिकानां विरेचनम्* ॥ ९३५ ॥ ८ पिप्पल्यः सैन्धवं चैव बिडंगानि हरीतकी । एतद् गोमूत्रसंयुक्तं सहरिद्रं विरेचनं ॥ ९३६ ॥ हरीतकीं समगुडां मधुना सह संयुक्ताम्* । युक्तो वैरेचनो योगः सिद्धं स्याच् च ९ रसायनम्* ॥ ९३७ ॥ सर्वरोगान् निहन्त्य् एषा पूर्वोक्ता हि हरीतकी । व्याख्यातं तत् समासेन विस्तरेणापि मे शृणु ९३८ ॥ विषमं च सुराणाञ् च विषं हन्याद् धरीतकी । पावकं वर्धयत्य् एषा गुल्मं १० चाशु नियच्छति ॥ ९३९ ॥ हरीतकीप्रयोगस् तु जठरान्य् अपि नाशयेत्* । आयुष्या साधयत्य् एषा कफद्वाराणि शोषिणाम्* ॥ ९४० ॥ कासं श्वासं च हिक्कां च तमो मूर्च्छां प्रतानकम्* । अभयां नातिवर्तते ११ चमूम् ऐन्द्रीम् इवासुराः ॥ ९४१ ॥ कामलां चैव कुष्ठाञ् च नाशयेत हरीतकी । अर्शसां शमनी चैव सर्वमेहविनाशनी ॥ ९४२ ॥ इइ. fol. २९॒ bower manuscript r१ हरीतकीप्रयोगाच् च श्वयथुः प्रविदीर्यते । उद्धता मरुतेनैव तोयमु x प्रवाहिकाः ॥ ९४३ ॥ श्लेष्मपित्तरक्तपित्ते पाण्डुरोगं हलीमकम्* । अभय प्र x x x x व्याधयस् २ तथा ॥ ९४४ ॥ श्लेष्मप्रसेकं वैवर्ण्यं स्वरभेदम् अरोचकम्* । हृद्रोगं चैव मूर्च्छाञ् च हन्याद् ध्य् एषा हरीतकी ॥ ९४५ ॥ यथा वैश्वानरो युक्तो बलवान् वायुना भवेत्* । वीर्यसमापन्ना ३ गुडेन स्याद् धरीतकी ॥ ९४६ ॥ तत्र श्लोकः ॥ यथाकथंचिद् गुडमिश्रितैषा पीता भिषग् वाप्य् अथवापि लीढा । दुरासदांश् चैव चिरस्थितांश् च गदान् नराणाम् अगदान्करोति ॥ ९४७ ॥ न सोऽस्ति रोगो ४ भुवि मानवानां हरीतकीयं न जयेत् प्रसह्य । यशस्विनीन् ताम् अमृतप्रसूतां प्रयोजयेत् सर्वत एव धीरः ॥ ९४८ ॥ हितं हयानां लवणं प्रशस्तं जलं गजानां ज्वलनं गवाञ् व । ५ हरीतकी श्रेष्ठतमा नराणां चिकित्स ते पङ्कजयोनिर् आह इति {ओ} ॥ ९४९ ॥ हरीतकीकल्पः आश्विनः {x} अथातः शिलाजतुकल्पं व्याख्यास्यामः । नात्युष्णश् च कषायश् ६ च कटुः पाके शिलाजतुः । नात्युष्णशीतो धातुभ्यश् चतुर्भ्यस् तस्य निर्दिशेत्*।संभवः ॥ ९५० ॥ हेमा ताराः स रजता ततः कृष्णायसाद् अपि । रसायनं स विधिभिः स वृष्यः ७ स च रोगनुत्* ॥ ९५१ ॥ वातपित्तकफघ्नस् तु निर्यूहैः स सुभावितः । वीर्योत्कर्षं परं याति सर्वैर् एकैकशोऽपि वा ॥ ९५२ ॥ प्रक्षिप्तोद्धतम् आधानं ततस् तं प्रक्षिपेद् रसे । उष्णे सप्ताहम् ८ एतेन विधिना तस्य भावना ॥ ९५३ ॥ पूर्वोक्तेन विधानेन लोहैश् चूर्णीकृतैस् सह । स पीतः पयसा दद्याद् दीर्घम् आयुः सुखान्वितम्* ॥ ९५४ ॥ जरानुव्याधिशमनो देहदार्ढ्यकरः ९ परम्* । मेधास्मृतिकरो बल्यः क्षीराशी तं प्रयोजयेत्* ॥ ९५५ ॥ प्रयोगः सप्त सप्ताहं त्र्यहश् चैकश् च सप्तकः । निर्दिष्टस् त्रिविधस् तस्य परो मध्योऽवरस् तथा ॥ ९५६ ॥ मात्रा पलं चार्धपलं १० कन्यसीञ् चार्धकार्षिकीम्* । जातिविशेषं सविधिं तस्य वक्ष्याम्य् अतः परम्* ॥ ९५७ ॥ हेमाद्यः सूर्यसंतप्ताः स्वमलं गिरिधातवः । स्निघाभं गुरु मृत्स्नाच्छं वमन्ति ११ स शिलाजतुः ॥ ९५८ ॥ व्१ मधुरश् च सतिक्तश् च जपापुष्पनिभश् च यः । विपाके कटुशीतश् च स सुवर्णस्य निस्रवः ॥ ९५९ ॥ ताम्रो वर्हिणकण्ठाभस्तीक्ष्णोष्णः पच्यते कटुः । राजतः कटुकः श्वेतः शीतः स्वादुर् विपच्यते ॥ ९६० ॥ २ विपाके कटुशीतश् च सर्वश्रेष्ठः स चायसः ॥ ९६१ब् ॥ गोमूत्रगन्धः सर्वेषां सर्वे युज्यन्ति कर्मणि । रसायनप्रयोगेषु पश्चिमस् तु विशिष्यते ॥ ९६२ ॥ यथाक्रमं वातपित्तश्लेष्मपित्ते ३ कफे त्रिषु । विशेषतः प्रशंसन्ति मला हेममलादयः ॥ ९६३ ॥ शिलाजतुप्रयोगेषु विधाहीनि गुरूणि च । वर्जयेत् सर्वकालं तु कुलत्थान् परिवर्जयेत्* ॥ ९६४ ॥ ४ पयांसि शुक्तानि रसाः सयुषास् तोयं समूत्रं विविधाः कषायाः । आलोडनार्थं गिरिजस्य सिद्धास् ते ते प्रदेशाः प्रसमीक्ष्य कार्याः ॥ ९६५ ॥ न सोऽस्ति रोगो भुवि साध्यरूपः ५ शिलाजतुर् यं न जयेत् प्रसह्य । तस्मात् प्रयोगैर् विधैः प्रयुक्तः ॥ ९६६ ॥ स्वस्थस्य चोर्जां विविधां ददाति ॥ ९६७अ ॥ {x} अथातश् चित्रककल्पं व्याख्यामः ॥ धान्वन्तरिं महाप्रज्ञं ६ केशवः पर्यपृच्छत । अस्त्य् औषधं किञ्चिद् एवं सर्वव्याधिनिबर्हणम्* ॥ ९६८ ॥ केशवस्य वचः श्रुत्वा धन्वन्तरिर् अभाषत । चित्रकात् सदृशं किञ्चिन् नास्त्य् औषधम् इहोच्यते ॥ ९६९ ॥ ७ त्रिविधः स च विज्ञेयः कृष्णः श्वेतोऽथ पीतकः । प्रवरावरमध्यत्वम् आनुपूर्व्या विनिर्दिशेत्* ॥ ९७० ॥ त्वग्दोषिणां प्रमेहीनां तथैवोदरिणाम् अपि । कृष्णं हितं ८ विजानीयाच् छ्वित्रिणां च विशेषतः ॥ ९७१ ॥ ग्रहण्यर्शोविकारघ्नम् अतीसारविनाशनम्* । वयसः स्थापनं मेध्यं श्वेतपुष्पं विनिर्दिशेत्* ॥ ९७२ ॥ मेधातेजोग्निजननः कफहा पीतकः ९ स्मृतः । वातपित्तकफघ्नस् तु निर्दिशेद् अनुपूर्वशः ॥ ९७३ ॥ समादाय यथालाभं सर्वान् एवोपयोजयेत्* । कार्तिके मार्गशीर्षे वा आषाढे वाप्य् अथोद्धरेत्* ॥ ९७४ ॥ कार्तिके तूद्धरेत् १० कृष्णं मार्गशीर्षे तु श्वेतकम्* । आषाढे पीतकं वापि सकालस् तस्य संग्रहे ॥ ९७५ ॥ देवान् संपूज्य विधिवद् ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य च । श्मशानोषरवल्मीकचैत्यं चाथ ११ विवर्जिते ९७६ ॥ इइ. fol. ३०॒ बोwएर् मनुस्च्रिप्त्॑ लोस्त् इइ. fol. ३१॒ bower manuscript r१ मुहुस् तु गुडिकाम् एकां कुमाराय प्रदापयेत्* ॥ अतीसारेषु बालानां गुडिकां दापयेद् भिषक्* ॥ १०११ ॥ तण्डुलोदकसंयुक्तां क्षौद्रेण सह दापयेत्* । २ परूषकरसैर् युक्तं शर्कराक्षौद्रसंयुताम्* ॥ १०१२ ॥ छर्दयानस्य बालस्य गुडिकां दापयेद् भिषक्* । गुडूचिरससंयुक्तां शर्कराक्षौद्रसंयुताम्* ॥ १०१३ ॥ अथवा पक्वलोष्ठस्य प्रसादेन ३ प्रदापयेत्* । शर्कराक्षौद्रसंयुक्तां तथा संपद्यते सुखी ॥ १०१४ ॥ रक्तातिसारे बालानां गुडिकां दापयेद् भिषक्* । पंचवल्ककषायेण तण्डुलानां रसेन वा ॥ १०१५ ॥ शर्कराक्षौद्रसंयुक्तां ४ शशस्य रुधिरेण वा । ऐणेयहरिणाभ्यां वा रक्तैर् मधुमिश्रितैः ॥ १०१६ ॥ उदावर्तेषु बालानां गुडिकां दापयेद् भिषक्* । गुडोदकेन संयुक्तां त्रिफलाया रसेन ५ वा ॥ १०१७ ॥ आमातिसारे बालानां गुडिकां दापयेद् भिषक्* । दधिमण्डेन संयुक्तां तिन्तिडीकरसेन वा ॥ १०१८ ॥ शर्करा चाश्मरी चैव मूत्रग्राहे प्रमेहिषि । गुडिकां दापयेद् वैद्यो ६ मधुनाथ प्रसन्नया ॥ १०१९ ॥ आसवेन सुजातेन बालानां दापयेद् भिषक्* । सुखं भवति तेनास्य काश्यपस्य वचो यथा ॥ १०२० ॥ तेन कोष्ठगतो जन्तुः क्षिप्रम् एव ७ प्रमुच्यते । शिरोरोगेषु शमनं वमनं चैव शाम्यति ॥ १०२१ ॥ क्रिमिर् गुदगतो यस्य गुडिकायाः प्रलेपयेत्* । तेनास्य सौख्यं भवति काश्यपस्य ८ वचो यथा ॥ १०२२ ॥ अविज्ञातेषु रोगेषु गुडिकां दापयेद् भिषक्* । सुखोदकेन संयुक्तां सर्वरोगविनाशनीम्* ॥ १०२३ ॥ समीक्ष्य कुशलो वैद्यः कुर्वीत विविधाः क्रियाः । बलाबलञ् ९ च बालानाम् ऋतुं कालं समीक्ष्य च ॥ १०२४ ॥ क्रियां पंचविधां वैद्यो धातॄणाम् उपपादयेत्* । विरेकं वमनं चैव तथैवाप्य् अनुवासनम्* ॥ १०२५ ॥ परिकर्तिकासु बालानां गुडिकां दापयेद् भिषक्* । १० वराहविष्टासंयुक्तान् तथा तण्डुलधावनैः ॥ १०२६ ॥ शर्कराक्षौद्रसंयुक्तां पाययीत चिकित्सकः । व्१ सुखी भवति तां पीत्वा काश्यपस्य वचो यथा ॥ १०२७ ॥ हिक्काश्वासेषु कासेषु गुडिकां दापयेद् भिषक्* । मातुलुंगेन संयुक्तां गन्धसौवर्चलेन वा ॥ १०२८ ॥ २ जन्तुभिर् बाध्यमानस्य गुडिकां दापयेद् भिषक्* । दाडिमोदकसंयुक्तां मधुनाथ प्रसन्नया ॥ १०२९ ॥ तथा शिरोविरेकांश् च लेहान् प्रव्यंजनानि च । भुज्यतां भोजनं चैषा यवागूर् ३ लघुभोजनम्* ॥ १०३० ॥ कामलापाण्डुरोगेषु श्वयथूनां तथैव च । युक्तां पीलुकषायेण गुडिकां दापयेद् भिषक्* ॥ १०३१ ॥ रोहिण्यां तालुशोषे वा गलगण्डोपजिह्विके । चूर्णितां गुडिकां ४ दद्याद् दन्तमांसं च पीडयेत्* ॥ १०३२ ॥ सुखेन दन्ता जायन्ते श्वयथुश् चोपशाम्यति । तेनास्य रोगाः शाम्यन्ते आरोग्यं चाधिगच्छति ॥ १०३३ ॥ दद्रुकुष्ठकिलासानां पामास्व् अथ विचर्चिके । ५ त्वग्गतेषु च रोगेषु गुडिकां दापयेद् भिषक्* ॥ १०३४ ॥ कंपिल्यकस्य चूर्णानि चूर्णानि गुडिकाय च । पिष्ट्वा सर्षपतैलेन तेनैनम् अनुलेपयेत्* ॥ १०३५ ॥ गोमूत्रेण ६ सुखोष्णेन खादिरेण रसेन वा । सेच्यो निम्बकषायेण तेन संपद्यते सुखी ॥ १०३६ ॥ छाया वा पूतना वापि यस्य वाप्य् उपरिग्रहः । वस्तमूत्रेण संयोज्य गुडिकां ७ तस्य दापयेत्* ॥ १०३७ ॥ अथवा कल्कपिष्टायां गुडिकायां प्रलेपयेत्* । तथा सर्वग्रहास् तस्य प्रशाम्यन्ति सुदारुणाः ॥ १०३८ ॥ पार्श्वशूलेषु बालानां ८ गुडिकां दापयेद् भिषक्* । कुलत्थरससंयुक्तां युक्तां मांसरसेन वा ॥ १०३९ ॥ धात्र्याः शुद्धशरीरायाः दोषाः शाम्यन्ति दारुणाः । बलं वर्णं च बालानां क्षिप्रं समुपजायते ॥ १०४० ॥ ऋ ९ काश्यपीया गुडिका ॥ {x} अथ वित्रसते बालो रोदतेऽभीक्ष्णम् एव वा । त्रिफलां सह पिप्पल्यो लेहयेन् मधुसर्पिषा ॥ १०४१ ॥ मण्डलानि विवर्णानि गात्रे लक्ष्यन्ति यस्य तु १० दशमूलैः सुपिष्टैस् तं घृतमिश्रैः प्रलेपयेत्* ॥ १०४२ ॥ कल्कैः पुनर्नवायाश् च तथैव मधुकस्य च । सुखोदकेन सेकांश् च सततं तस्य कारयेत्* ॥ १०४३ ॥ रोदतो यदि बालस्य ११ कासः श्वासोऽपि वा भवेत्* । अन्तर्दशाहजातस्य यूषं कर्कटकस्य च ॥ १०४४ ॥ लवणं पिप्पलीयुक्तं तथा संबूकशुक्तिका । इइ. fol. ३२॒ bower manuscript r१ बालयुषे सुसिद्धं वा तस्मै बालाय दापयेत्* ॥ १०४५ ॥ ज्वरितस्याथ बालस्य मातुः क्षीरं विशोधयेत्* । x x x x स्य च २ कषायम् उपकल्पयेत्* ॥ १०४६ ॥ उशीरं भद्रमुस्ताञ् च त्रायमाणाम् अथापि च । तथा चन्दनकल्केन मधुकं च सशर्करम्* ॥ १०४७ ॥ जीवनीयोपसिद्धं च घृतम् अभयंजनं ३ हितम्* । कृशस्य शुष्यतो वापि कुमारस्य् अङ्गवर्धनम्* ॥ १०४८ ॥ प्रवक्ष्यामि विधिं सिद्धं बलवर्णकरं परम्* । कुशकाशम् उशीराणि द्राक्षा पद्मस्य केसरम्* ॥ १०४९ ॥ ४ सिद्धम् एतत् पयो देयं कृशाय सहशर्करम्* । एतैः सिद्धं घृतं वापि जीवनीयैश् च लेपयेत्* ॥ १०५० ॥ मधुपर्ण्या विपक्वं तु क्षीरम् अस्मै प्रदापयेत्* । तर्कारीम् उत्पलं ५ चैव सैन्धवं विकसां तिलान्* ॥ १०५१ ॥ अपामार्गफलं कुष्ठं चूर्णम् आमलकस्य च । अश्वगन्धां चवां चैव प्रियंगुं गौरसर्षपान्* ॥ १०५२ ॥ समभागानि सर्वाणि दध्ना ६ सह विमिश्रयेत्* । एतद् उन्मर्दनं श्रेष्ठं हीनमांसे प्रयोजयेत्* ॥ १०५३ ॥ क्षीरद्रोण्यां सुशीतायां स्वभ्यक्तम् अवगाहयेत्* । अथ श्वसिति यो बालः कासते ७ क्वथतेऽपि च ॥ १०५४ ॥ तस्मै लेहान् इमान् दद्यात् प्रतिपानम् अथापि च । कट्फलं शृंगवेरं च पिप्पल्योऽथ हरीतकी ॥ १०५५ ॥ सौवर्चलं च चूर्णानि ८ लेहयेन् मधुसर्पिषा । हरेणुकां पिप्पलीञ् च सूक्ष्मेलां सदुरालभाम्* ॥ १०५६ ॥ द्राक्षां चेति सुपिष्टानि लेहयेन् मधुसर्पिषा । कुष्ठं पुष्करमूलं ९ च शृंगवेरं हरीतकी ॥ १०५७ ॥ कल्कपेष्याणि जलेनोष्णेन पाययेत्* । भद्रमुस्ताम् अथो हिंगुं तगरं सहचोरकम्* ॥ १०५८ ॥ सुखोदकेन पिष्टानि पिबेत् कासनिवारणम्* । १० लाक्षां हरिद्रां मंजिष्ठां पिप्पलीं देवदारु च ॥ १०५९ ॥ एभिश् चूर्णीकृतैः सर्पिर्युक्तं कासनिवारणम्* ॥ तृषार्त्तस्य च बालस्य दीनवक्त्रस्य शुष्यतः ॥ १०६० ॥ गवादनीं ११ दाडिमं च जलयुक्तं प्रयोजयेत्* । कल्कं पिष्ट्वा प्रियंगूनां भद्रमुस्तस्य चैव ह ॥ १०६१ ॥ तण्डुलोदकसंयुक्तं दद्यान् मधुविमिश्रितम्* । तण्डुलान् परितप्तांस् तु भद्रमुस्ता १२ .इ सुनेत्* ॥ १०६२ ॥ चत्वारो जर्जरीकृत्वा नवे मृत्तिकभाजने । मधुयुक्तं प्रसंनं तं तृष्णाच्छर्द्यार्दितः पिबेत्* ॥ १०६३ ॥ मधूदकं चापि पिबेत्* व्१ x x x x .. म् एव वा । अश्वगन्धां सर्जरसं यवचूर्णम् अथो दधि ॥ १०६४ ॥ मधुसर्पिर्विमिश्रेण न शिरस्कं प्रलेपयेत्* । दाहं तृष्णाञ् च छर्दिं च सर्वरोगविनाशनम्* ॥ १०६५ ॥ २ x x द् एष प्रयोक्तव्यः प्रयोगो हिमशीतलः । यस्य विस्फोटका गात्रे परिदाहश् च लक्ष्यते ॥ १०६६ ॥ तं तिक्तमधुरैः शीतैः कषायैः समुपक्रमेत्* । अथ पर्पटकचूर्णम् ३ उशीरं गौरमृत्तिकाम्* ॥ १०६७ ॥ सममुद्धृत्य सर्वाणि पिष्टैर् आलेपनं हितम्* ॥ सौगन्धिकं शर्कराञ् च कुमुदस्य च केसरम्* ॥ १०६८ ॥ चन्दनं च समांजिष्ठं कुर्याद् आलेपनं ४ शिशोः । शर्करोदम् अथो शुक्तिं शंखं शाद्वलवेतसम्* ॥ १०६९ ॥ एतद् आलेपनं कुर्याद् विस्फोटकविनाशनम्* । मुखपाकेषु मृद्वीकां क्षौद्रयुक्तां ५ प्रलेपयेत्* ॥ १०७० ॥ रसांजनमधुभ्यां च मुखम् अस्य विशोधयेत्* । मातुः स्तनं हि यो नेच्छेन् मुखपाकेन बालकः ॥ १०७१ ॥ सुमनायाः प्रवाडैस् तं सक्षौद्रैः ६ प्रतिसारयेत्* । शरैषीकां मषिं चैव कल्केनैतेन कारयेत्* ॥ १०७२ ॥ वक्त्रं विशुद्धं विज्ञाय सर्पिषा प्रतिसारयेत्* । ततः पुष्पाणि धातक्याः ७ सल्लक्या जिङ्गणीम् अपि ॥ १०७३ ॥ समंगां रोहिणीञ् चैव पिष्ट्वा तैलं विपाचयेत्* । कर्णस्रावे कर्णतैलं शोधयित्वा पुनः पुनः ॥ १०७४ ॥ बिल्वचन्दनसिद्धं ८ च तैलं स्यात् पूरणे हितम्* । बिल्वकल्कं विपक्वं च कपित्थस्य रसेन च ॥ १०७५ ॥ क्षीरं कर्णे प्रयोक्तव्यं तैलं स्रोतोविशोधनम्* । सर्वगन्धविपक्वं ९ च पूतिकर्णे प्रशस्यते ॥ १०७६ ॥ अक्षगुग्गुलुना चैव संशुद्धे परिधूपनम्* । कर्णौ रुजार्त्तौ मतिमाङ् गन्धतैलस्य पूरयेत्* ॥ १०७७ ॥ मूलकस्य रसश् चापि १० सुखोष्णः कर्णपूरणम्* ॥ १०७८अ ॥ कुलीरशृंगी मरिचानि लाजा मधूलिकां मागधिकांजनं च । नवे कपाले मधुकं मधुं च च्छर्द्यार्दिते तैलम् उदाहरन्ति ॥ १०७९ ॥ ११ पिप्पल्यः शर्करा लाक्षा मधुकं मरिचानि च । तुकाक्षीरेण सक्षौद्रो लेहश् छर्दिविनाशनः ॥ १०८० ॥ भार्गी सपिप्पली पाठा पयस्या इइ. fol. ३३॒ bower manuscript r१ मधुना सह । श्लेष्मिकाया लिहेच् छर्द्या इति होवाच जिवकः १०८१ ॥ भद्रदारुं च कुष्ठं च हरीतक्यः ससैन्धवम्* । घृतेन लिह्यान्य् एतान् एवम् अथो मारुतात्मके ॥ १०८२ ॥ x x x x x x x x x २ । सपिप्पलीको लेहः स्यात् क्षिप्रं छर्दिं मिगृह्णति ॥ १०८३ ॥ गोमयस्य रसं दद्याच् चातुर्जातकसंयुतम्* । बिलिह्य मधुना जन्तुस् तेन च्छ्रद्या विमुच्यते ॥ १०८४ ॥ पिप्पलीमरिचानां च चूर्णं मधुशर्करम्* । रसेन ३ मातुलुंगस्य योजयेच् छर्दिनाशनम्* ॥ १०८५ ॥ आम्रजम्बूप्रवाडांश् च क्षीरिणां च समावपेत्* । पयस्या शारिवामूलं गण्डीरं च सचित्रकम्* ॥ १०८६ ॥ एतत् क्वाथ्य पिबेद् बालो मधुशर्करया युतम्* । ४ त्रिगन्धिकयुतं हृद्यं छर्द्यतीसारनाशनम्* ॥ १०८७ ॥ बिल्वमूलस्य निक्वाथो लाजाचूर्णैः सुसंस्कृतः । क्रिमिच्छर्द्यां लिहेद् बालः शर्करामधुयोजितम्* ॥ १०८८ ॥ एलां हिंगुं च भार्गीञ् च शृङ्गवेरं ५ ससैन्धवम्* । घृतेन पाययेत् क्षिप्रं वातशूलविनाशनम्* ॥ १०८९ ॥ श्वेतांस् तिलान् समधुकाञ् च्छर्करातैलमाक्षिकैः । लेहः प्रवाहिकां हन्याल् लोहितं यश् च सार्यते ॥ १०९० ॥ मधुकं तिलकल्कश् ६ च शर्करा मध्व् अथापि च । तण्डुलोदकसंयुक्तं दद्यात् समधुशर्करम्* ॥ १०९१ ॥ रक्तातिसारे बालानां तथा संपद्यते सुखी ॥ वटशुंगाश् च रोध्रं च कार्ष्मर्याण्य् अथ शर्करा ॥ १०९२ ॥ मधुकं बिल्वमूलं ७ च समंगांशुमतीं बलाम्* । कृत्वा सशाल्मलेः पुष्पं पृश्निपर्णीं सधातकीम्* ॥ १०९३ ॥ एतैः सिद्धं घृतं हन्यात् क्षिप्रम् एव प्रवाहिकाम्* ॥ वरांगम् अथ रोध्रं च मुख्यान्य् आमलकानि च ॥ १०९४ ॥ ८ समानि क्षौद्रयुक्तानि चूर्णानि मुखधावनम्* । हरिद्रा निम्बपत्राणि मधुकं मधु स्ःत्पलम्* ॥ १०९५ ॥ तैलम् एतद् विपक्तव्यं मुखपाके समार्कवम्* । सक्षौद्राणि ९ कषायाणि त्रिफलाचूर्णम् एव च ॥ १०९६ ॥ मुखपाके प्रशस्तानि धावनं च्छर्दनानि च ॥ द्वे बृहत्यौ रुबूगकश्वदंष्ट्रा वाशकाव् उभौ ॥ १०९७ ॥ शृंगवेरं यवांश् चैव दर्भी वृक्षादनं १० तथा । क्षीरम् उत्क्वाथयेद् एभिः पिपल्लीघृतसंयुतम्* ॥ १०९८ ॥ उरोद्घातेषु दातव्यम् इति भाषति जीवकः ॥ खुड्डाकं पञ्चमूलं च कुलत्था वदराणि च ॥ १०९९ ॥ ससैन्धवो ११ x पत्रग्राहघृतायुतः । द्वौ करंजौ दर्भं च कर्पासी मधुशिग्रु च ॥ ११०० ॥ श्वदंष्ट्रा वसुकश् चैव मृनाल्यश् चोत्पलैः सह । एतैः सिद्धां पिबेद् यावत् x x व्१ x x ॥ ११०१ ॥ x x x x x शर्करा च भवेत्* । पिप्पली सैन्धवं चैव सूक्ष्मेला मरिचानि च ॥ ११०२ ॥ शर्करामधु संयुक्तो लेह x २ x । x x x x x पचेत् कोलयवैः सह ॥ ११०३ ॥ कुलत्थान् मधुशिग्रुं च कल्पितस् तित्तिरिस् तथा । अल्पस्नेहो रसस् तेषां सौवचल ३ ॥ ११०४ ॥ x x x x x शर्करासु प्रशस्यते ॥ ११०५अ ॥ जम्बूप्रवालास् तरुणाः कपित्थाः बटप्रवाडनि तथा प्रशुंगाः । एतैर् विपक्वं हितम् आह तैलं कर्णस्रवे ४ x ॥ ११०६ ॥ x x x वल्गुजः पिप्पलिचूर्णमिश्रम्* । फलं बृहत्या मरिचं विडंगा तथाश्वमारं च क्रिमिघ्नम् आहुः ॥ ११०७ ॥ कुष्ठं हरिद्रां ५ x x जात् फलं च । x पिष्टं हितम् एतद् आहुर् उन्मर्दनं कच्छुविनाशनाय ॥ ११०८ ॥ {ओ} सिध्मानि दद्रूकिटिभानि पामा सर्वांश् च त्वग् दोष ६ x । x निषेव्यमानां सदा शस्तम् इदं शिशूनाम्* ॥ ११०९ ॥ {ओ} नीलोत्पलानां नाडानि शालुकानि विसानि च । क्षीरिणां च प्रवाडानि यष्टीमधुकम् ७ एव च ॥ १११० ॥ दर्भमूलोशीरचुक्रं क्वाथयेद् विमलाम्भसि । शर्करामधुसंयुक्तस् तृष्णाशमनम् उत्तमम्* ॥ ११११ ॥ नीलोत्पलान्यामलकं प्रियंगुं शारिवा तथा । पिष्टैर् एतैः कुमाराणां ८ x x x x ॥ १११२ ॥ दडिमस्य च बीजानि चन्दनं पद्मकेसरम्* । पिप्पल्यः शर्करा क्षौद्रं लेहस् तृष्णाविनाशनः १११३ ॥ त्वचप्रवाडानि समानयित्वा क्षीरद्रुमानां ९ x । x .य नवे विदध्यात् कुंभे .याभ्यवकाशदेशे ॥ १११४ ॥ सशारिवोशीरसनागपुष्पं सचन्दनं पद्मककालमिश्रम्* । आलोड्य नीलोत्पलपत्रयुक्त १० x च ॥ १११५ ॥ एतैः कषायैः परिषिक्तगात्रः पिबेत लावेन रसेन युक्तम्* । सशर्करस् तं विधिवत् सुशीतं बालस्य नित्यं लवणांब्लवर्ज्यम्* ॥ १११६ ॥ शीताः प्रदेहाः ११ x x शीतानि गृहाणि चैव । धात्र्यश् च शीतार्द्रपटोत्तरीया रसाश् च शीताः शमयन्ति तृष्णाम्* ॥ १११७ ॥ तृणापहश् चैष विधिः प्रदिष्टस् तथैव पित्तज्वरदाहहन्ता । मूर्वा १२ x x .र्.अम् इह प्रयोज्यः ॥ १११८ ॥ हिंगुः कर्कटशृंगी गैरिकमरिचानि नागरकम् एला । एष मधुसंप्रयुक्तः कासे हिक्का x ॥ १११९ ॥ इइइ. fol. १॒ bower manuscript r१ x x x x x x x चित्रकदन्तीकरवीरगुंजलांगलकी । बृहती सुवर्णपुष्पी पीलुर् विश्वाह्वयं नहिका ॥ १ ॥ कासीसं x x x x x x x x x x x x x x x x x २ x x x x । कर्षांशिकैः सुपिष्टैर् दद्यात् क्षीरार्ककुडवं च ॥ २ ॥ एतैर् द्रव्यैर् मिश्रं तैलप्रस्थं चतुर्गुणे तोये । मूत्र x x x x x x x x x x x x x x x x ॥ ३ ॥ ३ x x सु दद्रुकिटिभे कुष्ठेष्व् अथ कत्रिमालासु । नाडीव्रणदुष्टव्रणविषदूषितगण्डमालासु ॥ ४ ॥ {ओ} x x x x x x x x x x x x x x कदम्बश् ४ च । एरण्डकुष्ठपाठा विदङ्गसु x x x निर्गुण्डी ॥ ५ ॥ श्रीवेष्टककंपिल्यकसुरदारुमनश्शिलाविशाला च । x x x x x x x x x x x x ५ न् महाद्रुमाच् चैव ॥ ६ ॥ अर्धाक्षभागमात्रैः सिद्धं तैलं निहन्ति अर्शांसि । अग्निर् वा शस्त्रं वा क्षारं वा शोषयेत् तैलम्* ॥ ७ ॥ x x x x x x x x x x x x x ६ व्रणाः सन्ति । दद्रुं श्वित्रं पामां विचर्चिकां मण्डलानि सिध्मानि ॥ ८ ॥ योनीभगन्दराणि च विनाशयेद् वज्रकं तैलम्* ॥ {ओ} ॥ ९अ ॥ x x x x उत्क्वाथ्य ७ भल्लातकशतत्रयम्* । पादशेषे जले तस्मिन् x x x x x ॥ १० ॥ व्१ विषाम् अतिविषाञ् चैव पेष्याणि पलशः क्षिपेत्* । एकमासं २ पिबेत् तैलं मात्रया शक्त्युपेतया ॥ ११ ॥ तस्मिं जीर्णे तु आहारम् उपपत्त्या समाचरेत्* । अष्टादश हन्याद् ३ धीरो बुद्धः क्लेशगणान् इव ॥ १२ ॥ माणिभद्रेण दत्तोऽयं योग एष मुमूर्षवे । कारुण्याद् आर्द्रचित्तेन भिक्षवे कुष्ठनाशनः ॥ १३ ॥ x x x x x ४ विशीर्णांगुलिनासिकाः । एतेन सुप्रादुर्जातो ग्रहमुक्त इवोडुराट्* {ओ} ॥ १४ ॥ त्रायमाणां विशालं च काटुकारोहिणीं । x x x x x x ५ त्वगेलं च समांशिकाः ॥ १५ ॥ नहिकाकसीयुक्तान् सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्* । खदिरासनसाराणां कुडव x ॥ १६ ॥ x x x x x x ६ x x विपाचयेत्* । पिबेत् कर्षेण संस्रिज्य चूर्णस्याद्याच् च भोजनम्* ॥ १७ ॥ जीर्णे सर्पिर् विमिश्रेण मुद्गसूपेन षष्टिकाम्* ॥ १८अ ॥ x x x x १८ x x x x x x x ७ x x x x x x न्द्रियस्य योगा अयोगेन तु वाह्यमाना ग्रीष्माभितप्तास् तुरगा यथैवेति {ओ} ॥ १९ ॥ अयःपलार्धे त्रिफला x x । इइइ. fol. २॒ bower manuscript r१ विडंगसारं खदिरस्य चार्धात् समा विडंगेन च x ॥ २० ॥ x २ ऋतूस्थितं द्वे कलशे विशोष्य । सर्पिर्मधुभ्यां स्थविरो लिहेत वत् प्रव x ॥ २१ ॥ ३ हमानः श्वासाभिभूतश् चपलाग्रहस्तः । प्रशीर्णदन्तो विकलेन्द्रियोऽपि जीर्णाभिभूतो ॥ २२ ॥ ४ युक्तोऽभिरतश् च धर्मे । सर्पिःपयोभ्यां हितम् अन्नम् अश्नंस् तारुण्यसौरूप्य गुणोदयस्थः ॥ २३ ॥ ५ हानो रसाशनो मुद्गरसाश्नश् च । गात्रावयवोऽपि कुष्टी कुष्ठं x ॥ २४ ॥ x x x x x पाठानां ६ तेजोवत्यास् तथैव च । पिप्पलीनाञ् च मूलस्य भागान् कुर्याच् चतुष्पलान्* ॥ २५ ॥ x x x x x x x x x x x । ७ x .इतायाः प्रवाडानां मालतीकरवीरयोः ॥ २६ ॥ त्वक् च सप्त पलाशस्य तथा शाकोटकस्य च । x x x x x x x x x x ८ निधावयेत्* ॥ २७ ॥ अग्निना चैव युक्तेन सम्यक् कुर्वीत साधनम्* । चतुर्भागावशिष्टं तु अथैनम् अवतारयेत्* ॥ २८ ॥ x x x x x x x x x व्१ म्* । भवेद् अतिविषायास् तु तुल्या कटुकरोहिणी ॥ २९ ॥ पिप्पलीनाञ् च कुडवं विडंगानां तथैव च । कुटजस्य च x x x x x x ॥ ३० ॥ x x २ x x वयोश् चात्र दद्याद् द्वे द्वे पले धृते । क्षारस्य यावशूकस्य स्वर्जिकायास् तथैव च ॥ ३१ ॥ अनेन च क x x x x x x । ३ क्षाराभ्यां लवणाभ्यां च पचेद् वैद्यो घृताढकम्* ॥ ३२ ॥ कर्षोजीर्णे तु पातव्यो विष्टब्धेर् x x । x x x x x ४ सर्वे शाम्यन्ते देहिनाम्* ॥ ३३ ॥ रक्तपित्ताश्रयान् व्याधीन् गुल्मांश् चैष पृथग् विधान्* । x x x x x x x x x x x ॥ ३४ ॥ ५ स्निग्धं भुंजीत चात्यर्थं खादेन् मांसं च पीवरम्* । अत्यग्निप्रतिघातार्थं कांक्ष x x x ॥ ३५ ॥ x x x x ६ न् व्याधीन् निहन्यात् परिकीर्तितान्* । एतद् अग्निघृतं नाम आत्रेयविहितं पुरेति {ओ} ॥ ३६ ॥ शतावरी चांशुमति पूतिका बृहति द्वयम्* । ७ गन्धर्वस्य च मूलानि मूलं सहचरस्य च ॥ ३७ ॥ अग्निमन्थस्य बिल्वस्य श्वदम्ष्ट्रासपुनर्नवा । एषां दशपलान् भागान् ८ जलद्रोणे विपाचयेत्* ॥ ३८ ॥ शतावरीरसप्रस्थे क्षीरप्रस्थचतुष्टयम्* । पादावशेषे पूते च गर्भे चैनं समाचरेत्* ॥ ३९ ॥ इइइ. fol. ३॒ bower manuscript r१ शतपुष्पा देवदारु मांसीं शैलेयकं वचाम्* । चन्दनं तगरं कुष्टम् एलाम् अंशुमतीम् अपि ॥ ४० ॥ एतेषां कार्षिकान् भागांस् तस्मिंस् तैले विपाचयेत्* । २ अस्य तैलस्य सिद्धस्य शृणु वीर्यम् अतः परम्* ॥ ४१ ॥ पङ्गूनां वडवानाञ् च कुब्जानां वामनैः सह । समासेन च भग्नानां भग्नास्थीनां तथैव च ॥ ४२ ॥ वातगुल्मैश् ३ च हृच्छूलैः पार्श्वशूलैश् च दारुणैः । कासैः श्वासैः प्लिहैर् गुल्मैर् जलोदरभगन्दरैः ॥ ४३ ॥ कामलापाण्डुरोगैश् च क्षयक्षीणहतप्रभैः । ४ एकाङ्गं क्षीयते यस्य गतिर् यस्य च दुर्बला ॥ ४४ ॥ क्षीणेन्द्रियाश् च ये केचिज् जराजर्जरिताश् च ये । उच्चैः शृण्वन्ति ये केचिद् ये च लल्ला भवन्त्य् ५ अपि ॥ ४५ ॥ मन्दमेधाश् च ये लोके श्रुतं येषां च नश्यति । सविनायका नरा ये च नारीणाम् अप्रियाश् च ये ॥ ४६ ॥ वातिका वृषणा येषाम् ६ अन्त्रवृद्धिश् च दारुणा । नारीणां चैव या बन्ध्या काकबन्ध्या च या भवेत्* ॥ ४७ ॥ स्थितार्त्तवा च या नारी तथा नष्टार्त्तवा च या । गर्भं न लभते या च भग्नगर्भा च या ७ भवेत्* ॥ ४८ ॥ योनीशूलेन या बन्ध्या तथैव च परिस्रवा । दद्रूकिटिभकुष्ठानि मण्डलानि विचर्चिका ॥ ४९ ॥ यावन्ताः श्लेष्मिका रोगा वातिकाः पैत्तिकाश् च ये । ८ पूतिकं च मुखं यस्य मुखे दुष्टव्रणश् च ये ॥ ५० ॥ सर्वेषाम् एव रोगाणाम् एतद् आहुः प्रसाधनम्* । नस्यं पानम् अथाभ्यंगस् त्व् अनुवासनम् एव वा ॥ ५१ ॥ लेहनं च व्१ प्रयोक्तव्यम् आयुर् वृद्धिकरं नृणाम्* । सिद्धार्थं नाम नाम्ना तु नारायणविनिर्मितम्* ॥ ५२ ॥ वरुणकशाकं छागलमथितेन सिद्धं गोधूम् आद्यं भुंजीत {ओ} ॥ ५३ ॥ x x x x २ मूलानि मरिचानि सितानि च । गवां मूत्रेण पिष्टानि श्वित्रस्योद्वर्तनं परम्* {ओ} ॥ ५४ ॥ गुग्गुलुमरिचविडंगैः सर्षपकासीसमुस्तसर्जरसैः । श्रीवेष्टकालगन्धैर् मनःशिलातुत्थकंपिल्यैः ॥ ५५ ॥ ३ उभयहरिद्रासहितैस् तैलविमिश्रैः स्थितैर् दिनकराग्नौ । एभिर् लिप्तं कुष्ठं व्रणाश् च दुष्टाः समं यान्ति {ओ} ॥ ५६ ॥ दन्तीत्रिवृद्विडंगानां प्रत्येकं पलपञ्चकम्* । ४ मुस्तापलानि त्रीणि स्युर् हरीतक्याः पलं भवेत्* ॥ ५७ ॥ काकोदुम्बरिकामूलपलद्वितयम् एव च । स्नुहाक्षीरेण बध्नीयाद् अष्टौ दश च मोदकान्* ॥ ५८ ॥ दशमे दशमे ५ दिवसे प्राश्नीयाद् एकमोदकम्* । जीर्णे चापि पिबेन् मण्डं द्वितीये च विलेपिकाम्* ॥ ५९ ॥ पंचरात्रेण कामाप्तं सर्वकुष्ठविनाशनाः {ओ} ॥ ६० ॥ ६ x x प्रसिद्धा मोदकाः {ओ} ॥ धात्र्यक्षपथ्या सविडंगवह्निर् आरुष्करावल्गुजभृंगलोहैः । क्रमप्रवृद्धैस् तिलतैलमग्नैः सर्वाणि ७ कुष्ठानि निहन्ति लेहात्* ॥ ६१ ॥ अकाकोलीनेऽपि उद्वर्तयेत्* {ओ} ॥ ६२ ॥ करवीरकेन्द्रवारुणिलांगलमूलाः समाः सगुग्गुलुकाः । गृहधूमार्धांशयुता युक्त्वा वस्ताम्बुना ८ x x ॥ ६३ ॥ बदरप्रमाणगुडिकाः कृत्वा शुष्का भगन्दरे विवृते । प्रतिदिनम् अनु तद् दिशतः प्रनश्यति भगन्दरं न चिरात्* ॥ {ओ} ॥ ६१ ॥ पुनर्नवगुडूचिनागरम् अथेष्टकापाथकं ९ वटपत्रनाडपिडकोद्भवे देहिनम्* । भगन्दरविनाशनं विमलतोयपिष्टं विदुः वदन्ति भिषजोत्तमैः सततम् एव निर्धारितम्* ॥ {ओ} ६५ ॥ इइइ. fol. ४॒ bower manuscript r१ तालीसं मरिचं चव्यं पलार्धीनानि नागरान्* । अध्यर्धं पिप्पलीमूलात् २ पिप्पल्याश् च पलं पलम्* ॥ ६६ ॥ कर्षः स्यान् नागपुष्पस्य तुटिकर्षार्धम् एव च । ३ x x x x x x चूर्णत्रिगुणितो गुडः ॥ ६७ ॥ अतोऽक्षमात्रा गुडिका मद्ययुषपयोरसैः । पीतांभसा भक्षिता वा सर्वान् हन्याद् गुदोद्भवान्* ॥ ६८ ॥ ४ शूलपानात्ययच्छर्दिप्रमेहविषमज्वरान्* । गुल्मपार्श्वरुजा शोथहृत्पाण्डुग्रहणीगदान्* ॥ ६९ ॥ कासहिक्कारुचिश्वासक्रिम्यतीसारकामलान्* । ५ मन्दाग्नितां मूत्रकृच्छ्रं हन्याच् छोथं च साभृशम्* ॥ ७० ॥ एतद् एव भवेच् चूर्णं सिताचूर्णचतुर्गुणम्* । सपित्तेषु विकारेषु विशेषेणामृतोपमम्* ॥ ७१ ॥ ६ सैव वा गुडिका पथ्यापलत्रयविशेषिता । शोथार्शोग्रहणीपाण्डुरोगशूलापहाधिकम्* {ओ} ॥ ७२ ॥ ७ {x} तद्यथा श्वेते श्वेतस्याधिपत्ये शतस्याधिकरणे स्वाहा ॥ इव्. fol. १॒ बोwएर् मनुस्च्रिप्त् व्१ {x} नमो नन्दिरुद्रेश्वराय ō नमो आचार्येभ्यः नमो ईश्वराय नमो माणिभद्राय {{नमस् सर्वयक्षेभ्यः}} २ नमः सर्वदेवेभ्यः शिवाय नमः षष्टीये नमः प्रजापतये नमः रुद्राय नमः नमो वैश्रवणाय नमो मरुतानां नमः प्रासका ३ पतन्तु इमस्यार्थस्य कारणा हिलि २ कुम्भकारिमातंगयुक्ता पतन्तु यत् सत्यं सर्वसिद्धानां यत् सत्यं सर्ववादीनां तेन सत्येन सत्यसमयेन नष्टं विनष्टं ४ क्षेमाक्षेमं लाभालाभं जयाजयं शिवानुदर्शनस्य स्वाहा ō सत्यनारायणे चैव देवते ऋषीषु चैव सत्यं मन्त्रं वृत्तिस् सत्यं समक्षा पतन्तु स्वाहा सत्यं चैव तु द्रष्टव्यं नि ५ x x x x x x x x x x मन्त्रौषधं च निमित्तबलम् अन्तरं मृषतायां देवतं विष्णु नविकायां चण्टयाण्ट ॥ {x} ॥ ४४४ नमः पुरुषसिंघस्य प्रसन्नस् ते जनार्दनः । ६ निहता शत्रवस् सर्वे यद् ईप्ससे कम्* ॥ नविक्की ३३३ न ते शोको न वायासो नीचोच्चं न च ते भयः । इव्. fol. २॒ bower manuscript r१ x x x x x x x x x प्राप्ससि ॥ पट्टबन्धः ॥ २२२ सर्वकामसमृद्धेऽपि सुखं जनिर् उपद्रवम्* । उत्पन्ने ततं चैव देवं शमय ते भयम्* ॥ कालविद्धिः ॥ १११ परिहीयते ते बुद्धिः २ x x x x ः । आरम्भश् चिन्तितो यस् ते निष्फल स भविष्यति । शापटः ४४३ व्याधिभिर् मोक्ष्यसे क्षिप्रं सुखं वा प्राप्स्यसे तथा । नात्य् उच्चं नातिनीचं च फलम् आसादयिष्यसि ॥ द्वितीयशापट ॥ ३ ४३४ आयासो दृश्यते घोरो येभ्यश् च तव विग्रहः । निष्फलं दृश्यते कार्यं पृच्छसे यस्य कारण ॥ तृतीयशापटः ॥ ३४४ समागमं चिन्तयसे कल्याणी न च युच्यते । ४ न ते शरीरसन्तापो भोगां चैवोपलप्स्यसि ॥ माली ३४३ सर्वार्थसिद्धिसंपदकामभोगः समान्वितः । अचिरेणैव कालेन भविष्यति स नित्यतः । द्वितीया माली ॥ ३३४ अयं सपुण्यो लभसे ५ ह्य् आनन्दः प्रीतिवर्धनः । अत्वरात् सुमहान् अर्थो त्वरितो वै न लप्स्यसि ॥ तृतीया माली ४३३ अयं त्वया महान् अर्थश् चिन्तितोऽर्थस् तत उत्तमः । प्रवासं क्षेमगमनं बान्धवैश् च समागमः ॥ बहुलः ३२४ ६ दीर्घम् आयुर् महान् अर्थः प्राप्स्यसे नायम् उत्तम । धनधान्यं करित्रं च भोगान् अवि च प्राप्स्यसि ॥ द्वितीयो बहुलः ४३२ दृश्यते आगमो यत्र त्वया सुपरिनिश्चितः । आत्मानं चैवार्थं च ततो गृह्य् आगमिष्यसि ॥ ७ तृतीयो बहुलः २४३ बहुलं दृश्यते कार्यं बहुपुत्रत्वतां च ते । प्रतीक्ष शुभम् आत्मानं सर्वम् एव तद् अवाप्स्यसि ॥ चतुर्थो बहुलः ४२३ बहुलो विजयस् तुभ्यं तुष्टा मित्रगणाश् च ते । स्पृहेसति परस् तुभ्यं व्१ ण परा स्पृहयिष्यसि ॥ पंचमो बहुलः ३४२ स्नेहागमस्य ते चिन्ता संसिद्धेश् च परा तव । अन्योन्याभिहता प्रीति किम् आगमिष्यति गम्यता ॥ कूटः ४१४ राजतो विग्रहोऽस्तीति धर्मस्यातिपरिक्षय । २ लब्धं चैव फलं तस्मा धर्मम् एव चरिष्यसि ॥ द्वितीयो कूटः १४४ चलाचलम् इदं स्थानं न सुखं प्रीतिवर्धनं । विप्रमोक्षसि देवेभिर् गृहीतोऽपि न संशयः ॥ तृतीयः कूटः ४४१ अस्ति क्षेमं भयं नास्ति ३ विजयोऽप्य् अत्र दृश्यते । भोक्ष्यसे कामचांगाश् च कुतश्चिन् नास्ति ते भयम्* ॥ भद्र ४२१ परिक्षीणा ह्य् अनर्थास् ते मुक्तास् ते सर्वकिल्विषा । विजेष्यसि ऋपूं सर्वां लाभस् ते समुपस्थितः ॥ ४ द्वितीया भद्र २१४ मनसा चिन्तिता चिन्तादिपदस्य तु कारणा । किंचित् कालम् उदीक्षस्व ततो हस्तम् उपैष्यति ॥ तृतीया भद्रा ॥ १४२ ५ परिप्राप्स्यसि कन्यां वै इव्. fol. ३॒ bower manuscript r१ मित्रं चानुनयिष्यसि । प्रीतिसौभाग्यसंयुक्तं धनं दास्यन्ति देवताः ॥ चतुर्था भद्रा २४१ वृत्तिश् च नाक्षयस् सर्वो देवतेभ्यो न ते भयम्* । यथा कुर्वसि कुर्वाणो २ x x x x अवाप्स्यसि ॥ ४१२ ॥ शक्ती ३४१ परिग्रहं चिन्तयसे तच् च शीघ्रम् अवाप्स्यसि । अर्थकामप्रदतारं बान्धवं प्रीतिदर्शनं ॥ द्वितीया शक्ती ॥ १३४ ३ समागमं चिन्तयसे तच् च शीघ्रं समेष्यति । अश्मीनै x कृता लेखा नेष्या न भविष्यति ॥ तृतीया शक्ती ४१३ उपस्थित विशिष्टस् ते तथा लाभश् च ४ दृश्यते । कुटुंबे चातुलवृद्धिर् भविष्यति न संशया ॥ चतुर्था शक्ती ३१४ एकच्छत्त्रां महीं कृत्स्नां राजा निहतकण्टकः । आक्रम्य भोक्ष्यसे शत्रुं गणैस् समुदितस् सदा ॥ ५ पंचमी शक्ती १४३ न चेच्छसि सुमित्रत्वं सुमित्रे राम्यसे सदा । कृताकृताश् च ते मित्रा शत्रुत्वं यान्त्य् अकारणं ॥ ६ षष्टी शक्ती ४३१ समागमं चिन्तयसे सर्वथा स समेष्यति । काले प्राप्यसे सोऽर्थः अनिर्वेदं तथैव च ॥ दुन्दुभी ३२१ यत् ते नष्टं विनष्टं वा चोरैर् अपहृतं च यत्* । ७ परहस्तगतं वापि न चिरात् तद् अवाप्स्यसि ॥ द्वितीया दुन्दुभी २१३ विमुक्तस् त्वं सहायेस् तु सुमित्रै सह वर्तसे । लब्धव्याश् च प्रिया ह्य् अर्था विरुद्धं देवतै स्पृहा ॥ व्१ तृतीया दुन्दुभी १३२ परितोषः शरीरस्य दृश्यते तव साम्प्रतम्* । देवतानां च पूजायाः निवृत्तिर् उपलभ्यते ॥ चतुर्थी दुन्दुभी २३१ अस्ति ते कलहं घोरं २ शत्रुभिस् सह दृश्यते । न तत्र लप्स्यसे क्लेशं प्रत्यर्थिं च विजेष्यसि ॥ पंचमी दुन्दुभी ॥ ३१२ उत्तमो दृश्यते लम्भः पुत्रजन्मं तथैव च । ईप्सितांश् चैव कामां ३ प्राप्स्यसे नात्र संशयः ॥ षष्टी दुन्दुभी १२३ परिभ्रमति बुद्धिस् ते स्थानं चैव चलाचलं । मासमात्रम् उदीक्षस्व ततः सुखम् अवाप्स्यसि ॥ ४ प्रथमो वृषः ४४२ यत् तवास्ति गृहे किंचि गावो धान्यं धनं तथा । विसृज्यस् त्वं द्विजातिभ्यः वृद्धिस् ते समुपस्थिता ॥ ५ द्वितीयो वृषः २४४ समागमं चिन्तयसे दूरस्थ चैव ते प्रियः । समृद्धं सर्वकामेषु न चिरेण समेष्यति ॥ तृतीयो वृषः ६ ४२४ बन्धनं प्राप्स्यसे घोरं पुन स्थानं च प्राप्स्यसि । भविष्यति फलं चैव निर्वृत्तिश् च भविष्यति ॥ प्रथमा प्रेष्या इव्. fol. ४॒ bower manuscript r१ ४२२ x x x x सवा वा विद्यां वा यदि याचसे । गृहैव निरतस् तिष्ठ सर्वं हि तव निष्फलं ॥ द्वितीया प्रेष्या ॥ २४२ यस् त्वया चिन्तितो ह्य् अर्थः २ x x x x त हि । न पूरयति तत् कर्मं यस्य पृच्छसि कारणे ॥ तृतीया प्रेष्या २२४ यत् त्वया चिन्तिता वाचा तदर्थस्य तु कारणा । भविष्यत्य् अर्थलम्भस् ते ३ऽचिरेण नात्र संशयः ॥ प्रथमा विटी ३३२ सातत्वं त्वं निरायासः कर्मण्यश् चापि जीविते । न त्वं प्राप्स्यसे दुःखं प्रत्यर्थिभिश् च विजेष्यति ॥ द्वितीया विटी ४ ३२३ न युज्यसे फलार्थेन निर्वेदेन च युज्यसे । अन्यत्र त्वरितो गच्छ लप्स्यसे सुखम् उत्तमम्* ॥ ५ तृतीया विटी २३३ दृश्यते ते अभिप्रायो द्विपदस्य तु कारणा । समेष्यति ते तत्वेन मरुतस्य वचो यथा ॥ प्रथमकर्णः ११४ संपूज्य ६ सर्वकर्माणि सौभाग्यनिरुपद्रवं । राजलम्भस् तु लप्स्यसे न चिराद् इह भविष्यति ॥ द्वितीयः कर्णः १४१ ऐश्वर्येण परिभ्रष्टा समग्रश् चापि ७ सि च । व्॒ ब्लन्क् इव्. fol. ५॒ bower manuscript r१ x x x x x x x छ्x x ष्. ॥ द्वितीयः कर्णः ४११ अध्वानं गमनं चिन्ता दुःखेन च समागमः । सावशेषेण कर्येण २ प्रत्येष्यसि न संशयः ॥ प्रथमा सजा ३२२ विजेष्यसि ऋपूं सर्वां प्रत्यर्थी बलवांश् च ते । लप्स्यसे प्रथमं स्थानं पश्चाच् छोकम् अवाप्स्यसि ॥ ३ द्वितीया सजा २३२ न च जानीषे कार्याणि पश्चात् तपेन युज्यसे । भविष्यति च ते लाभसुमुखस् तव देवता ॥ द्वितीया सजा ४ २२३ शरीरे तव सन्देह समतीतो दुरासदः । देवतानां प्रसादेन प्रागुण्यं तव केवलम्* ॥ प्रथमः काण ३३१ प्रागुणं ते शरीरस्य ५ लाभश् चार्थश् च प्राप्तये । उपस्थितं च ते कल्याणं मरुतस्य वचो यथा ॥ द्वितीयः काणः तन्त्र ३१३ आरोग्यं विपुलांभं च प्रेक्ष्यसे नात्र संशयः । लप्स्यसे सर्वथा भद्रं ६ भोगांश् च विपुलां तथा ॥ तृतीयः कणतन्त्रः १३३ मिथ्या वदसि यत् किंचि मित्रां द्विषसि नित्यदा । देवतानां प्रसादाद् वा तिष्ठ तव श्रेयो भविष्यति ॥ व्१ प्रथमश् चुञ्चुणः ३११ भोगानां विप्रयोगस् ते न चिरेणैव दृश्यते । अन्यं संप्राप्स्यसे स्थानं मा विषादं करिष्यसि ॥ द्वितीयश् चुञ्चुणः १३१ अर्थसिद्धिर् द्वयं चैव २ कुलस्थानं तथैव च । प्राप्स्यसे सर्वकामांश् च मरुतस्य वचो यथा ॥ तृतीयश् चुञ्चुणः ११३ विप्रमुक्तस् त्वम् अर्थेभ्यो मित्रैश् च सुहृद् एव च । उत्थानं चिन्तयानस्य ३ उद्विग्न इव दृश्यते ॥ प्रथमा पाञ्ची २२१ चलाचलम् इदं स्थानं दृश्यते समाकुलं । न च नारम्भसे कार्यं दुःखेन च विमुच्यसे ॥ द्वितीया पंची १२२ ४ दिशः सर्वा समाक्रान्ता कालधर्मं कुरुष्व ती । सुखं ते न कार्यं ते तेन तेषु कदाचन ॒ ॥ तृतीया पंची २१२ पशुबन्धांस् च यज्ञां वै विविधान् यक्षसे तथा । ५ अर्घ्यानि च समृद्धानि दास्यसे नात्र संशयः ॥ त्रितीयः पंची २१२ ॥ प्रथमा खरी ११२ अतिक्रान्ता परिक्लेशा दुःखं चैव समानतः । शुभाशुभाद् विप्रमुक्तोऽसि लाभस् ते समुपस्थित ॥ व्. fol. १॒ बोwएर् मनुस्च्रिप्त् र्॒ ब्लन्क् व्१ महादेवं नमस्यामि लोकनाथं जनार्दनं । येन सत्यम् इदं दृष्टं य दिव्य x ः ॥ १ ॥ x x x x x x x x x x । x x x x x २ प्राहु तत् सद्भि ह दृश्या ॥ २ ॥ ताला भाला का सुखं दुःखं जीवितं मरणं तथा । इह सर्वं मनुष्याणां मरुद्भि समुदीरितम्* ॥ ३ ॥ रिषिभि निर्मिता x ३ मेरुवासं प्रयोजिता । इमा विद्या ततस् तेषां हृष्टा वै मारुतादयः ॥ ४ ॥ तद्यथा । विमले २ निर्मलो देवि देवि व x x यत् सत्यं यत् सु + ४ तं तत् सर्वं दरिशय । अपेतु मानुषं चक्षु दिव्यं चक्षु प्रवर्ततु । अपेतु मानुषं श्रोत्रं दिव्यं श्रोत्रं प्रवर्ततु ॥ १ ॥ अपेतु मानुषं गन्धं दिव्यं गन्धं ५ प्रवर्ततु । अपेतु मानुषा जिह्वा दिव्या जिह्वा प्रवर्ततु ॥ २ ॥ मालि मालि स्वाहा ॥ व्. fol. २॒ bower manuscript r१ ४४१ द्वे चतुष्के पदश् चैव यस्यापतनितः ध्रुवम्* । बन्धुनाशश् च क्लेशश् च पीडा च महती तव ॥ १ ॥ विरोधश् च महातीव्रो २ नक्षत्रं विद्यते तव । न ते पैतृकं स्वकर्म चैव तिष्ठति ॥ २ ॥ यं च ते तमनाध्यार्तहृदयेनोपलक्षितम्* । ३ अन्यम् अर्थं विचिन्तेहि तस्योत्पत्तिर् न विद्यते ॥ ३ ॥ पंचमात्राणि वर्षाणि क्लिश्यसि न च विन्दसि । एतं च ते अभिज्ञानं ४ पृष्ठान्ते तिलकस् तव ॒ ॥ ४ ॥ १४४ पदंस् तु प्रथमं यत्र द्वे चतुष्के स्तः संभवः । सन्ततिं सर्वकार्याणां धनं चाधिगमिष्यसि ॥ ५ ॥ ५ कुलदेवो च ते भद्रा महादेवो महेश्वरः । तस्य स्तवनं पूजां च जागरं चापि कारयं ॥ ६ ॥ तव .ए x ६ महालाभो भविष्यति न संशयः । एतं च ते अभिज्ञानं सव्रणस् थे x की तव ॥ ७ ॥ स्वप्ने च ते महावादो x .ओ x x x । व्१ ४१४ चतुष्कं पदं मध्यं तु अवसाने चतुष्कयः ॥ ८ ॥ यत् ते विचिन्तितं ह्य् अर्थं x x x x । २ यं च अर्थं विचिन्तेहि सोऽपि ते वृद्धिकरः शुभः ॥ ९ ॥ मातं पितरं मित्रां स्वजनांश् चैव न मन्यसि । ३ न च पूजयसे वृद्धां देवतां महेश्वरं ॥ १० ॥ तेन ते चिन्तितं द्रव्यं सर्वं नैवोपविद्यते । प्रसन्नास् ४ ते करिष्यति शान्तिं हृदयनिर्वृतिं {ओ} ॥ ११ ॥ ३३४ व्यवहारकृता प्रीति मित्रबन्धुसमागमम्* । ५ सर्वदुःखविमोक्षश् च भूतिकामो लभिष्यसि ॥ १२ ॥ न सन्देह इतो षष्ठे तुव मासे महाधनः । ६ यं त्वया मनसा ध्यातं तस्य लाभो न संशयः ॥ १३ ॥ अविघ्नेन तु तत् सर्वं सुखेनोपगमिष्यति । एतं च ते अभिज्ञानं सव्रणस् ते शिरोऽर्गलम्* ॥ १४ ॥ व्. fol. ३॒ bower manuscript r१ ४३३ स x .य x x सर्वपापक्षयस् तव । २ भविष्यति च विचिन्ता मनदुष्टकरी ध्रुवा ॥ १५ ॥ इदं च ते कृता चिन्ता पुरुष प्रति । सर्वेषाम् अभिमानेन शीघ्रम् एव भविष्यति ॥ १६ ॥ ३ इतोऽष्टादशमे वर्षे धनं अधिगमिष्यसि {ओ} । २४३ कपटै प्रतिबन्धानि चोरै नैनृतिकै सह ॥ १७ ॥ अशुभानि विचिन्तेहि तेन ते ४ नास्ति संपदा । तस्य ते नास्ति लाभो अन्यम् अर्थं विचिन्तय ॥ १८ ॥ अद्य ते सुबहुकालो क्लिश्यमानस्य न संशयः । पश्चाद् भद्र ५ च ते क्षिप्रं सुखेनोपगमिष्यसि ॥ १९ ॥ {ओ} ३४४ धनधान्यश् च ते पूर्णा अस्ति सर्वस्य संपदा । यं च ते मनसा ध्यातं तं ते सर्वं भविष्यति ॥ २० ॥ ६ क्षीणानि तव दुःखानि कल्याणं ते उपस्थितम्* । भविष्यति च ते प्रीति विदेशगमनंस् तथा ॥ २१ ॥ ततो अर्थम् अवाप्तोऽसि ७ पुनर् एवागमिष्यति । व्१ ४४३ शोभनं ते इदं कार्यं पुत्रभ्रातिसमागमं ॒ ॥ २२ ॥ भविष्यति न सन्देहो धनं चाधिगमिष्यसि । सर्वव्याधौ प्रशमनं प्रीतिर् आमोदकारिका ॥ २३ ॥ २ अचिरेणैव कालेन सर्वं ते संभविष्यति यं च ते मनसा ध्यातं तं ते सर्वं भविष्यति ॥ २४ ॥ तं लभिष्यसि मा शोच सर्वं ते सफलं स्थितं । ३ एतं च ते अभिज्ञानं पृष्टान्ते तिलकस् तव ॒ ॥ २५ ॥ भविष्यति च ते सर्वं यथा शास्त्रे निदर्शितं । ४३४ धनं धान्यं च पुष्टिं च कल्याणं चाधिगमिष्यसि ॥ २६ ॥ दातुं भोक्तुं च ते कालो भद्रं ते समुपस्थितं । यं च ते मनसा किंचि अर्थहेतो समाहितं ॥ २७ ॥ तं लभिष्यसि मा शोच ५ दृश्यते सफलं तव । एतं च ते अभिज्ञानं मैथुनं सेवितं त्वया ॥ २८ ॥ स सा सपत्ना च ते भग्ना लक्षिते समुपस्थिता । व्. fol. ४॒ बोwएर् मनुस्च्रिप्त् र्॒ ब्लन्क् व्१ ३४३ तृकं चतुष्कश् च तृकश् चैवावसानिकः ॥ २९ ॥ अत्र यः क x x x x x । २ अर्थानुगमने लाभो वस्त्रलाभो धनागमं ॥ ३० ॥ रमिष्यसि सदा हृष्टो ज्ञातिसंघं पुरस्क्र्तः । एतं च ते अभिज्ञानं x x x x ३ से स्त्रिया ॥ ३१ ॥ ः १४१ पदं चतुष्कश् च पदं चैवावसानिकः । लाभो ते विपुलो दृष्टो लक्ष्मी ते समुपस्थिता ॥ ३२ ॥ ४ नित्यं माल्योपहारे पूजयाहि जनार्दनं । मित्रं च सर्वभूतानां सदा संभावयिष्यसि ॥ ३३ ॥ ५ चिरंजीवो भविष्यति धनवांश् च नद्रिवदा {ओ} ॥ २२४ द्विकस् तु प्रथमं यत्र ६ चतुष्कश् चावसानिकः ॥ ३४ ॥ पुत्रदारकलत्रेषु चिन्ता ते हृदि वर्तते । कार्यं परगतं चैव तस्य मार्गसि निर्वृतिं ॥ ३५ ॥ भविष्यति पुं ७ x x x ते किंचि पापकं । परितापश् च ते वृत्त अभ्याख्यानकृतो महा ॥ ३६ ॥ व्. fol. ५॒ bower manuscript r१ यत् ते विचिन्तितं कार्यं तत् ते सर्वं भविष्यति । एतं च ते अभिज्ञानं गुदमूले तिलकास् तव {ओ} ॥ ३७ ॥ ४२२ चतुष्क प्रथमं यत्र द्विकश् चैवावसानिकं । २ चिरा प्रभृति क्लेशो दारिद्रेण न नन्दसि ॥ ३८ ॥ परद्रवेषु हरणं नियतं परिमृश्यसि । सत्यवाक् x x ३ x x नित्यं गुणाधिकः ॥ ३९ ॥ ततो विपुलो अर्थस् ते भविष्यति न संशयः । ४ अद्य ते त्रीणि वर्षाणि क्लिश्यतो कारितं च ते ॥ ४० ॥ सपत्नेन ते वासो ततो न सुखम् एधसि {ओ} ॥ २४२ ५ पूर्वं द्विकश् चतुष्कश् च द्विकश् चैवावसानिकः ॥ ४१ ॥ आगमिष्यति ते भद्रं ते रिपुना शोक यशस । ६ x .इ xं चिन्तितं कार्यं तं न क्षिप्रं भविष्यति ॥ ४२ ॥ व्१ x x x x x क्ष्मतकति महाशुभां । एतं च ते अभिज्ञानं गुह्ये ते तिलकालकः ॥ ४३ ॥ x x च्छ x २ सर्वं मनसा यं विचिन्तितम् इति । {ओ} ४४२ द्वे चतुष्के द्विकश् चैव वृषोऽयं पतितो तव ॥ ४४ ॥ समित्र x स x x x x x x x x । ३ गुरुकं भारिकं चैव मनसा ते विचिन्तितं ॥ ४५ ॥ कृतं कारावितं चैव तेन ते नास्ति निर्वृतिः । रिक्तके घटके स्नासि सु x x x x ॥ ४६ ॥ x x x ४ यं विहन्यसि सर्वम् एतं निरर्थकं । अन्यम् अर्थं विचिन्तेहि नायं सौभाग्यवर्धनं {ओ} ॥ ४७ ॥ ४२४ चतुष्कं द्विकश् च यत्र चतुष्कश् चावसानिकः । ५ अनित्यं चैव गुह्यं हि अत्र बुद्धिं न कारये ॥ ४८ ॥ साहसानि विचिन्तेसि मनसा ते परिधावति । ईश्वरशरणं गच्छ य x x x x ॥ ४९ ॥ ६ x x x स्ति पुरुषे प्रीति नैका ते रुचिता स्त्रियां । दुःशीलश् चापरार्थेषु स्वजने स्वजनस् तथा ॥ ५० ॥ इदं तु गुरुकं कार्यं यं ते मनसि वर्तते ७ x x x x x x एतिषु वर्तते बन्धुकारणा ॥ ५१ ॥ एतं च ते अभिज्ञानं स्वप्ने बध्यसि बध्वा वा । वदसि स्वरिताश् चैव x x x x x ला ॥ ५२ ॥ v. fol. ६॒ bower manuscript r१ २४४ द्विकं पूर्वं चतुष्के वृषोऽयं पतितस् तव ॒ भद्रा च ते भद्रकृता नास्ति ते पापकारकम्* ॥ ५३ ॥ भविष्यति च ते सर्वं यथा २ शास्त्रे प्रदर्शितं । एतं च ते अभिज्ञानं पार्श्वान्ते तिलकालकः ॥ ५४ ॥ ११४ पदं पदं चतुष्कश् च यत्र ३ x x दृश्यते कुलवृद्धिकरो नन्दः भद्रं ते समुपस्थितम्* ॥ ५५ ॥ भूमिलाभोऽर्थलाभश् च संबन्धिकारणानि च । ४ यं मनसा विचिन्तितं सुखेनोपगमिष्यति ॥ ५६ ॥ सर्वे न् ते अचिरेणैवोपविद्यते एतं च ते अभिज्ञानं ५ वामोरु सव्रणस् तव ॥ ५७ ॥ दक्षिणे चोरुदेशे तिलबिन्दुर् न संशयः ॥ {ओ} ४११ चतुष्कश् च पदे द्वे तु यस्यापतनिता ६ ध्रुवम्* ॥ ५८ ॥ भद्राणि ते भविष्यन्ति धनं वाधिगमिष्यति । उपस्थितं ते कल्याणं धनवृद्धिश् च वै बुद्धम्* ॥ ५९ ॥ v१ यं च प्रार्थयसे कार्यं तं ते क्षिप्रं भविष्यति । इतः सप्तमके वर्षे विनष्टा बन्धवास् तव ॥ ६० ॥ एतं च ते अभिज्ञानं २ ग्रीवायां तिलकस् तव न शोचितव्यं कालस् ते नन्दितु समुपस्थितम्* ॥ ६१ ॥ {ओ} ४१२ चतुष्कं पदं मध्यं तु ३ अवसाने द्वे तु पतिता तव ॒ अभियोगस् त्वया प्राप्त आमती सुमहन्तिकी ॥ ६२ ॥ ततो मुक्तो मा शोच धनं ते ४ समुपस्थितम्* । इदं तु गुरुकं कार्यं यत् ते मनसि वर्तते ॥ ६३ ॥ विनायकः परिक्लेशं ५ वर्तति आमतीं च ते । विपूतपापः सिद्धार्थः सर्वं प्रतिलभिष्यति ॒ ॥ ६४ ॥ इतो सप्तमे दिवसे ६ .इर् .आस् ते भविष्यति ॥ vi. fol. १॒ bower manuscript r१ {x} एवं मया श्रुतम् एकस्मिन् समये भगवां च्छ्रावस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्यारामे ॥ तेन कालेन २ समयेन श्रावस्त्यां जेतवने अनाथपिण्डदस्यारामे स्वातिर् नाम भिक्षुः प्रतिवसति स्म नवो दहरस् तरुणः ३ अचिरप्रव्रजितः अचिरागत इमं धर्मविनयं संघस्यार्थे जेन्ताकदारूणि पाटयमानोऽन्यतरात् ४ पूतिदारुसु परिनिष्क्रम्य महता कृष्णसर्पेण दक्षिणे पादांगुष्ठे दष्टः स क्लान्तकायो भूमौ पतितः ५ फेनं स्रावन्त्य् अक्षीणि च परिवर्तयमानः अद्राक्षीद् आयुष्मान् आनन्दः स्वातिर् भिक्षुम् अनधिकं बाढाग्लानं ६ फेनं वाहयमानम् अक्षिणी परिवर्तयमानं स्वपन्तं, दृष्ट्वा च पुनस् त्वरितं त्वरितं ये + + + व्१ तस्याहं भगवं कथं प्रतिपद्यामि एवम् उक्ते भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् एतद् अवोचत्* गच्छ त्वम् आनन्द तथागतस्यैव २ वचनेन् अनया महामायूर्या विद्याराजया स्वातिभिक्षो रक्षां करोहि गुप्तिं परित्रं परिग्रहं परिपालनं शान्तिं ३ स्वस्त्ययनं दण्डपरिहारं विषदूषणं विषनाशनं सीमाबन्धं धरणीबन्धं च करोहि देवग्रहातो नागग्रहातो ४ असुरग्रहातो मरुतग्रहातो गरुडग्रहातो गन्धर्वग्रहातो किन्नरग्रहातो महोरगग्रहातो ५ यक्षग्रहातो राक्षसग्रहातो प्रेतग्रहातो पिशाचग्रहातो भूतग्रहातः कुम्भाण्डग्रहातः पूतनग्रहातो ६ कटपूतनग्रहातो स्कन्धग्रहातो उन्मादग्रहातो छायाग्रहातो अपस्मारग्रहातो ओस्तारकग्रहातो vi. fol. २॒ bower manuscript r१ कृत्याकर्मणकःखोर्दोकिरणवेटाडचिच्चकप्रेषकदुर्भुक्तदुश्छर्दितदुश्छायादुष्प्रे + + + + + + + + २ वधूतातो ज्वराद् एकाहिकद्वैतीयकत्रैतीयकाच् चातुर्थकात् सप्ताहिकाद् अर्धमासिकाद् मासिकाद् दैवसिकान् मौहूर्तिकान् ३ नित्यज्वराद् विषमज्वराद् भूतज्वरान् मानुष्यज्वराद् अमानुषज्वराद् वातिकपैत्तिकश्लेष्मिकसंनिपातिकात् सर्वज्वरात् ४ शिरोऽर्त्तिं परि-म्-अपनय अर्धावभेदकम् अरोचकम् अक्षिरोगं नासारोगं मुखरोगं कण्ठरोगं हृदयरोगं ५ कर्णशूलं दन्तशूलं हृदयशूलं पार्श्वशूलं पृष्ठशूलं उदरशूलं गण्डशूलं वस्तिशूलं ऊरुशूलं ६ जंघाशूलं हस्तशूलं पादशूलं अंगप्रत्यंगशूलं चापनय रात्रौ स्वस्ति दिवा स्वस्ति स्वस्ति मध्यंदिने व्१ स्थिते । स्वस्ति सर्वम् अहोरात्रं सर्वबुद्धा कुर्वन्तु मम ॥ इडि विडि हिविडि निडे अडे याडे २ दृगाडे हरिवेगुडि पांशुपिशाचिनि आरोहणि ओरोहणि एले मेले तिले किले तिले मेले मिले ३ तिमि दुमिपे इट्टि मिट्टि विष्ठब्धे विमले हुहु हुहु अश्वमुखि काट्टी महाकाडि प्रकीर्णकेशि ४ कुलु कुलु, वअफलु कोलु कोलु धोसा दुम्बा दोदुम्बा दुम दुम्ब गोलाया शेलाया हिशु ५ हिलि हि मिलि मिलि तिलि तिलि चुलु चुलु मुलु मुलु मुलु मुलु मुलु मुलु मुलु हुहु हुहु हुहु हुहु ६ हुहु बबा बबा बबा बबा बबा जल जल जल जल जल दम दमनी + + + + + + + + + vi. fol. ३॒ bower manuscript r१ दुंदुभी गर्जनी वर्षणी स्फोटनी पतनी पाचनी, हारिणी कंपनी मदनी मण्डणी + + + + + २ क्षेमंकरि, मकरि शाकरि, शर्करि कर्करि सवरि शंकरि, ज्वलनि ज्वलनि, दुमदुम्बनि मे गोलाया ॒ परिवेलाया वर्षतु देवो समन्तकेन इलिकिसि स्वाहा ॥ मैत्री मे धृतराष्ट्रेषु मैत्री नैरावणेषु च ३ विरूपाक्षेषु मे मैत्री कृष्णगौतमक्षेषु च ॥ १ ॥ मणिना नागराज्ञा मे मैत्री वासुकिना ४ म् अपि । दण्डपादेषु नागेषु पूर्णभद्रेषु मे सदा ॥ २ ॥ नन्दोपम्नन्दो ये नागा वर्णवन्तो यशस्विनः । देवासुरं पि ५ संग्रामम् अनुभवन्ति महर्धिका ॥ ३ ॥ अनवतप्तेन वरुणेन मैत्री संहारकेन च । तक्षकेन अनन्तेन ६ तथा वासूमुखेन च ॥ ४ ॥ अपराजितेन मे मैत्री मैत्री च्छिब्बसुतेन च । महामनस्विनानित्यं तथैव च व्१ मनस्विना ॥ ५ ॥ कालको अपलालश् च भोगवान् श्रामणेरकः । दधिमुखो मणिश् चैव पुण्डरीको दिशांपतिः ॥ ६ ॥ कर्कोटकः २ शंखपादः कम्बलाश्वतराव् उभौ । एतेष्व् अपि च मे मैत्री नागराजेषु च नित्यशः ॥ ७ ॥ साकेतकश् च कुम्भीरः सूचिलोमस् ३ तथैव च । उगातिपेन कालेन मैत्री मे रिषिकेन च ॥ ८ ॥ तथा पूरणकर्णेन मैत्री शकटमुखेन च । ४ कोलकेन सुनन्देन वत्सीपुत्रेण च सदा ॥ ९ ॥ एलपत्रेण मे मैत्री मैत्री लंबुरकेन च । पिथिलश् च महानागो ५ मुचिलिन्दश् च विश्रुतः ॥ १० ॥ पृथिवी चराश् च ये नागास् तथैव जलनिश्रिताः । अन्तरीक्षचरा ये च ये च मेरुसमाश्रिताः ॥ ११ ॥ ६ एकशीर्षद्विशीर्षाहि मैत्री मे तेहि नित्यशः । अपादेषु मे मैत्री मैत्री मे द्विपदेषु च ॥ १२ ॥ चतुष्पदेषु vi. fol. ४॒ bower manuscript r१ मे मैत्री मैत्री बहुपदेषु च । मा मे अपादका हिंसि मा मे हिंसि द्विपादकाः ॥ १३ ॥ मा मे चतुष्पदा हिंस्युर् मा २ च मे बहुपादकः । सर्वनागेषु मे मैत्री ये नागा जलनिश्रिताः ॥ १४ ॥ सर्वभूतेषु मे मैत्री ये केचित् पृथिवीस्थिताः । ३ सर्वसत्वेषु मे मैत्री ये सत्वा त्रासस्थावराः जंगमा ॥ १५ ॥ सर्वे सत्वाः सुखो भोन्तु सर्वे भोन्तु अनामया । सर्वे ४ भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चित् पापम् आछरे ॥ १६ ॥ मैत्रचित्तं समादाय करोमि विषदूषणं । रक्षां परिग्रहं चैव ५ तथैव परिपालनं ॥ १७ ॥ नमो बुद्धाय ॒ नमोऽस्तु बोधये नमो विमुक्ताय नमो विमुक्तये नमोऽस्तु शान्ताय नमो ६ऽस्तु शान्तये नमोऽस्तु मुक्ताय ॒ नमो विमुक्तये ये ब्राह्मणा वाहितपापा धर्मास् तेषां नमस् ते च यशमित्रस्य व्१ पारं पालयन्तु स्वाहा सर्वभयेभ्यः सर्वोपद्रवेभ्यः सर्वोपसर्गोपायाभ्यः सर्वज्वरेभ्यः २ सर्वव्याधिभ्यः सर्वग्रहेभ्यः सर्वविषेभ्यः रक्षन्तु ॒ ॥ विइ. fol. १॒ बोwएर् मनुस्च्रिप्त् र्॒ "थे ओब्वेर्से ओf थिस् लेअf, थे सुर्fअचे ओf wहिछ् हस् एन्तिरेल्य् fलकेद् ओff, wअस् इन्स्च्रिबेद् wइथ् थे चोम्मेन्चेमेन्त् ओf थे मयूर जातक. थे लोस्त् तेxत् बेगन् wइथ् भूतपूर्वम् अन्द् एन्देद् wइथ् मयूरराजो बभूव, अस् स्होwन् इन् थे अप्पेन्दिx." व्१ अस्याश् चानन्द महामायूर्या राजया एतर्हि हृदयम् अनुव्याख्यास्यामि तद्यथा इत्ति मित्ति तिलि मिलि मित्ति मित्ति २ दुम्ब तुंब सुवच चिरिकसिय भिन्न मेडि नमो बुद्धानां चिकीर्षा प्राप्तमूले इतिहाराः लोहितमूले ३ दुंब अंब कुट्टि कुनट्टि नट्टि कुन्न नट्टि विलकुंज नट्टि अट्टकवन्तायां वर्षतु देवो नव मासा दश मासासेति ४ इलि मिलि किलि मिलि केतुमूले दुदुम सुदुमेडे दलिमे सन्तुवट्टे वुसट्टे वुसवट्टे ५ वुसर एनवस्तरुके नक्कलि नर्मलिमे नरखर मखिले इति सज्जले तुंब तुंबं अनडे प्रनडे अणनडे ६ वर्षतु देवो नवोदकेन सर्त्तखुत्तो समन्तेन नारायणे पारायणे हरिताले कुन्ताले ७ इलिमे सिद्धन्तु मन्त्रपदाः स्वाहा ॥ इदम् एवानन्द महामायूर्या विद्याराजया हृदयं ॥ vii. fol. २॒ bower manuscript r१ इयं चानन्द महामायूरी विद्याराज्ञी ग्रामगतेन मनसिकर्तव्या अरण्यगतेन मनसिकर्तव्या पथिगतेन २ उत्पथगतेन राजकुलमध्यगतेन चोरमध्यगतेनाग्निमध्यगतेन उदकमध्यगतेन प्रत्यर्थिकमध्यगतेन ३ परिषन्मध्यगतेन विवादमध्यगतेन, अहिदष्टकेन विषपीतकेन सर्वभयसन्निपातेन च मनसिकर्तव्या वातिकपैत्तिकश्लेष्मिकसान्निपातिकेषु ४ चतुरुत्तरेषु च चतुर्षु व्याधिशतेष्व् अन्यतरान्यतरेण व्याधिना स्पृष्टः समानापत्सु ५ वा समुत्पन्नासु तत् कस्माद् धेतो वधार्हो ह्य् आनन्द दण्डेन मुचिष्यते दण्डार्हः प्रहारेण आक्रोशेन ६ आक्रोशार्हः परिभाषया परिभाषणार्हः रोमहर्षणेन एवम् एव मुचिष्यति सर्वव्याधिविनिर्वृत्तिश् चास्य भविष्यति इमे ७ चानन्द मन्त्रपदा मनसिकर्तव्या । तद्यथा । इलि मिलि किलि मिलि केतुमूले बुद्धवट्टे वुसवट्टे वुसरणि २ केवट्टे व्१ केवट्टकमूले दुम्ब तुम्ब इति शवरे प्रियंकरे आवट्टे परिवट्टे वर्षतु देवो नवोदकेन समन्तेन नमो भगवते २ इतिट्टाय इन्द्रगोपे सिकय आशने पाशने पापनिकाले कपिलमित्ते नमो भगवते बुद्धाय सिध्यन्तु ३ मन्त्रपदाः स्वाहा ॥ अनया चानन्द महामायूर्या विद्याराजया तथागतभाषितया यशमित्रस्य रक्षां करोमि गुप्तिं परित्रं ४ परिग्रहं परिपालनं शान्तिं स्वस्त्ययनं दण्डपरिहारं ज्वरितेन विषदूषणं विषनाशनं च करोमि जीवतु वर्षशतं ५ पश्यतु शरदाशतं ॥ न चाहं तम् आनन्द समनुपश्यामि सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सश्रमणब्राह्मणिकायां प्रजायां ६ सदेवमानुषासुरायां यस्यानया महामायूर्या विद्याराजया रक्षायां कृतायां गुप्त्या परित्राणेन परिग्रहेण ७ परिपलानेन शान्त्या स्वस्त्ययनेन दण्डपरिहारेण विषदूषणेन विषनाशनेन यः कश्चिद् एव विहेठ उपसंक्रामेत्* ॥ ict87g0x6m9hnkfkuwfih53ckmu0pfs 418674 418673 2026-09-30T17:37:13Z अनुनाद सिंह 1115 418674 wikitext text/x-wiki <poem> ;Bower Manuscript # Header This file is a plain text transformation of http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/sa_bower-manuscript.xml with a rudimentary header. For a more extensive header please refer to the source file. ## Data entry: Klaus Wille ## Contribution: Klaus Wille ## Date of this version: 2020-07-31 ## Source: - August Friedrich Rudolf Hoernle, 3 vols., Calcutta 1893-1912. (Archaeological Survey of India, New Imperial Series, 22). ## Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen ## Licence: This e-text was provided to GRETIL in good faith that no copyright rights have been infringed. If anyone wishes to assert copyright over this file, please contact the GRETIL management at gretil(at)sub(dot)uni-goettingen(dot)de. The file will be immediately removed pending resolution of the claim. Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License. ## Structure of references: A reference is assembled consisting of - a pragmatic abbreviation of the title: Bower Manuscript = , - the number of the in arabic numerals, - the number of the verse in arabic numerals. ## Notes: This file has been created by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus from bowermsu.htm. Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented in the note element below: Bower Manuscript. Based on the ed. by August Friedrich Rudolf Hoernle, 3 vols., Calcutta 1893-1912. (Archaeological Survey of India, New Imperial Series, 22) Input by Klaus Wille ITALICS = emendations (including references) BOLD = first aksara after line break * = virāma at end of sentence [...] = comments / alternative readings SECTION MARKERS: {O} = circular ornament {X} = circle with rosette METRICS: ^ = short _ = long x = anceps ## Revisions: - 2020-07-31: TEI encoding by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus # Text i. fol. 1: bower manuscript v1 ओं देवर्षिसिद्धगणकिन्नरनागयक्षविद्याधराध्युषितसानुर् अनन्तरत्नः । पुण्यस् त्रिपिष्टपतलोद्धृतदेवरम्यः २ न् उदग्रः ॥ १ ॥ यत्र स्फुटन्मणिसहस्रमयूखजालविक्षोभितं दशसु दिक्षु भयात् प्रलिनम्* । चन्द्रोडुसूर्यहुतभुङ्निलयाभिशंकि प्रावृड्निशास्व् ३ अपि पुनर् न तमोऽभ्युपैति ॥ २ ॥ यः सेव्यते मुनिगणैर् अनिशं सशिष्यैर् नैकैः समित्कुशफलोदकपुष्पहस्तैः । स्वर्गाङ्गनाभिर् अपि च प्रविमृष्टशाखाः ४ कुंजेषु यस्य तरवः कुसुमार्थिनीभिः ॥ ३ ॥ यत्र त्रिलोचनजटामुकुटैकदेश नित्यस्थितोडुपतिदीधितिसंप्रयोगात्* । शीतौ दिवापि हिमवत्स्फटिकोपलाभम् अम्ब्व् ५ इन्दुकान्तमणयः प्रचुरं स्रवन्ति ॥ ४ ॥ यस्याब्दमुक्तजलधौतशिलातलेषु कुंजेषु नैकविधवीगणनादितेषु । रम्येषु पुष्पफलदद्रुमसंकटेषु ६ रात्रौ हुताशनवद् औषधयो ज्वलन्ति ॥ ५ ॥ चन्द्रांशुगौरतरकेशरभारभृद्भिर् मत्तेभमस्तकतटक्षतजोत्क्षितांशैः । सिंहैः शिलोच्चयगुहावदनाट्टहासैर् ७ न क्षम्यतेऽम्बुधरवृन्दरवोऽपि यत्र ॥ ६ ॥ तस्मिन् गिराव् अवनिमण्डलमण्डभूते सर्वातिथाव् इव जगद् विभवप्रदानैः । सर्वर्तुपुष्पफलवद्द्रुमरम्यसानाव् ८ एते विधूततमसो मुनयो वसन्ति ॥ ७ ॥ आत्रेयहारितपराशरभेलगर्गशांबव्यसुश्रुतवसिष्ठकरालकाप्यः । सर्वौषधीरसगुणाकृतिवीर्यनामजिज्ञासवः ९ समुदिताः शतशः प्रचेरुः ॥ ८ ॥ दृष्ट्वा पत्रैर् हरितहरितैर् इन्द्रनीलप्रकाशैः कन्दैः कुन्दस्फटिककुमुदेन्द्वंशुशंखाभ्रशुभ्रैः । उत्पन्नास्थो १० मुनिम् उपगतः सुश्रुतः काशिराजं किन्व् एतत् स्याद् अथ स भगवान् आह तस्मै यथावत्* ॥ ९ ॥ पुरामृतं प्रमथितम् असुरेन्द्रः स्वयं पपौ । तस्य चिच्छेद भगवान् उत्तमांगं ११ जनार्दनः ॥ १० ॥ कण्ठनाडी समासन्ना विच्छिन्ने तस्य मूर्धनि । विन्दवः पतिता भूमाव् आद्यं तस्येह जन्म तु ॥ ११ ॥ i. fol. २॒ bower manuscript r१ न भक्षयन्त्य् एनम् अतश् च विप्राः शरीरसंपर्कविनिःसृतत्वात्* । गन्धोग्रताम् अप्य् अत एव चास्य वदन्ति शास्त्राधिगमप्रवीणाः ॥ १२ ॥ लवणरसवियोगाद् आहुर् एनं रशूनम् २ लशुन इति तु संज्ञा चास्य लोकप्रतीता । बहुभिर् इह किम् उक्तैर् देशभाषाभिधानैः शृणु रसगुणवीर्याण्य् अस्य चैवोपयोगात्* ॥ १३ ॥ रसे च पाके च कटुः प्रदिष्टः ३ पाके तथा स्वादुर् उदाहृतोऽन्यः । लघुश् च गन्धेन स दुर्जरश् च वीर्येण चोष्णः प्रथितश् च वृष्यः ॥ १४ ॥ आंब्लोष्णस्नेहभावात् पवनबलहरः ४ प्रोक्तो मुनिवृषैः मधुर्यात् पित्तभावाद् अपि च स रसतया पित्तप्रशमनः । औष्ण्यात् तैक्ष्ण्यात् कटुत्वात् कफबलविजयी विद्वद्भिर् उदितः सर्वान् रोगान् निहन्याद् इति ५ विधिविहितो दोषत्रयहरः ॥ १५ ॥ पवनं विनिहन्त्य् अपि चास्थिगतं कफम् अप्य् अचिराद् उदितं शमयेत्* । जनयेद् अपि चाग्निबलं प्रबलं बलवर्णकरः प्रवरश् च ६ मतः ॥ १६ ॥ अथ खलु बहुविधमद्यमांससर्पिर् यवगोधूमभुजां सुखात्मकानाम्* । अयम् इह लशुनोत्सवः प्रयोज्यो निमकाले च मधौ च माधवे च ॥ १७ ॥ ७ त्यज्यन्ते कामिनीभिर् जयनसमुचिता यत्र कञ्चीकलापाः हाराः शैत्यान् न वक्षस्तनतटयुगला पीडनात् संप्रयान्ति । कान्ता नेन्द्वङ्शुजालव्यतिकरसुभगा हर्म्यपृष्ठोपभोगाः ८ काले तस्मिन् प्रयोज्यो ह्य् अगुरु बहुमतं कुंकुम् आंकाश् च यत्र ॥ १८ ॥ हर्म्याग्रेष्व् अथ तोरणेषु बलभीद्वारेषु चाविष्कृताः कन्दाढ्या लशुनस्रजो विरचयेद् भूमौ ९ तथैवार्चनम्* । मालास् तत् परिचारकस्य च जनस्यारोपयेत् तन् मयीर् इत्य् अस्यैष विधिर् जनस्य विहितः स्वल्पोपमा नामतः ॥ १९ ॥ अथ शुद्धतनुः शुचिर् विविक्तः १० सुरविप्रान् प्रतिपूज्य पावकं च । लशुनात् स्वरसं पटान्तपूतं प्रपिबेद् अह्नि शुभग्रहर्क्षयुक्ते ॥ २० ॥ कुडवं कुडवाद् अथापि चार्धं कुडवं सार्धम् अतोऽपि वातिमात्रम्* । व्१ नियता न हि काचिद् अत्र मात्रा प्रपिबेद् दोषबलामयानि दृष्ट्वा ॥ २१ ॥ सतालवृन्तव्यजनानिलैः शुभैः पिबन्तम् एनं समभिस्पृशेच् छनैः । २ भवेत् तु मूर्च्छा पिबतोऽपि वा यदि स्पृशेत् ततः शीतजलैः सचन्दनैः ॥ २२ ॥ सुरात्रितीयांशविमूर्च्छितस्य गण्डूषम् एकं प्रपिबेद् रसस्य । पूर्वं गलक्रीडिविधानहेतोः ३ स्थित्वा मुहूर्तं च पिबेत् सशेषम्* ॥ २३ ॥ तस्मिञ् जीर्णे क्षिरशाल्यान्नभुक् स्यात् क्षिरायोज्यो जांगलानां रसैर् वा । हृद्यैर् यूषैः संस्कृतैर् वैदलैर् वा युक्तः स्नेहैर् मात्रयैकं च ४ कालम्* ॥ २४ ॥ पिबेन् मार्द्वीकं वा मधु मधुसंांशच् छातमदिराम् अरिष्टं शीधुं वा जगलम् अगजं मैरेयम् अपि वा । अतोऽन्यद् वा मद्यं भवति गुणवद् यत् तत् ससलिलं पिबेद् एकैकं वा न ५ भवति यथा मद्यव्यतिकरः ॥ २५ ॥ अमद्यपः सुखोदकं पिबेत् तथाम्ब्लकांचिकम्* । तुषोदकं सुवीरजं पिबेच् च मस्तु यच् छुभम्* ॥ २६ ॥ न गुडेन कथंचिद् एनम् अद्यान् न तथामं च जलं पिबेत् ६ प्रयुजन्* । सततं च भवेद् अजीर्णशंकी न च खादेद् अबहूनि वासराणि ॥ २७ ॥ अथ कन्दाञ् च्छुभाञ् च्छ्लक्ष्णान् पिष्टान् सर्पिश् च तत्समम्* । खजेनाभिप्रमथ्यैतद् एकध्यं घृतभाजने ॥ २८ ॥ ७ व्युष्टं दशाहात् प्रभृति भक्षयेद् बिल्वसंमितम्* । जीर्णे च रसकल्पोक्तम् आहारविधिम् आचरेत्* ॥ २९ ॥ द्वाव् अप्य् एताव् अभिहितौ कल्पौ प्राग्रहरौ मया । अनयोर् यत्नवान् ८ ना स्यात् कल्पान् अन्याञ् च्छृणुष्व मे ॥ ३० ॥ कन्दाञ् च्छङ्खाभान् अपहृतमलान् सक्तु कुल्मासचुक्रैः सर्पिस्तैलाभ्यां समित विकृतैः सूपमांसप्रकारैः । मौद्गैश् चूर्णैर् हरितकयुतैर् ९ गन्धसौवर्चलाढ्यैर् अद्यात् संस्कारैर् बहुभिर् अपरैः साधितान् वेतराणि ॥ ३२ ॥ मांसैः सार्धं साधयित्वास्य काण्डं पूतं हृद्यं तं रसं पाययीत । सिद्धं तद्वत् क्षीरम् अस्मै १० प्रदद्याद् यूषं वा स्याद् वैदलं तद्विमिश्रम्* ॥ ३२ ॥ अथ तैलशुक्तसहितं लशुनं निहितं यवेषु परिलिप्य मृदा । स्थितम् एकम् अब्दम् उपयुज्य नरः सुचिरे स्थितान् ११ अपि जहाति गदान्* ॥ ३३ ॥ त्रिरत्नम् उषिता तु गौर् अनतृणा यदा स्यात् तदा तृणार्धम् उपकल्पयेल् लशुन । इ. fol. ३॒ bower manuscript r१ पयोदधिघृतानि तक्रम् अथवापि तद् ब्राह्मणः प्रयुज्य विविधान् गदान् अभिविजित्य शर्मी भवेत्* ॥ ३४ ॥ प्रस्थान् द्वात्रिंशल् लशुनरसतः २ किण्वम् अर्धार्धम् अस्मात् तैलप्रस्थो व्यपगतमलः पिष्टतः षट् च देयाः । दद्यान् निक्वाथाद् अपि च कलशं मेषशृंग्याः ३ सुशीतं प्रस्थौ च द्वौ पुनर् अभिहरेत् तत्र पिष्टस्य धीमान्* ॥ ३५ ॥ इति सुरेयं पंच पंचाहाद् रसवर्णगन्धैः समन्विता ४ भवति तैलं नामतश् चेदम् उदीर्णम् अत्यर्थकार्मुकम्* । तैलम् एतद् यः सुराम् अपि वा पुरुषः प्रयुंजीत यत्नतः ५ परिहरन्ति तं गदानीकान्य् आजौ कृतास्त्रान् इवेतरे ॥ ३६ ॥ प्रस्थं पिष्ट्वा शोधितम् एकं लशुनानां युंज्याच् चूर्णैस् त्रैफलैर् अर्धपलितैः । ६ सर्पिस्तैलाभ्यां कुडवश् चेति दशाहं व्युष्टं कासश्वासविडं विघ्नम् उशन्ति ॥ ३७ ॥ हन्याद् युक्तो मारुतगुल्मं पवनघ्नैः ७ कुष्टं हन्याद् योजितमात्रं खदिरेण । कासश्वासघ्नो हयगन्धाव्यतिमिश्रः स्वर्यः प्रोक्तश् चैष विमिश्रो मधुयष्ट्या ॥ ३८ ॥ नानाविधान् एष निहन्ति रोगान् ८ नानाविधद्रव्यविशेषयुक्तः । न यन्त्रणा कुत्रचिद् अस्ति कल्पे यथा प्रयुक्तः सुखिभिः स कल्पः ॥ ३९ ॥ रसायनवरस्यास्य प्रयुक्तस्य ९ गुणानि मत्* । समासतः प्रोच्यमानान् सुश्रुतेऽग्रमनाः शृणु ॥ ४० ॥ कुष्ठारोचकगुल्मकासकृशताश्वित्राग्निसादप्रणुत्* वातासृग्दरशूलशोषजठरप्लिहोदरार्शोहरः । १० पक्षाघातकटिग्रहक्रिमिगदोदावर्तमेहापहः तन्द्रीपीनसवाहुपृष्टपवनापस्मारसंसूदनः ॥ ४१ ॥ श्रीमान् वेणुमृदंगवल्गुनिनदस् तप्ताग्रहेमद्युतिर् मेधाधीबलवान् ११ सुसंहततनुर् बल्यादिभिर् वर्जितः । नित्योत्साहसुवर्धिभिः समुदितैः सर्वैर् दृढैर् इन्द्रियैः जीवेद् अब्दशतं दृढानलबलः स्त्रिष्व् अक्षयो वा पुमान्* ॥ ४२ ॥ v१ लशुनां कल्प उक्तो मयायं मुनिभिर् अपि च दृष्टः प्राक्तनैर् एवम् एव । प प्रयुङ्क्तां च सम्यग् .ऋ .ऊ .य्. ॥ ४३ ॥ २ आहारपक्तिधातूनां साम्यम् आरोग्यम् एव च । पुष्टिस् तेजस् तथोत्सहम् आयुश् चैवाग्निसंभवाः ॥ ४४ ॥ अग्निर् आहारमूलस् तु पक्तिमूलाश् च धातवः । धातुसाम्यात् तथारोग्यम् आरोग्यात् पुष्टिर् ३ उत्तमा ॥ ४५ ॥ पुष्ट्या तेजस् तथोत्साहः सर्वैर् एतैश् च जीवितम्* । प्राणिनां वर्धते तस्माद् अग्निम् आदौ परिक्षयेत्* ॥ ४६ ॥ धातुसाम्यात् समः प्रोक्तः स वै श्रेष्ठः प्रकीर्तितः । विषमे दाधिकं सर्पिः पिबेद् वा हवुषादिकम्* ॥ ४७ ॥ ४ स्निग्धोष्णा वर्तयश् चेष्टस् तथा पानाशनानि च । मन्दे तु लंघनं पूर्वं पश्चात् पाचनदीपनम्* ॥ ४८ ॥ चूर्णारिष्टप्रयोगाश् च हिताः पित्तकफापहाः । यथासात्म्यं प्रयोक्तव्यं समेऽग्नौ भिषजाम् इति ॥ ४९ ॥ भवति ५ चात्र ॥ मन्दे तीक्ष्णे च मृयते विनोपकरणैर् नरः । विषमे रोगबाहुल्यं समे जीवेच् चिरं सुखी ॥ ५० ॥ तस्माद् रोगेषु सर्वेषु सर्वकालेषु बुद्धिमान्* । अग्निमूला क्रिया ६ कार्या पश्चाद् आमयशान्तये ॥ ५१ ॥ स्वरसेन शंखपुष्प्या ब्राह्मीमण्डूकपर्णिमधुकानाम्* । मेधारोग्यबलार्थी जीवितुकामः प्रयुंजीत ॥ ५२ ॥ मासेन तु मेधावी षण्मासाच् छ्रुतधरो भवत्य् अजरः । ७ जीवति वर्षसहस्रं समा प्रयोगाच् चतद्वयं विधिवत्* ॥ ५३ ॥ एवं परतः परतः प्रयुंजमानो भवत्य् अजरः ॥ - - - - ॥ {ओ} [रेस्त् देर् शेइले fरेइ] ८ यवागूखडयूषेषु लेहचूर्णागदेषु च । गुडिकांजनवर्त्यासुधूमप्रधमनेषु च ॥ ५५ ॥ पुटपाकतर्पणस्वेदेनावमनाश्च्योतनेषु च ॥ ५६ ॥ ९ अन्येषु चाप्य् अनुक्तेषु यत्र भागो न कीर्तितः । द्रव्याणां समभागः स्याद् द्विगुणे मधुसर्पिषी ॥ ५७ ॥ त्रिगुणं तु गुडं दद्यात् सिता चूर्णं चतुर्गुणं । पेष्येषु यत्र १० नोद्दिष्टं द्रवन् तत्र जलं मतम्* ॥ ५८ ॥ दधिमूत्रपयःसर्पिरोमशृंगशफेषु च । गव्यं प्रकल्पयेत् सर्वं मधूनां माक्षिकोद्भवम्* ॥ ५९ ॥ दाडिमत्वचया ११ सार्धं कटुतैलं विपाचयेत्* । कर्णौ भगोष्ठौलिंगश् च सर्व एतेन वर्धति ॥ ६० ॥ चित्रकार्धफलं मूलात् तृवृत्सातलयोस् तथा । १२ x x xं दन्तिमूलानां कर्षां कर्षं पृथक् पृथक् ॥ ६१ ॥ पिप्पल्याः सैन्धवाच् चैव तथा हिंग्वंब्लवेतसात्* । विंशतिश् चाभया मुख्या इ. fol. ४॒ bower manuscript r१ x x x x विपाचयेत्* ॥ ६२ ॥ गुडस्याष्टपलात् सम्यक् कुर्वीत दशमोदकान्* । एकैकं भक्षयेत् तस्माद् दशमे दशमेऽहनि ॥ ६३ ॥ दोषाणां पाचनार्थाय जलम् उष्णं पिबेद् अनु । विरेकान्ते ततः स्नात्वा सात्म्यम् २ अन्नं प्रयोजयेत्* ॥ ६४ ॥ नात्र कश्चित् परीहारो वाक्कायमनसां सदा । सर्वर्तुको नरेन्द्राणां विरेकोऽगस्तिनिर्मितः ॥ ६५ ॥ जरामृत्युप्रमथनः सर्वामयविनाशनः । वृष्यो रसायनश् चैव ३ मेधारोग्याभिवर्धनः ॥ ६६ ॥ नापुत्राय प्रदातव्यो नाशिष्याय कथंचन । राजद्विष्टे न दातव्यो ये चान्ये पापचारिणः ॥ ६७ ॥ द्वे पंचमूले मधुकं गुडूची रास्नाश्वगन्धामरदारु पाठा । त्वचं बले ४ द्वे तगरं तिलाश् च मूर्वां कुलत्थान् नलदं घनं च ॥ ६८ ॥ पुनर्नवां वेणुफलत्वचं च जीवन्त्य् अथैलागुरु जीवकश् च । एरण्डमूलं सुफलप्ररोहं कुरण्डपुष्पाणि ५ महौषधं च ॥ ६९ ॥ द्वाभ्यां त्रिभिर् वा क्वथितं सतोयम् आजं पयो गव्यम् अथाविकं वा । ससैन्धवं किंचिद् अतः सुखोष्णम् आश्च्योतनं वातकृतेऽक्षिरोगे ॥ ७० ॥ दार्व्युत्पलं पद्मकतुंगयाषामेदामृणालं ६ मधुकं समंगा । कालीयकं पर्पटका लता च द्राक्षाथ कार्ष्मर्यपरूषकं च ॥ ७१ ॥ मूलानि गुन्द्रानडवेतसानां शुंगानि चापुष्पवतां तृणानाम्* । ७ प्रपौण्डरीकं सकिराततिक्तं भद्रश्रियं निम्बपटोलवाशम्* ॥ ७२ ॥ द्वौ त्रीणि वाजे पयसि स्त्रिया वा श्रितान्य् अथाश्च्योतनम् उत्तमं स्यात्* । सशर्करं माक्षिकसंप्रयुक्तं पैत्तेऽक्षिरोगे ८ रुधिरात्मके च ॥ ७३ ॥ त्रीण्य् ऊषणानि त्रिफला हरिद्रा कासीसजातीगृहधूमजात्यः । लाक्षाथ दन्ती सुरसो वचा पाठाश्वगन्धामरदारु चाग्र्यम्* ॥ ७४ ॥ सकट्फलैलागुरुकण्टकारी ९ रोध्रं करञ्जं बृहतीं श्वदंष्ट्राम्* । द्वे त्रीणि वातः सलिले श्रितानि कोष्णानि कार्याणि ससैन्धवानि ॥ ७५ ॥ आश्च्योतनं श्लेष्मकृतेऽक्षिरोगे मधुप्रगाढं प्रवदन्ति सन्तः । परुषकाम्रतकतिन्तिडीकवृक्षाम्ब्लजंब्वाम्रकपित्थकोलैः ॥ ७६ ॥ १० समातुलुंगैर् अथ दाडिमाम्ब्लैर् मद्यैः पयोभिर् दधिमस्तुना वा । दार्व्युत्पलाद्यैः क्वथितैश् च साम्ब्लैर् आश्च्योतनं सैन्धवसंप्रयुक्तं * ॥ ७७ ॥ ११ x त्यासशीतोष्णकृतां निहन्ति रक्तात्मिकां नेत्ररुजं प्रसह्य । संसर्गजे सर्वसमुत्थिते वा हीनाधिकत्वं प्रसमीक्ष्य रोगे ॥ ७८ ॥ कुर्वीत xं .र्. व्१ पहरी विविज्ञः । एरण्डमूलं सफलप्ररोहं विजर्जनं क्षीरयुतं त्व् अजानाम्* ॥ ७९ ॥ स्याद् वातरक्तापहम् एतद् अग्र्यम् आश्च्योतनं सद्भिषजो वदन्ति ॥ प्रपौण्डरीकं मधुकं हरिद्राञ् च ॥ ८० ॥ २ आश्च्योतनं शर्करया विमिश्रं पित्तानिलार्त्तिं विनिवर्तयेत ॥ नतं श्वदंष्ट्रा बृहती त्वचं च ह्रीवेरम् इत्य् एष शृतस् त्व् अजानाम्* ॥ ८१ ॥ क्षीरोदकैः सैन्धवसंप्रयुक्तम् आश्च्योतनं वातकफापहं स्यात्* ॥ ३ दार्व्या मधुकं च मुख्यं गव्ये पयस्यात् क्वथितः स्त्रिया वा ॥ ८२ ॥ आश्च्योतनो मारुतरक्तपित्ते सशर्करः सद्भिषजा विधेयः ॥ चूर्णानि सूक्ष्माणि फलत्रवस्य बध्व सिते क्षौमपटैकदेशे ॥ ८३ ॥ आजे पयस्यंगनया ४ जले वा परिप्लुतं सर्वरुजापहं स्यात्* ॥ दार्वीं हरिद्रां त्रिफलां समुस्तं सशर्करं माक्षिकसंप्रयुक्तम्* ॥ ८४ ॥ आश्च्योतनं मानुषदुग्धयुक्तं पित्तास्रवातापहम् अग्र्यम् उक्तम्* ॥ एरण्डमूलैस् तरुणैः ५ सपत्रैः कल्कैर् अथो षष्टिकतण्डुलानाम्* ॥ ८५ ॥ घृताप्लुतं शावरकं प्रलिप्तं पूर्वेण कल्पेन रुजापहं स्यात्* ॥ ८६ ॥ स्वेदपुटपाकनाबनतर्पनघृतपानलेपपरिषेकान्* । आश्च्योतननिर्दिष्टैर् ६ द्रव्यैर् एतैः प्रकल्पयीत भिषक्* ॥ ८७ ॥ ऋतुव्याधिहिताभीलुव्यंगनीलीकनाशनान्* । विषषोथापहंश् चैव मुखलेपान् प्रचक्षते ॥ ८८ ॥ त्वक्क्षीरिणां चन्दनपद्मकौ च गुन्द्रां मृणालं ७ घनबालकौ च । मूलं कुशानां तगरैलवालु तालीसपत्रं नलदं तिलाश् च ॥ ८९ ॥ मसूरदूर्वामयवं मृणालं रसश् च यष्टीमधुकोत्पलानाम्* । शैलेयमुस्तागुरु ८ झामकं च स्थौणेयकैला तगरं तिलाश् च ॥ ९० ॥ त्वक्पत्रकुष्ठागुरु झामकं च मांसीं हरेणुं परिपेलवं च । यष्टिह्वरोध्रागुरु चन्दनं च पुनर्नवा कृष्णतिला लता च ॥ ९० ॥ इत्य् अर्धरूपैर् ९ वदनप्रलेपैः कालेषु घर्मादिषु संप्रयोज्यः । निदर्शिता दृष्टिहिता नराणां दोषापहान् मे शृणु चोच्यमानान्* ॥ ९२ ॥ वातामयघ्ना जलदागमोक्ताः पित्तामयघ्नाः १० शरदि प्रदिष्टाः । ग्रीष्मोपदिष्टा रुधिरामयघ्नाः कफामयघ्नाः कुसुमागमोक्ताः ॥ ९३ ॥ कर्पासमूलानि लताम् उशीरकालीयका क्षीरवतां त्वचश् च । भद्रश्रिय ११ कं यवाश् च वदन्ति वर्ण्यान् वदनप्रलेपान्* ॥ ९४ ॥ एतानि मूत्रेण गवां प्रशोष्य कोलाम्ब्लमूत्रैः सह मिश्रिता वा । स्युर् मातुलुंगस्य रसे युता वा ससर्षपाः शोष्य इ. fol. ५॒ bower manuscript r१ मुखे विधेयाः ॥ ९५ ॥ कासु क्लिष्टे च दुष्टे रुधिरे च मुक्ते । स्नेहे विरेके विविधे च नास्ये कृते विधेया वदनप्रलेपाः ॥ ९६ ॥ त्वक्पत्रमांसी नतचन्दनं च मनःशिला व्याघ्रनखं २ हरेणुम्* । x आम्ब्लीककुष्ठं सुरसे हरिद्रे विषापहाः स्युर् वदनप्रलेपाः ॥ ९७ ॥ मूर्वाश्वगन्धा त्रिफला करञ्जं शोथापहाः स्युर् वदनप्रलेपाः ॥ मूर्वापि गोमूत्रयूतं वदन्ति शोथापहं ३ स्याद् वदनप्रलेपम्* ॥ ९८ ॥ मुखे प्रलिप्ते न हसेन् न रुद्यात् स्वप्नं न सेवेत तथा न चाद्यात्* । नाग्नौ प्रतप्येन् न च धारयेत शुष्कं प्रलेपं वदने मनुष्यः ॥ ९९ ॥ अभीलु नीलीकम् अथापि ४ कुष्ठं व्यंगं सपिल्पुं तिलकांश् च जन्तोः । शाम्यन्ति सद्यो वदनप्रलेपाद् दृष्टिश् च वक्त्रं च भवेत् प्रसन्नम्* ॥ १०० ॥ मुखे प्रलिप्ते हसतोऽश्नतो वा श्लेष्मा सवायुः ५ स्वपतः प्रकोपः । यात्याशु तस्माच् छिरसो विरेकाः स्नेहाश् च धूमाश् च पुनः प्रयोज्याः ॥ १०१ ॥ अग्निप्रतापाद् विद्रुतश् च जन्तोर् धृते च शुष्के वदनप्रलेपे । अभीलुपूर्वान् ६ प्रवदन्ति रोगांस् तेषां यथोक्तं विदधीत शान्तिम्* ॥ १०२ ॥ नक्तान्धतैमिर्यशिरोर्त्तिदाहं पित्तात्मिकां चक्षुरुजां सदाहाम्* । दोषास् तथान्येऽपि मुखत्वचस्थाः शाम्यन्ति सद्यो ७ वदनप्रलेपात्* ॥ १०३ ॥ अक्ष्णोर् विकारे कफमारुताभ्यं नस्तःकृते पीनसरोगिणां च । हनुग्रहे शिर्षरुजासु चैव वदन्ति वर्ज्यान् वदनप्रलेपान्* ॥ १०४ ॥ अंगुलस्य चतुर्भागो ८ मुखलेपो विधीयते । मध्यमस् तु त्रिभागः स्याद् अन्त्यस् त्व् अर्धांगुलो भवेत्* ॥ १०५ ॥ यष्टिह्वरोध्रं त्रिफला मृणालं सितोपलां कांचनगैरिकं च । पत्रत्वगेलागुरु देवदारु पुनर्नवा व्याघ्रनखांजनं च ॥ १०६ ॥ ९ मनःशिलालं बृहतीत्वचं च मांसीहरेणुं परिपेलवं च । सौवीरकं गैरिककट्फलं च स्याच् छारिवा शर्करया विमिश्रा ॥ १०७ ॥ इत्य् अर्धरूपैश् चतुरः प्रदिष्टाः कफास्रपित्तानिलरोगशान्तौ । १० विडालकैस् तैर् नयनं समन्ताद् आ पक्ष्ममूलात् प्रदिहेद् बहिर् वा ॥ १०८ ॥ रोध्रं च किंचित् तु घृतेन दिग्धम् अयोविघृष्टाम् अभयाम् अथो वा । त्वचं बृहत्याः समम् अञ्जनं च विडालकः ११ सर्वरुजापहः स्यात्* ॥ १०९ ॥ गैरिकरसांजनांजनमनःशिलारीतिकुसुमसमभागाः । ईषन्मरिचसहीया द्विगुणं .ऐ x x x x x x x x ॥ ११० ॥ व्१ मरिचकुसुमे च हरितं विपचेन् मृद्वग्निना घृतसहीयम्* । अंजनविडालकोऽयं चतुर्विवक्ष्याम x x x ॥ १११ ॥ x x x x गोक्तखालित्य । x x x x २ प्रोच्यमानं निबोधत ॥ ११२ ॥ रसदोषाद् व्यवायाच् च पित्तशोणितदूषणात्* । भवत्य् अकालपलितं वृद्धस्य जरसा भवेत्* ॥ ११४ ॥ प्रायेण श्लेष्मला नार्याश् छाया शल्य । .ऊ x x x ३ निषेविण्यो रजो दुष्टं सृजन्ति च ॥ ११४ ॥ प्रसन्नरक्तपित्तोष्मा केशभूमिर् अतः स्त्रियाः । न च्यवन्ति ततः केशास् तस्माद् अखलिताः स्त्रियः ॥ ११५ ॥ पुंसाम् अतो विपर्यासे रक्तपित्तं प्रदुष्यते । x x .ऋत् ४ केशमूलानि खलतिं कुरुते शिरः ॥ ११६ ॥ निष्केशं ताम्रवालं च खालित्यं यच् चिरोत्थितम्* । न तत् सिध्यति साध्यं तु नवं सम्यग् उपाचरेत्* ॥ ११७ ॥ खालित्यपलिते पूर्वं बहुशो वेधयेत् सिराः । ५ दुष्टशोणितशुद्धस्य वमनादिक्रिया हिता ॥ ११८ ॥ यथो x x पश्चाच् छुद्धकोष्ठः प्रयोजयेत्* । तैलयोगांश् च विविधान् केशरागांस् तथैव च ॥ ११९ ॥ केशसंजननांश् चैव तथा संवर्धनानि च । ६ प्रक्षालनाश् च केशानां यथा दोषहरा हिताः ॥ १२० ॥ {ओ} ॥ स्वाद्वम्ब्ललवणोपेतैर् घृतैर् मारुतकासिनम्* । सान्नैर् उपाचरेद् धीमान् केवलैर् वा यथाबलम्* ॥ १२१ ॥ ग्राम्यानूपौदकरसैः सगुडैः सपलाण्डुभिः । ७ अम्ब्लस्निग्धोष्णमधुरैर् भोज्या गोधूमशालयः ॥ १२२ ॥ सुरां समण्डां घर्माम्बु रसान् वापि प्रकामतः । वातकासे बहु स्नेहं सगुडं वा पयः पिबेत्* ॥ १२३ ॥ शृंगवेरषडीद्राक्षशृंगीपिप्पलिभार्गिभिः । ८ गुडतैलयुतो लेहो हितो मारुतकासिनाम्* ॥ १२४ ॥ पिप्पलीमारुताजाजीषडीपुष्करचित्रकैः । ससैन्धवम् इदं चूर्णं हितं मारुतकासिनाम्* ॥ १२५ ॥ ९ पलानि क्वाथयेत् त्रिंशत् कण्टकार्या जलाढके । चतुर्भागस्थिते पूते दद्याद् गुडपलान्य् अगे ॥ १२६ ॥ चूर्णैर् नागरभर्ग्येलापिप्पलीषडिचित्रकैः । घृततैलपलैश् चापि १० संयुतं लेहवत् पचेत्* ॥ १२७ ॥ चतुर्भिर् आघनीभावाच् छीते च द्विपलं मधु । पिप्पलीपलचूर्णं च दत्वा लिख्यात् तु कासनुत्* ॥ १२८ ॥ दशमूलकषायेण भार्गीकल्कं घृतं पचेत्* । ११ दक्षतित्तिरिनिर्यूहे तत् परं वातकासनुत्* ॥ १२९ ॥ कण्टकार्या रसप्रस्थे घृतस्य कुडवं पचेत्* । पुनर्ववायाः कल्केन तत् परं वातकासनुत्* ॥ १३० ॥ भार्गीकल्कं घृतं चाथ पचेद् दध्नि चतुर्गुणे । १२ व्याघ्रीरसं द्विगुणितं वातकासहरं परम्* ॥ १३१ ॥ पैत्तिके सर्पिषः पानं हितं स्यात् स विरेचनम्* ॥ १३२अ ॥ इइ. fol. १॒ bower manuscript r१ नमस् तथागतेभ्यः ॥ प्राक्प्रणीतैर् महर्षीणां योगमुख्यैस् समन्वितम्* । वक्ष्येऽहं सिद्धसंकर्षं नाम्ना वै नावनीतकम्* ॥ १ ॥ नानाव्याधिपरीतानां नृणां स्त्रीणाञ् च यद् धितम्* । २ कुमाराणां हितं यच् च तत् सर्वम् इह वक्ष्यते ॥ २ ॥ समासरतबुद्धीनां भिषजां प्रीतिवर्धनम्* । योगबाहुल्यतश् चापि विस्तरज्ञं मनोनुगम्* ॥ ३ ॥ अध्यायं चूर्णयोगानां प्रथमं चात्र ३ वक्ष्यते । द्वितीयं घृतपानानां तृतीयं तैलसंज्ञितम्* ॥ ४ ॥ चतुर्थं मिश्रकं नाम नानाव्याधिचिकित्सितम्* । पञ्चमं वस्तियोगानां रसायनविधा ततः ॥ ५ ॥ ४ सप्तमं च यवागूनां वृष्यम् अष्टमम् उच्यते । नेत्रांजनानां नवमं दशमं केशरञ्जनम्* ॥ ६ ॥ अभयाकल्पनामाख्यम् अत्रैकादशम् उच्यते । द्वादशं स्याच् छैलजतोश् चित्रकस्य त्रयोदशम्* ॥ ७ ॥ ५ कुमारभृत्यम् अप्य् अत्र स्याच् चतुर्दशम् इष्यते । वन्ध्याचिकित्सिताख्यं च ज्ञेयं पञ्चदशं बुधैः ॥ ८ ॥ सुभगाचिकित्सिताख्याञ् च तथा षोडशकं मतम्* । इत्य् एते षोडशाध्याया ६ विज्ञेया नावनीतकम्* ॥ ९ ॥ नेदं दद्याद् अपुत्राय न चाभ्रात्रे कथंचन । अशिष्ये प्रस्तवो न स्यात् कर्तव्य इति मे मतिः ॥ १० ॥ ऋ ७ तालीसपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली तथा । यथोत्तरं भागवृद्धास् त्वगेले चार्धभागिके ॥ ११ ॥ पिप्पल्यष्टगुणा चात्र प्रदेया ८ सितशर्करा । कासश्वासारुचिहरं तच्चूर्णं भक्तरोचनम्* ॥ १२ ॥ हृत्पाण्डुग्रहणीशोषकासप्लीहज्वरापहम्* । छर्द्यतीसारगुल्मघ्नं मूढवातानुलोमनम् इति ॥ १३ ॥ {ओ} तालीसकं ९ नाम चूर्णम्* {ओ} यवानीं तिन्तिडीकां च नागरं सांब्लवेतसम्* । दाडिमं वदरं चाम्ब्लंकार्षिकान्य् उपकल्पयेत्* ॥ १४ ॥ धान्यसौवर्चलाजाजी वरांगं चार्धकार्षिकाः । पिप्पलीनां १० शतं त्व् एकं द्वे शते मरिचस्य च ॥ १५ ॥ शर्करायाश् च चत्वारि पलान्य् एकत्र चूर्णयेत्* । जिह्वाविशोधनं हृद्यं तच् चूर्णं भक्तरोचनम्* ॥ १६ ॥ हृत्प्लीहपार्श्वशूलघ्नं विवन्धानाहनाशनम्* । ११ कासश्वासहरं ग्राहि ग्रहण्यर्शोविकारनुद् इति ॥ १७ ॥ {ओ} षाडवं नाम चूर्णम्* {ओ} ॥ ऋ व्१ x x x x मृद्वीका पिप्पली विश्वभेषजम्* । मातुलुंगरसक्षौद्रलीढः श्वासनिबर्हणम्* ॥ १८ ॥ लाजा पाता नश् चांजनं पिप्पलीकणाः । शिरीषपुष्पस्वरसयुक्तः २ स्वासहरः परः ॥ १९ ॥ मधुकं मरिचं भार्गी मृद्वीका पुष्करागुरु । मधुसर्पियुतो लेहो हिक्काश्वासनिवारणः ॥ २० ॥ शिखिनाडं रुरोः शृंगम् ऋष्यस्कन्धं घृताप्लुतम्* । ३ दग्धम् अन्तः पुटे श्वासी लिह्यात् तन् मधुसर्पिषा ॥ २१ ॥ प्रवाडशंखत्रिफलाचूर्णं मधुघृताप्लुतम्* । पिप्पलीगैरिकं चैव लेह्यं हिक्कानिवारणम्* ॥ २२ ॥ शणबीजं ४ प्रवाडंश् च गैरिकं चैव लेहयेत्* । हिक्कायां मधुसर्पिभ्यां खरोष्ट्राश्वास्थिभस्म च ॥ २३ ॥ पिबेद् एरण्डतैलं वा वारुणीमण्डमिश्रितम्* । हिक्काश्वासनिवृत्त्यर्थं ५ स्निग्धः संशोधनं पिबेद् इति ॥ २४ ॥ इइ. fol. २॒ bower manuscript r१ सितोपलं तुकाक्षीरीं पिप्पलीं बहुलां त्वचम्* । अन्त्याद् ऊर्ध्वं द्विगुणितं लेहयेन् मधुसर्पिषा ॥ २५ ॥ चूर्णितान् प्राशयेद् वा तान् श्वासकासकफानुदः । पार्श्वशूलिनम् अल्पाग्निं सुप्तजिह्वम् २ अरोचकिम्* ॥ २६ ॥ {x} वर्धमानकं नाम चूर्णम्* {x} षडीपुष्करजीवन्तीचोरकागुरुनागरैः । पिप्पलीमुस्तसुरसत्वगेलोदीच्यभागिकैः ॥ २७ ॥ तामलक्यास् तु चूर्णं तच् ३ छर्कराष्टगुणा भवेत्* । श्वासकासज्वरहरं पार्श्वहृच्छूलनाशनम् इति ॥ २८ ॥ {ओ} षड्यादिकं नाम चूर्णम्* {x} हिंगुं त्रिकटुकं पाठां हवुषाम् अभयां षडीम्* । अजमोदाजगन्धे ४ च तिन्तिडीकांब्लवेतसम्* ॥ २९ ॥ दाडिमं पुष्करं धान्यम् अजाजीं चित्रकं वचाम्* । द्वौ क्षारौ लवणे द्वे च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत्* ॥ ३० ॥ चूर्णम् एतत् प्रयोक्तव्यम् अन्नपानेष्व् अनत्ययम्* । ५ प्राग्भक्तम् अथवा पेयं भक्तेनोष्णोदकेन वा ॥ ३१ ॥ पार्श्वहृद्वस्तिशूलेषु गुल्मे वातकफोल्बणे । ग्रहण्यर्शोविकारेषु ६ प्लीहे पाण्ड्वामयेऽरुचौ ॥ ३२ ॥ आनाहे मूत्रकृच्छ्रे च योनीगुदरुजासु च । उरोविवन्धे कासे च हिक्काश्वासे गलग्रहे ॥ ३३ ॥ भावितं ७ मातुलुंगस्य चूर्णम् एतद् रसेन वा । बहुशो गुडिकाः कार्याः कार्षिकास् स्युस् ततोऽधिकम्* ॥ ३४ ॥ {x} मातुलुंगगुडिका नाम {x} कटुत्रिकं तिक्तकरोहिणीं यवं चिराततिक्तोऽथ शतक्रतेर् ८ यवाः । समाः स्युर् एते द्विगुणं तु चित्रकाद् द्विर् अष्टभागं कुटजत्वचं तथा ॥ ३५ ॥ सुसूक्ष्मपिण्डं शिशिरांबुसंयुतं पिबेन् मनुष्योऽर्धपलं गुडान्वितम्* । ज्वरं प्रमेहं ९ श्वयथून् अरोचकं ह्य् असद् रजो गुल्मम् अथापि पाण्डुताम्* ॥ ३६ ॥ अन्येऽपि ये पित्तकफानुबन्धा रोगा नराणां सुभृशातुराणाम्* । सर्वाञ् जयेच् चूर्णम् इदं प्रयुक्तम्* १० आत्रेयजुष्टं लगुडाख्यम् अग्र्यम् इति ॥ ३७ ॥ {ओ} लगुडचूर्णं नाम {ओ} त्रिफलायास् त्रयो भागा भागास् त्रिकटुकात् त्रयः । चित्रमुस्ताविडंगानां भागाः स्युर् नव चायसात्* ॥ ३८ ॥ {x} व्१ नवायसम् इदं चूर्णं पाण्डुश्वयथुरोगनुत्* ॥ ३९अ ॥ {x} रास्नां ससौवर्चलभद्रमुस्ताम् अगारधूमं कटुकत्रिकं च । क्षारो यवानां षडि चेत् समांशा भागाः समाश् चूर्णकृता विधेया इति ॥ ४० ॥ {x} २ कण्ठरोगप्रशमनः {x} रसाञ्जनं दारुहरिद्रिका त्वचं तथा भवेत् तेजवती सपिप्पली । समानि कुर्यात् तुलितानि बुद्धिमाञ् जलेन पिष्ट्वा गुडिका निधापयेत्* ॥ ४१ ॥ शमेति रक्तं ३ मुखपाकम् एव च गलग्रहं कण्ठविडालिकां तथेति ॥ ४२ ॥ {x} मुखरोगघ्ना गुडिका {x} त्रिफलायास् तु कुडवं पिप्पल्याः कुडवं तथा । विडंगमरिचाभ्याञ् च कुडवे द्वे ४ समावपेत्* ॥ ४३ ॥ पलं पलं च कुर्वीत दन्तीचित्रकयोर् अपि । ग्रन्थिकात् पिप्पलीमूलात् पलं कुष्ठपलन् तथा ॥ ४४ ॥ शृंगवेरपले द्वे च व्यफलानि च । पेष्यान्य् अर्धपलीनानि यानि तानि ५ निबोधत ॥ ४५ ॥ रास्नां बलां गोक्षुरकं मधुकं देवदारु च । वचां प्रतिविषां पाथां मुस्तं कटुकरोहिणीम्* ॥ ४६ ॥ कट्फलं शारिवे द्वे च श्यामाभल्लातकानि च । पुनर्नवां ६ तेजवतीं त्वचं पत्रं शतावरीम्* ॥ ४७ ॥ निचुलं त्रिवृतां भार्गीं कुटजस्य फलं त्वचम्* । एतद् औषधसंभारं सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत्* ॥ ४८ ॥ ७ यावद् एतद् भवेच् चूर्णं द्विस् तावत् स्याद् अयोरजः । तद् एकत्र कृतं युक्त्या लेहयेत मधुद्रवम्* ॥ ४९ ॥ क्षीरं चानुपिबेद् युक्त्या निरन्नक्षीरसेविता । अयोरजीयम् ८ इत्य् एतत् ख्यातं सिद्धं रसायनम्* ॥ ५० ॥ संवत्सरप्रयोगेन शतं वर्षाणि जीवति । मासद्रव्येन मनुजो जीवेत शरदां शतम्* ॥ ५१ ॥ निहन्याच् छ्वयथुं चोग्रं वृक्षम् इन्द्राशनिर् ९ यथा । पाण्डुरोगम् अथार्शांसि मन्दम् अग्निं क्रिमीन् अपि ॥ ५२ ॥ भगन्दलां कामलां च कुष्ठाणि जठराणि च । प्लिहं गुल्मान् अपस्मारं शूलानि परिकर्तिकाम्* ॥ ५३ ॥ १० यस्मिन् यस्मिन् विकारे तु युज्यतेऽयम् अयोरजी । तांस् तान् निहन्ति वै सद्यो देवारीन् कुलिशो यथा ॥ ५४ ॥ अनुप्रयोगो लाजानां सक्तवो मधुसंयुताः । इइ. fol. ३॒ bower manuscript r१ क्षीरानुपाना लेहाः स्युः सप्ताष्टौ दिवसानि तु ॥ ५५ ॥ {x} अयोरजीयन् नाम चूर्णम्* {x} मुस्तैला चन्दनोशीरयवानि व्योषवत्सकौ । फलं त्रि कटुका दारु दार्वीत्वक्पर्पटत्वचः ॥ ५६ ॥ पटोलनिम्बषड्ग्रन्थामूर्वाभूनिम्बशिग्रुकाः । २ चूर्णास् त्रायन्तिसौराष्ट्रसूक्ष्माप्रतिविषाः समाः ॥ ५७ ॥ तिक्तको नाम हृद्गुल्मशूलहा सांनिपातनुद् इति । तिक्तकं नाम चूर्णम्* {x} पिप्पल्य् अतिविषा ३ हिंगुनागरेन्द्रयवा वचा ॥ ५८ ॥ पाठाजमोदा कटुका वृषसौवर्चलाभयाः । वृषद्वादशकं चूर्णम् अजीर्णानाहशूलनुद् इति ॥ ५९ ॥ {x} वृषद्वादशकं नाम चूर्णं {x} ४ मागध्याः कुडवः स्यान् मरिचाद् अपि च कुडवस् तथा देयः । नागरपलानि षट् स्युः पंच च तालीसपत्रस्य ॥ ६० ॥ सूक्ष्मेलायाः कर्षो गुडस्य दद्याद् भिषक् तथार्धतुलाम्* । एतच् चूर्णं कृत्वा ५ गुडिकाः पलसंमिताः कुर्यात्* ॥ ६१ ॥ कासं श्लेष्मोद्रेकं भक्तस्यारोचकं विषमम् अग्निम्* । शमयत्य् अजीर्णम् एव च गुडिका सिद्धार्थिका नाम ॥ ६२ ॥ {x} सिद्धार्थिका गुडिका {x} सूक्ष्मेला ६ त्वचनागपुष्पमरिचं स्यात् पिप्पली नागरं एलाभागविवर्धितैः सम धृतैश् चूर्णैः समा शर्करा । एतच् चूर्णम् अजीर्णगुल्मजठरेष्व् अर्शस्सु हृद्रोगिणां हिक्काश्वासिषु ७ पार्श्वशूलिषु हितं कण्ठे विकाराश् च ये ॥ ६३ ॥ वर्धमानकं नाम चूर्णम्* {x} सूक्ष्मेला सुरसं हिंगूं तिन्तिडीकाम्ब्लवेतसे । एलां तामलकीं जीवां षडीं पुष्करम् ८ एव च ॥ ६४ ॥ भिषक् पुष्करमूलं च कासश्वासिषु योजयेत्* । हिक्कासु पार्श्वशूलेषु वाते च कफसंवृते ॥ ६५ ॥ {x} सूक्ष्मेलावर्धमानकं {x} श्लो २ ॥ सौवर्चलाम्ब्लवेतसपिप्पल्यो नागरं वचां ९ हिंगुम्* । हृज्जठरशूलनाशनम् औषधम् उष्णाम्बुना पेयम्* ॥ ६६ ॥ {x} सौवर्चलाद्यं चूर्णम्* {x} कुटजयवपिप्पलीनां द्वे कर्षे मधुरसाय सार्धपलम्* । पाठापलं च दद्यात्* १० द्वे च पले शृंगवेरस्य ॥ ६७ ॥ सौवर्चलस्य कर्षं कर्षं क्षारस्य यावशूकस्य । व्१ स् तथार्धकर्षं तच् चूर्णं कारयेत् सूक्ष्मम्* ॥ ६८ ॥ अस्य तु मार्जारपदं पिबेन् नरः सर्पिषा यवाग्वा वा । मद्यं वा शीलयता मद्येनालोड्य पातव्यम्* ॥ ६९ ॥ एतं निहन्त्य् अजीर्णं प्लीहं २ मेहं च पाण्डुरोगं च । सभगन्दरार्शांसि च पीत्वारिष्टं प्रयोगेन ॥ ७० ॥ {x} चूर्णारिष्टं नाम {x} हिंगुभागो भवेद् एको वचाया द्विगुणो भवेत्* । विडं त्रिगुणितं दद्याच् छृंगवेरं चतुर् ३ गुणम्* ॥ ७१ ॥ यवानिका पञ्चगुणा षड्गुणा चाभया भवेत्* । चित्रकः सप्तगुणितः सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्* ॥ ७२ ॥ एतच् चूर्णं कृतं सूक्ष्मं पाययीत प्रसन्नया । मद्येन वा तथान्येन दद्याद् उष्णोदकेन ४ वा ॥ ७३ ॥ गुल्मघ्नं दीपनीयं च अर्शोघ्नं शूलनाशनम्* । कासश्वासहरं चैव चूर्णम् आनाहनाशनम्* ॥ ७४ ॥ आत्रेयविहितं मुख्यं नाम्ना शार्दूलम् उच्यते ॥ {ओ} शार्दूलं चूर्णं श्लो ४ ॥ {x} ॥ ५ सौवर्चलस्य च पलं द्विगुणं चाम्ब्लवेतसम्* ॥ ७५ ॥ चतुर्गुणं अजाजीनां मरिचं चाष्टमं भवेत्* । मातुलुंगरसेनैतद् गुडिकां कारयेद् भिषक्* ॥ ७६ ॥ प्रशान्तम् अग्निं जनयेद् वातशूलं च नाशयेत्* ॥ ७७अ ॥ ६ {x} आश्विनी मातुलुंगगुडिका {x} स्यान् मातुलुंगस्य रसं सशुक्तं त्रीण्य् ऊषणान्य् अम्बिलवेतसं च । विडं यवानीं लवणोत्तमाख्यं सौवर्चलं स्याद् ७ गुडिकाथ कार्याः ॥ ७८ ॥ अर्शांसि ताः संशमयन्ति पीताः शूलानि हन्युर् हृदिपार्श्वयोश् च । आनाहयोगान् अपि चातिसारम् अरोचकं वातकृतं च गुल्मम्* ॥ ७९ ॥ {x} आम्ब्लिका मातुलुंगगुडिका {x} ॥ ८ स्याच् चित्रकं त्रिकटुकं सह पुष्करेण हिंग्वम्ब्लवेतसयुतां सविडाश्वगन्धाम्* । कुस्तुम्बुरूणि वचया सह दाडिमं च सौवर्चलं यवमयं तु नवं च ९ क्षरम्* ॥ ८० ॥ दद्यात् तुलाधृतसमांशनवां यवानीं कृष्णाजगन्धपिशुनामरजाम् अजाजीम्* । तद् भास्करांशुपरिशुष्कसमाहितांशं चूर्णं भिषक् समरसं तनु योजयीत ॥ ८१ ॥ १० तद् बीजपूरकरसैर् निचितं प्रपिष्य कुर्याद् विमृद्य गुडिका वदरप्रमाणाः । एकाम् अरिष्टमधुमाधवशार्करेण काल्यं पिबेत सुरया इइ. fol. ४॒ bower manuscript r१ दधिमस्तुना वा ॥ ८२ ॥ कासं श्वासं पाण्डुरोगं चिरस्थं प्लीहं चोग्रं शूलम् आनाहम् उग्रम्* । हिक्कां हृद्रोगं जाड्यतां ष्टीवनत्वम् आमातिसारं च सशूलगुल्मम्* ॥ ८३ ॥ विषूचिकाम् अलसकम् अग्नि मार्दवं २ प्रवाहिकां गुदपरितापम् अर्शसाम्* । शमेन्ति ता विधिवद् इहोत्तमं तमः प्रयोजिता ह्य् अपि खलु घर्मवारिणा ॥ ८४ ॥ {x} आश्विनी मातुलुंगगुडिका श्लो ५ {x} पाठाकलिंगयवमुस्तकरोहिणीनां ३ भागाः सहातिविषया धरणानि कुर्यात्* । कुर्याच् चतुर्थधरणेन समां हरिद्रां मुत्रेण गोः सह पिबेद् अथ चूर्णम् एतत्* ॥ ८५ ॥ कुष्ठाणि षट्त्रिंशतिकानि ४ निहन्ति देहे स्थानानि नशयति सप्तमहाक्षयस्य । गुल्मांश् च नाशयति मासकृतः प्रयोगः सर्वान्निकस्य घृतमांसपरस्य जन्तोर् इति ॥ ८६ ॥ {x} गुल्म चूर्णम् आश्विनम्* {x} ५ पिप्पली सविडक्षारास् तथैव च सुवर्चिका । शृंगवेरं समरिचं सैन्धवं लवणं तथा ॥ ८७ ॥ यवानीम् अथ दन्तीञ् च तृवृता वत्सकं तथा । सौवर्चलम् अजाजीं च त्रिफलाञ् चात्र दापयेत्* ॥ ८८ ॥ ६ समभागानि सर्वाणि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्* । चूर्णयोगो भवेच् छ्रेष्ठो गोमूत्रेण सुभावितः ॥ ८९ ॥ एतत् स्निग्धशरीरस्य स्निग्धाहारस्य देहिनः । ७ विडालपदमात्रं तु दद्याद् उष्णेन वारिणा ॥ ९० ॥ परिजीर्णे ततस् तस्मिन् यदा तु तृषितो भवेत्* । घृतगन्धाम् अवक्षारीन् दाडिमस्य रसेन वै ॥ ९१ ॥ पाययीत भिषक् छ्रेष्ठस् तदा संपद्यते ८ सुखी । तस्यां तु परिजीर्णायाम् आहारार्थी यदा भवेत्* ॥ ९२ ॥ तदा लोहितशालीनां सुस्विन्नं मृदुचोदनम्* । भोजयेज् जांगलरसैर् व्यक्ताम्ब्ललवणीकृतैः ॥ ९३ ॥ विषूचिकाया अर्शस्सु विकारा ९ विविधाश् च ये । दुर्भुक्ते चाप्य् अजीर्णे च तथा पाण्ड्वामयेषु च ॥ ९४ ॥ वातगुल्मेषु च तथा ग्रहणीदोषिणश् च ये । एतद् योगं प्रयुञ्चानः सुखम् आप्नोति मानवः ॥ ९५ ॥ {ओ} मागधं चूर्णम्* ऋ १० उभे हरिद्रे मरिचं पद्मं कुष्ठं सपिप्पली । कर्पासमूलं मांसी च स्वर्ज्याः क्षारम् अथाष्टमम्* ॥ ९६ ॥ एतानि समभागानि दृषदायां प्रपीषयेत्* । कोलास्थिमात्रां गुडिकां छायां ११ परिशोषयेत्* ॥ ९७ ॥ ततस् तु गुडिकाम् एकां दद्याद् उष्णेन वारिणा । व्१ x x x x प्रशम्यन्ते रोगजातानि ताञ् च्छृणु ॥ ९८ ॥ अजीर्णकम् उदावर्तं मूत्रकृच्छ्रं गलग्रहम्* । आनाहं वातगुल्मं च यच् च लूताविषं भवेत्* ॥ ९९ ॥ सर्वं दूषीविषं हन्ति x x वृश्चिकदष्टकम्* । २ मूढवातम् अपस्मारं शाण्ढ्यं शाण्ढ्यपुमांश् च यः ॥ १०० ॥ भूतग्रहम् अथोन्मादं मूढगर्भाश् च यास् स्त्रियः । दंष्ट्रामूलविषार्थेषु पानम् आलेपनं तथा ॥ १०१ ॥ {ओ} हरिद्राचूर्णम् आश्विनं श्लो ६ {ओ} षडी वचा ३ तामलकी पिप्पली विश्वभेषजम्* । गुडं घृतेन भर्जित्वा कारयेद् गुडिकां भिषक्* ॥ १०२ ॥ उरोघातं प्रतिश्यायं पार्श्वहृत्कुक्षिवेदनाम्* । शुष्ककासं च बलवत् सर्वम् एतेन साधयेद् इति ॥ १०३ ॥ ऋ ४ गुडिका गौडिका श्लो २ {ओ} द्वे मरिचशते कार्ये मागध्या पिप्पलीशतं चैकम्* । पलम् अपि च शर्करायाः स्यान् नागरकस् तथा मुख्यः ॥ १०४ ॥ स्यात् तिन्तिडीककर्षो दाडिमकर्षः शुचिर् वदरकर्षः । ५ देयो वरांगकर्षस् तथार्धकर्षस् त्व् अजाजीनाम्* ॥ १०५ ॥ अम्ब्लातकस्य कर्षः कर्षार्धं ध्यान्यकस्य विचितस्य । सौवर्चलकर्षयुतश् चूर्णारिष्टः परमसिद्धः ॥ १०६ ॥ एष समूलान् अर्शाञ् च्छमयेद् ६ ग्रहणीञ् च दीपयति शान्ताम्* । हृद्रोगपाण्डुरोगे निहन्ति कासं सह श्वासम् इति ॥ १०७ ॥ {ओ} चूर्णारिष्टः नावनीतके चूर्णयोगास् समाप्ताः {x} ७ प्रथमोऽद्धायस्[अध्याय] समाप्तः इदं अमृतरसप्रख्यं रसायनं बलविवर्धनं नृणाम्* । अमृतप्राशं नाम्ना सर्पिर् उदारं प्रवक्ष्यामि ॥ १०८ ॥ आमलकरसप्रस्थः ८ क्षीरविदार्यास् तथा भवेत् प्रस्थः । प्रस्थश् चेक्षुरसस्य हि गृष्टीक्षीरस्य तद्वच् च ॥ १०९ ॥ प्रस्थं प्रस्थं सुधृतं घृतस्य दद्याच् च शारदस्यात्र । औषध्यश् च सुपिष्टाः ९ इमाः प्रदेयाः प्रमाणेन ॥ ११० ॥ ऋषभकम् ऋद्धिं मधुकं विदारिगन्धां तथा पयस्याञ् च । सहदेवां सानन्तां मधूलिकां विश्वदेवाञ् च ॥ १११ ॥ द्वे मेदेऽर्ष्यप्रोक्तां १० शतावरीं मुद्गमाषपर्ण्यौ च । श्रावण्य् अथात्मगुप्तां वीराञ् च पलार्धिकान् भागान्* ॥ ११२ ॥ मृद्वीकां कर्जूरं वदराण्य् अपि कुडवसंमितां कुर्यात्* । अक्षोडतिन्दुकानां निकोचकानाञ् च ११ भागार्धम्* ॥ ११३ ॥ इइ. fol. ५॒ bower manuscript r१ एतत् सिद्धं ज्ञात्वा परिपूतं स्थापयेच् छुभे भाण्डे । शीतीभूते दद्यान् मधुनः प्रस्थं सुपूतस्य ॥ ११४ ॥ षोडश पलानि दद्याद् वृतानि सितशर्कराचूर्णस्य । मरिचार्धपलं दद्यात् पलं च सूक्ष्मैलया २ देयम्* ॥ ११५ ॥ सूक्ष्मैर् एतैश् चूर्णैर् अवचूर्ण्य खजेन मन्थयेत् प्रज्ञः । तस्य तु मात्रां मतिमान् अग्नि बलं प्रेक्ष्य युंजीत ॥ ११६ ॥ जीर्णे च जाङ्गलरसैर् भिषजा शाल्योदनं प्रदातव्यम्* । अंर्तप्राश्यं ३ मुख्यं बलवर्णविवर्धनं पुंसाम्* ॥ ११७ ॥ क्षीणक्षते प्रयोज्यं वृद्धेष्व् अथ कर्शितेषु बालेषु । ताम्यत्सु तथा श्वसतां प्रयोज्यम् एतच् च हिक्कायाम्* ॥ ११८ ॥ अमृतं नाम विख्यातं सर्पिर् आत्रेयनिर्मितम् इति ॥ ४ {x} अमृतप्राशं नाम घृतं श्लो ११ पा १ {ओ} प्रियंगुं तगरं कुष्ठं दाडिमं सैलवालुकम्* ॥ ११९ ॥ तालीसमेदत्रिफलां केसरं बृहतीद्वयम्* । नीलोत्पलं देवदारुं ५ चन्दनं द्वे च शारिवे ॥ १२० ॥ द्वे हरिद्रे विडङ्गा च सुमनाकुसुमानि च । दन्तीम् अंशुमतीञ् चैव मांजिष्ठा सालपर्ण्य् अपि ॥ १२१ ॥ अक्षमात्रैर् घृतप्रस्थं पचेत् तोये चतुर्गुणे । एतत् कल्याणकं ६ नाम पानीये सर्पिषं वरम्* ॥ १२२ ॥ कासं श्वासं प्रतिश्यायं तृतीयकचतुर्थकौ । उन्मादक्षतवैसर्पं प्रमेहान् वातशोणितम्* ॥ १२३ ॥ हिक्कां छर्दिं पाण्डुरोगं श्वयथून्* ७ मूत्रनिग्रहम्* । रेतोदोषाश् च ये पुंसां योनीदोषांश् च योषिताम्* ॥ १२४ ॥ बन्ध्या च लभते गर्भं गरान् अपि च शातयेत्* । चूर्णयोगाधिकारेषु विषसन्दूषितेषु च ॥ १२६ ॥ प्लीहेष्व् अर्शस्सु ८ गुल्मेषु घृतम् एतद् यथामृतम्* । बलवर्णकरं चैव दीपनीयं प्रचारकम्* ॥ १२६ ॥ अलक्ष्मीम् अपि निर्हन्यात् तिष्ठत्य् एतद् घृतं गृहे ॥ {x} घृतं कल्याणकं नाम श्लो ८ {x} ९ जीवकर्षभकौ वीरा काकनासा मृणाल्य् अपि ॥ १२७ ॥ मुद्गपर्णीं माषपर्णीम् ऋद्धिं मेदाञ् च संहरेत्* । महासहां क्षुद्रसहां तथा काकोडिम् एव च ॥ १२८ ॥ अभीरुपर्णीं हंसपदीं षडीम्* १० कच्छुफलानि च । फलं खर्जूरमृद्वीकाम् आम्रम् आमलकानि च ॥ १२९ ॥ पिप्पलीं शृङ्गवेरं च तथैव गुडशर्कराम्* । एतेषां गर्भम् आदद्यात् क्षीरं च सह सर्पिषा ॥ १३० ॥ व्१ तत् तु सिद्धं च पूतं च पिबेद् व्याधिविनाशनम्* । २ एतद् वातं च पित्तं च क्षत कासं च नाशयेत्* ॥ १३१ ॥ महाकल्याणकं सर्पिर् बहुरोगविनाशनम्* । सिद्धम् आत्रेयनिर्दिष्टं अगस्त्याय महात्मनेति {x} ॥ १३२ ॥ ३ माहकल्याणकं घृतं श्लो ५ पा १ {x} निम्बं पटोलं दार्वीन् दुरालभां तिक्तरोहिणीन् त्रिफलाम्* । कुर्याद् अर्धपलांशां पर्पटकं त्रायमाणां च ॥ १३३ ॥ सलिलाढकसिद्धानां रसेऽष्टभागावशेषिते ४ दद्यात्* । चन्दनकिराततिक्तकपिप्पल्यस् त्रायमाणाञ् च ॥ १३४ ॥ मुस्ता वत्सकबीजं कल्कीकृत्वार्धकार्षिकान् भागान्* । नवसर्पिषश् च षट्पलम् एतत् सिद्धं घृतं पेयम्* ॥ १३५ ॥ कुष्ठज्वरगुल्मार्शोग्रहणीपाण्ड्वामयश्वयथुहन्तृवैसर्पकिटिभपामाकण्डूपदगण्डनुत् ५ सिद्धम् इति ॥ १३६ ॥ {x} तिक्तकं घृतं श्लो ४ {x} सप्तच्छदं प्रतिविषं शम्याकं तिक्तरोहिणीं पाठां । मुस्तोशीरं ६ त्रिफलां पटोलपिचुमन्दपर्पटकौ ॥ १३७ ॥ धन्वयवाषकचन्दनम् उपकुल्यां पद्मकं द्विरजनीञ् च । षड्ग्रन्थां सविशालां शतावरीं शारिवे चोभे ॥ १३८ ॥ वत्सकबीजं वाशां मूर्वाम् अमृतां ७ किराततिक्तं च । कल्कं कुर्यान् मतिमान् यष्टिह्वां त्रायमाणाञ् च ॥ १३९ ॥ कल्कस्य चतुर्भागं जलम् अष्टगुणं रसोऽमृतफलानाम्* । द्विगुणो घृतात् प्रदेयस् तत् सर्पिः पाययेत् ८ सिद्धम्* ॥ १४० ॥ कुष्ठानि वातपित्तप्रवलान्य् अर्संसि रक्तवाहीनि । वैसर्परक्तपित्तं वातासृक्पाण्डुरोगं च ॥ १४१ ॥ विस्फोटकान् सपामाम् उन्मादं कामलां क्रिमिं कण्डूम्* । हृद्रोगगण्डपिडकान् असद् ९ रजो गण्डमालां च ॥ १४२ ॥ हन्याद् एतत् सद्यः पीतं काले यथाबलं सर्पिः । योगशतैर् अप्य् अजितं महाधिकारान् महासर्पिः {x} ॥ १४३ ॥ महातिक्तकं श्लो ७ {x} उभे हरिद्रे माञ्जिष्ठा पाठा कटुकरोहिणी । १० चित्रकोऽथ विडंगा च पिप्पली तृवृता वचा ॥ १४४ ॥ शारिवा कुष्ठमुस्तैला मधुकं चाक्षसंमिताः । दापयेच् छंखपुष्पीञ् च गव्यप्रस्थेषु पञ्चसु ॥ १४५ ॥ सिद्धम् एतद् घृतं ११ पीत्वा बलवान् स्याद् अनामयः । प्रसन्नवर्णो मेधावी द्युतिमान् स्त्रीषु चाक्षयः ॥ १४६ ॥ एतेन वाग् विशुद्ध्यति ब्रह्माधीतं न नश्यति च भूयः । स्वरवर्णयोश् च जननं गर्भं चाधत्ति बन्ध्यानाम्* ॥ १४७ ॥ पञ्चगव्यं ४ इइ. fol. ६॒ bower manuscript r१ विडंगा चित्रको दन्ती व्योषवैरिणपिप्पली । अश्वमूत्री तृवृत्क्षीरीं नीलीआ सैन्धवं वचाम्* ॥ १४८ ॥ घृतप्रस्थं पचेद् एभिर् दध्नां तु द्विगुणीकृतम्* । तत् सिद्धं २ पाययेद् युक्त्या श्वासार्शोगुल्मनाशनम्* ॥ १४९ ॥ पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः । पलिकैः सयवक्षारैर् घृतप्रस्थं विपाचयेत्* ॥ १५० ॥ क्षीरप्रस्थेन तत् सर्पिर् ३ हन्ति गुल्मं कफात्मकम्* । ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं प्लीहकासज्वरापहम्* ॥ १५१ ॥ {ओ} षट्पलं नाम घृतम्* {ओ} श्लो ४ ॥ त्र्यूषणं त्रिफला ४ मुस्ता विडंगा चव्यचित्रकैः । कल्कैर् एतैर् घृतं सिद्धं सक्षीरं वातगुल्मनुत्* ॥ १५२ ॥ {ओ} त्र्यूषणं {ओ} वृशं सशाखं संकुट्य पचेद् अष्टगुणे जले । शिष्टेऽष्टभागे तस्यैव पुष्पं कल्कं च ५ दापयेत्* ॥ १५८ ॥ तेन सिद्धं घृतं क्षौद्रसंयुक्तं पित्तगुल्मनुत्* । रक्तपित्तज्वरश्वासकासहृद्रोगनाशनम्* ॥ १५४ ॥ {ओ} वाशाघृतं श्लो २ {ओ} नागरं पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली । ६ श्वदंष्ट्रा पिप्पली धान्यं बिल्वं पाठां यवानिकाम्* ॥ १५५ ॥ चांगेरीस्वरसे सर्पिर् एतैः कल्कैर् विपाचयेत्* । चतुर्गुणेन दध्ना च तद् घृतं कफवातनुत्* ॥ १५६ ॥ अर्शांसि ग्रहणीदोषं ७ मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम्* । गुदभ्रंशार्त्तिम् आनाहं घृतम् एतद् व्यपोहति ॥ १५७ ॥ {x} चांगेरीघृतम्* {x} श्लो ६ ॥ चतुर्गुणं रसं कृत्वा चाङ्गेर्याः सुपरिस्रुतम्* । तस्यैव ८ कल्केनालोड्य बिल्वमात्रेण बुद्धिमान्* ॥ १५८ ॥ घृतप्रस्थं पचेद् एतच् छनैर् मृद्वग्निना भिषक्* । अर्शोव्याधिर् भवेद् यस्य पीत्वैव स सुखी भवेत्* ॥ १५९ ॥ {x} चांगेरीघृतम् अपरम्* {x} श्लो २ ॥ निदिग्धिकायाः ९ स्वरसं ग्राहयेद् यन्त्रपीडितम्* । चतुर्गुणे रसे तस्मिन् घृतप्रस्थं विपाचयेत्* ॥ १६० ॥ गर्भं दद्यात् त्रिकटुकं रास्नां गोक्षुरकं बलाम्* । पंच कासान् इदं सर्पिः पीतं सद्यो व्यपोहति ॥ १६१ ॥ {x} कण्टकारिकाघृतं १० नाम श्लो २ {x} मधुकस्य पलान्य् अष्टौ द्राक्षायाः प्रस्थम् एव च । सारसे तु जलद्रोणे शनैर् मृद्वग्निना पचेत्* ॥ १६२ ॥ अष्टभागावशेषे तु घृतप्रस्थं विपाचयेत्* । तस्मिन् सिद्धे च पूते च ११ शीतीभूते च दापयेत्* ॥ १६३ ॥ शर्करायाः पलान्य् अष्टौ प्रस्थार्धं माक्षिकस्य च । एतच् छोणितपित्तीनां कासिनाम् अल्परेतसाम्* ॥ १६४ ॥ व्१ क्षीणानां च क्षतानां च प्रयोज्यं समसक्तुकम्* । {x} मृद्वीकाघृतं श्लो ३ पा १ {x} पंचमूलम् अथो ह्रस्वं गुलूचीं मधुकं बलाम्* ॥ १६५ ॥ पलिकानि जलद्रोणे चतुर्भागावशेषिते । तत्कषाये तु संगृह्य २ घृतप्रस्थं विपाचयेत्* ॥ १६६ ॥ गर्भं च जीवनीयानां दद्यात् क्षीरं चतुर्गुणम्* । विदार्यामलकानां च तथैवेक्षुरसस्य च ॥ १६७ ॥ दत्वा घृतसमान् भागान् पचेत मृदुनाग्निना । रासायनिकम् इत्य् एतत् पेयं सर्पिः ३ क्षयावहम्* ॥ १६८ ॥ हृद्रोगक्षतकासानां ज्वराणां च विनाशनम् इति ॥ {x} रसायनिकं नाम घृतं श्लो ४ {x} शरमूलेक्षुमूलानि काण्डेक्षून् इक्षुवालिकाम्* ॥ १६९ ॥ शतावरीं पयस्याञ् च विदारीङ् कण्टकारिकाम्* । ४ जीवन्तीं जीवकं मेदां वीराम् ऋषभकं बलाम्* ॥ १७० ॥ ऋद्धिं गोक्षुरकं रास्नाम् आत्मगुप्तां पुनर्नवाम्* । एषां त्रिपलिका भागा माषाणाम् आढकं नवम्* ॥ १७१ ॥ जलद्रोणे विपक्तव्यम् आढकं चावशेषयेत्* । ५ तत्र पेष्याणि मधुकं द्राक्षा फल्गूनि पिप्पलीम्* ॥ १७२ ॥ आत्मगुप्तां मधुकानि कर्जूराणि शतावरीम्* । विदार्यामलकेक्षूणां रसाः स्युश् च पृथक् पृथक्* ॥ १७३ ॥ सर्पिषश् चाढकं दद्यात् क्षीरद्रोणं च तद् भिषक्* । ६ साधयेद् घृतशेषं च सुपूतं योजयेत् पुनः ॥ १७४ ॥ शर्करायास् तुकाक्षीर्याश् चूर्णैः प्रस्थोन्मितैः पृथक्* । पलिका गुडिकाः कार्यास् ता यथाग्निं प्रयोजयेत्* ॥ १७५ ॥ ७ एष वृष्यः परं योगो वृङ्हणो बलवर्धनः । अनेनाश्व इवोदीर्णो लिंगम् अर्पयते बली ॥ १७६ ॥ {x} शरमूलीयं नाम घृतम्* श्लो ७ पा १ {x} मायूरं वेशवारं तु ८ कुट्य तोयार्पणे पचेत्* । रास्नाया दशमूलेन बलाया मधुकेन च ॥ १७७ ॥ चतुर्भागावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्* । चतुर्गुणेन पयसा जीवनीयैश् च पेष्यकैः ॥ १७८ ॥ ९ मायूरम् एतच् छंसन्ति नास्ये पाने च मूर्धनि । नाशनं शीर्षरोगाणाम् अर्दितस्यार्बुदस्य च ॥ १७९ ॥ कर्णशूलानि बाधिर्यं मन्यास्तंभं हनुग्रहम्* । पूत्यास्यं कर्णनादत्वं १० तालुशोषोपजिह्विकाम्* ॥ १८० ॥ रात्र्यन्धं पिंगलाक्षं च तिमिरं जलकाचताम्* । अभिष्यन्दम् अधीमन्थं नेत्रयोश् चापकर्षतीति ॥ १८१ ॥ {x} मायूरं घृतं श्लो ७ पा {x} इइ. fol. ७॒ bower manuscript r१ स्यात् त्र्यूषणं सत्रिफलं सपाठां सचित्रकं स्याद् अथ देवदारु । रास्ना षडीन् तामलकीं विदारीन् निदिग्धिकां गोक्षुरकं स्थिरां च ॥ १८२ ॥ स्याद् आत्मगुप्ताम् अथ शारिवाञ् च मेदाञ् च दद्याद् धि शतावरीञ् च । २ एतानि सर्वाणि समानि कृत्वा घृतं पचेत् क्षीरचतुर्गुणेन ॥ १८८ ॥ कासज्वरार्शांसि शिरोभितापं तथैव भक्तानभिनन्दनं च । हृद्रोगवातष्ठिलवातगुल्मे प्लीहे च क्षीणक्षतयोश् ३ च दद्यात्* ॥ १८४ ॥ अर्शान्सि क्षुब्धान् क्षुभितं च वातं निहन्ति सर्वान् विधिवत् प्रयुक्त इति ॥ १८५अ ॥ {x} महात्र्यूषणन् नाम श्लो २ पा १ {x} मुद्गपर्णीं माषपर्णीम् ऋद्धिं मेदाञ् च संहरेत्* । ४ महासहां क्षुद्रसहां तथा काकोलिम् एव च ॥ १८६ ॥ अभीतपर्णीं हंसपदीं षडीं कच्छुफलानि च । फल्गु कर्जूरमृद्वीकाम् आम्रम् आमलकानि च ॥ १८७ ॥ बिल्वाग्निमन्थं स्योनाकं कार्ष्मर्यं ५ पाटलां बलाम्* । पर्ण्यश् चतस्रः पिप्पल्यः श्वदंष्ट्रां बृहतीद्वयम् ॥ १८८ ॥ शृंगीं तामलकीं द्राक्षां जीवन्तीं पुष्करागुरुम्* । अभयाम् अमृताम् ऋद्धिं ६ जीवकर्षभकौ षडिम्* ॥ १८९ ॥ मुस्तां पुनर्नवां मेदाम् एलां चन्दनम् उत्पलम्* । विदारीं वृषमूलानि काकोलीं काकनासिकाम्* ॥ १९० ॥ एषां पलोन्मितान् भागाञ् च्छतान्य् ७ आमलकस्य च । पंच दद्यात् तदैकध्यं जलद्रोणे विपाचयेत्* ॥ १९१ ॥ ज्ञात्वा गतरसान् एतान् औषधान् अथ तद्रसः । तदामलकम् उद्धृत्य निष्कुलं ८ तैलसर्पिषोः ॥ १९२ ॥ पलद्वादशके बृष्ट्वा देया मत्स्यण्डिकपलाः । पंचाशत् परिपूताया लेहवत् साधु साधयेत्* ॥ १९३ ॥ षट्पलं मधुनश् चात्र ९ सिद्धशीते प्रदापयेत्* । चतुष्पलं तुकाक्षीर्याः पिप्पल्या द्विपलं तथा ॥ १९४ ॥ पलम् एकं विदध्याच् च त्वगेलापत्रकेसरान्* । इत्य् अयं च्य्वनप्राशः परम् उक्तं रसायनम्* ॥ १९५ ॥ १० कासश्वासहरश् चैव विशेषेणोपदिश्यते । क्षीणक्षतानां वृद्धानां बालानां चाङ्गवर्धनम्* ॥ १९६ ॥ स्वरक्षयम् उरोरोगं हृद्रोगं वातशोणितम्* । ११ पिपासां मूत्रशुक्रस्थान् दोषाश् चाप्य् अपकर्षति ॥ १९७ ॥ अस्य मात्रां प्रयुंजीत योपरुद्धं न भोजनम्* व्१ अस्य प्रयोगाच् च्यवनः सुवृद्धिऽभूत् पुनर् युवा ॥ १९८ ॥ मेधां स्मृतिं कान्तिम् अनामयत्वम् आयुष्प्रकर्षं बलम् इन्द्रियाणाम् । स्त्रीषु प्रकर्षम् अग्निवृद्धिं २ वर्णप्रसादं पवनानुलोम्यम्* ॥ १९९ ॥ रसायनस्यास्य नरः प्रयोगाल् लभेत जीर्णोऽपि कुटिप्रवेशात्* । जराकृतं रूपम् अथास्य पूर्वं बिभर्ति रूपं नवयौवनानाम् इति ॥ २०० ॥ {x} ३ च्यवनप्राशं घृतं श्लो १५ {x} हरीतकीं त्रिकटुकं वचां कटुकरोहिणीम्* । सौवर्चलं यवक्षारो विडंगा चित्रकं तथा ॥ २०१ ॥ अक्षप्रमाणैर् एतैस् तु घृतप्रस्थं विपाचयेत्* । ४ तत् सिद्धं स्रावयित्वाथ पाययीत यथाबलम्* ॥ २०२ ॥ वातगुल्मं प्लिहं कासं सहिक्कां सक्रिमीन् अपि । दशांगो नाशयत्य् एतान् रोगान् वज्र ५ इवासुरान् इति ॥ २०३ ॥ {x} दशांगं नाम घृतं श्लो ३ {x} चित्रकं त्रिफलां चैव बृहतीं कण्टकारिकाम्* । स्नुहाक्षीरं विडंगानि घृतं नवनम् उच्यते ॥ २०४ ॥ ६ एकैकस्य तु कर्षेण घृतस्य कुडवं पचेत्* । चतुर्गुणेन तोयेन पाचयेन् मृदुनाग्निना ॥ २०५ ॥ अस्य काले पिबेन् मात्राम् अर्धकर्षसमन्विताम्* । उष्णोदकं चानुपिबेद् ७ अल्पत्वात् तस्य सर्पिषः ॥ २०६ ॥ विरिक्तं तु यवागूं स्यात् सर्पिषा परिमर्दिताम्* । रसेन जाङ्गलानां वा भोजनं दापयेद् भिषक्* ॥ २०७ ॥ वातगुल्मम् उदावर्त्तं वर्ध्मम् ८ अर्शः प्लिहं तथा । ग्रहणीन् दीपयेन् मन्दां कुष्ठदोषांश् च नाशयेत्* ॥ २०८ ॥ नाराचकम् इति ख्यातं सर्पिर् नाराचसन्निभम्* । भिषजा संनियोक्तव्यं नाराचम् इव शत्रवे इति ॥ २०९ ॥ {x} ९ नाराचकं नाम घृतं श्लो ६ {x} मूलकानां पुराणानां पलान्य् अष्टौ समानयेत्* । तानि स्थाल्याञ् जलद्रोणे शनैर् मृद्वग्निना पचेत्* ॥ २१० ॥ बिल्वमात्रप्रमाणेन पिष्ट्वा चैनं १० निधापयेत्* । पंच दाडिमसाराणां पलान्य् अत्र प्रपीषयेत्* ॥ २१ ॥ पिप्पलीशृंगवेराभ्यां दद्याद् अत्र पलं पलम्* । चित्रकमूलस्य सुपिष्टस्यात्र दापयेत्* ॥ २१२ ॥ ११ घृतस्य च पलान्य् अष्टौ नवस्यात्र प्रदापयेत्* । दध्नश् चात्र सुजातस्य समा मात्रा विधीयते ॥ २१३ ॥ एतत् सर्वं समानीय इइ. fol. ८॒ bower manuscript r१ शनैर् मृद्वग्निना पचेत्* । सुसिद्धं चैनम् आज्ञाय परिपूतं निधापयेत्* ॥ २१४ ॥ ये केचिद् व्याधयः काये कफानिलसमुद्भवाः । तेषां प्रायोगिकं श्रेष्ठं घृतम् एतद् विधीयते ॥ २१५ ॥ {x} २ मूलकघृतं नाम श्लो ६ {x} लशुनस्य शतं विद्वाञ् जलद्रोणे विपाचयेत्* । चतुर्भागावशेषं च कषायम् अवतारयेत्* ॥ २१६ ॥ तेन वैद्यः कषायेन विपचेत घृताढकम्* । ३ कल्कपेष्याणि चैतानि सिद्ध्यमाने प्रदापयेत्* ॥ २१७ ॥ कर्षं चित्रकमूलस्य पिप्पलीकर्षम् एव च । चव्यायाश् च भवेत् कर्षः शृंगवेरपलं तथा ॥ २१८ ॥ लवणानां ४ च पञ्चानां पलार्धं चाम्ब्लवेतसात्* । तथा रामठकस्यापि हिंगुनोऽत्र पलं भवेत्* ॥ २१९ ॥ तत् सिद्धं निस्रुतं सम्यक् सुगुप्तं तं निधापयेत्* । ततो मात्रां पिबेत्* काले ५ शृणु मे येषु तद् धितम्* ॥ २२० ॥ वातष्ठीलासु गृध्रस्यां वातगुल्मे प्लिहोदरे । वातश्लेष्मातिपाण्डूनाम् अर्शस्स्व् अथ भगन्दरे ॥ २२१ ॥ एकांगरोगिणां दद्यात्* ६ तथा सर्वांगरोगिणाम्* । लशुनाद्यं घृतं ह्य् एतद् अश्विभ्यां संप्रकल्पितम्* ॥ २२२ ॥ {x} आश्विनं लशुनकं नाम घृतं श्लो ७ {x} घृतं दशगुणे ७ तोये साधयेद् आजलक्षयात्* । ततो दशगुणे तोये साध्यम् आमलकं तथा ॥ २२३ ॥ दशभागावशिष्टेऽस्मिन् घृतप्रस्थं विपाचयेत्* । ८ ततो यथाबलं मात्रां पाययेज् ज्वरकाशितम्* ॥ २२४ ॥ सर्वज्वरहरं सर्पिर् एतद् ब्रह्माभिपूजितम्* । दीर्घकालं प्रयुक्तं तु भवेद् ९ बल्यं रसायनम्* ॥ २२५ ॥ {x} ज्वरहरम् आश्विनं नाम घृतं श्लो ३ {x} विंशद् आमलकान् दद्याद् विंशतिं च हरीतकीः । विभीतकानि विंशच् च त्रायमाणपलं १० भवेत्* ॥ २२६ ॥ तथैव तिक्तरोहिण्या गुलूच्याश् च पलं भवेत्* । तोयार्धकंसे सिद्धं तु चतुर्भागावशेषितम्* ॥ २२७ ॥ परार्ध्यं कुडवेनैतद् घृतमण्डम् ११ अधिश्रयेत्* । तत्र कल्कीकृतानि स्युर् आवपेत नवानि ह ॥ २२८ ॥ पिप्पलीनां पलार्धं च त्रिवृतार्धपलं तथा । व्१ कंपिल्यकचतुर्थांशं दश स्यान् निचुलानि च ॥ २२९ ॥ तत् सिद्धं निस्रुतं पेयं पाण्डुकामलनाशनम्* । गुल्मवर्ध्मप्रमेहीनां २ श्वयथौ कुष्ठरोगिणाम्* ॥ २३० ॥ शिश्नव्याध्युदराणां च उदावर्तज्वरेषु च । वैरोध्यानाञ् च व्याधीनां पथ्यं सिद्धोत्तरं घृतं ॥ २३१ ॥ {x} सिद्धोत्तरं नाम घृतं श्लो ६ {x} ३ दन्तीचित्रकमूलानाम् अष्टौ कुर्वीत सन्नखान्* । अभयाविंशतिं गुर्व्यः षट्पलं देवदारु च ॥ २३२ ॥ नींवकदंबं वरणं राजवृक्षं पुनर्नवाम्* । चिरिबिल्वत्वचं चैव ४ पृथक् षट्पलिकः स्मृताः ॥ २३३ ॥ द्वे पंचमूले संहृत्य पृथग् आढकसंमिते । विपाचयेद् अपान् द्रोणे सारसे मृदुनाग्निना ॥ २३४ ॥ चतुर्भागावशेषं तत् कषायम् ५ अवतारयेत्* । घृताढके पचेत् तस्मिन् पेष्यांश् चेमान् प्रदापयेत्* ॥ २३५ ॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यं च मरिचानि च ६ लवणानाञ् च पञ्चानाम् आवपेद् एककार्षिकान्* ॥ २३६ ॥ एतद् धान्वन्तरं सर्पिः सर्वरोगनिबर्हणम्* । पंचगुल्मान् अभिव्यक्तान् अष्टौ चोदरवृद्धयः ॥ २३७ ॥ ७ श्वयथुं शोषम् अर्शांसि प्रमेहांश् चैकविंशति । दीपयेद् ग्रहणीं मन्दां कुष्ठान् बहुविधाञ् जयेत्* ॥ २३८ ॥ अहीनां मूषिकानां च यच् च स्यात् कृत्त्रिमं विषम्* । ८ सर्वाहारेष्व् अनियमो बृंहणो देहमात्मनः ॥ २३९ ॥ एतद् धान्वन्तरं सर्पिः श्रेष्ठं ब्रह्माभिपूजितम्* । यथावत् संप्रयुंजानः प्राप्नुयात् सिद्धिम् उत्तमाम् इति ॥ २४० ॥ {x} धान्वन्तरं श्लो ९ ९ {x} चन्दनं स्याद् उशीरं च पद्मकं कुरुविन्दकम्* । त्रायमाणां समां दद्यात् तथा चन्दनशारिवाम्* ॥ २४१ ॥ तथा प्रतिविषां चैव तथा तामलकी भवेत्* । चतुर्गुणे जले वैद्यो घृतप्रस्थं १० विपाचयेत्* ॥ २४२ ॥ तद् धि पीतं प्रमेहीनां रक्तपित्तक्षयेषु च । अर्शसां भिन्नवर्चानां पाण्डुरोगे च तद् धितम्* ॥ २४३ ॥ प्रणुदेद् ग्रहणीदोषांस् त्वग्दोषांश् च शरीरिणाम्* । सर्पिर् एतद् भवेत् ११ पथ्यं विषघ्नम् अमृतोपमम्* ॥ २४४ ॥ {x} विषहरन् नाम घृतम् अश्विनं श्लो ४ {x} चित्रकं त्रिवृतां चैव श्यामं च पलिकानि तु । इइ. fol. ९॒ bower manuscript r१ द्वाविंशच् च हरीतक्यो द्रोणार्धं सलिलस्य च ॥ २४५ ॥ चतुर्भागावशेषं तत् कषायम् अवतारयेत्* । ततस् तेन कषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्* ॥ २४६ ॥ नीलीकायार्धकुडवं तत् त्वर्कक्षीर । x x x x सुधाक्षीरं २ गर्भं दत्वा विपाचयेत्* ॥ २४७ ॥ एतद् बिन्दुघृतं नाम नैकरोगविनाशनम्* । यावन्तः पिबते बिन्दूंस् तावद् वेगान् विरिच्यते ॥ २४८ ॥ उदराणि प्लिहान् गुल्मान् कुष्ठाणि च गराणि च । ३ वातगुल्मे च नारीणां गण्डमालाभगन्दरे ॥ २४९ ॥ पित्तार्शस्सूर्ध्ववातेषु रोगा ये सान्निपातिकाः । गदिते गरदत्ते च मधुमेहे च शस्यते ॥ २५० ॥ {x} बिन्दुघृतं नाम {x} श्लो ६ ॥ सुधाक्षीरपलेनेह ४ द्वे पले सर्पिषः पचेत्* । कंपिल्यकपलं चैकं शाणार्धं सैन्धवस्य च ॥ २५१ ॥ तृवृतायाः पलं चैकं कुडवोऽमलकीरसात्* । तोयकंसेन विपचेच् छनैर् मृद्वग्निना भिषक्* ॥ २५२ ॥ एतद् बिन्दुघृतं ५ नाम अश्विनोऽनुमतं शुभम्* । बिन्दवः पिबते यावत् तावद् वेगान् विरिच्यते ॥ २५३ ॥ कर्षप्रमाणं दातव्यं जठरीसोपगुल्मयोः । तथा कच्छपरोगीणां युञ्जीत मतिमान् भिषक्* ॥ २५४ ॥ उष्णं चानुपिबेत् ६ तोयम् अल्पत्वात् तस्य सर्पिषः । एष गुल्मान् सनिचयान् सशूलान् सपरिग्रहान्* ॥ २५५ ॥ भिनत्त्य् एकप्रयोगेन वायुर्जलधरान् इव । पंचगुल्मबधार्थं हि सर्पिर् एतत् प्रवर्तितम्* ॥ २५६ ॥ ७ सर्वासुरबधार्थाय यथा वज्रं स्वयंभुवा । एतद् बिन्दु घृतं प्रोक्तं सिद्धं सिद्धानुमानितम् इति ॥ २५७ ॥ बिन्दुघृतम् आश्विनं श्लो २ {x} आजं पयः शृंगवेरं वचा शिग्रुर् हरीतकी । ८ पिप्पल्यो मरिचं पाठा सैन्धवं दशमं घृतम्* ॥ २५८ ॥ शृंगवेरादयो भागा लवणान्ताः पलीनकाः । चतुर्गुणेन पयसा घृतप्रस्थं विपाचयेत्* ॥ २५९ ॥ अस्योपयोगाद् विन्येत स्मृतिं मेधां च ९ मानवः । जडगद्गदमूकत्वं पानाद् एवास्य शाम्यतीति ॥ २६० ॥ {x} सरास्वतं घृतं श्लो ३ द्वितीयोऽध्यायः {x} बलातैलं प्रवक्ष्यामि वातरोगनिबर्हणम्* । आत्रेयानुमतं सिद्धां बन्ध्यानां गर्भदं शुभम्* ॥ २६१ ॥ १० बलायाः खलु मूलानां शुष्खं पलशतं भवेत्* । गुडूच्याः पंचविंशच् च रास्नादशपलं भवेत्* ॥ २६२ ॥ प्रक्षाल्य जर्जरीकृत्वा पचेद् दिव्येन वारिणा । जलाढकशते सिद्धम् आढकं चावशेषयेत्* ॥ २६३ ॥ कषायेण परं तेन तैलाढकं विपाचयेत्* । दधिमस्तु च शुक्तं च तथैवेक्षुरसो भवेत्* ॥ २६४ ॥ अजक्षीरार्धभागं च शनैर् मृद्वग्निना पचेत्* । व्१ कल्कपेष्याणि चैतानि पलोन्मितानि प्रदापयेत्* ॥ २६५ ॥ बलातिबलयोर् मूलं सरलं देवदारु च । मुस्तं मधुकमंजिष्ठातगरं पद्मकागुरुम्* ॥ २६६ ॥ हरेण्व् एलाव्याघ्रनखं २ केसरं सुरसं षडीम्* । मुद्गपर्णीं माषपर्णीं जीवकर्षभकाव् उभौ ॥ २६७ ॥ जानीयात् तद् यदा सिद्धम् अथैनम् अवतारयेत्* । पत्रकल्कं च भिषजः प्रदद्याद् अवतारिते ॥ २६८ ॥ ३ तत् प्रसन्नं परिस्राव्य निदध्याद् भाजने शुचौ । ततः प्रयुंज्यान् मतिमान् यथाव्याधि यथाबलम्* ॥ २६९ ॥ प्रयोज्यम् एतद् अभ्यंगे नस्तःपानानुवासने । आहारे कर्णयोश् चैव वस्तिषूत्तरवस्तिषु ॥ २७० ॥ ४ क्षयो वा यदि वा कासः श्वासो वा यदि वा ज्वरः । मूर्च्छा वा यदि वा छर्दिर् दौर्बल्यं भिन्नवर्णता ॥ २७१ ॥ श्वयथुं शुक्रदोषांश् च गुल्मं वाप्य् अथवा प्लिहम्* । वर्ध्मानि ग्रहणीदोषं शोषं शीर्षोभितापिताम्* ॥ २७२ ॥ ५ अपस्मारं धनुष्कंभं तैलम् एतच् चिकित्सति । त्वग्गतश् चैव ये वाता ये च मज्जानम् आश्रिताः ॥ २७३ ॥ सिरागताः स्नायुगतास् तथा सर्वगताश् च ये । सर्वाञ् च्छमयते वातान् इति नास्त्य् अत्र ६ संशयः ॥ २७४ ॥ ऋतुकाले च नारीणां शिरःस्नातासु दापयेत्* । बन्ध्यापि लभते गर्भं प्रयोगेन समाचरन्* ॥ २७५ ॥ वर्णभेदप्रशमनम् अलक्ष्मीशमनं शिवम्* । बलातैलं भिषग् दद्याद् ७ बलेन्द्रियविवर्धनम् इति ॥ २७६ ॥ {x} बलातैलं श्लो १६ {x} बलाशतकषायेण तैलस्यार्धाढकं पचेत्* । कल्कैर् मधुकमांजिष्ठाचन्दनोत्पलपद्मकैः ॥ २७७ ॥ गन्धैश् च जीवनीयैश् च दुग्धद्विद्रोणसाधितम्* । ८ बलातैलं नरेन्द्रार्हम् एतद् वातविकारनुत्* ॥ २७८ ॥ कल्पेनानेन रास्नाया गुडूच्या मधुकस्य च । स्वनामाख्यं पचेत् तैलं तद्वत् सहचरस्य च ॥ २७९ ॥ {x} बलातैलं श्लो २ पा १ {x} शतं ९ सुतुलितं कुर्याद् बलामूलस्य पण्डितः । साधयेच् च जलद्रोणे चतुर्भागावशेषितम्* ॥ २८० ॥ पलानि दश चान्यानि बलाया दुग्धपेषिमम्* । लुंचितानां तिलानां तु कुर्यात् तैलाढकद्वयम्* ॥ २८१ ॥ चतुर्गुणेन १० पयसः पचेन् मृद्वग्निना तु तम्* । अनेन विधिना तैलं दशकृत्वो विपाचयेत्* ॥ २८२ ॥ सिद्धम् एतद् बलातैलं नैकरोगविनाशनम्* । पानाभ्यंगे भोजने च नास्ये वस्तौ च शास्यते ॥ २८३ ॥ ११ ऋतुव्याधिषु सर्वेषु रक्तपित्ताश्रयेषु च । व्यापन्नानां च योनीनां नृणां नष्टे च रेतसि ॥ २८४ ॥ तालुशोषं तृषां दाहं पार्श्वशूलम् असद् रजः । शोषं क्षयम् अथोन्मादं वैसर्पं .इ .ए ॥ २८५ ॥ इइ. fol. १०॒ bower manuscript r१ आयुर्वृद्धिकरं बल्यं कासश्वासविनाशनम्* । सर्वरोगहरं चैतद् बलातैलं प्रयोजयेद् इति ॥ २८६ ॥ {x} बलातैलं श्लो ७ {x} सत्यवागश्विनौ देवौ भिषजौ देवपूजितौ । ऊचतुः परम् एतद् धि २ तैलं पुष्टिविवर्धनम्* ॥ २८७ ॥ सर्वव्याधिप्रशमनं राजार्हम् अमृतोपमम्* । अमृतं नाम विख्यातं तैलं बलकरं नृणाम्* ॥ २८८ ॥ सुभूमौ मधुकं जातम् उद्धरेत् कृतमङ्गलः । पुष्येण ३ प्रयतो विप्रान् स्वस्तिवाच्य समासतः ॥ २८९ ॥ ग्राहयेत् स्वरसं तस्य चतुष्पात्रं विचक्षणः । प्रपौण्डरीकम् अमृतां विसग्रन्थीं शतावरीम्* ॥ २९० ॥ शृंगाटकान्य् आमलकान् उदुम्बरकशेरुकाः । ४ क्षीरिणां चैव वृक्षाणां त्वचानि स्युः पृथक् पृथक् ॥ २९१ ॥ कुशकाशेक्षुमूलानि शरवीरणयोस् तथा । गुन्द्राणां नडिकानां च मूलं क्रोञ्चानदानि च ॥ २९२ ॥ वदरीञ् च विदारीञ् च वेतसं ५ साडुरूषकम्* । निम्बशाल्मलिखर्जूरनाडिकेरप्रियंगवः ॥ २९३ ॥ पटोलं कुटजं द्राक्षां समृणालं च चन्दनम्* । ककुभं चाश्वकर्णं च लामज्जकधनञ्जयौ ॥ २९४ ॥ कषायमधुराणां च ६ शीतान्य् अपि च लाभतः । भागांश् चतुष्पलान् कृत्वा द्विद्रोणेऽपां विपाचयेत्* ॥ २९५ ॥ रसेऽष्टभागशेषे तु कल्कैर् एभिर् विपाचयेत्* । बलां नागबलां जीवाम् ७ आत्मगुप्तां कशेरुकाम्* ॥ २९६ ॥ नतं रसं च स्पृक्कां च सूक्ष्मेलां त्वचम् एव च । जीवकर्षभकौ मेदौ मधुकं नीलम् उत्पलम्* ॥ २९७ ॥ कुंकुमं वर्णकरणम् अगुरुं पत्रम् एव च । ८ विदारीं क्षीरकाकोलीं वीराम् अपि च शारिवाम्* ॥ २९८ ॥ शतावरीं प्रियंगुं च गुडूचीं पद्मकेसरम्* । लामज्जकं चन्दनानि राजादनफलानि च ॥ २९९ ॥ मुक्ताविद्रुमशंखानां चन्द्रकांतेन्द्रनीलयोः । ९ स्फटिकं रजतं हेमं मणिमौक्तिकम् एव च ॥ ३०० ॥ यष्टीमधुकमांजिष्ठाम् अंशुमत्यः पलोन्मितान्* । श्लक्ष्णपिष्टान् इमान् कृत्वा शनैर् मृद्वगिना पचेत्* ॥ ३०१ ॥ तैलपात्राणि चत्वारि तैलाद् १० अष्टगुणं पयः । पयोर्धभागेन भिषक् प्रदद्याद् आम्ब्लकांचिकम्* ॥ ३०२ ॥ शतशोऽथ विपक्तव्यं सहस्रगुणम् एव वा । सम्यक्सिद्धस्य चाप्य् अस्य एतद् भवति लक्षणम्* ॥ ३०३ ॥ आलोड्यते करेणैव ११ रवेः काल उपस्थिते । स्वस्तिवाच्य द्विजातींस् तु प्रयतः कृतमंगलः ॥ ३०४ ॥ प्रयोजयेत् तैलम् इदम् अमृतं देवपूजितम्* । वस्त्यास्थापनपानैश् च नास्यैर् अभ्यंजनैस् तथा ॥ ३०५ ॥ व्१ सर्वरोगप्रशमनम् इन्द्रियाणां बलावहम्* । दाहतृष्णापरीतानां श्रेष्ठम् अभ्यंजनं शिवम्* ॥ ३०६ ॥ वृद्धानां बालजननं बालानाम् अंगव्रधनम्* । कान्तत्वं स्त्रीषु सौभाग्यं प्रजाश् च बहुविस्तराः ॥ ३०७ ॥ २ स्त्रियश् च गर्भं गृह्णन्ति प्रयोगाद् अमृतस्य हि । अशीतिं वातजान् रोगान् रक्तजान् पित्तजांस् तथा ॥ ३०८ ॥ श्लेष्मिकान् सन्निपातोत्थान् सर्वान् एव चिकित्सति । सुपर्णचक्षुर् नास्येन तथाभ्यंगाद् आजायते ॥ ३०९ ॥ ३ पाप्महरम् अलक्ष्मीघ्नं श्रीम् एवाभिवर्धनम्* । अस्य प्रयोगात् तैलस्य महर्षिश् च्यवनः किल ॥ ३१० ॥ पुनर् युवत्वम् आपन्नो जरारोगविवर्जितः । आयुष्कामश् च भगवान्* ४ मार्कण्डेयो महान् ऋषिः ॥ ३११ ॥ तैलम् एतत् प्रयुंजानो दीर्घम् आयुर् अवाप्तवान् इति ॥ {x} अमृततैलं नाम श्लो २५ {x} निष्पत्राणां मृदूनाञ् च मूलकानां रसाढकम्* ॥ ३१२ ॥ दध्यम्ब्लकांचिकानां ५ च पयसश् चाढकाढकम्* । तैलाढकसमायुक्तं विपचेन् मृदुनाग्निना ॥ ३१३ ॥ रास्नां बलां गोक्षुरकं सैन्धवं शिग्रुकं वचाम्* । चित्रकं शृंगवेरं च पिप्पल्यो गजपिप्पलीः ॥ ३१४ ॥ ६ भल्लातकं प्रतिविषां गर्भेनानेन पाचयेत्* । तैलम् एतत् प्रशंसन्ति मूलकानां हितं नृणाम्* ॥ ३१५ ॥ ऊरूष्कंभे कटिग्राहे गृध्रस्याम् अपतन्त्रके । वन्ध्या च लभते ७ गर्भं पाप्मानं चापकर्षति ॥ ३१६ ॥ वर्ध्मकुण्डलपर्वं च स्तम्भनं स्रंसनं तथा । पानं मूलकतैलस्य रोगान् एतान् नियच्छति ॥ ३१७ ॥ प्रभिन्नम् इव मातंगम् अङ्कुशः ८ कुशलोद्यत इति ॥ ३१८ ॥ {x} मूलकतैलं श्लो ६ {x} दध्यारनालमषोदकेक्षुरसमूलकरसानाम्* । तैलवदरोदकानां प्रस्थान् प्रत्येकशो दद्यात्* ॥ ३१९ ॥ ९ रास्ना बलाश्वगन्धां मधुकं समहौषधं ससुरदारुम्* । स्योनाकसप्तमानां भागान् प्रत्येकशो दद्यात्* ॥ ३२० ॥ एतत् तद् अमृतकल्पं गवां पुरीषाग्निना शनैः साध्यम्* । अपहृत्य १० सन्निधेयं यथानुकूलं तथा सेव्यम्* ॥ ३२१ ॥ एतद् भोज्यं प्राहुर् नस्तः कार्यं च वस्तिषु च देयम्* । दोषोदरेषु देयं शाखावातेषु चाभ्यंगम्* ॥ ३२२ ॥ गृध्रस्यवातगुल्मे ११ योनीदोषेऽप्य् अधोगते वाते । एतच् छूले पथ्यं प्लिहेऽपि चैतद् विधैवोक्तम्* ॥ ३२३ ॥ रसायनं वाड्वलिना प्रणीतं नाम्ना त्व् इदं मूलकतैलम् आहुः । पुंसाञ् च दुष्टेन्द्रियपीडितानाम्* इइ. fol. ११॒ bower manuscript r१ स्त्रीणां च देयं प्रसवार्थिनीनाम् इति ॥ ३२४ ॥ {x} मूलकतैलं श्लो ६ {x} मूलकरसस्य प्रस्थः क्षीरप्रस्थश् च तद् भवेत् साध्यम्* । जातं तद् दधि योज्यं स्याद् अथ प्रस्थेन तैलस्य ॥ ३२५ ॥ यष्टीमधुकं २ रास्नां पाठा च गुडं च शृंगवेरं च । एताञ् जलेन पिष्ट्वा प्रमाणम् एकैकम् अर्धपलम्* ॥ ३२६ ॥ लवणस्य च कर्षः स्यात् तद् विपचेद् अग्निना शनैर् मृदुना । एतत् तैलं सिद्धं पिबेत ३ प्राग्भोजनं द्विपलम्* ॥ ३२७ ॥ भोजनविधिश् च कार्यः रूक्षः सूपोदनो भवेद् अत्र । भेषजम् एतद् विहितं बन्ध्यानां पुत्रजननार्थम्* ॥ ३२८ ॥ {x} मूलकतैलं श्लो ४ {x} समूलपत्रशाखस्य ४ शतं सहचरस्य तु । चतुर्षु जलद्रोणेषु साधयेत् सूक्ष्मकुट्टितम्* ॥ ३२९ ॥ द्रोणावशेषे पूते तु पचेत् तैलाढकं शनैः । सहचरस्य च मूलानां पेष्यं दशपलं भवेत्* ॥ ३३० ॥ ५ परिस्राव्य सुखोष्णे तु शर्करां तत्र दापयेत्* । पलानि दश चाष्टौ च निर्मथ्य च निधापयेत्* ॥ ३३१ ॥ वस्तौ पाने तथाभ्यंगे नास्ये चैव प्रशस्यते । एकांगिकं पक्षबधं हनुग्रहशिरोग्रहे ॥ ३३२ ॥ ६ अर्दितं वेपथून्मादं सर्वगात्रग्रहं ज्वरम्* । गृध्रसीं वातगुल्मं च भूतोपहतचेतसम्* ॥ ३३३ ॥ अपस्मारं धनुष्कम्भं ऊरूष्कम्भम् अलासकम्* । गण्डकुण्डलवर्ध्मानं ७ हस्तजानुविकुंचनम्* ॥ ३३४ ॥ स्रंसनं सन्धिपर्वाणां कंपनं शोषणं तथा । तैलम् एतत् प्रशमयेच् छित्वाभ्राणीव मारुतः ॥ ३३५ ॥ अलाभे शर्करायास् तु ८ क्षीरेण सह पाचयेत्* । रोगानीकबधार्थाय स्थापितं तत् स्वयंभुवा ॥ ३३६ ॥ {x} सहचरतैलं {x} निस्तुषाणां तिलानां तु तैलप्रस्थं विपाचयेत्* । पलं च मधुकस्यात्र ९ दद्यात् क्षीरं चतुर्गुणम्* ॥ ३३७ ॥ मृदुपाकं च तत् सिद्धं भूयसापि विपाचयेत्* । अनेन विधिना सम्यङ् मधुकस्य शतं पचेत्* ॥ ३३८ ॥ शतकृत्वो विपक्तव्यं शतपाकं निधापयेत्* । पानाभ्यंजनयोश् चैव १० वस्तौ नास्ये च शस्यते ॥ ३३९ ॥ भोजने चामृतप्रख्यं नराणां राजयक्ष्मिणाम्* । हृद्रोगं तालुशोषं च पित्तगुल्मं प्रतानकम्* ॥ ३४० ॥ तृषाम् उन्मादवैसर्पं श्वासकासम् असद्राजः । ११ x x x x ं प्रवृद्धं च सर्वतोभागम् ऊर्ध्वगम्* ॥ ३४१ ॥ कामलाज्वरपाण्डुत्वम् एतत् पानान् निगृह्णति । पित्तपाकम् अथो दाहं विस्फोटकविचर्चिकाम्* ॥ ३४२ ॥ व्१ x x x x ब्राह्माणां ये रोगाश् च पृथग्विधाः । तैलेनानेन शाम्यन्ते रजांशीव जलागमे ॥ ३४३ ॥ मधुयष्टिकं नाम तैलम्* {ओ} हयगन्धामूलानां पलशतम् उन्मीय भाण्ड x x x । २ x x षु चतुर्षु साध्यं जलपादावशेषिते पूतम्* ॥ ३४४ ॥ मधुकं शृंगवेरण् च सुरदारुं शतावरीम्* । मंजिष्ठानलदं कुष्ठं द्वे करंजे सवर्षभूः ॥ ३४५ ॥ अमृणालं शतापुष्पां सुरसं रास्नां पयस्यां ३ च । षडीं पुष्करमूलं च स्थिरां द्रवन्तीं पयस्याञ् च ॥ ३४६ ॥ कर्षोन्मितैः सुपिष्टैर् एभिः सर्वैः कषायम् आलोड्य । तैलाढकं सुखाग्नौ विपचेत् क्षीरण् चतुर्गुणं दत्वा ॥ ३४७ ॥ तत् सिद्धं मृदुपाकं भाण्डे ४ शुचौ निधातव्यम्* । पानेऽभ्यंगे वस्ताव् उपयोज्यं भावनविधौ च ॥ ३४८ ॥ जडमूकखंजगद्गद-ऊरूष्कम्भार्दिताः स्मृतिवियुक्ताः । पक्षक्षतावभग्नश् च्युतनिष्पिष्टास्थिसन्धयः स्खलनाः ॥ ३४९ ॥ ५ क्षीणक्षताश् च शुक्रा ईर्ष्याषण्ढा हनुग्रहगृहीताः ॥ ३५०अ ॥ {ओ} अश्वगन्धातैलं {x} मूलानाम् अश्वगन्धायास् तुलार्धं कण्डशः कृतम्* । जलद्रोणे विपक्तव्यम् अष्टभागावशेषितम्* ॥ ३५१ ॥ ६ तैलाढकं समावाप्य क्षीरं दद्याच् चतुर्गुणम्* । कटाहे तद् विपक्तव्यं कल्कांश् चेमान् प्रदापयेत्* ॥ ३५२ ॥ एलाञ् च शतपुष्पां च कुष्ठं व्याघ्रनखं त्वचम्* । ७ मधुकं शृंगवेरं च देवदारुं बलां स्थिराम्* ॥ ३५३ ॥ रास्नां पुष्करमूलं च भूतिक्यं सपुनर्नवाम्* । मंजिष्ठां नलदं पत्रं द्रवन्तीं सुरसं वचाम्* ॥ ३५४ ॥ श्वदंष्ट्राञ् च ८ मृणालं च पयस्यां बहुपुत्रिकाम्* । एषाम् अक्षसमान् भागान् दत्वा गर्भं विपाचयेत्* ॥ ३५५ ॥ तत् सिद्धम् अविभक्तं च तदैनम् अवतारयेत्* । पाने वस्ताव् अथाभ्यंगे नस्तःकर्मणि ९ भोजने ॥ ३५६ ॥ येषु व्याधिषु दातव्यं तान् मे निगदतः शृणु । नराणां खंजमूकानाम् ऊरूष्कम्भार्दितेषु च ॥ ३५७ ॥ पक्षहीनावभग्नेषु च्युतभग्नास्थिसन्धिषु । एतत् स्याद् वातभग्नेषु १० प्रणष्टेषु च धातुषु ॥ ३५८ ॥ हनुग्रहे खडे मेहे क्षिप्ता ये चापि वायुना । वातभग्नेषु दीनेषु तथा क्षीणेन्द्रियेषु च ॥ ३५९ ॥ नष्टशुक्राश् च ये पुंसाम् ईर्ष्याशण्ढाश् च ये नराः । इइ. fol. १२॒ bower manuscript r१ भूतोपहतचित्ताश् च संसृष्टोपह्हतेन च ॥ ३६० ॥ विषमज्वरे रक्तगुल्मे विद्रधीगृध्रसीषु च । प्लिहोदरे वातगुल्मे तथा x x ॥ ३६१ ॥ व्यापन्नयोनयो याश् च x x x x स्त्रियः । २ याश् च गर्भं न गृह्णन्ति फलकाल उपस्थिते ॥ ३६२ ॥ स्थितसूती तथा बन्ध्या योनीदुष्टाश् च योषितः । व्यक्तं बन्ध्या लभेद् गर्भम् ऋतुस्नाता न संशयः ॥ ३६३ ॥ ऋतुकालेषु नारीणां सद्यः स्नातासु ३ दापयेत्* । बलवर्णकरं ह्य् एतन् मेधाजननम् उत्तमम्* ॥ ३६४ ॥ स्मृतिसंजननं चैतद् बृंहणीयं महागुणम्* । हन्तारं सर्वरोगाणां बालानां च विवर्धनम्* ॥ ३६५ ॥ चतुर् विधं प्रयोक्तव्यं ४ भैषज्यम् अमृतोपमम् इति ॥ {x} अश्वगन्धातैलं श्लो १५ पा १ {x} अथ तैलं प्रवक्ष्यामि श्वदंष्ट्रावातनिर्जयम्* ॥ ३६६ ॥ विधिवद् येन कल्पेन नराणां तच् छृणुष्व मे । नभश् चैव ५ नभस्यश् च द्वौ मासाव् ऋतु सत्तमौ ॥ ३६७ ॥ यत्र द्रव्याणि जायन्ते विविधानि महीतले । अभिवृद्धानि वृष्टानि पर्जन्ये कालवर्षिणि ॥ ३६८ ॥ मेदिन्यां जातसस्यायाम् औषधानि तत उद्धरेत्* । ६ अपुष्पफलवत्काले अरोगं क्षेत्रजं शुभम्* ॥ ३६९ ॥ तत् समुद्धृत्य कल्याणे मुहूर्ते दिवसे शुभे । चौक्षे चौक्षं समादाय क्षोदयित्वा उलूखले ॥ ३७० ॥ ततो रसं पटे स्राव्य ७ प्रमाणेनाढकं मितम्* । तैलप्रस्थश् च दातव्यः क्षीरं दद्याच् चतुर्गुणम्* ॥ ३७१ ॥ गुडस्य च पलान्य् अष्टौ शृंगवेरपलानि षट् । तत् सिद्धं स्थापयेत् पात्रे शुचौ सुनिर्मले ॥ ३७२ ॥ ८ तस्य मात्रां पिबेत् काले क्षीरं च x । x x x x गुडं खादेच् छृंगवेरसमन्वितम्* ॥ ३७३ ॥ जीर्णस्नेहश् च भुञ्जीत षष्टिकं पयसोदनम्* । यांस् तु प्रशमयेद् रोगांस् तान् मे निगदतः ९ शृणु ॥ ३७४ ॥ उदीर्णं x x x x x x म्* । एतद् वातप्रसक्तानां तैलं परमपूजितम्* ॥ ३७५ ॥ अजितं नाम मर्त्यानाम् आरोग्यबलवर्धनम्* । एतत् सर्वगतं वायुं १० x x x x ॥ ३७६ ॥ x x x x श् चापि चरमाणां समुद्धरेत्* । वेपनं कंपनं चैव गृध्रसीनां तथैव च ॥ ३७७ ॥ भगन्दरे ११ कुष्ठगुल्मे अपस्मारिणम् एव च । एतद् योनीविकाराणां युवतीनां तथैव च ॥ ३७८ ॥ व्१ x x x x x x x x x सुरान् इति ॥ ३७९अ ॥ {x} श्वदंष्ट्रातैलं श्लो १२ {x} आमलकरसद्विगुणं तैलं कुडवोन्मितं विपक्तव्यम्* । भागान् कर्षसमान्* २ x x x x x x x x x x x ॥ ३८० ॥ मधुकं प्रपुण्डरीकं नवानि नीलोत्पलानि पिप्पल्यः । चन्दनम् इति तत् तैलं सदांगुलिभ्यां नस्ततो ३ दद्यात्* ॥ ३८१ ॥ x x x x x x x x x x रोगं शीर्षसंभवं हन्ति । वृद्धम् अपि कालशिरसं कुरुते संवत्सराद् ऊर्ध्वम्* ॥ ३८२ ॥ {x} नस्तःकर्मतैलं शिर्षामयहरम्* {x} जीवन्तीं मधुकं ४ मेदां पिप्पलीं मदनं वचाम्* । ऋद्धिं रास्नां बलां बिल्वं शतपुष्पां शतावरीम्* ॥ ३८३ ॥ पिष्ट्वा क्षीरे जले सर्पिस्तैलं च विपचेत् सह । अनुवासनिकं स्नेहम् एतद् विद्याज् ज्वरापहम्* ॥ ३८४ ॥ शुद्धिमार्गे ५ हृते दोषे विप्रसन्नेषु धातुषु । गताङ्गशूलो लघ्वङ्गः सद्यो भवति विज्वर इति ॥ ३८५ ॥ {x} ज्वरहरम् अनुवासनं नाम तैलं श्लो ३ {x} पिप्पल्यो मधुकं बिल्वं शताह्वा मदनं ६ वचाम्* । कुष्टं षडीं पुष्कराह्वां चित्रकं देवदारु च ॥ ३८६ ॥ पिष्ट्वा तैलं विपक्तव्यं पयसा द्विगुणेन तु । अर्शसां मूढवातानां तच् छ्रेष्ठम् अनुवासनम्* ॥ ३८७ ॥ गुदनिःसरणं शूलं ७ मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम्* । कट्यूरूपृष्ठिदौर्बल्यम् आनाहं वंक्षणाश्रयम्* ॥ ३८८ ॥ पिच्छास्रावं गुदे शोथं वातवर्चोविनिग्रहम्* । उत्थानं बहुशो यच् च जयेत् तच् चानुवासनम्* ॥ ३८९ ॥ ८ {x} अनुवासनं तैलं श्लो ४ {x} पंच प्रस्था मूलकरसस्य दध्नश् च कारयेच् चतुरः । शुक्तस्य त्रयः कुडवास् तैलस्य तथा त्रयश् च स्युः ॥ ३९० ॥ चत्वारि सैन्धवपलान्य् अष्ट ९ पुनश् चार्द्रशृंगवेरस्य । आर्द्रालाभे शुष्खं कर्तव्यं षोडशपलं स्यात्* ॥ ३९१ ॥ गृध्रसीम् एतच् छमयेद् ऊरुष्कम्भं च खल्लिवातांश् च । सर्वांश् च कटीरोगान् पानात्तान् वातरोगांश् चेति ॥ ३९२ ॥ {x} १० वातहरं नाम तैलं श्लो ३ {x} मधुकं प्रपौण्डरीकं बृहति सैन्धवम् आढकीप्रसूतम्* । बिल्वस्य शलाटूनि हरेणुं हरिद्रे पिप्पल्यो दशमं च देयम्* ॥ ३९३ ॥ एतैर् अक्षसमैः ११ .ई ॥ इइ. fol. १३॒ bower manuscript r१ भागैः पिष्टैः प्रस्थार्धे पयसा चतुर्गुणेन तैलस्य शनैर् विपूय सिद्धं नस्तःकर्मणि चोद्यतेन देयम्* ॥ ३९४ ॥ एतेन वलीपलित x ड x व्यङ्ग मुखस्य विदध्यात् सर्वशिरोगनाशनम् २ इत्य् आहुर् आचार्याः ॥ ३९५ ॥ {x} नस्तःकर्मणि तैलं वलीपलितशिरोरोगविनाशनं श्लो ३ {x} आमलकरसप्रस्थः प्रस्थः स्याच् छातकुम्भस्य । भृङ्गरजस्य प्रस्थः प्रस्थस् तैलस्य ३ दातव्यः ॥ ३९६ ॥ एतांश् चतुरः प्रस्थान् विपाचयेद् आयसे नवे भाण्डे । तत् प्रियकसालसारस्य समुद्गे स्थापयेन् मासम्* ॥ ३९७ ॥ एतद् गोश्वखराणाम् उष्ट्राणां श्वेतपक्षिणां चैव । श्वेतत्वं ४ नाशयति हि वलीपलितनाशनं तैलम्* ॥ ३९८ ॥ {x} वलीपलितनाशनं तैलं {x} फणिज्झकं सक्षवकं नादेयं नवमालिकाम्* । सौवर्चलं वचाहिङ्गुं समभागानि कारयेत्* ॥ ३९९ ॥ अक्षमात्रैः ५ पचेद् एभिस् तैलप्रस्थं सुखाग्निना । सस्यिकामूत्रभागेन वस्तक्षीरे चतुर्गुणे ॥ ४०० ॥ ततोऽस्य नस्ततो दद्याद् गण्डमालाविनाशनम्* ॥ {x} कृष्णसर्पं मृतं गृह्य सन्निधाय नवे घटे ॥ ४०१ ॥ अवलिप्य ६ समृद्धेऽग्नौ वान्तर्दाहं विपाचयेत्* । तैलमिश्रेण तेनास्य गण्डमालां प्रलेपयेत्* ॥ ४०२ ॥ सप्तरात्रप्रलेपाद् धि गण्डमाला शमं प्रजेत्* ॥ ४०३ ॥ गण्डमालायोगवरः ॥ ७ नावनीतके सिद्धसंकर्षे तैलपाकस् तृतीयोऽध्यायः {x} अतः परं प्रकीर्णकयोगान् वक्ष्यामः ॥ भृष्टान् भृष्टान्स् तिलान् सम्यक् क्षीरे निर्वाप्य पिषयेत्* । वातरक्तप्रदेहस् तैस् तिलैर् ८ वा मधुकाश्रितैः ॥ ४०४ ॥ शस्तः प्रलेपः सघृतैश् छगलीक्षीरगोधुमैः । वातरक्तहरं ज्ञेयं प्रधानम् इदम् औषधम्* ॥ ४०५ ॥ {x} वातशोणितप्रशमनं योगद्वयं श्लो २ {x} ९ सर्पिस् तैलं गुडं शुक्तं पंचमं विश्वभेषजम्* । पीतम् एतद् भवेत् सद्यस् तर्पणं त्रिकशूलनुत्* ॥ ४०६ ॥ चित्रकं पिप्पलीमूलं वचा कटुकरोहिणी । पाठा वत्सकवीजञ् च हरीतक्यो महौषधम्* ॥ ४०७ ॥ १० एतद् आमसमुत्थानम् अतीसारं सवेदनम्* । कफात्मकं सपित्तं च पुरीषं चाशु वन्धति २ ॥ ४०८ ॥ हरीतकी त्रिकटुकं हिंगुसौवर्चलं तथा । तथा ह्य् अतिविषाञ् चैव पाययेद् उष्णवारिणा ॥ ४०९ ॥ ११ एतद् आमसमुत्थानम् अतीसारं सवेदनम्* । स्थापयत्य् अतिसंवृद्धं वेलेव वरुणालयम्* ३ ॥ ४१० ॥ हरीतकीं प्रतिविषां हिंगुसौवर्चलं वचाम्* । सैन्धवं चेति व्१ पिष्टानि पाययेद् उष्णवारिणा ॥ ४११ ॥ आमातिसारयोगोऽयं प्रशस्यते चिकित्सकैः । युक्तिर् अथो प्रयोक्तव्यो वैद्येनार्थयशोऽर्थिना {x} ॥ ४१२ ॥ अमातीसारयोगा ४ श्लो ७ {x} २ जम्ब्वाम्रास्थि तथा रोध्रं दाडिमस्य त्वचं तथा । रसांजनम् अनन्ता च सूक्ष्मेला पद्मकेसरम्* ॥ ४१३ ॥ माक्षीकभागसंयुक्तं महासाङ्ग्राहिकं मतम्* । {x} रसांजनाञ्जनावन्धा शैलेभा मुस्तकट्फलम्* ॥ ४१४ ॥ ३ जम्ब्वाम्रास्थि तथा बिल्वं याशवत्सकशाल्मलान्* । धातक्य् अतिविषा लोध्रं फलीन् मेचीकगैरिकाः ॥ ४१५ ॥ सतण्डुलं गुडक्षौद्रं महासांग्राहिकं पिबेत्* । पिबेत् त्रपुसबीजं वा रसांजनसमायुतम्* ॥ ४१६ ॥ ४ त्वग्दादिमाद् वत्सकाच् च पिबेद् वा तक्रसंयुताम्* । योगद्वयम् अतीसारे महासांग्राहिकं स्मृतम्* ॥ ४१७ ॥ विघुष्टशब्दौ श्रीमन्ताव् अश्विनौ भिषजां वरौ । योगं लोहितपित्तीनाम् ५ अर्शसां ज्वरितेषु च ॥ ४१८ ॥ वासवायोचतुः श्रेष्ठं यद् उक्तं ब्रह्मणा पुरा । चन्दनं नलदं रोध्रम् उशीरं पद्मकेसरम्* ॥ ४१९ ॥ नागपुष्पं च बिल्वं च भद्रमुस्ताथ शर्कराम्* । हिरिवेरं च ६ पाठां च कुटजस्य फलं त्वचम्* ॥ ४२० ॥ शृंगवेरं सातिविषां धातकीं सरसांजनाम्* । आम्रास्थि जम्बुसारास्थि तथा मोचरसं भवेत्* ॥ ४२१ ॥ नीलोत्पलं समंगां च सूक्ष्मेलां दाडिमत्वचम्* । ७ चतुर्विंशति चैतानि समभागानि कारयेत्* ॥ ४२२ ॥ तण्डुलोदकसंयुक्तं क्षौद्रेण सह पाययेत्* । हितं लोहितपित्तीनाम् अर्शसां ज्वरितेषु च ॥ ४२३ ॥ मूर्छातमोपसृष्टानां ८ तृषार्त्तानाञ् च दापयेत्* । अतीसारं च छर्दिं च स्त्रीणां च रजनिग्रहम्* ॥ ४२४ ॥ अश्विभ्याम् अनुमतो योगो रक्तपित्तनिवारणः । प्रच्युतानाञ् च गर्भाणां स्थापनं परं उच्यते ॥ ४२५ ॥ {x} रक्तपित्तिनाम् ९ आश्विनो योगः श्लो १२ {x} दधिसर्पिश् च तैलं च शृंगवेरं सफाणितम्* । क्षौद्रं कर्कन्धुचूर्णं च सर्वम् आमथ्य पाययेत्* ॥ ४२६ ॥ एष निर्वाहिकायोगः प्रसह्य विनिवर्तयेत्* । १० लताकुंजोपमं रुद्धं नदीवेगम् इवानिलः ॥ ४२७ ॥ वदरीपत्रकल्कं वाप्य् अभयारोध्रयोश् तथा । कपित्थरससंयुक्तं सक्षौद्रं दधिना पिबेत्* ॥ ४२८ ॥ प्रवाहिकावेदनयाभिभूतः ११ पिबेद् आढकिमूलसिद्धम्* । पूते घृते धूप्य पुनः पचेत स वेदनां संशमयत्य् उदीर्णाम्* ॥ ४२९ ॥ प्रवाहिकायां त्रपुसस्य बीजं पिष्टं पिबेत् तण्डुलधान्यकेन ॥ ४३०अ ॥ इइ. fol. १४॒ bower manuscript r१ बृंहणं मधुरं शीतं स्निग्धं पानान्नम् इष्यते । पित्तोपदिष्टशांतिं च कुर्र्यात् कासे क्षतात्मके ॥ ४३१ ॥ मधुकं पीप्पली द्राक्षा लाक्षा शृंगी शतावरी । चतुर्गुणा तुगाक्षीरी २ सर्वैश् च द्विगुणा सिता ॥ ४३२ ॥ लिह्यात् तन् मधुसर्पिर्भ्यां क्षतकासनिवृत्तये । सशर्करां वा पयसा पिबेल् लाक्षां समांशिकाम्* ॥ ४३३ ॥ क्षयकासं यथादोषं मांसक्षीरघृताशनैः । ३ शमयेद् बृंहणप्रायैर् आहारैः स्रंसयेन् न च ॥ ४३४ ॥ पिप्पली पद्मकं द्राक्षा संपक्वं बृहतीफलम्* । घृतक्षौद्रयुतो लेहः क्षयकासनिबर्हणः ॥ ४३५ ॥ दशमूलात्मगुप्तैलापिप्पलीमूलचित्रकान्* । ४ गजपिप्पल्यपामार्गशंखपुष्पिषडीबलाम्* ॥ ४३६ ॥ पौष्करं च द्विपलिकान् यवाढकयुतान् पचेत्* । द्रोणेऽपां तद् यवैः स्विन्नैः कषायम् अभयशतम्* ॥ ४३७ ॥ ५ तुलां गुडस्य तु पचेत् कुडवं घृततैलस्य । कुडवं पिप्पलीनाञ् च दत्वा लेहे च शीतले ॥ ४३८ ॥ मधुनः कुडवं दत्वा स्थापयेद् घृतभाजने । लिह्याद् यथाबलं लेहं ६ खादेद् द्वे चाभये ततः ॥ ४३९ ॥ सर्वकासान् नुदत्य् एष क्षयजं तु विशेषतः । श्वासहिक्कावतां स्वेदं स्वभ्यक्तानां प्रयोजयेत्* ॥ ४४० ॥ कुलत्थतिलमाषाम्ब्लघृततैलामिषोदनैः । ७ बर्हितित्तिरिदक्षाणां रसैः सव्योषदाडिमैः ॥ ४४१ ॥ सहिंगुविडमृद्वीकामातुलुंगरसार्द्रकैः । कुलत्थदाडिमाजाजीशुष्कमूलकसंयुतैः ॥ ४४२ ॥ ८ यवगोधूमशाल्यन्नं स्निग्धम् उष्णं च भोजयेत्* । कुलत्थयवकोलाम्बू दशमूलबलाजलैः ॥ ४४३ ॥ पानार्थं कल्पयेत् कासश्वासहिक्कानिवृत्तये ॥ ९ षडीपुष्करजीवन्तीमुस्तनागरचोरकैः ॥ ४४४ ॥ पिप्पल्या तामलक्या च सुरसैलागुरुत्वचम्* । समांशबालकं दत्वा शर्कराष्टगुणा भवेत्* ॥ ४४५ ॥ १० लिह्यात् तु मधुसर्पिभ्यां हिक्काश्वासनिवृत्तये ॥ कर्जूरं पिप्पली द्राक्षा शर्करा चेति तत्समम्* ॥ ४४६ ॥ मधुसर्पिर्युतो लेहः श्वासहिक्कानिवारणः ॥ व्१ x x x x x शालिगोधूमवैकृतम्* ॥ ४४७ ॥ जांगलानां रसैः शीतैर् मृद्वीकाशर्करायुतैः । श्रितशीतैः पयोभिर् वा सघृतैः ससितोपलैः ॥ ४४८ ॥ पिबेद् द्राक्षारसं शीतं शर्करामलकोदकम्* । मृद्वीकां २ पुष्कराह्वदार्वीक्षून् वापि प्रकामतः ॥ ४४९ ॥ द्राक्षामलककर्जूरपिप्पलीमरिचान्वितम्* । पित्तकासहरं ह्य् एतल् लिह्यान् माक्षिकसर्पिषा ॥ ४५० ॥ कर्जूरं पिप्पली द्राक्षा सिता लाजाः समांशिका । मधुसर्पिर्युतो लेहः ३ पित्तकासहरः परम्* ॥ ४५१ ॥ वाशाकषायकल्काभ्यां घृतं समधुशर्करम्* । सिद्धं तत् पित्तकासघ्नं सर्वपित्तविकारनुत्* ॥ ४५२ ॥ आपोथ्य क्षीरिणां शुंगान् पचेत् क्षीरे चतुर्गुणे । द्राक्षाकल्कं घृतं ४ सिद्धं लेह्यं तत् पित्तकासनुत्* ॥ ४५३ ॥ षोडशभिर् जलपात्रैर् मृद्वीकायाः पलानि दश षट् च । अष्टौ मधुकपलानि च छागान् मांसात् तुलार्धं स्यात्* ॥ ४५४ ॥ पादावशिष्टतोयं शीतं ५ पूतं कषायम् अवतार्य । दत्वा कषायतुल्यं पयोऽथ नवसर्पिषः प्रस्थम्* ॥ ४५५ ॥ ऋषभकजीवकमेदां विदारिवीकात्मगुप्तानाम्* । भव्याक्षोडनिकोचकशृंगाटकपद्मबीजानाम्* ॥ ४५६ ॥ ६ भागान् अक्षसमांशान् अवाप्य संसाधयेत मृद्वग्नौ । सम्यक्सिद्धे तस्मिं दद्यात् सितशर्करापलान्य् अष्टौ ॥ ४५७ ॥ मधुनश् च पलान्य् अष्टौ चतुष्पलं पिपल्लीचूर्णात्* । समसक्तुकम् इत्य् अभिधीयते ७ घृतम् इदं जनकेश्वरपूजितम्* ॥ ४५८ ॥ क्षीणे क्षतेऽल्पशुक्रेऽप्य् अथ सरुचिरपैत्तिकेषु रोगेषु । स्त्रीकामेषु च देयं वृष्यं बल्यं च घृतम् एतत्* ॥ ४५९ ॥ द्राक्षा मधुकखर्जूरविदारी सशतावरी । ८ परूषकाणि त्रिफलां साधयेत् पलसंमितान्* ॥ ४६० ॥ जलाढके पादशेषे रसम् आमलकस्य च । घृतम् इक्षुरसं क्षीरम् अभयाकल्कपादिकम्* ॥ ४६१ ॥ साधयेत् तत् घृतं सिद्धं शर्कराक्षौद्रपादिकम्* । प्रयोगात् पित्तकासघ्नं ९ सर्वपित्तविकारनुत्* ॥ ४६२ ॥ कफजे छर्दनं पूर्वं कासे लंघनम् एव च । शस्ता यवान्नविकृतियूषाश् च कटुतिक्तकाः ॥ ४६३ ॥ पिबेद् घर्मांबु मद्यं वा पुराणं क्षौद्रसंयुतम्* । व्यायामधूमौ सेवेत रूक्षोष्णान्य् अशनानि १० च ॥ ४६४ ॥ पाययेत् सार्षपं तैलं कौसुंभम् अथवा भिषक्* । पंचकोलकसिद्धं वा पिबेत् कासे कफात्मके ॥ ४६५ ॥ व्योषपुष्करमृद्वीकात्रिफलाषडिचित्रकैः । मधुतैलयुतो लेहः कफकासनिबर्हणः ॥ ४६६ ॥ ११ त्र्यूषणं त्रिफला दारु विडंगा पद्मको बला । रास्ना च सर्वे तुल्याः स्युः शर्करा मधुसर्पिषी ॥ ४६७ ॥ लेहयेत् तत् कृतं चूर्णं कफकासनिबर्हणम्* । त्र्यूषणत्रिफले x x x x x ॥ ४६८ ॥ इइ. fol. १५॒ bower manuscript r१ काशस्य मूलं मधुसंप्रयुक्तम्* । सपिप्पलीकं च सनागरं च लीढ्वैव सद्यः शमयन्ति हिक्काम्* ॥ ४६९ ॥ पिबेच् च गोवालविषाणधूमं श्रेष्ठस्य वा सर्जरसस्य धूमम्* । धूमं कुशानाम् अतिसंप्रयुक्तं २ घृतेन हिक्कासु सुखं लभेत ॥ ४७० ॥ चूर्णं कृतं तिक्तकरोहिणीनां चूर्णाणि वा काञ्चनगैरिकस्य । मधुद्वितीया विनिहन्ति हिक्कां नित्यप्रसक्ताम् अपि शीघ्रम् एव ॥ ४७१ ॥ ३ लाजाः सुपिष्टा वदरास्थिमज्जा स्याद् अंजनं स्रोतजम् उत्तमं च । क्षौद्रेण सर्वाणि सुयोजितानि लीहानि सद्यः शमयन्ति हिक्काम्* ॥ ४७२ ॥ सूक्ष्माणि चूर्णानि च ४ सैन्धवस्य पलं भवेद् द्वे च पले घृतस्य । हिक्काभिभूताय सुखाय देयं तथैव रक्ते मुखतः प्रवृत्ते ॥ ४७३ ॥ हिक्कायोगाः पंच श्लो १५ {x} पिप्पल्यामलकं द्राक्षा तुकाक्षीरी ५ सशर्करा । लाजा घृतं माक्षिकं च लेहः कासनिवारणः ॥ ४७४ ॥ पिप्पल्यः शर्करा द्राक्षा लेहो माक्षिकसंयुतः ॥ हरीतकीं पिप्पलीञ् च चूर्णं मधुयुतं लिहेत्* ॥ ४७५ ॥ त्र्यूषणं त्रिफलां ६ चैव पद्मकं देवदारु च । रास्नां बलां विडंगानि सूक्ष्मचूर्णानि करयेत्* ॥ ४७६ ॥ चूर्णैः समां शर्करां च लेहयेन् मधुसर्पिषा । एष लेहः प्रणुदति पंच ७ कासाम् समुत्थितान् ॥ ४७७ ॥ यवक्षारो विडंगानि हिंगुं भार्गी महौषधम्* । सैन्धवं पिप्पली रास्ना तुल्यान्य् एतानि चूर्णयेत्* ॥ ४७८ ॥ सर्पिषा पाययेद् एतत् तच् चूर्णं कासवारणम्* । ८ मन्दाग्नितां तमश्वासं हिक्कां चैवापकर्षति ॥ ४७९ ॥ द्राक्षा प्रमाणाद् धि शतप्रमाणा क्षौद्रेण पिष्ट्वा सह पिप्पलीभिः । एतेन चूर्णस्य स शर्करायाः कासेषु ९ लेहः प्रवरः प्रधानः ॥ ४८० ॥ पिप्पलीबृहतीव्याघ्रीक्वथितः क्षीरसाधितः । सशर्करघृतक्षौद्रः पथ्यः कासक्षयापहः ॥ ४८१ ॥ त्वक्क्षीर्यामलकं द्राक्षा लाजाः पिप्पली शर्कराः । द्राक्षा कर्कटको १० व्योषत्रिफलाजाजिचित्रकाः ॥ ४८२ ॥ व्योषदारुविडङ्गानि त्रिफला शर्करा बला । कासिभिः सघृतक्षौद्राः लेह्याः श्लोकार्धिकास् त्रय इति ॥ ४८३ ॥ {x} कासघ्नाष्टौ योगाः श्लो १० {x} ११ हरीतक्यः पंचविंशत् तावद् दन्तीपलानि च । चित्रकात् पंचविंशच् च जलद्रोणे विपाचयेत्* ॥ ४८४ ॥ दन्तीसमं गुडं पूतं दद्यात् तत्राभयाश् च ताः ॥ ४८५ ॥ तैलार्धकुडवं चौक्षं त्रिवृतायाश् चतुष्पलं । १२ पादावशेषं तत् तोयं पूतं पुनर् अधिश्रयेत्* । व्१ चूर्णितं चार्द्धपलिकं पिप्पलीविश्वभेषजम्* ॥ ४८६ ॥ तत् साध्यं लेहवच् छीते तस्मिंस् तैलसमं मधु । कार्षिकाश् चात्र भागाः स्युः त्वगेलापत्रकेसरात्* ॥ ४८७ ॥ ततो लेहपलं लीढ्वा जग्ध्वा चैकं हरीतकीम्* । २ सुखं विरिच्यते स्निग्धो दोषप्रस्थम् अनामयः ४८८ ॥ गुल्मं श्वयथुम् अर्शांसि पाण्डुरोगम् अरोचकम्* । हृद्रोगं ग्रहणीरोगं कामलां विषमज्वरम्* ॥ ४८९ ॥ कुष्ठं प्लिहानम् उत्क्लेशं शमयन्त्य् ३ उपसेविताः । निरत्ययश् चेत् क्रमः स्याद् ध्रुवो मांसरसोदनः ॥ ४९० ॥ {x} प्रस्थविरेको नाम श्लो ५ पा १ {x} रोध्रं षडीं पुष्करमूलम् एलां मूर्वां विडंगां त्रिवृतां यवानीम्* । चव्यां प्रियंगु ४ कुमुदं विशालां किराततिक्तं कटुरोहिणीञ् च ॥ ४९१ ॥ द्रोणेऽम्भसः कर्षसमानि पक्त्वा पूते चतुर्भागजलावशेषे । रसेऽर्धभागं मधुनः प्रदत्वा पक्षं निधेयो घृतभाजनस्थः ॥ ४९२ ॥ मध्वासवो ५ऽयं कफपित्तमेहान् क्षिप्रं निहन्याद् द्विपलप्रयोगात्* । पाण्ड्वामयार्शांस्य् अरुचिग्रहण्यः दोषान् किलासं विविधांश् च कुष्ठान् इति ॥ ४९३ ॥ {x} मध्वासवयोगो नाम {x} मधुकं मुस्तमृद्वीकाकार्ष्मर्याणि ६ परूषकम्* । त्रायमाणम् उशीराणि त्रिफलां कटुरोहिणीम्* ॥ ४९४ ॥ पीत्वा निशि स्थितं जन्तुर् ज्वराच् छीघ्रं विमुच्यते ॥ पिप्पलीशर्कराक्षौद्रं ७ घृतमिश्रं पयःश्रितम्* ॥ ४९५ ॥ तत् पंचसारं पातव्यं ज्वरकासक्षयापहम्* । {x} कलिंगका पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी ॥ ४९६ ॥ पटोलं शारिवा मुस्तं ८ पाठां कटुकरोहिणीम्* ॥ निम्बं पटोलं त्रिफलां मृद्वीका मुस्तवत्सकौ ॥ ४९७ ॥ किराततिक्तम् अमृतां चन्दनं विश्वभेषजम्* । गुडूच्य् आमलकं मुस्ताम् अर्धश्लोकसमापनाः ॥ ४९८ ॥ कषायाः शमयन्त्य् ९ आशु पंच पंचविधं ज्वरम्* ॥ ४९९अ ॥ अरिष्टपत्रं सपटोलचन्दनं सभद्रमुस्तामलकं हरीतकी । जलेन सिद्धा सघृताः सशर्कराः समेति त्रिस्थूणगतं १० ज्वरं नृणाम्* ॥ ५०० ॥ मधुत्रिकं द्वे त्रिफले सपाठे भागौ च मंजिष्ठिकशारिवायाः । जलोन्मितो निर्मलपट्टपूतः सर्वज्वराणां शमनः कषायः ॥ ५०१ ॥ चन्दनं पद्म ११ x x x मुस्ता कटुकरोहिणी । वत्सकं त्रायमाणाञ् च द्राक्षा वनपरूषकम्* ॥ ५०२ ॥ मधुकं शीतपाकं च यष्टीमधुकशर्कराम्* । जीवकर्षभकौ चोभौ तथैवामलकान्य् अपि ॥ ५०३ ॥ इइ. fol. १६॒ bower manuscript r१ x x x x x x x x x उलूखले । रात्रिपर्युषितं ह्य् एतद् दद्याच् छर्करया सह ॥ ५०४ ॥ कषाय एष वात x x x x x ॥ २ x x x x x x x x श्लो १० {x} अभयाहिंगुपिप्पल्यो यवानीम् आम्ब्लवेतसम्* ॥ ५०५ ॥ एतान् अक्षसमान् भागान् पिबेत् तु x । x x x x x x x x x ॥ ५०६ ॥ x x ३ x x x दीपनीयं परं स्मृतम्* । हृद्रोगे पार्श्वशूले च वातगुल्मे च पूजितम्* ॥ ५०७ ॥ कोष्ठस्थेषु च वा x x x x x । x x x x x x x x x ४ ॥ ५०८ ॥ प्रशस्यते नास्यम् एतच् छीर्षरोगविनाशनम्* ॥ ५०९अ ॥ शिरोरुजायां सघृतः सचन्दनं कुष्ठम् अथो वापि नतोत्पलं च ॥ याष्ट्याह्वम् ५ एला कमलोत्पलं च प्रपौण्डरीकं सुरदारुकुष्ठम्* ॥ ५१० ॥ कुर्यात् समं पद्मकचोरकौ च शिरोरुजायां सघृतः प्रदेहः ॥ x x ॥ ५११ ॥ ६ घृतोत्तमं वा वदरेण सिद्धं नस्तः प्रदद्याद् अवभेदकान्ते । पश्चाद् घृतं चाप्य् अनुपान x ॥ ५१२ ॥ x ७ भुक्त्वा च भक्ष्यं लभते गुडेन ॥ ५१३अ ॥ बिल्वमूलं फलं चैव नस्तः कर्मणि ॥ x x x x x x x x x ॥ ५१४ ॥ x x x x x ८ संगृह्य तत् तैलं विपचेद् भिषक्* । ततोऽस्य नस्ततो दद्याच् छीर्षरोगविनाशनम्* ॥ ५१५ ॥ x x x x x x x x x । x x x x ९ नस्तः कुर्यात् पुनः पुनः ॥ ५१६ ॥ भागो पुराणतैलस्य तावत् स्यात् पाटलस्य च । x x x x x x x x x ॥ ५१७ ॥ ललाटलेपः १० शस्तोऽयं ख्यातः शीर्षरुजापहः । {x} लवणं शृंगवेरं च x x x x x ॥ ५१८ ॥ x x x x x x x ११ चित्रकतिन्दुके । बस्तमूत्रेण संयोज्य लेपः शीर्षरुजापहः ॥ ५१९ ॥ x x x x x x x x x x । व्१ कण्डीरमार्कमूलं च त्रिफला कटुसर्षपाः ॥ ५२० ॥ गवां मूत्रेण x x x x x x । x x x x x x x x अम्बराम्बुना ॥ ५२१ ॥ २ शीर्षामयहराः पंच योगाः श्लो १६ {x} x x x x x x x x x x । x x x x x ३ कं चैव कण्टकार्याः फलानि च ॥ ५२२ ॥ सूक्ष्मचूर्णम् इदं कृत्वा कुर्यात् प्रधानम् औषधम्* ॥ वर्ताककुलकव्योषकुलत्थाढकिमुद्गजम्* ॥ ५२३ ॥ ४ यूषम् एतन् नरः पीत्वा प्रतिश्यायात् प्रमुच्यते ॥ सक्तून् सुप्रयुताङ् कृत्वा घृतैर् मल्लकसंपुटे ॥ ५२४ ॥ x x x x x x x x x x x x ५ पा {x} कण्डीरम् अग्निना दग्ध्वा भस्म तद् गृह्य बुद्धिमान्* । दन्तान्त x x x x x x ॥ ५२५ ॥ x x x x ६ भागेन दन्तशूलं प्रशाम्यति ॥ अजाजी शृंगवेरं च विडंगानि ॥ ५२६ ॥ x x x x x x x x x । दशमूलं ७ सुपिष्टं तु सर्पिषा सह दापयेत्* ॥ ५२७ ॥ x x स्तवायसे भाण्डे अग्नि x x । x x x x x x x x x ॥ ५२८ ॥ निचुलं सर्षपं ८ श्वेतं पिप्पल्यो विश्वभेषजम्* । क्षारं च लवणं चैव कबडोदन्तशूलनुत्* ॥ ५२९ ॥ सोमराजी x x x x x । x x x x x x x x x ॥ ५३० ॥ ९ x x x x शृंगवेरं शुक्तपिष्टं विजानता । दन्तशूलापहं कुर्यात् कबडग्रहम् उत्तमम्* ॥ ५३१ ॥ दन्तशूलहरा x x x x x x x x {x} x x x x x x x x x । x x १० x x सर्पिश् चैभिर् विपाचयेत्* ॥ ५३२ ॥ कर्णपूरणम् एतेन कर्तव्यं कर्णशूलिनाम्* ॥ कर्णक्ष्वेडे कर्णनादे कटुतैलेन पूरयेत्* ॥ ५३३ ॥ नादबाधिर्ययोः कुर्यात् कर्णशूलोक्तम् औषधम्* ॥ पिप्पल्यो बिल्वमूलं ११ च कुष्ठं मधुकम् एव च ॥ ५३४ ॥ मांसी व्याघ्रनखं रोध्रं सूक्ष्मेला देवदारु च । गर्भेनानेन तैलस्य प्रस्थं मृद्वग्निना पचेत्* ॥ ५३५ ॥ इइ. fol. १७॒ bower manuscript r१ केयूरमूलकरसौ दद्यात् स्नेहसमन्वितम्* । तेन कर्णे पिचुं दद्याद् वस्तिकर्म च कारयेत्* ॥ ५३६ ॥ तेनोपशाम्यते क्षिप्रं कर्णशूलं सुदारुणम्* ॥ x x x x २ x x x x x सुतम्* ॥ ५३७ ॥ पिप्पलीक्षरसिद्धं तु तैलं कर्णरुजापहम्* ॥ x x x x x x x x x ॥ ५३८ ॥ x x x x x ३ x x कर्णरुजापहम्* ॥ कुक्कुटस्य भवेन् मेदः स्थूलमाषाश् च विपचेत्* ॥ ५३९ ॥ x x x x x x x x x । x x x x ४ x x x x x यम्* ॥ ५४० ॥ प्रक्षिप्य सर्वम् एकत्र दिवसा x x । x x x x x x x x x ॥ ५४१ ॥ x x x x ५ x x x x x तम्* ॥ ककुभं सुमनातैलं वरणी x ॥ ५४२ ॥ x x x x x x x x x । x x x x ६ x x x x विपचेद् बुधः ॥ ५४३ ॥ सप्तरात्रम् उ x x x x x । x x x x x x x x x ॥ ५४४ ॥ x x x x ७ x x x x x मनःशिलाम्* । कट्फलं च मृणालं च x x x x ॥ ५४५ ॥ x x x x x x x x x । x x x x ८ x x x x x ॥ ५४६ ॥ हरिद्रा गैरिकं क्षौद्रं कासीसम् अथ सैन्धवम्* । x x x x x x x x x ॥ ५४७ ॥ x x x x ९ x x x x x । एतत् तैलं विपक्तव्यं कुष्ठालेपनम् उत्तमम्* ॥ ५४८ ॥ x x x x x x x x x । x x x x x x x x x ॥ ५४९ ॥ १० x x x x x x x x x पीषयेत्* । ऊषामण्डेन धोवित्वा दद्रुकुष्ठविनाशनम्* ॥ ५५० ॥ x x x x x x x x x । x x x ११ x x x x x x म्* ॥ ५५१ ॥ सहरिद्राम् इदं बिल्वं x x x x । x x x x x x x x x ॥ ५५२ ॥ व्१ x x x x x x x x x । x x x x x x x x x ॥ ५५३ ॥ x x x x x x x x x । x x x x x २ x x x x ॥ ५५४ ॥ x x x x x x x x x । x x x x x x x x x ॥ ५५५ ॥ x x x x x x x x x ३ । x x x x x x x x x ॥ ५५६ ॥ x x x त्थमुस्ता च x x x x । x x x x x x x x x ४ ॥ ५५७ ॥ x x x x x x x x x । x x x x भुंजीत x x x x ॥ ५५८ ॥ x x x x x x x x ५ x । x x x x x x x x तथैव च ॥ ५५९ ॥ x x x x x x x x x । x x x x x x x x x ६ ॥ ५६० ॥ x x x x x x x x x रेण तु । x x x x x x x x x ॥ ५६१ ॥ x x x x x x x x x ७ । x x x x x x x x x वत्सकम्* ॥ ५६२ ॥ x x x x x x x x x । x x x x x x x x x ॥ ५६३ ॥ x x x x ८ x x x x x । x x x x पिष्टः कुष्ठ x x ॥ ५६४ ॥ x x x x x x x x x । x x x x x x x x x ९ ॥ ५६५ ॥ x x x x x x x x x । गन्धिकमुस्तरोध्रस x x x x ॥ ५६६ ॥ x x x x x x x x x । १० x x x x x x x x x ॥ ५६७ ॥ कण्डूकोठपिट्टकाश् च x x x x । x x x x x x x x x ॥ ५६८ ॥ x x ११ x x x x x x x । निहन्याद् बहुव x x x x x ॥ ५६९ ॥ x x x x x x x x x । x x x x x इइ. fol. १८॒ bower manuscript r१ प्रशाम्यति न संशयः ॥ ५७० ॥ कदल्याः क्षरतैलेन सिध्मानि परिमूक्षयेत्* । एष x x नि दृष्ट अपामार्गोऽपि शास्त्रितः ॥ ५७१ ॥ x x x x x x x x x । x x x x x x २ शशस्य रुचिरेण च ॥ ५७२ ॥ एरण्डस् तगरं कुष्ठं चित्रकं मूत्रपंचमम्* । आटरूषकमूलं च षड्ग्रन्थां मधुकं तथा ॥ ५७३ ॥ प्रपुनाडं विडंगानि सैन्धवं परिपेलवम्* । x x x x स्नुहीदुग्धं x सिध्मानां महौषधम्* {ओ} ॥ ५७४ ॥ ३ सिध्मयोगाः श्लो ६ {ओ} गुडेन श्रपयेत् क्षीरं कदुष्णं कामतः पिबेत्* । मूत्रग्रहस्य भेषज्यं सद्यस्तं मतम् अश्विनोः ॥ ५७५ ॥ मृद्वीकां शर्करं चैव दधिमण्डेन पाययेत्* । ४ मूत्रग्रहस्य भैषज्यं सद्यष्कं समुदाहृतम्* ॥ ५७६ ॥ एर्वारुकस्य बीजानाम् अक्षमात्रं प्रपीषयेत्* । युक्ताम्ब्ललवणं पीत्वा मूत्रग्राहात् प्रमुच्यते ॥ ५७७ ॥ द्विः कुंकुमस्याक्षमात्रं मृद्वीकरसपीषिमम्* । ५ एकरात्रस्थितं पीत्वा मूत्रग्राहात् प्रमुच्यते ॥ ५७८ ॥ अयोरजः सूक्ष्मपिष्टं मधुना सह पाययेत्* । मूत्रग्रहस्य भेषज्यं सद्यष्कं मतम् अश्विनोः ॥ ५७९ ॥ खराश्वा हिंगुसुरसं ६ हिरिवेरं रसांजनम्* । चित्रकस्य च मूलानि त्रायमानां च संहरेत्* ॥ ५८० ॥ एतानि समभागानि मधुना सह पाययेत्* । पार्श्वशूलं मूत्रकृच्छ्रं सर्वम् एतेन शाम्यति ॥ ५८१ ॥ {ओ} मूत्रकृच्छ्रघ्नाः ७ सप्त योगाः ॥ {x} ॥ मूत्रकृच्छ्रेषु तोयार्थः कार्यः क्वाथ्येन सर्वदा । मूलानां शरकाशेक्षुदर्भगोक्षुरवीरणैः ॥ ५८२ ॥ पिबेत् कुसुंभपुष्पं वा ८ तण्डुलांबु मधुद्रवम्* । क्षीरवस्तिं यथोक्तं वा दद्यात् स्वेदांश् च कारयेत्* ॥ ५८३ ॥ {ओ} मूत्रकृच्छ्रघ्न नव योगाः ॥ {ओ} नासागमे तु रक्तस्य अवपीडः प्रशस्यते । द्राक्षेक्षुदूर्वास्वरसशंखगैरिकचन्दनैः ॥ ५८४ ॥ ९ शोथिते मूलकं सिद्धं तोयतक्रेण दापयेत्* । हरीतकीं समगुडं खादेद् वा गुडनागरम्* ॥ ५८५ ॥ पुनर्नवां देवदारुं पुराणं विश्वभेषजम्* । श्वयथुप्रतियानार्थं १० त्र्यहं तु पयसा पिबेत्* ॥ ५८६ ॥ हरीतकीन् देवदारुं शृंगवेरं पुनर्नवाम्* । गोमूत्रेण पिबेज् जीर्णे स्नातं क्षीरेण भोजयेत्* ॥ ५८७ ॥ हरीतकीनां त्रिपलं पलास् त्रिकटुकात् त्रयः । ११ मधुतैलाश् च कर्षांशा गुडस्यार्धतुला धृता ॥ ५८८ ॥ आगस्त्यान् मोदकान् एतान् भुक्तस्योपरि भक्षयेत्* । शोथार्शोग्रहणीदोषकासोदावर्तशान्तये ॥ ५८९ ॥ तुल्यांशास् त्रिफलामुस्तविडंगाः व्१ x । x .उर् अयोरजस् तुल्यं तं लिहेन् मधुसर्पिषा ॥ ५९० ॥ क्षीरं चानुपिबेज् जीर्णे क्षीरेणैव च भोजयेत्* । मूत्रं वा द्विगुणं क्षीरं पिबेत् कुडवसंमितम्* ॥ ५९१ ॥ पिबेद् वा त्र्यूषणं सह २ गोमूत्रं वा विरेचनम्* । यवान्ना जांगलाः शीधुः स्वेदाश् चोष्णाश् च शोफहा ॥ ५९२ {ओ} ॥ छर्द्यां पिबेत तृष्णार्त्तःसदाहस् तण्डुलांबुना । डाडिमं मधुकं रोध्रं बटशुंगाः सितां मधुम्* ॥ ५९३ ॥ ३ लिहेद् वा मधुना छर्द्यां कोलमज्जाञ्जनं सिताम्* । पिप्पलीतण्डुला लाजा मक्षीकाशकृता समम्* ॥ ५९४ ॥ आम्रास्थितोयचूर्णं वा तृष्णाछर्द्यातिसारनुत्* ॥ मातुलुंगस्य जंब्वाश् च पल्लवाः ४ शर्करा मधु ॥ ५९५ ॥ लिहेच् छर्द्यां पिबेच् चैषां क्षुण्णानां शीतलं जलम्* ॥ लाजान् मधुयुतान् खादेत् सक्षौद्रां वा हरीतकीम्* ॥ ५९६ ॥ खादेत् कपित्थं सव्योषं पिबेन् मुद्गदलांबुना । छर्द्यां ५ चन्दनकल्कं वा पिबेद् आमलकीरसैर् इति ॥ ५९७ ॥ छर्दियोगाः श्लोका १४ तृष्णायां रक्तशालीनां तण्डुलान् सोत्पलाञ्जनान्* । पक्वलोष्टमधुद्राक्षाकर्जूराणि ६ परूषकम्* ॥ ५९८ ॥ जले स्थितं पिबेच् छीतं शर्करांबुपयांसि च ॥ सितां विडंगा मधुकं पिप्पल्यो धात्रिसैन्धवैः ॥ ५९९ ॥ सर्पिर् मध्वभया तैलं भागाः स्युर् मानतः ७ समाः ॥ भागाः षोडश सक्तूनाम् अद्भिस् तं तर्पणं पिबेत्* ॥ ६०० ॥ तृष्णागुल्मज्वरार्शोघ्नं वृष्यं ग्रहणिदीपनम्* ॥ शीताः प्रलेपाः शीताश् च जाङ्गलमधुरा ८ रसाः ॥ ६०१ ॥ धात्रीदाडिमवृक्षांब्लमातुलुंगैर् दिहेच् छिर इति ॥ ६०२अ ॥ {ओ} तृष्णाप्रशमना योगाः {ओ} सुराह्वदारु त्रिफला समुस्ता कषायम् उत्क्वाथ्य पिबेत् प्रमेही । क्षौद्रेण ९ युक्ताम् अथवा हरिद्रां पिबेद् रसेनामलकीफलानाम्* ॥ ६०३ ॥ हरिद्रां सर्वमेहेषु पिबेद् आमलकीरसैः । गोमूत्रभावितयवैः पिबेद् वा मधुतर्पणम्* ॥ ६०४ ॥ यवान्नविकृतिः १० शीधुर् जांगलास् तृफला मधु । कषायतिक्तकटुकव्यपाया मेहनाशनाः ॥ ६०५ ॥ हरिद्रनिंबदर्भार्द्रक्षीरकाकुभचव्यजाः । कुष्ठश्यामैकपाठैलाकषायाः श्लेष्ममेहिनाम्* ॥ ६०६ ॥ ऋ ११ पित्ते सल्लकियष्टिह्वधात्रीश्वादंष्ट्रखादिराः । मूत्राणि कटभी क्षीरं तक्रतैलासवा हिताः ॥ ६०७ ॥ सर्वमेहेषु मधुना चूर्णं वा तिक्तकं लिहेत्* ॥ {ओ} ॥ प्रमेहप्रशमनयोगाः श्लो १२ x {x} पूर्वम् एव हितं विद्याद् वैसर्पे रक्तमोक्षणम्* ॥ ६०८ ॥ विरेको वमनं शीतैः स्तंभनं तिक्तसेवनम्* । प्रलेपनं क्षीरपिष्टैर् मसूरैश् चणकैश् च वा ॥ ६०९ ॥ x x x x इइ. fol. १९॒ bower manuscript r१ x x x x शाद्वलैः । वीरामधुकमंजिष्ठावेतसोत्पलकेसरैः ॥ ६१० ॥ जीवनीयपलाश x x x x x x कैः । घृताम्बुक्षीरपिष्टैस् तैर् लेपः सेकश् च शस्यते ॥ ६११ ॥ त्रिवृतां त्रिफलां निम्बं x x २ पीलुमहौषधम्* । श्रितः कषायः सगुडो विसर्पज्वरनाशनः ॥ ६१२ ॥ महातिक्तं पिबेत् सर्पिश् चूर्णं यच् चापि तिक्तकम्* । एतैर् एव घृतं सिद्धं विषमज्वरनाशनम्* ॥ ६१३ ॥ विसर्पचिकित्सितं श्लो ५ पा १ ऋ ३ कषायं कामलापाण्डुपूर्वाद्यं ज्वरितः पिबेत्* । हरिद्रां वा सगोमूत्रां तयोर् वा दाडिमत्वचम्* ॥ ६१४ ॥ पिप्पलीद्राक्षयोः प्रस्थौ द्रोणे धात्रीरसं पचेत्* । सिताशतार्धं मधुकं शुण्ठीत्वक्क्षीरकट्फलं ॥ ६१५ ॥ ४ शीतान् मधुप्रस्थयुतान् ततश् चार्धपलं पिबेत्* ॥ कामली पाण्डुरोगी च पिप्पलीं वा प्रयोजयेत्* ॥ ६१६ ॥ मुस्ताद्यं क्षीरवस्तिं वा यवान्नं जांगलं मधु । अयोरजीयं सेवेच् च या च पित्तज्वरे ५ क्रियेति ॥ ६१७ ॥ {x} नावनीतके मिश्रकोऽध्यायश् चतुर्थः {x} अतःपरं प्रवक्ष्यामि बलवर्णप्रसादनम्* । येन मांसानि वर्धन्ते बलं चैवोपजायते ॥ ६१८ ॥ मूलानाम् अश्वगन्धायाः पंचविंशत् ६ पलानि तु । कण्डशश् छेदयित्वा तु स्थाल्याम् आधाय साधयेत्* ॥ ६१९ ॥ पादभागावशिष्ठं च ज्ञात्वा तम् अवतारयेत्* । तद् रसं तु परिस्राव्य दृढपात्रेऽवसेचयेत्* ॥ ६२० ॥ तस्मिन् कषाये मतिमान् ७ औषधानि प्रकल्पयेत्* । जीवनियानि सर्वाणि शर्कराचूर्णम् एव च ॥ ६२१ ॥ मधुसर्पिषश् च प्रसृतं पिप्पलीचूर्णम् एव च । किंचिल् लवणिकं कृत्वा खजेनालोडयेद् ८ भिषक्* ॥ ६२२ ॥ आसिच्य वस्ताव् अच्छिद्रे वस्तिकर्मणि कारयेत्* । एकेन यदि वा द्वाभ्यां त्रिभिर् वापि प्रमाणतः ॥ ६२३ ॥ प्रत्यागते निरूहेऽस्मिन् परिषेकः सुखाम्बुना । ततो लोहितशालीनाम् ९ ओदनं मधुसर्पिषा ॥ ६२४ ॥ क्षीरेण सह भुंजीत जांगलानां रसेन वेति ॥ {ओ} अश्विनोर् अश्वगन्धावस्तिः श्लो ७ पा १ {ओ} यष्टीमधुकसिधेन सर्पिषा चानुवासयेत्* ॥ ६२५ ॥ जीवनीयविपक्वं १० वा सर्पिः स्याद् अनुवासनम्* । तेन मांसानि वर्धन्ते क्षयश् चाप्य् उपशाम्यति ॥ ६२६ ॥ {ओ} अश्वगन्धावस्तिः श्लो १ पा १ {ओ} रास्नाग्निमन्थम् अथ पाटलिं च स्योनाककार्ष्मर्यनिदिग्धिकां च । सराजवृक्षाञ् च ११ ससालपर्णीं सपृश्निपर्णीं बृहतीञ् च दद्यात्* ॥ ६२७ ॥ एतानि मूलानि तु सर्वशः स्युर् एरण्डमूलं च तथैव चेयम्* । द्वे द्वे पले चात्र भवेत्* प्रमाणं द्रोणे त्व् अपाञ् चैव पचेत् कषायम्* ॥ ६२८ ॥ पादावशेषं १२ तु कषायम् एतत् प्रक्षिप्य कल्कान् विदधीत सूक्ष्मान्* । कुष्ठस्य यष्टीमधुकस्य चैव तथैव ये पीतकसर्षपाश् च ॥ ६२९ ॥ x व्१ x कल्कं विदध्यान् मधुकस्य चैव । आरोग्यतेजोऽग्निवयो बलायुर् ददाति जीर्णेष्व् अपि पौरुषं च ॥ ६३० ॥ वाते x x x । x २ हृद्यं अरोचके च बन्ध्यासु दुष्टे प्रचुरे पुराणे ॥ ६३१ ॥ प्रमेहकण्डुक्षतयोनिदोषे पाण्ड्वामयार्षोग्रहणीप्रदोषे ॥ ६३२अ ॥ रास्नाद्यवस्तिः श्लोक ५ पा {ओ} x x x x x राजर्षिरात्मवान् ३ सुप्रभस् त्व् इहार्याभिः । हबुषावस्तिं तां मे निबोधत सुखोपभोज्यतमाम्* ॥ ६३३ ॥ प्रसृतः प्रसृतः प्रस्थः प्रस्थोऽर्धपलं प्रमाणतः प्रस्थः । हबुषावक्षणयावक्षारसलिलसैन्धवयुतानाम्* ॥ ६३४ ॥ ४ कर्तव्यम् एतद् आजलपरिक्षयात् स्याद् अपेतलवणहृतम्* । सिद्धं पूतं सलवणम् अथ च खजेत् सर्पिषा सार्धं ॥ ६३५ ॥ सुखतन्त्राणां नॄणां परिणतवयसां प्रगाढशकृतां ५ च । एष सुखोष्णो वस्तिः प्रणिधातव्यः सकृत् सर्वः ॥ ६३६ ॥ अन्नम् इव कालभोज्यः सुखपरिहार्यो न चात्र परिहार्यम्* । तेजोग्निवीर्यबलपौरुषायुषां वर्धनोऽप्य् एष इति {ओ} ॥ ६३७ ॥ हबुषावस्तिः श्लो ५ ऋ ६ मधुतैलसमे स्यातां ताभ्यां तुल्यं सुखोदकम्* । कर्षश् च शतपुष्पायाः कर्षार्धः सैन्धवस्य च ॥ ६३८ ॥ एष वैशेषिको वस्तिर् दीपनीयो रसायनः । ७ बृंहणीयश् च बल्यश् च विद्याद् यवनसंज्ञितः ॥ ६३९ ॥ {ओ} स्त्रियः संभोजनं यानं व्यायामं शिशिरोदकम्* । अस्मिन् प्रणिहिते वस्तौ यथाकामम् अवाप्नुयाद् इति ॥ ६४० ॥ ऋ ८ मधुतैलोदको वस्तिः श्लो ३ {ओ} तैलस्थाने घृतं दद्यात् तोयस्थाने भवेत् पयः । शेषं पूर्वेण तुल्यं स्यात् स वस्तिः सर्वसाधकः ६४१ ॥ तुल्यं मधु च तैलं च रास्ना ताभ्यां समा भवेत्* । ९ शताह्वाय भवेत् कर्षः पिप्पलीनां तथैव च ॥ ६४२ ॥ यष्टीमधुककल्कश् च कर्षार्धं लवणोत्तमात्* । एष रासायनो वस्तिर् बल्यो बृंहनदीपनः ॥ ६४३ ॥ निरुपद्रवो यावनश् च वृष्यो वीर्यबलावहनः । १० गाढविण्मूत्रकृच्छ्राणि गुल्ममेहार्शबध्मनुद् इति ॥ ६४४ ॥ तैलाद्यो वस्तिः श्लो ४ {x} परिवेष्ट्य कुशैर् आर्द्रैर् आर्द्रवृन्तानि शाल्मलेः । कृष्णमृत्तिकया लिप्य स्वेदयेद् गोमयाग्निना ६४५ ॥ ११ विशुष्कां मृत्तिकां ज्ञात्वा गृह्य वृन्तानि शाल्मलेः । उलूखले समायोज्य मृद्नीयात् पयसि श्रिते ॥ ६४६ ॥ पिण्डं मुष्टिसमं कृत्वा तन् मूलं तैलसर्पिषोः । स्नेहितं मात्रया युक्तं १२ कल्केन मधुकस्य च ॥ ६४७ ॥ वस्तिम् अभ्यक्तगात्राय दद्यात् प्रत्यागतेऽथ च ६४८अ ॥ इइ. fol. २०-२१ लोस्त्॒ बोwएर् मनुस्च्रिप्त् इइ. fol. २२॒ bower manuscript r१ मन्त्र्य त्रिगुणः परिहारः चतुर्गुणं ब्रह्मचर्यम् इत्य् आह भगवान् आत्रेयः {x} ॥ ७१५ ॥ पिप्पलीवर्धमानस्य गुणाः कर्म च के बलं । प्रवक्ष्याम्य् अनुपूर्वेण २ प्रजानां हितकाम्यया ॥ ७१६ ॥ न ह्य् एतद् अमृतं पीत्वा पश्चात् तप्यन्ति मानवाः । दर्शयत्य् एव सिद्धिं हि पाणाव् आमलकं यथा ॥ ७१७ ॥ ३ तस्माल् लक्षीञ् च पुष्टिं च प्रजां मेधां च कांक्षता । रसायनम् इदं सोम्यं कार्यम् आयुर् विवर्धनम्* ॥ ७१८ ॥ जीवनीयानि पीत्वा तु स्निग्धो ४ वान्तविरिक्तवान्* । कृतसंसर्जनः काले पुण्याहेनारभेत् ततः ॥ ७१९ ॥ पुनर्वस्व् अथ पुष्येण श्रवणेन श्रविष्ठया । त्रिषूत्तरेषु ५ हस्तेन सोमे योगम् उपागते ॥ ७२० ॥ उपोषितः शिरःस्नातः शुक्लवासा जितेन्द्रियः । अभ्यर्च्य देवतान् विप्रांश् चैकां खादेत पिप्पलीम्* ॥ ७२१ ॥ ६ ततश् चानुपिबेत् क्षीरं गव्यं छागम् अथापि वा । जीर्णे तस्मिंस् तु भुंजीत शालीनां पयसोदनम्* ॥ ७२२ ॥ एवम् एतन् नरः खादेद् वर्धमानं ७ सदाहनि । शतं पूर्णं भवेद् यावद् अवकर्षः तथैव च ॥ ७२३ ॥ ततोऽन्तेऽप्य् अवकर्षस्य सप्तरात्रं पयोदनम्* । प्रायशश् चानुभोक्तव्यं तथा मुद्गरसोदनम्* ॥ ७२४ ॥ ८ सप्तरात्रे तृतीये तु जांगलो मधुरो रसः । भोज्यं पेयं च पानीयं श्रितशीतं गुणान्वितम्* ॥ ७२५ ॥ गृहे निवाते चासीत सततं हितसेवि च । ततः क्रमेणामलकम् ९ अम्ब्लार्थम् उपकल्पयेत्* ॥ ७२६ ॥ वृक्षाम्ब्लं दाडिमाम्ब्लं च सदा स्नानं च शीलयेत्* । अनेन विधिना क्षिप्रं पुष्टिं लभति मानवः ॥ ७२७ ॥ प्रमदा लभते गर्भं वन्ध्या चापि १० प्रजायते । शाम्यन्त्य् अनेन श्वित्राणि राजयक्ष्मा हलीमकः ॥ ७२८ ॥ अपस्मारस् तथोन्मादो ज्वरश् च विषम् आगतः । अनेकशः प्रयुक्ते तु बलीपलितनाशनम्* ॥ ७२९ ॥ र्१ वऋणतेजोबलाधानिम् अग्नेश् चोत्तमजीवनम् । कुष्ठरोगनिहन्तारम् आरोग्यजननं शिवम्* ॥ ७३० ॥ शुक्रबलप्रनष्टस्य इन्द्रियानां प्रशादनम् । २ पिप्पल्यो हि शिवः काये कटुका मधुरान्वयाः ॥ ७३१ ॥ स्निग्धाश् च शीतवीर्याश् च व्यवापिन्यो गुणान्विताः । कटुकत्वात् कफे पथ्याः स्नेहाच् च पवने हिताः ॥ ७३२ ॥ ३ शैत्यात् पित्तप्रशमना युज्यन्ते सर्वकर्मसु । त्रिभ्यः प्रवर्तते चाद्यः कल्पः पंचभिर् एव च ॥ ७३३ ॥ अष्टको दशकश् चान्यो बलकालम् अवेक्ष्य च । क्षीरानुपानास् ४ ताः कार्यास् तथा क्षीरोपसेवनाः ॥ ७३४ ॥ नियमश् च यथादृष्टम् आशिषश् च यथाश्रुताः । तस्मान् नियमम् आलंब्य पुरुषेण यथाक्रमम्* ॥ ७३५ ॥ प्रयोज्यम् इदम् आरोग्यश्रीबलायुर्विवर्धनम्* । ५ पिप्पलीवर्धमानस्य कल्पोऽश्विभ्यां प्रकल्पितः ॥ ७३६ ॥ अनुसूयुना प्रयोक्तव्यो यथा सिद्धिम् अवाप्नुयात्* ऋ ६ समूलाञ् च सपत्राञ् च सपुष्पां सफलां तथा ॥ ७३७ ॥ काकमाचीं तु प्रत्यग्रां संहरेन् मतिमान् नरः । तुलापादं सुसूक्ष्मं तु जलद्रोणे ७ विपाचयेत्* ॥ ७३८ ॥ चतुर्भागस्थिते तत्र तैलप्रस्थं विपाचयेत् । चतुर्गुणेन पयसा कल्कांश् चेमान् विधानवित्* ॥ ७३९ ॥ ८ प्रपौण्डरीकं मधुकं रास्नामूलं शतावरीम्* । विडंगा शतपुष्पां च स्वयंगुप्ताफलानि च ॥ ७४० ॥ एतद् अभ्यंजने ९ पाने नस्तःकर्मानुवासने । अशीतिं वातजान् रोगांस् तैलम् एतद् व्यपोहति ॥ ७४१ ॥ मण्डूकपर्ण्याः स्वरसः प्रयोज्यः १० क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम्* । रसं गुडूच्यास् तु समूलपुष्या आयुष्प्रदान्य् आमयनाशनानि ॥ ७४२ ॥ ११ बलाग्निवर्णस्मृतिवर्धनानि मेध्यानि चेमानि रसायनानि । कल्कः प्रयोज्यः खलु शंखपुष्प्याः इइ. fol. २३॒ bower manuscript r१ मेध्या विशेषेण तु शंखपुष्पी ॥ ७४३ ॥ घृतमाक्षिकसंयुक्तं मधुकं यः पिबेन् नरः । क्षीरानुपायी स्त्रीवर्ज्यः स जीवेच् छरदां शतम्* ॥ ७४४ ॥ पंचाष्टौ सप्त दश वापि २ पिप्पल्यो मधुसर्पिषा । रसायनगुणान्वेषी मासम् एकं प्रयोजयेत्* ॥ ७४५ ॥ तिस्रस् तिस्रस् तु पूर्वाह्णे भुक्त्वाग्रे भोजनस्य च । पिप्पल्यः ३ किंशुकक्षारभाविता घृतभर्जिताः ॥ ७४६ ॥ प्रयोज्या घृतसंमिश्रा रसायनगुणैषिणा । जेतुं कासं क्षयं शोषं श्वासं हिक्कां गलामयम्* ॥ ७४७ ॥ अर्शांसि ४ ग्रहणीदोषं पाण्डुतां विषमज्वरम्* । पीनसं स्वरभेदं च गुल्मं वातबलासकम्* ॥ ७४८ ॥ {x} पिप्पलीप्रयोगः श्लो ५ {ओ} क्रमवृद्ध्या दशाहानि दशपिप्पलिकं दिनम्* । वर्धयेत् ५ पयसा सार्धं तथैवानुपिबेन् नरः ॥ ७४९ ॥ जीर्णे जीर्णे च भोक्तव्यं षष्टिकं क्षीरसर्पिषा । पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगोऽयं रसायनः ॥ ७५० ॥ पिष्टास् ता बलिभिः सेव्या श्रिता मध्यबलैर् नरैः । ६ यस् त्रिपिप्पलिपर्यन्तः प्रयोगः स तु कन्यसः ॥ ७५१ ॥ बृंहणं स्वर्यम् आयुष्यं प्लिहोदरविनाशनम्* । वयसः स्थापनं मेध्यं पिप्पलीनां रसायनम् इति ॥ ७५२ ॥ {x} ७ पिप्पलीप्रयोगो द्वितीयः {x} शरन्मुखे नागबलां पुष्येणोद्धारयेद् भिषक्* । मूलं तस्याः शुचिर्भूत्वा सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्* ॥ ७५३ ॥ तस्य चूर्णस्य कर्षं तु दुग्धेनालोड्य पाययेत्* । ८ जीर्णे दुग्धं च पातव्यम् अन्नं च परिवर्जयेत्* ॥ ७५४ ॥ क्रमशः सप्तरात्रेण वर्धयीत पलं पलम्* । ततः पलोनं पातव्यं यावन् न स्याद् उपद्रवः ॥ ७५५ ॥ अपश्यतश् च स्त्रीशूद्रम् आरण्यं चैतद् ९ उच्यते । जातोपसर्गं यक्ष्माणम् अप्य् एकादशरूपिकम्* ॥ ७५६ ॥ रसायनम् इदं हन्ति सदा चायुश् च वर्धते । एष एव तु कल्पः स्यान् मधुकस्य रसायने ॥ ७५७ ॥ मण्डूकपर्ण्याश् च तथा शृंगवेरस्य १० चोच्यते । एतद् आबलिकं प्रोक्तं रसायनम् अनुत्तमम्* ॥ ७५८ ॥ {x} नागबलाप्रयोगः श्लो ६ {x} शुभे मार्गशिरे मासे संशुद्धो वमनादिभिः । उपेतफलपुष्पान् तु काछमाचीं ११ प्रयोजयेत्* ॥ ७५९ ॥ पलानि दश शुद्धायाः काचमाच्याः समाहितः । पचेत् कार्ष्णायसे पात्रे तैलार्धेन शनैर् भिषक्* ॥ ७६० ॥ तस्य मात्रां प्रयुंजीत षष्टिकान्नं च भोजयेत्* । व्१ तेन शाकेन भुंजीत मात्रया षष्टिकोदनम्* ॥ ७६१ ॥ अनुपानं पिबेच् चात्र जलम् आमलकैर् युतम्* । एकविंशतिरात्रं तु प्रयोगम् इदम् उत्तमम्* ॥ ७६२ ॥ द्विसप्तरात्रं २ मध्यं तु सप्तरात्रं तथापरम्* । प्रयोगम् आचरेद् एनं ग्रामधर्मं च वर्जयेत्* ॥ ७६३ ॥ न चाचरेद् दिवा स्वप्नं व्यायामं च विवर्जयेत्* । क्रमशश् च प्रयोगान्ते रसान् अभ्यवहारयेत्* ॥ ७६४ ॥ न चातिवेलं ३ भुंजीत न चासात्म्यं कथंचन । एष प्रायेण वृद्धानां यौवनं पुनर् आनयेत्* ॥ ७६५ ॥ बलिं हन्याद् गतं वायुः प्राणिनां सन्निवर्जयेत्* । ये चोपहतपुंस्त्वास् तु तेषां पुंस्त्वं ४ विशोधयेत्* ॥ ७६६ ॥ विजातिभिश् च संयुक्ताः कर्मभिर् विविधैः शुभैः । सेव्यमाना यथेष्टं तु क्रमात् समुपनामयेत्* ॥ ७६७ ॥ धन्यं यशस्यम् आयुष्यं कल्याणं मंगलं परम्* {x} ॥ काचमाचीप्रयोगः {x} ५ त्रिफलां च समां कुर्यान् नीलीं नीलोत्पलानि च ॥ ७६८ ॥ अंजनं पिप्पलीमूलं पत्रं सहचरस्य च । त्वचम् अर्जुनवृक्षस्य फलं पिण्डारकस्य च ॥ ७६९ ॥ जंबूमूलकषायं ६ च जम्बूमूलाच् च मृत्तिकाम्* । भृंगको लोहचूर्णं च अक्षमात्राणि कारयेत्* ॥ ७७० ॥ एतद् वैभीतके तैले शनैर् मृद्वग्निना पचेत्* । ततः संशोधनं कृत्वा नस्तःकर्म समाचरेत्* ॥ ७७१ ॥ ७ तिलतैलेन कृसरां मासं भुंजीत वै नरः । तृषितेन च पातव्यं त्रिफलासलीलं तथा ॥ ७७२ ॥ तोयकृत्यं यद् अन्यच् च तच् च तेनैव कारयेत्* ॥ {x} नास्यतैलं रसायनं {x} ८ तप्यमानं तपोऽत्युग्रं विश्वमित्रं महामुनिम्* ॥ ७७३ ॥ अश्विनौ देवभिषजाव् ऊचतुर् वरदां वरौ । तपश् चरणखिन्नस्य नरस्याप्यायनं पुनः ॥ ७७४ ॥ रसायनम् इदं श्रेष्ठम् आरोग्यबलवर्धनम्* । ९ गौरामलकचूर्णानां प्रस्थः स्याच् छिशिरोद्धृतः ॥ ७७५ ॥ एकविंसतिरात्रं तु स्वरसेनैव भावयेत्* । प्रस्थः पिप्पलिचूर्णानां प्रस्थश् चायोरजो भवेत्* ॥ ७७६ ॥ द्वौ प्रस्थौ मधुनः स्यातां सर्पिषश् १० चाढकं भवेत्* । शर्करायाश् च द्वौ प्रस्थाव् अर्धप्रस्थं च चित्रकात्* ॥ ७७७ ॥ एतत् संभृत्य संभारं प्रक्षिप्यघृतभाजने । मासम् एतत् स्थितं वान्ये प्राश्नीयात् तु यथाबलम्* ॥ ७७८ ॥ ११ पलं वा द्विपलं वाथ लिह्यात् कल्यम् अभुक्तवान्* । शतं जीवति मेधावी बलीपलितवर्जितः ॥ ७७९ ॥ न चात्र नियमः कश्चित् स्नानभोजनमैथुने इइ. fol. २४॒ bower manuscript r१ धन्यं यशस्यम् आयुष्यं कल्याणं मंगलं परम्* ॥ ७८० ॥ विश्वामित्रेण चाभाष्टम् ऋषिभिश् चाभिपूजितम्* ॥ ७८१अ ॥ {x} आश्विनरसायनम्* ऋ २ हेमन्तेऽथाश्वगन्धां नियतम् अथ तिलान् कृष्णकान् भक्षयीत संमिश्राः शर्करायाः सततम् इह पयः पश्चाद् अनुपिबेत्* । एतच् चैवेश्वरेण ३ स्वयम् इह विहितं विष्णोर् बलकरं यत् पीत्वा द्वादशाहं भवति हि पुरुषो वृद्धोऽपि तरुणः ॥ ७८२ ॥ बृहत्करणं {ओ} अश्वगन्धां पयस्याञ् च ४ संसृज्य पयसा पिबेत्* । मासम् एकं प्रयुंजानः सुकृशः स्थूलतां प्रजेत्* ॥ ७८३ ॥ {ओ} अथ कृशस्य बृंहणं वक्ष्यामः निर्मुसलचक्रहलशब्दाभिहतायां भूमौ जाताम् अश्वगन्धां ५ समूलपत्रपुष्पां सूक्ष्मचूर्णानि कुर्यात्* । ततः सर्पिषा विडालपदकम् आह्र्त्याहनि लेहयेत् पयश् चानुपिबेत् जीर्णान्ते पयसा भोजनम् अश्नीयात्* ॥ ६ एवम् एकविंशतिरात्रं बलवान् बृहच्छरीरश् च भवत्य् आह बृहस्पतिर् इति ॥ ७८४ ॥ {ओ} बार्हस्पत्यं बृहत्करणं {x} कोलकुलत्थयवमूलकानां निर्यूहम् एषा घृततैलमिश्रम्* । ७ दध्ना युतं तण्डुलसैन्धवाभ्यां जयेज् ज्वरं कोष्ठगतं च वायुम्* ॥ ७८५ ॥ सनागरं पिप्पलिचव्यचित्रकं सपिप्पलीमूलम् अथापि तण्डुलान्* । यवागुर् एषा लघुशूलनाशनी ८ प्रदीपनी दीपयते च पावकम्* ॥ ७८६ ॥ {x} मध्यं कपित्थस्य सबिल्वमध्यं चांगेर्य् अथो दाडिमतक्रसिद्धा । यवाग्व् इयं ग्राहणी पाचनीया वातामये स्यात् तु सपंचमूला {ओ} ॥ ७८७ ॥ स्यात् सालपर्णी ९ ह्य् अथ पृश्निपर्णी बला तथा बिल्वफलस्य मध्यम्* । सदाडिमा तण्डुलसंप्रयुक्ता कफेऽतिसारे कफपित्तजे तु ॥ ७८८ ॥ ह्रीवेरधान्युत्पलनागरेषु छागे पयस्यांभसि पृश्निपर्ण्याः । १० सतण्डुलां तां विपचेद् विधिज्ञो रक्तातिसारेषु हितां यवागुम्* ॥ ७८९ ॥ आमे तु सांब्लां सह नागरेण पेयां भिषक् सातिविषाञ् च दद्यात्* ॥ सकण्टकारी तु भवेच् छ्वदंष्ट्रा सफाणिता वस्तिरुजासु ११ पेया ॥ ७९० ॥ विडंग्य् अथो पिप्पलिमूलशिग्रुं सुवर्चिकां मोचरसं च तद्वत्* । स्यात् तक्रयुक्ता तु हिता यवागू कोष्ठाश्रयान् हन्ति क्रिमीन् नरस्य ॥ ७९१ ॥ मृद्वीकथोणेयकशारिवा व्१ च लाजाश् च सिद्धा सह पिप्पलीभिः । पेया सुशीता मधुसंप्रयुक्ता तृष्णां निहन्यात् २ प्रवृद्धाम्* ॥ ७९२ ॥ ससोमराजिस् तु हिता यवागूं वदन्ति रोगेषु विषान्वयेषु ॥ बराहमेदःक्वथिते तु सिद्धा स्याद् बृंहणीया तु नृणां यवागू ॥ ७९३ ॥ यवैर् यवागू तु स दाडिमांब्ला ३ सत्र्यूषणा हिंगुनि चेद् विपक्वा । घृते सतैले लवणे च युक्ताजीर्णप्रतिश्यायहिता कफे च ॥ ७९४ ॥ गवेधुकानां परितापितानां स्यात् कर्शनीया मधुसंप्रयुक्ता ॥ सर्पिष्मती सैन्धवसंप्रयुक्ता ४ तिलैर् युता स्नेहयुता यवागू ॥ ७९५ ॥ {ओ} कुशालपर्ण्याः क्वथिते कषाये श्यामाकपेया तु विरूक्षणीया । हिक्कासु कासेषु तथैव श्वासे हिता यवागू दशमूलसिद्धा ॥ ७९६ ॥ ५ रुजासु पक्वाशयसंभवासु हिता प्रसन्ना यमके विपक्वा ॥ मांसैश् च माषैश् च तिलैः सशाकैः सिद्धा भवेद् वर्चनिरस्यनी तु ॥ ७९७ ॥ जंब्वाम्र-म्-अस्थीककपित्थबिल्वैः संग्राहणीया ६ तु भवेद् यवागू ॥ क्षारं च हिंगून्य् अथ चित्रकं च वृक्षांब्लसिद्धान्य् अथ भेदनीया ॥ ७९८ ॥ वातानुलोमं कुरुते यवागू सपिप्पलीमूलभया सबिल्वैः ॥ तक्रेण युक्ता तु हिता यवागू ७ तक्रानुपाना घृतव्यापदेषु ॥ ७९९ ॥ व्यापन्नतैलस्य हिता यवागू उदश्विपिण्याकयुता सक्षौद्रा ॥ सपिप्पलीकामलकैर् विपक्वा कण्ठ्या यवागूर् यमकोपसिद्धा ॥ ८०० ॥ दध्ना तु ८ पक्वा तु र्-उपोदका स्यात् सतण्डुला स्यान् मदनाशनी तु ॥ गोधास्व् अपामार्गरसेन चैव सिद्धा यवागू तु भवेत् क्षुतघ्नी ॥ ८०१ ॥ सपंचमूला घृततैलमिश्र सदाडिमा ९ वातहरा यवागू । श्लेष्मामयघ्नी तु पुराणधान्या ॥ सपद्मनीलोत्पलशर्करा स्यात् सिद्धां पिबेत् पित्तहरा यवागू ॥ ८०२ ॥ {ओ} अग्निर् मे माध्यगाद् देहाद् वायुः प्राणान् दधातु १० मे । इन्द्रो मे बलम् आदध्याच् छिवं चापो दिशन्तु मे ॥ ८०३ ॥ इत्य् एनं मन्त्रम् आर्षं वै भुक्त्वा गत्वा तथा स्त्रियः । जपमानः स्पृशेद् आपस् तथास्यायुर् न हीयते ॥ ८०४ ॥ भेली यवागू ऋ ११ अम्बष्टकी सकुटजाफलशृंगवेरम् आम्रास्थिकट्फलजंबूसारम्* । स्याद् धातकी सहिरिवेरशिलोद्भिदे च वारिष्ठमुस्तम् अपि चोत्पलकेसरं १२ स्यात्* ॥ ८०५ ॥ इइ. fol. २५॒ bower manuscript r१ एतानि तुल्यधरणानि तुलाधृतानि बध्वापि मूटकम् अथापि नर्तकेऽस्मिन् । प्रक्षाल्य सिद्ध छि प्र्. यवागुम् अंश x ॥ ८०६ ॥ २ मूलकानां दधिघृततैल तथैव तण्डुलानाम्* । परिमितम् अपि चेत् पिबेद् यवागूं शमय्ति कोष्ठगताञ् चरांश् च वायून्* ॥ ८०७ ॥ अजात्यवा कुंचिकशृंगवेरं सचित्रकं कारवी ३ भागम्* । घृतेन भृष्टा लवणांशयुक्ता कल्याणिका नाम यवागुर् अग्र्या ॥ ८०८ ॥ हतां तु दीप्तां ग्रहणीं करोति शमेति पित्तं कफमारुतौ च । अर्शांसि वार्तीकुरुते ४ प्लिहं च निहन्ति गुल्मांश् च हलीमकं च ॥ ८०९ ॥ शतपुष्पां षडीं बिल्वं पुष्करं चित्रकं वचाम्* । विडं सौवर्चलं चैव शृंगवेरं सपिप्पलीम्* ॥ ८१० ॥ ५ पलांशकं च लवणं दाडिमं तुंबुरूणि च । कुस्तुंबुरुम् अजाजीञ् च समभागानि कारयेत्* ॥ ८११ ॥ तण्डुलान् यमके भृष्टान् यवागूं साधयेद् ६ भिषक्* । योनिशूलम् उदावर्तं मूत्रकृच्छ्रं च साधयेत्* ॥ ८१२ ॥ यावन्तो वातिका रोगाः सर्वान् एतान् नियच्छति । एषा यवागुर् ७ आख्याता अश्विना भिषजां वराव् इति ॥ ८१३ ॥ आश्विनीयं यवागूत्रयम्* {x} यवागूकल्पः {x} इक्षुरसानि विदार्यामलकघृतपयोमाषमांसमधुनां ८ समधुकानाम्* । प्रस्थाः पृथग् विधेया रसस् तु मांससमं तुलितं च ॥ ८१४ ॥ मदुकपलान्य् अपि पंच प्रस्थो माषस्य लुचितस्य । एतत् सरास्वतिघृतं राजर्षेः पुत्रकामस्य ॥ ८१५ ॥ ९ आमलकरसप्रस्थः प्रस्थ इक्षुरसस्य च । प्रस्थम् आजस्य दुग्धस्य पयसः प्रस्थम् एव च ॥ ८१६ ॥ विदारीणां रसप्रस्थं घृतप्रस्थं च साधयेत्* । शीते दद्यान् मधुप्रस्थं १० पंचविंशच् च शर्करा ॥ ८१७ ॥ मरिचं पिप्पलीञ् चैव कुडवौ धौतचूर्णितौ । जीवणीयं च बल्यं च वृष्यं चैवैतद् उत्तमम्* ॥ ८१८ ॥ घृतं शटावरीगर्भं क्षीरे दशगुणे पचेत्* । ११ शर्करापिपल्लीक्षौद्रं युक्तं तद् वृष्यम् उत्तमम्* ॥ ८१९ {ओ} ॥ रसं गोक्षुरकात् सर्पिः द्वे च दुग्धे गवाजयोः । प्रसृतं मधुसंयुक्तं योगो विंशतिवेगिकः ॥ ८२० ॥ {ओ} विदारी १२ चात्मगुप्ता च तथामलकम् एव च । यवाश सह x व्१ पेष्टव्याः पयसा सह ॥ ८२१ ॥ x x x तद्घृते भृष्टं शीतं कृत्वा मधूक्षितम्* । भक्षयित्वा नरः क्षीणः पुनर् वृषतां व्रजेत्* ॥ ८२२ ॥ x x x x x x x x x । २ सपंचशर्करं चूर्णं तथैव मधुसर्पिषी ॥ ८२३ ॥ अतोऽक्षमात्रां प्राश्नीयात् पुमान् यस्यांगनाशनम्* । अनंब्लकटुकाहारो निहीनं वर्जयेद् ऋतम्* ॥ ८२४ ॥ जलाढकेऽत्मगुप्तायाः ३ पंचमूलपलानि तु । क्वाथे तस्मिन् पयोऽध्यर्धं कृत्वा चूर्णानि दापयेत्* ॥ ८२५ ॥ शर्कराया भवेत् प्रस्थः प्रस्थ स्यान् मधुसर्पिषोः । गोधूमचूर्णैर् बद्ध्नीयान् मोदकं पलसंमितम्* ॥ ८२६ ॥ ४ अत एकं नरः प्राश्य षष्टिं गच्छति मैथुनम्* । पुरुषः कामिनीकान्तः परमं वृष्यम् उच्यते ॥ ८२७ ॥ रसेन चटकानां च निश्चित्रान् निर्मलांस् तिलान्* । भावितान् यावतः प्राशेत् तावद् ५ गच्छति मैथुनम्* ॥ ८२८ ॥ क्षीरपक्वास् तु गोधूमाः स्वयंगुप्ताफलानि च । शीतं मधुघृताक्तं च प्राश्य गृष्ट्या पयः पिबेत्* ॥ ८२९ ॥ प्रयोगाद् अस्य गच्छेत वृषत्वं पक्षम् अक्षतः ॥ श्वदंष्ट्राक्वाथदुग्धाभ्यां ६ धौतान् माषान् विपाचयेत्* ॥ ८३० ॥ बिल्वमात्रं ततः पिण्डं भक्षयेन् मधुसर्पिषा । ततश् चानुपिबेत् सायं शर्करासहितं पयः ॥ ८३१ ॥ एकाह्ना गन्तुम् इच्छेद् ७ यः पुरुषः प्रमदाशतम्* ॥ विदारी पयशा भृष्टा सर्पिषा मधुना सह ॥ ८३२ ॥ प्राश्य शीतं यथाकामं षष्टिं गच्छति मैथुनम्* ॥ विदारीणां भवेच् चूर्णं तद्रसेनैव ८ भावितम्* ॥ ८३३ ॥ मधुसर्पिः समायुक्तं प्राश्य स्याद् दशवेगिकः ॥ तथामलकचूर्णानि भावितानि तु तद्रसे ॥ ८३४ ॥ घृतमाक्षीकसंयुक्तं ९ प्राश्य स्याच् छतवेगिकः ॥ तथाश्वगन्धामूलानि शुंगानि च फलानि च ॥ ८३५ ॥ दिवा क्षीरेण पीतानि रात्रिं कुर्वन्ति विंशिकाम्* ॥ १० अध्यण्डा चटकाः सर्पिः स्वयंगुप्ताफलानि च ॥ ८३६ ॥ पादलेपः प्रयोक्तव्यो वृषो यावन् न गां स्पृशेत्* ॥ निष्पत्रं चटकं कृत्वा डेम्बुकाभिर् ११ दशापयेत्* ॥ ८३७ ॥ घृतं तेन विपक्वं तु पादलेपः प्रशस्यते ॥ विदारीमाषचूर्णानि तथा लोहितशालयः ॥ ८३८ ॥ बराहमेदःसंयुक्तं चटकाण्डरसेन च । १२ युक्त्या च लवणं देयं घृते शष्कुलिकां पचेत्* ॥ ८३९ ॥ ततः पाणितलं प्राश्य गच्छेत प्रमदाशतम्* ॥ इइ. fol. २६॒ bower manuscript r१ x x x x .ध्. x x त मधुसर्पिषा ॥ ८४० ॥ दुग्धानुपाने ग्रीष्मे च दश गच्छेत मैथुनम्* ॥ x x x x x x x x x ॥ ८४१ ॥ x x x x २ विसग्रन्थिरसाष्टमः । आजेन पयसा पिष्ट्वा घृते शष्कुलिकां पचेत्* ॥ ८४२ ॥ अंगुष्ठपर्वमात्रेण वेगार्ध x .ऊ । x x x x x x x x x ॥ ८४३ ॥ ३ अनुपीत्वा सुरामण्डं नरस् तेन वृषायति ॥ तृप्तः कुक्कुटमांसानां गत्वा योऽनुपिबेत् पयः ॥ ८४४ ॥ न तस्य लिंगशैथिल्यं न च शुक्रक्षयो भवेत्* ॥ ४ यो माषयूष्णा भुक्त्वा तु घृताढ्यं षष्टिकोदनम्* ॥ ८४५ ॥ पयः पिबेत रात्रिं यः कृत्स्नां जागर्ति वेगवान्* ॥ शर्करामधुदुग्धं च घृतं त्रिकटुकं ५ सरः ॥ ८४६ ॥ श्रितम् एकध्यम् एतद् वै पिबेद् इन्द्रप्रियं पयः ॥ ८४७अ ॥ {ओ} औशनसो योगः इन्द्रप्रियः {ओ} नावनीतके सिद्धसंकर्षे नानाचार्यमते ६ वृषयोगाः समाप्ताः {x} शंखस्य भागाश् चत्वारस् ततोऽर्धेन मनःशिला । मनःशिलार्धे मरिचं मरिचार्धे च सैन्धवम्* ॥ ८४८ ॥ एषा वैदेहिका ७ वर्तिर् वर्ध त्ती नाशयेद् गदान्* । आलूनं पटलं काचं मलं लोहितराजिताम्* ॥ ८४९ ॥ शंखं पीषेद् गवां क्षीरे अजक्षीरे मनःशिलाम्* । अवीक्षीरे च मरिचं मानुषेण ८ च सैन्धवम्* ॥ ८५० ॥ एकमरिचा द्विकतका त्रिशर्करा चतुसमुद्रफेणयुता । पुष्पांजनपंचयुता वर्तिः सर्वाक्षिरोगेषु ॥ ८५१ ॥ शर्करागैरिकक्षौद्रं पुष्पाञ्जनम् अथापि च । एषा रसक्रिय ९ मुख्या सर्वनेत्ररुजापहा ॥ ८५२ ॥ दध्ना लवणमिश्रेण मृद्नीयात् पात्रम् आयसम्* । शूलार्त्तम् अञ्जयेन् नेत्रम् आशु स्वस्थं भविष्यति ॥ ८५३ ॥ सैन्धवं बृहती ताम्रं कटुकां शंखपिपल्लीम्* । १० शुष्काक्षिरोगं शुक्लं च हन्ति पैल्यं च कोकिला ॥ ८५४ ॥ पिप्पलीभिर् हरिद्राभिर् मृद्नीयाद् दर्पणं मुहुः । शूलार्त्तम् अंजयेन् नेत्रम् आशु स्वस्थं भविष्यति ॥ ८५५ ॥ चीडायाः ११ अनेहवत् काष्ठं सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्* । तच् चूर्णं वस्तमूत्रेण त्रिरात्रं परिभावयेत्* ॥ ८५६ ॥ एतच् चूर्णांजनं श्रेष्ठं पैल्यक्रिमिविनाशनम्* ॥ ८५७अ ॥ कुङ्कुमरसेन तिमिरं निहन्ति १२ शुष्काक्षिरोगम् उदकेन । आसन्नानि च मधुना सद्योत्पतितानि पयसा च ॥ ८५८ ॥ व्१ x x x x x तिमिरस्य च नाशनम्* ॥ कृष्णसर्पस्य मेदः स्याद् धात्रीफलरसस् तथा ॥ ८५९ ॥ एताभ्यां क्षौद्रयुक्ताभ्यां त्र्यहाद् अन्धः प्रपश्यति ॥ उशीरं तगरं चैव सैन्धवं २ परिपेलवम्* ॥ ८६० ॥ त्वचं च गैरिकं चैव पिष्टानि स्युर् विडालकम्* ॥ मनोह्वा सह तैलेन छागक्षीरेण चांजनं ॥ ८६१ ॥ गैरिकं वस्तमूत्रेण वृषमूत्रेण पिप्पलीम्* । समभागानि ३ पिष्टानि ततो वर्तिं प्रकल्पयेत्* ॥ ८६२ ॥ एषा पिल्लेषु योक्तव्या यस्य चास्रु न तिष्ठति ॥ मनःशिलाम् अंजनं च श्वेतानि मरिचानि च ॥ ८६३ ॥ सर्वाण्य् एकप्रमाणानि चूर्णं ४ तिमिरनाशनम्* ॥ त्रिफलं सहरिद्रां च समांशान् सलिले पचेत्* ॥ ८६४ ॥ सारसे क्षीरसंसृष्टे ससेको वेदनापहः ॥ इमं योगोत्तमं सिद्धं प्रयुंजीन् मतिमान् भिषक्* ॥ ८६५ ॥ ५ सर्वेषु नेत्ररोगेषु शूलवत्सु विशेषतः ॥ पुनर्नवायाः पत्राणि बृहतीं कण्टकारिकाम्* ॥ ८६६ ॥ श्वदंष्ट्रां वर्धमानं च क्षीरेणाजेन क्वाथयेत्* । एतद् आश्च्योतनं ६ श्रेष्ठं पयोमधुसुखोदकैः ॥ ८६७ ॥ तांरपात्रं घृताभ्यक्तं छागशृंगेन धूपितम्* । नारीक्षीरेण मृदितं शूलघ्नं परिषेचनम्* ॥ ८६८ ॥ प्रपौण्डरीकं मधुकं ७ शैलेयं क्षौद्रम् एव च । यथावज् जर्जरीकृत्वा बध्नीयान् नर्तके शुचौ ॥ ८६९ ॥ जलेन बहुशः सिक्तं पीडितं च मुहुर् मुहुः । आश्च्योतनम् उदारं स्यान् नेत्रयोर् ८ भृशशूलयोः ॥ ८७० ॥ द्वयोर् बृहत्योर् मूलत्वक् पिप्पली विश्वभेषजम्* । सैन्धवं ताम्रसंयुक्तं क्षीरेण सह पीषयेत्* ॥ ८७१ ॥ श्लक्ष्णपिष्टान् ९ तु तां कृत्वा लेपयेत् ताम्रभाजनम्* । सप्तरात्रम् अथाष्टाहं पिष्ट्वा पिष्ट्वा प्रलेपयेत्* ॥ ८७२ ॥ अंजनीत ततश् चक्षुर्वेदनार्त्तनिवर्हणम्* । १० श्वयथुं ताम्रराजिं च प्रसह्य विनिवर्तयेत्* ॥ ८७३ ॥ आलूनं पटलं काचं तिमिरं चापकर्षति ॥ रसाञ्जनस्य ध मनःशिला ॥ ८७४ ॥ x x x x x x ११ कुशमूलं च दापयेत्* । क्षौद्रयुक्तं भवेद् एतत् स्रावकण्डूविनाशनम्* ॥ ८७५ ॥ आलूनं तिमिरं चैव सर्वाक्षिरोगनाशनम्* ॥ x x x x x x इइ. fol. २७॒ bower manuscript r१ x x x x x च षोडश ॥ ८७६ ॥ मधुयष्टिका शर्करा च वर्तिः सद्योत्थितेऽक्षिणि ॥ सौवर्चलं हरिद्रे द्वे त्रिफला कटुकत्रिकम्* ॥ ८७७ ॥ मधुकेन समायुक्तं श्रेष्ठं तिमिरनाशनम्* ॥ ८७८अ ॥ जाती शंखमनःशिला २ समधुका फेनं समुद्रात् तथा मंजिष्ठा मरिचांजनं समधृतं प्राचीनिका पिप्पली । दद्याच् चैव समांशिका द्विगुणितं यत् तच् छुभं गैरिकं सर्वव्याधिविनाशनी ३ हिततमा वर्तिः स्मृताक्ष्यामयेति ॥ ८७९ ॥ {ओ} प्राचीनिका पाठा {ओ} प्रपौण्डरीकं मधुकं शर्करा समनःशिला । शंखं पिप्पलीवीजानि रसांजनम् अथाञ्जनम्* ॥ ८८० ॥ रीतीपुष्पं फलं चैव ४ कतकस्य ससैन्धवन्* । समुद्रफेनं मरिचं समभागानि माक्षिकम्* ॥ ८८१ ॥ छायासु शुष्का गुडिकाः सुनिगुप्ता निधापयेत्* । पिल्लानां रोमजननी वर्तिः सर्वाक्षिरोगिणाम्* ॥ ८८२ ॥ स्रोतो ५ऽञ्जनस्य भागो भागश् च भवेत् समुद्रफेनस्य । श्वेतमरिचस्य भागो भागोऽप्य् अथ पिप्पलीनां च ॥ ८८३ ॥ लवणाक्षभागयुक्तं निमिना परमार्चितं हितम् उदारम्* । ६ तिमिरापहं सुसुक्ष्मं चूर्णं स्याद् आर्यजनयोग्यम्* । {ओ} गैरिकं शार्करा चैव पुष्पांजनम् अथापि च । मधुना संप्रयुक्तैषा नेत्रामयरसक्रिया ॥ ८८५ ॥ ७ अभयायास् त्रयो भागा भागः स्याद् विश्वभेषजात्* । वर्तिर् अप्सु-म्-इयं पिष्टा सर्वनेत्रामये हिता ॥ ८८६ ॥ ८ सितमरिचसमुद्रफेनं सिताशर्करां शंखनाभी रजस् ताम्रजः कतकफलम् अयोरजो गर्मुडीमूलम् एलां तथा सैन्धवम्* । ९ अपि च कटुकरोहिणी पिप्पलीनां कणाः पिष्य वर्त्य् अंभसा कारयेत् तिमिरपटलकण्डुकाचापहा रात्रि-म्-अन्धापहा वर्तिर् एषा शिवा ॥ ८८७ ॥ १० अगुरुं चन्दनं पत्रं कुङ्कुमं च सकेसरम्* । बृहती श्वेतमरिचं भद्रमुस्ताम् अथोत्पलम्* ॥ ८८८ ॥ एतानि समभागानि नारीक्षीरेण पीषयेत्* । नारीक्षीरस्यालाभे ११ तु छागीक्षीरेण पीषयेत्* ॥ ८८९ ॥ कण्डूतिमिरम् आस्रावं तथा लोहितराजयः । नक्त-म्-अन्धं तथैवान्यान् नेत्ररोगान् नियच्छति ॥ ८९० ॥ व्१ x x x करवीरकं तिलतैलेन पाचयेत्* । नास्याभ्यंजनयोगोऽयं सिद्धः पलितनाशनः ॥ ८९१ ॥ प्रपौण्डरीक x x x x x x । x x x x x x x x x x ॥ ८९२ ॥ x x २ x x पिष्टोऽयं लेपः पलितनाशनः ॥ रोचना काचमाची च शतपुष्पा तिलास् तथा ॥ ८९३ ॥ अनेन म्रक्षिताः केशा भवन्त्य् अंजनसन्निभाः ॥ नीलीका सैन्धवं ३ चैव जलपिष्टा च पिप्पली ॥ ८९४ ॥ अनेन म्रक्षिताः केशा भवन्त्य् अंजनसन्निभाः ॥ अभयामलकाभ्यां च पूर्वं प्रक्षालयेच् छिरः ॥ ८९५ ॥ अलंबुसं ४ च संगृह्य पीषेन् नीलिकया सह । तेनोष्णेन शिरो लिंपेत् पलितं न भविष्यति ॥ ८९६ ॥ तुत्थमुस्तं सकासीसं कुर्मपित्तम् अयोरजः । ५ दन्ती च सहदेवा च भागो भृंगरजस्य च ॥ ८९७ ॥ विभीतकानां तैलेन सिद्धं पलितनाशनम्* । अभ्यंगं सततं कुर्यात्* ६ पलितं न भविष्यति ॥ ८९८ ॥ भृंगरजरसप्रस्थं तद्वत् पयसः पलं च मधुकस्य । तैलकुडवे विपक्वं कुर्यात्* ७ कृष्णाम् अपि बलाकाम्* ॥ ८९९ ॥ नाशयति बलीपलितं द्वादश वर्षाणि सप्तरात्रेण । मासेन च वर्षशतं नस्तःकर्मप्रयोगेन ॥ ९०० ॥ ८ रामतरुण्या द्वे मूलपले पलं च मधुकस्य । शाबरकस्यार्धपलं दश च पलान् अक्षतैलस्य ॥ ९०१ ॥ आदित्येन विपक्वं पात्रे ९ कार्ष्णायसे दशाहानि । कुर्यान् नस्तःकर्म भ्रमरसवर्णानि पलितानि ॥ ९०२ ॥ आमलकरसप्रस्थः सर्पिःप्रस्थः पलं च मधुकस्य । संभृत्य सर्वम् एतद् वैद्यो मृद्वग्निना १० विपचेत्* ॥ ९०३ ॥ अन्धम् अनन्धं कुर्यात् पलितम् अपलितं तथैव दृढदत्तम्* । एतन् नस्तःकरणं गताम् अपि निवर्तयति दृष्टिं ॥ ९०४ ॥ त्रिफलां च समां कुर्यान् नीलीं नीलोत्पलानि च । ११ अक्षमात्रान् पृथग् भागान् फलं पिण्डारकस्य च ॥ ९०५ ॥ अंजनं पिप्पलीमूलं पत्रं सहचरस्य च । जंबूकषायः कर्तव्यः जंबूमूलाच् च मृत्तिकाम्* ॥ ९०६ ॥ इइ. fol. २८॒ bower manuscript r१ ककुभस्य फलं कुर्याद् द्वौ तैलकुडवौ तथा । एतद् वैभीतके तैले शनैर् मृद्वग्निना पचेत्* ॥ ९०७ ॥ म x x x सराहानि नस्तःकर्म समाचरेत्* । ततः षोडशमे ह्य् अह्नि निश्वेतः २ कृष्णमूर्धजः ॥ ९०८ ॥ सुवक्त्रनयनः श्रीमान् भवेन् नीलशिरोरुहः । इत्य् उवाचेह भगवान् अगस्त्यो वदतां वरः ॥ ९०९ ॥ त्रिफला सहचरकुसुमं जंबूकार्ष्मर्यककुभकुसुमं च । चूतफलस्य ३ च मध्यं तथैव पिण्डारकफलं च ॥ ९१० ॥ कासीसम् असनकुसुमं नीली नीलोत्पलं विसग्रन्थी । अंजनम् अञ्जनवर्णश् च कर्दमो लोहचूर्णं च ॥ ९११ ॥ द्वे कण्टकारिके द्वे च शारिवे दपयेच् ४ च मदयन्तीम्* । भृंगरजरसं चाथो तथैव वैभीतकं तैलम्* ॥ ९१२ ॥ असनकषायालुडितं पात्रे कार्ष्णायसे दशाहानि । स्थितम् एतद् अनभिदग्धं संयङ् मृद्वग्निना विपचेत्* ॥ ९१३ ॥ ५ मुद्गेष्व् अथ माषेषु च सुक्तं संस्थाप्यम् अर्धम् आदाप्य । पूर्णे ततोऽर्धमासे कृतरक्षं तत् प्रयोक्तव्यम्* ॥ ९१४ ॥ त्रिफलाभावितकायः कृसराशी शुक्तिम् अस्य तैलस्य । एकान्तरं ६ सुनियतः सुनिवाते नस्ततो दद्यात्* ॥ ९१५ ॥ तैलप्रस्थं त्व् एतद् यः सम्यङ् नामयेत नासिकया । उपयुक्ते श्वेतशिरा स कृष्णकेशः पुनर् भवति ॥ ९१६ ॥ {x} केशरागाः {x} ७ अथातो हरीतकीकल्पं व्याख्यास्यामः सुखोपविष्टं ब्रह्माणम् अश्विनौ वाक्यम् ऊचतुः । कुतो हरीतकी जाताकतियोनिश् च कीर्त्यते ॥ ९१७ ॥ रसाश् च कति संख्याताः कति ८ चोपरसाः स्मृताः । कति नामानि वर्णा वा नाम्नि नाम्नि च लक्षणम्* ॥ ९१८ ॥ कांश् च रोगाञ् च्छमयते वर्णरूपाणि कानि च । केन द्रव्येन संयुक्ता कान् रोगान् संनियच्छति ॥ ९१९ ॥ ९ एतं प्रश्नं यथापृष्टं भगवन् वक्तुम् अर्हसि । अश्विनोर् वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा वचनम् अब्रवीत्* ॥ ९२० ॥ भवद्भ्यां यद् इदं पृष्टम् अस्य व्याकरणं पृथक्* । प्रवक्ष्याम्य् अनुपूर्वेण बुद्धिरूपकरं १० ॥ ९२१ ॥ पपात बिन्दुर् मेदिन्यां शक्रस्य पिबतोऽमृतम्* । औषधीनां ततः श्रेष्ठा प्रादुर्भूता हरीतकी ॥ ९२२ ॥ विजया त्रिवृता चैव रोहिणी पूतनामृता । व्१ जीवन्त्य् अभय चैव सप्तयोनिर् हरीतकी ॥ ९२३ ॥ अलाबुवृत्ता विजया या वृत्ता सा तु रोहिणी । पूतनास्थिमयी सूक्ष्मा स्थूलमांसफलामृता ॥ ९२४ ॥ सुवर्णवर्णा जीवन्ती पंचाश्री त्रिवृत्ता २ तथा । अभया कालिका लोके निर्दिष्टा ब्रह्मणा पुरा ॥ ९२५ ॥ एतासां संप्रवक्ष्यामि रसवीर्यं समासतः । हरीतकीं पंचरसाम् उष्णाम् अलवणां शिवाम्* ॥ ९२६ ॥ गुणो लवणवर्जो यः ३ हरीतक्या निरत्ययः । निर्हरन्ति मलं यस्माद् आरोग्यायुष्यसंमताः ॥ ९२७ ॥ शिवा क्षिप्रसमुत्था च सूपचारा सदाभया । सुखा पुष्टिकरी चैव दरिद्राणां चिकित्स ति ॥ ९२८ ॥ तथैव सुकुमाराणाम्* ४ प्रायक्लेशाश् च ये नराः । अभया हि नृणां धन्या चिकित्सार्थे सदा हिता ॥ ९२९ ॥ ससैन्धवां तु यः खादेद् अभयां समहौषधाम्* । व्यत्यासेन च पिप्पल्यो न व्याधिर् विषहेत ५ तम्* ॥ ९३० ॥ गुडमिश्रद्वितीयां तु द्वे द्वे खादेत x .ई । सहस्रं स समाः प्राप्य नरः सर्वामयाञ् जयेत्* ॥ ९३१ ॥ अभयां सह मुद्गैर् वा भुंजानो लघुभोजनम्* । संवत्सरशतं ६ जीवेत् प्रणुद्य विविधान् गदौ ॥ ९३२ ॥ अरोगो बलसंपन्नो बलीपलितवर्जितः । ओजस्करी शरीरे च भवेन् नित्यं निषेविता ॥ ९३३ ॥ अभयाञ् च हरिद्राञ् च ७ पिप्पल्यः सैन्धवन् तथा । कुष्ठं चेति समायुक्तं गोमूत्रेण विरेचनम्* ॥ ९३४ ॥ गुडं द्राक्षारसं क्षौद्रं तथैव च हरीतकी । एतत् काङ्कायनप्रोक्तं पैत्तिकानां विरेचनम्* ॥ ९३५ ॥ ८ पिप्पल्यः सैन्धवं चैव बिडंगानि हरीतकी । एतद् गोमूत्रसंयुक्तं सहरिद्रं विरेचनं ॥ ९३६ ॥ हरीतकीं समगुडां मधुना सह संयुक्ताम्* । युक्तो वैरेचनो योगः सिद्धं स्याच् च ९ रसायनम्* ॥ ९३७ ॥ सर्वरोगान् निहन्त्य् एषा पूर्वोक्ता हि हरीतकी । व्याख्यातं तत् समासेन विस्तरेणापि मे शृणु ९३८ ॥ विषमं च सुराणाञ् च विषं हन्याद् धरीतकी । पावकं वर्धयत्य् एषा गुल्मं १० चाशु नियच्छति ॥ ९३९ ॥ हरीतकीप्रयोगस् तु जठरान्य् अपि नाशयेत्* । आयुष्या साधयत्य् एषा कफद्वाराणि शोषिणाम्* ॥ ९४० ॥ कासं श्वासं च हिक्कां च तमो मूर्च्छां प्रतानकम्* । अभयां नातिवर्तते ११ चमूम् ऐन्द्रीम् इवासुराः ॥ ९४१ ॥ कामलां चैव कुष्ठाञ् च नाशयेत हरीतकी । अर्शसां शमनी चैव सर्वमेहविनाशनी ॥ ९४२ ॥ इइ. fol. २९॒ bower manuscript r१ हरीतकीप्रयोगाच् च श्वयथुः प्रविदीर्यते । उद्धता मरुतेनैव तोयमु x प्रवाहिकाः ॥ ९४३ ॥ श्लेष्मपित्तरक्तपित्ते पाण्डुरोगं हलीमकम्* । अभय प्र x x x x व्याधयस् २ तथा ॥ ९४४ ॥ श्लेष्मप्रसेकं वैवर्ण्यं स्वरभेदम् अरोचकम्* । हृद्रोगं चैव मूर्च्छाञ् च हन्याद् ध्य् एषा हरीतकी ॥ ९४५ ॥ यथा वैश्वानरो युक्तो बलवान् वायुना भवेत्* । वीर्यसमापन्ना ३ गुडेन स्याद् धरीतकी ॥ ९४६ ॥ तत्र श्लोकः ॥ यथाकथंचिद् गुडमिश्रितैषा पीता भिषग् वाप्य् अथवापि लीढा । दुरासदांश् चैव चिरस्थितांश् च गदान् नराणाम् अगदान्करोति ॥ ९४७ ॥ न सोऽस्ति रोगो ४ भुवि मानवानां हरीतकीयं न जयेत् प्रसह्य । यशस्विनीन् ताम् अमृतप्रसूतां प्रयोजयेत् सर्वत एव धीरः ॥ ९४८ ॥ हितं हयानां लवणं प्रशस्तं जलं गजानां ज्वलनं गवाञ् व । ५ हरीतकी श्रेष्ठतमा नराणां चिकित्स ते पङ्कजयोनिर् आह इति {ओ} ॥ ९४९ ॥ हरीतकीकल्पः आश्विनः {x} अथातः शिलाजतुकल्पं व्याख्यास्यामः । नात्युष्णश् च कषायश् ६ च कटुः पाके शिलाजतुः । नात्युष्णशीतो धातुभ्यश् चतुर्भ्यस् तस्य निर्दिशेत्*।संभवः ॥ ९५० ॥ हेमा ताराः स रजता ततः कृष्णायसाद् अपि । रसायनं स विधिभिः स वृष्यः ७ स च रोगनुत्* ॥ ९५१ ॥ वातपित्तकफघ्नस् तु निर्यूहैः स सुभावितः । वीर्योत्कर्षं परं याति सर्वैर् एकैकशोऽपि वा ॥ ९५२ ॥ प्रक्षिप्तोद्धतम् आधानं ततस् तं प्रक्षिपेद् रसे । उष्णे सप्ताहम् ८ एतेन विधिना तस्य भावना ॥ ९५३ ॥ पूर्वोक्तेन विधानेन लोहैश् चूर्णीकृतैस् सह । स पीतः पयसा दद्याद् दीर्घम् आयुः सुखान्वितम्* ॥ ९५४ ॥ जरानुव्याधिशमनो देहदार्ढ्यकरः ९ परम्* । मेधास्मृतिकरो बल्यः क्षीराशी तं प्रयोजयेत्* ॥ ९५५ ॥ प्रयोगः सप्त सप्ताहं त्र्यहश् चैकश् च सप्तकः । निर्दिष्टस् त्रिविधस् तस्य परो मध्योऽवरस् तथा ॥ ९५६ ॥ मात्रा पलं चार्धपलं १० कन्यसीञ् चार्धकार्षिकीम्* । जातिविशेषं सविधिं तस्य वक्ष्याम्य् अतः परम्* ॥ ९५७ ॥ हेमाद्यः सूर्यसंतप्ताः स्वमलं गिरिधातवः । स्निघाभं गुरु मृत्स्नाच्छं वमन्ति ११ स शिलाजतुः ॥ ९५८ ॥ व्१ मधुरश् च सतिक्तश् च जपापुष्पनिभश् च यः । विपाके कटुशीतश् च स सुवर्णस्य निस्रवः ॥ ९५९ ॥ ताम्रो वर्हिणकण्ठाभस्तीक्ष्णोष्णः पच्यते कटुः । राजतः कटुकः श्वेतः शीतः स्वादुर् विपच्यते ॥ ९६० ॥ २ विपाके कटुशीतश् च सर्वश्रेष्ठः स चायसः ॥ ९६१ब् ॥ गोमूत्रगन्धः सर्वेषां सर्वे युज्यन्ति कर्मणि । रसायनप्रयोगेषु पश्चिमस् तु विशिष्यते ॥ ९६२ ॥ यथाक्रमं वातपित्तश्लेष्मपित्ते ३ कफे त्रिषु । विशेषतः प्रशंसन्ति मला हेममलादयः ॥ ९६३ ॥ शिलाजतुप्रयोगेषु विधाहीनि गुरूणि च । वर्जयेत् सर्वकालं तु कुलत्थान् परिवर्जयेत्* ॥ ९६४ ॥ ४ पयांसि शुक्तानि रसाः सयुषास् तोयं समूत्रं विविधाः कषायाः । आलोडनार्थं गिरिजस्य सिद्धास् ते ते प्रदेशाः प्रसमीक्ष्य कार्याः ॥ ९६५ ॥ न सोऽस्ति रोगो भुवि साध्यरूपः ५ शिलाजतुर् यं न जयेत् प्रसह्य । तस्मात् प्रयोगैर् विधैः प्रयुक्तः ॥ ९६६ ॥ स्वस्थस्य चोर्जां विविधां ददाति ॥ ९६७अ ॥ {x} अथातश् चित्रककल्पं व्याख्यामः ॥ धान्वन्तरिं महाप्रज्ञं ६ केशवः पर्यपृच्छत । अस्त्य् औषधं किञ्चिद् एवं सर्वव्याधिनिबर्हणम्* ॥ ९६८ ॥ केशवस्य वचः श्रुत्वा धन्वन्तरिर् अभाषत । चित्रकात् सदृशं किञ्चिन् नास्त्य् औषधम् इहोच्यते ॥ ९६९ ॥ ७ त्रिविधः स च विज्ञेयः कृष्णः श्वेतोऽथ पीतकः । प्रवरावरमध्यत्वम् आनुपूर्व्या विनिर्दिशेत्* ॥ ९७० ॥ त्वग्दोषिणां प्रमेहीनां तथैवोदरिणाम् अपि । कृष्णं हितं ८ विजानीयाच् छ्वित्रिणां च विशेषतः ॥ ९७१ ॥ ग्रहण्यर्शोविकारघ्नम् अतीसारविनाशनम्* । वयसः स्थापनं मेध्यं श्वेतपुष्पं विनिर्दिशेत्* ॥ ९७२ ॥ मेधातेजोग्निजननः कफहा पीतकः ९ स्मृतः । वातपित्तकफघ्नस् तु निर्दिशेद् अनुपूर्वशः ॥ ९७३ ॥ समादाय यथालाभं सर्वान् एवोपयोजयेत्* । कार्तिके मार्गशीर्षे वा आषाढे वाप्य् अथोद्धरेत्* ॥ ९७४ ॥ कार्तिके तूद्धरेत् १० कृष्णं मार्गशीर्षे तु श्वेतकम्* । आषाढे पीतकं वापि सकालस् तस्य संग्रहे ॥ ९७५ ॥ देवान् संपूज्य विधिवद् ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य च । श्मशानोषरवल्मीकचैत्यं चाथ ११ विवर्जिते ९७६ ॥ इइ. fol. ३०॒ बोwएर् मनुस्च्रिप्त्॑ लोस्त् इइ. fol. ३१॒ bower manuscript r१ मुहुस् तु गुडिकाम् एकां कुमाराय प्रदापयेत्* ॥ अतीसारेषु बालानां गुडिकां दापयेद् भिषक्* ॥ १०११ ॥ तण्डुलोदकसंयुक्तां क्षौद्रेण सह दापयेत्* । २ परूषकरसैर् युक्तं शर्कराक्षौद्रसंयुताम्* ॥ १०१२ ॥ छर्दयानस्य बालस्य गुडिकां दापयेद् भिषक्* । गुडूचिरससंयुक्तां शर्कराक्षौद्रसंयुताम्* ॥ १०१३ ॥ अथवा पक्वलोष्ठस्य प्रसादेन ३ प्रदापयेत्* । शर्कराक्षौद्रसंयुक्तां तथा संपद्यते सुखी ॥ १०१४ ॥ रक्तातिसारे बालानां गुडिकां दापयेद् भिषक्* । पंचवल्ककषायेण तण्डुलानां रसेन वा ॥ १०१५ ॥ शर्कराक्षौद्रसंयुक्तां ४ शशस्य रुधिरेण वा । ऐणेयहरिणाभ्यां वा रक्तैर् मधुमिश्रितैः ॥ १०१६ ॥ उदावर्तेषु बालानां गुडिकां दापयेद् भिषक्* । गुडोदकेन संयुक्तां त्रिफलाया रसेन ५ वा ॥ १०१७ ॥ आमातिसारे बालानां गुडिकां दापयेद् भिषक्* । दधिमण्डेन संयुक्तां तिन्तिडीकरसेन वा ॥ १०१८ ॥ शर्करा चाश्मरी चैव मूत्रग्राहे प्रमेहिषि । गुडिकां दापयेद् वैद्यो ६ मधुनाथ प्रसन्नया ॥ १०१९ ॥ आसवेन सुजातेन बालानां दापयेद् भिषक्* । सुखं भवति तेनास्य काश्यपस्य वचो यथा ॥ १०२० ॥ तेन कोष्ठगतो जन्तुः क्षिप्रम् एव ७ प्रमुच्यते । शिरोरोगेषु शमनं वमनं चैव शाम्यति ॥ १०२१ ॥ क्रिमिर् गुदगतो यस्य गुडिकायाः प्रलेपयेत्* । तेनास्य सौख्यं भवति काश्यपस्य ८ वचो यथा ॥ १०२२ ॥ अविज्ञातेषु रोगेषु गुडिकां दापयेद् भिषक्* । सुखोदकेन संयुक्तां सर्वरोगविनाशनीम्* ॥ १०२३ ॥ समीक्ष्य कुशलो वैद्यः कुर्वीत विविधाः क्रियाः । बलाबलञ् ९ च बालानाम् ऋतुं कालं समीक्ष्य च ॥ १०२४ ॥ क्रियां पंचविधां वैद्यो धातॄणाम् उपपादयेत्* । विरेकं वमनं चैव तथैवाप्य् अनुवासनम्* ॥ १०२५ ॥ परिकर्तिकासु बालानां गुडिकां दापयेद् भिषक्* । १० वराहविष्टासंयुक्तान् तथा तण्डुलधावनैः ॥ १०२६ ॥ शर्कराक्षौद्रसंयुक्तां पाययीत चिकित्सकः । व्१ सुखी भवति तां पीत्वा काश्यपस्य वचो यथा ॥ १०२७ ॥ हिक्काश्वासेषु कासेषु गुडिकां दापयेद् भिषक्* । मातुलुंगेन संयुक्तां गन्धसौवर्चलेन वा ॥ १०२८ ॥ २ जन्तुभिर् बाध्यमानस्य गुडिकां दापयेद् भिषक्* । दाडिमोदकसंयुक्तां मधुनाथ प्रसन्नया ॥ १०२९ ॥ तथा शिरोविरेकांश् च लेहान् प्रव्यंजनानि च । भुज्यतां भोजनं चैषा यवागूर् ३ लघुभोजनम्* ॥ १०३० ॥ कामलापाण्डुरोगेषु श्वयथूनां तथैव च । युक्तां पीलुकषायेण गुडिकां दापयेद् भिषक्* ॥ १०३१ ॥ रोहिण्यां तालुशोषे वा गलगण्डोपजिह्विके । चूर्णितां गुडिकां ४ दद्याद् दन्तमांसं च पीडयेत्* ॥ १०३२ ॥ सुखेन दन्ता जायन्ते श्वयथुश् चोपशाम्यति । तेनास्य रोगाः शाम्यन्ते आरोग्यं चाधिगच्छति ॥ १०३३ ॥ दद्रुकुष्ठकिलासानां पामास्व् अथ विचर्चिके । ५ त्वग्गतेषु च रोगेषु गुडिकां दापयेद् भिषक्* ॥ १०३४ ॥ कंपिल्यकस्य चूर्णानि चूर्णानि गुडिकाय च । पिष्ट्वा सर्षपतैलेन तेनैनम् अनुलेपयेत्* ॥ १०३५ ॥ गोमूत्रेण ६ सुखोष्णेन खादिरेण रसेन वा । सेच्यो निम्बकषायेण तेन संपद्यते सुखी ॥ १०३६ ॥ छाया वा पूतना वापि यस्य वाप्य् उपरिग्रहः । वस्तमूत्रेण संयोज्य गुडिकां ७ तस्य दापयेत्* ॥ १०३७ ॥ अथवा कल्कपिष्टायां गुडिकायां प्रलेपयेत्* । तथा सर्वग्रहास् तस्य प्रशाम्यन्ति सुदारुणाः ॥ १०३८ ॥ पार्श्वशूलेषु बालानां ८ गुडिकां दापयेद् भिषक्* । कुलत्थरससंयुक्तां युक्तां मांसरसेन वा ॥ १०३९ ॥ धात्र्याः शुद्धशरीरायाः दोषाः शाम्यन्ति दारुणाः । बलं वर्णं च बालानां क्षिप्रं समुपजायते ॥ १०४० ॥ ऋ ९ काश्यपीया गुडिका ॥ {x} अथ वित्रसते बालो रोदतेऽभीक्ष्णम् एव वा । त्रिफलां सह पिप्पल्यो लेहयेन् मधुसर्पिषा ॥ १०४१ ॥ मण्डलानि विवर्णानि गात्रे लक्ष्यन्ति यस्य तु १० दशमूलैः सुपिष्टैस् तं घृतमिश्रैः प्रलेपयेत्* ॥ १०४२ ॥ कल्कैः पुनर्नवायाश् च तथैव मधुकस्य च । सुखोदकेन सेकांश् च सततं तस्य कारयेत्* ॥ १०४३ ॥ रोदतो यदि बालस्य ११ कासः श्वासोऽपि वा भवेत्* । अन्तर्दशाहजातस्य यूषं कर्कटकस्य च ॥ १०४४ ॥ लवणं पिप्पलीयुक्तं तथा संबूकशुक्तिका । इइ. fol. ३२॒ bower manuscript r१ बालयुषे सुसिद्धं वा तस्मै बालाय दापयेत्* ॥ १०४५ ॥ ज्वरितस्याथ बालस्य मातुः क्षीरं विशोधयेत्* । x x x x स्य च २ कषायम् उपकल्पयेत्* ॥ १०४६ ॥ उशीरं भद्रमुस्ताञ् च त्रायमाणाम् अथापि च । तथा चन्दनकल्केन मधुकं च सशर्करम्* ॥ १०४७ ॥ जीवनीयोपसिद्धं च घृतम् अभयंजनं ३ हितम्* । कृशस्य शुष्यतो वापि कुमारस्य् अङ्गवर्धनम्* ॥ १०४८ ॥ प्रवक्ष्यामि विधिं सिद्धं बलवर्णकरं परम्* । कुशकाशम् उशीराणि द्राक्षा पद्मस्य केसरम्* ॥ १०४९ ॥ ४ सिद्धम् एतत् पयो देयं कृशाय सहशर्करम्* । एतैः सिद्धं घृतं वापि जीवनीयैश् च लेपयेत्* ॥ १०५० ॥ मधुपर्ण्या विपक्वं तु क्षीरम् अस्मै प्रदापयेत्* । तर्कारीम् उत्पलं ५ चैव सैन्धवं विकसां तिलान्* ॥ १०५१ ॥ अपामार्गफलं कुष्ठं चूर्णम् आमलकस्य च । अश्वगन्धां चवां चैव प्रियंगुं गौरसर्षपान्* ॥ १०५२ ॥ समभागानि सर्वाणि दध्ना ६ सह विमिश्रयेत्* । एतद् उन्मर्दनं श्रेष्ठं हीनमांसे प्रयोजयेत्* ॥ १०५३ ॥ क्षीरद्रोण्यां सुशीतायां स्वभ्यक्तम् अवगाहयेत्* । अथ श्वसिति यो बालः कासते ७ क्वथतेऽपि च ॥ १०५४ ॥ तस्मै लेहान् इमान् दद्यात् प्रतिपानम् अथापि च । कट्फलं शृंगवेरं च पिप्पल्योऽथ हरीतकी ॥ १०५५ ॥ सौवर्चलं च चूर्णानि ८ लेहयेन् मधुसर्पिषा । हरेणुकां पिप्पलीञ् च सूक्ष्मेलां सदुरालभाम्* ॥ १०५६ ॥ द्राक्षां चेति सुपिष्टानि लेहयेन् मधुसर्पिषा । कुष्ठं पुष्करमूलं ९ च शृंगवेरं हरीतकी ॥ १०५७ ॥ कल्कपेष्याणि जलेनोष्णेन पाययेत्* । भद्रमुस्ताम् अथो हिंगुं तगरं सहचोरकम्* ॥ १०५८ ॥ सुखोदकेन पिष्टानि पिबेत् कासनिवारणम्* । १० लाक्षां हरिद्रां मंजिष्ठां पिप्पलीं देवदारु च ॥ १०५९ ॥ एभिश् चूर्णीकृतैः सर्पिर्युक्तं कासनिवारणम्* ॥ तृषार्त्तस्य च बालस्य दीनवक्त्रस्य शुष्यतः ॥ १०६० ॥ गवादनीं ११ दाडिमं च जलयुक्तं प्रयोजयेत्* । कल्कं पिष्ट्वा प्रियंगूनां भद्रमुस्तस्य चैव ह ॥ १०६१ ॥ तण्डुलोदकसंयुक्तं दद्यान् मधुविमिश्रितम्* । तण्डुलान् परितप्तांस् तु भद्रमुस्ता १२ .इ सुनेत्* ॥ १०६२ ॥ चत्वारो जर्जरीकृत्वा नवे मृत्तिकभाजने । मधुयुक्तं प्रसंनं तं तृष्णाच्छर्द्यार्दितः पिबेत्* ॥ १०६३ ॥ मधूदकं चापि पिबेत्* व्१ x x x x .. म् एव वा । अश्वगन्धां सर्जरसं यवचूर्णम् अथो दधि ॥ १०६४ ॥ मधुसर्पिर्विमिश्रेण न शिरस्कं प्रलेपयेत्* । दाहं तृष्णाञ् च छर्दिं च सर्वरोगविनाशनम्* ॥ १०६५ ॥ २ x x द् एष प्रयोक्तव्यः प्रयोगो हिमशीतलः । यस्य विस्फोटका गात्रे परिदाहश् च लक्ष्यते ॥ १०६६ ॥ तं तिक्तमधुरैः शीतैः कषायैः समुपक्रमेत्* । अथ पर्पटकचूर्णम् ३ उशीरं गौरमृत्तिकाम्* ॥ १०६७ ॥ सममुद्धृत्य सर्वाणि पिष्टैर् आलेपनं हितम्* ॥ सौगन्धिकं शर्कराञ् च कुमुदस्य च केसरम्* ॥ १०६८ ॥ चन्दनं च समांजिष्ठं कुर्याद् आलेपनं ४ शिशोः । शर्करोदम् अथो शुक्तिं शंखं शाद्वलवेतसम्* ॥ १०६९ ॥ एतद् आलेपनं कुर्याद् विस्फोटकविनाशनम्* । मुखपाकेषु मृद्वीकां क्षौद्रयुक्तां ५ प्रलेपयेत्* ॥ १०७० ॥ रसांजनमधुभ्यां च मुखम् अस्य विशोधयेत्* । मातुः स्तनं हि यो नेच्छेन् मुखपाकेन बालकः ॥ १०७१ ॥ सुमनायाः प्रवाडैस् तं सक्षौद्रैः ६ प्रतिसारयेत्* । शरैषीकां मषिं चैव कल्केनैतेन कारयेत्* ॥ १०७२ ॥ वक्त्रं विशुद्धं विज्ञाय सर्पिषा प्रतिसारयेत्* । ततः पुष्पाणि धातक्याः ७ सल्लक्या जिङ्गणीम् अपि ॥ १०७३ ॥ समंगां रोहिणीञ् चैव पिष्ट्वा तैलं विपाचयेत्* । कर्णस्रावे कर्णतैलं शोधयित्वा पुनः पुनः ॥ १०७४ ॥ बिल्वचन्दनसिद्धं ८ च तैलं स्यात् पूरणे हितम्* । बिल्वकल्कं विपक्वं च कपित्थस्य रसेन च ॥ १०७५ ॥ क्षीरं कर्णे प्रयोक्तव्यं तैलं स्रोतोविशोधनम्* । सर्वगन्धविपक्वं ९ च पूतिकर्णे प्रशस्यते ॥ १०७६ ॥ अक्षगुग्गुलुना चैव संशुद्धे परिधूपनम्* । कर्णौ रुजार्त्तौ मतिमाङ् गन्धतैलस्य पूरयेत्* ॥ १०७७ ॥ मूलकस्य रसश् चापि १० सुखोष्णः कर्णपूरणम्* ॥ १०७८अ ॥ कुलीरशृंगी मरिचानि लाजा मधूलिकां मागधिकांजनं च । नवे कपाले मधुकं मधुं च च्छर्द्यार्दिते तैलम् उदाहरन्ति ॥ १०७९ ॥ ११ पिप्पल्यः शर्करा लाक्षा मधुकं मरिचानि च । तुकाक्षीरेण सक्षौद्रो लेहश् छर्दिविनाशनः ॥ १०८० ॥ भार्गी सपिप्पली पाठा पयस्या इइ. fol. ३३॒ bower manuscript r१ मधुना सह । श्लेष्मिकाया लिहेच् छर्द्या इति होवाच जिवकः १०८१ ॥ भद्रदारुं च कुष्ठं च हरीतक्यः ससैन्धवम्* । घृतेन लिह्यान्य् एतान् एवम् अथो मारुतात्मके ॥ १०८२ ॥ x x x x x x x x x २ । सपिप्पलीको लेहः स्यात् क्षिप्रं छर्दिं मिगृह्णति ॥ १०८३ ॥ गोमयस्य रसं दद्याच् चातुर्जातकसंयुतम्* । बिलिह्य मधुना जन्तुस् तेन च्छ्रद्या विमुच्यते ॥ १०८४ ॥ पिप्पलीमरिचानां च चूर्णं मधुशर्करम्* । रसेन ३ मातुलुंगस्य योजयेच् छर्दिनाशनम्* ॥ १०८५ ॥ आम्रजम्बूप्रवाडांश् च क्षीरिणां च समावपेत्* । पयस्या शारिवामूलं गण्डीरं च सचित्रकम्* ॥ १०८६ ॥ एतत् क्वाथ्य पिबेद् बालो मधुशर्करया युतम्* । ४ त्रिगन्धिकयुतं हृद्यं छर्द्यतीसारनाशनम्* ॥ १०८७ ॥ बिल्वमूलस्य निक्वाथो लाजाचूर्णैः सुसंस्कृतः । क्रिमिच्छर्द्यां लिहेद् बालः शर्करामधुयोजितम्* ॥ १०८८ ॥ एलां हिंगुं च भार्गीञ् च शृङ्गवेरं ५ ससैन्धवम्* । घृतेन पाययेत् क्षिप्रं वातशूलविनाशनम्* ॥ १०८९ ॥ श्वेतांस् तिलान् समधुकाञ् च्छर्करातैलमाक्षिकैः । लेहः प्रवाहिकां हन्याल् लोहितं यश् च सार्यते ॥ १०९० ॥ मधुकं तिलकल्कश् ६ च शर्करा मध्व् अथापि च । तण्डुलोदकसंयुक्तं दद्यात् समधुशर्करम्* ॥ १०९१ ॥ रक्तातिसारे बालानां तथा संपद्यते सुखी ॥ वटशुंगाश् च रोध्रं च कार्ष्मर्याण्य् अथ शर्करा ॥ १०९२ ॥ मधुकं बिल्वमूलं ७ च समंगांशुमतीं बलाम्* । कृत्वा सशाल्मलेः पुष्पं पृश्निपर्णीं सधातकीम्* ॥ १०९३ ॥ एतैः सिद्धं घृतं हन्यात् क्षिप्रम् एव प्रवाहिकाम्* ॥ वरांगम् अथ रोध्रं च मुख्यान्य् आमलकानि च ॥ १०९४ ॥ ८ समानि क्षौद्रयुक्तानि चूर्णानि मुखधावनम्* । हरिद्रा निम्बपत्राणि मधुकं मधु स्ःत्पलम्* ॥ १०९५ ॥ तैलम् एतद् विपक्तव्यं मुखपाके समार्कवम्* । सक्षौद्राणि ९ कषायाणि त्रिफलाचूर्णम् एव च ॥ १०९६ ॥ मुखपाके प्रशस्तानि धावनं च्छर्दनानि च ॥ द्वे बृहत्यौ रुबूगकश्वदंष्ट्रा वाशकाव् उभौ ॥ १०९७ ॥ शृंगवेरं यवांश् चैव दर्भी वृक्षादनं १० तथा । क्षीरम् उत्क्वाथयेद् एभिः पिपल्लीघृतसंयुतम्* ॥ १०९८ ॥ उरोद्घातेषु दातव्यम् इति भाषति जीवकः ॥ खुड्डाकं पञ्चमूलं च कुलत्था वदराणि च ॥ १०९९ ॥ ससैन्धवो ११ x पत्रग्राहघृतायुतः । द्वौ करंजौ दर्भं च कर्पासी मधुशिग्रु च ॥ ११०० ॥ श्वदंष्ट्रा वसुकश् चैव मृनाल्यश् चोत्पलैः सह । एतैः सिद्धां पिबेद् यावत् x x व्१ x x ॥ ११०१ ॥ x x x x x शर्करा च भवेत्* । पिप्पली सैन्धवं चैव सूक्ष्मेला मरिचानि च ॥ ११०२ ॥ शर्करामधु संयुक्तो लेह x २ x । x x x x x पचेत् कोलयवैः सह ॥ ११०३ ॥ कुलत्थान् मधुशिग्रुं च कल्पितस् तित्तिरिस् तथा । अल्पस्नेहो रसस् तेषां सौवचल ३ ॥ ११०४ ॥ x x x x x शर्करासु प्रशस्यते ॥ ११०५अ ॥ जम्बूप्रवालास् तरुणाः कपित्थाः बटप्रवाडनि तथा प्रशुंगाः । एतैर् विपक्वं हितम् आह तैलं कर्णस्रवे ४ x ॥ ११०६ ॥ x x x वल्गुजः पिप्पलिचूर्णमिश्रम्* । फलं बृहत्या मरिचं विडंगा तथाश्वमारं च क्रिमिघ्नम् आहुः ॥ ११०७ ॥ कुष्ठं हरिद्रां ५ x x जात् फलं च । x पिष्टं हितम् एतद् आहुर् उन्मर्दनं कच्छुविनाशनाय ॥ ११०८ ॥ {ओ} सिध्मानि दद्रूकिटिभानि पामा सर्वांश् च त्वग् दोष ६ x । x निषेव्यमानां सदा शस्तम् इदं शिशूनाम्* ॥ ११०९ ॥ {ओ} नीलोत्पलानां नाडानि शालुकानि विसानि च । क्षीरिणां च प्रवाडानि यष्टीमधुकम् ७ एव च ॥ १११० ॥ दर्भमूलोशीरचुक्रं क्वाथयेद् विमलाम्भसि । शर्करामधुसंयुक्तस् तृष्णाशमनम् उत्तमम्* ॥ ११११ ॥ नीलोत्पलान्यामलकं प्रियंगुं शारिवा तथा । पिष्टैर् एतैः कुमाराणां ८ x x x x ॥ १११२ ॥ दडिमस्य च बीजानि चन्दनं पद्मकेसरम्* । पिप्पल्यः शर्करा क्षौद्रं लेहस् तृष्णाविनाशनः १११३ ॥ त्वचप्रवाडानि समानयित्वा क्षीरद्रुमानां ९ x । x .य नवे विदध्यात् कुंभे .याभ्यवकाशदेशे ॥ १११४ ॥ सशारिवोशीरसनागपुष्पं सचन्दनं पद्मककालमिश्रम्* । आलोड्य नीलोत्पलपत्रयुक्त १० x च ॥ १११५ ॥ एतैः कषायैः परिषिक्तगात्रः पिबेत लावेन रसेन युक्तम्* । सशर्करस् तं विधिवत् सुशीतं बालस्य नित्यं लवणांब्लवर्ज्यम्* ॥ १११६ ॥ शीताः प्रदेहाः ११ x x शीतानि गृहाणि चैव । धात्र्यश् च शीतार्द्रपटोत्तरीया रसाश् च शीताः शमयन्ति तृष्णाम्* ॥ १११७ ॥ तृणापहश् चैष विधिः प्रदिष्टस् तथैव पित्तज्वरदाहहन्ता । मूर्वा १२ x x .र्.अम् इह प्रयोज्यः ॥ १११८ ॥ हिंगुः कर्कटशृंगी गैरिकमरिचानि नागरकम् एला । एष मधुसंप्रयुक्तः कासे हिक्का x ॥ १११९ ॥ इइइ. fol. १॒ bower manuscript r१ x x x x x x x चित्रकदन्तीकरवीरगुंजलांगलकी । बृहती सुवर्णपुष्पी पीलुर् विश्वाह्वयं नहिका ॥ १ ॥ कासीसं x x x x x x x x x x x x x x x x x २ x x x x । कर्षांशिकैः सुपिष्टैर् दद्यात् क्षीरार्ककुडवं च ॥ २ ॥ एतैर् द्रव्यैर् मिश्रं तैलप्रस्थं चतुर्गुणे तोये । मूत्र x x x x x x x x x x x x x x x x ॥ ३ ॥ ३ x x सु दद्रुकिटिभे कुष्ठेष्व् अथ कत्रिमालासु । नाडीव्रणदुष्टव्रणविषदूषितगण्डमालासु ॥ ४ ॥ {ओ} x x x x x x x x x x x x x x कदम्बश् ४ च । एरण्डकुष्ठपाठा विदङ्गसु x x x निर्गुण्डी ॥ ५ ॥ श्रीवेष्टककंपिल्यकसुरदारुमनश्शिलाविशाला च । x x x x x x x x x x x x ५ न् महाद्रुमाच् चैव ॥ ६ ॥ अर्धाक्षभागमात्रैः सिद्धं तैलं निहन्ति अर्शांसि । अग्निर् वा शस्त्रं वा क्षारं वा शोषयेत् तैलम्* ॥ ७ ॥ x x x x x x x x x x x x x ६ व्रणाः सन्ति । दद्रुं श्वित्रं पामां विचर्चिकां मण्डलानि सिध्मानि ॥ ८ ॥ योनीभगन्दराणि च विनाशयेद् वज्रकं तैलम्* ॥ {ओ} ॥ ९अ ॥ x x x x उत्क्वाथ्य ७ भल्लातकशतत्रयम्* । पादशेषे जले तस्मिन् x x x x x ॥ १० ॥ व्१ विषाम् अतिविषाञ् चैव पेष्याणि पलशः क्षिपेत्* । एकमासं २ पिबेत् तैलं मात्रया शक्त्युपेतया ॥ ११ ॥ तस्मिं जीर्णे तु आहारम् उपपत्त्या समाचरेत्* । अष्टादश हन्याद् ३ धीरो बुद्धः क्लेशगणान् इव ॥ १२ ॥ माणिभद्रेण दत्तोऽयं योग एष मुमूर्षवे । कारुण्याद् आर्द्रचित्तेन भिक्षवे कुष्ठनाशनः ॥ १३ ॥ x x x x x ४ विशीर्णांगुलिनासिकाः । एतेन सुप्रादुर्जातो ग्रहमुक्त इवोडुराट्* {ओ} ॥ १४ ॥ त्रायमाणां विशालं च काटुकारोहिणीं । x x x x x x ५ त्वगेलं च समांशिकाः ॥ १५ ॥ नहिकाकसीयुक्तान् सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्* । खदिरासनसाराणां कुडव x ॥ १६ ॥ x x x x x x ६ x x विपाचयेत्* । पिबेत् कर्षेण संस्रिज्य चूर्णस्याद्याच् च भोजनम्* ॥ १७ ॥ जीर्णे सर्पिर् विमिश्रेण मुद्गसूपेन षष्टिकाम्* ॥ १८अ ॥ x x x x १८ x x x x x x x ७ x x x x x x न्द्रियस्य योगा अयोगेन तु वाह्यमाना ग्रीष्माभितप्तास् तुरगा यथैवेति {ओ} ॥ १९ ॥ अयःपलार्धे त्रिफला x x । इइइ. fol. २॒ bower manuscript r१ विडंगसारं खदिरस्य चार्धात् समा विडंगेन च x ॥ २० ॥ x २ ऋतूस्थितं द्वे कलशे विशोष्य । सर्पिर्मधुभ्यां स्थविरो लिहेत वत् प्रव x ॥ २१ ॥ ३ हमानः श्वासाभिभूतश् चपलाग्रहस्तः । प्रशीर्णदन्तो विकलेन्द्रियोऽपि जीर्णाभिभूतो ॥ २२ ॥ ४ युक्तोऽभिरतश् च धर्मे । सर्पिःपयोभ्यां हितम् अन्नम् अश्नंस् तारुण्यसौरूप्य गुणोदयस्थः ॥ २३ ॥ ५ हानो रसाशनो मुद्गरसाश्नश् च । गात्रावयवोऽपि कुष्टी कुष्ठं x ॥ २४ ॥ x x x x x पाठानां ६ तेजोवत्यास् तथैव च । पिप्पलीनाञ् च मूलस्य भागान् कुर्याच् चतुष्पलान्* ॥ २५ ॥ x x x x x x x x x x x । ७ x .इतायाः प्रवाडानां मालतीकरवीरयोः ॥ २६ ॥ त्वक् च सप्त पलाशस्य तथा शाकोटकस्य च । x x x x x x x x x x ८ निधावयेत्* ॥ २७ ॥ अग्निना चैव युक्तेन सम्यक् कुर्वीत साधनम्* । चतुर्भागावशिष्टं तु अथैनम् अवतारयेत्* ॥ २८ ॥ x x x x x x x x x व्१ म्* । भवेद् अतिविषायास् तु तुल्या कटुकरोहिणी ॥ २९ ॥ पिप्पलीनाञ् च कुडवं विडंगानां तथैव च । कुटजस्य च x x x x x x ॥ ३० ॥ x x २ x x वयोश् चात्र दद्याद् द्वे द्वे पले धृते । क्षारस्य यावशूकस्य स्वर्जिकायास् तथैव च ॥ ३१ ॥ अनेन च क x x x x x x । ३ क्षाराभ्यां लवणाभ्यां च पचेद् वैद्यो घृताढकम्* ॥ ३२ ॥ कर्षोजीर्णे तु पातव्यो विष्टब्धेर् x x । x x x x x ४ सर्वे शाम्यन्ते देहिनाम्* ॥ ३३ ॥ रक्तपित्ताश्रयान् व्याधीन् गुल्मांश् चैष पृथग् विधान्* । x x x x x x x x x x x ॥ ३४ ॥ ५ स्निग्धं भुंजीत चात्यर्थं खादेन् मांसं च पीवरम्* । अत्यग्निप्रतिघातार्थं कांक्ष x x x ॥ ३५ ॥ x x x x ६ न् व्याधीन् निहन्यात् परिकीर्तितान्* । एतद् अग्निघृतं नाम आत्रेयविहितं पुरेति {ओ} ॥ ३६ ॥ शतावरी चांशुमति पूतिका बृहति द्वयम्* । ७ गन्धर्वस्य च मूलानि मूलं सहचरस्य च ॥ ३७ ॥ अग्निमन्थस्य बिल्वस्य श्वदम्ष्ट्रासपुनर्नवा । एषां दशपलान् भागान् ८ जलद्रोणे विपाचयेत्* ॥ ३८ ॥ शतावरीरसप्रस्थे क्षीरप्रस्थचतुष्टयम्* । पादावशेषे पूते च गर्भे चैनं समाचरेत्* ॥ ३९ ॥ इइइ. fol. ३॒ bower manuscript r१ शतपुष्पा देवदारु मांसीं शैलेयकं वचाम्* । चन्दनं तगरं कुष्टम् एलाम् अंशुमतीम् अपि ॥ ४० ॥ एतेषां कार्षिकान् भागांस् तस्मिंस् तैले विपाचयेत्* । २ अस्य तैलस्य सिद्धस्य शृणु वीर्यम् अतः परम्* ॥ ४१ ॥ पङ्गूनां वडवानाञ् च कुब्जानां वामनैः सह । समासेन च भग्नानां भग्नास्थीनां तथैव च ॥ ४२ ॥ वातगुल्मैश् ३ च हृच्छूलैः पार्श्वशूलैश् च दारुणैः । कासैः श्वासैः प्लिहैर् गुल्मैर् जलोदरभगन्दरैः ॥ ४३ ॥ कामलापाण्डुरोगैश् च क्षयक्षीणहतप्रभैः । ४ एकाङ्गं क्षीयते यस्य गतिर् यस्य च दुर्बला ॥ ४४ ॥ क्षीणेन्द्रियाश् च ये केचिज् जराजर्जरिताश् च ये । उच्चैः शृण्वन्ति ये केचिद् ये च लल्ला भवन्त्य् ५ अपि ॥ ४५ ॥ मन्दमेधाश् च ये लोके श्रुतं येषां च नश्यति । सविनायका नरा ये च नारीणाम् अप्रियाश् च ये ॥ ४६ ॥ वातिका वृषणा येषाम् ६ अन्त्रवृद्धिश् च दारुणा । नारीणां चैव या बन्ध्या काकबन्ध्या च या भवेत्* ॥ ४७ ॥ स्थितार्त्तवा च या नारी तथा नष्टार्त्तवा च या । गर्भं न लभते या च भग्नगर्भा च या ७ भवेत्* ॥ ४८ ॥ योनीशूलेन या बन्ध्या तथैव च परिस्रवा । दद्रूकिटिभकुष्ठानि मण्डलानि विचर्चिका ॥ ४९ ॥ यावन्ताः श्लेष्मिका रोगा वातिकाः पैत्तिकाश् च ये । ८ पूतिकं च मुखं यस्य मुखे दुष्टव्रणश् च ये ॥ ५० ॥ सर्वेषाम् एव रोगाणाम् एतद् आहुः प्रसाधनम्* । नस्यं पानम् अथाभ्यंगस् त्व् अनुवासनम् एव वा ॥ ५१ ॥ लेहनं च व्१ प्रयोक्तव्यम् आयुर् वृद्धिकरं नृणाम्* । सिद्धार्थं नाम नाम्ना तु नारायणविनिर्मितम्* ॥ ५२ ॥ वरुणकशाकं छागलमथितेन सिद्धं गोधूम् आद्यं भुंजीत {ओ} ॥ ५३ ॥ x x x x २ मूलानि मरिचानि सितानि च । गवां मूत्रेण पिष्टानि श्वित्रस्योद्वर्तनं परम्* {ओ} ॥ ५४ ॥ गुग्गुलुमरिचविडंगैः सर्षपकासीसमुस्तसर्जरसैः । श्रीवेष्टकालगन्धैर् मनःशिलातुत्थकंपिल्यैः ॥ ५५ ॥ ३ उभयहरिद्रासहितैस् तैलविमिश्रैः स्थितैर् दिनकराग्नौ । एभिर् लिप्तं कुष्ठं व्रणाश् च दुष्टाः समं यान्ति {ओ} ॥ ५६ ॥ दन्तीत्रिवृद्विडंगानां प्रत्येकं पलपञ्चकम्* । ४ मुस्तापलानि त्रीणि स्युर् हरीतक्याः पलं भवेत्* ॥ ५७ ॥ काकोदुम्बरिकामूलपलद्वितयम् एव च । स्नुहाक्षीरेण बध्नीयाद् अष्टौ दश च मोदकान्* ॥ ५८ ॥ दशमे दशमे ५ दिवसे प्राश्नीयाद् एकमोदकम्* । जीर्णे चापि पिबेन् मण्डं द्वितीये च विलेपिकाम्* ॥ ५९ ॥ पंचरात्रेण कामाप्तं सर्वकुष्ठविनाशनाः {ओ} ॥ ६० ॥ ६ x x प्रसिद्धा मोदकाः {ओ} ॥ धात्र्यक्षपथ्या सविडंगवह्निर् आरुष्करावल्गुजभृंगलोहैः । क्रमप्रवृद्धैस् तिलतैलमग्नैः सर्वाणि ७ कुष्ठानि निहन्ति लेहात्* ॥ ६१ ॥ अकाकोलीनेऽपि उद्वर्तयेत्* {ओ} ॥ ६२ ॥ करवीरकेन्द्रवारुणिलांगलमूलाः समाः सगुग्गुलुकाः । गृहधूमार्धांशयुता युक्त्वा वस्ताम्बुना ८ x x ॥ ६३ ॥ बदरप्रमाणगुडिकाः कृत्वा शुष्का भगन्दरे विवृते । प्रतिदिनम् अनु तद् दिशतः प्रनश्यति भगन्दरं न चिरात्* ॥ {ओ} ॥ ६१ ॥ पुनर्नवगुडूचिनागरम् अथेष्टकापाथकं ९ वटपत्रनाडपिडकोद्भवे देहिनम्* । भगन्दरविनाशनं विमलतोयपिष्टं विदुः वदन्ति भिषजोत्तमैः सततम् एव निर्धारितम्* ॥ {ओ} ६५ ॥ इइइ. fol. ४॒ bower manuscript r१ तालीसं मरिचं चव्यं पलार्धीनानि नागरान्* । अध्यर्धं पिप्पलीमूलात् २ पिप्पल्याश् च पलं पलम्* ॥ ६६ ॥ कर्षः स्यान् नागपुष्पस्य तुटिकर्षार्धम् एव च । ३ x x x x x x चूर्णत्रिगुणितो गुडः ॥ ६७ ॥ अतोऽक्षमात्रा गुडिका मद्ययुषपयोरसैः । पीतांभसा भक्षिता वा सर्वान् हन्याद् गुदोद्भवान्* ॥ ६८ ॥ ४ शूलपानात्ययच्छर्दिप्रमेहविषमज्वरान्* । गुल्मपार्श्वरुजा शोथहृत्पाण्डुग्रहणीगदान्* ॥ ६९ ॥ कासहिक्कारुचिश्वासक्रिम्यतीसारकामलान्* । ५ मन्दाग्नितां मूत्रकृच्छ्रं हन्याच् छोथं च साभृशम्* ॥ ७० ॥ एतद् एव भवेच् चूर्णं सिताचूर्णचतुर्गुणम्* । सपित्तेषु विकारेषु विशेषेणामृतोपमम्* ॥ ७१ ॥ ६ सैव वा गुडिका पथ्यापलत्रयविशेषिता । शोथार्शोग्रहणीपाण्डुरोगशूलापहाधिकम्* {ओ} ॥ ७२ ॥ ७ {x} तद्यथा श्वेते श्वेतस्याधिपत्ये शतस्याधिकरणे स्वाहा ॥ इव्. fol. १॒ बोwएर् मनुस्च्रिप्त् व्१ {x} नमो नन्दिरुद्रेश्वराय ō नमो आचार्येभ्यः नमो ईश्वराय नमो माणिभद्राय {{नमस् सर्वयक्षेभ्यः}} २ नमः सर्वदेवेभ्यः शिवाय नमः षष्टीये नमः प्रजापतये नमः रुद्राय नमः नमो वैश्रवणाय नमो मरुतानां नमः प्रासका ३ पतन्तु इमस्यार्थस्य कारणा हिलि २ कुम्भकारिमातंगयुक्ता पतन्तु यत् सत्यं सर्वसिद्धानां यत् सत्यं सर्ववादीनां तेन सत्येन सत्यसमयेन नष्टं विनष्टं ४ क्षेमाक्षेमं लाभालाभं जयाजयं शिवानुदर्शनस्य स्वाहा ō सत्यनारायणे चैव देवते ऋषीषु चैव सत्यं मन्त्रं वृत्तिस् सत्यं समक्षा पतन्तु स्वाहा सत्यं चैव तु द्रष्टव्यं नि ५ x x x x x x x x x x मन्त्रौषधं च निमित्तबलम् अन्तरं मृषतायां देवतं विष्णु नविकायां चण्टयाण्ट ॥ {x} ॥ ४४४ नमः पुरुषसिंघस्य प्रसन्नस् ते जनार्दनः । ६ निहता शत्रवस् सर्वे यद् ईप्ससे कम्* ॥ नविक्की ३३३ न ते शोको न वायासो नीचोच्चं न च ते भयः । इव्. fol. २॒ bower manuscript r१ x x x x x x x x x प्राप्ससि ॥ पट्टबन्धः ॥ २२२ सर्वकामसमृद्धेऽपि सुखं जनिर् उपद्रवम्* । उत्पन्ने ततं चैव देवं शमय ते भयम्* ॥ कालविद्धिः ॥ १११ परिहीयते ते बुद्धिः २ x x x x ः । आरम्भश् चिन्तितो यस् ते निष्फल स भविष्यति । शापटः ४४३ व्याधिभिर् मोक्ष्यसे क्षिप्रं सुखं वा प्राप्स्यसे तथा । नात्य् उच्चं नातिनीचं च फलम् आसादयिष्यसि ॥ द्वितीयशापट ॥ ३ ४३४ आयासो दृश्यते घोरो येभ्यश् च तव विग्रहः । निष्फलं दृश्यते कार्यं पृच्छसे यस्य कारण ॥ तृतीयशापटः ॥ ३४४ समागमं चिन्तयसे कल्याणी न च युच्यते । ४ न ते शरीरसन्तापो भोगां चैवोपलप्स्यसि ॥ माली ३४३ सर्वार्थसिद्धिसंपदकामभोगः समान्वितः । अचिरेणैव कालेन भविष्यति स नित्यतः । द्वितीया माली ॥ ३३४ अयं सपुण्यो लभसे ५ ह्य् आनन्दः प्रीतिवर्धनः । अत्वरात् सुमहान् अर्थो त्वरितो वै न लप्स्यसि ॥ तृतीया माली ४३३ अयं त्वया महान् अर्थश् चिन्तितोऽर्थस् तत उत्तमः । प्रवासं क्षेमगमनं बान्धवैश् च समागमः ॥ बहुलः ३२४ ६ दीर्घम् आयुर् महान् अर्थः प्राप्स्यसे नायम् उत्तम । धनधान्यं करित्रं च भोगान् अवि च प्राप्स्यसि ॥ द्वितीयो बहुलः ४३२ दृश्यते आगमो यत्र त्वया सुपरिनिश्चितः । आत्मानं चैवार्थं च ततो गृह्य् आगमिष्यसि ॥ ७ तृतीयो बहुलः २४३ बहुलं दृश्यते कार्यं बहुपुत्रत्वतां च ते । प्रतीक्ष शुभम् आत्मानं सर्वम् एव तद् अवाप्स्यसि ॥ चतुर्थो बहुलः ४२३ बहुलो विजयस् तुभ्यं तुष्टा मित्रगणाश् च ते । स्पृहेसति परस् तुभ्यं व्१ ण परा स्पृहयिष्यसि ॥ पंचमो बहुलः ३४२ स्नेहागमस्य ते चिन्ता संसिद्धेश् च परा तव । अन्योन्याभिहता प्रीति किम् आगमिष्यति गम्यता ॥ कूटः ४१४ राजतो विग्रहोऽस्तीति धर्मस्यातिपरिक्षय । २ लब्धं चैव फलं तस्मा धर्मम् एव चरिष्यसि ॥ द्वितीयो कूटः १४४ चलाचलम् इदं स्थानं न सुखं प्रीतिवर्धनं । विप्रमोक्षसि देवेभिर् गृहीतोऽपि न संशयः ॥ तृतीयः कूटः ४४१ अस्ति क्षेमं भयं नास्ति ३ विजयोऽप्य् अत्र दृश्यते । भोक्ष्यसे कामचांगाश् च कुतश्चिन् नास्ति ते भयम्* ॥ भद्र ४२१ परिक्षीणा ह्य् अनर्थास् ते मुक्तास् ते सर्वकिल्विषा । विजेष्यसि ऋपूं सर्वां लाभस् ते समुपस्थितः ॥ ४ द्वितीया भद्र २१४ मनसा चिन्तिता चिन्तादिपदस्य तु कारणा । किंचित् कालम् उदीक्षस्व ततो हस्तम् उपैष्यति ॥ तृतीया भद्रा ॥ १४२ ५ परिप्राप्स्यसि कन्यां वै इव्. fol. ३॒ bower manuscript r१ मित्रं चानुनयिष्यसि । प्रीतिसौभाग्यसंयुक्तं धनं दास्यन्ति देवताः ॥ चतुर्था भद्रा २४१ वृत्तिश् च नाक्षयस् सर्वो देवतेभ्यो न ते भयम्* । यथा कुर्वसि कुर्वाणो २ x x x x अवाप्स्यसि ॥ ४१२ ॥ शक्ती ३४१ परिग्रहं चिन्तयसे तच् च शीघ्रम् अवाप्स्यसि । अर्थकामप्रदतारं बान्धवं प्रीतिदर्शनं ॥ द्वितीया शक्ती ॥ १३४ ३ समागमं चिन्तयसे तच् च शीघ्रं समेष्यति । अश्मीनै x कृता लेखा नेष्या न भविष्यति ॥ तृतीया शक्ती ४१३ उपस्थित विशिष्टस् ते तथा लाभश् च ४ दृश्यते । कुटुंबे चातुलवृद्धिर् भविष्यति न संशया ॥ चतुर्था शक्ती ३१४ एकच्छत्त्रां महीं कृत्स्नां राजा निहतकण्टकः । आक्रम्य भोक्ष्यसे शत्रुं गणैस् समुदितस् सदा ॥ ५ पंचमी शक्ती १४३ न चेच्छसि सुमित्रत्वं सुमित्रे राम्यसे सदा । कृताकृताश् च ते मित्रा शत्रुत्वं यान्त्य् अकारणं ॥ ६ षष्टी शक्ती ४३१ समागमं चिन्तयसे सर्वथा स समेष्यति । काले प्राप्यसे सोऽर्थः अनिर्वेदं तथैव च ॥ दुन्दुभी ३२१ यत् ते नष्टं विनष्टं वा चोरैर् अपहृतं च यत्* । ७ परहस्तगतं वापि न चिरात् तद् अवाप्स्यसि ॥ द्वितीया दुन्दुभी २१३ विमुक्तस् त्वं सहायेस् तु सुमित्रै सह वर्तसे । लब्धव्याश् च प्रिया ह्य् अर्था विरुद्धं देवतै स्पृहा ॥ व्१ तृतीया दुन्दुभी १३२ परितोषः शरीरस्य दृश्यते तव साम्प्रतम्* । देवतानां च पूजायाः निवृत्तिर् उपलभ्यते ॥ चतुर्थी दुन्दुभी २३१ अस्ति ते कलहं घोरं २ शत्रुभिस् सह दृश्यते । न तत्र लप्स्यसे क्लेशं प्रत्यर्थिं च विजेष्यसि ॥ पंचमी दुन्दुभी ॥ ३१२ उत्तमो दृश्यते लम्भः पुत्रजन्मं तथैव च । ईप्सितांश् चैव कामां ३ प्राप्स्यसे नात्र संशयः ॥ षष्टी दुन्दुभी १२३ परिभ्रमति बुद्धिस् ते स्थानं चैव चलाचलं । मासमात्रम् उदीक्षस्व ततः सुखम् अवाप्स्यसि ॥ ४ प्रथमो वृषः ४४२ यत् तवास्ति गृहे किंचि गावो धान्यं धनं तथा । विसृज्यस् त्वं द्विजातिभ्यः वृद्धिस् ते समुपस्थिता ॥ ५ द्वितीयो वृषः २४४ समागमं चिन्तयसे दूरस्थ चैव ते प्रियः । समृद्धं सर्वकामेषु न चिरेण समेष्यति ॥ तृतीयो वृषः ६ ४२४ बन्धनं प्राप्स्यसे घोरं पुन स्थानं च प्राप्स्यसि । भविष्यति फलं चैव निर्वृत्तिश् च भविष्यति ॥ प्रथमा प्रेष्या इव्. fol. ४॒ bower manuscript r१ ४२२ x x x x सवा वा विद्यां वा यदि याचसे । गृहैव निरतस् तिष्ठ सर्वं हि तव निष्फलं ॥ द्वितीया प्रेष्या ॥ २४२ यस् त्वया चिन्तितो ह्य् अर्थः २ x x x x त हि । न पूरयति तत् कर्मं यस्य पृच्छसि कारणे ॥ तृतीया प्रेष्या २२४ यत् त्वया चिन्तिता वाचा तदर्थस्य तु कारणा । भविष्यत्य् अर्थलम्भस् ते ३ऽचिरेण नात्र संशयः ॥ प्रथमा विटी ३३२ सातत्वं त्वं निरायासः कर्मण्यश् चापि जीविते । न त्वं प्राप्स्यसे दुःखं प्रत्यर्थिभिश् च विजेष्यति ॥ द्वितीया विटी ४ ३२३ न युज्यसे फलार्थेन निर्वेदेन च युज्यसे । अन्यत्र त्वरितो गच्छ लप्स्यसे सुखम् उत्तमम्* ॥ ५ तृतीया विटी २३३ दृश्यते ते अभिप्रायो द्विपदस्य तु कारणा । समेष्यति ते तत्वेन मरुतस्य वचो यथा ॥ प्रथमकर्णः ११४ संपूज्य ६ सर्वकर्माणि सौभाग्यनिरुपद्रवं । राजलम्भस् तु लप्स्यसे न चिराद् इह भविष्यति ॥ द्वितीयः कर्णः १४१ ऐश्वर्येण परिभ्रष्टा समग्रश् चापि ७ सि च । व्॒ ब्लन्क् इव्. fol. ५॒ bower manuscript r१ x x x x x x x छ्x x ष्. ॥ द्वितीयः कर्णः ४११ अध्वानं गमनं चिन्ता दुःखेन च समागमः । सावशेषेण कर्येण २ प्रत्येष्यसि न संशयः ॥ प्रथमा सजा ३२२ विजेष्यसि ऋपूं सर्वां प्रत्यर्थी बलवांश् च ते । लप्स्यसे प्रथमं स्थानं पश्चाच् छोकम् अवाप्स्यसि ॥ ३ द्वितीया सजा २३२ न च जानीषे कार्याणि पश्चात् तपेन युज्यसे । भविष्यति च ते लाभसुमुखस् तव देवता ॥ द्वितीया सजा ४ २२३ शरीरे तव सन्देह समतीतो दुरासदः । देवतानां प्रसादेन प्रागुण्यं तव केवलम्* ॥ प्रथमः काण ३३१ प्रागुणं ते शरीरस्य ५ लाभश् चार्थश् च प्राप्तये । उपस्थितं च ते कल्याणं मरुतस्य वचो यथा ॥ द्वितीयः काणः तन्त्र ३१३ आरोग्यं विपुलांभं च प्रेक्ष्यसे नात्र संशयः । लप्स्यसे सर्वथा भद्रं ६ भोगांश् च विपुलां तथा ॥ तृतीयः कणतन्त्रः १३३ मिथ्या वदसि यत् किंचि मित्रां द्विषसि नित्यदा । देवतानां प्रसादाद् वा तिष्ठ तव श्रेयो भविष्यति ॥ व्१ प्रथमश् चुञ्चुणः ३११ भोगानां विप्रयोगस् ते न चिरेणैव दृश्यते । अन्यं संप्राप्स्यसे स्थानं मा विषादं करिष्यसि ॥ द्वितीयश् चुञ्चुणः १३१ अर्थसिद्धिर् द्वयं चैव २ कुलस्थानं तथैव च । प्राप्स्यसे सर्वकामांश् च मरुतस्य वचो यथा ॥ तृतीयश् चुञ्चुणः ११३ विप्रमुक्तस् त्वम् अर्थेभ्यो मित्रैश् च सुहृद् एव च । उत्थानं चिन्तयानस्य ३ उद्विग्न इव दृश्यते ॥ प्रथमा पाञ्ची २२१ चलाचलम् इदं स्थानं दृश्यते समाकुलं । न च नारम्भसे कार्यं दुःखेन च विमुच्यसे ॥ द्वितीया पंची १२२ ४ दिशः सर्वा समाक्रान्ता कालधर्मं कुरुष्व ती । सुखं ते न कार्यं ते तेन तेषु कदाचन ॒ ॥ तृतीया पंची २१२ पशुबन्धांस् च यज्ञां वै विविधान् यक्षसे तथा । ५ अर्घ्यानि च समृद्धानि दास्यसे नात्र संशयः ॥ त्रितीयः पंची २१२ ॥ प्रथमा खरी ११२ अतिक्रान्ता परिक्लेशा दुःखं चैव समानतः । शुभाशुभाद् विप्रमुक्तोऽसि लाभस् ते समुपस्थित ॥ व्. fol. १॒ बोwएर् मनुस्च्रिप्त् र्॒ ब्लन्क् व्१ महादेवं नमस्यामि लोकनाथं जनार्दनं । येन सत्यम् इदं दृष्टं य दिव्य x ः ॥ १ ॥ x x x x x x x x x x । x x x x x २ प्राहु तत् सद्भि ह दृश्या ॥ २ ॥ ताला भाला का सुखं दुःखं जीवितं मरणं तथा । इह सर्वं मनुष्याणां मरुद्भि समुदीरितम्* ॥ ३ ॥ रिषिभि निर्मिता x ३ मेरुवासं प्रयोजिता । इमा विद्या ततस् तेषां हृष्टा वै मारुतादयः ॥ ४ ॥ तद्यथा । विमले २ निर्मलो देवि देवि व x x यत् सत्यं यत् सु + ४ तं तत् सर्वं दरिशय । अपेतु मानुषं चक्षु दिव्यं चक्षु प्रवर्ततु । अपेतु मानुषं श्रोत्रं दिव्यं श्रोत्रं प्रवर्ततु ॥ १ ॥ अपेतु मानुषं गन्धं दिव्यं गन्धं ५ प्रवर्ततु । अपेतु मानुषा जिह्वा दिव्या जिह्वा प्रवर्ततु ॥ २ ॥ मालि मालि स्वाहा ॥ व्. fol. २॒ bower manuscript r१ ४४१ द्वे चतुष्के पदश् चैव यस्यापतनितः ध्रुवम्* । बन्धुनाशश् च क्लेशश् च पीडा च महती तव ॥ १ ॥ विरोधश् च महातीव्रो २ नक्षत्रं विद्यते तव । न ते पैतृकं स्वकर्म चैव तिष्ठति ॥ २ ॥ यं च ते तमनाध्यार्तहृदयेनोपलक्षितम्* । ३ अन्यम् अर्थं विचिन्तेहि तस्योत्पत्तिर् न विद्यते ॥ ३ ॥ पंचमात्राणि वर्षाणि क्लिश्यसि न च विन्दसि । एतं च ते अभिज्ञानं ४ पृष्ठान्ते तिलकस् तव ॒ ॥ ४ ॥ १४४ पदंस् तु प्रथमं यत्र द्वे चतुष्के स्तः संभवः । सन्ततिं सर्वकार्याणां धनं चाधिगमिष्यसि ॥ ५ ॥ ५ कुलदेवो च ते भद्रा महादेवो महेश्वरः । तस्य स्तवनं पूजां च जागरं चापि कारयं ॥ ६ ॥ तव .ए x ६ महालाभो भविष्यति न संशयः । एतं च ते अभिज्ञानं सव्रणस् थे x की तव ॥ ७ ॥ स्वप्ने च ते महावादो x .ओ x x x । व्१ ४१४ चतुष्कं पदं मध्यं तु अवसाने चतुष्कयः ॥ ८ ॥ यत् ते विचिन्तितं ह्य् अर्थं x x x x । २ यं च अर्थं विचिन्तेहि सोऽपि ते वृद्धिकरः शुभः ॥ ९ ॥ मातं पितरं मित्रां स्वजनांश् चैव न मन्यसि । ३ न च पूजयसे वृद्धां देवतां महेश्वरं ॥ १० ॥ तेन ते चिन्तितं द्रव्यं सर्वं नैवोपविद्यते । प्रसन्नास् ४ ते करिष्यति शान्तिं हृदयनिर्वृतिं {ओ} ॥ ११ ॥ ३३४ व्यवहारकृता प्रीति मित्रबन्धुसमागमम्* । ५ सर्वदुःखविमोक्षश् च भूतिकामो लभिष्यसि ॥ १२ ॥ न सन्देह इतो षष्ठे तुव मासे महाधनः । ६ यं त्वया मनसा ध्यातं तस्य लाभो न संशयः ॥ १३ ॥ अविघ्नेन तु तत् सर्वं सुखेनोपगमिष्यति । एतं च ते अभिज्ञानं सव्रणस् ते शिरोऽर्गलम्* ॥ १४ ॥ व्. fol. ३॒ bower manuscript r१ ४३३ स x .य x x सर्वपापक्षयस् तव । २ भविष्यति च विचिन्ता मनदुष्टकरी ध्रुवा ॥ १५ ॥ इदं च ते कृता चिन्ता पुरुष प्रति । सर्वेषाम् अभिमानेन शीघ्रम् एव भविष्यति ॥ १६ ॥ ३ इतोऽष्टादशमे वर्षे धनं अधिगमिष्यसि {ओ} । २४३ कपटै प्रतिबन्धानि चोरै नैनृतिकै सह ॥ १७ ॥ अशुभानि विचिन्तेहि तेन ते ४ नास्ति संपदा । तस्य ते नास्ति लाभो अन्यम् अर्थं विचिन्तय ॥ १८ ॥ अद्य ते सुबहुकालो क्लिश्यमानस्य न संशयः । पश्चाद् भद्र ५ च ते क्षिप्रं सुखेनोपगमिष्यसि ॥ १९ ॥ {ओ} ३४४ धनधान्यश् च ते पूर्णा अस्ति सर्वस्य संपदा । यं च ते मनसा ध्यातं तं ते सर्वं भविष्यति ॥ २० ॥ ६ क्षीणानि तव दुःखानि कल्याणं ते उपस्थितम्* । भविष्यति च ते प्रीति विदेशगमनंस् तथा ॥ २१ ॥ ततो अर्थम् अवाप्तोऽसि ७ पुनर् एवागमिष्यति । व्१ ४४३ शोभनं ते इदं कार्यं पुत्रभ्रातिसमागमं ॒ ॥ २२ ॥ भविष्यति न सन्देहो धनं चाधिगमिष्यसि । सर्वव्याधौ प्रशमनं प्रीतिर् आमोदकारिका ॥ २३ ॥ २ अचिरेणैव कालेन सर्वं ते संभविष्यति यं च ते मनसा ध्यातं तं ते सर्वं भविष्यति ॥ २४ ॥ तं लभिष्यसि मा शोच सर्वं ते सफलं स्थितं । ३ एतं च ते अभिज्ञानं पृष्टान्ते तिलकस् तव ॒ ॥ २५ ॥ भविष्यति च ते सर्वं यथा शास्त्रे निदर्शितं । ४३४ धनं धान्यं च पुष्टिं च कल्याणं चाधिगमिष्यसि ॥ २६ ॥ दातुं भोक्तुं च ते कालो भद्रं ते समुपस्थितं । यं च ते मनसा किंचि अर्थहेतो समाहितं ॥ २७ ॥ तं लभिष्यसि मा शोच ५ दृश्यते सफलं तव । एतं च ते अभिज्ञानं मैथुनं सेवितं त्वया ॥ २८ ॥ स सा सपत्ना च ते भग्ना लक्षिते समुपस्थिता । व्. fol. ४॒ बोwएर् मनुस्च्रिप्त् र्॒ ब्लन्क् व्१ ३४३ तृकं चतुष्कश् च तृकश् चैवावसानिकः ॥ २९ ॥ अत्र यः क x x x x x । २ अर्थानुगमने लाभो वस्त्रलाभो धनागमं ॥ ३० ॥ रमिष्यसि सदा हृष्टो ज्ञातिसंघं पुरस्क्र्तः । एतं च ते अभिज्ञानं x x x x ३ से स्त्रिया ॥ ३१ ॥ ः १४१ पदं चतुष्कश् च पदं चैवावसानिकः । लाभो ते विपुलो दृष्टो लक्ष्मी ते समुपस्थिता ॥ ३२ ॥ ४ नित्यं माल्योपहारे पूजयाहि जनार्दनं । मित्रं च सर्वभूतानां सदा संभावयिष्यसि ॥ ३३ ॥ ५ चिरंजीवो भविष्यति धनवांश् च नद्रिवदा {ओ} ॥ २२४ द्विकस् तु प्रथमं यत्र ६ चतुष्कश् चावसानिकः ॥ ३४ ॥ पुत्रदारकलत्रेषु चिन्ता ते हृदि वर्तते । कार्यं परगतं चैव तस्य मार्गसि निर्वृतिं ॥ ३५ ॥ भविष्यति पुं ७ x x x ते किंचि पापकं । परितापश् च ते वृत्त अभ्याख्यानकृतो महा ॥ ३६ ॥ व्. fol. ५॒ bower manuscript r१ यत् ते विचिन्तितं कार्यं तत् ते सर्वं भविष्यति । एतं च ते अभिज्ञानं गुदमूले तिलकास् तव {ओ} ॥ ३७ ॥ ४२२ चतुष्क प्रथमं यत्र द्विकश् चैवावसानिकं । २ चिरा प्रभृति क्लेशो दारिद्रेण न नन्दसि ॥ ३८ ॥ परद्रवेषु हरणं नियतं परिमृश्यसि । सत्यवाक् x x ३ x x नित्यं गुणाधिकः ॥ ३९ ॥ ततो विपुलो अर्थस् ते भविष्यति न संशयः । ४ अद्य ते त्रीणि वर्षाणि क्लिश्यतो कारितं च ते ॥ ४० ॥ सपत्नेन ते वासो ततो न सुखम् एधसि {ओ} ॥ २४२ ५ पूर्वं द्विकश् चतुष्कश् च द्विकश् चैवावसानिकः ॥ ४१ ॥ आगमिष्यति ते भद्रं ते रिपुना शोक यशस । ६ x .इ xं चिन्तितं कार्यं तं न क्षिप्रं भविष्यति ॥ ४२ ॥ व्१ x x x x x क्ष्मतकति महाशुभां । एतं च ते अभिज्ञानं गुह्ये ते तिलकालकः ॥ ४३ ॥ x x च्छ x २ सर्वं मनसा यं विचिन्तितम् इति । {ओ} ४४२ द्वे चतुष्के द्विकश् चैव वृषोऽयं पतितो तव ॥ ४४ ॥ समित्र x स x x x x x x x x । ३ गुरुकं भारिकं चैव मनसा ते विचिन्तितं ॥ ४५ ॥ कृतं कारावितं चैव तेन ते नास्ति निर्वृतिः । रिक्तके घटके स्नासि सु x x x x ॥ ४६ ॥ x x x ४ यं विहन्यसि सर्वम् एतं निरर्थकं । अन्यम् अर्थं विचिन्तेहि नायं सौभाग्यवर्धनं {ओ} ॥ ४७ ॥ ४२४ चतुष्कं द्विकश् च यत्र चतुष्कश् चावसानिकः । ५ अनित्यं चैव गुह्यं हि अत्र बुद्धिं न कारये ॥ ४८ ॥ साहसानि विचिन्तेसि मनसा ते परिधावति । ईश्वरशरणं गच्छ य x x x x ॥ ४९ ॥ ६ x x x स्ति पुरुषे प्रीति नैका ते रुचिता स्त्रियां । दुःशीलश् चापरार्थेषु स्वजने स्वजनस् तथा ॥ ५० ॥ इदं तु गुरुकं कार्यं यं ते मनसि वर्तते ७ x x x x x x एतिषु वर्तते बन्धुकारणा ॥ ५१ ॥ एतं च ते अभिज्ञानं स्वप्ने बध्यसि बध्वा वा । वदसि स्वरिताश् चैव x x x x x ला ॥ ५२ ॥ v. fol. ६॒ bower manuscript r१ २४४ द्विकं पूर्वं चतुष्के वृषोऽयं पतितस् तव ॒ भद्रा च ते भद्रकृता नास्ति ते पापकारकम्* ॥ ५३ ॥ भविष्यति च ते सर्वं यथा २ शास्त्रे प्रदर्शितं । एतं च ते अभिज्ञानं पार्श्वान्ते तिलकालकः ॥ ५४ ॥ ११४ पदं पदं चतुष्कश् च यत्र ३ x x दृश्यते कुलवृद्धिकरो नन्दः भद्रं ते समुपस्थितम्* ॥ ५५ ॥ भूमिलाभोऽर्थलाभश् च संबन्धिकारणानि च । ४ यं मनसा विचिन्तितं सुखेनोपगमिष्यति ॥ ५६ ॥ सर्वे न् ते अचिरेणैवोपविद्यते एतं च ते अभिज्ञानं ५ वामोरु सव्रणस् तव ॥ ५७ ॥ दक्षिणे चोरुदेशे तिलबिन्दुर् न संशयः ॥ {ओ} ४११ चतुष्कश् च पदे द्वे तु यस्यापतनिता ६ ध्रुवम्* ॥ ५८ ॥ भद्राणि ते भविष्यन्ति धनं वाधिगमिष्यति । उपस्थितं ते कल्याणं धनवृद्धिश् च वै बुद्धम्* ॥ ५९ ॥ v१ यं च प्रार्थयसे कार्यं तं ते क्षिप्रं भविष्यति । इतः सप्तमके वर्षे विनष्टा बन्धवास् तव ॥ ६० ॥ एतं च ते अभिज्ञानं २ ग्रीवायां तिलकस् तव न शोचितव्यं कालस् ते नन्दितु समुपस्थितम्* ॥ ६१ ॥ {ओ} ४१२ चतुष्कं पदं मध्यं तु ३ अवसाने द्वे तु पतिता तव ॒ अभियोगस् त्वया प्राप्त आमती सुमहन्तिकी ॥ ६२ ॥ ततो मुक्तो मा शोच धनं ते ४ समुपस्थितम्* । इदं तु गुरुकं कार्यं यत् ते मनसि वर्तते ॥ ६३ ॥ विनायकः परिक्लेशं ५ वर्तति आमतीं च ते । विपूतपापः सिद्धार्थः सर्वं प्रतिलभिष्यति ॒ ॥ ६४ ॥ इतो सप्तमे दिवसे ६ .इर् .आस् ते भविष्यति ॥ vi. fol. १॒ bower manuscript r१ {x} एवं मया श्रुतम् एकस्मिन् समये भगवां च्छ्रावस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्यारामे ॥ तेन कालेन २ समयेन श्रावस्त्यां जेतवने अनाथपिण्डदस्यारामे स्वातिर् नाम भिक्षुः प्रतिवसति स्म नवो दहरस् तरुणः ३ अचिरप्रव्रजितः अचिरागत इमं धर्मविनयं संघस्यार्थे जेन्ताकदारूणि पाटयमानोऽन्यतरात् ४ पूतिदारुसु परिनिष्क्रम्य महता कृष्णसर्पेण दक्षिणे पादांगुष्ठे दष्टः स क्लान्तकायो भूमौ पतितः ५ फेनं स्रावन्त्य् अक्षीणि च परिवर्तयमानः अद्राक्षीद् आयुष्मान् आनन्दः स्वातिर् भिक्षुम् अनधिकं बाढाग्लानं ६ फेनं वाहयमानम् अक्षिणी परिवर्तयमानं स्वपन्तं, दृष्ट्वा च पुनस् त्वरितं त्वरितं ये + + + व्१ तस्याहं भगवं कथं प्रतिपद्यामि एवम् उक्ते भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् एतद् अवोचत्* गच्छ त्वम् आनन्द तथागतस्यैव २ वचनेन् अनया महामायूर्या विद्याराजया स्वातिभिक्षो रक्षां करोहि गुप्तिं परित्रं परिग्रहं परिपालनं शान्तिं ३ स्वस्त्ययनं दण्डपरिहारं विषदूषणं विषनाशनं सीमाबन्धं धरणीबन्धं च करोहि देवग्रहातो नागग्रहातो ४ असुरग्रहातो मरुतग्रहातो गरुडग्रहातो गन्धर्वग्रहातो किन्नरग्रहातो महोरगग्रहातो ५ यक्षग्रहातो राक्षसग्रहातो प्रेतग्रहातो पिशाचग्रहातो भूतग्रहातः कुम्भाण्डग्रहातः पूतनग्रहातो ६ कटपूतनग्रहातो स्कन्धग्रहातो उन्मादग्रहातो छायाग्रहातो अपस्मारग्रहातो ओस्तारकग्रहातो vi. fol. २॒ bower manuscript r१ कृत्याकर्मणकःखोर्दोकिरणवेटाडचिच्चकप्रेषकदुर्भुक्तदुश्छर्दितदुश्छायादुष्प्रे + + + + + + + + २ वधूतातो ज्वराद् एकाहिकद्वैतीयकत्रैतीयकाच् चातुर्थकात् सप्ताहिकाद् अर्धमासिकाद् मासिकाद् दैवसिकान् मौहूर्तिकान् ३ नित्यज्वराद् विषमज्वराद् भूतज्वरान् मानुष्यज्वराद् अमानुषज्वराद् वातिकपैत्तिकश्लेष्मिकसंनिपातिकात् सर्वज्वरात् ४ शिरोऽर्त्तिं परि-म्-अपनय अर्धावभेदकम् अरोचकम् अक्षिरोगं नासारोगं मुखरोगं कण्ठरोगं हृदयरोगं ५ कर्णशूलं दन्तशूलं हृदयशूलं पार्श्वशूलं पृष्ठशूलं उदरशूलं गण्डशूलं वस्तिशूलं ऊरुशूलं ६ जंघाशूलं हस्तशूलं पादशूलं अंगप्रत्यंगशूलं चापनय रात्रौ स्वस्ति दिवा स्वस्ति स्वस्ति मध्यंदिने व्१ स्थिते । स्वस्ति सर्वम् अहोरात्रं सर्वबुद्धा कुर्वन्तु मम ॥ इडि विडि हिविडि निडे अडे याडे २ दृगाडे हरिवेगुडि पांशुपिशाचिनि आरोहणि ओरोहणि एले मेले तिले किले तिले मेले मिले ३ तिमि दुमिपे इट्टि मिट्टि विष्ठब्धे विमले हुहु हुहु अश्वमुखि काट्टी महाकाडि प्रकीर्णकेशि ४ कुलु कुलु, वअफलु कोलु कोलु धोसा दुम्बा दोदुम्बा दुम दुम्ब गोलाया शेलाया हिशु ५ हिलि हि मिलि मिलि तिलि तिलि चुलु चुलु मुलु मुलु मुलु मुलु मुलु मुलु मुलु हुहु हुहु हुहु हुहु ६ हुहु बबा बबा बबा बबा बबा जल जल जल जल जल दम दमनी + + + + + + + + + vi. fol. ३॒ bower manuscript r१ दुंदुभी गर्जनी वर्षणी स्फोटनी पतनी पाचनी, हारिणी कंपनी मदनी मण्डणी + + + + + २ क्षेमंकरि, मकरि शाकरि, शर्करि कर्करि सवरि शंकरि, ज्वलनि ज्वलनि, दुमदुम्बनि मे गोलाया ॒ परिवेलाया वर्षतु देवो समन्तकेन इलिकिसि स्वाहा ॥ मैत्री मे धृतराष्ट्रेषु मैत्री नैरावणेषु च ३ विरूपाक्षेषु मे मैत्री कृष्णगौतमक्षेषु च ॥ १ ॥ मणिना नागराज्ञा मे मैत्री वासुकिना ४ म् अपि । दण्डपादेषु नागेषु पूर्णभद्रेषु मे सदा ॥ २ ॥ नन्दोपम्नन्दो ये नागा वर्णवन्तो यशस्विनः । देवासुरं पि ५ संग्रामम् अनुभवन्ति महर्धिका ॥ ३ ॥ अनवतप्तेन वरुणेन मैत्री संहारकेन च । तक्षकेन अनन्तेन ६ तथा वासूमुखेन च ॥ ४ ॥ अपराजितेन मे मैत्री मैत्री च्छिब्बसुतेन च । महामनस्विनानित्यं तथैव च व्१ मनस्विना ॥ ५ ॥ कालको अपलालश् च भोगवान् श्रामणेरकः । दधिमुखो मणिश् चैव पुण्डरीको दिशांपतिः ॥ ६ ॥ कर्कोटकः २ शंखपादः कम्बलाश्वतराव् उभौ । एतेष्व् अपि च मे मैत्री नागराजेषु च नित्यशः ॥ ७ ॥ साकेतकश् च कुम्भीरः सूचिलोमस् ३ तथैव च । उगातिपेन कालेन मैत्री मे रिषिकेन च ॥ ८ ॥ तथा पूरणकर्णेन मैत्री शकटमुखेन च । ४ कोलकेन सुनन्देन वत्सीपुत्रेण च सदा ॥ ९ ॥ एलपत्रेण मे मैत्री मैत्री लंबुरकेन च । पिथिलश् च महानागो ५ मुचिलिन्दश् च विश्रुतः ॥ १० ॥ पृथिवी चराश् च ये नागास् तथैव जलनिश्रिताः । अन्तरीक्षचरा ये च ये च मेरुसमाश्रिताः ॥ ११ ॥ ६ एकशीर्षद्विशीर्षाहि मैत्री मे तेहि नित्यशः । अपादेषु मे मैत्री मैत्री मे द्विपदेषु च ॥ १२ ॥ चतुष्पदेषु vi. fol. ४॒ bower manuscript r१ मे मैत्री मैत्री बहुपदेषु च । मा मे अपादका हिंसि मा मे हिंसि द्विपादकाः ॥ १३ ॥ मा मे चतुष्पदा हिंस्युर् मा २ च मे बहुपादकः । सर्वनागेषु मे मैत्री ये नागा जलनिश्रिताः ॥ १४ ॥ सर्वभूतेषु मे मैत्री ये केचित् पृथिवीस्थिताः । ३ सर्वसत्वेषु मे मैत्री ये सत्वा त्रासस्थावराः जंगमा ॥ १५ ॥ सर्वे सत्वाः सुखो भोन्तु सर्वे भोन्तु अनामया । सर्वे ४ भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चित् पापम् आछरे ॥ १६ ॥ मैत्रचित्तं समादाय करोमि विषदूषणं । रक्षां परिग्रहं चैव ५ तथैव परिपालनं ॥ १७ ॥ नमो बुद्धाय ॒ नमोऽस्तु बोधये नमो विमुक्ताय नमो विमुक्तये नमोऽस्तु शान्ताय नमो ६ऽस्तु शान्तये नमोऽस्तु मुक्ताय ॒ नमो विमुक्तये ये ब्राह्मणा वाहितपापा धर्मास् तेषां नमस् ते च यशमित्रस्य व्१ पारं पालयन्तु स्वाहा सर्वभयेभ्यः सर्वोपद्रवेभ्यः सर्वोपसर्गोपायाभ्यः सर्वज्वरेभ्यः २ सर्वव्याधिभ्यः सर्वग्रहेभ्यः सर्वविषेभ्यः रक्षन्तु ॒ ॥ विइ. fol. १॒ बोwएर् मनुस्च्रिप्त् र्॒ "थे ओब्वेर्से ओf थिस् लेअf, थे सुर्fअचे ओf wहिछ् हस् एन्तिरेल्य् fलकेद् ओff, wअस् इन्स्च्रिबेद् wइथ् थे चोम्मेन्चेमेन्त् ओf थे मयूर जातक. थे लोस्त् तेxत् बेगन् wइथ् भूतपूर्वम् अन्द् एन्देद् wइथ् मयूरराजो बभूव, अस् स्होwन् इन् थे अप्पेन्दिx." व्१ अस्याश् चानन्द महामायूर्या राजया एतर्हि हृदयम् अनुव्याख्यास्यामि तद्यथा इत्ति मित्ति तिलि मिलि मित्ति मित्ति २ दुम्ब तुंब सुवच चिरिकसिय भिन्न मेडि नमो बुद्धानां चिकीर्षा प्राप्तमूले इतिहाराः लोहितमूले ३ दुंब अंब कुट्टि कुनट्टि नट्टि कुन्न नट्टि विलकुंज नट्टि अट्टकवन्तायां वर्षतु देवो नव मासा दश मासासेति ४ इलि मिलि किलि मिलि केतुमूले दुदुम सुदुमेडे दलिमे सन्तुवट्टे वुसट्टे वुसवट्टे ५ वुसर एनवस्तरुके नक्कलि नर्मलिमे नरखर मखिले इति सज्जले तुंब तुंबं अनडे प्रनडे अणनडे ६ वर्षतु देवो नवोदकेन सर्त्तखुत्तो समन्तेन नारायणे पारायणे हरिताले कुन्ताले ७ इलिमे सिद्धन्तु मन्त्रपदाः स्वाहा ॥ इदम् एवानन्द महामायूर्या विद्याराजया हृदयं ॥ vii. fol. २॒ bower manuscript r१ इयं चानन्द महामायूरी विद्याराज्ञी ग्रामगतेन मनसिकर्तव्या अरण्यगतेन मनसिकर्तव्या पथिगतेन २ उत्पथगतेन राजकुलमध्यगतेन चोरमध्यगतेनाग्निमध्यगतेन उदकमध्यगतेन प्रत्यर्थिकमध्यगतेन ३ परिषन्मध्यगतेन विवादमध्यगतेन, अहिदष्टकेन विषपीतकेन सर्वभयसन्निपातेन च मनसिकर्तव्या वातिकपैत्तिकश्लेष्मिकसान्निपातिकेषु ४ चतुरुत्तरेषु च चतुर्षु व्याधिशतेष्व् अन्यतरान्यतरेण व्याधिना स्पृष्टः समानापत्सु ५ वा समुत्पन्नासु तत् कस्माद् धेतो वधार्हो ह्य् आनन्द दण्डेन मुचिष्यते दण्डार्हः प्रहारेण आक्रोशेन ६ आक्रोशार्हः परिभाषया परिभाषणार्हः रोमहर्षणेन एवम् एव मुचिष्यति सर्वव्याधिविनिर्वृत्तिश् चास्य भविष्यति इमे ७ चानन्द मन्त्रपदा मनसिकर्तव्या । तद्यथा । इलि मिलि किलि मिलि केतुमूले बुद्धवट्टे वुसवट्टे वुसरणि २ केवट्टे व्१ केवट्टकमूले दुम्ब तुम्ब इति शवरे प्रियंकरे आवट्टे परिवट्टे वर्षतु देवो नवोदकेन समन्तेन नमो भगवते २ इतिट्टाय इन्द्रगोपे सिकय आशने पाशने पापनिकाले कपिलमित्ते नमो भगवते बुद्धाय सिध्यन्तु ३ मन्त्रपदाः स्वाहा ॥ अनया चानन्द महामायूर्या विद्याराजया तथागतभाषितया यशमित्रस्य रक्षां करोमि गुप्तिं परित्रं ४ परिग्रहं परिपालनं शान्तिं स्वस्त्ययनं दण्डपरिहारं ज्वरितेन विषदूषणं विषनाशनं च करोमि जीवतु वर्षशतं ५ पश्यतु शरदाशतं ॥ न चाहं तम् आनन्द समनुपश्यामि सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सश्रमणब्राह्मणिकायां प्रजायां ६ सदेवमानुषासुरायां यस्यानया महामायूर्या विद्याराजया रक्षायां कृतायां गुप्त्या परित्राणेन परिग्रहेण ७ परिपलानेन शान्त्या स्वस्त्ययनेन दण्डपरिहारेण विषदूषणेन विषनाशनेन यः कश्चिद् एव विहेठ उपसंक्रामेत्* ॥ </poem> == स्रोत == *[https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_bower-manuscript.txt बोवर पाण्डुलिपिः] reopzha3slwofpvtoxrynsvl5hy7vac 0 165963 418676 2026-10-01T11:11:25Z Shubha 190 {{header | title = त्रिदशडामराप्रत्यङिराविषयकनानातन्त्रम् | author = | translator = | section = | previous = | next = | year = | notes = }} <poem> ओं नमः श्रीदेव्यै हिमवच्छिखरे रम्ये सुरासुरनिषेविते | तत... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418676 wikitext text/x-wiki {{header | title = त्रिदशडामराप्रत्यङिराविषयकनानातन्त्रम् | author = | translator = | section = | previous = | next = | year = | notes = }} <poem> ओं नमः श्रीदेव्यै हिमवच्छिखरे रम्ये सुरासुरनिषेविते | तत्र स्थाने सुखासीनं देवदेवं महेश्वरम् || सुरासुरेन्द्रनमिते सिद्धगंधर्वपूजिते | कृतांजलिपूटा देवी इदं वचनमव्रवीत् || श्रीदेव्युवाच सर्वश्रोतोद्भवं ज्ञानं त्वत्प्रसादात्मया श्रुतम् | का विद्या साकिनीनान्तु दैत्यानां गतिनाशिनी || संसिद्धाया युगे घोरे सर्वसंशयभेदिनी | श्रीभैरव उवाच पूर्वं गौरिमहाघोरे श्मशाने करवीरके || आराधितोऽहं देवीभिर्यागे संपूजनाय च | त्वां चारुसंस्थां कृत्वा तु पातस्तत्रवरानने || चतुःषष्ठिस्तु या कोट्या साकिन्याद्या महाबलाः | यज्ञभागं प्रयच्छन्ति चरुं कृत्वास्वबांधवान् || भुजामितमहं भद्रे क्रीडामि चरयामि च | यावदन्यत्र दिवसे तावच्चाति मदोत्कटाः || चरुं प्रयच्छभगवन् परिपाट्या समासतः | मयोक्तं नास्ति मे किंचित् कपाली हं दिगम्बरः || श्मशानवासी सततं नास्ति मे बांधवः क्वचित् | विहस्यताभिरुक्तं वै अस्ति ते त्रिपुरान्तके || कुलाचारानलुप्यन्ते वयं तु तव किंकरीः | प्. १ब्) तद्वयं परिभोक्ष्यामि देहिनो वरमुत्तमम् || मयोक्तमेव तासान्तु गृह्नीध्वमविशङ्किताः | गृहीतचरुकं भागं यस्यामि शिर उत्तमम् || त्वदीय वदनाक्रान्त तद्दृष्ट्वा तु विमोहितं | मुह्यमानमतिभ्रंसं तिष्ठामिकरवीरके || प्रस्खलन् डामरीभूतो हा प्रियहा प्रियेति च | ऊरूपश्यामि तच्छून्यं तदाहं मोहमागतः || एवमुड्डामरीभूतो विस्मृतामस्वकां तनुः | तत्र काल महादेवि साकिनीभिर्महाबलात् || भक्षितामृतमादाय ततस्वाभिस्त्ययं सति | तस्मिन् निश्चेष्टभावस्थः तद्वित्तोमन्त्रमुत्थितः || परं समाधिमाश्रित्य चेतस्तत्र समाश्रितम् | हृदयादुत्थिता देवी जगदानन्दकारिणी || प्रसुप्तभुजगाकारा स्पन्दनानन्दसंयुता | अकला मध्यभागा तु कालाग्नि सदृशप्रभा || कालसंकर्षणी ख्याता चक्रे कालाग्निभैरवी | आधारभूता जीवसो? स्थिता सा परमाकला || व्यापिनी सर्वभूतानामेकासानेकता गता | एका परापराशक्ति विश्वग्रासैकलंपटा || पूर्णिमा पूरिता ज्ञेया रचिता सात्वमास्मृता | प्. २) सान्त्या परापरा सान्ता शून्यातीता निरंजना || महातेजोमयी लक्ष्मी रश्मिकोट्या युतोपमा | निर्मलानिष्कला देवि सकलास्थूलविग्रहा || पंचवक्त्रा दशभूजा त्रिपंचनयनैर्युता | श्वेतवर्णा महादेवी महाप्रेतो परिस्थिता || मात्राष्टकस्य मध्यस्था सिद्धियोगिनि पूजिता | सौम्योग्र जपभावेन साधकेच्छासमासृता || दारितास्या लेलिहानां ज्वालाप्लुष्टं कृतं जगत् | उच्छ्वासोच्छ्वासयोगेन चालयेत् कुलपर्वतान् || क्वचिद्ध्वंसे क्वचित् कूप्येत् क्वचित् संहरते प्रजाः | क्वचित् सृजेत् क्वचित् पाल्ये स्वतन्त्रेच्छाप्रवर्तते || गोणासा भरणैर्युक्ता उरगेन्द्रविभूषिता | पाशाङ्कुशधरादेवी वरदाभयपाणिका || सव्यहस्ते धृतं खड्गं त्रैलोक्य क्षोभकारकम् | वामे खट्वाङ्गमत्युग्रं दक्षिणे शूलमुत्तमम् || अपरे कन्दरं रौद्रं त्रैलोक्यक्षतजान्वितम् | तथान्ये स स्थितं मुण्डं स केशं शोणितांन्वितम् || वामे तु कलशं दिव्यं महारत्नैः प्रपूरितम् | एषा प्रत्यंगिरा ख्याता उत्पन्ना व्योमदेहगा || एकासानेक भेदेन विश्वं व्याप्यव्यवस्थिता | प्. २ब्) देवी तुष्टमना सर्व स्रुवन्ति परयागिरा || डामरं हि महायागं तदर्थं हि सुरैः कृतं | तस्या भेदं प्रभेदेन कोटिसंख्यातनंदिनि || प्रत्यङ्गिरात्वियं देवि सिद्धिलक्ष्मी जयद्रथे | झंकार भैरव चण्डा शिवान्तु कुलडामरे || श्रीदेव्युवाच भगवन्देव देवेश शशाङ्ककृत शेखरे | ध्यानं यथार्थध्यातव्यं त्वत् प्रसादान्मया प्रभो || अधुना श्रोतुमिच्छामि मन्त्रशौचारणं परं | भैरव उवाच मन्त्रं तु हृद्गतं भद्रे अहं जानामि तत्वतः || कथयामि न संदेहस्त्वया च प्रेरितो यदा | भूप्रदेशे समे शुद्धे कुंकुमोदकलेपिते || मातृकां प्रस्तरेत् तत्र मन्त्रानां जननी परा | अदृष्टविग्रहा च्छान्ता च्छिवात्परमकारणात् || उत्पन्ना तु पराशक्तिरदेहादेहरूपिणी | तत्रोत्पन्ना गोलकाख्यं तारारूपं चिदात्मकम् || तज्जातध्वनिरूपेण ध्वनिबिन्दुत्वमागतः | बिन्दोर्नादस्य चोत्पत्ति रस्वरस्य सुरेश्वरि || ततो स्वरान्नुसुभगे प्रसूतामातृका शुभा | कूटयुक्ता वरारोहे पंचशद्भेदवर्णगा || या सा परापरासूक्ष्मा प्राणस्यान्तर्गता शिवा | प्. ३अ) सा योनि सर्वमन्त्राणां कला सप्तदशी परा || पराकाश समुद्भूता इच्छाशक्तिवरानने | बिन्दुक्रम ज्ञानशक्तिः क्रियार्थो या निगद्यते || सूर्यरूपं ततः प्राणो ह्यपाणः शशि सोभने | समानो वरुणो ज्ञेयो रुदानः पावकः पुनः || माया सर्वाङ्गसन्धीनां निबंधो व्यान उच्यते | द्विचतुष्कप्रकारेण उदीतः पिण्डनायकः || चराचरस्य जगतः सृष्टिसंहारकारकः | पूरकं च ततः पश्चादस्त्रयुक्तं वरानने || अन्तकपुनरुद्धृत्य शून्यमाद्यन्तयोजितम् | पंचमं च तृतीयाद्यं सन्तान्तं तु समुद्धरेत् || ग्रंथीश्वरसमायुक्तं दन्तवर्णगणाम्विके | सर्वगंनवमयुक्तं उदुरुच्छरभूषितम् || अन्त्याद्यमेघसहितं रिक्तेराद्यं ततः प्रिये | आद्यन्तपदमर्त्तन्ते दन्तजीवयुतं ददेत् || वेदयुक्तं बिन्दुयुतं शिववक्त्रं नियोजयेत् | अस्याद्यन्तन्तु संयोज्य अस्त्रराजमहाबलम् || वेदपीयूषवह्निस्थं पंचबिन्दुसबिन्दुकम् | अस्त्रराजं यथोक्तं स्यात् क्रमेणसुरसुंदरि || एतत् क्रमद्वयं चान्य रेफं मध्यगतं न्यसेत् | प्. ३ब्) सप्तादशाक्षरा योज्य स्थीतास्त्वीद्राविका प्रिये || अथान्यं संप्रवक्ष्यामि मालामन्त्रसुशोभने | ओं पंत्तंगिरिसमुद्धृत्य महाराजा ततः परम् || महाशंखं ततो योज्य दिडषाणे तथैव च | हड्डमड्डो ततो योज्यमबलेति ततः परम् || ज्ञामहिकर इददृकराव इपदं पुनः | विदि आव इव तथा अत्थ हत्थि पदं पुनः || परहत्थि सा इहत्थिज्ञा गिति चि तथैव च | परे च कर्मणे योग्याता हि पत्तिं गिरिं पुम || निवज्रि च तथा मत्थि आद्यन्त पुटिता प्रिये | न च त्येकोनरहिता योगिनीनां मुखे स्थिता || अशरीरा पराचाद्या श्रुत्वा पद्मोद्भवेसति | एतद्विद्या प्रभावेन सम्पन्नास्मिजगज्जयी || आसीत्पूर्वते मोघोरं चराचरविवर्जितम् | सत्वमायागुणातीतं करणेन समन्वितः || ईदृशे वजगज्जाते इच्छाशक्तिः शिवस्य च | तन्मात्रद्योतयोगेन स्वयज्ञानी प्रयच्छति || क्रिया च सृजते विश्वं यद्भूतं यद्भविष्यति | तया विमलरूपेण निर्मितन्तु सदाशिवम् || नादरूपं शिवः साक्षादभेदाभेदवर्जितम् | मुञ्चन्तु ते सदानादं बहुस्थं त्रिपदान्वितम् || प्. ४अ) एष शब्दात्मकं सोहि अक्षयः परमेश्वरः | सर्वव्यापि प्रभुः सोहि येनासौ पजनक्षमः || अस्यापि ईश्वरे जातः शब्दस्पर्शगुणान्वितः | सोपि कर्ता शिवः शान्ता सर्वकार्यगुणान्वितः || अहं तत्र समुत्पन्ने स्त्रितत्वपरिमण्डितः | सृष्टिसंहारकर्ता च परेच्छा हि व्यवस्थितः || मयापिनिर्मितो विष्णुश्चतुर्गुणसमन्वितः | पालयन् वै जगत्सर्वं संसारे शरणात्मके || तस्यनाभिगतं नालं समुत्पंसुकोमलम् | तत्र ब्रह्मासमुत्पन्नः पंचतत्वं कृतात्मकः || ब्रह्मविष्णुरतो युद्धं संजातः सृष्टिकारणम् | अहं कर्ताभवेद्ब्रह्मा विष्णुरवेपुनस्तथा || शिरच्छेदकृतस्तस्य मयाक्रुद्धेन पार्वति | सोपि क्रुद्धो महादेवि दृष्ट्वाविष्णुसमोपरि || महाक्रोधान्वितो ब्रह्मा रक्तवर्णो विभीषणः | तैरेवोत्यादिताः पुंसः सुरूपास्तत्पराक्रमाः || अभेद्यकवचाः सर्व विस्वाकृतिमहाबलाः | प्राणं हंसरथारूढा कोटिकोट्यायुताः प्रिये || प्रार्थयन्ति महायुद्धं दण्डं संगृह्यवेष्टितम् | निर्मितास्तु तदासर्व सत्यं सुरगणार्चिते || प्. ४ब्) अधुना संप्रवक्ष्यामि मालामन्त्रं यथार्थतः | सोमार्कानलसंहार मध्ये व्योमसमालिखेत् || तृधामलांच्छितं कृत्वा विंद्वेन्दुसमयोझ्रितम् | संहारवर्णाश्चैवाधो रौद्रीदेवीनियोजयेत् || एतत् पिण्डाक्षरं चैव योगिनी श्रुतिमण्डलम् | पुरुषे नाधिकारोस्ति सत्यं सत्यं गणाम्बिके || एषाकुण्डलिनीख्याता प्राणापानप्रवाहिनी | अनच्छवदनात्तस्था पंचस्थानव्यवस्थिता || नतिं नियोजयेत् पश्चात् मन्त्राणां दीपनाय च | सर्वसिद्धं ततो योज्य योगिनीभ्यानतिं पुनः || सर्वसिद्धिपदं पश्चात्मातृभ्यः पदमेव च | नमो नित्योदितानन्द नंदितायै पदन्तथा || सकलकुलचक्रेति नायिकायैपदं तथा | भगवत्यै चण्डपदं कापालिन्यै पदन्तथा || तद्यथा मातृखण्डं तु मन्त्रखण्डमथोच्यते | आद्या विद्याद्यन्तयुगं मायान्तेन समन्वितम् || बिंद्वेन्दु योजितं कृत्वा प्रथमं बीजनायकम् | सर्वाद्य विद्यासुश्रोणि ऊर्द्धाधोग्राहयेत् ततः || शिवबीजेन सहितं एकत्र च समुद्धरेत् | शून्यं शून्यं समायुक्तमूर्द्धाधस्योपरिस्थितम् || आद्यान्तान्ततमुद्धृत्य कुहरं मन्तकोन्वितः | (प्. ५अ) अमानियोजयेद्भद्रे सप्तपातालभेदकम् || भुवनाधिपतिं गृह्यं शून्यायेनसमन्वितम् | तदन्तयोजितं कृत्वा वर्णराजं महाबलम् || ते बिंदुकाममुद्धृत्य तृतीयासनसस्थितम् | नमोनियोजये दन्ते महामन्त्रेणसंयुतम् || परमहंसिनिपदं तथानिर्वाणमार्गदे | विषमोपप्लवपदं प्रशमनिपदन्तथा || सकलदुरितारिष्ट क्लेशदलनिपदं तथा | तथा सर्वापदपदं अंभोधितरणिन्तथा || सकलशत्रुप्रमथनि देवि आगच्छयुग्मकम् | हसयुग्मं वल्गतथा नररुधिरान्त्रमेव च || वसा च भक्षणिपदं ममदेवि पदं तथा | स्वशत्रुश्च पदं पश्चात् मर्दमर्दपदन्तथा || खाहिखाहि पदं चैव त्रिशूलेन पदन्तथा | भिंदिभिंदि द्विधाभद्रे खड्गेन च पदं पुनः || ताडयेति द्विधायोज्य च्छेदयेति पुनस्तथा | यावत् तावत् पदं पश्चान् ममशब्दं ततो ददेत् || सकलं च पदं पश्चात् तथान्यं च मनोरथान् | साधयेति द्विधायोज्य तथा परम एव च || कारुणिकेति च पदं तथा भगवतीति च | महाभैरवरूपं च पदधारिनिमेव च || त्रिदशवरप्रदे च नमिते च समायुतम् | (प्. ५ब्) तथा सकलशब्दं च मन्त्रमाते पदं तथा || प्रणतजनशब्दं च वत्सलतिसमायुतम् | देविशब्दं ततो देयं महाकालिपदन्तथा || कालनासनिशब्दं च अन्यं च कथयामिते | पंचमन्त्रसमुद्धृत्य पंचमं तस्य चोपरि || पंचमनसमायुक्त एतद्वर्णत्रिधाकुरु | प्रसीदपद देवेशि मदनातुरसंज्ञकम् || बिन्दुयुक्तं तथाकारं कारयेत् परमेश्वरि | कुरुशब्दद्विधायोज्य सुरासुरपदं तथा || कन्यकायपदं भूयो गोलकेनसमायुतम् | अष्टमन्त्रसमुद्धृत्य विलोमपरमेश्वरि || ततः श्रीकण्ठनाथन्तु बिंद्वाख्यं कारयेत् प्रिये | तृतीये तु महेशानि तृतीयाक्षरभूषितम् || अस्या विद्या द्वितीयन्तु जीवहीनं मृगेक्षणे | त्रिधानियोजयेदन्ते वह्निभार्यासमन्वितम् || तृतीयखण्डस्तु कथितं वर्णानान्तु शतद्वयम् | नवत्यधिक देवेशि उद्धृतं शम्भुनापुरा || सांगोपाङ्गा स वक्त्रा च नान्येषां विद्यते भुवि | आदौ तु वक्त्रविन्यासं त्रिधानवसुतः परम् || हृदयादि तृतीयं तु आयुधैः शेषकल्पना | अन्यं चाष्टाक्षराविद्या विलोमविन्यसेत् प्रिये || (प्. ६अ) अस्मिन्तन्त्रवरे सिद्धा नान्यतन्त्र कदाचन | वर्णा उत्कीलिताह्यस्यां भवत् प्रीत्या वरानने || अनया विद्यया गौरि जन्ममृत्युभयावहे | जन्तवाविविधाकारा भक्तिहीना गुरुद्विषः || स्वयं गृहीतलिङ्गान्तु स्वयं मन्त्र प्रतिष्ठिता | अधिकारं प्रकुर्वन्ति गुरोराज्ञां विना प्रिये || तथा प्रत्यंगिरा देवी किलिता तु जयद्रथे | गुरोर्मुखात् समुद्दिष्टा शुभावाय दिवा शुभा || तदा सा सिद्ध्यते क्षिप्रं इति सत्यं गणाम्बिके | इति श्रीत्रिदशडामरे महातन्त्रे चतुःत्रिंशतिसाहस्रे श्रीप्रत्यंगिरात्पत्तिमूलमन्त्रोद्धारविधिं एकाशीतितमः पटलः || १ || (प्. ६अ) श्रीदेव्युवाच मन्त्रोद्धारविशेषेण वर्णितन्तु समासतः | अधुनाश्रोतुमिच्छामि देव्या यागमहेश्वर || श्रीभैरव उवाच रक्षांसि भूतान्युक्तानि रेफाश्चाखिलनाडयः | द्वारसोभापशोभाश्च करणैन्द्रियवृत्तियः || चित्तं वीथीभवेद्देव्या हकारं चैव पीठिका | इच्छाक्रियात्मिकालिङ्गा पीठिका सहसङ्गतिः || मन्दमष्टच्छदबुद्धि चामशक्तिषडस्रकम् | तदा तु व्यक्तिस्तम्भिन्नं गजाजीवस्तु कीर्तितः || (प्. ६ब्) अधिस्थाननिरालम्बं अत्रासो परमेश्वरी | तस्य संदर्शनाद् देवि यात्यनवहुजात्मजाम् || अज्ञानक्षयमत्यतिमन्त्रः सान्निध्यकारणात् | यजनं संप्रवक्ष्यामि सिद्धिं येनाशु जायते || प्रथमे हनिषष्ट्यां वामावास्याथ चतुर्द्दशी | नित्यं सन्निहिता देवी सिद्धिदामोक्षदास्मृता || गुरुं विनाह्यसमये यो विद्यां ग्राहयेत् प्रिये | सपच्यत महाघोरे नरकं त्यति संकटे || दातारो नरकं यान्ति विद्यासमयपूजनात् | अन्यथा न भवेत् सिद्धि जन्मकोटि शतैरपि || तस्मात् सर्वप्रयत्नेन यागं कृत्वा प्रदर्शयेत् | चतुःकोणपुराकृत्वा चतुर्द्वारोपशोभितम् || षट्कोणं विन्यसेन्मध्ये बहिः पत्राष्टकं तथा | तद्बहिः षोडशाधारमालिखेत् कमलं शुभम् || रजसाश्वेतवर्णेन रंजयत् सुसुमाहितः | शुद्धे वसुमती देहे सुभगे तु मनोरमे || हृत्स्थाने वातु यष्टव्या पूर्वोक्तेन यजे च्छुभे | एषा प्रत्यंगिराभद्रे चिच्चन्द्रगतिनिर्मले || हृत्पद्मोदरमध्यस्था सुशूक्ष्मामृतरूपिणी | नादमाता वायुसखा नित्यानित्यपदानुगा || ततो मृतमयी देवी बिन्दुनादान्तरे स्थिता | (प्. ७अ) दहनार्केन्दुमध्यस्था जगतः सृष्टिकारिणी || योगेश्वरी योगपरा भवभक्षभयंकरी | आपदाद्योगमर्मान्तं व्याप्यं विश्वव्यवस्थिता || चतुर्द्दशविधेह्यस्मिन् सृष्टिसंस्थितिकारिणी | अज्ञातान् धर्मजननी ज्ञातामोक्षप्रदायिनी || अथान्यं संप्रवक्ष्यामि इहामुत्रफलप्रदा | ध्यानं मण्डलविन्यास परिवाराङ्गषट्ककम् || येन सिद्धिर्भवत्याशु साधकानां गणाम्बिके | प्रागुक्ते तु शुचौदेशे दुष्टसत्वविवर्जिते || प्रसन्नवदनो भूत्वा आचार्यसुसमाहितः | सर्वभूतदयालुंश्च ज्ञानविज्ञनपारगः || ताम्बूलपूरितमुखोत् मंदिरानन्दमन्दितः | प्रहृष्टशक्तिसन्नद्धः संन्यासकृतविग्रहः || वामभागे गता शक्ती देवताराधनरता | सुरूपामृतभाषी च साधकाज्ञानकारिणी || सलज्जाक्रोधनिर्मुक्ता लोभमोहविवर्जिता | अन्यथा विघ्नभागीस्या च्छिद्रन्त घोरयातना || सुप्रसन्ने गृहवरे सुधूपामोदसंकुले | पुष्पप्रकरसंयुक्ते पलालिपुरिपूरिते || प्रसन्नवदनोभूत्वा दिक्षुन्यासं प्रकल्पयेत् | आग्नेयां हृदयं न्यस्य शिर ईशानगोचरे || नैर्-ऋत्यां च शिखामन्त्री वायव्यां कवचं न्यसेत् | (प्. ७ब्) नेत्रं पूर्वदलाग्रे तु पश्चिमेऽस्तु मतो न्यसेत् || सर्वज्ञतादिभिर्देव्या ज्ञेया विद्याक्षरैः सह | गोकर्णामजकर्णा च अजा आखुमुखी तथा || पश्चिमनास्त्रयुक्तेन काद्यखड्गाग्रतो यजेत् | श्रीकण्ठादिक्रमेणैव आज्ञाग्राहणपूर्वकम् || अद्यादिरक्षरेवादौ सूजयेपादयोगतः | गणेशक्षेत्रपालं च विधिनानेन पूजयेत् || कंचकस्य जयेनाध्ये सादाख्यं प्रतनायकम् | द्वितीया प्रथमोद्धृत्य मन्त्रेनानेन पूजयेत् || तत् पृष्ठचिन्तयेद् देवीं स्वजपध्यानसंयुतम् | नानाकारामहादेवी वामादीनामगोचराम् || दिक्कालाद्यानवच्छिन्नामवस्थं चि प्रकाशिका | सप्तादशीह्यवस्था या परानन्दसुरूपिणी || भेदैः सप्तदशैः प्रोक्ता विद्यायाव्योमचारिणी | अनाहतशिखायान्तु तस्येच्छा तु विनिर्गता || तेजोरूपामहाघोरा व्यापिणी सर्वतस्थिता | तदास्य व्यापिणी प्रोक्ता तेजोक्षरविमर्दिनी || कन्दमध्रान्तरज्वाला महामन्थानमच्छिता | सहस्रसूर्यसंकाशा निरुद्धाहृदयान्तरे || निरुद्धवीर्यप्रभवा ओतप्रोतकृतानु सा | (प्. ८अ) यावच्छक्त्या तु सस्थानं निरोधिन्या निरोधयेत् || तावद्ध्यानेनु मुखतः पंचाव्वारे गता शिवा | ब्राह्म्यादीनां ततो बाह्ये आद्या विद्यादिरक्षरा || वासवाद्याश्च ये वीरा तद्रूपा व्योमसंयुता | एके द्वित्रिचतुःपंच षट्सप्ताष्टाथवे द्विषा || अष्टमं तु ति पूर्वेण मन्त्रमन्त्री द्विधाच्च यत् | यामलादि क्रमेणैव अष्टपत्रे यजेत् क्रमात् || द्वितीयेन पदे वीर्या व्यापिवा च क्रमेण च | कला बाह्य ततः पश्चाच्छृणु एकाग्रमानस || तृतीयेन यनेद्भूता अमृताख्या त्रिरक्षरा | विद्यानामविभागेन शृणुतस्यामृगेक्षणे || अजिते इन्द्ररूपन्तु उदयोदद्विरेव च | तृप्तिरेकोथ एकांग तुंवी अश्वरसंभवा || एते सिद्धा समाख्याता योगिन्यो यास्ततः शृणु | आनन्दा ईश्वरी देवी उच्चगामी च दाम्भिका || योनानुरावती चैव जौकला अः शशिप्रभा | खलु एकस्य सिद्धस्य वल्लभस्य सदा प्रिये || षोडशारे महाचक्रे पूजयेत् सिद्धिमातराः | रविरश्मि यथाभिन्ना रश्मी यार्वायथारवे || शिवशक्तिस्तथा भिन्ना शक्ती च परमेश्वरी | (प्. ८ब्) अधिवासपुरा कृत्वा पश्चाद् यजनमारभेत् || सिद्ध्यर्थ्यस्तु महेशानि ततो दीक्षीं समारभेत् | परिक्षिते द्वादशाब्ददशपंचक एकतः || अन्यथा पतनं दृष्टं गुरवा नात्रसंशयः | रहस्यमेतत् सर्वस्व मन्यथा न प्रकाशते || सुचिनीते तथा भक्ते देवताराधने रते | गुरुमवाग्निमन्त्रे च सदृशं यस्तु पश्यति || योत्थं वै तृणवत्मन्ये गुरुदेवागिकर्मणि | दयान्वितो दानरतो रागद्वेषविवर्जितः || समयी पुत्रकानान्तु प्रतिमामाषितान्तथा | परादिवस्तु संपूज्य अभावान्मानसेन तु || जिज्ञासा ताथकेटिल्यात् साध्याद्वा भक्तिभावतः | ग्रहनं तु भवे च्छिष्य इत्याज्ञापारमेश्वरी || श्रीदेव्युवाच पूजामण्डलविन्यास साधकाकार्यलक्षणः | कथितं देवदेवेश कारुण्येन महात्मना || तदव्यं श्रोतुमिच्छामि वह्निसंतर्पणं परम् | श्रीभैरव उवाच कर्मकुण्डलिनी बुद्ध्यौ प्रज्वाल्य च चिदानलम् || विषयेन्द्रियसंघात निधनं दाहयेत् प्रिये | प्राणापाणौ श्रुक्सुवस्यान् मदानन्दाद्यतर्पण || संकल्पादिविकलपाश्च अक्षतानीहहोमयेत् | (प्. ९अ) षडध्वलज्ञानकार्यं संवित् पूर्णां प्रदापयेत् || एतदत्यन्तरं ज्ञात्वा बाह्यपूजा समारभेत् | सममानप्रमानं च कुंडं चैव त्रिमेखले || अधौखटिकयालेख्यं वह्निसन्तर्पणाय च | कुण्डस्य दशसंस्कारा स्तोत्रनादीनिकारयेत् || ताडनं प्रोक्षणं चैव उल्लेखनमतः परम् | उद्वान सेवनं चैव मार्जनं चानु लेपनम् || अर्वाचतुःपथं चैव अक्षवाढं च ते दश | कुण्डे पूजाप्रकर्त्तव्या मध्ये वै विष्टरा कुरु || ऋतु स्नाता तु वागेशी उत्तरा इषमूर्द्धगा | नीलोत्पलदलश्यामा अर्घपाद्यादिभिर्यजेत् || अग्नेरानयनं पश्चात् स्थापनं तदनन्तरम् | वेष्टनं ताडनं चैव प्रोक्षणोद्यातनन्तथा || मन्त्राणाममृतीकार्यमर्च्चनं चावगुण्ठनम् | दशैवकुण्डबाह्ये तु अष्टौ कुण्डान्तरे स्थिता || गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं तथा | वक्त्रसंकल्पणं कार्य भवते विक्त्रनिःकृतिः || निःक्रमोजातक्रमाथ वक्त्रोद्यातक्रमात् प्रिये | वक्त्रशुद्धिः प्रकर्त्तव्या नामशुद्धिस्तथैव च || अष्टादशैवसंस्कारः कर्त्तव्या देशिकेन तु | गर्भाधानादिनामान्त कर्त्तव्या हृदये न तु || (प्. ९ब्) ततस्तु देवी वागेशी मर्च्चयित्वा विधानतः | पर्यग्निकारणं कार्यं संमुखीकरणन्तथा || सुरदानं विष्टराच्च पूजनं परिधीनि च | लोकेशास्तु तु संपूज्या पूर्वादिक्रमयोगतः || प्रणीते वह्निसंपूज्य चास्त्रेणैव घटं यजेत् | वह्नि संतर्पणं पूजा कर्त्तव्या च विशेषतः || श्रुक्सुवौ शोधयास्त्रेण उपयामोपरिस्थितम् | पश्चाद् द्वादशसंस्कारः सुविलीना पटान्तरे || अधिश्रवणमादौ तु उपाधि श्रवणन्तथा | उत्प्लवनसंप्लवनं नीरांजननिरीक्षणम् || आसनं पूजयेद् देव्याः पूजयेन्मण्डले शुभे | अथाग्नौ विन्यसेद् देवी ममृतामृतरूपिणीम् || ततस्तु तर्पणं कार्यं च्छागैर्मधुघृतादिभिः | अष्टोत्तरैस्त्रिखण्डास्तु दशांशैर्नाद्यतर्पणैः || पूर्णा प्रधाराकर्त्तव्या ततो विज्ञप्तिकारयेत् | त्वत्प्रसादेन देवेशि भूयो दीक्षा समारभेत् || आ सा कालाग्निकुहरा दुत्थिता परमाकला | कंपमानाकरंध्रेन विश्रान्तानाभिमण्डले || भुजङ्गकुटिलाकारा दिव्याप्यापरमाकला | तदन्तवर्तिनी काचिद् देवीपाशक्षयंकरी || (प्. १०अ) चन्द्रार्कौभयमध्यस्था चंद्रार्कौभयवंधिता | चंद्रार्कानलसंरूढा चंद्रार्कानलभक्षिणी || महारौद्रकरस्था च स्वस्वभावसमाविशेत् | ततस्तेजोद्गता भद्रे एषा सा परमा कला || संचार्यमन्त्रवीर्येण तुर्यमार्गेन चैव हि | त्रितत्वे नाथवै तस्य दीक्षाकायाविशेषतः || सर्वाध्वशोधने नैव तथामुक्तोभवे शिषु | सूत्रवंधादिकरणे पूर्वोक्तविधिनोदिता || विन्यासं शोधनं शिष्या विज्ञप्तितदनन्तरम् | शिखाच्छेदं ततः पूर्णा योजनं स्नानमेव च || विज्ञापनं पूजनेन परे योजनिकाशिषोः | अभिषेकसामयिक पूत्रके साधकोपि वा || क्रमेण गुणिनाकार्या चरुणानान्यथा प्रिये | पुररण्यं प्रवक्ष्यामि कर्मकोषं यथा स्थिता? || प्रत्यूषे तु समुत्थाय मध्याह्ने वा निशागमे | जयेदष्टशतं विद्या ह्यहन्यहनिसाधकम् || सर्वकामोनवाप्नोति विद्याजापपरायणा | शुभगः सर्वसन्तानामक्षययपरभाग्भवेत् || गोरोचनशतं जप्त्वा नररोचनमिश्रितम् | ललाटे तिलकं कार्यं यः पश्येत् सवशं नयेत् || सिद्धार्थ कवचाश्वेता प्रत्यूषे देवतालये | (प्. १०ब्) स्थापयित्वा चतुर्द्दश्यां देव्यार्चा संप्रदापयेत् || मुखे तु प्रक्षिपेद् देवि परवादे जयं लभेत् | चांडालाग्निन्तु प्रज्वाल्य काष्ठैः खदिरसंभवैः || अरिन्तु स लिखेद्भूमौ विद्याया साधको भुवि | पदं दत्वाभिधे यस्य क्रोधाविष्ठन्तु साधकः || खादिरेब्दसहस्रन्तु अजारक्तसमन्वितः | मांसैः परिवृतं कृत्वा ध्यानाविष्टन्तु मोहयेत् || सुप्ताहेतु व्यतिक्रान्ते आनयेत् पुरमंदिरम् | चितिभस्मसमादाय खरसूत्रेन संयुतम् || शताष्टजापान्मन्त्रेण सैन्ये क्षिप्त्वा तु तत्क्षणात् | पूजयेत् सिद्धिकास्थाने उच्छिष्टोपत्यकानले || संध्याश्रोत्रानिरोधेन निसर्गोपश्रुतिं लभेत् | तत्रस्थाने अजेद्भूतं दक्षिणाङ्ग प्रपूजयेत् || शुभाशुभं परिज्ञाय तृतीये लभ्यते प्रिये | ततः पितृवनं मच्छेत् कृष्णाष्टम्यां समाहितः || तया निशिं मोक्षयित्वा निःशंको निघृणः सुधीः | पलालिभूश्च संलिप्त दिग्वासाभक्तिलालसः || वामात्संगगता दूती पूत्रालक्षणसंयुता | मण्डलं कारयेत् तत्र अस्थिचूर्णेनसुन्दरि || महापिशितपानाद्यै राद्ययागसमाहितः | (प्. ११अ) आवाहयेत् ततो देवी मुद्रायोगेन नान्यथा || प्रज्वाल्यदनिलाद्येन चंद्रसूर्य करेन्धने | कन्दोत्थितामहारौद्री मूदिता प्राणभास्कराः || संघट्टसंस्थितो योगी मन्तर्गन्धञ्च घट्टयेत् | ऊर्द्धमार्गप्रवाहेन उद्धरेदुदयं परम् || सकृदुच्चारिते नैव विश्वक्षोभ प्रजायते | उद्धरोमभवेद् देवि पशूनां पातयेत् क्षणात् || एषा प्रत्यंगिरादेवि बद्ध्वाचोत्पद्यते परे | भ्रूणहत्या सहस्राणि ब्रह्महत्याहतानि च || बंधनाद्भस्मसायाति वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा | मेलापखेचरीणान्तु निधीनि च रसानि च || लक्षजापेन विधिना पातालं तु रसातलम् | प्रसेनासत्यकथन तथा विध्वंसमारणम् || स्तंभनोच्चाटनं चैव सैन्यस्तम्भनमेव च | मन्त्रवदस्तु खार्खोदविषस्थावरजङ्गम || गरज्वरादयोदेवि अन्येनेषामनेकशः | परप्रयुक्तानश्यन्ति तन्मुक्तान्य सहस्रणः || प्रत्यङ्गिरा प्रभावेन सर्वं सिद्ध्यति साधकः | एतद् रहस्यं परमं नाख्यातं कस्यचित् मया || गोपनीयं प्रयत्नेन चौरेभ्योद्रविणं यथा | परशिष्य न दातव्यं भक्ति एकान्तिके यथा || प्. ११ब्) गुरुदुष्टे चंचके च कामलोभसमन्विते | दातारो नरकं यान्ति सत्यं सत्यं न चान्यथा || इति श्रीत्रिदशडामरे महातन्त्रे चतुस्त्रिंशतिसाहस्रे श्रीप्रत्यंगिराविधि द्व्यशीतितमः पटल प्रत्यङ्गिरा कल्पं समाप्तं || ओं नमः श्रीचण्डकापालिन्यै || श्रीदेव्युवाच || श्रुतादेवमया शंभो आगमानि ह्यनेकधा | मुखदोषगतामन्त्री अज्ञा वैश्वविनाशिता || अशुद्धा स्तंभिता भिन्ना ध्वंसिता ज्ञान चेतसः | अनेक कारणार्थेन प्रस्तारं वदशूलिन || सिद्धिलक्ष्मीर्महादेवी पंचाचलविनिर्गता | कथं केन प्रकारेण बीजभूता व्यवस्थिता || तामहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्प्रसादाच्च भैरव | परितुष्टासिमे शंभो भ्रान्ति च्छेदं कुरुष्वमाम् || श्रीभैरव उवाच || गुह्याद्गुह्यतरं देवि त्वयापृष्ठं वरानने | न मया ब्रह्मणे ख्यातं विष्णवेन च वासवे || न देवेना सुरयक्षेन गंधर्वेन किन्नरे | नोरगे कथिता भद्रे मानुषेय च का तथा || शृणु देवि महागुह्यं यस्त्वया परिपृच्छति | तदहं संप्रवक्ष्यामि विद्या प्रस्तारमुत्तमम् || प्. १२अ) प्रस्ताररहिता विद्या अशुद्धावक्त्रदूषिता | अनेककारणार्थेन मन्त्रप्रस्तारमुद्धरेत् || सुसमे भूप्रदेशे च निम्नान्नतविवर्जिते | गोमयनापलिप्ते च गंधपुष्पादि वासिते || पूर्वाभिमुख आचार्य शितचन्दने चर्चिते | श्वेताम्बरधरो भूत्वा श्वेतालंकारभूषितः || शितपुष्पशिरे बद्ध्वा कर्पूरमुखपुरितः | शुद्धा च मृद्वती शुद्धा षटिकां दक्षिणे करे || धृता देवी प्रयत्नेन आलिखेद्वरवर्णिनि | चतुर्विंशाङ्गुलं सूत्रं कारयेच्चतुरोदिशि || पूर्वपश्चिमतश्चैव सौम्ययाम्यदिशां निधेः | भागयेद् रूद्रसंख्या च प्रयत्नाच्चतुरोदिशि || कोष्ठकाशतमेरुं हि एकविंशाधिकं भवेत् | तन्मध्ये लोपयेद्देवि शृणुष्वेकाग्रमानसः || एकद्वित्रिचतुःपंच ईशाग्निरक्षमारुते | लोपयेद्देवि यत्नेन कोष्ठकाकोणसंस्थिता || एन्द्रदक्षिणयोर्मध्ये कोष्ठकाश्च त्रयं त्रयम् | विकर्णपक्षिभेदेन लोपयेत् प्रास्रगालयात् || शेषा अनेनमार्गेण रक्षमारुत शूलभृत् | द्वासप्तति वरारोहे लोपयेत् कोष्ठकानि च || शतार्द्धतिष्ठते देवि एकोनवरवर्णिनि | प्. १२ब्) चंद्ररामे सराः पूर्वदक्षे चन्द्राग्नि णायकान् || एकं चैव गुणावाणा स्थितापाशभृतो दिशि | कैवल्यं लोकभूतानि धनदेशेषु संस्थिता || मध्येषु संस्थिता कोष्ठा विश्वसंख्या चलात्मजे | चतुर्द्वार यथा वापी आकारं च भवन्तिते || उदयार्द्ध स्थितं पूर्वयाम्यमलयपर्वतं | मेरुभूधरपूर्वेण स्थितं पाशभृतो दिशि || लोकालोक स्थितं सौम्यं मध्ये कैलाशपर्वतम् | उदयादृक् स्थितानन्द कोष्ठकावरवर्णिनि || मलयादि स्थितानंदा कोष्ठा संख्या वरानने | मेरोनन्दपुरं देवि लोकालोक तथैव च || कैलाशे संस्थिता विश्वा क्रमाद्भूधर कोष्ठकाः | पंचाचलसमाख्याता तन्मध्ये मातृकां न्यसेत् || पूर्वदक्षे जलसौम्ये मातृकाद्यद्धिमक्षराः | त्रीणि त्रीणि लिखेत् पक्तिं पूर्वादारभ्यचोत्तरम् || हकारमध्यकोष्ठस्य तस्याद्यन्ता सशौलिखेत् | हकारार्द्ध वकारञ्च हकारा चेषमालिखेत् || क्षकारोधशकारं च झकारादौ जमालिखेत् | ऐकारोर्द्ध उकारं च अकारान्तेदमालिखेत् || प्. १३अ) ठकाराधोश्चकारं च झकाराधोच्चमालिखेत् | जकारोर्धच्छकारं च झकारं आदिमुद्धरेत् || एकारार्धे थकारं च ओकारार्द्धे टमालिखेत् | ओकारान्ते थकारं च धकारं दोर्द्ध सस्थितं || शवमध्ये यकारं च जसमध्ये वमालिखेत् | षडमध्ये मकारं च रेहं च दशमध्यगम् || शद्याद्यन्तोक औदेवि च्छभोर्द्धाध च औलिकेत् | टकाराद्यं ठकारान्ते णढौलिख्य क्रमेन वै || धकारार्ध थकारादौ जनौलिख्य नगात्मजे | परमध्य लकारं च हकारं पवमध्यगम् || भकारं वममध्यस्थं सकाराधौ यमालिखेत् | प्रस्तारोयं महागूढं नाम पंचाचलं महत् || तन्मध्ये तु महादेवि महाविद्याचलात्मजे | सिद्धिलक्ष्मीति विख्याता शृणुष्वेकाग्रमानसः || णान्तोर्द्ध संस्थितं वर्णं मीकारान्तेन भूषितम् | आद्यप्रणवमित्युक्तं स्मरणात् किल्विषापहं || लोकालोका स्थितं गृह्य धकाराध्वे स्थितं तु यत् | तस्याध षडमध्यस्थं धकाराद्येन भूषितं || कैलाशे हरमध्यस्थं तदग्रे फलमध्यगम् | रेफाक्रान्तं शिरस्थाने तदग्रे लयमध्यगं || प्. १३ब्) मेरुमाद्येनसंभिन्नं रकारादि समालिखेत् | लोकालोकाष्टसंयोज्य रममध्ये तदग्रतः || इ न मध्येन संभिन्नं अष्टमं अक्षरं भवेत् | खान्तंवर्णसमुद्धृत्य उदयाचलसप्तमं || मेरुमाद्येन संभिन्नं धकारोर्द्धेनदग्रतः | लोकालोकादिसंयुक्तं संशमंबीजमुत्तमम् || वममध्यगतं वर्णं रममध्यगतं तथा | इ णमध्यक्रमायोज्य नमस्कारं तदग्रतः || चतुर्थं पंचमं षष्ठंमस्याविद्याश्च सप्तमम् | चत्वारक्रममालिख्य डोर्द्धमलयादि संयुतं || औणमध्यं दशमध्यं मेरुमाद्यक्रमायुतम् | विद्यामेकादशं वर्णं नमो अग्रे ततः पुनः || नित्योदिता पदं लिख्यधोर्द्ध इन्दुविभूषितम् | राद्यवर्णसमुद्धृत्यधोर्द्धन्तु बिन्दुलांच्छितं || दिता पदं च तस्याग्रे रममध्यं इडमध्यगम् | युक्तं देवि प्रयत्नेन द्वात्रिंशदक्षरोद्धृता || कैलाशे लयमध्यस्थं खाद्यं उदयपर्वते | कैलाशे परमध्यस्थं केवलानि समालिखेत् || कुलचक्रपदं पूर्वधोर्द्धन्तु रयमध्यगौ | कला द्वित्रिक्रमायुक्तो खाद्यं परकलान्वितम् || रान्तोधसस्थितं वर्णं ठान्तोर्द्धेन समन्वितम् | प्. १४अ) कैलाशे वममध्यस्थं उदयाचल षष्ठमम् || पफमध्ये तदग्रे च केवलानि समुद्धरेत् | औणमध्ये रममध्य इदमध्ये क्रमायुतम् || च्छोर्द्धं तिथिकलायुक्तं एकारान्तोर्द्ध केवलम् | खाद्यं परकलायुक्तं गवमध्ये परायुतम् || कैलाशे हादिमध्यस्थं मेरुमाद्येनभूषितम् | धोर्द्धस्थं र मध्यस्थं इडमध्येन भेदितम् || औणमध्यगतं देवि रकाराद्यं तदग्रतः | रमध्यगतं योज्य तकारान्तं समन्वितम् || वेदाद्यक्षरमुद्धृत्य मायाबीजं तदग्रतः | नाभिद्विस्थान खंमूर्द्धौ षष्ठं परकलान्वितौ || पाददान्तसमारूढं मूर्द्धमकारसंयुतम् | तस्याग्रे तु चक्षोकारं क्रोंनमोन्त समुद्धरेत् || विद्याद्यक्षरसंलिख्य गवमध्यं थलमध्यगम् | षडमध्यपुनर्देवि केवलानि समुद्धरेत् || निसिहंलिख्य देवेशि विलोमेनाध्विजात्मजे | लोकालोकान्तमुद्धृत्य तं चोर्द्धयद्व्यवस्थितम् || मेरुमाद्येनसंभिन्नं तकाराद्यन्तु केवलम् | मार्गदेवि समालिख्य पदं तस्याग्र सस्थितम् || तस्याग्रे तु समालिख्य केवलं लघमध्यगं | प्. १४ब्) गवमध्ये परमध्ये एकीकृत्य वरानने || कैलाशे फलमध्येषु तदन्ते गवमध्यगम् | दशमध्यासमारूढं शमरि पदमग्रतः || हरमध्ये उरमध्यं परमध्यं च केवलम् | राद्यं खार्द्ध समारूढं दान्तं पाशभृतान्वितः || औणमध्यस्थितं वर्णं महिषासनसंयुतः | रिष्टक्लेशपदं मग्रेराद्यं वाद्यं च केवरौ || धोर्द्धपाशभृते नैव भेदितं रान्तकेवलम् | लान्तं परकलाक्रान्तं रेफभिन्नं च मस्तकम् || केवलं गवमध्यस्थं राद्यं परकलान्वितम् | षडमध्यं वममध्यं इ न मध्येन भेदितम् || विसर्गान्त स्थितं वर्णं मेरुमाध्येनमण्डितम् | तरणि पद तस्याग्रे आलिखेद्वरवर्णिनि || रहमध्यं उममध्यं परमध्यं वदान्तगम् | केवलानि समुद्धृत्य तर उ आदिसंयुतम् || निथमप्रविलोमेन रद्येमकारभूषितम् | फलमध्यगतं वर्णं मेरुमाद्येनमंत्रितम् || आद्यं मलयमुद्धृत्य ऊर्द्धचाधं तु केवलम् | त्रयाद्विगुणमुच्चार्य हसद्विस्थानमालिखेत् || फलमध्यगतं वर्णं तस्याग्रे परमध्यगम् | तस्याधो खगमध्यस्थं द्वयो द्विगुणमुच्चरेत् || प्. १५अ) लोकालोका स्थितं चोर्द्धं कैलाशे दशमध्यगम् | थलमध्यगतं लिख्य अकमध्याधसस्थितम् || विसर्गान्ते स्थितं वर्णं इकारेण विभूषितम् | दान्तं परकलायुक्तं मी अन्तेन समन्वितम् || तरजं लिख्यदेवेशि तदग्रे फलमध्यगं | फभमध्यगतं वर्णं मलयाद्येनभूषितम् || भक्षिणीमदमुच्चार्य द्विस्थाने षडमध्यगम् | कैलासे हरमध्यस्थं फलमध्याधसस्थितम् || केवलं हान्तगं वर्णं ओणमध्यं तदग्रतः | तस्याधो दशमध्यस्थं बिन्दुषष्ठस्वरान्वितम् || षडमध्यगतं वर्णं राद्यं सरेफमूर्द्धगम् | द्वयाद्विस्थानमालिख्य गाद्यं मलयादिभूषितम् || शशमध्यगतं वर्णं वारुणेनैवमण्डितम् | उभौ द्विगुणमुच्चार्य त्रिशूलेन पदं पुनः || कैलासे खान्तसोवस्थ ईश्वरं बिन्दुलांच्छितम् | विसर्गाधसमुद्धृत्य मेरुमाद्येनभूषितम् || द्वयो द्विगुणमुच्चार्य च्छिंधिद्विस्थानमालिखेत् | कैलासे भयमध्यस्थं केवलम् भूधराद्भवे || ऐममध्यं ख घ मध्यं ऐ ऊर्द्धं योजयेत् क्रमात् | लोकालोकस्यधोर्द्धस्थं औणमध्ये तदग्रतः || मलयादि युतं कृत्वा ठान्तं साग्रं समालिखेत् | प्. १५ब्) त्रयो द्विगुणमुचार्य च्छेदये द्विगुणं लिखेत् || तावद्यावत्पदं लिख्यविसर्गान्तोर्द्धमालिखेत् | नारथान्पदसंलिख्य साधयेद्द्विगुणोलिखेत् || गवमध्यतदग्रे च थलमध्यं षडमध्यगम् | केवलानि त्रयावर्णात्कणिरुकाविलोमतः || वममध्यं खघमध्यं फलमध्यं तथैव च | तदग्रे औणमध्यस्थं तृतीयस्वरभेदितम् || महाभैरवमुद्धृत्य तेजष.ष्ठस्वरास्थितः | केवलं गवमध्यस्थं दोधपरकलान्वितम् || थलमध्यं ढकाराढं उभौ ईश्वरभेदितौ | तरजं ईश्वरैः सार्द्धं तदग्रे थधमध्यगम् || वहमध्यं फलमध्यं दोधन्तु धावसंलिखेत् | केवलानि वरारोहे चेदवर्णसमुद्धरेत् || षोद्धन्तु ईश्वरा क्रान्तं औणामध्ये च ए युतम् | हरमध्यं उरमध्यं परमध्यं तथैव च || केवलानि त्रयोवर्णा त्रार्द्धञ्च बिंदुलक्षितम् | औणमध्यं दशमध्यं युक्तं च दोर्द्धमग्रतः || मलयादि युतं कुर्याणाधस्थं सविसर्गयुक् | कैलाशे गवमध्यस्थं अधोह्यग्निं प्रदापयेत् || ताद्यं थाद्यं च्छकारान्तं धोर्द्धवकारमालिखेत् | केवलानि वरारोहे भूतसंख्याक्षराणि च || प्. १६अ) तदग्रे औणमध्यस्थं हरमध्याधसस्थितम् | तदग्रे परमध्यस्थं इटमध्येन भेदितम् || अनुस्वारान्तमालिख्य ऐकाराद्यन्तु मूर्द्धगम् | कैलाशे फलमध्यस्थं पहमध्यस्थितं तु युत् || इकाराद्येनसंयुक्तं आलिखेद्वरवर्णिनि | केवलं भढमध्यस्थं सान्तं ऌ आद्यभूषितम् || खाद्यं परकलायुक्तं वाद्यमीश्वरभेदितम् | अस्य बीजादिमं बीजमग्रतः पुनरालिखेत् || केवलं परमध्यस्थं आलिखेद्वरवर्णिनि | विसर्गान्तोद्धमालिख्य आद्येन च विभूषितम् || वहमध्यगतं वर्णं धोर्द्धञ तदनन्तरम् | कलातृतीयसंयुक्तो अतरुर्द्धं शृणु प्रिये || सान्ते षष्ठकलारूढो व्योममस्तकभूषितम् | त्रिविधोच्चारणं तस्य कुर्यात् पर्वत संभवे || प्रसीदमदनालिख्य ओणमध्यं खोर्द्धसस्थितम् | अग्रतेजं समुद्धृत्य मलयाद्येनभूषितम् || खाद्यंदान्तं समुद्धृत्यौ उकारासनसंस्थितौ | उभौद्विगुणमुच्चार्य रान्तं उ आदिसंस्थितम् || दान्तं परकलायुक्तं हाद्यं खार्द्ध स्थितं कुरु | कैलाशे दशमध्यस्थं उणमध्यो दया चले || लोकालोकेधकारार्द्ध कैलाशेषादिसंयुतम् | प्. १६ब्) खाद्यं परकलाक्रान्तं व्योममस्तकभूषितम् || लोकालोकादिसंयुक्तं व्यंजनं मूर्ध्निसंस्थितम् | कैलाशे वहमध्यस्थं तस्याधो हव्यवाहनम् || नादबिंदुकलोपेतं लोकालोकादिभेदितम् | सान्तवर्णसमुद्धृत्य उ झमध्यासनस्थितम् || व्योममूर्ध्नि गतं कुर्यादशेषाद्य प्रणाशनम् | कैलाशे पर्वतते वान्ते यद्वर्णं सार्द्धसंस्थितम् || अकारान्तमुर्द्धलिख्य उभौ त्रिस्थानमालिखेत् | हरमध्यासनं लान्तं सान्तं च ह्यग्रतः स्थितम् || उभौदण्डधरौ कुर्यान्मन्त्रमेतत् सुरार्चिते | एषाविद्यामहाभागे सिद्धलक्ष्मीति विश्रुता || अक्षरान्ते तु ते सर्व नवत्यधिक् शतद्वयम् | श्रीदेव्युवाच || अद्यमे सफलं जन्म अद्यमे सफलं तपः || श्रुता शंभो महाविद्या त्वत्प्रसादाद्य भैरव | अधुना श्रोतुमिच्छामि करांगन्यासमुत्तमम् || येन विन्यस्तमात्रेण सर्वसिद्धिप्रजायते | श्रीभैरव उवाच || शृणु देवि महाभागे यस्त्वयापरिपृच्छतम् || कथयामि न संदेहो न्यासं भवति यादृशम् | शृणु देवि समाख्याता सिद्धलक्ष्मीति विद्यया || प्. १७अ) ओंकारादि हकारान्ता दशोनात्रिशताक्षरी | तस्याद्येकादशावर्णा पूर्ववक्त्रे च विन्यसेत् || तस्याग्रे नन्दसंख्या च दक्षिणास्येषु विन्यसेत् | भानुसंख्यान्तरे वक्त्रे पश्चिमे रुद्रसंख्यकान् || ऊर्द्धवक्त्रे च देवेशि द्विगुणाक्ष तृणाक्षरात् | नमोन्तं विन्यसेद्वक्त्रे यथा संख्याक्रमेण तु || वक्त्रं न्यासमिदं प्रोक्तं तदग्रे त्वधुना शृणु | भ्रुकृन्नाभिमुखे चैव वामदक्ष पुटे तथा || वामदक्षिण नेत्र च श्रवणे वामदक्षिणे | लिङ्गाधार क्रमेणैव वर्णमेकैक विन्यसेत् || भ्रूपादौ गुडपर्यन्तं योजयेद् द्वादशाक्षरान् | ऋषिरंगा दिशा विश्वा ग्रहरंध्रात् क्रमेण तु || हृदयाद्यस्त्रपर्यन्तं यथा संख्याक्षराणि च | नमः स्वाहा वषट् हूं च वौषट् फट् अन्तगं तथा || मन्त्रयानी मया प्रोक्तं षडंगान्तेषु योजयेत् | अचलाब्धि युगावर्णा आवाह्यप्रेतमासनम् || शत्रुक्षयक्रमेणैव योजयेद् वरवर्णिनि | कपालरुद्रमित्याख्या खट्वांगं विश्वमक्षरान् || शूलं चाष्टविजानीया खड्गसप्ताक्षरान्यसेत् | पाशेशरसमाख्याता अंकुशे ऋतु संख्यया || प्. १७ब्) वरदोकोनविंशत्या द्वीपसंख्याभवेत् न्यसेत् | सार्द्धमुण्डं चमस्वर्णाः घण्टापंच दशं तथा || अस्त्रशस्त्रक्षरा प्रोक्ता करं न्यासमतः शृणु | तर्जन्यष्ट न्यसेद्वर्ण मध्यमेकादशस्तथा || अनामिकाग्निमाख्यातः कन्यकां द्वादशाक्षरान् | अंगुष्ठाक्षर सप्तैव त्रिभिर्हस्ततलेषु च || करं न्यासमिदं प्रोक्तं नमोन्तं योजयेत् प्रिये | योनिनाभि हृदिमूर्द्ध्नि विन्यसेद्विद्धिचाक्षरान् || इदं न्यास महाभाग कथितं भ्रान्तिवर्जितम् | अधुना कथयिष्यामि देवार्चन विधिः क्रमात् || येन विज्ञातमात्रेन धर्मकामार्थ सिद्ध्यति | स्नानं कृत्वा वरारोहे धौतवलानुवेष्टयेत् || अर्घपात्रास्त्रमन्त्रेन पूरयेद्वरवर्णिनि | द्वारपालस्ततः पूज्य अर्घपात्रांबु पुष्पयाः || मन्त्रं ताभ्यां वरारोहे शृणुकल्यानि सांव्रतम् | टकाराध स्थितं वर्णं बिन्दुयुक्तं च कारयेत् || तदग्रे जयमध्यस्थं द्विधाभूतं कुरु प्रिये | आद्यं परकलायुक्तं तथा बिन्दुसमन्वितम् || ओं तमध्यगवमध्यस्थं ओणमध्यमतः परम् | रममध्यगतं वर्णं इढमध्येन भेदितम् || प्. १८अ) अकमध्यगतं वर्णं षडमध्ये तथैव च | विसर्गान्तं ततः कुर्यादेतद्वर्णसमुद्धरेत् || मन्त्रेणानेन देवेशि द्वारशाखाग्रदक्षिणे | पुजितव्यं प्रयत्नेन गशेणं? वरवर्णिनि || क्षां क्षेत्रपदमुद्धृत्य तस्यादौ प्रणवं लिखेत् | क्षेत्रपालपदं लिख्य नमोन्तमुच्चरेत् प्रिये || मन्त्रेणानेन देवेशि द्वारस्य वामभागतः | पूजयेत् क्षेत्रपालं च अर्घांबु पुष्पसंयुतैः || देहल्यायै पदं लिख्य प्रणवादिनमोन्तकै | देहली पूजयेन्नित्यं प्रविशेद् यागमंदिरम् || प्रणवादिसमुद्धृत्य मायाबीजं तदग्रतः | लक्ष्मीबीजं च तस्याग्रे दिग्मातृभ्यो नमोन्तकम् || मन्त्रेणानेन देवेशि अष्टदिग् परिपूजयेत् | प्रणवादि समुद्धृत्य माया तस्याग्रसंस्थितम् || आधारशक्तिमालिख्य कमलासन पदं पुनः | ततो नायपदं चाग्रे आसनं मान्मनस्य च || तत्रोपरिस्वयं देवि ह्युपविश्यवरान्मुनि | आधारशक्तिमाकुंच्य तडित्कोटिसमप्रभाम् || मध्रनाभौ च हृत्कण्ठे आज्ञास्थानक्रमेण तु | भेदितव्यं प्रयत्नेन द्वादशान्त लयं कुरु || प्. १८ब्) परामृतरसं देवि श्रवन्तं चिन्तयेत् सदा | देहमाप्लावनं कृत्वा स्वयं देवी भवेत् ततः || अर्घपात्रं ततः पूज्य मूलविद्यासुरेश्वरि | अंगन्यासक्रमेणैव नमोन्तं पात्रपूजनम् || स्वजाति विहितैर्द्रव्यैः परिपूर्णं कुरु प्रिये | मुद्रामृतमयी बद्ध्वा पात्रस्यापि प्रदर्शनै || च्छोटिकां च त्रयं दत्वा विघ्नस्योच्चाटनं कुरु | पात्रपूजा इमे प्रोक्ता अत ऊर्द्धं शृणु प्रिये || ओं ह्रीं श्रीपदमुच्चार्य आनन्दभैरवाय च | फट्कारान्तो लिखेद् देवी प्रणवं लिख्य चाग्रतः || माया श्रीबीजमालिख्य सत्रयं सविसर्गजम् | सुरादेव्यामृतं लिख्य धममायाश्च संलिखेत् || पवित्री करणं देवि मन्त्रेणानेन कारयेत् | सकलशत्रुमालिख्य प्रमथनिपदं पुनः || अस्त्रायफटमालिख्य द्रव्यशुद्धिरणेन तु | अन्तर्याग पुनर्देवि कर्तव्यं सुविशेषटः || वामेन पूरयेद् वायुं कुंभयेत् तद्वनन्तरम् | रेचयेत् सूर्यमार्गेन किंचिदाकुंचयेद् गुडम् || शक्तिः शिव पदे योज्य जिह्वामूर्द्धगतं कुरु | अन्तर्यागमिदं देवि कथितं भ्रान्ति वर्जितम् || अष्टपत्र लिखेत् पद्मं सकेशरसकर्णिकम् | प्. १९अ) तद्बाह्ये षोडशारं च प्रयत्नेन समालिखेत् || प्रेतञ्च कर्णिकान्तस्थं देवीं तस्योपरिस्थितम् | विंशस्यार्द्ध भुजोपेतां विंशाद्धार्द्धमुखानि वै || षष्ठिस्यार्द्धार्द्ध नेत्रानि शुद्धस्फटिकसंनिभा | कुंदेन्दु सदृशं रूपं हारनूपूरमंडितम् || त्रिशूलवरदं घण्ठा खट्वाङ्गं पाशमेव च | वामबाहु इमे प्रोक्ता आयुधानि वरान्मुखि || अंकुशमभयं मुण्डं खड्गं च पात्रमेव च | दक्षबाहुधृताशस्तामसुराणां वधार्थतः || ध्याये तद्रूपमात्मस्थं कर्णिकान्त प्रतिष्ठयेत् | आवाहनादि सत्कारैः पुष्पांजलित्रयं ददेत् || धूपं दीपं तथा गंधं अर्घपात्रादिकारयेत् | पश्चादात्मनि पूजा च न्यासमार्गेण कारयेत् || पूर्वोक्त ज्वालपालानि वामदक्षे च मध्यगान् | गणेशं क्षेत्रपालं च देहल्या च तृतीयका || गुरुं परगुरुं चैव परमेष्ठिं तथैव च | पूर्वाचार्य चतुर्थं च आदि सिद्धिं च पंचमम् || गुरुपक्तिं समभ्यर्च्य देवी उर्द्धगतः सदा | प्रणवादिनमोन्तस्थामुच्चरेद् गुरुपंचकम् || अत ऊर्द्धं महादेवि शक्तिपूजां समारभेत् | प्. १९ब्) कं टं कमलाकर्षण्यै धूत न्यासिलताधरी || क्रोधिनी वज्रिनी चैव च्छेदिनी च कपालिनी | ह्रीं श्रीं प्रणवयोगेन नमोन्तश्चाष्टशक्तयः || इन्द्रादौ ईशपर्यन्तं शक्तिश्चाष्ट दले यजेत् | षोडशारे महापद्म विशेषा च्छृणुपार्वति || चण्डायै च प्रचण्डायै सुभद्रामुकुटी तथा | लंबाख्या भूरिधारा च मरुता च सुवर्णभा || गुहनासा ज्वालदायै वितालागुहकास्तथा | मनोध्यक्षाप्रचण्डा च खड्गाला फेत्कारिणी तथा || यथा पूर्वक्रमेणैव षोडशानि प्रपूजयेत् | पश्चाद्वटुकं महाभागे पूजयेद् देवि चाग्रतः || देवि पुत्रपदं लिख्य वटुकनाथपदं पुनः | एहि एहि पदं लिख्य गृह्न गृह्नेति चोच्चरेत् || ह्रीं श्रीं आदि स्वाहान्ते च बटुक पूजा इमतः | क्षेत्रपालाय संलिख्य एहि एहि पदं पुनः || बलिं गृह्न गृह्न स्वाहा ओं क्षां आदि स्वाहान्तगम् | क्षेत्रपालवलिर्ह्येषा सर्वभूत बलिं शृणु || देवतेभ्यः पदं पूर्व योगिनीभ्यः समुद्धरेत् | बलिं गृह्न गृह्नोद्धृत्यं ह्रीं श्रीं आदि स्वाहान्तगम् || सर्वभूतबलि ह्येषा कथिता भ्रान्ति वर्जिता | दातव्यामीशा दिग्भागे सर्वापद्रवनाशनीम् || इति श्रीकालिकुलसद्भावे महातन्त्रे पंचाचलनिर्गत प्रस्तारे श्रीसिद्धिलक्ष्मीमते मन्त्रराजोद्धारे द्विपंचाशत्तमोध्यायः समाप्तः || || ओं नमः श्रीप्रत्यङ्गिरा देव्यै || श्रीदेव्युवाच || परमेश सुधास्रूति कलालं कृत शेखरे | नीलकण्ठ वृषारूढ गङ्गाधर महेश्वर || तां वः प्रत्यंगिरां देवीं त्रैलोक्य भयनाशिनीम् | परमन्त्राभिचारांश्च या नाशयति लीलया || शान्तिपुष्टिकरी शुद्धा ग्रहापस्मारभक्षणीम् | भूतवेताल शमनी कृत्या खार्खोदनाशिनी || सर्वसाधारणी घोरा सर्वापप्लवनाशनी | सर्वसंपत्तिदा श्रेष्ठा सर्वसौभाग्यदायिका || यया विज्ञातया सम्यक् विभूतिः संप्रवर्तते | यस्या घोरतरानान्या विद्यते भुवनोदरे || तामाख्या हि महादेव प्रसादाद्विश्वनायिकाम् | श्रीभैरव उवाच || शृणु वीरेन्द्र नमिते रहस्यमिदमद्भुतं || सर्वसंकरदोषघ्नं सर्वापद्रवनाशनम् | प्. २०ब्) सर्वशत्रुनिहन्तारं दुष्टदारिद्रमर्द्दनम् || विधानमतुलं देवि यन्नाख्यातं कदाचन | मनोरम शुचौदेशे सुगुप्ते लक्षणान्विते || सुधूपामोदवहुले चन्दनागुरुचर्चिते | प्रस्तार्यमातृकामन्त्री प्रपूर्या च यथाक्रमम् || ततः समुद्धरेद् विद्यां त्रैलोक्य भयनाशनीम् | दीपकं पूर्वमुद्धृत्य नमस्कारसमन्वितम् || सर्वसिद्धिपदं चैव योगिनीभ्यः पदं तथा | नमस्कारः पुनः कुर्यात् सर्वसिद्धि पदं तथा || मातॄभ्यः पदमुद्धृत्य नमः शब्दं ततः कुरु | नित्योदितानन्दपदं नंदितायै पदं तथा || पदं सकलनामानं तत्परं परिकीर्तितम् | कुले चक्रपदं योज्य नायिकायै पदं तथा || भगवत्यै पदं पश्चाच्चण्ड शब्दं पुनर्ददेत् | कापालिन्यै पदं दद्यात् तद् यथा पदमुद्धरेत् || षट्पंचाशाक्षरेणोक्तं प्रथमं तु समुद्धरेत् | पुनस्त्रिपदमुद्धृत्य डम्बरं तदनन्तरम् || सदाशिवौ पुनर्देयं हंसमंकुशसंयुतम् | बिन्दुनालं कृतं कृत्वा कुण्डलं योनिसंयुतम् || गोलकेनसमायुक्तं पुनः सर्वक्षयं ददेत् | प्. २१अ) त्रिपदेन समायुक्तं बिन्दुनासमलकृतम् || प्रणवं कर्त्तनं वह्नि बिंदुमेकत्र योजयेत् | नमस्कारमतोदेयं महामन्त्रप्रदीपनम् || देयं परम शब्दं च हंसिनीति पदं तथा | निर्वाणमार्गदे देयं पदं सर्वोत्तमोत्तमम् || विषमोपप्लवपदं प्रशमनि पदं तथा | अमृतं योजयेत् पश्चात् कलशब्दं पुनर्ददेत् || दुरितारिष्टसंक्लेश शब्दयुक्तं पुनर्ददेत् | पदं दलनिसंयोज्य पदं सर्वा पदं तथा || तथैवांभोधितरणि पुनः सकल शत्रुकम् | प्रमथनि पदं पश्चाद् देवि शब्दं पुनर्ददेत् || आगच्छागच्छसंयोज्य हसयुग्मं द्विधा कुरु | वल्गयुग्मपदं योज्य नरशब्दं पुनर्ददेत् || रुधिरात्रवसायोज्य भक्षिणीति पदं तथा | ममशब्दं स्वशब्दं च शत्रुन्मर्द्दद्विधा वदेत् || खाहिखाखि पदं दत्वा त्रिशूलेन पदं तथा | भिंदिच्छिंदि द्विधायोज्य खड्गेन पुनरुद्धरेत् || ताडयेति द्विधा योज्य च्छेदयेति पदं द्विधा | तावद्यावत्पदं दद्यान्ममशब्दं ततो वदेत् || वदेत् सकल संज्ञं च पददेयं मनोरथान् | साधयं द्विगुणं देयं पदं परमसंज्ञितम् || प्. २१ब्) तथा कारुणिके चान्य पदं भगवतीति च | महाशब्दं पुनर्देयं भैरवं पदसंज्ञितम् || रूपधारिणि चैवान्यत्पदं त्रिदश आद्यकम् | वरशब्दं पुनर्देयं नमितेति पदं तथा || पुनः सकलशब्दं तु मन्त्रमातः पदं तथा | प्रणतेति पदं यत्तज्जनशब्दं पुनर्ददेत् || वत्सलेति पदं चैव योजयेत् परमेश्वरि | देवि शब्दं महादेयं कालिशब्दं पुनर्ददेत् || कालनाशनि संयोज्य पदमत्र प्रदीपकं | महानिलपदं दत्वा ब्रह्मणापरिदर्पितं || लांच्छितं गोलकेनैव पिण्डं सन्तु त्रिधावदेत् | पश्चात् प्रसीद पदकं मदनातुरशब्दकम् || अस्यास्तिमंकुशाक्रान्तं भूषितं मूर्ध्नि बिन्दुकम् | कुरुशब्दद्विधायोज्य सुरासुरपदं तथा || कन्यकापदमुद्धृत्य डंबरं तु समुद्धरेत् | वरुणान्तं डम्बरेण वह्नि बिन्दुविभूषितम् || सर्व श्रीमुखदातार महाभोगपरावहम् | कालानलं महाहंस बिन्दुर्द्ध तु विभूषितम् || भीमपदं त्रिधा योज्य वह्निभार्या समन्वितम् | उद्धृता परमाविद्या सुखसौभाग्यमोक्षदा || शतद्वयन्तु वर्णानां नवत्येककमुद्धृता | एषा विद्या महाविद्या नाम्ना त्रैलोक्यमोहिनी || प्. २२अ) लक्ष्मीश्वरी महाकान्ता सर्वसौभाग्यदास्मृता | अस्मिन् श्रोतसि देवेशि नानयासदृशी परा || अलक्ष्मी समनी ज्ञेया दुष्टदारिद्रमर्दनी | कलि दुःस्वप्नशमनी सर्वापद्रनाशनी || राजोपसर्ग प्रशमनी दुष्टदैत्यविघट्टिनी | चौरारण्ये महाघोरे सिंहव्याघ्रादि संकटे || विषमे गहने वह्नौ भूतापस्मारजे भये | स्मरणीया सदागोरी कृत्यासङ्ग्रामदारुणे || सकृत्स्मृत्वा दहत्येषा पापौघं तृणराशिवत् | हत्वाजगदिदं घोरं ब्रह्मविद्भिः प्रसूचितम् || गुरुहा पितृहा देवि मातृहा भ्रुणहा तथा | लिंगोत्पातादिकैः पापैः सकृत् पाठात् प्रमुच्यते || पापैर्महापातकैश्च तथा चैवोपपातकैः | तथा पातक राजश्च सकृन्मोचयते स्मृता || लक्ष्मी युक्ता भवेच्छ्रीमान् मदोन्मत्तगजेन्द्रवत् | सकृदावर्त्य देवेशि पादात् सर्वोत्तमोत्तमः || सप्तसागरपर्यन्तं तीर्थस्नानकृतं भवेत् | त्रिरावर्त्य सुरेशानि दिवि भूम्यन्तरीक्ष च || तीर्थस्नाता भवेद् देवी नात्रकार्याविचारणा | सप्ता वर्तेन शुभगा दीक्षितः सर्वमण्डले || प्. २२ब्) दशवर्तेन शुभगे पुत्रको भवेत् भृशम् | सप्ताविंशतिजापेन ज्ञायते मातृमंडले || साधको वीरराजासौ यथा भैरवनायकः | शतार्द्धपरिजापेन भवेद्भैरववत्स्वयम् || तम्नास्ति यन्नकुरुते तम्नास्ति यन्नसाधयेत् | निगलार्गलयन्त्राणि नाशयेल्लीलया सदा || त्रिसंध्या वर्त्तनाद् देवि सप्ताहान्नात्रसंशयः | बंधनान् मुच्यते नूनं यदिकालेन पाशितम् || शताष्टपरि जापेन शक्तरौघं विनिक्षिपेत् | यत्र यत्र महेशानि निगदा स्फोटनं भवेत् || नावाशकटयन्त्राणि स्तम्भयेन् मोचयेत् तथा | सिकतासप्त जप्त्वा तु क्षिप्त्वामघान्निवारयेत् || राजिकासप्त जप्त्वा तु कृत्वा साधकपुंगवः | भूतापस्मार यष्मादि यं यं ताडयते क्रुधा || तं तं नाशयते क्षिप्रं न भूयः स्मरते ततः | ज्वरा चातुर्थकाद्याश्च सप्त जप्तादेकेन तु || अभ्युत्क्षणान्निवर्त्तन्ते नात्रकार्या विचारणा | लू?टापस्मारविस्फोट व्याधया विविधास्तथा || सप्तजप्तादकेनैव तद्वद्देवि विनाशयेत् | त्रिसप्तमन्त्रितं कृत्वा पाणोपाणीयमुत्तमम् || यस्य तद्दीयते मन्त्री विषार्त्तस्य सदैव हि | कुलिकेनापि दष्टस्य विषनिर्णाशनं भवेत् || २३अ) धूलिक्षेपान्मोहयते शत्रुरुद्यतशस्त्रकान् | कुंकुमागुरुकर्पूर गोरोचनविमिश्रितैः || सप्ताभिर्मन्त्रितं देवि तिलकं यः करिष्यति | रणेराजकूलद्यूते विवादे सजयी भवेत् || वल्लभः सर्वनारीणां कामदेवसमोभवेत् | अचिन्तितानि चार्थानि सदा तस्य भवन्ति हि || धनदस्य न सा भूति साधकस्य तु या भवेत् | यथा नारायणो देवो लक्ष्मीकान्तः सदा स्थिति || तद्वत्साधक राजस्य स्मरणान्नित्यमेव हि | गरयन्त्रं विषं दुष्टं ये प्रपुंजन्ति साधके || यो दुष्टधियः कुरुतस्तेषां कृत्या प्रजायते | बंधुपुत्रार्थनाशश्च देहनाशश्च दारुणः || भवत्येषां न संदेहो यदिष्ट साधकोत्तमे | कर्मणा मनसा वाचा ये दुष्टं तस्य कुर्वते || तेषां प्रत्यंगिरा जायेत् सर्वनाशश्च भैरवि | क्रुद्धो भवेद् वा यस्यैष साधको वीरवत्सले || कुलक्षयं भवेत् तस्य देव्या स्मरण मात्रतः | यः सदा चिन्तयेत् कामं तत् तत् साधकमिष्यते || सर्वरूपधरा देवी विश्वरूपामहोल्वणा | पद्मप्रेतासना दीप्ता वरदाभयय पाशिनी || नानारूपधरादेवी नानाशस्त्रैकशोभिता | प्. २३ब्) बहुवस्त्रा बहुभुजा बहुरूपा महोल्वणा || विश्वरूपा महेशानि नीलकुंचि मूर्द्धजा | यथाभिमतरूपा वा महालक्ष्मी निभां स्मरेत् || शितहारेन्दु सदृशीं पंचवक्त्रा त्रिलोचनाम् | दशदोर्दण्डसंहिता नानायुधकरोद्यता || रक्तारुणाम्बरां देवीं स्मरेत् सर्वसुखप्रदाम् | चिन्तामणिनिभां देवीं चिन्तितार्थ फलप्रदा || महापात्रे धान्यगंजे मद्यपूर्णे प्रपूजयेत् | अक्षयं तु भवेत् तस्य नित्यपूजारतस्य च || अर्थकोपे बिल्वगतां संपूज्य परमेश्वरी | धनदेन समं द्रव्यं न कदाचिद् विनश्यति || गजसाले मुक्तिदाम्ने पूजयेत् परमेश्वरी | न कदाचिद् विनश्यन्ति गजावृद्धिं प्रजायते || कृत्वा चंदन काष्ठानां प्रतिमामश्च मंदिरे | संपूज्य परयाभक्त्या न नश्यति हयेश्वरा || वृद्धिमायान्तिते नित्यं सूर्यस्येव निवेशनम् | गोगृहे चित्रफलके चित्रयित्वा समर्चयेत् || वृद्धिमायान्तिते गावा बहु पीयूषदा सदा | धान्यक्षेत्रादिके देवि राजिकां सप्तमन्त्रिताम् || प्रक्षिपेद् देवदेवेशि न कोपि प्रविशेत् ततः | महाशययादि संपत्या वृद्धिमायांतिते सदा || प्. २४अ) वाणिज्याय प्रकुर्वीत तत्प्रोक्षं मन्त्रवारिणा | तदा च विक्रमं यान्तु सदासौर्य च ये सदा || बालानां शर्ष्यपामंत्र्य बंधनीयात् सदागले | वृद्धिमायाकिते बाला आयुष्मान् प्रज्ञया दृढा || ज्येष्ठाहनो वाहनस्था पूज्यकामानवाप्नुयात् | योन्याकामयते देवि वाहने म्रष्टुकोपरि || अथ किं बहुनोक्तेन यद्यत् साधि तु मुत्सहे | अन्य ग्रन्थोपचारेण तत् तत् साधयते बलात् || सप्ताविंशति जप्त्वा तु सर्षषाक्षीर योषिताम् | संकास्थाने तु विकिरेत् सायं प्रातस्तु संकटे || तत्र लक्षणमालोक्य जपेत् तत्र च भैरवी | तावद् विद्या मनुद्विग्नौ यावत् सप्ताहमागतम् || ततरुत्पद्यते वेगान्नागलोक गता यदि | निधाने परमेशानि निर्विघ्नमुपतिष्ठति || यत्र यत्र निधिस्थाने जपेद् विद्यां महाबलाम् | तत्र तत्र निधिः साक्षादेति साधकसत्तमम् || जप्त्वा चाष्टसहस्रन्तु सर्वमन्त्राग्रमातरः | पर्वताग्रे महेशानि पद्ममष्टदलम् लिखेत् || जुहुयाद्गुग्गुलुं साज्यं सुप्रसन्नेन चेतसा | पश्चाच्छ्री संमुखाग्रन्तु मंगलं लोकविश्रुतम् || दीपपर्वणि देवेशि रात्रौहोमंत्र्यहस्मृतम् | प्. २४ब्) अनन्तरं विशेत् तत्र निर्भया गृह चेष्टवत् || यतोयतः प्रविशति साधकः सुसहायवान् | ततस्ततो विशीर्यके यन्त्रानद्यश्च शृंखला || उन्मादो जायते तीव्रं स्त्रीणां मदनदीपनम् | ततः प्रविष्टपाताले स्त्रीणां स्वामि भविष्यति || महाभोगभराशक्तो भवेद् ब्रह्मा पुरेवसः | अथवा श्रीमुखाग्रे तु जपन्तिष्ठन्ति निश्चलः || दीपपर्वणि वीरेन्द्र तदागच्छन्ति योगिनः | ताभिः सहविशेद् देवि पातालं भोगसागरम् || पूर्ववद्भोगभोगी स्यात् साधकः सानुगोवली | एवं पाताल संसिद्धि प्रियमेलापमुच्यते || रक्तभस्मापवीतांगः श्रग्दामाभरणान्वितम् | मदिरानंद चेतन्यः खड्गमुण्डकरान्वितः || हसन् गायन्मुदावल्गने व्रजेद्वीरवरं गृहम् | तत्रोच्चरन्महाविद्या वेदिमध्यगतः सुधीः || यावत् तृसप्तके देवि तावदा यान्ति देवताः | तासामर्घ्यं प्रदातव्यं भित्वावामांगमात्मनि || दत्तर्घखेचरः साक्षात् साधकोसौ भविष्यति | यथासौ भैरवो देवो निग्रहानुग्रहक्षमः || तद्द्वद्देवि न संदेहो भवत्येव हि साधकः | अस्याः प्रभावमतुलं कल्पकोट्या युतायुतैः || प्. २५) न च वर्णयितुं शक्तं सोहं वक्त्रसहस्रकैः | अतः संक्षेपतः ख्यातः तव देवि यथार्थतः || सर्वसंपत्करः सारः सर्वसिद्धिप्रदायकः | यथा वै ब्रह्मणा देवि नरनारायणार्चितम् || वसिष्ठ हेतोस्तु पुरा सहस्राक्षरमालिका | प्रकाशितो देवदेवि तद्वदेषा प्रकीर्तिता || इति रहस्यमिदं तव सुन्दरि त्रिदशवर्णितमेतदलं मया | निगदितं परमार्थ विचित्रितं सततमेव जयद्रथवत्सले || न हि तदस्ति जगत्रयमन्दिरे विविधवत्सल दृशा तव सुंदरि | यदि हन प्रकृति कृतमंजसा तवमया प्रिय भाषिणि हृद्गताम् || इह तु कालिकुलार्णवमध्यतो निगदित त्रिदशेन्द्र विलासिनि | क्रमविचित्र कला प्रविचारितः तम चिरेण गुहागतमद्भुतम् || त्रिदशडामरयागमहोत्सवं क्रमपरं मिहयत्कथितं तव | अत्र मन्त्र विपुलाश यद्वतो विद्यते निखिल भावगोचरे || यो न कुत्र विधिरिहोप वर्णिता वीर्यभावविलयोदयेश्वरी | षट्क मेतदुपवर्णितं मया कालिसंज्ञकमलं सुरेश्वरि || विंशतित्रिदशभाग चित्रिते भूरिकल्प शतवत्सुरार्चितः | प्. २५ब्) इति श्रीजयद्रथयामले विद्यापीठे भैरवश्रोतसिशिरश्च्छेदे चतुर्विंशति साहस्रे द्वितीयषट्के श्रीसिद्धलक्ष्मी विधाने मूलमालामन्त्रप्रकाश एकविंशतितमः पटलः समाप्तः || ओं नवत्यधिक द्विशताक्षरमालामन्त्र मातॄकानां जयद्रथोक्तानां विवरणम् || || दीपकं || ओं ततः प्रभृति मातॄखण्डानाषट्पंचाशदक्षराणां पष्टत्वादुद्धारो न व्याख्यातम् || ५६ || || ततो नवाक्षरं || त्रिपदं | ओं || डम्बरं | ह्रीं | सदाशिवौ || ह ह | हंस || ऊ || तद्युक्तं | हूं | हूं | अंकुश | आ | विदुः | *? | एवं ह्रां || कुण्डल | फ | योनि | ए | गोलकं || *? || एवं फं | सर्वक्षयः | क्ष | त्रिपदः प्रकरणात् | ओ | बिन्दु | *? | एवं क्षां || प्रणव ओ | कर्तनः | क | वह्नि | र || बिन्दुः | एवं | क्रों || नमस्कार | नमः || इति मन्त्रखण्डन वक्षरी || ९ || अतः परं स्तुति खण्डानां कालनाशनि पदान्तं यावत् तावत्पदं स्पष्टं || महानिलपदं || महानिलं एवं हः | ब्रह्मा उ | गोलकं *? || एवं त्रिधा हुं हुं हुं || अतः परं कन्यका पदं यावत् तावत् स्पष्टं || डम्बरं || प्. २६अ) ह्रीं || वरुणो वकार तस्यान्तं शकारण || वाम नेत्र ईकार || वह्नि रकर || बिन्दु *? | एव श्रीं भवत्येव || सर्वश्रीमुखेत्यादि विशेषेण द्वयस्येव प्रभावद्योतकं | कालानलः | ऊं || महाहंसः | ह || बिन्दु | ठ || अर्द्धेन्दु | ७ || एवं हूं || भीमराह्व फट् त्रिधा योज्य? | फट् फट् फट् | स्वाहा || एकत्र वर्ण २९० || अभियुक्तोस्ति तदार्थभिः सद्गुरु कृपया पूर्वतन्मुखा देव स्वीकृत्यमाराध्या || सद्गुरुरपि पुरश्चरकृतसिद्धिसाधितमन्त्रेषु ग्राहनीया तत्र कर्मणि चतुर्वर्णेष्वपि ग्राह्या || विप्र क्षत्रिय विट्शूद्र चाण्डालादि न भेद च | कौलिकेषु च कर्मेषु सिद्धिमन्त्रा गरीयसि || इत्यादि रुद्रयामलोक्त श्रीसदाशिववचनप्रमान एवेति || किं त्वत्र स्वत्र स्वबुद्व्युल्लिखिता विकल्पपरिघट्टना कुर्वन्ति केचित् | षट्पंचासाक्षरः प्रणवमुद्धृत्य इति पुनः शब्द चेतसे वैधाय प्रणवद्वयमुच्चरति || || तदसंगतं || अन्यपुनर्भूमिसंस्कारस्य विशेषण परिहृत्य महामन्त्रप्रदीपनं प्रणवमुद्धरन्ति || तेषां स्वग्रन्थ संवादातोय पद्यते || यथा || कालनाशनिसंयोज्य ददमत्यन्त दीपकमिति | प्. २६ब्) इति वाशिष्ठाय मते जयद्रथे मालामन्त्र टीका || सिद्धिलक्ष्म्या उग्रप्रचारकालि रूपत्वेन | एकाक्षरीमूलबीजाद्धारः || महाशून्यं तत्प्रवाहं त्रिशक्तिपरिमण्डितम् | बिन्दुश्चैव ततश्चन्द्र ततो योन्यष्टमं पुनः || तदधोयोजयेद् विद्वान योनिकुण्डान् महेश्वरि | अष्टाविंशतिमं भद्रे नादात् सप्तमसंस्थितम् || तद्वेश्मशिरसाभिन्ननति प्रणववर्जितः | पिण्डमेतन्महाभागे सर्वमन्त्रारणिं परम् || सर्वसान्निध्यकरणी सर्वसिद्धिभरावहम् | भाग्यमोक्षप्रदंसारं देव्या पिण्डमनुत्तमम् || ततोद्धारः महाशून्य || ह || तत्प्रवाह त्रिशक्ति | स || बिन्दु || ठ || चन्द्र | *? || योनि एकार तस्याष्टमं | ख || योनि कुण्डात् एकारात् अष्टाविंशतिमं || फ || नादात् सप्तमसस्थित फकारात्सप्तमं || र || तद्वेश्मभिन्नं एकार युक्तमित्यर्थः | मिलित्वा | ह्स्ख्फ्रें महाकुण्डलिनी | तृतीय षट्के रुद्रयामले || पुन मूल एकाक्षरी || सान्तान्तमादितः कृत्वा षट्विंशन्तु समुद्धरेत् | अधोर्द्धवह्निसंरूढं मूर्ध्निगुह्य नियोजितम् || षष्ठवर्गान्त संभिन्नं देवी एकाक्षरा स्मृता | प्. २७अ) जपसाध्या महाशक्तिर्न्नादमार्गनियोजिता || वाग्मन्दिर पदारूढो भैरवी रूपधृक् पदा | तदा स्मरेन् महाविद्या सिद्धिकालिजयक्रमा || सप्ताविंशति लक्षाणि जप्त्वा चैव तु सिध्यति | श्मशानाद्ये महाघोरे क्षेत्रेभ्याधयतेथवा || लघ्वीणी ध्यानसंयुक्त कृष्णाम्बरविभूषितः | ध्यायेद् घोरां महाभीमां कृष्णरक्तभयानकाम् || कृष्णाङ्गी प्रेतसंरूढा दिग्वासां विकृताननाम् | प्रेतखंचात्र संरूढां शिशुकर्णावलंबिनी || कपालहस्तां विकृतां रक्तपूर्णां सवोद्यताम् | नारास्थि भूषणैर्युक्तां व्यालयज्ञोपवीतिनीम् || अष्टादशभुजारौद्रा पंचवक्त्रात्रिलोचनाम् | सर्वायुधधरारौद्री भुक्तिमुक्तिफलप्रदा || उद्धार सान्त | ह || तस्यान्त | क्ष || क्षकाराषद्विंशम | र | गुह्य | इ | मूर्ध्नि ऋ || यथा तेन ह्क्ष्र्झीं? || योनिरूष्मा तथा नष्कं षट्कोणं कुण्डली कुलम् | मायानारायणं हंस अष्टधावाग्भवं स्मृतम् || वाग्भवाष्टकमध्यस्थां एतद्वर्गविभेदतः | पूजयेति | वाग्भवस्या | थ || तृतीयषट्के एकाक्षरी || प्. २७ब्) ओं नमः श्रीसिद्धिलक्ष्मी देव्यै || या सा परापराशक्ती व्योमेशी कुलनन्दिनी || सर्वभूतान्तरालस्था सिद्धिलक्ष्मीर्जयत्यजा | सर्गाहंकारभाजाशिरसि शकलिता ब्रह्मणा ब्रह्ममूर्तिः क्रोधादुच्चण्डदण्डा दिशि दिशि विविधाः संविधायापि यस्याः | सेनास्तंभं विधत्ते त्रिजगदधिपतिर्यत्प्रसादेन रूद्रः सामृद्नातूग्र शत्रून त्रिदशवरनुता चण्डकापालिनी वः || श्री उमावाच || या सा परापरासूक्ष्मा सर्वसत्वहितं करी || राज्यप्रदा भाग्यदा च आयुर्बुद्धिर्विवर्द्धनी | सर्वाभागाक्षयकरी महाभाग्यभरावहा || याप स्मृता देवदेव मोक्षमाप्नोति निश्चयात् | श्रीभैरव उवाच || शृणुदेवि परं गुह्यं गुह्याद्गुह्यतरं महत् || सप्तादशाक्षरा या सा सर्वतन्त्रेषु गोपिता | सर्वसिद्धिप्रदासारा भाग्यमोक्षाप्तये सदा || विद्या विद्येश्वरी ज्ञेया विशेषेण कलौ युगे | सर्वपापं हरादेवि विषत्रय विनाशिनी || सर्वपापं हरे च्छीघ्रं सकृदुच्चारणात्परा | ब्रह्महा भ्रूणहा चैव मातृहा पितृहा तथा || सकृदा वर्त्य शुद्ध्यत साधकः पाप शंकरात् | अभक्षभक्षणाद् वापि अगम्या गमनेन वा || अपेयं यदि वा पीतं त्रिरावर्त्येण शुद्ध्यते | अस्याः प्रभावमतुलं व्याख्यास्यास्यधुना प्रिये || सांप्रत्येवं शृणुष्वेव विद्याद्धारं महाधिपे | येन विज्ञातमात्रेन सर्वज्ञत्वं प्रपद्यते || मन्त्रोद्धारम् || खगेशं प्रथमोद्धृत्य रावं चैवाधुना प्रिये | वह्नि तृतीयमुद्धृत्य वह्निगेहमतः परम् || कालं मूर्ध्नि गतं भद्रे पंचमं पिण्डमुक्तिदम् | निषेध पुनरुद्धृत्य कालं प्रणवसंयुतम् || कालाद्यं केवलं दुर्गे गणेशं तदनन्तरम् | वरुणं च तथैवेहं पंचमंत्रिस्वराङ्कितम् || सौमित्री बिन्दुमूर्द्धानं चापाद्यं चापमेव हि | युक्तमिन्द्रं तथैवाद्यं योन्याद्यं तदनन्तरम् || सोमाद्यं च तथा कालं डम्बराक्रान्त पिण्डकम् | शिशिरं वरुणारूढं सप्तमान्त त्रिबिंदुयुक् || अस्त्रान्तन्तु द्विधा योज्य वह्निभार्यासमन्वितम् || १७ || एषा विद्या महाविद्या ऋद्धिसिद्धि प्रदायिका || पूज्या सर्वोपचारेण विद्या सप्तादशाक्षरी | षट्कोणे परमेशानि पूजिता सर्वसिद्धिदा || दूती षट्केण सहिता वीराचार प्रयोगतः | सर्वश्वेतोपचारेण सर्वकर्मफलावहा || राज्यप्रदासिद्धिलक्ष्मी भैरवी भैरवासना | प्. २८ब्) ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि सर्वकर्मफलावहा || परां समाधिनाश्रित्य चिच्चेतन्यपराकला | हृत्पद्मकर्णिकाजाता जगदा ह्लादिनी परा || महातेजो मयी लक्ष्मी सहस्ररविभासुरा | पंचवक्त्रा दशभुजा त्रिपंचनयनैर्युता || कैलाशशिखराभासा श्वेतवर्णासुसप्रभा | ईदृग्रूपा सिद्धलक्षमीर्महाप्रेतोपरिस्थिता || उरगेन्द्रोपवीताख्या सर्पाभरणभूषिता | पाशांकुशधरारौद्री वरदा भयदा सदा || दक्षहस्तखड्गराजं शत्रूनां क्षोभमावहेत् | वामे करे तु खट्वांगं शूलं वै दक्षिणे करे || दक्षिणे कंदलं भीमं महारक्ताभि पूरितम् | सव्यहस्ते स केशं वै मुण्डमालित सान्त्रकम् || वामे चैवामृतं कुंभं दधतः सर्वकामदम् | एवं ध्यानं महागुह्यं सर्वसिद्धिप्रदायकम् || दारिद्रनाशनी चैव भयं नाशयते नृणाम् | नदीतरण संकृष्टे राजद्वारे रणे तथा || नाशयेत् परमेशानि सकृदुच्चारणादपि | एकाहि कं नाशयते ज्वारं वापि द्वयाह्निकम् || त्र्याहिकं वाडमादेवी चातुर्थकमथापि वा | नाशयेन् नात्र संदेहः सप्तावर्त्तेन चोत्तमे || प्. २९अ) भूताश्च दारुणाश्चैव आवेशे नैव जायते | पर प्रणीता या विद्या नाशयेन् नात्र संशयः || आपदाया तथा देवी ह्यवस्थाया गतापि वा | सप्ता विंशति जापेनमुच्यते नात्र संशयः || मुच्यते हि महारोगात् विषमास्थिगता च यत् | चतुःपंचाशद् जपना च्छरीरे सुखमाप्नुयात् || अनया जप्तया वापि सिद्धया साधकस्य तु | सिद्धे तु ददते सर्वं यत् किंचिन् मनसेप्सितम् || यत्र यत्र नियुंजीत तत्र तत्र जयं भवेत् | धनार्थिते तु धनदो वश्यार्थे वश्यदा भवेत् || कामार्थी लभते कामान् तथा भवति साधकः | सिद्धलक्ष्मी महादेवी दापयेदीप्सितं फलम् || अथ किं वहुनोक्तेन सर्वचिन्तित सिद्धिदम् | मूलमन्त्र ख्फ्रें || १७ || श्री उमोवाच || योगिनी षट्कमेवं हि यदुक्तं परमेश्वर || षट्क पूजनकं कीदृक् कथयस्व प्रसादतः | होमार्चनं च यागं च येन सिद्ध्यति साधकः || श्रीभैरव उवाच || शृणु देवि प्रवक्ष्यामि योगिनी षट्कमुत्तमम् | य या विज्ञातमात्रा या विभूतिः संप्रवर्तते || मायाबीजं परं तत्वं श्रीबीजं तदनन्तरम् | स्वनाम्यम्बापादयुतं पूजयेत् प्रसन्नधीः || प्. २९ब्) धामाधामवतीधाम्नी तथा वै ध्यानमण्डला | रविप्रभाविराजन्तीं षट्योगिन्यः प्रकीर्तिताः || षट्कोणे भुवणेशानी ह्यर्थसिद्धिप्रदा शुभा | होमात् त्रिमधुयुक्तेन पुष्टिर्भवति शाश्वतीम् || होमात्रिकटुकैर्देवि विद्वेषो जायते नृणाम् | काकपक्षेन चोच्चाटं कुरुते नात्रसंशयः || तिलैस्तु श्रियमाप्नोति राज्यवाम्नात्र संशयः | साधकेन्द्रस्य भवते देवि सत्यं वदाम्यहम् || भस्मं च विषसंयुक्तं होमयेन्निशिनिर्भयम् | चतुर्दश्यां तथा रात्रौ एकान्ते हरमन्दिरे || शत्रुन्मम ततो गृह्य मारयेच्च जनैर्युतम् | सप्तरात्रे तु संपूर्णे सत्यं सत्यं न चान्यथा || मदनस्य तु पत्राणि होमयेत् साधकोत्तमः | वश्यार्थे देवदेवेशि स्त्रियां वा पुरुषोपि वा || होमाद् देवि प्रसिद्धेत यदि साक्षात् तिलोत्तमा | धनदा दानवश्चैव तिष्ठते किंकरो यथा || सप्तादशाक्षरी विद्या प्रोक्तासर्वार्थ सिद्धिदा | पुष्पैर्नाना विधैर्देवी भक्ति युक्तेन चेतसाम् || पूजिताश्च ददात्यतान् मनसायदभीप्सितम् | जयते सततं देवि सिद्धिलक्ष्मीर्महाप्रभा || पापैरशेषैर्निर्मुक्तो देवि संयोज्यतां व्रजेत् | ३०अ) आदौ जातं प्रकर्त्तव्यं मण्डलताः प्रपूजयेत् || मण्डलं तु षडश्रं हि ख्यातं पूर्व हि सुव्रते | वश्ये तु ध्यायते रक्ता शित सिंदूरसप्रभा || कपोताभा तु वाधिर्य रक्ताशुक्ले तु मोहनी | विद्वेषे हरिता देवि उच्चाटकाकसंनिभा || नानाकर्मकरी देवी भुक्तिमुक्तिफलप्रदः | सर्वावस्थगतो यस्तु नोपसिद्धिमवाप्नुयात् || सिद्धिलक्ष्मी महाविद्या सर्वविघ्नविनाशनी | सर्वसौभाग्यजननी स स्थिता वीरनायिका || अन्ययागरतानान्तु दत्ता हि नरकं व्रजेत् | मयावतारिता देवि त्वदर्थं नात्रसंशयः || विद्यानामुत्तमा विद्या भैरवेन प्रकीर्तिता | सर्वपापविशुद्धात्मा मोक्षमार्गभवेन्नरः || इति श्रीभैरवस्रोतसि सारसंग्रहे श्री उमायामले द्वादशसहस्रे उमाप्रबोधे श्रीसिद्धिलक्ष्मीविधाने चतुर्विंशतिमः सप्तदशाक्षराद्धारः समाप्तः || श्रीगुरुपादुकां || ओं नमः श्रीशिवादिगुरुभ्यो नमः || श्रीवीरनाथाय नमः || सुगुप्तिनिर्जनस्थाने व्याघ्रांजिने स्थित्वा उत्तरादिमुखोभूत्वा पूजासमारभेत् || प्. ३०ब्) तत्र प्रथमं || ह्रीं श्रीं आत्मतत्व श्रीपादुकां || ह्रीं श्रीं विद्यातत्व श्रीपादुकां || ह्रीं श्रीं शिवतत्व श्रीपादुकां || तेन त्रितत्वेनाचम्य || ऐं ह्रीं श्रीं ख्फ्रें ह्सौः सकलशत्रुप्रमथनी हुं अस्त्राय फट् || अग्रे षट्कोणं विलिख्य || तत्रवलिं संस्थाप्य || गुर्वादि नमस्कारं कृत्वा || ऐं ह्रीं श्रीं अखण्डमण्डलेभ्यादि || अष्टदिक्षु || ब्रह्माविष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः | सूर्यः सोमोमहीपुत्रः सौम्यः सुरगुरुर्भृगुः || शनैश्चर तमोकेतुः शक्रादिभ्यो नमोस्तुते | ऐं ह्रीं श्रीं आधारशक्तिकमलाशनाय नमः || करशोधनः || ऐं ह्रीं श्रीं अस्त्राय फट् || ऐं ह्रीं श्रीं ख्फ्रें आधार श्रीपा || ३ ख्फ्रें हृदय श्री || ३ ख्फ्रें भूवौ श्री | ३ ख्फ्रें कनिष्ठिकाभ्यां नमः || ३ ख्फ्रें मध्यमाभ्यां नमः || ३ ख्फ्रें तर्जनीभ्यां नमः || ख्फ्रें अंगुष्ठभ्यां नमः || ३ ख्फ्रें करसंपुटाभ्यां नमः || इति करन्यासः || ऐं ह्रीं श्रीं ख्फ्रें सिद्धलक्ष्मी अम्बा श्रीपादुकां हृदयाय नमः || ऐं ह्रीं श्रीं ख्फ्रें सिद्धिलक्ष्मी अंबा श्रीपादुकां शिरसे स्वाहा || ४ सिद्धिलक्ष्मी अम्बा श्रीपादुकां शिखायै वषट् || ४ सिद्धिलक्ष्मी अम्बा श्रीपादुकां कवचाय हूं | प्. ३१अ) ४ सिद्धिलक्ष्मी अम्बा श्रीपादुकां नेत्राय वौषट् | ४ सिद्धिलक्ष्मी अम्बा श्रीपादुकां अस्त्राय फट् | इत्यंग न्यासः || ऐं ह्रीं श्रीं ख्फ्रें सकलशत्रुप्रमथनि अस्त्रय फट् | लंखनहाया व ह्ववनापेक चोयाव अर्घपात्रथे ते || ऐं ह्रीं श्रीं ख्फ्रें सिद्धलक्ष्मी अम्बा अर्घपात्रं स्थापयामि || ४ सिद्धिलक्ष्मी अम्बार्घपात्रं शोधयामि || ४ सिद्धिलक्ष्मी अम्बा अर्घपात्रं संदीपयामि || ४ सिद्धिलक्ष्मी अम्बा अर्घपात्रं पूरयामि || विघ्नवारनाय च्छोटिकत्रय प्रदानं || हूं २ फट् || ऐं ह्रीं श्रीं ह्क्ष्म्ल्व्र्यूं आनन्द भैरवाय म्क्ष्म्लव्र्यीं सुरादेव्यै वौषट् || ख्फ्रें सः सः सः परामृत देवी अमृत श्रव २ स्वाहा || ख्फ्रें अमृतामतं दातव्यं अस्त्रमन्त्रेणा ख्फ्रें अस्त्राय फट् त्रिरावृत्तयेत् || बीजमुद्रायां ह्सौः || पात्रमध्ये पंचरत्नं दातव्यं || ग्लूं म्लूं प्लूं म्लूं न्लूं || पात्रे पूर्णमध्ये त्रिकोण स्वराक्षरेण नावर्तयेत् || अवलोकयामि || ३ अस्त्रेणपुष्पादि द्रव्यं सोधयान्ममुखं वा || ३ मालामन्त्रेण २९० अर्घपात्र पूजा || चन्दनाक्षत पुष्पधूपदीप || प्. ३१ब्) योनिमुद्रां प्रदर्शयेत् || पात्रोदकेनास्त्रमन्त्रेणनात्म स्नानं || गुरुपात्रस्थेन शिरसि श्रीगुरुदेवं संतर्प्य त्रिधा बिन्दुमुखे दातव्यम् || ततो वर्णदेहस्वरूपं न्यासः || ओं नमः सर्वसिद्धियोगिनीभ्यः पूर्ववक्त्रायनमः || नमः सर्वसिद्धिमातृभ्यः | दक्षिणवक्त्रय नमः || नमो नित्योदितानन्दनन्दितायै उत्तरवक्त्राय नमः || सकलकुलचक्रनायिकायै पश्चिमवक्त्राय नमः || भगवत्यै चण्डकापालिन्यै ऊर्द्धवक्त्राय नमः || तद्भ्रुवौ | द्य हृदि | था नाभौ || ओं मुखे | ह्री वाम नेत्रे | हूंम् दक्षनेत्रे हां वामनाशापुटे || फं दक्षनाशापुटे || क्षो वामकर्णे || क्रां दक्षकर्णे || नं लिंगे || मः गुडे || ओं परमहंसिनि हृदयाय नमः || निर्वाणमार्गदे शिरसे स्वाहा || विषमोपप्लव प्रशमनि शिखायै वषट् || सकलदुरितारिष्ट क्लेशदलनि कवचाय हूं || सर्वापदांभोधितरणि नेत्रत्रयाय २ || सकलशत्रुप्रमथनि अस्त्रायफट् || देवि आगच्छ २ || स्वशरीरस्या वाहनं || हस २ हासितं || वल्ग २ करुणा || नररुधिरान्त्र वशाभक्षणि कपालदक्षकरे || मम स्वशत्रून् मर्द्द २ खाहि २ | प्. ३२अ) खट्वाङ्गवामकरे || त्रिशूलेन | भन्दि २ त्रिशूलवामकरे || च्छिन्धि २ खड्गेन खड्गसव्यकरे || ताडय २ पाशवामकरे || च्छेदय २ अंकुशसव्यकरे | तावद्यावन्सकलमनोरथान् साधय २ | अभयवामकरे | परमकारुणिकवरद सव्यकरे || भगवति महाभैरवरूपधारिणि मुण्डवामे | त्रिदशवरनमिते सकलमन्त्रमात | घण्ठासव्यकरे || प्रणतजनवत्सले प्रेतरुद्रासने || देवि महाकालिकालनाशनि कुण्डलिनी ज्योतिरूपं || हूं आधारे || हूं हृदि || हूं भ्रूमध्ये || ज्योतिरूपं || प्रसीदमदनातुरां कुरु २ सुरासुरकन्यकां | त्रैलोक्यवस || ह्रीं आधारे | श्रीं गुह्ये | हूं लिंगे | फट् हृदि | फट्कण्ठे | फट् मुखे | स्वाभ्रूमध्ये | हा ब्रह्माण्डे || थ्वते वर्णदेहन्यासः || ततो वलिः || ऐं ह्रीं श्रीं क्षां क्षीं क्षूं क्षैं क्सौं क्षः क्ष्म्व्र्यूं क्षेत्रपालाय कालाशनाशसर्वसंहारिणि अम्बा सहिताय वलिं गृह्न २ श्रीपादुकेभ्यो नमः || ऐं ह्रीं श्रीं गां गीं गूं गैं गौं गः ग्म्ल्व्र्युं गणपति वल्लभा सहिताय वलिं गृह्न २ श्री || प्. ३२ब्) व्म्ल्व्र्यूं वटुकनाथ वल्लभा सहिताय वलिं गृह्न २ श्री || ऐं ह्रीं श्रीं यम्ल्व्र्यीं म्म्ल्व्र्यीं सां सर्वयोगिनीभ्यो सर्वविश्वव्यापिनी स्वाभूतेभ्यो भूतपतिभ्यः सर्वश्मशानाधि पतिभ्यो वलिं गृह्न २ श्रीपादुकेभ्यो नमः || ऐं ह्रीं श्रीं गुरुभ्यो नमः || ३ परमगुर्भ्यो नमः || ३ परमेष्ठी गुरुभ्यो नमः || ३ आदि सिद्धिसकोन गुरुभ्यो नमः || आत्मशिरसि || ऐं ह्रीं श्रीं महाप्रेतासनाय नमः | ऐं ह्रीं श्रीं ह्रीं ह्रीं ह्रूं ह्रैं ह्रौं ह्रः महारुद्रासनाय नमः | मूलमन्त्रेण पुष्पांजलिनावामनाणा पुटेन देवी मावाह्य ध्यात्वा ततो स्थापन सन्निवेशसन्निरोधक वचाय हूं अस्त्राय फट् || ध्यान || खट्वाङ्गाङ्कुशपाशशूलवरकृद्भीत्राणपात्रं शिरः कुंभासि ज्वलितोद्भटैर्भुजवरैराभासमानां शिवां | रुद्रस्कन्धगतां शरच्छशि निभां पंचाननां सुन्दरीं पंचत्र्यक्षविराजितां भगवतीं श्रीसिद्धिलक्ष्मींभजे || सप्तदशीनतर्पन चंदन सिंदूर पुष्पाक्षतधूपदीपनैवेद्यं दत्वा || षडङ्गेन संपूज्य || माला न २९० त्रयांजलि || सप्तदशी १७ न यथा शक्ति जप | अष्टमातृकापूजा || प्. ३३अ) ऐं ह्रीं श्रीं अं आं १६ प्रयोगे आख्यायि मंगला वश्या ब्रह्माणी ऐंद्री अक्षः असितांगभैरव श्रीपादुकेभ्यो नमः || ३ कं ५ वरुणा इलायी चर्चिका सुन्दिनी माहेश्वरी आग्नेयी ईक्षरुरुभैरव श्री || ३ चं ५ कोलापुरे ऊहायी जोगायी केवती कौमारीयाम्यां ऊक्षः चण्डभैरव श्रीपा || ३ टं ५ अट्टहासे ऋषायी हर सिधायी खेटकी वैष्णवी नैर्-ऋत्यां ऋक्षः क्रोधभैरव श्रीपादु || ३ तं ५ जयन्तिके ऌशायी भययीकंधूकी वाराही वारुणी ऌ क्षः उन्मत्तभैरव श्रीपादुकेभ्यो नमः || ३ पं ५ चरित्रे एलायिकिल किलारजकी माहेन्द्री वायव्ये एक्षः कपालभैरव श्रीपादु || ३ यं ४ एकाम्रके औहायी कालरात्री च्छिययिनी चामुण्डा कौवेरी औक्षः भीषण भैरव श्रीपादु || ३ श ४ देवी कोटे अह्लायी भीषणी कोषटी महालक्ष्मी ईशानी अक्षः संहारभैरव श्रीपादुकेभ्यो नमः || पूर्वादीशानान्तं पूजनं || मालामन्त्रेण त्र्यंजलि पूजनं || पुनर्वलिः || ख्फ्रें ह्रां ह्रीं ह्रूं महारुद्राशनाय विघ्नाम्नाशय २ मम सकलमनोरथान् साधय २ प्. ३३ब्) इमां अलिपलल ओदन पूजां यथाशक्ति वलिं गृह्न २ हूं फट् स्वाहा || ख्फ्रें महाप्रेतासनाय मम विघ्नं नाशय २ मम सकलमनोरथान् साधय २ इमां अलिपलल ओदन पूजां यथाशक्ति वलिं गृह्न २ स्वाहा || ऐं ३ अ आ १६ प्रयोगे आख्यायी मंगला चेश्या ब्रह्मायणी ऐंन्द्री अः क्ष असितांग भैरव मम विघ्नं नाशय २ मम सकलमनोरथान् साधय २ इमां अलिपलल ओदन पूजां यथाशक्ति वलिं गृह्न २ हूं फट् स्वाहा || एवं पूर्वोक्त स्वस्वक्षेत्रपीठमन्त्रेण अष्टमातृकेभ्यो वलिं दद्यात् || क्षेत्रपाल गणेशवटुकेभ्यो योगिनीभ्यः पूर्वोक्तपादुका मन्त्रेण वलिं दद्यात् || ऐं ३ योनि गुह्य द्राविणी क्षोभिणी ज्वालिनी पंचमुद्रां प्रदर्शयेत् || देवीं स्वहृदयसंहारमुद्रया विसर्जयेत् || इति श्री उमाजामलपूजाक्रमः || प्. ३४अ) ओं नमश्चण्डायै || महासिद्धिसमाकीर्णे श्मसाने करवीरके | महावृंदमहास्फार प्रकाशानन्दको ज्वले || निवर्तित महाचक्रे योगे त्रिदशडामरे | सामरस्य स्थितं देवं पृच्छते कुलसुन्दरी || श्रीदेव्युवाच || पूर्वे देवत्व या मह्यं विद्या त्रैलोक्यपूजिता | त्रिधा संसूचिता सम्यक् नाख्याता विधिसंयुता || तामिदानीं समाख्याहि विधिपूर्णा कुलक्रमे | ज्ञायते दिव्यसिद्ध्यर्थं सुसिध्यैः सकला यथा || एवं देव्या वचः श्रुत्वा शङ्करो लोकशङ्करः | प्रोचावकुलसन्तान निर्भरानन्द पूरितः || श्रीमहादेव उवाच || स्थूला सूक्ष्मा परादेवि देवी संसूचिता मया | या त्विदानीं प्रवक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यकुलक्रमे || अग्राह्या मनसा वाक्यैः कैवल्यानंदनिर्भराः | योगिभिः सूक्ष्मरूपस्था विद्यासप्तादशाक्षराः || शूक्ष्मा चिन्तास्वरूपेन मनोव्यापारधर्मिणी | मानसी सिद्धिदा तुष्टा स्थूलस्था साधकात्मनाम् || प्राकृताविमनो वाक्य देहकर्म त्रिकः पुनः | स्थूलत्वेन समास्थाय फलं यच्छति योगिनाम् || तस्मात् स्थूला स्थिता भागैस्त्रिकैः स्थूला वसानकैः | परादि द्विशतान्ते तु नवत्यर्णाधिके प्रिये || प्. ३५अ) मन्त्रदेहा वर्णदेहा पददेहामहेश्वरि | तत्वदेहा च यैर्ज्ञाता तेषां सिद्धिर्भवत्वलम् || विघ्नं विनाशयेत् सर्वं तत्वदेहा यदा भवेत् | पददेहा महासिद्धिं साधकेभ्यः प्रयच्छति || वर्णदेहा महागौरि ज्ञातासंनिहिता भवेत् | मन्त्रदेहा महास्फार पूजासिद्धौ च संउखा || मन्त्रवर्णांघ्रि तत्वेन येन बिन्दति तत्वतः | न तेषां जायते सिद्धिर्जप्त्वाकोटिशतैरपि || डामरे कुल झंकारे तथा देवि जयद्रथे | विधिहीना मयाप्रोक्ता वेदसंख्या कुलाम्बिका || विधिहीना न सिद्ध्यन्ति चतुर्देहविवर्जिता | तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सत्क्रियं देहमन्यसेत् || गदिदं शंकरस्येत्थं श्रुत्वा भैरव वल्लभा | पृच्छते भैरवी देवी प्रणिपत्यशिवंसती || श्रीदेव्युवाच || अभ्युद्भुतमिदं वाक्यं देवाख्याहि मम प्रभा | कारुण्याद्विधिसंयुक्तं निर्विघ्नं सङ्गवर्जितम् || मन्त्रदेहं वर्णदेहं पददेहं तृतीयकम् | तत्वदेह चतुर्थन्तु सस्फूटं परमेश्वर || पार्वत्यावचनं श्रुत्वा भैरवा भयनाशनः | प्रहृष्टमनसा शुभ्रं वाक्यमेतदुवाचह || प्. ३५ब्) श्रीभैरव उवाच || शृणु वीरेन्द्रनमिते रहस्यमिदमद्भुतं | यत्नकस्य चिदाख्यातं चतुःपीठसमागतम् || दिव्यरूपाच्च श्रीकण्ठा दानवाच्चैव रावणात् | विभीषणाच्च धर्माच्च महाकंकारधारिणः || जयद्रथान् महातन्त्रात् तथा झंकार भैरवात् | विभीषकारतन्त्राच्च तथा त्रिदशडामरात् || अत्रगुह्याश्रमसम्यक् श्रीमत्सिद्धिकुलक्रम | कामपीठादि मार्गेण पारंपर्य क्रमेण तु || मन्त्रदेहं वर्णदेहं पदतत्वदेहस्वरूपकम् | विधानं चानुणाहीनं न्यस्याद्यत्स्मात् क्वचित् कुले || तस्मात् पूर्वं प्रवक्ष्यामि विद्यामन्त्र महोदयम् | सर्वसिद्धिप्रदं सर्व सिद्धिसंघैर्न्नमस्कृतम् || सुसमे भूप्रदेशे तु कुंकुमागुरुचर्चिते | पुष्पप्रकरसंकीर्णे महाद्विपार्च्चिशोभिते || महाधूपादि सौगंध गंधिसौरभपूरिते | महानैवेद्य संपूर्णे महापात्रार्चिते शुभे || महाकंन्यादि सच्चक्र परमानन्दनिर्भर | महाट्टहाससंनादे नादिते सज्जनान्विते || महाकुंभसमायुक्ते पूजिते वस्त्रकादिभिः | महावलि पदाकीर्णे तृप्तानंदमहागणे || महायागोत् सवाकीर्णे वीरभस्मच्छटाकुले | प्. ३६अ) महाचक्रसमावेश परिप्राप्ते समादरात् || महोत्सा खटिका युक्त मन्त्रेण देशिकोत्तमः | प्रार्थितः पूजितः शिष्यैर्यथाभैरवनायकः || शिवादि गुरुसन्तान विदः शक्ति समन्वितः | चतुर्द्देहकृताभ्यास अभिन्नशक्तिविग्रहः || प्रोक्षयित्वा महापात्रमस्त्रमन्त्रैः स पीठकम् | दक्षिणस्याथवा सौम्य मुखो देशिक नायकः || चतुरस्रन्तु षट्त्रिंशदङ्गुलैः परिसंमतम् | तत्र ब्रह्मध्रुवं दत्वा गृहे दक्षिणपृष्ठके || महावने यमास्यस्थश्चतुरंगुलमानतः | भ्रामयेत् तु तथा वृत्तं चतुरङ्गुलमानतः || चतुरङ्गुलमानेन चतुरङ्गुलमानतः | अङ्गुलैकप्रमाणेन पुनश्चैव तु पंचकम् || पश्चात् षोडशमानेन ध्रुवं कुर्याद् यथा क्रमम् | प्रथमे कर्णिकाकार्या वृत्ते च वसुपर्विका || द्वितीयकेशरालं च दलसंधि तृतीयके | चतुर्थे च दला प्राणि व्योमरेखा तु पंचमे || वर्णमानांगुलं देवि अष्टपत्रं समालिखेत् | ततो वर्णादयं मध्ये केशराले कदम्बकम् || पूर्वपत्रस्य मूले तु विशिखं मध्यके खगम् | अग्रेमेघं समालिख्य मंकस्थं ईशकेशरे || प्. ३६ब्) चंद्रहासं च आग्नेययां खरपुच्छं च पूर्ववत् | गजरोझस्तथा न्यस्य अंजनमीशमूलके || टंकहस्तमहापीठं वृतं रुदकदण्डके | अण्डस्फोटं तथाशाने तारकं खरकं प्रिये || मद बंधं तथा न्यस्य ईशाग्रे अंककं पुनः | पद्मनाभं तथा रेफं रावकुंभं तथा जले || अंबरं सौम्यपत्रार्थे योगदं च चलालये | नरं बलं शवं न्यस्य पूर्वयुक्त्या महोज्वलम् || सम्बरं सौम्यकेशस्थं पुरुषं च महौजसम् | गकारादौ णकारान्ते अमृतं गगणद्वये || संलिख्य च तथा चान्ते दारुणा बिन्दुशेषरम् | एवं द्वयं द्वयं न्यस्य स्वरद्वादशकं क्रमात् || सर्वक्षय खखावृत्तौ संपूर्णं शब्दकार्णवम् | पूर्वाग्रात्पच्छिमं यावन्नववर्णा व्यवस्थिता || आग्नेययां वायवं यावद्रूध्ववर्णाभवन्ति हि | दक्षिणादुत्तराग्रान्त ग्रहवर्णा महेश्वरि || नैर्-ऋत्यादीश पत्रान्त नाभवर्णाय शस्विनि | मेधेन सहिताः सर्वदिशं प्रतिदिशं गुणाः || यथा तथा भवन्त्येवं कुर्यादाम्नाय योगतः | अकारादि विसर्गान्ताश्चतुर्विंशति मण्डलात् || भवन्ति चक्रराजे च विद्यामन्त्रोदय प्रिये | प्. ३७अ) देवता गंधपूष्पाद्यैर्युग्मकैर्वस्त्रचंदनैः || रत्नस्वर्णैः सविच्छेद्यैः परामृतकुलोद्भवैः | यस्मात् समुद्धरेद् विद्यां अशेषार्थ प्रदायिनीम् || एतस्मिन् चक्रराजाख्य शतार्द्धस्वरशोभिते | पूजिता च सदाशीघ्रं महासिद्धिं प्रयच्छति || साधकस्य महादेवि प्रत्यङ्गिरा महौजसा | सिद्धिलक्ष्मी महाचण्डा शिवाख्या परमेश्वरी || इति श्रीमहाकुलक्रमे डामरे करवीरयोगे विद्यामन्त्रोदयचक्रवर्णनो नामप्रथम पटलः || १ || विद्यामन्त्रोदयं चक्रं श्रुत्वा द्वारसमन्वितः | पुनः संपृच्छते देवी वाक्यमेतत् कुलोदयम् || श्रीदेव्युवाच || विद्यामन्त्रोदयस्यान्ते कथमुद्ध्रियते स्फुटम् | अशेषमन्त्रमातॄणां कारिणां तद्वदस्वमे || देव्यानिगदितं श्रुत्वा अतिगुह्यतमं महत् | प्रोवाचेदं महादेवो रुद्धार विधिपूर्वकम् || श्रीभैरव उवाच || शृणु देवि प्रवक्ष्यामि विद्याप्रस्तारमध्यतः | उर्द्धारषट्कमायातं कीलहीन स भेदकम् || मध्यस्थं वर्णमुद्धृत्य ओ औ मध्यासने स्थितम् | जलपत्रस्य मूले तु वायुपत्रस्य मूलकम् || अधः क्रमेण संयोज्य ल ॡ मध्यमलांच्छितम् | प्. ३७ब्) सौम्याघ्रं मस्तकाक्रान्तं दीपनं खेचरोदयम् || श्मशानवासिनां भद्रं पंचमुद्राविधारिणीम् | गकाराद् दशसप्तन्तु नवमध्यसमन्वितम् || कौलिकं दीपनं योज्यमुच्छुत्स्वाङ्गाखगङ्गताः | गाडिमंत्रादि संयुक्तं नादिमस्तकभूषितम् || दीपकं गृहसस्थाना शुभदं ब्रह्मवर्च्चसम् | त्रिदीपकस्य मध्ये तु अधिकारक्रमेण तु || योजयेत् केवलं वर्णं प्रथमं बीजमुत्तमम् | ईशाग्रं सौम्यपत्रागं सपंचमसमन्वितम् || षमात्तंभममध्यस्थं षफमध्यशिरो ज्वरम् | ओ औ मध्यसमुद्धृत्य जकारादिसमन्वितम् || ऋ ॠ मध्यं दकारान्तं योजितं जादि भूषितम् | पशमध्यसकारादि योजितं दारणादिमम् || दारणान्तसमायुक्तमीशाग्रंजात्तसंयुतम् | हरमध्येन संयुक्तं पूर्वाग्रात् नवमह्यधः || ए चतुष्क समायुक्तं द्विपान्तरकसंयुतम् | सौम्याग्रं दारणाक्रान्तं ठान्ताधस्तं समुद्धरेत् || दारणाष्टमवर्णेन संयुक्तं रुद्रमं पुनः | द्विपान्तं द्वितयं पश्चाद् दशमं ह्रस्व योजितम् || हथमध्यहरान्तेन युक्तसादि विभूषितः | ऋ ॠ मध्यं जकारादि युक्तं च पटमध्यगम् || प्. ३८अ) गकारान्तसमायुक्तं द्वितीयं केवलं लिखेत् | ऋ ॠ मध्यद्वितीयेन भेदितं च द्वितीयकम् || अष्टाविंशजकारादि भेदितं च समुद्धरेत् | षद्विंशति तथा योज्यं लान्तेन हरमध्यगम् || ओ औ मध्यं चण्डमध्यं वरधूखहमध्यगम् | गकारस्य रसाशक्तं एकारान्तं समुद्धरेत् || इह मध्य खकारोर्धं वह्निसप्तसमन्वितम् | घममध्यं गकारान्तं योजितं हरमध्यगम् || दारणान्तसमायुक्तं चादिगान्तसमन्वितम् | रासनं ए तृतीयेन योजितं पच्छिमाग्रकम् || इन्द्रमध्यजलान्तस्थं पादिधान्तसमन्वितम् | सादाद्येन समायुक्तं कटमध्यसमुद्धरेत् || ईशमध्यासने योज्य यमपत्रस्य मध्यगम् | विसर्गपंचमाक्रान्तं गान्तं खाधो नियोजयेत् || जलस्थं केशरं गान्तं योजितं वायुमध्यगम् | सान्तान्ते सयुतं वायु केशरं नाशनस्थितम् || ओलमध्येन संयुक्तं चतुर्थकेशरं लिखेत् | ऋ ॠ मध्ये हलान्तेन संयुक्तं हठमध्यगम् || घाधोन्तेन समायुक्त माद्यं खण्डं प्रकीर्तितम् | षट्पंचासाक्षरं देवि ब्रह्मसंज्ञं सुमातृकम् || विद्यारूपेण स्थूलाख्यमशेष समयप्रदम् | प्. ३८ब्) मातृकावृन्दमेलाप कारकं मातॄनायकम् || विधानविहितं देवि दीपकं पुनरुद्धरेत् | उडमध्यत्रिधाकृत्वा सौम्य पत्राग्रसंयुतम् || लास?नंदापयेच्छाद्यं गकारस्य तु पंचमम् | जातान्तं च द्वितीयस्य गकारान्तं त्रिकस्य च || रथमध्यवनान्तेन गपंचत्रिकमण्डितम् | व्योमरेखागतं वर्णं सादि सौम्याग्रसंयुतम् || ख ह मध्यफपान्तस्थं सादिसौम्याग्रसंयुतम् | ईशाग्रं चैव सौम्याग्रं नाधरान्तेनसंयुतम् || एतद्द्वितीयकं खण्डं विष्णुसंज्ञं प्रकीर्तितम् | मन्त्राक्षं सर्वसिद्ध्यर्थं माधकं नववर्णकम् || पुनरुद्धृत्य देवेशि दीपकं विधिवद्यथा | प्राक् षट्कं सप्तमं वायौ यमस्य नवमं प्रिये || नैर्-ऋत्यात् पंचमंशादि संयुतं दक्षिणाष्टमम् | आजमध्येन चाक्रान्तः ईशाग्रं च महेश्वरि || पुनरेवसमुद्धृत्य चाभाद्यं तन्त्रिकान्वितम् | ईगमध्येन चाक्रान्तं राक्षसस्याष्टमं लिखेत् || नवमं यमपत्रस्य गयुग्मेन विभूषितम् | अ आ मध्यं समुद्धृत्य वह्निसप्तार्द्धलांच्छितम् || ऋ ॠ मध्यलकारादि भेदितं ऌ ॡ मध्यगम् | झाधरादि समायुक्तं ओ औ मध्यासनस्थितम् || वनमध्यसकारादि संयुतं जलकेशरम् | प्. ३९अ) पुनस्तदेवचोर्द्धाधः सस्थितं भसमध्यगम् || टतान्तलाधरारूढं पहमध्यवनान्तगम् | घनान्तं जादिसंयुक्तं द्वात्रिशान्तं त्रिकं लिखेत् || ऋ ॠ मध्ये डकारादि संयुतं यादिजादिना | पादिगान्तसमायुक्तमूदमध्यं पुनर्लिखेत् || रञ्त्र मध्यं हठान्ताधः खफमध्ये लसंयुतम् | ल ॡ मध्येन संयुक्तं दक्षाब्जं नास्तमं लिखेत् || ए ऐ मध्ये मघान्तं च गत्रिकेन समन्वितम् | ओ औ मध्ये पंचमं च गान्तेन संयुतं लिखेत् || फ ह मध्ये धथान्तं च इ ग मध्यसमन्वितम् | सौम्याग्रं पच्छिमाग्रस्थं ऐ स मध्येन भेदितम् || टभमध्ये झाधराद्येन टान्तं फान्तं ल सप्तमम् | झाधराध्येन संयुक्तं द्वात्रिंशान्तं त्रिकं लिखेत् || महान्तंक चतुर्थन्तु ठचतुर्थासनस्थितम् | ठादियुक्तं फ हान्तन्तु षादिपीठे व्यवस्थितम् || नवान्तं च ठ फान्तं च ईशजादि समन्वितम् | ऌ ॡ मध्ये लकारादिभादितं लोर्द्धजादि च || इगमध्ये अ आ मध्ये चासने जासने स्थितम् | इगमध्येन चाक्रान्तं अ आ मध्ये पुनर्लिखेत् || कान्तस्य आसनं खान्तं कयमध्ये समालिखेत् | ओ औ मध्यपुनर्देयं द्वितीयन्तु समुद्धरेत् || प्. ३९ब्) होर्द्धं रोर्द्धं समुद्धृत्य अ आ मध्यासन स्थितम् | पुनरेव द्विधालिख्य घादिखादि द्वयं लिखेत् || फान्तं डादि समायुक्तं भाद्यं जादिसमन्वितम् | लयमध्यगकारादि संयुक्तं शोर्द्धकं लिखेत् || पादिखादिसमायुक्तं भममध्यं गकारादि | पान्तगान्तसमायुक्तं धान्तनेमि स्थितं पुनः || ईशान्तं जादिसंयुक्तं सौम्याग्रविधिवल्लिखेत् | नाद्यं माधं लकारोर्द्धं संयुतं षोर्द्धगं पुनः || सममध्येर्थवालैक धाधुरं लाधलांच्छितम् | पुनरेवन्तु विधिवत् च्छाद्यंगान्तसमन्वितम् || शटमध्यजकारादि संयुतं च पुनर्द्विधा | पाद्यं दादिसमायुक्तं नाधरं डान्तसंयुतम् || लादिलार्द्धसमायुक्तमीशाग्रं विलिखेत् पुनः | जलाग्रं जादिसंयुक्तमीशाग्रं धाधरे स्थितम् || एवं द्विधासमुच्चार्य खठान्तं जादिनाहतम् | ईशाग्रं पाधरारूढं पुनरेव द्विधा कुरु || गाधरं दक्षमध्यं च पूर्वमध्योपरिस्थितम् | लाद्येनसंयुतं कृत्वा ईशानाग्रं समालिखेत् || पाद्यगान्त समायुक्तं उ ऊ मध्ये हलान्तगम् | एतत् त्रिकं समालिख्य ठाढ्यलाढ्यसमन्वितम् || ऋ ॠ मध्यहलान्तं च पुनरेतत्त्रिकं लिखेत् | प्. ४०अ) पाद्यान्तं गान्तसंयुक्तं माद्यथोर्द्धपगान्तगम् || एकत्र योजयेद्गात्रं संयुतं मादिमं पुनः | ईशाग्रस्यासने नाघं नवमध्ये पुनर्लिखेत् || द्वात्रिंशान्तं त्रिकं पश्चाद्वनमध्यमघान्तिमम् | लान्तान्तसंयुतं लाधं दाधं गान्त्रसमन्वितम् || हन मध्ये माधरस्थं दोर्द्धं यान्तत्रिकं पुनः | विधिवच्च समुच्चार्यय ओं कारान्तं त्रिके त्रिकम् || चादिमंगान्तया क्रान्तं लाधरं डादिसंयुतम् | ईशान्तं गत्रिकाक्रान्तं चादिमं चादिसंयुतम् || त्रिचत्वारिंशान्तत्रिकं पाद्यं जादि पाद्यादिसंयुतम् | नाद्यं मध्यंद्यगान्तेन संयुतं पश्चिमाग्रकम् || ओलमध्येन चाक्रान्तं फान्तं भान्तं लयान्तगम् | डाद्येनसंयुतं तान्त्रं भाद्यं गान्तसमन्वितम् || फान्तजादिसमायुक्तं आधरं जादिसंयुतम् | टान्तदाडिसमायुक्तं ऋ ॠ मध्येमघान्तगम् || माद्यं खान्तं मघान्तं च सौम्यजादिसमन्वितम् | हथान्तं लादिसंयुक्तं द्वात्रिशान्तं त्रिकं लिखेत् || लाद्यं माद्यं थहान्तेन लाधरेण समन्वितम् | नाद्यगान्तेन संयुक्तं पाद्यनान्तेन संयुतम् || फाधरं लाधरारूढं माधरं थाधरं ऋधम् | द्याद्यं माद्यकटान्ते च खान्तारूढं परानुगम् || प्. ४०ब्) ल ऌ मध्येन राक्रान्तं लादि वा ऋ ॠ मध्यगम् | माद्यंजादिसमायुक्तं जाद्यं च्छाशाग्रमीयुतम् || द्वितीयस्य तृकं बीजं त्रिधाकुर्यात् फहान्तकम् | फान्तासनमसारूढोमाधरं जान्तसंयुतम् || ऋ ॠ मध्यवनान्तं च धाधरं नोर्द्धगं परः | गात्वेन संयुतं कृत्वा पाद्यं डाद्येन भूषितम् || लयान्तं इगमध्येन णादिमस्तकभूषितम् | खाधरं डादिसंयुक्तं आधरं इडमध्यगम् || एवं द्विकं समुच्चार्य ओ औ मध्ये वडादिना | फान्तगान्तसमायुक्तं पुनरेवद्विधा कुरु || अन्तस्थ केवलं कृत्वा खाधरं घादि शादिना | खहान्तं गादिसंयुक्तं औन मध्येन संयुतम् || द्वितीयस्य द्वितीयं च एवं यन्त्रसमुद्धरेत् | तृतीयस्य तृतीयं च राद्यं ताद्यसमन्वितम् || त्रिविधं पतितं दत्वा माद्यामादि समन्वितम् | इगमध्येन संयुक्तं मध्येगान्तेन संयुतम् || पंचविंशाधिकं वर्णगणं च द्विशतं मतम् | मन्त्राख्यं रुद्रनामानं पराविद्या भिधानकम् || तृतीयं कथितं खण्डं विद्यामन्त्रोदयोत्तरात् | त्रिभिः खण्डैस्तु मिलिता विद्या भेद विभेदिताः || रुद्रैः शतद्वयं चैव नवत्येधिक शोभनैः | प्. ४१अ) सिद्धसिद्धिप्रभेदेन विलोमाथ क्वचित् स्मृताः || महाकारुणि चेति देदेवीति क्वचित् स्मृताः | मायालक्ष्मी विलोमस्था त्रिहंस पंचपिण्डकम् || अम्बेन तु क्वचित् प्रोक्ता च्छिन्दिरित्यादि कुत्रचित् | येन येन प्रभेदेन युक्ता संसव्यते सती || तेन तेन फलं यच्छेत् साधकस्यपिधस्य च | एषाविद्या महाविद्या नाम्ना त्रैलोक्यमोहनी || लक्ष्मीश्वरीति विख्याता बहुभोगभरावहा | महालक्ष्मी महाक्रान्ता सर्वसौभाग्यदायिनी || अलक्ष्मी समनीज्ञेया दुष्टदारिद्रमर्द्दनी | कलिदुःस्वप्नशमनी अभ्युपद्रवनाशिनी || राजोपसर्गसमनी दुष्टदस्यविघट्टिनी | प्रत्यङ्गिरामहाभद्रा सिद्धलक्ष्मी महोदया || चण्डाख्या चण्डसंहतॄ शिवाख्या शिवदायिनी | गुह्येश्वरी कमलाख्या मातृमण्डलवासिनी || कालसंकर्षणी नाम्ना गौरीरक्षणनामिका | महाकालीभराशान्ता महाभैरववल्लभा || ब्रह्मव्यूहक्षयातीव्रा महारुद्रवलप्रदा | विद्यादेहा वर्णदेहा पददेहा महेश्वरी || तत्वदेहासमुद्धार्या मालागर्भस्य गर्भिता | इत्थमुद्ध्रिपते देवि विद्यामन्त्रोदयान्तरे || प्. ४१ब्) नराणां स्वाधिकारेण पाददातीप्सितं फलम् || इति श्रीमहाकुलक्रमे महाकरवीरयागे विद्योद्धारो नाम द्वितीयः पटलः || २ || श्रीदेव्युवाच || श्रूतं देवसमुद्धारं विद्यामन्त्रोदयान्तरे | अधुना श्रोतुमिच्छामि चतुर्द्देहसुसिद्धितम् || श्रीभैरव उवाच || शृणु देवि प्रवक्ष्यामि वर्णदेहमहोदयम् | पारंपर्य क्रमायातमप्राप्यं मन्दभाजिनाम् || सिद्धिसंतानजातानां सिद्धानामिहजन्मिनाम् | नराणां चैव नारीणां भक्तानां सुलभाकुले || स्थाने मानोरमे मन्त्री कुलसंभारसंयुतम् | उद्धरेन्मण्डलन्तत्र सर्वकामफलोदयम् || एकवीराभिधानं वा यामलेन्द्रमथापि वा | रजसा पंचवर्णेन महाशोणादिभिश्च वा || ततो गुरुं नमस्कृत्य अर्घपात्रपुरःसरः | रेचककादिगतिं कृत्वा वीरवीग्रहमण्डले || पद्मासने स्थितो योगी चिन्तयेन् मन्त्रविग्रहाम् | हृत्पद्मकर्णिकामध्ये श्रीबीजप्रकटी कृते || सत्तारूपा स्मरेत् तत्र महाद्वीपकमण्डले | ततोत्पन्नां स्मरेच्चण्डां मन्त्रयोगसमन्विताम् || पूर्ववक्त्रं स्मरेत् पूर्वं रुद्रवर्णैर्यथा स्थितम् | प्. ४२अ) ग्रहाख्यैर्दक्षिणं तस्या द्वादशैरुत्तरं तथा || रुद्रवर्णैस्तथा प्राच्यं दिशावर्णैः खमस्थितम् | भ्रूमध्यहृदये नाभौ तद्यथा चक्रमा स्मरेत् || मुखेमांबा मनाशायां दक्षिणे च तृतीयकम् | वामदक्षिण नेत्रे च पंचमान्तयुगन्तथा || वामदक्षिणकर्णे द्वे लिंगे चैव गुडेनवम् | सप्तर्णैर्हृदयं तस्याः तथा चैव शिरोमतम् || दिग्वर्णैश्चशिखारौद्रा द्वादशान्तैश्च पुङ्गलम् | ग्रहाख्यै नेत्रसंदोहं आयुनि च तथा विदुः || पंचार्णै स्थानयेद्देवीं मूर्द्धौ वा मण्डलेथवा | हस युग्मं हसन्तीतां पश्येदनुग्रहात्मिकाम् || चतुर्भिमन्त्रजां सिद्धिं यच्छन्तीं चिन्तयेद्गिराम् | कपालं चिन्तयेत् तस्या रुद्रार्णैः पानपूरितम् || द्वादशान्तैश्च खट्वांगं श्वेतवर्णं त्रिकान्वितम् | अष्टकैश्चिन्तयेच्छूलं सप्तकैश्च महात्वसि || षद्भिः पाशं करे तस्या अंकुशं च तथा विदुः | एकोवविंशकैर्द्दानं सप्तकैश्चाभयं शुभम् || चिंतयेत् कन्दलं दिव्यं वर्णैश्चैव चतुर्द्दलैः | तथा पंचदशैर्वर्णैर्घटं संचिन्त्यपूरितम् || महारुद्राशनं चाष्टौ रुद्राख्यैः श्वेतसंनिभाम् | अधोर्द्धस्फारतेजौघां चिन्तयेच्च त्रिभिः क्रमात् || प्. ४२ब्) एकोनविंशकैर्वर्णैर्महामुद्राप्रबंधनम् | चंद्राग्निभास्करे पुष्पैस्त्रिभिर्बीजैः प्रपूजयेत् || खादकेन त्रिधापादा स्वाहाकारेण भाजनम् | संचिन्त्यपरमां देवीं मूर्तिस्थां मन्त्रविग्रहाम् || वर्णदेहाच्च विस्फार्य भावाभावपदान्तगान् | कंदात्कुण्डलिनी चक्रान्मध्यवृर्त्ति स्वरूपतः || वर्णस्वरूपमाख्यातं श्वेतादिगुणसंभवम् | विप्रादि संभवं वापि अकारादि तथापि वा || विरिंचाद्यष्टजातिस्थं अष्टधाचाप्यनेकधा | अनेकाष्टकभेदेन अवर्णे वर्णरूपकम् || शिवशक्तिमहानादो बिंदूदेन्दभगालयम् | अवर्णादि त्रिधाभिन्नं विद्यामन्त्रोदयाब्जगम् || तच्च हृद्वामजलजं तत्र श्वेतादि विग्रहम् | वर्णाखं संस्मरेद् देव्याः सर्ववर्णप्रकाशकम् || ज्येष्ठाङ्गबाहु हृत्पार्श्व कटिपादावशानकम् | बहुभेद महास्फार ज्ञात्वा सर्वं प्रकल्पयेत् || विरिंचादि तथा चाष्ट देहभूतं हि चाष्टकम् | शिववर्णमभेदेन शक्तिं चैव विचिन्तयेत् || शुद्धस्फटिकसंकाशां पंचास्यां दशबाहुकाम् | महारुद्रासनारूढां सुदेहां वर्णविग्रहाम् || नीलकुन्तलधृतेन्दु जपमुकुटमण्डिताम् | नानारत्नमहाहार काद्यमण्डित शेखराम् || प्. ४३अ) शितशोन्यशिता रक्तश्वेत खादिरमुज्वला | नानारत्नसमायुक्तां सुसमास्थिं सुकुण्डलाम् || सूर्यबिम्बारुणाकार त्रिपंचनयनोज्वलाम् | ईषद्धास्य ललज्जिह्वा दंष्ट्राशोभि मुखोज्वलाम् || नानादैत्यादि सद्दुष्ट कण्ठेकं दलमालिनीम् | अनेकरत्ननिर्माण टारघृष्टोन्नतस्तनाम् || त्रिवलीतरङ्गशोभाढ्यां मध्यक्षामादरां शुभाम् | किंकिणी जालसद्वस्त्र व्याघ्रांशु कटिभूषणाम् || वरासि शूलकाद्यं च मुण्डं दक्षे करे धृतम् | अभीखट्वाङ्ग सत्पात्रं बंधनं कलशोत्तरैः || वीरघंटांशुका स्फार जानुयुग्मसुशोभिताम् | घर्घरी नूपुराराव भूषितं चरण द्वयम् || सुश्वेतस्य त्रिनेत्रस्य द्विभुजैक मुखस्य च | स्कंधे रुद्रस्य चारूढा वीरासनस्थितस्य च || ज्वलत्पावकसंकाशं ज्वालासमूहसंघकम् | रोमकूपाच्च निर्यान्तं गगणं चारुणोपमम् || मात्र्यष्टकस्य मध्यस्थां पंचास्यां काष्ठयान्विताम् | बहुसिद्धि समाकीर्णां सिद्धायोगिनि पूजिताम् || एकवीरां स्मरेद्वाथ घंटा हस्त घटान्विते | चण्डाम्बा शिवपृष्ठे च कर्तिका खेटधारिणी || दानाभयकराभ्यां च शिवाम्बा खेटकं विना | प्. ४३ब्) महालक्ष्मी मयीम्बाथ अभये चिन्तितार्थदाम् || इत्थं मूर्तिरशेकैश्च भावभेदैर्महेश्वरी | शितास्यं पंचकैर्वाथ युक्तानागेन्द्रभूषणाम् || अतिसौम्यातिद्रग्रा च वर्णदेहस्वरूपतः | ध्यात्वावर्णात्म योगेन पददेहमथो भवेत् || त्र्यक्षरम् तु पदं चाद्यं शिरोदेशेषु विन्यसेत् | दशाक्षरं द्वितीयन्तु ललाट तटमण्डलम् || नवाक्षरं तृतीयं हि नाशावंशोग्र योगतः | दशाक्षरं चतुर्थन्तु वामनेत्रव्यवस्थितम् || एकादशाक्षरं देवि पंचमं दक्षै लोचने | चतुर्भिः षष्ठमं प्रोक्तं तृतीय नेत्रमण्डले || सप्तमं षष्ठवर्णं तु वामगण्डे व्यवस्थितम् | त्रिवर्णे चाष्टमं देवि दक्षिणे गण्डमण्डले || पदाष्टकैर्भवेच्चाद्यं ब्रह्माखंडाभिधानवम् | यामलाष्टकसंव्याप्ता लयादियोगयोजितः || एकवर्णं भवेच्चाद्यं वामकर्णे व्यवस्थितम् | कैवल्यार्ण द्वितीयन्तु दक्षिणश्रवणे न्यसेत् || चंद्रान्तार्ण तृतीयन्तु अधरोष्ठे व्यवस्थितम् | चतुर्थं शिववर्णन्तु उत्तरोष्ठे व्यवस्थितम् || पंचमं शितवर्णं तु अधोदन्तेषु साक्षिणः | एकवर्णं भवत्यष्टं ऊर्द्धदन्तालिमण्डले || प्. ४४अ) सप्तमं केवलं वर्णं जिह्वायां सव्यवस्थितम् | अष्टमं पक्षवर्णस्तु समस्तमुखमण्डले || पदाष्टकैर्द्वितीयेदं विष्णुखण्डं प्रकीर्तितम् | सिध्यष्टकसमुत्थानं शक्त्यष्टकपदानुगम् || सप्तवर्णं पुनश्चाद्यं कण्डमध्ये विधीयते | षद्वर्णन्तु द्वितीयं स्याद् वामस्कंधे तु विन्यसेत् || तृतीयं दशवर्णैश्च वामवाहौ व्यवस्थिताम् | त्रयोदशैश्चतुर्थन्तु वामे च मणिबंधके || नवाखैः पंचमं देवि वामहस्तांगुलीषु च | षष्ठमं रंध्रवर्णैश्च वामांगुलिनखेषु च || सप्तमं सप्तवर्णैश्च दक्षस्कंधेषु विन्यसेत् | अष्टमं च चतुर्वर्णैर्बाहोर्दक्षिणके न्यसेत् || नवमं च चतुर्वर्णैर्दक्षिणे मणिबंधके | एकादशैस्तु दशमं दक्षपाश्यांगुलीषु च || एकादशस्तु नवकैर्दक्षांगुलिनखेषु च | द्वादशं तु चतुर्वर्णैर्न्यसेवुदरमण्डले || त्रयोदशं तथाष्टाख्यैस्तन्ये वामे प्रकीर्तिताः | चतुर्द्दश चतुर्वर्णैर्दक्षस्तनेषु विन्यसेत् || त्रिपंच नववर्णैश्च क्षीवे च वामदक्षयाः | षोडशषष्ठवर्णैश्च नाडिमध्ये व्यवस्थितम् || सप्तादशोनविंशैस्तु न्यसेत् कालानलालये | अष्टादशं सप्तवर्णैर्योनि मध्ये वयवस्थितम् || प्. ४४ब्) चतुर्भिरेकोनविंशञ्च विन्यसेद् गुडमण्डलम् | विंशमं दशवर्णैश्च न्यसेद् वामस्फिकस्तटे || अष्टकैरेक विंशाख्यं दक्षिणेव स्फिवे न्यसेत् | द्वाविंशं सप्तवर्णैश्च वामारौसव्यवस्थितम् || अष्टाभिश्च त्रयोविंशद्वामारावध विन्यसेत् | एकादशैश्चतुर्विंशद्वामजानौ व्यवस्थितम् || पंचविंशतिभिर्वर्णैर्वामगुल्फ नियोजयेत् | अष्टाभिश्चैव षट्विंशद्गुल्फौ चैव तु दक्षिणे || चतुर्भिः सप्तविंशैस्तु वामपादांगुलीषु च | अष्टाविंशसप्तवर्णै देहपादांगुलीषु च || ऊनत्रिंशचैकवर्णैर्दक्षोर अधरे न्यसेत् | त्रिंशमं शिववर्णेन दक्षजानौ व्यवस्थितम् || एकत्रिंशत्तथैकेन पादे चैव तु दक्षिणे | द्वात्रिंशन्तु त्रिभिर्वर्णैर्वामपादांगुलीषु च || त्रिभिर्वर्णैस्त्रयस्त्रिंशत् पृष्ठवंशे व्यवस्थितम् | गुरुपदेशवर्णैश्च चतुस्त्रिंशतिमं पदम् || शक्तिस्थानाच्छिवं यावन्मुद्रारुपेण विन्यसेत् | चतुस्त्रिंशत्पदं प्रोक्तं रुद्रखण्डं तृतीयकम् || शुद्धवर्णाथ संध्यान महासिद्धिफलप्रदः | त्रिभिरेकत्रयोगेन शतार्द्धपदकं भवेत् || प्. ४५अ) देहदेव्याः सुनिःपन्नं तत्वव्याप्तिमखण्डितम् | तत्वव्याप्ति प्रभेदेन तत्वदेहं वदाम्यहम् || त्रिदेहं योगसंधान कारणं वहुसिद्धिदम् | ब्रह्मखण्डे नात्मतत्वं कालानलार्द्ध मण्डले || विन्यसेन् मुखसंधाने कारण बहुधाहितम् | द्वितीये खण्डकं नाभि मण्डलार्द्धकजोपरि || षडंगयोगसंधान कारणं गुणदायकम् | रुद्रखण्डतृतीयन्तु शिवतत्वपदानुगाम् || मूर्त्यासनस्य संध्यानं कारणं मन्त्रसिद्धिदम् | रुद्रग्रहार्करुद्राशा सृष्ट्यार्णैर्मुखपंचमम् || कृष्णासकर्षणी चण्डा शिवाप्रत्यंगिराभिधा | सप्तषद्दशकामैश्च ग्रहरंध्रान् षडंगकैः || सर्वज्ञादि त्रिभिर्युक्तं कल्पयेद् विविधक्रमात् | सर्वज्ञताथ तृप्तिश्च अनादि बोधमेव च || स्वतन्त्रता लुप्तशक्तिरनन्तश्चेत् पुरामतः | हृच्छिरश्च शिखावर्म नेत्रादस्त्रषदंगकम् || नमः स्वाहा तथा वषट् हूं वौषट् फट्त्रिकं तथा | हसेति द्विगुणंपीठ सदाशिव पुरःसरम् || तृतीयखण्डविंशेन मूर्ति तस्याः पदेन तु | मन्त्रखण्डं भवेन्मन्त्रं सप्तादशप्रभेदकम् || निर्मलं कथितं गौरि चतुर्देहविवर्णनम् | दीपकाद्यन्तसंयुक्तं योजयेन् मनसा हृदि || प्. ४५ब्) पूजयेच्च यथा न्यायं ततो मुद्रां विरेचयेत् | ततश्च स्वाशनपीठं मूर्तिं चात्मनि विन्यसेत् || मन्त्रेण चैव चात्मानं पूजयेच्च यथा विधि | ततस्तलौ समास्त्रेण सपृष्ठो नति मुद्रया || कनिष्ठिकौ पूरस्कृत्य पीठकं संप्रविन्यसेत् | कनिष्ठादि कनिष्ठान्तं वामावर्तपरिभ्रमात् || एकैकं मूर्तिवर्णन्तु विन्यसेदुपदेशतः | कनिष्ठिकौ पुरस्कृत्य पंचकं षट्टसप्तकौ || तलयोर्वामदक्षे च वामपृष्ठतलाष्टमम् | नवमं दक्षपृष्ठं च नत्यामन्त्रनयस्मरेत् || अंगुष्ठकौ पूरस्कृत्य कनिष्ठान्ताननं न्यसेत् | कनिष्ठिकौ पुरस्कृत्य स्यान्तादि पंचकं न्यसेत् || अस्त्रपृष्ठतलाभ्यान्तु न्यष्ट्वाखण्डत्रयं स्मरेत् | मस्तके कण्ठहृन्नाभौ संकरे चाशनं न्यसेत् || गुडादि त्रिसमेधादि ब्रह्मान्त मूर्तिवर्णकम् | गुडगुह्ये मुखे कर्णे नेत्रनासादि भेदतः || वामादिक्रमयोगेन मन्त्ररूपं प्रविन्यसेत् | गोलके चैव वाहाग्रे दक्षवामश्रुति पथे || शिखाधेया निभंगेन विन्यसेन् मुखपंचकम् | हृदये हृदयं न्यस्य शिरः शिरसि विन्यसेत् || प्. ४६अ) शिखायान्तु शिखान्यस्य तनुत्रे देहमण्डले | त्रिबिन्दुमुद्रा नेत्रं च अस्त्रेनास्त्रं दिशासु च || त्रितत्वं च न्यसेत् पश्चा च्छिवादि क्रमयोगतः | पदं न्यासं ततः कुर्याद्वर्णभूतं ततः पुनः || मन्त्रदेहं ततः पश्चान्मुद्राभिः परिपूरितम् | ततो विद्यां स्मरेत् सर्वां विद्यारूपेण संस्थितः || वंधयेद् विविधा मुद्रा येन संपूर्णतां व्रजेत् | इत्थं देह चतुष्कन्तु विन्यस्य साधकेश्वरः || अस्त्रपूर्व यथा यागं कुर्यात्तथा वदाम्यहम् | अस्त्रेणक्षालितं पात्रं हृदासुरादि पूरितम् || गुन्थितन्तु तनुत्रेण नेत्रनैवामृतीकृतम् | रक्षितन्तु महास्त्रेण स्थापितं हृदयेन तु || गुह्यमुद्राप्रयोगेन शिखाया च प्रदीपितम् | पूजयेदासनं मध्ये मूर्तिमन्त्रासनांशकैः || खण्डत्रयेनसंपूज्य उपर्युपरियोगतः | ततस्तु पूजयेन् मध्ये गायत्रीं सुरपूजिताम् || चतुर्विंशाक्षरा देवि तां च ते कथयाम्यहम् | सौम्याग्रं मध्यमूर्ध्निस्थं लयमध्यविभूषितम् || ईत्रिकेन समायुक्तं प्रथमं बीजनायकम् | सौम्याग्रमध्यमं गान्तं युतं माढान्त ऋत्रिकम् || मादिमं जादिसंयुक्तं ऋ ॠ मध्येन संयुतम् | मध्यलादि समयुक्तं बीजान्तं द्वितयं पुनः || प्. ४६ब्) कान्तं बाधं जवेदाढ्यं जादियुक्तं फलाग्रकम् | पूर्वस्वरेणसंयुक्तं नै-ऋत्याग्रग्रपंचभृत् || दहीनौ पूर्वपादौ च बीजान्त द्वितयं पुनः | सप्तमं केशरं जादि शादिमंदादिसंयुतम् || लयान्तं पच्छिमकेशाढ्यं कान्तसादि समन्वितः | ऋ ॠ मध्ये हलान्तं च न कारान्तेनसंयुतम् || एषा त्रिधा ततः पश्चात् पुष्पादानन्द या त्रिधा | अस्त्रमन्त्रेनसंसिच्य गुण्ठनाद्य समाचरेत् || गुण्ठनं रक्षणं चैव अमृतीकरणं तथा | तनुत्रेणापि मन्त्रेण चक्षुषा च क्रमेण तु || ततो नन्दि महाकालं तथा भृंगिविनायकम् | वृषस्कंदं श्रियं चण्डं पूर्वादौ द्वारिपूजयेत् || नोवा व्याघ्रमजां भद्रां कर्णांसना बली चलाम् | वजिनी सौम्यपर्यन्तं द्वारद्वारयुगंयुगम् || गणेशम्बाम्बिकायुक्तं श्रीपुत्रं च तथैव च | संपूज्य चास्त्रकाद्यन्तं मन्त्रेणानेन दापयेत् || सदाशिवाद्यौ द्वौ वर्णौ नामकं शक्तिना सदा | नभ्यन्ते वाथ वादान्तं पूजयेदुपदेशतः || ततश्चान्तं शिवान्तं च सार्द्धं द्वितयमक्षरम् | द्वारान्त देहली स्थाने स्थापयेत् कुसुमान्वितः || ततः पृष्ठहलान्तं च वायवादौ गुरुसन्तति | प्. ४७अ) पुष्पादौ पूजयेद् देवि दीपादौ चाच्चिवर्णकैः || गुरुवत् पूजयेच्चादौ परमं तदनन्तरम् | परमेष्ठिनं तृतीयन्तु पूर्वाचार्यं तथैव च || अनादि सिद्धिसंज्ञाश्च पंचमं संप्रपूजयेत् | स्थानकेन ततो रक्षेत् पुरुषं वास्तुनायकम् || स्वक्रमं गुरुदेवानां वह्निकोणे समर्चयेत् | तत अनादि संपूज्य स्वगुरोर्नामपूर्वकम् || ये भूता विविधाकारा दिवि भूम्यन्तरीक्षगाः | पातालतलसंस्थाश्च शिवभागेषु भाविता || ध्रुवादि सर्वभूतेषु तृप्तिं लभन्ति ते सदा | सार्द्धं श्लोकेन पुष्पाढ्यं पुष्पानां हृतमुद्रया || दीपकं सौम्यमध्यस्थं पलान्तस्थ च मादितः | षष्ठं च सप्तमं चाद्यं गायत्र्याः षट्त्रिकात्रिकम् || हृदयं त्रिदशान्तं च गायत्र्या त्रितयं पुनः | कंन्यकादि चतुर्दद्याद् गायत्र्यन्ते चतुष्टयम् || चतुर्विंशाक्षरा प्रोक्ता गायत्र्येषा सुरासुराः | त्रिरुच्चारप्रयोगेन प्रोक्षयेत् कर्णिका दलम् || ब्रह्माद्याश्चैव शक्राद्या यामलेन प्रपूजयेत् | अमृताद्या तथा चाष्टा वीणान्तं क्रमशोथवा || केवलं वासनं जप्त्वा मूर्ति चावाहयेत् ततः | चतुर्देह विभागेन ततो मन्त्रेण पूजयेत् || प्. ४७ब्) भोगांगने यथा शक्त्या वह्न्यादौ वा पुरादितः | एकवीरा विधानेन यजेद् द्वारचतुष्टयम् || गुरुक्रमं तथा पीठं मूर्तिश्चैव चतुर्विधा | आवाह्य विधिवन्मन्त्रैर्योनि संस्थापनी तथा || सन्निधानां सन्निरोधां सन्मुखीकरणन्तथा | त्रिशूलं च षडङ्गेन क्रमशः संप्रदर्शयेत् || पाद्यमाचमनीयं च अर्घखण्डैस्त्रिभिः क्रमात् | अत्रगंधं तथा पुष्पं धूपदीपं च पारणम् || नैवेद्या चसनं चैव ताम्बूलं दर्पणं तथा | प्रीणनं मूर्ध्नवक्त्रादि अस्त्रान्ते तु समाचरेत् || ततो मुद्रामहामुद्रा गुह्यमुद्रातृतीयकम् | अस्त्रमुद्रावदशधा प्रदर्श्यसंजयं भवेत् || महाकं वृक्षसूत्रेण स्फाटिकनाथवा प्रिये | रुद्राक्षनाथाशंखेन शतार्द्धादि विभागशः || दशांशेन षडङ्गानि प्रसीदेति समर्प्ययेत् | ततो होमार्थतो गच्छेद्वह्न्यारीशे च सौम्यके || पूर्ववासो भवस्थाने संप्रार्थ्यकुलमातरम् | संस्कृतिं कारयेत् तत्र असंस्कृतिमसिद्धिदम् || वृत्तस्य वा षडस्रे वा त्रिकोनस्याथवा प्रिये | चतस्रस्याथ पद्मस्य मेषला त्रियुतस्य च || प्. ४८अ) समाभिस्कंधयुक्तस्य कण्ठोपकण्ठशोभितः | हादिकाद्यान्त हस्तान्तं प्रमानस्य समस्य च || स्थंडिलोल्लंघितस्यापि वीरभस्मादिभिः प्रिये | कुण्डस्य दशसंस्कारा ताडनादीनि कारयेत् || ताडनं प्रोक्षणं चैव उल्लषणमतः परम् | उद्धारं सेवनं चैव अस्त्रमात्रेन कारयेत् || मार्जनं च प्रलयं च तनुत्रेणवरानने | हृदार्च्चा च चतुर्मार्गे अक्षवाढं दशैव तु || कुण्डे पूजा प्रकर्तव्या मध्ये वै विस्तरं कुरु | ऋतु स्नातां तु वागेशीं उत्तानामीशमूर्द्धगाम् || नीलोत्पलदलश्यामां अर्घपाद्यादिभिर्यजेत् | हृदा वा शक्ति युक्तेन द्विभुजा च त्रिलोचना || अग्नेराचमनं हृन्नास्थापनं तदनन्तरम् | वेष्टनं ताडनं चैव प्रोक्ष्याद्घाटनमेव च || नेत्रेन चामृतीकार्या मर्च्चानं चावगुण्ठनम् | गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनन्तथा || वक्त्रसंक्लपनं कार्यं तथावक्त्रविनिःकृतिः | निःक्रमो जातकर्मे च वक्त्रोद्घाटनमेव च || वक्त्रशुद्धिः प्रकर्तव्या मामशुद्धिस्तथैव च | गर्भाधानादि नामान्तं कर्तव्यं हृदयेन तु || दशैवकुण्डवाह्ये तु अष्टौ कुण्डान्तरे प्रिये | प्. ४८ब्) अष्टादशैव संस्काराः कर्तव्या देशिकेन तु || ततस्तु देवीं वागेशीमर्चयित्वा विसर्जयेत् | पर्यग्निकरणं कार्यं संमुखी करणन्तथा || सुरादानं विस्तरांश्च पूजनं परिधीनि च | लोकेशसास्त्रं संपूजा पूर्वादि क्रमयोगतः || प्रीणीत वह्निं संपूज्य चाष्टणैव घटं यजेत् | वह्निसंतर्पणं पूजा कर्तव्या च विधानतः || श्रुकश्रुवा साध्य चास्त्रेण उपयामोपरिस्थितम् | पश्चाद् द्वादशसंस्कारान् सुविलीना घटान्तरे || अधिश्रवणमादौ तु उपाधिश्रवणं तथा | उतप्लवणसंप्लवनं नीरांजन निरीक्षणम् || वह्नेर्संतर्पणं चैव पंचधा दशधा तथा | आसनं पूजयेद् देव्या हृत्कंजे पावकस्य च || पश्चाद् देवीं न्यसेत् मूर्तिं चतुर्द्देह समन्वितम् | ततस्तु यजनं कार्यं विधानेन यथोदितम् || पश्चात् संतर्पणं कुर्यात् विधानेन यथा रुचि | च्छागमांसैस्त्रिमध्वक्त्रैर्देवी संतुष्ट हेतवे || बिल्वपत्रैः फलैः पुष्पैररिष्टं बंधनं रुजम् | नश्यते क्रमशो मोहाद्राज्यं स्याच्छत पद्मजैः || रक्तैर्वाणिज्य लाभं च शस्यलाभं तथोत्पलैः | नीलोत्पलैर्भवेत् पुष्टि कुमुदैरिष्टनाशनम् || कुन्दैः शान्तिमवाप्नोति वकुलैरतुलं यशः | प्. ४९अ) मल्लिकाभिर्भवेत् पुष्टि जातिभिर्ब्राह्मणावशम् || चम्पकैः क्षत्रियावैश्या तगरेण वशंनयेत् | सूद्राश्चैव तु बंधुकैः पारिभद्रैः पिशाचकाः || यक्षाकदम्बपुष्पैश्च अर्कश्चैव जयं लभेत् | जयन्ती कुसुमैर्होमान्निधानं लभते स्फुटम् || पलाशकुसुमैर्द्देवी विद्या वागीशतां लभेत् | नृमांसेनाष्ट सिद्धिश्च अधमश्चोत्तमां लभेत् || राजिकालवने नैव आकृष्टिश्च प्रजायते | करवीरैर्भवत्क्षोभं स्तंभने कर्णिकारकैः || गुग्गुलघृतसंयुक्तं चतुःसमेन संयुतम् | हुतात्सयच्छते सर्वं यत्किंचिन्मनसि स्थितम् || काकपक्षार्यहोमेन उच्चाटयति भूधरान् | मूकत्वं वर्तुलैः कुर्यादुन्मत्तैश्च नकादिभिः || खादिरैः सपलैर्हुत्वा मारयेन्नात्र संशयः | आयुर्दूर्वा युतैः पुष्पैस्तिलैः कंन्यामवाप्नुयात् || यवैः संवर्द्धते धान्यं धान्यैः कोषं विवर्द्धयेत् | रक्षा सिद्धार्थ होमेन पीतवर्णैः प्रजायते || दीक्षा गुग्गुलहोमेन इरामांसयुतेन च | फले चैव फलावाप्ति वशगो वृर्त्तिवर्द्धनम् || इत्थं होमे तु निर्वर्वत्य पूर्णाशक्त्या प्रदापयेत् | हृदासर्प्य यद्यज्ञं हृदाचाग्निं विसर्जयेत् || प्. ४९ब्) त्रिभिः खण्डैः सुरां पूज्य स्वान्तशक्त्यौ नियोजयेत् | क्षमस्वेति हृदाचात्ममुद्रया गुह्यसंज्ञया || बलिं दत्वा तु पुत्रादि गणेशान्तं यथाक्रमम् | इत्थं देहचतुष्कन्तु मयाते संप्रकाशितम् || स बाह्याभ्यन्तरं देव्याः किमन्यत् परिपृच्छति || इति श्रीकुलक्रमे करवीरश्मशान योगे चतुर्देहवर्णने तृतीयः पटलः || ३ || श्रीदेव्युवाच || श्रुतं देवमयासर्वं चतुर्देहविनिर्ण्यम् | इदानीं कुलसद्भेद दीक्षां ब्रुहिममाग्रतः || श्रीभैरव उवाच || शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कुलदीक्षाविनिर्णयम् | गुह्यं कौलक्रमायातं यथानुक्रमयोगतः || परिक्षितस्य शुद्धस्य क्रमयोगरतस्य च | बहुकालप्रभक्तस्य सेवामण्डल वारिणः || अनुग्रहं प्रकर्तव्यं गुरुणानन्द चेतसा | निःपन्नयागद्रव्यस्य ह्यर्थशून्यस्य चेतसः || हेमादिभाजनं पात्रं शोणं नेत्रांशुकं शुभम् | च रुद्रव्यविधानेन जलाधारं च हेमजम् || रौप्यजं वाथ ताम्रं वा आज्यपात्रं तिलस्य च | नालिका च्छेदनी कर्ती धूपदीपस्य भाण्डकौ || तिलादि हव्य द्रव्याणि लखनी चंदनादिकम् | रोचनाकलशाश्चैव च्छत्रं चन्द्रा तपं तथा || प्. ५०अ) रजांसि पंचरत्नानि ह्येवमादिरणेकधा | यागद्रव्यसमाख्यातं क्रियामार्गप्रबोधकम् || महावीररणे घोरे महापितृवने तथा | मनोरमेथ संस्थाने कुर्याद्यागस्य मन्दिरे || नावाभावेन संकल्प्य देशिकः सुसमाहितः | पूर्ववद्यजनं कुर्याद्वह्यन्तं विधिपूर्वकम् || संप्रार्थ्यमातरी संध्या सत्कंन्यादि महाकुलम् | गुरुदेवविधानेन अर्घहस्तः प्रतीक्षयेत् || उद्यच्छास्त्रेण संप्रोक्ष स्वान्त स्वान्तं समुद्धरेत् | गवत्रयेन गावौ तु रोधयेद्वामकादितः || अन्तः खण्डेन चांजल्यां सपुष्पाणि प्रदापयेत् | माचाप्य पूर्वमुच्चार्य सप्रवेश्यसुमण्डले || कण्डान्ते विन्यसे च्छक्ति सप्तधानापलं हुनेत् | संप्रोक्ष्य च विधानेन मण्डलान्ते ततः पुनः || मन्त्रदेहं तु विन्यस्य दृशानेत्र प्रकाशयेत् | सप्तावर्तन शुभगे दीक्षितः सर्वमण्डले || भवत्येव समाख्यातं संस्कारं समयात्मकम् | एवं चरुन्तु संप्राप्य स्वप्नमावशकान्तिकम् || दशावर्तेण शुभगे पुत्रकत्वं प्रवर्तते | सेवनाच्च हुनाच्चैव नात्रकार्याविचारणा || अपरे च दिने प्राप्ते प्रविश्य यजनान्तरे | प्. ५०ब्) सप्ताविंशतिहोमेन विप्लुसैः प्रोक्षितेन वै || जाप्यनापि महागौरी समन्त्रकमलेन वै | सेवितेन प्रजायच्च साधकत्वं न संशयः || एवं समन्त्रकमलं सेव्यश्चानन्दभैरवम् | नवकैश्च घटैः सिक्ता सूत्राद्यं संप्रदापयेत् || अष्टोत्तरशतं जप्त्वा भक्त्यासिक्ता क्रमेण तु | आचार्यसंभवेद् देवि गुह्यमालाकुलं महत् || समयी सेवयेद् विद्या गुर्वाराधन तत्परः | पुत्रकं शृणु या च्छास्त्रं साधकः साधने क्षमः || दीक्षा व्याख्या प्रतिष्ठां च नित्यनैमित्तिकान्यकम् | आचार्यः कारयेत् सर्वं जनानुग्रह हेतुकः || इत्थं होत्रविधानं तु कीर्तितं तव सुंदरि | पुनश्चान्यं प्रवक्ष्यामि महामेलापसिद्धिदम् || प्राप्ते महातनौ पुंसि सर्वलक्षणसंयुते | स्वाराध्य तद्विनावाज्ञां गृहीत्वा यागमारभेत् || वीररूपं रूपंसमास्थाय समारुह्य तनुं ततः | चतुर्द्धा योजयेद्देहं एकचित्तं समाहितः || जपच्चैव हुनच्चैव सेवं चैव समाचरेत् | स शक्ति हीनो वा ज्ञानशक्तिसमाश्रयेत् || साधकस्य वरारोहे भयं कुर्वन्ति देवताः | कायवाक्वित्तयोगेन तस्माद्भीतिं विवर्जयेत् || प्. ५१अ) सप्तावर्तन सुभगे दीक्षितः सर्वमण्डले | पश्यते मण्डलं देव्याः पुरस्ताद्व्योमसंगतम् || दशावर्तन शुभगे पुत्रकोसौ भविष्यति | देवि पुत्रं पुरः पश्येन् महासिद्धिप्रदायकम् || सप्ताविंशति जापेन पश्यते मातृमण्डले | साधकः साधके भाति पुरस्तान्नात्र संशयः || शताष्टपरिजाप्येन भवेद्भैरववत्स्वयम् | पश्यते भैरवी रूपं शिवसायुज्यकारणम् || मलेके च्छोमलं दृष्टि भाषाचारं चरुक्रमम् | ज्ञात्वा कुलागतं सम्यक् ततः सिद्धिं लभेत् क्रमात् || इत्थमेलापयोगेन वीरदीक्षा प्रकाशिता | कुलदीक्षाविधानं तु पुनर्वक्ष्यामि सुन्दरी || संप्रोक्षनेत्रकं बद्धा प्रविश्य च यथा क्रमम् | कुण्डलिन्या हतं कृत्वा शक्तिहस्तं निवेशयेत् || आनन्दमप्यनं कुर्याच्छताष्टान्तमनुक्रमात् | चरुंचापि महादीपं पारंपर्यक्रमागतम् || विनात्रिकेन संसिद्धिः कल्पकोटिशतैरपि | नस्यात् तस्यात् त्रिकं कृत्वा गुरुपूजनमारभेत् || त्रिधा चैव खदेहेन अर्थेनाष्ट विधेन च | त्रिधा च वचसा गौरी चित्तेनापि प्रपूजयेत् || इत्थं या दीक्षितो मर्त्यैर्नारी वा भक्तवत्सला | प्. ५३ब्) साधयेदखिलं सर्वं सिद्धिसंघत्रिधा स्फुटम् || त्रिविधा कथिता देवि दीक्षाप्रत्यंगिरा कुले | गुह्यं महाकुला याता संक्षेपान्न तु विस्तरात् || इति श्रीकुलक्रमे करवीरयोगे दीक्षात्रयकथनो नाम चतुर्थः पटलः || ४ || श्रीदेव्युवाच || यथा संसाधयेद् देव सिद्धिसंघस्त्रिधा स्फुटम् | साधकः संविभागेन तथा कथय शंकर || श्रीभैरव उवाच || शृणु देवि प्रवक्ष्यामि त्रिधासिद्धि समूहकम् | येन संसाधयेद्वीरा वीरा वा कुलसन्तते || वीरदीक्षा न शक्तायः संपूज्यविधिवत् पुरा | श्मशाने शिवदक्षे वा गृहे वा वाहनस्थिते || दीपादि त्रिविधैर्नित्यमभावात् पर्वणि पुनः | सत्यवाक् धैर्यसम्पन्नः कामक्रोधविवर्जितः || शक्ति सहायसंयुक्तो वीरः सहायकोथवा | सहाय द्रव्यहीनाथ भीक्षासी च निशागमे || सहस्रैकं जपच्चादौ काय शुद्ध्यर्थ हेतवे | देवी तुष्टा हुनेच्चैव यथा पूर्वं मयोदितम् || ततो लक्षं जपेन् मन्त्री दिवा चाहारवर्जितः | भुक्तोर्द्धभावनाशक्तः संध्यायं शतमेककम् || गायत्र्या तु जयेन्युग्मं न्यष्टा चैव षडङ्गकम् | ततो रात्रौ जपं कुर्याद् यथा शक्त्या क्रमेण तु || प्. ५२ब्) दशाङ्गेन हुनेत् पश्चान्मन्त्र संसिद्धि हेतवे | होमान्ते कन्यका पूज्या कृतसिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् || अथवा द्विगुणं जाप्यं यावद् वै सप्तवासरम् | क्रुरादौ चाष्टमसेकाद्धोमान्त ग्रहणान्तिकम् || त्रिसंध्यं मध्यरात्रौ च एकद्वित्रिदिनं च वा | वातादिरोगसंशान्ति होमादौ सेवतो लभेत् || अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां समारभ्य हरणतम् | दशाङ्ग होमतः सकात् महाशान्ति भवेत् स्फुटम् || जपेत् पंचशतं मन्त्री यच्छश्यं त्रिशतं हुनेत् | होमान्ते सेकतः पश्येत् पुष्टिं चैवस्त्वमाप्नुयात् || त्रिशतं त्रिशतं जप्त्वा जप्त्वा चैवाष्टमे दिने | होमान्तं सेकतो देहपुष्टिमाप्नोति मानवः || जप्त्वा चैव तु साहस्रं जुहुयात् पंच शतानि वै | नागाश्वगोष्ठ लोकानां पुष्टिमाप्नोति सेकतः || निगलार्गल यन्त्राणि आत्मनोथ परस्य वा | त्रिसंध्या वर्त्तनाद्धन्यात् सप्ताहान्नात्रसंशयः || श्मशाने शर्करां गृह्यमन्त्रैरष्टशतं जपेत् | यत्र यत्र भवेद् गौरि निगडा स्फोटनं भवेत् || भूतां कुशस्य दण्डेन त्रिधाभिमन्त्रितान् दृढान् | नावाशकटयन्त्राणि स्तंभयेत् मोचयेल्लवात् || प्. ५२ब्) दूर्वा तन्तु विषक्षोभं दुःकुलं दुष्टजन्तुकम् | वालुका सप्तजप्त्वा तु महामेध्यान्तु वारयेत् || राजिकां सप्तजप्त्वा तु ग्रस्तं भूतदिनावधि | ताडयेद्धृदि मुद्रायां कृत्वा संत्यज्यते ध्रुवम् || ज्वरा चातुर्थकाद्याश्च सप्तजप्तोदकेन तु | अभ्युत्क्षणान्निवर्तन्ते चित्राद्गुनुरुधूपतः || लूतागर्दभविस्फोट व्याधयो विविधास्तथा | सप्तजप्तोदकः सेकात् पानाल्लेपाद्विनाशयेत् || एकविंशति वारैस्तु जलं चैवाभिमन्त्रितम् | स्थावरं जङ्गमं चाङ्गं विषं पानाद्विनाशयेत् || पुष्पान्न सिद्धिसिद्धार्थं श्मसानस्य च भस्मकम् | सप्तमन्त्र्य भनेच्छत्रुं सशत्रुं मोहनाय च || महापात्रे धान्य पुंजे मद्यपूर्णे घटेषु च | अक्षयं तद्भवेत् तस्य नित्यपूजारतस्य च || अर्वकोषे बिल्वगतां संलिख्यपटके यजेत् | धनदेन समं द्रव्यं न कदाचिद् विनश्यति || गजशालमुक्तदामे पूजयेत् पंकजोत्पलैः | न कदाचिद् विनश्यन्ति गजा वृद्धिं प्रजायते || वृक्षमायान्तिता गावो बहुक्षीरं ददन्ति च | राजिका सप्तजप्त्वा तु धान्यादि क्षेत्रके क्षिपेत् || महाशस्यादि वृद्धिः स्यात् कीटाद्यान विशेत्तुतम् | प्. ५३अ) शितगुंज्जा च सर्पख्यां धामव्याघ्रवराटिका || सप्तजप्त्वामुखे धार्या अस्त्रभंगोन जायते | बालानां सर्षपामन्त्र्यं शतकेनातसंख्यया || कंठेवद्धा वृद्धिमायान्ति आयुषा प्रज्ञया दृढाः | पुष्पार्के श्रीफलं पक्वं सहस्रार्द्धेन मन्त्रितम् || तज्जलैः सेवितानारी अपुत्रा सुयते सुतम् | अष्टाधिकशतं जप्त्वा जलपूण्णघटस्थितम् || तेनाभि सेचना नान्या दपस्मारं विनश्यति | अष्टोत्तरशते नैव पुष्पमालाभिमन्त्रिता || यस्य संदीयते कंठे एकयुद्धजयी भवेत् | अहोरात्रो षितो भूत्वा अनुदिग्यो जपेत् तु यः || स्वार्थं वाथ परार्थं वा अपमृत्योर्विमुच्यते | पुष्पार्क्के वाथ चांगारे यद्यष्टमी चतुर्दशी || आरभ्यलक्षकार्द्धेन कुष्ठी कुष्ठाद्विमुच्यते | पुण्डरीकांशुनावर्त्याकां गुह्यं दीसं मुखे || वने जायात् सहस्रेण अंजनी पश्यते निधिम् | चतुः पथमृदं गृह्य गृहार्द्धे पंचविंशति || जप्त्वा संक्षेपयेन्निद्रां वश्या भवति दुर्भगा | तिलतण्डुलसिद्धार्थं प्रत्येकं दशमन्त्रितम् || एकीकृत्य क्षिपेद् यत्र पदं ना क्रमते अरिः | फल्लालिमिश्रकं पंचविंशाधिकशताभिदम् || प्. ५३ब्) भूतायां सक्षिपेद्यत्र तत्ररोगी भवेज्जनः | लाजाचाक्षतसिद्धार्थ सभस्मं शतमन्त्रितम् || यत्र यत्र क्षिपेन्मन्त्री तत्रारोग्यं प्रवर्त्तते | कंथमात्रोदके स्थित्वा जपेत् पंचशतं यदि || वरुणेन तथा होमान् महासृष्टिभवेद्ध्रुवम् | अर्क्कचित्रकपुष्पाणि संप्रजप्यसहस्रकम् || यस्मिन् ग्रामे क्षिपेन्मध्ये पक्षात् पक्षात् प्रदह्यति | अष्टाधिकशतं हुत्वा जप्त्वा वै मधुगुग्गुलम् || अग्निनाने वदह्येत उद्धरेत् स्वकृतं यदि | शतार्द्धं तु जपेन् मन्त्री शतार्द्धं होमयेत् तथा || वशीकुर्यान्नसंदेहः सप्ताहेनशचीपतिम् | जप्त्वा पंचशतं मन्त्री सिद्धार्थन्तु समन्वितम् || मस्तके कंठबाहौ वा धृता दिव्यस्य नाशनम् | अपामार्गशतं हुत्वा तत्क्षारं यस्य योजयेत् || दुर्भगो जायते सत्यं प्रीतिनाशमवाप्नुयात् | पंचाधिकशतं हुत्वा त्रैलोक्यं राजिका पुटम् || यस्य नाम्ना तु सप्ताहात् महास्फोटं स गृह्यते | सिधार्थं गुग्गुलं चैव एकीकृत्यशतत्रयम् || होमान्ते च महाप्रीति विप्रीतिः स च जायते | हेम बीजैः शताष्टौ च होमयेत् सप्तवासरम् || उत्तन्मत्तौ जायते शीघ्रं वर्तुलं वा घृतान्वितम् | मसूरजाघृतैर्युक्तं सहस्रं त्रिदिनं हुनेत् || प्. ५४अ) वधिरो जायते शत्रुः सतृयुक्तं न संशयः | गोदन्ताष्ट शतं हुत्वा क्षारक्षोपांधतां व्रजेत् || सप्ताहाच्च निशारात्र्यै दिवादिननिशानिशौ | कर्पासास्थि तुषा तैलं युक्तं पंचशतं हुनेत् || एकविंशदिने देवि शक्रस्यापि श्रियं हरेत् | गुरौ शुक्ल तृतीयां पूजाकुंभे शतं जपेत् || हुत्वा त्रिमधुरं सकाच्छी भ्रष्टा लभते श्रियम् | काकपक्षारुषहोमात् पंचत्रिंशतकं हुनेत् || भस्मचित्र पताकाया शत्रोरुच्चाटनं परम् | भस्मसिद्धार्थकामिश्रा जप्तं पंचशतेन तु || शत्र्वा?गमपथे क्षिप्त्वा जयत्येव न संशयः | यद्रजो वर्त्तिकाकामी वसो दीपपुरः स्थितः || समभ्यर्च्या न यन्नारीः शतपंचपुरस्थितम् | पिष्टेन प्रकृतिं कृत्वा अंगुष्ठामस्तकावधि || च्छित्वा पंचशतं हुत्वा स्वकुलं परिनेष्यति | सिंदूरमक्षता युक्तं शताष्टपरिमन्त्रितम् || कृत्वा कन्याकरे दद्याद्द्राविष्टावष्टकवधेत् | राजिका धूम्रजं क्षारं दशधा चाभिमन्त्रितम् || कृत्वातज्जलकस्नानं कामलप्लीहरोगनुत् | तैलम्बथे जलं वाथ अष्टधा चाभिमन्त्रितम् || या नाम्नाभि प्रदानाच्च प्रसूते सुखनिद्रया | प्. ५४ब्) शिरस्थाने घटं पूज्य अष्टोत्तरशतं जपेत् || हिताहितेषु कार्येषु स्वप्न चैवोदयं लभेत् | पंचविंशति वा जप्त्वा राजिका लवनं क्रुधा || ग्रंथौ निबंधनाद्रात्रौ अंधः पश्यति सर्वथा | हस्ते तीक्ष्णांघ्रिणं कृत्वा अर्द्धलक्ष्मं श्मशे जपेत् || खड्गसिद्धि भवेन् प्रेताच्चक्रवर्त्तित्वदायिनी | अर्द्धदग्रचिताकांष्ठ न पादुकौ कृत्यलक्षकम् || तथैव पादुकौ सिद्धिर्दण्डाच्छत्रुजगामिनी | हताम्बर समादाय कृष्णमावर्त्य लक्षकम् || तथैवा दृश्यकः सत्य क्रीडते वसुधा तले | पंचा ज्येन प्रबुद्ध्यन्तु? कपालकृतकज्जलम् || लक्षार्द्धार्धाङ्गिते नेत्रे दिव्यदृष्टिः प्रजायते | पात्रौ भूततरौ स्थित्वा लक्षार्द्धार्द्ध जपेत् सुधीः || भूताः क्षुधापहारन्तु ददत्यौषधमुत्तमम् | पंचविंशति साहस्रं करे कृत्वा वचां जपेत् || जपान्ते भक्षयेत् प्राज्ञो वागीश्वरसमो भवेत् | लक्षाद्धार्द्ध जपेत् प्राज्ञास्तदन्ते शिवपर्वणि || श्मशाने तु शतं जप्त्वा सिद्धाक्षस्तु लभेद्ध्रुवम् | वटस्याधो जपेल्लक्षं तदन्ते रजसा कृतं || यक्षिणी कामयेन्नित्यं जीवत्येव शतं नरः | जानुमात्रोदके स्थित्वा लक्षार्द्धन्तु जपेत् सुधीः || प्. ५५अ) नामिनी कामग्रेद्वीरः सहस्रायुः प्रजायते | लक्षार्द्धहोमयद्वीरः कदंबकुसुमैर्यदा || कुण्डादुत्तिष्ठते शीघ्रं वेतालः सिद्ध्यते तदा | काकिनी वीरहोमेन तुष्टा यूथा पिशाचका || लक्षाद्धार्द्धेन होमन्तु नित्यं ददाति पलैककम् | कन्या हस्ततलं गृह्यलक्षार्द्धन्तु श्मशानके || जप्त्वा भूतभविष्यश्च वर्त्तमानं भवन्त्यलम् | लक्षेकान्त तु भूतायां वीरदेहोपरिस्थितः || शताष्टाधिकजापेन मेरुस्थानं स गच्छति | वीरमण्डलसंस्थाने लक्षान्ते विग्रहोत्थितः || अष्टोत्तरशतं जप्त्वा रुद्रस्थानं स गच्छति | लक्षान्ते तु कलिङ्गन्तु वीरकं दरमूर्द्धनि || जप्त्वा चाष्ट सहस्रन्तु ईशलोकमवाप्नुवात् | इत्थं देवि समुद्दिष्टं गेयमध्यमवोत्तमम् || त्रिकर्ममन्त्रसिद्धिः स्यात् सिद्धिः स्यादधुवा? शृणु | तृगोरोचनकौ गृह्ण सलाक्षाशतमन्त्रितम् || ललाट तिलकं कृत्वा यः पश्येत् सवशं नयेत् | कुंकुमागुरु कर्पूरै सेचनाह्वयमिश्रितैः || शताभिमन्त्रितं कृत्वा तिलकं यः करिष्यति | रणेराज कुले द्यूते विवादे स्वजयी भवेत् || वल्लभः सर्वनारीणां कामदेव समोयदि | प्. ५५ब्) सिद्धार्थ कवचाश्वेता प्रत्यूष्ठेकभावोदरे ||? कृत्वा प्रातचतुर्द्दश्यां संपूज्यमधुसंयुतम् | मुखप्रक्षिप्य जप्त्वा तु परवादे जयो भवेत् || एवं जयति काशार्द्ध घटस्तंभ मुदाहृतम् | शितशरे पंखिकामूलं शताष्ट्याधिक योजितम् || मुकुटोष्णीषके धृत्वा परव्यव्यनिवारणम्? | क्षसेशकालिमाताषु? शताष्टाधिक मन्त्रितम् || तेन संप्रोक्षणाद्विष्टग्राहाद्विद्वेषकारकम् | सप्ताद्धिक शतेर्मंत्र्य गोक्षीरान्तर वासिनम् || सिद्धार्थाष्टशतंशंका स्थाने संध्यासु संक्षिपेत् | अन्यस्मिन् दिवसे तत्र यदि च्छिद्रं प्रजायते || स्फोटवाशोण वृष्टिं वा तपं कुर्याच्च तत्र वै | सप्ताहान्ते समुत्तिष्ठे विधानं विघनवर्जितम् || साधकस्य करे तिष्ठेन्नागलोकगतं यदि | चिति भस्मसमादाय खरक्षारसमन्वितम् || शताष्टपरिजापेन सैन्यं क्षिप्त्वा क्षयं भवेत् | चाण्डालाग्निं तु प्रक्षाल्य खादिरैश्च समिंधनैः || यस्या कृतिं तु पिष्टेन पादाच्छित्वा प्रहोमयेत् | सपलालि समायुक्तं घृतेन दिनसप्तकम् || प्रवेशो भावते सत्वं आत्मनो च धनेन च | खादिरन्तु सहस्रं तु अजारक्त पलान्वितः || सप्ताहे तु व्यति क्रान्ते आनये तु शचीपतिम् | प्. ५६अ) एवं चूतानले क्षार कटु अंगमल क्रुधा || मध्यरात्रौ सप्ताहाद्धोमाच्छत्रु क्षयो भवेत् | रोचनाश्वेत दूर्वा च अक्षतासित सर्षपा || शताभिमन्त्रितं मूर्ध्नि धृतात् सर्वत्रशोभने | शिवरात्र्यासमारभ्य जपेल्लक्षं यथा सुखम् || पुनश्च शिवरात्रौ च संपूज्य विधिवत् तदा | नृघृणं तु करे कृत्वा दक्षे वा सुगमाल्यकम् || वीरवन्निःक्रमेद् दृष्टिं विचरन वै सतात्रयेत् | तावन्निः क्रमनं कुर्याद् यावद् दृष्टिं न सप्तजम् || तत्कंजं वामके कृत्वा आनन्देन सदोदितम् | हसन्गायन्नटन्वल्गन् व्रजेद् वीरगृहं सुधीः || ते यागं च चरुं कृत्वा कोर्द्धैर्मण्डलयोगतः | त्रिसप्ताहाज्जापेनाशु पश्येद् देव्या महाबलः || तासामर्घ्य प्रदातव्यं भित्वा वामांगमात्मनः | दत्तेर्घे खेचरः साक्षात् साधको सौभवेद्ध्रुवम् || दूती युक्तोथ वीरोथ वीराथ भवद्भैरवसन्निभम् | गत्वा श्रीपर्वतं मन्त्री श्रीमुखागे यजेच्छिवाम् || जप्त्वा चाष्ट सहस्रन्तु त्रयोदश्यामनन्तरम् | संपूज्य च चतुर्द्दश्यां जुहुयात्साज्यगुग्गुलुम् || त्रिशतं त्रिशतं नित्यं रात्रो वै दीपदर्शनम् | प्. ५६ब्) हाटकायुर्भवेद् देव साधकोनात्र संशयः || अन्येष्वेवं विधिश्चैव विलषुत्रिगुणेन तु | रौद्र्यां कृष्णचतुर्द्दश्यां पूजासंभारसंभृतिः || गत्वातातवनं मन्त्री सुगंधजलगोमयैः | वीरवैरी तु संलिख्य लिखेद्गुह्याब्जमंडलम् || कुसुंभरजसावाथ पृष्टावा वीरभस्मना | कर्णिकायारथस्थाप्य बद्ध्वासनेसु सन्मुखम् || तद्व्योम्नि स्थापयेद् दीपं काम्यवर्ति समन्वितम् | महातैल प्रदीप्तं वा मत्स्यतैलेन वा प्रिये || तत्र देवीं विधानेन यष्ट्वा चाष्टाधिकं शतम् | जप्त्वाजानुद्वयं भूमौ बद्ध्वाचांजलि वक्षसि || अपेक्षिता देवि ज्ञाप्य प्रणता विदिशाक्षरम् | ततश्चैव शतं जप्त्वा विसुर्ज्य च यथाक्रमम् || रथं गुप्ततरं कृत्वा भूमिसंमार्यमन्त्रवित् | सुजले गहने दीपे प्रक्षिपेदुदगाननः || स्नात्वा गत्यगुहे पश्चात् पूजान्ते फलमाप्नुयात् | शान्तिपुष्टिकरागादि नाशने श्वेत वर्तिका || उच्चाटे धूम्रवर्णा च वश्या कृष्ण च लोहिता | मारणे कृष्णवर्णा च रोगार्थे कृष्णवर्णिका || विद्वेषे च पंचवर्णां स्तंभने पीतवर्णिका | जयार्थे रक्तश्वेता च मेलापे किरणोपमा || प्. ५७अ) प्रत्यूषे तु समुत्थाय मध्याह्ने तु निशागमे | अष्टाधिकशतं जप्त्वा अहन्यहनिश्चयात् || सर्वकामानवाप्नोति साधकोभक्तिसंयुतः | सत्यं सत्यं महागौरि इष्टके यजनात्पुनः || इत्थं सर्वमशेषन्तु उत्तमाधममध्यमाः | कर्मकोषं समाख्यातं मन्त्रसंसंसाधिते सति || सुसिद्धिं चापि देवेशि त्रिचक्राच्च कृता भवेत् | संसिद्धिं विघ्निनिर्मुक्तं सर्वकामदयान्वितम् || षोडशारकजं सप्तदशपद्मविभूषितम् | षोडशारैः समन्त्रञ्च सर्वकामफलोदयम् || द्वात्रिंशारमहापद्मं त्रयस्त्रिंशाब्जशोभितम् | अष्टपत्रसमन्त्रं च एकवीरमुदाहृतम् || अष्टपत्रं च द्वात्रिंशत् पत्रयुक्तं नवाब्जकैः | समन्त्रं जामलप्रोक्तं तृतीयं मन्त्रनायकम् || त्रयाणामपि मध्येय एकलिख्य प्रधारयेत् | भूर्यसुगंधके देहे तस्य सिद्धिः प्रवर्तते || पटे लिख्याथ हेमादौ पटे चोत्कीर्य पूज्यते | सन्निधानो भवेद् देवी ततः श्रीसर्वतोमुखी || विद्यासंख्या ककाल्लिख्य एकैकार्णश्रियान्वितान् | गुह्यक्रमे यजेद् यन्तु मालारूपेण सस्थितान् || प्. ५७ब्) पूजामन्त्रेण षण्मासा च्छ्रीगुह्यां पश्यते स्वयम् | अधिकारीथतद्वीन श्रियं माला स्वरूपतः || वर्णचक्रं तु संवेष्ट्य विद्यागा क्रमशस्त्रिधा | पंचधा नवधा नाथ नावा द्वात्रिंशसंख्यया || धारणाद्रोगनाशश्च आयुर्लक्ष्मी विवर्द्धनम् | नानाविघ्नविनाशं च मेधापुष्टिः प्रजायते || बलि पूर्णन्तु सर्वत्र नित्याद्यं विघ्ननाशनम् | विघ्नेशवटुक्षेत्राणां योगिनीनां विशेषतः || अ आ मध्यं स्त्रिस्वपेतं नामनाथसमन्वितम् | गृह्न बलिं द्वयं योगात् सिद्धिं देहि प्रसीदमे || निर्विघ्नं कुरुवर्मास्त्रं स्वाहान्तो बलि लक्षणम् | एवं त्रिषु परिज्ञाय दातव्यं गुरुवाक्यतः || चतुष्टयं स बीजं च तथा मन्त्रपदान्वितम् | गुरुपारंपरायातं स्वाहान्तं तु विलक्षयेत् || दीक्षितश्चाभिषिक्तश्च देवी चक्रं समुद्धरेत् | शिवरात्र्याममावास्यां महाष्टम्यां युगादिषु || पावित्रे दामने चैव दीक्षायामभिषेचनम् | आदिमध्या वसाने च शास्त्रज्ञानमहेश्वरि || विवादे विजये देवि महामेलाप संगमे | अन्यथा कुरुते यस्तु न स सिद्धिमवाप्नुयात् || इत्ये तत् ते समाख्यातं श्रीमद्गुह्यकुलक्रमा | प्. ५८अ) महाश्मशानसंस्कार करवीरार्चनसंघतौ || प्रत्यंगिराभिधानायाश्चण्डायाः परमाद्भुतम् | शिवायाः सिद्धिलक्ष्म्याया यन्नप्राप्य सुरैरपि || विधानं परमं दिव्यं शास्त्रैः कालिक्रमागतैः | गोपनीयं प्रयत्नेन न दद्याद् यस्य कस्यचित् || गुरुभक्तिरतो यो हि महाशास्त्रमयी सदा | गुर्वागमक्रमारीशा पूजकस्य प्रदापयेत् || येनेदं लिख्यते शास्त्रं यस्य हस्ते तु तिष्ठति | यत्र स्थितं प्रपूज्यन्ते विधिवत् परमेश्वरी || सनिर्विघ्नन्तु षण्मासं यावज्जीवति चैव हि | देवता संयुतं विघ्नं वर्जितं स्थानकं प्रिये || यो ज्ञाताभैरवः सोहि श्रोतारुद्रसमो भवेत् | अनुस्थानरतः सर्वसिद्धिलाभी प्रजायते || ५०० || इति श्रीकुलक्रमे महाकरवीरयोगे सिद्धिसाधनप्रयोगन्नाम पंचमः पटलः || ५ || इति श्री ओद्यानपीठे श्रीगुह्यकुलक्रमे महाकरवीरयोगे श्रीकालभेदे निःसृतः श्रीसिद्धिलक्ष्म्याः पंचशतकं समाप्तम् || करवीरश्मशानस्थां कालसंकर्षणीं शिवाम् | चण्डां प्रत्यंगिरां कालीं सिद्धिलक्ष्मी नमाम्यहम् || प्. ५८ब्) ओं नमः शिवायै || श्रीदेव्युवाच || अतिगुह्यतरं प्रश्नं सुगूढं परमार्थदम् | योगिनीनां परं प्राणं कथयस्वप्रभावतः || खेचरी भूचरी डाकिनी राकिनी लाकिनी काकिनी साकिनी हाकिनी | एतद्योगिनीनां प्राणं परं प्राणं मुख्यान्मुख्यम् || वद देवरहस्यं वै येनेदं माहितं जगत् | निर्बीजिकरणं विषा पहरणं वह्नेः स्वयं ज्वालनं नाडी चारण बिन्दुनादधुननं देहस्य पर्शाक्रमम् | आत्मज्योतिर्निदर्शनं च कुरुते स्वच्छन्दमृत्युंजय रते वेदविदो वदन्ति मुनयः शैवे दशप्रात्ययः || अन्तर्बहिः क्रोडीकरणं नाडी संचालनं मारणोच्चाटनविद्वेषण संक्रामणम् | अथ किं बहुनोक्तेन षट्कर्मसिद्धिकरोति || एतच्च || कथं विद्या महात्मानं कालसंकर्षणी कथम् | कथं पूजार्चनं देव कथं विद्यापरायणम् || कथं मुद्रालयोत्पत्ति कथं संकेतमण्डलम् | कथमाचार्यकथनं नाडीयन्त्रे कथं भवेत् || कथं महात्मा देवस्य वर्णराजस्य वै कथम् | सोमसूर्यकथं धाम शारीरं देवता क्रमम् || अन्तर्बहिः कथं देव चरुकं संप्रदायकम् | परापरतृतीयन्तु कालसंकर्षणी त्रिधा || प्. ५९अ) प्रत्यंगिरा द्वितीयन्तु सिद्धिलक्ष्मी परेश्वरी | यदि तुष्टोसि मे देव भक्ताहं ब्रुहि शंकर || मयि प्रसादं कुरुते वदस्व मम हे प्रभो || श्रीभैरव उवाच || अतिगुह्यान्तरं प्रश्नं सूगूढं परमार्थदम् | गूढं गहणगंभीरं खेचरी हृदयं परम् || ज्ञात्वा तु सारसर्वस्वं यन्नास्ति तन्नसाधय | ब्रह्मादि कारणानाञ्च सोमसूर्याग्निमातैः || लोकपालादि सर्वेषां नाख्यातं शृणु सांप्रतम् | ब्रह्मादि कारणानां न कथनीयं वक्ष्यते तव निश्चयं निश्चयमेव वक्ष्यते कथनीयं च || शृणुश्वैतां महागूढां यागहोमसमन्विताम् | शृणुश्वैतां पूजनं अर्चनं जपहोमनिमित्तं चरुचर्या समयमेलाप नात्र्याग ममस्त्रं कुरुते तथा फलदं भवति || कथयामि समासेन चक्रस्य परमाद्भुतम् | तथा चक्रं अवतरं तु महापितृवने घोरे पितृवनं श्मशानं हृदयं समस्तं षट्तृंश तत्वा अष्टादशनाडीनां समूहं तिष्ठति || घोर भृकुटानना भीषने यत्र मतं मारयति | एतत्स्मशानं भवति एकलिंगेथवा हरारये स्वयम्भू बाणलिंग इतरे लिंग किं स्थन तिष्ठति लिंगम् || प्. ५९ब्) योनिमध्यगतं लिंगमथवा लम्बिके स्थितम् | तत्र तिष्ठन्महावृक्षे तव स्थाने वृक्षे प्राणदण्डङ्कदोमूलः यावद् द्वादशान्तं महागिरिवने तथा गिरिं पर्वतं लोभं शान्तं | महाचतुः पथेव | अथ चतुःकोण इडापिंगलासुष्टम्ना कुण्डलनी एकीकृत्य || तत्र चतुःकोणं | महानद्यामथापिवा महानदी गंगा यमुना || इडापिङ्गलासंघट्ट स्थानं || तत्र नदी महा अटव्यम् | रातिर्वा अटव्यं निर्जनं जनवर्जितम् || षोडशान्तं निरालम्बं अतिरौद्ररूपं गहनं हर्षदायकम् || महादेवेषु भीमेषु वीरग्रामेव लंपटे | महाहवो मृत्युमटका | मटकमनः वीरजनानां ग्रासी कृते तैः शब्दादीनां ग्रासी कृतः शब्दादीनां ग्रासं कृत इत्यर्थः || अथवा यत्र तत्रस्था मानसी भवते बलम् | एतत् समस्तस्थानं यत्र एकीभावं करोति तत्र विद्या समुद्धृत्य || तत्र तत्र प्रकर्त्तव्यं खड्गहस्तो महामतिः | खड्गहस्तं वीरत्वं आत्मशूरत्वं च | वीरावीर वर श्रेष्ठ योगिन्यामथ भैरवः | योगिन्या ब्राह्माद्याष्टका भैरव असितांगमित्यादि अथवा जित क्रोधी पुरुषः | प्. ६०अ) तत्रैव लामा च || तस्मिन् स्थाने वरे रम्ये आदौ पूजां तु कारयेत् | योगिनीनां यथा न्यासो षोडशान्या तु एकतः || पूर्वस्मि स्थाने तत्र पूजां करोति || यथा यन न्यायेनौत्तम मध्यमक निष्ठा पक्ति क्रमेण षोडशन्यायेन पूजां कृत्वा च | चक्राकारं तु स विषां बोधमानपरायणा | तत्रस्था परमाभक्त्यामाद्यावंद्या प्रयत्नतः || चक्राकारं षोडशार न्यायं एकी करोति || ब्राह्मी चपाक्तसी चैव ध्वजिनी अन्त्यजा तथा | कंदुकी चिंचिनी च्छिष्या शोनकी क्षत्रिमा तथा || मातंगी चर्मकारी च धीचरी च महामती | शूद्री वैश्या तथा चेश्या धातकी नर्त्तकी तथा || एतास्तु पूजितास्तत्र जातिहंकार वर्जिताः || १६ || ब्राह्मणी मुखं तिष्ठति || मुखं स्नानं करोति || यत्र महाकुलरात्री चतुर्द्दशविधभूतसर्गग्रासी कृतम् तथा रात्री रूष तिष्ठति || पुनः सृजति || १ || पुष्कसी कपालिनीति कपालिनी समस्तनाडी अन्नं पच च | कारणं पचयति संस्कारं करोति || तथा पुष्कसीति भवति || २ || ध्वजिनी च्छत्रं धारयतीति च्छत्रं धारयती | प्. ६०ब्) च्छत्रं ब्रह्माण्डं धारयतीत्यर्थः || ३ || अंत्यजास्तथा समस्तकारणं तां मीलयति | कुब्जिका परारूपा लेलिह्यमाना यथा खड्गेन समस्तं च्छिन्नयते || यथा समस्त तृणकाष्ठं द्रग्धयति तथान्त्यजा || ४ || कन्दी च कन्दुकी इति कांदी च कन्दादुच्चरतो यथा || कंदुकी परपश्यती मध्यमी चेश्वरी | उल्लसतो नानारूपा पृथक् पृथक् स्वरूपा || तथा कंदुता रूपं पचयति || ५ || चिंचिनी कर्णपाली चितयेति तथा योनि मध्ये तिष्ठति || अन्यलम्बिकेन तिष्ठति || योनि मध्याद्यथा लम्बिकान्तं यावत् | व्यापितं रसचन्द्रां गलयति चिंचिनी || ६ || रजकी मलप्रहारी मलं पुण्यं पापं वाचिकामानसी कर्म यं | यत्किंचित् मलं दह्यते | तथा मलं धनं त्यजयति अन्तः | मलिनं बहिर्मलिनं प्रक्षालयति || ७ || शोनकी खट्टकी खट्टकी शब्दादि कर्मच्छेदनं षट्त्रिंशत्तत्वा व्याघातयति तथा षट्टकी || ८ || क्षेत्रियास्तहा क्षत्रियाराजा प्राणशक्ति समस्तशरीरं धारयति बाह्ये प्रजांधारयति || ९ || मातंगीकिनिमित्तं कालस्य संकर्षणी नादबिन्दु द्वौ यत्र पशुवत् तृणमात्रं पश्यति तथामातंगी || १० || प्. ६१अ) चर्मकारी चर्मधारयति माया देवी चर्मधारयति चर्मकारिणी वा || ११ || धीवरी किं निमित्तं केवती च | जालंधरयति मायाजालं मीनवृत्ति च कारणानामगच्छताधीङ्गणयति पक्षिणं हंसरूपं धरयति यत्कर्मशुभाशुभं धरयते धीवरी वा || १२ || शूद्रीणसिधारिणी चन्द्रं अमृतकला रूपं चन्द्रसृष्टार्थ सृष्टिहेतो ष्वेत्वेस्तथा च वनवापनं कृत्वा इत्यर्थ इति शूद्री || १३ || वैश्या वेश्या शब्देन कर्म सोमसूर्याग्नि कारण पंचकसमस्तं तिष्ठति | कर्मं तथा वैश्या गृहतारारूपं दर्शयति || १४ || मालिनी इति मतरूपं पुष्पं कारणसमस्तं उदयति | उन्मेषनार्थत्वे तथा पुष्पप्रकर उन्मीलनी मूलेना श्रोत्रकर्णौ नाशाद् वरहितो रूपमिति पुष्पं तथा पुष्पकारी च || १५ || नर्त्तकी तथा प्राणशक्ति रूपेण नर्त्तकी नारी अर्द्धकालानुरूपं मतंगच्छति || धूनन प्लवन स्थैर्यरोमहर्षश्च क्षुर्दूरादर्शन दूराश्रवनकर्णकलाप द्वय समस्त द्वये अद्वय रहितः || तथा नर्त्तकीत्यर्थः || प्. ६१ब्) इति षोडश कुलं प्रथमं ज्ञातव्यं || आगमन तु प्रकृतार्थं || एतास्तु पूजिता देवी सर्वकामफलप्रदा | एवं पूजयेद् यथेष्टं फलकामं भवति || षडध्वा षद्भिः पत्रेषु पूजयेत् परमेश्वरी | पूर्वस्मिन् कथनीयं भग्ननाशिका अधो द्विरेफोयं इकारं तत्र दृश्यते || चन्द्रादित्योः पार्श्वगतो देवीनां क्रमदर्शनम् | भग्ननाशिका शब्दभग्न शिखा रूपं || अधोमुखं हृत्पद्मं तथा पद्मं तथा मुखं एवं | कंदं द्विरेफ सूर्यबिम्बं पुनःरेफं चन्द्रब्म्बं चन्द्रं मेलयति || सूर्यः किन्निमित्तं मुखाग्रे च प्रदृश्यते || इकार नाशारूपः दृश्यते || चन्द्रादित्यौ पार्श्वगतौ सोमसूर्यद्वौ पार्श्वनेत्र द्वयौ तथा अन्तर्बहिः क्रोडीकरणार्थ न मेलयति देवी स्वरूपे लभ्यते || इति भग्ननाशिका || एतास्तु पूजयेद् देवी सर्वकामफल प्रदा | इत्येते || तत्र स्थानानि मासाद्य निम्नान्नतविवर्जिते || का पूजयत स्थाने ज्येष्ठं क्रमं ज्येष्टं वीक्ष्यज्येष्ठ तृतीयकं | आज्ञाज्येष्ट आधिकं कोत्र पूजयेत् यस्य चिह्नं अवतरति || तस्य आदौ पूजा निम्नान्नतविवर्जिते | न वर्जयति समस्तं सर्वजनं पश्यते विश्वमयं || पूजयेदर्घपात्रे तु निशार्द्धे तत्र तं पूज्यानि शार्द्धं निशि | कुलकौलाग्लपितं कण्डुस्थानं | अथामर्द्धरात्रि कृष्णपक्ष चतुर्द्दशी पूजयति || शिवाम्बुना अम्बुना शब्देन ब्रह्मविलाच्छ्र पदानन्दामृतम् तेनार्घ पात्रं कृत्वा अथ पूजयेत् || गौरीरहस्य || महाफल्गुष धूपेण महारक्तेन पात्रकम् | महातैलेन द्वीपानि दीपयेत् सर्वथानिशि || पूज्यसंधूपं महारक्तं अर्घपात्रं महातैलदीपं रक्तकरवीरपुष्पं दापयेत् || सर्वथा रात्रौ द्वीपं ब्रह्मनाडीम्बहयति || दीपं मनो प्रज्वाल्य कन्दमुष्य श्रोतद्वयौ | द्वय अद्वयरहितौ तिलकं हृदयं समताग्लपयेत् | इति अर्घपात्र उपहाराणि दिव्याणि उत्तमान्यधमानि च || उपहाराणि उत्तमान्यधमानि च उपहाराणि ब्रह्मविष्णुरुद्र ईश्वर सदाशिव यावत् || पंचभूतानि पृथ्व्यापते जवायूराकाशादि | उत्तममध्यमशब्दस्पर्शरूपरसगंधमित्यूपहारा || मद्यपान सूरश्रेष्ट लेह्यपक्षादि दापयेत् मध्यमधामं सुरदेवं भंजयते || सुरासप्तदशविधा लेह्य पेक्षानि समृद्धयः | प्. ६२ब्) अथ वित्तशाठ्यं न कारयेत् || शरीरं मनमानरयती || तत्र चक्रसमुद्धृत्य विद्या सा षोडशाधिका || उद्धृतं च ऊर्द्ध बाहौ ततोद्धृत्य || ऋ || द्विजिह्वं ऊर्द्धतं ददेत् ज | तथा च वह्निबीजन्तु र || अ ऊर्द्ध तु प्रदातव्यं न || नाशायुक्तं ई || पुरुषमेकत्रयो जयेत् | एकत्र || झ्ज्नीं || कालबीजं द्वितीयं स्याः || म | शक्ति वाहा ह || आस्तिकं | आ एवं | हा || तृतीय प्रथमं वर्गं || च || चतुर्थमधुना शृणु | वाजिमन्तं ततोद्धृत्य मुशलं तदनन्तरम् | ण्ड | पंचमं वर्णराजन्तु षष्ठमं अधुना शृणु | रुद्रबीजयुतं | ते | द्विजिह्वं सप्तमं पदम् || ज || सोमबीजमष्टमन्तु | मं | नवमं बीज अंकुशं | क | वह्निबीजं | र | लक्ष्मी बीजाध युक्तं | र्ष | दशमं बीजनायकं | अश्वबीजं | ण | दक्षनेत्र युतं एवं णि | एकादशाक्षरा || द्वितीयवर्गप्रथमं | क | प्रथमान्तेन संयुतं || एवं का | द्वादशाक्षरं इन्द्रबीजं | ल | योनि युतं | लि | चतुर्द्दशबीजमयं | म | दशमं चायुधं पंचमं द्वितीयवर्गत्वादाद्य वर्णेन संयुतं | च्छा | पंचमं आद्यबीजं च ना योनि बीजेनसंयुतं नि | एवं षोडशमं बीजं शक्तिरावं अनाहतम् || हः || प्. ६३) एक्तत्र पूजयेत् || झ्ज्न्रीं महाचण्ड तेजसंकर्षणि कालिमन्दानिहः || १७ || सप्तादशाक्षरा विद्या विद्याविद्येश्वरेश्वरी || सिद्धकालीति विख्याता सिद्धिलक्ष्मी परेश्वरी || सर्वाम्नायेश्वरी देवी राजलक्ष्मी त्वमागता | खण्डस्य खण्डिनी खण्डा खण्डखण्डाण्ड खण्डिनी || खण्डचक्र गताकाली विद्यासप्तादशाक्षरा | फणिरूपस्य कालस्य अकुलाबिन्दु भक्षणी || तृवायानुवहता विद्या सप्तदशाक्षरा | अक्षराक्षर योगेन काली शब्देन ये स्थिता || योगेश्वरी पदं नास्ति विद्या सप्तादशाक्षरा | हहहा हहललीना विलीनां हहने कला || हानादानय दैर्लीना विद्यासप्तादशाक्षरा | एवं सप्तदशं वर्णं वर्णयेत् परमेश्वरी || क्रमसर्वा तुरं तीव्रं निर्गुणं परमेश्वरी | इत्येवान्ये च तपनं जपाद्धोमाच्च पूजनात् || गुरुप्रसादाल्लभ्येत सप्तासप्तति कोटरात् | मन्त्राणां दीपकं तन्ता दीपकं तन्ता || ओंकारं | तारं तारयति || स्वभावेन तु दीपिता || मन्त्राणां कीलितं तैव कीलितं | अनुलोमक्रमं नास्ति नाम्नात्रैलोक्य मोहनी || भूतवेतालसमनी पापराशी निकृन्तनी | प्. ६३ब्) इव मातृ चक्रेण सहिता मातॄणां सहित द्वादशैव अधुना शृणु || शिवा वेगवती माया भद्रकाली च खिंखिणी | विडालीयमजिह्वा च ऋक्षकर्णाघटोदरी || चोरमाता उलूका च द्वादशैव कलंकिणी | एवं द्वादश दले द्वादश देव्या पूजनं || १२ || मध्ये सिद्धि काली || सर्वक्रोधा कुलारौद्री त्रैलोक्य ग्रसना कुला | भूर्भूवस्वर्लोकाङ्गसमं संहारं करोति पुनः सृजति || नाभि मेध्रान्तरं वंदे तत्र चित्तं निरोधयेत् | कंदथस्वर्लोकः | मेढ्रः भुवः | नाभिः स्वर्लोकः तत्र चित्तं निरोधयति मज्जा हृदयं अस्थिमांस रुधिरं संयुतम् || त्वच मेव च पीतं च अन्तञ्च चर्मसंयुतम् | जीवर्घावत नैवेद्यं द्वादशं दिव्यमाहरेत् || प्रतिद्वादशा दिव्या एक एतंगभीकृतं नैवेद्य साधकं सिद्धिमिच्छता || मन्त्रं चान्यं प्रवक्ष्यामि त्रैलोक्यं मारयेत् सदा | हूंकारमात्रमुद्दिष्टा यदि साक्षात् कुलेश्वरी || हूंकारे निमेष मात्रे शक्तिरावं च | ह | कालं व | माते जं च | र | नासिका सह | ई | तथा यमबीजं च | पिण्ड मेतद्योजयेत् || ह्स्रीं || पंच पिण्डेन मन्त्रेण एतत् पंचपिडः | प्. ६४अ) हूं फट् || एतन्यायेन निजनवलात् | सद्गुरुमुखात् सिद्ध्यंते || एतन्न्यायेन || ब्रह्मा विष्णुश्चरुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः | क्षणमात्रप्रपूज्यन्ते तत्क्षणान्मूर्ध्नि पातयेत् || अधोकरपूटी कृत्वा मुखाग्रे च प्रतिष्ठिते | अंगुष्ठतर्जनीयान्तु दातव्यं च प्रयत्नतः || जिह्वामुखे मुहुर्भ्राम्य वामपादं च भंजिते | एते बाह्ये प्रकर्तव्यं पश्चादन्ते समाचरेत् || अधोकर पुटीं कृत्वा अधोकरं हृत्पंकजं पुटी संकोचं मुखाग्रे च प्रतिष्ठिते मुखः अधोमुखः कंदयोनिगतं पद्मं ऊर्द्धमुखप्रसिद्धं अतः अध ऊद्धौ द्वौ पुटीकार्यं प्रतिष्ठितं चिन्तनीयं पूरकेन वा स्पर्शेन वामावर्त्तेन वा कुण्डलिनी उत्थाप्य यत्किं चिद्देव्या स्वरूपं लभेत् || पुनः अंगुष्ठकं शिवं योनि मध्यगतं लिंग स्वरूपं तर्जनी प्राणप्राणशक्ति कुण्डलिनी पुटी वात स्वरूपं तच्चरति || श्रोत्रो मनः नेत्र स्वरूपं तथा | द्वौ पद्मौ एकी कृतः स्वरूपं लभ्य योगी एतश्चा द्वितीयामुद्रा आप्याययतीति || अधोकरपुटी कृत्वा मुखाग्रे च प्रतिष्ठिते | अधो द्वौकर पुटी मलयते || मुखदन्तं मुखं चन्द्रबिम्बं द्वादशान्तं वशेत् | प्. ६४ब्) कनीया चान्नतौ कृत्वा तर्जन्यंगुष्ठयोरुभौ | तर्जन्यं सूर्यबिम्बं अंगुष्ठं वह्नि रूपम् | सूर्यं हृदयं | वह्निकंदं | जिह्वारसना तन्मेलयति || कन्दं रति संयोग समयकाले शिवशक्ति संयोगात् स्वरूपलभ्यते || अनृतमुद्रा | एषामुद्रा महावीरा वीराणां सिद्धिदा परा | विवरान्ते च यत्क्रोधं यदि सम्यक् प्रयोजयेत् || एतस्मात् | ततो देव्या प्रपूज्येत मध्ये चैव कृशोदरी | एतद्द्वादशदलं पद्म पूजापद्मषट्कोणं यदि देव्या कल्पान्तं लक्ष्मी महालयं तत्र देव्या प्रपूजयेत् || नित्यमेव प्रयुज्यन्ते सोमबीजं विसर्गतः | सोमसकारः विसर्गद्वयं बिन्दुद्वय सहितः पुनः || म ए र फ ख || एकत्र ख्फ्रें | पंचपिण्डेन दीयते पंचपिंड ख्फ्रें सः || अन्ते होमान्तरा याज्ञ होमान्तं स्वाहा गृहे चैव तु पूजयेत् || चरू ऊत्तम मध्यं च बाह्य पूज्य प्रयत्नतः | बाह्ये उत्तममध्यस्थं चरु पूज्य गृहे सामान्यमीन मांसेन पूज्यं || यथाशक्ति निकारण्यं यत्किंचिल्लब्धं तदा हरतीत्यर्थः || इति श्रीकालसंकर्षणिमते त्रैलोक्यमोहने चतुर्विंशतिसाहस्रे विद्यासमुदाय श्रीसिद्धिकाली क्रमटियिणिकं प्रथमः पटलः || १ || प्. ६५अ) श्रीभैरव उवाच || तथान्यं कथयिष्यामि कर्णदेशे वरानने | तासां सर्वागमानां हि न समाकोटि संख्यया || विद्या द्वितीया विद्येशी समयान्य विशेषता | नमो नमति कोटीनां एक जप्त्वा तु साधकः || निःकलां तु इमां विद्यां मालामन्त्रं तथा शृणु | नमो नमति कोटीनां एकजप्त्वा तु सा च निःकला इत्यर्थः || तारं तु प्रथमं ज्ञेयं तारयति तारं येन ओंकार मात्रोच्चारेण संसार समुद्रं तरति तारयति तारं || ओं १ || सप्तसप्तति कोटि तीर्थानां उच्चारण मात्रात् स्नानं भवति || वर्ण १ || पद १ || नमः || शब्दमतः परं || नमः || वर्ण २ पद २ || लक्षजप्तफलं भवति विद्यानाम || सर्वसिद्धि पदं देयं || सर्वसिद्धि वर्ण ३ || पद ३ || जातं जातिस्मरं भवेत् || योगिनीभ्यः पदं नमः || वर्ण ६ || पद ४ || ब्रह्महत्या विमुक्तो भवतिं | सर्वसिद्धपदं देयं || सर्वसिद्धि वर्ण ४ पद ५ || भ्रु न हत्यां विनश्यति || मातृभ्यः पदमेव च | मातृभ्यो वर्ण ३ पद ६ || गुरुहत्यां समुद्धरेत् || नमोनित्योदितानन्द वर्ण ८ || पद ७ || अगम्यागमनं नाशयति | प्. ६५ब्) नन्दितायै पदन्तथा || वर्ण ४ पद ८ मित्रदोहं च नश्यते || सकल कुलचक्रवर्ण ७ पदं ९ मुद्रास्फोटनं भवति || नायिकायै पदं पुनः | नायिका पदं पुनः | नायिकायै वर्ण ४ पद १० | प्रतिमा चालयेत् सदा | भगवत्यै चण्डपदं वर्ण ६ पद ११ || वेतालोत्थापने कापालिन्यै पदन्तथा | कापालिन्यै पदं वर्ण ४ पदं १२ खेचरत्वं सिध्यते || तद्यथा पदं देयं || तद्यथा वर्ण ३ | पद १३ || प्रथमं ब्रह्म खण्ड उत्तमं प्रथमेति || यत् किंचित् स चराचरं सिद्ध्यते || मातृखण्डस्य वर्ण ५६ सर्वैकत्वेन पद १३ || षट्पंचासाक्षरा विद्या पदानान्तु त्रयोदशं || पुनश्च मन्त्रखण्डन्तु द्वितीयन्तु नवाक्षरं || अनन्त्ररं मन्त्रखण्डं नवाक्षरं | हे भगवतीत्यर्थः शृणु | आकर्णय वक्ष्यामि दीपकं प्रथमं ज्ञेयं || तारं ओं || अतः परं ह्रीं || हरः क्रम ततः पश्चात् || हूं || तृतीयं बीजनायकं || जीवबीजं | ह | हा | आद्यन्तवर्णं आ हां || एकत्र संस्थितं कुण्डलाख्यं फें | योनि युतं पंचमं परिकीर्तितं || एवं फें || मन्दबीज समुद्धृत्य || प्. ६६अ) क्षा | त्रयोदश स्वरयुतं | ओं || एव क्षां भीमां कुशन्ततोद्धृत्य सप्तमं परिकीर्तितम् | क्रों नमः || एतष्य परं द्विधाबीजं नमः || इति एवं ओं ः || वर्ण ९ || एतन्नवाक्षरमिदं द्वितीयखण्डवर्णमण्डितं || मन्त्रखण्डं नवाक्षरं || विष्णु खण्ड द्वितीयत्वे खेचरत्वं आकाशे गमयति || भूव तत्वं भूवगमयति || यदि सम्यक् प्रयुंजीत एवं वर्ण १ पदं नवकूटत्वेन एकवर्णं || अतः परं तृतीय खण्डं | स्तुति खण्डस्तु || तृतीयखण्डमुद्धृत्य द्विशतं पंचविंशकं || अन्य स्तुति खण्डं वक्ष्यामि || उद्धरिष्यति देवेशि हे देवि उद्धृत्य वक्ष्यते || त्रितत्वं परमं पदं त्रितत्वं ओंकारं परमं पदं एवं ओं परमपदं वर्ण ४ पदं १ अदृश्यो भवति || हंसिनीति पदं देयं हंसिनि वर्ण ३ पद २ यस्य पश्यति अनुग्रहं भवति || ततो निर्वाणमार्गदे निर्वाणमार्गदेवर्ण ६ | पद ३ || अंजन सिद्धि अदृश्यो भवति || विषमापप्लवप्रशमनि वर्ण १० पद ४ || विक्लेशमेव करोति || सकलदूरितारिष्ट केश पदं वर्ण १० पदं ५ || प्. ६६ब्) अरिष्टं नाशयते || दलनीति पदं चान्यं | दलानि वर्ण ३ पद ६ यक्षणी साधयति || सर्वापदां पदन्तथा | सर्वापदां वर्ण ४ पद ७ || रस सिद्ध्यते || अंभोधितरणि देयं अंभोधितरणि वर्ण ६ पद ८ रसायनं सिद्ध्यते || ततः सकलशत्रुं च सकल शत्रु वर्ण ५ पद ९ || शत्रून्नाशयतीत्यर्थः || प्रथमनि पदं देवि प्रमथनि वर्ण ४ पदं १० || निग्रहो सिद्ध्यते सदा || आगच्छ आगच्छमेव च | आगच्छ आगच्छ वर्ण ६ पद ११ पादलेपं गमयते || हसयुग्मं तथा हस हस वर्ण ४ पद १२ || वल्ग वल्ग वर्ण ४ पद १३ || वाग्भवहास्यं काव्यं कुरुते तरः | नररुधिरान्त्र पदे तथा नररुधिरान्त वर्ण ६ पदं १३ || पिण्डचारणं कुरुते || वसाभक्षणि पदं वर्ण ५ पद १४ || समयी पुत्रक आरन्त्र पदवर्ण साधकस्य यद्वेषं कृते तस्या कुलस्य मांसवसारुधिरान्त्रं देवी भक्षयति | ममशब्दं पुनर्ददेत् | ममवर्ण २ पद १५ | भूर्भुवस्वर्लोकत्रयं गमयति || स्वशब्दं उद्धरेत्पश्चान् मर्द मर्द पदन्तथा | स्वशत्रुं मर्द मर्द वर्ण ७ पदं १६ || वेदना घटनं भवति || खाहि २ पदं चान्यं | खाहि खाहि वर्ण ४ पद १७ || प्. ६७अ) मृत्युं नाशयति || त्रिशूलेन पदं योज्य त्रिशूलेन भिदि २ च्छिंधि २ वर्ण १२ पदं १८ || खन्यवादं कुरुते || खड्गेन च पुनः पदं | ताडयेति द्विधोद्धृत्य खड्गेन ताडय २ वर्ण ९ पद १९ || खड्गसाधनं तिष्ठते | तदध्यति आकाशे गमयति च्छेदयति पदं द्विधा च्छेदय २ वर्ण ६ पद २० अष्टादश ज्वरं च्छेदयति || तावद् यावत् पदं चान्यं मम शब्दं पुनर्ददेत् | तावद् यावन् मम वर्ण ६ पद २१ वशीकरणं भवति || पदं सकलमेवेति तथा चैव मनोरथं | सकलमनोरथान् वर्ण ७ पद २२ || मनोरथराजवशीकरोति || साधयति द्विधादेयं तथा परममेव च | कारुणिकेति पदं | साधय साधय परमकारुणिके वर्ण १३ पद २३ || परपुरप्रवेशं गमयति | अन्यो भगवतीति च भगवति वर्ण ४ पद २४ सिद्धमेलापयेत् || महाभैरवशब्दं च रूपधारिणिमेव च | महाभैरव रूपधारिणि वर्ण १० पद २५ कामरूपं धारयते || त्रिदशवर नमिते वर्ण ८ पदं २६ योगिनी मेलापयेत् || अन्यत् सकलशब्दं च मन्त्रमात पदं तथा | सकलमन्त्रमातवर्ण ७ पद २७ नमो नमति कोटीनां मन्त्राणां सिद्ध्यति || प्. ६७ब्) प्रणतजनशब्दं च वत्सलेति पदं तथा | प्रणतजनवत्सले वर्ण ८ पद २८ देवासुरनागविद्या धरन्तिं नरगंधर्वमनुष्यायत् किंचित्कर्मिनां वर्णनं च || देवि शब्दं ततो दत्वा महाकालिं समुद्धरेत् | कालनाशनि पदं पुनः || देवि महाकालिकालनाशनि वर्ण ११ पदं २९ पाशच्छेदं भवति || ह उ म त्रिधोच्चारयेत् || हूं हूं हूं वर्ण ३ पद ३० विलचय कुरुते || प्रसीदशब्दं देवेशि मदनातुरमेव च | आकारबिंदुयुक्तं स्याद् योजयेद्रेफ मूत्तमं || प्रसीदमदनातुरां वर्ण ८ पदं ३१ शिलापर्वतान् वेधयेत् || कुरुकुरुद्विधा योज्य कुरु २ द्विधायोज्य कुरुकुरु वर्ण ४ पद ३२ निगलार्गल यन्त्र विदारणं | सुरासुरपदान्वितं | कन्यका च पुनर्देयं | सुरासुरकन्यका वर्ण ७ पद ३३ सुरासुरकन्यकानां चक्रमेलापं भवति || प्राणं वह्नि विभूषितम् || प्राणह | वह्नि र | एकत्रं | ह्र | नाशाबिंदुसमन्वितं || एवं | ह्रीं || वरुणान्तं स बिन्दुकं | अग्नीकारसमन्वितं || एवं श्रीं | टिट्टिभासनसस्थन्तु सर्वमायासमन्वितम् | कुरु | प्. ६८अ) टिट्टिभाशनं | ह | शवक्रमाया | बिन्दु ५ | एवं हूं || शून्यबीजं रावयुक्तं बिन्दुमस्तकभूषितम् | फट्कारत्रितयं पश्चात् || फट् फट् फट् | होमान्त पदभूषितं || स्वाहा || ७ || पद ३४ || मन्त्रखण्डस्य वर्ण २२५ || पद ३४ || एष वै तृतीयखण्डविद्या चैकत्र योजयेत् | शतद्वयन्तु वर्णानां नवत्याधिकमेव च | मालामन्त्रस्मृता ज्येष्ठा सर्वसिद्धिप्रदायका || यत्किंचित् सचराचरं सिद्ध्यते || अस्मिन्तन्त्रे समया सिद्धिलक्ष्मी जयद्रथ | गुह्यकालीराजलक्ष्मी शिवाप्रत्यंगिरेति च || नानया सदृशी विद्या सर्वकर्मकरीशुभा | एषा विद्या महाविद्या मालामन्त्रगणास्मृता | न चैषां दीयते युक्ता स्वभावेन तु दीपिता || इति श्रीकालसंकर्षणिमते चतुर्विंशतिसाहस्रे समयामातृमालाप्रकाशटिष्यनको नाम द्वितीयः पटलः || २ || श्रीभैरव उवाच || शृणु देवि प्रवक्ष्यामि लक्षणं जपमुत्तमम् | जपध्यान पराशक्ति नादमार्गनियोजितम् || जपस्य कीदृशं जप्यं जपति | एकाच्छतेभ्योयत् सहस्रं संख्यातावज्जपति ध्यानं कीदृशं यत्र करण कलापं न किंचिन्मन्त्र स्मरेत् | प्. ६८ब्) यन्नस्मरेत् | शरीरं न स्मरेत् || लज्जा संकाभयं न स्मरेत् || एवं काष्ठी भूतं | शीतात पक्षुधापि पाशानिर्विकल्पन किंचित् स्मरेत् || यदा तद्ध्यानं | ध्यातमात्र स्मरेत् | अन्यच्चकिंस्वरूपं || कण्डात्कुण्डलिनी यावत् कुण्डल्यात् केशरं भवेत् | केशरात् कंद देशे तु कण्ठाद्भ्रूमध्यसंस्थितः | भ्रूमध्याद्द्वादशान्तं स्याद्द्वादशात् षोडशान्तकं | सर्पवत्कुटिलाकारान्नववर्णां च घट्टयेत् || सर्पवत्कुण्डलनी कुटिलात् अगंम्या नववर्णा नवद्वार घट्टयेत् | पुटीकृत संकोचः कंदात् कुण्डलिनीं यावत् | कुण्डल्या हृदयं | हृदया कंठ कूपे | कण्ठ कूपाद्भ्रूमध्यं | भ्रूमध्याद्द्वादशान्तं | द्वादशान्तात् षोडशान्तं | तदूर्द्धे निरालंबन्तिष्ठति || शनैः शनैश्चिन्तनीयं | प्राणशक्तिः यद्वत् || उदयनकाल || तथा शुद्धस्फटिकनिर्मलं शिखि प्रज्वलितं चिन्तयेत् || अथ इन्द्रगोपवासकाशतालु रंध्राद्विनिर्गतं | ब्रह्मनाडि प्रयोगेन प्राणशक्तिस्तु चिन्तयेत् || इन्द्रगोपः ख आकाश द्वादशान्त इन्द्रगोपशब्दे पंचेन्द्रियाणां शब्दादीनां यस्य चेतनस्य मनस्य व्याप्तिं | इन्द्रगोपकशब्देन ज्योतिर्गणो आकाशे दृश्यते | प्. ६९अ) तालुरंध्र विनिर्गते || तालुपालपाताले | रन्ध्रनवान्तः तत्रैव षोडशान्तः | उर्द्धकंदादुच्चरित यावन्निलालम्बं | अथ द्वादशान्तं वा उच्चरति ज्वाला रूप ब्रह्मनाडि योगेन ब्रह्मनाडि सुष्टम्नामध्ये सूर्यबिम्ब भेदयेत् | शनैः शनैः यावत् सोमबिम्बं त्रिभि एकीकृतं वामसोत्ररंध्र वामनेत्रं वामनाशापुटे ब्रह्मविलं | दक्षनाशापुटाक्ष श्रोत्रं ब्रह्मकपाटं | एतत् समस्तै शिला ज्वालामुंचती | ततः पाणी इघेव | वह्निशिखा ज्वाला यथा वदुरितारविः | निशाकर यथा पूर्णं तत्र चित्तं निरोधयेत् | इह वमर्थः | एतद्ध्यानं वाह्येव पूर्ववदिति | मन्त्रमेव च लक्षयाद् भवेत् सिद्धि यथेष्ट फलसाधकः || लक्षजापः || अन्तलक्षैः कन्द चक्रे ब्रह्मस्थान नाभि चक्र विष्णुस्थाने | एतत्य क्लेश क्षय यत्र यत्र मन विश्रान्तं लक्षजपयति | यावच्च भवितावस्था मज्जान्त च विशस्य च | परतत्व विलीनस्य स्पन्दा स्पन्दं नमाम्यहं | एतल्लक्षजप्यते सप्ताविंशति जापेन दिक्षितो सौ भविष्यति ||| अष्टोत्तर शतजापात् भाग्यार्थी लभते स्फुटं | शताष्टदश जापेन महद्भय विनाशनं || प्. ६९ब्) एवं सहस्रजप्त्वा तु वृंहते दण्डनायकम् | जप्त्वाथ सुसहस्रन्तु राज्यं भवति तत्क्षणात् || अथवा युत जापेन देवत्वं च प्रकीर्तितम् | अयुतं द्विगुणं जप्त्वा रुद्रस्य मम दर्शनात् || तथा त्रिगुणितं जप्त्वा ईश्वरत्वं सदाशिवः | तथा मष्टगुणं जप्त्वा खेचरत्वं प्रजायते || तथा दशगुणं जप्त्वा देवीनां ममतुल्यताम् | यथा देवि तथा देहे मम तुल्यो भविष्यति || समकायशिरोग्रीवा धारयेद चल स्थितम् | सपश्यन्नासिकाग्रे तु दिशश्च नावलोकयेत् || होमं चैव दशांशेन कृत्वा जपमनुत्तमम् | मकारसहितं कृत्वा स्वच्छकारेण तत्कृतम् || आचम्याप्याकृतं आदौ पशुभंग विवर्जितम् | मूर्च्छमानकृतं यागं मदिरानन्द चेतसम् || गुप्तागुप्तविचारण पंचरत्न सुशोभनम् | आहरेत् सिद्धि मिच्छन्ति पश्चाज्जाप विधाय च || श्मशाने एकवृक्षे वा अथवा च चतुः पथे | पर्वताग्रे नदीतिरे शून्यागारे || एतज्जापं प्रकूर्वीत पश्चाद्ध्यानं समाचरेत् | श्मशानं कन्दु वृक्षशोत्रशान्त || चतुःपथ इडापिंगला सुषूम्ना एकत्रं | पर्वतं भ्रूमध्यं | शून्यागार सुषूम्ना | हृदयं मनः | प्. ७०अ) नदी इडापिंगला || एतज्जाप्तं कुर्वते || ध्यायेत् घोरां परां भीमां षट्वक्त्रां च त्रिलोचनाम् | षट्त्रिंशा चतुर्भुजा देवी सायुधा च प्रसिद्धिदा || घोरा भीमा रूपां ध्यायते || षट्वक्त्राः षट्त्रिंशभुजाः || त्रिलोचना | योगिनीनां मध्ये ध्यायते || महायोगेश्वरी पूर्वं कालसंकर्षणि दक्षे | करंकिणी उत्तरे प्रोक्ता क्रोधिनी पश्चिम तथा || वाम वामेशि उर्द्ध तु भासानाख्या परात्परम् | ऊर्द्धवक्त्रं नियुंजीत एवं षट्वक्त्रमुच्यते || अ अः कालग्रासन्तु महापातः विद्युत्पातः अशनिपातः | ऊर्द्धपातः अपातपातः कल्पान्त पातः महासंहार संपातः || एवं सप्तमहोत्पाता पातयन्तीति पावितम् || प्रथमं पातनिपात पिण्डपंचाक्षरं भवेत् | द्वितीयं पातस्थं स्थितं | तृतीयपातं निर्द्दिष्टं नववर्णं प्रकीर्तितम् | चतुर्थनिमित्तयातं संख्यात्रयोदश स्मृतः || पंचमपातस्थं देशसप्तैस्तु व्यापितम् | षष्ठं च व्यापितं पातं वाच्यवाचक वर्जितम् || पूर्ववक्त्रन्तु योगेशी योगशब्द इति योगेशी | ओद्यान पीठं | ख्फ्रें संहाररूपं | तत्र मध्यात् पंचपिण्डं नाथस्य चोत्पत्ति | सद्गुरुमुखसंहाप्रदायं | प्. ७०ब्) द्वितीयवक्त्रं कालसंकर्षणी दक्षिणवक्त्रं | क्लीं कारं जालंधरपीठं | तृतीयवक्त्रं उत्तरवक्त्रं करंकिणी पूर्णपीठं कुब्जिका देवी श्रींकार उत्पन्नं || चतुर्थपश्चिमवक्त्रं क्रोधिनी वामवामेशी | कामरूपपीठं ह्रींकारमुत्पन्नं | पंचमं शक्तिपीठं व्योमवामेश्वरी देवी ऐकारोत्पन्नं | तदूद्धममाख्या भाशेश्वरी निम्नार्नामपीठं ह्सौंकारचोत्पन्नं एवं वक्त्रषट्कं संक्षेपतः कथ्यते || अन्यद्गुरुमुखाल्लभ्यते एतत् षट्वक्त्रं || अन्यच्च | कीदृशी भगवती प्रत्यंगिरा सिद्धिलक्ष्मी देवी षट्त्रिंशा चतुर्भुजा देवी आयुधा सर्वसिद्धिदा आयुधं च प्रवक्ष्यामि यथावत् कथयामिते || खड्ग १ || कपाल २ || त्रिशूल ३ || शिला ४ || खट्वाङ्ग ५ || अंकुश ६ || पाश ७ || वीणा ८ || परशु ९ || द्विफणि १० || वज्र ११ || मुद्गर १२ || वाण १३ || चाप १४ || चक्र १५ || पद्म १६ || पुस्तक १७ || वरद १८ || एवं ते दक्षिणे प्रोक्ता शृणु वामे वरानने || गदा १ || च्छुरिका २ || वेत्र ३ || चकोद ४ || कर्तरी ५ || लिंग ६ || मुण्ड ७ || डमरु ८ || गदा ९ || प्. ७१अ) शक्ति १० || कमण्डलु ११ || मटक १२ || कलश १३ || ब्रह्मकंकाल १४ || पाशुपतास्त्र १५ || आग्नेयास्त्र १६ || वारुणास्त्र १७ || अभय १८ || वाममार्गे महादेव्या प्रसादं देवि उच्यते || वाममार्गे च तत्प्रोक्तं षट्त्रिंशद्भुजमायुधा || सट्त्रिंशत्तत्वानि धारयन्ती || पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च || शब्दस्पर्शर सरूपगंधः वाक्याणि पायूपस्थ पादा श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नाशामनो वुद्ध्यहंकारप्रधानानि || पुरुषयमनियमानि रागोकाल विद्यायाशुर्द्धविद्या || ईश्वर सदाशिव शक्तिशिवं || एवं षट्त्रिंशत्तत्वानि || ३६ || षट्त्रिंश आयुधानां च वक्ष्यते || एवं तत्व समाख्यातं इत्यपाणि प्रधारयेत् | वहुपाद वहुभुजा तत्संख्या न च विद्यते || एतत् स्मात् सकलं रूपं निष्कलं सकलाद्यतं || इति || आसनस्तु पूज्यते || पद्मासनन्तु पूज्यन्ते तत्पृष्ठे प्रेत उच्यते | तत्पृष्ठे इन्द्रमुण्डः स्यादिन्द्रपृष्ठे च ब्रह्मकम् || तत्पृष्ठे विष्णुमुण्डं स्याद्विष्णु पृष्ठे च रुद्रकं | तत्पृष्ठे तु सदापूज्ये सादाज्यं मुण्डमेव च || प्. ७१ब्) एतत् पंच महाप्रेतात् तत्पृष्ठे देवि पूजयेत् | महापद्म हृदयं संकोचं विकाशं || तत्पृष्ठे मध्यकर्णिकायां पंचषष्ठि प्रेतः प्रेतशब्देन तम तस्य अन्तर्वर्त्ती शब्दस्पर्श रसरूपगंधः एतद् ब्रह्मविष्णुरुद्र ईश्वर सदाशिवत्वं च || काचिदियं वहिः क्रोडी करणार्थं इन्द्रपविलायते मुण्ड इन्द्रमुण्डं पूज्यं || १ || मध्ये विश्वादयं ब्रह्मासत्ता विदितां ब्रह्ममुण्डं पूज्यं || २ || मध्ये वृर्त्तिं गलिता विश्रान्त संहिता सह विष्णुमुण्डं पूज्यं || ३ || समस्तकारण तन्मात्रवृत्या न किंचित् प्रसरते रुद्रमुण्डेति रुद्रमुण्डं पूज्यं || ४ || सदासनवृत्याबिन्बदन्यभूतानामीश्वर मुण्डेति ईश्वरमुण्डं पूज्यं || ५ || चिदार्द्धमात्रादि रवस्फुरतिमन्तेति सदाशिवमुण्डं पूज्यं | तत्पृष्ठे देवीं पूज्य किं स्वरूपं समरसपरमानन्दौघन प्रसरति देवि स्वरूपनिःशमशमभूमिकानि रालम्बं तदा भगवती कालसंकर्षणी समया ख्फ्रें श्रीं ह्रीं सिद्धिलक्ष्मी अम्बा श्रीपादुकां पूजयामि || शरणागतं मां रक्ष रक्ष || एतत् न्यायेन पंचमुद्रासते नमः || देवीनां शारीर अभिप्रायेन पूजयेत् | प्. ७२अ) ख फ र ए म || ख्फ्रें मन्त्रेण पूजयेदिति || खफरेण तु मन्त्रेण पूजयेत् परमेश्वरीं || ख आकाशं || फ वायु || र तेज || ए आप || म पृथ्वी || ओ जा पू का मा चा || का कामरूपातीतः || आकाशः पूर्णगिरि रूपः || वातः जालधरः पदः || तेजो ओद्यानः पिण्डः पाप | योगपीठः | शरीरः पृथिवी त्वचा || शिवाम्बु | अपारक्त तेजः | अस्थिवातः | मज्जा आकाशः एवं पंचधा स्फुरते | पंचरङ्ग || इति पंचपिण्ड निर्णयामन्त्रः | इत्येवं पूजयेत् || मोक्षार्थी श्वेतपुष्पेन भोग्यार्थी रक्तमुच्यते | कामार्थी पीतवर्णेन मारणे कृष्ण उच्यते || इत्यभिप्रायः | करङ्किणी क्रोधिनी च तथा संकर्षणी वहिः | वामपार्श्वे प्रपूज्यन्ते दक्षिणे अधुना शृणु || देवी अकामरूपः अकारादि अकारान्तं यावत् सूर्यस्य व्याप्तिः ककारादि भकारान्तं यावदग्नेर्व्याप्तिः मकारादि यावत् सकारान्तं सोमस्य व्याप्तिः एतत् न्यायेन अकार चोत्पत्तिः करंकिणी रूपशक्तिः संकर्षिणी पर्शशक्तिः | एतत् न्यायेन वाममार्गेण पूजयेत् || खेचरी लेलिहाना च तृतीया या च भैरवी | प्. ७२ब्) दक्षे मार्गे प्रपूज्यन्ते मध्ये पूज्या कृशोदरी || परमशक्ति लेलिहाना पराशक्ति भैरवी || परापरशक्तिः एवं परे अपरपराद्य परा च || पूजयेद् दक्षिणे मार्गे पूर्वोक्तया देव्या मध्ये पूज्या || त्रैलोक्य मोहनी चादौ त्रैलोक्यं मोहयेत् क्षणात् | सा द्वितीया च जयद्रथो वत्सले २ सिद्धिलक्ष्मी प्रत्यंगिरा देवी ३ || चतुर्थे नवत्यधिक द्विशता || सिद्धि संकेतके चैव सिद्धिलक्ष्मी जयद्रथे || ५ || पंचेति नामगृह्नीया अतीतानागतज्ञो वदन्ति च | महादेवी राज्यलक्ष्मी राज्येष्ट देवता नान्या अन्यैव अधुना शृणु || पूजनं कथयिष्यामि मुखपारंपरं स्थितम् | गणेशवटुकप्राणापाणौ द्वौ गुरू ईश्वर अकारं अकारस्य यद्वं चितस्फुलिंग पंचाशद्वर्ण स्फुरति || आदौ च देवि पूज्यन्ते पूर्वस्मि देव्या कथितं | देव्या द्वादशसंयुता || द्वादशदेव्या ध्यानं वक्ष्यते || पंचवक्त्रा चाष्टभुजा त्रिनेत्रा प्रेतसंस्थिताः | त्रिशूलखट्वाङ्गधरा पद्ममुण्डकरार्पिता || पुस्तकाभय हस्ता च कपालं करराजते | खड्गं च अष्टमं प्रोक्तं ध्यानमेतच्च द्वादशं || एते द्वादश मासाः || प्. ७३अ) अथ द्वादश कला अथ धातु मुनि संख्या च | पुनः षडारं पूज्यते || पूजयेत् परमेश्वरीं | कृष्णासु भीषणारौद्री अन्त्रस्रग्दामशोभिता || एकवक्त्रा त्रिनेत्रा च मुण्डमाला चतुर्भुजा || मुण्डं पद्माशना दीप्ता पाशांकुश विधारिणी || अथवा खड्गच्छुरिका षडेते ध्यानमुत्तमम् | पुनर्मध्ये प्रपूज्यन्ते समया पूजयेत् ततः || पंचवक्त्रा दशभुजा त्रिपंचनयनैर्युता | प्रेतरुद्राशना दीप्ता चन्द्राशु कुन्दसप्रभा || खट्वाङ्ग खड्गपाशञ्च अंकुशं शूलपात्रकम् | कुंभं च नृशिरं चैव वराभयकरैर्युता || वैश्वानरं मार्त्तण्ड चन्द्रमण्डलमध्यगा | नाना युधकरा देवी यथेष्ट फलदायिनी | शंखिनी च शिवादूति वामदक्षिण पूजयेत् || एतत् सर्वं प्रपूज्यन्ते पूजयेत् परमेश्वरीम् | इति श्रीकालसंकर्षणीमते चतुर्विंशति साहस्रे पूजनविधि टिप्पिणकं तृतीयः पटलः || ३ || श्रीदेव्युवाच || चरुकं संप्रदायं च मुखान्मुखकथं भवेत् | कथमन्त्रः कथं बाह्यं कथं स्थानो पपद्यते || कथं स्थानन्तु देवेश वदस्व परमेश्वर || एतच्च || श्रीभैरव उवाच || शृणु देवि प्रवक्ष्यामि रहस्यमतिदुर्लभम् | प्. ७३ब्) योगिनीनां परं प्राणमाख्यातं न कदाचन || उत्तमाधममध्यञ्च पलांडुलशुनं तथा | गंजनं विश्वक्षारं च हराम्बु रुद्रमेव || नालाज्यं योनि पुष्पं च मीन प्राकाशिकं चरु | हालाहलं सुरश्रेष्ठं षोडशैते प्रकीर्तिताः || १६ || प्रधानत्रयोदश चरुं || मनः श्रोत्रश्चक्षु जिह्वानाशा बुद्धिरहंकारान् मनोन्मनता || घृणिशंकाभयं लज्जा विजुगुप्सा कुलं शीलम् || १६ || अन्यच्च || स्नानं जन्मकंदनाभिः हृदयं कूर्मनाति सूक्ष्ममध्यादर्द्ध चन्द्रं निरोधीनादान्त निलालम्बं || एवं १३ || प्रधानस्थानानि || अमावास्यान्तु पूज्यन्ते यावत् प्रति पदा स्थिता || प्रतिपदात् पंचदशी पूजयेदनुलोमकं | अमावास्यात् प्रति पदान्तं यावत् || चरुकं || एकं पूज्य पूर्णिमा अमावास्या यावत् प्रति अनुलोमं पूज्य कृष्णापूर्णा उभयामासौ | एकमेकं दिनाहरेत् || कृष्णपक्षस्तथा शुक्लपक्षपूर्णा शृणु || अतः परं प्रवक्ष्यामि विधानमधुना शृणु | तरण्डदण्डद्रचितं या काचित् कलाद्राविता || मनं च मारयेत् तत्र न माहामांसभक्षयेत् | तरण्डमिति तरण्ड इति दण्डं वाममार्गो वात स्वरूपम् || प्. ७४अ) तकारं तरण्डदण्डं दक्षिणमार्गे वह्नि स्वरूपम् | रकाररूपदण्ड मध्य अनस्कंकला रूपं | द्रापितं तत् स्थानं मनं मारयेत् | महामांसं न भक्षयेत् || अन्यच्च || १ || श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा सा द्वया द्वय वर्जित | कलापर नमश्नञ्च न तु गोमांस भक्षणम् || शब्दं न शृणुते रूपं न पश्यति रसना न स्वादयति | हृदयं न | ग्राहयति अद्वया द्वय रहिते एतत् समस्तं त्यजति || योगी सामंरम्बिकारसं प्रतिदिने दिने अश्नति भक्षते अजरामरत्वं भवति || गोमासहः || २ || कंदाधार च उल्लासं नादरूपं च घण्टिका | सा कला अमृतं भक्षेन्नतु मांसं च शाकुनम् || कन्दाधारं च याव लम्बिका सा कलाममृतं || लम्बिका यापी यतेक्षधा तृषा वर्जयेत् || ३ || लम्बिकारसमुष्णं च श्रावितं शशि इन्दुराट् | अजरामरकोशश्च पलांडुं न च भक्षयेत् || पलस्य अण्डुमिति पलांडुं लम्बिकार स उष्णं || अग्निमालयते चंद्रवातरूपेण शनैः कंदाधार द्वादशान्तं यावत् | अथवा अजरामरा भवति || ४ || लकार लंबिकारसं मकार अशनं तथा तेन पानरसोन्मत्तं लशुनं आहरेत् ततः | प्. ७४ब्) लकारं लम्बिकं मकारे शशिकलावह्निर्द्रावयेत् || पानगुल्फ न सिद्द्यते || योगा व || ५ || घृणिजिघ्रा तुजांग्र च भक्षितं वह्निमण्डल | वह्निकंदन्तमार्गेन रावं उच्यते || कुतः गृंजनमाहरेत् | विश्व चरुकं यत्तद्वात्रवानल संस्थितं | सोमसूर्यग्रासा यत्र पुरीषं आहरेत्यर्थः || विश्व अग्नि चरुः | सोमसूर्यग्रसनं | किंनिमित्तं वाममार्गे कुण्डलिनी पूरकेन वातस्पर्श न उत्थापयेत् | तथा सोमसूर्यग्रासी कृतं तत्र वडवानल पुरीष आहरेत् || ७ || नाडी यन्त्रश्च संघट्य वह्निसोमस्यद्रावितं | लम्बिकारसमुष्णश्च शिवाम्बुमाहरेत् कुतः || कुण्डलिनी संस्रावितां नाडी यन्त्र संघाट्टञ्चतुः कोणं तत्र श्रवणे || ८ || रक्तं रविशशि शुक्र पुरशुक्रं तु वारयेत् | तेनमश्न ममश्नी या ज्योति पुष्प्ण आहरेत् || रक्तं रविशुक्लं शशि गोलकं वातः | शिवं पुरुषः शक्ति स्त्रीरूपं शिवशक्ति त्रयोमार्द्दयति || स्वरूपलभ्यते योनि पुष्प || ९ || वाडवं करणं दत्वा मलत्रयं च दह्यते | अमृतं कण्ठकूपे च न तु श्लेष्मन्तु आहरेत् || प्. ७५अ) अस्याभिप्राय || ऊर्द्धस्थिता चंद्रकला सुशान्ता पूर्णा मृता नन्दरसेन देवी || तयो भयो वह्नि विशेष योगात् तेजं च चन्द्रद्रविनं च यस्मात् || तेजञ्च वस्त्रञ्च विसृष्टकत्वाद् भवेत् तदर्कं अवतार रूपं | यस्मात् सकाशात् प्रभुरव्य यो सौ द्विषट्क विश्राम पदे प्रविष्टं || १० || समस्त वृर्त्ति गलितं कारणं पंचमर्द्दयेत् | पैशून्यं कुण्डमश्नं च भग लिंगं न मर्द्दयेत् || ११ || इत्येवं || षट्त्रिंशदंगुलं दण्डप्राणभूते व्यवस्थितम् | तत्राभ्यास रतो योगी न प्रणीतन्तु आहरेत् || चारं षट्त्रिंशदङ्गुल प्राणदण्डं षट्त्रिंश तत्वावत् प्राण दण्डं | तत्राभ्यासरतो योगी तत्किंचित् स्वरूपं लभ्यते || १२ || सोमसूर्य द्वौ नेत्रौ भ्रूमध्ये संहते न च | तत्राभ्यासरता योगी न तु प्राकाशिकं चरु इत्यर्थः || १३ || गगनमम्बरं पत्रं निरालंबं च यस्थितं | तत्राभ्यासरतो योगी न तु हालाहलं चरुं || हालाहल चरुं गगणं | आकाशं तथा द्वादशान्तं निलाम्बं ध्यायते | मन अभ्यसे योगी च || १४ || वामदक्षिणनाड्यां च वसन्ति च सुरासुरौ | सा सुरापी यते यत्र न तु अन्यापि वेत्सुरा || प्. ७५ब्) वामे देवाः || दक्षिणे असुरः तयोरेकी भावं करोति || आनन्द स्वरूपं लभ्यते गुरु प्रसादं | गलिता मध्यमानाडी भरित भैरवे तनु || तन्तु मद्यन्तु मश्नीयान्नतु द्राक्षोक्षु संभवं || १५ || मध्यमम्वालवं कुन्तु स्वभावेन तु योजयेत् | तेन पानरस्ऽम् पीत्वा न क्षुद्राक्षोक्षु संभवां || १६ || इत्थं च चक्रमायातं चर्वणे योग युक्तिभिः | योगिनी प्राप्य सिद्ध्यन्ते इत्याह भगवान् प्रिये || आदौ बाह्यं प्रकर्तव्यं पश्चादन्तः समाचरेत् | पचरन्नप्रयोगेन त्रिकोणं शक्तिमूलकम् || तरसंपीयते नित्यं तुष्यते च कृशोदरी || माता च भार्या दुहिता वाथवास्त्रिया | वेश्या समय कालेन जुगुप्सांशविवर्जयेत् || गोपनात् सिद्धिमिच्छन्ति अन्यथा पतनं भवेत् || इति श्रीकालसंकर्षणीमते चतुर्विंशतिसाहस्रे चरुकसंप्रदायो नाम टिप्पणकचतुर्थः || ४ || श्रीभैरव उवाच || शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यदुक्तं पुनरेव च | गया च प्रथमा नाडी गया सुषुम्ना कुण्डलिनी || कलेवर रसं भवेत् | तस्य द्वादशमूलानि द्वादशा हृदयादिषडंगमेव च षट् || ६ || उपरितस्यैव पितृ पात्रे स उच्यते || प्. ७६अ) षट्पितृपात्रे देवयाने षड्भिः देवयाने षद्भिर्देवयानैः | अष्टादश प्रकीर्तिताः || एवं १८ || तालु रंध्रैः षड्भि गतं षड्भिः सूर्यस्य उच्यते | षड्भिर्मुण्डपुरीषाभ्यां मध्यम एकमव्यापितं || कुण्डलिनी वायु वाहात्रिभिरुधैशुक्र वाहात्रिभिः | अधियत्क्रियते कर्म सुषूम्नानाडि सिद्यते || इडा च पिंगला चैव सुषूम्ना च तृतीयका | तदभ्यासरतो योगी न भूयोजन्मतां व्रजेत् || पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि मण्डलं अधुना शृणु | गोमयैर्लेपयेन्नित्यं गोमयं सत्यसूत्रं समरसं भवेत् || सूत्रं मनः | तप जप क्रियते | पंचरङ्ग पंचरत्न शालिचूर्णन्तु कारयेत् | शालिचूर्णन्तु योनिं चूर्णमर्द्दयेत् | षट्कोणं तत्र कर्तव्यं | षट्कोणं हृदयं तत्र स्वरूपा लभ्यते || मध्ये योनिं च दीयते | योनिं सूर्यबिम्बं तद्बाह्य चतुरस्रकं || ओ जा पूका || वाम दक्षिण द्वितीय रेखाः प्राणापाणौ द्वौ | अधे द्वौ च द्वौ च दीयते || शिवशक्ति उद्वेलया चर्तुल तदथ मायारूपं | कर्मकूर्याद्विचक्षणः | पताका तोरणयुतं तोरणं तरण्डदण्डं || पताका द्वादशान्तं || अन्यच्च || दोलालयं यन्त्र गमाभ्यां पंचधा कुण्डलिनी पंचधा ध्वजा अच्छलायां एतद् दृष्टान्तः | पताका पंचकारणं || कुण्डलिनी पंचधा || पूरकेन पातेन स्वरूपं लभ्यते | षट्कोणे द्वादशादित्या देव्या || १२ || शिवादूत्याद्यामध्ये चैव कृशोदरी प्राणशक्ति चतुरस्रं तन्मध्ये वामदक्षिणे पूजयेत् || देव्या || शंखिनीति शिवादूती अध्ये द्वौ द्वौ प्रपूजयेत् | कृषापूर्णा || उर्द्धे तु व्योम मध्ये तु समया पूजयेत् सदा | सिद्धिलक्ष्मी अनक्चरूपातद्वाह्य दक्षिणे पूज्या || गुरुपूजार्चनन्तथा | गुरुं नमः | अकारः | पूर्वस्मिन् कथितं || वाममार्गे गणेशस्य दक्षिणे चरुकस्य च | गणेश वटुका सूत्रः | प्राणापानः | एतत् प्रपूजयेद् देवि इत्याह भगवान् शिवः || इति श्रीकालसंकर्षणीमते कुण्डमण्डलो नाम टिप्पणः पंचमः पटलः || ५ || श्रीभैरव उवाच || शृणु देवि प्रवक्ष्यामि वह्निकार्य यथा विधि | षट्कोण कुण्डकर्तव्यं द्वात्रिंशाङ्गुलमानतः || कुण्डब्रह्मविलं द्वात्रिंशद्वीर देवतां | अथ वर्णादिक कारादि क्षकारान्त मेषला त्रितयं || प्. ७७अ) कृत्वा सोमसूर्याग्निः | ब्रह्मविष्णुमहेश्वरः | अंगुल्या एकाद्वौ त्रिणी | एकं विष्णुः द्वौरुद्रः | तृतीयं ब्रह्मा इति मेषला कृथा यथावत् कथयामिते || होमं पंचामृते नैव श्रीफलं सहसंयुतम् | भोग्यार्थे तु वरारोहे कारयेत् तु विचक्षणः || ३ || रक्त करवीरपुष्पं च्छागरक्तेन संयुतां | त्रिभिर्होमं प्रकर्तव्यं महाभयविनाशनम् || ४ || महाभये समुत्पन्ने वृहतीरिष्टविग्रहे | कुसुमं ब्रह्मवृक्षेण गुग्गुलं घृतसंयुतम् || त्रिभिर्होमं प्रकर्तव्यं महाभयविनाशनम् | घृतं चैव घृताक्तं च दध्नान्तं च पयोदनम् || तिलाज्यं सर्षपा प्रोक्ता एकैकं परिशर्क्करा तिलसंयुक्त पायसं घृतमिश्रितम् | बिल्वजाति फलं प्रोक्तं गुग्गुलं दशम स्मृतं || यवं घृतं तिलं चैव तण्डुलं च यथोदिताम् || नित्यकर्म प्रकुर्वन्ति यथेष्ट फलसाधकः || विद्यार्थी लभते विद्यां भोग्यार्थी भोग्यसंपदा | कामार्थी लभते काममित्याह परमेश्वरः || ६ || इत्येवं पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि मारणं अधुना शृणु | रात्रौ होमं प्रकर्तव्यं श्मशाने वा चतुःपथे || एकवृक्षे नदीकूले अथवा वनगाग्रतः | प्. ७७ब्) राजिकामस्तु चूर्णेन माक्षिकैः सहसंयुतम् || महातैलेन सहितं समिधा वटिकाष्टकम् | षड्भिः पूजयते देवि चक्राकारं तु कारयेत् || अष्टोत्तरशतं हुत्वा मारयेत् त्रिदशान्यपि | द्वितीयं च प्रवक्ष्यामि अग्निकर्मसमारभेत् || सप्तविंशपलक्षारं पुत्तलिंकां कृत्वा प्रतिदिनं अंगमङ्गहोतव्यं कारयेद् बुधः | पूर्वमुद्रा प्रदातव्यं मारयेत् त्रिदशान्यपि || २ || एतस्मात् कथितं देवि अग्निकर्मस्य निर्णयम् || इत्येवं || अथ चिह्नलक्षणं || धूमितं नीलवर्णन्तु कपिलं विस्फुलिंगकम् | ज्वाला तेजस्मती चैव हव्यकव्यर्थ वाहनम् || रौद्री संहारिणी देवी वैश्वानरगुणादश || अथ चिह्न कथ्यते || वक्ष्यतीयं धूपिते मृत्युभयं | नीलवर्णे शत्रुभयं २ कपिलं आयुवृद्धिं च सर्वकामञ्च विस्फुलिंगमारोग्यं ज्वालामुंचन मोक्षदं सुतेजं पुत्रलाभं हव्यकव्यशब्देन सुकारं मुंचति || आयुरारोग्यमैश्वर्यं धर्मार्थ काममोक्षदम् | हव्यकव्य शब्देन चट चट ज्ञानं प्राप्तिं च दीयते || रौद्र भीषणरूपं भीषणं संहारं नेत्रहीनं भवति संहारे लेलिह्यमानं तच्चरते | प्. ७८अ) व्याधिरोगं ज्वराति सारं शस्त्रघाट अग्निप्रवेश समस्तं भवति | सुवर्णवर्णं एवं सर्वकामार्थ सिद्धिदं भवति एवं दशगुणं वक्ष्यते || १० || अंगुष्ठ तर्जनी कृत्वा मोक्षदं लभते फलम् | अंगुष्ठमध्यमां कृत्वा मोहन क्रियते सदा || अंगुष्ठनामिकां कृत्वा वशीकरणमुत्तमम् | अंगुष्ठकनीयसं कृत्वा उच्चाटन परं भवेत् || पंचागुल प्रयोगेन सर्वकामं च सिद्ध्यति | इत्येतल्लक्षणं वक्ष्ये कथनीयं प्रयत्नतः || पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि रस्यमति कौलिके | योगिनीनां परं प्राणं यत्नात ख्यातं कदाचन || ज्येष्ठा गणे वाहनष्ठां पूजकामानवाप्नुयात् | यां यां चिन्तयते देवि वाहनं वेष्टकोपरि || ज्येष्ठांग दक्षिणे दिशाभागं तद्वातमजरीयं वाहनं द्रवकं तस्य दक्षिणे पूज्यपादारोप्य || अथण्डल्वस्य शुल्वशब्दे ताम्रभाजनं तृतीयं लोहस्य मारणे लोह संपूज्य || अर्थकामं यत्किञ्चित् कर्मरोध्ये पूज्य || एभिस्त्रिभिः कार्यपीठिकां कृत्वा तत्पृष्ठ द्रवकं स्थाप्य पंचापचारं पूजयेदिति || मुद्रां दत्वा पूर्वस्मिन् कथिता वै | तत्र दक्षिणदिशां अर्घपात्रं पूज्य यस्य वाहनस्य पृष्ठे गमयते | प्. ७८ब्) रात्रौ कृष्णाष्टम्यां अथचतुर्द्दश्यां भ्रामयेत् || यत्किंचि च्छुभाशुभं चराचरं पश्यते | स्त्रियाकार्यं रक्ताम्बरवतीं स्रग्दामाभरणान्वितः | मदिरानन्द चेतन्या खड्गमण्डकरान्वितः || हसन्गायन्तथा वल्गन् व्रजेद्वीरवरं गृहे | तत्र स्मरणगत्या च वेदीमध्यगतः सुधीः || यावन्ति सप्तका देवा तावदायान्ति देवताः | तासामर्घ्यं प्रदातव्यं भित्वा वामांगमात्मनः || दत्ते च खेचरी साक्षात् साधकोसौ भविष्यति || रक्ताम्बरधरारक्तानुलेपन रक्तस्रग्दामवीरभूतिं मण्डलं कृत्वा खड्गहस्तं दक्षे वामे मुण्डकरान्वितं | मदिरानंद घूर्णनं रात्रौ भ्रामयते | खेचरी तिष्ठति वदमे स्वामी भवति || इति पुरुषसिद्धिः || इति श्रीकालसंकर्षणी मते अग्निकर्मयजनो नामटिप्पणके षष्ठ पटलः || ६ || श्रीभैरव उवाच || तिलकं संप्रवक्ष्यामि तथास्त पच साधन | अंजनं गुटिकादीनां वश्याकर्षणमेव च || पातालभंजनं देवि यन्नास्ति तन्नसाधयेत् || हे आकर्णय || प्रियं गुरोचनं राध्रं पिप्पलोत्थं मनः शिला | प्. ७९अ) अश्वलाला समायुक्तं तिलकेन वशं जगत् || रशेराजकुलेद्यूते संग्रामे सजयी भवेत् | वल्लभः सर्वनारीणां कामदेव समो भवेत् || अचिन्तितानिचार्थानि सदा तस्य भवन्ति हि | पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि रक्षांगुडिकमूत्तमम् || रोचनां कुंकुमं चैव कर्पूरमलयन्तथा | एतत् समस्त द्रव्याणिकारयेत विचक्षणैः || अत्रैव व्याख्या स्यामः || गोरोचन प्रसिद्धं | कुंकुममपि प्रसिद्धं | चन्द्रशब्देन कर्पूरं | मलयं श्रीखण्डं | मलयं चन्दनं | सुगंधानि अतो वक्ष्यासिल्लरसं | मृगनाभिकम्भूरिका | कुण्डगोलको शिवशक्ति संयोगोत्पन्नं | स्वयंभु कुसुमं प्रथमरजस्वरस्त्री भगरजः | एतत् समस्तमदिरानन्द चेतन्यो वीरविग्रह संयुतं | स चन्द्रं चैव ताम्बूल नेत्रकज्जलरंजितं | वामे च शक्ति सहितं घूर्णमानं सुतेजसा || पुष्पैश्च स्वर्णरजतं भूर्यपत्रं सुशोभनम् | ततो विद्या समुद्धृत्य लेखयेत् कनकाकृती || अथवा मालती काष्ठमथवाशिखिपक्षकम् | शिखीमयूरतत्पक्षं सुरभीकाष्ठे लेखयेच्च || आदौ षट्कोणमुद्धृत्य तन्मध्ये योनिरेव च | तद्बाह्ये षोडशं पत्रं माया चैव तु दीयते || प्. ७९ब्) पुनर्द्वात्रिंश पत्रन्तु बाह्ये च चतुरस्रकम् | तत्पृष्ठे च त्रिशूलं च मायांकुशसमन्वितम् || एतच्चक्रवरं श्रेष्ठं बीजं च अधुना शृणु | योनिमध्ये षडारे च मध्यखण्डञ्च दीयते || पुनश्च षोडशकला दीयते च विचक्षणः | अकारादि अकारान्तं यावत् षोडशकं कला || मातृखण्डन्तु तन्मध्ये मातृका सहदीयते | ककारादि हकारान्त यावन्मन्दरपृष्ठयेत् || स्तुति खण्डन्तु देवेशि तत्रैव दन्तपत्रके | दशो नात्रिशता क्षर्या यत्र राजस्तु पूरयेत् || ब्रह्मणाधारितं पूर्वं सृष्टिहेत्वर्थमेव च | विष्णुनाधार्यते दैत्य वधार्थं चक्रमातृका || शिवेन धारितं पूर्वं त्रिपुरासुरशासने | धारितं लोकपालैस्तु राज्यमैश्वर्य कारणात् || रणेराजकुलेद्यूते विवादे शत्रु संकटे | महाज्वरसमुत्पन्ने अटव्यां निर्जने तथा || महाभयसमुत्पन्ने नाशयेन्नात्र संशयः | पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि इन्द्रजालमिदं शुभम् | स्वानकस्य शिरागृह्य कृष्णवर्णं च ग्राहयेत् || विडालपदबीजानि शिरपृष्ठं च दापयेत् | तावत् तावत् फलं गृह्य तस्य बीज सुनिक्षिपेत् || प्. ८०अ) श्वानकस्य तु रूपानि इति सत्यं न संशयः | अथमार्जाररूपं च चिल्लरूपं करिष्वते || व्याघ्र सिंहगजारूपं नान्यथा च भवेत् तनुः | पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि वह्निस्तम्भनमुत्तमम् || गोरोचनं भृंगराजस्य मूलं खर्जुरमिस्रं सघृतं सवंद्यः | सूतेन सार्द्धमतुल प्रभं दन्तस्थितं स्तंभति पंचदिव्यम् || अस्यार्थं || गोरोचनं भृङ्गराजस्य मूलं | खर्जुरमिश्रं पिण्डखजुरः || घृतस्य पुष्पं कृशरवंद्यः | हवनशेषे मुण्डतिकं सूतं पारदम् | एतत् समस्तं खट्वाभ्यन्तरे स्थापितं गगणधूपन घटयेत् | दन्तस्थितं | मुखे उदरे क्षिप्यमुत्रपुरीषं न त्यजेत् || अयमर्थः | केन प्रकारेण अग्निस्तंभनं पंचदिव्यस्तंभयति || पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि वश्यार्थं च वरानने | सर्पशिरं तगरजने कोष्ठ नारी मद भ्रमरस्य पक्षौ | कृष्णचतुर्दशि योजित सम्यक् आनयते || गगनादपि चन्द्रः | सर्पशीरं नखवी २ तगरखण्डं | अंजनं वना | कोष्ठं ब्रह्मस्वरूपं | भ्रमरपक्षघोणश्रोत्र रसनामलं ग्राह्यते | नारीमदंशुक्रं एवं उभयगोलकेन रुद्रेण समया प्रथमदिवशे भाजयति || प्. ८०ब्) ऊर्णादिकर्पतेन भाव्यते | समस्त ओषधी तद्बाह्ये | कृष्णचतुर्द्दशी प्रभातसमय रवि उदयनकाले पुटपाक अन्तधूमेन दह्यते || भस्मं कुमार्या पृष्टये | अर्द्धशैलेन दातव्यं गोलकेन सहितं तिलकं कार्यं यः पश्यति गगनं चन्द्रं आनयेत् || अथवा खानपानपुंस्त्री परस्परौ कार्य इत्येवं एतत् प्रयोगोन कर्त्तव्यम् | यागहोमसमन्वितं विद्याचाष्टसहस्रेण इति सत्यं न संशयः || पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि धूपमंजनमुत्तमम् | लसुनामलकोष्ठा च कुंकुमं नागकेशरम् || आम्रपात्रवलामोटा समभागानि कारयेत् | आम्रपत्रं नागवुव्वुदी च || वलामोटारक्तं च | एष चिन्तामणिर्धूपो राजावशी भवति || वलामोटा च संगृह्यरक्तमयुर शिखास्तथा || प्रसिद्धदौ नभौ च कर्त्तव्यं दीपं दत्वा च वर्त्तते | मृतकर्पतवर्तिभ्यां तस्य वर्त्तिं अन्तर्हिताडवाद्वौ एकी कृतस्तैलं चैव तथैव च महातैलस्य रात्रौ कज्जलं ग्राह्य अदृशो भवति | ते सदा नानारूपं प्रपूज्यते खेचरत्व मुधास्थिता | योजनानां शतं गत्वा अथवा च सहस्रकम् | प्. ८१अ) मुद्रा प्रदर्शितं येन यदिशाम्यात् क्रिया भवेत् || पूर्वस्मिन्कथिता मुद्रा || पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि रूपमत्यन्तमुत्तमम् | शुभे नक्षत्र दिवसे मासे शुभमनोहरे || गृध्रस्य तु शिरं गृह्य सर्वस्नानं च दारुणं | सर्वस्नानमध्य शिरं भाव्य || मासमेकं च || तत्र मध्ये क्षिपेन्मुण्डमासमेकं न वारयेत् | जपं चाष्टसहस्रन्तु होमं कृत्वा यथा स्थितम् || गुग्गुले नाथ गुरुणा ब्राह्मणान् पूज्यन्ते कन्या वा पूजयेत् ततः | यथा शक्त्या तु दानं च आशीर्वादं भविष्यति || वरुणमध्ये क्षिपेन्मुण्डं यावदाशं च गोचरम् | वरुणा उद्धृतं मुण्डं वाल्मीकं वालुकां न्यसेत् || भूमिशब्दे सुनिक्षिप्य बीजं कनकलं न्यसेत् || कनकफलं धुत्तुरं फलं कृष्णफलं अथ गुंजाफलं क्षिपेत् || रक्तगुंजा अथवादारिका सहकारबीजं अथवा आत्मरुच्यते अथवा रोचयेद् गुरुः | वरुणं क्षिप्यति क्षिप्य वृक्षश्चैव सुशोभनम् | यावत् तावत् फलं गृह्यति साधकः | फलं वदने क्षिप्य वदनं मुखं रूपं दर्शयते स्फुटम् | नानारूपधरा देवि सिंहव्याघ्र पशुस्तथा | अण्डजा श्वेदजाश्चैव योनिजोद्भिदजस्तथा || उद्भिदजश्च पाषाणं यथा मनसिरुच्यते || प्. ८१ब्) खेगतिर्भूगतिश्चैव यत्र ते मनसंख्यया | तत्र तत्र च सिद्ध्यन्ति इत्याह भगवां शिवः || पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि येनदं मारयेज्जगत् | गुरु प्रसादाल्लभ्यन्ते यदि साक्षात् कृशोदरी || वनस्पति फलं गृह्य चतुर्मुखसहेन तु | वनस्पति शब्दे अटोत्कः | ते च कस्मीर देशोत्पन्नः | चतुर्मुखरौद्रो कृष्णपक्षे तु पूजयेत् | शून्यगृहे तु || मन्त्रं चान्यं प्रवक्ष्यामि येनेदं मोहितं जगत् | कुण्डलाक्षं योनि युतं अथवा दीपकेन तु || द्विधादेय च एकतः || एवं हौ हः || त्रिवर्गञ्च महामन्त्र योगिनीनां मुखे स्थितम् | एकत्र मन्त्र || हैं हूं हूंः वर्ण ३ || विष्णुरस केतो येन अर्घपात्रं वरानने || विष्णुरसकं शिवाम्बुं हृन्मार्जनं च द्रवितं वाहनं द्रवकं || तत्पृष्टे यद्दिशां गत्वा तदा हूंकारं करोति | कंदाद्द्वादशान्तन्तु द्वादशकलामाहरेत् | सूर्यस्य रविभक्तस्तु डाकिन्यो अर्घपात्रं च आहरेत् || स्फुर्यमानं च द्रविणं रावं वह्निस्म उच्यते | कंठान्ता बिन्दु संयुक्तं यावत् षोडशमं पदं | मकारादि सकारान्तं यावच्चन्द्रस्य षोडशकलां आहरेत् || चन्द्रभक्तिस्तु डाकिन्या वारुण्या वात ऊधृतम् | ब्रह्माण्डं ग्रंथितं यावत् क्षणमात्रं प्रयुंजते || प्. ८२अ) न जपं न तपं कुर्यान् मुखेन चरु दृश्यते | एवं डाकिनि मन्त्रस्तु प्रयोगमधुना शृणु || काक जंघस्य मूलानि गृध्रस्य उदरन्तथा | नेत्रं रक्तं च पित्तं च गृध्रस्य त्वचमेव च || एवं चांजनकर्तव्यं सर्वाजनवशस्य च | एकमध्यादकमेव मारयेत् त्रिदशानपि || आद्ययागविधानेन विनार्चन रते सदा | दद्याच्च रौरवे घोरे यावदा भूमि संप्लवे || तावत् क्लिश्यन्ति तत्रास्ति पश्चादनुसुजायंते | पशु संगं न कुर्वीत दीपदो अधिपात्रके || तावन्ति रौरवे घोरे अधोभागं च मन्त्रराट् | देशे देशे परिभ्रष्टो जनानामयुतं वदेत् || दुःखशोका च वहुलं कृत्वा चक्रस्य पूजनम् | पृथिव्यादीनि तीर्थानि ब्रह्माण्डं स चराचरम् || ब्रह्माविष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः | तस्यान्ते सर्वतृप्ताश्च आद्ययागस्य तत्फलम् || कालाग्निरुद्रपर्यन्तं शिवान्तं वा तथोपरि | सप्तद्वीपसमुद्राश्च भुवनानि चतुर्द्दश || एकास्य शिवयोगी च आद्ययागस्य तत्फलम् | ब्रह्महत्यादि नश्यन्ति गोहत्या भ्रूनहापि वा || गुरु माता पिता भ्राता बांधवाश्चैव सर्वतः | सर्वपापं प्रणश्यन्ति आद्ययागं भजेन तु || भुक्तिमुक्ति फलं तस्य सौभाग्यं धन संपदा | प्. ८२ब्) रुद्रलोके वशेन्नित्यं त्रिनेत्रो भगवान् हरः || षष्ठि कोटि सहस्राणि गवां कन्या च दीयते | अथवा अश्वमधन्तु तत्फलं आद्ययागकान् || बालुकाराशि संस्थाय शिवान्तं याव चोपरि | एकैकस्य तु मुद्धृत्य सप्तकोटिगतोपि च || तावन्त भुंजते लोकान् यावद्भूमि दिवाकरौ | तस्य ते क्षयमाप्नोति आद्ययागस्यमक्षयाम् || गुरुनिंदा च ये केचिद् येकेचिन्मन्त्र दूषकाः | पीठदूषकाश्च ये केचिद् योगिनी दूषकाश्चये || वीरनिंदाश्च ये केचिच्छिवशक्तिश्च दूषकाः | पच्यते नरके घोरे यावदा हूतभूमिका || तावन्ते रौरवे काले यावत् सादाशिवम्पदम् | इहलोके च दारिद्र्यमन्यवंश कुलक्षयम् || मज्जामदावसा अण्डा मांसं रुधिरमेव च | ते दद्याद्योगिनी मन्यां नाशयेत् सकलान्वितम् || गुरुदेवाग्नि भक्तानां मन्त्रध्यानपरायणः | तत्र तन्मध्य दातव्यमित्याज्ञा पारमेश्वरी || इति श्रीकालसंकर्षणीमते चतुर्विंशति साहस्रे प्रत्यंगिराया मालामन्त्रमातृकाविवरणप्रकरणे मुखकर्मनिर्णयं नाम टिप्पनकः समाप्तः || ओं नमः श्रीमहादेव्यै || श्रीमहादेव उवाच || शृणु देवि प्रवक्ष्यामि रहस्यं सर्वकामदम् | एकाक्षरपराह्येका मालामन्त्रा तथा परा || परा परा तृतीया तु कालसंकर्षणीति सा | विद्या त्रितय विद्ये सा उद्धरिष्यामित च्छृणु || प्रस्तरेन् मात्रिकां तत्र सर्ववाग्मयमातृकाम् | ऊर्द्धबाहुं ततोद्धृत्य तेजोमूर्द्धाधसंयुतम् || नाशायुक्तं सुपुरुषमर्द्धेन्दु शिरसांकितम् | निष्किलिकादियं विद्या सप्तकोटेश्वरीभिधा || मूर्तित्वे विन्यसेद्देवि मालामन्त्र मतः परम् | अस्मिन्तन्त्रे तु समया सिद्धिलक्ष्मी जयद्रथो || झंकार भैरवे चण्डा प्रतिज्ञा देवि डामरे | ब्रह्माद्या देवताश्चाष्टौ स्वे स्वे ध्यानासने स्थिता || माया चतुष्कले चैव प्रणवादि नमोन्तगा | श्रीमज्जयद्रथे तन्त्रे यथा वै सूचिता पुरा || शतद्वयन्तु वर्णानां नवत्यधिक संख्यया | अभेदरहिता देवि पूजिता सर्वसिद्धिदा || तृतीया संप्रवक्ष्यामि शिवाया वाचका परा | कुण्डलाख्या वह्नि युता ए बिन्दु समलंकृता || एषा तृतीया च परा परा रूपे व्यवस्थिता | विद्या तृतीयमुद्दिष्टा सर्वकर्मकरी शुभा || प्. ८४अ) न चैषा दीपके युक्ता स्वभावे नैव दीपिता | उप ध्यान पराशक्ती नादमार्गे नियोजिता || लक्षजापाद्भवेत् सिद्धि यथेष्टफलदायकः | ध्यायेद् घोरां परां भीमां रक्तकृष्ण भ्यानका || प्रेतारूढां कृषांगी च दिग्वासां विकृताननाम् | कपालोष्णीशसन्नद्धां वभ्रुवर्णांशिर्रोरुहाम् || अष्टादशभुजां भीमां पंचवक्त्रां कृशोदरीम् | नानारूपधरां देवीं नानास्त्रकरशोभिताम् || रक्त पद्मासनारूढां दूति युग्मसमन्विताम् | खिंखिनी तु शिवादूती वामदक्षिण संस्थिताम् || शिवादूती पराविद्या खिंखिनी तु निबोधमे | खिंखिनी मायया पूर्वं प्रणवादि नमोन्तगाः || मध्ये कृशोदरी देवी ध्यायते सर्वसिद्धिदा | बाहुभिः षोडशैर्युक्ता शवकर्णावलम्बिनी || वामे कपालं खट्वाङ्गं दण्डं घण्टा तथैव च | पाशं चैव तथा पद्मं खेटकं ह्यभयं तथा || दक्षिणे खड्गशूलं च अंकुशं वज्रमेव च | शक्तिं मुण्डं गदां चैव मुद्गरं वरदन्तथा || सर्वाभरणसंयुक्तां व्यालयज्ञोपवीतिनीम् | एतत् ते सकलं रूपं निःकलं शृणु पार्वति || नादरूपा तु सा देवी पिंगलो ध्वानुगामिनी | प्. ८४ब्) निर्ममांगार सदृशा शान्तामूर्द्ध प्रतिष्ठिता || सूक्ष्मादीपशिखाकारा इच्छारूपनिरंजना | सुषुम्नडानुमध्यस्था शिव तेज समुद्गता || नादयन्त्रसमारूढा शिववक्त्रानुगा परा | अनामानामकोटिभि व्याख्यातन्तु वरानने || यागं तु ईदृशं ज्ञात्वा पश्चाद् बाह्ये प्रपूजयेत् | वश्ये तु ध्यायते रक्ता शितसिन्दुर सुप्रभा || कपोताभा तु वाधिर्ये रक्ताशुक्ला तु मोहने | विद्वेषहरिता देवि उच्चाटे काकसंनिभा || नानाकर्मकरी देवी भुक्तिमुक्तिफलप्रदा | मुद्रा चात्रप्रवक्ष्यामि सर्वभूतभयंकरी || जपान्ते तु स्मरेद् घोरां रूपमन्त्रमनुस्मरेत् | अधोकरपुटं कृत्वा मुखाग्रे च प्रतिष्ठिता || कनीयाधोत्र तां कृत्वा तर्जन्यामोष्ठयोरुभौ | जिह्वामुखे मुहुर्भ्राम्य मुद्रेशा विकृतानना || एषामुद्रा महीवीरा वीराणां सिद्धिदा परा | विवरान्ते च यत्क्रुद्धं यदि सम्यक्क्रमाज्जपेत् || विद्वेषमारणे शान्ति आकर्षे पौष्ठिके तथा | पंचवक्त्र व योगेन षडंगं न्यास योगतः || न्यस्तमात्रान्महासिद्धिर्भूतल संप्रवर्त्तते | मालामन्त्रे तु देवेशि मूचिता न प्रकाशिता || प्. ८५अ) भैरवाद्या महामन्त्राः शिवाद्यागारुडात्मिकाः | गुडिकांजनकंधूपं इन्द्रजालादि शम्बरम् || स्थूलसूक्ष्म स्थिता ऋद्धि भुक्ते शिव पुरं व्रजेत् | एतत् तत्परमं गुह्यमेतत् तत् परमं पदम् || एतत् तत्परमंधाममेतत् तत् परमाद्भुतम् | सरहस्यं महाज्ञानं गोपनीयं प्रयत्नतः || अन्यथा दधते यस्तु अन्यथा गृह्यते तु यः | उभयोर्न्नरकं यान्ति यावदा चंद्रतारकाः || तस्मात् परीक्ष्यदातव्यं स्वशिष्याय च पार्वति | नास्तिके च खले मूर्खे प्रमत्ते विप्लुतेऽलसे || गुरुशास्त्र सदाचारे दूषके कलह प्रिये | निन्दके चुम्बके क्षुद्रे समयघ्नेथदांभिके || दाक्षिण्यरहिते पापधर्महीनेथ गर्विते | पशूनां सन्निधौ देविनोच्चार्या नैव दीयते || इति श्रीकुलडामरे सिद्धलक्ष्मीविद्यात्रितयं सांक्षेपतः संपूर्णम् || ओं || अथान्यं संप्रवक्ष्यामि विद्या सर्वार्थसाधनी | पत्तिंगिरि समुद्धृत्य महाराजे ह्यतः परम् || महाशंखन्ततो दत्वा दि उषाने तथैव च | हदुमुण्डं ततो योज्यमचालिनि पदन्ततः || ज्ञामहेकारि दत्वा तु कारामि पदमुत्तमम् | विवि आवि तथा योज्य अन्थि हन्थि पदन्तथा || परमंथि स एहंथि जोगिभौरि तथैव च | मनो च कर्मणि पदं ताहि पत्तिं गिरे पुनः || निवर्जि च तथा सन्थि नवार्णा द्वय दीपिता | सप्ताशीत्यक्षरा विद्या वागीशीनां मुखे स्थिता || अशरीर परावाणी श्रुत्वा पद्मोद्भवेन तु | नारदेन ततः प्राप्ता सस्फुरा सर्वकामदा || नारदात् सिद्धि संघैस्तु प्राप्ताभूमावतारिता | वक्रा वक्रक्रमेव पारंपर्य क्रमे स्थिता || इति श्रीमहाकुल्लालिके प्राकृत सिद्धलक्ष्मी विद्या समाप्तः || ओं नमः श्रीकाल सङ्कर्षण्यै || श्री ईश्वर उवाच || एं ख्फ्रें नमोस्तुते महामाये देहातीते निरंजने | प्रत्यंगिरा जगद्धात्रि राजलक्ष्मी नमोस्तु ते || वर्णदेहा महागौरी साधकेच्छा प्रवर्त्तते | पददेहामहास्फार परासिद्धि समुत्थिता || तत्वदेहा स्थिता देवि साधकान् ग्रहा स्मृता | प्. ८६अ) महाकुण्डलिनी भित्वा सहस्रदलभेदिनी || इडापिङ्गल मध्यस्था वायुभूता खगामिनी | मृणालतन्तु रूपिण्या सुषूम्ना मध्यचारिणी || नादाकेनादसंस्थना नादातीता निरंजनी | स्थूल वृहति संपूज्ये अचिन्त्याचिन्त्य विग्रहे || परापर परे शान्ते ब्रह्मलीने परे शिवे | अचिन्त्यरूपचरिते अचिन्त्यर्थफलप्रदे || एकाकिनी विश्वमाता करवीर निवासिनी | महास्फार प्रदानित्या महामेलापकारिणी || बिन्दुमध्यलया देवी कुटिलार्द्धति चंद्रिके | द्वादशान्तालया देवी षोडशाधार वासिनी || कार्यकारणसंभिन्ने चैतन्या नाडि मध्यगा | शक्तिमूले महाचक्रे नवधा संव्यवस्थिता || अशरीर परा देवी शरीरे प्राणरूपिणी | सुधाद्रव समाकारा ओंकार परविग्रहा || विद्युल्लता निभादेवी भावाभावविवर्जिता | खान्तपद्मस्थिता नित्या परेशी शान्तविग्रहा || सत्वरूपा रजोरूपा तमोरूपात्रयात्मिका | त्वमेव देवी सर्वेषां भूतानां प्राणदायिनी || त्वमेव सृज्यते विश्वं लीलया वहुधा स्थिता | मालिनी परमा देवी श्मशान पद वंधनी || प्. ८६ब्) हृन्नाभिभेदिनी सर्व चक्र विच्चक्रसुंदरी | बिंदुद्वारनिरोधेन दिव्यव्याप्ता नमोस्तुते || सूर्यकोटिप्रतीकाशे चंद्रकोट्याति निर्मले | कंदर्पकोटिलावश्ये कोटि ब्रह्माण्ड विग्रहे || निराकाशे निराभाशे निर्लपे निरवग्रहे | सकलाख्यमहामाय वरदे सुरपूजिते || खकार फकार वह्निस्थ एकारान्तरे सुंदरि | मकारान्तरवर्गेषु पंचपिण्डात्मके शिवे || सर्प्पवत्कुण्डलाकार नादशक्ति परतमे | बिंदुमध्ये स्थिता देवी जालंधरव्यवस्थिता || तुर्यवैतूर्यपीठस्थे पूर्णपीठ व्यवस्थिते | कामस्थे च कलातीते काम्याख्या च भगोद्भवे || ब्रह्मग्रंथिकलाटोप मध्यश्रोत प्रवाहिनी | शिवसर्वगते सूक्ष्मे नित्यानंद महोत्सवे || मन्त्रनायिकि मन्त्रज्ञे चिच्च कोणान्तवासिनी | पंचपीठलयानित्या मेरुनायकि सुर्वरी || खेचरी भूचरी चैव शक्तित्रय प्रवाहिनी | कालान्ताग्नि समुद्भूत कालकालान्तकालिनी || कालिकाक्रमसंबन्धि कालिद्वादशमण्डल | त्रैलोक्यदहनी देवी सा च मूर्तित्रयोदशी || सृष्टिस्थिति च संहार अनाख्याख्य महाक्रमे | भासा श्री गुह्यकाली च निर्वाणेशीनिशेश्वरी || प्. ८७अ) झंकारिणी भैरवी च स्वर्णकोटेश्वरी शिवा | राजराजेश्वरी चण्डा अघोरेशी निशेश्वरी || सुंदरी त्रिपुरा उग्रातारा पूर्णेश्वरी जया | क्रममण्डल मध्यस्था क्रमेशी कुब्जिकाम्बिका || ज्येष्ठवालविभेदेन कुजाख्या उग्रचण्डिका | ब्राह्मी रौद्री च कौमारी वैष्णवी दीर्घनाशिका || वज्रिणी चर्चिका लक्ष्मी पूजयेद् दिव्यमातरा | असितांगोरुरुचण्ड क्रोधीशोन्मत्त संज्ञकम् || कपाली भीषणाख्या च संहारश्चाष्टमस्तथा | भक्तानां साधकानां च सिद्धिलक्ष्मीं प्रयच्छति || प्रत्यंगिरा सिद्धिलक्ष्मीर्भैरवेन प्रकीर्तिता | भक्तानां साधकानां च लक्ष्मीसिद्धिं प्रयच्छति || साधको द्वेष्टिकानां च सर्वकर्माणि भंजनी | विपरीतकरी देवी प्रत्यंगिरा नमोस्तुते || कालादिग्रसते सर्वं ग्रहभूतादि डाकिनीम् | साधकं रक्षते देवी कालसंकर्षणीन्नमः || शिवं प्रयच्छते देवी रक्षते लीलया जगत् | प्रत्यंगिरां नमस्यामिह्य चिन्तितानिसिद्धिदाम् || राज्यलाभप्रदां देवीं राज्येशीं भक्तवत्सलाम् | प्रत्यगिरां नमस्यामि अचिन्तितानि सिद्धय || प्. ८७) सर्वशत्रुप्रमर्द्दन्ती दुरिता क्लेशनाशिनीम् | प्रत्यंगिरां नमस्यामि सिद्धिलक्ष्मीं जयप्रदाम् || आपदार्णवतारन्तीं परं निर्वाणदायिनीम् | प्रत्यंगिरां नमस्यामि चण्डकापालिनीं शिवाम् || राज्यदां धनदां लक्ष्मीं ग्रहदोषविनाशिनीम् | प्रत्यंगिरां महालक्ष्मीं चण्डकालीं नमाम्यहम् || दुष्टशत्रु प्रमर्द्दन्तीं दुष्टग्रहविनाशिनीम् | प्रत्यंगिरां नमस्यामि सिद्धिलक्ष्मी जयप्रदाम् || कलिदुःस्वप्नशमनीं महोत्पातविनाशिनीम् | प्रत्यंगिरां नमस्यामि सिद्धिलक्ष्मीं जयप्रदाम् || अचिन्तितार्थदां धात्रीं चिन्तितार्थ फलप्रदाम् | प्रत्यंगिरां नमस्यामि अचिन्तितार्थ सिद्धये || राज्योपसर्गसमनीं महापद्रवनाशिनीम् | प्रत्यंगिरां नमस्यामि सिद्धिलक्ष्मीं जयप्रदाम् || राजमातां राजलक्ष्मीं राजेष्टफलदायिनीम् | प्रत्यंगिरां नमस्यामि सिद्धिलक्ष्मी जयप्रदाम् || सिद्धिलक्ष्मी महाविद्या महासिद्धि प्रदायिका | पठेद्वा पाठयेद्वापि स्तोत्रं प्रत्यंगिराभिदम् || पठनाच्छग्रसैन्यानां स्तंभयेद् भंजयेत् क्षणात् | अचिन्तितानि सर्वाणि पठनात् सिद्धिमाप्नुयात् || प्. ८८अ) महादोषप्रशमनं महाव्याधि विनाशनम् | सिंहव्याघ्र ग्रहभयं सर्वशत्रुविनाशनम् || ग्रहपीडा जलाग्नीनां नाशनं देवि शान्तिदम् | पूजाकाल महास्तोत्रं ये पठिष्यन्ति साधकाः || तेषां सिद्धिं न दूरस्ति देव्याः संतुष्टिदायकम् | यन्नास्ति तन्न सिद्धिस्यात् कौलिके कुलसाधके || यं यं चिन्तयते कामं तं तं सिद्ध्यति नान्यथा | सत्यं सत्यं महादेवि कौलिके तत् समान हि || अर्द्धरात्रे समुत्थाय दीपप्रज्वलिते निशि | पठ्यते स्तोत्रमेतत्तु सर्वं चिन्तित सिद्धिदम् || पुरश्चर्या विनेनैव स्तोत्र मात्रेण सिद्ध्यते | मण्डले प्रतिमाग्रे वा मण्डलाग्रे पठेद् यदि || इदं महास्तवं प्रोक्तमचिन्तितार्थ सिद्धिदम् | नान्य देवरतानान्तु न देयन्तु कदाचन || दातव्यं भक्तियुक्ताय कुलदीक्षारताय च | अन्यथा पुतनां यान्ति इत्याज्ञा पारमेश्वरी || इति श्रीत्रिदशडामरे प्रत्यंगिरा देव्या महास्तवाधिकारम् || संवत् ७३८ थ्वदं श्री ३ भवानीशंकरप्रीतिन श्रीकालीदास न संचययाहा || उमेश प्रींतयेतन्त्रा कालीदासेन संचितम् || ओं नमः शिवायै || श्रीभैरव उवाच || निवसति करवीरे सर्वदाया श्मसाने विनतजनहिताया प्रेतरूढे महेशो हि मकर हिमशुभ्रां पंचवक्त्राममाद्यांदिशतुदशभुजाया सा श्रियं सिद्धिलक्ष्मीः || ऐं ख्फ्रें जयजयजगदम्ब प्रणतहरिहर हिरण्यगर्भ प्रमुख सुरमुकुटमन्दार मालापरिमलदति पटल वचाल चरण पुण्डलीकेषु पुण्डरीकाक्ष प्रमुखकरकम्बु विमलमंदाकिनी सरदेन्दु कुंदारबिन्दसंदोह सुन्दरशरीरप्रभे जयजयमहाकालिकालनाशिनी समयचक्र मेलापकाशिनि सिद्धिगणयोगिनी वीरविद्याधरीजन निकरमुनिनिकुरुम्बनी तुम्बिनी कदंब किं नरैरवाराध्यमाने करालो विधाने सिद्धलक्ष्मी प्रदे विरूपाक्ष चक्षुसंविसे वा नन्दरसदायिके त्रिभुवननायिके स्फुरदनर्घमणिमुक्तबली कलापमध्यस्थिता चक्षुश्रवाभरण झणझणायमानतरुवल्लरी वहलप्रभापटलपाटलीकृत सकल दिग्मण्डलगण्डस्थ लोल्लसित रविशशिकुण्डले समुन्नत पीत कठिन कुच कलश युगलान्तनुवाललु | प्. ८९) लितनरमुण्डावली मण्डिते चण्डिरुधिर पान प्रमत्ते प्रेतकल कलोत्ताल वेतालकरतालिका ताण्डवनताडवा प्रमुखा नट डाकिनी चक्रचंक्रमन चकितविताय चमत्कारं विस्फुरित पिशाच प्रलयचित्कारध्वनि मुखरकनवीरश्मशानाधिवासिनी रुद्रस्कंधाढि रूढे षडाधारमध्यारबिन्द मन्दिरोदराकुंचनोन्नित प्रसुप्तभुजगा गमनायमान कुलकुण्डलनी शक्ति प्रभा प्रदीपिका सुख मनासवलेरिगमदाकाश शशिमण्डलामृत धाराधोरणी पयोनिधि गमन मानसैरुदित हसैरखिल साधकैरविविभाव्यते मात्रिका चक्र संभाविते मृगाङ्क कुंकुमागुरु मृगमदांगरागपरिमल्लवासिता वासमणिमण्डपे खण्डिन्दु मण्डितोरुजटाजलापकलित करवीरोदारकरहार कनक केतकी नवमालिका ततालिका मदयन्तिका माधवी विविधगंधबंधुरगन्धवाह वहलदरुणसवनाचले ध्यानाकार चकितत्रिनयना चले ओं जय जय जगत जननि जय || ख्फ्रें जय जय एं नवाक्षरी नवत्यधिक दिशताक्षरमन्त्रमालाधि दैवते कालिकात्यायिनि कापालिनि नररुधिरवशापिशित परिपूर्णकपाल करवाल त्रिशूल खट्वांग घण्टामुण्डपाशांकुशवराभयशोभित करेसु करे वद्धवीरासने सिद्धेश्वरि सिद्धविद्याधरांरगेन्द्र ध्यायमानांघ्रि वलये शाम्भवा वेशविभवे देवदेवि महादेवि अनाख्ये उमाख्ये सदापूर्णिमाख्ये लसत्तारकाख्ये अकाराक्षरोदरोस्फुरदम्बराकारे महाव्योम्नि व्योमवामेश्वरी कुब्जिके क्षेचरी गोचरी दिक्चरी शाम्बरी शक्ति चक्रक्रियेच्छाज्ञानरूपगुणातीत नित्योमृते नित्यभोग प्रदे संध्या नवशानसमये लास्यलीलाविलासे टटमहानट जटाजूटापगारि रसदलंकार सकलकाव्यकला कलाप वहलधीत्रिगुण प्रबंध विविधबंधु सुन्दरकविता सिद्धिदे रिद्धिदे बुद्धिदे ज्ञानदे मानदे सारदे षोडशाक्षरी षट्तुलिकलित कुसुमपरिमलमिलितमधुकर मुखपुरिनपरिसर विपिनमण्डली ताण्डवितकुण्डली विपक्षपक्ष </poem> == स्रोतः == *[https://muktalib7.com/DL_CATALOG_ROOT/digital_library.htm मुक्तबोधपुस्तकालयः] [[वर्गः:तन्त्रग्रन्थाः]] 12s4i88umqj2tas1iluwcv1ks6zpwxc 418677 418676 2026-10-01T11:14:08Z Shubha 190 418677 wikitext text/x-wiki {{header | title = त्रिदशडामराप्रत्यङिराविषयकनानातन्त्रम् | author = | translator = | section = | previous = | next = | year = | notes = }} <poem> ओं नमः श्रीदेव्यै हिमवच्छिखरे रम्ये सुरासुरनिषेविते । तत्र स्थाने सुखासीनं देवदेवं महेश्वरम् ।। सुरासुरेन्द्रनमिते सिद्धगंधर्वपूजिते । कृतांजलिपूटा देवी इदं वचनमव्रवीत् ।। श्रीदेव्युवाच सर्वश्रोतोद्भवं ज्ञानं त्वत्प्रसादात्मया श्रुतम् । का विद्या साकिनीनान्तु दैत्यानां गतिनाशिनी ।। संसिद्धाया युगे घोरे सर्वसंशयभेदिनी । श्रीभैरव उवाच पूर्वं गौरिमहाघोरे श्मशाने करवीरके ।। आराधितोऽहं देवीभिर्यागे संपूजनाय च । त्वां चारुसंस्थां कृत्वा तु पातस्तत्रवरानने ।। चतुःषष्ठिस्तु या कोट्या साकिन्याद्या महाबलाः । यज्ञभागं प्रयच्छन्ति चरुं कृत्वास्वबांधवान् ।। भुजामितमहं भद्रे क्रीडामि चरयामि च । यावदन्यत्र दिवसे तावच्चाति मदोत्कटाः ।। चरुं प्रयच्छभगवन् परिपाट्या समासतः । मयोक्तं नास्ति मे किंचित् कपाली हं दिगम्बरः ।। श्मशानवासी सततं नास्ति मे बांधवः क्वचित् । विहस्यताभिरुक्तं वै अस्ति ते त्रिपुरान्तके ।। कुलाचारानलुप्यन्ते वयं तु तव किंकरीः । प्. १ब्) तद्वयं परिभोक्ष्यामि देहिनो वरमुत्तमम् ।। मयोक्तमेव तासान्तु गृह्नीध्वमविशङ्किताः । गृहीतचरुकं भागं यस्यामि शिर उत्तमम् ।। त्वदीय वदनाक्रान्त तद्दृष्ट्वा तु विमोहितं । मुह्यमानमतिभ्रंसं तिष्ठामिकरवीरके ।। प्रस्खलन् डामरीभूतो हा प्रियहा प्रियेति च । ऊरूपश्यामि तच्छून्यं तदाहं मोहमागतः ।। एवमुड्डामरीभूतो विस्मृतामस्वकां तनुः । तत्र काल महादेवि साकिनीभिर्महाबलात् ।। भक्षितामृतमादाय ततस्वाभिस्त्ययं सति । तस्मिन् निश्चेष्टभावस्थः तद्वित्तोमन्त्रमुत्थितः ।। परं समाधिमाश्रित्य चेतस्तत्र समाश्रितम् । हृदयादुत्थिता देवी जगदानन्दकारिणी ।। प्रसुप्तभुजगाकारा स्पन्दनानन्दसंयुता । अकला मध्यभागा तु कालाग्नि सदृशप्रभा ।। कालसंकर्षणी ख्याता चक्रे कालाग्निभैरवी । आधारभूता जीवसो? स्थिता सा परमाकला ।। व्यापिनी सर्वभूतानामेकासानेकता गता । एका परापराशक्ति विश्वग्रासैकलंपटा ।। पूर्णिमा पूरिता ज्ञेया रचिता सात्वमास्मृता । प्. २) सान्त्या परापरा सान्ता शून्यातीता निरंजना ।। महातेजोमयी लक्ष्मी रश्मिकोट्या युतोपमा । निर्मलानिष्कला देवि सकलास्थूलविग्रहा ।। पंचवक्त्रा दशभूजा त्रिपंचनयनैर्युता । श्वेतवर्णा महादेवी महाप्रेतो परिस्थिता ।। मात्राष्टकस्य मध्यस्था सिद्धियोगिनि पूजिता । सौम्योग्र जपभावेन साधकेच्छासमासृता ।। दारितास्या लेलिहानां ज्वालाप्लुष्टं कृतं जगत् । उच्छ्वासोच्छ्वासयोगेन चालयेत् कुलपर्वतान् ।। क्वचिद्ध्वंसे क्वचित् कूप्येत् क्वचित् संहरते प्रजाः । क्वचित् सृजेत् क्वचित् पाल्ये स्वतन्त्रेच्छाप्रवर्तते ।। गोणासा भरणैर्युक्ता उरगेन्द्रविभूषिता । पाशाङ्कुशधरादेवी वरदाभयपाणिका ।। सव्यहस्ते धृतं खड्गं त्रैलोक्य क्षोभकारकम् । वामे खट्वाङ्गमत्युग्रं दक्षिणे शूलमुत्तमम् ।। अपरे कन्दरं रौद्रं त्रैलोक्यक्षतजान्वितम् । तथान्ये स स्थितं मुण्डं स केशं शोणितांन्वितम् ।। वामे तु कलशं दिव्यं महारत्नैः प्रपूरितम् । एषा प्रत्यंगिरा ख्याता उत्पन्ना व्योमदेहगा ।। एकासानेक भेदेन विश्वं व्याप्यव्यवस्थिता । प्. २ब्) देवी तुष्टमना सर्व स्रुवन्ति परयागिरा ।। डामरं हि महायागं तदर्थं हि सुरैः कृतं । तस्या भेदं प्रभेदेन कोटिसंख्यातनंदिनि ।। प्रत्यङ्गिरात्वियं देवि सिद्धिलक्ष्मी जयद्रथे । झंकार भैरव चण्डा शिवान्तु कुलडामरे ।। श्रीदेव्युवाच भगवन्देव देवेश शशाङ्ककृत शेखरे । ध्यानं यथार्थध्यातव्यं त्वत् प्रसादान्मया प्रभो ।। अधुना श्रोतुमिच्छामि मन्त्रशौचारणं परं । भैरव उवाच मन्त्रं तु हृद्गतं भद्रे अहं जानामि तत्वतः ।। कथयामि न संदेहस्त्वया च प्रेरितो यदा । भूप्रदेशे समे शुद्धे कुंकुमोदकलेपिते ।। मातृकां प्रस्तरेत् तत्र मन्त्रानां जननी परा । अदृष्टविग्रहा च्छान्ता च्छिवात्परमकारणात् ।। उत्पन्ना तु पराशक्तिरदेहादेहरूपिणी । तत्रोत्पन्ना गोलकाख्यं तारारूपं चिदात्मकम् ।। तज्जातध्वनिरूपेण ध्वनिबिन्दुत्वमागतः । बिन्दोर्नादस्य चोत्पत्ति रस्वरस्य सुरेश्वरि ।। ततो स्वरान्नुसुभगे प्रसूतामातृका शुभा । कूटयुक्ता वरारोहे पंचशद्भेदवर्णगा ।। या सा परापरासूक्ष्मा प्राणस्यान्तर्गता शिवा । प्. ३अ) सा योनि सर्वमन्त्राणां कला सप्तदशी परा ।। पराकाश समुद्भूता इच्छाशक्तिवरानने । बिन्दुक्रम ज्ञानशक्तिः क्रियार्थो या निगद्यते ।। सूर्यरूपं ततः प्राणो ह्यपाणः शशि सोभने । समानो वरुणो ज्ञेयो रुदानः पावकः पुनः ।। माया सर्वाङ्गसन्धीनां निबंधो व्यान उच्यते । द्विचतुष्कप्रकारेण उदीतः पिण्डनायकः ।। चराचरस्य जगतः सृष्टिसंहारकारकः । पूरकं च ततः पश्चादस्त्रयुक्तं वरानने ।। अन्तकपुनरुद्धृत्य शून्यमाद्यन्तयोजितम् । पंचमं च तृतीयाद्यं सन्तान्तं तु समुद्धरेत् ।। ग्रंथीश्वरसमायुक्तं दन्तवर्णगणाम्विके । सर्वगंनवमयुक्तं उदुरुच्छरभूषितम् ।। अन्त्याद्यमेघसहितं रिक्तेराद्यं ततः प्रिये । आद्यन्तपदमर्त्तन्ते दन्तजीवयुतं ददेत् ।। वेदयुक्तं बिन्दुयुतं शिववक्त्रं नियोजयेत् । अस्याद्यन्तन्तु संयोज्य अस्त्रराजमहाबलम् ।। वेदपीयूषवह्निस्थं पंचबिन्दुसबिन्दुकम् । अस्त्रराजं यथोक्तं स्यात् क्रमेणसुरसुंदरि ।। एतत् क्रमद्वयं चान्य रेफं मध्यगतं न्यसेत् । प्. ३ब्) सप्तादशाक्षरा योज्य स्थीतास्त्वीद्राविका प्रिये ।। अथान्यं संप्रवक्ष्यामि मालामन्त्रसुशोभने । ओं पंत्तंगिरिसमुद्धृत्य महाराजा ततः परम् ।। महाशंखं ततो योज्य दिडषाणे तथैव च । हड्डमड्डो ततो योज्यमबलेति ततः परम् ।। ज्ञामहिकर इददृकराव इपदं पुनः । विदि आव इव तथा अत्थ हत्थि पदं पुनः ।। परहत्थि सा इहत्थिज्ञा गिति चि तथैव च । परे च कर्मणे योग्याता हि पत्तिं गिरिं पुम ।। निवज्रि च तथा मत्थि आद्यन्त पुटिता प्रिये । न च त्येकोनरहिता योगिनीनां मुखे स्थिता ।। अशरीरा पराचाद्या श्रुत्वा पद्मोद्भवेसति । एतद्विद्या प्रभावेन सम्पन्नास्मिजगज्जयी ।। आसीत्पूर्वते मोघोरं चराचरविवर्जितम् । सत्वमायागुणातीतं करणेन समन्वितः ।। ईदृशे वजगज्जाते इच्छाशक्तिः शिवस्य च । तन्मात्रद्योतयोगेन स्वयज्ञानी प्रयच्छति ।। क्रिया च सृजते विश्वं यद्भूतं यद्भविष्यति । तया विमलरूपेण निर्मितन्तु सदाशिवम् ।। नादरूपं शिवः साक्षादभेदाभेदवर्जितम् । मुञ्चन्तु ते सदानादं बहुस्थं त्रिपदान्वितम् ।। प्. ४अ) एष शब्दात्मकं सोहि अक्षयः परमेश्वरः । सर्वव्यापि प्रभुः सोहि येनासौ पजनक्षमः ।। अस्यापि ईश्वरे जातः शब्दस्पर्शगुणान्वितः । सोपि कर्ता शिवः शान्ता सर्वकार्यगुणान्वितः ।। अहं तत्र समुत्पन्ने स्त्रितत्वपरिमण्डितः । सृष्टिसंहारकर्ता च परेच्छा हि व्यवस्थितः ।। मयापिनिर्मितो विष्णुश्चतुर्गुणसमन्वितः । पालयन् वै जगत्सर्वं संसारे शरणात्मके ।। तस्यनाभिगतं नालं समुत्पंसुकोमलम् । तत्र ब्रह्मासमुत्पन्नः पंचतत्वं कृतात्मकः ।। ब्रह्मविष्णुरतो युद्धं संजातः सृष्टिकारणम् । अहं कर्ताभवेद्ब्रह्मा विष्णुरवेपुनस्तथा ।। शिरच्छेदकृतस्तस्य मयाक्रुद्धेन पार्वति । सोपि क्रुद्धो महादेवि दृष्ट्वाविष्णुसमोपरि ।। महाक्रोधान्वितो ब्रह्मा रक्तवर्णो विभीषणः । तैरेवोत्यादिताः पुंसः सुरूपास्तत्पराक्रमाः ।। अभेद्यकवचाः सर्व विस्वाकृतिमहाबलाः । प्राणं हंसरथारूढा कोटिकोट्यायुताः प्रिये ।। प्रार्थयन्ति महायुद्धं दण्डं संगृह्यवेष्टितम् । निर्मितास्तु तदासर्व सत्यं सुरगणार्चिते ।। प्. ४ब्) अधुना संप्रवक्ष्यामि मालामन्त्रं यथार्थतः । सोमार्कानलसंहार मध्ये व्योमसमालिखेत् ।। तृधामलांच्छितं कृत्वा विंद्वेन्दुसमयोझ्रितम् । संहारवर्णाश्चैवाधो रौद्रीदेवीनियोजयेत् ।। एतत् पिण्डाक्षरं चैव योगिनी श्रुतिमण्डलम् । पुरुषे नाधिकारोस्ति सत्यं सत्यं गणाम्बिके ।। एषाकुण्डलिनीख्याता प्राणापानप्रवाहिनी । अनच्छवदनात्तस्था पंचस्थानव्यवस्थिता ।। नतिं नियोजयेत् पश्चात् मन्त्राणां दीपनाय च । सर्वसिद्धं ततो योज्य योगिनीभ्यानतिं पुनः ।। सर्वसिद्धिपदं पश्चात्मातृभ्यः पदमेव च । नमो नित्योदितानन्द नंदितायै पदन्तथा ।। सकलकुलचक्रेति नायिकायैपदं तथा । भगवत्यै चण्डपदं कापालिन्यै पदन्तथा ।। तद्यथा मातृखण्डं तु मन्त्रखण्डमथोच्यते । आद्या विद्याद्यन्तयुगं मायान्तेन समन्वितम् ।। बिंद्वेन्दु योजितं कृत्वा प्रथमं बीजनायकम् । सर्वाद्य विद्यासुश्रोणि ऊर्द्धाधोग्राहयेत् ततः ।। शिवबीजेन सहितं एकत्र च समुद्धरेत् । शून्यं शून्यं समायुक्तमूर्द्धाधस्योपरिस्थितम् ।। आद्यान्तान्ततमुद्धृत्य कुहरं मन्तकोन्वितः । (प्. ५अ) अमानियोजयेद्भद्रे सप्तपातालभेदकम् ।। भुवनाधिपतिं गृह्यं शून्यायेनसमन्वितम् । तदन्तयोजितं कृत्वा वर्णराजं महाबलम् ।। ते बिंदुकाममुद्धृत्य तृतीयासनसस्थितम् । नमोनियोजये दन्ते महामन्त्रेणसंयुतम् ।। परमहंसिनिपदं तथानिर्वाणमार्गदे । विषमोपप्लवपदं प्रशमनिपदन्तथा ।। सकलदुरितारिष्ट क्लेशदलनिपदं तथा । तथा सर्वापदपदं अंभोधितरणिन्तथा ।। सकलशत्रुप्रमथनि देवि आगच्छयुग्मकम् । हसयुग्मं वल्गतथा नररुधिरान्त्रमेव च ।। वसा च भक्षणिपदं ममदेवि पदं तथा । स्वशत्रुश्च पदं पश्चात् मर्दमर्दपदन्तथा ।। खाहिखाहि पदं चैव त्रिशूलेन पदन्तथा । भिंदिभिंदि द्विधाभद्रे खड्गेन च पदं पुनः ।। ताडयेति द्विधायोज्य च्छेदयेति पुनस्तथा । यावत् तावत् पदं पश्चान् ममशब्दं ततो ददेत् ।। सकलं च पदं पश्चात् तथान्यं च मनोरथान् । साधयेति द्विधायोज्य तथा परम एव च ।। कारुणिकेति च पदं तथा भगवतीति च । महाभैरवरूपं च पदधारिनिमेव च ।। त्रिदशवरप्रदे च नमिते च समायुतम् । (प्. ५ब्) तथा सकलशब्दं च मन्त्रमाते पदं तथा ।। प्रणतजनशब्दं च वत्सलतिसमायुतम् । देविशब्दं ततो देयं महाकालिपदन्तथा ।। कालनासनिशब्दं च अन्यं च कथयामिते । पंचमन्त्रसमुद्धृत्य पंचमं तस्य चोपरि ।। पंचमनसमायुक्त एतद्वर्णत्रिधाकुरु । प्रसीदपद देवेशि मदनातुरसंज्ञकम् ।। बिन्दुयुक्तं तथाकारं कारयेत् परमेश्वरि । कुरुशब्दद्विधायोज्य सुरासुरपदं तथा ।। कन्यकायपदं भूयो गोलकेनसमायुतम् । अष्टमन्त्रसमुद्धृत्य विलोमपरमेश्वरि ।। ततः श्रीकण्ठनाथन्तु बिंद्वाख्यं कारयेत् प्रिये । तृतीये तु महेशानि तृतीयाक्षरभूषितम् ।। अस्या विद्या द्वितीयन्तु जीवहीनं मृगेक्षणे । त्रिधानियोजयेदन्ते वह्निभार्यासमन्वितम् ।। तृतीयखण्डस्तु कथितं वर्णानान्तु शतद्वयम् । नवत्यधिक देवेशि उद्धृतं शम्भुनापुरा ।। सांगोपाङ्गा स वक्त्रा च नान्येषां विद्यते भुवि । आदौ तु वक्त्रविन्यासं त्रिधानवसुतः परम् ।। हृदयादि तृतीयं तु आयुधैः शेषकल्पना । अन्यं चाष्टाक्षराविद्या विलोमविन्यसेत् प्रिये ।। (प्. ६अ) अस्मिन्तन्त्रवरे सिद्धा नान्यतन्त्र कदाचन । वर्णा उत्कीलिताह्यस्यां भवत् प्रीत्या वरानने ।। अनया विद्यया गौरि जन्ममृत्युभयावहे । जन्तवाविविधाकारा भक्तिहीना गुरुद्विषः ।। स्वयं गृहीतलिङ्गान्तु स्वयं मन्त्र प्रतिष्ठिता । अधिकारं प्रकुर्वन्ति गुरोराज्ञां विना प्रिये ।। तथा प्रत्यंगिरा देवी किलिता तु जयद्रथे । गुरोर्मुखात् समुद्दिष्टा शुभावाय दिवा शुभा ।। तदा सा सिद्ध्यते क्षिप्रं इति सत्यं गणाम्बिके । इति श्रीत्रिदशडामरे महातन्त्रे चतुःत्रिंशतिसाहस्रे श्रीप्रत्यंगिरात्पत्तिमूलमन्त्रोद्धारविधिं एकाशीतितमः पटलः ।। १ ।। (प्. ६अ) श्रीदेव्युवाच मन्त्रोद्धारविशेषेण वर्णितन्तु समासतः । अधुनाश्रोतुमिच्छामि देव्या यागमहेश्वर ।। श्रीभैरव उवाच रक्षांसि भूतान्युक्तानि रेफाश्चाखिलनाडयः । द्वारसोभापशोभाश्च करणैन्द्रियवृत्तियः ।। चित्तं वीथीभवेद्देव्या हकारं चैव पीठिका । इच्छाक्रियात्मिकालिङ्गा पीठिका सहसङ्गतिः ।। मन्दमष्टच्छदबुद्धि चामशक्तिषडस्रकम् । तदा तु व्यक्तिस्तम्भिन्नं गजाजीवस्तु कीर्तितः ।। (प्. ६ब्) अधिस्थाननिरालम्बं अत्रासो परमेश्वरी । तस्य संदर्शनाद् देवि यात्यनवहुजात्मजाम् ।। अज्ञानक्षयमत्यतिमन्त्रः सान्निध्यकारणात् । यजनं संप्रवक्ष्यामि सिद्धिं येनाशु जायते ।। प्रथमे हनिषष्ट्यां वामावास्याथ चतुर्द्दशी । नित्यं सन्निहिता देवी सिद्धिदामोक्षदास्मृता ।। गुरुं विनाह्यसमये यो विद्यां ग्राहयेत् प्रिये । सपच्यत महाघोरे नरकं त्यति संकटे ।। दातारो नरकं यान्ति विद्यासमयपूजनात् । अन्यथा न भवेत् सिद्धि जन्मकोटि शतैरपि ।। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन यागं कृत्वा प्रदर्शयेत् । चतुःकोणपुराकृत्वा चतुर्द्वारोपशोभितम् ।। षट्कोणं विन्यसेन्मध्ये बहिः पत्राष्टकं तथा । तद्बहिः षोडशाधारमालिखेत् कमलं शुभम् ।। रजसाश्वेतवर्णेन रंजयत् सुसुमाहितः । शुद्धे वसुमती देहे सुभगे तु मनोरमे ।। हृत्स्थाने वातु यष्टव्या पूर्वोक्तेन यजे च्छुभे । एषा प्रत्यंगिराभद्रे चिच्चन्द्रगतिनिर्मले ।। हृत्पद्मोदरमध्यस्था सुशूक्ष्मामृतरूपिणी । नादमाता वायुसखा नित्यानित्यपदानुगा ।। ततो मृतमयी देवी बिन्दुनादान्तरे स्थिता । (प्. ७अ) दहनार्केन्दुमध्यस्था जगतः सृष्टिकारिणी ।। योगेश्वरी योगपरा भवभक्षभयंकरी । आपदाद्योगमर्मान्तं व्याप्यं विश्वव्यवस्थिता ।। चतुर्द्दशविधेह्यस्मिन् सृष्टिसंस्थितिकारिणी । अज्ञातान् धर्मजननी ज्ञातामोक्षप्रदायिनी ।। अथान्यं संप्रवक्ष्यामि इहामुत्रफलप्रदा । ध्यानं मण्डलविन्यास परिवाराङ्गषट्ककम् ।। येन सिद्धिर्भवत्याशु साधकानां गणाम्बिके । प्रागुक्ते तु शुचौदेशे दुष्टसत्वविवर्जिते ।। प्रसन्नवदनो भूत्वा आचार्यसुसमाहितः । सर्वभूतदयालुंश्च ज्ञानविज्ञनपारगः ।। ताम्बूलपूरितमुखोत् मंदिरानन्दमन्दितः । प्रहृष्टशक्तिसन्नद्धः संन्यासकृतविग्रहः ।। वामभागे गता शक्ती देवताराधनरता । सुरूपामृतभाषी च साधकाज्ञानकारिणी ।। सलज्जाक्रोधनिर्मुक्ता लोभमोहविवर्जिता । अन्यथा विघ्नभागीस्या च्छिद्रन्त घोरयातना ।। सुप्रसन्ने गृहवरे सुधूपामोदसंकुले । पुष्पप्रकरसंयुक्ते पलालिपुरिपूरिते ।। प्रसन्नवदनोभूत्वा दिक्षुन्यासं प्रकल्पयेत् । आग्नेयां हृदयं न्यस्य शिर ईशानगोचरे ।। नैर्-ऋत्यां च शिखामन्त्री वायव्यां कवचं न्यसेत् । (प्. ७ब्) नेत्रं पूर्वदलाग्रे तु पश्चिमेऽस्तु मतो न्यसेत् ।। सर्वज्ञतादिभिर्देव्या ज्ञेया विद्याक्षरैः सह । गोकर्णामजकर्णा च अजा आखुमुखी तथा ।। पश्चिमनास्त्रयुक्तेन काद्यखड्गाग्रतो यजेत् । श्रीकण्ठादिक्रमेणैव आज्ञाग्राहणपूर्वकम् ।। अद्यादिरक्षरेवादौ सूजयेपादयोगतः । गणेशक्षेत्रपालं च विधिनानेन पूजयेत् ।। कंचकस्य जयेनाध्ये सादाख्यं प्रतनायकम् । द्वितीया प्रथमोद्धृत्य मन्त्रेनानेन पूजयेत् ।। तत् पृष्ठचिन्तयेद् देवीं स्वजपध्यानसंयुतम् । नानाकारामहादेवी वामादीनामगोचराम् ।। दिक्कालाद्यानवच्छिन्नामवस्थं चि प्रकाशिका । सप्तादशीह्यवस्था या परानन्दसुरूपिणी ।। भेदैः सप्तदशैः प्रोक्ता विद्यायाव्योमचारिणी । अनाहतशिखायान्तु तस्येच्छा तु विनिर्गता ।। तेजोरूपामहाघोरा व्यापिणी सर्वतस्थिता । तदास्य व्यापिणी प्रोक्ता तेजोक्षरविमर्दिनी ।। कन्दमध्रान्तरज्वाला महामन्थानमच्छिता । सहस्रसूर्यसंकाशा निरुद्धाहृदयान्तरे ।। निरुद्धवीर्यप्रभवा ओतप्रोतकृतानु सा । (प्. ८अ) यावच्छक्त्या तु सस्थानं निरोधिन्या निरोधयेत् ।। तावद्ध्यानेनु मुखतः पंचाव्वारे गता शिवा । ब्राह्म्यादीनां ततो बाह्ये आद्या विद्यादिरक्षरा ।। वासवाद्याश्च ये वीरा तद्रूपा व्योमसंयुता । एके द्वित्रिचतुःपंच षट्सप्ताष्टाथवे द्विषा ।। अष्टमं तु ति पूर्वेण मन्त्रमन्त्री द्विधाच्च यत् । यामलादि क्रमेणैव अष्टपत्रे यजेत् क्रमात् ।। द्वितीयेन पदे वीर्या व्यापिवा च क्रमेण च । कला बाह्य ततः पश्चाच्छृणु एकाग्रमानस ।। तृतीयेन यनेद्भूता अमृताख्या त्रिरक्षरा । विद्यानामविभागेन शृणुतस्यामृगेक्षणे ।। अजिते इन्द्ररूपन्तु उदयोदद्विरेव च । तृप्तिरेकोथ एकांग तुंवी अश्वरसंभवा ।। एते सिद्धा समाख्याता योगिन्यो यास्ततः शृणु । आनन्दा ईश्वरी देवी उच्चगामी च दाम्भिका ।। योनानुरावती चैव जौकला अः शशिप्रभा । खलु एकस्य सिद्धस्य वल्लभस्य सदा प्रिये ।। षोडशारे महाचक्रे पूजयेत् सिद्धिमातराः । रविरश्मि यथाभिन्ना रश्मी यार्वायथारवे ।। शिवशक्तिस्तथा भिन्ना शक्ती च परमेश्वरी । (प्. ८ब्) अधिवासपुरा कृत्वा पश्चाद् यजनमारभेत् ।। सिद्ध्यर्थ्यस्तु महेशानि ततो दीक्षीं समारभेत् । परिक्षिते द्वादशाब्ददशपंचक एकतः ।। अन्यथा पतनं दृष्टं गुरवा नात्रसंशयः । रहस्यमेतत् सर्वस्व मन्यथा न प्रकाशते ।। सुचिनीते तथा भक्ते देवताराधने रते । गुरुमवाग्निमन्त्रे च सदृशं यस्तु पश्यति ।। योत्थं वै तृणवत्मन्ये गुरुदेवागिकर्मणि । दयान्वितो दानरतो रागद्वेषविवर्जितः ।। समयी पुत्रकानान्तु प्रतिमामाषितान्तथा । परादिवस्तु संपूज्य अभावान्मानसेन तु ।। जिज्ञासा ताथकेटिल्यात् साध्याद्वा भक्तिभावतः । ग्रहनं तु भवे च्छिष्य इत्याज्ञापारमेश्वरी ।। श्रीदेव्युवाच पूजामण्डलविन्यास साधकाकार्यलक्षणः । कथितं देवदेवेश कारुण्येन महात्मना ।। तदव्यं श्रोतुमिच्छामि वह्निसंतर्पणं परम् । श्रीभैरव उवाच कर्मकुण्डलिनी बुद्ध्यौ प्रज्वाल्य च चिदानलम् ।। विषयेन्द्रियसंघात निधनं दाहयेत् प्रिये । प्राणापाणौ श्रुक्सुवस्यान् मदानन्दाद्यतर्पण ।। संकल्पादिविकलपाश्च अक्षतानीहहोमयेत् । (प्. ९अ) षडध्वलज्ञानकार्यं संवित् पूर्णां प्रदापयेत् ।। एतदत्यन्तरं ज्ञात्वा बाह्यपूजा समारभेत् । सममानप्रमानं च कुंडं चैव त्रिमेखले ।। अधौखटिकयालेख्यं वह्निसन्तर्पणाय च । कुण्डस्य दशसंस्कारा स्तोत्रनादीनिकारयेत् ।। ताडनं प्रोक्षणं चैव उल्लेखनमतः परम् । उद्वान सेवनं चैव मार्जनं चानु लेपनम् ।। अर्वाचतुःपथं चैव अक्षवाढं च ते दश । कुण्डे पूजाप्रकर्त्तव्या मध्ये वै विष्टरा कुरु ।। ऋतु स्नाता तु वागेशी उत्तरा इषमूर्द्धगा । नीलोत्पलदलश्यामा अर्घपाद्यादिभिर्यजेत् ।। अग्नेरानयनं पश्चात् स्थापनं तदनन्तरम् । वेष्टनं ताडनं चैव प्रोक्षणोद्यातनन्तथा ।। मन्त्राणाममृतीकार्यमर्च्चनं चावगुण्ठनम् । दशैवकुण्डबाह्ये तु अष्टौ कुण्डान्तरे स्थिता ।। गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं तथा । वक्त्रसंकल्पणं कार्य भवते विक्त्रनिःकृतिः ।। निःक्रमोजातक्रमाथ वक्त्रोद्यातक्रमात् प्रिये । वक्त्रशुद्धिः प्रकर्त्तव्या नामशुद्धिस्तथैव च ।। अष्टादशैवसंस्कारः कर्त्तव्या देशिकेन तु । गर्भाधानादिनामान्त कर्त्तव्या हृदये न तु ।। (प्. ९ब्) ततस्तु देवी वागेशी मर्च्चयित्वा विधानतः । पर्यग्निकारणं कार्यं संमुखीकरणन्तथा ।। सुरदानं विष्टराच्च पूजनं परिधीनि च । लोकेशास्तु तु संपूज्या पूर्वादिक्रमयोगतः ।। प्रणीते वह्निसंपूज्य चास्त्रेणैव घटं यजेत् । वह्नि संतर्पणं पूजा कर्त्तव्या च विशेषतः ।। श्रुक्सुवौ शोधयास्त्रेण उपयामोपरिस्थितम् । पश्चाद् द्वादशसंस्कारः सुविलीना पटान्तरे ।। अधिश्रवणमादौ तु उपाधि श्रवणन्तथा । उत्प्लवनसंप्लवनं नीरांजननिरीक्षणम् ।। आसनं पूजयेद् देव्याः पूजयेन्मण्डले शुभे । अथाग्नौ विन्यसेद् देवी ममृतामृतरूपिणीम् ।। ततस्तु तर्पणं कार्यं च्छागैर्मधुघृतादिभिः । अष्टोत्तरैस्त्रिखण्डास्तु दशांशैर्नाद्यतर्पणैः ।। पूर्णा प्रधाराकर्त्तव्या ततो विज्ञप्तिकारयेत् । त्वत्प्रसादेन देवेशि भूयो दीक्षा समारभेत् ।। आ सा कालाग्निकुहरा दुत्थिता परमाकला । कंपमानाकरंध्रेन विश्रान्तानाभिमण्डले ।। भुजङ्गकुटिलाकारा दिव्याप्यापरमाकला । तदन्तवर्तिनी काचिद् देवीपाशक्षयंकरी ।। (प्. १०अ) चन्द्रार्कौभयमध्यस्था चंद्रार्कौभयवंधिता । चंद्रार्कानलसंरूढा चंद्रार्कानलभक्षिणी ।। महारौद्रकरस्था च स्वस्वभावसमाविशेत् । ततस्तेजोद्गता भद्रे एषा सा परमा कला ।। संचार्यमन्त्रवीर्येण तुर्यमार्गेन चैव हि । त्रितत्वे नाथवै तस्य दीक्षाकायाविशेषतः ।। सर्वाध्वशोधने नैव तथामुक्तोभवे शिषु । सूत्रवंधादिकरणे पूर्वोक्तविधिनोदिता ।। विन्यासं शोधनं शिष्या विज्ञप्तितदनन्तरम् । शिखाच्छेदं ततः पूर्णा योजनं स्नानमेव च ।। विज्ञापनं पूजनेन परे योजनिकाशिषोः । अभिषेकसामयिक पूत्रके साधकोपि वा ।। क्रमेण गुणिनाकार्या चरुणानान्यथा प्रिये । पुररण्यं प्रवक्ष्यामि कर्मकोषं यथा स्थिता? ।। प्रत्यूषे तु समुत्थाय मध्याह्ने वा निशागमे । जयेदष्टशतं विद्या ह्यहन्यहनिसाधकम् ।। सर्वकामोनवाप्नोति विद्याजापपरायणा । शुभगः सर्वसन्तानामक्षययपरभाग्भवेत् ।। गोरोचनशतं जप्त्वा नररोचनमिश्रितम् । ललाटे तिलकं कार्यं यः पश्येत् सवशं नयेत् ।। सिद्धार्थ कवचाश्वेता प्रत्यूषे देवतालये । (प्. १०ब्) स्थापयित्वा चतुर्द्दश्यां देव्यार्चा संप्रदापयेत् ।। मुखे तु प्रक्षिपेद् देवि परवादे जयं लभेत् । चांडालाग्निन्तु प्रज्वाल्य काष्ठैः खदिरसंभवैः ।। अरिन्तु स लिखेद्भूमौ विद्याया साधको भुवि । पदं दत्वाभिधे यस्य क्रोधाविष्ठन्तु साधकः ।। खादिरेब्दसहस्रन्तु अजारक्तसमन्वितः । मांसैः परिवृतं कृत्वा ध्यानाविष्टन्तु मोहयेत् ।। सुप्ताहेतु व्यतिक्रान्ते आनयेत् पुरमंदिरम् । चितिभस्मसमादाय खरसूत्रेन संयुतम् ।। शताष्टजापान्मन्त्रेण सैन्ये क्षिप्त्वा तु तत्क्षणात् । पूजयेत् सिद्धिकास्थाने उच्छिष्टोपत्यकानले ।। संध्याश्रोत्रानिरोधेन निसर्गोपश्रुतिं लभेत् । तत्रस्थाने अजेद्भूतं दक्षिणाङ्ग प्रपूजयेत् ।। शुभाशुभं परिज्ञाय तृतीये लभ्यते प्रिये । ततः पितृवनं मच्छेत् कृष्णाष्टम्यां समाहितः ।। तया निशिं मोक्षयित्वा निःशंको निघृणः सुधीः । पलालिभूश्च संलिप्त दिग्वासाभक्तिलालसः ।। वामात्संगगता दूती पूत्रालक्षणसंयुता । मण्डलं कारयेत् तत्र अस्थिचूर्णेनसुन्दरि ।। महापिशितपानाद्यै राद्ययागसमाहितः । (प्. ११अ) आवाहयेत् ततो देवी मुद्रायोगेन नान्यथा ।। प्रज्वाल्यदनिलाद्येन चंद्रसूर्य करेन्धने । कन्दोत्थितामहारौद्री मूदिता प्राणभास्कराः ।। संघट्टसंस्थितो योगी मन्तर्गन्धञ्च घट्टयेत् । ऊर्द्धमार्गप्रवाहेन उद्धरेदुदयं परम् ।। सकृदुच्चारिते नैव विश्वक्षोभ प्रजायते । उद्धरोमभवेद् देवि पशूनां पातयेत् क्षणात् ।। एषा प्रत्यंगिरादेवि बद्ध्वाचोत्पद्यते परे । भ्रूणहत्या सहस्राणि ब्रह्महत्याहतानि च ।। बंधनाद्भस्मसायाति वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा । मेलापखेचरीणान्तु निधीनि च रसानि च ।। लक्षजापेन विधिना पातालं तु रसातलम् । प्रसेनासत्यकथन तथा विध्वंसमारणम् ।। स्तंभनोच्चाटनं चैव सैन्यस्तम्भनमेव च । मन्त्रवदस्तु खार्खोदविषस्थावरजङ्गम ।। गरज्वरादयोदेवि अन्येनेषामनेकशः । परप्रयुक्तानश्यन्ति तन्मुक्तान्य सहस्रणः ।। प्रत्यङ्गिरा प्रभावेन सर्वं सिद्ध्यति साधकः । एतद् रहस्यं परमं नाख्यातं कस्यचित् मया ।। गोपनीयं प्रयत्नेन चौरेभ्योद्रविणं यथा । परशिष्य न दातव्यं भक्ति एकान्तिके यथा ।। प्. ११ब्) गुरुदुष्टे चंचके च कामलोभसमन्विते । दातारो नरकं यान्ति सत्यं सत्यं न चान्यथा ।। इति श्रीत्रिदशडामरे महातन्त्रे चतुस्त्रिंशतिसाहस्रे श्रीप्रत्यंगिराविधि द्व्यशीतितमः पटल प्रत्यङ्गिरा कल्पं समाप्तं ।। ओं नमः श्रीचण्डकापालिन्यै ।। श्रीदेव्युवाच ।। श्रुतादेवमया शंभो आगमानि ह्यनेकधा । मुखदोषगतामन्त्री अज्ञा वैश्वविनाशिता ।। अशुद्धा स्तंभिता भिन्ना ध्वंसिता ज्ञान चेतसः । अनेक कारणार्थेन प्रस्तारं वदशूलिन ।। सिद्धिलक्ष्मीर्महादेवी पंचाचलविनिर्गता । कथं केन प्रकारेण बीजभूता व्यवस्थिता ।। तामहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्प्रसादाच्च भैरव । परितुष्टासिमे शंभो भ्रान्ति च्छेदं कुरुष्वमाम् ।। श्रीभैरव उवाच ।। गुह्याद्गुह्यतरं देवि त्वयापृष्ठं वरानने । न मया ब्रह्मणे ख्यातं विष्णवेन च वासवे ।। न देवेना सुरयक्षेन गंधर्वेन किन्नरे । नोरगे कथिता भद्रे मानुषेय च का तथा ।। शृणु देवि महागुह्यं यस्त्वया परिपृच्छति । तदहं संप्रवक्ष्यामि विद्या प्रस्तारमुत्तमम् ।। प्. १२अ) प्रस्ताररहिता विद्या अशुद्धावक्त्रदूषिता । अनेककारणार्थेन मन्त्रप्रस्तारमुद्धरेत् ।। सुसमे भूप्रदेशे च निम्नान्नतविवर्जिते । गोमयनापलिप्ते च गंधपुष्पादि वासिते ।। पूर्वाभिमुख आचार्य शितचन्दने चर्चिते । श्वेताम्बरधरो भूत्वा श्वेतालंकारभूषितः ।। शितपुष्पशिरे बद्ध्वा कर्पूरमुखपुरितः । शुद्धा च मृद्वती शुद्धा षटिकां दक्षिणे करे ।। धृता देवी प्रयत्नेन आलिखेद्वरवर्णिनि । चतुर्विंशाङ्गुलं सूत्रं कारयेच्चतुरोदिशि ।। पूर्वपश्चिमतश्चैव सौम्ययाम्यदिशां निधेः । भागयेद् रूद्रसंख्या च प्रयत्नाच्चतुरोदिशि ।। कोष्ठकाशतमेरुं हि एकविंशाधिकं भवेत् । तन्मध्ये लोपयेद्देवि शृणुष्वेकाग्रमानसः ।। एकद्वित्रिचतुःपंच ईशाग्निरक्षमारुते । लोपयेद्देवि यत्नेन कोष्ठकाकोणसंस्थिता ।। एन्द्रदक्षिणयोर्मध्ये कोष्ठकाश्च त्रयं त्रयम् । विकर्णपक्षिभेदेन लोपयेत् प्रास्रगालयात् ।। शेषा अनेनमार्गेण रक्षमारुत शूलभृत् । द्वासप्तति वरारोहे लोपयेत् कोष्ठकानि च ।। शतार्द्धतिष्ठते देवि एकोनवरवर्णिनि । प्. १२ब्) चंद्ररामे सराः पूर्वदक्षे चन्द्राग्नि णायकान् ।। एकं चैव गुणावाणा स्थितापाशभृतो दिशि । कैवल्यं लोकभूतानि धनदेशेषु संस्थिता ।। मध्येषु संस्थिता कोष्ठा विश्वसंख्या चलात्मजे । चतुर्द्वार यथा वापी आकारं च भवन्तिते ।। उदयार्द्ध स्थितं पूर्वयाम्यमलयपर्वतं । मेरुभूधरपूर्वेण स्थितं पाशभृतो दिशि ।। लोकालोक स्थितं सौम्यं मध्ये कैलाशपर्वतम् । उदयादृक् स्थितानन्द कोष्ठकावरवर्णिनि ।। मलयादि स्थितानंदा कोष्ठा संख्या वरानने । मेरोनन्दपुरं देवि लोकालोक तथैव च ।। कैलाशे संस्थिता विश्वा क्रमाद्भूधर कोष्ठकाः । पंचाचलसमाख्याता तन्मध्ये मातृकां न्यसेत् ।। पूर्वदक्षे जलसौम्ये मातृकाद्यद्धिमक्षराः । त्रीणि त्रीणि लिखेत् पक्तिं पूर्वादारभ्यचोत्तरम् ।। हकारमध्यकोष्ठस्य तस्याद्यन्ता सशौलिखेत् । हकारार्द्ध वकारञ्च हकारा चेषमालिखेत् ।। क्षकारोधशकारं च झकारादौ जमालिखेत् । ऐकारोर्द्ध उकारं च अकारान्तेदमालिखेत् ।। प्. १३अ) ठकाराधोश्चकारं च झकाराधोच्चमालिखेत् । जकारोर्धच्छकारं च झकारं आदिमुद्धरेत् ।। एकारार्धे थकारं च ओकारार्द्धे टमालिखेत् । ओकारान्ते थकारं च धकारं दोर्द्ध सस्थितं ।। शवमध्ये यकारं च जसमध्ये वमालिखेत् । षडमध्ये मकारं च रेहं च दशमध्यगम् ।। शद्याद्यन्तोक औदेवि च्छभोर्द्धाध च औलिकेत् । टकाराद्यं ठकारान्ते णढौलिख्य क्रमेन वै ।। धकारार्ध थकारादौ जनौलिख्य नगात्मजे । परमध्य लकारं च हकारं पवमध्यगम् ।। भकारं वममध्यस्थं सकाराधौ यमालिखेत् । प्रस्तारोयं महागूढं नाम पंचाचलं महत् ।। तन्मध्ये तु महादेवि महाविद्याचलात्मजे । सिद्धिलक्ष्मीति विख्याता शृणुष्वेकाग्रमानसः ।। णान्तोर्द्ध संस्थितं वर्णं मीकारान्तेन भूषितम् । आद्यप्रणवमित्युक्तं स्मरणात् किल्विषापहं ।। लोकालोका स्थितं गृह्य धकाराध्वे स्थितं तु यत् । तस्याध षडमध्यस्थं धकाराद्येन भूषितं ।। कैलाशे हरमध्यस्थं तदग्रे फलमध्यगम् । रेफाक्रान्तं शिरस्थाने तदग्रे लयमध्यगं ।। प्. १३ब्) मेरुमाद्येनसंभिन्नं रकारादि समालिखेत् । लोकालोकाष्टसंयोज्य रममध्ये तदग्रतः ।। इ न मध्येन संभिन्नं अष्टमं अक्षरं भवेत् । खान्तंवर्णसमुद्धृत्य उदयाचलसप्तमं ।। मेरुमाद्येन संभिन्नं धकारोर्द्धेनदग्रतः । लोकालोकादिसंयुक्तं संशमंबीजमुत्तमम् ।। वममध्यगतं वर्णं रममध्यगतं तथा । इ णमध्यक्रमायोज्य नमस्कारं तदग्रतः ।। चतुर्थं पंचमं षष्ठंमस्याविद्याश्च सप्तमम् । चत्वारक्रममालिख्य डोर्द्धमलयादि संयुतं ।। औणमध्यं दशमध्यं मेरुमाद्यक्रमायुतम् । विद्यामेकादशं वर्णं नमो अग्रे ततः पुनः ।। नित्योदिता पदं लिख्यधोर्द्ध इन्दुविभूषितम् । राद्यवर्णसमुद्धृत्यधोर्द्धन्तु बिन्दुलांच्छितं ।। दिता पदं च तस्याग्रे रममध्यं इडमध्यगम् । युक्तं देवि प्रयत्नेन द्वात्रिंशदक्षरोद्धृता ।। कैलाशे लयमध्यस्थं खाद्यं उदयपर्वते । कैलाशे परमध्यस्थं केवलानि समालिखेत् ।। कुलचक्रपदं पूर्वधोर्द्धन्तु रयमध्यगौ । कला द्वित्रिक्रमायुक्तो खाद्यं परकलान्वितम् ।। रान्तोधसस्थितं वर्णं ठान्तोर्द्धेन समन्वितम् । प्. १४अ) कैलाशे वममध्यस्थं उदयाचल षष्ठमम् ।। पफमध्ये तदग्रे च केवलानि समुद्धरेत् । औणमध्ये रममध्य इदमध्ये क्रमायुतम् ।। च्छोर्द्धं तिथिकलायुक्तं एकारान्तोर्द्ध केवलम् । खाद्यं परकलायुक्तं गवमध्ये परायुतम् ।। कैलाशे हादिमध्यस्थं मेरुमाद्येनभूषितम् । धोर्द्धस्थं र मध्यस्थं इडमध्येन भेदितम् ।। औणमध्यगतं देवि रकाराद्यं तदग्रतः । रमध्यगतं योज्य तकारान्तं समन्वितम् ।। वेदाद्यक्षरमुद्धृत्य मायाबीजं तदग्रतः । नाभिद्विस्थान खंमूर्द्धौ षष्ठं परकलान्वितौ ।। पाददान्तसमारूढं मूर्द्धमकारसंयुतम् । तस्याग्रे तु चक्षोकारं क्रोंनमोन्त समुद्धरेत् ।। विद्याद्यक्षरसंलिख्य गवमध्यं थलमध्यगम् । षडमध्यपुनर्देवि केवलानि समुद्धरेत् ।। निसिहंलिख्य देवेशि विलोमेनाध्विजात्मजे । लोकालोकान्तमुद्धृत्य तं चोर्द्धयद्व्यवस्थितम् ।। मेरुमाद्येनसंभिन्नं तकाराद्यन्तु केवलम् । मार्गदेवि समालिख्य पदं तस्याग्र सस्थितम् ।। तस्याग्रे तु समालिख्य केवलं लघमध्यगं । प्. १४ब्) गवमध्ये परमध्ये एकीकृत्य वरानने ।। कैलाशे फलमध्येषु तदन्ते गवमध्यगम् । दशमध्यासमारूढं शमरि पदमग्रतः ।। हरमध्ये उरमध्यं परमध्यं च केवलम् । राद्यं खार्द्ध समारूढं दान्तं पाशभृतान्वितः ।। औणमध्यस्थितं वर्णं महिषासनसंयुतः । रिष्टक्लेशपदं मग्रेराद्यं वाद्यं च केवरौ ।। धोर्द्धपाशभृते नैव भेदितं रान्तकेवलम् । लान्तं परकलाक्रान्तं रेफभिन्नं च मस्तकम् ।। केवलं गवमध्यस्थं राद्यं परकलान्वितम् । षडमध्यं वममध्यं इ न मध्येन भेदितम् ।। विसर्गान्त स्थितं वर्णं मेरुमाध्येनमण्डितम् । तरणि पद तस्याग्रे आलिखेद्वरवर्णिनि ।। रहमध्यं उममध्यं परमध्यं वदान्तगम् । केवलानि समुद्धृत्य तर उ आदिसंयुतम् ।। निथमप्रविलोमेन रद्येमकारभूषितम् । फलमध्यगतं वर्णं मेरुमाद्येनमंत्रितम् ।। आद्यं मलयमुद्धृत्य ऊर्द्धचाधं तु केवलम् । त्रयाद्विगुणमुच्चार्य हसद्विस्थानमालिखेत् ।। फलमध्यगतं वर्णं तस्याग्रे परमध्यगम् । तस्याधो खगमध्यस्थं द्वयो द्विगुणमुच्चरेत् ।। प्. १५अ) लोकालोका स्थितं चोर्द्धं कैलाशे दशमध्यगम् । थलमध्यगतं लिख्य अकमध्याधसस्थितम् ।। विसर्गान्ते स्थितं वर्णं इकारेण विभूषितम् । दान्तं परकलायुक्तं मी अन्तेन समन्वितम् ।। तरजं लिख्यदेवेशि तदग्रे फलमध्यगं । फभमध्यगतं वर्णं मलयाद्येनभूषितम् ।। भक्षिणीमदमुच्चार्य द्विस्थाने षडमध्यगम् । कैलासे हरमध्यस्थं फलमध्याधसस्थितम् ।। केवलं हान्तगं वर्णं ओणमध्यं तदग्रतः । तस्याधो दशमध्यस्थं बिन्दुषष्ठस्वरान्वितम् ।। षडमध्यगतं वर्णं राद्यं सरेफमूर्द्धगम् । द्वयाद्विस्थानमालिख्य गाद्यं मलयादिभूषितम् ।। शशमध्यगतं वर्णं वारुणेनैवमण्डितम् । उभौ द्विगुणमुच्चार्य त्रिशूलेन पदं पुनः ।। कैलासे खान्तसोवस्थ ईश्वरं बिन्दुलांच्छितम् । विसर्गाधसमुद्धृत्य मेरुमाद्येनभूषितम् ।। द्वयो द्विगुणमुच्चार्य च्छिंधिद्विस्थानमालिखेत् । कैलासे भयमध्यस्थं केवलम् भूधराद्भवे ।। ऐममध्यं ख घ मध्यं ऐ ऊर्द्धं योजयेत् क्रमात् । लोकालोकस्यधोर्द्धस्थं औणमध्ये तदग्रतः ।। मलयादि युतं कृत्वा ठान्तं साग्रं समालिखेत् । प्. १५ब्) त्रयो द्विगुणमुचार्य च्छेदये द्विगुणं लिखेत् ।। तावद्यावत्पदं लिख्यविसर्गान्तोर्द्धमालिखेत् । नारथान्पदसंलिख्य साधयेद्द्विगुणोलिखेत् ।। गवमध्यतदग्रे च थलमध्यं षडमध्यगम् । केवलानि त्रयावर्णात्कणिरुकाविलोमतः ।। वममध्यं खघमध्यं फलमध्यं तथैव च । तदग्रे औणमध्यस्थं तृतीयस्वरभेदितम् ।। महाभैरवमुद्धृत्य तेजष.ष्ठस्वरास्थितः । केवलं गवमध्यस्थं दोधपरकलान्वितम् ।। थलमध्यं ढकाराढं उभौ ईश्वरभेदितौ । तरजं ईश्वरैः सार्द्धं तदग्रे थधमध्यगम् ।। वहमध्यं फलमध्यं दोधन्तु धावसंलिखेत् । केवलानि वरारोहे चेदवर्णसमुद्धरेत् ।। षोद्धन्तु ईश्वरा क्रान्तं औणामध्ये च ए युतम् । हरमध्यं उरमध्यं परमध्यं तथैव च ।। केवलानि त्रयोवर्णा त्रार्द्धञ्च बिंदुलक्षितम् । औणमध्यं दशमध्यं युक्तं च दोर्द्धमग्रतः ।। मलयादि युतं कुर्याणाधस्थं सविसर्गयुक् । कैलाशे गवमध्यस्थं अधोह्यग्निं प्रदापयेत् ।। ताद्यं थाद्यं च्छकारान्तं धोर्द्धवकारमालिखेत् । केवलानि वरारोहे भूतसंख्याक्षराणि च ।। प्. १६अ) तदग्रे औणमध्यस्थं हरमध्याधसस्थितम् । तदग्रे परमध्यस्थं इटमध्येन भेदितम् ।। अनुस्वारान्तमालिख्य ऐकाराद्यन्तु मूर्द्धगम् । कैलाशे फलमध्यस्थं पहमध्यस्थितं तु युत् ।। इकाराद्येनसंयुक्तं आलिखेद्वरवर्णिनि । केवलं भढमध्यस्थं सान्तं ऌ आद्यभूषितम् ।। खाद्यं परकलायुक्तं वाद्यमीश्वरभेदितम् । अस्य बीजादिमं बीजमग्रतः पुनरालिखेत् ।। केवलं परमध्यस्थं आलिखेद्वरवर्णिनि । विसर्गान्तोद्धमालिख्य आद्येन च विभूषितम् ।। वहमध्यगतं वर्णं धोर्द्धञ तदनन्तरम् । कलातृतीयसंयुक्तो अतरुर्द्धं शृणु प्रिये ।। सान्ते षष्ठकलारूढो व्योममस्तकभूषितम् । त्रिविधोच्चारणं तस्य कुर्यात् पर्वत संभवे ।। प्रसीदमदनालिख्य ओणमध्यं खोर्द्धसस्थितम् । अग्रतेजं समुद्धृत्य मलयाद्येनभूषितम् ।। खाद्यंदान्तं समुद्धृत्यौ उकारासनसंस्थितौ । उभौद्विगुणमुच्चार्य रान्तं उ आदिसंस्थितम् ।। दान्तं परकलायुक्तं हाद्यं खार्द्ध स्थितं कुरु । कैलाशे दशमध्यस्थं उणमध्यो दया चले ।। लोकालोकेधकारार्द्ध कैलाशेषादिसंयुतम् । प्. १६ब्) खाद्यं परकलाक्रान्तं व्योममस्तकभूषितम् ।। लोकालोकादिसंयुक्तं व्यंजनं मूर्ध्निसंस्थितम् । कैलाशे वहमध्यस्थं तस्याधो हव्यवाहनम् ।। नादबिंदुकलोपेतं लोकालोकादिभेदितम् । सान्तवर्णसमुद्धृत्य उ झमध्यासनस्थितम् ।। व्योममूर्ध्नि गतं कुर्यादशेषाद्य प्रणाशनम् । कैलाशे पर्वतते वान्ते यद्वर्णं सार्द्धसंस्थितम् ।। अकारान्तमुर्द्धलिख्य उभौ त्रिस्थानमालिखेत् । हरमध्यासनं लान्तं सान्तं च ह्यग्रतः स्थितम् ।। उभौदण्डधरौ कुर्यान्मन्त्रमेतत् सुरार्चिते । एषाविद्यामहाभागे सिद्धलक्ष्मीति विश्रुता ।। अक्षरान्ते तु ते सर्व नवत्यधिक् शतद्वयम् । श्रीदेव्युवाच ।। अद्यमे सफलं जन्म अद्यमे सफलं तपः ।। श्रुता शंभो महाविद्या त्वत्प्रसादाद्य भैरव । अधुना श्रोतुमिच्छामि करांगन्यासमुत्तमम् ।। येन विन्यस्तमात्रेण सर्वसिद्धिप्रजायते । श्रीभैरव उवाच ।। शृणु देवि महाभागे यस्त्वयापरिपृच्छतम् ।। कथयामि न संदेहो न्यासं भवति यादृशम् । शृणु देवि समाख्याता सिद्धलक्ष्मीति विद्यया ।। प्. १७अ) ओंकारादि हकारान्ता दशोनात्रिशताक्षरी । तस्याद्येकादशावर्णा पूर्ववक्त्रे च विन्यसेत् ।। तस्याग्रे नन्दसंख्या च दक्षिणास्येषु विन्यसेत् । भानुसंख्यान्तरे वक्त्रे पश्चिमे रुद्रसंख्यकान् ।। ऊर्द्धवक्त्रे च देवेशि द्विगुणाक्ष तृणाक्षरात् । नमोन्तं विन्यसेद्वक्त्रे यथा संख्याक्रमेण तु ।। वक्त्रं न्यासमिदं प्रोक्तं तदग्रे त्वधुना शृणु । भ्रुकृन्नाभिमुखे चैव वामदक्ष पुटे तथा ।। वामदक्षिण नेत्र च श्रवणे वामदक्षिणे । लिङ्गाधार क्रमेणैव वर्णमेकैक विन्यसेत् ।। भ्रूपादौ गुडपर्यन्तं योजयेद् द्वादशाक्षरान् । ऋषिरंगा दिशा विश्वा ग्रहरंध्रात् क्रमेण तु ।। हृदयाद्यस्त्रपर्यन्तं यथा संख्याक्षराणि च । नमः स्वाहा वषट् हूं च वौषट् फट् अन्तगं तथा ।। मन्त्रयानी मया प्रोक्तं षडंगान्तेषु योजयेत् । अचलाब्धि युगावर्णा आवाह्यप्रेतमासनम् ।। शत्रुक्षयक्रमेणैव योजयेद् वरवर्णिनि । कपालरुद्रमित्याख्या खट्वांगं विश्वमक्षरान् ।। शूलं चाष्टविजानीया खड्गसप्ताक्षरान्यसेत् । पाशेशरसमाख्याता अंकुशे ऋतु संख्यया ।। प्. १७ब्) वरदोकोनविंशत्या द्वीपसंख्याभवेत् न्यसेत् । सार्द्धमुण्डं चमस्वर्णाः घण्टापंच दशं तथा ।। अस्त्रशस्त्रक्षरा प्रोक्ता करं न्यासमतः शृणु । तर्जन्यष्ट न्यसेद्वर्ण मध्यमेकादशस्तथा ।। अनामिकाग्निमाख्यातः कन्यकां द्वादशाक्षरान् । अंगुष्ठाक्षर सप्तैव त्रिभिर्हस्ततलेषु च ।। करं न्यासमिदं प्रोक्तं नमोन्तं योजयेत् प्रिये । योनिनाभि हृदिमूर्द्ध्नि विन्यसेद्विद्धिचाक्षरान् ।। इदं न्यास महाभाग कथितं भ्रान्तिवर्जितम् । अधुना कथयिष्यामि देवार्चन विधिः क्रमात् ।। येन विज्ञातमात्रेन धर्मकामार्थ सिद्ध्यति । स्नानं कृत्वा वरारोहे धौतवलानुवेष्टयेत् ।। अर्घपात्रास्त्रमन्त्रेन पूरयेद्वरवर्णिनि । द्वारपालस्ततः पूज्य अर्घपात्रांबु पुष्पयाः ।। मन्त्रं ताभ्यां वरारोहे शृणुकल्यानि सांव्रतम् । टकाराध स्थितं वर्णं बिन्दुयुक्तं च कारयेत् ।। तदग्रे जयमध्यस्थं द्विधाभूतं कुरु प्रिये । आद्यं परकलायुक्तं तथा बिन्दुसमन्वितम् ।। ओं तमध्यगवमध्यस्थं ओणमध्यमतः परम् । रममध्यगतं वर्णं इढमध्येन भेदितम् ।। प्. १८अ) अकमध्यगतं वर्णं षडमध्ये तथैव च । विसर्गान्तं ततः कुर्यादेतद्वर्णसमुद्धरेत् ।। मन्त्रेणानेन देवेशि द्वारशाखाग्रदक्षिणे । पुजितव्यं प्रयत्नेन गशेणं? वरवर्णिनि ।। क्षां क्षेत्रपदमुद्धृत्य तस्यादौ प्रणवं लिखेत् । क्षेत्रपालपदं लिख्य नमोन्तमुच्चरेत् प्रिये ।। मन्त्रेणानेन देवेशि द्वारस्य वामभागतः । पूजयेत् क्षेत्रपालं च अर्घांबु पुष्पसंयुतैः ।। देहल्यायै पदं लिख्य प्रणवादिनमोन्तकै । देहली पूजयेन्नित्यं प्रविशेद् यागमंदिरम् ।। प्रणवादिसमुद्धृत्य मायाबीजं तदग्रतः । लक्ष्मीबीजं च तस्याग्रे दिग्मातृभ्यो नमोन्तकम् ।। मन्त्रेणानेन देवेशि अष्टदिग् परिपूजयेत् । प्रणवादि समुद्धृत्य माया तस्याग्रसंस्थितम् ।। आधारशक्तिमालिख्य कमलासन पदं पुनः । ततो नायपदं चाग्रे आसनं मान्मनस्य च ।। तत्रोपरिस्वयं देवि ह्युपविश्यवरान्मुनि । आधारशक्तिमाकुंच्य तडित्कोटिसमप्रभाम् ।। मध्रनाभौ च हृत्कण्ठे आज्ञास्थानक्रमेण तु । भेदितव्यं प्रयत्नेन द्वादशान्त लयं कुरु ।। प्. १८ब्) परामृतरसं देवि श्रवन्तं चिन्तयेत् सदा । देहमाप्लावनं कृत्वा स्वयं देवी भवेत् ततः ।। अर्घपात्रं ततः पूज्य मूलविद्यासुरेश्वरि । अंगन्यासक्रमेणैव नमोन्तं पात्रपूजनम् ।। स्वजाति विहितैर्द्रव्यैः परिपूर्णं कुरु प्रिये । मुद्रामृतमयी बद्ध्वा पात्रस्यापि प्रदर्शनै ।। च्छोटिकां च त्रयं दत्वा विघ्नस्योच्चाटनं कुरु । पात्रपूजा इमे प्रोक्ता अत ऊर्द्धं शृणु प्रिये ।। ओं ह्रीं श्रीपदमुच्चार्य आनन्दभैरवाय च । फट्कारान्तो लिखेद् देवी प्रणवं लिख्य चाग्रतः ।। माया श्रीबीजमालिख्य सत्रयं सविसर्गजम् । सुरादेव्यामृतं लिख्य धममायाश्च संलिखेत् ।। पवित्री करणं देवि मन्त्रेणानेन कारयेत् । सकलशत्रुमालिख्य प्रमथनिपदं पुनः ।। अस्त्रायफटमालिख्य द्रव्यशुद्धिरणेन तु । अन्तर्याग पुनर्देवि कर्तव्यं सुविशेषटः ।। वामेन पूरयेद् वायुं कुंभयेत् तद्वनन्तरम् । रेचयेत् सूर्यमार्गेन किंचिदाकुंचयेद् गुडम् ।। शक्तिः शिव पदे योज्य जिह्वामूर्द्धगतं कुरु । अन्तर्यागमिदं देवि कथितं भ्रान्ति वर्जितम् ।। अष्टपत्र लिखेत् पद्मं सकेशरसकर्णिकम् । प्. १९अ) तद्बाह्ये षोडशारं च प्रयत्नेन समालिखेत् ।। प्रेतञ्च कर्णिकान्तस्थं देवीं तस्योपरिस्थितम् । विंशस्यार्द्ध भुजोपेतां विंशाद्धार्द्धमुखानि वै ।। षष्ठिस्यार्द्धार्द्ध नेत्रानि शुद्धस्फटिकसंनिभा । कुंदेन्दु सदृशं रूपं हारनूपूरमंडितम् ।। त्रिशूलवरदं घण्ठा खट्वाङ्गं पाशमेव च । वामबाहु इमे प्रोक्ता आयुधानि वरान्मुखि ।। अंकुशमभयं मुण्डं खड्गं च पात्रमेव च । दक्षबाहुधृताशस्तामसुराणां वधार्थतः ।। ध्याये तद्रूपमात्मस्थं कर्णिकान्त प्रतिष्ठयेत् । आवाहनादि सत्कारैः पुष्पांजलित्रयं ददेत् ।। धूपं दीपं तथा गंधं अर्घपात्रादिकारयेत् । पश्चादात्मनि पूजा च न्यासमार्गेण कारयेत् ।। पूर्वोक्त ज्वालपालानि वामदक्षे च मध्यगान् । गणेशं क्षेत्रपालं च देहल्या च तृतीयका ।। गुरुं परगुरुं चैव परमेष्ठिं तथैव च । पूर्वाचार्य चतुर्थं च आदि सिद्धिं च पंचमम् ।। गुरुपक्तिं समभ्यर्च्य देवी उर्द्धगतः सदा । प्रणवादिनमोन्तस्थामुच्चरेद् गुरुपंचकम् ।। अत ऊर्द्धं महादेवि शक्तिपूजां समारभेत् । प्. १९ब्) कं टं कमलाकर्षण्यै धूत न्यासिलताधरी ।। क्रोधिनी वज्रिनी चैव च्छेदिनी च कपालिनी । ह्रीं श्रीं प्रणवयोगेन नमोन्तश्चाष्टशक्तयः ।। इन्द्रादौ ईशपर्यन्तं शक्तिश्चाष्ट दले यजेत् । षोडशारे महापद्म विशेषा च्छृणुपार्वति ।। चण्डायै च प्रचण्डायै सुभद्रामुकुटी तथा । लंबाख्या भूरिधारा च मरुता च सुवर्णभा ।। गुहनासा ज्वालदायै वितालागुहकास्तथा । मनोध्यक्षाप्रचण्डा च खड्गाला फेत्कारिणी तथा ।। यथा पूर्वक्रमेणैव षोडशानि प्रपूजयेत् । पश्चाद्वटुकं महाभागे पूजयेद् देवि चाग्रतः ।। देवि पुत्रपदं लिख्य वटुकनाथपदं पुनः । एहि एहि पदं लिख्य गृह्न गृह्नेति चोच्चरेत् ।। ह्रीं श्रीं आदि स्वाहान्ते च बटुक पूजा इमतः । क्षेत्रपालाय संलिख्य एहि एहि पदं पुनः ।। बलिं गृह्न गृह्न स्वाहा ओं क्षां आदि स्वाहान्तगम् । क्षेत्रपालवलिर्ह्येषा सर्वभूत बलिं शृणु ।। देवतेभ्यः पदं पूर्व योगिनीभ्यः समुद्धरेत् । बलिं गृह्न गृह्नोद्धृत्यं ह्रीं श्रीं आदि स्वाहान्तगम् ।। सर्वभूतबलि ह्येषा कथिता भ्रान्ति वर्जिता । दातव्यामीशा दिग्भागे सर्वापद्रवनाशनीम् ।। इति श्रीकालिकुलसद्भावे महातन्त्रे पंचाचलनिर्गत प्रस्तारे श्रीसिद्धिलक्ष्मीमते मन्त्रराजोद्धारे द्विपंचाशत्तमोध्यायः समाप्तः ।। ।। ओं नमः श्रीप्रत्यङ्गिरा देव्यै ।। श्रीदेव्युवाच ।। परमेश सुधास्रूति कलालं कृत शेखरे । नीलकण्ठ वृषारूढ गङ्गाधर महेश्वर ।। तां वः प्रत्यंगिरां देवीं त्रैलोक्य भयनाशिनीम् । परमन्त्राभिचारांश्च या नाशयति लीलया ।। शान्तिपुष्टिकरी शुद्धा ग्रहापस्मारभक्षणीम् । भूतवेताल शमनी कृत्या खार्खोदनाशिनी ।। सर्वसाधारणी घोरा सर्वापप्लवनाशनी । सर्वसंपत्तिदा श्रेष्ठा सर्वसौभाग्यदायिका ।। यया विज्ञातया सम्यक् विभूतिः संप्रवर्तते । यस्या घोरतरानान्या विद्यते भुवनोदरे ।। तामाख्या हि महादेव प्रसादाद्विश्वनायिकाम् । श्रीभैरव उवाच ।। शृणु वीरेन्द्र नमिते रहस्यमिदमद्भुतं ।। सर्वसंकरदोषघ्नं सर्वापद्रवनाशनम् । प्. २०ब्) सर्वशत्रुनिहन्तारं दुष्टदारिद्रमर्द्दनम् ।। विधानमतुलं देवि यन्नाख्यातं कदाचन । मनोरम शुचौदेशे सुगुप्ते लक्षणान्विते ।। सुधूपामोदवहुले चन्दनागुरुचर्चिते । प्रस्तार्यमातृकामन्त्री प्रपूर्या च यथाक्रमम् ।। ततः समुद्धरेद् विद्यां त्रैलोक्य भयनाशनीम् । दीपकं पूर्वमुद्धृत्य नमस्कारसमन्वितम् ।। सर्वसिद्धिपदं चैव योगिनीभ्यः पदं तथा । नमस्कारः पुनः कुर्यात् सर्वसिद्धि पदं तथा ।। मातॄभ्यः पदमुद्धृत्य नमः शब्दं ततः कुरु । नित्योदितानन्दपदं नंदितायै पदं तथा ।। पदं सकलनामानं तत्परं परिकीर्तितम् । कुले चक्रपदं योज्य नायिकायै पदं तथा ।। भगवत्यै पदं पश्चाच्चण्ड शब्दं पुनर्ददेत् । कापालिन्यै पदं दद्यात् तद् यथा पदमुद्धरेत् ।। षट्पंचाशाक्षरेणोक्तं प्रथमं तु समुद्धरेत् । पुनस्त्रिपदमुद्धृत्य डम्बरं तदनन्तरम् ।। सदाशिवौ पुनर्देयं हंसमंकुशसंयुतम् । बिन्दुनालं कृतं कृत्वा कुण्डलं योनिसंयुतम् ।। गोलकेनसमायुक्तं पुनः सर्वक्षयं ददेत् । प्. २१अ) त्रिपदेन समायुक्तं बिन्दुनासमलकृतम् ।। प्रणवं कर्त्तनं वह्नि बिंदुमेकत्र योजयेत् । नमस्कारमतोदेयं महामन्त्रप्रदीपनम् ।। देयं परम शब्दं च हंसिनीति पदं तथा । निर्वाणमार्गदे देयं पदं सर्वोत्तमोत्तमम् ।। विषमोपप्लवपदं प्रशमनि पदं तथा । अमृतं योजयेत् पश्चात् कलशब्दं पुनर्ददेत् ।। दुरितारिष्टसंक्लेश शब्दयुक्तं पुनर्ददेत् । पदं दलनिसंयोज्य पदं सर्वा पदं तथा ।। तथैवांभोधितरणि पुनः सकल शत्रुकम् । प्रमथनि पदं पश्चाद् देवि शब्दं पुनर्ददेत् ।। आगच्छागच्छसंयोज्य हसयुग्मं द्विधा कुरु । वल्गयुग्मपदं योज्य नरशब्दं पुनर्ददेत् ।। रुधिरात्रवसायोज्य भक्षिणीति पदं तथा । ममशब्दं स्वशब्दं च शत्रुन्मर्द्दद्विधा वदेत् ।। खाहिखाखि पदं दत्वा त्रिशूलेन पदं तथा । भिंदिच्छिंदि द्विधायोज्य खड्गेन पुनरुद्धरेत् ।। ताडयेति द्विधा योज्य च्छेदयेति पदं द्विधा । तावद्यावत्पदं दद्यान्ममशब्दं ततो वदेत् ।। वदेत् सकल संज्ञं च पददेयं मनोरथान् । साधयं द्विगुणं देयं पदं परमसंज्ञितम् ।। प्. २१ब्) तथा कारुणिके चान्य पदं भगवतीति च । महाशब्दं पुनर्देयं भैरवं पदसंज्ञितम् ।। रूपधारिणि चैवान्यत्पदं त्रिदश आद्यकम् । वरशब्दं पुनर्देयं नमितेति पदं तथा ।। पुनः सकलशब्दं तु मन्त्रमातः पदं तथा । प्रणतेति पदं यत्तज्जनशब्दं पुनर्ददेत् ।। वत्सलेति पदं चैव योजयेत् परमेश्वरि । देवि शब्दं महादेयं कालिशब्दं पुनर्ददेत् ।। कालनाशनि संयोज्य पदमत्र प्रदीपकं । महानिलपदं दत्वा ब्रह्मणापरिदर्पितं ।। लांच्छितं गोलकेनैव पिण्डं सन्तु त्रिधावदेत् । पश्चात् प्रसीद पदकं मदनातुरशब्दकम् ।। अस्यास्तिमंकुशाक्रान्तं भूषितं मूर्ध्नि बिन्दुकम् । कुरुशब्दद्विधायोज्य सुरासुरपदं तथा ।। कन्यकापदमुद्धृत्य डंबरं तु समुद्धरेत् । वरुणान्तं डम्बरेण वह्नि बिन्दुविभूषितम् ।। सर्व श्रीमुखदातार महाभोगपरावहम् । कालानलं महाहंस बिन्दुर्द्ध तु विभूषितम् ।। भीमपदं त्रिधा योज्य वह्निभार्या समन्वितम् । उद्धृता परमाविद्या सुखसौभाग्यमोक्षदा ।। शतद्वयन्तु वर्णानां नवत्येककमुद्धृता । एषा विद्या महाविद्या नाम्ना त्रैलोक्यमोहिनी ।। प्. २२अ) लक्ष्मीश्वरी महाकान्ता सर्वसौभाग्यदास्मृता । अस्मिन् श्रोतसि देवेशि नानयासदृशी परा ।। अलक्ष्मी समनी ज्ञेया दुष्टदारिद्रमर्दनी । कलि दुःस्वप्नशमनी सर्वापद्रनाशनी ।। राजोपसर्ग प्रशमनी दुष्टदैत्यविघट्टिनी । चौरारण्ये महाघोरे सिंहव्याघ्रादि संकटे ।। विषमे गहने वह्नौ भूतापस्मारजे भये । स्मरणीया सदागोरी कृत्यासङ्ग्रामदारुणे ।। सकृत्स्मृत्वा दहत्येषा पापौघं तृणराशिवत् । हत्वाजगदिदं घोरं ब्रह्मविद्भिः प्रसूचितम् ।। गुरुहा पितृहा देवि मातृहा भ्रुणहा तथा । लिंगोत्पातादिकैः पापैः सकृत् पाठात् प्रमुच्यते ।। पापैर्महापातकैश्च तथा चैवोपपातकैः । तथा पातक राजश्च सकृन्मोचयते स्मृता ।। लक्ष्मी युक्ता भवेच्छ्रीमान् मदोन्मत्तगजेन्द्रवत् । सकृदावर्त्य देवेशि पादात् सर्वोत्तमोत्तमः ।। सप्तसागरपर्यन्तं तीर्थस्नानकृतं भवेत् । त्रिरावर्त्य सुरेशानि दिवि भूम्यन्तरीक्ष च ।। तीर्थस्नाता भवेद् देवी नात्रकार्याविचारणा । सप्ता वर्तेन शुभगा दीक्षितः सर्वमण्डले ।। प्. २२ब्) दशवर्तेन शुभगे पुत्रको भवेत् भृशम् । सप्ताविंशतिजापेन ज्ञायते मातृमंडले ।। साधको वीरराजासौ यथा भैरवनायकः । शतार्द्धपरिजापेन भवेद्भैरववत्स्वयम् ।। तम्नास्ति यन्नकुरुते तम्नास्ति यन्नसाधयेत् । निगलार्गलयन्त्राणि नाशयेल्लीलया सदा ।। त्रिसंध्या वर्त्तनाद् देवि सप्ताहान्नात्रसंशयः । बंधनान् मुच्यते नूनं यदिकालेन पाशितम् ।। शताष्टपरि जापेन शक्तरौघं विनिक्षिपेत् । यत्र यत्र महेशानि निगदा स्फोटनं भवेत् ।। नावाशकटयन्त्राणि स्तम्भयेन् मोचयेत् तथा । सिकतासप्त जप्त्वा तु क्षिप्त्वामघान्निवारयेत् ।। राजिकासप्त जप्त्वा तु कृत्वा साधकपुंगवः । भूतापस्मार यष्मादि यं यं ताडयते क्रुधा ।। तं तं नाशयते क्षिप्रं न भूयः स्मरते ततः । ज्वरा चातुर्थकाद्याश्च सप्त जप्तादेकेन तु ।। अभ्युत्क्षणान्निवर्त्तन्ते नात्रकार्या विचारणा । लू?टापस्मारविस्फोट व्याधया विविधास्तथा ।। सप्तजप्तादकेनैव तद्वद्देवि विनाशयेत् । त्रिसप्तमन्त्रितं कृत्वा पाणोपाणीयमुत्तमम् ।। यस्य तद्दीयते मन्त्री विषार्त्तस्य सदैव हि । कुलिकेनापि दष्टस्य विषनिर्णाशनं भवेत् ।। २३अ) धूलिक्षेपान्मोहयते शत्रुरुद्यतशस्त्रकान् । कुंकुमागुरुकर्पूर गोरोचनविमिश्रितैः ।। सप्ताभिर्मन्त्रितं देवि तिलकं यः करिष्यति । रणेराजकूलद्यूते विवादे सजयी भवेत् ।। वल्लभः सर्वनारीणां कामदेवसमोभवेत् । अचिन्तितानि चार्थानि सदा तस्य भवन्ति हि ।। धनदस्य न सा भूति साधकस्य तु या भवेत् । यथा नारायणो देवो लक्ष्मीकान्तः सदा स्थिति ।। तद्वत्साधक राजस्य स्मरणान्नित्यमेव हि । गरयन्त्रं विषं दुष्टं ये प्रपुंजन्ति साधके ।। यो दुष्टधियः कुरुतस्तेषां कृत्या प्रजायते । बंधुपुत्रार्थनाशश्च देहनाशश्च दारुणः ।। भवत्येषां न संदेहो यदिष्ट साधकोत्तमे । कर्मणा मनसा वाचा ये दुष्टं तस्य कुर्वते ।। तेषां प्रत्यंगिरा जायेत् सर्वनाशश्च भैरवि । क्रुद्धो भवेद् वा यस्यैष साधको वीरवत्सले ।। कुलक्षयं भवेत् तस्य देव्या स्मरण मात्रतः । यः सदा चिन्तयेत् कामं तत् तत् साधकमिष्यते ।। सर्वरूपधरा देवी विश्वरूपामहोल्वणा । पद्मप्रेतासना दीप्ता वरदाभयय पाशिनी ।। नानारूपधरादेवी नानाशस्त्रैकशोभिता । प्. २३ब्) बहुवस्त्रा बहुभुजा बहुरूपा महोल्वणा ।। विश्वरूपा महेशानि नीलकुंचि मूर्द्धजा । यथाभिमतरूपा वा महालक्ष्मी निभां स्मरेत् ।। शितहारेन्दु सदृशीं पंचवक्त्रा त्रिलोचनाम् । दशदोर्दण्डसंहिता नानायुधकरोद्यता ।। रक्तारुणाम्बरां देवीं स्मरेत् सर्वसुखप्रदाम् । चिन्तामणिनिभां देवीं चिन्तितार्थ फलप्रदा ।। महापात्रे धान्यगंजे मद्यपूर्णे प्रपूजयेत् । अक्षयं तु भवेत् तस्य नित्यपूजारतस्य च ।। अर्थकोपे बिल्वगतां संपूज्य परमेश्वरी । धनदेन समं द्रव्यं न कदाचिद् विनश्यति ।। गजसाले मुक्तिदाम्ने पूजयेत् परमेश्वरी । न कदाचिद् विनश्यन्ति गजावृद्धिं प्रजायते ।। कृत्वा चंदन काष्ठानां प्रतिमामश्च मंदिरे । संपूज्य परयाभक्त्या न नश्यति हयेश्वरा ।। वृद्धिमायान्तिते नित्यं सूर्यस्येव निवेशनम् । गोगृहे चित्रफलके चित्रयित्वा समर्चयेत् ।। वृद्धिमायान्तिते गावा बहु पीयूषदा सदा । धान्यक्षेत्रादिके देवि राजिकां सप्तमन्त्रिताम् ।। प्रक्षिपेद् देवदेवेशि न कोपि प्रविशेत् ततः । महाशययादि संपत्या वृद्धिमायांतिते सदा ।। प्. २४अ) वाणिज्याय प्रकुर्वीत तत्प्रोक्षं मन्त्रवारिणा । तदा च विक्रमं यान्तु सदासौर्य च ये सदा ।। बालानां शर्ष्यपामंत्र्य बंधनीयात् सदागले । वृद्धिमायाकिते बाला आयुष्मान् प्रज्ञया दृढा ।। ज्येष्ठाहनो वाहनस्था पूज्यकामानवाप्नुयात् । योन्याकामयते देवि वाहने म्रष्टुकोपरि ।। अथ किं बहुनोक्तेन यद्यत् साधि तु मुत्सहे । अन्य ग्रन्थोपचारेण तत् तत् साधयते बलात् ।। सप्ताविंशति जप्त्वा तु सर्षषाक्षीर योषिताम् । संकास्थाने तु विकिरेत् सायं प्रातस्तु संकटे ।। तत्र लक्षणमालोक्य जपेत् तत्र च भैरवी । तावद् विद्या मनुद्विग्नौ यावत् सप्ताहमागतम् ।। ततरुत्पद्यते वेगान्नागलोक गता यदि । निधाने परमेशानि निर्विघ्नमुपतिष्ठति ।। यत्र यत्र निधिस्थाने जपेद् विद्यां महाबलाम् । तत्र तत्र निधिः साक्षादेति साधकसत्तमम् ।। जप्त्वा चाष्टसहस्रन्तु सर्वमन्त्राग्रमातरः । पर्वताग्रे महेशानि पद्ममष्टदलम् लिखेत् ।। जुहुयाद्गुग्गुलुं साज्यं सुप्रसन्नेन चेतसा । पश्चाच्छ्री संमुखाग्रन्तु मंगलं लोकविश्रुतम् ।। दीपपर्वणि देवेशि रात्रौहोमंत्र्यहस्मृतम् । प्. २४ब्) अनन्तरं विशेत् तत्र निर्भया गृह चेष्टवत् ।। यतोयतः प्रविशति साधकः सुसहायवान् । ततस्ततो विशीर्यके यन्त्रानद्यश्च शृंखला ।। उन्मादो जायते तीव्रं स्त्रीणां मदनदीपनम् । ततः प्रविष्टपाताले स्त्रीणां स्वामि भविष्यति ।। महाभोगभराशक्तो भवेद् ब्रह्मा पुरेवसः । अथवा श्रीमुखाग्रे तु जपन्तिष्ठन्ति निश्चलः ।। दीपपर्वणि वीरेन्द्र तदागच्छन्ति योगिनः । ताभिः सहविशेद् देवि पातालं भोगसागरम् ।। पूर्ववद्भोगभोगी स्यात् साधकः सानुगोवली । एवं पाताल संसिद्धि प्रियमेलापमुच्यते ।। रक्तभस्मापवीतांगः श्रग्दामाभरणान्वितम् । मदिरानंद चेतन्यः खड्गमुण्डकरान्वितः ।। हसन् गायन्मुदावल्गने व्रजेद्वीरवरं गृहम् । तत्रोच्चरन्महाविद्या वेदिमध्यगतः सुधीः ।। यावत् तृसप्तके देवि तावदा यान्ति देवताः । तासामर्घ्यं प्रदातव्यं भित्वावामांगमात्मनि ।। दत्तर्घखेचरः साक्षात् साधकोसौ भविष्यति । यथासौ भैरवो देवो निग्रहानुग्रहक्षमः ।। तद्द्वद्देवि न संदेहो भवत्येव हि साधकः । अस्याः प्रभावमतुलं कल्पकोट्या युतायुतैः ।। प्. २५) न च वर्णयितुं शक्तं सोहं वक्त्रसहस्रकैः । अतः संक्षेपतः ख्यातः तव देवि यथार्थतः ।। सर्वसंपत्करः सारः सर्वसिद्धिप्रदायकः । यथा वै ब्रह्मणा देवि नरनारायणार्चितम् ।। वसिष्ठ हेतोस्तु पुरा सहस्राक्षरमालिका । प्रकाशितो देवदेवि तद्वदेषा प्रकीर्तिता ।। इति रहस्यमिदं तव सुन्दरि त्रिदशवर्णितमेतदलं मया । निगदितं परमार्थ विचित्रितं सततमेव जयद्रथवत्सले ।। न हि तदस्ति जगत्रयमन्दिरे विविधवत्सल दृशा तव सुंदरि । यदि हन प्रकृति कृतमंजसा तवमया प्रिय भाषिणि हृद्गताम् ।। इह तु कालिकुलार्णवमध्यतो निगदित त्रिदशेन्द्र विलासिनि । क्रमविचित्र कला प्रविचारितः तम चिरेण गुहागतमद्भुतम् ।। त्रिदशडामरयागमहोत्सवं क्रमपरं मिहयत्कथितं तव । अत्र मन्त्र विपुलाश यद्वतो विद्यते निखिल भावगोचरे ।। यो न कुत्र विधिरिहोप वर्णिता वीर्यभावविलयोदयेश्वरी । षट्क मेतदुपवर्णितं मया कालिसंज्ञकमलं सुरेश्वरि ।। विंशतित्रिदशभाग चित्रिते भूरिकल्प शतवत्सुरार्चितः । प्. २५ब्) इति श्रीजयद्रथयामले विद्यापीठे भैरवश्रोतसिशिरश्च्छेदे चतुर्विंशति साहस्रे द्वितीयषट्के श्रीसिद्धलक्ष्मी विधाने मूलमालामन्त्रप्रकाश एकविंशतितमः पटलः समाप्तः ।। ओं नवत्यधिक द्विशताक्षरमालामन्त्र मातॄकानां जयद्रथोक्तानां विवरणम् ।। ।। दीपकं ।। ओं ततः प्रभृति मातॄखण्डानाषट्पंचाशदक्षराणां पष्टत्वादुद्धारो न व्याख्यातम् ।। ५६ ।। ।। ततो नवाक्षरं ।। त्रिपदं । ओं ।। डम्बरं । ह्रीं । सदाशिवौ ।। ह ह । हंस ।। ऊ ।। तद्युक्तं । हूं । हूं । अंकुश । आ । विदुः । *? । एवं ह्रां ।। कुण्डल । फ । योनि । ए । गोलकं ।। *? ।। एवं फं । सर्वक्षयः । क्ष । त्रिपदः प्रकरणात् । ओ । बिन्दु । *? । एवं क्षां ।। प्रणव ओ । कर्तनः । क । वह्नि । र ।। बिन्दुः । एवं । क्रों ।। नमस्कार । नमः ।। इति मन्त्रखण्डन वक्षरी ।। ९ ।। अतः परं स्तुति खण्डानां कालनाशनि पदान्तं यावत् तावत्पदं स्पष्टं ।। महानिलपदं ।। महानिलं एवं हः । ब्रह्मा उ । गोलकं *? ।। एवं त्रिधा हुं हुं हुं ।। अतः परं कन्यका पदं यावत् तावत् स्पष्टं ।। डम्बरं ।। प्. २६अ) ह्रीं ।। वरुणो वकार तस्यान्तं शकारण ।। वाम नेत्र ईकार ।। वह्नि रकर ।। बिन्दु *? । एव श्रीं भवत्येव ।। सर्वश्रीमुखेत्यादि विशेषेण द्वयस्येव प्रभावद्योतकं । कालानलः । ऊं ।। महाहंसः । ह ।। बिन्दु । ठ ।। अर्द्धेन्दु । ७ ।। एवं हूं ।। भीमराह्व फट् त्रिधा योज्य? । फट् फट् फट् । स्वाहा ।। एकत्र वर्ण २९० ।। अभियुक्तोस्ति तदार्थभिः सद्गुरु कृपया पूर्वतन्मुखा देव स्वीकृत्यमाराध्या ।। सद्गुरुरपि पुरश्चरकृतसिद्धिसाधितमन्त्रेषु ग्राहनीया तत्र कर्मणि चतुर्वर्णेष्वपि ग्राह्या ।। विप्र क्षत्रिय विट्शूद्र चाण्डालादि न भेद च । कौलिकेषु च कर्मेषु सिद्धिमन्त्रा गरीयसि ।। इत्यादि रुद्रयामलोक्त श्रीसदाशिववचनप्रमान एवेति ।। किं त्वत्र स्वत्र स्वबुद्व्युल्लिखिता विकल्पपरिघट्टना कुर्वन्ति केचित् । षट्पंचासाक्षरः प्रणवमुद्धृत्य इति पुनः शब्द चेतसे वैधाय प्रणवद्वयमुच्चरति ।। ।। तदसंगतं ।। अन्यपुनर्भूमिसंस्कारस्य विशेषण परिहृत्य महामन्त्रप्रदीपनं प्रणवमुद्धरन्ति ।। तेषां स्वग्रन्थ संवादातोय पद्यते ।। यथा ।। कालनाशनिसंयोज्य ददमत्यन्त दीपकमिति । प्. २६ब्) इति वाशिष्ठाय मते जयद्रथे मालामन्त्र टीका ।। सिद्धिलक्ष्म्या उग्रप्रचारकालि रूपत्वेन । एकाक्षरीमूलबीजाद्धारः ।। महाशून्यं तत्प्रवाहं त्रिशक्तिपरिमण्डितम् । बिन्दुश्चैव ततश्चन्द्र ततो योन्यष्टमं पुनः ।। तदधोयोजयेद् विद्वान योनिकुण्डान् महेश्वरि । अष्टाविंशतिमं भद्रे नादात् सप्तमसंस्थितम् ।। तद्वेश्मशिरसाभिन्ननति प्रणववर्जितः । पिण्डमेतन्महाभागे सर्वमन्त्रारणिं परम् ।। सर्वसान्निध्यकरणी सर्वसिद्धिभरावहम् । भाग्यमोक्षप्रदंसारं देव्या पिण्डमनुत्तमम् ।। ततोद्धारः महाशून्य ।। ह ।। तत्प्रवाह त्रिशक्ति । स ।। बिन्दु ।। ठ ।। चन्द्र । *? ।। योनि एकार तस्याष्टमं । ख ।। योनि कुण्डात् एकारात् अष्टाविंशतिमं ।। फ ।। नादात् सप्तमसस्थित फकारात्सप्तमं ।। र ।। तद्वेश्मभिन्नं एकार युक्तमित्यर्थः । मिलित्वा । ह्स्ख्फ्रें महाकुण्डलिनी । तृतीय षट्के रुद्रयामले ।। पुन मूल एकाक्षरी ।। सान्तान्तमादितः कृत्वा षट्विंशन्तु समुद्धरेत् । अधोर्द्धवह्निसंरूढं मूर्ध्निगुह्य नियोजितम् ।। षष्ठवर्गान्त संभिन्नं देवी एकाक्षरा स्मृता । प्. २७अ) जपसाध्या महाशक्तिर्न्नादमार्गनियोजिता ।। वाग्मन्दिर पदारूढो भैरवी रूपधृक् पदा । तदा स्मरेन् महाविद्या सिद्धिकालिजयक्रमा ।। सप्ताविंशति लक्षाणि जप्त्वा चैव तु सिध्यति । श्मशानाद्ये महाघोरे क्षेत्रेभ्याधयतेथवा ।। लघ्वीणी ध्यानसंयुक्त कृष्णाम्बरविभूषितः । ध्यायेद् घोरां महाभीमां कृष्णरक्तभयानकाम् ।। कृष्णाङ्गी प्रेतसंरूढा दिग्वासां विकृताननाम् । प्रेतखंचात्र संरूढां शिशुकर्णावलंबिनी ।। कपालहस्तां विकृतां रक्तपूर्णां सवोद्यताम् । नारास्थि भूषणैर्युक्तां व्यालयज्ञोपवीतिनीम् ।। अष्टादशभुजारौद्रा पंचवक्त्रात्रिलोचनाम् । सर्वायुधधरारौद्री भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ।। उद्धार सान्त । ह ।। तस्यान्त । क्ष ।। क्षकाराषद्विंशम । र । गुह्य । इ । मूर्ध्नि ऋ ।। यथा तेन ह्क्ष्र्झीं? ।। योनिरूष्मा तथा नष्कं षट्कोणं कुण्डली कुलम् । मायानारायणं हंस अष्टधावाग्भवं स्मृतम् ।। वाग्भवाष्टकमध्यस्थां एतद्वर्गविभेदतः । पूजयेति । वाग्भवस्या । थ ।। तृतीयषट्के एकाक्षरी ।। प्. २७ब्) ओं नमः श्रीसिद्धिलक्ष्मी देव्यै ।। या सा परापराशक्ती व्योमेशी कुलनन्दिनी ।। सर्वभूतान्तरालस्था सिद्धिलक्ष्मीर्जयत्यजा । सर्गाहंकारभाजाशिरसि शकलिता ब्रह्मणा ब्रह्ममूर्तिः क्रोधादुच्चण्डदण्डा दिशि दिशि विविधाः संविधायापि यस्याः । सेनास्तंभं विधत्ते त्रिजगदधिपतिर्यत्प्रसादेन रूद्रः सामृद्नातूग्र शत्रून त्रिदशवरनुता चण्डकापालिनी वः ।। श्री उमावाच ।। या सा परापरासूक्ष्मा सर्वसत्वहितं करी ।। राज्यप्रदा भाग्यदा च आयुर्बुद्धिर्विवर्द्धनी । सर्वाभागाक्षयकरी महाभाग्यभरावहा ।। याप स्मृता देवदेव मोक्षमाप्नोति निश्चयात् । श्रीभैरव उवाच ।। शृणुदेवि परं गुह्यं गुह्याद्गुह्यतरं महत् ।। सप्तादशाक्षरा या सा सर्वतन्त्रेषु गोपिता । सर्वसिद्धिप्रदासारा भाग्यमोक्षाप्तये सदा ।। विद्या विद्येश्वरी ज्ञेया विशेषेण कलौ युगे । सर्वपापं हरादेवि विषत्रय विनाशिनी ।। सर्वपापं हरे च्छीघ्रं सकृदुच्चारणात्परा । ब्रह्महा भ्रूणहा चैव मातृहा पितृहा तथा ।। सकृदा वर्त्य शुद्ध्यत साधकः पाप शंकरात् । अभक्षभक्षणाद् वापि अगम्या गमनेन वा ।। अपेयं यदि वा पीतं त्रिरावर्त्येण शुद्ध्यते । अस्याः प्रभावमतुलं व्याख्यास्यास्यधुना प्रिये ।। सांप्रत्येवं शृणुष्वेव विद्याद्धारं महाधिपे । येन विज्ञातमात्रेन सर्वज्ञत्वं प्रपद्यते ।। मन्त्रोद्धारम् ।। खगेशं प्रथमोद्धृत्य रावं चैवाधुना प्रिये । वह्नि तृतीयमुद्धृत्य वह्निगेहमतः परम् ।। कालं मूर्ध्नि गतं भद्रे पंचमं पिण्डमुक्तिदम् । निषेध पुनरुद्धृत्य कालं प्रणवसंयुतम् ।। कालाद्यं केवलं दुर्गे गणेशं तदनन्तरम् । वरुणं च तथैवेहं पंचमंत्रिस्वराङ्कितम् ।। सौमित्री बिन्दुमूर्द्धानं चापाद्यं चापमेव हि । युक्तमिन्द्रं तथैवाद्यं योन्याद्यं तदनन्तरम् ।। सोमाद्यं च तथा कालं डम्बराक्रान्त पिण्डकम् । शिशिरं वरुणारूढं सप्तमान्त त्रिबिंदुयुक् ।। अस्त्रान्तन्तु द्विधा योज्य वह्निभार्यासमन्वितम् ।। १७ ।। एषा विद्या महाविद्या ऋद्धिसिद्धि प्रदायिका ।। पूज्या सर्वोपचारेण विद्या सप्तादशाक्षरी । षट्कोणे परमेशानि पूजिता सर्वसिद्धिदा ।। दूती षट्केण सहिता वीराचार प्रयोगतः । सर्वश्वेतोपचारेण सर्वकर्मफलावहा ।। राज्यप्रदासिद्धिलक्ष्मी भैरवी भैरवासना । प्. २८ब्) ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि सर्वकर्मफलावहा ।। परां समाधिनाश्रित्य चिच्चेतन्यपराकला । हृत्पद्मकर्णिकाजाता जगदा ह्लादिनी परा ।। महातेजो मयी लक्ष्मी सहस्ररविभासुरा । पंचवक्त्रा दशभुजा त्रिपंचनयनैर्युता ।। कैलाशशिखराभासा श्वेतवर्णासुसप्रभा । ईदृग्रूपा सिद्धलक्षमीर्महाप्रेतोपरिस्थिता ।। उरगेन्द्रोपवीताख्या सर्पाभरणभूषिता । पाशांकुशधरारौद्री वरदा भयदा सदा ।। दक्षहस्तखड्गराजं शत्रूनां क्षोभमावहेत् । वामे करे तु खट्वांगं शूलं वै दक्षिणे करे ।। दक्षिणे कंदलं भीमं महारक्ताभि पूरितम् । सव्यहस्ते स केशं वै मुण्डमालित सान्त्रकम् ।। वामे चैवामृतं कुंभं दधतः सर्वकामदम् । एवं ध्यानं महागुह्यं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ।। दारिद्रनाशनी चैव भयं नाशयते नृणाम् । नदीतरण संकृष्टे राजद्वारे रणे तथा ।। नाशयेत् परमेशानि सकृदुच्चारणादपि । एकाहि कं नाशयते ज्वारं वापि द्वयाह्निकम् ।। त्र्याहिकं वाडमादेवी चातुर्थकमथापि वा । नाशयेन् नात्र संदेहः सप्तावर्त्तेन चोत्तमे ।। प्. २९अ) भूताश्च दारुणाश्चैव आवेशे नैव जायते । पर प्रणीता या विद्या नाशयेन् नात्र संशयः ।। आपदाया तथा देवी ह्यवस्थाया गतापि वा । सप्ता विंशति जापेनमुच्यते नात्र संशयः ।। मुच्यते हि महारोगात् विषमास्थिगता च यत् । चतुःपंचाशद् जपना च्छरीरे सुखमाप्नुयात् ।। अनया जप्तया वापि सिद्धया साधकस्य तु । सिद्धे तु ददते सर्वं यत् किंचिन् मनसेप्सितम् ।। यत्र यत्र नियुंजीत तत्र तत्र जयं भवेत् । धनार्थिते तु धनदो वश्यार्थे वश्यदा भवेत् ।। कामार्थी लभते कामान् तथा भवति साधकः । सिद्धलक्ष्मी महादेवी दापयेदीप्सितं फलम् ।। अथ किं वहुनोक्तेन सर्वचिन्तित सिद्धिदम् । मूलमन्त्र ख्फ्रें ।। १७ ।। श्री उमोवाच ।। योगिनी षट्कमेवं हि यदुक्तं परमेश्वर ।। षट्क पूजनकं कीदृक् कथयस्व प्रसादतः । होमार्चनं च यागं च येन सिद्ध्यति साधकः ।। श्रीभैरव उवाच ।। शृणु देवि प्रवक्ष्यामि योगिनी षट्कमुत्तमम् । य या विज्ञातमात्रा या विभूतिः संप्रवर्तते ।। मायाबीजं परं तत्वं श्रीबीजं तदनन्तरम् । स्वनाम्यम्बापादयुतं पूजयेत् प्रसन्नधीः ।। प्. २९ब्) धामाधामवतीधाम्नी तथा वै ध्यानमण्डला । रविप्रभाविराजन्तीं षट्योगिन्यः प्रकीर्तिताः ।। षट्कोणे भुवणेशानी ह्यर्थसिद्धिप्रदा शुभा । होमात् त्रिमधुयुक्तेन पुष्टिर्भवति शाश्वतीम् ।। होमात्रिकटुकैर्देवि विद्वेषो जायते नृणाम् । काकपक्षेन चोच्चाटं कुरुते नात्रसंशयः ।। तिलैस्तु श्रियमाप्नोति राज्यवाम्नात्र संशयः । साधकेन्द्रस्य भवते देवि सत्यं वदाम्यहम् ।। भस्मं च विषसंयुक्तं होमयेन्निशिनिर्भयम् । चतुर्दश्यां तथा रात्रौ एकान्ते हरमन्दिरे ।। शत्रुन्मम ततो गृह्य मारयेच्च जनैर्युतम् । सप्तरात्रे तु संपूर्णे सत्यं सत्यं न चान्यथा ।। मदनस्य तु पत्राणि होमयेत् साधकोत्तमः । वश्यार्थे देवदेवेशि स्त्रियां वा पुरुषोपि वा ।। होमाद् देवि प्रसिद्धेत यदि साक्षात् तिलोत्तमा । धनदा दानवश्चैव तिष्ठते किंकरो यथा ।। सप्तादशाक्षरी विद्या प्रोक्तासर्वार्थ सिद्धिदा । पुष्पैर्नाना विधैर्देवी भक्ति युक्तेन चेतसाम् ।। पूजिताश्च ददात्यतान् मनसायदभीप्सितम् । जयते सततं देवि सिद्धिलक्ष्मीर्महाप्रभा ।। पापैरशेषैर्निर्मुक्तो देवि संयोज्यतां व्रजेत् । ३०अ) आदौ जातं प्रकर्त्तव्यं मण्डलताः प्रपूजयेत् ।। मण्डलं तु षडश्रं हि ख्यातं पूर्व हि सुव्रते । वश्ये तु ध्यायते रक्ता शित सिंदूरसप्रभा ।। कपोताभा तु वाधिर्य रक्ताशुक्ले तु मोहनी । विद्वेषे हरिता देवि उच्चाटकाकसंनिभा ।। नानाकर्मकरी देवी भुक्तिमुक्तिफलप्रदः । सर्वावस्थगतो यस्तु नोपसिद्धिमवाप्नुयात् ।। सिद्धिलक्ष्मी महाविद्या सर्वविघ्नविनाशनी । सर्वसौभाग्यजननी स स्थिता वीरनायिका ।। अन्ययागरतानान्तु दत्ता हि नरकं व्रजेत् । मयावतारिता देवि त्वदर्थं नात्रसंशयः ।। विद्यानामुत्तमा विद्या भैरवेन प्रकीर्तिता । सर्वपापविशुद्धात्मा मोक्षमार्गभवेन्नरः ।। इति श्रीभैरवस्रोतसि सारसंग्रहे श्री उमायामले द्वादशसहस्रे उमाप्रबोधे श्रीसिद्धिलक्ष्मीविधाने चतुर्विंशतिमः सप्तदशाक्षराद्धारः समाप्तः ।। श्रीगुरुपादुकां ।। ओं नमः श्रीशिवादिगुरुभ्यो नमः ।। श्रीवीरनाथाय नमः ।। सुगुप्तिनिर्जनस्थाने व्याघ्रांजिने स्थित्वा उत्तरादिमुखोभूत्वा पूजासमारभेत् ।। प्. ३०ब्) तत्र प्रथमं ।। ह्रीं श्रीं आत्मतत्व श्रीपादुकां ।। ह्रीं श्रीं विद्यातत्व श्रीपादुकां ।। ह्रीं श्रीं शिवतत्व श्रीपादुकां ।। तेन त्रितत्वेनाचम्य ।। ऐं ह्रीं श्रीं ख्फ्रें ह्सौः सकलशत्रुप्रमथनी हुं अस्त्राय फट् ।। अग्रे षट्कोणं विलिख्य ।। तत्रवलिं संस्थाप्य ।। गुर्वादि नमस्कारं कृत्वा ।। ऐं ह्रीं श्रीं अखण्डमण्डलेभ्यादि ।। अष्टदिक्षु ।। ब्रह्माविष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । सूर्यः सोमोमहीपुत्रः सौम्यः सुरगुरुर्भृगुः ।। शनैश्चर तमोकेतुः शक्रादिभ्यो नमोस्तुते । ऐं ह्रीं श्रीं आधारशक्तिकमलाशनाय नमः ।। करशोधनः ।। ऐं ह्रीं श्रीं अस्त्राय फट् ।। ऐं ह्रीं श्रीं ख्फ्रें आधार श्रीपा ।। ३ ख्फ्रें हृदय श्री ।। ३ ख्फ्रें भूवौ श्री । ३ ख्फ्रें कनिष्ठिकाभ्यां नमः ।। ३ ख्फ्रें मध्यमाभ्यां नमः ।। ३ ख्फ्रें तर्जनीभ्यां नमः ।। ख्फ्रें अंगुष्ठभ्यां नमः ।। ३ ख्फ्रें करसंपुटाभ्यां नमः ।। इति करन्यासः ।। ऐं ह्रीं श्रीं ख्फ्रें सिद्धलक्ष्मी अम्बा श्रीपादुकां हृदयाय नमः ।। ऐं ह्रीं श्रीं ख्फ्रें सिद्धिलक्ष्मी अंबा श्रीपादुकां शिरसे स्वाहा ।। ४ सिद्धिलक्ष्मी अम्बा श्रीपादुकां शिखायै वषट् ।। ४ सिद्धिलक्ष्मी अम्बा श्रीपादुकां कवचाय हूं । प्. ३१अ) ४ सिद्धिलक्ष्मी अम्बा श्रीपादुकां नेत्राय वौषट् । ४ सिद्धिलक्ष्मी अम्बा श्रीपादुकां अस्त्राय फट् । इत्यंग न्यासः ।। ऐं ह्रीं श्रीं ख्फ्रें सकलशत्रुप्रमथनि अस्त्रय फट् । लंखनहाया व ह्ववनापेक चोयाव अर्घपात्रथे ते ।। ऐं ह्रीं श्रीं ख्फ्रें सिद्धलक्ष्मी अम्बा अर्घपात्रं स्थापयामि ।। ४ सिद्धिलक्ष्मी अम्बार्घपात्रं शोधयामि ।। ४ सिद्धिलक्ष्मी अम्बा अर्घपात्रं संदीपयामि ।। ४ सिद्धिलक्ष्मी अम्बा अर्घपात्रं पूरयामि ।। विघ्नवारनाय च्छोटिकत्रय प्रदानं ।। हूं २ फट् ।। ऐं ह्रीं श्रीं ह्क्ष्म्ल्व्र्यूं आनन्द भैरवाय म्क्ष्म्लव्र्यीं सुरादेव्यै वौषट् ।। ख्फ्रें सः सः सः परामृत देवी अमृत श्रव २ स्वाहा ।। ख्फ्रें अमृतामतं दातव्यं अस्त्रमन्त्रेणा ख्फ्रें अस्त्राय फट् त्रिरावृत्तयेत् ।। बीजमुद्रायां ह्सौः ।। पात्रमध्ये पंचरत्नं दातव्यं ।। ग्लूं म्लूं प्लूं म्लूं न्लूं ।। पात्रे पूर्णमध्ये त्रिकोण स्वराक्षरेण नावर्तयेत् ।। अवलोकयामि ।। ३ अस्त्रेणपुष्पादि द्रव्यं सोधयान्ममुखं वा ।। ३ मालामन्त्रेण २९० अर्घपात्र पूजा ।। चन्दनाक्षत पुष्पधूपदीप ।। प्. ३१ब्) योनिमुद्रां प्रदर्शयेत् ।। पात्रोदकेनास्त्रमन्त्रेणनात्म स्नानं ।। गुरुपात्रस्थेन शिरसि श्रीगुरुदेवं संतर्प्य त्रिधा बिन्दुमुखे दातव्यम् ।। ततो वर्णदेहस्वरूपं न्यासः ।। ओं नमः सर्वसिद्धियोगिनीभ्यः पूर्ववक्त्रायनमः ।। नमः सर्वसिद्धिमातृभ्यः । दक्षिणवक्त्रय नमः ।। नमो नित्योदितानन्दनन्दितायै उत्तरवक्त्राय नमः ।। सकलकुलचक्रनायिकायै पश्चिमवक्त्राय नमः ।। भगवत्यै चण्डकापालिन्यै ऊर्द्धवक्त्राय नमः ।। तद्भ्रुवौ । द्य हृदि । था नाभौ ।। ओं मुखे । ह्री वाम नेत्रे । हूंम् दक्षनेत्रे हां वामनाशापुटे ।। फं दक्षनाशापुटे ।। क्षो वामकर्णे ।। क्रां दक्षकर्णे ।। नं लिंगे ।। मः गुडे ।। ओं परमहंसिनि हृदयाय नमः ।। निर्वाणमार्गदे शिरसे स्वाहा ।। विषमोपप्लव प्रशमनि शिखायै वषट् ।। सकलदुरितारिष्ट क्लेशदलनि कवचाय हूं ।। सर्वापदांभोधितरणि नेत्रत्रयाय २ ।। सकलशत्रुप्रमथनि अस्त्रायफट् ।। देवि आगच्छ २ ।। स्वशरीरस्या वाहनं ।। हस २ हासितं ।। वल्ग २ करुणा ।। नररुधिरान्त्र वशाभक्षणि कपालदक्षकरे ।। मम स्वशत्रून् मर्द्द २ खाहि २ । प्. ३२अ) खट्वाङ्गवामकरे ।। त्रिशूलेन । भन्दि २ त्रिशूलवामकरे ।। च्छिन्धि २ खड्गेन खड्गसव्यकरे ।। ताडय २ पाशवामकरे ।। च्छेदय २ अंकुशसव्यकरे । तावद्यावन्सकलमनोरथान् साधय २ । अभयवामकरे । परमकारुणिकवरद सव्यकरे ।। भगवति महाभैरवरूपधारिणि मुण्डवामे । त्रिदशवरनमिते सकलमन्त्रमात । घण्ठासव्यकरे ।। प्रणतजनवत्सले प्रेतरुद्रासने ।। देवि महाकालिकालनाशनि कुण्डलिनी ज्योतिरूपं ।। हूं आधारे ।। हूं हृदि ।। हूं भ्रूमध्ये ।। ज्योतिरूपं ।। प्रसीदमदनातुरां कुरु २ सुरासुरकन्यकां । त्रैलोक्यवस ।। ह्रीं आधारे । श्रीं गुह्ये । हूं लिंगे । फट् हृदि । फट्कण्ठे । फट् मुखे । स्वाभ्रूमध्ये । हा ब्रह्माण्डे ।। थ्वते वर्णदेहन्यासः ।। ततो वलिः ।। ऐं ह्रीं श्रीं क्षां क्षीं क्षूं क्षैं क्सौं क्षः क्ष्म्व्र्यूं क्षेत्रपालाय कालाशनाशसर्वसंहारिणि अम्बा सहिताय वलिं गृह्न २ श्रीपादुकेभ्यो नमः ।। ऐं ह्रीं श्रीं गां गीं गूं गैं गौं गः ग्म्ल्व्र्युं गणपति वल्लभा सहिताय वलिं गृह्न २ श्री ।। प्. ३२ब्) व्म्ल्व्र्यूं वटुकनाथ वल्लभा सहिताय वलिं गृह्न २ श्री ।। ऐं ह्रीं श्रीं यम्ल्व्र्यीं म्म्ल्व्र्यीं सां सर्वयोगिनीभ्यो सर्वविश्वव्यापिनी स्वाभूतेभ्यो भूतपतिभ्यः सर्वश्मशानाधि पतिभ्यो वलिं गृह्न २ श्रीपादुकेभ्यो नमः ।। ऐं ह्रीं श्रीं गुरुभ्यो नमः ।। ३ परमगुर्भ्यो नमः ।। ३ परमेष्ठी गुरुभ्यो नमः ।। ३ आदि सिद्धिसकोन गुरुभ्यो नमः ।। आत्मशिरसि ।। ऐं ह्रीं श्रीं महाप्रेतासनाय नमः । ऐं ह्रीं श्रीं ह्रीं ह्रीं ह्रूं ह्रैं ह्रौं ह्रः महारुद्रासनाय नमः । मूलमन्त्रेण पुष्पांजलिनावामनाणा पुटेन देवी मावाह्य ध्यात्वा ततो स्थापन सन्निवेशसन्निरोधक वचाय हूं अस्त्राय फट् ।। ध्यान ।। खट्वाङ्गाङ्कुशपाशशूलवरकृद्भीत्राणपात्रं शिरः कुंभासि ज्वलितोद्भटैर्भुजवरैराभासमानां शिवां । रुद्रस्कन्धगतां शरच्छशि निभां पंचाननां सुन्दरीं पंचत्र्यक्षविराजितां भगवतीं श्रीसिद्धिलक्ष्मींभजे ।। सप्तदशीनतर्पन चंदन सिंदूर पुष्पाक्षतधूपदीपनैवेद्यं दत्वा ।। षडङ्गेन संपूज्य ।। माला न २९० त्रयांजलि ।। सप्तदशी १७ न यथा शक्ति जप । अष्टमातृकापूजा ।। प्. ३३अ) ऐं ह्रीं श्रीं अं आं १६ प्रयोगे आख्यायि मंगला वश्या ब्रह्माणी ऐंद्री अक्षः असितांगभैरव श्रीपादुकेभ्यो नमः ।। ३ कं ५ वरुणा इलायी चर्चिका सुन्दिनी माहेश्वरी आग्नेयी ईक्षरुरुभैरव श्री ।। ३ चं ५ कोलापुरे ऊहायी जोगायी केवती कौमारीयाम्यां ऊक्षः चण्डभैरव श्रीपा ।। ३ टं ५ अट्टहासे ऋषायी हर सिधायी खेटकी वैष्णवी नैर्-ऋत्यां ऋक्षः क्रोधभैरव श्रीपादु ।। ३ तं ५ जयन्तिके ऌशायी भययीकंधूकी वाराही वारुणी ऌ क्षः उन्मत्तभैरव श्रीपादुकेभ्यो नमः ।। ३ पं ५ चरित्रे एलायिकिल किलारजकी माहेन्द्री वायव्ये एक्षः कपालभैरव श्रीपादु ।। ३ यं ४ एकाम्रके औहायी कालरात्री च्छिययिनी चामुण्डा कौवेरी औक्षः भीषण भैरव श्रीपादु ।। ३ श ४ देवी कोटे अह्लायी भीषणी कोषटी महालक्ष्मी ईशानी अक्षः संहारभैरव श्रीपादुकेभ्यो नमः ।। पूर्वादीशानान्तं पूजनं ।। मालामन्त्रेण त्र्यंजलि पूजनं ।। पुनर्वलिः ।। ख्फ्रें ह्रां ह्रीं ह्रूं महारुद्राशनाय विघ्नाम्नाशय २ मम सकलमनोरथान् साधय २ प्. ३३ब्) इमां अलिपलल ओदन पूजां यथाशक्ति वलिं गृह्न २ हूं फट् स्वाहा ।। ख्फ्रें महाप्रेतासनाय मम विघ्नं नाशय २ मम सकलमनोरथान् साधय २ इमां अलिपलल ओदन पूजां यथाशक्ति वलिं गृह्न २ स्वाहा ।। ऐं ३ अ आ १६ प्रयोगे आख्यायी मंगला चेश्या ब्रह्मायणी ऐंन्द्री अः क्ष असितांग भैरव मम विघ्नं नाशय २ मम सकलमनोरथान् साधय २ इमां अलिपलल ओदन पूजां यथाशक्ति वलिं गृह्न २ हूं फट् स्वाहा ।। एवं पूर्वोक्त स्वस्वक्षेत्रपीठमन्त्रेण अष्टमातृकेभ्यो वलिं दद्यात् ।। क्षेत्रपाल गणेशवटुकेभ्यो योगिनीभ्यः पूर्वोक्तपादुका मन्त्रेण वलिं दद्यात् ।। ऐं ३ योनि गुह्य द्राविणी क्षोभिणी ज्वालिनी पंचमुद्रां प्रदर्शयेत् ।। देवीं स्वहृदयसंहारमुद्रया विसर्जयेत् ।। इति श्री उमाजामलपूजाक्रमः ।। प्. ३४अ) ओं नमश्चण्डायै ।। महासिद्धिसमाकीर्णे श्मसाने करवीरके । महावृंदमहास्फार प्रकाशानन्दको ज्वले ।। निवर्तित महाचक्रे योगे त्रिदशडामरे । सामरस्य स्थितं देवं पृच्छते कुलसुन्दरी ।। श्रीदेव्युवाच ।। पूर्वे देवत्व या मह्यं विद्या त्रैलोक्यपूजिता । त्रिधा संसूचिता सम्यक् नाख्याता विधिसंयुता ।। तामिदानीं समाख्याहि विधिपूर्णा कुलक्रमे । ज्ञायते दिव्यसिद्ध्यर्थं सुसिध्यैः सकला यथा ।। एवं देव्या वचः श्रुत्वा शङ्करो लोकशङ्करः । प्रोचावकुलसन्तान निर्भरानन्द पूरितः ।। श्रीमहादेव उवाच ।। स्थूला सूक्ष्मा परादेवि देवी संसूचिता मया । या त्विदानीं प्रवक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यकुलक्रमे ।। अग्राह्या मनसा वाक्यैः कैवल्यानंदनिर्भराः । योगिभिः सूक्ष्मरूपस्था विद्यासप्तादशाक्षराः ।। शूक्ष्मा चिन्तास्वरूपेन मनोव्यापारधर्मिणी । मानसी सिद्धिदा तुष्टा स्थूलस्था साधकात्मनाम् ।। प्राकृताविमनो वाक्य देहकर्म त्रिकः पुनः । स्थूलत्वेन समास्थाय फलं यच्छति योगिनाम् ।। तस्मात् स्थूला स्थिता भागैस्त्रिकैः स्थूला वसानकैः । परादि द्विशतान्ते तु नवत्यर्णाधिके प्रिये ।। प्. ३५अ) मन्त्रदेहा वर्णदेहा पददेहामहेश्वरि । तत्वदेहा च यैर्ज्ञाता तेषां सिद्धिर्भवत्वलम् ।। विघ्नं विनाशयेत् सर्वं तत्वदेहा यदा भवेत् । पददेहा महासिद्धिं साधकेभ्यः प्रयच्छति ।। वर्णदेहा महागौरि ज्ञातासंनिहिता भवेत् । मन्त्रदेहा महास्फार पूजासिद्धौ च संउखा ।। मन्त्रवर्णांघ्रि तत्वेन येन बिन्दति तत्वतः । न तेषां जायते सिद्धिर्जप्त्वाकोटिशतैरपि ।। डामरे कुल झंकारे तथा देवि जयद्रथे । विधिहीना मयाप्रोक्ता वेदसंख्या कुलाम्बिका ।। विधिहीना न सिद्ध्यन्ति चतुर्देहविवर्जिता । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सत्क्रियं देहमन्यसेत् ।। गदिदं शंकरस्येत्थं श्रुत्वा भैरव वल्लभा । पृच्छते भैरवी देवी प्रणिपत्यशिवंसती ।। श्रीदेव्युवाच ।। अभ्युद्भुतमिदं वाक्यं देवाख्याहि मम प्रभा । कारुण्याद्विधिसंयुक्तं निर्विघ्नं सङ्गवर्जितम् ।। मन्त्रदेहं वर्णदेहं पददेहं तृतीयकम् । तत्वदेह चतुर्थन्तु सस्फूटं परमेश्वर ।। पार्वत्यावचनं श्रुत्वा भैरवा भयनाशनः । प्रहृष्टमनसा शुभ्रं वाक्यमेतदुवाचह ।। प्. ३५ब्) श्रीभैरव उवाच ।। शृणु वीरेन्द्रनमिते रहस्यमिदमद्भुतं । यत्नकस्य चिदाख्यातं चतुःपीठसमागतम् ।। दिव्यरूपाच्च श्रीकण्ठा दानवाच्चैव रावणात् । विभीषणाच्च धर्माच्च महाकंकारधारिणः ।। जयद्रथान् महातन्त्रात् तथा झंकार भैरवात् । विभीषकारतन्त्राच्च तथा त्रिदशडामरात् ।। अत्रगुह्याश्रमसम्यक् श्रीमत्सिद्धिकुलक्रम । कामपीठादि मार्गेण पारंपर्य क्रमेण तु ।। मन्त्रदेहं वर्णदेहं पदतत्वदेहस्वरूपकम् । विधानं चानुणाहीनं न्यस्याद्यत्स्मात् क्वचित् कुले ।। तस्मात् पूर्वं प्रवक्ष्यामि विद्यामन्त्र महोदयम् । सर्वसिद्धिप्रदं सर्व सिद्धिसंघैर्न्नमस्कृतम् ।। सुसमे भूप्रदेशे तु कुंकुमागुरुचर्चिते । पुष्पप्रकरसंकीर्णे महाद्विपार्च्चिशोभिते ।। महाधूपादि सौगंध गंधिसौरभपूरिते । महानैवेद्य संपूर्णे महापात्रार्चिते शुभे ।। महाकंन्यादि सच्चक्र परमानन्दनिर्भर । महाट्टहाससंनादे नादिते सज्जनान्विते ।। महाकुंभसमायुक्ते पूजिते वस्त्रकादिभिः । महावलि पदाकीर्णे तृप्तानंदमहागणे ।। महायागोत् सवाकीर्णे वीरभस्मच्छटाकुले । प्. ३६अ) महाचक्रसमावेश परिप्राप्ते समादरात् ।। महोत्सा खटिका युक्त मन्त्रेण देशिकोत्तमः । प्रार्थितः पूजितः शिष्यैर्यथाभैरवनायकः ।। शिवादि गुरुसन्तान विदः शक्ति समन्वितः । चतुर्द्देहकृताभ्यास अभिन्नशक्तिविग्रहः ।। प्रोक्षयित्वा महापात्रमस्त्रमन्त्रैः स पीठकम् । दक्षिणस्याथवा सौम्य मुखो देशिक नायकः ।। चतुरस्रन्तु षट्त्रिंशदङ्गुलैः परिसंमतम् । तत्र ब्रह्मध्रुवं दत्वा गृहे दक्षिणपृष्ठके ।। महावने यमास्यस्थश्चतुरंगुलमानतः । भ्रामयेत् तु तथा वृत्तं चतुरङ्गुलमानतः ।। चतुरङ्गुलमानेन चतुरङ्गुलमानतः । अङ्गुलैकप्रमाणेन पुनश्चैव तु पंचकम् ।। पश्चात् षोडशमानेन ध्रुवं कुर्याद् यथा क्रमम् । प्रथमे कर्णिकाकार्या वृत्ते च वसुपर्विका ।। द्वितीयकेशरालं च दलसंधि तृतीयके । चतुर्थे च दला प्राणि व्योमरेखा तु पंचमे ।। वर्णमानांगुलं देवि अष्टपत्रं समालिखेत् । ततो वर्णादयं मध्ये केशराले कदम्बकम् ।। पूर्वपत्रस्य मूले तु विशिखं मध्यके खगम् । अग्रेमेघं समालिख्य मंकस्थं ईशकेशरे ।। प्. ३६ब्) चंद्रहासं च आग्नेययां खरपुच्छं च पूर्ववत् । गजरोझस्तथा न्यस्य अंजनमीशमूलके ।। टंकहस्तमहापीठं वृतं रुदकदण्डके । अण्डस्फोटं तथाशाने तारकं खरकं प्रिये ।। मद बंधं तथा न्यस्य ईशाग्रे अंककं पुनः । पद्मनाभं तथा रेफं रावकुंभं तथा जले ।। अंबरं सौम्यपत्रार्थे योगदं च चलालये । नरं बलं शवं न्यस्य पूर्वयुक्त्या महोज्वलम् ।। सम्बरं सौम्यकेशस्थं पुरुषं च महौजसम् । गकारादौ णकारान्ते अमृतं गगणद्वये ।। संलिख्य च तथा चान्ते दारुणा बिन्दुशेषरम् । एवं द्वयं द्वयं न्यस्य स्वरद्वादशकं क्रमात् ।। सर्वक्षय खखावृत्तौ संपूर्णं शब्दकार्णवम् । पूर्वाग्रात्पच्छिमं यावन्नववर्णा व्यवस्थिता ।। आग्नेययां वायवं यावद्रूध्ववर्णाभवन्ति हि । दक्षिणादुत्तराग्रान्त ग्रहवर्णा महेश्वरि ।। नैर्-ऋत्यादीश पत्रान्त नाभवर्णाय शस्विनि । मेधेन सहिताः सर्वदिशं प्रतिदिशं गुणाः ।। यथा तथा भवन्त्येवं कुर्यादाम्नाय योगतः । अकारादि विसर्गान्ताश्चतुर्विंशति मण्डलात् ।। भवन्ति चक्रराजे च विद्यामन्त्रोदय प्रिये । प्. ३७अ) देवता गंधपूष्पाद्यैर्युग्मकैर्वस्त्रचंदनैः ।। रत्नस्वर्णैः सविच्छेद्यैः परामृतकुलोद्भवैः । यस्मात् समुद्धरेद् विद्यां अशेषार्थ प्रदायिनीम् ।। एतस्मिन् चक्रराजाख्य शतार्द्धस्वरशोभिते । पूजिता च सदाशीघ्रं महासिद्धिं प्रयच्छति ।। साधकस्य महादेवि प्रत्यङ्गिरा महौजसा । सिद्धिलक्ष्मी महाचण्डा शिवाख्या परमेश्वरी ।। इति श्रीमहाकुलक्रमे डामरे करवीरयोगे विद्यामन्त्रोदयचक्रवर्णनो नामप्रथम पटलः ।। १ ।। विद्यामन्त्रोदयं चक्रं श्रुत्वा द्वारसमन्वितः । पुनः संपृच्छते देवी वाक्यमेतत् कुलोदयम् ।। श्रीदेव्युवाच ।। विद्यामन्त्रोदयस्यान्ते कथमुद्ध्रियते स्फुटम् । अशेषमन्त्रमातॄणां कारिणां तद्वदस्वमे ।। देव्यानिगदितं श्रुत्वा अतिगुह्यतमं महत् । प्रोवाचेदं महादेवो रुद्धार विधिपूर्वकम् ।। श्रीभैरव उवाच ।। शृणु देवि प्रवक्ष्यामि विद्याप्रस्तारमध्यतः । उर्द्धारषट्कमायातं कीलहीन स भेदकम् ।। मध्यस्थं वर्णमुद्धृत्य ओ औ मध्यासने स्थितम् । जलपत्रस्य मूले तु वायुपत्रस्य मूलकम् ।। अधः क्रमेण संयोज्य ल ॡ मध्यमलांच्छितम् । प्. ३७ब्) सौम्याघ्रं मस्तकाक्रान्तं दीपनं खेचरोदयम् ।। श्मशानवासिनां भद्रं पंचमुद्राविधारिणीम् । गकाराद् दशसप्तन्तु नवमध्यसमन्वितम् ।। कौलिकं दीपनं योज्यमुच्छुत्स्वाङ्गाखगङ्गताः । गाडिमंत्रादि संयुक्तं नादिमस्तकभूषितम् ।। दीपकं गृहसस्थाना शुभदं ब्रह्मवर्च्चसम् । त्रिदीपकस्य मध्ये तु अधिकारक्रमेण तु ।। योजयेत् केवलं वर्णं प्रथमं बीजमुत्तमम् । ईशाग्रं सौम्यपत्रागं सपंचमसमन्वितम् ।। षमात्तंभममध्यस्थं षफमध्यशिरो ज्वरम् । ओ औ मध्यसमुद्धृत्य जकारादिसमन्वितम् ।। ऋ ॠ मध्यं दकारान्तं योजितं जादि भूषितम् । पशमध्यसकारादि योजितं दारणादिमम् ।। दारणान्तसमायुक्तमीशाग्रंजात्तसंयुतम् । हरमध्येन संयुक्तं पूर्वाग्रात् नवमह्यधः ।। ए चतुष्क समायुक्तं द्विपान्तरकसंयुतम् । सौम्याग्रं दारणाक्रान्तं ठान्ताधस्तं समुद्धरेत् ।। दारणाष्टमवर्णेन संयुक्तं रुद्रमं पुनः । द्विपान्तं द्वितयं पश्चाद् दशमं ह्रस्व योजितम् ।। हथमध्यहरान्तेन युक्तसादि विभूषितः । ऋ ॠ मध्यं जकारादि युक्तं च पटमध्यगम् ।। प्. ३८अ) गकारान्तसमायुक्तं द्वितीयं केवलं लिखेत् । ऋ ॠ मध्यद्वितीयेन भेदितं च द्वितीयकम् ।। अष्टाविंशजकारादि भेदितं च समुद्धरेत् । षद्विंशति तथा योज्यं लान्तेन हरमध्यगम् ।। ओ औ मध्यं चण्डमध्यं वरधूखहमध्यगम् । गकारस्य रसाशक्तं एकारान्तं समुद्धरेत् ।। इह मध्य खकारोर्धं वह्निसप्तसमन्वितम् । घममध्यं गकारान्तं योजितं हरमध्यगम् ।। दारणान्तसमायुक्तं चादिगान्तसमन्वितम् । रासनं ए तृतीयेन योजितं पच्छिमाग्रकम् ।। इन्द्रमध्यजलान्तस्थं पादिधान्तसमन्वितम् । सादाद्येन समायुक्तं कटमध्यसमुद्धरेत् ।। ईशमध्यासने योज्य यमपत्रस्य मध्यगम् । विसर्गपंचमाक्रान्तं गान्तं खाधो नियोजयेत् ।। जलस्थं केशरं गान्तं योजितं वायुमध्यगम् । सान्तान्ते सयुतं वायु केशरं नाशनस्थितम् ।। ओलमध्येन संयुक्तं चतुर्थकेशरं लिखेत् । ऋ ॠ मध्ये हलान्तेन संयुक्तं हठमध्यगम् ।। घाधोन्तेन समायुक्त माद्यं खण्डं प्रकीर्तितम् । षट्पंचासाक्षरं देवि ब्रह्मसंज्ञं सुमातृकम् ।। विद्यारूपेण स्थूलाख्यमशेष समयप्रदम् । प्. ३८ब्) मातृकावृन्दमेलाप कारकं मातॄनायकम् ।। विधानविहितं देवि दीपकं पुनरुद्धरेत् । उडमध्यत्रिधाकृत्वा सौम्य पत्राग्रसंयुतम् ।। लास?नंदापयेच्छाद्यं गकारस्य तु पंचमम् । जातान्तं च द्वितीयस्य गकारान्तं त्रिकस्य च ।। रथमध्यवनान्तेन गपंचत्रिकमण्डितम् । व्योमरेखागतं वर्णं सादि सौम्याग्रसंयुतम् ।। ख ह मध्यफपान्तस्थं सादिसौम्याग्रसंयुतम् । ईशाग्रं चैव सौम्याग्रं नाधरान्तेनसंयुतम् ।। एतद्द्वितीयकं खण्डं विष्णुसंज्ञं प्रकीर्तितम् । मन्त्राक्षं सर्वसिद्ध्यर्थं माधकं नववर्णकम् ।। पुनरुद्धृत्य देवेशि दीपकं विधिवद्यथा । प्राक् षट्कं सप्तमं वायौ यमस्य नवमं प्रिये ।। नैर्-ऋत्यात् पंचमंशादि संयुतं दक्षिणाष्टमम् । आजमध्येन चाक्रान्तः ईशाग्रं च महेश्वरि ।। पुनरेवसमुद्धृत्य चाभाद्यं तन्त्रिकान्वितम् । ईगमध्येन चाक्रान्तं राक्षसस्याष्टमं लिखेत् ।। नवमं यमपत्रस्य गयुग्मेन विभूषितम् । अ आ मध्यं समुद्धृत्य वह्निसप्तार्द्धलांच्छितम् ।। ऋ ॠ मध्यलकारादि भेदितं ऌ ॡ मध्यगम् । झाधरादि समायुक्तं ओ औ मध्यासनस्थितम् ।। वनमध्यसकारादि संयुतं जलकेशरम् । प्. ३९अ) पुनस्तदेवचोर्द्धाधः सस्थितं भसमध्यगम् ।। टतान्तलाधरारूढं पहमध्यवनान्तगम् । घनान्तं जादिसंयुक्तं द्वात्रिशान्तं त्रिकं लिखेत् ।। ऋ ॠ मध्ये डकारादि संयुतं यादिजादिना । पादिगान्तसमायुक्तमूदमध्यं पुनर्लिखेत् ।। रञ्त्र मध्यं हठान्ताधः खफमध्ये लसंयुतम् । ल ॡ मध्येन संयुक्तं दक्षाब्जं नास्तमं लिखेत् ।। ए ऐ मध्ये मघान्तं च गत्रिकेन समन्वितम् । ओ औ मध्ये पंचमं च गान्तेन संयुतं लिखेत् ।। फ ह मध्ये धथान्तं च इ ग मध्यसमन्वितम् । सौम्याग्रं पच्छिमाग्रस्थं ऐ स मध्येन भेदितम् ।। टभमध्ये झाधराद्येन टान्तं फान्तं ल सप्तमम् । झाधराध्येन संयुक्तं द्वात्रिंशान्तं त्रिकं लिखेत् ।। महान्तंक चतुर्थन्तु ठचतुर्थासनस्थितम् । ठादियुक्तं फ हान्तन्तु षादिपीठे व्यवस्थितम् ।। नवान्तं च ठ फान्तं च ईशजादि समन्वितम् । ऌ ॡ मध्ये लकारादिभादितं लोर्द्धजादि च ।। इगमध्ये अ आ मध्ये चासने जासने स्थितम् । इगमध्येन चाक्रान्तं अ आ मध्ये पुनर्लिखेत् ।। कान्तस्य आसनं खान्तं कयमध्ये समालिखेत् । ओ औ मध्यपुनर्देयं द्वितीयन्तु समुद्धरेत् ।। प्. ३९ब्) होर्द्धं रोर्द्धं समुद्धृत्य अ आ मध्यासन स्थितम् । पुनरेव द्विधालिख्य घादिखादि द्वयं लिखेत् ।। फान्तं डादि समायुक्तं भाद्यं जादिसमन्वितम् । लयमध्यगकारादि संयुक्तं शोर्द्धकं लिखेत् ।। पादिखादिसमायुक्तं भममध्यं गकारादि । पान्तगान्तसमायुक्तं धान्तनेमि स्थितं पुनः ।। ईशान्तं जादिसंयुक्तं सौम्याग्रविधिवल्लिखेत् । नाद्यं माधं लकारोर्द्धं संयुतं षोर्द्धगं पुनः ।। सममध्येर्थवालैक धाधुरं लाधलांच्छितम् । पुनरेवन्तु विधिवत् च्छाद्यंगान्तसमन्वितम् ।। शटमध्यजकारादि संयुतं च पुनर्द्विधा । पाद्यं दादिसमायुक्तं नाधरं डान्तसंयुतम् ।। लादिलार्द्धसमायुक्तमीशाग्रं विलिखेत् पुनः । जलाग्रं जादिसंयुक्तमीशाग्रं धाधरे स्थितम् ।। एवं द्विधासमुच्चार्य खठान्तं जादिनाहतम् । ईशाग्रं पाधरारूढं पुनरेव द्विधा कुरु ।। गाधरं दक्षमध्यं च पूर्वमध्योपरिस्थितम् । लाद्येनसंयुतं कृत्वा ईशानाग्रं समालिखेत् ।। पाद्यगान्त समायुक्तं उ ऊ मध्ये हलान्तगम् । एतत् त्रिकं समालिख्य ठाढ्यलाढ्यसमन्वितम् ।। ऋ ॠ मध्यहलान्तं च पुनरेतत्त्रिकं लिखेत् । प्. ४०अ) पाद्यान्तं गान्तसंयुक्तं माद्यथोर्द्धपगान्तगम् ।। एकत्र योजयेद्गात्रं संयुतं मादिमं पुनः । ईशाग्रस्यासने नाघं नवमध्ये पुनर्लिखेत् ।। द्वात्रिंशान्तं त्रिकं पश्चाद्वनमध्यमघान्तिमम् । लान्तान्तसंयुतं लाधं दाधं गान्त्रसमन्वितम् ।। हन मध्ये माधरस्थं दोर्द्धं यान्तत्रिकं पुनः । विधिवच्च समुच्चार्यय ओं कारान्तं त्रिके त्रिकम् ।। चादिमंगान्तया क्रान्तं लाधरं डादिसंयुतम् । ईशान्तं गत्रिकाक्रान्तं चादिमं चादिसंयुतम् ।। त्रिचत्वारिंशान्तत्रिकं पाद्यं जादि पाद्यादिसंयुतम् । नाद्यं मध्यंद्यगान्तेन संयुतं पश्चिमाग्रकम् ।। ओलमध्येन चाक्रान्तं फान्तं भान्तं लयान्तगम् । डाद्येनसंयुतं तान्त्रं भाद्यं गान्तसमन्वितम् ।। फान्तजादिसमायुक्तं आधरं जादिसंयुतम् । टान्तदाडिसमायुक्तं ऋ ॠ मध्येमघान्तगम् ।। माद्यं खान्तं मघान्तं च सौम्यजादिसमन्वितम् । हथान्तं लादिसंयुक्तं द्वात्रिशान्तं त्रिकं लिखेत् ।। लाद्यं माद्यं थहान्तेन लाधरेण समन्वितम् । नाद्यगान्तेन संयुक्तं पाद्यनान्तेन संयुतम् ।। फाधरं लाधरारूढं माधरं थाधरं ऋधम् । द्याद्यं माद्यकटान्ते च खान्तारूढं परानुगम् ।। प्. ४०ब्) ल ऌ मध्येन राक्रान्तं लादि वा ऋ ॠ मध्यगम् । माद्यंजादिसमायुक्तं जाद्यं च्छाशाग्रमीयुतम् ।। द्वितीयस्य तृकं बीजं त्रिधाकुर्यात् फहान्तकम् । फान्तासनमसारूढोमाधरं जान्तसंयुतम् ।। ऋ ॠ मध्यवनान्तं च धाधरं नोर्द्धगं परः । गात्वेन संयुतं कृत्वा पाद्यं डाद्येन भूषितम् ।। लयान्तं इगमध्येन णादिमस्तकभूषितम् । खाधरं डादिसंयुक्तं आधरं इडमध्यगम् ।। एवं द्विकं समुच्चार्य ओ औ मध्ये वडादिना । फान्तगान्तसमायुक्तं पुनरेवद्विधा कुरु ।। अन्तस्थ केवलं कृत्वा खाधरं घादि शादिना । खहान्तं गादिसंयुक्तं औन मध्येन संयुतम् ।। द्वितीयस्य द्वितीयं च एवं यन्त्रसमुद्धरेत् । तृतीयस्य तृतीयं च राद्यं ताद्यसमन्वितम् ।। त्रिविधं पतितं दत्वा माद्यामादि समन्वितम् । इगमध्येन संयुक्तं मध्येगान्तेन संयुतम् ।। पंचविंशाधिकं वर्णगणं च द्विशतं मतम् । मन्त्राख्यं रुद्रनामानं पराविद्या भिधानकम् ।। तृतीयं कथितं खण्डं विद्यामन्त्रोदयोत्तरात् । त्रिभिः खण्डैस्तु मिलिता विद्या भेद विभेदिताः ।। रुद्रैः शतद्वयं चैव नवत्येधिक शोभनैः । प्. ४१अ) सिद्धसिद्धिप्रभेदेन विलोमाथ क्वचित् स्मृताः ।। महाकारुणि चेति देदेवीति क्वचित् स्मृताः । मायालक्ष्मी विलोमस्था त्रिहंस पंचपिण्डकम् ।। अम्बेन तु क्वचित् प्रोक्ता च्छिन्दिरित्यादि कुत्रचित् । येन येन प्रभेदेन युक्ता संसव्यते सती ।। तेन तेन फलं यच्छेत् साधकस्यपिधस्य च । एषाविद्या महाविद्या नाम्ना त्रैलोक्यमोहनी ।। लक्ष्मीश्वरीति विख्याता बहुभोगभरावहा । महालक्ष्मी महाक्रान्ता सर्वसौभाग्यदायिनी ।। अलक्ष्मी समनीज्ञेया दुष्टदारिद्रमर्द्दनी । कलिदुःस्वप्नशमनी अभ्युपद्रवनाशिनी ।। राजोपसर्गसमनी दुष्टदस्यविघट्टिनी । प्रत्यङ्गिरामहाभद्रा सिद्धलक्ष्मी महोदया ।। चण्डाख्या चण्डसंहतॄ शिवाख्या शिवदायिनी । गुह्येश्वरी कमलाख्या मातृमण्डलवासिनी ।। कालसंकर्षणी नाम्ना गौरीरक्षणनामिका । महाकालीभराशान्ता महाभैरववल्लभा ।। ब्रह्मव्यूहक्षयातीव्रा महारुद्रवलप्रदा । विद्यादेहा वर्णदेहा पददेहा महेश्वरी ।। तत्वदेहासमुद्धार्या मालागर्भस्य गर्भिता । इत्थमुद्ध्रिपते देवि विद्यामन्त्रोदयान्तरे ।। प्. ४१ब्) नराणां स्वाधिकारेण पाददातीप्सितं फलम् ।। इति श्रीमहाकुलक्रमे महाकरवीरयागे विद्योद्धारो नाम द्वितीयः पटलः ।। २ ।। श्रीदेव्युवाच ।। श्रूतं देवसमुद्धारं विद्यामन्त्रोदयान्तरे । अधुना श्रोतुमिच्छामि चतुर्द्देहसुसिद्धितम् ।। श्रीभैरव उवाच ।। शृणु देवि प्रवक्ष्यामि वर्णदेहमहोदयम् । पारंपर्य क्रमायातमप्राप्यं मन्दभाजिनाम् ।। सिद्धिसंतानजातानां सिद्धानामिहजन्मिनाम् । नराणां चैव नारीणां भक्तानां सुलभाकुले ।। स्थाने मानोरमे मन्त्री कुलसंभारसंयुतम् । उद्धरेन्मण्डलन्तत्र सर्वकामफलोदयम् ।। एकवीराभिधानं वा यामलेन्द्रमथापि वा । रजसा पंचवर्णेन महाशोणादिभिश्च वा ।। ततो गुरुं नमस्कृत्य अर्घपात्रपुरःसरः । रेचककादिगतिं कृत्वा वीरवीग्रहमण्डले ।। पद्मासने स्थितो योगी चिन्तयेन् मन्त्रविग्रहाम् । हृत्पद्मकर्णिकामध्ये श्रीबीजप्रकटी कृते ।। सत्तारूपा स्मरेत् तत्र महाद्वीपकमण्डले । ततोत्पन्नां स्मरेच्चण्डां मन्त्रयोगसमन्विताम् ।। पूर्ववक्त्रं स्मरेत् पूर्वं रुद्रवर्णैर्यथा स्थितम् । प्. ४२अ) ग्रहाख्यैर्दक्षिणं तस्या द्वादशैरुत्तरं तथा ।। रुद्रवर्णैस्तथा प्राच्यं दिशावर्णैः खमस्थितम् । भ्रूमध्यहृदये नाभौ तद्यथा चक्रमा स्मरेत् ।। मुखेमांबा मनाशायां दक्षिणे च तृतीयकम् । वामदक्षिण नेत्रे च पंचमान्तयुगन्तथा ।। वामदक्षिणकर्णे द्वे लिंगे चैव गुडेनवम् । सप्तर्णैर्हृदयं तस्याः तथा चैव शिरोमतम् ।। दिग्वर्णैश्चशिखारौद्रा द्वादशान्तैश्च पुङ्गलम् । ग्रहाख्यै नेत्रसंदोहं आयुनि च तथा विदुः ।। पंचार्णै स्थानयेद्देवीं मूर्द्धौ वा मण्डलेथवा । हस युग्मं हसन्तीतां पश्येदनुग्रहात्मिकाम् ।। चतुर्भिमन्त्रजां सिद्धिं यच्छन्तीं चिन्तयेद्गिराम् । कपालं चिन्तयेत् तस्या रुद्रार्णैः पानपूरितम् ।। द्वादशान्तैश्च खट्वांगं श्वेतवर्णं त्रिकान्वितम् । अष्टकैश्चिन्तयेच्छूलं सप्तकैश्च महात्वसि ।। षद्भिः पाशं करे तस्या अंकुशं च तथा विदुः । एकोवविंशकैर्द्दानं सप्तकैश्चाभयं शुभम् ।। चिंतयेत् कन्दलं दिव्यं वर्णैश्चैव चतुर्द्दलैः । तथा पंचदशैर्वर्णैर्घटं संचिन्त्यपूरितम् ।। महारुद्राशनं चाष्टौ रुद्राख्यैः श्वेतसंनिभाम् । अधोर्द्धस्फारतेजौघां चिन्तयेच्च त्रिभिः क्रमात् ।। प्. ४२ब्) एकोनविंशकैर्वर्णैर्महामुद्राप्रबंधनम् । चंद्राग्निभास्करे पुष्पैस्त्रिभिर्बीजैः प्रपूजयेत् ।। खादकेन त्रिधापादा स्वाहाकारेण भाजनम् । संचिन्त्यपरमां देवीं मूर्तिस्थां मन्त्रविग्रहाम् ।। वर्णदेहाच्च विस्फार्य भावाभावपदान्तगान् । कंदात्कुण्डलिनी चक्रान्मध्यवृर्त्ति स्वरूपतः ।। वर्णस्वरूपमाख्यातं श्वेतादिगुणसंभवम् । विप्रादि संभवं वापि अकारादि तथापि वा ।। विरिंचाद्यष्टजातिस्थं अष्टधाचाप्यनेकधा । अनेकाष्टकभेदेन अवर्णे वर्णरूपकम् ।। शिवशक्तिमहानादो बिंदूदेन्दभगालयम् । अवर्णादि त्रिधाभिन्नं विद्यामन्त्रोदयाब्जगम् ।। तच्च हृद्वामजलजं तत्र श्वेतादि विग्रहम् । वर्णाखं संस्मरेद् देव्याः सर्ववर्णप्रकाशकम् ।। ज्येष्ठाङ्गबाहु हृत्पार्श्व कटिपादावशानकम् । बहुभेद महास्फार ज्ञात्वा सर्वं प्रकल्पयेत् ।। विरिंचादि तथा चाष्ट देहभूतं हि चाष्टकम् । शिववर्णमभेदेन शक्तिं चैव विचिन्तयेत् ।। शुद्धस्फटिकसंकाशां पंचास्यां दशबाहुकाम् । महारुद्रासनारूढां सुदेहां वर्णविग्रहाम् ।। नीलकुन्तलधृतेन्दु जपमुकुटमण्डिताम् । नानारत्नमहाहार काद्यमण्डित शेखराम् ।। प्. ४३अ) शितशोन्यशिता रक्तश्वेत खादिरमुज्वला । नानारत्नसमायुक्तां सुसमास्थिं सुकुण्डलाम् ।। सूर्यबिम्बारुणाकार त्रिपंचनयनोज्वलाम् । ईषद्धास्य ललज्जिह्वा दंष्ट्राशोभि मुखोज्वलाम् ।। नानादैत्यादि सद्दुष्ट कण्ठेकं दलमालिनीम् । अनेकरत्ननिर्माण टारघृष्टोन्नतस्तनाम् ।। त्रिवलीतरङ्गशोभाढ्यां मध्यक्षामादरां शुभाम् । किंकिणी जालसद्वस्त्र व्याघ्रांशु कटिभूषणाम् ।। वरासि शूलकाद्यं च मुण्डं दक्षे करे धृतम् । अभीखट्वाङ्ग सत्पात्रं बंधनं कलशोत्तरैः ।। वीरघंटांशुका स्फार जानुयुग्मसुशोभिताम् । घर्घरी नूपुराराव भूषितं चरण द्वयम् ।। सुश्वेतस्य त्रिनेत्रस्य द्विभुजैक मुखस्य च । स्कंधे रुद्रस्य चारूढा वीरासनस्थितस्य च ।। ज्वलत्पावकसंकाशं ज्वालासमूहसंघकम् । रोमकूपाच्च निर्यान्तं गगणं चारुणोपमम् ।। मात्र्यष्टकस्य मध्यस्थां पंचास्यां काष्ठयान्विताम् । बहुसिद्धि समाकीर्णां सिद्धायोगिनि पूजिताम् ।। एकवीरां स्मरेद्वाथ घंटा हस्त घटान्विते । चण्डाम्बा शिवपृष्ठे च कर्तिका खेटधारिणी ।। दानाभयकराभ्यां च शिवाम्बा खेटकं विना । प्. ४३ब्) महालक्ष्मी मयीम्बाथ अभये चिन्तितार्थदाम् ।। इत्थं मूर्तिरशेकैश्च भावभेदैर्महेश्वरी । शितास्यं पंचकैर्वाथ युक्तानागेन्द्रभूषणाम् ।। अतिसौम्यातिद्रग्रा च वर्णदेहस्वरूपतः । ध्यात्वावर्णात्म योगेन पददेहमथो भवेत् ।। त्र्यक्षरम् तु पदं चाद्यं शिरोदेशेषु विन्यसेत् । दशाक्षरं द्वितीयन्तु ललाट तटमण्डलम् ।। नवाक्षरं तृतीयं हि नाशावंशोग्र योगतः । दशाक्षरं चतुर्थन्तु वामनेत्रव्यवस्थितम् ।। एकादशाक्षरं देवि पंचमं दक्षै लोचने । चतुर्भिः षष्ठमं प्रोक्तं तृतीय नेत्रमण्डले ।। सप्तमं षष्ठवर्णं तु वामगण्डे व्यवस्थितम् । त्रिवर्णे चाष्टमं देवि दक्षिणे गण्डमण्डले ।। पदाष्टकैर्भवेच्चाद्यं ब्रह्माखंडाभिधानवम् । यामलाष्टकसंव्याप्ता लयादियोगयोजितः ।। एकवर्णं भवेच्चाद्यं वामकर्णे व्यवस्थितम् । कैवल्यार्ण द्वितीयन्तु दक्षिणश्रवणे न्यसेत् ।। चंद्रान्तार्ण तृतीयन्तु अधरोष्ठे व्यवस्थितम् । चतुर्थं शिववर्णन्तु उत्तरोष्ठे व्यवस्थितम् ।। पंचमं शितवर्णं तु अधोदन्तेषु साक्षिणः । एकवर्णं भवत्यष्टं ऊर्द्धदन्तालिमण्डले ।। प्. ४४अ) सप्तमं केवलं वर्णं जिह्वायां सव्यवस्थितम् । अष्टमं पक्षवर्णस्तु समस्तमुखमण्डले ।। पदाष्टकैर्द्वितीयेदं विष्णुखण्डं प्रकीर्तितम् । सिध्यष्टकसमुत्थानं शक्त्यष्टकपदानुगम् ।। सप्तवर्णं पुनश्चाद्यं कण्डमध्ये विधीयते । षद्वर्णन्तु द्वितीयं स्याद् वामस्कंधे तु विन्यसेत् ।। तृतीयं दशवर्णैश्च वामवाहौ व्यवस्थिताम् । त्रयोदशैश्चतुर्थन्तु वामे च मणिबंधके ।। नवाखैः पंचमं देवि वामहस्तांगुलीषु च । षष्ठमं रंध्रवर्णैश्च वामांगुलिनखेषु च ।। सप्तमं सप्तवर्णैश्च दक्षस्कंधेषु विन्यसेत् । अष्टमं च चतुर्वर्णैर्बाहोर्दक्षिणके न्यसेत् ।। नवमं च चतुर्वर्णैर्दक्षिणे मणिबंधके । एकादशैस्तु दशमं दक्षपाश्यांगुलीषु च ।। एकादशस्तु नवकैर्दक्षांगुलिनखेषु च । द्वादशं तु चतुर्वर्णैर्न्यसेवुदरमण्डले ।। त्रयोदशं तथाष्टाख्यैस्तन्ये वामे प्रकीर्तिताः । चतुर्द्दश चतुर्वर्णैर्दक्षस्तनेषु विन्यसेत् ।। त्रिपंच नववर्णैश्च क्षीवे च वामदक्षयाः । षोडशषष्ठवर्णैश्च नाडिमध्ये व्यवस्थितम् ।। सप्तादशोनविंशैस्तु न्यसेत् कालानलालये । अष्टादशं सप्तवर्णैर्योनि मध्ये वयवस्थितम् ।। प्. ४४ब्) चतुर्भिरेकोनविंशञ्च विन्यसेद् गुडमण्डलम् । विंशमं दशवर्णैश्च न्यसेद् वामस्फिकस्तटे ।। अष्टकैरेक विंशाख्यं दक्षिणेव स्फिवे न्यसेत् । द्वाविंशं सप्तवर्णैश्च वामारौसव्यवस्थितम् ।। अष्टाभिश्च त्रयोविंशद्वामारावध विन्यसेत् । एकादशैश्चतुर्विंशद्वामजानौ व्यवस्थितम् ।। पंचविंशतिभिर्वर्णैर्वामगुल्फ नियोजयेत् । अष्टाभिश्चैव षट्विंशद्गुल्फौ चैव तु दक्षिणे ।। चतुर्भिः सप्तविंशैस्तु वामपादांगुलीषु च । अष्टाविंशसप्तवर्णै देहपादांगुलीषु च ।। ऊनत्रिंशचैकवर्णैर्दक्षोर अधरे न्यसेत् । त्रिंशमं शिववर्णेन दक्षजानौ व्यवस्थितम् ।। एकत्रिंशत्तथैकेन पादे चैव तु दक्षिणे । द्वात्रिंशन्तु त्रिभिर्वर्णैर्वामपादांगुलीषु च ।। त्रिभिर्वर्णैस्त्रयस्त्रिंशत् पृष्ठवंशे व्यवस्थितम् । गुरुपदेशवर्णैश्च चतुस्त्रिंशतिमं पदम् ।। शक्तिस्थानाच्छिवं यावन्मुद्रारुपेण विन्यसेत् । चतुस्त्रिंशत्पदं प्रोक्तं रुद्रखण्डं तृतीयकम् ।। शुद्धवर्णाथ संध्यान महासिद्धिफलप्रदः । त्रिभिरेकत्रयोगेन शतार्द्धपदकं भवेत् ।। प्. ४५अ) देहदेव्याः सुनिःपन्नं तत्वव्याप्तिमखण्डितम् । तत्वव्याप्ति प्रभेदेन तत्वदेहं वदाम्यहम् ।। त्रिदेहं योगसंधान कारणं वहुसिद्धिदम् । ब्रह्मखण्डे नात्मतत्वं कालानलार्द्ध मण्डले ।। विन्यसेन् मुखसंधाने कारण बहुधाहितम् । द्वितीये खण्डकं नाभि मण्डलार्द्धकजोपरि ।। षडंगयोगसंधान कारणं गुणदायकम् । रुद्रखण्डतृतीयन्तु शिवतत्वपदानुगाम् ।। मूर्त्यासनस्य संध्यानं कारणं मन्त्रसिद्धिदम् । रुद्रग्रहार्करुद्राशा सृष्ट्यार्णैर्मुखपंचमम् ।। कृष्णासकर्षणी चण्डा शिवाप्रत्यंगिराभिधा । सप्तषद्दशकामैश्च ग्रहरंध्रान् षडंगकैः ।। सर्वज्ञादि त्रिभिर्युक्तं कल्पयेद् विविधक्रमात् । सर्वज्ञताथ तृप्तिश्च अनादि बोधमेव च ।। स्वतन्त्रता लुप्तशक्तिरनन्तश्चेत् पुरामतः । हृच्छिरश्च शिखावर्म नेत्रादस्त्रषदंगकम् ।। नमः स्वाहा तथा वषट् हूं वौषट् फट्त्रिकं तथा । हसेति द्विगुणंपीठ सदाशिव पुरःसरम् ।। तृतीयखण्डविंशेन मूर्ति तस्याः पदेन तु । मन्त्रखण्डं भवेन्मन्त्रं सप्तादशप्रभेदकम् ।। निर्मलं कथितं गौरि चतुर्देहविवर्णनम् । दीपकाद्यन्तसंयुक्तं योजयेन् मनसा हृदि ।। प्. ४५ब्) पूजयेच्च यथा न्यायं ततो मुद्रां विरेचयेत् । ततश्च स्वाशनपीठं मूर्तिं चात्मनि विन्यसेत् ।। मन्त्रेण चैव चात्मानं पूजयेच्च यथा विधि । ततस्तलौ समास्त्रेण सपृष्ठो नति मुद्रया ।। कनिष्ठिकौ पूरस्कृत्य पीठकं संप्रविन्यसेत् । कनिष्ठादि कनिष्ठान्तं वामावर्तपरिभ्रमात् ।। एकैकं मूर्तिवर्णन्तु विन्यसेदुपदेशतः । कनिष्ठिकौ पुरस्कृत्य पंचकं षट्टसप्तकौ ।। तलयोर्वामदक्षे च वामपृष्ठतलाष्टमम् । नवमं दक्षपृष्ठं च नत्यामन्त्रनयस्मरेत् ।। अंगुष्ठकौ पूरस्कृत्य कनिष्ठान्ताननं न्यसेत् । कनिष्ठिकौ पुरस्कृत्य स्यान्तादि पंचकं न्यसेत् ।। अस्त्रपृष्ठतलाभ्यान्तु न्यष्ट्वाखण्डत्रयं स्मरेत् । मस्तके कण्ठहृन्नाभौ संकरे चाशनं न्यसेत् ।। गुडादि त्रिसमेधादि ब्रह्मान्त मूर्तिवर्णकम् । गुडगुह्ये मुखे कर्णे नेत्रनासादि भेदतः ।। वामादिक्रमयोगेन मन्त्ररूपं प्रविन्यसेत् । गोलके चैव वाहाग्रे दक्षवामश्रुति पथे ।। शिखाधेया निभंगेन विन्यसेन् मुखपंचकम् । हृदये हृदयं न्यस्य शिरः शिरसि विन्यसेत् ।। प्. ४६अ) शिखायान्तु शिखान्यस्य तनुत्रे देहमण्डले । त्रिबिन्दुमुद्रा नेत्रं च अस्त्रेनास्त्रं दिशासु च ।। त्रितत्वं च न्यसेत् पश्चा च्छिवादि क्रमयोगतः । पदं न्यासं ततः कुर्याद्वर्णभूतं ततः पुनः ।। मन्त्रदेहं ततः पश्चान्मुद्राभिः परिपूरितम् । ततो विद्यां स्मरेत् सर्वां विद्यारूपेण संस्थितः ।। वंधयेद् विविधा मुद्रा येन संपूर्णतां व्रजेत् । इत्थं देह चतुष्कन्तु विन्यस्य साधकेश्वरः ।। अस्त्रपूर्व यथा यागं कुर्यात्तथा वदाम्यहम् । अस्त्रेणक्षालितं पात्रं हृदासुरादि पूरितम् ।। गुन्थितन्तु तनुत्रेण नेत्रनैवामृतीकृतम् । रक्षितन्तु महास्त्रेण स्थापितं हृदयेन तु ।। गुह्यमुद्राप्रयोगेन शिखाया च प्रदीपितम् । पूजयेदासनं मध्ये मूर्तिमन्त्रासनांशकैः ।। खण्डत्रयेनसंपूज्य उपर्युपरियोगतः । ततस्तु पूजयेन् मध्ये गायत्रीं सुरपूजिताम् ।। चतुर्विंशाक्षरा देवि तां च ते कथयाम्यहम् । सौम्याग्रं मध्यमूर्ध्निस्थं लयमध्यविभूषितम् ।। ईत्रिकेन समायुक्तं प्रथमं बीजनायकम् । सौम्याग्रमध्यमं गान्तं युतं माढान्त ऋत्रिकम् ।। मादिमं जादिसंयुक्तं ऋ ॠ मध्येन संयुतम् । मध्यलादि समयुक्तं बीजान्तं द्वितयं पुनः ।। प्. ४६ब्) कान्तं बाधं जवेदाढ्यं जादियुक्तं फलाग्रकम् । पूर्वस्वरेणसंयुक्तं नै-ऋत्याग्रग्रपंचभृत् ।। दहीनौ पूर्वपादौ च बीजान्त द्वितयं पुनः । सप्तमं केशरं जादि शादिमंदादिसंयुतम् ।। लयान्तं पच्छिमकेशाढ्यं कान्तसादि समन्वितः । ऋ ॠ मध्ये हलान्तं च न कारान्तेनसंयुतम् ।। एषा त्रिधा ततः पश्चात् पुष्पादानन्द या त्रिधा । अस्त्रमन्त्रेनसंसिच्य गुण्ठनाद्य समाचरेत् ।। गुण्ठनं रक्षणं चैव अमृतीकरणं तथा । तनुत्रेणापि मन्त्रेण चक्षुषा च क्रमेण तु ।। ततो नन्दि महाकालं तथा भृंगिविनायकम् । वृषस्कंदं श्रियं चण्डं पूर्वादौ द्वारिपूजयेत् ।। नोवा व्याघ्रमजां भद्रां कर्णांसना बली चलाम् । वजिनी सौम्यपर्यन्तं द्वारद्वारयुगंयुगम् ।। गणेशम्बाम्बिकायुक्तं श्रीपुत्रं च तथैव च । संपूज्य चास्त्रकाद्यन्तं मन्त्रेणानेन दापयेत् ।। सदाशिवाद्यौ द्वौ वर्णौ नामकं शक्तिना सदा । नभ्यन्ते वाथ वादान्तं पूजयेदुपदेशतः ।। ततश्चान्तं शिवान्तं च सार्द्धं द्वितयमक्षरम् । द्वारान्त देहली स्थाने स्थापयेत् कुसुमान्वितः ।। ततः पृष्ठहलान्तं च वायवादौ गुरुसन्तति । प्. ४७अ) पुष्पादौ पूजयेद् देवि दीपादौ चाच्चिवर्णकैः ।। गुरुवत् पूजयेच्चादौ परमं तदनन्तरम् । परमेष्ठिनं तृतीयन्तु पूर्वाचार्यं तथैव च ।। अनादि सिद्धिसंज्ञाश्च पंचमं संप्रपूजयेत् । स्थानकेन ततो रक्षेत् पुरुषं वास्तुनायकम् ।। स्वक्रमं गुरुदेवानां वह्निकोणे समर्चयेत् । तत अनादि संपूज्य स्वगुरोर्नामपूर्वकम् ।। ये भूता विविधाकारा दिवि भूम्यन्तरीक्षगाः । पातालतलसंस्थाश्च शिवभागेषु भाविता ।। ध्रुवादि सर्वभूतेषु तृप्तिं लभन्ति ते सदा । सार्द्धं श्लोकेन पुष्पाढ्यं पुष्पानां हृतमुद्रया ।। दीपकं सौम्यमध्यस्थं पलान्तस्थ च मादितः । षष्ठं च सप्तमं चाद्यं गायत्र्याः षट्त्रिकात्रिकम् ।। हृदयं त्रिदशान्तं च गायत्र्या त्रितयं पुनः । कंन्यकादि चतुर्दद्याद् गायत्र्यन्ते चतुष्टयम् ।। चतुर्विंशाक्षरा प्रोक्ता गायत्र्येषा सुरासुराः । त्रिरुच्चारप्रयोगेन प्रोक्षयेत् कर्णिका दलम् ।। ब्रह्माद्याश्चैव शक्राद्या यामलेन प्रपूजयेत् । अमृताद्या तथा चाष्टा वीणान्तं क्रमशोथवा ।। केवलं वासनं जप्त्वा मूर्ति चावाहयेत् ततः । चतुर्देह विभागेन ततो मन्त्रेण पूजयेत् ।। प्. ४७ब्) भोगांगने यथा शक्त्या वह्न्यादौ वा पुरादितः । एकवीरा विधानेन यजेद् द्वारचतुष्टयम् ।। गुरुक्रमं तथा पीठं मूर्तिश्चैव चतुर्विधा । आवाह्य विधिवन्मन्त्रैर्योनि संस्थापनी तथा ।। सन्निधानां सन्निरोधां सन्मुखीकरणन्तथा । त्रिशूलं च षडङ्गेन क्रमशः संप्रदर्शयेत् ।। पाद्यमाचमनीयं च अर्घखण्डैस्त्रिभिः क्रमात् । अत्रगंधं तथा पुष्पं धूपदीपं च पारणम् ।। नैवेद्या चसनं चैव ताम्बूलं दर्पणं तथा । प्रीणनं मूर्ध्नवक्त्रादि अस्त्रान्ते तु समाचरेत् ।। ततो मुद्रामहामुद्रा गुह्यमुद्रातृतीयकम् । अस्त्रमुद्रावदशधा प्रदर्श्यसंजयं भवेत् ।। महाकं वृक्षसूत्रेण स्फाटिकनाथवा प्रिये । रुद्राक्षनाथाशंखेन शतार्द्धादि विभागशः ।। दशांशेन षडङ्गानि प्रसीदेति समर्प्ययेत् । ततो होमार्थतो गच्छेद्वह्न्यारीशे च सौम्यके ।। पूर्ववासो भवस्थाने संप्रार्थ्यकुलमातरम् । संस्कृतिं कारयेत् तत्र असंस्कृतिमसिद्धिदम् ।। वृत्तस्य वा षडस्रे वा त्रिकोनस्याथवा प्रिये । चतस्रस्याथ पद्मस्य मेषला त्रियुतस्य च ।। प्. ४८अ) समाभिस्कंधयुक्तस्य कण्ठोपकण्ठशोभितः । हादिकाद्यान्त हस्तान्तं प्रमानस्य समस्य च ।। स्थंडिलोल्लंघितस्यापि वीरभस्मादिभिः प्रिये । कुण्डस्य दशसंस्कारा ताडनादीनि कारयेत् ।। ताडनं प्रोक्षणं चैव उल्लषणमतः परम् । उद्धारं सेवनं चैव अस्त्रमात्रेन कारयेत् ।। मार्जनं च प्रलयं च तनुत्रेणवरानने । हृदार्च्चा च चतुर्मार्गे अक्षवाढं दशैव तु ।। कुण्डे पूजा प्रकर्तव्या मध्ये वै विस्तरं कुरु । ऋतु स्नातां तु वागेशीं उत्तानामीशमूर्द्धगाम् ।। नीलोत्पलदलश्यामां अर्घपाद्यादिभिर्यजेत् । हृदा वा शक्ति युक्तेन द्विभुजा च त्रिलोचना ।। अग्नेराचमनं हृन्नास्थापनं तदनन्तरम् । वेष्टनं ताडनं चैव प्रोक्ष्याद्घाटनमेव च ।। नेत्रेन चामृतीकार्या मर्च्चानं चावगुण्ठनम् । गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनन्तथा ।। वक्त्रसंक्लपनं कार्यं तथावक्त्रविनिःकृतिः । निःक्रमो जातकर्मे च वक्त्रोद्घाटनमेव च ।। वक्त्रशुद्धिः प्रकर्तव्या मामशुद्धिस्तथैव च । गर्भाधानादि नामान्तं कर्तव्यं हृदयेन तु ।। दशैवकुण्डवाह्ये तु अष्टौ कुण्डान्तरे प्रिये । प्. ४८ब्) अष्टादशैव संस्काराः कर्तव्या देशिकेन तु ।। ततस्तु देवीं वागेशीमर्चयित्वा विसर्जयेत् । पर्यग्निकरणं कार्यं संमुखी करणन्तथा ।। सुरादानं विस्तरांश्च पूजनं परिधीनि च । लोकेशसास्त्रं संपूजा पूर्वादि क्रमयोगतः ।। प्रीणीत वह्निं संपूज्य चाष्टणैव घटं यजेत् । वह्निसंतर्पणं पूजा कर्तव्या च विधानतः ।। श्रुकश्रुवा साध्य चास्त्रेण उपयामोपरिस्थितम् । पश्चाद् द्वादशसंस्कारान् सुविलीना घटान्तरे ।। अधिश्रवणमादौ तु उपाधिश्रवणं तथा । उतप्लवणसंप्लवनं नीरांजन निरीक्षणम् ।। वह्नेर्संतर्पणं चैव पंचधा दशधा तथा । आसनं पूजयेद् देव्या हृत्कंजे पावकस्य च ।। पश्चाद् देवीं न्यसेत् मूर्तिं चतुर्द्देह समन्वितम् । ततस्तु यजनं कार्यं विधानेन यथोदितम् ।। पश्चात् संतर्पणं कुर्यात् विधानेन यथा रुचि । च्छागमांसैस्त्रिमध्वक्त्रैर्देवी संतुष्ट हेतवे ।। बिल्वपत्रैः फलैः पुष्पैररिष्टं बंधनं रुजम् । नश्यते क्रमशो मोहाद्राज्यं स्याच्छत पद्मजैः ।। रक्तैर्वाणिज्य लाभं च शस्यलाभं तथोत्पलैः । नीलोत्पलैर्भवेत् पुष्टि कुमुदैरिष्टनाशनम् ।। कुन्दैः शान्तिमवाप्नोति वकुलैरतुलं यशः । प्. ४९अ) मल्लिकाभिर्भवेत् पुष्टि जातिभिर्ब्राह्मणावशम् ।। चम्पकैः क्षत्रियावैश्या तगरेण वशंनयेत् । सूद्राश्चैव तु बंधुकैः पारिभद्रैः पिशाचकाः ।। यक्षाकदम्बपुष्पैश्च अर्कश्चैव जयं लभेत् । जयन्ती कुसुमैर्होमान्निधानं लभते स्फुटम् ।। पलाशकुसुमैर्द्देवी विद्या वागीशतां लभेत् । नृमांसेनाष्ट सिद्धिश्च अधमश्चोत्तमां लभेत् ।। राजिकालवने नैव आकृष्टिश्च प्रजायते । करवीरैर्भवत्क्षोभं स्तंभने कर्णिकारकैः ।। गुग्गुलघृतसंयुक्तं चतुःसमेन संयुतम् । हुतात्सयच्छते सर्वं यत्किंचिन्मनसि स्थितम् ।। काकपक्षार्यहोमेन उच्चाटयति भूधरान् । मूकत्वं वर्तुलैः कुर्यादुन्मत्तैश्च नकादिभिः ।। खादिरैः सपलैर्हुत्वा मारयेन्नात्र संशयः । आयुर्दूर्वा युतैः पुष्पैस्तिलैः कंन्यामवाप्नुयात् ।। यवैः संवर्द्धते धान्यं धान्यैः कोषं विवर्द्धयेत् । रक्षा सिद्धार्थ होमेन पीतवर्णैः प्रजायते ।। दीक्षा गुग्गुलहोमेन इरामांसयुतेन च । फले चैव फलावाप्ति वशगो वृर्त्तिवर्द्धनम् ।। इत्थं होमे तु निर्वर्वत्य पूर्णाशक्त्या प्रदापयेत् । हृदासर्प्य यद्यज्ञं हृदाचाग्निं विसर्जयेत् ।। प्. ४९ब्) त्रिभिः खण्डैः सुरां पूज्य स्वान्तशक्त्यौ नियोजयेत् । क्षमस्वेति हृदाचात्ममुद्रया गुह्यसंज्ञया ।। बलिं दत्वा तु पुत्रादि गणेशान्तं यथाक्रमम् । इत्थं देहचतुष्कन्तु मयाते संप्रकाशितम् ।। स बाह्याभ्यन्तरं देव्याः किमन्यत् परिपृच्छति ।। इति श्रीकुलक्रमे करवीरश्मशान योगे चतुर्देहवर्णने तृतीयः पटलः ।। ३ ।। श्रीदेव्युवाच ।। श्रुतं देवमयासर्वं चतुर्देहविनिर्ण्यम् । इदानीं कुलसद्भेद दीक्षां ब्रुहिममाग्रतः ।। श्रीभैरव उवाच ।। शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कुलदीक्षाविनिर्णयम् । गुह्यं कौलक्रमायातं यथानुक्रमयोगतः ।। परिक्षितस्य शुद्धस्य क्रमयोगरतस्य च । बहुकालप्रभक्तस्य सेवामण्डल वारिणः ।। अनुग्रहं प्रकर्तव्यं गुरुणानन्द चेतसा । निःपन्नयागद्रव्यस्य ह्यर्थशून्यस्य चेतसः ।। हेमादिभाजनं पात्रं शोणं नेत्रांशुकं शुभम् । च रुद्रव्यविधानेन जलाधारं च हेमजम् ।। रौप्यजं वाथ ताम्रं वा आज्यपात्रं तिलस्य च । नालिका च्छेदनी कर्ती धूपदीपस्य भाण्डकौ ।। तिलादि हव्य द्रव्याणि लखनी चंदनादिकम् । रोचनाकलशाश्चैव च्छत्रं चन्द्रा तपं तथा ।। प्. ५०अ) रजांसि पंचरत्नानि ह्येवमादिरणेकधा । यागद्रव्यसमाख्यातं क्रियामार्गप्रबोधकम् ।। महावीररणे घोरे महापितृवने तथा । मनोरमेथ संस्थाने कुर्याद्यागस्य मन्दिरे ।। नावाभावेन संकल्प्य देशिकः सुसमाहितः । पूर्ववद्यजनं कुर्याद्वह्यन्तं विधिपूर्वकम् ।। संप्रार्थ्यमातरी संध्या सत्कंन्यादि महाकुलम् । गुरुदेवविधानेन अर्घहस्तः प्रतीक्षयेत् ।। उद्यच्छास्त्रेण संप्रोक्ष स्वान्त स्वान्तं समुद्धरेत् । गवत्रयेन गावौ तु रोधयेद्वामकादितः ।। अन्तः खण्डेन चांजल्यां सपुष्पाणि प्रदापयेत् । माचाप्य पूर्वमुच्चार्य सप्रवेश्यसुमण्डले ।। कण्डान्ते विन्यसे च्छक्ति सप्तधानापलं हुनेत् । संप्रोक्ष्य च विधानेन मण्डलान्ते ततः पुनः ।। मन्त्रदेहं तु विन्यस्य दृशानेत्र प्रकाशयेत् । सप्तावर्तन शुभगे दीक्षितः सर्वमण्डले ।। भवत्येव समाख्यातं संस्कारं समयात्मकम् । एवं चरुन्तु संप्राप्य स्वप्नमावशकान्तिकम् ।। दशावर्तेण शुभगे पुत्रकत्वं प्रवर्तते । सेवनाच्च हुनाच्चैव नात्रकार्याविचारणा ।। अपरे च दिने प्राप्ते प्रविश्य यजनान्तरे । प्. ५०ब्) सप्ताविंशतिहोमेन विप्लुसैः प्रोक्षितेन वै ।। जाप्यनापि महागौरी समन्त्रकमलेन वै । सेवितेन प्रजायच्च साधकत्वं न संशयः ।। एवं समन्त्रकमलं सेव्यश्चानन्दभैरवम् । नवकैश्च घटैः सिक्ता सूत्राद्यं संप्रदापयेत् ।। अष्टोत्तरशतं जप्त्वा भक्त्यासिक्ता क्रमेण तु । आचार्यसंभवेद् देवि गुह्यमालाकुलं महत् ।। समयी सेवयेद् विद्या गुर्वाराधन तत्परः । पुत्रकं शृणु या च्छास्त्रं साधकः साधने क्षमः ।। दीक्षा व्याख्या प्रतिष्ठां च नित्यनैमित्तिकान्यकम् । आचार्यः कारयेत् सर्वं जनानुग्रह हेतुकः ।। इत्थं होत्रविधानं तु कीर्तितं तव सुंदरि । पुनश्चान्यं प्रवक्ष्यामि महामेलापसिद्धिदम् ।। प्राप्ते महातनौ पुंसि सर्वलक्षणसंयुते । स्वाराध्य तद्विनावाज्ञां गृहीत्वा यागमारभेत् ।। वीररूपं रूपंसमास्थाय समारुह्य तनुं ततः । चतुर्द्धा योजयेद्देहं एकचित्तं समाहितः ।। जपच्चैव हुनच्चैव सेवं चैव समाचरेत् । स शक्ति हीनो वा ज्ञानशक्तिसमाश्रयेत् ।। साधकस्य वरारोहे भयं कुर्वन्ति देवताः । कायवाक्वित्तयोगेन तस्माद्भीतिं विवर्जयेत् ।। प्. ५१अ) सप्तावर्तन सुभगे दीक्षितः सर्वमण्डले । पश्यते मण्डलं देव्याः पुरस्ताद्व्योमसंगतम् ।। दशावर्तन शुभगे पुत्रकोसौ भविष्यति । देवि पुत्रं पुरः पश्येन् महासिद्धिप्रदायकम् ।। सप्ताविंशति जापेन पश्यते मातृमण्डले । साधकः साधके भाति पुरस्तान्नात्र संशयः ।। शताष्टपरिजाप्येन भवेद्भैरववत्स्वयम् । पश्यते भैरवी रूपं शिवसायुज्यकारणम् ।। मलेके च्छोमलं दृष्टि भाषाचारं चरुक्रमम् । ज्ञात्वा कुलागतं सम्यक् ततः सिद्धिं लभेत् क्रमात् ।। इत्थमेलापयोगेन वीरदीक्षा प्रकाशिता । कुलदीक्षाविधानं तु पुनर्वक्ष्यामि सुन्दरी ।। संप्रोक्षनेत्रकं बद्धा प्रविश्य च यथा क्रमम् । कुण्डलिन्या हतं कृत्वा शक्तिहस्तं निवेशयेत् ।। आनन्दमप्यनं कुर्याच्छताष्टान्तमनुक्रमात् । चरुंचापि महादीपं पारंपर्यक्रमागतम् ।। विनात्रिकेन संसिद्धिः कल्पकोटिशतैरपि । नस्यात् तस्यात् त्रिकं कृत्वा गुरुपूजनमारभेत् ।। त्रिधा चैव खदेहेन अर्थेनाष्ट विधेन च । त्रिधा च वचसा गौरी चित्तेनापि प्रपूजयेत् ।। इत्थं या दीक्षितो मर्त्यैर्नारी वा भक्तवत्सला । प्. ५३ब्) साधयेदखिलं सर्वं सिद्धिसंघत्रिधा स्फुटम् ।। त्रिविधा कथिता देवि दीक्षाप्रत्यंगिरा कुले । गुह्यं महाकुला याता संक्षेपान्न तु विस्तरात् ।। इति श्रीकुलक्रमे करवीरयोगे दीक्षात्रयकथनो नाम चतुर्थः पटलः ।। ४ ।। श्रीदेव्युवाच ।। यथा संसाधयेद् देव सिद्धिसंघस्त्रिधा स्फुटम् । साधकः संविभागेन तथा कथय शंकर ।। श्रीभैरव उवाच ।। शृणु देवि प्रवक्ष्यामि त्रिधासिद्धि समूहकम् । येन संसाधयेद्वीरा वीरा वा कुलसन्तते ।। वीरदीक्षा न शक्तायः संपूज्यविधिवत् पुरा । श्मशाने शिवदक्षे वा गृहे वा वाहनस्थिते ।। दीपादि त्रिविधैर्नित्यमभावात् पर्वणि पुनः । सत्यवाक् धैर्यसम्पन्नः कामक्रोधविवर्जितः ।। शक्ति सहायसंयुक्तो वीरः सहायकोथवा । सहाय द्रव्यहीनाथ भीक्षासी च निशागमे ।। सहस्रैकं जपच्चादौ काय शुद्ध्यर्थ हेतवे । देवी तुष्टा हुनेच्चैव यथा पूर्वं मयोदितम् ।। ततो लक्षं जपेन् मन्त्री दिवा चाहारवर्जितः । भुक्तोर्द्धभावनाशक्तः संध्यायं शतमेककम् ।। गायत्र्या तु जयेन्युग्मं न्यष्टा चैव षडङ्गकम् । ततो रात्रौ जपं कुर्याद् यथा शक्त्या क्रमेण तु ।। प्. ५२ब्) दशाङ्गेन हुनेत् पश्चान्मन्त्र संसिद्धि हेतवे । होमान्ते कन्यका पूज्या कृतसिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् ।। अथवा द्विगुणं जाप्यं यावद् वै सप्तवासरम् । क्रुरादौ चाष्टमसेकाद्धोमान्त ग्रहणान्तिकम् ।। त्रिसंध्यं मध्यरात्रौ च एकद्वित्रिदिनं च वा । वातादिरोगसंशान्ति होमादौ सेवतो लभेत् ।। अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां समारभ्य हरणतम् । दशाङ्ग होमतः सकात् महाशान्ति भवेत् स्फुटम् ।। जपेत् पंचशतं मन्त्री यच्छश्यं त्रिशतं हुनेत् । होमान्ते सेकतः पश्येत् पुष्टिं चैवस्त्वमाप्नुयात् ।। त्रिशतं त्रिशतं जप्त्वा जप्त्वा चैवाष्टमे दिने । होमान्तं सेकतो देहपुष्टिमाप्नोति मानवः ।। जप्त्वा चैव तु साहस्रं जुहुयात् पंच शतानि वै । नागाश्वगोष्ठ लोकानां पुष्टिमाप्नोति सेकतः ।। निगलार्गल यन्त्राणि आत्मनोथ परस्य वा । त्रिसंध्या वर्त्तनाद्धन्यात् सप्ताहान्नात्रसंशयः ।। श्मशाने शर्करां गृह्यमन्त्रैरष्टशतं जपेत् । यत्र यत्र भवेद् गौरि निगडा स्फोटनं भवेत् ।। भूतां कुशस्य दण्डेन त्रिधाभिमन्त्रितान् दृढान् । नावाशकटयन्त्राणि स्तंभयेत् मोचयेल्लवात् ।। प्. ५२ब्) दूर्वा तन्तु विषक्षोभं दुःकुलं दुष्टजन्तुकम् । वालुका सप्तजप्त्वा तु महामेध्यान्तु वारयेत् ।। राजिकां सप्तजप्त्वा तु ग्रस्तं भूतदिनावधि । ताडयेद्धृदि मुद्रायां कृत्वा संत्यज्यते ध्रुवम् ।। ज्वरा चातुर्थकाद्याश्च सप्तजप्तोदकेन तु । अभ्युत्क्षणान्निवर्तन्ते चित्राद्गुनुरुधूपतः ।। लूतागर्दभविस्फोट व्याधयो विविधास्तथा । सप्तजप्तोदकः सेकात् पानाल्लेपाद्विनाशयेत् ।। एकविंशति वारैस्तु जलं चैवाभिमन्त्रितम् । स्थावरं जङ्गमं चाङ्गं विषं पानाद्विनाशयेत् ।। पुष्पान्न सिद्धिसिद्धार्थं श्मसानस्य च भस्मकम् । सप्तमन्त्र्य भनेच्छत्रुं सशत्रुं मोहनाय च ।। महापात्रे धान्य पुंजे मद्यपूर्णे घटेषु च । अक्षयं तद्भवेत् तस्य नित्यपूजारतस्य च ।। अर्वकोषे बिल्वगतां संलिख्यपटके यजेत् । धनदेन समं द्रव्यं न कदाचिद् विनश्यति ।। गजशालमुक्तदामे पूजयेत् पंकजोत्पलैः । न कदाचिद् विनश्यन्ति गजा वृद्धिं प्रजायते ।। वृक्षमायान्तिता गावो बहुक्षीरं ददन्ति च । राजिका सप्तजप्त्वा तु धान्यादि क्षेत्रके क्षिपेत् ।। महाशस्यादि वृद्धिः स्यात् कीटाद्यान विशेत्तुतम् । प्. ५३अ) शितगुंज्जा च सर्पख्यां धामव्याघ्रवराटिका ।। सप्तजप्त्वामुखे धार्या अस्त्रभंगोन जायते । बालानां सर्षपामन्त्र्यं शतकेनातसंख्यया ।। कंठेवद्धा वृद्धिमायान्ति आयुषा प्रज्ञया दृढाः । पुष्पार्के श्रीफलं पक्वं सहस्रार्द्धेन मन्त्रितम् ।। तज्जलैः सेवितानारी अपुत्रा सुयते सुतम् । अष्टाधिकशतं जप्त्वा जलपूण्णघटस्थितम् ।। तेनाभि सेचना नान्या दपस्मारं विनश्यति । अष्टोत्तरशते नैव पुष्पमालाभिमन्त्रिता ।। यस्य संदीयते कंठे एकयुद्धजयी भवेत् । अहोरात्रो षितो भूत्वा अनुदिग्यो जपेत् तु यः ।। स्वार्थं वाथ परार्थं वा अपमृत्योर्विमुच्यते । पुष्पार्क्के वाथ चांगारे यद्यष्टमी चतुर्दशी ।। आरभ्यलक्षकार्द्धेन कुष्ठी कुष्ठाद्विमुच्यते । पुण्डरीकांशुनावर्त्याकां गुह्यं दीसं मुखे ।। वने जायात् सहस्रेण अंजनी पश्यते निधिम् । चतुः पथमृदं गृह्य गृहार्द्धे पंचविंशति ।। जप्त्वा संक्षेपयेन्निद्रां वश्या भवति दुर्भगा । तिलतण्डुलसिद्धार्थं प्रत्येकं दशमन्त्रितम् ।। एकीकृत्य क्षिपेद् यत्र पदं ना क्रमते अरिः । फल्लालिमिश्रकं पंचविंशाधिकशताभिदम् ।। प्. ५३ब्) भूतायां सक्षिपेद्यत्र तत्ररोगी भवेज्जनः । लाजाचाक्षतसिद्धार्थ सभस्मं शतमन्त्रितम् ।। यत्र यत्र क्षिपेन्मन्त्री तत्रारोग्यं प्रवर्त्तते । कंथमात्रोदके स्थित्वा जपेत् पंचशतं यदि ।। वरुणेन तथा होमान् महासृष्टिभवेद्ध्रुवम् । अर्क्कचित्रकपुष्पाणि संप्रजप्यसहस्रकम् ।। यस्मिन् ग्रामे क्षिपेन्मध्ये पक्षात् पक्षात् प्रदह्यति । अष्टाधिकशतं हुत्वा जप्त्वा वै मधुगुग्गुलम् ।। अग्निनाने वदह्येत उद्धरेत् स्वकृतं यदि । शतार्द्धं तु जपेन् मन्त्री शतार्द्धं होमयेत् तथा ।। वशीकुर्यान्नसंदेहः सप्ताहेनशचीपतिम् । जप्त्वा पंचशतं मन्त्री सिद्धार्थन्तु समन्वितम् ।। मस्तके कंठबाहौ वा धृता दिव्यस्य नाशनम् । अपामार्गशतं हुत्वा तत्क्षारं यस्य योजयेत् ।। दुर्भगो जायते सत्यं प्रीतिनाशमवाप्नुयात् । पंचाधिकशतं हुत्वा त्रैलोक्यं राजिका पुटम् ।। यस्य नाम्ना तु सप्ताहात् महास्फोटं स गृह्यते । सिधार्थं गुग्गुलं चैव एकीकृत्यशतत्रयम् ।। होमान्ते च महाप्रीति विप्रीतिः स च जायते । हेम बीजैः शताष्टौ च होमयेत् सप्तवासरम् ।। उत्तन्मत्तौ जायते शीघ्रं वर्तुलं वा घृतान्वितम् । मसूरजाघृतैर्युक्तं सहस्रं त्रिदिनं हुनेत् ।। प्. ५४अ) वधिरो जायते शत्रुः सतृयुक्तं न संशयः । गोदन्ताष्ट शतं हुत्वा क्षारक्षोपांधतां व्रजेत् ।। सप्ताहाच्च निशारात्र्यै दिवादिननिशानिशौ । कर्पासास्थि तुषा तैलं युक्तं पंचशतं हुनेत् ।। एकविंशदिने देवि शक्रस्यापि श्रियं हरेत् । गुरौ शुक्ल तृतीयां पूजाकुंभे शतं जपेत् ।। हुत्वा त्रिमधुरं सकाच्छी भ्रष्टा लभते श्रियम् । काकपक्षारुषहोमात् पंचत्रिंशतकं हुनेत् ।। भस्मचित्र पताकाया शत्रोरुच्चाटनं परम् । भस्मसिद्धार्थकामिश्रा जप्तं पंचशतेन तु ।। शत्र्वा?गमपथे क्षिप्त्वा जयत्येव न संशयः । यद्रजो वर्त्तिकाकामी वसो दीपपुरः स्थितः ।। समभ्यर्च्या न यन्नारीः शतपंचपुरस्थितम् । पिष्टेन प्रकृतिं कृत्वा अंगुष्ठामस्तकावधि ।। च्छित्वा पंचशतं हुत्वा स्वकुलं परिनेष्यति । सिंदूरमक्षता युक्तं शताष्टपरिमन्त्रितम् ।। कृत्वा कन्याकरे दद्याद्द्राविष्टावष्टकवधेत् । राजिका धूम्रजं क्षारं दशधा चाभिमन्त्रितम् ।। कृत्वातज्जलकस्नानं कामलप्लीहरोगनुत् । तैलम्बथे जलं वाथ अष्टधा चाभिमन्त्रितम् ।। या नाम्नाभि प्रदानाच्च प्रसूते सुखनिद्रया । प्. ५४ब्) शिरस्थाने घटं पूज्य अष्टोत्तरशतं जपेत् ।। हिताहितेषु कार्येषु स्वप्न चैवोदयं लभेत् । पंचविंशति वा जप्त्वा राजिका लवनं क्रुधा ।। ग्रंथौ निबंधनाद्रात्रौ अंधः पश्यति सर्वथा । हस्ते तीक्ष्णांघ्रिणं कृत्वा अर्द्धलक्ष्मं श्मशे जपेत् ।। खड्गसिद्धि भवेन् प्रेताच्चक्रवर्त्तित्वदायिनी । अर्द्धदग्रचिताकांष्ठ न पादुकौ कृत्यलक्षकम् ।। तथैव पादुकौ सिद्धिर्दण्डाच्छत्रुजगामिनी । हताम्बर समादाय कृष्णमावर्त्य लक्षकम् ।। तथैवा दृश्यकः सत्य क्रीडते वसुधा तले । पंचा ज्येन प्रबुद्ध्यन्तु? कपालकृतकज्जलम् ।। लक्षार्द्धार्धाङ्गिते नेत्रे दिव्यदृष्टिः प्रजायते । पात्रौ भूततरौ स्थित्वा लक्षार्द्धार्द्ध जपेत् सुधीः ।। भूताः क्षुधापहारन्तु ददत्यौषधमुत्तमम् । पंचविंशति साहस्रं करे कृत्वा वचां जपेत् ।। जपान्ते भक्षयेत् प्राज्ञो वागीश्वरसमो भवेत् । लक्षाद्धार्द्ध जपेत् प्राज्ञास्तदन्ते शिवपर्वणि ।। श्मशाने तु शतं जप्त्वा सिद्धाक्षस्तु लभेद्ध्रुवम् । वटस्याधो जपेल्लक्षं तदन्ते रजसा कृतं ।। यक्षिणी कामयेन्नित्यं जीवत्येव शतं नरः । जानुमात्रोदके स्थित्वा लक्षार्द्धन्तु जपेत् सुधीः ।। प्. ५५अ) नामिनी कामग्रेद्वीरः सहस्रायुः प्रजायते । लक्षार्द्धहोमयद्वीरः कदंबकुसुमैर्यदा ।। कुण्डादुत्तिष्ठते शीघ्रं वेतालः सिद्ध्यते तदा । काकिनी वीरहोमेन तुष्टा यूथा पिशाचका ।। लक्षाद्धार्द्धेन होमन्तु नित्यं ददाति पलैककम् । कन्या हस्ततलं गृह्यलक्षार्द्धन्तु श्मशानके ।। जप्त्वा भूतभविष्यश्च वर्त्तमानं भवन्त्यलम् । लक्षेकान्त तु भूतायां वीरदेहोपरिस्थितः ।। शताष्टाधिकजापेन मेरुस्थानं स गच्छति । वीरमण्डलसंस्थाने लक्षान्ते विग्रहोत्थितः ।। अष्टोत्तरशतं जप्त्वा रुद्रस्थानं स गच्छति । लक्षान्ते तु कलिङ्गन्तु वीरकं दरमूर्द्धनि ।। जप्त्वा चाष्ट सहस्रन्तु ईशलोकमवाप्नुवात् । इत्थं देवि समुद्दिष्टं गेयमध्यमवोत्तमम् ।। त्रिकर्ममन्त्रसिद्धिः स्यात् सिद्धिः स्यादधुवा? शृणु । तृगोरोचनकौ गृह्ण सलाक्षाशतमन्त्रितम् ।। ललाट तिलकं कृत्वा यः पश्येत् सवशं नयेत् । कुंकुमागुरु कर्पूरै सेचनाह्वयमिश्रितैः ।। शताभिमन्त्रितं कृत्वा तिलकं यः करिष्यति । रणेराज कुले द्यूते विवादे स्वजयी भवेत् ।। वल्लभः सर्वनारीणां कामदेव समोयदि । प्. ५५ब्) सिद्धार्थ कवचाश्वेता प्रत्यूष्ठेकभावोदरे ।।? कृत्वा प्रातचतुर्द्दश्यां संपूज्यमधुसंयुतम् । मुखप्रक्षिप्य जप्त्वा तु परवादे जयो भवेत् ।। एवं जयति काशार्द्ध घटस्तंभ मुदाहृतम् । शितशरे पंखिकामूलं शताष्ट्याधिक योजितम् ।। मुकुटोष्णीषके धृत्वा परव्यव्यनिवारणम्? । क्षसेशकालिमाताषु? शताष्टाधिक मन्त्रितम् ।। तेन संप्रोक्षणाद्विष्टग्राहाद्विद्वेषकारकम् । सप्ताद्धिक शतेर्मंत्र्य गोक्षीरान्तर वासिनम् ।। सिद्धार्थाष्टशतंशंका स्थाने संध्यासु संक्षिपेत् । अन्यस्मिन् दिवसे तत्र यदि च्छिद्रं प्रजायते ।। स्फोटवाशोण वृष्टिं वा तपं कुर्याच्च तत्र वै । सप्ताहान्ते समुत्तिष्ठे विधानं विघनवर्जितम् ।। साधकस्य करे तिष्ठेन्नागलोकगतं यदि । चिति भस्मसमादाय खरक्षारसमन्वितम् ।। शताष्टपरिजापेन सैन्यं क्षिप्त्वा क्षयं भवेत् । चाण्डालाग्निं तु प्रक्षाल्य खादिरैश्च समिंधनैः ।। यस्या कृतिं तु पिष्टेन पादाच्छित्वा प्रहोमयेत् । सपलालि समायुक्तं घृतेन दिनसप्तकम् ।। प्रवेशो भावते सत्वं आत्मनो च धनेन च । खादिरन्तु सहस्रं तु अजारक्त पलान्वितः ।। सप्ताहे तु व्यति क्रान्ते आनये तु शचीपतिम् । प्. ५६अ) एवं चूतानले क्षार कटु अंगमल क्रुधा ।। मध्यरात्रौ सप्ताहाद्धोमाच्छत्रु क्षयो भवेत् । रोचनाश्वेत दूर्वा च अक्षतासित सर्षपा ।। शताभिमन्त्रितं मूर्ध्नि धृतात् सर्वत्रशोभने । शिवरात्र्यासमारभ्य जपेल्लक्षं यथा सुखम् ।। पुनश्च शिवरात्रौ च संपूज्य विधिवत् तदा । नृघृणं तु करे कृत्वा दक्षे वा सुगमाल्यकम् ।। वीरवन्निःक्रमेद् दृष्टिं विचरन वै सतात्रयेत् । तावन्निः क्रमनं कुर्याद् यावद् दृष्टिं न सप्तजम् ।। तत्कंजं वामके कृत्वा आनन्देन सदोदितम् । हसन्गायन्नटन्वल्गन् व्रजेद् वीरगृहं सुधीः ।। ते यागं च चरुं कृत्वा कोर्द्धैर्मण्डलयोगतः । त्रिसप्ताहाज्जापेनाशु पश्येद् देव्या महाबलः ।। तासामर्घ्य प्रदातव्यं भित्वा वामांगमात्मनः । दत्तेर्घे खेचरः साक्षात् साधको सौभवेद्ध्रुवम् ।। दूती युक्तोथ वीरोथ वीराथ भवद्भैरवसन्निभम् । गत्वा श्रीपर्वतं मन्त्री श्रीमुखागे यजेच्छिवाम् ।। जप्त्वा चाष्ट सहस्रन्तु त्रयोदश्यामनन्तरम् । संपूज्य च चतुर्द्दश्यां जुहुयात्साज्यगुग्गुलुम् ।। त्रिशतं त्रिशतं नित्यं रात्रो वै दीपदर्शनम् । प्. ५६ब्) हाटकायुर्भवेद् देव साधकोनात्र संशयः ।। अन्येष्वेवं विधिश्चैव विलषुत्रिगुणेन तु । रौद्र्यां कृष्णचतुर्द्दश्यां पूजासंभारसंभृतिः ।। गत्वातातवनं मन्त्री सुगंधजलगोमयैः । वीरवैरी तु संलिख्य लिखेद्गुह्याब्जमंडलम् ।। कुसुंभरजसावाथ पृष्टावा वीरभस्मना । कर्णिकायारथस्थाप्य बद्ध्वासनेसु सन्मुखम् ।। तद्व्योम्नि स्थापयेद् दीपं काम्यवर्ति समन्वितम् । महातैल प्रदीप्तं वा मत्स्यतैलेन वा प्रिये ।। तत्र देवीं विधानेन यष्ट्वा चाष्टाधिकं शतम् । जप्त्वाजानुद्वयं भूमौ बद्ध्वाचांजलि वक्षसि ।। अपेक्षिता देवि ज्ञाप्य प्रणता विदिशाक्षरम् । ततश्चैव शतं जप्त्वा विसुर्ज्य च यथाक्रमम् ।। रथं गुप्ततरं कृत्वा भूमिसंमार्यमन्त्रवित् । सुजले गहने दीपे प्रक्षिपेदुदगाननः ।। स्नात्वा गत्यगुहे पश्चात् पूजान्ते फलमाप्नुयात् । शान्तिपुष्टिकरागादि नाशने श्वेत वर्तिका ।। उच्चाटे धूम्रवर्णा च वश्या कृष्ण च लोहिता । मारणे कृष्णवर्णा च रोगार्थे कृष्णवर्णिका ।। विद्वेषे च पंचवर्णां स्तंभने पीतवर्णिका । जयार्थे रक्तश्वेता च मेलापे किरणोपमा ।। प्. ५७अ) प्रत्यूषे तु समुत्थाय मध्याह्ने तु निशागमे । अष्टाधिकशतं जप्त्वा अहन्यहनिश्चयात् ।। सर्वकामानवाप्नोति साधकोभक्तिसंयुतः । सत्यं सत्यं महागौरि इष्टके यजनात्पुनः ।। इत्थं सर्वमशेषन्तु उत्तमाधममध्यमाः । कर्मकोषं समाख्यातं मन्त्रसंसंसाधिते सति ।। सुसिद्धिं चापि देवेशि त्रिचक्राच्च कृता भवेत् । संसिद्धिं विघ्निनिर्मुक्तं सर्वकामदयान्वितम् ।। षोडशारकजं सप्तदशपद्मविभूषितम् । षोडशारैः समन्त्रञ्च सर्वकामफलोदयम् ।। द्वात्रिंशारमहापद्मं त्रयस्त्रिंशाब्जशोभितम् । अष्टपत्रसमन्त्रं च एकवीरमुदाहृतम् ।। अष्टपत्रं च द्वात्रिंशत् पत्रयुक्तं नवाब्जकैः । समन्त्रं जामलप्रोक्तं तृतीयं मन्त्रनायकम् ।। त्रयाणामपि मध्येय एकलिख्य प्रधारयेत् । भूर्यसुगंधके देहे तस्य सिद्धिः प्रवर्तते ।। पटे लिख्याथ हेमादौ पटे चोत्कीर्य पूज्यते । सन्निधानो भवेद् देवी ततः श्रीसर्वतोमुखी ।। विद्यासंख्या ककाल्लिख्य एकैकार्णश्रियान्वितान् । गुह्यक्रमे यजेद् यन्तु मालारूपेण सस्थितान् ।। प्. ५७ब्) पूजामन्त्रेण षण्मासा च्छ्रीगुह्यां पश्यते स्वयम् । अधिकारीथतद्वीन श्रियं माला स्वरूपतः ।। वर्णचक्रं तु संवेष्ट्य विद्यागा क्रमशस्त्रिधा । पंचधा नवधा नाथ नावा द्वात्रिंशसंख्यया ।। धारणाद्रोगनाशश्च आयुर्लक्ष्मी विवर्द्धनम् । नानाविघ्नविनाशं च मेधापुष्टिः प्रजायते ।। बलि पूर्णन्तु सर्वत्र नित्याद्यं विघ्ननाशनम् । विघ्नेशवटुक्षेत्राणां योगिनीनां विशेषतः ।। अ आ मध्यं स्त्रिस्वपेतं नामनाथसमन्वितम् । गृह्न बलिं द्वयं योगात् सिद्धिं देहि प्रसीदमे ।। निर्विघ्नं कुरुवर्मास्त्रं स्वाहान्तो बलि लक्षणम् । एवं त्रिषु परिज्ञाय दातव्यं गुरुवाक्यतः ।। चतुष्टयं स बीजं च तथा मन्त्रपदान्वितम् । गुरुपारंपरायातं स्वाहान्तं तु विलक्षयेत् ।। दीक्षितश्चाभिषिक्तश्च देवी चक्रं समुद्धरेत् । शिवरात्र्याममावास्यां महाष्टम्यां युगादिषु ।। पावित्रे दामने चैव दीक्षायामभिषेचनम् । आदिमध्या वसाने च शास्त्रज्ञानमहेश्वरि ।। विवादे विजये देवि महामेलाप संगमे । अन्यथा कुरुते यस्तु न स सिद्धिमवाप्नुयात् ।। इत्ये तत् ते समाख्यातं श्रीमद्गुह्यकुलक्रमा । प्. ५८अ) महाश्मशानसंस्कार करवीरार्चनसंघतौ ।। प्रत्यंगिराभिधानायाश्चण्डायाः परमाद्भुतम् । शिवायाः सिद्धिलक्ष्म्याया यन्नप्राप्य सुरैरपि ।। विधानं परमं दिव्यं शास्त्रैः कालिक्रमागतैः । गोपनीयं प्रयत्नेन न दद्याद् यस्य कस्यचित् ।। गुरुभक्तिरतो यो हि महाशास्त्रमयी सदा । गुर्वागमक्रमारीशा पूजकस्य प्रदापयेत् ।। येनेदं लिख्यते शास्त्रं यस्य हस्ते तु तिष्ठति । यत्र स्थितं प्रपूज्यन्ते विधिवत् परमेश्वरी ।। सनिर्विघ्नन्तु षण्मासं यावज्जीवति चैव हि । देवता संयुतं विघ्नं वर्जितं स्थानकं प्रिये ।। यो ज्ञाताभैरवः सोहि श्रोतारुद्रसमो भवेत् । अनुस्थानरतः सर्वसिद्धिलाभी प्रजायते ।। ५०० ।। इति श्रीकुलक्रमे महाकरवीरयोगे सिद्धिसाधनप्रयोगन्नाम पंचमः पटलः ।। ५ ।। इति श्री ओद्यानपीठे श्रीगुह्यकुलक्रमे महाकरवीरयोगे श्रीकालभेदे निःसृतः श्रीसिद्धिलक्ष्म्याः पंचशतकं समाप्तम् ।। करवीरश्मशानस्थां कालसंकर्षणीं शिवाम् । चण्डां प्रत्यंगिरां कालीं सिद्धिलक्ष्मी नमाम्यहम् ।। प्. ५८ब्) ओं नमः शिवायै ।। श्रीदेव्युवाच ।। अतिगुह्यतरं प्रश्नं सुगूढं परमार्थदम् । योगिनीनां परं प्राणं कथयस्वप्रभावतः ।। खेचरी भूचरी डाकिनी राकिनी लाकिनी काकिनी साकिनी हाकिनी । एतद्योगिनीनां प्राणं परं प्राणं मुख्यान्मुख्यम् ।। वद देवरहस्यं वै येनेदं माहितं जगत् । निर्बीजिकरणं विषा पहरणं वह्नेः स्वयं ज्वालनं नाडी चारण बिन्दुनादधुननं देहस्य पर्शाक्रमम् । आत्मज्योतिर्निदर्शनं च कुरुते स्वच्छन्दमृत्युंजय रते वेदविदो वदन्ति मुनयः शैवे दशप्रात्ययः ।। अन्तर्बहिः क्रोडीकरणं नाडी संचालनं मारणोच्चाटनविद्वेषण संक्रामणम् । अथ किं बहुनोक्तेन षट्कर्मसिद्धिकरोति ।। एतच्च ।। कथं विद्या महात्मानं कालसंकर्षणी कथम् । कथं पूजार्चनं देव कथं विद्यापरायणम् ।। कथं मुद्रालयोत्पत्ति कथं संकेतमण्डलम् । कथमाचार्यकथनं नाडीयन्त्रे कथं भवेत् ।। कथं महात्मा देवस्य वर्णराजस्य वै कथम् । सोमसूर्यकथं धाम शारीरं देवता क्रमम् ।। अन्तर्बहिः कथं देव चरुकं संप्रदायकम् । परापरतृतीयन्तु कालसंकर्षणी त्रिधा ।। प्. ५९अ) प्रत्यंगिरा द्वितीयन्तु सिद्धिलक्ष्मी परेश्वरी । यदि तुष्टोसि मे देव भक्ताहं ब्रुहि शंकर ।। मयि प्रसादं कुरुते वदस्व मम हे प्रभो ।। श्रीभैरव उवाच ।। अतिगुह्यान्तरं प्रश्नं सूगूढं परमार्थदम् । गूढं गहणगंभीरं खेचरी हृदयं परम् ।। ज्ञात्वा तु सारसर्वस्वं यन्नास्ति तन्नसाधय । ब्रह्मादि कारणानाञ्च सोमसूर्याग्निमातैः ।। लोकपालादि सर्वेषां नाख्यातं शृणु सांप्रतम् । ब्रह्मादि कारणानां न कथनीयं वक्ष्यते तव निश्चयं निश्चयमेव वक्ष्यते कथनीयं च ।। शृणुश्वैतां महागूढां यागहोमसमन्विताम् । शृणुश्वैतां पूजनं अर्चनं जपहोमनिमित्तं चरुचर्या समयमेलाप नात्र्याग ममस्त्रं कुरुते तथा फलदं भवति ।। कथयामि समासेन चक्रस्य परमाद्भुतम् । तथा चक्रं अवतरं तु महापितृवने घोरे पितृवनं श्मशानं हृदयं समस्तं षट्तृंश तत्वा अष्टादशनाडीनां समूहं तिष्ठति ।। घोर भृकुटानना भीषने यत्र मतं मारयति । एतत्स्मशानं भवति एकलिंगेथवा हरारये स्वयम्भू बाणलिंग इतरे लिंग किं स्थन तिष्ठति लिंगम् ।। प्. ५९ब्) योनिमध्यगतं लिंगमथवा लम्बिके स्थितम् । तत्र तिष्ठन्महावृक्षे तव स्थाने वृक्षे प्राणदण्डङ्कदोमूलः यावद् द्वादशान्तं महागिरिवने तथा गिरिं पर्वतं लोभं शान्तं । महाचतुः पथेव । अथ चतुःकोण इडापिंगलासुष्टम्ना कुण्डलनी एकीकृत्य ।। तत्र चतुःकोणं । महानद्यामथापिवा महानदी गंगा यमुना ।। इडापिङ्गलासंघट्ट स्थानं ।। तत्र नदी महा अटव्यम् । रातिर्वा अटव्यं निर्जनं जनवर्जितम् ।। षोडशान्तं निरालम्बं अतिरौद्ररूपं गहनं हर्षदायकम् ।। महादेवेषु भीमेषु वीरग्रामेव लंपटे । महाहवो मृत्युमटका । मटकमनः वीरजनानां ग्रासी कृते तैः शब्दादीनां ग्रासी कृतः शब्दादीनां ग्रासं कृत इत्यर्थः ।। अथवा यत्र तत्रस्था मानसी भवते बलम् । एतत् समस्तस्थानं यत्र एकीभावं करोति तत्र विद्या समुद्धृत्य ।। तत्र तत्र प्रकर्त्तव्यं खड्गहस्तो महामतिः । खड्गहस्तं वीरत्वं आत्मशूरत्वं च । वीरावीर वर श्रेष्ठ योगिन्यामथ भैरवः । योगिन्या ब्राह्माद्याष्टका भैरव असितांगमित्यादि अथवा जित क्रोधी पुरुषः । प्. ६०अ) तत्रैव लामा च ।। तस्मिन् स्थाने वरे रम्ये आदौ पूजां तु कारयेत् । योगिनीनां यथा न्यासो षोडशान्या तु एकतः ।। पूर्वस्मि स्थाने तत्र पूजां करोति ।। यथा यन न्यायेनौत्तम मध्यमक निष्ठा पक्ति क्रमेण षोडशन्यायेन पूजां कृत्वा च । चक्राकारं तु स विषां बोधमानपरायणा । तत्रस्था परमाभक्त्यामाद्यावंद्या प्रयत्नतः ।। चक्राकारं षोडशार न्यायं एकी करोति ।। ब्राह्मी चपाक्तसी चैव ध्वजिनी अन्त्यजा तथा । कंदुकी चिंचिनी च्छिष्या शोनकी क्षत्रिमा तथा ।। मातंगी चर्मकारी च धीचरी च महामती । शूद्री वैश्या तथा चेश्या धातकी नर्त्तकी तथा ।। एतास्तु पूजितास्तत्र जातिहंकार वर्जिताः ।। १६ ।। ब्राह्मणी मुखं तिष्ठति ।। मुखं स्नानं करोति ।। यत्र महाकुलरात्री चतुर्द्दशविधभूतसर्गग्रासी कृतम् तथा रात्री रूष तिष्ठति ।। पुनः सृजति ।। १ ।। पुष्कसी कपालिनीति कपालिनी समस्तनाडी अन्नं पच च । कारणं पचयति संस्कारं करोति ।। तथा पुष्कसीति भवति ।। २ ।। ध्वजिनी च्छत्रं धारयतीति च्छत्रं धारयती । प्. ६०ब्) च्छत्रं ब्रह्माण्डं धारयतीत्यर्थः ।। ३ ।। अंत्यजास्तथा समस्तकारणं तां मीलयति । कुब्जिका परारूपा लेलिह्यमाना यथा खड्गेन समस्तं च्छिन्नयते ।। यथा समस्त तृणकाष्ठं द्रग्धयति तथान्त्यजा ।। ४ ।। कन्दी च कन्दुकी इति कांदी च कन्दादुच्चरतो यथा ।। कंदुकी परपश्यती मध्यमी चेश्वरी । उल्लसतो नानारूपा पृथक् पृथक् स्वरूपा ।। तथा कंदुता रूपं पचयति ।। ५ ।। चिंचिनी कर्णपाली चितयेति तथा योनि मध्ये तिष्ठति ।। अन्यलम्बिकेन तिष्ठति ।। योनि मध्याद्यथा लम्बिकान्तं यावत् । व्यापितं रसचन्द्रां गलयति चिंचिनी ।। ६ ।। रजकी मलप्रहारी मलं पुण्यं पापं वाचिकामानसी कर्म यं । यत्किंचित् मलं दह्यते । तथा मलं धनं त्यजयति अन्तः । मलिनं बहिर्मलिनं प्रक्षालयति ।। ७ ।। शोनकी खट्टकी खट्टकी शब्दादि कर्मच्छेदनं षट्त्रिंशत्तत्वा व्याघातयति तथा षट्टकी ।। ८ ।। क्षेत्रियास्तहा क्षत्रियाराजा प्राणशक्ति समस्तशरीरं धारयति बाह्ये प्रजांधारयति ।। ९ ।। मातंगीकिनिमित्तं कालस्य संकर्षणी नादबिन्दु द्वौ यत्र पशुवत् तृणमात्रं पश्यति तथामातंगी ।। १० ।। प्. ६१अ) चर्मकारी चर्मधारयति माया देवी चर्मधारयति चर्मकारिणी वा ।। ११ ।। धीवरी किं निमित्तं केवती च । जालंधरयति मायाजालं मीनवृत्ति च कारणानामगच्छताधीङ्गणयति पक्षिणं हंसरूपं धरयति यत्कर्मशुभाशुभं धरयते धीवरी वा ।। १२ ।। शूद्रीणसिधारिणी चन्द्रं अमृतकला रूपं चन्द्रसृष्टार्थ सृष्टिहेतो ष्वेत्वेस्तथा च वनवापनं कृत्वा इत्यर्थ इति शूद्री ।। १३ ।। वैश्या वेश्या शब्देन कर्म सोमसूर्याग्नि कारण पंचकसमस्तं तिष्ठति । कर्मं तथा वैश्या गृहतारारूपं दर्शयति ।। १४ ।। मालिनी इति मतरूपं पुष्पं कारणसमस्तं उदयति । उन्मेषनार्थत्वे तथा पुष्पप्रकर उन्मीलनी मूलेना श्रोत्रकर्णौ नाशाद् वरहितो रूपमिति पुष्पं तथा पुष्पकारी च ।। १५ ।। नर्त्तकी तथा प्राणशक्ति रूपेण नर्त्तकी नारी अर्द्धकालानुरूपं मतंगच्छति ।। धूनन प्लवन स्थैर्यरोमहर्षश्च क्षुर्दूरादर्शन दूराश्रवनकर्णकलाप द्वय समस्त द्वये अद्वय रहितः ।। तथा नर्त्तकीत्यर्थः ।। प्. ६१ब्) इति षोडश कुलं प्रथमं ज्ञातव्यं ।। आगमन तु प्रकृतार्थं ।। एतास्तु पूजिता देवी सर्वकामफलप्रदा । एवं पूजयेद् यथेष्टं फलकामं भवति ।। षडध्वा षद्भिः पत्रेषु पूजयेत् परमेश्वरी । पूर्वस्मिन् कथनीयं भग्ननाशिका अधो द्विरेफोयं इकारं तत्र दृश्यते ।। चन्द्रादित्योः पार्श्वगतो देवीनां क्रमदर्शनम् । भग्ननाशिका शब्दभग्न शिखा रूपं ।। अधोमुखं हृत्पद्मं तथा पद्मं तथा मुखं एवं । कंदं द्विरेफ सूर्यबिम्बं पुनःरेफं चन्द्रब्म्बं चन्द्रं मेलयति ।। सूर्यः किन्निमित्तं मुखाग्रे च प्रदृश्यते ।। इकार नाशारूपः दृश्यते ।। चन्द्रादित्यौ पार्श्वगतौ सोमसूर्यद्वौ पार्श्वनेत्र द्वयौ तथा अन्तर्बहिः क्रोडीकरणार्थ न मेलयति देवी स्वरूपे लभ्यते ।। इति भग्ननाशिका ।। एतास्तु पूजयेद् देवी सर्वकामफल प्रदा । इत्येते ।। तत्र स्थानानि मासाद्य निम्नान्नतविवर्जिते ।। का पूजयत स्थाने ज्येष्ठं क्रमं ज्येष्टं वीक्ष्यज्येष्ठ तृतीयकं । आज्ञाज्येष्ट आधिकं कोत्र पूजयेत् यस्य चिह्नं अवतरति ।। तस्य आदौ पूजा निम्नान्नतविवर्जिते । न वर्जयति समस्तं सर्वजनं पश्यते विश्वमयं ।। पूजयेदर्घपात्रे तु निशार्द्धे तत्र तं पूज्यानि शार्द्धं निशि । कुलकौलाग्लपितं कण्डुस्थानं । अथामर्द्धरात्रि कृष्णपक्ष चतुर्द्दशी पूजयति ।। शिवाम्बुना अम्बुना शब्देन ब्रह्मविलाच्छ्र पदानन्दामृतम् तेनार्घ पात्रं कृत्वा अथ पूजयेत् ।। गौरीरहस्य ।। महाफल्गुष धूपेण महारक्तेन पात्रकम् । महातैलेन द्वीपानि दीपयेत् सर्वथानिशि ।। पूज्यसंधूपं महारक्तं अर्घपात्रं महातैलदीपं रक्तकरवीरपुष्पं दापयेत् ।। सर्वथा रात्रौ द्वीपं ब्रह्मनाडीम्बहयति ।। दीपं मनो प्रज्वाल्य कन्दमुष्य श्रोतद्वयौ । द्वय अद्वयरहितौ तिलकं हृदयं समताग्लपयेत् । इति अर्घपात्र उपहाराणि दिव्याणि उत्तमान्यधमानि च ।। उपहाराणि उत्तमान्यधमानि च उपहाराणि ब्रह्मविष्णुरुद्र ईश्वर सदाशिव यावत् ।। पंचभूतानि पृथ्व्यापते जवायूराकाशादि । उत्तममध्यमशब्दस्पर्शरूपरसगंधमित्यूपहारा ।। मद्यपान सूरश्रेष्ट लेह्यपक्षादि दापयेत् मध्यमधामं सुरदेवं भंजयते ।। सुरासप्तदशविधा लेह्य पेक्षानि समृद्धयः । प्. ६२ब्) अथ वित्तशाठ्यं न कारयेत् ।। शरीरं मनमानरयती ।। तत्र चक्रसमुद्धृत्य विद्या सा षोडशाधिका ।। उद्धृतं च ऊर्द्ध बाहौ ततोद्धृत्य ।। ऋ ।। द्विजिह्वं ऊर्द्धतं ददेत् ज । तथा च वह्निबीजन्तु र ।। अ ऊर्द्ध तु प्रदातव्यं न ।। नाशायुक्तं ई ।। पुरुषमेकत्रयो जयेत् । एकत्र ।। झ्ज्नीं ।। कालबीजं द्वितीयं स्याः ।। म । शक्ति वाहा ह ।। आस्तिकं । आ एवं । हा ।। तृतीय प्रथमं वर्गं ।। च ।। चतुर्थमधुना शृणु । वाजिमन्तं ततोद्धृत्य मुशलं तदनन्तरम् । ण्ड । पंचमं वर्णराजन्तु षष्ठमं अधुना शृणु । रुद्रबीजयुतं । ते । द्विजिह्वं सप्तमं पदम् ।। ज ।। सोमबीजमष्टमन्तु । मं । नवमं बीज अंकुशं । क । वह्निबीजं । र । लक्ष्मी बीजाध युक्तं । र्ष । दशमं बीजनायकं । अश्वबीजं । ण । दक्षनेत्र युतं एवं णि । एकादशाक्षरा ।। द्वितीयवर्गप्रथमं । क । प्रथमान्तेन संयुतं ।। एवं का । द्वादशाक्षरं इन्द्रबीजं । ल । योनि युतं । लि । चतुर्द्दशबीजमयं । म । दशमं चायुधं पंचमं द्वितीयवर्गत्वादाद्य वर्णेन संयुतं । च्छा । पंचमं आद्यबीजं च ना योनि बीजेनसंयुतं नि । एवं षोडशमं बीजं शक्तिरावं अनाहतम् ।। हः ।। प्. ६३) एक्तत्र पूजयेत् ।। झ्ज्न्रीं महाचण्ड तेजसंकर्षणि कालिमन्दानिहः ।। १७ ।। सप्तादशाक्षरा विद्या विद्याविद्येश्वरेश्वरी ।। सिद्धकालीति विख्याता सिद्धिलक्ष्मी परेश्वरी ।। सर्वाम्नायेश्वरी देवी राजलक्ष्मी त्वमागता । खण्डस्य खण्डिनी खण्डा खण्डखण्डाण्ड खण्डिनी ।। खण्डचक्र गताकाली विद्यासप्तादशाक्षरा । फणिरूपस्य कालस्य अकुलाबिन्दु भक्षणी ।। तृवायानुवहता विद्या सप्तदशाक्षरा । अक्षराक्षर योगेन काली शब्देन ये स्थिता ।। योगेश्वरी पदं नास्ति विद्या सप्तादशाक्षरा । हहहा हहललीना विलीनां हहने कला ।। हानादानय दैर्लीना विद्यासप्तादशाक्षरा । एवं सप्तदशं वर्णं वर्णयेत् परमेश्वरी ।। क्रमसर्वा तुरं तीव्रं निर्गुणं परमेश्वरी । इत्येवान्ये च तपनं जपाद्धोमाच्च पूजनात् ।। गुरुप्रसादाल्लभ्येत सप्तासप्तति कोटरात् । मन्त्राणां दीपकं तन्ता दीपकं तन्ता ।। ओंकारं । तारं तारयति ।। स्वभावेन तु दीपिता ।। मन्त्राणां कीलितं तैव कीलितं । अनुलोमक्रमं नास्ति नाम्नात्रैलोक्य मोहनी ।। भूतवेतालसमनी पापराशी निकृन्तनी । प्. ६३ब्) इव मातृ चक्रेण सहिता मातॄणां सहित द्वादशैव अधुना शृणु ।। शिवा वेगवती माया भद्रकाली च खिंखिणी । विडालीयमजिह्वा च ऋक्षकर्णाघटोदरी ।। चोरमाता उलूका च द्वादशैव कलंकिणी । एवं द्वादश दले द्वादश देव्या पूजनं ।। १२ ।। मध्ये सिद्धि काली ।। सर्वक्रोधा कुलारौद्री त्रैलोक्य ग्रसना कुला । भूर्भूवस्वर्लोकाङ्गसमं संहारं करोति पुनः सृजति ।। नाभि मेध्रान्तरं वंदे तत्र चित्तं निरोधयेत् । कंदथस्वर्लोकः । मेढ्रः भुवः । नाभिः स्वर्लोकः तत्र चित्तं निरोधयति मज्जा हृदयं अस्थिमांस रुधिरं संयुतम् ।। त्वच मेव च पीतं च अन्तञ्च चर्मसंयुतम् । जीवर्घावत नैवेद्यं द्वादशं दिव्यमाहरेत् ।। प्रतिद्वादशा दिव्या एक एतंगभीकृतं नैवेद्य साधकं सिद्धिमिच्छता ।। मन्त्रं चान्यं प्रवक्ष्यामि त्रैलोक्यं मारयेत् सदा । हूंकारमात्रमुद्दिष्टा यदि साक्षात् कुलेश्वरी ।। हूंकारे निमेष मात्रे शक्तिरावं च । ह । कालं व । माते जं च । र । नासिका सह । ई । तथा यमबीजं च । पिण्ड मेतद्योजयेत् ।। ह्स्रीं ।। पंच पिण्डेन मन्त्रेण एतत् पंचपिडः । प्. ६४अ) हूं फट् ।। एतन्यायेन निजनवलात् । सद्गुरुमुखात् सिद्ध्यंते ।। एतन्न्यायेन ।। ब्रह्मा विष्णुश्चरुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । क्षणमात्रप्रपूज्यन्ते तत्क्षणान्मूर्ध्नि पातयेत् ।। अधोकरपूटी कृत्वा मुखाग्रे च प्रतिष्ठिते । अंगुष्ठतर्जनीयान्तु दातव्यं च प्रयत्नतः ।। जिह्वामुखे मुहुर्भ्राम्य वामपादं च भंजिते । एते बाह्ये प्रकर्तव्यं पश्चादन्ते समाचरेत् ।। अधोकर पुटीं कृत्वा अधोकरं हृत्पंकजं पुटी संकोचं मुखाग्रे च प्रतिष्ठिते मुखः अधोमुखः कंदयोनिगतं पद्मं ऊर्द्धमुखप्रसिद्धं अतः अध ऊद्धौ द्वौ पुटीकार्यं प्रतिष्ठितं चिन्तनीयं पूरकेन वा स्पर्शेन वामावर्त्तेन वा कुण्डलिनी उत्थाप्य यत्किं चिद्देव्या स्वरूपं लभेत् ।। पुनः अंगुष्ठकं शिवं योनि मध्यगतं लिंग स्वरूपं तर्जनी प्राणप्राणशक्ति कुण्डलिनी पुटी वात स्वरूपं तच्चरति ।। श्रोत्रो मनः नेत्र स्वरूपं तथा । द्वौ पद्मौ एकी कृतः स्वरूपं लभ्य योगी एतश्चा द्वितीयामुद्रा आप्याययतीति ।। अधोकरपुटी कृत्वा मुखाग्रे च प्रतिष्ठिते । अधो द्वौकर पुटी मलयते ।। मुखदन्तं मुखं चन्द्रबिम्बं द्वादशान्तं वशेत् । प्. ६४ब्) कनीया चान्नतौ कृत्वा तर्जन्यंगुष्ठयोरुभौ । तर्जन्यं सूर्यबिम्बं अंगुष्ठं वह्नि रूपम् । सूर्यं हृदयं । वह्निकंदं । जिह्वारसना तन्मेलयति ।। कन्दं रति संयोग समयकाले शिवशक्ति संयोगात् स्वरूपलभ्यते ।। अनृतमुद्रा । एषामुद्रा महावीरा वीराणां सिद्धिदा परा । विवरान्ते च यत्क्रोधं यदि सम्यक् प्रयोजयेत् ।। एतस्मात् । ततो देव्या प्रपूज्येत मध्ये चैव कृशोदरी । एतद्द्वादशदलं पद्म पूजापद्मषट्कोणं यदि देव्या कल्पान्तं लक्ष्मी महालयं तत्र देव्या प्रपूजयेत् ।। नित्यमेव प्रयुज्यन्ते सोमबीजं विसर्गतः । सोमसकारः विसर्गद्वयं बिन्दुद्वय सहितः पुनः ।। म ए र फ ख ।। एकत्र ख्फ्रें । पंचपिण्डेन दीयते पंचपिंड ख्फ्रें सः ।। अन्ते होमान्तरा याज्ञ होमान्तं स्वाहा गृहे चैव तु पूजयेत् ।। चरू ऊत्तम मध्यं च बाह्य पूज्य प्रयत्नतः । बाह्ये उत्तममध्यस्थं चरु पूज्य गृहे सामान्यमीन मांसेन पूज्यं ।। यथाशक्ति निकारण्यं यत्किंचिल्लब्धं तदा हरतीत्यर्थः ।। इति श्रीकालसंकर्षणिमते त्रैलोक्यमोहने चतुर्विंशतिसाहस्रे विद्यासमुदाय श्रीसिद्धिकाली क्रमटियिणिकं प्रथमः पटलः ।। १ ।। प्. ६५अ) श्रीभैरव उवाच ।। तथान्यं कथयिष्यामि कर्णदेशे वरानने । तासां सर्वागमानां हि न समाकोटि संख्यया ।। विद्या द्वितीया विद्येशी समयान्य विशेषता । नमो नमति कोटीनां एक जप्त्वा तु साधकः ।। निःकलां तु इमां विद्यां मालामन्त्रं तथा शृणु । नमो नमति कोटीनां एकजप्त्वा तु सा च निःकला इत्यर्थः ।। तारं तु प्रथमं ज्ञेयं तारयति तारं येन ओंकार मात्रोच्चारेण संसार समुद्रं तरति तारयति तारं ।। ओं १ ।। सप्तसप्तति कोटि तीर्थानां उच्चारण मात्रात् स्नानं भवति ।। वर्ण १ ।। पद १ ।। नमः ।। शब्दमतः परं ।। नमः ।। वर्ण २ पद २ ।। लक्षजप्तफलं भवति विद्यानाम ।। सर्वसिद्धि पदं देयं ।। सर्वसिद्धि वर्ण ३ ।। पद ३ ।। जातं जातिस्मरं भवेत् ।। योगिनीभ्यः पदं नमः ।। वर्ण ६ ।। पद ४ ।। ब्रह्महत्या विमुक्तो भवतिं । सर्वसिद्धपदं देयं ।। सर्वसिद्धि वर्ण ४ पद ५ ।। भ्रु न हत्यां विनश्यति ।। मातृभ्यः पदमेव च । मातृभ्यो वर्ण ३ पद ६ ।। गुरुहत्यां समुद्धरेत् ।। नमोनित्योदितानन्द वर्ण ८ ।। पद ७ ।। अगम्यागमनं नाशयति । प्. ६५ब्) नन्दितायै पदन्तथा ।। वर्ण ४ पद ८ मित्रदोहं च नश्यते ।। सकल कुलचक्रवर्ण ७ पदं ९ मुद्रास्फोटनं भवति ।। नायिकायै पदं पुनः । नायिका पदं पुनः । नायिकायै वर्ण ४ पद १० । प्रतिमा चालयेत् सदा । भगवत्यै चण्डपदं वर्ण ६ पद ११ ।। वेतालोत्थापने कापालिन्यै पदन्तथा । कापालिन्यै पदं वर्ण ४ पदं १२ खेचरत्वं सिध्यते ।। तद्यथा पदं देयं ।। तद्यथा वर्ण ३ । पद १३ ।। प्रथमं ब्रह्म खण्ड उत्तमं प्रथमेति ।। यत् किंचित् स चराचरं सिद्ध्यते ।। मातृखण्डस्य वर्ण ५६ सर्वैकत्वेन पद १३ ।। षट्पंचासाक्षरा विद्या पदानान्तु त्रयोदशं ।। पुनश्च मन्त्रखण्डन्तु द्वितीयन्तु नवाक्षरं ।। अनन्त्ररं मन्त्रखण्डं नवाक्षरं । हे भगवतीत्यर्थः शृणु । आकर्णय वक्ष्यामि दीपकं प्रथमं ज्ञेयं ।। तारं ओं ।। अतः परं ह्रीं ।। हरः क्रम ततः पश्चात् ।। हूं ।। तृतीयं बीजनायकं ।। जीवबीजं । ह । हा । आद्यन्तवर्णं आ हां ।। एकत्र संस्थितं कुण्डलाख्यं फें । योनि युतं पंचमं परिकीर्तितं ।। एवं फें ।। मन्दबीज समुद्धृत्य ।। प्. ६६अ) क्षा । त्रयोदश स्वरयुतं । ओं ।। एव क्षां भीमां कुशन्ततोद्धृत्य सप्तमं परिकीर्तितम् । क्रों नमः ।। एतष्य परं द्विधाबीजं नमः ।। इति एवं ओं ः ।। वर्ण ९ ।। एतन्नवाक्षरमिदं द्वितीयखण्डवर्णमण्डितं ।। मन्त्रखण्डं नवाक्षरं ।। विष्णु खण्ड द्वितीयत्वे खेचरत्वं आकाशे गमयति ।। भूव तत्वं भूवगमयति ।। यदि सम्यक् प्रयुंजीत एवं वर्ण १ पदं नवकूटत्वेन एकवर्णं ।। अतः परं तृतीय खण्डं । स्तुति खण्डस्तु ।। तृतीयखण्डमुद्धृत्य द्विशतं पंचविंशकं ।। अन्य स्तुति खण्डं वक्ष्यामि ।। उद्धरिष्यति देवेशि हे देवि उद्धृत्य वक्ष्यते ।। त्रितत्वं परमं पदं त्रितत्वं ओंकारं परमं पदं एवं ओं परमपदं वर्ण ४ पदं १ अदृश्यो भवति ।। हंसिनीति पदं देयं हंसिनि वर्ण ३ पद २ यस्य पश्यति अनुग्रहं भवति ।। ततो निर्वाणमार्गदे निर्वाणमार्गदेवर्ण ६ । पद ३ ।। अंजन सिद्धि अदृश्यो भवति ।। विषमापप्लवप्रशमनि वर्ण १० पद ४ ।। विक्लेशमेव करोति ।। सकलदूरितारिष्ट केश पदं वर्ण १० पदं ५ ।। प्. ६६ब्) अरिष्टं नाशयते ।। दलनीति पदं चान्यं । दलानि वर्ण ३ पद ६ यक्षणी साधयति ।। सर्वापदां पदन्तथा । सर्वापदां वर्ण ४ पद ७ ।। रस सिद्ध्यते ।। अंभोधितरणि देयं अंभोधितरणि वर्ण ६ पद ८ रसायनं सिद्ध्यते ।। ततः सकलशत्रुं च सकल शत्रु वर्ण ५ पद ९ ।। शत्रून्नाशयतीत्यर्थः ।। प्रथमनि पदं देवि प्रमथनि वर्ण ४ पदं १० ।। निग्रहो सिद्ध्यते सदा ।। आगच्छ आगच्छमेव च । आगच्छ आगच्छ वर्ण ६ पद ११ पादलेपं गमयते ।। हसयुग्मं तथा हस हस वर्ण ४ पद १२ ।। वल्ग वल्ग वर्ण ४ पद १३ ।। वाग्भवहास्यं काव्यं कुरुते तरः । नररुधिरान्त्र पदे तथा नररुधिरान्त वर्ण ६ पदं १३ ।। पिण्डचारणं कुरुते ।। वसाभक्षणि पदं वर्ण ५ पद १४ ।। समयी पुत्रक आरन्त्र पदवर्ण साधकस्य यद्वेषं कृते तस्या कुलस्य मांसवसारुधिरान्त्रं देवी भक्षयति । ममशब्दं पुनर्ददेत् । ममवर्ण २ पद १५ । भूर्भुवस्वर्लोकत्रयं गमयति ।। स्वशब्दं उद्धरेत्पश्चान् मर्द मर्द पदन्तथा । स्वशत्रुं मर्द मर्द वर्ण ७ पदं १६ ।। वेदना घटनं भवति ।। खाहि २ पदं चान्यं । खाहि खाहि वर्ण ४ पद १७ ।। प्. ६७अ) मृत्युं नाशयति ।। त्रिशूलेन पदं योज्य त्रिशूलेन भिदि २ च्छिंधि २ वर्ण १२ पदं १८ ।। खन्यवादं कुरुते ।। खड्गेन च पुनः पदं । ताडयेति द्विधोद्धृत्य खड्गेन ताडय २ वर्ण ९ पद १९ ।। खड्गसाधनं तिष्ठते । तदध्यति आकाशे गमयति च्छेदयति पदं द्विधा च्छेदय २ वर्ण ६ पद २० अष्टादश ज्वरं च्छेदयति ।। तावद् यावत् पदं चान्यं मम शब्दं पुनर्ददेत् । तावद् यावन् मम वर्ण ६ पद २१ वशीकरणं भवति ।। पदं सकलमेवेति तथा चैव मनोरथं । सकलमनोरथान् वर्ण ७ पद २२ ।। मनोरथराजवशीकरोति ।। साधयति द्विधादेयं तथा परममेव च । कारुणिकेति पदं । साधय साधय परमकारुणिके वर्ण १३ पद २३ ।। परपुरप्रवेशं गमयति । अन्यो भगवतीति च भगवति वर्ण ४ पद २४ सिद्धमेलापयेत् ।। महाभैरवशब्दं च रूपधारिणिमेव च । महाभैरव रूपधारिणि वर्ण १० पद २५ कामरूपं धारयते ।। त्रिदशवर नमिते वर्ण ८ पदं २६ योगिनी मेलापयेत् ।। अन्यत् सकलशब्दं च मन्त्रमात पदं तथा । सकलमन्त्रमातवर्ण ७ पद २७ नमो नमति कोटीनां मन्त्राणां सिद्ध्यति ।। प्. ६७ब्) प्रणतजनशब्दं च वत्सलेति पदं तथा । प्रणतजनवत्सले वर्ण ८ पद २८ देवासुरनागविद्या धरन्तिं नरगंधर्वमनुष्यायत् किंचित्कर्मिनां वर्णनं च ।। देवि शब्दं ततो दत्वा महाकालिं समुद्धरेत् । कालनाशनि पदं पुनः ।। देवि महाकालिकालनाशनि वर्ण ११ पदं २९ पाशच्छेदं भवति ।। ह उ म त्रिधोच्चारयेत् ।। हूं हूं हूं वर्ण ३ पद ३० विलचय कुरुते ।। प्रसीदशब्दं देवेशि मदनातुरमेव च । आकारबिंदुयुक्तं स्याद् योजयेद्रेफ मूत्तमं ।। प्रसीदमदनातुरां वर्ण ८ पदं ३१ शिलापर्वतान् वेधयेत् ।। कुरुकुरुद्विधा योज्य कुरु २ द्विधायोज्य कुरुकुरु वर्ण ४ पद ३२ निगलार्गल यन्त्र विदारणं । सुरासुरपदान्वितं । कन्यका च पुनर्देयं । सुरासुरकन्यका वर्ण ७ पद ३३ सुरासुरकन्यकानां चक्रमेलापं भवति ।। प्राणं वह्नि विभूषितम् ।। प्राणह । वह्नि र । एकत्रं । ह्र । नाशाबिंदुसमन्वितं ।। एवं । ह्रीं ।। वरुणान्तं स बिन्दुकं । अग्नीकारसमन्वितं ।। एवं श्रीं । टिट्टिभासनसस्थन्तु सर्वमायासमन्वितम् । कुरु । प्. ६८अ) टिट्टिभाशनं । ह । शवक्रमाया । बिन्दु ५ । एवं हूं ।। शून्यबीजं रावयुक्तं बिन्दुमस्तकभूषितम् । फट्कारत्रितयं पश्चात् ।। फट् फट् फट् । होमान्त पदभूषितं ।। स्वाहा ।। ७ ।। पद ३४ ।। मन्त्रखण्डस्य वर्ण २२५ ।। पद ३४ ।। एष वै तृतीयखण्डविद्या चैकत्र योजयेत् । शतद्वयन्तु वर्णानां नवत्याधिकमेव च । मालामन्त्रस्मृता ज्येष्ठा सर्वसिद्धिप्रदायका ।। यत्किंचित् सचराचरं सिद्ध्यते ।। अस्मिन्तन्त्रे समया सिद्धिलक्ष्मी जयद्रथ । गुह्यकालीराजलक्ष्मी शिवाप्रत्यंगिरेति च ।। नानया सदृशी विद्या सर्वकर्मकरीशुभा । एषा विद्या महाविद्या मालामन्त्रगणास्मृता । न चैषां दीयते युक्ता स्वभावेन तु दीपिता ।। इति श्रीकालसंकर्षणिमते चतुर्विंशतिसाहस्रे समयामातृमालाप्रकाशटिष्यनको नाम द्वितीयः पटलः ।। २ ।। श्रीभैरव उवाच ।। शृणु देवि प्रवक्ष्यामि लक्षणं जपमुत्तमम् । जपध्यान पराशक्ति नादमार्गनियोजितम् ।। जपस्य कीदृशं जप्यं जपति । एकाच्छतेभ्योयत् सहस्रं संख्यातावज्जपति ध्यानं कीदृशं यत्र करण कलापं न किंचिन्मन्त्र स्मरेत् । प्. ६८ब्) यन्नस्मरेत् । शरीरं न स्मरेत् ।। लज्जा संकाभयं न स्मरेत् ।। एवं काष्ठी भूतं । शीतात पक्षुधापि पाशानिर्विकल्पन किंचित् स्मरेत् ।। यदा तद्ध्यानं । ध्यातमात्र स्मरेत् । अन्यच्चकिंस्वरूपं ।। कण्डात्कुण्डलिनी यावत् कुण्डल्यात् केशरं भवेत् । केशरात् कंद देशे तु कण्ठाद्भ्रूमध्यसंस्थितः । भ्रूमध्याद्द्वादशान्तं स्याद्द्वादशात् षोडशान्तकं । सर्पवत्कुटिलाकारान्नववर्णां च घट्टयेत् ।। सर्पवत्कुण्डलनी कुटिलात् अगंम्या नववर्णा नवद्वार घट्टयेत् । पुटीकृत संकोचः कंदात् कुण्डलिनीं यावत् । कुण्डल्या हृदयं । हृदया कंठ कूपे । कण्ठ कूपाद्भ्रूमध्यं । भ्रूमध्याद्द्वादशान्तं । द्वादशान्तात् षोडशान्तं । तदूर्द्धे निरालंबन्तिष्ठति ।। शनैः शनैश्चिन्तनीयं । प्राणशक्तिः यद्वत् ।। उदयनकाल ।। तथा शुद्धस्फटिकनिर्मलं शिखि प्रज्वलितं चिन्तयेत् ।। अथ इन्द्रगोपवासकाशतालु रंध्राद्विनिर्गतं । ब्रह्मनाडि प्रयोगेन प्राणशक्तिस्तु चिन्तयेत् ।। इन्द्रगोपः ख आकाश द्वादशान्त इन्द्रगोपशब्दे पंचेन्द्रियाणां शब्दादीनां यस्य चेतनस्य मनस्य व्याप्तिं । इन्द्रगोपकशब्देन ज्योतिर्गणो आकाशे दृश्यते । प्. ६९अ) तालुरंध्र विनिर्गते ।। तालुपालपाताले । रन्ध्रनवान्तः तत्रैव षोडशान्तः । उर्द्धकंदादुच्चरित यावन्निलालम्बं । अथ द्वादशान्तं वा उच्चरति ज्वाला रूप ब्रह्मनाडि योगेन ब्रह्मनाडि सुष्टम्नामध्ये सूर्यबिम्ब भेदयेत् । शनैः शनैः यावत् सोमबिम्बं त्रिभि एकीकृतं वामसोत्ररंध्र वामनेत्रं वामनाशापुटे ब्रह्मविलं । दक्षनाशापुटाक्ष श्रोत्रं ब्रह्मकपाटं । एतत् समस्तै शिला ज्वालामुंचती । ततः पाणी इघेव । वह्निशिखा ज्वाला यथा वदुरितारविः । निशाकर यथा पूर्णं तत्र चित्तं निरोधयेत् । इह वमर्थः । एतद्ध्यानं वाह्येव पूर्ववदिति । मन्त्रमेव च लक्षयाद् भवेत् सिद्धि यथेष्ट फलसाधकः ।। लक्षजापः ।। अन्तलक्षैः कन्द चक्रे ब्रह्मस्थान नाभि चक्र विष्णुस्थाने । एतत्य क्लेश क्षय यत्र यत्र मन विश्रान्तं लक्षजपयति । यावच्च भवितावस्था मज्जान्त च विशस्य च । परतत्व विलीनस्य स्पन्दा स्पन्दं नमाम्यहं । एतल्लक्षजप्यते सप्ताविंशति जापेन दिक्षितो सौ भविष्यति ।।। अष्टोत्तर शतजापात् भाग्यार्थी लभते स्फुटं । शताष्टदश जापेन महद्भय विनाशनं ।। प्. ६९ब्) एवं सहस्रजप्त्वा तु वृंहते दण्डनायकम् । जप्त्वाथ सुसहस्रन्तु राज्यं भवति तत्क्षणात् ।। अथवा युत जापेन देवत्वं च प्रकीर्तितम् । अयुतं द्विगुणं जप्त्वा रुद्रस्य मम दर्शनात् ।। तथा त्रिगुणितं जप्त्वा ईश्वरत्वं सदाशिवः । तथा मष्टगुणं जप्त्वा खेचरत्वं प्रजायते ।। तथा दशगुणं जप्त्वा देवीनां ममतुल्यताम् । यथा देवि तथा देहे मम तुल्यो भविष्यति ।। समकायशिरोग्रीवा धारयेद चल स्थितम् । सपश्यन्नासिकाग्रे तु दिशश्च नावलोकयेत् ।। होमं चैव दशांशेन कृत्वा जपमनुत्तमम् । मकारसहितं कृत्वा स्वच्छकारेण तत्कृतम् ।। आचम्याप्याकृतं आदौ पशुभंग विवर्जितम् । मूर्च्छमानकृतं यागं मदिरानन्द चेतसम् ।। गुप्तागुप्तविचारण पंचरत्न सुशोभनम् । आहरेत् सिद्धि मिच्छन्ति पश्चाज्जाप विधाय च ।। श्मशाने एकवृक्षे वा अथवा च चतुः पथे । पर्वताग्रे नदीतिरे शून्यागारे ।। एतज्जापं प्रकूर्वीत पश्चाद्ध्यानं समाचरेत् । श्मशानं कन्दु वृक्षशोत्रशान्त ।। चतुःपथ इडापिंगला सुषूम्ना एकत्रं । पर्वतं भ्रूमध्यं । शून्यागार सुषूम्ना । हृदयं मनः । प्. ७०अ) नदी इडापिंगला ।। एतज्जाप्तं कुर्वते ।। ध्यायेत् घोरां परां भीमां षट्वक्त्रां च त्रिलोचनाम् । षट्त्रिंशा चतुर्भुजा देवी सायुधा च प्रसिद्धिदा ।। घोरा भीमा रूपां ध्यायते ।। षट्वक्त्राः षट्त्रिंशभुजाः ।। त्रिलोचना । योगिनीनां मध्ये ध्यायते ।। महायोगेश्वरी पूर्वं कालसंकर्षणि दक्षे । करंकिणी उत्तरे प्रोक्ता क्रोधिनी पश्चिम तथा ।। वाम वामेशि उर्द्ध तु भासानाख्या परात्परम् । ऊर्द्धवक्त्रं नियुंजीत एवं षट्वक्त्रमुच्यते ।। अ अः कालग्रासन्तु महापातः विद्युत्पातः अशनिपातः । ऊर्द्धपातः अपातपातः कल्पान्त पातः महासंहार संपातः ।। एवं सप्तमहोत्पाता पातयन्तीति पावितम् ।। प्रथमं पातनिपात पिण्डपंचाक्षरं भवेत् । द्वितीयं पातस्थं स्थितं । तृतीयपातं निर्द्दिष्टं नववर्णं प्रकीर्तितम् । चतुर्थनिमित्तयातं संख्यात्रयोदश स्मृतः ।। पंचमपातस्थं देशसप्तैस्तु व्यापितम् । षष्ठं च व्यापितं पातं वाच्यवाचक वर्जितम् ।। पूर्ववक्त्रन्तु योगेशी योगशब्द इति योगेशी । ओद्यान पीठं । ख्फ्रें संहाररूपं । तत्र मध्यात् पंचपिण्डं नाथस्य चोत्पत्ति । सद्गुरुमुखसंहाप्रदायं । प्. ७०ब्) द्वितीयवक्त्रं कालसंकर्षणी दक्षिणवक्त्रं । क्लीं कारं जालंधरपीठं । तृतीयवक्त्रं उत्तरवक्त्रं करंकिणी पूर्णपीठं कुब्जिका देवी श्रींकार उत्पन्नं ।। चतुर्थपश्चिमवक्त्रं क्रोधिनी वामवामेशी । कामरूपपीठं ह्रींकारमुत्पन्नं । पंचमं शक्तिपीठं व्योमवामेश्वरी देवी ऐकारोत्पन्नं । तदूद्धममाख्या भाशेश्वरी निम्नार्नामपीठं ह्सौंकारचोत्पन्नं एवं वक्त्रषट्कं संक्षेपतः कथ्यते ।। अन्यद्गुरुमुखाल्लभ्यते एतत् षट्वक्त्रं ।। अन्यच्च । कीदृशी भगवती प्रत्यंगिरा सिद्धिलक्ष्मी देवी षट्त्रिंशा चतुर्भुजा देवी आयुधा सर्वसिद्धिदा आयुधं च प्रवक्ष्यामि यथावत् कथयामिते ।। खड्ग १ ।। कपाल २ ।। त्रिशूल ३ ।। शिला ४ ।। खट्वाङ्ग ५ ।। अंकुश ६ ।। पाश ७ ।। वीणा ८ ।। परशु ९ ।। द्विफणि १० ।। वज्र ११ ।। मुद्गर १२ ।। वाण १३ ।। चाप १४ ।। चक्र १५ ।। पद्म १६ ।। पुस्तक १७ ।। वरद १८ ।। एवं ते दक्षिणे प्रोक्ता शृणु वामे वरानने ।। गदा १ ।। च्छुरिका २ ।। वेत्र ३ ।। चकोद ४ ।। कर्तरी ५ ।। लिंग ६ ।। मुण्ड ७ ।। डमरु ८ ।। गदा ९ ।। प्. ७१अ) शक्ति १० ।। कमण्डलु ११ ।। मटक १२ ।। कलश १३ ।। ब्रह्मकंकाल १४ ।। पाशुपतास्त्र १५ ।। आग्नेयास्त्र १६ ।। वारुणास्त्र १७ ।। अभय १८ ।। वाममार्गे महादेव्या प्रसादं देवि उच्यते ।। वाममार्गे च तत्प्रोक्तं षट्त्रिंशद्भुजमायुधा ।। सट्त्रिंशत्तत्वानि धारयन्ती ।। पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च ।। शब्दस्पर्शर सरूपगंधः वाक्याणि पायूपस्थ पादा श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नाशामनो वुद्ध्यहंकारप्रधानानि ।। पुरुषयमनियमानि रागोकाल विद्यायाशुर्द्धविद्या ।। ईश्वर सदाशिव शक्तिशिवं ।। एवं षट्त्रिंशत्तत्वानि ।। ३६ ।। षट्त्रिंश आयुधानां च वक्ष्यते ।। एवं तत्व समाख्यातं इत्यपाणि प्रधारयेत् । वहुपाद वहुभुजा तत्संख्या न च विद्यते ।। एतत् स्मात् सकलं रूपं निष्कलं सकलाद्यतं ।। इति ।। आसनस्तु पूज्यते ।। पद्मासनन्तु पूज्यन्ते तत्पृष्ठे प्रेत उच्यते । तत्पृष्ठे इन्द्रमुण्डः स्यादिन्द्रपृष्ठे च ब्रह्मकम् ।। तत्पृष्ठे विष्णुमुण्डं स्याद्विष्णु पृष्ठे च रुद्रकं । तत्पृष्ठे तु सदापूज्ये सादाज्यं मुण्डमेव च ।। प्. ७१ब्) एतत् पंच महाप्रेतात् तत्पृष्ठे देवि पूजयेत् । महापद्म हृदयं संकोचं विकाशं ।। तत्पृष्ठे मध्यकर्णिकायां पंचषष्ठि प्रेतः प्रेतशब्देन तम तस्य अन्तर्वर्त्ती शब्दस्पर्श रसरूपगंधः एतद् ब्रह्मविष्णुरुद्र ईश्वर सदाशिवत्वं च ।। काचिदियं वहिः क्रोडी करणार्थं इन्द्रपविलायते मुण्ड इन्द्रमुण्डं पूज्यं ।। १ ।। मध्ये विश्वादयं ब्रह्मासत्ता विदितां ब्रह्ममुण्डं पूज्यं ।। २ ।। मध्ये वृर्त्तिं गलिता विश्रान्त संहिता सह विष्णुमुण्डं पूज्यं ।। ३ ।। समस्तकारण तन्मात्रवृत्या न किंचित् प्रसरते रुद्रमुण्डेति रुद्रमुण्डं पूज्यं ।। ४ ।। सदासनवृत्याबिन्बदन्यभूतानामीश्वर मुण्डेति ईश्वरमुण्डं पूज्यं ।। ५ ।। चिदार्द्धमात्रादि रवस्फुरतिमन्तेति सदाशिवमुण्डं पूज्यं । तत्पृष्ठे देवीं पूज्य किं स्वरूपं समरसपरमानन्दौघन प्रसरति देवि स्वरूपनिःशमशमभूमिकानि रालम्बं तदा भगवती कालसंकर्षणी समया ख्फ्रें श्रीं ह्रीं सिद्धिलक्ष्मी अम्बा श्रीपादुकां पूजयामि ।। शरणागतं मां रक्ष रक्ष ।। एतत् न्यायेन पंचमुद्रासते नमः ।। देवीनां शारीर अभिप्रायेन पूजयेत् । प्. ७२अ) ख फ र ए म ।। ख्फ्रें मन्त्रेण पूजयेदिति ।। खफरेण तु मन्त्रेण पूजयेत् परमेश्वरीं ।। ख आकाशं ।। फ वायु ।। र तेज ।। ए आप ।। म पृथ्वी ।। ओ जा पू का मा चा ।। का कामरूपातीतः ।। आकाशः पूर्णगिरि रूपः ।। वातः जालधरः पदः ।। तेजो ओद्यानः पिण्डः पाप । योगपीठः । शरीरः पृथिवी त्वचा ।। शिवाम्बु । अपारक्त तेजः । अस्थिवातः । मज्जा आकाशः एवं पंचधा स्फुरते । पंचरङ्ग ।। इति पंचपिण्ड निर्णयामन्त्रः । इत्येवं पूजयेत् ।। मोक्षार्थी श्वेतपुष्पेन भोग्यार्थी रक्तमुच्यते । कामार्थी पीतवर्णेन मारणे कृष्ण उच्यते ।। इत्यभिप्रायः । करङ्किणी क्रोधिनी च तथा संकर्षणी वहिः । वामपार्श्वे प्रपूज्यन्ते दक्षिणे अधुना शृणु ।। देवी अकामरूपः अकारादि अकारान्तं यावत् सूर्यस्य व्याप्तिः ककारादि भकारान्तं यावदग्नेर्व्याप्तिः मकारादि यावत् सकारान्तं सोमस्य व्याप्तिः एतत् न्यायेन अकार चोत्पत्तिः करंकिणी रूपशक्तिः संकर्षिणी पर्शशक्तिः । एतत् न्यायेन वाममार्गेण पूजयेत् ।। खेचरी लेलिहाना च तृतीया या च भैरवी । प्. ७२ब्) दक्षे मार्गे प्रपूज्यन्ते मध्ये पूज्या कृशोदरी ।। परमशक्ति लेलिहाना पराशक्ति भैरवी ।। परापरशक्तिः एवं परे अपरपराद्य परा च ।। पूजयेद् दक्षिणे मार्गे पूर्वोक्तया देव्या मध्ये पूज्या ।। त्रैलोक्य मोहनी चादौ त्रैलोक्यं मोहयेत् क्षणात् । सा द्वितीया च जयद्रथो वत्सले २ सिद्धिलक्ष्मी प्रत्यंगिरा देवी ३ ।। चतुर्थे नवत्यधिक द्विशता ।। सिद्धि संकेतके चैव सिद्धिलक्ष्मी जयद्रथे ।। ५ ।। पंचेति नामगृह्नीया अतीतानागतज्ञो वदन्ति च । महादेवी राज्यलक्ष्मी राज्येष्ट देवता नान्या अन्यैव अधुना शृणु ।। पूजनं कथयिष्यामि मुखपारंपरं स्थितम् । गणेशवटुकप्राणापाणौ द्वौ गुरू ईश्वर अकारं अकारस्य यद्वं चितस्फुलिंग पंचाशद्वर्ण स्फुरति ।। आदौ च देवि पूज्यन्ते पूर्वस्मि देव्या कथितं । देव्या द्वादशसंयुता ।। द्वादशदेव्या ध्यानं वक्ष्यते ।। पंचवक्त्रा चाष्टभुजा त्रिनेत्रा प्रेतसंस्थिताः । त्रिशूलखट्वाङ्गधरा पद्ममुण्डकरार्पिता ।। पुस्तकाभय हस्ता च कपालं करराजते । खड्गं च अष्टमं प्रोक्तं ध्यानमेतच्च द्वादशं ।। एते द्वादश मासाः ।। प्. ७३अ) अथ द्वादश कला अथ धातु मुनि संख्या च । पुनः षडारं पूज्यते ।। पूजयेत् परमेश्वरीं । कृष्णासु भीषणारौद्री अन्त्रस्रग्दामशोभिता ।। एकवक्त्रा त्रिनेत्रा च मुण्डमाला चतुर्भुजा ।। मुण्डं पद्माशना दीप्ता पाशांकुश विधारिणी ।। अथवा खड्गच्छुरिका षडेते ध्यानमुत्तमम् । पुनर्मध्ये प्रपूज्यन्ते समया पूजयेत् ततः ।। पंचवक्त्रा दशभुजा त्रिपंचनयनैर्युता । प्रेतरुद्राशना दीप्ता चन्द्राशु कुन्दसप्रभा ।। खट्वाङ्ग खड्गपाशञ्च अंकुशं शूलपात्रकम् । कुंभं च नृशिरं चैव वराभयकरैर्युता ।। वैश्वानरं मार्त्तण्ड चन्द्रमण्डलमध्यगा । नाना युधकरा देवी यथेष्ट फलदायिनी । शंखिनी च शिवादूति वामदक्षिण पूजयेत् ।। एतत् सर्वं प्रपूज्यन्ते पूजयेत् परमेश्वरीम् । इति श्रीकालसंकर्षणीमते चतुर्विंशति साहस्रे पूजनविधि टिप्पिणकं तृतीयः पटलः ।। ३ ।। श्रीदेव्युवाच ।। चरुकं संप्रदायं च मुखान्मुखकथं भवेत् । कथमन्त्रः कथं बाह्यं कथं स्थानो पपद्यते ।। कथं स्थानन्तु देवेश वदस्व परमेश्वर ।। एतच्च ।। श्रीभैरव उवाच ।। शृणु देवि प्रवक्ष्यामि रहस्यमतिदुर्लभम् । प्. ७३ब्) योगिनीनां परं प्राणमाख्यातं न कदाचन ।। उत्तमाधममध्यञ्च पलांडुलशुनं तथा । गंजनं विश्वक्षारं च हराम्बु रुद्रमेव ।। नालाज्यं योनि पुष्पं च मीन प्राकाशिकं चरु । हालाहलं सुरश्रेष्ठं षोडशैते प्रकीर्तिताः ।। १६ ।। प्रधानत्रयोदश चरुं ।। मनः श्रोत्रश्चक्षु जिह्वानाशा बुद्धिरहंकारान् मनोन्मनता ।। घृणिशंकाभयं लज्जा विजुगुप्सा कुलं शीलम् ।। १६ ।। अन्यच्च ।। स्नानं जन्मकंदनाभिः हृदयं कूर्मनाति सूक्ष्ममध्यादर्द्ध चन्द्रं निरोधीनादान्त निलालम्बं ।। एवं १३ ।। प्रधानस्थानानि ।। अमावास्यान्तु पूज्यन्ते यावत् प्रति पदा स्थिता ।। प्रतिपदात् पंचदशी पूजयेदनुलोमकं । अमावास्यात् प्रति पदान्तं यावत् ।। चरुकं ।। एकं पूज्य पूर्णिमा अमावास्या यावत् प्रति अनुलोमं पूज्य कृष्णापूर्णा उभयामासौ । एकमेकं दिनाहरेत् ।। कृष्णपक्षस्तथा शुक्लपक्षपूर्णा शृणु ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि विधानमधुना शृणु । तरण्डदण्डद्रचितं या काचित् कलाद्राविता ।। मनं च मारयेत् तत्र न माहामांसभक्षयेत् । तरण्डमिति तरण्ड इति दण्डं वाममार्गो वात स्वरूपम् ।। प्. ७४अ) तकारं तरण्डदण्डं दक्षिणमार्गे वह्नि स्वरूपम् । रकाररूपदण्ड मध्य अनस्कंकला रूपं । द्रापितं तत् स्थानं मनं मारयेत् । महामांसं न भक्षयेत् ।। अन्यच्च ।। १ ।। श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा सा द्वया द्वय वर्जित । कलापर नमश्नञ्च न तु गोमांस भक्षणम् ।। शब्दं न शृणुते रूपं न पश्यति रसना न स्वादयति । हृदयं न । ग्राहयति अद्वया द्वय रहिते एतत् समस्तं त्यजति ।। योगी सामंरम्बिकारसं प्रतिदिने दिने अश्नति भक्षते अजरामरत्वं भवति ।। गोमासहः ।। २ ।। कंदाधार च उल्लासं नादरूपं च घण्टिका । सा कला अमृतं भक्षेन्नतु मांसं च शाकुनम् ।। कन्दाधारं च याव लम्बिका सा कलाममृतं ।। लम्बिका यापी यतेक्षधा तृषा वर्जयेत् ।। ३ ।। लम्बिकारसमुष्णं च श्रावितं शशि इन्दुराट् । अजरामरकोशश्च पलांडुं न च भक्षयेत् ।। पलस्य अण्डुमिति पलांडुं लम्बिकार स उष्णं ।। अग्निमालयते चंद्रवातरूपेण शनैः कंदाधार द्वादशान्तं यावत् । अथवा अजरामरा भवति ।। ४ ।। लकार लंबिकारसं मकार अशनं तथा तेन पानरसोन्मत्तं लशुनं आहरेत् ततः । प्. ७४ब्) लकारं लम्बिकं मकारे शशिकलावह्निर्द्रावयेत् ।। पानगुल्फ न सिद्द्यते ।। योगा व ।। ५ ।। घृणिजिघ्रा तुजांग्र च भक्षितं वह्निमण्डल । वह्निकंदन्तमार्गेन रावं उच्यते ।। कुतः गृंजनमाहरेत् । विश्व चरुकं यत्तद्वात्रवानल संस्थितं । सोमसूर्यग्रासा यत्र पुरीषं आहरेत्यर्थः ।। विश्व अग्नि चरुः । सोमसूर्यग्रसनं । किंनिमित्तं वाममार्गे कुण्डलिनी पूरकेन वातस्पर्श न उत्थापयेत् । तथा सोमसूर्यग्रासी कृतं तत्र वडवानल पुरीष आहरेत् ।। ७ ।। नाडी यन्त्रश्च संघट्य वह्निसोमस्यद्रावितं । लम्बिकारसमुष्णश्च शिवाम्बुमाहरेत् कुतः ।। कुण्डलिनी संस्रावितां नाडी यन्त्र संघाट्टञ्चतुः कोणं तत्र श्रवणे ।। ८ ।। रक्तं रविशशि शुक्र पुरशुक्रं तु वारयेत् । तेनमश्न ममश्नी या ज्योति पुष्प्ण आहरेत् ।। रक्तं रविशुक्लं शशि गोलकं वातः । शिवं पुरुषः शक्ति स्त्रीरूपं शिवशक्ति त्रयोमार्द्दयति ।। स्वरूपलभ्यते योनि पुष्प ।। ९ ।। वाडवं करणं दत्वा मलत्रयं च दह्यते । अमृतं कण्ठकूपे च न तु श्लेष्मन्तु आहरेत् ।। प्. ७५अ) अस्याभिप्राय ।। ऊर्द्धस्थिता चंद्रकला सुशान्ता पूर्णा मृता नन्दरसेन देवी ।। तयो भयो वह्नि विशेष योगात् तेजं च चन्द्रद्रविनं च यस्मात् ।। तेजञ्च वस्त्रञ्च विसृष्टकत्वाद् भवेत् तदर्कं अवतार रूपं । यस्मात् सकाशात् प्रभुरव्य यो सौ द्विषट्क विश्राम पदे प्रविष्टं ।। १० ।। समस्त वृर्त्ति गलितं कारणं पंचमर्द्दयेत् । पैशून्यं कुण्डमश्नं च भग लिंगं न मर्द्दयेत् ।। ११ ।। इत्येवं ।। षट्त्रिंशदंगुलं दण्डप्राणभूते व्यवस्थितम् । तत्राभ्यास रतो योगी न प्रणीतन्तु आहरेत् ।। चारं षट्त्रिंशदङ्गुल प्राणदण्डं षट्त्रिंश तत्वावत् प्राण दण्डं । तत्राभ्यासरतो योगी तत्किंचित् स्वरूपं लभ्यते ।। १२ ।। सोमसूर्य द्वौ नेत्रौ भ्रूमध्ये संहते न च । तत्राभ्यासरता योगी न तु प्राकाशिकं चरु इत्यर्थः ।। १३ ।। गगनमम्बरं पत्रं निरालंबं च यस्थितं । तत्राभ्यासरतो योगी न तु हालाहलं चरुं ।। हालाहल चरुं गगणं । आकाशं तथा द्वादशान्तं निलाम्बं ध्यायते । मन अभ्यसे योगी च ।। १४ ।। वामदक्षिणनाड्यां च वसन्ति च सुरासुरौ । सा सुरापी यते यत्र न तु अन्यापि वेत्सुरा ।। प्. ७५ब्) वामे देवाः ।। दक्षिणे असुरः तयोरेकी भावं करोति ।। आनन्द स्वरूपं लभ्यते गुरु प्रसादं । गलिता मध्यमानाडी भरित भैरवे तनु ।। तन्तु मद्यन्तु मश्नीयान्नतु द्राक्षोक्षु संभवं ।। १५ ।। मध्यमम्वालवं कुन्तु स्वभावेन तु योजयेत् । तेन पानरस्ऽम् पीत्वा न क्षुद्राक्षोक्षु संभवां ।। १६ ।। इत्थं च चक्रमायातं चर्वणे योग युक्तिभिः । योगिनी प्राप्य सिद्ध्यन्ते इत्याह भगवान् प्रिये ।। आदौ बाह्यं प्रकर्तव्यं पश्चादन्तः समाचरेत् । पचरन्नप्रयोगेन त्रिकोणं शक्तिमूलकम् ।। तरसंपीयते नित्यं तुष्यते च कृशोदरी ।। माता च भार्या दुहिता वाथवास्त्रिया । वेश्या समय कालेन जुगुप्सांशविवर्जयेत् ।। गोपनात् सिद्धिमिच्छन्ति अन्यथा पतनं भवेत् ।। इति श्रीकालसंकर्षणीमते चतुर्विंशतिसाहस्रे चरुकसंप्रदायो नाम टिप्पणकचतुर्थः ।। ४ ।। श्रीभैरव उवाच ।। शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यदुक्तं पुनरेव च । गया च प्रथमा नाडी गया सुषुम्ना कुण्डलिनी ।। कलेवर रसं भवेत् । तस्य द्वादशमूलानि द्वादशा हृदयादिषडंगमेव च षट् ।। ६ ।। उपरितस्यैव पितृ पात्रे स उच्यते ।। प्. ७६अ) षट्पितृपात्रे देवयाने षड्भिः देवयाने षद्भिर्देवयानैः । अष्टादश प्रकीर्तिताः ।। एवं १८ ।। तालु रंध्रैः षड्भि गतं षड्भिः सूर्यस्य उच्यते । षड्भिर्मुण्डपुरीषाभ्यां मध्यम एकमव्यापितं ।। कुण्डलिनी वायु वाहात्रिभिरुधैशुक्र वाहात्रिभिः । अधियत्क्रियते कर्म सुषूम्नानाडि सिद्यते ।। इडा च पिंगला चैव सुषूम्ना च तृतीयका । तदभ्यासरतो योगी न भूयोजन्मतां व्रजेत् ।। पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि मण्डलं अधुना शृणु । गोमयैर्लेपयेन्नित्यं गोमयं सत्यसूत्रं समरसं भवेत् ।। सूत्रं मनः । तप जप क्रियते । पंचरङ्ग पंचरत्न शालिचूर्णन्तु कारयेत् । शालिचूर्णन्तु योनिं चूर्णमर्द्दयेत् । षट्कोणं तत्र कर्तव्यं । षट्कोणं हृदयं तत्र स्वरूपा लभ्यते ।। मध्ये योनिं च दीयते । योनिं सूर्यबिम्बं तद्बाह्य चतुरस्रकं ।। ओ जा पूका ।। वाम दक्षिण द्वितीय रेखाः प्राणापाणौ द्वौ । अधे द्वौ च द्वौ च दीयते ।। शिवशक्ति उद्वेलया चर्तुल तदथ मायारूपं । कर्मकूर्याद्विचक्षणः । पताका तोरणयुतं तोरणं तरण्डदण्डं ।। पताका द्वादशान्तं ।। अन्यच्च ।। दोलालयं यन्त्र गमाभ्यां पंचधा कुण्डलिनी पंचधा ध्वजा अच्छलायां एतद् दृष्टान्तः । पताका पंचकारणं ।। कुण्डलिनी पंचधा ।। पूरकेन पातेन स्वरूपं लभ्यते । षट्कोणे द्वादशादित्या देव्या ।। १२ ।। शिवादूत्याद्यामध्ये चैव कृशोदरी प्राणशक्ति चतुरस्रं तन्मध्ये वामदक्षिणे पूजयेत् ।। देव्या ।। शंखिनीति शिवादूती अध्ये द्वौ द्वौ प्रपूजयेत् । कृषापूर्णा ।। उर्द्धे तु व्योम मध्ये तु समया पूजयेत् सदा । सिद्धिलक्ष्मी अनक्चरूपातद्वाह्य दक्षिणे पूज्या ।। गुरुपूजार्चनन्तथा । गुरुं नमः । अकारः । पूर्वस्मिन् कथितं ।। वाममार्गे गणेशस्य दक्षिणे चरुकस्य च । गणेश वटुका सूत्रः । प्राणापानः । एतत् प्रपूजयेद् देवि इत्याह भगवान् शिवः ।। इति श्रीकालसंकर्षणीमते कुण्डमण्डलो नाम टिप्पणः पंचमः पटलः ।। ५ ।। श्रीभैरव उवाच ।। शृणु देवि प्रवक्ष्यामि वह्निकार्य यथा विधि । षट्कोण कुण्डकर्तव्यं द्वात्रिंशाङ्गुलमानतः ।। कुण्डब्रह्मविलं द्वात्रिंशद्वीर देवतां । अथ वर्णादिक कारादि क्षकारान्त मेषला त्रितयं ।। प्. ७७अ) कृत्वा सोमसूर्याग्निः । ब्रह्मविष्णुमहेश्वरः । अंगुल्या एकाद्वौ त्रिणी । एकं विष्णुः द्वौरुद्रः । तृतीयं ब्रह्मा इति मेषला कृथा यथावत् कथयामिते ।। होमं पंचामृते नैव श्रीफलं सहसंयुतम् । भोग्यार्थे तु वरारोहे कारयेत् तु विचक्षणः ।। ३ ।। रक्त करवीरपुष्पं च्छागरक्तेन संयुतां । त्रिभिर्होमं प्रकर्तव्यं महाभयविनाशनम् ।। ४ ।। महाभये समुत्पन्ने वृहतीरिष्टविग्रहे । कुसुमं ब्रह्मवृक्षेण गुग्गुलं घृतसंयुतम् ।। त्रिभिर्होमं प्रकर्तव्यं महाभयविनाशनम् । घृतं चैव घृताक्तं च दध्नान्तं च पयोदनम् ।। तिलाज्यं सर्षपा प्रोक्ता एकैकं परिशर्क्करा तिलसंयुक्त पायसं घृतमिश्रितम् । बिल्वजाति फलं प्रोक्तं गुग्गुलं दशम स्मृतं ।। यवं घृतं तिलं चैव तण्डुलं च यथोदिताम् ।। नित्यकर्म प्रकुर्वन्ति यथेष्ट फलसाधकः ।। विद्यार्थी लभते विद्यां भोग्यार्थी भोग्यसंपदा । कामार्थी लभते काममित्याह परमेश्वरः ।। ६ ।। इत्येवं पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि मारणं अधुना शृणु । रात्रौ होमं प्रकर्तव्यं श्मशाने वा चतुःपथे ।। एकवृक्षे नदीकूले अथवा वनगाग्रतः । प्. ७७ब्) राजिकामस्तु चूर्णेन माक्षिकैः सहसंयुतम् ।। महातैलेन सहितं समिधा वटिकाष्टकम् । षड्भिः पूजयते देवि चक्राकारं तु कारयेत् ।। अष्टोत्तरशतं हुत्वा मारयेत् त्रिदशान्यपि । द्वितीयं च प्रवक्ष्यामि अग्निकर्मसमारभेत् ।। सप्तविंशपलक्षारं पुत्तलिंकां कृत्वा प्रतिदिनं अंगमङ्गहोतव्यं कारयेद् बुधः । पूर्वमुद्रा प्रदातव्यं मारयेत् त्रिदशान्यपि ।। २ ।। एतस्मात् कथितं देवि अग्निकर्मस्य निर्णयम् ।। इत्येवं ।। अथ चिह्नलक्षणं ।। धूमितं नीलवर्णन्तु कपिलं विस्फुलिंगकम् । ज्वाला तेजस्मती चैव हव्यकव्यर्थ वाहनम् ।। रौद्री संहारिणी देवी वैश्वानरगुणादश ।। अथ चिह्न कथ्यते ।। वक्ष्यतीयं धूपिते मृत्युभयं । नीलवर्णे शत्रुभयं २ कपिलं आयुवृद्धिं च सर्वकामञ्च विस्फुलिंगमारोग्यं ज्वालामुंचन मोक्षदं सुतेजं पुत्रलाभं हव्यकव्यशब्देन सुकारं मुंचति ।। आयुरारोग्यमैश्वर्यं धर्मार्थ काममोक्षदम् । हव्यकव्य शब्देन चट चट ज्ञानं प्राप्तिं च दीयते ।। रौद्र भीषणरूपं भीषणं संहारं नेत्रहीनं भवति संहारे लेलिह्यमानं तच्चरते । प्. ७८अ) व्याधिरोगं ज्वराति सारं शस्त्रघाट अग्निप्रवेश समस्तं भवति । सुवर्णवर्णं एवं सर्वकामार्थ सिद्धिदं भवति एवं दशगुणं वक्ष्यते ।। १० ।। अंगुष्ठ तर्जनी कृत्वा मोक्षदं लभते फलम् । अंगुष्ठमध्यमां कृत्वा मोहन क्रियते सदा ।। अंगुष्ठनामिकां कृत्वा वशीकरणमुत्तमम् । अंगुष्ठकनीयसं कृत्वा उच्चाटन परं भवेत् ।। पंचागुल प्रयोगेन सर्वकामं च सिद्ध्यति । इत्येतल्लक्षणं वक्ष्ये कथनीयं प्रयत्नतः ।। पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि रस्यमति कौलिके । योगिनीनां परं प्राणं यत्नात ख्यातं कदाचन ।। ज्येष्ठा गणे वाहनष्ठां पूजकामानवाप्नुयात् । यां यां चिन्तयते देवि वाहनं वेष्टकोपरि ।। ज्येष्ठांग दक्षिणे दिशाभागं तद्वातमजरीयं वाहनं द्रवकं तस्य दक्षिणे पूज्यपादारोप्य ।। अथण्डल्वस्य शुल्वशब्दे ताम्रभाजनं तृतीयं लोहस्य मारणे लोह संपूज्य ।। अर्थकामं यत्किञ्चित् कर्मरोध्ये पूज्य ।। एभिस्त्रिभिः कार्यपीठिकां कृत्वा तत्पृष्ठ द्रवकं स्थाप्य पंचापचारं पूजयेदिति ।। मुद्रां दत्वा पूर्वस्मिन् कथिता वै । तत्र दक्षिणदिशां अर्घपात्रं पूज्य यस्य वाहनस्य पृष्ठे गमयते । प्. ७८ब्) रात्रौ कृष्णाष्टम्यां अथचतुर्द्दश्यां भ्रामयेत् ।। यत्किंचि च्छुभाशुभं चराचरं पश्यते । स्त्रियाकार्यं रक्ताम्बरवतीं स्रग्दामाभरणान्वितः । मदिरानन्द चेतन्या खड्गमण्डकरान्वितः ।। हसन्गायन्तथा वल्गन् व्रजेद्वीरवरं गृहे । तत्र स्मरणगत्या च वेदीमध्यगतः सुधीः ।। यावन्ति सप्तका देवा तावदायान्ति देवताः । तासामर्घ्यं प्रदातव्यं भित्वा वामांगमात्मनः ।। दत्ते च खेचरी साक्षात् साधकोसौ भविष्यति ।। रक्ताम्बरधरारक्तानुलेपन रक्तस्रग्दामवीरभूतिं मण्डलं कृत्वा खड्गहस्तं दक्षे वामे मुण्डकरान्वितं । मदिरानंद घूर्णनं रात्रौ भ्रामयते । खेचरी तिष्ठति वदमे स्वामी भवति ।। इति पुरुषसिद्धिः ।। इति श्रीकालसंकर्षणी मते अग्निकर्मयजनो नामटिप्पणके षष्ठ पटलः ।। ६ ।। श्रीभैरव उवाच ।। तिलकं संप्रवक्ष्यामि तथास्त पच साधन । अंजनं गुटिकादीनां वश्याकर्षणमेव च ।। पातालभंजनं देवि यन्नास्ति तन्नसाधयेत् ।। हे आकर्णय ।। प्रियं गुरोचनं राध्रं पिप्पलोत्थं मनः शिला । प्. ७९अ) अश्वलाला समायुक्तं तिलकेन वशं जगत् ।। रशेराजकुलेद्यूते संग्रामे सजयी भवेत् । वल्लभः सर्वनारीणां कामदेव समो भवेत् ।। अचिन्तितानिचार्थानि सदा तस्य भवन्ति हि । पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि रक्षांगुडिकमूत्तमम् ।। रोचनां कुंकुमं चैव कर्पूरमलयन्तथा । एतत् समस्त द्रव्याणिकारयेत विचक्षणैः ।। अत्रैव व्याख्या स्यामः ।। गोरोचन प्रसिद्धं । कुंकुममपि प्रसिद्धं । चन्द्रशब्देन कर्पूरं । मलयं श्रीखण्डं । मलयं चन्दनं । सुगंधानि अतो वक्ष्यासिल्लरसं । मृगनाभिकम्भूरिका । कुण्डगोलको शिवशक्ति संयोगोत्पन्नं । स्वयंभु कुसुमं प्रथमरजस्वरस्त्री भगरजः । एतत् समस्तमदिरानन्द चेतन्यो वीरविग्रह संयुतं । स चन्द्रं चैव ताम्बूल नेत्रकज्जलरंजितं । वामे च शक्ति सहितं घूर्णमानं सुतेजसा ।। पुष्पैश्च स्वर्णरजतं भूर्यपत्रं सुशोभनम् । ततो विद्या समुद्धृत्य लेखयेत् कनकाकृती ।। अथवा मालती काष्ठमथवाशिखिपक्षकम् । शिखीमयूरतत्पक्षं सुरभीकाष्ठे लेखयेच्च ।। आदौ षट्कोणमुद्धृत्य तन्मध्ये योनिरेव च । तद्बाह्ये षोडशं पत्रं माया चैव तु दीयते ।। प्. ७९ब्) पुनर्द्वात्रिंश पत्रन्तु बाह्ये च चतुरस्रकम् । तत्पृष्ठे च त्रिशूलं च मायांकुशसमन्वितम् ।। एतच्चक्रवरं श्रेष्ठं बीजं च अधुना शृणु । योनिमध्ये षडारे च मध्यखण्डञ्च दीयते ।। पुनश्च षोडशकला दीयते च विचक्षणः । अकारादि अकारान्तं यावत् षोडशकं कला ।। मातृखण्डन्तु तन्मध्ये मातृका सहदीयते । ककारादि हकारान्त यावन्मन्दरपृष्ठयेत् ।। स्तुति खण्डन्तु देवेशि तत्रैव दन्तपत्रके । दशो नात्रिशता क्षर्या यत्र राजस्तु पूरयेत् ।। ब्रह्मणाधारितं पूर्वं सृष्टिहेत्वर्थमेव च । विष्णुनाधार्यते दैत्य वधार्थं चक्रमातृका ।। शिवेन धारितं पूर्वं त्रिपुरासुरशासने । धारितं लोकपालैस्तु राज्यमैश्वर्य कारणात् ।। रणेराजकुलेद्यूते विवादे शत्रु संकटे । महाज्वरसमुत्पन्ने अटव्यां निर्जने तथा ।। महाभयसमुत्पन्ने नाशयेन्नात्र संशयः । पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि इन्द्रजालमिदं शुभम् । स्वानकस्य शिरागृह्य कृष्णवर्णं च ग्राहयेत् ।। विडालपदबीजानि शिरपृष्ठं च दापयेत् । तावत् तावत् फलं गृह्य तस्य बीज सुनिक्षिपेत् ।। प्. ८०अ) श्वानकस्य तु रूपानि इति सत्यं न संशयः । अथमार्जाररूपं च चिल्लरूपं करिष्वते ।। व्याघ्र सिंहगजारूपं नान्यथा च भवेत् तनुः । पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि वह्निस्तम्भनमुत्तमम् ।। गोरोचनं भृंगराजस्य मूलं खर्जुरमिस्रं सघृतं सवंद्यः । सूतेन सार्द्धमतुल प्रभं दन्तस्थितं स्तंभति पंचदिव्यम् ।। अस्यार्थं ।। गोरोचनं भृङ्गराजस्य मूलं । खर्जुरमिश्रं पिण्डखजुरः ।। घृतस्य पुष्पं कृशरवंद्यः । हवनशेषे मुण्डतिकं सूतं पारदम् । एतत् समस्तं खट्वाभ्यन्तरे स्थापितं गगणधूपन घटयेत् । दन्तस्थितं । मुखे उदरे क्षिप्यमुत्रपुरीषं न त्यजेत् ।। अयमर्थः । केन प्रकारेण अग्निस्तंभनं पंचदिव्यस्तंभयति ।। पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि वश्यार्थं च वरानने । सर्पशिरं तगरजने कोष्ठ नारी मद भ्रमरस्य पक्षौ । कृष्णचतुर्दशि योजित सम्यक् आनयते ।। गगनादपि चन्द्रः । सर्पशीरं नखवी २ तगरखण्डं । अंजनं वना । कोष्ठं ब्रह्मस्वरूपं । भ्रमरपक्षघोणश्रोत्र रसनामलं ग्राह्यते । नारीमदंशुक्रं एवं उभयगोलकेन रुद्रेण समया प्रथमदिवशे भाजयति ।। प्. ८०ब्) ऊर्णादिकर्पतेन भाव्यते । समस्त ओषधी तद्बाह्ये । कृष्णचतुर्द्दशी प्रभातसमय रवि उदयनकाले पुटपाक अन्तधूमेन दह्यते ।। भस्मं कुमार्या पृष्टये । अर्द्धशैलेन दातव्यं गोलकेन सहितं तिलकं कार्यं यः पश्यति गगनं चन्द्रं आनयेत् ।। अथवा खानपानपुंस्त्री परस्परौ कार्य इत्येवं एतत् प्रयोगोन कर्त्तव्यम् । यागहोमसमन्वितं विद्याचाष्टसहस्रेण इति सत्यं न संशयः ।। पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि धूपमंजनमुत्तमम् । लसुनामलकोष्ठा च कुंकुमं नागकेशरम् ।। आम्रपात्रवलामोटा समभागानि कारयेत् । आम्रपत्रं नागवुव्वुदी च ।। वलामोटारक्तं च । एष चिन्तामणिर्धूपो राजावशी भवति ।। वलामोटा च संगृह्यरक्तमयुर शिखास्तथा ।। प्रसिद्धदौ नभौ च कर्त्तव्यं दीपं दत्वा च वर्त्तते । मृतकर्पतवर्तिभ्यां तस्य वर्त्तिं अन्तर्हिताडवाद्वौ एकी कृतस्तैलं चैव तथैव च महातैलस्य रात्रौ कज्जलं ग्राह्य अदृशो भवति । ते सदा नानारूपं प्रपूज्यते खेचरत्व मुधास्थिता । योजनानां शतं गत्वा अथवा च सहस्रकम् । प्. ८१अ) मुद्रा प्रदर्शितं येन यदिशाम्यात् क्रिया भवेत् ।। पूर्वस्मिन्कथिता मुद्रा ।। पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि रूपमत्यन्तमुत्तमम् । शुभे नक्षत्र दिवसे मासे शुभमनोहरे ।। गृध्रस्य तु शिरं गृह्य सर्वस्नानं च दारुणं । सर्वस्नानमध्य शिरं भाव्य ।। मासमेकं च ।। तत्र मध्ये क्षिपेन्मुण्डमासमेकं न वारयेत् । जपं चाष्टसहस्रन्तु होमं कृत्वा यथा स्थितम् ।। गुग्गुले नाथ गुरुणा ब्राह्मणान् पूज्यन्ते कन्या वा पूजयेत् ततः । यथा शक्त्या तु दानं च आशीर्वादं भविष्यति ।। वरुणमध्ये क्षिपेन्मुण्डं यावदाशं च गोचरम् । वरुणा उद्धृतं मुण्डं वाल्मीकं वालुकां न्यसेत् ।। भूमिशब्दे सुनिक्षिप्य बीजं कनकलं न्यसेत् ।। कनकफलं धुत्तुरं फलं कृष्णफलं अथ गुंजाफलं क्षिपेत् ।। रक्तगुंजा अथवादारिका सहकारबीजं अथवा आत्मरुच्यते अथवा रोचयेद् गुरुः । वरुणं क्षिप्यति क्षिप्य वृक्षश्चैव सुशोभनम् । यावत् तावत् फलं गृह्यति साधकः । फलं वदने क्षिप्य वदनं मुखं रूपं दर्शयते स्फुटम् । नानारूपधरा देवि सिंहव्याघ्र पशुस्तथा । अण्डजा श्वेदजाश्चैव योनिजोद्भिदजस्तथा ।। उद्भिदजश्च पाषाणं यथा मनसिरुच्यते ।। प्. ८१ब्) खेगतिर्भूगतिश्चैव यत्र ते मनसंख्यया । तत्र तत्र च सिद्ध्यन्ति इत्याह भगवां शिवः ।। पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि येनदं मारयेज्जगत् । गुरु प्रसादाल्लभ्यन्ते यदि साक्षात् कृशोदरी ।। वनस्पति फलं गृह्य चतुर्मुखसहेन तु । वनस्पति शब्दे अटोत्कः । ते च कस्मीर देशोत्पन्नः । चतुर्मुखरौद्रो कृष्णपक्षे तु पूजयेत् । शून्यगृहे तु ।। मन्त्रं चान्यं प्रवक्ष्यामि येनेदं मोहितं जगत् । कुण्डलाक्षं योनि युतं अथवा दीपकेन तु ।। द्विधादेय च एकतः ।। एवं हौ हः ।। त्रिवर्गञ्च महामन्त्र योगिनीनां मुखे स्थितम् । एकत्र मन्त्र ।। हैं हूं हूंः वर्ण ३ ।। विष्णुरस केतो येन अर्घपात्रं वरानने ।। विष्णुरसकं शिवाम्बुं हृन्मार्जनं च द्रवितं वाहनं द्रवकं ।। तत्पृष्टे यद्दिशां गत्वा तदा हूंकारं करोति । कंदाद्द्वादशान्तन्तु द्वादशकलामाहरेत् । सूर्यस्य रविभक्तस्तु डाकिन्यो अर्घपात्रं च आहरेत् ।। स्फुर्यमानं च द्रविणं रावं वह्निस्म उच्यते । कंठान्ता बिन्दु संयुक्तं यावत् षोडशमं पदं । मकारादि सकारान्तं यावच्चन्द्रस्य षोडशकलां आहरेत् ।। चन्द्रभक्तिस्तु डाकिन्या वारुण्या वात ऊधृतम् । ब्रह्माण्डं ग्रंथितं यावत् क्षणमात्रं प्रयुंजते ।। प्. ८२अ) न जपं न तपं कुर्यान् मुखेन चरु दृश्यते । एवं डाकिनि मन्त्रस्तु प्रयोगमधुना शृणु ।। काक जंघस्य मूलानि गृध्रस्य उदरन्तथा । नेत्रं रक्तं च पित्तं च गृध्रस्य त्वचमेव च ।। एवं चांजनकर्तव्यं सर्वाजनवशस्य च । एकमध्यादकमेव मारयेत् त्रिदशानपि ।। आद्ययागविधानेन विनार्चन रते सदा । दद्याच्च रौरवे घोरे यावदा भूमि संप्लवे ।। तावत् क्लिश्यन्ति तत्रास्ति पश्चादनुसुजायंते । पशु संगं न कुर्वीत दीपदो अधिपात्रके ।। तावन्ति रौरवे घोरे अधोभागं च मन्त्रराट् । देशे देशे परिभ्रष्टो जनानामयुतं वदेत् ।। दुःखशोका च वहुलं कृत्वा चक्रस्य पूजनम् । पृथिव्यादीनि तीर्थानि ब्रह्माण्डं स चराचरम् ।। ब्रह्माविष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । तस्यान्ते सर्वतृप्ताश्च आद्ययागस्य तत्फलम् ।। कालाग्निरुद्रपर्यन्तं शिवान्तं वा तथोपरि । सप्तद्वीपसमुद्राश्च भुवनानि चतुर्द्दश ।। एकास्य शिवयोगी च आद्ययागस्य तत्फलम् । ब्रह्महत्यादि नश्यन्ति गोहत्या भ्रूनहापि वा ।। गुरु माता पिता भ्राता बांधवाश्चैव सर्वतः । सर्वपापं प्रणश्यन्ति आद्ययागं भजेन तु ।। भुक्तिमुक्ति फलं तस्य सौभाग्यं धन संपदा । प्. ८२ब्) रुद्रलोके वशेन्नित्यं त्रिनेत्रो भगवान् हरः ।। षष्ठि कोटि सहस्राणि गवां कन्या च दीयते । अथवा अश्वमधन्तु तत्फलं आद्ययागकान् ।। बालुकाराशि संस्थाय शिवान्तं याव चोपरि । एकैकस्य तु मुद्धृत्य सप्तकोटिगतोपि च ।। तावन्त भुंजते लोकान् यावद्भूमि दिवाकरौ । तस्य ते क्षयमाप्नोति आद्ययागस्यमक्षयाम् ।। गुरुनिंदा च ये केचिद् येकेचिन्मन्त्र दूषकाः । पीठदूषकाश्च ये केचिद् योगिनी दूषकाश्चये ।। वीरनिंदाश्च ये केचिच्छिवशक्तिश्च दूषकाः । पच्यते नरके घोरे यावदा हूतभूमिका ।। तावन्ते रौरवे काले यावत् सादाशिवम्पदम् । इहलोके च दारिद्र्यमन्यवंश कुलक्षयम् ।। मज्जामदावसा अण्डा मांसं रुधिरमेव च । ते दद्याद्योगिनी मन्यां नाशयेत् सकलान्वितम् ।। गुरुदेवाग्नि भक्तानां मन्त्रध्यानपरायणः । तत्र तन्मध्य दातव्यमित्याज्ञा पारमेश्वरी ।। इति श्रीकालसंकर्षणीमते चतुर्विंशति साहस्रे प्रत्यंगिराया मालामन्त्रमातृकाविवरणप्रकरणे मुखकर्मनिर्णयं नाम टिप्पनकः समाप्तः ।। ओं नमः श्रीमहादेव्यै ।। श्रीमहादेव उवाच ।। शृणु देवि प्रवक्ष्यामि रहस्यं सर्वकामदम् । एकाक्षरपराह्येका मालामन्त्रा तथा परा ।। परा परा तृतीया तु कालसंकर्षणीति सा । विद्या त्रितय विद्ये सा उद्धरिष्यामित च्छृणु ।। प्रस्तरेन् मात्रिकां तत्र सर्ववाग्मयमातृकाम् । ऊर्द्धबाहुं ततोद्धृत्य तेजोमूर्द्धाधसंयुतम् ।। नाशायुक्तं सुपुरुषमर्द्धेन्दु शिरसांकितम् । निष्किलिकादियं विद्या सप्तकोटेश्वरीभिधा ।। मूर्तित्वे विन्यसेद्देवि मालामन्त्र मतः परम् । अस्मिन्तन्त्रे तु समया सिद्धिलक्ष्मी जयद्रथो ।। झंकार भैरवे चण्डा प्रतिज्ञा देवि डामरे । ब्रह्माद्या देवताश्चाष्टौ स्वे स्वे ध्यानासने स्थिता ।। माया चतुष्कले चैव प्रणवादि नमोन्तगा । श्रीमज्जयद्रथे तन्त्रे यथा वै सूचिता पुरा ।। शतद्वयन्तु वर्णानां नवत्यधिक संख्यया । अभेदरहिता देवि पूजिता सर्वसिद्धिदा ।। तृतीया संप्रवक्ष्यामि शिवाया वाचका परा । कुण्डलाख्या वह्नि युता ए बिन्दु समलंकृता ।। एषा तृतीया च परा परा रूपे व्यवस्थिता । विद्या तृतीयमुद्दिष्टा सर्वकर्मकरी शुभा ।। प्. ८४अ) न चैषा दीपके युक्ता स्वभावे नैव दीपिता । उप ध्यान पराशक्ती नादमार्गे नियोजिता ।। लक्षजापाद्भवेत् सिद्धि यथेष्टफलदायकः । ध्यायेद् घोरां परां भीमां रक्तकृष्ण भ्यानका ।। प्रेतारूढां कृषांगी च दिग्वासां विकृताननाम् । कपालोष्णीशसन्नद्धां वभ्रुवर्णांशिर्रोरुहाम् ।। अष्टादशभुजां भीमां पंचवक्त्रां कृशोदरीम् । नानारूपधरां देवीं नानास्त्रकरशोभिताम् ।। रक्त पद्मासनारूढां दूति युग्मसमन्विताम् । खिंखिनी तु शिवादूती वामदक्षिण संस्थिताम् ।। शिवादूती पराविद्या खिंखिनी तु निबोधमे । खिंखिनी मायया पूर्वं प्रणवादि नमोन्तगाः ।। मध्ये कृशोदरी देवी ध्यायते सर्वसिद्धिदा । बाहुभिः षोडशैर्युक्ता शवकर्णावलम्बिनी ।। वामे कपालं खट्वाङ्गं दण्डं घण्टा तथैव च । पाशं चैव तथा पद्मं खेटकं ह्यभयं तथा ।। दक्षिणे खड्गशूलं च अंकुशं वज्रमेव च । शक्तिं मुण्डं गदां चैव मुद्गरं वरदन्तथा ।। सर्वाभरणसंयुक्तां व्यालयज्ञोपवीतिनीम् । एतत् ते सकलं रूपं निःकलं शृणु पार्वति ।। नादरूपा तु सा देवी पिंगलो ध्वानुगामिनी । प्. ८४ब्) निर्ममांगार सदृशा शान्तामूर्द्ध प्रतिष्ठिता ।। सूक्ष्मादीपशिखाकारा इच्छारूपनिरंजना । सुषुम्नडानुमध्यस्था शिव तेज समुद्गता ।। नादयन्त्रसमारूढा शिववक्त्रानुगा परा । अनामानामकोटिभि व्याख्यातन्तु वरानने ।। यागं तु ईदृशं ज्ञात्वा पश्चाद् बाह्ये प्रपूजयेत् । वश्ये तु ध्यायते रक्ता शितसिन्दुर सुप्रभा ।। कपोताभा तु वाधिर्ये रक्ताशुक्ला तु मोहने । विद्वेषहरिता देवि उच्चाटे काकसंनिभा ।। नानाकर्मकरी देवी भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । मुद्रा चात्रप्रवक्ष्यामि सर्वभूतभयंकरी ।। जपान्ते तु स्मरेद् घोरां रूपमन्त्रमनुस्मरेत् । अधोकरपुटं कृत्वा मुखाग्रे च प्रतिष्ठिता ।। कनीयाधोत्र तां कृत्वा तर्जन्यामोष्ठयोरुभौ । जिह्वामुखे मुहुर्भ्राम्य मुद्रेशा विकृतानना ।। एषामुद्रा महीवीरा वीराणां सिद्धिदा परा । विवरान्ते च यत्क्रुद्धं यदि सम्यक्क्रमाज्जपेत् ।। विद्वेषमारणे शान्ति आकर्षे पौष्ठिके तथा । पंचवक्त्र व योगेन षडंगं न्यास योगतः ।। न्यस्तमात्रान्महासिद्धिर्भूतल संप्रवर्त्तते । मालामन्त्रे तु देवेशि मूचिता न प्रकाशिता ।। प्. ८५अ) भैरवाद्या महामन्त्राः शिवाद्यागारुडात्मिकाः । गुडिकांजनकंधूपं इन्द्रजालादि शम्बरम् ।। स्थूलसूक्ष्म स्थिता ऋद्धि भुक्ते शिव पुरं व्रजेत् । एतत् तत्परमं गुह्यमेतत् तत् परमं पदम् ।। एतत् तत्परमंधाममेतत् तत् परमाद्भुतम् । सरहस्यं महाज्ञानं गोपनीयं प्रयत्नतः ।। अन्यथा दधते यस्तु अन्यथा गृह्यते तु यः । उभयोर्न्नरकं यान्ति यावदा चंद्रतारकाः ।। तस्मात् परीक्ष्यदातव्यं स्वशिष्याय च पार्वति । नास्तिके च खले मूर्खे प्रमत्ते विप्लुतेऽलसे ।। गुरुशास्त्र सदाचारे दूषके कलह प्रिये । निन्दके चुम्बके क्षुद्रे समयघ्नेथदांभिके ।। दाक्षिण्यरहिते पापधर्महीनेथ गर्विते । पशूनां सन्निधौ देविनोच्चार्या नैव दीयते ।। इति श्रीकुलडामरे सिद्धलक्ष्मीविद्यात्रितयं सांक्षेपतः संपूर्णम् ।। ओं ।। अथान्यं संप्रवक्ष्यामि विद्या सर्वार्थसाधनी । पत्तिंगिरि समुद्धृत्य महाराजे ह्यतः परम् ।। महाशंखन्ततो दत्वा दि उषाने तथैव च । हदुमुण्डं ततो योज्यमचालिनि पदन्ततः ।। ज्ञामहेकारि दत्वा तु कारामि पदमुत्तमम् । विवि आवि तथा योज्य अन्थि हन्थि पदन्तथा ।। परमंथि स एहंथि जोगिभौरि तथैव च । मनो च कर्मणि पदं ताहि पत्तिं गिरे पुनः ।। निवर्जि च तथा सन्थि नवार्णा द्वय दीपिता । सप्ताशीत्यक्षरा विद्या वागीशीनां मुखे स्थिता ।। अशरीर परावाणी श्रुत्वा पद्मोद्भवेन तु । नारदेन ततः प्राप्ता सस्फुरा सर्वकामदा ।। नारदात् सिद्धि संघैस्तु प्राप्ताभूमावतारिता । वक्रा वक्रक्रमेव पारंपर्य क्रमे स्थिता ।। इति श्रीमहाकुल्लालिके प्राकृत सिद्धलक्ष्मी विद्या समाप्तः ।। ओं नमः श्रीकाल सङ्कर्षण्यै ।। श्री ईश्वर उवाच ।। एं ख्फ्रें नमोस्तुते महामाये देहातीते निरंजने । प्रत्यंगिरा जगद्धात्रि राजलक्ष्मी नमोस्तु ते ।। वर्णदेहा महागौरी साधकेच्छा प्रवर्त्तते । पददेहामहास्फार परासिद्धि समुत्थिता ।। तत्वदेहा स्थिता देवि साधकान् ग्रहा स्मृता । प्. ८६अ) महाकुण्डलिनी भित्वा सहस्रदलभेदिनी ।। इडापिङ्गल मध्यस्था वायुभूता खगामिनी । मृणालतन्तु रूपिण्या सुषूम्ना मध्यचारिणी ।। नादाकेनादसंस्थना नादातीता निरंजनी । स्थूल वृहति संपूज्ये अचिन्त्याचिन्त्य विग्रहे ।। परापर परे शान्ते ब्रह्मलीने परे शिवे । अचिन्त्यरूपचरिते अचिन्त्यर्थफलप्रदे ।। एकाकिनी विश्वमाता करवीर निवासिनी । महास्फार प्रदानित्या महामेलापकारिणी ।। बिन्दुमध्यलया देवी कुटिलार्द्धति चंद्रिके । द्वादशान्तालया देवी षोडशाधार वासिनी ।। कार्यकारणसंभिन्ने चैतन्या नाडि मध्यगा । शक्तिमूले महाचक्रे नवधा संव्यवस्थिता ।। अशरीर परा देवी शरीरे प्राणरूपिणी । सुधाद्रव समाकारा ओंकार परविग्रहा ।। विद्युल्लता निभादेवी भावाभावविवर्जिता । खान्तपद्मस्थिता नित्या परेशी शान्तविग्रहा ।। सत्वरूपा रजोरूपा तमोरूपात्रयात्मिका । त्वमेव देवी सर्वेषां भूतानां प्राणदायिनी ।। त्वमेव सृज्यते विश्वं लीलया वहुधा स्थिता । मालिनी परमा देवी श्मशान पद वंधनी ।। प्. ८६ब्) हृन्नाभिभेदिनी सर्व चक्र विच्चक्रसुंदरी । बिंदुद्वारनिरोधेन दिव्यव्याप्ता नमोस्तुते ।। सूर्यकोटिप्रतीकाशे चंद्रकोट्याति निर्मले । कंदर्पकोटिलावश्ये कोटि ब्रह्माण्ड विग्रहे ।। निराकाशे निराभाशे निर्लपे निरवग्रहे । सकलाख्यमहामाय वरदे सुरपूजिते ।। खकार फकार वह्निस्थ एकारान्तरे सुंदरि । मकारान्तरवर्गेषु पंचपिण्डात्मके शिवे ।। सर्प्पवत्कुण्डलाकार नादशक्ति परतमे । बिंदुमध्ये स्थिता देवी जालंधरव्यवस्थिता ।। तुर्यवैतूर्यपीठस्थे पूर्णपीठ व्यवस्थिते । कामस्थे च कलातीते काम्याख्या च भगोद्भवे ।। ब्रह्मग्रंथिकलाटोप मध्यश्रोत प्रवाहिनी । शिवसर्वगते सूक्ष्मे नित्यानंद महोत्सवे ।। मन्त्रनायिकि मन्त्रज्ञे चिच्च कोणान्तवासिनी । पंचपीठलयानित्या मेरुनायकि सुर्वरी ।। खेचरी भूचरी चैव शक्तित्रय प्रवाहिनी । कालान्ताग्नि समुद्भूत कालकालान्तकालिनी ।। कालिकाक्रमसंबन्धि कालिद्वादशमण्डल । त्रैलोक्यदहनी देवी सा च मूर्तित्रयोदशी ।। सृष्टिस्थिति च संहार अनाख्याख्य महाक्रमे । भासा श्री गुह्यकाली च निर्वाणेशीनिशेश्वरी ।। प्. ८७अ) झंकारिणी भैरवी च स्वर्णकोटेश्वरी शिवा । राजराजेश्वरी चण्डा अघोरेशी निशेश्वरी ।। सुंदरी त्रिपुरा उग्रातारा पूर्णेश्वरी जया । क्रममण्डल मध्यस्था क्रमेशी कुब्जिकाम्बिका ।। ज्येष्ठवालविभेदेन कुजाख्या उग्रचण्डिका । ब्राह्मी रौद्री च कौमारी वैष्णवी दीर्घनाशिका ।। वज्रिणी चर्चिका लक्ष्मी पूजयेद् दिव्यमातरा । असितांगोरुरुचण्ड क्रोधीशोन्मत्त संज्ञकम् ।। कपाली भीषणाख्या च संहारश्चाष्टमस्तथा । भक्तानां साधकानां च सिद्धिलक्ष्मीं प्रयच्छति ।। प्रत्यंगिरा सिद्धिलक्ष्मीर्भैरवेन प्रकीर्तिता । भक्तानां साधकानां च लक्ष्मीसिद्धिं प्रयच्छति ।। साधको द्वेष्टिकानां च सर्वकर्माणि भंजनी । विपरीतकरी देवी प्रत्यंगिरा नमोस्तुते ।। कालादिग्रसते सर्वं ग्रहभूतादि डाकिनीम् । साधकं रक्षते देवी कालसंकर्षणीन्नमः ।। शिवं प्रयच्छते देवी रक्षते लीलया जगत् । प्रत्यंगिरां नमस्यामिह्य चिन्तितानिसिद्धिदाम् ।। राज्यलाभप्रदां देवीं राज्येशीं भक्तवत्सलाम् । प्रत्यगिरां नमस्यामि अचिन्तितानि सिद्धय ।। प्. ८७) सर्वशत्रुप्रमर्द्दन्ती दुरिता क्लेशनाशिनीम् । प्रत्यंगिरां नमस्यामि सिद्धिलक्ष्मीं जयप्रदाम् ।। आपदार्णवतारन्तीं परं निर्वाणदायिनीम् । प्रत्यंगिरां नमस्यामि चण्डकापालिनीं शिवाम् ।। राज्यदां धनदां लक्ष्मीं ग्रहदोषविनाशिनीम् । प्रत्यंगिरां महालक्ष्मीं चण्डकालीं नमाम्यहम् ।। दुष्टशत्रु प्रमर्द्दन्तीं दुष्टग्रहविनाशिनीम् । प्रत्यंगिरां नमस्यामि सिद्धिलक्ष्मी जयप्रदाम् ।। कलिदुःस्वप्नशमनीं महोत्पातविनाशिनीम् । प्रत्यंगिरां नमस्यामि सिद्धिलक्ष्मीं जयप्रदाम् ।। अचिन्तितार्थदां धात्रीं चिन्तितार्थ फलप्रदाम् । प्रत्यंगिरां नमस्यामि अचिन्तितार्थ सिद्धये ।। राज्योपसर्गसमनीं महापद्रवनाशिनीम् । प्रत्यंगिरां नमस्यामि सिद्धिलक्ष्मीं जयप्रदाम् ।। राजमातां राजलक्ष्मीं राजेष्टफलदायिनीम् । प्रत्यंगिरां नमस्यामि सिद्धिलक्ष्मी जयप्रदाम् ।। सिद्धिलक्ष्मी महाविद्या महासिद्धि प्रदायिका । पठेद्वा पाठयेद्वापि स्तोत्रं प्रत्यंगिराभिदम् ।। पठनाच्छग्रसैन्यानां स्तंभयेद् भंजयेत् क्षणात् । अचिन्तितानि सर्वाणि पठनात् सिद्धिमाप्नुयात् ।। प्. ८८अ) महादोषप्रशमनं महाव्याधि विनाशनम् । सिंहव्याघ्र ग्रहभयं सर्वशत्रुविनाशनम् ।। ग्रहपीडा जलाग्नीनां नाशनं देवि शान्तिदम् । पूजाकाल महास्तोत्रं ये पठिष्यन्ति साधकाः ।। तेषां सिद्धिं न दूरस्ति देव्याः संतुष्टिदायकम् । यन्नास्ति तन्न सिद्धिस्यात् कौलिके कुलसाधके ।। यं यं चिन्तयते कामं तं तं सिद्ध्यति नान्यथा । सत्यं सत्यं महादेवि कौलिके तत् समान हि ।। अर्द्धरात्रे समुत्थाय दीपप्रज्वलिते निशि । पठ्यते स्तोत्रमेतत्तु सर्वं चिन्तित सिद्धिदम् ।। पुरश्चर्या विनेनैव स्तोत्र मात्रेण सिद्ध्यते । मण्डले प्रतिमाग्रे वा मण्डलाग्रे पठेद् यदि ।। इदं महास्तवं प्रोक्तमचिन्तितार्थ सिद्धिदम् । नान्य देवरतानान्तु न देयन्तु कदाचन ।। दातव्यं भक्तियुक्ताय कुलदीक्षारताय च । अन्यथा पुतनां यान्ति इत्याज्ञा पारमेश्वरी ।। इति श्रीत्रिदशडामरे प्रत्यंगिरा देव्या महास्तवाधिकारम् ।। संवत् ७३८ थ्वदं श्री ३ भवानीशंकरप्रीतिन श्रीकालीदास न संचययाहा ।। उमेश प्रींतयेतन्त्रा कालीदासेन संचितम् ।। ओं नमः शिवायै ।। श्रीभैरव उवाच ।। निवसति करवीरे सर्वदाया श्मसाने विनतजनहिताया प्रेतरूढे महेशो हि मकर हिमशुभ्रां पंचवक्त्राममाद्यांदिशतुदशभुजाया सा श्रियं सिद्धिलक्ष्मीः ।। ऐं ख्फ्रें जयजयजगदम्ब प्रणतहरिहर हिरण्यगर्भ प्रमुख सुरमुकुटमन्दार मालापरिमलदति पटल वचाल चरण पुण्डलीकेषु पुण्डरीकाक्ष प्रमुखकरकम्बु विमलमंदाकिनी सरदेन्दु कुंदारबिन्दसंदोह सुन्दरशरीरप्रभे जयजयमहाकालिकालनाशिनी समयचक्र मेलापकाशिनि सिद्धिगणयोगिनी वीरविद्याधरीजन निकरमुनिनिकुरुम्बनी तुम्बिनी कदंब किं नरैरवाराध्यमाने करालो विधाने सिद्धलक्ष्मी प्रदे विरूपाक्ष चक्षुसंविसे वा नन्दरसदायिके त्रिभुवननायिके स्फुरदनर्घमणिमुक्तबली कलापमध्यस्थिता चक्षुश्रवाभरण झणझणायमानतरुवल्लरी वहलप्रभापटलपाटलीकृत सकल दिग्मण्डलगण्डस्थ लोल्लसित रविशशिकुण्डले समुन्नत पीत कठिन कुच कलश युगलान्तनुवाललु । प्. ८९) लितनरमुण्डावली मण्डिते चण्डिरुधिर पान प्रमत्ते प्रेतकल कलोत्ताल वेतालकरतालिका ताण्डवनताडवा प्रमुखा नट डाकिनी चक्रचंक्रमन चकितविताय चमत्कारं विस्फुरित पिशाच प्रलयचित्कारध्वनि मुखरकनवीरश्मशानाधिवासिनी रुद्रस्कंधाढि रूढे षडाधारमध्यारबिन्द मन्दिरोदराकुंचनोन्नित प्रसुप्तभुजगा गमनायमान कुलकुण्डलनी शक्ति प्रभा प्रदीपिका सुख मनासवलेरिगमदाकाश शशिमण्डलामृत धाराधोरणी पयोनिधि गमन मानसैरुदित हसैरखिल साधकैरविविभाव्यते मात्रिका चक्र संभाविते मृगाङ्क कुंकुमागुरु मृगमदांगरागपरिमल्लवासिता वासमणिमण्डपे खण्डिन्दु मण्डितोरुजटाजलापकलित करवीरोदारकरहार कनक केतकी नवमालिका ततालिका मदयन्तिका माधवी विविधगंधबंधुरगन्धवाह वहलदरुणसवनाचले ध्यानाकार चकितत्रिनयना चले ओं जय जय जगत जननि जय ।। ख्फ्रें जय जय एं नवाक्षरी नवत्यधिक दिशताक्षरमन्त्रमालाधि दैवते कालिकात्यायिनि कापालिनि नररुधिरवशापिशित परिपूर्णकपाल करवाल त्रिशूल खट्वांग घण्टामुण्डपाशांकुशवराभयशोभित करेसु करे वद्धवीरासने सिद्धेश्वरि सिद्धविद्याधरांरगेन्द्र ध्यायमानांघ्रि वलये शाम्भवा वेशविभवे देवदेवि महादेवि अनाख्ये उमाख्ये सदापूर्णिमाख्ये लसत्तारकाख्ये अकाराक्षरोदरोस्फुरदम्बराकारे महाव्योम्नि व्योमवामेश्वरी कुब्जिके क्षेचरी गोचरी दिक्चरी शाम्बरी शक्ति चक्रक्रियेच्छाज्ञानरूपगुणातीत नित्योमृते नित्यभोग प्रदे संध्या नवशानसमये लास्यलीलाविलासे टटमहानट जटाजूटापगारि रसदलंकार सकलकाव्यकला कलाप वहलधीत्रिगुण प्रबंध विविधबंधु सुन्दरकविता सिद्धिदे रिद्धिदे बुद्धिदे ज्ञानदे मानदे सारदे षोडशाक्षरी षट्तुलिकलित कुसुमपरिमलमिलितमधुकर मुखपुरिनपरिसर विपिनमण्डली ताण्डवितकुण्डली विपक्षपक्ष </poem> == स्रोतः == *[https://muktalib7.com/DL_CATALOG_ROOT/digital_library.htm मुक्तबोधपुस्तकालयः] [[वर्गः:तन्त्रग्रन्थाः]] s98lnxruxppzewfnnh67qpm2aokh6a8