विकिस्रोतः sawikisource https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिस्रोतः विकिस्रोतःसम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् लेखकः लेखकसम्भाषणम् पृष्ठम् पृष्ठसम्भाषणम् अनुक्रमणिका अनुक्रमणिकासम्भाषणम् श्रव्यम् श्रव्यसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk जाबाल उपनिषद् (यजुर्वेद) 0 12122 418714 35618 2026-10-04T05:38:50Z EmausBot 3495 स्थानांतरित लक्ष्य [[जाबालोपनिषत् (यजुर्वेदः)]] पृष्ठ पर टूटी हुई रीडायरेक्ट को ठीक करना। 418714 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[जाबालोपनिषत् (यजुर्वेदः)]] 27yxshkmih4ok6h1wkvxi8m9mmaw8af गर्ग संहिता/द्वारका खण्ड/अध्यायः १२ 0 22675 418712 70535 2026-10-04T05:38:30Z EmausBot 3495 स्थानांतरित लक्ष्य [[गर्गसंहिता/खण्डः ६ (द्वारकाखण्डः)/अध्यायः १२]] पृष्ठ पर टूटी हुई रीडायरेक्ट को ठीक करना। 418712 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[गर्गसंहिता/खण्डः ६ (द्वारकाखण्डः)/अध्यायः १२]] ndmp44egxxz1bpuvsgsznohrukf0su2 गर्ग संहिता/वृन्दावन खण्ड/अध्यायः १६ 0 25133 418713 76220 2026-10-04T05:38:40Z EmausBot 3495 स्थानांतरित लक्ष्य [[गर्गसंहिता/खण्डः २ (वृन्दावनखण्डः)/अध्यायः १६]] पृष्ठ पर टूटी हुई रीडायरेक्ट को ठीक करना। 418713 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[गर्गसंहिता/खण्डः २ (वृन्दावनखण्डः)/अध्यायः १६]] 3c01hvqv8hkl6hrc9flluy721c6xlnl पृष्ठम्:छन्दःशास्त्रम् (पिङ्गलः).djvu/२ 104 30787 418708 108188 2026-10-04T04:34:41Z अनुनाद सिंह 1115 418708 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="अनुनाद सिंह" /></noinclude> परिमल संस्कृत ग्रन्थमाला संख्या-६ === मुनिपिङ्गलाचार्यप्रणीतं === == छन्दःशास्त्रम् == श्रीमद्हलायुधभट्टविरचितया ‘मृतसञ्जीवनी'-संस्कृतव्याख्या मधुसूदनसरस्वतीप्रणीतया छन्दोनिरुक्त्या टिप्पण्यादिभिश्च समुद्भासितम् तच्च पं० अनन्त शर्मणा संशोधितम् तदुपरि विशेषचिप्पण्यादिभिश्च पं० केदारनाथेन संशोधितम् परिमल पब्लिकेशन्स दिल्ली<noinclude><references/></noinclude> q0loda0q910e5ez3i3ao14hu0xs72fs तन्त्रसंग्रहः 0 163942 418709 409956 2026-10-04T04:42:41Z अनुनाद सिंह 1115 418709 wikitext text/x-wiki ;तन्त्रसंग्रह: ;युक्तिदीपिका-लघुविवृत्याख्य-व्याख्याहयोपेतः ;नीलकण्ठसोमयाजिविरचितः == अथ प्रथमोऽध्यायः == <poem> [ मङ्गलाचरणम्‌ ] हे विष्णो निहितं कृत्स्नं जगत् त्वय्येव कारणे । ज्योतिषां ज्योतिषे तस्मै नमो नारायणाय ते ॥ १ ॥ तन्त्रसंग्रहस्य पद्यव्याख्या अथ ग्रथमोऽध्यायः [ मङ्गलाचरणम्‌ ] कारणभूतो जगतां वारणवदनः स विजयतां देवः । भक्तजनप्रत्यूहप्रशमनपटुच रितसवं स्वः ॥ १ ॥ कफरकमलकलितपुस्तकवराभयाक्षसत्रज विशुद्धाड्रीम्‌ । मोलिलसच्चन्द्रकलां त्रिलोचनां? भारतीं बन्दे ॥ २ ॥ यत्‌ तन्त्रसंग्रहूं नाम पूर्वे: प्रकरण कृतम्‌ । हितायाल्पधियां तस्य पद्येव्याख्या विलिख्यते ॥ ३ ॥ हे विष्णो इति (. 1)१-.. मृत्तिकायां यथा भाति कृत्स्नं कुम्भघटादिकम्‌ । नारायणे तथा भाति जगदेतच्चराचरम्‌ ॥ ४ ॥ जगत्कारणता तस्य निविवादा स्थिता तत: 1 ज्योतिष्ट्वं ज्योतिषां तस्य ज्ञेया भगवदुक्तितः ॥ ५ ॥ ४ ट्वे ऊ ष me ig x *Com. Mss. used: A. R. No. 2505 of the GOML, Madras ; B. No. C-1375, C. No. 16932-B, and D. No. 586-E of the KUORIML, Tvandrum. SEN—1. ८. 0. बराभयात्मग्रज॑ (0. 'बूज).. 2, 0. 09, बिलोचनां 3. C. adds eft qateito � २ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ धयदादित्यग॒तं तेजो जगव्‌ भासयतेःखिलस्‌ । यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नो तत्तेजो विद्धि सामकम्‌ ७४ ६ ॥ (भगवद्गीता, १५. २) इति यत्‌ किल गीतायासुक्‍तं भगवता स्वयम्‌ । नारायणाख्यया नास्न:! सहस्रमुपलक्षितम्‌ ॥ ७ ॥ ततो नामसहस्नेण तस्योकत्या कीत्यंमानता । कायवाइसनसानां यः परमेश्वरगोचर: ॥ ८॥ प्रह्मीभावो नमस्कारशब्दार्भ: सर्वविन्मतः । सर्वानुप्राहके विश्वोत्कृष्टे युक्त: स तादृशः ॥ ६ ॥ अतस्तादूइनमस्कारात्‌ सिद्धचेत्‌ सर्व यथेप्सितम्‌ । शास्त्राणां मड्भ लादीनां प्रथमानत्वमिष्यते । तथा प्रकृष्टव्याख्यातृश्रोतुलाभश्च जायते ॥ १० ॥ [ गणितप्रयोजनम्‌ ] श्रुतिचोदितकर्माड्ध भूतकालावबोधिनः । शास्त्रस्पास्थ तदड्भूस्य कालज्ञानं प्रयोजनम्‌ ॥ ११ ॥ [ कालपरिच्छेद: ] कालो यत: परिच्छेद्यो ज्योतिश्चक्रे प्रहभ्रमात्‌ । भचक्रसर्प्तावशांशे: चन्द्रचारा/दजादित: ॥ १२ ॥ अश्विन्यादीनि भानि स्युस्तत्न तत्प्रसिताकंतः । त्रिशांशे चन्द्रचारेण तिथय: प्रतिपन्मुखाः ॥ १३ ॥ तत्तदंशेषु तद्विम्बधनसध्यप्रवेशतः । तन्निगंमाच्च नक्षत्रतिथ्याच्वन्तो प्रकीतितों ॥ पं ॥ एवमन्येडपि" कालांशा वेद्या श्रसवशात्‌ तयो: । स्वदेशे प्रतिपच्छेदो भग्रहोन्नननादिना ॥ १५ ॥ व्याख्या--1, 39. 10. नाम 2, 9. प्रथम नत्वमिष्यते 3. 9. यथा 4. D. om. Ait 5. 7. प्रतिमाकंतः 6. ८. प्रहमन्येडपि �श्लोक: १ ] प्रथमोड्ध्यायः ३ व्यवस्थिता गतिस्तेषां निजवृत्तेषु सर्वदा। वृत्तान्तरेण श्रमिता भिन्नरूपानुभूयते ॥ १६ ॥ भूयोदर्शनतस्तर्कानु!विद्धात्‌ तह्विनिश्चय: । बुधैरीषत्करों गोलयुक्तिविज्धि रसंशयम्‌ ॥ १७ ॥ गणिताधीनविज्ञाना भगोलप्रप्िता गति: । त्रेराशिकोपपत्त्याथ प्रह्मणां क्षेत्रकल्पनात्‌ ॥ १८ ॥ [ शास्त्रप्रयोजनम ] उपायभूतं गणितं शास्त्रेण प्रतिपाणते । गणिते प्रतिपाद्येत mea’ च प्रतिपादके ॥ १९॥ सम्बन्धो5प्यनयोवेंद्रः स तथाभावलक्षण: । गणितप्रहभुकत्यो रप्युपायोपेयलक्षण: ॥ Yo Ut प्रहभुक्तिपरिच्छिन्:* कालभेदों भवेद्‌ यतः । श्रौतकालपरिच्छेदः शास्त्रस्यास्य प्रयोजनम्‌ ॥ २१ ॥ [ ज्ञास्त्राध्ययनम्‌ ] “अवश्यमेतच्छोतव्यमध्येयं च द्विजातिभि: । वेदार्थस्य विचारो5त्र यतः साज्भी विधीयते ॥॥ २२ ॥ रहस्यमेतद्वेवानां न देयं यस्य कस्यचित्‌ । सुपरीक्षितशिष्याय दातव्यं ज्ञानमृत्तमम्‌” ॥ २३ ॥ इत्येतत्‌ सूर्यसिद्धान्तवचो नात्र विदद्धचते । गुणिनामेव नान्येषां विप्राणामधिकारत: ॥ २४ ॥ तत्र शिष्यपरीक्षार्थ गुरुरेव नियुज्यते । शिष्यस्यास्य नियोज्यत्वात्‌ तदुक्तिन॑ विरुद्धयते ॥ २५ ॥ प्रतिपत्तुहि' दोषेण श्ञास्त्रानर्थक्य कीर्तनात्‌ । तादृशामिह सर्वत्र प्रसिद्धापधिकारिता ॥ २६ ॥ इति ॥॥ व्यास्या--1. 6. दरशनतस्त्वर्कानु 2. 1). प्रतिपादे तच्छास्त्रे 3, 8. 7. परिच्छिन्नं 4. D. About 4 cm. of the recto of the folio broken off, causing the loss of three letters each in the five lines in the-folio. 5. C.D, sfaafafg (D. safe) �सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ भ्रध्याय: १ [ सावननक्षत्रदिनमानम्‌ ] रवेः प्रत्यग्भ्रम॑ प्राहुः सावनाख्य॑ दिन नुणाम्‌ | आउंमक्षअमं तद्॒त्‌, ज्योतिषां प्रेरो मरुत्‌ ॥ २॥ अमण पूर्यते तस्य नाडीषष्टया BEAT | विनाडिकापि पष्टयेशो नाडया गुर्वच्च॒र॑ ततः ॥ ३ ॥ ¢ ९ ¢ प्राणो गुवक्षराणां स्थाद्‌ दशक चक्रपयये । खखषड्घनतुल्यास्ते वायु! समजवों यतः ॥ ४ ॥ [ कालस्वरूपस्‌ ] रवेः प्रत्यग्भ्रममित्यादि! (1. 2-13)-- [ भगोलभ्रमणम्‌ ] प्रत्यहं श्रम प्रत्यह्मुखं वृष्ट छ्यचारिणाम्‌। परतो5थ स्वतस्तेषां प्राइमुखं चानुमीयते ॥ You भगोलं श्रामयेन्नित्यं प्रत्यक्‌ प्रवहमारुत:” । तद्शादेव तत्स्थानि ग्रहर्क्षाणि मुहुममुहु: ॥ २८ ॥ अत: प्रत्यड्मुखं तेषां ध्रमणं परतो मतम्‌ । ज्योतिश्चक्रे यदा येन नक्षत्रेण युतो प्रह: ॥ २९ ॥ कालान्तरे पुनस्तस्मात्‌ संयुक्तोडन्येन दृश्यते । नक्षत्राणि स्थिराण्येव स्वप्रदेशेषु तु स्वतः ॥ ३० ॥ न कदाचित्‌ क्वचिद्यान्ति स्वदेशाद गत्यभावत: । प्रदेशान्तरसंयोगो नोपपन्नोउप्यगच्छृत: ॥ ३१ ॥। ततः प्रतोच्यनक्षत्रात्‌ प्राच्यनक्षत्रयोगत: । प्रत्यहं प्राडमुखी भुक्तिग्रंहाणामनुमीयते ॥ ३२ ।॥। भिन्ना प्रतिक्षणं चासो भगोलावयवेमिता । भगोलमध्यवर्तिन्यां भूमो द्रष्ट्रवस्थितेः ॥ ३३ ।॥। qaq— 1. व्याख्या --1. 3. B. omits the line. C. adds “मूलइल्ो ०! 2. ४. मारुतम्‌ #&, स्थितै:; ९. रपि स्थितेः �श्लोक: ५ ] प्रथमोष्ष्याय: [ चान्द्रमास: ] पूर्व पक्तः शशाइस्य विश्रकर्षों वेः स्मृतः । सन्निकर्षोउपरः पक्षः सितवद्धिक्षयी ययो! ॥ ५ ॥ ततोःन्त्यफलभिन्नस्वकेन्द्रे वृत्ते च तब्गते:! । प्रत्यहं भिन्नरूपेण प्राग्ध्रमेण समन्वितम्‌ ॥ ३४ ॥ प्रत्यड्मुख तद्ध्रमर्ण प्रत्यावृत्ति विभिद्यते ॥ ३५ ॥ [ सावन-नाक्षत्र-दिनमानम्‌ ] रवे: प्रत्यग्भ्रमेणात्र प्रमितं सावन दिनम्‌ । दिनव्यक्तिषु सर्वातु भिन्चकालतया मिथ: ॥ ३६॥ दुष्करेवानुपातेन मध्यभृक्ति रहगंणात्‌ । तुल्यकालंस्तु? नाक्षत्रेयंद्रेषा सुकरा भवेत्‌ ॥॥ ३७ ॥॥ तदर्थमिह नाक्षत्र/दिनमानं प्रदर्शितम्‌ । “तन्वर्कभगर्णयुक्तादकंसावनवासरात्‌ ॥ ३८ ॥ दिनान्याकक्षाणि तेभ्योडकंभगणास्तेश्च सावनेः । दिनानयाक्षाणि कल्प्यानीत्यन्योन्याअश्रयता भवेत्‌ ॥ ३९ ॥ नव गताकंभगणहीनाक्षदिनसज्चय: । यातसावनतुल्यो5त्न कल्पनीयो5पवरतंनात्‌ 11 ४० ॥ अतो युगाक्षे दिवसा युगार्कभगणोनिता:* । युगसावनतुल्यास्ते कल्प्या येन सजातिता । ग्रहाणां सध्यभुक्तिर्वा कतंव्या मध्यसावने: ॥ ४१ ॥ [ सौर-चान्द्रू-सानम्‌ ] अतीतकालसाध्यास्ते” कालो नानाविधश्च सः । तथाहि वत्सर: सौरो मासश्चान्द्रो5य सावनम्‌ ॥ ४२ ॥। व्याख्या--1, ४. गते ; C. mat 2. 7. बुद्धि: /ण मुक्ति: 3. 9. कालेषु 4. 9. नक्षत्र 5. 28. सम्पर्क; 8. न त्व्क 6. 8. हीनाके 7. A.B, gare 8. ४. 8. 0. भगणोनित: 9. A. age; D. Broken. �सव्याख्ये TAI [ अध्याय: १ मासस्ताभ्यां मतशान्द्रस्त्रिशत्तिथ्यात्मकः स च | [ सौरमासः ] सौरो5ब्दो” भास्करस्यैव ज्योतिश्रक्रपरिश्रमः ॥ ६ ॥ मासस्तु राशिभोगः' स्यादयने चापि तद्गती'। [ अधिमासः ] त्रयोदशस्य चैत्रादिद्वादशानामियं भिदा ॥ ७ ॥ दिनमेतेस्त्रिभिः साध्य: सावनो द्युगणो गतः । अतीतानां च गणना तेषां नातीव दुष्करा ॥ ड३ ॥ तथाहि मासश्चान्द्रोधसो प्रत्यक्षेणोपलभ्यते । चित्रानक्षत्रयुक्तस्य पूर्णन्दोनिशि दर्शनात्‌ ॥ ४४ ॥ चैत्रमासो विशाखाद्वेंशाखाद्यास्तथा युते: । सासाश्चेत्रादयश्चान्द्राः सोरेमेंघादिभि: समा: ॥ ४५ ।। [ अधिमासः ] यस्त्वलक्ष्माः बहिष्कार्य: स चान्द्रोउसौ त्रयोदश । संबद्धा: स्वोचित: सौरंइ्चान्द्राश्चेत्रादयस्तत: ॥ ४६ ॥। न्यूनत्वात्‌ सर्वचान्द्राणां सोरेभ्यो विप्रकृष्टतामर । त्रयोदर्श परिहरेद्‌ योग्य: सौरान्वयप्रद: ॥ ४७ ॥ अतो नियतसड्करान्तिगर्भेत्वं लक्षणं कृतम्‌ । चेत्रादीनामसइकरान्तिस्त्वधिमासो5पि लक्षित: ॥। ४८ ॥ मेषादेकैक्सड्क्रान्तिगर्भाश्वेत्राववस्तत: । असड-क्रमो5धिमासो5पि स्यादंहस्पत्यवाधित: ॥ ४९ ॥ [ संसर्पाहस्पती ] कबलीकृतसडऋन्तियुगलों5ह स्पतियंदा । तदा तत्पाश्व॑यो: स्पातामुभो चान्द्रावसड-क्रमो ॥ ५० ॥ qaa— 1. व्याख्या+-1. B. a: for Aa: 2. 9. सौराब्दो 8. राशिभागः 4. A. aaafa: C. aa for Far 2. 8. यस्त्वलक्ष्या ८. सोरेम्योउतिप्रकृष्टताम्‌ �श्लोक: ८ ] प्रथमौष्ध्याय: मेषाधेकैकरा शिस्फुटगतिदिन ऋ त्सक्क्रमै कैक गर्भा- श्न्द्राश्चेत्रादिमासा इह न यदुदरे सद्क्रमः सोडघिमासः । संसर्पः स्यात्‌, स चांहस्पतिरुपरि यदि ग्रस्तसडूक्रान्तियुग्म- स्तो चाब्दस्व॑ड्रभूती सह सुचिरभवी सो5धिमासो5त्र पश्चात्‌ ॥८॥ तयोः पूर्वोह्त्र! संसर्प उत्तरस्त्वधिमासक: । संसर्पाहस्पती वर्षत्वेड5ज्धू भूतो, न चाधिक: ॥। ५१ ॥ तथाहि संसर्पाख्यो5्यं चेत्नादिषु यदृध्वंग: । चेत्राद्यनुप्रविष्टोडसो ऊध्वंसड:क्रमगर्भवत्‌ ॥ ५२ ॥ तदृध्व॑सडःक्रमयुतास्ततो 5प्यूथ्वोध्ब॑ वत्‌ स्थिताः । तत: संसर्पतो यावदंहस्पति भवन्ति ये ॥ ५३ ॥ असइकान्त्यन्यसंक्रान्तिसंक्रान्तिद्वितयाश्षिता: । तेषां चेन्नाविशेषत्व मब्दत्वंड्भतया स्थितम्‌ ॥ ४४ ॥ असडःक्रमस्तृध्वंगतो नोपयाति तदद्भाताम्‌” । यदि,वा सोध्व॑मासेन संयुक्तोडसो त्रयोदशः॥ ५४५ ॥॥ दिनषष्दयात्मकं मास तयुक्‍त॑- व्यवहारयेत्‌ । त्रयोदशभिरेवाब्दमारसयद्वा तदन्वितम्‌ ॥ ५६ ॥ [ चान्द्रमासः | अकेंन्द्रो भिश्चकक्ष्यावस्थितयो रपि सबंदा ! शएकस्यासिव कक्ष्यायां लक्ष्ययो रकंतो विधोः ॥। ५७ it बर्धंते विप्रकर्षण शोक्ल्य काष्ण्यं च सचन्चिधे: । शुक्लकृष्णो ततः पक्षो स्यातां पूर्वापरो च तो ॥ ५८ ॥ पक्षद्ययसमारब्धश्चान्द्रमास: प्रकीतित: । चन्द्रबिम्बविकाराणां सर्वेषां तत्र सम्भवात्‌*" | ५९ ॥ व्याख्या--1, 1). यूव॑त्र 2. 8. स्पत्ति: 3. 6. स्पतिवंषत्वेज्भ ; 0. वर्षत्वाज्ु 4. 0. युता ततो ~ A. संसपंको; 3. संसर्पयो 6. ८. मेषात्‌ चंत्रादि; 1). 071. शेषत्व 7. 8. तदखजु तेः 8. ८. रक्षयो 9. D.om, meat 10, 8. सम्भवेत्‌ �संव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ पअ्रध्याय:ः १ अकेन्द्रोः स्फुटतः' सिद्धास्त्रयो मासा मलिम्लुचाः' । इति च ब्रह्मसिद्धान्ते मलमासास्त्रयः waar: ls Ul द्वाम्यां द्वाम्पां वसन्‍्तादिमंध्वादिभ्यामृतुः स्मृतः । मध्वादिभिस्तपस्यान्तैव्ष द्वादशमिः स्मृतम्‌ ॥ १० ॥ त्रयोदशभिरप्येक॑ वर्ष स्थादधिमासके । स्वोत्तेणाधिमासस्य सम्बन्धो मुनिभिः स्वृतः ॥ ११ ॥ भानुना लड्डितो मासो aad: सर्वकमंसु । पष्टिमिर्दिवसमासः कथितो बादरायणै: ॥ १२॥ इति केषुचिदब्देषु सन्ति मासास्त्रयोदश | aaa चतुयागादिष्वयमेव' त्रयोदश ॥ १३ ॥ [ वर्षमासदिनलक्षणानि ] अयनहयसंवेद्य: सोर: संवत्सरः स्फुटम्‌ । अस्तंगते रवेबिस्बे चित्रानक्षत्रसंयुतात्‌ ॥ ६० ॥ 'पूर्णन्द्वो रुदयाद्‌ यद्वा चेत्नो5ब्दादि: प्रकीतित:? । यत:कुतश्चित्नक्षत्राद्‌ यहा राकेन्दुरसंयुतात्‌ ॥ ६२ ॥ रवे: प्रत्यग्श्रमेणंव प्रमितं सावन दिनम्‌ । वर्षमासदिनात्मात: कालो ज्ञेय: स्वलक्षण : ॥ ६३ ॥ [ प्रहपयेया: ] दिव्यं दिनमित्यादि! (1. 14-22)-- [ संख्याविन्यास: | ये यत्संख्या: प्रतीयन्ते पदार्था लोकशास्त्रयों: । तेषां संख्यावतां संख्याप्रतोत्यनुपपत्तित: ॥॥ ६४ ॥ सूलमू-- 1. A. B. wargegea: 2. A. afarqa: 3, 8, ८ 1.2.5.6 यागेयं मास एवं (8. यागेय) 4. A, om its the line haplographically. eqremt—1l. /. 8. ८. सुर्यन्द्रोः 2, 8. ८. 7). प्रतीयताम्‌ 3, (0. 2005 : मूलइलो ० 4. A.at 5. A.C, deat: �एशलोका: १४-१८ ] प्रथमोव्ध्याय: [ विव्यदिनादि: ] दिव्यं दिन॑ तु सोरो5ब्दः', पितृणां मास ऐन्द्वः । सर्वेषां वत्सरोडहां स्थात्‌ पष्ट्युत्तरशतत्रयम्‌ ॥ १४॥ [ प्रहादीनां युगपयंया: | दिव्याब्दानां सहस्राणि द्वादशैक॑ चतुयुगम्‌। ख्यस्य प्ययास्तस्मादयुतप्नरदार्णवाः ॥ १४ ॥ खाबिदेवेषुसप्तादिशराश्चेन्दोः, कुजरस्प तु । वेदाब्वाहिरसाझ्ा श्विकरा, ज्ञस्य स्वपयंया। ॥ १६ UI नागवेदनभःसप्तरामाछूसवरभूमयः । व्योमाष्टरूपवेद्यज्पावकाश् बृहरपतेः ॥ १७ ॥ WFAA TTT: | भारकराज्रसेन्द्राश्व शनेः, शश्युच्चपातयोः ॥ La मुख्याथंबाधे संख्येव कथ्यते गुणबृत्तित: । अथंभूतादिभिस्तद्व॒त्संच्या च्छन्दोविधायित्ति: ॥ gy ut संख्या प्रत्याय्यते शब्दंन भः शुन्यार्थंथाचकरम्‌ ॥ ६६ ॥ [ ग्रहादीनां युगपर्यया: | त० स०-.२ तस्मातू-- खाश्विदेवेषुसप्तादरिशराश्चन्द्वस्य पर्ययाः । वेदाड्भाहिरसाडू।श्विकरा भूमिसुतस्य ते | ६७ ॥ बुधस्य नागवेदाध्रशेलासन्यडूस्वरेन्दब: । स्वकेन्द्राफ्रान्त मध्याकंकक्ष्यावृत्तमितं तु तत्‌ ॥ ६८ ॥ बुधमागंबयोर्वृत्तं शेप्नचनीचोच्चवृत्तताम्‌ । याति तस्मिन्‌ स्वगत्येव चरतो बुधशुक्रयों: ॥ ६९ ॥ भमूलमू-- 1, &. ४, सौराब्द: व्यास्या--1, A. B.D. स्वकेन्द्रार्कान्त 2. ४. को$स्मिनू ; C. केइश्मिन्‌ �१० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ नेत्रार्काष्टाहिवेदाश्व खखरामरदाश्विनः । [ gh araafeaarfa: | खखात्ञात्यष्टिगोसप्तस्ररेषशशिनो युगे ।| १६ ॥ सावना दिवसाश्चार्ता मार्ताण्डभगणाधिकाः । अधिमासाः सनेत्राग्निरामनन्देषुभूमयः ॥ २० ॥ अयुतध्नाब्धिवस्वेकशरा मासा रवेः स्पृताः खब्योमेन्दुयमाष्टाअतत्ततुल्यास्तिथिक्षया! ॥ २१॥ खखपण्णवगोनन्दनेत्रशन्यरसेन्दवः । तिथय), चान्द्रमासाः स्युः सर्यन्दु मगणान्तरम्‌ ॥ २२ ॥ युगोत्याः पर्ययास्त्वेते तत्‌ स्वशब्देन दशितम्‌ । व्योमाष्टरूपवेदाज़र पावकाश्च बृहस्पतेः ॥ ७० ॥ अष्टाडू दरुनेत्राश्विखादयो FTAA: | भास्कराड् रसेन्द्राश्व शनेस्तु युगपर्यया: ॥ ७१ ॥ शश्युच्चपर्यया नेत्रार्काष्ठो बेदा! युगोदिता: । पातस्य पर्ययास्तत्र खखरामरदाश्विनः ॥ ७२ ॥ [ gaat | आर्क्षा:? खखेबुसप्ताग्निनेत्राश्ब्यष्टेबुभूसय: । mariage a ETS ध्रमणं भुव:।॥ ७३ ॥ [ थ्रुगे सावनदिवसादि: ] रव्यादेरदया: स्वस्वभगणोनाक्षेपर्य या: । खजाक्षात्यष्टिगोसप्तस्वरेषुशशिनों युगे ॥ oe सावना दिवसाश्चार्क्षा मार्ताण्डभगणाधिका। | दादशघ्ताश्च रव्यब्दा रविमासा: प्रकोतिता: ॥ ७५ ॥ अयुतध्नाब्धिवस्वेकशरास्ते A MAT: | चान्द्रा सासाश्च सूर्येन्द्रो गणान्तरतो युगे ॥ ७६ ॥ व्याख्या--1. 3. 6. नेत्राष्टाकवेदा; छे. ८. नेत्रार्काष्टेदा. 2. 8. भ्राक्ष; 8. श्राक्षें: A, ants 4. ८. चान्द्रमासाइच �श्लोकाः १४-१८ ] प्रथमोड्ध्याय: ११ किड्च-- ते चात्र नेत्नहुतभुग्देवाम्बुधिगुणेषवः । मासानां सौरचान्द्राणां विशेष त्स्वधिमासक: ॥ ७७ ॥ युगोदिताः खनेत्राग्निरामनन्देषुभूसय: । चान्द्रसावनयोभेंदा दिनयोरवसो->्भूवः ॥ ७८ ॥ खब्योमेन्दुयमाष्टाश्रतत्त्वतुल्पास्तिथिक्षया: । खखषण्णवगोनन्दनेत्रशुन्यरसेन्दव: । तिथयः स्थुयुंगे चान्द्रमासास्त्रिशद्‌गुणास्तु ते ॥ ७९ ॥ इति।, [ प्रहयुगानि ग्रहसासान्ययुगं च ] ग्रहाणां प्राइमुखी भुक्ति: स्वव्यापारकृतोदिता । दृक्संवादविशुद्धासों गूह्मते गोलवित्तसे: ॥ ८० ॥ यत्कृतो निखिल: कालो वर्षमासदिनादिक: । प्रहभुक्ति विना यस्मान्त कालो जातु जायते ॥ 5१ ॥ तथा कृत्स्नस्थ कालस्य व्याप्तिस्तदवगस्यते । ग्रहाणां यत्र सर्वेषां भुक्तिभंगणरूपिणी ॥८२ ॥ सावने ुंगणेव्याप्ता। निरंशत्वेन तद्युगम्‌ । तावृशानि युगानि स्युरन्तरा सुबहुनि चेत्‌ ॥ ८३ ॥ पूर्वाचार्यानुरोधेन तावृशं कथित युगम्‌ । अत्रान्तरा बहुनि स्यु: कुजादीनां युगानि हि ॥ ८४ ॥ रसाव्रिबाणा भगणा नियता रविसावने: । नवाष्टज्वलनाकाशमुच्छनाप्रमिते रवे: ॥ ८५ ॥ चन्द्रस्यापि षडड्भतुंशेलाष्टद्विरदाश्विभि: । नियता: स्यु: शराद्रचष्टबाणाडूष्टाहिभूधरा: ॥ ८६ ॥ नियता भगणा: कौजा भूपाश्व्यव्ध्यद्रिसायका: । बाणाद्रिपुष्कराड्ूद्िवेदाब्ध्य डूहुताशने: ॥ ८७ ॥ बुधस्य वेदबाणाद्रिवेदाडू/णंवभूमिति: । बाणार्कहुतभुडनन्दशक्व री विश्वसस्मिता: ॥ ८८ ॥ व्याख्या--.1. 10. विश्लेष 2. C. aan for aat 10. सागण 4, 8. 8. न्यासा « भूरय: A.C. aargima: (C. “य); 8. वेदाद्धुा-847-प �१२ सब्याख्ये तन्‍्त्नसंग्रहे [ प्रध्याय: १ गुरोरड्धाध्ननेत्राहिभूमिभिनियता गणे: । शरबिवसुबाणाडूनागस्तस्बेरमाद्रयः ॥ ८९ ॥ सगणंनंन्‍्दवस्थेकशरवस्वियुभिर्भगो: । बार्णाकपुष्कराडु व्धिरपवह्िनिशाकरा: ।। ९० ॥ नियता भगणमनिगुंणेष्वद्धरसार्निभि:! । बाणाद्रिपुष्कराडू।द्रिवेदाब्ध्यदूहुताइना: ॥ ९१ ॥ रूपाश्रखाब्धयस्‌ तौड़ा भगणा नियता दिनेः*। खेष्बद्रिहुतभुग्वद्धिनन्दाब्दे रकंसाबनेः* )। ९२ ॥ पातस्य हुतभुग्दन्त/यमला नियता दिने:। शरधिभूमिनन्दाद्रिमहीधरशरेन्दुभि: ॥। ९३ ॥। शराद्िसुरनन्दाकक रसाश्राग्नीन्दवो5धिका: । तिथयो दस्नरासग्निपुष्कराब्धिगुणेषवः ॥ ६४ ॥ तिथिक्षयाश्च सप्ताध्तरसाग्निवसवो दिने: । तत्त्वाश्वाडुशु नित्राक्षनियता रविसावने: ॥ ६५ ॥ सन्तीत्यं भगणाद: स्वैनियता रविसावनाः । निरंशत्वं तु सर्वेधा युगपद्‌ यत्र तद्‌ TT use इति चेत्‌ तादृशान्यत्र सन्त्येव सुबहुन्यपि । पूर्वाचार्यानुरोधेन॑वोक्तमेतादृ्श यूगम्‌ ॥ ९७ ॥ गतिभेदेषभ्यूपगते तस्मिन्नेव यूगे तत: । भगणा एव केबांचित्‌ ग्रहाणां परिवर्तिताः 1 ९८ ॥ संस्कारच्छद्यनेवान्ये यथा मध्ये न्‍्यधुभिवास्‌* । सावमो द्यगणो भास्क रोक्‍्त एव प्रवशित: ॥९९॥ [ अश्रधिकावमयुक्ति: ] अधिकावमयोरुक्तियंदेषा युगनिष्ठयो: । न परं घूगणार्थं सा किन्त्वकेन्द्री: स्वमध्यमें ।.१००॥ व्याख्या -- 1. | 9 ७ # 10. रसादिभि: 2. 9. गण: फ, नन्दारकेरक॑ सावन: 28 पातभूस्यनभूर्दन्‍्त:; 8. पातस्व॒ ह॒तभूदन्त A.B. ata SG 8. न्युदुभिदाम्‌ ; 8. न्यपुभिदाम्‌ ; ८. व्यपुभिदाम्‌ ; ७. यधुभिदाम्‌ A. at �श्लोका: १४-१८ ] प्रथमोड्ध्याय; १३ आाचारयसम्मतान्‌-सार्गभेदान्‌ दर्शयितु स्फुटम्‌ । प्रहा: सर्वे यथासिद्धविवादं ग्रहान्तरात्‌ ॥ १०१ ॥ अधिकावमयो: शेषात्‌ तदत्‌ सावयवादपि । यद्वा चास्त्रमसा मासा: सूर्यन्द्रोभंगणान्तरम्‌ ।। १०२ ।॥ सुर्यातिरिक्तेन्दुगतिश्चान्द्र: कालो भवेद्‌ यत: । तथाहि बृत्तमार्गेण श्राम्यतोग्रंहयोहंयो: ॥ १०३ ॥ भगणान्तरत: स्वल्पा नल्पश्ुक्त्योयुतिभंवेत्‌ । स्वल्पभुक्त्यतिरिक्तान्यगत्या योगस्तयोस्तत: ॥ १०४ ॥ चान्द्रा मासाश्च' सूर्येन्द्रीयोंगा एवं युगो.डूवा: । पर्ययान्तरतोकेन्द्रोश्चान्द्रमासा भवन्त्यतः ॥ १०५ ॥ अधिका: सौरमासेभ्यश्चान्द्रा: स्युरधिमासकाः । सोरमासाइच' ते द्वावज्ञाध्यस्ता: सुयवत्सरा: ॥ १०६ ॥ सुर्य पर्ययतुल्यास्ते तदूनाच्चन्द्र पययात्‌ । द्वादशध्नाकंभगणे त्यक्ते स्थादधिमासक: ।। १०७॥ अतो5घिकसमानीत॑ मध्यमं ग्रहमध्यवत्‌ । व्रयोदशध्नेःकंमध्ये क्षिपेच्चन्द्रस्य सिंद्धये । १०८॥ त्यक्ते४स्मिंश्चन्द्रमध्याद्‌ वा त्रयोदशहृतो* रवि: । अधिवत्सरशश्यब्दनोतयोरवाय मध्ययो:० ॥ १०९ ॥ विश्लेषो वार्कमध्यस्य दयोप्रेंदोउकंपरयंय: । यथा भेदो5धिमासः स्थास्मासयो: सौरचास्द्रयो: ॥ ११० ॥ सोरचास्त्ाब्दयोस्तद्वद्‌ विशेषो&“प्यधिवत्सर: । त्रयोदशहते5कंस्थ पर्यये चन्द्रपयंयात्‌ ॥ १११ ॥ त्यक्ते सत्यधिमासानामुत्पत्ति: प्राक्‌ प्रदर्शिता । शश्यब्दस्तत्र रव्यब्दावधिकाब्दाधिको भवेत्‌ ॥ ११२ ॥ चान्त्रमासा सौरमासादधिमासाधिका यत: । त्योदशघ्ने शश्यब्दे रव्यब्दा: स्यृस्त्रयोदश ॥ ११३ ॥ अधिकाब्दाश्च तावन्तश्चान्द्राब्दास्तयुतियंतः । त्रयोदशध्नो5धिकाब्दो5<्घिक: स्वेनाधिमासक:” ॥ ११४ ॥ व्याख्या-- 1. 3. 5. 6. 10. भगणाध्तरस्त्वल्पा 2. 9. चान्द्रमासाइच 2. वारमासाइच; 8. 1), सौरमास्याइच 4. ACB. aay C. Hapl. om. after weadt: to aleaat: of verse 110, 8. विश्लेषो 7. $, 0, मासतः �१४ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ श्रध्यायः १ हादशध्नो5घिकाब्दो! येनाधिमास इति स्मृतः । त्रयोदशध्नाः सूर्यस्थ पर्यया: साधिमासका: ॥ ११५ ॥ चान्द्रा: स्युभंगणास्तत्न यदि चान्द्रोषपि वत्सरः । त्रयोदशध्न: क्रियते सोईधिकाब्दाधिकस्तत: ॥ ११६ ॥। अतो विश्वध्नशश्यब्दादधिकाब्दे विशोधिते । शिष्यते चन्द्रभगण इत्येतदुपपद्यते ॥ ११७ ॥ ततो ग्रुगाधिकहतात्‌ क्ष्माहैरवमशेषत: 1 लब्धेन युक्तादधिकशेषाच्चा न्दमसदिने; ॥ ११८ ॥। सब्धं दिनादिक त्याज्यं चेत्रादितिथिसञ्चयात्‌? । केवलाद्‌ विश्वनिहताच्चाकंचन्द्रो लवादिको ॥ ११९ ॥। स्थादेतद्यदि विज्ञातास्तिथययोउवयवान्विताः । तदभावे* कथं याततिथीनां सुक्ष्मता भवेत्‌ ॥ १२० ॥ | तदर्थं सावनदिनेष्षष्टिष्नावमदेषत: । लब्धं+ कलादि चंत्रादेयातासु तिथिषु क्षिपेत्‌ ॥ १२१ ॥ तत: प्राग्वत्ससानीतम धिशेषफल AAT | अकेन्द्रोमंध्यमविधावुपायान्तरमीदृशम्‌ । दर्शयन्‌ भगणान्‌ कृत्स्तान्‌ युगसम्बन्धिनों व्यधात्‌ ॥ १२२ UN [ ग्रहयोगेन भगणपरीक्षणम्‌ ] युगादौ भगणादीनां किकृतेयं व्यवस्थिति: । अतीच्द्रियत्वात्‌ प्रत्यक्ष यत्र नेव प्रवतते ॥ १२३ ॥ न्मूलादनुमानाच्च दुष्करस्तद्विनिश्चय: । न ग्रहप्रहयोगादे: प्रत्यक्षविषयत्वतः ॥॥ १२४ ॥ ज्ञातभुक्तेह योयोगात्‌ सिद्धथेत्‌ तबितरो प्रहः । अतुल्यभुक्त्योरुभयो भुंक्त्या स्वल्पातिरिक्तया ॥ १२५ ॥ वृत्ताकारेण सार्गेण भ्रमतोर्योगसस्भव: । स्वल्पगत्यन्विताद्योगात्‌ स्थादनल्पगतिस्तत: ॥ १२६ ॥ योगोनितानल्पगते: स्वल्पभुक्तिभंवेदपि । योग: स्वल्पानल्पभुक्त्योभुंक्त्यन्तरक्ृतो यतः ॥ १२७ ॥ व्याख्या--1. 9. घिमासो 00 धिकाब्दो 2. A, away 3. 8. ९. तदाभावे 4, ४ै- प्रलब्घं �इलोका: १४-१८ ] प्रथमोष्ध्याय: १५ ततः क्षित्यकंयोगोनाद्कंभुक्ति: क्षितेः ध्रमात्‌ । अकेंन्द्रो योग संयुकता दर्काच्चन्द्रो पभवेत्‌ तथा ॥ १२८ ॥ चन्द्रभोमादियोगोनाच्चन्द्रात्‌ भौमादयस्तथा । प्रहणप्रहपोगादेस्तत: प्रत्यक्षसिद्धत: ॥॥ १२९ ॥ उकतरूपेण मार्गेण तदृव्यवस्था न दुष्करा । ननु नीचोच्चवृत्ते स्वे श्राम्यति प्रतिमण्डलम्‌ ।| १३० ।। ग्रहस्तत्परिधो नित्य स्वगत्या प्राइमु् aaa | अतो निरगंलत्वं तु ग्रहभुक्ते: प्रसज्यते । १३१॥॥। सत्य भुयःपरीक्षात: सा बुध॑स्त्वनुमीयते । नीचोच्चवृत्ते स्वोच्चस्थकेन्द्र तत्थतिमण्डलम्‌ ॥ १३२ ।॥ यात्युच्चभुकत्या तन्नेम्पां प्राइ॒मुर्ख गच्छति ग्रह: । विप्रकर्ष: परो यत्र तस्य नोचोच्चकेन्द्रत: ॥ १३३ ॥ तत्रोच्च! कल्प्यते नीच चक्रार्धान्तरितं तत: । सन्निकर्ष: परस्तत्न प्रहनीचोच्चकेन्द्रयो: ।। १३४॥ तुल्यकालान्तरितयो: पाश्वयोरुभयोयंत: । विप्रकर्षो भवेत्‌ तुल्यो नौचोच्चजनितो हि सः ॥ १३४ ॥ तन्मध्यगतमुच्च च नीच च प्रतिमण्डले । wae पाइ्वेयोस्तुल्पकालयोभिन्नसन्यत:? ।॥ १३६ ॥ अत्यल्पो विप्रकर्ष: स्थाद्यतस्तत्पाश्वयोदयो: । तन्मध्यगतमुच्च॑ तत्नानल्पे नीचसंस्थिति: ॥ १३७ ॥ *[ स्वदो:फलचापाद्दा प्रसाध्या] 4तन्महृदल्पता । नौचोच्चवृत्तव्यासाध॑ दो: फल परम भवेत्‌ ॥ १३८॥। तत्कोटिफलयुर्व्यासदलेनोध्वंस्थितो" प्रह: ।. उच्चासन्नस्तदूनेन नीचासन्नस्त्वधोगतः ॥ १३९ ॥। तस्य तद्दोःफलस्थापि कणौ' वर्गयुते: पदम्‌ । नीचोच्चवृत्तप्रहयो: कर्ण: स्थाद्‌ विवरं सदा ॥ १४० ॥ कर्णे महति बिस्‍्बो5ल्पो प्रह्मणां स्वल्पके महान्‌ । बिस्‍्बानां सहृदल्पत्वं स्पप्ठं स्याद्‌ ग्रहणादियु ॥ १४१ ॥ व्याख्या--.1. 3. 4. A. B.D. ततोच्च॑ 2. 8. मन्यदा Mss. read स्वदो:फलावापोद्वापसाध्या (4. ०ए. at:) For @ following, A has क, B. & with & written above acd D, 4, correctly, 5. B, feaat �१६ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ व्यक्त परोक्षणीयेत्यं! स्थिति रत्नोच्चनीचयो: । नीचोच्चवृत्तव्यासाध्ध तत्नान्त्य/फलसंशितम्‌ ॥ १४२ ।। एतदर्थ हि तत्कक्ष्याप्रतिमण्डलयोद्वंयम्‌ । कक्ष्यामण्डलकेन्द्रस्थं नीचोच्च॑ च प्रकल्प्यते ॥ १४३ ॥॥ भगोलमध्यकेन्द्र च भवेन्‍्नीचोच्चमण्डलम्‌ । प्रतिमण्डलकेन्द्रं च स्वोच्चे नोचोच्चमण्डले ॥ १४४ ॥ प्रतिमण्डलतो गच्छन्‌ स्वया गत्यान्वहं TE! कक्ष्यावृत्ते स्वनीचोच्चवृत्तमध्यस्थकेन्द्रक ॥। १४५ ॥ प्रतिमण्डलतुल्ये5य भगोले वा विधीयते। स्फुटीकरणतो येन गतिः सैवाव्यवस्थिता ॥ १४६॥ व्यवस्थितंव लक्ष्येत ग्रह्णां प्रतिमण्डले । स्पष्टीकरिष्यते चेतदुपरि स्फुटकर्मणि ॥ १४७ ॥ प्रत्यक्षसिद्धात्‌ सम्बन्धात्‌ कालभुक्‍त्योरितीवृशात्‌ इयत्ता भगणादीनां युगादिष्वनुमीयते ॥ १४८ uy आचार्यस्तदिदं' ज्योतिर्मीमांसायां च दशितम्‌+॥ १४९ ॥ [ अनुसानादिना भगणपरीक्षणम्‌ ] अर्थापत्त्यनुमानाभ्यां भगणादिनियस्पते । युगाविषु यतस्तत्न न स्थादन्धपरस्परा ॥ १५० ॥ पगोलसध्यकेन्द्रं यत्‌ कक्ष्यावृत्त द्युवारिणाम्‌ । [a] g acafeat यान्ति प्रहास्ते तुल्यभुक्तवः ॥ १५१ ॥! भगोलविषया भुक्तिस्तुल्यरूपा यतो भवेत्‌ । वृत्तयोः केन्द्रभेदेन गस्‍्योरत्न विभिन्नता॥ ake अतस्तस्केन्द्रतः स्वान्त्यफलान्त रितकेन्द्रके । निजोच्चदिशि तत्तुल्ये” यान्त्यमी प्रतिभण्डले ॥ १४५३ ॥ व्याख्या--1. 79 A.D, itd 2. 8. तत्रान्य 6. सुराचार्ये रिदं; 8. आ्ाचारयें रिदं 8. प्रदर्शितम्‌ /ण च दशितम्‌ 5. Mss. 4 for # D, afer A, मिजोच्शर्दशितं तुल्ये ; 8, निजोच्बा दिशि तत्तुल्ये; 70. निजोच्च- दिशतत्तुल्ये �एलोका: १९-२२ ] प्रथमोष्ध्याय: १७ भगोलापादनाद्‌ भुक्तेस्तस्या: स्थाद्‌ भिन्‍नरूपता । प्रत्यहं भिन्‍्नरूपत्वं भुक्तीनां चानुभूयते ॥ १५४ ॥ मुक्तयोरनयोरन्त्यफलतो विप्रकृष्टता । प्रत्यक्षेणावगम्येत मध्ये नीचोच्चयोहंयो: ॥ १५५ ॥॥ कालेन यावता स्वोच्चाद्‌ प्रहो नीचाश्रितो भवेत्‌ । नीचतो5पि ब्रजेदुच्चं दयोरपि तदर्धयो: ॥ १५६ ॥ नीचोच्चवृत्तव्यासाधेंनाप्रतः पृष्ठतोषपि च । कक्ष्यामण्डलनीचोच्चस्थितो मध्यान्न भिद्यते ॥ १५७ ॥ किन्तु स्वान्यफलेनास्मादधऊर्ध्वस्थितो भवेत्‌ । तह्िम्बमह॒दल्पत्ववशादेतत्तु गस्‍्यते ॥ १४८॥ प्रहणप्रहयोगादो तत्तु स्पष्टीकरिष्यते । स्वोच्चतो नीचतो बापि विप्रकर्षो प्रहस्य यः ॥ १५६ ॥ तत: स्वान्त्यफलब्यासार्धाष्यां त्रेराशिकागतम्‌ । अध्यस्फुटान्तरालं स्थात्‌ सर्वत्रापीष्टकालजम्‌ ॥ १६० ॥ तत: स्वान््यफलव्यासदल नीचोच्चमण्डलम्‌ । कक्ष्यावृत्तस्य परिधो याति नीचोच्चमण्डलम्‌ ॥ १६१॥ मध्यभुक्त्याथवा तस्य परिधो प्रतिमण्डलम्‌ । कक्ष्यामण्डलकेन्दस्थ स्वकेन्रस्योच्चभु क्तितः” ॥ १६२ ॥ अनिवृत्त्या प्रह्दीनां पर्य यावृत्तिसम्भवात्‌ । वृत्तमागेंण सर्वेषां भ्रमण! तृपपद्यते ॥ १६३ ॥ गोलस्वरूपे शास्त्रोक्तगणितावगते तत: । उच्चनीचपरिध्याविरर्थापत्त्या नियम्पते ॥ १६४॥ अतीन्द्रियाइच भगणा नियम्यन्तेडनुमानत: । तेषां शास्त्रेषु नानात्वं परीक्षातारतम्यतः ॥ १६५ ॥। ध्याख्या--1, 98, 9). केन्द्रस्य; 0, स 0 स्व following. 2. A. yfaaar, 3. D. sar No Fo— 3 �48 सव्याख्ये तम्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ सुप्नहस्वाय तत्सिद्धं स्व यत्रोपदिश्यते । अत्त: सर्वेषु शास्त्रेषु न्‍्यायमार्गप्रदर्शिषु । संख्याभागं' पृथक्कृत्य बभणुर्गो ल चिन्तका: ॥ १६६ ॥ इति ॥ ह [ sag see: |] नानाविधानां वृत्तानां स्वनेमिस्थशुचारिणाभ्‌ । प्रवहस्कन्धगामित्वात्‌ तुल्यकालो भ्रमो भवेत्‌ ॥ १६७ ॥ यतस्तेषां विनानां च मिथ: स्पात्‌ तुल्यकालता। स्ववृत्ते प्राग्ध्रमेणेव केवल भेदसम्भवात्‌ ॥ १६८ ॥ तुल्यरूपा भवेद्‌ भुक्ति: सर्वेषां योजनात्मिका । अतुल्यरूपता चास्या: स्ववृत्तप्रमितत्वत: ॥| १६९ ॥ महती स्यात्‌ कल्मभुक्ति: स्वल्पवृत्तकलामिता । वृत्तेन महता सैव प्रमिता स्वल्पिका* भवेत्‌ | १७० ॥ वृत्तावयवर्वचित्याद्‌ भुक्तिरेकेव शाश्वती । [तत्तत्कलामिता ]* तस्मात्‌ भजते भिन्नरूपताम्‌ ॥ १७१ ॥ स्ववृत्ते पर्ययास्तेषां भिन्नकाला waa: | युगे पर्ययनानात्व॑ प्रहाणां येन दृश्यते ॥ १७२ ॥ अनल्पभुक्तेः स्वल्पं स्थात्‌ वृत्तमल्पगतेमहत्‌ । मगोलसध्यतस्तेषां स्ववृत्ताल्पमहत्त्वतः ॥ १७३ ॥ अधऊध्वं च सज्चारो वेद्यः स्वान्यफलादिव । योजनात्मिकया गत्या प्रत्यहं तुल्यरूपता ॥ १७४ ॥ युगेनाकाशकक्ष्याया योजनानि ब्रजन्त्यमी । खकक्ष्यात:” स्वकक्ष्या स्थाद्‌ विभकता युगपर्यये: ॥ १७५ ॥ स्वकक्ष्यया खकक्ष्यातों हृता वा युगपर्यया: 1 घातो यतः स्वकक्ष्या [स्था]द्‌ युगपर्यवकक्ष्ययो: 1 १७६ ॥ व्याख्या---1, B. wat 2. (८. स्वल्पका ; 1). स्वल्पता 3, 8. ८. तक्षष्कालामिता; 8. 1). तत्तत्कालामिता 4, 8, ऊध्वंद्च 5. 35. 8, स्वकक्ष्यातः �श्लॉकाः २३८२६ ] प्रथमो5्ध्याय: १९ [ कलिदिनानयनस्‌ ] { दादशध्नान्‌ कलेरब्दान भातैश्चैत्रांदिभिरतैः । संयुक्तान्‌ एथगाहत्याप्यधिमासैस्ततों हुँतेः ॥ २३ ॥ सौरमासैयुगोक्तैस्तैरधिमासैयुतान्‌ गतेः । मासांश्च त्रिंशता हलवा तिथीयुक्त्वा qa: TTR Re ॥ तिथिक्षयेनिंहत्यातो युगोक्‍्ततिथिभिर्तान्‌ । अवमाड्छोधयेच्छेंव! सावनो चुगणः कलेः ॥ २४५ ॥ aca: क्षपिते शेषाच्छुक्रादिः स्थाद्‌ दिनाधिपः । दिनयोजनभुक्तिश्व विभकता युगभूदिने: । भवेदस्बरकक्ष्याया: सा तद्घातो भवेद्यतः ॥ Yoo 1 दिनयोजनभुक्तिष्ना दिष्टाहगंगतस्तत: । स्वकक्ष्यया विभज्याप्तो! मध्यमो भगणादिक: ॥ १७८॥ भवेदवयवच्छेदाभ्यस्तशेषात्‌ तमुद्धुते:ः 1 मुहुः स्वावयवेर्यक्त इत्येतद्‌ युज्यते तत: ॥ १७९ ॥ इति ॥ [ कलिदिनानयमस्‌ ] द्वादशघ्नान्‌ कलेरब्दान्‌ (1. 23-26) इति-- रविपर्ययकालोःंत्र रव्यंब्द: परिकौरतित: । भगोलद्वादशांशेषु सौरमासो रवेश्रंम: ॥ १८० ॥ चान्दभासाइच चान्द्राकंयोगतुल्या: प्रकौतिता: ॥ भ्रमण प्रवहायत्तं सावन च॒ दिन रबे: ॥॥ १५११ त्रिशाशशंचान्द्रमासस्थ तिथिश्चास्द्रंदिनात्मिक । वत्सरा: सीरत: सिद्धास्तत्न मासाश्च चारद्तत: ॥ १८२॥ दिनानि सावनानीति संबेंघामपि सम्मतंस्‌ 1 मासा: स्प्रवयवा: सन्ति प्रत्यब्द द्वादशब ते ॥ १८३ ॥ व्यास्या---1, 8, विभज्यांतो 2. ८. तदुदुधृर्तः �Ro सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ भ्रध्याय: १ सौरसासो परो राशिभोगरालो रवेरपि । द्वादशध्ता भवन्त्यब्दा: सोरमासा: कलेगंता: ॥ १८४ ut प्रक्षिपेद्‌ बतंमानाब्दे तत्र सासान्‌ गतानपि । स्थादेतव्‌ बतंमानाब्वे सौरास्ते विदिता इति ॥ १८४५ ॥ न त्वेब॑ चान्द्रमासानां चेत्रादीनां प्रतीतित: । सत्यं किन्त्विह चेत्राद्या यातसोरसमा यदा॥ १८६॥ तदा चेत्रादियोगाच््च सोरा: स्युः सुकरा गताः। तवाधिकविनेरेव भेदो यत्सौरचान्द्रयो: ॥ १८७ ॥। यदा तु वर्तमाने5ब्वे सम्पतेदधिमासक: । तत्नाधिकेन तेनेव चान्त्रा: स्यु: सौरतोष्धिका: ॥ १८८ ॥ चान्द्रमासास्तदाप्येका प्राह्माश्चेत्रादयस्तत: । अधिमासतया तस्य पुन:प्रक्षेपसम्भवात्‌ ॥ १८९ ॥ सोरेष्वेबास्य यातेथु प्रक्षेपोष्प्युपपद्यते । अधिकोनास्तु ये चान्द्रा सौरमासा भवन्ति ते॥ १९० ॥ अधिक: सोरतश्चान्द्र: तेनेबाभिनवे5धिके । चेत्रादय स्ततोष्प्येता: कल्प्यन्ते सौरसिद्धेये ॥ १९१ ॥ यातत्वेनाधिकत्वेनाप्येको द्विनें तु युज्यताम्‌ । यदोव॑ यातचेत्रादिविनियोगेडधिकोडन्तिम: ॥१९२॥ चान््रच्छेदो' भवेद्यस्प सम्भवोधतीतचान्द्र क:+ । इब्छाप्रमाणयोरेकजातीयत्वो पपत्तित: ॥ १९३ ॥ अतो युगाधिमासो5ल्न त्यज्यतेबधघिकशेषतः । वतंमानाधिकावाप्तावन्यथासा न वास्तव: ॥ १९४ ॥ चेत्रादिभ्य: पृथरभुतो यतोडइसावधिक: पतेत्‌ । ह्ादशध्नेषु वर्षषु वतंमानाब्दसम्भवे: ॥ १९५ ॥। चेत्रादिमासेयुक्तेषु युगाधिकहतात्‌ स्वतः । युगसोरोद्धतातीताधिमाससहितेष्वतः ॥ १९६ ॥ व्याख्या--1. 1), चेत्रादिक 2. ८. चन्द्रच्छेदो 3. 0. भवेन्त्यस्य 4. ९, 9. चान्द्रतः �शलोका: २३-२६ ] प्रथमो5्ध्याय: २१ व्याख्या--1, 10. पुरः ' 2. B. wadt 3. युगाधिकस्य शोध्यत्वे तत्रेवाधिकशेषत: । याताधिमासाः पुूर्णा: स्पुरन्यथान्त्यो न पूर्यते ॥| १९७ ॥ दिनीकृता बतंमानचान्द्रातीतदिनान्विता: । पृथग्‌ युगावसाभ्यस्ता युगचान्द्रदिनोद्धुता:॥ १९८॥ त्यक्ता यातावमेलंब्ध: सावनाहगंणो गत: । तिथ्यन्तावधिक: सः स्यान्न तु रव्युदयावधिः ॥ १९९ ॥। अतोततिथिसंयोगे प्रक्षिप्यन्ते दिनानि यत्‌ । तिथय: सावनाहंष्यः पुर्बंमेव समाप्नुयु: ॥ २०० ॥ स्वल्पत्वात्‌ स्वेरवयवेरुदयावधयश्च ता: । युगभूदिनभकता: स्युस्ते चान्त्यावमशेषत: ॥ २०१ ॥ वर्तमानो5वमः सावनाहेंभ्यो गृह्मते यतः । उदयावधिकान्यकंसावनानि दिनानि हि ॥ २०२॥ न पुनस्तिथयों यासां समाप्ति: सावनात्‌ पुनां । उदयावधयो नित्यं तिथयो5वयवान्विता: ॥ २०३ ॥ नन्वत्रावमशेषोत्थचान्द्रावववर्सयुतेः + यातचान्द्ददिने्नोतो वर्तमानोडधिक: स्फुट: ॥ २०४ ॥ अतो युगादिकाभ्यस्तात्‌ क्ष्माहैरवमशेषतः । लब्धयुक्तो5धिमासस्थ शेष: पूर्वोदित: स्फूट: ॥ २०५॥ युगचान्द्रदिनर्भक्तास्ततो' मासादयो5धिकाः । त्याज्यास्तं भू दिनेभक्तात्‌ पूर्वोक्तावमशेषत: ॥ २०६ ॥ दिनानि रूपाच्चेत्नादिमासतिथ्यन्वितात्‌ तत:। चन्द्रस्त्रयो दशाभ्यस्ताच्छिष्टो5के: केवलादपि ॥ २०७ ॥ इत्थं चन्द्राकंयोरेव मध्यमानयन प्रति । विशेषों दशितोः्नेन *ब्ुवतेत्थमह॒गंणम्‌ ॥ २०८॥ A. qaaa; ९. ब्रुवतेथथंमहरगंणम्‌ ।। इति ॥ �RR सव्याख्ये तन्त्नेसंग्रहे [ श्रध्याय: १ चरणम् [ परिकर्माणि ] अथ त्रेराशिक वक्‍तुं परिकर्मा5दितो बुबे । aq agfamead यत्‌ सिद्धान्तंशिरोंमणी ॥ २०९ ॥ [ सद्धूलनव्यवकलिते ] कार्य: क्रमादुत्कमतो5थवाडू-योगो यथास्थानकमन्तरं वा॥ We Ul (लीलावती, १२) [ गुणनभ्‌ ] गुण्यान्त्यम हूं. गुणकेन हन्यादुत्सारितेनेवेमुपान्तिमादीन्‌ ॥ गुष्यस्त्वधो5धो गृणखण्डतुल्यस्तेः खण्डकः संगुणितो युतो वा ॥ २११॥ भक्‍तोी गुण: शुध्यति येन तेन लब्ध्या यो गुष्यी गुणितः फलं वा ॥ हिधा भवेद्‌ रूपधिभाग एवं स्थान: पृथग्वा गुणितः समेत: ॥ २१२ ॥ इष्टोनयुक्तेने भणेन निष्नो5सीष्टर्नगुण्यान्वित्वेजितों वा ॥ २१३ ॥ (लीलावती, १४-१६) [ भागहरणम्‌ ] भाज्याद्‌ हर: शुध्यति पंद्शुणः स्थादन्त्यात्‌ फल तत्‌ खलु भागहारे। समेन केनाप्यपवर्त्थं हारभाज्यों भवेद्‌ वा संतति सम्भवे तु ॥ २१४ ॥ (लीलावती, १५) [ staid | हे aafgara: कृतिरुच्यतेह स्थाप्योप्न्त्यवर्गो द्विगुणान्त्यनिध्ना: । स्वस्वोपरिष्टाच्च तथा परेडू:स्त्यकत्वान्त्यमुत्साय पुनश्च राशिम्‌ ॥ २१४ ॥ खण्डद्यस्थाभिह॒तिद्विनिध्नी तत्वण्डवर्गेक्ययुता कृतिर्वा । इष्टोनयुग्राशिवध: कृति: स्पादिष्टस्य बर्गंेण समन्वितो वा ॥ २१६ ॥। (लीलावती, १६-३०) [ वर्गगूलम्‌ ] त्यकत्वान्व्याद्‌ विषमात्‌ कृति हिगुंणयेन्मूलं समे तद्धृते त्यकत्वा लब्धर्क्गात तदादिविषमाल्लब्धं द्विनिध्न॑ न्यसेत्‌ । व्याख्या--1,. 8, लब्ध्याथ �इलोकाः २३-२६ ] Team Sate: ३३ पड़्कत्यां पडक्तिहते समेप्नयविषभात्‌ त्यक्तत्वाप्तवर्ग फल पड़कत्यां तब्‌ द्विगु् न्यसेदिति मुह: पडक्‍्तेदंल स्थात्‌ पद्म! ॥ २१७ ॥ है (लीलावती, २२) [ भागजाति: ] अन्योन्यहाराभिहतों हरांशौ cat: समच्छेदविधानमेवम्‌ । मिथो हराभ्यामपवर्तिताश्यां यहा हरांशो सुधियात्र गुण्यौ ॥॥ २१८ ॥ (लीलावती, ३०) [ प्रभागजाति: | लगा लवध्नाश्च हरा हरघ्ना भागप्रभागेबु सवर्णन? स्थात्‌ ॥ २१९ ॥ (लीलावती, ३२) [ भागानुबन्धभागापवाहौ ] छेदध्नरूपेष लवा धनर्णमेकस्य भागा अधिकोनकाश्चेत्‌ । स्वांशाधिकोन: खलु यत्र तत्न भागानुबन्धे च लवापवाहे । तलस्थहारेण हरं निहन्यात्‌ स्वांशाधिकोनेन च तेन भागान्‌? ॥ २२० ॥ (लीलावती, ३८) [ भिन्‍नसड्भूलित-व्यवकलितम्‌ ] योगोडन्तरं तुल्यहरांशकानां कल्प्यो हरो रूपमहारराशे: ॥ २२१ ॥। (लीलावती, ३७) [ स्‍िन्‍्नगुणनस्‌ ] अंशाहतिश्छेववर्धेन भक्ता लब्धं॑ विभिन्‍्ने TAT Ge ATU RAN (लीलावती, ३६) [ बिन्‍नभायहार: ] छेद लवं॑ च परिवत्यं हरस्प शेष: । कार्योज्य भागहरणे गुणनाविधिश्च ॥ २२३ ॥ (लीलावती, ४१) व्याख्या--1, 8. फलम्‌ ! 2. A. aay 3. ९. ते स्वभागात्‌ 5 �RY सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्यायः १ व्याख्या-1. 2. 3. 4. 5. 7 [ सिन्‍्नवर्गादि ] वर्गे कृतिर्घनविधो च घनौ विधेयो । हारांशयोरथ पदे च पद विधेयम्‌ ॥ २२४ ॥ (लीलावती, ४३) [ झ्ून्यपरिकर्म | योगे खं क्षेपसमं, वर्गादो खं, खभाजितो राशि: । Bet AM, GIT: खं, खगुणदिचिन्त्यश्च शेषबिधों ॥ २२५ ॥॥ शून्ये गुणके जाते खं, हारश्चेत्युनस्तथा राशि: । afaga एव ज्ञेय,स्तथेव खेनोनितश्च युत: ॥ २२६॥ (लीलावती, ४५-४६) [ संख्यासिद्धान्तः | पदार्थानां समस्‍्तानां संख्या संख्घानसाधनस्‌ । द्रव्यादिवद्‌ यथा! संख्या सापि संख्यायते क्वचित्‌ ॥ २२७ ॥ अभिन्नमथ भिन्‍्तं च संख्येयं द्विविध सतम्‌ । तत्नाभिन्नस्थ सेकत्वं द्वित्वाद्ं भिन्ननाधतम्‌' ॥ २२८॥॥ अभिनने पूर्णरूपोंउशिन्येकत्वसवतिष्ठते । द्वित्वादिक पृथरभूतेष्वस्थेबावयवेष्वपि ॥ २२९ ॥ यवि सद्धूलनाबुद्धिरनुगृह्लाति तान्‌ सिथः । तदभाषे पृथग्भूतेष्वप्येकलबमबस्थितस्‌ ॥। २३० ॥ व्वथाहि ते पृथरभूता गच्छन्त्येकेक्मेकताम्‌ । अभिन्‍ने स्फुटमेकत्व भिन्‍नेषु पृथगेकता ॥ २३१॥ भेदाभेदकृतस्तस्माद्‌ द्वित्वादिस्तद्विदां मतः ॥ पूर्णझूषा अवयवा" यतस्तुल्या:' पृथक्क्ृता: ॥ २३२ 0 Cc. यया 3. 0, 8७०४७ 7०४०॥॥8 भवेत्‌ 2150 given for Haq | . भिन्‍नत्व 8.8. 0. साधनगोचरम्‌; 0. साघनम्‌ थाते WAT as alt. readings. ८2, यथा हि 6. 07. पूर्वरूपादवयवात्‌ 0, 0. मिघस्तुल्या: �इलोका) ३३-२६ | प्रथमोड्ध्यायः RY व्यास्या--1. 4. 5. Mo Foy a > p> 0 0 भिन्नरूपा सिथस्तस्माद्‌ विभज्यन्ते न संख्यया । कुतश्चिदयत्र सामान्यादभेदो भिन्नतावि! च ॥ २३३ ॥ भिन्नजातिष्वपि मिथस्तत्न द्वित्वादिकं भवेत्‌ । एकत्वादिपरार्धान्ता संख्या संख्पेयसंश्रिता ॥ २३४ ॥ अंशांशिनिष्ठितत्वेन दविधैवाभ्युपगम्पते । अंशांशिकल्पना चेय॑ सापेक्षेव मिथोइन्वयात्‌ ॥ २३५ ॥ “तथा ह्यनुपलब्धेंडशिन्यंशित्व* बस्तुनः कथम्‌ । नेवांशित्वं भवेदंशानु पलब्धौ च कस्पचित्‌ ॥ २३६ ॥ अंशित्वव्यवहारस्तु रूपे लाक्षणिको भवेत्‌ । पेनांशिनि तु “रूपत्वं रूपेंइशित्वं च भण्यते ॥ २३७ ॥ रूपाणां पूर्णरूपाणां छेदाप्तानां तथांशिनाम्‌ । छेदच्छिन्नतया साम्पमुभयेषां च सम्मतम्‌ ॥ २३८ ॥ संख्याया स्थानसंज्ञादिकरणं व्यावहारिकम्‌ । HAA THAT KT? तदानन्त्यान्त शक्यते ॥ २३९ ॥ एकंकयोगात्‌ दित्वादिसंख्येकस्मिन्चिरन्‍्तरम्‌ । उत्तरोत्तर संख्या: स्पुस्ततः सद्भूलनात्मिका: ॥ Wott तद्ददेकेकविश्लेषात्‌ संख्याश्चाधोगता अपि । संख्यास्वरूपकथनाद्‌ योगमेदो ततः स्फूटो ॥॥ २४१ ॥ क्षिप्यन्ते व्यक्तयो यावत्‌कृत्वो यत्र तथोष्य सा । संख्यास्वरूपकथनादेवार्थत्वं प्रसिद्धथति ।| २४२ ॥। एवं agtad संख्यास्वरूपकथनाद्‌ भवेत्‌ । यावत्यो व्यक्तय: शोध्या: तत्संख्यापि च ताबती ॥ WRU - 9. भिन्‍नदाषि 2. 28. 8. 00. तथाइनुप - शिब्यपरत्वं ; 0, छ4्क॒, ०0, ० वस्तुनः कथम्‌ + OM. EGF to AIF, two lines below. - छेदहीनतया 6. B. गणना कु * ०७, उत्तरीत्तर �२६ सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे | अध्याय: १ अधोगतेष्टसंख्याया इति भेदोषपि सिद्धच्यति । waa लाघवार्थ तु कथिते परिकर्मणि ॥ Vee ॥ वृद्धिक्षयात्मकत्वेन विभकतं गणितं द्विधा । तत्र वृद्धघाक्षयाँ योगगुणवर्गघना समता: ॥ BYU क्षयाश्रयों भेवहा रो हे वर्गंघनयो: पदे । बुद्ेः क्षयस्थ च स्थान तत्‌ प्रत्येक चतुविधम्‌ ॥ २४६ ॥॥ संयोगादिषु यत्‌ पूर्व तत्‌ परत्रोपयुज्यते । योगो गुणे, गुणों वर्ग, स घने चोपयुज्यते ॥ २४७ ॥ भागहारे वर्गमूले घनमूले तथापर: । त्रयाणामेवसृध्वोध्व॑सुपधोगक्रमों सतः ॥ रे४ंद ॥ तथाहि* यस्यकस्थापि गुण्यत्वे येनकेनचित्‌ । गुणव्यक्तिहेता गुण्यव्यक्तिः संयुज्यते सिथः ॥ २४९ ।। राश्योयोगिाश्रयस्तस्माप्िियम: क्रियते गुणे । बर्गेप्येष विधियंत्र राशि: ata BAT Wo ul स्वेनात्न गुणनाद्‌ राशेगुंण एवं नियम्यते । घनकर्मंणि योगादित्नय मप्युपयुज्यते ॥ २५१ ॥ तथा ह्त्र घने राशिद्विघ्नेनेव निहन्यते । गृण्यो वा गृणवर्गेण गुण्यवर्गो गुणेन वा ॥ २५२ ॥ एवं संयोगगुणनावर्गें सिद्धों भवेद्‌ घन: । भागहारादिषु तथा वियोगा्ुपयुज्यते ॥ २४५३ ॥ हायंराशेयंथास्थानं हारावृत्तेविशोधनात्‌ । हारेष्य मूले सदृशद्विघातो बर्गराशित: ॥ २५४ ॥1 खण्डमुलेःन्त्यखण्डस्य वर्गो द्विध्नं च तत्पदम्‌ । उपान्त्यखण्डगुणितमवर्गाद्‌ वर्गत: कृतिम ॥ २५४५ ॥ व्याख्या--1. हे. श्रयो 2. 86. 8, तथापि 3. ८. योगाहँयो: 4. 8. क्रम णि त्रय 5. 8. द्वियोगा [0 वियोगा 6. ४. गुणिता वर्गाद्व्गंस्ततः कृति; �शलोका: २३-२६ ] प्रथमो5ध्याय: Ww स्थानापकर्षेणावृत्त्या' शोध्यानीति हि तत्कम: । एवं तु भागहारादो वियोगाद्युपयुज्यते ॥ २५६ ॥ एतदष्टविधं वृद्धिक्षयस्थं गणितं ततः । व्याप्तोष्टाभिश्चा तेरेव कृत्सनो गणितसड्चय: ॥ २५७ ॥ गणित सकल॑ वृद्धिक्षपाधीनं हि सबंदा ॥ २५८ ॥ अगुणेन केनाप्यावृत्तिगुण्यस्य गुणनेष्यते । स्थाने arafar asx: स्युगुंणे तत्र स्थितैस्तु तेः ॥ २५९ ॥॥ गरुण्य आवर्तनीयो5त्न ग्रणाख्यपरिकर्मणा । आदो गुणेन गुण्यान्त्यस्थानाड्टान्‌ गृणयेदिह्‌ ॥ २६० ॥ गुणिता5गुणिताडूननां गुण्ये येन न सद्भूर: । तथाहि गुण्यान्त्यपदे गुणेन प्रथमं हते RRL UN उपान्त्यादिपदं नानुप्रविशेद्‌ गुणितं फलम्‌ । यत्पूर्ण पूर्णरूपेण हत॑ तत्स्थानतो निजात्‌ ॥ २६२ ॥ अध्वेस्थानं प्रयात्येव न कदाचिदधों ब्रजेत्‌ | तत: प्राग्गुणितेड्ल्त्याडे न केनाप्यस्थ सद्भूरः ॥ २६३ ॥ गुण्यस्पाद्यपदाडरूषु प्रागेव गुणितेषु तु । द्वितीयादिपदाश्यस्ता ब्रजेयुस्तादृशं पदम्‌ ॥ २६४ ।। तत्रत्ये रहताडरेस्ते सड्धीय॑न्ते ततो हृता: । अतो&त्र गुणने पूर्व गुण्यान्त्या डुगो निहन्यते ।1 २६५॥। गुणेन यत्र गुण्यान्त्यपदादिः सोडपि तिष्ठति । अतोछत्न गुण्यगुणयो: स्थानानामिह संयुतिः ॥ २६६ ॥ एकोना गुणितस्थानसंख्या सेव युतिः क्वचित्‌ । स्थानह्यनिविष्टत्वाद्‌ द्योरन्त्याडू:योहेतेः ॥ २६७ ॥॥ व्याख्या --1. 3. 4, A, ४8. कषंणे वृत्त्या 2. ८. व्याप्तोडष्टभिश्च Verses 259-295, गृणने (0 को नु wagJard, are the same as the verses under yumpafir dagaetat: in Kriyakramakari, Com. on verse 17 of the Lilavati of Bhaskara II, (V.Y.R. Inst., Hoshiarpur, 1975) ,pp. 16-19. A.C. ger 5. ९. यावति एकोस्य गुणे �Qs सव्याख्ये तन्व्रसंग्रहे [ अध्याय) १ गृष्बान्त्याडूधन्‌ गुणेनादो हत्वोपान्त्यादिक FA गुष्यभुत्साय वा हन्याद्‌ गुण तमपसाय या ॥ २६८ ॥ गुण्यस्याद्यपदाड्ून्तं हन्यादेवं! सुहर्मुहः । पदानां नियमों न स्थात्‌! गुण्यन्तेज्मूनि चेत्‌ पृथर्‌ ॥ २६९ ॥ आदावुपान्त्यमाद्यं वोपाद्यं AT EAT Aa: | एवं कारत्स्न्येंन गुण्यस्य गुणेन गुणनोदिता ॥ २७० ॥ खण्डा गुणस्य ये गुण्यं तावद्धा परिकल्पयन्‌ । खण्डाडूनिहतास्ते तु संयकता गुणितं फलम्‌ ॥ २७१ ॥ गृणव्यक्तिमिता युण्या योज्या वा गुणितं फलम्‌ ॥ गुण्यव्यक्तिमितान्‌? कृत्वा गुणान्‌ युझ्जीत वा गुणे ॥ २७२ ॥ गुणस्थानेस्तवडूंश्च ह॒त्वा गुण्यं तु योजयेत्‌ रूपस्थानविभागेन द्विधेत्यं गुणनोदिता ॥ २७३ ॥ निश्शेषहरणार्थ यः कल्पितो हारकों गुणे । तेन हारेण गुणितं गुण्यं हन्यात्‌ फलेत च ॥ २७४॥॥ UT THT गुण्ये वा कल्प्यते सति सम्भवे । यत्रेष्टोनगुणाभ्यस्तो गृष्यः स्वस्वगुणाहतात्‌ ॥ २७५ ॥ इष्टघ्नगुण्येनोनः स्थात्‌ स॒ पुनः क्षिप्यत्ते ततः । इष्टयुक्तेन गुणिते गुण्ये सोइभ््यधिकोउन्यतः ॥ २७६ ॥ तत इष्ठगुणो गुण्पस्त्याज्य: संवर्गतस्तयो: ॥ इष्टोनयुक्ते गुण्ये तु गुण इष्टाहतस्तथा* ॥ २७७ ॥ न्यूनो<धिकश्च गुणितात्‌ क्षेप्यस्त्याज्योध्प्यतो5्त्न सः । इष्टोनयोहं यो रन्येष्टाहुतो तावुभौ क्षिपेत्‌ ॥ २७८ ॥ तत्रेष्टयोइयोघति क्षिप्ते स्थाद्‌ गुणितं फलम्‌ 1 घाते तथेष्टयुतयो: स्वान्येष्टध्नावुभौ त्यजेत्‌ ॥ २७९ ॥ व्याख्या--1, 8. हन्यादेव 2. ८. नियमोन्य(: ) स्थात्‌ 3. 3. 8. 8. गरुणव्यक्तिमितानू 4. ९. इष्टाहतं तथा ८, त्याज्यों हतोञ्त्र सः �एलोकाः २३-२६ ] प्रथमोड्ध्यायः २९ क्षिपेदिष्टाह॒ति प्राग्वद्‌ गुणितं तु फल स्फुटम्‌ । इयोरिष्टोनयुतयोर्यू गपद्‌ गुणगुण्बयो: ॥ २८० ॥ स्यल्पेष्टनिहतोइनल्पस्तदिष्टनिहतो5पर: । क्षेप्यस्त्याज्यश्च॒ संवर्गाद्‌ हृयोरिष्ठाह॒ति त्यजेत्‌ ॥ २०१ ॥ गुणगुण्यद्याभ्यासादिष्टधातो5धिको यत: । तथयुक्तिः छेद्यके! सम्यग्‌ बोधनीयाः विचक्षणेः ॥ २८२ ॥॥ गुण्यव्यक्त्यायतं” घातक्षेत्रं स्थाद्‌ गुणविस्तृतम्‌ । समकर्ण च तद्े्यं तथायतचतुर्भुजम्‌ ॥ २८३ ॥ पार्श्वद्वितयसंवर्गात्‌ तत् क्षेत्रफल स्फुटम्‌ । गुण्यपाश्वें प्रतिव्यक्ति च्छन्ना: खण्डा: गुणायता: ॥ २८४ ॥ गुणपाश्वें च raed fea: खण्डा: पृथक्‌ ततः । कुतश्चित॒कोणतो गुण्यखण्डान्ते खण्डयेत्‌ ततः॥ २८५ ॥ अन्यत्र ग्रुणखण्डान्ते पाश्वें प्रतिभुजावधि । खण्डघातात्मका: खण्डास्ततो घाते भवन्ति हि ॥ २८६ ॥ यावदिच्छे च ते खण्डा: कल्प्यन्तां गुणगुण्ययो: । इष्टोनाल्पहतेडनल्पेइनल्पदीरघेष्टविस्तृतम्‌ ॥ २८७ ॥ क्षेत्रं त्वपरिपूर्ण स्थात्‌ क्षिप्यत्ते तेन तत्न तत्‌ । इष्टान्विताल्पध्नेइनल्पे त्वाधिक्यात्‌ तद्दिशोध्यते ॥| २८८ ॥ इष्टोनयूतयोघाति युगपद्‌ गुणगुण्ययो: । £इष्टोनस्त्वधिकेष्टघ्नो वास्तवादतिरिच्यते ॥ २८९ ॥ अत एवाधिकेष्टघ्न इष्टोन: शोध्यते ततः । इष्टोनेष्टहतश्चान्यो हीन: क्षेत्राततु वास्तवात्‌ ॥ २९० ॥ a इष्टोनेष्टेष्टयुग्घातस्तदर्ध॑ क्षिप्यतते त्विह । आधिक्यादिष्टघातस्य स पुनस्त्यज्यते तत: ॥ २९१ ॥ व्यास्या--1, A.C. Bea 2. 8. शोधघनीया 3. गुष्यवृत्त्यायतं 4. C, omits this line and the next, � Ro सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्याय: १ gee aera satay गुणकर्मणि दर्शित: । बिस्तरेण तु तद्युक्ति गदितुं को नु शकनुयात्‌ ॥ २६२ ॥ [ भागहरणवासना ] 'प्लागात्मना भाज्यराशे: स्वीकारो हरणं मतम्‌। यदावृत्तो भागहारः झोध्यो भाज्यात्‌ फलं तु तत्‌ ॥ २९३ ॥ भाज्यस्यान्त्यपदात्‌ प्राग्वद्‌ हारावृत्तिविशोध्यते । तत्फलोड्धारसौकर्यान्नान्यत्‌ तत्र नियासकम्‌ 1। २९४ ॥। तथा झ्वावृत्तिबाहुलय॑ वेद्यं स्थानवशात्‌ क्वचित्‌ । अत एवात्र भाज्यान्त्याड्भावधि स्थाप्यते हर: ॥ २९५ ॥। भाज्योपान्त्यावधित्व॑ं वा हारस्पौचित्यतः क्वचित्‌ । भाज्याद यावतिये स्थाने हारावृत्तिविशोध्यते ॥ २९६ Ul लब्धं तावतिथे स्थाने तत्फलं स्थापयेद्‌ बुधः । हारापसरणाल्लभ्पान्याधस्थानि फलान्यपि ॥ २९७ ७ हारावृत्तेरशोध्यत्वे शुन्यं वा कुत्नचित्‌ फलम्‌ ॥ २९८ ॥ [ वर्गकसंबासना ] श्वर्गे समद्विधातेःत्र राशि: स्वेनेव हन्यते । रूपस्थानविभागेन तत्न खण्डढये कृते ॥ २९९ ॥ समद्विघातेन पृथक्‌ तयोवं्गंद्यये झते । वर्ग: समद्विघातात्मा कृत्स्नरादेन जायते ॥ Zoo li खण्डो द्वौ स्वेतरावृत्तो हीयेते तत्कृतेयंत: | खण्डयोरुभयोवंगंद्ये तत्र कृते पृथक्‌ ॥ ३०१ ॥ तत्र खण्डद्वयाभ्यास: क्षिप्यते ह्विगुणस्तत: । द्विष्नेकखण्डगुणित: क्षेप्यः खण्डोडथवाइपर: ॥ ३०२ ॥ sateat—1. Verses 293-98 are thesame as in Kriyakramakari, under Lilavati, 18, (edn., p. 22). Verses 299-372 are the same as in Kriyakramakari, under Lilavati, 21, (edn., pp. 29-36). �इलोका: २३-२६ ] प्रथमो5्ध्याय: ३१ तत्न स्थानविभागेन वर्गे खण्डढ्ये कृते । अन्त्यस्थानगतस्त्वेक उपान्त्यादिगतो5पर: ॥॥ ३०३ ॥ यद्वाद्यस्थानगस्त्वेको द्वितीयादिगतो5परः । अन्त्याडूूवर्गे प्राह्‌ न्यस्ते वर्गे वाद्याडूःतः कृते ॥ ३०४ ।॥। द्विध्नन्यस्तपदाभ्यस्तात्‌ क्षिपेदद्धायनथापरान्‌ । एवं वर्ग विधिवंग्यंराशे: खण्डद्ये कृते ॥ ३०५ ॥ यथा गुणस्य खण्डाश्यां गुण्य: कृत्स्नो निहन्यते । खण्डो गुणस्य हन्येते तथा कृत्स्नगुणेन च ॥ ३०६ ॥ खण्डद्वये तु प्रत्येक कल्पिते ग्ुणगृण्ययो: । द्वाभ्यां गुणस्य खण्डाभ्यां हन्तव्यों गुणखण्डकी ॥ ३०७ ॥ aa at स्वतुल्यों दो खण्डावन्यादृशों परो। गघात: स्वतुल्पखण्डाभ्यां तत्न वर्गहयात्‌ तयो: ॥ ३०८ ॥ अन्यादुक्‌ खण्डगुणनं तयोर्घातद्यादः भवेत्‌ । हन्तव्यों गुणखण्डो दो गुणखण्डद्येन तत्‌ ॥ ३०९ ॥ अन्त्याडू: एक: खण्ड: स्थादुपान््यादिरथापर: । उपान्त्यादेयंदन्त्येन तस्योपान्त्यादिना च यत्‌ ॥ ३१० ॥ गुणनं तदुपान्त्यादेद्विध्तान्त्यहननाद्‌ भवेत्‌ । भिद्यते गुण्यगुणयो: परिवृत्त्या न तत्फलम्‌ ॥ ३११ ॥ अन्त्यस्थान्त्येन चोपान्त्यादिनोपान्त्यस्य यो बधः | तावुभावुभयोवरगंकर्मणव प्रसिध्यत: ॥ ३१२ ॥ न्यस्तेष्न्त्यवग्गे प्राग्‌ द्विघ्नतत्पदेन हता: परे । उपान्त्याद्यास्ततस्तेषां वर्ग: स्थाप्यः क्रमादिह ॥ ३१३ ॥ अन्त्यवर्गादुपान्त्यान्त्यघातस्थानं निकृष्यते ।१ अन्त्यान्त्यघातादन्त्योपान्त्याहतेरपकर्षत: ॥॥ ३१४ ॥ व्यास्या--1. A. ater get; 8.0. खातः स्वतुल्य 2, C. gat for gary * 3, Ba yous �श्र सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ उपान्त्यादे: कृतिस्तस्माद्‌ घाततो5पि निकृष्पते 1 घातस्थानं भवेन्मध्ये ततोःन्त्योपान्त्यवगंयो: ।। ३१५ ॥ अतोषत्न सर्ववर्गाणां स्थाने तु विषमे स्थिति: । घातात्मनां तु खण्डानां समस्थाने स्थितिसंता ॥ ३१६ ॥। अन्त्योपान्त्यक्रमों योज्य उपान्त्यादिष्वषि क्रमात्‌ । अखण्डवर्ग तत्खण्डपरिकल्पनतः कझृते ॥ ३१७ ॥ दो वर्गों खण्डयोद्दौ च संवर्गाविति ते स्थिता: 1 खण्डयोरुभयोव॑गो' तत्संवर्गद्रयान्वितों ॥ ३१८ ॥ अखण्डराशेवर्ग: स्थादित्येतद्‌ युज्यते ततः । RE स्वल्पमहत्खण्डहतिरल्पस्य बर्गतः ॥ ३१९ '॥ खण्डान्तराहतस्वल्पखण्डे नाभ्यधिको भवेत्‌ । खण्डान्तरमहाखण्डस्थाधिक्यं स्वल्पखण्डत: ॥ ३२० ॥ aa स्वल्पः स्वनिहतस्तद्वर्ग: प्रागुदीरितः । महाखण्डहतस्वल्पस्तत्संवर्गश्च कोतित: ॥ ३२१ ॥ खण्डान्तराहुतः स्वल्पस्तद्घाते मह॒दल्पयो: ॥ अधिको5ल्पक्वतेस्तद्वत्‌ खण्डान्तरहतों महान्‌ ॥ ३२२ ॥ हीयते महतो वर्गादत: खण्डान्तरघ्नयो: । खण्डयोरल्पमहतोभेंदा भेदकृते: सम: ॥ ३२३ ॥ घातयोरुभयोयों गाद् ग॑ं योगो४ तिरिच्यते । खण्डयोरुभयोवेगो ततो घातद्यान्वितो ॥| ३२४ ७४ चतुध्न॑घातसंयुक्तखण्डान्तरक्ृते: सभौ । खण्डघातश्चतुष्नो$तो भेदवर्मान्वितः कृति: ॥ ३२५ ॥ मूले मूलेन गुणिते वर्गराशिभंवेदिह । इष्टोनेन हते तस्मिन्मूलमिष्टाहतं तत: ॥॥ ३२६ ॥ हीयते वर्धते त्विष्टहृतमिष्टोनमेव aw इष्टोनभिष्टगुणितमधिक यत्र वर्गंत: ॥ ३२७ tt व्यास्या--1, 8, 8. स्थिती �शलोका: २३-२६ ] प्रथमो&्ध्यायः ३३ त्त० सं० | तत्नेष्टगुणमिष्टोनमून चेद्वर्ग एवं सः । इह त्विष्टगुण मूल हीयते कर्म राशित: ॥1 ३२८ ॥ इष्टाहतस्थ मूलस्य तद्ध्नेष्टोनस्थ चान्तरम्‌ । क्षेप्पमिष्टोनयुग्‌ घाते तद्हेष्टकृते: समम्‌ ॥ ३२९ ॥ इष्टबर्गयुतस्तस्मादिष्टोनयुतयोबंधः । इष्टराशेभंवेद्वयं इत्येतदुपपद्चते ॥ ३३० 1 आद्यवर्ग स्त्विह द्विध्नतन्मूलेष्टवधान्वित: । इष्टवर्गेण च युतो वर्ग इष्टयुतस्य तत् ॥ ३३१ ॥ आद्यवर्गस्त्विह द्विष्नमूलयुक्त: सरूपक: । एकोत्तराणामूर्वोध्व वर्ग एकादितो भवेत्‌ ॥ ३३२ ॥ एकादिद्विचयश्रेणीफलं बर्गस्ततो भवेत्‌ । इष्टस्य वर्गो द्विध्नेष्टहतान्येष्टयुतोनित: 11 ३३३ ॥ अन्येष्टवर्ग युक्‍्तो तो वर्गों तद्योगभेदयों: । कुतश्चिद्वगंतो दिघ्नतन्मूलेष्टवधान्वितात्‌ ॥ ३३४ ॥ इष्टवर्गयुतान्मूलं राशिरिष्टान्बिती भवेत्‌ । दिघ्नस्वमूलेष्टवधहीनाद्‌ बर्याच्च कस्यचित्‌ ॥ ३३५ ॥ इष्टवर्गयुतान्मूलं राशिरिष्टान्बितस्तत: 4 दिघ्नेष्टनिहतं द्विघ्नमूल्र वर्गान्‍्त्रं तत: ॥ ३३६ ॥ चतु्गुणेष्टं निह॒तं वा स्याविष्टोनयुक्तयो: । इष्टयोमंध्यगो राशिस्तदन्तरदलाहतः ॥॥ ३३७ 0 चतुर्गुणो5यवा द्विघ्नः कत्स्नराश्यन्तराहत: । वर्गान्तरं भवेद्राश्योदयोरिति मनीषिण: ॥ ३३८ ४ तथुक्तिस्तादुशक्षेत्रदर्शनादवगस्थते । ससकर्ण विधायाय क्षेत्र समचतुर्भुजम्‌ ॥ ३३९ ॥ युक्ति तु वर्गघातादेस्तत्र सम्यक्‌ प्रदर्शयेत्‌ । कुतश्चित्‌कोणत: स्वल्पखण्डान्ते पाश्वंयोईयो: ॥ ३४० ४ दारयेत्‌ प्रतिपाश्वान्त यथा खण्डचतुष्टयन्‌ | तत्न तत्कोणसंयुक्‍्त स्वल्पतुल्यचतुर्भुजम्‌ ॥ ३४१ कष �RY सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ प्रतिकोणगतं तस्मान्महाखण्डचतुर्भुजम्‌ । बर्गक्षेत्रात्मकं चेतद्‌ हयं कोणाशितं मिथ: ॥ ३४२ ॥ चतुर्णाम्षपि बाहुनां तुल्यत्वादुभयोरपि । अन्यकोणहयमते क्षेत्रे घातात्मके उभे ॥ ३४३ ॥ खण्डेन मह॒ता देध्य तयो: स्वल्पेन विस्तृतिः 1 अखण्डवर्गस्ते: खण्डेश्चतुनि: परिपूर्यते ॥ ३४४ ॥॥ वर्गाध्यां खण्डयोस्तत्र वर्गंखण्डद्रय कृतम्‌ । घातात्मक हय॑ द्विघ्नस्येकस्यान्यवधादपि ॥ ३४५ ॥। खण्डद्याहृतिद्विष्नी वर्गाभ्यां खण्डयोस्तयो: । युक्‍ता त्वखण्डवर्ग:! स्थादित्येतद्‌ युज्यते ततः ॥ ३४६ ॥ एष एवं विधि: खण्डबहुत्वेःप्पतिदिश्यताम्‌ 1 खण्डान्तरान्तरे च्छिन्दाद्‌ वर्गक्षेत्रं महत्‌ पुनः ॥ २३४७ ॥ यथा तत्खष्डयोदेध्यं महाखण्डसमं भवेत््‌ । एकोउ5ल्पखण्डविस्तीणंः पर: खण्डान्तरेण क् ॥ रेडं८ ॥ क्षेत्र महत्‌ तयोस्तत्न घातक्षेत्रदयाकृति । स्वल्पेन विस्तृतेदेर्ष्यात्‌ त्रयाणां महतां तथा ॥ रे४९ HI यत्खण्डान्तरविस्तीर्ण महाखण्डेन चायतस्‌ | तत्स्वल्पखण्डवर्गस्थ सन्दध्यात्‌ पाश्व॑तस्तथाँ ॥ ३५० ॥ यथास्य महता देध्यँ विस्तार: स्वल्पसल्सित: । तत्तः खण्डान्तरक्ृति: कोणे क्वाप्यस्य शिष्यते ॥ श५१ ॥ तथापि नेव क्षेत्र तत्‌ घातक्षेत्रसमं यत: । मिथ: प्रश्लिष्टविस्तारदेघ्येपाश्वंहयैश्व ते: ॥ ३५२ ॥४ फर्यात्‌ तथाविध क्षेत्रं यदखण्डचतुर्भुजम्‌ । अपूर्ण तत्न तन्मध्ये खण्डान्तरचतुर्भुजम्‌ ॥ ३५३ ।॥ तथाविधं तत्‌ प्रक्षेप्यं यत्तु पूर्व पृथक्क्ृतम्‌ ॥ अखण्डवर्गक्षेत्र तत्‌ भवेत्‌ समचतुर्भुजम्‌ ॥ ३४४ ॥ ब्या्या--1. 8. ८. युक्‍तापसण्डवर्ग: 2... #&. तक �श्लोका: २३-२६ ] प्रथमोड्ध्याय: रेप घाते चतुर्गुणे खण्डान्तरवर्गसमन्विते अखण्डराशेवंर्ग: स्थादित्येतद्युज्यते तत: 1 ३५५ ॥ वगक्षेत्रं तु यत्युवंभ॒ुक्तं समचतुर्भुजम्‌ । तत्तु द्वितीयेनेष्टेन छिन्द्यादापादमस्तकम्‌ 1 ३५६ ॥ तथा सत्यायतचतुर्भुज क्षेत्रदयं भवेत्‌ । एत इष्टोनविस्तारस्तत्रान्योड्पीष्टविश्तृति: ॥ ३५७ ॥ आद्यराशिसमायासावुभावषि तथाकृतो । सन्दध्यान्महतः स्वल्पभुजे पाश्वे तथाउपरम्‌ ॥ ३५८ ॥॥ स्वल्पेष्टवर्गस्तत्कोणे यथा क्वाप्यवशिष्यते । त॑ विनेष्टोनयुग्राश्योर्घातक्षेत्र॒स्प दर्शनात्‌ ॥ ३५९ ॥ इष्दोनयुतयोर्घातो हीन इष्टकृतेस्तत। । इष्टोनयुग्राशिवध इष्टवर्गयुतस्तत: ॥ ३६० ॥ अखण्डेष्टक्ृतिः स्थादित्येतदप्युपपद्यते । बर्गयोगो ट्विगुणितों योगवर्यात्तथाधिक: ॥ ३६१ ॥ राश्यन्तरस्य वर्गेणेत्येतदप्यत्र लक्ष्यते ॥ वर्गों दो खण्डयोर्घातो द्वावखण्डक्ृतो स्थिता:॥ ३६२ ॥ वर्गद्रयं भेदकृत्या होन॑ घात'दयादपि । योगवर्गे भवेद्वंदरयं घातद्वयं दयो: ॥ ३६३ ॥॥ वर्धते भेंदवर्गे ग द्विघ्ना वर्गयुतिस्तत: 1 इतीवमुक्तमार्गेण क्षेत्रकल्पनत: स्थितम्‌ ॥ ३६४ । दिध्नभेवहतः स्तल्पो भेदवर्यस्तथा हयो: । यथा योगान्‍्तराभ्यासो राश्योव॑र्वान्तरं भवेत्‌ ॥ ३६५ ॥ राश्योभेंदेन भेदो४पि द्विध्नोडल्पेप्प्यत्न” हन्यते । भेदान्वितोइल्प: स महान्‌ योग: स्वल्पयुतश्च सः ॥ ३६६ ॥ व्यास्पा--1. 2. D. breaks in the middle of a leaf, the rest of the leaf being left blank. Also it has a confused ending : da 4 arta 0. दिघ्ताल्पोप्यत्र �३६ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ राश्योयोगान्तराभ्यासो वर्गभेदस्ततो सतः । राश्योयोगान्तरास्यासे कुर्यात्‌ खण्डढ्यं पृथत्‌ ॥ ३६७ ॥ भेदाहतो महानेकस्तत्रान्योहहपस्तदाहत: । सहाखण्डादपि तथा कुर्यात्‌ क्षेत्रद्यं पृथक्‌ ॥ ३६८ ॥। स्वल्पो भेदाहतोड्त्रेको भेदवर्गस्तथापर:। पाइवेयोः स्वल्पवर्गस्य भेद: स्वल्पवधदयम्‌:॥॥ ३६९ ॥ सन्दध्यात्‌ भेदवर्ग च- तत्सक्त कोणगं तथा । अखण्डवर्गक्षेत्रं तत्‌ भवेव्‌ खण्डचतुष्कत; ॥ ३७० ॥ एकादिद्विचयानां यत्फलं सद्भुलितात्मकम्‌ । तेराच्यपाश्वंद्वितवसुश्लिष्टंसत्तरोत्तरम्‌ ॥ ३७१ ॥ गच्छतुल्पचतुर्बाही वेच्यं वर्गफल तु तत्‌॥ ३७२ ॥ [ वर्गसूलबासना ] 2एकाविद्विचयश्रेण्यां भवेदन्त्यफल तु.यत्‌ । aaa Age TEBE TIGA WAT Nn Roz ॥ तभा ह्मन्त्यधनं द्विध्नात्‌ गच्छादेकोनितं भवेत्‌ । मुखादुपरि सर्वेषां पदानां दिगुणत्वत: ॥॥ ३७४ ॥ सुखयोगेन तेष्वन्त्यधनसम्पादनादषि 1 तत्नेकस्य मुखस्यापि क्षेपाद्‌ द्विघ्कं तु ततृपदम्‌ ॥ २७५ ॥ ?[ द्वितीयोषान्त्ययोर्योगाद्‌] भुयोष्प्येतत्‌ पवद्दयस्‌ । एवं तदन्तर्गतेषु छुहु्योगाद्‌ द॒योढ यो: 11 ३७६ ॥॥ श्षेत्रं पदाधंविस्तारं ततो द्विघ्न॑पदायतम्‌ । आयाम सध्यतश्छित्त्या पाश्वयोयोजयेत्तु तो ॥ ३७७ ॥१ व्याख्या--1. Verses 373-84 are the same as in Kriyakramakari under Lilavati 23, verses 20b-31, (edn., pp. 43-44.) Mss. corrupt : A.C. द्वितीयो वाक्ययोर्योगात्‌; 8. द्वितीयोयान्त्ययों- योगात्‌ A, fas for feet �इलोकाः २३-२६ ] - प्रथमो&्ष्याय:ः ३७ व्याख्या --1, बर्गक्षेत्रं भवेदेतत्‌ ततो गच्छचतुर्भुजम्‌ । एकस्य वर्गों रूपेण मुखेनेब समो भवेत्‌ ॥ ३७८ ॥॥ दचादीनां द्विचपश्चेणिक्षेत्रं सरवंधनेः समः । योगास्तराहतिवर्गान्तरं यस्मात्पर्वशितम्‌ ॥ ३७९ ॥ रूपोत्तराणां योगा: स्युः द्ृश्नधिका: पूर्वपूर्वतः । आद्यो योगी ययोस्तस्माद्‌ द्वितीयो रूँपयुक्तयों: ॥ ३८० ॥॥ योग इत्याद्ययोगात्‌ स ह्विंतीयी5ध्यधिको न किम्‌ । रूपोत्तराणां सर्वेषामेकमेबान्तरं भवेत्‌ ॥ ३५१॥ योगान्‍्तराहतिस्तस्मादृध्वोध्व दच्नघिका भवेत्‌ । योगान्तराहतेवेर्गान्‍्तरत्वं दशंयिष्यते Rsk uu anit वर्गान्तरयुत: स्वोध्बवर्गों भवेत्‌ स्फुटम्‌ । रूपादिद्विचयश्रेणी फलान्यत्र पृथक्‌ पदे ॥ ३८३ ॥ वर्गान्तराणि, तद्योगो भवेद्वर्ग फल ततः । ततश्चतुर्भुजाद गन्मूलमेकभुजोन्तय:” ॥। रे८ढ़ ।॥ [. वर्गमूलकर्मवासना ] #व्याख्यातमूलकर्मापि युक्‍त्येक्याद्र्गकर्मणा । किन्तु यद्वि झृतिवंगस्तन्मूलं स्वपदस्थिति: ॥ ३८५ ॥। अतो वर्गात्‌ परावृत्य गणितान्पूलमिष्यते । युतो शुद्धिर्युति: शुद्धों, ग्रुणो हारे, हरे गुणः ॥ ३८६ ॥ at oa, पदे वर्ग: परावृत्तों प्रकल्प्यते । स्थानापकर्ष चोत्कर्षस्तदुत्कर्षेषपक्ृष्ठता | ३८७ ॥ RE OAs are, TAA TTT | इत्थं योज्य: परावृत्तो यथोद्वेशं विपयंप: ॥ ३८८ ॥ 8, श्रेढ़ी 2. 8. भुजोन्नतः Verses 385-97 are the same as in Kriyakramakari, verses 8-20, under Lilavati, 23, (edn., p. 42). �Rs सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्याय: १ कार्यकारणभावाख्य: सम्बन्धो वर्गसुलयो: ॥ अतो हेतुपदेनापि क्वचिन्मूलमिहोच्यते ॥ ३८९ ॥ इह फेनचिदावृत्त कस्याप्यक्यासजं फलम्‌ । अपवृत्त तु कस्यापि केनचिद्विहृतं फलस्‌ ॥। Aso tt वर्यमूलेड्नत्यविषमाद्‌ वर्गशुद्धिविधीयते । विशुद्धवर्गमुलेन द्विघ्नेनोपान्त्यत: समात्‌ ॥ ३९१ ॥ यावललब्धं फल तस्य वर्ग: शोध्यस्तदाद्यत: । बर्गंशुद्धघ्ा त्रयादन्त्याद्‌ विषमाद्‌ यदनन्तरम्‌ ॥ २९२ ॥ तत्पदाद्‌ भागहरणें नियमो न तू सवंदा । किन्तु सम्भव एवेतत्‌ शुन्यमेवान्यया फलम्‌ ॥ ३९३ ॥ शोधयेत्‌ भागहारेण लब्धवर्ग तदाद्यतः । भागहार: समस्थानाद्‌ युत: कतूं न शक्यते ॥ ३९४ ॥ तदा तदाद्वविषमस्थानाहगों न शोध्यते 1 यतो लब्धफलस्येव शोध्यत्वं नेह तत्फलम्‌ ॥ ३९५ ॥ किन्तु यस्मात्समस्थानाद्‌ भ[गह।रावधिः कृति: । तदाद्याद्‌ विषमस्थानाललब्धवर्गों विशोध्यताम्‌ ॥ ३९६॥ इत्येष नियमो वेद्यो वर्गपुलाड्यकर्मणि ॥ ३९७ ॥ [ बरगंमूलकर्म ] वर्गपोगपदे साध्ये तयो रल्पस्य वर्गत: । द्विघ्नेन महताप्तस्प कृति शेषाद्‌ विशोधयेत्‌ ॥ ३९८ ॥ ave द्विगुणोीक्त्य क्षिपेत्तत्रेव हारके 1 आपधाज्यान्तमिदं क्त कार्य हारदल पदस्‌ ॥ ३९९ ॥। बर्गयोगपदे साध्ये द्योरल्पस्थ वर्गत: । दिघ्नेन महता लक्यफलयुक्तेन यद्‌ हृतम्‌ ॥ Yoo tl व्यास्या--1, ४. पादहरणे; 0. पादहारेण 2. ४. वर्गों विश्योध्यताम्‌ �इलोका: २३-२६ ] प्रथमाथ्ध्याय: ३९ गतल्‍्लब्धयुतहाराध॑ वर्गयोगपदं भवेत्‌ । वर्गान्तरपदे साध्ये हयोरल्पस्य वर्गंत: ॥ ४०१ ॥ द्विघ्चेन महता लक््यफलहीनेन यद्‌ हतम्‌ ॥ ततो लब्धोनहाराध॑ वर्गान्तरपदं भवेत्‌ ॥ ४०२ ॥ [ दश्वविधय: ] “राश्योयोगोभिदा घातो* वर्गयोगस्तदन्तरम्‌ । एप द्वाभ्यां दशाविधमितरानयन भवेत्‌ ॥ ४०३ ॥ योगो भेदादिसंयुक्तो भेदी घातादिना तथा । स्वोत्तरोत्तरसंयुक्ता श्चेवं घातादय: परे ॥ ४०४ ॥ राशिद्ययं पृथक्कुर्युयंधा तत्तु* तथोच्यते । योगभिदयुते द्विष्नो महानल्पस्तदूनिते ॥ ४०४५ ॥ भर्धीकृतौ तु तो स्थातां राशी दो महृदल्पकौ । राश्योश्चतुर्गुणे घाते त्यक्ते योगस्य वर्गत: ॥ ४०६ ॥ शिष्यन्तेबन्तरवर्गोंउत्न तन्मूल स्पात्तदन्तरम्‌ ' थोगान्तराष्यां राशी हो पृथक्कार्यों तु पुवंबत्‌ ॥ Yoo lt योगवर्गाद्रगगंयोगे त्यक्ते द्वि घ्नस्तयोवेध: । तदूनिताद्रगंयोगान्मु्ल राशिद्दयान्तरम्‌ ॥ ४०८॥ वर्गान्‍्तराद्योगभक्‍तो भेदस्तह्विहतो5पर: । योगान्तराहतेवंर्गान्तरत्वं दर्शितं यतः ॥ ४०९ ॥ भेदकृत्याधिको योग'वर्गो घाताच्चतुर्गुणात्‌ । भेदवर्गयुतात्तस्मान्मूलं राश्योर्युतिभंबेत्‌ ॥ ४१० ॥ व्याख्या-1. ९८. प्र, ०. ण॑ 6 161 फा०९ प्र165. 2. Some of the verses from 403 are very similar to certain verses in Kriyakramakari under Lilavati, 59, (edn, p. 109), where 21 Problems are treated while only 10 problems are treated here. 3. AB. frat 94. A. aera 5. 8. निध्नस्तयोरधः 6... 8. 8. ८. योगो �सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ भेदकृत्याधिको वर्गयोगो घातद्वयादिह । घातस्तक्ो वर्ययोगाद्‌ भेदवर्योनिताहलम्‌ ॥॥ ४११ ॥ राश्योयोगान्तराभ्यासो वर्गंभेदों यतो भवेत्‌ । वर्गान्तराद्योगक्तो भेदो भेदोद्धृतो5पर: ॥ ४१२ 1॥ ह्विध्नधातयुतों बर्गपोगो योगक्रृतिभंवेत्‌ । तदूनितो वर्गंपोगो भेदबर्ग स्‍्तथों मंतः ॥ ४१३ ॥ चतुर्भिर्गुणितों घातो भेदवर्गेग संयुतः ॥ योगवर्य॑स्तयो: स्थादित्येतद्युक्तिविद मतम्‌ ॥ ४१४ ॥ वर्गान्‍्तरस्य वर्गेण घातवर्गश्चत्र॒गुंण: । युक्तस्व/्द्योगवर्यवर्षोपीत्युपपद्यते ॥॥ ४१४५ ॥ यतो मूलेन सम्पाझं तद्गेंणापि कल्प्यते । fing वर्य: फल्रस्यात्न. फलराशिस्तु लक्ष्प्रते ॥ ४१६ ॥ [ भागजातिवासना ] यावद्धा चिछव्ते रूप छेदस्तावानिहोच्यते । [ विप्राग्न ]*व्यक्तयो5प्यंशास्तदियत्ता न तु क्वचित्‌ ॥ ४१७ ॥ छेदांशानां हि नानात्वं वृश्यते विषयान्तरे । उद्देशवशत़; क्वापि नानात्वं कृत्रिम क्वचित्‌ ॥ ४१८ ॥ कर्मक्रमवशाद्द्स्वगुणवर्गंधनादियु । अंशानां भिन्‍नहाराणां योगविश्लेषसिद्धम्रे ॥ ४१९ ॥ समच्छेदत्वमिष्टं स्पादासामञजस्यभन्यथा । पूर्ण पुर्णेन संयोगाद्‌ यथा संख्यान्तरं ब्रजेत्‌ ॥ ४२० ॥ व्याख्या-1. 2. 6, द्यादि यः Verses 417-30 are closely similar to Kriyakramakari, verses 1-13, under Lilavati 32, (edn., pp. 64-65). A.B, fary 4. 6. छेंदांघानिह 8. तदुदेशतः �इलोका: २३-२६ ] प्रथमोडध्याय: 4 a Waa न चार्धेन न पादोनेन योगतः । पादार्धाद्यधिकत्वेन व्यवहारप्रसड्भत: ॥॥ ४२१ ॥ यादृक्च्छेदोंइशकस्तस्य तादुकच्छेदांशयोगत: । संख्यान्तरो पपत्ति: स्थादासमञ्जस्थतो5न्यथा ॥ ४२२ ॥ पादपठ्चमसंयोगाद्‌ दो न तुयों न पञ्चमों । तुल्याष्टमांशयोरेवं न संथोगे द्वयोद्दयम्‌र ॥। ४२३ ॥ अथ रूपचतुर्थ स्थ पञुचमांश: कृतो यदा । पड्चमांशो5पि वा स्वीयचतुर्थांश: कुतो भवेत्‌ ॥ ४२४ ॥ अन्योन्यच्छेदगुणनात्तत्न च्छेदांशयोदंयो: । हदा तो रुर्पावशांशों कृतावेबाइविवादतः ॥ ४२५ ॥॥ तो ततों$शौ समच्छेदो मिथो योगान्तरक्षमौ । यादुशो नियमों दृष्टो ययोश्च्छेंदांशयोरिह ॥ ४२६ !॥ एकेन हतयोस्तादूइनियमों न तु हीयते । TGA गुणोषन्योन्यच्छेदेनेवांशहा रयोः ॥ ४२७ ॥ अन्योन्यच्छेदगुणितों तत: छेदांशकावु मो । समच्छेदीकृतो स्यातां योगभेदक्षमों ततः ॥ ४२८ ॥ योगमदो सिथ: कार्यों बहुनां च सवर्णनात्‌ ॥ ४२९ ॥ इति। [ प्रभागजातिवासना | “भागप्रभागत:्भागसंवर्गों भाग इष्यते । छेदानामपि सर्वेषां संवर्गस्तस्थ हारक: ॥ ४३० ॥ प्रभागजातो भागास्ते स्यु: सवर्णोकृता यतः । तदेत्दू नगुणनात्‌ पृथग्वक्तुं न पार्यते ॥ ४३१-३२ ॥ व्याख्या--1, 8, दयोद्वयो: स Re स०--६ Verses 430-38 are the same as Kriyakramakari, verses 1-8, under Lilavati, 33, (edn., p. 68). �BR इति। व्याख्या -1. 3. 5. 6. संव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ तत्राप्यंशाहति३छेद्घात भकक्‍ता फल यत: | तथापि भिन्‍्नरूपत्वात्‌ गुणनस्थ सवर्शनात्‌ ॥ ४३३ ॥॥ सवर्णनं च गुणन पृथगेवात्न लक्षितम्‌ । ननु खूपाद्विभक्तोंइशो भाग: केनापि कथ्यते ॥ ४३४ ॥॥ भागत: केनचिड्द्िन्नः! प्रभाग: कथ्यते कथम्‌ । तत्र तच्छेदसंबर्ग: छेद/स्तस्थोपपद्मयते ॥ ४३५ ॥। भागप्रभागतंवर्ग: प्रभागस्तु कं भवेत्‌ । भागव्यक्तेयंदकस्या:? अभागस्नत्न कल्प्यते ॥ ४३६ ।॥। तत्र प्रभागस्तृद्दिष्ट: च्छेद: च्छेदद्दयाहतिः । यदा बहुनां भागानां प्रभाग: परिकल्पित: ॥ ४३७॥ भागप्रभागसंवर्ग: प्रभाग: कल्पितस्तदा' ॥ ४३८॥ [ भागानुबन्ध-भागापवाह-वासना | ःशागच्छेदहतं wt aniatfa सवर्णताम्‌ । प्रभागच्छेदनिहतास्ते प्रभाग: सर्वाणिता: ॥ ४३९ ॥ एवं प्रभागतड्भागच्छेदेर्भागादयों हता: । प्रभागाद्ये: सवर्णत्वं ब्रजन्त्येवं मुहुर्मुह: ॥ ४४० ॥ योगभिदक्षमा भागा: प्रभागाद्य: स्वाणिता: । यदा रूपादिशु बहुष्वेको भागप्रसावक: ॥ ४४१ ॥ यदा तृहिष्टरूपेषु भाग: कृत्स्नेषु कल्प्यते । भागच्छेदेन रूपाणि हन्याच्छेदं च तद्गतम्‌ ।। ४४२ ॥ ततो भागान्‌ यथोद्वेशं प्रक्षिपिदथवा त्यजेत्‌ | तद्वत्‌ प्रभागच्छेदेन भागच्छेदाबुभो हतो ॥ ४४३ ॥ ८. केनचित्‌ छनन्‍्न: 2. A.B. Ge for Be: 85. 8. यदेकाय 4... 8. ततः Verses 439-58 are the same as Kriyakramakari, verses 1-20, under Li/avati, 36, (edn., pp. 73-74). 8. 8. ब्रजन्त्येव �इलोकाः २३-२६ ] प्रथमो5ध्याय: ४३ व्यास्या-1, 4. प्रभागानपि भागेषु क्षिपेद्यद्दा ततस्त्यजेत्‌ । यदा तृद्दिष्टरूपेषु भागः कृत्स्नेषु कल्प्यते ॥ vey भागेष्वपि यदा सर्वे प्रभागस्थ प्रसावका:! । भागच्छेदेन रूपाणां गुणनं यत्न तूदितम्‌ ॥ ४४४ ॥ तत्र च्छेदेन रूपाणामावृत्ति: क्रियते ततः । रूपे च्छुदविभक्ते तु यों$शस्तावानिहांशकः ॥ ४४६ ॥ ततो रूपस्य पूर्णत्वं तदंशेश्छेदसम्मिते: । रूपाण्यंशसवर्णानि तच्छेदनिहतान्यत: ॥ ४४७ ॥॥ भवन्ति योगविश्लेषयोग्यत्वं तेन कल्पितम्‌ । भागप्रभागेष्वप्येवं वेहस्त्वंशांशिनी: क्रम: ॥ ४ं४ंद ॥ “छेदघ्नरूपेषु लवा धनर्ण 'मिति तद्ठच:। (लीलावती, ३४) उपपद्येत तत्सव योगविश्लेषसिद्धये ॥ ४४९ ॥ रूपाणामथ सर्वेषां भागानां वांशकल्पने | छेदसंवर्गंतुल्या: स्तुश्च्छेदास्तत्रांशका: पुन: ॥ ४५० ॥ रूपाणि स्वांशयुक्तोनस्वाधच्छेवहतानि* तु । सर्वेषामपि रूपाणां भागानां वांशकल्पने ॥ ४५१ ॥ स्वेषां स्वांशयुक्तोनस्वाधइछेदेन गुण्यता । गुण्यात्‌ केनापि ग्रुणिताद्‌ गुणांश: शोध्यते यत:* ॥ ४५२॥ तत्र तद्व्यक्तिहीनेन गुण्यं हन्याद्‌ गुणेन वा । गुणावृत्ताद्‌ यतो गुण्यात्‌ तदादृत्तिविशोध्यते ।। ४५३ ॥ तद्व्यक्त्यूनगुणाभ्यस्ते तामावृरत्ति बिना भवेत्‌ गुण्ये गुणांशयुक्ते5स्मिन्‌ गुणयेत्तद्यतेन तम्‌ ॥ ४५४ ॥॥ अतो [निरन्तराधस्थ्य] हारेणोध्वेहरे हते । उद्दिष्टांशाधिकोनेन स्वोर्ध्वाशं गुणयेत्ततः 11 ४५५ ॥ 2. प्रसावताम्‌ 2. 6. हतानि 3. A. Wa: A, freauger ; फ्रें. निरन्तराधर्व; 0. निरन्तरा यस्य �ve सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ श्रध्यायः १ भागप्रभागेष्हिष्टेष्वेवं कुर्यास्मुहु्मृहुः । अन्नेष्ट कल्पयित्वेक छेदसंवर्गताडितम्‌ ॥ ४५६ ॥ उहिष्टिभागतद्भागक्षेपशुद्धयादिरत्र तु । तत्न लब्धेन निह॒तं दृष्टं छेब्वधोद्घृतम्‌ ॥ ४५७ ॥ एवं लब्धे भवेत्मरष्टुरिष्टो राशिन संशय: !॥ ४५८ ॥ [ भिन्‍नगुणनवासना ] ग्यबुक्‍त गुणकारेण गुण्यस्याव्तनं गुणे । यावत्यों व्यक्तयों गुण्ये तावद्धा गुणकल्पसम्‌ ॥ ४५९ ' गुणकारे प्रतिव्यक्षित गुण्यराशि प्रकल्पयेत्‌ । गुण्यराशो प्रतिव्यक्ति ग्रुणं वा परिकल्पयेत्‌ ॥ ४६० ॥ इतीमौ द्वौ प्रकारो स्तः संबर्गें गुणगुण्ययो: । अर्धत्यंशादिरूपेण चछन्ने yor gests at uw ४६१ ॥ तेन च्छेदेन हतंव्य: संवर्गो गुणगुण्ययो: । भागरूप: स्वयं गुण्यो भागात्मेव गुणाहत: ॥ ४६२ ॥ भागेन गुणितो गुण्यो भागरूपो भवेत्‌ स्वयम्‌ । छेदेत च्छिद्यमानोंइशो रूपाद्भागों भवेद्यतः ॥ ४६३ ॥ गुण्यस्थ ग्रुणकल्यापि द्योर्भागात्मना स्थितों । तद्घातच्छेदघातेन ह॒तंव्यो ग्ुणगुण्ययो: ॥| ४६४ ॥ गुण्यते यादुशों गुण्यो भागो रूपात्मक्रो5पि वा । तावृक्स्वभावस्तस्येव गुणध्नस्थ न हीयते ॥ ४६५ ॥ भागेन यद्दा रूपेण गुणकारेण यो हतः। गुण्य: स गुणकारस्य त॑ स्वभाव न सुझड्चति ॥ ४६६॥ यतो गुणेन शुन्येन गुणित: शुन्यतां ब्रजेत्‌ । शुन्यं रूपादिगुणितं तद् च्छुन्यत्वमाप्नुयात्‌ ॥ ४६७ ॥ ब्याख्या--1, Verses 459-71 are the same as Kriyakramakari, verses 1-13, under Lilavati, 39, (edn., pp. 79-80). �एशलोकाः २३-२६ ] प्रथमो5्ध्यायः है एवं स्थिते भागरूपे गुण्ये यहा ग्रुणे सति । स्वकच्छेदेन हतंव्यस्तत्संवर्गों हयो: पुनः ॥ ४६८ ॥। भागात्मनो: स संवर्गो भाज्यच्छेदवर्धेन हि । “अंशाहतिश्छेदवधेनोद्घृते त्युदितं तत: ॥ ४६९ ॥ (लीलावती, ३९) भागवर्गे ततो भागे स्वेनेच गुणिते सति। L च्छेवस्य वर्गच्छेद: स्थात्‌ घने भागस्य तद्घन:! 1 ४७० ॥ स्पष्टीकरिष्यते चेतड्ूब्नवर्गं घनेषपि च । ant od a Been तच्छेदं दर्शयिष्यता | ४७१ ॥ [ भिन्‍नभागहारवासना | “गुप्पे गुणेथवा ौचिछन्ने तच्छेदी भाजको यथा । तथव भाज्ये भिन्‍्मेषपि तच्छेदों भाजको भवेत्‌ ॥ ४७२ ॥ संवर्गों गुण्यगुणयो: प्रायो भाज्यों भवेद्यतः । भिन्‍मे गुणे5थवा गुण्ये तच्छेदो भाजको यथा ॥ ४७३ ॥ भिन्नयो रूपयोश्छेदसंवर्गों भाजकस्ततः । संवर्गों गृण्यगुणयोंभोज्यो३न्यो वा,भवेद्यया ॥ ४७४ ॥ भाज्यच्छेदस्थ हारत्वं तदा भाजकवत्‌ स्थितम्‌ 1 भाज्यो भागात्मकश्छेदभक्‍त: पूर्णो भवेद्यतः ॥॥ ४७५ ॥ पूर्णन भागहारेण भाज्य: पूर्णो विभज्यताम्‌ । fora: Senta भाज्योउत्न हर्तव्योस्येन चेत्‌ पुनः ॥ ४७६ ॥ तदा तद्धारसंवर्गं: कृत्स्नभाज्यस्य भाजक: ॥ अतो भागात्मके भाज्ये तच्छेदो भाजकाहत:३ ॥ ४७७॥ व्याख्या--1, ८. घतम्‌ 2. Verses 472-86 are the same as Kriyakramakari, verses 1-16, under Lilavati, 41, (edn., pp., 82-83). 3. B. mat gai �BR इति। व्याख्या-- 1. 2. 3. सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्यायः १ भागहारो मतो येन भाज्योंडशात्मा विभज्यते । भागहारेइपि भागात्मन्यथ भाज्याद्विशोधिते ॥ ४७८॥ Qe a sagt feat भागात्मतां गतः । तावता गुणितं भागाहारे पूर्व फलं भवेत्‌ ॥ ४७९॥: व्यक्तीनां भाज्यनिष्ठानां पूर्णरूपतया स्थितेः भागात्मना भागहारव्यक्तीनां च व्यवस्थिते: ॥ ४८० ॥ स्वच्छेवविहृतस्येव भाज्यव्यक्तिसमत्वत: । अन्यथा भागहारस्य स्वच्छेदगुणितत्वत: ॥ ४८५१ ७ तच्छेदगुणितो भाज्यस्तेन सावण्यंमृच्छति' । हतयोहतयोर्वापि राशिनकेन तु दयो: ॥ ४८२ ॥ सम्बन्ध: प्रावतनो सेब हीयते हारभाज्ययो: । यावद्धू रथवा भागेर्भागहारस्य पूर्यते ॥ ४८३ ॥ भाज्यरूपं ततरत्यक्ते भागहारेंइशकात्मके । पुर्णभागात्मकव्यक्तो रूपत्वस्थानु/वर्तनात्‌ ॥ ४८४ ॥। अविशेषेण रूपेभ्यो भागानां च विशोधनात्‌ । छेदावृत्तेर्भागहारो विशुद्धोंइशात्मकों भवेत्‌ ॥ ४८५ ॥॥ अतश्छेदेन गुणनं फलानामिष्यते बुध: ॥ ४८६ ॥ [ भिन्‍नवरगंघनवासना | अप्रिन्नयोगुण्यगुणयो: संवर्ग छेवयोवेध: । छेदः स्पादिति यदि न्नगुणकर्मण afar ॥ ४८७ ॥ समहिघातरूपे$स्मिन्‌ वर्गेपप्येतत्समं भवेत्‌ । स्वच्छेदेनांशितो गुण्यो वर्गे स्वेनेव Fat u Yes 6. सावण्यंमिच्छति 8.8. रूपत्वस्वांनु Verses 487-94 are the same as Kriyakramakari, verses 1-8, under Lildvati, 43, (edn., p. 86). �शलोका: २३-२६ ] प्रथमोथ्ध्याय: ४७ छेदवर्गस्तु तच्छेदच्छिन्नत्वाद्‌ गुणगुण्ययो: । वर्धते गुणनाद्‌ गुण्यो रूपव्यवत्यात्मके गुणे ॥ ४८९ ॥ भागात्मनि गुणे च्॒छेदभक्त: पूर्णो भवेत्‌ तत: । गुण्ये भागे गुणव्यक्त्या वृद्धच्छेदोद्धृतस्तथा ॥ ४९० ॥ हयो भगित्मनोर्गुण्यगुणयोधघातितस्तयो: । तच्छेदद्व यसंबर्ग चिछुन्नो भाज्यों भवेत्‌ स्फुट: ॥ ४९१ ॥ बर्गे स्वेनेव भागस्य गुणनात्‌ तद्घनेषपि च। वर्गो घनश्च' च्छेदस्य तच्छेदत्वेन कल्प्यते ॥ ४९२ ॥ मूले तु बर्गंघनयोरुभयोर्मूलकर्मणा । स्वावृत्तिपरिहारात्तु छेदः स्थात्‌ केवल: स्फुट: ॥ ४९३ ॥ अतो भागात्मनां वर्गंघनयोरिष्ट्योहंयो: । ant घनश्च च्छेदो स्तो मूले मूलं च कल्पितम्‌ ॥ ४६४ ॥ इति। [ भागानुबन्धवासना ] “अन्त्यस्थानाइकवर्गो यो यश्चोपान्त्याडूसंश्रित: । तयो: संवर्गरूपोडन्त्यो द्विध्नस्तन्मध्यसंश्रित: ॥ ४९५ ॥ स्थानद्वितयसम्बन्धादुभयोगुणगुण्ययो: । अ्न्त्याडू:बर्ग उभयोरन्त्यस्थानसमाश्रित: ।| ४६६ ॥ उपान्त्यस्थानवर्गो5पि तथोपान्त्यसमाश्चित: । वर्गद्यययुते घातद्वितये खण्डयोहंयो: ४९७ ॥॥ अखण्डराशेवंग्ग: स्थादिति प्रागेव चचितम्‌ । “खण्डद्यस्पाभिह॒तिद्विघ्नी त्युकतवतामुना ।। ४६८ ।1 ( लीलावती, २० ) व्यास्या--1, 6. घनस्य 2. Verses 495-99 are the same as Kriyakramakari, verses 1-5 under Lilavati, 44, (edn., p. 89). �Yo सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ [ अहगंणेन ग्रहमध्यमा: | चुगणाद भगशाम्यस्तादू भूदिनैभेगणा गताः ॥ २६ ॥ द्ादशध्नाच्च तेरेव शेषादाप्ताश्व राशयः । मुहुश्च त्रिंशता पष्ट्या निध्नाद भागादयश्च ते! ॥ २७ ॥ - कल्यादिश्रुवयुकत तन्मध्यं स्यादुदयोद्भवम्‌ ॥। २८५ ॥ बर्गस्थानानि सर्वेषामवर्गान्‍्तरितान्यत: । भागप्रभागवर्गेष्वप्ययमेव विधिमसंतः | ४९९ ॥ इति। [ प्रहमध्यमानयनम्‌ ] दयुगणादित्याबि (1, 260-284)-- [ त्राराशिकवासना ] 'प्रमाणतत्फलेच्छास्यास्त्रयो यस्थ तु कारणम्‌ । इच्छाफलस्य, सो<यं स्यात्‌ त्रिराशिरुपचारत: ॥ ५०० ॥ कार्यकारणभावरुय:” सम्बन्धों यत्र विद्यते । त्रेराशिकमिति प्रोक्तं गणितं तत्योजनम्‌ ॥ ५०१ ॥ Aa TAT स्वफलब्याप्तधर्मंसमन्वितम्‌ । फल तद्‌ व्यापक चेच्छाराशिरिष्टफलाश्रय: ॥ ५०२ ॥ इच्छाफलाश्रिताप्येतदाश्रयो5त्रोपचयंते । एभिस्त्रिभिइ्व सस्भूय ज्ञेयमिच्छायतं फलम्‌ ॥ ५०३ ॥ विभ्योष्त्र येभ्य: केभ्यश्चित्‌ ज्ञातं त्रेराशिकं न तत्‌ । फलव्याप्तस्थ धर्मस्य प्रमाणे तत्फलस्थ च॥ ५०४ ॥॥ व्याद्या-1. Verses 500 ff. have several verses in common with Kriyakramakari, verse 1 ff., under Lilavati, 89 (edn., * pp. 204-9). 2. 58. भावस्य �एलीका: २६०-२८३ ] प्रथमो5्ध्याय: ४९ व्याल्या--..1, Mo to ७ भुयोवर्शनतस्तकनिविद्धाद्‌ व्याप्तिनिर्णय: । ननु प्रमाणं सर्वत्र फलव्याप्तं प्रतीयते ॥ ५०४ ॥ न पुनस्तद्‌गत: कश्चित्तद्धमोष्नुपलम्भत: । सत्यं, तथापि धर्मोड्सौं विवेच्यो न्‍्यायचक्षुषा । ५०६ ॥। प्रमाण यादृशं यत्र तत्फलं तत्र तादुशम्‌ 1 इति निर्णीयते व्याप्तिर्मुहुदंशंनतस्तयो: ॥ ५०७ ॥ प्रमाणं तत्‌ स्वधर्मस्थ फलव्याप्तेनिदर्शनम्‌ । यत्र प्रमाणसारूप्यं दृश्यते वस्तुनि क्वचित्‌ ॥ ५०८ ॥॥ फल तत्नानभिव्यक्तमपि कल्प्यं प्रमाणवत्‌ । सारूप्यं चानुवृत्तेन तयोध॑मेंण कल्प्यते ॥ ५०९ ॥ तथाहि स्वफलब्याप्तः क्वचिद्‌ यो धर्म आत्थित: । स एवान्यत्न दृष्टइ्चेत्‌ तस्मिस्तदनुमापक: ॥ ५१० ॥ प्रमाणं तत्फलव्याप्तधर्मस्थास्य फलस्थ च । व्याप्तिसंवेदनस्थानमिच्छाभीष्टफलाश्रयः ॥॥ ५१११ ॥ फले [यत्रोप ] गन्तव्या तन्रेच्छायां प्रमाणवत्‌ । प्रमाणधर्मं मिच्छायां तदर्थ तत्फलान्वितम्‌ ॥ ५१२ ॥ पक्षधरमृतया ज्ञात्वा फल तत्नानुमोयते । प्रयाणसंख्या गमिता? फलसंख्या तु गम्यते ॥ ५१३ ॥ प्रमाणसंस्याशालित्वमिच्छाया: पक्षधमंता । इच्छाराशो प्रतिव्यक्ति पूर्णरूपतया स्थिते: ५१४ ॥ प्रमाणसंख्याशालित्वं तावद्भागविकल्पनात्‌ । इच्छाराशे: प्रतिव्यक्ति प्रमाणगुणने ततः ॥ ५१४ ॥ तत्फलेनाहता सेव फलत्वेनानुमीयते । इच्छातत्फलयो: सिद्धि: प्रमाणोद्धरणात्तत: ॥ ५१६॥ 8. 8. ८. यप्तोप 2. ४» गणिका (? गमिका) �५० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्याय: १ प्रमाणफलयो: संख्यासम्बन्धे तादुशे सति । यावान्‌ भाग: प्रमाणस्य ताबान्‌ भाग: फलस्य च ॥ ५१७ ॥ पूर्णरूपेष्विवांशेषु तयोव््याप्तेरबाधनात्‌ । इतीच्छायां प्रतिव्यक्ति फलतुल्ये फले कृते ॥ ५१८ ॥ प्रमाणांशतया तस्य तेना5प्तं वास्तवं फलम्‌ 1 इच्छायाः संख्यया55वृत्त प्रमाणं यत्र कल्प्यते ॥ ५१९ ॥ तयेव संख्ययाः्थ्वृत्तं तत्फलं तत्न कल्पयेत्‌ । AT GIST aT ag ANTENA WAT Xo NN पूर्णरूपतया5धवत्तेरिच्छाव्यक्तिष्वसम्भवात्‌ । भागात्मकत्वेनावृत्ति: प्रमाणस्य तु कल्प्यते ॥ ५२१ ॥ तत; प्रमाणभागत्वं तत्फलानां च निश्चितम्‌ । तत: प्रमाणसम्भक्तमिष्यते वास्तवं फलस्‌ ॥॥ ५२२ ॥ यावद्धा खण्डितो यस्तु खण्डेस्तावस्धूरेव सः । पुयंते मागहारोज्तस्तावांस्तेबामुपाश्रित: ॥ ५२३ ॥ यदावृत्तं यदंशं वा प्रसाणं यत्र दृश्यते । तदावृत्तं तदंशं वा तत्फलं तत्न कल्पयेत्‌ ॥ ५२४ ॥ इच्छाया: पूर्वसिद्धत्वाह्िशिषाभावतस्तथा । शुणनं हरणं चापि प्रमाणेन न कल्प्यते ॥| ५२५ ॥ यत्र स्थाद्यावती व्यक्तिस्तत्रेव व्यक्तिजं फलम्‌ । तावत्कृतं विजानीयात्‌ कृत्स्नव्यक्तिगतं फलम्‌ ॥ ५२६ ॥ तस्य प्रमाणभागत्वात्‌ तेनावाप्तं फल स्फुटम्‌ । यदंशा यस्य ये भागास्तेभ्यस्तेस्तस्थ! पूरणात्‌ ॥ ५२७ ॥ इच्छाहतं फल तस्मात्‌ प्रमाणेन विभज्यते । यहेच्छायां प्रमाणस्य यावन्त: स्युः फलांशका: ॥ ५२८ ॥। तावतीश्च फलव्यक्तीरिच्छाराशो प्रकल्पयेत्‌ । प्रमाणत: फलावाप्तमिच्छा राशिविशोधयेत्‌ ॥ ५२९ ॥ व्याख्या--1. 8, तेम्यस्ते तस्य 2. 8. यहददेच्छाया: �शलोका: २६०७-२८३ ] प्रथमो5्ध्याय: ५१ आवृत्त्या' शुद्धसंख्या च॒ यदि वेच्छाफल भवेत्‌ । फलांशत्वात्‌ प्रमाणस्य हाथ तत्फलराशिना ॥ ५३० UI तन्न लब्धफलेनेच्छां हरेदिष्टफलाप्तये । प्रमाणलब्धं वेच्छाया: फलेन गुणयेत्‌ पुन: ॥ ५३१॥ यतो भागेन हतंव्ये हाय Bla goat फलावृत्तं प्रमाणं चेत्‌ भागहारतया स्थितम्‌ ॥ ५३२ ॥ इच्छा व्यावतंनीयेव तदा दृढफलाप्तये । भागहारे ततो भाज्यो हारावृत्त्या निहन्यते ॥ ५३३ ॥ इति कंश्चित्‌ फलघ्नेच्छा प्रमाणेन विभज्यते” । इच्छां प्रमाणभक्तां वा फलेन गुणयेत्‌ पुन: ॥ ५३४ ॥ यद्दा प्रमाणभागत्वं स्वफले यादृ्श स्थितम्‌ । तादृशानि फलान्येवमिच्छाव्यक्तिषु कल्पयेत्‌ ॥ १३५ ॥ प्रमाणेन फलाल्लब्धं यत्‌ तेनेच्छा निहन्यते । Wa यद्दा फलघ्नेच्छा प्रमाणेन विभज्यते ॥ ५३६ ॥ भागेन गुणने गुण्यश्च्छेदेनः हियते यत: । फल प्रमाणावृत्तं चेद्‌ गुणकारतया मतम्‌ ॥ ५३७ ॥ TAM एव गुण्यस्तु कार्यो दृढ़फलाप्तये । अत एवांशगुणने गुणच्छेदो४पि हारक: ॥ ५३८ ॥1 गुणगुण्यत्वोपपत्तिस्तयेच्छाफलयोमिथ: ॥ ५३९ ॥ [ भगणानयने त्रराशिकयोजना ] भूदिनादिसमे दृष्टे प्रमाणे भगणादिभि:<। तुल्यं तत्फलमंशानां तादृक्सम्बन्धबोधकम्‌ । अंशास्ते” त्वनियमात्‌ सर्वेषां सर्वदांशिनाम्‌ 1 ५४० ॥ व्याख्या--1, 2, 3. 5. 5. आ्रावृत्त्यं C. Hapl. om. after fravaa to faasa® in verse 536, 2. ९. गुण्ये छेदेन 4. 8. प्रमाणभगणादिभि:ः 8. ८. अंशाब्धे �RR सव्याख्ये तन्तसंग्रहे [ श्रध्यायः १ संस्यासम्बन्धनियमस्तथामृतस्तयोन चेत्‌ । फर्थ तथैव दुश्येते मुहुंगंणभूदिने ॥ ५४१॥ संख्यासस्बन्धनियमः प्रमाणस्य फलस्य च। सर्वेषां च तदंशानां शक्यः कल्पयितुं तत: ॥ ४४२ ॥। नन्वेकस्मिन्‌ युगे दृष्टे सकृद्‌ भगणभूदिने। सूयोदर्शननिर्णेया मिथो व्याप्ति:! क्थ mat: । ५४३ ॥ अ्नोच्यतेंडशिनां यस्मादंशारब्धत्वमिष्यते । अंशानां नियमासावे नियम: कथमंशिनोः ॥ Yee ॥ अंशिनोनियमाभावे चांशानां नियम: कथम्‌ । अंशाशिनो: फलव्याप्तिस्तुल्यरूपा भवेत्तत: ॥ ४५ ॥ सकुदर्शनतस्तस्मादंशिनोव््याप्तिनिणंयात्‌ । सर्वेधां च॒ तदंशानां व्याप्तिनिर्णॉयत्ते सिथः ॥॥ ५४६ ॥ ततोंडशेषु फलव्याप्तिं तदंशिष्वपि कल्पयेत्‌ । यथांशिनि फलव्याप्तिस्तवंशेष्वपि कल्प्यते ॥ ४४७ ॥। अंशव्याप्तिश्व सुगमा गोलविद्ध्धिः परीक्षक: | प्रहणप्रहयोगादेभूंयो दर्शनशालिभि: ॥ ४४८ ॥ अतो भगणनिष्नेषु द्युगणाद्‌ युगभुदिनेः । कार्यस्त्रेराशिकेनेव सध्यमो भगणादिक: ॥ ५४९ ॥ छेदतुल्या भवस्त्यंशाः पूर्णे सर्वत्र चांशिनि अंशानां छेदतुल्यानां योगेनांशित्वकल्पनात्‌ ॥॥ ५५० ॥ भगणेंडशिनि विद्यन्ते ततो द्वादश राशयः | भगणद्वादशांशत्वं राशीनां कल्पितं यतः ॥ ५५१ ॥ छेदतुल्यांशसख्भावा छेदेषु भगणादिवत्‌ । छेदघ्नशेषादादन हारेणाप्तात्तदंशका: ॥ ५५२ ॥ आद्य॒हारोद्धृत: शिष्टस्तच्छेदः सम्मतस्तत: । राशोस्त्रिशांशका भागास्तत्षष्ट्यंशा:: कला सताः ॥ ५५३ ॥ स्याख्या---1, /&. व्यक्ति: 2. 8. स्तदांशेष्वपि 3. &. षष्ट्यंशः �श्लोका: २६०-२८४ ] प्रथमोव्ध्यायः ५३ तत्वष्टयंशाश्च विकलाः षष्ट्यंशास्तत्परास्तत: । ततः प्रतत्पराद्याश्च तत्तच्छेदध्नशेषत: ॥ ५५४ ॥ [ राहयाविमध्यमे त्रेराशिकयोजना ] भूदिनेनेव हारेण लभ्या राश्यादयो5खिला: । एवं त्रेराशिकेनेव मध्यमाप्तियचारिणाम्‌ ॥ ५५५ ॥ इति। इच्छाराशे: प्रमाणांशैस्तत्फलेः स्वफलोन्नय: । स्वफलब्याप्तयो: कार्यो दयोरिच्छाप्रमाणयो: ॥ ५५६ 1॥॥ प्रमाणं स्थाज्जातफलमिच्छा ज्ञेयफलाश्रय: 1 यादुइनियमतस्तत्न प्रमाण: स्वफलस्थितिः ॥ ५५७ ॥ इच्छाराशेः फल तादुडनियमात्‌ पृथगुद्धरेत्‌ । अत एवं फलघ्नेच्छा प्रमाणेन विभज्यते ॥॥ ५५८ ॥ पक्षीकृतायामिच्छायां प्रमाणांशफलोन्नये । यो यदंशः स तद्भकतः पूर्णतामुपगच्छति ॥ ५५९ ॥ इच्छाफल प्रमाणन तत्फलं चेच्छया हतम्‌। तुल्पभेव भवेद्‌ येन प्रमाणेच्छाफलाहते: ॥ ५६० 8 प्रमाणफलमिच्छाप्तं प्रमाणाप्तं तथेतरत्‌ । गुणगुण्याहतेर्भाज्याद्‌ यतो गुण्यो ग्ुणोद्धृत: ॥ ५६१ ॥ गुण्योद्धृतो गुणो5पि स्थात्‌ तढ॒द्‌ भाज्याद हरोद्धृतस्‌ । इच्छाफलं भवेत्तस्मात्‌ तत्फलाप्तश्च हारक: ॥ ५६२ ॥ इच्छाफलात्‌ प्रमाणध्नादिच्छाराशि: फलोद्धृतः 1 निश्शेषेष्य सशेषे तु क्षेपशुद्धियुतोनितात्‌ ॥ ५६३ ॥ यत्न गुण्यो गुणावृत्तो भाज्यत्वेन विवक्षित: | हारस्य तु ततस्त्यक्तस्थाधवृत्ति: फलमिष्यते ॥ ५६४ ॥ तन्न गुण्यो गुणावृत्तः फलावृत्तश्च हारकः । _ [तुल्पौ ] “स्यातां ततो भाज्याद्‌ हारेण स्वफल यथा ॥ ५६५ ॥॥ व्यासख्या--1, A.C. sara ह 2. 8. तुल्या; 8. ८. तुल्यो �uy सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्याय: १ इति । तथा-- तथा गुणेन गुष्योडपि गुण्येनापि गुणों भवेत्‌ । हारभक्त: सशेषश्चेद्‌ भाज्यस्तत्फलहारयो: ॥ ५६६ ॥॥ संवर्गच्छेषसंयुक्ताद्‌ भवेद्‌ गुण्यो गुणोद्धृतः । शेषोनादुनशेषश्चेद्‌ गुण्यो गुण्योद्ध्तोषयबा ॥ ५६७ ॥ फलावयवकक्‍लृप्तिस्तु शेषतः क्रियते यतः । सर्वत्रावयवच्छेदयुणितात्‌ पूर्वहारत: ॥ ५६८ ॥ फलहारकसंवर्गात्‌ सशेषात्‌ तद्गुणोद्धृत: । गुण्यो भवेद्‌ ययोर्घात: पूर्व भाज्य: प्रकल्पितः ॥ ५६९ ॥ यस्याद्यनोद्धृतं यत्‌ स्थात्‌ तत्‌ तेनेव हतं पुनः । हृतशेषयुत॑ भाज्यराशिः पूर्वोदितो भवेत्‌ ॥ ५७० ॥ स्वपूर्वशेषात्‌ स्वच्छेवहताद्‌ भाज्याद्‌ हरोवृधृता: | राश्यादयो भवेयुस्ते भगणावयवास्तत: ॥ ५७१॥ कलादिशेषा हारध्नतत्कलासु समन्विता: । कलादिच्छेदनिहताः प्‌वशेषा भवन्त्यत: ॥॥ ५७२ ॥। गुण्यो गुणों हतो भाज्यः शेषस्तत्न हरोद्धुते । शेषहीनस्ततो भाज्यो निश्शेषो हारकोद्धृत:॥ ५७३ ॥॥ Bal da ge: शेषयुक्तोनो हारकोद्धृतः । निश्शेषः स गुण: प्‌्वंशेषों राश्यादिकं फलस्‌ ॥ ५७४ ॥ छेदभाज्येउत्न राश्यादे: पूवंशेषो गुणों भवेत्‌ । पुवंशेषस्य भाज्यत्वे छेदो&सो कल्प्यते गुण: ॥ ५७५ हयोरपि तयोर्घातान्विजशेषयुतोनितात्‌ । राश्यादिजायते यस्‍्मास्निश्शेषं हारकोद्धृत: ॥॥ ५७६ ॥॥ [ कुट्टाकारे जैराशिकयोजना | अत:परं प्रमाणस्य फल भाज्य इतोयंते । ase gto faze हारावृत्तिथिज्ञोध्यते ॥ ५७७ ॥ �शलोका: २६०-२८० ] प्रथमोथ्ध्याय: ५५ आवृत्तिगुणितो हारो भाज्य: शेषयुतो यत: । हाराच्च भाज्यशेषेण तदावृत्तिविशोध्यते ॥ ५७८ ॥ स्वावृत्तिध्नस्तत: शेषतच्छेषाढ्य: स हारक: । यस्माल्लभ्या यदावृत्तिस्तयोर्धात: स जायते ॥ ५७६ ॥ निश्शेषेन्‍्य सशेषे तु घातस्तच्छेषसंयुत: । हारस्वफलघातो यः स भाज्यो भाज्यशेषयुक्‌ ॥। ५८० ॥ भाज्यशेषस्वफलयोर्घातो हार: स्वशेषयुक्‌ । भाज्यभाजकयोरन्यायों योज्यस्तच्छेषहारयो: 11 45a tt हारशेषफलाध्यासो भाज्यशेष: स्वशेषयुक्‌ । भाज्यशेषों यतो हारवेषाबृत्त्या सशेषया ॥॥ ५८: ॥ भाज्यस्वशेषतच्छेषा स्वतत्तच्छेषसंयुतते: । हारस्वशेषतच्छेषः स्वतस्तत्फलसंहतें: ॥ ५८३ ॥ भाज्यस्य शेषतच्छेषेस्तथा स्वस्वफलाहते: । हारस्वशेषतच्छेषा: स्पुस्तत्तच्छेषसंयुते: ॥ yey भाज्यभाजकशेषाणां फलानि क्रमशो न्यसेत्‌ । /बल्लीरूपे परिदधस्तो शेषो हारभाज्ययो: ॥ ५८५ 1 हारशेषविभकते तु भाज्यशेषे यदाल्पता । तावत्कुर्यादिदं भाज्यशेबे कल्प्या मतिस्तत: 11 se स्वल्पावाप्तफल/भ्यस्तः सशेष: स्वल्पको महान्‌ । स्वल्पशेषोद्धृतफलाभ्यस्तशेष: स्वशेषयुक्‌ ॥ ५८७ ॥ स्वल्पतत्फलयोर्धातो यतः शेषान्वितो महान्‌ । शेषतत्फलयोर्घात: स स्वशेषान्वितो<ल्पक: ॥ ५८८ ।॥। सस्माद्‌ येन हृतं लब्धं तत्‌ तेनेव हत॑ पुनः । हृतशेषेण संयुक्त भाज्यराशिभंबेद्‌ यतः yee ॥ हारशेषस्वफलयोः संवर्गो भाज्पशेबयुक्‌ । भाज्यस्य पूर्वशेष: स्थाद्‌ हारशेषेण यो हृत: ॥ ५६० ॥ wim A Banteay Rew (Aw OA GR 3. 8. वल्लीरूपेण रिद्धस्तो (४, 1०४. 1० वल्लीरूपे परिदधस्तो); ८, '"निदधस्ती . - �५६ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्याय: पे हारतत्फलयोर्घातो निजशेषयुतस्तत: । स्वपुवंपूर्वशेषं स्याद्यथान्ते भाज्यमाजको ॥ ५६१ ॥ अयुग्मफलशेषाभ्यामाद्यो भान्‍्य: सशेषकः । लक्यते भाजको ्प्यन्यो युग्मशेषफलेरिह ॥। ५६२ ॥ अन्त्ययोः शेषयो: स्वल्पो भाज्यशेषो5धिको5पर: | स्वल्पशेषयुतो5नल्पशेषान्त्यफलयोवंधः ॥। ५९३ ॥ पूर्वशेषो भवेदेवमुपान्त्यानल्पयोवधः । तत्रत्यस्वल्पशेषेण योज्यश्चेव मुहुर्मुह: ॥ ५९४ ॥ तावत्कुर्पादिदं कर्म यावद्राशिद्दय भवेत्‌ । अन्त्यो राशिभंवेद्‌ भाज्यस्तत्रोपान््यश्च भाजक: ॥ ४९५ ॥ भाज्यश्चेदुपरिन्यस्तो भाज्यशेषस्तदोपरि। अधश्चेद्‌ भाज्यशेषो5धो हारशेषस्ततोउपर: ॥ ५९६ ॥ तयोरेकतरेणान्यो निश्शेषं चेद्‌ विभज्यते । तेन हारेण कृत्स्नो तो हतंव्यों भाज्यभाजकौं ॥ ५९७ ॥ यतस्तेन हृता: पुरवंशेषा वल्‍ली च यत्फलम्‌ । अन्योन्यह॒तशेषेण हृतयोर्भाज्यहारयो: 1 ५९८ ॥ निश्शेषतां ततः प्राहुदुंढतामपि सूरय: । निश्शेषहरणाभावादन्येन दृढ़ता तयो; ॥ ५९९ ॥ राश्योरन्योन्यहरणे मुहुर्योस्तेडबशिष्यते । तावुभ्ावषि ह॒तंव्यो निश्शेष॑ तेन राशिना ॥ ६०० ॥ यतस्तेनेव शिष्टेन निश्शेषं विहृतो5पर: । तदन्यशेषस्तेनापि पूर्व निश्शेषतों हृतः ॥ ६०१ ॥ एवं सर्वेडपि शेषास्ते स्वान्यशेषस्य' हारका: । राश्योढंयो: स्वामार्वुत्ति कल्पयन्त्यविवादत: | ६०२ ॥ मिथो विभक्तशेषस्य स्पादावृत्तिदंयोस्तत:.॥ बुढतां तत एबाहुस्तयो: “शिष्टविभक्तयो: ।। ६०३ ॥ ब्याद्या-1, (९. स्वावशेषस्य 2. 3, दोष for farse �श्लोका: २६७-२८० ] प्रथमोड्ध्याय: x9 अनल्पराशिशेषेण स्वल्पो यदि विभज्यते । स्वल्पावृत्त्या हृतोश्नल्पभागस्तेन हतो भवेत्‌ ॥ ६०४ ॥ ऊध्वंशेषेण सर्वत्र न्‍्यायोष्यं मुहुरूद्मताम्‌ । अन्त्यशेषेण शेषाणां तयो राश्योद्वंघोरपि ॥॥ ६०५ ॥ निश्शेषं हियमाणत्वे न काप्यनुपपन्‍्तता । अन्त्यशेषसमारब्धो सशेषों ताबुभो यत: ॥ ६०६ ॥ अन्योन्यभक्तशेषेण भाज्यभाजकयोस्तत: ॥ निश्शेषं हियमाणत्वाद्‌ दृढतेवोपपद्यते ॥ ६०७ ॥ aan भाजकाउुज्यस्तेन न हियते यदा । तदा कयाचिन्मत्यासों गुणितो हियते पुनः ॥ ६०८ ॥॥ यत्र भाजकसंभक्तशेष उद्दिश्यते बुधेः । यतो भाज्ये प्रत्रिव्यक्ति मतिरावत्यंते गुणे ॥ ६०९ ४ ततो व्यक्तिषु सर्वासु हृतशेषो5पि भिद्यते! । हारतत्फलयोघति हरणेन पृथक्‌ कृते ॥ ६१० ॥ भाज्यतः शिष्टमुद्दिष्टं ततस्तेन विवजितात्‌ । निश्शेषहरणं भाज्याद्‌ भाजकेनोपपद्चते ॥! ६१११ हारतत्फलयोर्घाताद्‌ यद्वा तच्छेषसंयुतात्‌ । निश्शेषहरणं मत्या कार्य भाज्येन वा ततः॥ ६१२ ॥ हारतत्फलयोर्घातो योःप्यन्यो मतिभाज्ययो: । उदिष्देशेषमनयोरन्तरं प्रतिजानते ॥ ६१३ ४ उदहिष्टिशेष रहित: संवर्गो मतिभाज्ययो: a हारेण हियते स्वल्पे हारतत्फलयोवंधे ॥ ६१४ ॥ सत्या भाज्येन वा हाय: स वा शेषेण* संयुतः । हारतत्फलयोर्घातो महांब्चेत्‌ तद्विपयंयात्‌ ॥ ६१५ ॥ व्यास्या--1. fo ०-८ 8. शेषो विभिद्यते 2. 8. ९. सावशेषेण �सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ यदावृत्तस्ततो भाज्य: क्षेपशुद्धियुतोनित: । यदावृत्तेन हारेण तुल्यः स्थादिति चिन्त्यते ॥ ६१६ भा आवृत्तिद्वितयं भाज्यहारयोमतितत्फले ॥ ६१७७ ७ [ भगणाद्यानयने कुट्ूकयोजना | भगणादों दृढे भाज्ये भाजके दृढवासरे ॥ ६१७७ ॥ इष्टाहगंणतुल्यः स्थाद्‌ गुण: स्वमतिकल्पित: । उदिष्टशेषस्तत्रेव भवेन्नान्यत्न कुत्रचित्‌ ॥ ६१८ ॥ हारावृत्तिस्ततो लब्धा: प्रहाणां भगणा मता: । यतो भगणशेषत्वं तत्न शिष्टस्य कल्प्यते ॥ ६१९ ॥ राशोौनां द्वावशांशानां च्छेदे भाज्ये कृते ततः । हृढवासर एवैकः पूर्वाक्तो भाजको मतः ॥ ६२० ॥ मतिभंगणशेष: स्यात्‌ तत्फलं राशयो गता: । भवेदुद्दिष्टशेषो5पि राशिशेषस्तदा स्फुटम्‌ ॥ ६२१ ॥ सतो तत्रंव शिष्टत्वं तस्य भाज्ये हरोद्धृते । भागच्छेदसमे भाज्ये पूर्वोक्ते भाजके ततः ॥ ६२२ ॥ राशिशेषों मतिः कल्प्या गतभागाश्च तत्फलस्‌ । भागशेषस्तदुहिष्टस्तत्रेव स्यान्त चान्यत: ॥॥ ६२३ ॥ लिप्ताच्छेदे तथा भाज्ये भाजके दृढवासरे । भागशेषों सतिस्तत्न प्रहभुक्तकलाः फलम्‌ ॥ ६२४ ॥ उदििष्टो 'लिप्तिकाशेषस्तत्नेव तु भवेत्‌ स्फूटम्‌ । भाज्ये च विकलाच्छेंदे पुर्वोक्ते भाजके सति ॥ ६२५ ॥॥ कलाशेषो मतिभुंक्ता प्रहेण विकला फलम्‌ । इद्दिष्टो विकलाशेषो यतस्तत्रेव सम्भवेत्‌ ॥ ६२६ ॥। भाज्ये तु भगणादीनां दोषे प्रोक्ते च हारके । राश्याविशेषे चोहिष्टे तत्तच्छेदो मतिर्गृण: ॥ ६२७ ॥ ग्रहभुक्ताश्च राश्याद्या: कल तत्नापि पूर्ववत्‌ 1 राश्यादिशेषाश्चो हिष्टाः प्रागुक्ता एव कल्पिता: ॥ ६२८ ॥ ब्याख्या-- 1, 8. 8. लिप्तका �इशलोका: २६४-२८५७ ] प्रथमो्ध्याय: ५९ व्याख्या--1. सिथो विभकतयोयंद्वा भाज्यभाजकयोद्धंयो: । ज्यशेये+ल्‍्पके कल्प्पा मतिर्भाजकश्येयत: ॥ ६२९ ॥ aa aa cad भक्ते भाजके भाज्यराशिना । मिथो विभज्य लब्धानां फलानां युग्मतावशात्‌ ॥ ६३० at चवललीफलानामोजत्व॑ पूर्व भाज्ये हरोदध॒ते । भाजकादधिके भाज्ये भाजकेन ततो हृतम्‌ ॥ ६३१ ७४ वललीफलानां युग्मत्वापेक्षया कल्प्यते पृथक्‌ । त्तस्माद्‌ भाज्येडधिके पूर्व भाजकेनोद्धुते सति ॥ ६३२ ७ चल्लीफलान्ययुग्मानि युग्मान्येव ततोब्न्यथा । भाजकादथवा भाज्यात्तदन्याप्तं तु यत्फलम्‌ ॥ ६३३ ४ तच्छेषाप्तं तथाउन्यस्माद्‌ वल्ल्यां स्थाप्यं फलद्यम्‌ । एवं मुहर्मेह: कार्य फल इन्द्राघ्नतिक्रमात्‌ ॥ ६३४ ॥ BATAAN TEM चर ततो मवेत्‌ । सतिमंतिफलश्चाधो qecatedear: FANT VER ॥५ तेषपान्त्यतदासन्तफलास्यासोउन्त्यसंयुतः । कार्यो मुहुरुपान्त्यान्त्योपान्त्याभ्यासेडन्त्यसंयुति: ॥ ६३६ ७ सावदेष विधि: कार्यो यावत्‌ पड्‌क्तिह्ययं भवेत्‌ तृतीयराश्यभावेन तावदेतन्निवर्तते ॥ ६२७ ॥ भाज्येन भाजकाल्लब्धे न्यस्ते प्रथमत: फले । दृढवासरभक्तावशेषितो द्युगणो WIT ERs th भाजकावृत्तिरूपाण सण्डलानां विशोधनात्‌ । “द्वितीपे भाज्यतों लब्धे भाजकेन फले सति ॥ ६३९ ध दृढभाज्येन भक्तावशिष्टा: स्थु्भंगणा गता: । तद्भाज्यावृत्तिरूपाणां मण्डलानां विशोधनात्‌ ॥ ६४० ॥ यदा तु भाज्यतो लब्धं भाजकेनोपरि स्थितम्‌ । तस्मिन्‌ भाज्येन विहते शिष्टा: स्युमंगणास्तदा ॥ ६४१ 11 A. C. omit the next three lines haplographically. �सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: वल्लीफलास्युपान्त्योध्बंघातान्त्यफलयोगतः । यदा 'वल्ल्युपसंहारे भवेतां भाज्यभाजकों ॥ ६४२ ॥॥ यावृडनियमतो यत्र शेषो भाजकभाज्ययों: । तादुडनियमतस्तत्न कल्प्येते मतितत्फले ॥ ६४३ ॥॥ भाज्यहारो स्वतोःन्याप्तहतेषन्यस्मिन्‌ सशोषके । अखण्डावेव तो स्थातामन्यत्र तु तनूकृतो ॥ ६४४ ॥॥ [ एवं तु | दृढभाज्याभ्यां ततो भक्तावशेषितो ॥ अभीष्ट्युगणातीतभगणो भवतः स्फुटम्‌ ॥ ६४५ ॥ भाज्यहारो दृढो भागरूपो यन्महतस्तयो: । यूगणो सतिरन्यत्र तत्फलं भगणादय: ॥ ६४६ Ut महता हारशेषेण भाज्यशेबस्ततोउल्पक: | क्षेपशुद्धियुतोनो5पि न निश्दोय॑ विभज्यते ॥॥ ६४७ ॥ अत: केनापि गुणितो ह॒तंष्यो हारकेण सः । स॒ एव ग्रुणकारोउत्न मतित्वेन प्रकल्प्यते ॥ ६४८ ॥॥ यतो नास्येंन केनापि गुणितों हियते तत: 1 अस्य कस्यचिदेकस्य सम्मवात्‌ पर्यये क्वचित्‌ ॥ ६४९ ॥ भाज्यराशिरयं केन गुणित: शेषवरजित: । हतो हारेण निश्शेषों गुणों मत्येति कल्प्यते ॥। ६५० ॥ a gf निश्शेषह रणपारतन्त्यान्नियम्यते । उदिष्दशेषा विविधा गुणान्तरपरिग्रहे ॥ ६५१ ॥ शेषभाजकयोय गित्‌ aa भाज्योद्धृता सति:॥ त्दगुणो हियते भाज्य: शेषोनो भाजकेन यत्‌ु ॥ ६५२ 8 3, 8. ८. सदा A. B. C. Three syllables are missing ; B. indicates the omission by dots. 8, 2. तथा 4. एफ, स्तुति �इशलोका: २६७-२८३ ] प्रथमोड्ध्याय: RY यदा पुनः सशेषत्वाद्योगो न हियतेडनयो: । तदा भाज्यहतोहिष्टशेषशेषो न भाज्यतः ॥ ६५३ ॥ भाज्यभाजकयोरभेंदविभक्ताद्‌ भाजकाहतात्‌ । ततो भाज्येन यल्लब्धं तदेव मतिरिष्यते ॥ ६५४ ॥। यस्मादुद्टिष्टशेषोनाद भाज्याद्‌ यदवशिष्यते । शेषाद्‌ भाज्यविभक्तावशिष्टोनाद्‌ वाथ भाज्यत: ॥ ६५५ ॥ भाज्यभाजकयोभेंदाध्वृत्त्या तत्तु प्रपुर्यते । Rare भाज्यविभकतोंडशो यश्चान्यो भाजकादपि ॥। ६५६ ॥ तयोर्भाज्येन निश्शेषहरणं नातिदुष्करम्‌ । उहिष्टशेषाद भाज्येन भक्‍ता शिष्टोनभाज्यत: ॥ ६५४७ ॥॥ एकरूप: सदा शेषों यदावृत्ते तु भाजके । पूर्णास्त:द्भाज्यभेदेन भाजकात तेन ताडितात्‌ ॥ ६५८ ॥ उद््ष्टिशेषसंयुक्तात्‌ भाज्येनाप्ता सतिभंवेत्‌ । यतस्तदगुणितो भाज्यो हारेण हियतेडखिलम्‌ ॥ ६५९ ॥ गन्तव्यशेषे तुह्रिष्टे भाज्ये क्षेप्यो भवेदसों । क्षेपयुक्तस्तदा भाज्यो भाजकेन विभज्यते ॥ ६६० ॥ यस्येव हरणाभावे हतः केनापि पूर्वबत्‌ । स एवं गुणकार: प्राइः मतित्वेन निरूपित: ॥ ६६१॥ उदिष्टशेष रहिताद्‌ भाजकादवशिष्टत: । भाज्यभाजकयोरन्तरोद्धृता स्यात्‌ तदा मतिः ॥ GER A यया संग्रुणितों भाज्यशेषः शेषेण aga: 1 हारशेषेण निश्शेषं विभज्येत निरगंलम्‌ ॥ ६६३ ॥ fret हरणतो भाज्यशेषेइल्पे कल्प्पतां मतिः । निश्शेषहरणेध््यत्न तेनापि ग्रुणितादपि ॥ ६६४ ॥ आस्तां वा क्षेपशुद्धधन्वितोनितात्‌ भाज्यशेषत: । हारशेषेण निश्शेषं हरणे सतिकल्पनम्‌ ॥॥ ६६५ ॥ अन्योन्यहरणाद्‌ भाज्यशेबरूपं यदा waa कत्प्यतां तत्न तृद्ष्टिशुद्धशिबसमा मतिः ॥ cag i �RR सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ अध्याय: १ व्याख्या--1. भवेद्‌ भाजकशेषे४पि रूपसंख्ये सति: क्वचित्‌ । क्षेपशुद्ध्योविपर्यासाद्‌ यत्र बलल्‍ल्युपसंहृति: ॥ ६६७ ॥ उद्दिष्ठशेष: क्षेपोषपि शुद्धिरेवात्र कल्प्पते । क्षेपशुद्धघोविपर्यासाद्‌ भाज्यमाजकयोसिथः ॥ ६६८ ॥ तथा हि भाजकावृत्तिरुद्दिष्क्षेपसंयुता । MAAN FAIA AT FWA: BAST 1 GES ॥1 उदिष्टशेषरहितो भाजकेत विभज्यते । अथवा भाजकावृत्तिरदिष्दक्षेपर्वाजता ॥ ६७० tt हियते भाज्यशेषेण तद्दद्भाज्य: फलाहत: । उदिष्टशेबसहितो भाजकेन विभज्यते ॥ ६७१॥ भाज्यभाजकयोस्तस्मात्‌ क्षेपशुद्ध्योविपयंय: । तयोरन्तरमावृत्त्योः शेष एको भवेद्‌ यतः ॥ ६७२॥ भाज्यशेये' भवन्‌ क्षेपो भाजके शुद्धितामियात्‌ । भाजके व पवन्‌ क्षेपो भाज्ये शुद्धित्वमाप्तुयात्‌ ॥ oR शुद्धिक्षेपो विपयंस्तो भाज्यभाजकयोस्तत: । रूपसंख्ये तयोर्भाज्ये कल्प्या शुद्धिमा सतिः ॥ इछडढे tt यतो मतिहताद भाज्यात्‌ सैव शुद्धिविशोध्यते । भाज्यक्षेपो” भवेच्यस्तु शुद्धि: सा भाजके भवेत्‌ ॥ ६७५ ॥ यतो मतिहताद भाज्यात्‌ सैब शुद्धिविशोध्यते । शेषाभावात्ु हारेण हरणाभावतस्तदा ॥ ६७६ ॥ शुन्यं मतिफल ताभ्यां वल्‍्लया चानीतयोक्तवत्‌ । कृते वल्ल्युपसंहारे स्थातां तो भाज्यमाजको ॥ ६७७ ॥ भाज्ये रूपे सतिर्यो गो भाजकोह्िष्टंशेषयो: | अतो मतिफलस्थात्र रूपत्वाद्‌ भाज्यतुल्यता | ६७८ ॥ उदि्िष्टशेषतुल्या चेन्मतिरत्न प्रकल्प्यते । शुन्यं मतिफल ज्ञेयं यदा शेबस्प शुन्धता ॥ ६७९ ॥ 4. शेष 10 शेषे 2. 8. भाज्ये क्षेगों 3. &, तदा णि यदा �इलोका: २६०-२८० J प्रथमो5्ध्याय: RR इति। भाज्यतुल्यं सतिफल भाजकेन समा सतिः । भाज्यभाजकशेषाष्यां द्वाभ्यां वल्ल्युपसंहुतो ॥ ६८० ॥ उपरयंधोगतौ स्थातामखण्डो भाज्यभाजकों । तस्थादावृत्तिरेकेव हीयते हारभाज्ययो: ॥ ६८१ ॥ कृते वल्ल्युपसंहारे प्रागुक्तमतिकल्पनात्‌ । भाज्ये प्रागुपरि न्यस्ते तत्पगक्त तेन संहरेत्‌ ॥ ६८२ ॥ आधस्थ्यपर्डाक्त हारेण न्यस्ते व्यत्ययतोडन्यथा ॥ ६५३ ॥ [ सूययेस्थ दृढ्भगणमुद्िने: कुट्टकक्रिया संत्रेष्टगुणाध्साध्ये सिद्धयो: स्वर्णरूपयो: । क्षेत्रयोरन्तरादादाविष्ठक्षेप: प्रसाध्यते ॥| ६८४ ॥ तद्गुणो5पि तत: साध्य: सिद्धक्षेपगुणान्वयात्‌ । बोद्धव्यमेतदेवात्र तत्त्व कुट्टककर्मणि ॥ ६८५ ॥ संख्यामुहिर्य तद॒क्ष्ये वें: कटपयादिभि: । 576 210389 तथा हि तत्समे' भाज्ये 'घीजगन्नूपुरे' हरे ॥| ६८६॥ 149... 129 तदन्‍्योन्यहतो शेषा: [ ऋ्रमाद्‌ ]* 'धीवन्ध-'धीपियो* 20 9 2 1 ae “धी' 'श्री:' 'किम! इत्येषां क्षेपत्वे तदगुणा: क्रमात्‌ ॥ ६८७ ॥ 365 1096 1461 9862 “मार्ताण्ड'- स्तब्धनयन:! 'कातंवीर्यों! 'ब्रतादिधी:' । 21185 945937 “महाकायप्रनुरू '-“लब्धशुभाधीन:' फलानि तु ॥। ६८८ ॥। 13 4 27 58 259 कि-गौ-वित्‌-सार-हेमानो-धर्मराड्‌ इत्यमूनि घढ्‌ । 365 3 16 2 4 क्रमाइल्‍लीफलान्यत्र 'मार्ताण्डा' 'ल' 'ड्क! 'ती! “र' वि: ॥ ६८९ ॥ व्याख्या--1. 2. 5. B. &(9)at:, with 4 within brackets. 8. 8, कटुककर्मणि. 3. 8. 8. 0. क्र 4. 8. घीययो The correct figure, however, is 94602. The wrong figure is repeated also below, in verses 715 (p. 66), and 726 (p. 67). �ay सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ weara: 4 एष्वेब योज्य उदिततत्त्वन्यायश्च तद्यथा ! 576 210389 ‘Tea age “धीजगन्नू पुरात्‌ः फलम्‌ ॥ ६९० ॥ 365 149 'मार्ताण्ड:' शिष्यते योउत्न धनक्षेप: स ‘erage: | 365 576 यतो 'मार्ताण्ड'-निहत-' तत्समे” न्यूनताउमुना ॥ ६९१ ॥ हारशेषो धनात्माहतो भाज्यशेषस्त्वणात्मक: । 365 149 अथ त्रिगुण-भार्ताण्डे न्यूनांशस्त्रिष्न-'धावक:” ॥ ६९२॥ 576 दिन॑ प्रत्यधिकांशः स्यात्‌ 'तत्समो'-उतोडनयोभिदा । 129 1096 'धीश्रियो'-स्मिन्न्‌ ऋणक्षेपे सति 'स्तब्धनयो” गुण: ॥ ६९३ ॥ 149. 576 यतोध्सौ त्रिध्न-'धीवन्ध-* *तां दिनान्वय: । 149 129 20 अथ 'धीवन्ध-धोष्राय'-शेष! हयमिदा 'नर: ॥ ६९४ ॥ 365. 1096 भार्ताण्ड'-'स्तब्धनयन '-द्व ययोगो गुणोउस्य तु । 20 1461 धनक्षेपे सति 'नरे” 'कातंबी्यों” गृणस्ततः ॥ ६९५ ॥ 20 129 9 Ha TEER नरे' त्यक्ते 'धीधिया'त्‌ शिष्यतेत्न 'धी: | 1096 1461 स्तब्धनित्या-न्वितः षड्ध्न-कार्तवीयों' गुणो यदा ॥ ६९६ ॥ 9 9862 तदा “धी:' स्थाद्‌ ऋणक्षेपों गुणस्तु 'प्रीतिदं aay’ | च्यायोध्यमुह्य तामन्त्यगुणयोर्रयोस्तथा ॥ ६९७ ॥ गुणोक्तन्यायतश्चेबां फलानि स्थु: समन्‍्वयात्‌ । इष्टक्षेप'गुणाश्चेतेरेव शेबेनंयेद्‌ यथा ees ॥ व्याख्या --1._ 196 7155. 1९80 शेष 1017 शेष॑ 2. 8. क्षेपे �श्लोका३ २६०-२८३ ] प्रथमो5्ध्यायः &Y धनक्षेप: शत, को5स्य गुण:, प्रश्नो यदीदृश: । 149 ‘ava eat wae AAA AAT ॥ ६९९ ॥ 149. 129 5 धीवन्ध् -'धीपियौ! 'माध्वो यौ तयोरन्तरं शतम्‌ । क्षेपस्तद्युणयोगो य: पठचघ्न: स गुणो5स्य तु ॥ ७०० ॥ 4 2 20 9 100 “विद्या'ध्न-'नर'-नारी'घ्न-धी '- [ दयान्तरम्‌ 'उन्‍्नयः” || क्षेपो गुणो वा तबन्निष्नतद्गुणद्वयसंयुति: ॥ ७०१ ॥ 210389 7305 “धोजगन्नू पुरो नं वा तदा 'मौनो लसन्‌' भवेत्‌ । ततो5पि भाज्यहरयोरल्पत्वापादने कृते ॥ ७०२॥ गुणसिद्धिरनायासादतस्तद्विधिरुच्यते । महतोर्भाज्यहरयोरिष्ठक्षेपोचितों गुण: ॥ ७०३ ॥ अशक्यावगमो यस्मात्‌ तस्मादन्योन्यभाजनात्‌ । कत्वाल्पतां तयो: साध्ये गुणलब्धी च तद्यथा ॥ ७०४ ॥ अन्योन्यहरणं तावद्‌ दृढ़योर्भाज्यहारयो: । यावदेकत्र रूपं स्थात्‌ ऋमान्यस्येत्‌ फलान्यधः ॥॥ ७०४ ॥ ad शुन्यं च तदधो वल्लीं तां चोपसंहरेत्‌ । Fa at aa रूपं धनक्षेपस्तदोचित: ॥ ७०६ ॥ मतिस्थानीयगुणक: शुन्य॑ क्षेपस्तदा फलम्‌ । यदा भाज्ये भवेद्‌ रूपमृणक्षेपस्तदोचितः ॥ ७०७ ॥ मतिस्थानीयगुणक: क्षेप: शुन्यं तु तत्फलम्‌ । ध्यस्पेदिहो भयत्नापि क्षेपं शुन्यं च वल्‍ल्यध: ॥ ७०८॥ अधोपसंहतिन्यायात्‌ क्षेपघ्नान्त्यफले क्षिपेत्‌ । शुन्यं तदान्त्यहरणात्‌ प्राच्ये स्तां गुणलब्धिके ॥ ७०९ ॥ ततो£्पि तद्ददेक॑क*संहारे प्राक्तने ऋ्रमात्‌ । यावत्फलावसान स्यथात्‌ तावदेव मुहुः FF It ७१० ॥ The mss, read : द्वयानन्तरन्नय: । 2. A, tae �aR सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ गृणलब्धिमृहु: स्थातां तत्तद्भाज्यहरोचिते! । अन्योन्यहरणे शेषा ये ते भाज्यहरा: FATT 894 तत्न भाज्योज्ूबा भाज्या हारोत्यास्तु हरा मता।। तक्षणं हारभाज्याध्यां गुणलब्ध्योरिहान्तत: (। ७१२॥ त्यक्तव्ये हारभाज्यात्‌ ते स्वर्णक्षेपविषर्यये । रूपतुल्यमृणक्षेपं प्रकल्प्यैतत्‌ प्रदर्यंते? ॥ ७१३ ॥ 365 भार्ताण्डा'-चयरनेनापि यथोक्‍तमुपसंहरेत्‌ । उपसंहृतवल्लीनां व्युत्कमेणोच्यते BAAN ७१४ ॥ 01 49 10 67 259 94593 न! कि “विधी/'दश'सतता' “धीशत्रु' 'बंकिशाहध:'। ओजपड्क्तिगुंणस्त्वेषां युग्मपडक्तिः फलम्‌ भवेत्‌ ॥ ७१५ ॥ हाराल्लब्धा गुणा भाज्याल्लब्धपडक्ति: फल क्रमात्‌ । इत्येब नियमो5तोउत्र भाज्याधिक्येउन्यथा स्थिति: ॥ ७१६ ॥ सध्यस्थे गुणनेषां? द्वि; स्वोर्ध्वाध:स्थफलं प्रति । एवं फलत्वमन्यस्य स्वोर्ध्वाधस्थगुणं प्रति ॥ ७१७ ॥॥ स्वोर्ध्वाधावस्थितो हारशेषो यो तबृद्ययं प्रति । सध्यस्थभाज्यशेषस्य भाज्यत्वं स्थात्‌ तथा द्विशः ॥ ७१८ ॥ हारशेषस्य हारत्वं तथान्यद्‌ द्वितयं प्रति । ऋणक्षेपं* पुरोक्‍त यद्रूपमेवेह स्वतः ॥ ७१९ ॥ गुणगुण्यहरेष्वेव फले चान्योन्यता् क्रमात्‌ 1 अथोच्यन्ते हरो माज्यों गुणो लब्धिरिति FATA Wo Ut 2 तत्रादो हारशेषोःन्त्यः 'श्री'हरों भाज्यशेषक: । 1 1 4 भाज्यश्च कि! ऋणक्षेपों गुण: 'क', 'वे'ति* तत्फलम्‌ ॥ ७२१ ॥॥ व्याख्या --1. 3. 3. 5. हरोमिते 2. 8. 8. ८. प्रदृश्यते A. B.C. gmat 4. 8. 8. ८. क्षेप A. raga: 6. Bafa �इलोकाः २६०-२८३ ] प्रथमोड्ध्यायः ६७ 2 9 हारो द्वितीये श्री रेव भाज्य: स्वोपरि ‘ea FE 1 4 गुणः प्राच्य: “कि'मेवात्न तस्योपरि फल तु 'बित्‌' ॥ ७२२॥ 28 9 तृतीयेड्थोपरि 'हरो/ हारो, भाज्य: स एवं 'धी: 1 9 4 गुणस्तूपरि 'धी'रत्र “विदे'बाध:स्थितं फलम्‌ !! ७२३ ॥। 28 9 912. 58 हर"धी-'प्रियधी'-'होमा-श्चतुर्थें, पझचमे पुन: । 149. 129 67. 58 धीवन्ध'-'धीपिय'- सती - 'होमा:', षष्ठे तु ते ऋ्रमात्‌ ॥ ७२४ ॥ 149 576 67 259 “धीवन्ध -'तत्सम' सती “धीशब्रु',रथ सप्तमे । 210389 576 “धोजपगन्नूपुरं' हारो, भाज्य: स्थादिह 'तत्सस:” ॥ ७२५ ॥ 94593 259 गुणकारो 'बढिशवेधं' स्थात्‌ धर्मराड! फलम्‌ 1 भाज्यशेषे यदा रूप॑ दृश्यते तद्विधिस्त्ववम्‌ ॥ ७२६ ॥ हारशेषे यदा रूप॑ तवोक्तन्यायतो गुणम्‌ । anita भाजकाच्छुद्धमिष्टः स्थात्‌ तावृशों गुण: ॥ ७२७॥ भाज्यभाजकरूपावशेषोचित्यविपरयंयात्‌ । उहिश्यते यदा क्षेपस्तदेत्यं साध्यतां गुण: ॥ ७२८ ॥ प्रोक्तभाज्यहरे रूप॑ धनक्षेपं यवोहिशेत्‌ । 115796 हारकात्‌ त्यक्तशिष्टं तत्‌ 'स्तब्धोई्सो मायया गुण: ॥ ७२९ ॥ फल च भाज्यतस्त्यक्तमिष्टं तादूकू फल भवेत्‌ । रूपशेषगुणाप्तिध्ने स्वेष्टक्षेपे स्वके उभे ॥ ७३० ॥ स्वस्वतक्षणशिष्टे वा साध्ये ते तादृशे सवा । लाघवाय गुणस्योने कुट्टाकार इतीरित: ॥ ७३१ ॥ �qs सब्याख्ये तन्तसंग्रहे [ प्रध्यायः १ [ देज्ञान्तरसंस्कार: ] लड्ञामेरुगरेखायामुज्जयिन्यादितस्ततः ।। २८७ ॥ [ देशास्तरसंस्कार: ] लद्भामेरुगरेखायामिति (1. 280-34)-- [ भूमेरवस्थानस्‌ ] समवृत्तघनो व्योम्नि भूगोलोइसो व्यवस्थित: । धारणात्मिकया शक्त्या स्वया विश्व॑ं बिभति यः ॥| ७३२॥ ननु तिष्ठेत्‌ कं भुसि: खमध्येइसो निराक्रया | गुरुत्वान्नभसस्तस्या: पतन न भवेत्‌ कथम्‌ ॥ ७३३ ॥ निराध्रयाणि द्रव्याणि पतन्त्येव गुरूण्यधः । विश्वत्रयोष्यं भूगोलो गरीयानेव सर्वत: ॥| ७३४ ॥ सरित्सपुद्रशेलागा यत्र सन्ति च जड़मा: । सत्यं किन्त्विह भूगोल: खमध्यात्‌ क्व नु सम्पतेत्‌ ॥ ७३४ ॥ : पतन्ति यानि वस्तूनि यत्र तत्र carat अध: पतन्ति दृश्यन्ते सर्वा अपि विहायस: ॥ ७३६॥ समर्थयामहे तस्मादध:स्थात्‌ पतन Aa: | अव्नोच्यते<खिलं वस्तु पततोह यथा भुवि ॥ ७३७॥ तहन्नान्यत्र पतन भूगोलस्य तु कल्प्यताम्‌ । विश्वाश्रयो5्यं भूगोलो यतो विश्वस्भरंव भू: ॥ ७३८ ॥ पतन सर्ववस्तुनां भूपृष्ठावधि दृश्यते । दिवः पतत्यास्तु भुवः प्रतिष्ठा नो क्वचिज्भूवेत्‌ ॥ ७३९ ॥ भूभुतामपि सर्वेषां भूपृष्ठे स्थितिरिष्यते । बिश्नत्यनन्तदिग्दन्तिमुखानेनास्निराश्षया: ॥ ७४० ॥॥ व्याख्या--1. 8, प्रतिष्ठानं �इलोकाः २८०-२९० ] प्रथमो5ध्यायः पूर्वापरदिशोः कार्ये कर्म देशान्तरोह्भबम्‌ ॥ २६० ॥ ६९ ६ आधारा नायतिष्ठन्ते विनाउधारान्तरं यतः | स्वशक्त्येव ततो व्योम्नि कल्प्यतेड्वस्थितिर्भुवः ॥ ७४१ ॥ भूगोलानन्यतो5घो दिडः नोपलब्या पतेद्यतः । सर्वतो5धोगतस्तस्माद्‌ भूगोल: परिकल्प्यते ॥ ७४२ ॥ भूगोले सर्वबस्तूनि पतन्त्येव समनन्‍्ततः । न पुनः कक्‍्वापि भुगोल: सर्वतो5धोगतों यतः ॥ ७४३ ॥ तत्नापि घनभूमध्यं स्वशक्‍्त्या धारयेदधः । भूपृष्ठावयवान्‌ सर्वान्‌ नियस्य व्यस्तदिश्गतात्‌ ॥ ७४४ ॥ भूपृष्ठावयबा: सर्वे गोलार्धान्तरितत्वतः । समन्तात्‌ प्रतिबध्नन्ति सिथः पिपतिषां च तामू ॥ ७४५॥ खमध्यात्‌ पतनाभावो भूगोलस्य ततो श्रुवः । गोलाकारत्वमप्यस्थ समन्तात्‌ समगौरवात्‌ ॥ ७४६ ॥ न तिष्ठति क्‍्वचित्‌ किड्च्चदाश्रयेण विना यदि । तादुशोष्प्याश्रयो5स्त्यस्थ नभ एवं निरन्तरम्‌ ॥ ७४७ ॥ आश्रयाश्रपिभावश्च सिथो भूतेषु दृश्यते । मूर्तामूत॑विभागो$पि तत्नाकिड्चित्करो भवेत्‌ ॥ ७४८ ॥ धारयेत्‌ प्रवहो मुर्तान्‌ यदमूर्तों मरुद्‌ प्रहान्‌ । स्थिरं स्वतो नभस्तद्वद्‌ धारयेत्‌ क्षितिमण्डलम्‌ ॥॥ ७४६ ॥ अर्कादीनां यथा बिम्बं गरीयो5पि च धारयेत्‌ । विश्वाश्रयो5यं भूगोलो मध्ये व्योम व्यवस्थित: ॥ ७५० ॥ मृदस्बुहुतभुग्वायुभयो गोलाकृतिस्ततः । याम्यमर्ध जलमयं सोम्यं तस्य च मृण्मयस्‌ ॥॥ ७५१ ॥ जलाधंमध्ये नरको मृण्मध्ये च सुरालय: । नगराणि च चत्वारि पाश्वेस्थानि तयोद्वयों: ॥ ७५२ ॥ लडूप सिद्धपुरं चेव यवकोटिश्च रोमकम्‌ । भूवृत्तपादान्तरिता स्थितिस्तेषां मिथो भवेत्‌ ॥ ७५३ ॥। व्याल्या--1, A. afta: �सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ [ देज्ञान्तरकाल: ] wera wT gd, त्रिज्याप्तं लम्बकाहतम्‌ ॥ २६७ ॥ स्वदेश, ततः पष्ट्या हत॑ चक्रांशकाहतम्‌ । खखदेवह॒तं भागादन्तरं TTA: Ul ३० ॥ स्वदेशसमयाम्योदग्रेखायां देशयोययोः । तदन्तरालदेशोत्थयोजनेः सम्मिते स्वके ॥ ३१॥ भूवृत्ते नाडिकैका स्थात्‌ कालो देशान्तरोद्भवः । निमीलनान्तरं यद्वा स्वदेशसमरेखयो; ॥ ३२ Ul देशान्तरभवः काल, इन्दोरुन्मीलनादपि ॥ Ba Il व्याख्या--1. 8. भिद्यते यदि को ग्रहः [ देज्ान्तरकालः | राश्यंशादिविभागा: स्युर्भूगोलेषपि भगोलवत्‌ । घटिकात्‌ समयास्योदक्‌ क्षितिजोन्मण्डलादय: ॥ ७५४ Ul रेखारूपाश्च भूगोले कल्पनीया भगोलवत्‌ । येन स्वदेशे भूपृष्ठे सुघटावक्षलस्बकों ॥ ७५४ ॥ लम्बब्यासदलं qd स्वभूवृत्तं दयुवृत्तवत्‌ । स्वभूवृत्तस्थमार्गेण कल्प्या देशान्तरस्थिति: ॥ ७५६।। मेरलडूशभ्रिता रेखा या तत्रोद्यति भास्करे । कल्याद्यहगंणानीता ग्रहमध्या भवन्ति हि ७५७॥ ततः पूर्वापरदिशों देशान्तरयुतोनिता: । नाडीषष्दया स्वभूवृत्त पर्येत्यकं: परिश्रमन्‌ ॥ ७५८॥ - स्वभूवत्तस्थ षष्टचंशं क्रामन्‌ नाड्या तथैकया । न कालेन विना स्वल्पसपि देशं व्रजेदसों ॥| ७५६ ॥ अतस्तद्देशभेदेन कालभेद: प्रकल्प्यते । अकोदियादेस्तद्भेदात्‌ भिद्येतोौदयिको ग्रह ॥ ७६० ॥ �एलौका: २९४७-३३» ] प्रथमो5ध्याय॑: ७१ व्यास्या--1, 6, विवतं॑ने: स्वभूवृत्तस्य षष्टयंशो यः बष्चंशस्ततो5षपि वा 1 तस्य तद्ध्रमकालो यो घटीविघटिकादिक: ॥ ७६१ ७ देशान्तराख्य: कालो$सो प्रतिदेशं प्रकल्प्यते । तच्छेदांशस्वभूवृत्तात्‌ तस्थाध्वा च प्रकल्पित: ॥ ७६२ ॥ शास्त्नीयर्योजने रेव प्रसितोहन्‍्सों तदागतः । योजनेलोकिकेरेव प्रसितो5<र्थक्रियाकर: ॥ ७६३ ॥॥ तदर्थ समयास्योदग्देशयो रक्षचापयो: । ज्ञाते भूपृष्ठगे भेदे वंशे्वाथ निवर्तने:ः ॥॥ ७६४ ॥ लोकिकंयोजनेरेष भुभाग: प्रमितो भवेत्‌ । स एवं भूय: शास्त्रीयेयोंजनेरपि सीयताम्‌ ॥ ७६५ ॥। चक्रांशकमिते5क्षांश खखदेवमिता [तु] भू: । ज्ञातंरक्षान्तरांश: सा कियतीत्यनुपाततः ॥ ७६६ ॥ खखदेवहताक्षान्तरांशकाद्‌ भगणांशक: । लब्ध: स एवं भूभाग: शास्त्रीययोजनेमित: ॥॥ ७६७ ॥ एवं लोकिकशास्त्रीययोजनानां/ परस्परम्‌ । सम्बन्धनियमे ज्ञाते ज्ञेया देशान्तरस्थिति: ॥| ७६८ ॥ अक्षान्तरसमानो ते: शास्त्रीयेर्योजनेमित: । सोष्यं निवर्तनाय्रश्च मितो लौकिकयोजने: ॥ ७६६ ॥ घष्टबंशेन स्ववृत्तस्य तुल्यो भवति चेत्तदा । सो$पि प्रमाय संवेद्यो लौकिकेरेव योजने: ॥ ७७० tt ततोषत्र नाडिकेका स्यात्‌ कालो देशान्तरोज्भूव: । स्वभूवृत्तस्थ षष्टचंशं तत्षष्ट्यंशं ततोईषि वा ।। ७७१ ॥ शास्त्रीययोजनसितं लौकिकरपि सीयताम्‌ । देशान्तरभव: कालो नाड्यादिलंभ्यते ततः ॥ ७७२ ॥ 2, 8. ९. मिता श्रभू: 8. मिता-भूः 3. &« क्रियतेत्यनुपातत; 4. - 8. 8. हां लि नां �सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ अध्यायः १ [ देशान्तरकालस्य धनर्णत्वम्‌ |] प्रागेव दृश्यते प्रत्यकू, पश्चात्‌ ग्राच्यां ग्रहः सदा ॥ ३३७॥ देशान्तरघटीज्षुण्णा मध्या झ्रुक्तिय्न॑चारिणाम्‌ । wea aaa Tea tara, Way way ll ३४ ॥ स्वदेशात्‌ समरेखान्ते लोकिकरेव योजने: । प्रसमिते स तथा5४नीत: कालो देशान्तरोज्धूव: ॥ ७७३ ॥ प्राक्‌ पश्चात्‌ समरेखातो निजदेशोदयावधिः । निमीलनान्तरं यद्वा स्वदेशसमरेखयो: ॥ ७७४ ॥ देशान्त रभव: कालो यदि नोन्‍्मीलनान्तरम्‌ । प्रहयो: समकालत्वं स्वदेशसमरेखयो: ॥ ७७५ ॥ स्थादिन्दोरिव नाकंस्थ भेदतो लम्बनादिना । कालो देशान्तरस्पेन्दोस्तदुक्तो ग्रहणान्तरात्‌ ॥| ७७६ ॥ देशान्तरेण॑व परं स्वदेशसमरेखयो: । इन्दोग्रंहणभेदो5्यं भवेन्नान्येन केनचित्‌ ॥ ७७७ ॥ निमोलनान्तरात्तत्र यदि वोन्मीलनान्तरात्‌ । देशान्तरभवः काल: सुसुक्ष्मो ज्ञायते तत: ॥॥ ७७८ ॥॥ [ देश्ञान्तरकालस्य धनण्णत्वम्‌ ] प्रा्देशसमरेखातः प्रागेवाभ्युदितो ग्रह: । अतो प्रहणकालो<यं वर्धतेःकोंदयावधे: ॥ ७७९ ॥ निर्मीलनादिक पश्चात्‌ तत एवात्र दृश्यते । प्रत्यग्देशिषु च ततः पश्चादेवोदयं ब्रजेत्‌ ॥ ७८० ॥ निर्मीलनादिकालो5यं स्वल्पस्तत्नोदयावधि: । अतो5त्र समरेखातः पूर्व दृश्येत तदृद्ययम्‌ ॥। ७८१ |। अतो5त्र समरेखातः प्रावप्रतीचोः स्वदेशयो: । eT धनं च क्रियते देशान्तरगतिप्रंहे ॥ ७८२ ॥ �ए्लोका: ३५-३८ ] प्रथमो5्ध्यायः ७३ [ ग्रहाणां कल्यादिश्रुवा: ] —4° 45’ 46" पड्वेदेष्बब्धिवेदास्तु विलिप्तादिध्ुवी विधोः । +-37 2970 177 57 प्राणात्यष्ट्यडूनेत्राग्नितुल्य॑ चन्द्रोच्चमध्यमम्‌ ॥ By II —iI" rata सप्तसागरशैलेन्दुभवा लिप्तादयो5सृजः । - — 36’ बट्त्रिंशल्लिप्तिकाः शोध्या विदो, जीवे तु योजयेत्‌ ॥ ३६ ॥ 127 10" . पढ़क्‍्त्यकतुल्यलिप्तादि, सिते राशि! पडंशकाः । +1 6° 13’ +11" 17° 20’ विश्वतुल्या! कलाश्च सं, नखात्यष्टिमवाः शने! ॥ ३७ Ul +6" 22° 20’ पाते तु मण्डलाच्छद्े नखाकृतिरसा अपि ॥ ३८४ ॥ [ नवमयुगादो' श्रुवा: ] कल्यादिधुवका झोते युगभोगसमन्विताः ॥ ३८० ॥ इति॥ कृतदेशान्तरगतिग्ग्रहमध्य: स्फुटोईपि वा । निजदेशे भवत्येष सध्यमार्कोद्यावधिः ॥ ७८३ ॥ [ प्रहाणां कल्यादिधुवा: ] षड्वेदेष्वब्धी ति (1. 35-389)-- कल्यादों न निरंशत्वं भगणादेज्यचारिणाम्‌ । गतिभेदाततु दृक्सिद्धास्तत्रेषां स्पुर्भुवास्ततः॥ ७८४ ॥ सूलम्‌ू-- 1. त० सं० १ This refers to a contemporary date of the author Nilakantha Somayaji (born A.D. 1444), who takes 576 years as a ‘minor’ yuga (verse 39, below). Thus, eight yugas (8 X 576=4608 years) from the beginning of Kali will end and the ninth yuga will commence at the close of the Kali year 4608 (A.D. 1507-8). �oY सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे . - [ अ्रध्यायः १ 576 तत्तचुगे भरुवा ज्ञेयाः, पडश्वेष्वब्दक युगम्‌। 7500 भगणात्‌ खखभूताश्वैशुगभोगरत्ववाप्यते । अष्टध्नयुगभोगाः स्वमतः कल्यादिजे भ्रुवे ॥ ३६ ॥ अत एवायमाचार्यो भास्कराभिमतं युगम्‌ । स्वीकर्तु] भगणानेव परिवर्तितवानिह ॥ ७८५ ॥ [ नवमयुगादों प्रुवा: ] इच्छाराशिविभक्तश्चेद्‌ येन केनापि राशिना । तत्र लब्धफलाभ्यस्ता तद्भुक्तिभुंक्तिरीप्सिता ॥ ७८६ ॥ 7500 युगपर्ययतः खा भ्रभूताश्वैयंद्‌ चुचारिणाम्‌ । ayaa युगभोगोध्सावष्टन्निरगुणित: सच ॥ ७८७ ॥ कल्पादिश्रुवसंयुक्तो नवमादों ग्रहश्लुवा: । अर्को निरंशतां याति तत्र, नेन्द्रादयोईखिला: ॥| ७८८ ॥ युगसंख्याहता भोगा श्रुवास्तत्तय्गो:दू वा: । 576 षडश्वेष्वब्दम्कंस्थ निरंशं तु* युगं भवेत्‌ ॥ ७८९ ॥ 210389 नवाष्टवह्लिवियदिन्द्श्वितुल्यं च तहिनम्‌ । तच्चाष्टभिविनिहतं खण्ड आचार्यसम्मतः ॥ ७९० ॥ प्लुवान्‌ निबद्धवान्‌ यत्र शास्त्रकार: स्वयं दृढ़ान्‌। भयुगादेनंबमात्‌ तस्मात्‌ प्रारब्धो दिनसझचय: ॥ ७९१ ॥ खण्डशेषतया55चार्यसम्मतो पग्रहमध्यमे । ततस्त्रेराशिकानोीता' ग्रहमध्यास्ततो श्रुवा: ॥ ७९२॥ व्यास्या--1. 8. युगभेदो 2, 28. निरंशस्तु 3, 8. युगादि 4. 8. त्रराक्षिकं नीता: 5. 8, मध्याः स तद्‌ ध्रुवा: �एलोकौ ३८-३९ ] प्रथमो5्ध्याय: ७ [ ग्रुणकारहाराणां लघूकरणवासना ] लाघवार्थ तनूकायो गुणहारावषि क्वचित्‌ । यादृड्नियममाशित्य गुणहारकयो: स्थिति: ॥ ७९३ ॥ तत्न तादृडनियमतस्तत्न कायो' च तावुभो । राशिनकेन हतयोहतयोरपि वा दयोः ॥ ७९४ ॥ केनापि ह॒त्वा युगपत्‌ केनाप्यन्येन भक्तयो: । गुणहारकयोः पूर्वों नियमो नेव होयते ॥ ७९५ ॥॥ गुणं प्रकल्प्य स्वधिया हारके तेन संहते । तद्गुणेनोद्धुतो हारो गुणस्तस्थ स्वधीकृत: ॥ ७९६॥ गुणकारे5थवा मत्या हते तद्घारकोद्धुते ॥ तद्धारकों मतिस्तस्य गुणकारः प्रकल्प्यते ॥ ७९७ ॥ एवं त्रेराशिकात्‌ सिद्धों गुणहारो लघूकृतो । निःशेषत्वे तयोस्ताभ्यां नीतमिच्छाफल स्फुटमू ॥ ७९८॥ निश्शेषत्वे तयोरावापोद्वापाध्यां च कस्यचित्‌ । अत्यल्पत्वाद्‌ यदा हारे लब्धे शिष्टमुपेक्षितम्‌ ॥ ७९९ ॥ शेषस्य त्यज्यमानत्वात्‌ तदा हीनांशकों हर: । हारे हीनांशके लब्धफलस्याधिकता भवेत्‌ ॥ ८००॥ ततस्तत्परिहाराथ्थ त्याज्यं किज्चन तत्फलातू । यदा तु हियते भाग: किडि्चित्‌ क्षिप्त्वा निरंशकम्‌ ॥ ८०१ ॥ शेषस्य गृह्ममाणत्वादधिकांशो हरस्तदा । हारेःधिकांशे लब्धं तु फलं होयेत वास्तवात्‌ ॥ ८०२॥ तदर्थ किड्चन क्षेप्यं तल्लब्धे येन वास्तवम्‌ । हारे हीनांशके त्याज्यं क्षेप्यं तत्नाधिकांशके । ८०३ ॥। अधिकांशे गुणे त्याज्यमुनांशे क्षिप्पते च ततू । द्वितीयहारकेणाप्तं स्फुटमिच्छाफलं यतः ॥ ८०४ ॥ हारेण महताभ्यस्तो गुण: स्वमतिकल्पित: । तत्र लब्धेन हारेण गुणोईपि च महान्‌ हतः॥ ८०५ ॥ �७६ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे . [ भ्रध्यायः १ तुल्यो स्थातां यदा तत्र निश्शेषहरणं भवेत्‌ । सतिध्नो हारकस्तत्न प्रमाण तत्फलं पुनः ॥ ८५०६ ॥ अंशो न्यूनोधिको वेच्छाराशिरेकोउत्न हारयो: । यदि न्यूनोउधिको बांशो हारे सत्याहते भवेत्‌ sow Nl तबत्न पूर्वंगुण्यस्थ कियान्न्यूनाधिकांशक:! । इति त्रेराशिकेनात्र लक्यं न्यूनाधिकं फलम्‌ ॥ ८०८ ॥ ननु पूर्वगुणाभ्यस्ते गुणे स्वभतिकल्पिते । तेनेव कल्पितगुणेनाभ्यस्तो हारकों मत: ॥ ८०९॥ सो5यं मतिफलाध्यस्तपुरवंहारसमों मतः । सत्यं मत्याप्तहारस्याउत्राधिकोनांशसम्भवात्‌ ॥ ८५१० ॥॥ अधिकोनांशकस्यास्य हारान्मतिगुणाविह । महागुणोद्ते न्यूनाधिकांशेन समत्वत: ॥ ८११ ॥ प्रमाणराशिमंत्येब गुणितो हारकों महान्‌ । गुणेन महता भकक्‍ते फलन्यूनाधिकांशक: ॥ ८१२ ॥ गुण्य एको “भवेन्य्युनाधिकांशस्थास्थ च स्मृत:? । हारस्त्वाद्यो मतिहतो चान्यो* मतिफलाभिधः ॥ ८१३ ॥ गुणकारे मतिफले गुणे हारे च कल्पिते। गुणे महति गुष्ये च प्रक्रियेयं न भिद्यते ॥ ८१४ ॥ get तनूकझतेर्गुण्यगुणहारे स्त्रिभिः पुन: । उपायलाघवाद्‌ वेद्यमिच्छाराशे: फल बुधः ॥। ८१५॥ सर्वत्रेत्थमुपायानां लाघवे सम्भवत्यपि । गुणयन्तीह ये केचिद्‌ यत्नगोरवमाशिता: ॥ ८१६ ॥॥ ते सम्भवल्लघूपायदोषान्निग्रहभागिन: । 576 एतत्सवंमपिप्रेत्य षडश्वेष्वब्दकं युगम्‌ ॥ ८१७ Nh धयारया --7-1. 3. ८. घिकांशका: 2. 98. ८. मतेर्न्यूना ८. स्मृतम्‌ 4. 8. हतोब्यान्यो �श्लोक: ४० ] प्रथमो5्ध्याय: ७७ [ प्रह्मणां मन्दोच्चा: ] 127 220' 172! 80 240’ स्व॒रववया खाकृतयों द्विनगभ्ुवो5शी तिरश्रजिनाः । 78" भौमान्मन्दोच्चांशा, वसुतुरगा भास्करस्यापि ॥ ४०॥ [॥ इति तन्त्रसंग्रहे मध्यमग्रकरणं नाम प्रथमो5्ष्यायः ॥ ] आचार्येण स्वयं प्रोकतं तद्शुवाश्व ग्ुचारिणाम्‌ । युगादेनंबमात्‌ तस्मादतीतदिवसञ्चयात्‌ ॥ ८१८ ul स्वल्पाध्यां गुणहाराभ्यामानीता भगणादय: । तदीयप्नुवसंयुक्ता मध्यसाः स्पुर्युचारिणाम्‌ ॥॥ ८१९ ॥ [ प्रहणां मन्दोच्चांशाः ] स्वररवय इति! (1. 40)-- 2--18" 4--7" 7--10/ ४--227 27-20? 2 दोष्यां प्राज्ञे:', 'स्थानं स्वं', 'शेयं स', “त्रिराशि', 'निष्ठाग्रे:'। 8r—0" “अनुदिन'-मुच्चमिनादे,रनुक्तम्‌ आरादिशे प्रयम्‌ इनमध्यम्‌ ॥ ८२० ॥ इत्येष परक्रोडावासद्विंजवर*समीरितो योडर्थ: । सतु तन्तसंग्रहस्य प्रथमेडध्याये मया कथितः ॥ ८5२१ ॥ [ इति तन्त्रसंग्रहस्य पद्यव्याख्यायां सध्यमप्रकरणं नाम प्रथमोऽध्याय: । ] व्याख्या--1, 0, 8005 : “मूल-इलो ०” 2... 8. 8, 0, om. aeat; it is supplied from this well- known verse. 3. C. om. fasraz </poem> == अथ द्वितीयोऽध्यायः == <poem> स्फुटप्रकरणम्‌ [ केन्द्रं पदव्यवस्था च] स्वोच्चोनो विहगः केन्द्र, तत्र राशित्रयं पदम्‌ । ओजे पदे गतैष्याम्यां बाहुकोटी, समेडन्यथा ॥ १ ॥ [ मङ्गलाचरणम्‌ ] यत्सेवनत: सच्य: सर्वज्ञत्वं लभेत aisha | कुन्देन्दुस्वच्छतनुं सरस्वती तां नमामि सदा ॥ १॥ सध्यमानयनोपायमित्थं प्रोच्य सविस्तरम्‌ । गतिशेषतया वच्समि स्फूटकर्म द्युचारिणाम्‌ ॥ २ ॥ [ केन्द्र पदव्यवस्था च स्वोच्चोन इति (तर. 1)-- सिथ: सम्बन्धयोभिन्नकेन्द्रयोदृ त्तयोह यो: । स्वान्येन मितयोभेंदो विज्ञेयः स्फुटकमंणा ॥ ३ ॥1 केन्द्रदयावभेदी यो मार्ग एकस्तयोहयो: । नीचोच्चमार्गसंज्ञेयो नीचोच्चद्वितयाश्रित:॥ ४ ॥ नौचोच्चसार्गादुभयोव॑ त्तयोः केन्द्र भेदिनों । सार्गो समतिरश्चीनो ततो दूरविभेदिनों ॥ ५ ॥ 9a �wie: 9 ] द्वितीयो5्ध्याय: ७९ इति। विप्रकर्ष: परस्तत्र वृत्तयोरुभयोस्तत: । तत्पाश्वंयो: सन्निकृष्य' माणत्वादुभयो: ऋ्रमात्‌ ॥ ६ ॥ अभिन्नलिप्तमार्ग प्रत्योन्मुख्यं सन्निकृष्टता । वृत्तयोविवरं स्वांशे क्वापि सम्बन्धपोमिथः ॥ ७ ॥ वर्धते वृत्तपादेन भूयस्तेनंव होयते । isi ada fa तेनेव क्षीयते पुन: ॥ ८ ॥ बधंते क्षीयते च द्विरेकस्मिन्नेव पर्यये । वृत्तयोविवरं तस्मात्तियंगूध्वंगधो४पि वा ॥ ९ ॥ राशित्रयात्मक बेच पदं तन्मण्डलेडखिले । ब॒त्तान्तरोत्थयोवृद्धिक्षययोविवराश्रय: ।॥। १० ॥ वृत्तपादः पद्द तस्मादेक॑ंको5पि भवेदिह । वृत्तावयवसम्पातात्‌ पादान्ते परमान्तरात्‌ ॥ ११ ॥ साध्यमत्नानुपातेन वृत्तेष्टावयवान्तरम्‌ । दोर्ज्या प्रवृत्ता गोलान्तात्‌ कोटिज्या त्वयनान्ततः ॥ १२ ॥ ते उभे विप्रकषो' स्त: स्वेष्टदेशस्य तद्दयात्‌ । सर्वत्रापि पदे तादृग्विप्रकरषष स्प सम्भवात्‌ ॥ १३॥ सिथो दो:कोटिरूपे ज्ये पदे सर्वत्न सद्भते । समतियंग्गतत्वेन दो:कोटित्वं मिथस्तयों: ॥ १४ ॥ गोलायनान्तो पदयोरोजयोरधऊध्वेयो:? । गतगन्तव्यता तत्र ततो दो:कोटिचापयो: ॥ १५ ॥ युग्मयोस्तु विपर्यासाद्‌ विज्ञेया गतगम्थता । दोश्चापोनो वृत्तपादः कोटोचापोडन्यथापि वा।। १६ ॥ स्यात्या--1, 8. सन्तिकरष्य . 2. C, avait �सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ [ ज्याग्रहणं चापीकरणं च ] [ तत्न चतुरभअक्षेत्रेण वृत्तानयनम्‌ ] क्षेत्रेण चतुरश्रेण वृत्तस्यानयनं यथा । तत्रादो तद्भुजातुल्यं sated ger कल्पयेत्‌ ॥ १७ ॥ दिक॒सृत्रद्वितयेनेतच्चतुर्धा प्रविभज्यते । क्षेत्रे तथाकृते खण्डाश्चत्वार: स्युश्चतुर्भुजाः ॥ १८ ॥ केन्द्रात्तद्वाहुमध्यस्पुग्‌ व्यासाधंमपि कल्पयेत्‌ । अतश्चतुर्णां खण्डानां भुजा व्यासार्धसम्मिता ॥ १६ ॥। क्षेत्रकेन्द्रात्‌ पुनस्तेषां कर्ण: कोणावधिर्सतः । विक॒सूत्राग्रद्यस्पृष्ट: कर्णस्तत्नापरोषषि च॥ २० ॥ केन्द्रात्‌ कोणावधिः कर्णो भूमित्वेनात्र कल्पितः । तत्कर्णाप्रद्दयाद्‌ दिक्सृत्राप्रान्ते च भुजे उभे ॥ २१ ॥ ततश्चतुभुजक्षेत्रे प्रत्येक त्रिभुजद्ययम्‌ । लम्बो द्वितीयकर्णाधंप्रमितस्त्रिभुजद्ये ॥ २२॥ तव्राबाधा प्रमाण स्पाल्लम्बमुनाद्‌ भुजावधि । भुजाध॑ तत्फल लम्बाबाधयो! कर्णवत्‌ स्थितम्‌ ॥ २३ ॥ व्यासाधे रहिता भूमिरिच्छाराशिश्च कल्प्यते । तत्न लब्धफलं नीत्वा कोणत: पाश्वेयोह्वंयो: ॥ २४ ॥॥ तयोदों:खण्डयो रेखां विलिखेत्‌ कर्णरूपिणीम्‌ । ततो द्विगुणलब्धोनभुजातुल्यं भुजाष्टकम्‌ ॥ २५ ॥ ततो दोदंलदोम॑ध्यस्फुटव्यासार्धवर्गयो: । योगमूल भवेत्‌ कर्ण: केन्द्रादष्टाभकोणग: ॥ २६ ॥। अथाष्टाश्रभुजार्धे त्यवर्गव्यासाधंवर्ग यो: | भेदात्‌ कर्णोद्धुतं यत्‌ स्थात्‌ तदाबाधान्तरं भवेत्‌ ॥ २७ ॥॥ व्यासाधंवर्गंदो रधंवर्गयोयेत्तदन्तरम्‌ 1 तदेव भूगताबाधाहयबर्गान्‍्तरं भवेत्‌ ॥ २८ ॥॥ �श्लोक: १ ] द्वितीयो5ध्याय: 54 कर्ण आबाधयोयोंगस्तेन वर्गान्‍्तरात्‌ तयो: । अन्तर स्थाद्‌ यतो वर्गान्तराद्‌ योगाप्तमन्तरम्‌ ॥ २९ ॥ आबाधयोयुंतिः कर्ण: स त्वाबाधान्तरोनित: । अर्धोक्वतो$ल्‍्पा त्वाबाधा भुजार्ध तस्य तु श्रुतिः ॥ ३० ॥ ते प्रमाणफले स्यातां कर्णो व्यासाधंवर्जित: । इच्छाराशिस्तदेकदेशस्त [ स्मात्‌ त|च्छृतिःः फलम्‌ ॥ ३१॥ तवाबाधंकदेशस्य का श्रृतिस्त्विति या श्रुति: । तां कोटिपाश्बंयोर्नोत्वा कुर्याद्रेखां तु पूर्ववत्‌ ॥ ३२॥ aa aa: Nearest aat हात्रिशदर्षकम्‌ । aa ada Big भुजासध्यं भवेत्तया ॥ ३३ ॥ प्रोक्तमार्गेण कतंव्यं वत्ताकृति भवेत्ततः । वृत्तं तदिष्टव्यासेन [ह॒त्व॑त्द्‌ व्याससंहृतम्‌ ]१ ॥ ३४॥ इष्टव्यासस्य वृत्त स्थादिति वृत्तं समानयेत्‌ । लम्बाबाधादिक॑ सर्व पश्चात्‌ स्पष्टीभविष्यति ॥। ३५ ॥ [ बर्ग-मूल-क्रियाभिविना वृत्तपरिध्यानयनम्‌ ] वर्गमूले बिना यहा व्यासतः परिधि नयेत्‌ । तदर्थ कल्पयेत क्षेत्र व्यासतुल्यचतुर्भुजम्‌ ॥ ३६ ॥ तदन्तः कल्पयेद्‌ वृत्त दोसंध्यस्पृष्टमेसिकम्‌ । तदन्तवे त्तमप्येक दोसंध्याक्रान्तनेमिकम्‌ | ३७ 1 वृत्तमध्ये च दिकसृत्रद्वितयं कल्पयेत्‌ तथा । वृत्तनेमिभुजामध्यसम्पातस्थतदग्रकम्‌ ॥ ३८ ॥ दिक्सुत्राप्राच्चतुर्बाहुको णान्‍्त॑ यद्‌ भुजादलम्‌ । समत्वेन विभक्ते5स्मिन्‌ कुर्याद्‌ बिन्दून्‌ बहुनपि ॥ ३९ |। Ql रेखा लिखेद्‌ वृत्तकेन्द्रात्‌ तद्बिन्दुगामिनो: । कर्णरेजास्तु ता केन्द्राब्‌ दोमंध्यस्ता च कोटिका ॥| ४० ॥ व्याल्या--..1, Go Fo— qq 1४६5. 1९90 देशस्तच्छति:.. 2. Mss, read ह॒त्वेतद्‌ व्यसन हृतम्‌ �SR सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ -कीटिकर्णाप्रविवरभुजाभागाश्च तद्भुजा: । एकंकभागाधिकास्ते कर्णानां स्पुयंथोत्तरम्‌ ॥ ४१ ॥ व्यासाधंस्वभुजाकृत्यो रिष्टक्वर्णो युतेः पदम्‌ । तत्कर्व्यासदलयोव॑र्गान्तरपदं भुजा ॥ ४२ ॥ तत्राद्यकर्णदिक्सूत्रा प्रयोविवरतो हतात्‌ । व्यासार्धेन स्वकर्णाप्तं ततो यल्लभ्यते फलम्‌ ॥ ४३॥ कर्णव्यत्यस्तदिक्सृत्राग्रान्तात्‌ कर्णान्‍्तरं J A | कोटि: सा तद्भुजाकर्णशेष: सम्पाततस्तयो: ॥ ४४ ॥ कर्णदिक्सुत्रयो रप्रविवरं चापि तच्छति: । S इच्छात्मकमिदं द्यक्षक्षेत्रं यत्त्वन्यदीदूशम्‌ ॥ ४५ ॥ व्यासार्धकर्ण विवरभुज व्यासाधकोटिकम्‌ । व्यासार्धकर्णविव रदो:खण्डभुजक॑ भवेत्‌ ॥ ४६ ॥ प्रमाणं त्यश्रमुद्धिष्टं तुल्याकारतया हयो: । यस्य दो:कोटिकर्णेषु व्यस्तो यावतिथात्‌ स्थिति: ॥ ४७ ॥॥ तवन्यत््यश्रकर्ण: स्थात्‌ तस्य तावतिथात्तत: | आद्क्षेत्रस्य कर्णोईपि व्यस्तदिककतया स्थितः ॥ ४८ ॥ क्षेत्रान्तरभवात्‌ कर्णाव्‌ यत्र व्यत्यस्तदिक्‌ स्थिता । भुजाकोटयोरन्यतरात्‌ क्षेत्रे तुल्याकृतीकृते ॥ ४९ ॥ अन्न प्रमाणक्षेत्रस्थ कोटिदिक्सूत्रसंज्ञिता । इच्छाक्षेत्रस्थ कर्णोड्स्या: कोटेव्यत्यस्तदिग्गता ॥ ५० ॥ प्रमाणक्षेत्रकणंश्च व्यस्त इच्छाख्यकोटित: | ततस्त्रेराशिकान्नेय मिच्छाक्षेत्रगतं फलम्‌ ॥ ५१ ॥ तृतीयमपि च त्यभ्र॑ं यत्तु विक्सूत्रकर्णक्म्‌ । इच्छात््य भगता कोटिस्द्यश्रस्थास्य भुजोदिता ॥ ५२ ॥ प्रमाणक्षेत्रकर्णे तु तद्भुजा यत्र सम्पतेत्‌ । तत्सम्पातात्‌ क्षेत्रकेस्ब्रान्त रालान्तस्य कोटिका ॥ ४३ ॥ �इलोकः १] द्वितीयो5्ध्याय: 53 चतुर्भुजभुजाखण्डद्यसम्मितबाहुकम्‌ । ह्वितीयकर्ण रेखाख्यकर्ण दि ऋ सुत्रकोटिकस्‌ ॥ ५४ ॥। क्षेत्र यच्च प्रमाणं तत्प्रमाणक्षेत्रमुच्यते । द्वितीयकर्णविवरमाद्यकर्णाग्रतोषषि यत्‌ ॥ ५५॥॥ सा कोटिस्तच्छुति: खण्डो द्वितीयश्चतुरक्षण: । द्वितोयकोटया: कर्णस्य शेषः सम्पाततों भुजा ॥ ५६॥ इच्छाक्षेत्रं द्वितीयं तत्‌ ह॒यश्न॑ं ताभ्यां च तत्फलम्‌ । यद्‌ द्वितीयभुजाखण्ड चतुरश्ने तु कल्पितम्‌ ॥ ५७ ॥ व्यासार्धनिहतात्‌ तस्मात्‌ कोटिस्तत्कर्णसंहता । हितीयकर्णरेखा च कर्णत्वेनात्र कल्पिता ॥ ५८ ॥। सा कोटिस्तु भुजाकर्ण: प्रथम: कर्ण एवं तत्‌ । तद्भुजाग्रावधिः फेन्द्रात्तत्कोटिरपि कल्प्यते ॥ ५९ ॥ एवं व्यश्रद्वयं कल्प्यं प्रतिदो:खण्डसत्र तु । आसन्नकर्णविवरं पूर्वकर्णाप्रतस्तु यत्‌ ॥ ६० ॥ आसन्नकर्ण व्यत्यस्तदिग्गतः कोटिका भवेत्‌ । पूर्वकर्णाग्रतः स्वोध्बंकर्णान्ता बहवो हता: ॥ ६१ ॥ दिक्सुत्राप्राच्चतुर्बाहुकोणान्ता: wetted at: | agdaqataver fengqayinatera: n <u ऊरध्वोध्वेकर्ण विभजेत्‌ तत्न लब्धफलं तु यत्‌ । पूर्यकर्णाप्रत: स्वोध्वंकर्तंव्यस्तद्विगन्तरम्‌ 11 ६३ ॥ इच्छात्यश्रगता wife: AIT TAT AAT | तद्भुजाकर्णसस्पातात्‌ तत्कोटि: केन्द्रगामिनी ॥ ६४ ॥ स्वपूर्व कर्णस्तत्कर्णस्तत्तु त्रयश्न॑ं तथाविधम्‌ । ऊध्वत्नेराशिके त्वेतत्प्रमाणं ह्य्रमिष्यते ॥ ey यदीच्छात्निभुजं प्रोक्‍्त वृत्तान्त: कल्पयेच्च तत्‌ । व्यासार्ध गुणकह्तत्न पुर्वंकर्णोषपि हारक: ॥ ६६ ॥। व्याख्या-1. 8. एव च �ay सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ प्रध्यायः २ लब्धा तत्कर्णविवरपरिध्यंशोत्थशिड्जिनी । चतुर्भुजभुजाखण्डाद व्यासाधेंन द्विराहतात्‌ ॥ ६७ ॥ पूर्वोध्व॑कर्णघाताप्ता भवन्त्यधंगुणास्तत: । दिक्मृत्नतों ये दोःखण्डाश्चतुरभ्ने व्यवस्थिताः ॥ ६८ ॥ तदग्रास्तास्तु या कर्ण रेखाः केन्द्रात्‌ समुद्गता: 1 तदन्तरालोत्थपरिध्यंशार्धज्या: क्रमादिमा: ॥ ६९ ॥ कर्णप्रविवरांशत्ववशाद्‌ वा धनुरंशका: । चतुरक्षे भुजाखण्डा: तत्र गुण्या: सदा समाः ॥ ७० ॥ व्यासाधंवर्गों गुणकः सर्वस्थापि'ं समो$त्र तु । पूर्वोध्वंकर्णसंवर्गों नानारूपस्तु हारक: ॥ ७१ ॥॥ पूर्बोध्वेकर्णयोर्वर्ग यो गार्ध वा स हारक: । पृथक्‌ तत्कर्शावर्गाभ्यां विभक्ते यत्फलद्यम्‌ ॥ ७२ ॥ तद्योगाधंमितं कर्णवर्गदलोदूतं फलम्‌ । तत्नाद्यकर्णवर्गेण तद्धतो हिपते यदा ॥ ७३ ॥ तदा Taos TI CAT तुल्यत्वाद्‌ गुणहारयो: । यदान्त्यकर्णवर्गाप्तं दो:खण्डारधमितं तु तत्‌ ॥ ७४ ॥ व्यासार्धवर्गो द्विगुणों ह्यन्त्यवर्गों भवेद्‌ यततः | हारेण हिगुणनाप्तो गुण्पाधंप्रमितं फलम्‌ ॥ ७५ ॥ यत्पूर्वपृ्वेकर्णन विहृतं फलमादिसस्‌ । यदप्यूध्बोध्वं कर्णेण विभकत॑ फलमन्तिमस्‌ ॥ ७६॥। तयोरन्तरमेवात्र फलभेदाय FI फलानामितरेषां तु हारकस्थ समत्वतः:? ॥ ७७ HI यद्‌ ह्वितीयाद्युपान्त्यान्तं फलं तत्तु न विद्यते 1 कर्णवर्गेण पूर्वेण हरणादुत्तरेण च ॥। ७८ ॥ आद्वन्त्यफलयोरेव तत्न भेदो भवेत्‌ ETAT तत्पुनर्बाहुअण्डार्ध न कदाचित्ततो5घिकम्‌ ॥ ७९ ।। स्याझ्या--1, ८. सर्वेत्रापि 2, ALC, qaqa �श्लोक! १ ] द्वितीयो5ध्यायः sy भाद्दहारेण विह॒ते भुजाधंप्रमितं तु तत्‌ । तद्योगार्धहते पादो न दो:खण्डमितं फलम्‌ 11 ८० ॥ अधंपादोनविवरं खण्डपादमितं तु तत्‌ । फलान्तरं तदेवात्र न कदाचित्ततो5धिकम्‌ ॥ ८१ ॥ दो:खण्डाणुत्ववशतः शक्यं चेतदुपेक्षितुम्‌ । यः करिचित्कर्णवर्गोउत्र हारक: कथ्यते तदा ॥ SVU चापभागान्त्यकर्णस्प वर्गण हरणं त्विह। व्यासार्धवर्गगुणितात्‌ तत्तद्‌दोःखण्डवर्गत: ॥ ८रे ॥ तदीयकर्णवर्गेण लभ्यते तत्न यत्फलम्‌ । कर्णान्‍्तरालसम्मृतपरिध्यंशस्प शिड्जिनी ॥ पढें ॥ दिवसुश्नादिष्टकर्णान्‍्तभुजाखण्डस्थ या कृति: । गुणहारान्तरं तत्‌ स्पाद्‌ गुणों व्यासाधजाकृतिम्‌ ॥ ८५५ ॥ ह॒त्वा तयेष्टदो:खण्ड हारेण विभजेत्‌ फलम्‌ । तत्तहोःखण्डतस्त्यकत्वा शिष्टा स्थादिष्टशिड्जिनी ॥ ८६ ॥ गगुणहारान्तरहताद्‌ गुण्येन हियते यदि । अल्पत्वाद्‌ गुणकारस्य तत्फलं मह॒देव हि ॥ ८5७ ॥ गुणकारहतं भूयो हारकेण विभज्यते । aa लब्धफलं यत्तत्‌ स्फुर्ट शोध्यफर्ल WA Wess Ul गुणहारान्तरहतं पृथक्‌ शोध्यफलं हरेत्‌ । हारकेणेव यल्लब्धं गुणलब्ध फलात्‌ त्यजेत्‌ ॥ ८5९ ॥ स्फुटं शोध्यफलं तत्र यदि वा परिकल्पयेत्‌ । गुणस्थ हरणत्वं तत्फलस्थापि च गुण्यताम्‌ ॥॥ ९० ॥ गुणहारान्तरहताद्‌ गुण्यात्‌ तत्तत्फलादपि । गुणेन यानि लक्ष्यानि गुण्पे क्षेप्यानि तान्यपि ॥ ९१ ॥ व्याख्या--1, A. Hapl. om. क्षींश ग्रुण 10 गुण, 0िए lines below, �5 सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ भ्रध्याय: २ आधिक्ये गुणकारस्य हारादेष विधिमंत: । तअल्पत्वे गुणकारस्य युग्मान्येव क्षिपेत्‌ पृथक्‌ ॥ &२॥ ओजानि गुण्याच्छोध्यानि प्राय: सुक्ष्मं फलं ततः । ऊनत्वे कल्पितहरस्थाधिकं तत्फलं यतः ॥ ९३ ॥ फलबाहुल्‍्यवशतो गुणेन हरणे स्फुटम्‌ । गणान्युने तु गुणहारान्तरोःल्पं क्रमात्‌ फलम्‌ ॥ ९४॥॥ यावदल्‍पं फल संगृह्मयात्यल्पं तदुपेक्ष्यते । हारान्न्यूनो गुणो यत्र हाराधादिधिको5षपि सत्‌ ॥ ९५ ॥ तत्नेबेबं फलानां तु क्रमादत्यल्पता भवेत्‌ । हारार्धान्न गुणो न्यून: क्वचिदप्यत्न सम्भवेत्‌ ॥ ९६॥॥ गुणों व्यासाधंवर्गोइसो तद्भुजावर्गयुग्‌ हर: । व्यासार्धादधिका कापि न भुजा स्थाच्तस्ततः ॥ ९७ ॥ गुणकारो हि दिग्रेखावर्गस्तत्तच्छते: कृतिः । हार: स्थादनयो: कोटीकरण्णंवर्गात्मता यत: ॥ ९८ ॥ यतो दोवंग एवं स्थाद्‌ गुणहारान्तरस्त्विह । दिग्नेखाप्रात्‌ पुनस्तत्तत्कर्णाप्रान्तरमत्र दोः ॥ ९९ ॥ इष्टतत्पूरवेकर्णाप्रविवर गृण्यमिष्यते । कर्णान्तरालोत्थपरिध्यंशस्पेच्छाफलं भवेत्‌ ॥ १०० ut खण्डाणुत्ववशात्‌ सापि परिध्यंशो5थवा भवेत्‌ । एषां फलानां योगो5त: परिध्यष्टांशसम्मित:! ॥ १०१॥ अष्टमांशो वृतेयंस्माद्‌ दिक्‍कोणान्तरसंश्षितः । कर्णाग्राणां तु विवरं यतस्तुल्यतया स्थितम्‌ ॥ १०२॥ विवरं तत्त्वणुमितं रूपत्वेनात्र कल्प्यते । दिकसुत्रात्‌ ऋरमबुद्धानां' कर्णानां ये भुजा: क्रमात्‌ ॥ १०३ ॥ व्यास्या--1. ९. सज्भतः 2... ९. वृत्तानां �शलोकः १ ] द्वितीयोड्ध्याय: se एकाञेकोत्तरत्वेन स्थिता दोःखण्डकास्तु ते ४ अमीषां कृतयस्तस्माद्‌ गुणहारभिदा ऋ्रमात्‌ ॥ १०४॥ श्गुणा विक्सूत्रवर्गों यत्‌ तत्तत्कणंकृतिहंर: । ततस्तत्तद्भुजाखण्ड निहताद्‌ भुजखण्डत: ॥ १०५॥ व्यासाधें कत्या लब्धं य॑ तथ्योगस्त्वादिसं फलम्‌ । अतो दोवंगंयोगेन गुणिताद्‌ भुजखण्डतः ॥ १०६॥ व्यासाधंकृत्या लब्धं यत्‌ स्थात्तदान्यफलान्वय: । अनेन विधिनंवाद्यात्‌ फलाल्लभ्यं द्वितोयकम्‌ ॥॥। १०७ ।। गुण्यमा्य* फल त्वत्न गुणहारौ पुरोदितो । नानारूपास्ततो गुण्या गुणाश्चात: TAR FATA U १०८ ॥ AAAI CATE ATS: TAH TAA | गुण्यान्याग्रफलानोह न पृथक्साधितान्यत: ॥ १०६॥ नाद्याद्‌ द्वितीयसिद्धि: स्थात्‌ ततः प्रथमगुण्यतः । रूपात्मकादेवोक्तेन विधिनाविष्कृतेन य: ॥ ११० ॥ फलयोगो द्वितीयो5पि सिध्येत्‌ तत्र तु हार॒यो: ॥ संवर्गेण हरेद्‌ गुण्याद्धताद्‌ गुणवधेन यत्‌ ॥ १११॥ लक्यते' फल योगो द्वितोयस्त्रेराशिकद्दयात्‌ । तत्तत्कर्णाग्रतो विक्सुत्रान्तरस्य कृतिर्गुण: ॥| ११२ ॥ आखत्रेराशिके तद्दद्‌ द्वितोयेषपि गुण: स च । व्यासार्धवर्गो हार: स्यादुभयत्रापि यत्तत: ॥ ११३ ॥ गणद्याहतिहतात्‌ प्राच्यगुण्याद्‌ विभज्य यत्‌ । लब्यते हारघातेन तद्‌ द्वितोयं फल भवेत्‌ ॥ ११४॥ व्याख्या--1. 3. 5. 7. ८. कासस्‍्ततः 2. ८. गुणषद्सूत्र ८. कर्ण॑श्रुतिहं रः 4... ८. गुणमार्य B. @: for 7: 6. 8. ८. संलम्यते । , �ee सब्याख्ये तन्त्संग्रहे [ भ्रध्याय: २ गुणयोरिह तुल्यत्वाद गुणवर्गो गुणों भवेत्‌ । हारवर्गों हरश्च स्याद्‌ रूप॑ सर्वत्र गुण्यते ॥ ११५ ॥ अतो दोवंगंवर्गंण हता दो.खण्डत: पुनः । व्यासाधंवगंवर्गेण द्वितीयं लक्यते फलम्‌ ॥ ११६ ॥ समषद्घातदोनिध्नाद्‌ दो:खण्डात्तु तृतीयकम्‌ । व्यासाधंसमषट्घातहरणाल्लभ्यते फलम्‌ ॥ ११७ ॥ ख्ुर्यादीनि फलान्येवमुध्वोध्वंससघातत: । गुणनाद्‌ हरणाच्चापि लक्यते तान्यतः क्रमात्‌ ॥ ११८ |) दो:खण्ड आदिसो गुण्यों गुण: स्थादिह स्वतः । क्षय तत्तत्फलानां यद्येक्‍्यमानेतुमिष्यते ॥ ११९ ॥ तत्तद्गुणानामंक्यं तत्सवंत्र त्वेष्यते गुण: । तत्न ताबत्‌ फलेक्यानामाविमस्थ तु साधने ॥ १२० ॥ दिकसृत्रतत्तत्कर्णाग्रविवर॒त्वेन ये क्रमात्‌ । एका्ेकोत्तरमिता व्यासार्धावधिका भुजा: ॥ १२१॥ तेषां कृतियुतिध्नात्तु दो:खण्डाद्‌ रूपतुल्यतः । व्यासाधंकृत्या यललब्धं फलयोगस्स आदिम: ॥ १२२ ॥ अथोक्तदोष्णां वर्गेंण योगेनापि च॒ ताडितान्‌ । व्यासाधंवर्गवर्गाप्तः स्थाद्‌ द्वितीयफलान्वितः ॥ १२३ ॥ षडादिसमघातोत्यगुणयोगैस्तथा हरे: । एवं साध्यास्तृतीयादिफलयोगा यथाक्रमम्‌ ॥ १२४ ॥ [ सड्भूलितम्‌ ] अधैवसुदितानां तु गुणानामंक्यसिद्धये । सूलवर्गंघनादीनां वक्ष्ये सड्लितं क्रमात्‌ ॥ १२५ ॥ यदापीह समोत्यानां घातेरेव प्रयोजनम्‌ । तथापि तत्क्रमप्राप्ता शेषसड्ूलनोच्यते ॥ १२६ ॥ ब्यादया--1, ९. तुरीयादिफलास्येवं 2, Be ya: �श्लोक: १ ] द्वितीयो5्ध्याय: 5a ea [ मूलसड्ूूूलितम्‌ ] प्रदृश्यते प्रथमतो मुलसड्भूलितं ततः । एकाञ्कोत्तरत्वेन स्थिता: संस्यास्तु या: ऋ्रमात्‌ ॥ १२७ ॥ तद्योग: सद्धूलितमित्युच्यतेःन्यच्च तादुशम्‌ । इह्ाद्यपड्‌क्ती रूप॑ स्थाद्‌ व्यासाधसितमन्त्यत: ॥ १२८॥ द्वितीयादिषु चेकंकब॒ुद्धा पडक्तिषु A RATA व्यासार्धतुल्यसंख्या: स्यु: पडक्‍्तयो व्यासपडक्तिषु ॥ १२६ ॥ व्यासा्धतुल्या: संख्या: स्पुयंदि तहींह तत्कृति: । भवेत्‌ सड्भूलितं नेवमुपान्त्यन्यूनता यत: ॥ १३० ॥ एकाञकोत्त रत्वेन पूर्वंपूर्यासु पडक्तिषु । सा न्यूनता स्थित्ञा तस्मात्‌' सापि सड्भूलितं ततः ॥ १३१ ॥ रूपा दिग्रूपोत्तरतो रूपो नान्त्यपदावधिः । अवस्थितमिदं* न्यूनांशसड्भ[लितमित्यत: ॥ १३२ ॥ qaagfaarg व्यासाधेंनेवोनसिद परम्‌ । दिघ्नात्‌ सद्धूलिताद व्यासार्धेनोनास्तत्कृतिस्तत: ॥ १३३ ॥ सेकव्यासाधंगुणितं व्यासार्ध यत्ततो दलम्‌ । एकायेकोत्तरमितभुजासड्धूलितं भवेत्‌ ॥ १३४॥ अणुत्वार्थ भुजाभागे त्वणुच्छेदाहते सति । अन्न रूप॑ त्वणुसितं कल्प्यं यस्मात्ततो5णुयुक्‌ ॥ १३४ ॥ यद्दच्यासदलमन्यच्च केवल यत्तयोहेति: । या स्पात्‌ तहलमुक्तस्य मान सद्धूलितस्थ तु ॥ १३६॥ छेदवर्गोद्धुता सेष्टव्यासाधेकृतिरेव यत्‌ । प्रायो व्यासाधंवर्गार्धमिदं सड्भूलितं तत: ॥ १३७ ॥ व्यास्या--1. ९. तस्मिन्‌ 2. ९. पदावषि 3. ८. प्रवस्थितमिव त० सं०--१२ �go सव्याख्ये तन्तसंग्रहे [ अध्याय: २ क्षेत्राकारं तथा कल्प्यमणुत्ववशतो5स्थ तत्‌ । यथा कर्णेन विच्छिन्ना वर्गक्षेत्रदलाकृति: ॥ १३८ ॥। ततः सड्धूलित त्वत्न वर्गार्धप्रमितं भवेत्‌ ॥ १३९ ॥ [ वर्गसड्भूलितम्‌ ] अथेकाञकव॒द्धानां set agiad कृते: ॥ एकाञेकोत्तरमिता: क्रमाद्‌ ये बाहवस्त्विह्‌ ॥ १४० ॥ स्वतुल्पघातात्‌ प्रत्येक तेषां वर्गात्मता यत: । यदि सर्वे भुजा व्यासाधंतुल्यास्तहिं तद्गुणम्‌ ॥ १४१ ॥ मुलसड्धूलितं वेच्यं वर्गसड्धूलितं त्विति । एक एव गुणो व्यासार्ध॑तुल्यं त्विह नेतरे ॥ १४२ ।। ते तु रूपादिरूपोत्तरत्वेनोना: ऋ्रमाद्‌ गुणा: । ततो व्यासाधंगुणितान्मूलस डूलितात्‌ त्यजेत्‌ ॥ १४३ ॥ उपान्त्यादिभुजानेका दिध्नांस्तत्कृतिसिड्यये । यदोपान्त्यभुजा व्यासारधेन हन्पेत तत्तत: ॥ १४४॥ रूपाधिकत्वाद्‌ गुणुके रूपध्नोपान्तिसं त्यजेत्‌ । तत्पुवंतस्तथा त्याज्यं द्विघ्नात्मानं तथा हतात्‌ ॥ १४५ MN तत्तद्भुजोनव्यासाधंहतांस्तत्तद्भुजांस्तत: । व्यासा्धगुणितात्‌ स्वस्मात्‌ त्यजेत्‌ स्वकृतिसिडये ॥ १४६ ॥ AAMT HTS व्येकोत्तरहता भुजा: । ये त्चात सद्धूलिताद व्यासाधंगुणितात्‌ त्यजेत्‌ ॥ १४७ ॥ एक आयद्वितीयादि'मुलवर्गादिक: परः । द्विधा सद्धूलितस्पास्य मार्ग आद्यं हयो: समम्‌ ॥ पडेंद ॥ शएकाञेकोत्त राद्ूगनां यथायोगे:* पदान्तिसे: । ated सड्धू लित॑ तस्मादथ वक्ष्ये द्वितीयकम्‌ ॥ १४९॥ ब्याख्या--1. छ. भाद्य तृतीयादि 2. A. waar 3. छ. यदा योगेः 4. 8. परान्तिमे: �इलोक: १ ] द्वितीयौध्ध्याय: ९१ उपाल्त्यान्तैस्तथायोगस्तादुगडूसमुत्थिते: । अधोष्धो5वधिकेश्चेवमादि चान्तेस्तथाविधे: 11 १५० ॥ तादूगडूसमुत्य: स्पुर्यानि सद्धूलितान्यपि तेषां युतिह्वितीयं तूच्यते सद्भुलितं त्विह्‌॥ १५१ ॥ कर्प्यं सड्भूलितं त्वन्त्यं या सर्वभुजसंयुति: । अन्त्यहीनेतरेषां यो योग: स स्थादुपान्तिस:॥ १५२ ॥ उपान्त्यसड्धू लिततोः्प्याधस्थ्यान्यपि चोक्तवत्‌ । तत्तवन्तभुजायोगैनयेत्‌ सड्भूलितान्यपि ॥ १४३ ॥ अधो5धोष्वधिकेरडू यंथायोगे: पदान्त्यत: । नीतानि यानि तद्योगो द्वितीयाख्यं भवेविदम्‌ ॥ १५४ i इत्पेदं सन्निवेशों यत्ततोःन्त्यस्य भुजस्य तु । अनुप्रवेश एकस्मिन्तेव सद्भूलिते परम्‌ ॥ १५५ ॥ उपाल्त्यस्थ भुजस्पान्त्योपान्त्ययों: स्थात्‌ समन्‍्वयः । तथा तत्पूवपुर्वेषां क्रमात्‌ त्रिचतुरादिषु ॥ १५६ ४ समन्वय: सड्धूलितेष्वपि यस्मात्ततः स्थितम्‌। एका्ेकोत्त रेर डूं रन्त्याद्‌ व्युत्कमतों' भुजा:॥ १४७ ॥ निहतास्तयुति: सद्धूलितेक्यं तद्‌ भवेदिति । मूलसज्ु[लिते व्यासार्धाहते योईधिकांशक: ॥॥ १४५८ ॥ वर्गसड्भलितात्‌ सड्धू लितेक्येन सम स तु । व्यासाधंकृत्यर्धमितं मूलसडू लितं मतम्‌ ॥ १५९ ॥ एकंकरहितव्यासाधंकृत्पर्धानि यानि च। तझुते: सम्मितं सद्धूलितंक्याख्यं यतस्ततः ॥ १६० ॥ तदिदं वर्गदलसड्ू:लितं भवति स्फुटम्‌ । aay faate at fausal et at aa: १६१ ॥ व्याख्या -- 1. 2. छ. रन्त्यायुत्कमतो A. adds aa: as an alternate reading for 7 J �९२ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ अध्यायः २ इह व्यासाधंगुणितं मूलसख्भूलितं तु यत्‌ । बर्मंसर्ूलितं सार्धसहित तद्‌ भवेत्‌ ततः ॥ १६२ ॥ 1ह्वन््यंश शोधिते5स्मात्तद्‌ वर्गंसडूलितं भवेत्‌ । यतो व्यासार्धवर्गाध॑मुलस छूलितं मतम्‌ ॥| १६३ ॥ स्वत्यंश शोधिते तस्माद्‌ घनत्यंशो5वशिष्यते । भर्घात्‌ त्यंशविशुद्धघा यत्‌ कृत्स्नः त्यंशोडवशिष्यते । वर्गंसड्धूलितं तस्माद्‌ घनत्यंश इति स्थितम्‌ ॥ १६४ ॥ [ घनसडूलितम्‌ ] तथा सड्ूलितैक्यं तु घनषष्ठांश इत्यपि । अथ व्यासाधंगुणिते वर्मेसड्रूलिते कियत्‌ ॥ १६५ ॥ घनसड्ूलितादाधिक्यमित्येतन्रिरूप्यते । यदि कृत्स्नेईपि दोवेंगें गुणे व्यासार्धमिष्यते ॥ १६६ Ut उपान्त्याद व्युत्कमादेकेकाधिक्यं स्थाद्‌ ग्रुणे ततः । समुलेनंव हन्तव्या तत्तद्भुजकृतियुत: ॥ १६७ ।॥ उपान्त्यात्‌ पूर्वपूर्वेषां भुजानां कृतय: ऋमात्‌ । एकाञेकोत्तरहता यास्तद्योगो5धिकांशक: ॥ १६८॥ बर्गंसद्धूलितेक्यं स्थादेतत्‌ पूर्वोक्तमार्गत: । अत एवं घनव्यंशोद्भूतं सद्भूलितं त्विदम्‌ ॥॥ १६९ ॥ घनसड लितव्यंशं चेतद्‌ योउत्राधिकांशक: । वर्गसड्धुलिताद्‌ व्यासाधंध्नात्‌ स्वचतुरंशके ॥ १७० ॥ त्यक्ते तु युक्‍्तं घनसड्ूलितं शिष्टमित्यतः । वर्गवर्गन्निभागात्‌ स्वचतुरंशे विशोधिते ॥ १७१ ॥ शिष्पतेः चतुरंज्ोउन्र घनसड्भलितं च तत्‌ । तत्तदुत्तरमप्येवमेव सड्धूलितं भवेत्‌ ॥ १७२ ॥। व्याख्या --1. A. Hapl. om, the two lines 4242 etc. A, om, fareqt �श्लोक: १ ] द्वितीयोध्ध्यायः ९३ स्वपूर्वसमघातोत्थ arsine Fay | तस्मिन्‌ व्यासार्धनिहते भवेद्योउत्नाधिकांशकः ॥ १७३ ॥॥ पूर्बंचद्धू लितेक्यं तदिति सिद्ध यतस्तत: । एककाधिकसंख्याप्तं यस्माल्लब्धं स्वतस्त्यजेत्‌ ॥ १७४ ॥ शिष्टमृध्वोध्वंसमघातोत्य॑ सड्भूलितं भवेत्‌ । यत्संस्यया' विभकतं यत्‌ स्वच्छेदांशाधिक यदि ॥1 १७५ ॥ afg स्वांशाह्यहारेण प्राग्विभक्ते फल स्फुटम्‌ । भर्धाधिक्ये5धिकस्प प्राक्‌ तिसंख्याप्तं फलं यथा ॥ १७६ ॥ पवाद्येकोत्तराडरगरनां यावदिच्छे तु या हति: । एकाञेकोत्तराड्ररेषु तावता55प्तं तु पत्फलम्‌ ॥ १७७ ॥ त्तु तत्यूबंसमघातोत्थं सद्धुलितं मबेत्‌ । एकोत्तरत्वस्थाणुत्वात्‌ सर्व पदमिदं त्विह्‌ ॥ १७८ Ul इति स्थितं सद्धूलितं मुलवर्गादिजन्मनाम्‌ । vada ह्वितीयादेश्चोपपत्तिविपृश्यताम्‌ ॥॥ १७९ ॥ [ द्वितीयादिसड्धलितम्‌ ] किन्त्वादिमं सड्ुलितमन्त्यं कर्प्यं द्वितीयके । साध्ये त्वधो5धो5वधिकंस्तादृशाडूसमुत्यित: ॥ १८० ॥ यानि सद्धुलितास्येतान्युपान्त्यादीनि कल्पयेत्‌ । एवं योगो द्वितीयास्यं भवेत्‌ सड्भूलितं त्विह ॥| १८१ ॥ इत्यं द्वितीयस्यान्त्यत्वात्‌ कल्प्यं साध्ये तृतीयके । सर्वदोर्य तिराद्याख्यमन्त्यं कल्प्यं द्वितीयके ॥ १८२ |। अन्त्यहीनेतरयुतियं: स तृपान्तिमं यथा । तथा स्वान्त्यान्य' हीनेतरेषां योग: परं [पदम |! ॥ १८३ ॥ ध्याख्या--1. 2. 3. A, aearar 8. 0. स्वान्तयाशच ; $. स्वान्त्यान्त्य A,B. C. read WA" �ay सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्यायः २ यावद्रपावधि भवेदेतयोंगो द्वितोयकर्म्‌ । इत्युक्त: सद्ध[ लितयोगोउन्त्यसाध्ये तृतीयके ॥॥ १८४ ॥ तादकस डूलितेक्यस्तदुपान्त्याद्येस्तथायुते: । तृतीय स्थादिदं [सद्धुलितानां]” गतिरीदुशी ॥ १८५ ॥ इहाओं पदवर्गा वर्गसद्धलिताहुलम्‌ । द्वितोयं घनषष्ठांशतुल्यं तत्प्रोक्तमार्गेतः ॥ १८६ ॥ ततस्तृतीयं घनषष्ठांशस डूलितं भवेत्‌ । aqfaninged agtaniaataa: 0 ase qdalaagmt arafeey gat afar: t एका््ेकोत्तराड्रानां हृता घातेन तावताम्‌ ॥ १८८ ॥ भवन्त्यूध्वोध्वंजातानि भूय: सद्धुलितान्यपि । अणुत्वार्थ पदे पूर्वमणुच्छेदाहते सति ॥ १८९ ॥ छेदवर्गादिना पश्चाद्‌ हतंव्ये तेन ते उभे । कार्ये मार्गहयं सद्धूलितयोरित्यमीरितम्‌ 11 १९० ॥ [ ज्या-चाप-व्यवहारः ] यस्मादत्न पुनर्वेगय्त्थान्येब गुणा: ऋरमात्‌ । साध्यानि विषमात्‌ घातायुक्तन्यायेन तान्यपि ॥ १९१ ॥ तानि त्रिपञ्चसंख्याद हंतंव्यान्युक्तमार्ग त: । तत्प्राप्ययुग्मसंख्यात्सम्मिताभ्यस्तपद॑ हर: ॥ १९२ ॥ हाराहते गुणे तस्मिन्‌ लभ्यते द्यादिभिहतम्‌ । पदमेव यतोषत्यात्तच्छोध्यं स्थात्‌ पुर्वंपु्वंत: ॥ १९३ ॥॥ अन्ते व्यासाधंत: शुद्धे वृत्ताष्टांशं तु शिष्यते । सर्वाण्योजानि शोध्यानि क्षेप्यान्यन्यानि वा क्रमात्‌ ॥ १९४ ॥ व्याख्या--1., 5. ९. इत्युक्ता ; 8. इत्युक्त 2. 6. 98, 0. 1०80 सद्धूलितं 3. C. aa for at �wit: 9 ] fadtatseara: ay गुणहारान्तरहताद्‌ गुण्यात्तत्तत्फलाच्च यत्‌ । गुणेन यानि लक्यानि गुप्ये क्षेप्यानि तान्यत: ॥ १९५ ।॥ हाराद गुणस्थाधिकता यत्नात्रेष विधिसंत: । न्यूने स्थात्‌ कल्पितहरे फलाधिक्यं तु वास्तवात्‌ ॥ १९६ ॥ यतो5तो 5ल्‍पहराप्तानां युग्मान्येव क्षिपेत्‌ पृथक्‌ । गुण्योइतो5न्यानि शोध्यानि प्रायः सुक्ष्मं भवेत्‌ फलम्‌ ॥ १९७ ॥ बास्तवेन हरेणाप्तं यदा लब्धं तदा रफुटम्‌ । फलबाहुलयवशतो गुणेनाप्तेषु तु स्‍्फुटम्‌ ॥ १९८ ॥ गुणान्य्यूने तु गुणहारान्तरेःल्पं क्रमात्‌ फलम्‌। यावदर्घ गृहीत्वात्यल्पत्वात्‌ शिष्टमुपेक्ष्यते ॥॥ १९९ ॥ हारान्यूनो ग्रुणो यत्र हाराधादधिको$पि सन्‌ । तत्नेवेबं फलानां तु ऋमादत्यल्पता भवेत्‌ ॥ २०० ॥ arate gon ya: क्वचिदष्यत्न सम्भवेत्‌ । गुणों व्यासार्धवर्गस्तत्‌ तद्भुजावर्गयुग्‌ हर: ॥ २०१ ॥ व्यासार्धावधिका कापि न भुजा care TATA: | त््याद्योजसडख्यालब्धानि व्यासार्धाद्‌ यानि तानि तु ॥ २०२ ॥। फलानि कुर्याद्‌ व्यासाधें ऋादृणधतं ततः । दिक्सुत्रकोणकर्णान्तरालोत्थ: परिधिभ्षंवेत्‌ ॥ २०३ ।॥। असो परिधिरष्टघ्नो वृत्त स्थादथवा पुर: । अध्टघ्नव्यासदलसस्मिताद व्यासाच्चतुर्गुणात्‌ ॥ २०४ ॥ अ्र्याद्योजसड्खपालब्धानि तत्रेवर्णधने कृते । चतुर्गुणव्यासमिते तत: स परिधिभंवेत्‌ ॥ २०५ ।॥॥ [ इष्टज्यायाः चापीकरणम्‌ ] अथेतन्न्यायतो ज्यानां चापीकरणमुच्यते । इष्टज्या त्रिज्ययोर्घातात्‌ कोटब्ाप्तं प्रथम फलम्‌ ॥ २०६ ॥। व्यादया--1. 8. ८, पुरा �९६ सव्याख्ये तन्वसंग्रहे [ अध्याय। २ ज्यावर्ग गुणकं कृत्वा कोटिवर्ग च हारकम्‌ । प्रथमादिफलेभ्योइथ नेया फलततिमंहु: '।॥ २०७ ॥ एकद्याद्योजसडख्याभिभक्तेष्वेतेष्वनु क्रमात्‌ । ओजानां संयुतेस्त्यक्ते युग्मयोंगे धनुभंवेत्‌ ॥ २०८ ॥ दो:कोटचोरल्पमेवेष्टं कल्पनोयसिह स्मृतम्‌ । मुहु:झृतेषपि लब्धीनां नान्‍्यथावसितिभंबेत्‌' ॥ २०९ ॥ दिकसुत्रादिष्टचापाग्रा या वृत्ते ज्यानुपातत: | चतुरश्रभुजायां सा बहिविपरिणम्यते ॥ २१० NN anifeagiaaa एतदीयात्‌ पुरोक्तवत्‌ । तत्सम्बन्धिपरिध्यंशो नेयश्चापतया फले: ॥ २११४ अथेत्यं राशिजीवातस्तत्परिध्यंशमानयेत्‌ । व्यासवर्गाद्‌ रविहतात्‌ पद स्थात्‌ प्रथम फलम्‌॥ २१२॥ ततस्तत्तत्फलाच्चापि यावदिच्छ त्रिभिहंरेत्‌ 1 रूपा्ययुग्मसंख्याभिलंब्धेष्वेष्‌ यथाक्रमम्‌ ।। २१३ ॥। विषमानां युतेस्त्यक्ते समयोगे वृतिभंवेत्‌ । राशिज्याव्यासतुर्योंशस्तद्वर्ग : षोडशांशक: ॥ २१४॥॥ चतुरश्ने परिणत: स तु तद्द्ादशांशक: । ' तन्मूलात्‌ प्रोक्तमागेंण द्वादशांशं वृतेनंयेत्‌ ॥ २१५ ॥ अथवार्ककृतिध्नान्मूलत: कृत्स्नां वुति नयेत्‌ । wa: MASA ca दोवेर्गोउन्तगंतस्तत: ॥। २१६ ॥ ara? दो:कोटिवर्गाभ्यां गुणनाद्‌ हरणान्मुहुः । प्रथमात्तत्फलततेभंवेत्‌ त्यंशपरम्परा ॥ २१७ ॥ ओजसड्भूचाहृति: सद्धू लितप्तिद्धचच पुरोक्तवत्‌ । gra स्वह्वादशांशत्वेना5५नेया वा बृति: स्फुटा ॥| २१८ ॥ व्याद्या--1. ८. नान्यथावस्थितिभंवेत्‌ 2. 0. ००. आम्यां �इलोकः १ ] द्वितीयो5्ध्याय: ९७ व्याख्या--1, 2. to to १३ अथ बह्नौजसंख्याप्तिसिद्धस्थ परिधेयंधा । अन्त्यसंस्कारसिद्धेन समता स्थात्‌ तथोच्यते ॥ २१९ Ut विचारयंमादौ संस्कार एष सूक्ष्मो न वेत्यत: । aad परिधी नेयो हो प्रृथक्‌ तौ समो यदि ॥ २२० ॥ निरन्तराधऊध्व॑ स्थयुग्मसड्डूधोत्थसंस्क्ृती । तहि सर्वत्र साम्यं सम्भवतीत्यवगस्थताम्‌ ॥ २२१ ॥ अधस्थयुग्मस ड्ुदयोत्थसंस्कारफलतुल्यता । ययुत्तरौजयुग्मोत्यफलयोरन्तरस्य तु ॥ २२२ ॥ तदा साम्य॑ परिध्यो: स्थाद्‌ यत्संस्कारफलं स्फुटम्‌ । यथा कयाचिद्‌ विषमसद्धृघालब्धेन सम्मिता ॥ २२३ ॥ पूर्वोत्तरायुक्संख्योत्थसंस्कारफलयोर्यूतिः । संस्कारो5यं तथा5इनेतव्य: स्यात्‌ तत्सुक्ष्मतेच्छुतां ॥ २२४ ॥॥ यद्युभावषि संस्कारहारो द्विष्नोजसस्मितो । तहिं तत्फलयोगो5$पि मध्यौजास्तेन सम्मित: ॥ २२५ ॥ सम्भवेन्न क्वचिदिदं यदि पूर्वफलं प्रति । द्विष्नोत्तरोजसंख्या संस्कारहार इतीर्यते ॥ २२६ Mt तहर्पृरध्वंसंस्कारफलं प्रत्यप्येवं विधिभंवेत्‌ । ततो द्विघ्नौजसंख्योत्थं हारो भवितुमहेति ॥| २२७ ॥ तदिदं पुर्वह्ारात्‌ स्थाच्चतुर्मिरधिक यत: । अतो द्वयोश्च द्वि्नोजसमता न क्वचि:द्ूवेत्‌ ॥ २२८ ॥ यतो द्वया स्तरितयोद्विध्नयो: संख्ययोभिदा । चतु:सल्भचा भवेदन्योनितयो्यतयोरपि ॥ २२९ ॥ द्िघ्नौजसंख्यासन्नत्वसिद्धय पंस्कारहारयो: । इचूनत्वं दध्यधिकत्व च विहित॑ ऋ्मतो यत: ॥ २३०।॥ A. gives the alt, 7९80118 वेदिना A. om. gal �as सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्याय: 2 सध्यौजसंख्यापेक्षातः समसंख्ये तथास्थिते । द्विष्नोध्वंसमसंख्या त: प्रायो हारतया मत: ॥ २३१ ॥ अधेत्यं नीतसंस्कारफले स्थोल्यं किय:ड्ूबेत्‌ । इत्येतदवगन्तु प्रागेषां सच्छेदतां नयेत्‌ ॥ २३२ ॥॥ सध्यस्था विषमा संख्या या तल्लब्धं तु यत्फलम्‌ । याधधोध्वेयुग्मसंस्योत्थसंस्का रफलयोर्युति: ।। २३३ ॥ तयोरन्तरमानेतुमेषां सच्छेदतां नयेत्‌ । अथ॑तेषां त्रयाणां तु संख्यावगमने सति ॥ २३४ ॥ समच्छेदत्वमानेतुं शाक्यं तत्कल्पने सति । साधारण्येन नीयेत संख्याया नेति शद्धूबताम्‌ ॥ २३४ At घनर्णकल्पनाव्‌ ज्ञात संख्यान्यस्थासतो5पि च । समच्छेदत्वमानेतुं शक्यमेव यतस्ततः ॥ २३६ ॥ अथ वक्ष्ये धनर्णाख्यं तत्संस्थापरिकल्पनम्‌ । घनर्णभूतयो राश्योर्यों घातः स त्वुणं भवेत्‌ ॥ २३७ UI घनयोऋषणयोववा यो घातः स तु धनं भवेत्‌ । इति बेच्यं तथाउज्ञातसंख्याराशे: पदस्थितिस्‌ ॥ २३८ ।॥ [ अज्ञातादिसंख्यानां विन्यासवासना ] रूपाणां व्यक्तयों यावन्तः स्पुरज्ञातसंख्यके स्थानात्‌ स्थानाधिरोहोउत्न राशों तावत्प्रमाणकं: ॥ २३९ ॥ रूपस्थान ततो5त्नाद्यं राशिस्थानं द्वितीयकम्‌ । राशेबंगंघनादीनि स्थानानि स्युः पराण्यपि ॥ २४० 1 विन्यासात्‌ पूर्वरूपाणां रूपस्थानाख्यमादिसस्‌ । राशिस्थव्यक्तिसंड्याभिरारोहात्‌ स्पाद्‌ द्वितोयकर््‌ ॥ २४१ ॥ व्याल्या--1, 8. 8. ८. 7८४० कल्पनादज्ञात �श्लोक: १ ] द्वितीयो5्ध्याय: ९९ राशिस्थानाभिधं तद्गत्तन्मितिरधिरोहणात्‌ ॥ राशिभी राशिवर्गाख्यं तृतीयं स्थाद्‌ यथा तथा ॥ २४२ ॥ चतुर्थ तु घनाख्यं स्थाद्‌, वर्गवर्गाधिधं परम्‌ । समपञ्चषधातानां स्थातान्यन्यान्यपि क्रमात्‌ ॥ २४३ ॥ नेक दशेति दशगुणोत्तरं स्थानकल्पनम्‌ । राशि प्रकल्प्य विषमां संख्यां न्यस्येदिहोक्तवत्‌ ॥ २९ ४॥ ततो राश्यात्मकं रूप द्वितीये प्रथमे तु खम्‌ । हविगुणयंत्समादयून: पूर्वंसंस्‍कारहारकः ॥॥ २४५ ॥ अतो ह्विसंख्य॑ स्थान द्वितयेःप्याद्ये त्वणाइकितम्‌ | ह्वितीयहारो दृ्यधिको यद्‌ ह्विक॑ स्थानयोस्तत: ॥ २४६ ।॥ छेदा एते क्रमादेक एवांशो राशिषु द्विषु । “अन्योन्यहाराभिहतो हारांशा”विति भागंतः ॥ २४७ ॥ स्वेतरच्छेदघातों5शच्छेदच्छेदत्याहति: । दशद्वा विशतिद्वन्द्रधातच्छेदा: समास्तत: ॥ २४८ ॥ इत्थं नीते चतु:सड्ख्यं स्याद्‌ द्वितोयचतुर्थयो: ॥ आधे स्थाने तु खं स्वर्णसाम्याच्छन्यं तृतीयके ॥ २४९ ॥ एषा समच्छेदमितिरांशास्तेषां पृथक्‌ ऋमात्‌ । ओजराश्याद्यकोष्ठे तु चतुःसंब्यमृणाइकितम्‌ ॥ २५० ॥॥ स्वणंसाम्याद्‌ द्वितीये ख॑ं चतु:संख्यं तृतीयके । अथ प्रथमहारांशस्यादे ख॑ परयोद्धिकम्‌ ॥ २५१ ॥ भेदो द्वितीयहारांशे मध्यद्वयमृ्ण त्विति । यो येन यस्तृतीये स्पाच्चतुष्कं पूर्वयोस्तु खमू ॥ २५२ ॥ अतो विषमसंख्यांशाच्चतु:संख्घाधिकस्त्वयस्‌ । संस्कारहारो द्विघ्नोध्वंसमसंख्येति कल्पिते ॥ २५३ ॥ चतुध्तेनौजसंख्याया विमूलेन घनेन यत्‌ । लभ्यते घोडशह॒तादू व्यासात्‌ स्थौल्यमिदं भवेत्‌ ॥ २५४ ॥ �qoo सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ श्रध्याय: २ यादया--1. अभीष्ठात्‌ किड्चिदधिक संस्काराप्तं फलं तत: । यत एवं ततस्तत्परिहाराय हरह्ये ॥ २५५ ॥॥ रूप क्षिप्त्वा समच्छेदं नीत्वा तत्स्थौल्यमानयेत्‌ । हारत्रयवधात्‌ पूर्व नीत्वा सच्छेदता यतः ॥ २५६ । तदंशाः स्वेतरहरद्रयघातात्मकाश्च ये । ततो विषमसंख्यांशो घात: संस्कारहार॒यों: ॥ २५७ ॥ सरूपयोव॑ धे यत्तदाधिक्यं हारयोर्युति: 1 यत्स्वेतरस्वरूपेण हन्तव्यावितरेतरम्‌ ॥ २५८ ॥ दिध्नौजसंख्यातुल्यत्वात्‌ तयोयोंगश्चतुर्गुणः । ततो विषमसंख्यांशाधिक्यं स्थात्‌ स्वचतुर्गुणम्‌ ॥ २४९ ॥ पुर्वस्मादाद्यहारांशाधिक्य॑ विषमसम्मितम्‌ । तद्वद्‌ द्वितीये यत्स्वेतररूपध्नौजतुल्यता ॥ २६० ॥ : पुर्वस्मादधिकांशस्तद्योगे द्विप्पौजसम्मितः । चतुर्गुणस्त्वोजराशौ ह्विघ्तराशिभिदाइनयो: 1 264 राशिस्थानेःपि च स्थोल्यमिदानों प्राक्‌ तदाविमे । goed a योज्यं स्थात्‌ संस्कारहरयोस्तत: ॥ २६२ ॥ अथ स्वभक्तरूपे तु युक्ते संस्कारहारयो: । प्राग्वत्‌ सच्छेदतानीति: पूर्व स्थोल्यमिहानयेत्‌ ॥ २६३ ॥ प्रामुक्तादोजसंख्यायां रूपद् यमतो5धिकम्‌ । संस्कारहारयोद्विध्नौजराश्यासन्नता' यतः ॥ २६४ ॥ संस्कारयोरंशयुतौ रूपाधिक्यं पुरोदितम्‌ 1 पूर्णरूपयुतौ द्विष्नराशितुल्यं यतोष्न्तरम्‌ ॥ २६५ ॥। दिध्नराशिहते तस्मिन्‌ पूर्णरुपं दतोड्तरम्‌ । यत: प्रागोजसंख्यायां न्यूनं रूपचतुष्टयम्‌ ॥ २६६ ॥। इदानीं ज्िकमेवात:ः क्षेप्यं संस्कारहारयो: । स्वाप्तं रूपचतृष्क स्थात्‌ तत्प्राय:सुक्ष्मता भवेत्‌ ॥ २६७ ॥ A. #$. ८, ३०७०४ 1680 : द्विध्नोजराइ्चासन्नता �san: 4 | द्वितीयो5ध्याय: १०१ इति । व्याख्या--1. द्विघ्नौजसंख्या न्यूना च दृधधिको च पुरोदितो। संस्कारहारो स्वासन्ने द्विघ्नयुक्संख्थके! इसे Res 1 सच्छेदीकरणद्विध्नयुक्संस्योत्था कृतिहर: । चतुस्संख्यान्वितांशोउत्र द्विघ्नयुक्संख्यकोइनयो: ॥ २६९ ॥। चतुस्संख्घाभिरपव्तनाद्‌ युग्मार्धमंशक: । युग्मसंख्याकृति: सैका च्छेदोउ्प्यन्न यथोदितम्‌ ॥ २७० ॥ [ वृत्तपरिध्यानयनम्‌ ] “व्यासे वारिधिनिहते रूपहते' व्याससागराभिहते । त्रिशरादि विषमसंख्याभक्तमृणं स्वं पृथक ऋमात्‌ कुर्यात्‌ ॥ २७१॥ यत्संस्ययात्र हरणे कृते निवृत्ता हतिस्तु जामितया। तस्या उध्वंगताया समसड्डूचा तहल॑ गुणोषन्ते स्थात्‌ ॥ २७२॥ तद्दर्गो रूपयुतो हारो व्यासाब्धिघातत: प्राग्वत्‌ । ताभ्यामाप्त॑ स्वमृणे कृते धने क्षेप एवं करणीय: ॥ २७३ ॥ लब्ध: परिधि: सुक्ष्मो बहुकृत्वों हरणतो$तिसुक्ष्म: स्थात्‌” ॥ २७४ ॥ा 1 वृत्तपरिधो सूक्ष्माः संस्काराः ] अथास्थापि कियत्‌ स्थौल्यं संस्कारस्येति चिन्त्यते । संस्कारहारयो: स्वाप्तचतुष्क क्षेप्पमत्र यत्‌ | २७५॥ “छेदध्नरूपेषु लवा धन्णंमिति” मार्गतः । (लीलावती, ३४) द्विष्नोजसंख्या न्यूना च दचधिका च हरो यतः ॥ २७६ ॥ ततो द्वाविशतेवंगौ' चतुःसंख्यान्वितो हरो । ह्वाविशतिमितावंशों तावता लब्धिनों पुनः ॥ २७७ ॥ 244 11 युगवेदाश्विनोर्भूमीन्दुसंख्यश्च हरांशको 1 14 आाचसंस्का[रान्त]रे तु भूवेदो cargifgat u os Mss. read deay "2, ga for Bt �१०२ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्याय: २ 10 1 दशसंख्यो हरो Tait fark रूपसंशकः । “अन्योन्यहाराभिहतो हरांशाविति” मार्गत: ॥ २७९ ॥ 0-16-0 कोष्ठे पृथक्‌ खनृपशुन्यकोष्ठत्रितयागमा: । 22-0-40 समच्छेदा अथाद्यांशा खबेद-ख-खराश्विन: ॥ Rao nl 1 4 2 इत्थं द्वितोये क॑ त्वाद्ये वेदोअ्यत्न करस्त्वुणम्‌ । 4 1 तथुक्तों' पञचमे बेदा कोष्ठेष्वन्येषु खं मवेत्‌ ॥ २८१ ।॥। 16 4-0 ओजराश्यंशका भूपा कोष्ठत्नितवखागमा: । एतयोरन्तरं त्वाद्यकोष्ठे घोडशसंख्यकम्‌ ॥ २८२ ॥॥ 4 4 छेदेंडशके च वेदाप्ते वेदों शश्छेदकः पुनः । 4—0 1-0 खवेदकोष्ठत्नितयशून्येन्दचइति क्रमात्‌ ॥ २८३ ॥ अतो विषससंख्याया: समपञ्चहततियंत: । चतुर्गुणेन मूलेन च्छेदो$सौ निगमोंइशक: ॥ २८४ ॥ स्थोल्यभूतमिदं, तत्न सैका युग्मक्ृतिहर:। aa युग्मवर्गर्धमिति यत्रोदितं पुरा ॥ २८५ ॥ ततश्चतृरगुणाद्‌ हार्यात्‌ प्रोक्तेस समनन्‍्तरम्‌ । छेदेन रूपादुत्येन भवेद्‌ वृत्त ययोदितम्‌ ॥ २८६ ॥ [ परिधिसूक्ष्मताये प्रकारान्तराणि | “masa gant at]? रूपाच्युजां चतु:घ्नमूलयुता: । तान्षि: षोडशगुणिताद्‌ व्यासात्‌ पृथगाहतेषु* विषमयुतेः ॥ २८७ ॥ समफलयोगे त्यक्ते स्यादिष्टव्याससम्भव: परिधि:” ॥ २८८ ॥ इति। व्याड्या--1. ४. 8. तयुतो 2. Mss, read हतायाया 3. 8. पृथगाहतेषु � श्लौक: १ ] fadtatseata: १०३ “अथ केवलौजसंख्या द्विघ्ना संस्कारहार इति | कल्पनया यत्‌ स्थौल्यं तत्‌ परिहाराद बृतिर्यथा' साध्या ॥ २८९ ॥ व्यासाद्‌ वारिधिनिहतात्‌ पृथगाप्तं व्याद्ययुग्विमुलघने: । व्रिध्नव्यासे स्वमृर्ण क्रमशः कृत्वापि परिधिरानेय:”” ॥ २९० ॥ इति । “अथ यहान्तोजाप्तस्थार्ध संस्कार इति afta: | तत्स्थौल्यपरिहरणतो5प्यादित एवं यथा भवेद्‌ वृत्तम्‌ ॥ २९१ ॥ दृचादियुजां? वा कृतयो व्येका हाराद्‌ द्विनिध्न/विष्कस्मे । घनमृणमन्तस्योध्वंगतौजकृतिद्विसहिता' हरस्याधंम ॥ २९२ ॥ इति। “द््ादेश्चतुरादेवा चतुरधिकानां निरेकवर्गाश्चेत्‌र । हारा: कुड्ञरगुणिता विष्कम्भ: स्वमतिकल्पितो भाज्य: ॥ २९३ ॥॥ फलयुतिरेकन्न वृतिर्भाज्यदल फलविहीनमन्यत्र” ॥ २९४ ॥ इत्यादि । “एश्य: सुक्ष्मतरोइन्यो विलिख्यते कश्चनापि संस्कार: । wea समसंख्यादलवर्ग: सेको” गृण: स एवं पुन: ॥ २९५॥' युगगुणितों रूपयुतः समसंख्यादलहतो भवेद्‌ हारः । व्विशरादिविषमसंख्याहरणात्‌ परमेतदेव वा कार्यम्‌” ।. २९६ ॥ इत्येब॑ महतो व्यासान्महान्तं पर्रिधि नयेत्‌ । ततो5ल्पमनुपातेन नीत्वा पठतु तद्यथा ॥ २९७ ॥ 104348 “वृत्तव्यासे हते नागवेदवह्नचब्धिखेन्दुभि: । 33215 तिथ्यश्विविबुधभंक्ते सुसुक्ष्ट: परिधिभ्ंवेत्‌ ॥ २९८ ॥ 113 21600 355 त्रीशध्नचऋलिप्ताध्यो व्यासोःथेंप्वग्निभिहेंत: । चकफ्रलिप्तादिपरिधिव्यासमाध्यां नयेत्‌ तथा” ॥ २९९ ॥ व्याल्या-1., 8. 8. ९, 1९80 वृतियुथा 2, 8. 8. मध्यादियुजां 3. 8. ८. प्येकाकाराद्विनिष्न , 4. B. oat द्वी सहिता $. A.C, aif: ang 6. ०8. 3. ८. 1690 वर्गस्त्वेको �१०४ geared तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्यायः २ [ शरचापज्यानयनम्‌ ] वक्ष्येटय शरचापज्यानयन बहुविस्तरम्‌ । व्यासाधंरचिते वृत्ते दिग्नेबाह्वितयाड्ि:ते ॥| ३०० ॥ दिग्रेखापाश्वेयो: कल्प्यं समत्यश्र्ययं ततः । : व्यासार्धतुल्या कृत्स्नज्या चापासन्ना भुजा तयोः ॥ ३०१ ॥ वृत्तकेन्द्रात्‌ तदप्रान्ता भुजाइन्या तत्समा च भूः । व्यासस्थार्धेन येनेत्थं व्य्षे भूमि: प्रकल्पिता ॥ ३०२ ॥ तदस्याधें न च भुवः कुर्यात्‌ त्यश्न॑ तथापरम्‌ । भुजाग्रढयसम्पातात्‌ भूमध्यावधि लम्बितम्‌ ॥ ३०३ ॥ सुत्रहयं तदिवरमामूलाग्रं च भूसम: । भूमध्यपतितत्वेन लम्बयोरुभयोरपि 1 20% 1 भूम्योरघद्ययुते: झृत्स्नभूमिसमत्वतः । व्यासा्धतुल्या कृत्स्तज्या लम्बाग्रद्चितयं ततः ॥ ३०५॥ राशिद्यसमस्तज्यास्तिस्त्रो वृत्तार्धसंश्रिता: | लस्बापग्रद्चितयस्पृष्टा समस्तज्या तु या भवेत्‌ ROR तदर्धमेकराशिज्या तत्त्रिज्यावर्गभेदतः 1 मूल राशिद्ययस्थ ज्या तत्र ज्याविवरं शरः ॥ ३०७ ॥ राशे: समस्तज्याज्येष्वोवंगंयुक्ते: पद ततः । तदधंमर्ध राशिज्या तद्दो:फोटिशरेस्तत: ॥। ३०८ ॥ तत्तदर्धगुणा: साध्यास्तत्तदोःकोटिसायक: । बोःकोट्ययोवंर्गयोयेग: कर्णवर्गंसमो भवेत्‌ ॥| ३०९ ॥ वो:कर्णवर्मविश्लेषः कोटिवर्गसमस्तथा । कर्णकोटद्ोवंर्गभेदों भुजावर्गसमो यतः? ॥ ३१० ॥ दोस्तुल्यचत्‌रश्न॑ यत्कोटितुल्यचतुर्भुज: । क्षेत्रयो रनयोयों ग॑ कर्णतुल्यचतुर्भुजस्‌ ॥ २११ ॥ व्याद्या--1, 98. ०४, ततः 1, ०. मतः �इलोकौ २-३० ] fadtatseara: १०५ [ ज्याग्रहएं चापीकरणं च] 225 लिप्ताम्यस्तलनेत्राप्ता गता ज्याः, शेषतः पुनः । 225 भर गतगम्यान्तरपघ्नाच्च हतास्तत्वयमेः लिपेत्‌॥ २॥ दोःकोटिज्ये नयेदेवं ज्याम्यश्चाप॑ विपयंयात्‌ ॥ ३३ ॥ तबर्थमिह दोस्तुल्यचतुर्बाहु तथापरम्‌। कोटि तुल्यचतुर्बाहु सन्दध्यात्‌ तदद्यय॑ मिथः ॥ ३१२ ॥ यथा5ध्यामो5त्न महत: स्वल्पा5ध्यामेन वर्धते । हृयोरप्येकरेखास्थों यथा स्थातां बहिभुजो ॥ ३१३ ॥ अन्तःपाश्वंद्रये सकते महदल्पा च निस्सृतम्‌ । कोणसन्धेमंहाक्षेत्रे तदन्‍्तरमितादथ ॥। ३१४ ॥ खण्डयेत्‌ प्रतिकोणान्त बहिस्त्यश्रद्ययं यथा । रेखायोगात्तु ते व्यश्रे निष्कृष्य श्रामयंस्तथा ॥ ३१५॥ व्यत्ययेन तु सन्दध्याद्‌ रेखाभागो बहिय॑ंथा | श्थ्राग्‌ यद्रेखाप्रयोयोग: पश्चादषि तयोस्तु सः ॥ ३१६ ॥ aga Bata कर्णतुल्यचतुभुंजम्‌ । अतो दो:कोटिक्णेषु द्वाभ्यां तदितरोन्नयम्‌ ॥ ३१७ ॥॥ तत्तच्चापाग्रतो वोर्ज्याः* प्राग्रेखाप्रास्ततो5परा: । दक्षिणोत्तररेखाग्रां कर्ण: केन्द्रान्तरं तत॥॥ ३१८ ॥ [ ज्याग्रहणं चापीकरणं च ] लिप्ताभ्य fa (I1.2-3a)— नन्‍्वंशिनि फलं दृष्ट्वा यत्र स्वांशफलोन्नयः । फलप्रमाणयोव््याप्त्या भाव्यं तत्रेकरूपया ॥ ३१९ ॥ व्याख्या--1, छ. कोटी 2. ८. प्राग्वत्‌ 0 प्रागू 3. 8. ०. दोस्त्या: Ho Mo We �१०६ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ प्रध्यायः २ [ चापसन्धिगताध्धेज्या: ] विलिप्तादशकोना ज्या राश्यष्टांशधनुःकलाः ॥ ३७ ॥ 2234 आद्यज्यार्धात्‌ ततो भक्ते साध्धदेवाश्विमिस्ततः । त्यक्ते द्वितीयखण्डज्या द्वितीया ज्या च तथ्युतिः ॥ ४ ॥ ततस्तेनैव हारेश लब्ध शोध्य॑ द्वितीयतः । खण्डात्‌ दृतीयखण्डज्या ह्वितीयस्तदुतो गुणः॥ ४॥ वृतीयः स्यात्‌ ततश्चैव चतुर्थाद्राः क्रमाद्‌ गुणा! ॥ ६० ॥ चापद्योस्त्वंशिफलाब विदितं! फलसंशयो: । अंशेष्वर्धादिषु फलस्थोनाधिकतया स्थितेः ॥ ३२० ॥ ज्याखण्डाश्चापखण्डेषु युग्मोजपदयो: FATT | उपर्युपरि वर्धन्ते क्षीयन्ते च समेष्वपि ॥ ३२१ ७ एकस्सिश्चापखण्डेडपि तद्द्‌ वृद्धिक्षयों न किस । नियमश्चापभागस्य यादृश: स्वार्धजीवया ॥ ३२२२ ॥ तादृशो नियमों न स्थाज्ज्याचापावयवेष्वषि । क्रमोत्क्रमाभ्यां सर्वत्र तब॒वृद्धिक्षयदर्शनात्‌ ॥ ३२३ ॥। यदि स्थादाद्यजीवेयं द्वितीयज्यादलं भवेत्‌ । द्वितीयज्यापि सा नित्य॑ चतुर्थज्यादलं मवेत्‌ ॥ ३२४ ॥ डिगुणोध्वोध्वेचापार्ध रूपमिष्टधनुयेत: | धनुषोरंशिनोर्व्याप्तिस्ततोनांशेषु कल्प्यते ॥ ३२५॥ ज्याचापग्रहणे तस्मान्नोकत त्रेराशिक स्फुटसू ॥ ३२६ ॥ qaa— 1. 8. खण्ड: स्थात्‌ ; 8. खण्डस्य ब्यास्या--1. A.C, fafear; B. fafed (wr.) �एलोका) २०-६० ] द्वितीयोध्ध्याय: Gow [ चापसन्धिगतार्धेज्या: बिलिप्तादशकोनेति (1. 30-158)-- [ पठितज्यानां सूक्ष्मतापादनम्‌ ] आधद्यचापाग्र मूलस्पृक्समस्तज्या तु या भवेत्‌ । कर्णोउ्सावाद्यचापाग्रस्फुटदोःको टिखण्डयोः ॥ ३२७ ॥। व्यासाधंस्तद्धनुर्म ध्यस्पृष्ट कर्णस्तथापरः । तद्दोःकोटबौ धनुमंध्यस्पृष्टे दिक्‍्सूत्रयोदयात्‌ ॥ ३२८ ॥ या चापभागकृत्स्तज्या कर्णस्तन्मध्यगोषपि यः । तौ दो समतिरश्चीनौ कृत्स्नज्यातच्छराविब ॥ ३२६ ॥ शर: कर्णेकदेशो5त्न कृत्स्नज्या व्यस्तदिक्‌ ततः । ~ सुत्रात्‌ पूर्वापरात्‌ कर्ण: स यादुग्वलितो भवेत्‌ ॥ ३३० ॥ तादूगेव समस्तज्या स्वयास्पोत्तरसूत्रतः । अर्धचापज्यया कर्णो वलितः पूर्वंसुत्रत:ः ॥॥ ३३१ ७ धनुरप्रसमस्तज्यायोगात्‌ प्राक्सूत्नगामिनः । मार्गतो वलितं कृत्स्नज्यान्यार्थ तददेव हिं॥ रे३२ ॥ तदिच्छाफलमत्न स्थादाद्यचापशरो5पि सः। चापखण्डसमस्तज्या तत्नेच्छाराशिरिष्यते ॥ ३३३ ॥ ब्विज्या तत्र प्रमाणं स्याच्चापार्धस्य फल गुण: । यावता बलितं तुदकसृत्राद्‌ व्यासदल तु तत्‌ ॥ रेरेड ॥॥ तादुक्समस्तज्यान्याग्रं वलितं पूर्वसूत्रतः । प्रमाणराशिव्यासाध फल चापाधकोटिका ॥ ३३५॥ कृत्स्नज्येच्छाथ चापाग्रात्‌ पूर्वसुत्रावधि: फलम्‌ । इत्थमाद्यधनुःखण्डज्याशरावनुपातत: ॥ ३२३६ ॥ स्याद्या--1. A. Heat; B, Mat; C. Hea: 2. Mss. sate Fe �१०८ सब्याख्ये Teas [ श्रध्याय: २ शरोनितं च व्यासाध॑ फोटिज्या परिकल्प्यते । आद्यद्वि तीयचापार्धयोगश्चापं! यदा भवेत्‌ ॥ ३३७ ॥ तच्चापाप्रद्यस्पृष्टा कृत्स्नज्या च भवेत्तदा । केन्द्रतोः्प्याद्मचापान्तावधि: कर्णश्च कीतितः ॥ ३३८ ॥ तत्प्रमाणमिहाद्यज्या तत्कोट्यौ तत्फले उसे । इच्छाराशि: समस्तज्याः तदग्रोद॒गतरेखयोः ॥ ३३९ ॥ पम्पाततः समस्तज्याग्रान्तरे! तत्फले उभे । इच्छाफले प्रागपरे फल यास्योत्तरं परम्‌ ॥ ३४० ॥ प्रमाणस्य फले पूर्वापरे याम्पोत्तरं परम्‌ । दोःकोटिखण्डो स्यातां ते कृत्स्नज्याया: श्रुते:: फले ॥ ३४१॥ तत्नाद्मचापमध्योत्या दोर्ज्या बाहुफलान्विता । तत्कोटिफलहीनाञचापार्धाश्रित'कोटिका ॥। ३४२ ॥ द्वितीयचापमध्योत्ये दोःकोटिज्ये उभे क्रमात्‌ । चापमध्योत्थदो:को टिज्याध्यां तत्सन्धिसंश्रितो ॥| ३४३ ॥ कोटिदो:खण्डको सन्धिस्थाभ्यां तन्मध्यसंश्रितो । स्वपूर्वचापसन्ध्युत्थदो्ज्यायां ne feta axe स्वपूर्वचापसन्ध्युत्थ कोट्यो: कोटिफलं त्यजेत्‌ । तदेष्टचापसन्ध्युत्थदो:को टिज्ये क्रमान्मते ॥ ३४५ ॥ स्वपुर्बंचापसध्योत्यदो:कोट्योरेवमेव च । क्षेप्यं शोध्यं च तन्मध्यजीवाप्त्ये' तत्फलद् यम्‌ ॥ ३४६ ॥ व्याख्या---1, ४. योगच्चापं ; 8. योगारचापं 2. 8. समस्ते ज्या ; 0, ०0. इच्छाराशि: समस्तज्या 3. 58. समस्ते ज्यान्तरे 4. ८९. श्रुतती 5. ४. फलान्वितात्‌ 6. ८. चापार्धाहत 7. ९. सन्ध्योत्य 8. ९. जीवाप्ते(:) �श्लोकाः ६०-१०४ ] द्वितीयो5ध्याय: १०९ [ अधेज्यानयने प्रकारान्तरम्‌ ] व्यासाधे प्रथम नीत्वा ततो TWAT TUT नयेत्‌ ॥ ६७॥ 113 21600 त्रीशध्नचक्रलिप्ताभ्यो व्यासोड र्थेष्वग्निभिदतः तदलाधज्ययोः कृत्योमेंदान्यूलमुपान्तिमा ॥ ७॥ अन्त्योपान्त्यान्तरं द्विप्न॑ गुणो व्यासदलं at | आद्यज्यायाःस्तथापि स्यात्‌ खण्डज्यान्तरमादितः । = ताभ्यां तु गुणाहाराम्यां द्वितीयादेरपि क्रमात्‌ । उत्तरोत्तरखण्डज्याभेदाः पिण्डगुणार्धतः ॥ ६ ॥ एवं सावयवा जीवाः सम्यढ alert sq BATT Ul Yea Ul एवं स्वचापमध्योत्यज्याभिद्चापाग्रगामिनो: 1 जीवा: संसाधयेत्‌ कत्स्ना: पादान्तावधिसंस्थिता: ॥ ३४७11 [ ज्याखण्ड-खण्डान्तराणि ] इच्छा प्रमाणयोस्तत्र क्ृत्स्नज्यात्रिभजीवयो: । नियतत्वादनियमात्‌ प्रमाणोत्यफलस्य च्‌ ॥| रे४८ ॥ गुणकारान्तरेणव मवेदिच्छाफलान्तरम्‌ । अतो5त्र चापमध्योत्थकोटिज्याविवरेण तु ॥ ३४९ ॥ गरुणनाच्चापसन्ध्युत्थदोर्ज्पाखण्डान्तरं भवेत्‌ । चापमध्योत्थदो:खण्डगुणनाच्चापसन्धिगम्‌ ॥ ३५० ॥ कोटिखण्डान्तरं ज्ञेयमिति खण्डान्तरं मिथ: । तत्नाद्यचापसन्ध्युत्थां दोर्ज्या कृत्स्नगुणाहताम्‌ ॥॥ ३५१॥ त्रिज्यया विभजेत्‌ कोटीखण्डस्तच्चापमध्यग: । त॑ समस्तज्यया ह॒त्वा त्रिज्यया विभजेत्‌ पुनः ॥ ३५२ ॥ सूलस्‌-- 1. ९. श्राद्यज्यातः �११० सव्याख्ये Tatas [ श्रध्यायः २ आचद्वितीयसन्ध्युत्थदोज्याखिण्डान्तरं भवेत्‌ । तस्मादाद्यगुणं कृत्स्नज्यावर्गनिहदं हरेत्‌) ॥ ३५३ ॥ त्रिज्यावर्गोद्धुतं खण्डान्त रमाग्चद्वि तीययोः 1 एवं समस्तज्यावर्गध्नान्ततत्‌पिण्डभौविकाम्‌ ॥ हे ४४ ॥ त्रिज्यावगेण विभजेत्‌ तत्तत्खण्डान्तरं यतः । फृत्स्तज्यात्रिज्ययोर्यादृडनियमों वर्गयोभंवेत्‌ ॥ ३५५ ॥ पिण्डज्यानां च तत्पाश्वंखण्डयोविवरस्यथ च । तादृशो नियमों देद्यो येन त्रराशिकं स्फुटमू ॥ ३५६॥ आच्चापगुणात्‌ कृत्स्नज्यावर्गादाद्यमुद्धतम्‌ । खण्डयोविवर त्रिज्यावगेंणाद्यद्वितीययो: ॥ ३५७ ॥ द्वितीयगुणतस्तद्वत्‌ स्थाद्‌ द्वितीयतृतीययो: । एवं तत्तद्गुणात्‌ कृत्स्नज्यावरगेंण समाहतात्‌ ॥। ३४५८ ॥ त्रिज्यावर्भोद्धुतं तद्वत्‌ तदृध्वंवण्डान्तरं भवेत्‌ । कल्पिते5त्र गुणे रूपे हार: कल्प्योड्नुपातत: ॥ ३५९ ॥ साधदेवाश्विकप्रायो प्लाविकारद्वितयाधिक: 1 हारो, गुणस्तु द्विध्नान्त्योपान्त्यज्याविवरं भवेत्‌ ॥ ३६० [ ज्याखण्डान्तरयोगः ] खण्डान्तराणि यावन्ति ह्याद्यात्‌प्रभूति तावताम्‌ । योगे त्यक्ते त्वाद्यखवण्डादिष्टखण्ड: स लक््यते ॥ ३६१ ॥ खण्डान्तराणां युगपद्ग्रहणं यदि वाडिछतम्‌ । ज्यायोगतस्ता कृत्स्नज्यावर्गेंग च समाहतातु ॥ ३६२ ॥ त्रिज्यावरगोद्धृतं खण्डान्तरयोगो भवेत्‌ ततः। स्वचापभागमध्योत्थकोटीखण्डयुतेरपि ॥ GRU खण्डान्त रयुतिः कृत्स्नज्याध्न्या' त्रिज्याहताउथवा । चापसन्ध्युत्थपिण्डज्यायोगात्‌ कृत्स्नज्यया हतात्‌ ॥ ३६४ व्याख्या--1. ४. भवेत्‌ ि हरेत्‌ 2. 8. देवारिवतः 3. प्लाविका (?)--विलिप्तिका 4, 1५5७, ज्याघ्ना; �इलोका: ६०-१०३ ] द्वितीयोड्ध्याय: १११ अज्याप्ता चापमध्योत्थकोटीखण्डयुतिभंवेत्‌ । बाद्यज्यातो5न्त्यजीवान्तो ज्यानां योग: कृतो यया! ॥ ३६५ ॥। कृत्स्नज्या सा व्विजीवाप्ता कोटीखण्डयुतिस्तत: । आद्यज्यातोःप्युपान्त्यान्तो ज्यायोगो यस्तथापर: ॥ FRE N तेनाद्ोपान्त्यखण्डद्धयोद्भूत विवरं भवेत्‌ । तस्मादुत्क्रमतो5धो5घो ज्यायोगा बहुवो5त्र ये ॥ ३६७ ॥ आश्द्वितीययोगान्ता: कतव्यास्ते निरन्तरम्‌ 1 योगात्‌ तेषां' समस्तानां कृत्स्तज्यावगंताडितात्‌ ॥ २६८ ॥ ब्विज्यावर्गेण विहृतं यज्ज्यायोगोत्यितं फलम्‌ । शरखण्डयुते: कृत्स्नज्याध्न्यास्त्रिज्याप्तसम्मितम्‌ ॥ ३६९ ॥ अभीष्टचापे यावन्तः खण्डा: स्थु: परिकल्पिता: | तत्खण्डसंख्यागुणितादाद्यखण्डात्‌ तव्यजेच्च तत्‌ ॥ ३७० ॥। सा स्यादिष्टधनुर्जोबाखण्डज्यायोगरूपिणी ॥॥ ३७१ ॥ [ ज्याखण्डान्तरसजद्भूलितम्‌ ] यावता चापखण्डानां पिण्डज्या पठितात्न सा । #तदृध्वंचापखण्ड(नां खण्डज्यान्तरसाधनम्‌ ॥ ३७२ Ul यावतां चापखण्डानां पिण्डज्यासंयुतिस्तथा । तदृध्वंचापखण्डस्थ खण्डज्याविवरं भवेत्‌ ॥ ३७३ ॥ पिण्डज्याचापसंख्यायास्तत एकाधिका भवेत्‌ । तत्रेष्टचापसंख्या स्थाद्‌ ययात्र गुणनोदिता ॥ र३े७४ Ul चापभागसमाल्प त्वादाद्यज्याखण्ड इष्यते । स खण्डसंख्यागुणित इष्टचापधनुभित: ॥ ३७५ ॥ व्याद्या--1, 8. कृतो5त्र यः 2. 8, ज्याष्ता ; ८. ज्याना 3, 8. योगस्तेषां 4. Mss. read aqed 5. Bait for et �११३ संव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्याय: २ [ इष्टप्रदेशे सुक्ष्मज्या: ] इष्टदोःकोटिधनुषोः स्वसमीपसमीरिते ॥ १०७ ॥ ज्ये हे सावयवे न्यस्य कुर्यादूनाधिक धनुः। 13751 दिप्वतल्लिप्तिकाप्तैकशरशैलशिखीन्दवः ॥ ११॥ न्यस्यात्‌ छेदाय च मिथस्तत्संस्कारविधित्सया । छिल्वेकां प्राक्‌ विपेज्जब्यात्‌ तद्धलुष्यधिकोनके ॥ १२॥ अन्यस्यामथ तां द्विम्लां तथाउस्यामिति संस्कृतिः । इति ते कृतसंस्कारे' स्वगुणों धनुषोस्तयों! ॥ १३ ॥ तत्राल्पीयः कृति cage Te त्रिज्याकृतेः परः ॥ १४७ ॥ [ इष्टज्याया: साधवोकतं चापीकरणम्‌ ] ज्ययोरासन्नयोमेंदभक्तस्तत्कीटियोगतः ॥ १४७ ॥ छेदस्तेन हता fear त्रिज्या तद्धनुरन्तरम्‌ ॥ ya ॥ फलमुक्तवदानीतमिष्टचापात्‌ ततस्त्यजेत्‌ । इष्टज्या शिष्पते तत्र वक्ष्यमाणविधे: स्फुटा ॥ ३७६ ॥ आद्यात्‌ तदिष्टचापान्तं ततः खण्डान्तराणि तु । एकाय्योकोत्तरं तेबां यत्तु सडलितं भवेत्‌ ॥ ३७७ ॥ तत्तुल्यमिष्टज्याचापविवरं परिकल्प्यते ॥ ३७८ ॥। [ पठिताज्याभिविना इष्टज्याशरानयनम्‌ ] aa ज्यानामविज्ञानाच्चापसदू:लितं तु यत्‌ । ज्यायोग: कल्प्यते तत्र त्वन्त्यज्येष्टधनुभंवेत्‌ ॥॥ ३७९ ॥ एकद्वचादिधनुर्भागहीनास्तुपान्त्यतो5पि ते । स्वल्पत्वात्ते धनुर्भागा रूपत्वेन प्रकल्पिता: 11 ३८० ॥ घूलम्‌--1. 8. 3, संस्कारा: 2, A, TRH �ए्लोकाः १००-१५० ] द्वितीयोध्ध्यायः ११३ इष्टचापे तु या रूपब्यक्तयस्तत्समास्ततः | एकाञेकोत्तराद्धानां योगाज्ज्यायोग इष्यते ॥॥ २८१ ॥। स चापयोगकत्स्नज्याहतो व्यासदलोद्धृतः 1 लब्धा तच्चापमध्योत्यकोटीजण्डयुतिभंवेत्‌ ॥ ३८२ ॥ सन्ध्युत्यकोटिखण्डानां योगस्तत्न शरो भवेत्‌ । कोटिखण्डयुतिर्यात्र चापमध्यगतोदिता ॥॥ रे८३ ॥ चापसन्ध्युदृभवश्चान्या कोटीखण्डयुति: शर: 1 तो प्रायेण समौ चापणखण्डस्याणुत्वकल्पनात्‌ ॥ ३८४ ॥ अणुत्वाच्चापभागानां रूपत्वेन प्रकल्पनात्‌ । समस्तज्यावि तत्तुल्या या न भेदकरी THN ३२८५॥ पवाद्येकोत्त राडूननां यावदिच्छे तु या हतिः । एकाञेकोत्तराड्धुगनां हृता घातेन तावताम !। ३८६ tt भवन्त्यूध्बोध्वंजातानि तेषां सद्भूलितान्यत: । अणुत्वार्थ धनुभागे त्वणुच्छेदाहते सति ॥| ३८७ ॥ पद प्रकल्प्य सेकेन पदेन गुणयेदमुम्‌ । छेववर्गोद्धृतस्त्विष्टचापवर्गों भवेदसो ॥ ३८८ ॥ चापबर्गस्य तस्यारध॑ चापसडूलितं भवेत्‌ । पदसंकपदाभ्यासार्धस्थ सद्धूलितत्वत: ॥ ३५९ ॥ घनतद्वगंवर्गास्यामभीष्टधनुषस्तत: । एका््येकोत्तराड्भूानां संवर्गेण समुद्धृतात्‌ ॥ ३९० ॥ भवन्त्यूध्वोध्वंजातानि भुयः सद्धू लितानि हू । ततो5त्न चापभागानामाद्चं सड्भूलितं तु यत्‌ ॥ ३९१ ७ आच्यज्याभीष्ठचापान्तं ज्यायोग: सम्प्रकल्प्यते । ज्यायोग: स तु कृत्स्नज्यानिह॒तस्त्रिज्ययोद्धृतः ॥ २९२ ॥ ब्याल्या---1. 8. ८. तावता त० सं०--१५ �११४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्याय: २ इष्ट: शरो द्वितीयस्मादथ सद्ध[लितात्तु यो । 'ज्यायोगानां सड्ध.लितं लक्ष्यतेष्ष ततोषषि च॥ ३९३ कृत्स्नज्यावगंनिहता त्रिज्यावगेंग चोद्धुतम्‌ । ज्याचापविवरं तत्न कृत्स्नज्यार्पसस्मिता ॥ ३९४ |॥ अतो न गरुण्यते तेन केवल हरणं मतम्‌ । केवलाच्छरतस्तस्माद्‌ व्यासार्धेन हृत॑ं फलम्‌ ॥ ३६५ ॥ भआद्यान्त्य/खण्डविवरं स्वज्यायोगसमुत्यितम्‌ । एकाञकोत्तराडूानां यथायोगे: पदान्तिमे: ॥ ३९६ ॥ आद्यान्त्यखण्डान्तरं यथोक्तमार्गेंग साधितम्‌ | *उपान्त्यायंस्तथा योगस्तादुगडू-समुत्यितें: ॥ ३९७ ॥ तथाद्योपान्त्यखण्डज्यान्तरमानीयतां बुधै: । आध्वद्वितीयखण्डान्तरान्तमेवमधोगतम्‌ ॥। ३९८॥ कृत्स्‍्तं खण्डान्तरं नेयं ज्यायोगेस्तदधोगते: । एकाञकोत्तरे रडूश्चापतुल्यपदस्थिते: 1॥। ३९९ ॥ यत्तु सजूलिताप्नीत॑* ज्यायोगः स तु कल्प्यते । तस्मादिष्टशर: कार्यो यच्चोपान्त्यादिसंश्वितें: ॥ ४०० ॥॥ तेषां सड्धू लितेक्यज्या' योगसड्भूलितं भवेत्‌ । ज्यायोगसज्भू लिततस्त्विष्टज्याधनु रन्तरम्‌ ॥ ४०१ ॥ इष्टचापस्थ वर्ग: स्थाद्‌ व्यासार्धाप्तस्ततः शरः । ततो व्यासाधंवगेंण स्वेष्टचापघनात्तु यत्‌ ॥ ४०२ ॥ तत: षड्भिहतं चापज्यान्तरं प्रायशो मतम्‌ । यस्माल्लब्ध: शरस्तस्मादेव सड्धू लितात्‌ पुन: ॥ ४०३ ॥ व्यास्या--1. 4. B. This line is transposed two lines above, 4.e., before ज्यायोग: ००., 3920. 8. आद्यान्त 3. 8. उपान्त्यान्तैस्तथा 155, सद्भुलितन्नीत॑ 5. 8. तंस्त्याज्या �शलोकाः १००-१५० ] fadtatseara: ११५ ध्यास्या-- 1. इष्टचापहता त्रिज्याकृत्या भक्त त्रिभिहंरेत्‌ ॥ शराद्वाभीष्टचापध्नाद व्यासार्धाप्तं त्रिभिहरेत्‌ ॥ ४०४ ॥॥ ज्याचापान्तरभित्थं वा$घनीत॑ स्वधनुषस्त्यजेत्‌ । इष्टज्या स्थादभीष्टज्या तच्छरो प्रायिकों नयेत्‌ ॥ ४०५ ॥॥ चापसड्ूलितोत्थत्वादत्न स्थौल्यम पो हितुम्‌ । एवमेव हयुपान्त्यादेज्याचापान्तरमानयेत्‌ ॥ ४०६ ॥ तत्तच्चापात्त्यजेत्तत्तु तत्तज्जीवा भवन्त्यतः । ज्याचापान्तरयोगं वा चापयोगात्‌ त्यजेत्तत: Hh Wow i ज्यायोगः स्थात्तत: प्राग्वच्छरखण्डयुति नयेत्‌ । यावृक्‌ सड्भुलिताल्लब्धं ज्याचापान्तरमन्तिमम्‌ ।| ४०८ ॥। तादुगेव हयुपान्त्याविज्याचापान्तरसाधनम्‌ । किन्त्वेकद्यादिरहितं तेषासन्त्यपदात्‌ पदस्‌ ॥ ४०९ | ततः सड्भूलितादन्त्यज्याचापान्त रसाधनात्‌ । ततोष्प्यूध्वंस्थितं सद्भूलितं तद्योगसाधनम्‌ ॥ ४१० ॥ तस्मादिष्टधनुवंगंवर्गात्‌ सड्धू लित॑ं तु यत्‌ । एकाञकोत्तराडूनां चतुर्णा घातसंहतात्‌ ॥ ४११ ॥ gear व्यासाधंवर्गंण ज्याचापान्तरसंयुति: 1 तां चापयुतितस्त्यक्त्वा ज्याचापान्त रसंयुतिः ॥। waz ज्यायोग: स्थात्‌ ततो व्यासाधोंद्धितस्तु शरो भवेत्‌ । ज्याचापान्तरयोगाद्वा व्यासार्धेनोद्धृतं फलम्‌ ॥| ४१३ ॥ चापयोगोत्थितशरात्‌ त्यक्तेइस्मिन्‌ सुस्फुट:ः शरः 1 यतो ज्यायोगतो व्यासाध्धोद्धृतस्तु शरो भवेत्‌ ॥ ४१४ !॥ ततो व्यासाधंकृित्याद्यान्त्यखण्डान्तरमुद्धतम्‌ तस्मादाद्योपान्त्यखण्डान्तरादारभ्य तूत्कमात्‌ ॥ ४१५॥ आद्यद्वितीयखण्डाम्तरान्तसडू.लितानि च । यानि तदथ्योगतो नेयं चापज्याविवरं तत: ॥ ४१६॥ 8. त्तुत:; ९. त्तुतां रे �११६ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ श्रध्यायः २ शरस्य साधनत्वेन re ayia way तदृध्व॑सड्भू लिततो ज्याचापान्तरमिष्यते ॥ ४१७ ॥ ततो5त्राभीष्टचापस्थ घनवर्गंसमाहते: । एकाथेकोत्तराड्भूगनां पञ्चानां या समाहति: ॥| ४१८ ॥ तया विभकतं व्यासार्ध वर्गवर्गंण चोद्धृतम्‌ । ज्याचापान्तरमेवं तु नीत॑ स्फुटतरं भबेत्‌ ॥॥ ४१९ ॥ द्वितीयशरतस्तस्माच्चापध्नात्‌ पञ्चमिहतम्‌ I हरेद्‌ व्यासाधंवर्गेण यद्वा ज्याधनुरन्तरम्‌ ॥ ४२० ॥ शरशोध्यांशतो वेष्टचापध्नात्‌ त्रिज्ययोद्धृतम्‌ । ज्याचापान्तरत: शोध्यं पूर्बानीतात्‌ स्फुट तु तत्‌ ॥ ४२१ ॥ एवं कृतासावन्त्यज्या सुक्ष्मा प्रायेण कल्प्यते । उपान्त्याद्याश्व जीवास्तदेवमहंन्ति सुक्ष्मताम्‌ ॥ ४२२ ॥ यत: सड्धूलितात्‌ सुक्ष्मं ज्याचापबिवरं कृतम्‌ । तदृध्वंसद्भुलिततो ज्याचापान्तरसंयुति: ॥ ४२३ ॥ ज्यायोगश्च शरश्चापज्यान्तरं तु तदृध्व॑तः | तदृध्वंस ड्ू:लिततोष्प्येव॑ कार्य! मुहुर्मुहु: ॥ ४२४ ॥- कार्ये फलान्तरे लब्धं स्वपूर्वफलतस्त्यजेत्‌। राशिरिष्टधनुस्त्वाद्स्तस्माच्चापहतादवि ॥ ४२५॥ त्रिज्याभक्तोधितश्चापि द्वितीयो राशिरिष्यते । ततश्चापेन निहतात्‌ व्रिज्ययाप्तं त्रिभिहरेत्‌ ॥ ४२६ ॥। राशिस्तृतीयस्तस्मात्तु चापध्नात्‌ त्रिज्ययोद्धृतम्‌ । चतुर्भक्तश्चतुर्थ: स्थात्‌ ततश्चापहतावषि ॥ ४२७॥ fasaar qsafararfa faga: पठ्चमों भवेत्‌ । एवं स्वपूव॑ राशेस्तु चापध्नात्‌ त्रिज्ययोद्घुतम्‌ ॥| ४२८ ॥ व्याख्या--1, ८. कुर्यात्‌ �इलोकाः १००-१५०७ ] द्वितीयोश्ध्याय: ११७ तदुध्बंसंख्याविहतो भवेद्राशिस्तदृध्वेंग:' । शोध्या: क्षेप्पा: क्रमादाद्यास्तृतीयाद्योजराशय: ॥ ४२९ ।॥॥ द्वितीयतश्चतुर्थाद्या: शोध्याः क्षेप्यास्तथा ऋरमात्‌। ज्याशराविष्टचापस्य सुसूक्ष्गों भवतस्ततः ॥ ४३० Ul यावत्कृतोषत्न चापेन गुणना परिकल्प्यते । व्यासाधेनापि हरणं तावत्कृत्वो विधीयते ॥ ४३१ ॥ एकाञेकोत्तरेश्चाडूँरूध्वंसडू लितेच्छपा । चक्रपादकलातुल्ये त्विष्टे धनुषि कल्पिते ॥ ४र३२॥ कततेव्यौ ज्याशरावित्थं व्यासाधेप्रसितों च तो । amend वृत्तपावश्च तत्न वृत्तान्तरोज्भूवी ॥ ४३३ १ चक्रपादकलात्सादो द्वितीयः स द्विभाजित: । सुसुक्ष्मपरिहाराधंतद्विष्कम्भहता हृतः ॥ डरे४ड ॥ सोष्थ त्रिभिहंतस्तद्वत्‌ तृतोयो भविता ततः । चतुराष्येश्चतुर्थाद्या भवन्तीष्टा यथाक्रमम्‌ ॥ ४३४५ ॥ क्रमोत्कमज्ये तद्दन्द्रसंस्काराच्च फ्रमान्मुहु: । पैरोजयुर्मेनिर्मातूं शक्यास्ते राशयो हामी ॥ ४३६ ui [ इष्टज्याशरानयनोययोगीनि माधवोदितानि “विद्वान्‌! इत्यादिवाक्यानि ] 0-0"-44// 0-33"-6/ 16-5"-417. 27357 -47* “fagig’, ‘qaaa’, 'कवीशनिचय:', 'सर्वार्थशीलस्थिरो' 2220'-39"-40/” 'नि्विद्वाडूनरेन्द्ररडः निगदितेष्वेषु ऋमात्‌ पठचसु ॥ आधस्त्याद्‌ गुणितादभीष्टधनुष: कृत्या बिहत्यान्तिम- स्थाप्तं शोध्यमुपर्युपयंथ घनेनेव॑ धनुष्यन्ततः ।। ४३७ ॥ UN ब्यात्या--1. 8. तदुर्ध्यशः; ९0. vader: 2. B. wat �११८ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्यायः २ 0-076" 0-5"-12/7 3-9-3777. 71"243"=24""" feta’, 'स्त्नीपिशुन:', 'सुगन्धिनगनुद्', 'भद्राड्भरभव्यासनों 872'-3"-5'" = 4241'-9"-0// “मोनाड्रो नरसिह', 'ऊनधनक्ृद्भूरेव” षट्स्वेषु तु आधस्थ्याव्‌ गुणितादभीष्टधनुष: क्ृत्या विहृत्यान्तिम- स्थातं शोध्यमुपर्युपयंथ फल॑ स्पाइुस्क्रमस्यान््यजम्‌” ॥ ४३८ ॥ व्यासाधनियने यानि जातानीत्यं फलानि वे । ज्याशराविष्टधनुषस्तेस्त्रराशिकतो भवेत्‌ । अथवा ज्याशरावित्यं पृथक्‌ तत्तत्फलनंयेत्‌! ॥ ४३९ ॥ [ “विद्वान्‌! इत्यादिवाक्यानां वासना ] निहत्य चापवर्गेण चापं तत्तत्फलानि च । हरेत्‌ समूलयुग्वे स्त्रिज्यावगंहते: ऋमात्‌ ॥ ४४० ॥ चाप फलानि चाधोष्घो न्यस्योपयुंपरि त्यजेत्‌ । जीवाप्त्ये, संग्रहोः्स्येव” “विद्वान! इत्यादिना कृत: ॥ ४४१ ॥ निह॒त्य चापवर्गेण रूपं तत्तत्फलानि च । हरेद्‌ विमुलयुग्वर्गेस्त्रिज्यावगंहतेः ऋ्रमात्‌ ॥ ४४२ ॥ किन्तु व्यासवलेनेवः द्विघ्नेना्ं विभज्यताम्‌ । फलान्यधो5घः HAM न्यस्योपर्युपरि त्यजेत्‌ ॥ ४४३ ॥ शराप्त्ये, संग्रहोस्येब 'स्तेन स्त्री'त्यादिना कृत: । न्यायेनानेन परिधिमिष्टव्यासस्य साधयेत्‌ ॥ ४४४ ॥ तत्नेष्टव्यासपरिधि प्रायिकं प्राक प्रकल्पयेत्‌ \ उक्तन्यायेन परिधेरस्य तुर्यांशजं गुणम्‌ ॥ ४४५ ॥ परिध्यष्टांशजल्वेन द्विध्नव्यासे समानयेत्‌ । तद्गगंतद्बघासवर्गभिदे वो:कोटिजे कृती ॥। ४४६ ॥ व्याख्या--1, ८. पृथक्स्थं तप्फलैनंयेत्‌ 2. AL B.C, wa 3. ८. व्यासभवेनैव �इलौकाः १००७-१५० | द्वितीयोडध्याय: ११९ वास्तवस्य परिध्यष्टांशस्य दो:कोटिजोवयो: ४ बर्गात्तु व्यासवर्गा्प्रमितो स्तां मिथः समो ॥ ४४७ ॥ यश्चासो प्रायिकभ्वों यश्च तावितरेतरम्‌ 1 कोटीवर्गह तो व्यासवर्गाप्तों यौ तयोभिदा ॥॥ ४४८ ॥ परिध्यष्टांशयोभेंदजीवा सा कल्पितान्ययो: । चापोकृत्य क्षिपेत्तां च त्यजेद्दा वृत्तपादत: ॥ ४४९ | चतुर्गुणो5यं परिधिरिष्टव्यासे स्फुटो भवेत्‌ । इष्टव्यासेष्ट परिधितुय्य चाप प्रकल्पयेत्‌ ॥ ४५० ॥ निह॒त्य चापवर्गेण चाप॑ं तत्तत्फलानि च । हरेत्‌ समूलयुग्वर्गेब्यासवर्गहते: ATT UW ४५१ ॥ . चाप॑ फलानि चाधोड5धो न्यस्योपयुंपरि त्यजेत्‌ । farce [गुणस्य ]! वर्गो यो व्यासवर्गान्तरो$पि यः ॥ ४५२ ॥ तयोयों दलमूले तद्भेदं स्वघनषष्ठत: । व्यासवर्गाप्तसंयुक्तं चतुघ्न परिधेस्त्यजेत्‌ ॥ ४५३ ॥ आद्यमूले5धिके, योज्यमृने, स्थात्‌ परिधि: स्फुट: ॥ ४५४ ॥ [ ज्यावर्गोषायः ] निह॒त्य चापवर्गेण चापवर्ग फलानि च | निरन्तरद्द्यादिवर्गात्‌ विमुलाधंहतंहंरेत्‌ ॥ ४५५ ॥ wee ise ब्रिज्यावगेंधंनुर्वंगं मघो5धस्तत्फलानि च॑ । न्यस्थोपर्युपरि त्याज्यमिष्टजीवाकृतिभंवेत्‌ ॥| ४५६ ॥ (--25) (+618)(--12,402) (+-152,418) शोरि! “जंयति! “रत्नोधपुष्टो” “दिव्यवराशय:?। (—13,90,528) (4+-78,90,136) “जायमानान्धलोकेन' 'चण्डापन्नाधिदित्सुना! ॥। ४५७ 1 व्यादया--1, ४. गुणोस्तस्य ; 8. 0. गुणोडस्य �१३० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ [ माधवोदितं ज्याचापानयनम्‌ ] इति ज्याचापयोः कार्य ग्रहणं माधवोदितम्‌ | विधान्तरं च तेनोकत तयोः श्रत्मत्वमिच्छताम्‌ ॥ १५ ॥ इति। (—2,39,83,139) (++2,91,60,000) “धीगापाजू जलाड्डस्त्री', 'नानाज्ञानतपोधर:' । एतेष्वष्टास्वधोधस्त्यादिष्टचापकृतिध्नत: ॥ ४५८ ॥ अन्त्यचापस्य हृत्पाप्तमुपर्युपरि शोधयेत्‌ । अन्ते लब्धस्थ यन्मूलं तवभीष्टगुणो भवेत्‌ ॥ ४५९ ॥ BATH कुृत्स्नज्येवेच्छाराशि: प्रकल्पिता । बक्ष्यमाणे पुनश्चापभागार्धज्या प्रकल्प्यते ॥ ४६० ॥ | माधवोक्तं ज्याचापानयनम्‌ ) इति ज्याचापयोरिति (1. 15) गद्वितीयज्याप्रमभितो धनुर्भागद् यान्तरे । स्पृष्टोभयाप्रा कृत्स्नज्याचापभागद्वयस्थ या ॥ ४६१ ॥ तन्मध्यगामि व्यासाध कर्णोहपि परिकल्प्यते । यस्य द्वितीयतत्कोट्यों दो:कोटिज्ये व्यवस्थिते ॥| ४६२ ॥ चापांशयोः समस्तज्या या द्वितीयतृतीययो: । तन्मध्यगामिव्यासार्धात्‌ तृतीयधनुरफ्रग: ॥ ४६३ ॥ खण्डस्तस्य द्वितीयज्या कर्णोज्सो व्यस्तविडः सतः। बोःकोट्यौ च तयोव्येस्तदिशो: कर्णवशादिह्‌ ॥ ४६४ ॥ द्वितीयज्याह॒तं छृत्स्नज्याध तत्‌ त्रिज्यया हृतम्‌ । कृत्स्नज्यामध्यत: कोटीखण्ड पूर्वापरायत: ॥ ४६५ ॥ Verses 461-79 are the same as Kriyakramakari verses 82-101 on Lilavati, 190, (Edn., pp. 358-60), �sate: 4% ] fadttatseata: १२१ द्वितीयकोटिगुणितस्तद्व त्‌ त्रिज्यासमुद्धृतः ॥ भवेत्‌ तृतोयचापाग्राद्‌ दोःखण्डा दक्षिणोत्तरा: ॥। ४६६ | घमस्तज्याशरोनं यह॒चासाध तद्धते उभे। ट्वितीयबाहुकोटिज्ये त्रिज्याप्ते यत्‌ फलह्यम्‌ ॥ ४६७ ॥ कृत्स्तज्याशरहीन [ स्प ] व्यासाधेस्प तदन्तरस्‌ | भवेत्‌ पूर्वापरात्‌ सुश्नात्‌ तथा यास्योत्तरादपि ॥॥ ४६८ ॥। कृत्स्नज्योत्क्रमहीनायास्त्रिज्याया बाहुकोठिके । समस्तज्यादलो त्पन्न॑ दो:खण्डं तत्न दोर्ग ॥ ४६९ ॥ प्रक्षिपित्‌ कोटिखण्डं च त्यजेत्‌ कोटिगुणात्‌ तत: । स्थातां तृतीयचापाग्रो विकसूत्रद्धितयाद्‌ गुणों ॥ ४७० ul दो:खण्डो दोर्गुणात्‌ त्याज्य: क्षेप्यं कोट्यां तथेतर:। दिक्सूत्रद्वितयादाद्यचापाग्रे बाहुकोटिके ॥ ४७१ ॥ कृत्स्नज्यादलयो: श्रुत्योदोःकोटचौ हे समे यत:ः | छुत्स्नज्यामध्यतः कोटीखण्ड: पुर्वंपरायत: ॥ ४७२ |॥ तृतीयज्यावधिः कोटि: सँब तत्खण्डयो्यो: । छण्ड: सौस्योउत्न' दोर्ज्या स्पात्‌ कृत्स्तज्यार्ध हि यच्छुति: ॥ ४७३ ॥ द्वितीयज्याहुता कृत्स्तज्याशरोना त्रिमौविका । ब्विज्याप्ता याम्यखण्डः स्थाद्‌ द्वितीयज्या च तच्छृति: ॥ ४७४ ॥ कोटया त्िसौर्व्या गुणनात्‌ त्विज्यया हरणादपि॥ द्वितीयमोर्वो यत्रेच्छा प्रमाणं च त्रिमौविका ॥ vox ज्रिज्याया: कर्णरूपत्वाद्‌ द्वितीयस्थाश्च कर्णता । प्रमाणफलयोर्यादृडनियमस्त्वनुभुयते ॥ ४७६ Ul इच्छातत्फलयोस्तादुडनियमः परिकल्प्यते । द्वितोयज्यां तृतोयज्यातत्पूर्वापरसूत्रयो: ॥ ४७७ ॥ व्याख्या--1. A. B. atrast; C. arrast Modo १६ �१२२ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ सम्पाततः समस्तज्यामध्यां तां परिकल्पयेत्‌ । कृत्स्नज्याधेद्वितीयज्या तृतीयज्या च बाहुवः ॥ ४७८ ॥ लम्ब: साधारणी कोटिस्तादुक्‌ Sat AAA AA: | अन्तरं प्रथमज्या स्थात्‌ तयो: कोटबो तु पूवंबत्‌ ॥ ४७९ ॥ PTAA TAMIA Gilat: ऋमान्नयेत्‌ । धनुमेध्यगता कोटिरेकराशिज्यया समा ॥॥ ४८० ॥। चापे द्वितीयराश्यन्तमभितः सार्धकल्पिते । चापभागस्य कृत्स्तज्या दलराशिज्यया हते ॥ ४८१ ॥। कोटचा व्विज्याहते स्यातां कृत्स्नज्यादलयोदले । कृत्स्नज्याध हि चापाधंस्याधज्या सवंदा समता ॥ डेंघर ॥॥ अतस्तत्पाश्वपोश्चापभागारधेज्यादलान्वयात्‌ । आद्चपिण्डो, द्वितीयो5्थ तत्पाश्वंद्दययोगत: ॥ ४८३ ॥॥ तृतोयाद्याश्च पिण्डा: स्थुग्योगात्‌ तत्पाश्व॑ंखण्डयो: । एवं द्वितीयराश्यन्तमभितो ये ऋमोत्क्रमात्‌ ॥ ४ंघढ़ ॥ तेषां दयोहंयोयोगात्‌ ऋमषिण्डा: स्युरादित: । पिण्डज्या: स्पुस्तत: पिण्डद्ययोगात्‌ ऋ्रमोत्कमात्‌ ॥ ४८५ ॥। अन्त्यराशिगुणात्‌ सिद्धचन्त्यन्ययोगेन तद्यथा । प्रथमस्पाद्यया युक्ता द्वितीयोपान्यमोधिका ॥ ४८६ ॥ अन्त्यराशों भवेदाद्या तदूर्ध्वाधस्त्ययोर्युति: । तृतीयभे द्वितीया eared भूयोईपि योजयेत्‌ ॥ ४८७ ॥ व्याख्या--1. The Kriyakramakari passage, (Edn, p. 360), has two extra lines before this : कृत्स्नज्याध द्वितीयज्यावर्गयो ले म्बजां कृतिमू ॥ 100b u त्यक्त्वा तन्मूलयोयोगस्तृतीयज्या भवेत्‌ ततः ॥ 1014 ॥ A. am ८. Hapl. om. after &% to €4, two lines below. �श्लोक: १५ ] द्वितीयोध्ध्यायः १२३ इत्यं राश्योहंयोर्ज्याभिस्तृतीयस्य प्रसाधिता । आद्यद्वितीययो राश्योस्तद दाद्यतृतीययो: ॥ तृतीयमध्यराश्योइच ज्याभिरन्या: प्रसाधयेत्‌ ॥ ४ं८८ ॥ [ लम्बानयनवासना ] यदुक्‍त “जीवयोर्घाताद्‌ व्यासाप्तो लम्ब” इत्यतः। अस्योपपत्ति: पठितज्या) एबोदहि्श्य दश्यंते ॥| ४८९ ॥॥ तत्र तावत्न जीवोन्मानेन वृत्त लिखेत्‌ ततः। पुर्वापरां दक्षिणोदग्रेखां च विलिखेदिह ॥| ४९० ॥ चापभागेषु सर्वत्र बिन्दूंश्व तनुतं [व॒तो]*॥ पुर्वापरा या रेखा तत्प्रागग्नादुभयोरपि ॥॥ ४९१ ॥ तत्पाश्व॑योश्चापभागेष्वेकेकान्तरिता: ATT | रुूमयास्पोत्तरा रेखा यास्त्याज्या प्रथमादिता: ॥ ४९२ ॥ प्राग्ज्याधास्युदितान्यत्र द्विगुणेरुच्यते विधिः । तत्न षष्ठीचतुर्थ्यो्जीवयोलंस्बविधियंदा ॥। ४९३ ॥ तदा प्रागग्रतः प्राकसूत्रस्थ तत्पाश्वेयो: पृथक्‌ चापखण्डानतिक्रम्य दश याम्योत्तरं स्थिता॥ ४९४ ॥ या रेखा प्रोक्तचापद्वि तय/योग्वा च सा । दशमी लम्बसूल स्पशिनी जीवा च सा ततः ॥ ४९५ ॥ अस्या: प्रवृत्ता यास्‍्याग्रा पूर्वोत्तरमुखी पराम्‌ । स्पृष्टोभ्याप्रां परिधो खण्डड्ादशकोखूबा: ॥ ४९६ ॥॥ षष्ठीं जीवां लिखेदस्या उत्तराग्रं तदा बृतो । खण्डद्यान्ते स्पृशति प्राकसूत्राग्रस्थ” तूत्तरे ॥| ४९७ ॥ व्याख्या--1, 3. ३० 1४६४. 1०80 परित: ज्या 2. The mss. read 4at Mss. read चाल्पद्वितय 4, 8. दक्षमी मूलंबमूलंब (ऋ.) ८. प्राग्रेखाग्रस्य ह �१२४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ तत: षष्ठया दशम्याश्च जीवायाश्चोत्तराप्रयो:। स्पृष्टोभयाग्रापरिधो चतुर्थो ज्या भवेत्तदा ॥ ४९८॥ बष्ठोचतुर्थ्यप्रयुते दशम्पान्तश्च लम्बतः । तदानयनयुक्त्यथ्थं षष्ठज्याचापमध्यत: ॥ ४९९ ॥। वृत्तकेन्द्रानुसारेण व्यासरेखां लिखेत्तत: । सा स्थात्‌ कर्णोष्स्थ कर्णस्य पूर्वाप्रात्‌ समपश्चिमस्‌र ॥। ५०० ॥ प्रवृत्ता या परिध्यन्ता रेखा सा कोटिका तत:। समोत्तरं प्रवृत्तज्या कोटिकर्णयुतेर्भुजा ॥ ५०१ Ml यन्मध्यतः प्रवृत्तेषा तुल्या तदितरेण सा । इष्टयोर्जीवयोयंस्या: प्रवृत्ता चापमध्यत: ॥ ५०२ ॥ भुजा तदितरंषा स्पाच्चापखण्डाष्टकाश्रयात्‌ । पूर्वसुत्राप्रतश्चापयोगार्धप्रमिता हयो: ॥ ५०३ ॥ पार््वयोयें परिध्यंशे जीवे तन्मध्यगे उभे । इष्टस्य धनुषस्त्यक्ते चार्धे योगार्घतस्ततः ॥ ५०४ ॥ शिष्टं तदितराध स्थादन्यपाश्वेंडपि तन्मिते । स्पृष्टो भयाप्रा यच्चापमध्याग्रा सा निजेतर: ॥ ५०५ ॥ बष्ठज्या चापमध्याप्रा चतुर्थी ज्या भवेत्ततः । चतुर्थचापमध्याग्रा त्वित्थं षष्ठी भवेदपि ॥ ५०६ ॥ जध्यश्नद्वयं प्रमाणं स्थादेतदिच्छाद्य JA: | समानलस्बभुजकमिष्टज्याद्यकर्णकम्‌ ॥ ५०७ ॥ लस्बच्छिन्नों तु यो खण्डो भुवस्तत्कोटिक भवेत्‌ । दिग्वेपरीत्यत: साम्यं वेद्यमिच्छाप्रमाणयो: ॥ Yor i दिक्‍्साम्याद्‌ वेपरीत्याद वा कर्णपोरथवान्ययो: । तुल्याकारत्वमिच्छाप्रमाणयो: क्षेत्रयोभबेत्‌ ॥ ५०९ ॥ स्यास्या--1., ४. लम्बकः 2. 8. पश्चिम: �wits: 9% ] द्वितीयोध्ध्याय: १२५ [ “जीवे परस्पर-न्यायः ] जीवे परस्परनिजेतरमौरविकाभ्या- मम्यस्य विस्तृतिदलेन विभाज्यमाने । TRANGIA Wat यद्दा स्वलम्बकृतिभेदपदीकृते हे ॥ १६॥ [ “जीबे परस्पर'-न्यायाविष्करणम्‌ ] क्षेत्र पदिष्दज्याचापभध्यसंस्पृष्टकर्णकर्म्‌ । इष्टज्याकर्णकेनेतक्क्षेत्रेण सदुशाकृति ॥ ५१० ॥ इष्टेतरेण तन्मध्यस्पृष्कर्ण सदृ्श तथा । यन्मध्यगं यहचासाग्रं ते ढे चेचछाप्रमाणके ॥ ५११ ॥ प्रभाणस्थ फल व्यासाग्रस्पृष्टान्यमिता भुजा । इतरव्यासकर्णाग्रस्पृष्टेष्टज्या च तत्फलम्‌ ॥ ५१२ ॥ इष्टेतरज्ययोलंस्ब: सममिच्छाफलं ह॒यो: । इष्टेतरज्ययोर्घाताद्‌ व्यासाप्तो लम्बको हृत: ॥ ५१३ ॥ अयेष्टतरयो: कोटी ज्ञातव्ये यदि ते उभे । है इष्टेतरज्ये ह॒त्वा स्वेतरकोटब्या हरेत्‌ पुनः ॥ ५१४ ॥॥ व्यासेन लब्धे भूखण्डे स्वस्वकोटीफले च ते। अथ लम्बर्कृति साधारणीमिष्टेतरज्ययो: ॥ ५१५ ॥ कृत्योविशोध्य ये मूले ते वा कोटिफले उभे । चापयोगस्य जीवेषा येत्थं नीता यथोदितम्‌ ॥ ५१६ ॥। “ज्ञीवे परस्परनिजेतरमौविकाभ्या- मभ्यस्य विस्तृतिदलेन विभज्यमाने । अन्योन्ययोगविरहानुगुणे भवेतां यद्दा स्वलम्बकृतिमे दपदी कृते हे” ॥ ५१७ ॥। �१२६ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ श्रध्याय: २ fai अन्न व्यासेन हरणे वक्तव्ये व्यासखण्डत: ॥ यदुक्तहरणं तत्तु जीवार्धानां विवक्षया ॥| ५१८॥ इष्टज्याकर्णकक्षेत्रद्ययकोटच्ोर्यृतिस्तु या | सेष्टज्या/चापयोगस्य जीवा स्थादिति दशितम्‌ ।। ५१९ ॥ अथ कोटीफलभिदा या सा चापान्तरज्यका | महाकोटबप्रत: स्वल्पकोटितुल्ये विशोधिते ॥ ५२० ॥ सध्यतस्तत्र यच्छिष्टमुध्व॑मुत्सर्पयेच्च तत्‌ । स्पृशेद्‌ यथाप्रद्वितयं पर्रिधि सान्तरज्यका । जीवायोगान्तरन्याय:* कृत्स्नज्यास्वपि दृश्यते ॥ ५२१ ।॥ [ व्यासाधमन्तरा ज्यानयनम्‌ ] [1. व््यश्क्षेत्रन्यायः ] “ब्विभुजे भुजयोयोगस्तदन्तरगुणों भुवा हृतो लब्ध्या 1 द्विष्ठा भूखनयुता दलिताबाधे पृथक्‌ स्थाताम्‌ ॥ ५२२ Ut स्वाबाधाभुजकृत्यो रन्त रमूल॑ प्रजायते लम्बः। लम्बगुणं भूम्यर्ध स्फष्टं व्रिभुजि फलं भवति” ॥ ५२३ ॥ ; (लीलावती १६५४-६६) $कर्णयोवर्ग भेदों यः स एवाबाधयोरपि । लम्बाबाधावर्गयोग: कर्णवर्गों भवेदिह ॥ ५२४ ॥ लम्बस्य कृतिरेकंव कर्णयोरुभयो: स्थिता । आबाधावर्ग भेदेन श्रुत्योवर्गान्तरं ततः ॥ ५२४५ ॥ व्याख्या --1. 3. 4, A, afadar 2, 0, इष्टज्या 86. 0. न्याया Verses 524-31 are the same as in Kriyakramakari, verses �श्लोक: १६ ] factatseara: १२७ वर्गान्‍्तरे! ततस्तुल्ये श्रुत्योराबाधयोरपि । वर्गान्‍्तरं च योगोन्‍्तराभ्यास: प्रागुदीरितः ॥॥ ५२६॥ श्रुत्योयोगान्तराध्यास: /स एवाष्बाधयोरपि । श्रुतिह्येन ब्रिभुजे भुजाद्वितयमुच्यते ॥॥| ५२७ ॥ आबाधालस्बदो:कोटदो: श्रुतिभूते च तद्भुजे । ब्रिभुजे भुजयोयोंगस्तदन्तरगुणस्ततः 11 ५२८ ॥ भुवाबाधान्तरं लब्धमाबाधायोगतुल्यया | योगास्तराभ्यामाबाधाह्यसड-क्रमणात्‌ तत: ॥ ५२९ ॥ लम्बवर्गान्‍्तरपदं स्वाबाधाभुजयोभंवेत्‌ । भूम्यर्ध लम्बनिहतं व्यक्नक्षेत्रफलं भवेत्‌ ॥ ५३० ॥ लस्बान्यपाश्वेंःप्येतादुक॒क्षेत्र यत्र प्रकल्प्यते । व्यक्षयोरुभयोमेध्ये यथा लम्बः पतेतु तथा ॥ ५३१॥ विपयंयेण सन्धानात्‌ त्यक्षयों: स्थाच्चतुर्भुजम्‌ । चतुुजान्तस्त्रिभुजद्वितयं युज्यते यत: ॥ ५३२ ॥ लम्बकपाश्वें यत्‌ ठ्यर् यादृहनिस्न भवेदिह । तदनन्‍्यपाश्वत््यभेण तादूडनिस्‍्नेन तद्युतम्‌ ॥ ५३३ ॥ भवेच्चतुर्भुज यद्वत्तयार्धद्ययोगत: । भुजा भूमिभंवेदादये भ्म्पर्धमितरत्र च ॥ लम्बः कोटिश्च भूम्यर्धलम्बघातफलं Aa: URE [ पं. वृत्तमतचतुरभ्षक्षेत्रन्यायः ] “कर्णाश्नितभुजाघातेक्यमुभयथान्योन्य भाजितम्‌ गुणयेत्‌ । योगेन भुजप्रतिभुजवधयोर्मूले श्रुती भवत: ॥ ५३५॥। हु (लीलावती, १८८) इति । व्यास्या--1, 8, 8, (! 1680 वर्गान्तरं; वर्गान्तरे 4609०60 from the Kriya- kramakari passage. 2. A. B.C. read afeta ; @ Ga in Kriyakramakari. �१३६ संव्याख्ये तन्तरसंग्रहे | अध्यायः ३ *चतुभुंज यद्‌ विषम वृत्तान्तर्भागसंस्थितम्‌ । तम्नेभिस्पृष्टतत्कोण: कर्णस्तत्न भवेद्यया ॥ ५३६ ॥ तवूभुजा महतो भूमिसखं स्वल्पा च तद्भुजा । पाएवें, तद्भुजयो: सोस्या स्व॒ल्पा स्थान्महतीतरा ॥ ५३७ ॥ अन्योन्यप्रति“ब्धाग्राश्चतल्नोध्प्पत्न ता भुजा: । नेमिस्पृष्टो भयाप्रत्वात्‌ कृत्स्नज्यावदवस्थिता: ॥॥ ५३८ ॥ तब्‌भुजाभिश्चतसृभिरवृत्तं कात्स्न्येंन पूर्यते । तत्न चापद्ययुत्तेजीबा कर्णतया स्थिता ॥ ५३९ ॥। तत्कणंभूमितत्पाश्वंभुजादितयदो यूं गर्म? ॥ तविभुजद्वितयं कल्प्यं तस्थ कर्णस्य पाश्वंगस्‌ ॥ ५४० ॥ “एक्मेवान्यकर्णेन तद्भूमित्रिभुजद् यम्‌ । ब्रिभुजे भुजयोयोॉगस्तदन्तरसमाहतः ॥ ५४१ ॥ तयोराबाधयोयोंगान्तराभ्यासो भवेदिह । चापयोगसमस्तज्या भवेदाबाधयोय्युतिः ॥ ५४२ ॥। तच्चापान्तरक्ृत्स्नज्या भवेदाबाधान्तरं तथा | यदा5ध्वाधान्तरसुर्ख| क्षेत्र तथ्योगभूमिकम्‌ ॥ ५४३ ॥ ABCA YA तत्र महत्यल्पसमा यदा । कल्प्यते समलम्बत्वं क्षेत्रस्यास्य भवेत्‌ ततः ॥ शडड ॥ लम्बाप्रयोयद्विवरं तत्रा5:बाधान्तरं तु यत्‌ । चापान्तरसमस्तज्या स्पादाबाधान्तरं तत: ५४४५ ॥ व्यास्य--1. YN yey 6. Verses 536-616a are the same as Kriyakramakari, verses 1-81, on Lilavati, 188-90, (Edn., pp. 351-58). A.B.C. aaah; aqyst in Kriya. passage. 2. 8. (.. तद्भुजाम्‌ ; तद्भुजा 11 Kriya. passage. ८. अन्योन्यस्थाति 2. 3. ९. द्वितपयोर्युगम्‌ ; #/ऐव. “दोर्युगम्‌ 8. 8, एवमेवास्य ; ८. एवमेवान्यकर्णोडन्य ; Kriya, cava �एलोकः १६ ] .... द्वितीयोध्ध्याय: १२९ व्यास्या--1, त० सं०--१७ चतुरश्रस्थिते पाश्व॑भुजे स्थातां समे यदि । लम्बयोरुभयो: साम्यं तदीयाबाधयोरपि ॥ ५४६ ॥ लम्बान्तरं यद्‌ भुमिष्ठं तवाबाधान्तरं भवेत्‌ । लम्बाप्रविवरं चापि तदेव स्थाद्‌ यतस्ततः ॥ ५४७ ॥॥ चापान्तरसमस्तज्या साउध्बाधान्तरसम्मिता । चापयोगस्य या जीवा या तच्चापान्तरस्य च ॥ ५४५॥ तत्संवर्गंसमं वर्गान्‍्तरं तद्धनुषोज्यंयों: । भुजायोगान्तराभ्यासो भवेदाबाधयोरपि ॥ ५४९ ॥ चापयोरल्पमहतोजोंबे चात्न भुजे मते । चापद्वयसमस्तज्ये ये त्वत्न विदिते उभे ॥ ५५० ॥ तयोयोगान्तरज्यात्वमुभयो: परिकल्पयेत्‌ । तयोज्यंयोयं: संवर्गो वर्गान्‍्तरसमो5त्न सः XV तच्चापयोगभिदार्धभवयोर्जी वयोहं यो: । ययोज्यंयोर्य: संवर्ग: स तु तच्चापयोदयो: ॥ ५५२ ॥ योगान्तराधोंद्भवयोज्यंयोव॑र्गान्‍्तरं भवेत्‌ । वर्गान्‍्तरं ययोस्तद्वज्जीवयोरुभयोरपि ।। ५५३ ॥ तच्चापयोगास्तरोत्थज्ययोर्घातो भवेत्तु सः । कर्णानयनयुक्त्यर्थमिदं बेच हि धीमता ॥ ५५४ ॥ [ 7. वृत्तगतचतुरश्नकर्ण: ] घातवर्गान्तरन्यायो ज्ययो: सर्वत्न कल्प्यताम्‌ । स वर्गान्तरसंवर्गन्यायो ज्ञेय: TAA: WKY योगान्तरार्धयोर्घाताद्‌ बेच्यं वर्गान्‍्तरं तत:! । वर्गान्‍्तरे तु बिदिते तत्संवर्गों भवेदपि ॥ ५५६ ॥ तच्चापयोयोगिभेदभवयोर्जीवयो हं यो: । योगान्तराध॑ धनुषोज्यंयोव॑र्गान्तरं भवेत्‌ ॥ ५५७ ॥ 8, वर्गान्तरात्‌ ततः �१३० सव्याख्ये Tas [ अध्याय: २ ग्तत्न ज्ययोर्ययोर्घातः कर्णाप्राश्नितयो: कृत: । तच्चापद्ययोगार्धस्यान्तराध॑स्प च हयो: ॥ ५५८ ॥॥ वर्गान्‍्तरसमस्तत्कर्णान्याग्रेषपि तथेव च । तत्नाल्पज्याप्रतव्चापान्तरतुल्ये महत्यतः ॥ ५५९ ॥ बिन्दो कृते तद्विवरं तच्चापान्तरमौविका । ततः शिष्टमहाचापं स्वल्पचापससं भवेत्‌र ॥ ५६० ॥ इतराग्रेषपि कर्णस्य चापान्तरगुणस्तथा । कण ग्निद्वितयस्पृष्टं तत्र रूपान्तरद्यम्‌ ॥ ५६१ ॥ तयोज्यंयोम॑ध्यगतां व्यासरेखां च कल्पयेत्‌ । ज्यामुलाच्चापयोगार्ध व्यासाग्रस्थान्तरं भवेत्‌ ॥ ५६२ ॥ तत्: कर्णाप्रयोश्चापयोगार्धद्वितयं तु यत्‌ । परिध्यर्धंसमं तत्‌ स्पादन्याधंसपि तादुशम्‌ ॥ ५६३ ॥ तदप्रद्वितयस्पृष्टा व्यासरेखा भवेदिह । gor aad परिध्य्धें परिधेश्चतुरंशके ॥ ५६४ ॥ तज्ज्यावर्गयुति: कणणवर्गो व्यासकृते: सम: । चापयो रन्तराधत्यज्ययोवरर्गान्तरं तत: ॥ ५६५॥ चतुरुज स्वल्पमु्ख यन्महद्भुजमुमिकम्‌ । शिष्टयोर्भुजयोगुंबी यास्यसोम्या तथेतरा ॥ ५६६ ॥॥ याम्याद्‌ भूम्यग्रत: सोम्यमुखाग्रान्ता च तच्छृति: । उदम्भूम्यप्रतो याम्यमुखाग्रान्ता तथेतरा ॥ ५६७ ॥ उदम्भ्स्यग्रत। सोम्यचापे मुखधनुभिते । बिन्दुस्तन्मुखसोम्याग्रमध्ये व्यासाग्रमिष्यते ॥ ५६८ ॥ सोम्याद्‌ भूम्यग्रतो याम्यभुजाचापान्तरेइन्तत: । बिन्दुरन्यस्ततो भूमेर्याम्याग्रान्तरमध्यगम्‌ ॥ ५६९ ॥ व्याख्या --1. ८. तत्‌ त्रिज्ययो 2, ८. कर्णा्रश्नुतयो: 3. C. Hapl. om. of three lines after Wa 4. C. Hapl. om. after Tat to aat, three lines below. �श्लोक: १६ ] द्वितीयोड्घ्या यः १३१ व्याससूलं ततो भूमे्याम्थाग्रविवरं' तु यत्‌ । अन्तराधंसमं” तत्तु 'याम्यदोर्भूसिचापयो: ॥। ५७० ॥ ततो याम्यभुजोर्ध्वाग्रं सौम्याग्रं च भुवस्ततः/ । विवरद्वितयं तुल्यं चापयोगार्धसम्मितम्‌ ।। ५७१ !॥ व्यासाग्रान्मुखयास्थाग्रोदग्दोर्मूले उभे समे । मुखसौम्यभुजाघातो याम्पभूम्योश्व यो वध: ॥ ५७२ ॥ तद्योगः कर्णमूलाग्रद्ययदोर्व धयोर्युति: । मुखसौम्यभुजाचापह्यथोगान्तराधेयो: ॥ ५७३ ७ ज्ययोवेर्गान्तरसमों सुखसोस्य asad: | भूमियास्यभुजाचापह्ययोगाल्तराधेवो: ॥ ५७४ ॥ ज्ययोवंर्गान्तरसमों भूमियाम्यभुजावध: । आयद्यकर्ण प्रिसंस्पृष्टचापयोगदलं तु यत्‌ ॥ ५७५ ॥ यच्च तन्सूलसंस्पृष्टचापयोगदल परम्‌ । चापाधंयोस्तयोयोग: परिध्यर्धसलमों मबेत्‌ ॥ ५७६॥। चापयोगद्वययुतियंत:' परिधिसस्मिता' । वर्गयोगो व्यासवर्गइचापयोगार्धजीवयो: )॥ ५७७ Ul परिध्यर्ध द्विधा भकते कृत्स्नज्ये भागयोहंयो: । व्यासकर्णस्य दो:फोटिरूपत्वेन व्यवस्थिते ॥ ५७५८ ॥ तयोव्॑गयुतिस्तस्माद्‌ व्यासवर्गसमा सता । योगारधंज्यावगंयोगो वर्गयोगसमो5्ज यः ॥ ५७९ ॥ चापान्तराधेज्यावगंदयेन रहितस्ततः* ॥ कर्णाश्रितभुजाघातद्ृवयोगसमो भवेत्‌ ।। ५८० ॥ व्याख्या--1. 3. 8. 9, यामाग्रविवरं 2. 8. ८. भ्रन्ताग्रान्तसमं फ्र. याम्या दोर्भूमि 4. A.C. तथा 8, मूलसौम्य 6. 38. 8, ८. युत+ छ. सम्मता 8 &. ८. तथा �१३२ weet Teas [ अ्रध्यायः २ तत्न चापान्तराधंज्यावर्गंयोव्यासवर्गतः शोध्ययोरुभ्नयोरेक वर्ग प्रथमतस्त्यजेत्‌ ॥ ५८१ ॥। fend वर्गान्तरं व्यासस्थान्तराधस्य चोमयो: । योगान्तरोत्यज्याघातसमं वर्गान्‍्तरं च तत्‌ ॥ ५८२॥ चापान्तराधयुक्‍तोनपरिध्यध॑ च तद्धनुः । तत्र ज्ययोहंयो: साम्याद्‌ घातो वर्गसमस्तयों: ॥। ५८३ ॥। परिध्यधेस्थ या जीवा कृत्स्नव्याससमा हिसा। तुल्यान्तरितयोर्््यासाज्जीबे तत्पाश्वंयो: समे ॥ ५८४ ॥ इष्टोनयुक्तपरिधिदल/ज्ये दे समे तत: । तुल्पयोस्तु ज्ययोर्घातस्तद्वगंप्रमितो मत: ॥ yey 14 अन्तराधोनिपरिधिदलज्याकृतिरेव तत्‌ । कर्णाप्रद्ठितयोद्भूतभुजाघातयुतिभंवेत्‌ ॥ ५८६ ।। नेम्यधंस्य [तदफ्रोत्थ ]/चापान्तरदलस्य च | ज्ययोव॑र्गान्‍्तरात्‌ साध्यं तद्धनुययोग्रेदयों: ॥ ५८७ ॥॥ जीवयोरुभयोर्घातस्तत्न [ गुण्यगुणों | समो । नैम्पर्धयोहयो: साम्यादन्‍्तराधोनयुक्तयो: | ५८८ ॥ तदून॑ यत्परिध्यर्ध यदन्यार्ध॑ च तदच्चुतम्‌ एकंव हि तयोर्जीवाघातो वर्गस्तयोस्ततः ॥ ५८९ ॥ समह्विधात: सर्वत्र वर्गरूपो भवेद्यतः । मुखोदगग्नाद्‌ व्यासाप्रविवरे प्राग विशोधिते ॥ ५९० ॥ नेम्यधंमुखसोम्याप्राद्‌ व्यासान्याग्रावधि स्मृतम्‌ । व्यासेतराप्रतो भूमेयास्याग्रावधिकोडपि यः ॥ ५९१ ॥ परिध्यंशो5थ तस्य स्थादन्तराधंगुणो उपर: । मुखोदगग्नाद्‌ व्यासेतराग्रान्तो* धनुरंशकः ॥ ५९२ ॥ व्या्या--1. A. B.C. ad 2. 8. 8. ८, तदर्घोत्य 3. 8. 9. ८. गरुण्यगुणा 4. ९. राग्रांशो �शलोक: १६ ] द्वितीयो5्ध्या य: १३३ चापान्तराधंसपरं यच्च वर्गान्‍्तरात्‌ तयोः । जीवयोरुभयोर्घातस्तद्धनुयोंगभिदत: ॥ ५९३ ॥ वर्गान्‍्तरं gat राश्यो: संवर्गात्मकमेव हि-। मुखोदगग्नादा याम्यभुजाभ्म्यग्रस ज्रूमम्‌ ॥ ५९४ ॥ आ घ भूमिष्ठबिन्दन्तं परिध्यंशावुभो च यो । तज्ज्याघातो भवेद्‌ व्यासवर्गो वर्गंदयोनितः ॥ ५९५॥ मुखयाम्यभुजाचापयोगज्याद्यात्र कल्पिता । सुखभूचापयोगज्या द्वितीया च प्रकल्पिता ॥ ५९६॥ यतो याम्यभुजाचाप॑ तद्भूचापान्तरान्वितम्‌ । कृत्स्नेन भूमिचापेन तुल्यमेव तु तद्‌ भवेत्‌ ॥ ५९७ ॥ तत्न ज्ययोयंयोर्घात: स कर्ण: प्रथमो मत: । मुखयाम्यभुजाचापयोगज्या कर्ण आदिमः ॥ ५९८ ।। तृतीयकर्णस्त्वन्य: स्याद्‌ व्यस्तन्यस्ते भुजाहये । द्वितीयो भूमिसोस्‍्याग्रान्मुखयास्याग्रगो मत: ॥ ५९९ ॥ तयोव्यंत्यस्तयो: कर्ण: प्राच्य एवं भवेत्‌ सदा । आद्यान्यकर्ण सम्पातो मुखसोम्याग्रगो भवेत्‌ ॥ ६००॥ आद्यकर्णस्य चान्याग्रं याम्यदोर्भूमिसड्भमे । तृतीयकर्णस्थान्याग्रं भूचापस्थितबिन्दुगम्‌ ॥॥ ६०१ ।। भूमिसोम्यभुजाचापान्तरतुल्यं तदन्तरम्‌ । आद्यान्त्यकर्णद्वितयदोयुंगं त्रिभुजं तत: ॥ ६०२ ॥ कर्णेतराग्रविवरभूमिक परिकल्पयेत्‌ । त्रिभुजे भुजयोर्घाताद व्यासभक्तः स लम्बकः ॥ ६०३ Ut तच्चापह्ययोगज्याभूमिके त्रिभुजे ततः । आद्यान्त्यकर्णयो रत्न भुजात्वेन प्रकल्पनात्‌ ॥ ६०४ ॥ तव्घाताद्‌ व्यासबविहतस्तत्र लम्बो भवेत्‌ स्फुट: । gar द्वितोयकर्णेन विभकते5स्मिइचतुर्भुजे ॥। ६०५ ut �१३४ व्याख्या---1, सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ अ्रध्याय! २ तत्कणंपाश्व॑योस्त्यभ्रहययं तद्भूमि कल्पयरेत्‌ । तल्लस्बद्ययोगेन समो नीतो5त्न लम्बकः ॥ ६०६ ॥ आश्ान्त्यकर्णद्वितयदोर्युगत्रिभुजस्य च । तच्चापद्ययोगज्याभूमिकस्प स लम्बक: ॥ ६०७ ॥ कर्णदयाश्रितभुजाघातंक्यद्वितयं त्विह । भुजप्रतिभुजाभ्यासयुतिश्चेति युतित्रयम्‌ ॥ ६०८॥ कर्णमूलस्थयोददोष्णोर्घातो5प्राश्रितयो रपि | कर्णाश्रितभुजाघातद्वयं या तु! तयोयुंति: ॥ ६०९ ॥ एक कर्णाश्ितभुजाघातक्यं तत्‌ प्रकीतितम्‌ । द्वितीयकर्णाश्रितयोर्घातिक्यमपरं तथा ६१० ।॥ भुजप्रतिभुजाभ्यासद्ययो गो$न्तिमो वध: । मुखसौम्यभुजाघातो यास्यभ्स्योश्व यो वध: ॥ ६११ ॥ आश्यान्त्यकर्णसंवर्ग स्तयोर्घातयुतिभंवेत्‌ । तत्न स्वल्पभुजाचापयोगज्येका5परा पुनः ॥ ६१२ ॥ द्रयोरप्यल्पमहतो श्चापयोगज्यका मता । द्वितीयकर्णाप्रोद्भूत भुजाद्यवधो5त्र यः ॥ ६१३ ॥ तत्कर्ण मुलसंस्पृष्टभुजाद्यवधोउपर: । मुखयाम्यभुजाघात आध्वस्तत्र प्रकल्पितः ॥ ६१४ ॥ भूमिसाम्यभुजाघातो द्वितीयश्च दयोवंधः । aaah भूमुखयोभुजयोयास्यसोम्ययों: ॥ ६१५ ॥ योगज्ययोहयोर्घातः श्रुत्योरन्त्यद्वितीययो: । भुजप्रतिभुजाभ्यासयोग आद्यद्वितीययो:* ॥ ६१६ ॥ श्रुत्योव॑ध: स्थादिति यत्‌ तत्न घातयुतित्रयम्‌ । कर्णंद्रयेषु दन्द्रानामेतद्‌ घातत्रयं भवेत्‌ ॥ ६१७ ॥ A.C. द्यया तु C. Hapl. om, after 74}: upto aay:, three lines below. �इलोकः १६ ] द्वितीयोड्ध्याय: १३१ यस्‍्तत्राद्यान्त्ययोर्धातः श्रृत्योषचाद्यद्वितीययो: । तयोहंयोश्च संवर्गाद्‌ द्वितीयान्त्यवधेन यत्‌ ॥ ६१८ hh विभज्य लक्यते सा स्थादाद्यकर्णकृतिस्तथा । द्वितीयकरावर्गो5पि भवेतां दो:भुती ततः ॥ ६१९ ॥ [ 1५. व्यासारधमन्तरा ज्यानयनम्‌ ] न्यायेनानेन चार्धज्या: सर्वा अपि नयेद्यथा । तत्तज्ज्यावर्गमाच्यज्यावगं हीन॑ हरेत्‌ पुनः ॥ ६२० ॥ आसन्नाध:स्थशिड्जिन्या लब्धा स्यादुत्तरोत्तरा । इत्थं साध्या: गुणा: सर्वे व्यासाध॑निरपेक्षका: ॥ ६२१ ॥ इति । कृत्स्नज्यार्धद्वितीयज्यावर्गयोलेम्बजां कृतिम्‌ । त्यकत्वा तन्मुलयोयोगस्तृतोयज्या भवेत्‌ ततः ॥ ६२२ ॥ अन्तरं प्रथमज्या स्थादिति प्रागेव द्शितम्‌ । अनेन विधिना कर्णोः्प्यानेतव्यश्चतुभुजे ॥ ६२३ ॥ चतुर्थधनुरप्रान्तात्‌ तृतीयधनुरग्रत: । समस्तज्या5थ तन्मध्यभेदि व्यासदल नयेत्‌ ॥ WIN तृतीयधनुरप्रान्तं कृत्स्नज्याधधभुजा तत: । तत्कोटिका च॒ व्यासार्ध तत्कृत्स्नज्याशरोनितम्‌ ॥ ६२५ ॥ या स्यात्‌ प्रागपरा सुत्राव्‌ द्वितीयधनुरप्रगा । सा भुजा तच्छरोन च व्यासार्ध कोटिका परा ॥ ६२६ ॥ तामिशचतसृत्ति: क्षेत्र भवेद्‌ भिन्‍नचतुर्भुजम्‌ । केन्द्राद्‌ द्वितीयज्याप्रान्त: कर्ण एकोउपर:ः पुनः ॥ ६२७ ॥ कृत्स्नज्यामध्यतो वेद्यो द्वितीयगुणमूलक- । फृत्स्नज्याधंद्वितीयज्याभुजयोर्भूमिरेव सा ।1 ६२८ ॥ व्यादया--1, 8. मूलत:; (८. मूलगः 2. 8. से �१३६ संव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ प्रध्याथः २ तृतोय गुणतुल्यत्व॑ तस्थ प्रागेव दर्शितम्‌ । faa: कोटिध्नयोयोंगात्‌ स तु कर्णाशकस्तयो: ॥ ६२९ ॥ भुजप्रतिभुजाभ्यासयोगस्तत्कर्णयोबंध: । कल्पितेनात्र हारेण भागहारे हते सति ॥ ६३० ॥ हारोउन्यस्तत्फलं चापि स्यातां भाज्यस्य हारकों । कयोश्चिदथ संवर्गो हाराभ्यां हियते यदा ॥ ६३१ ॥ तदा गुणावुभो हायो हाराष्यां पृथगेव तौ । तयोर्घात: पुनः कार्य: फलसाम्यात्तु सवंदा ॥ ६३२ ॥ हारेण न पुनर्हाय केवलस्थ स्फुटत्वतः । अपवर्तितयोर्बाद्वोयंद्वा घातेषपि वर्गिते ॥ ६३३ ॥। तयोः केवलयोब द्वोव॑र्गाभ्यां शोधिते सति ॥ पृथक्‌ तयोमूलयुतिद्वितोय: कर्ण इष्यते ॥ ६३४ ।॥ यासो भुजप्रतिभुजासंवर्गदयसंयुतिः । कर्णसंवर्गतुल्यत्वं तस्था: सम्पडः निरूपितम्‌ ॥ ६३५ ॥। तदवायतचतुर्बाहो तथा समचतुभुंजे । क्षेत्रे तु संवदत्येव तथा भिन्‍्तचतुभुंजे ॥ ६३६ ॥ इयोईयोभुंजाकोटिस्वरूप नान्ययोदंयो:* । यत्नेक: कर्णसंवर्ग: स्थाद दो:कोटब्रोबंर्गयोगत: ॥ ६३७ ॥ #ाप्यन्यकर्णस्तद्वेश नापि” भिन्‍नचतुर्भुजम्‌ । aquiafa बाहुनां नास्ति दो:कोटिरूपता ॥ ६३८॥ यस्सिन्‌ नियतक aaa eta’ तत्नाप्यसो पुन: । भुजप्रतिभुजाभ्यासयुतिः कर्णवधो भवेत्‌ ॥ ६३९ ।। व्याख्या--1. C. aa 2. B, atfzeqed 3. B.C, areqarefa 4. C, om. the line, 5. B. om. arf 6, 8. 9. च क्षेत्र �श्लोक: १६ | द्वितीयोव्ध्यायः १३७ विप्रकृष्ट परं कोणचतुष्क वृत्तकेन्द्रतः । न्यादुक॒क्षेत्रफलतः फल यत्राधिकं भवेत्‌ ॥ ६४० ॥ यत्र कोणचतुष्क च वृत्तनेम्याश्नितं भवेत्‌ । चतुर्भुजं तन्नियतकर्णक्षेत्रमुदीरितम्‌ 11 ६४१ ॥ आद्यबाहोद्वितोयाद्यास्तत्न प्रतिभुजाह्यया: 1 अतो भुजप्रतिभुजघातयोगास्त्रयों सता; ॥ ६४ ॥ कर्णद्वितयसंवर्गास्त्रय एवं भवन्त्यत: । आाद्यद्वितीययोर्घातो यस्तथा55च्यतृतोीययो: ॥ ६४३ ॥ तद्घातो हियते घाते न द्वितोयतृतीययोः । लब्ध: प्रथमकर्णस्य वर्गो भवति स स्फूटम्‌ ॥ ६४४ ॥ कर्णवर्गदयं चान्यन्तीयते विधिनामुना । हार: स कृत्स्नं गृहीतभुजप्रतिभुजावध: ॥ ६४५ ॥ [ वृत्तान्तगंतचतुरश्रक्षेत्रफलद्दारा व्यासानयनम्‌ | न्यायेनानेन चतुरक्षदोभि: परिधि बिना । व्यासानयनसिद्धचर्थ फलानयनमुच्यते ॥ ६४६ ॥ गचतुभुंज यदिषम वृत्तान्तर्भागसंस्थितम्‌ । तन्नेमिस्पृष्टतत्कोणः कर्णस्तत्न भवेद्‌ यथा ॥ ६४७ ॥ तत्कर्णभूमितत्पाश्वंभुजाद्वितयदोर्युगम्‌ । त्रिभुजद्वितयं कल्प्यं तस्य कर्णस्य पाश्वंगम्‌ ॥ ६४८॥॥ तल्लम्बद्ययोगध्नं भूम्यर्ध स्थात्‌ फल स्फुटम्‌ । चतुर्भुजान्तततयोस्त्रिभुजक्षेत्रयोर्भुवि ॥ ६४९ ॥ लस्बद् यस्पृर्विवरं यत्तल्लम्बान्तरं मतम्‌ । “अस्य वर्गयुताल्लम्बयोगवर्गात्‌ पदं तु यत्‌ ॥ ६५० ॥ Verse 647-48 are the same as verses 1 and 5 of the Kriyakramakari on Lilavati, 188-90, (Edn., pp. 351-52), A. B. saat �935 सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ a earg द्वितीयकर्णोउ्तो द्वितीयश्रुतिवर्गत: । लम्बान्तरकृतित्यागाल्‍लम्बयोगक्तिभवेत्‌ ।। ६५१ ॥ लम्बान्तरं त्वेकदिग्गताबाधाद्वितयान्तरम्‌ । भूमध्याल्लम्बमूलस्पशेस्थ भूमो यदन्तरम्‌ ॥ ६५२ ॥ स्वाबाधयोरन्तरस्य Tei TAA: ITA | आबाधयोरमन्‍्यलस्ब सम्बन्ध्यो रन्त रा दलम्‌! ॥ ६५३ ॥ ![ तयो्योगोडन्तरं ] वा स्पाल्लस्बयोविवरं भुवि । यत्न भूमध्यतस्तृभयतो लम्बद्यं पतेत्‌ ॥॥ ६५४ ॥ तत्र योगोषन्यथा भेदः स्थाल्लम्बद्दितयान्तरम्‌ । लम्बदयेकदिश्याबाधयोरप्पन्तरं च तत्‌ ॥ ६५५ ॥ भूमध्याललघुदोर्भागे लम्बमूलं पतेद्‌ भुवि । अतो लघुभुजायुम्म॑ कर्णेकाग्रं स्पृशेद्य दि Nn EXE भूमध्यादेकपाश्वें तत्‌ तहि लम्बद्यं पतेत्‌ । भूमध्याललस्ब॒पाइवें लम्बपातस्त्वन्यथा भवेत्‌ ॥ ६५७ ॥ भुजावर्गान्‍्तराद्‌ भूम्पुद्धृतमा बाधयोभिदा । तदल॑ लम्बमूलाद भूमध्यान्तरमुदाहृतम्‌ ॥ ६४५८ ॥ भुजावर्गान्तरार्धा भ्म्युद्धृतं तद्‌ भवेत्‌ ततः । ततस्तदिष्टकर्णस्य पृथक्‌ पाश्वंहयोत्थयोः ॥ ६५९ ॥ दोष्णोब॑र्गास्तराधें ये तद्यो गादथ वान्तरात्‌ । भुवा विभज्य लब्धव्यं लम्बपातद्ययान्तरम्‌ ॥ ६६० ॥ तत्न तावद्‌ दयो राश्योभेंदेध््यद्द्वितयान्तरम्‌ । क्षिप्येत यदि तत्नाद्यराश्योय॑स्तु महान्‌ भवेत्‌ ॥ ६६१ I यश्चान्ययोस्तद्युतितः स्वल्पद्दययुति त्यजेत्‌ । स्पादन्तरद्दययुतिरथ यत्रान्तरान्तरम्‌ ॥ ६६२ ॥। व्यास्या--1,. A, HTT TAT 2. Mss, read aatafareatt at �लोक: १६ ] fadtatseata: १३९ कार्य तत्नाल्पमहतोयोंगादन्ययुरति त्यजेत्‌ । शिष्दं हृयोरन्तरयोरन्तरं स्थादितीरितम्‌ ॥ ६६३ ॥ “अन्तरयोगे कार्य राशिह्ययो'मंहदुयुतेस्त्याज्या । इतरयुतिरन्तरे चेन्न्यूनाधिकयोगतोउन्ययुति:” ॥ egy यत्रेष्टकर्णमूले वा तदग्रे वा महाभुजे । संयुते तत्र महतोभुंजयोवर्गयोगत:? ॥॥ ६६५ ॥ त्याज्योडन्यकृतियोगो5त: प्रतिदो्गंतयोगतः | संयुज्येते तदा त्रयश्रद्दयोत्यमहुृदल्पयों: ॥ ६६६ ॥ दोवेगेंयोगः कार्यो$त: प्रतिदोबेगंयोगत: । प्रतिदोव॑र्गंयोगोनाद्‌ दलं यत्तत्‌ समोहितम्‌ ॥ ६६७ ॥। यत्रेक भवयो दो ष्णोमहती कर्णमूलगा । श्तवप्रगान्योत्यथमहाभुजा तत्र मह॒दयुते:/ ॥| ६६८ ॥ यतस्त्याज्योइल्पयोगत: प्रतिदोव॑र्गयोगत: । इतरप्रतिदोव॑र्गयोगोनार्धमिहापि तत्‌ ॥। ६६९ ॥ तदेव प्रतिदोव॑र्गयोगारधद्वितयान्तरम्‌ । सर्वत्रात: प्रतिभुजावर्गयोगदलान्तरात्‌ ॥ ६७० ॥ इष्टकर्णोद्धृतं भूस्यां लम्बपातद्यान्तरस्‌ । प्रतिदोव॑र्गयो गार्ध विवरस्प कृतेस्तत:* ॥॥ ६७१ Ul यदीष्टकर्णवर्गाप्ता सा लम्बान्तरभुजाकृति: । लस्बान्तरकृतित्यागादितरश्रुतिवर्गंत: ॥ ६७२ ॥ लम्बयोगक्ृतिः स्थादित्यपि वेद्यं यथोदितम्‌ ॥ ६७२ ॥ “आबाधयोरेकककृप्स्थयोयंत्स्थादन्तरं तत्कृतिसंयुतस्य । लस्बंक्यवर्गस्थ पर्द द्वितीयकर्णों भवेदि' 'त्यत एवं सिद्धमू ॥ ६७३ ॥ (लीलावती, १८१) व्यास्या--1. A. gaat 2. A.C. aT: 3. 2४. उदग्न 4... 9. महयुते 5. ८९. कृतेष्तु ते �१४० सय्याख्ये तम्त्संग्रहे [ भ्रध्याय: २ लस्बेक्यवर्गंगुणितादिष्टकर्णस्य बर्गंत: । तुर्पाशश्चतुरभ्षक्षेत्रफलस्य कृतिभंवेत्‌ ॥ ६७८ ॥ यतो लस्बगुण' भूमेदल त्यक्रफल भवेत्‌ । व््यक्द्ययोत्थफलयुक्‌ चतुरभुजफल भवेत्‌ ॥ ६७५ ॥ यतश्चत्‌ भुंजस्यास्य भवेत्‌ ्यभ्र्वयात्मतार । यप्रेष्टकर्णवगंघ्नादितरश्ुतिवर्गंत: ॥ ६७६ ॥ त्यज्येत लम्बान्तरजा* कृति: साप्यत्न हन्यताम्‌ । यर्गेणेष्टश्तेयंस्मात्‌ कार्या सच्छेदतानयो: ॥ ६७७ ॥॥ अतो लस्बान्तरक्रति चान्यकर्णकृति पृथक्‌। हत्वेष्टकर्ण वर्गेण फलवर्गस्तवन्तरम्‌ ॥ ६७८ ॥ हदिगुणो5यमतो5स्माच्चतुरंशो य: स केवल: । फलवर्गो यतो भूम्यर्धध्नो लस्बः फल भवेत्‌ ॥ ६७९ ॥ इष्टकर्णकृतिहारो यत्तदर्धकृतिगुंण: । चतुष्न॑तुर्पो वर्गों यद्‌ द्विगुणाधंस्वमूलयो: ॥ go अत: प्रतिभुजाधंद्वितयक्ृत्यन्वयात्‌ पदम्‌ । तादुशं कृतियोगं त्यकत्वा तच्छिष्टरक्ृति त्यजेत्‌ । कर्णघातार्धवर्ग: स्थात्‌ फलवर्गों बथोदितम्‌ ॥ ६८१ ॥ “प्रतिभुजदलकृतियुत्योयंदन्‍्तरं यच्च कर्णघातदलम्‌ । वर्गान्तरपदमनयोश्चतुभुंजे क्षेत्रफलमधिकम्‌” ॥ ६८२ ।। इति। कर्णाप्रश्मितयोवें ष्णोर्घातोन्याहतिसंयुत: । तथान्यकर्ण सम्बन्धि प्रतिदोधतियुक्‌ पर: ॥ ६८३ ॥ आदयो गुण्यो क्रमाद्‌ व्यस्तं तो हारो ग्रणको5पर: । लब्धावाद्यद्वितीयो eat पृथक्कर्णावितीरितम्‌ ॥ ६८४॥ व्याद्या--1, 6. लम्बान्तरं (एा.); ८. लम्बाणां 2. 8. ८. तत्‌ त्रिफलं 3. ४. द्योत्थता 4. 9. लम्बान्तरजः $. A.B. aS for Ho �इलोक: १६ ] द्वितीयोध्ध्याय: १४१ इत्युक्तस्थायतः कर्णसंवर्गों यदि दीयते । गुणघ्नाव्‌ गुण्यघातात्‌ स हारघातेन लक्यते ॥ ६८५॥ अल्नाच्राश्योर्घातो यः सेब गुण्याहतियेतः । स एव हारघातोःतस्तुल्यत्वाल्ष्टयोदंयो: ॥ ६८६ ॥ लक्यते गुण एवात: फलत्वेन तत: स्थितम्‌ । प्रतिदोर्धातयोगो यः सः स्पात्कर्णाहृतिस्त्विति ॥ ६५७ ॥ तडमंवर्गंतस्त्याज्यमिष्टकर्णरधिसंगुणम्‌! । लम्बपातान्तरक्वत शिष्टं फलक्ृतिभंवेत्‌ ॥ ६८८ ॥ इह प्रतिभुजावर्गयोगयोर्भेदतो दलस्‌ । इष्टकर्णेन हाय भूयों गुण्यं तत्फलेन तम्‌र ॥ ६८९ ॥ यतोञत: प्रतिदोव॑र्गयोगद्वितयतुर्ययो: । या भिदा सँव नेयात्र ततः प्रतिभुजाधयो: ॥ ६९० ॥ बर्गेयोगद्वितययोरन्तरेणापि ल्यते । यतो यत्कृतितुल्यांशः स तहलकते: समः ॥ ६९१ ॥ घाताधंतुल्यो दलयोर्घातो द्िगुणितों यतः । अतो घातो टिंगुणितों प्रतिदोदंलयोः पुथक्‌ ॥ ६९२ ॥ यौ तयो: संयुतेस्तुल्यं कर्णघातदलं भतस्‌ । योगभेदाहयोरेको राशि: सो5तः परः पुनः ॥ ३९३ ॥ प्रतिदोरध॑वर्गंद्वितययों गद्ययान्तरम्‌ । तो ह राशी ययोयोगान्तरघातात्‌* फल भवेत्‌ ॥ ६९४ ॥ यद्वान्तरं तयोयोगिश्चेत्थमत्र निरूप्यताम्‌ । भूमुखाधहतो द्विघ्न्यां युडज्यात्‌ कृतियुतं तयो: ॥ ६९५ ॥ अन्यद्दोरधंघाताद्‌ द्विघ्नात्‌ तत्कृतियुति त्यजेत्‌ । तयोयोगस्तु योगान्तरयोरन्‍्यतरों मबेत्‌ ॥ ६९६ ॥ व्यास्या--1. ९. संगुण: 2. 8. ९. तदल्पेन तत्‌ 3, C. Hapl. om, after alg to TATE in the third line below. �१४२ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्यायः २ इति । व्याख्या -1. 3. पाश्वंदोदंलघाते द्विघ्ने तत्कृतियुति' क्षिपेत्‌ । भूमुषाधंहते द्विघ्न्यास्त्याज्यं स्थात्‌ तत्कृतिद्ययम्‌ ॥ ६९७ ॥ तयोपोगश्च योगान्तरयोरन्यतरो भवेत्‌ । वर्गयोगो हयो राश्योद्विष्नघातेन संयुत: ॥ ६९८ ॥ हीनो वा तत्पदे राश्योयोगभिदों यतस्ततः । “उकता यत्कृतियुत्युनद्विष्नघातस्थ योज्यता ॥ ६९९ ॥ तदाधिक्यात्‌ कृतियुतेस्तत: शिष्टमृू्ं मतम्‌ । “अतो भूमुखयोरघधंयोगवर्गाद्यदान्ययो: ॥ ७०० ॥ दोष्णोरधधान्तरकृतिस्त्यक्तव्या स्थात्‌ तदा दयो: । वर्गात्मकत्वात्‌ तद्‌ भेदो राश्योव॑र्गान्‍्तरं मतम्‌ ॥ ७०१॥ भूमुजारधयुतो तस्मात्‌ पृथक्‌ पार्श्वार्धदोभिदाम्‌ । क्षिपेत्‌ त्यजेच्च तौ राशी स्थातां योगान्तरात्मकौ ॥ ७०२ 1 पाश्वंदोरधंविवरं योज्यं यत्रोक्तयुक्तित: महयद्युतिस्वल्पभेदात्‌ तत्र सिद्धच्चेच्च तथ्ुतम्‌ ॥ ७०३ ॥ कार्यान्तरवियोगे5त्न स्वल्पं योज्यं महत्‌ त्यजेत्‌ 1 तदन्तरवियुक्‍तं स्थादथवेत्थं नयेदिमों ७०४ ॥ सर्वदोदलयोगात्‌ तत्कृत्स्नं पाइवेभुजां कृशास्‌ । त्यजेत्‌ पृथकस्थान्महतीं चात्र शिष्टो क्रमादिमों ॥ ७०५ ॥ एवं पाश्व॑स्थदो रधंयोगावर्धाद्‌ भिदा कृतिम्‌ । मुखभूम्पर्धयोस्त्याज्या यदत्नाप्येवसूह्मताम्‌ ॥ ७०६ ॥। सर्वदोदलयोगात्तन्मुखं त्याज्यं पृथडः महीम्‌ । तो दो चतुर्णां घात: स्थात्‌ फलवर्गों यथोदितम्‌ ॥॥ ७०७ ॥ “सर्वदोयुतिदल चतु:स्थितं बाहुभिविरहित a aaa: | मुलितं नियतकर्णके फलं स्पष्टमेवमुदितं त्रिबाहुके” ॥| ७०८॥ (लीलावती, १६६) A, afta 2. ९. उक्तयत्कृति A. wat �श्लौकः १६ 1 द्वितीयोष्ध्याय॑ः १४३ कर्णत्रयाहतिकलादू व्यासेनाप्येतदाप्यते । aged “कर्णयोर्घाताद व्यासाप्तो लम्ब” इत्यसो ॥ ७०९ ॥ लम्बयोगसमो5तो5यमन्यकर्ण दलाहत: । चतुर्मुजक्षेत्रफलं भवतीत्युपपद्यते । ७१० ॥ कर्णत्रयाहतिदलात्‌ फलाप्तं व्यास इत्यपि । aa ua a कर्ण॑त्रितयवर्गंसमाहते ॥ ७११ ॥।॥ फलकृत्या चतुर्घ्न्यप्तं यत्‌ सा व्यासकृतिर्भवेत्‌ । घोडशघ्नी फलकइतियंत्तया तुक्‍्तघाततः ॥ ७१२ ॥ भवेद्‌ व्यासाधवर्गश्वेत्युपपन्नं यथोदितम्‌ । दोष्णां दृयोद्व॑योर्घातयुतीनां तिसृर्णा व्धे! ॥ ७१३ ७ एकंकोनेतरत्यैक्यचतुष्के वधभाजिते | लब्धमूलेन यद्वृत्तं विष्कम्भार्धेन नि्नितम्‌ ॥ ७१४ ॥। सब चतुर्मुज क्षेत्र तस्मिन्नेवावतिष्ठते । यत्सवंतोर्यृतिदलमेकंकभुजर्वाजतम्‌ Uw ७१५ ॥ दिगुणेनामुना तुल्यमेकेकोनेतरत्रियुक्‌ 1 तद्घातः षोडशगुणं फलवर्गों भवेद्‌ यत: ॥ ७१६ ॥ चतुष्कत्वो द्विगुणित: षोडशध्नो भवेदत: । कर्णकृत्या ह॒तेस्तेना$पप्यते व्यासाधजा कृति: ॥ ७१७ ॥ जीवाभिरेव तद्॒घ्याससिद्धिरेवमुदीरितम्‌ ॥ ७१८ ॥ [ वृत्तान्तर्गतचतु रअ्षफलन्यायस्य व्यक्षक्षेत्रफले अतिदेश: ] चतुरश्रफलन्यायस्व्यश्रक्षेत्रेशतिदिश्यते । यत्सवंदोर्यूतिदल चतुर्था परिकल्पितम्‌ ॥ ७१९ ॥ तदिदं कर्णयोगार्ध भूस्यर्धेन च संयुतम्‌ । तत्न भूमिविहीन यद्‌ यच्च केनाप्यनूनितम्‌ ७२० ॥ व्यास्या--1. 2, C. Hapl. om. after #0f to %of in the second line below, C. 4% for at �१४४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याथ: २ भूस्यर्धयुक्तहोने दे! कर्णयोगदले उभे । लम्बवर्गसम: प्रायस्तयो: संवर्ग इष्यते ।। ७२१ tt राश्योयोगान्तराभ्यासो यतो वर्गान्तरं मतम्‌ । यत्सवंदोर्युतिदल भुजाध्यां रहित॑ं ऋमात्‌ ॥ ७२२ ॥। भुजान्तराधंयुक्तोन भूम्य्धद्वितयं हि तत्‌ । ततस्तयोदंयोर्घातो हीनो भूम्यर्धवर्गतः 1. ७२३ ॥ भुजान्तराधंवगेणेत्येतद्‌ वर्गे प्रदशितम्‌ । “इष्टोनयुप्राशिवध: कृति रिव्युदितं यत: ॥ ७२४ ॥ आवबाधाभुजयोव॑र्गान्तरं लम्बकृतियंत: । भुजयोवं्गयोगार्धादाबाधावर्गयोदंले? ॥ ७२५ ॥॥ विशुद्धे लम्बवर्गोउत्न शिष्यते त्रिभुजे यतः । भूजयोगार्धवर्गादत्राबाधायोगपोर्दले ॥ ७२६ ॥ वर्गोकृत्य विशुद्धेअस्मिन्‌ अधिक लम्बबर्गंत: । बाद्वीराबाधयोश्चान्तरार्धयोवंर्ग भेदत: ॥॥ ७२७ ॥ तथाहि वर्गयोगाधें घाते भेवक्तेदेलम्‌ । योगार्धवर्ग तु तयोर्घातस्तद्भेदवर्गत: ॥। ७२८ ॥ तुर्याशश्च स्थित: सों5शोः्प्यन्तराधंकृतेः समः । योगारधंवर्गंतस्तस्माद्‌ वर्गयोगदलस्थ तु ॥॥ ७२९ ॥ आधिक्यमन्तरार्धस्य वर्गेण स्थादिति स्थितम्‌ 1 योगाधंवर्ग भुजयोस्तथैवाउ्बाधयोरपि ॥ ७३० ॥ स्वस्वभेदार्धवर्गेण न्यूनत्वं यत्पुनढंयों: । आाबाधयोरन्तराधंवर्गस्तत्राधिकोडन्यत: ॥ ७३१ ॥ स शोध्यरादेन्र्यूनोंशः$स्त्यक्तेःन्यत्रावशिष्यते । न्यूनोंइश:* शोध्यराशिस्थ: शुद्धराशो तु शिष्पत्ते ॥ ७३२ ॥ व्यास्या-1. 0, ते 0 दे 2. 1४४४. 1280 योगतो बले 3. A.C, eater �श्लोक: १६ ) द्वितीयो5घ्याय: qxy योगार्धवर्गे भुजयोवर्गों भेदवलस्थ य: । स न्यूनोंइशोन्तराधंस्य वर्गादाबाधयोस्तत: ॥ ७३३ ul त्यक्तेडस्मिन्‌ लम्बवर्गे तु स एवांशो४तिरिच्यते । योगार्धयोयों नियम: स स्थाद्‌ भेदार्धयोरपि ॥ ७३४ ॥ तादुक्‌ तद्वगंयोस्तस्मात्‌ तद्वर्गान्‍्तरयोरपि । योगार्धयोवंर्गभेदात्‌ ततस्तवृभुजयोहँतात्‌'! ॥ ७३५ ॥ अन्तरार्धेस्थ वर्गंण भक्त आबाधयोदयो: । योगारधंकृत्या भेदारधवर्ग भेदोउत्न लक्यते ॥ ७३६ ॥। स एवं लम्बवग्गे5स्मिन्नधिकोंडशो यतस्तत: । ताभ्यां च गुणहाराभ्यां लब्धं भूम्यधंवर्गत: ॥ ७३७ ॥ शोध्यं ततो भुजाभेददलवर्गंसम॑ च तत्‌ । भुजान्तराधं॑वर्गध्नाद्‌ यतो भूम्यधंवर्गत: ॥ ७३८ Ul आबाधयोयों गदलवर्गाप्त: स्वगुणो भवेत्‌ । भूमध्यवर्गो ह्याबाधायोगारधधस्प* कृतियंतः ॥ ७३९ ॥ गुणहारकयो: साम्ये गुण एवं फल यदा । तत्सवंदोयुतिदलद्व ये बाहुद्योनिते ॥ ७४० ॥ तयोहं योस्तु संवर्गेस्तत्न लब्धफलोनितः । भूम्यर्धवर्गों भवतीत्येष लब्धफलोनित: ॥ ७४१ ॥ योगार्धयोबंग भेदहतो वर्ग: फलोजडूब: । तन्पूलं त्रिभुजक्षेत्रफलं भवति सुस्फुदम्‌ ॥ ७४२ ॥ इति। [ शरानयनम्‌ ] qa वृत्तान्तरप्रस्ते सति* न्‍्यायो5यमूह्य ताम्‌ । वृ त्तकेन्द्रदययस्पृष्ठो व्यास एको भवेत्‌ तयो: ॥ ७४३ ॥। व्यास्या--1, 0. क्ेतात्‌ 2. Mss. read atder 3, A afe; 0. समि fo Wo १९ : �१४६ सव्याख्ये तन्त्संग्रहे [ अ्रध्याय: २ साधारणी समस्तज्या तत्सम्पातान्तरोज्धूवा । कृत्स्नज्यामध्यगो व्यासे शरो वृत्तद्योज्ूवो ॥ ७४४ ॥ तत्नाल्पवृत्तस्य शरो महानन्यस्य चाल्पकः । शरोनव्यासशरयोर्घातस्तुल्यस्तयोभवेत्‌ ॥ ७४५ ॥ समस्तज्याधंवर्गस्य तुल्यत्वादुभयो रपि । शरोनव्यासयोर्यादृडनियमों महृदल्पयों: ॥ ७४६ !॥ तावुझो नियमों वेद्व: शरयोर्महदल्पयो: । व्यासयोनियमस्तादूक शराद्ववविहीनयो: ॥ ७४७॥ शरद्रयोनितों व्यासौं शरवर्गहतो पुन: । शरद्यो नितव्यासयोगभक्‍तो शरों तत: । एब एवं विधि: सम्यगाचार्येंग प्रदशितः !। ७४८ ।॥॥ “भ्रासोने ढ्वे वृत्ते प्रासगुणे भाजयेत्‌ पृथवत्वेन । प्रासोनयोगलब्धो सम्पातशरों परस्परत:” ॥ ७४९ ॥ (ग्रार्यभटीयम्‌, गणित १८) इति। [ गोलपृष्ठक्षेत्रफलम्‌ ] वृत्तव्यास-धनु-बाणि-जीवा-न्यायं सविस्तरम्‌ । इत्थं प्रोच्याथ तत्साम्याव्‌ घनगोलफलं बुबे )। ७५० ॥ यज्ज्ञातवृत्तव्यासाध्यां तदनन्‍्यदनुपाततः । सिद्धचेत्‌ खण्डान्तरयुति: पिण्डज्यायोगतश्च यत्‌ ॥ ७५१॥ ततस्तनयायत: सिद्धचेद्‌ गोलस्थान्तबंहि:फलम्‌ । “तुल्यचापान्तरे सध्यात्‌ पाश्वंयोरुभयोरपि ॥ ७५२ ॥ व्यास्या--1, 4. 0. तादुक्‌ करे 2. Verses 752b-94 are the same as verses 1-44 of the Kriya- kramakari, on the Lilavati, 201-03, (Edn., pp. 395-99), �इलोक: १६ ] द्वितीयो5्ध्याय: axe गोलपृष्ठं तथा चिछन्यात्‌ परिष्यंशो यथा समः । चापभागान्तरेखास्तु तुल्यान्तरायता यतः! ॥ ७५३ UN रेखान्तरालविस्तारं रेखामध्यसमायतम्‌ । ऋणजूकतं यथा क्षेत्र समलम्बं चतुभुंजम्‌ ॥ ७५४ ॥ रेखा55स्य महती भूमि: स्वल्पा च मुखमिष्यते । रेखान्तराल लम्बोउस्थ चापभागसमों भवेत्‌ ॥ ७५५४ Ut मुखातिरिक्तं तद्भागमादाया55स्थेकपाश्व॑तः । तत्पाश्वेंबन्यत्र तु व्यस्तन्यस्ते दीघंचतुभजम्‌ ॥ ७५६ ॥ रेखान्तरालविस्तारं रेखामध्यायतं भवेत्‌ । आयामविस्ताराभ्यासो गोलपृष्ठफलं WAT 1 ७५७ ॥। घनानपेक्ष॑ सर्वत्र फल समचतुर्भुजम्‌ ।. तदर्थमर्धजीवानां व्यासाधेत्वप्रकल्पनात्‌ ॥ ७५८ ॥ तत्तत्परिधयो नेया: क्षेत्रनायामप्रसिद्धये । तत्ततपिण्डगुणात्‌ क्ृत्स्नज्यावर्ग निहताद्‌ यथा ॥ ७५९ ॥ ब्रिज्यावर्गेण विह॒तं” तत्तत्वण्डान्तरं भवेत्‌ ॥ तत्तत्खण्डान्तरात्तद्वत्‌ त्रिज्यावर्गंसमाहतात्‌ ॥ ७६० ॥। कृत्स्नज्यावगंविहृता: पिण्डज्या: प्रातिलोम्यतः । तद्वत्‌ खण्डान्तरयुते: पिण्डज्यायुतिराप्यते ॥| ७६१ ॥ सा गोलपरिधिक्षुण्णा व्यासार्धेन च संहता । लब्ध: परिधियोग: स्थाच्चापखण्डहत: स च ॥ ७६२ ॥। फल गोलेकपाश्वस्थं द्विघ्नं कृत्स्यफलं भवेत्‌ । अन्न खण्डान्तरयुति: प्रायश्चापं प्रकल्प्यते ॥ ७६३ ॥ स त्वादों गुणकार: स्थाच्चापभागस्तथान्तिम: । हार: समस्तज्यावर्ग सस्तुल्यत्वादुभयोस्ततः ॥ ७६४ ॥ व्याख्या---1, &. ०7. यतः . 2. A.B. निहतं 3. ABC, af �qe सथ्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्यायः २ meee र् ़ऊखझऊझझ1 चापवर्गेण ग्रुणनं विधूय हरणं तथा। ब्यासाधंवर्गंगुणने तेनेब हरणे पुनः ॥ ७६५॥ गुणन केवलेनंव व्यासाधेंन विधीयये । परिधेद्विगुणत्वार्थ व्यासेन गुणन॑ं मतम्‌ | ७६६ ॥ जिज्ञासितफल॑ गोल घनसास्येन खण्डयेत्‌ । यथा दर्षणवृत्ताभा: खण्डा नानाप्रमाणका: ॥ ७६७ ॥ तेषां व्यासार्धनिहतं परिध्यर्ध फल भवेत्‌ । वत्तक्षेत्रे द्विधा भवते पाश्वंयोरुभयोस्ततः ॥ ७६८॥ णण्डाः केन्द्रस्थतोदषणाप्रा नेमिस्थस्थूलमूलका: । ऋण कृत्य तयोयोगि तदायतचतुर्भुजम्‌ ॥ ७६९ ॥ तीक्ष्णाप्रसुचीक्रान्त्यान्यविवरं निबिडं' भवेत्‌ । परिध्यर्ध यदायामो व्यासाध॑ चापि विस्तृति: ॥॥ ७७० ॥ अतो व्यासाधंनिहत परिध्यध फल भवेत्‌ । है तद्गोलव्यासनिह॒तं ज्ञातव्यासहतं फलम्‌ ॥ ७७१ ॥ व्यासो5न्र गोलमध्यस्थो विदितो नापरस्ततः । व्याप्तार्धन्यान्यखण्डानामानेयानि पृथक्‌ पृथक्‌ ॥। ७७२॥ तत्तद्च्यासाधंतो गोलपरिधिषध्नात्‌ ततो हतम्‌ । गोलब्यासेन सर्वेषां परिध्यधमवाप्यते ॥ ७७३ ॥ स्वव्यासाधहते तस्मिन्‌ वृत्तकेन्द्रफलं भवेत्‌ । तत्तद्चासाधंवगेंण गोलस्य परिधिहंतम्‌ 1 ७७४॥ गोलव्यासेन विहृतं तत्तत्क्षेत्रफलं भवेत्‌ । फल समुदितं तेषां गोलक्षेत्रफलं भवेत्‌ ॥ ७७५ ॥॥ व्यासाधंवर्गा: खण्डानामर्धज्यावगगंसम्मिता: । शरयोवंगंयोगोन क्ृत्स्नव्यासस्थ या कृति: ॥ ७७६॥ व्याख्या-- 1. ४. विविदं �ware: 9¢ ] द्वितीयो5्ध्याय: १४९ बलिता शरसंवर्गंतुल्याधंज्याकृतिभंवेत्‌ । याबद्धा खण्डितो व्यासो गच्छे तत्खण्डसम्मिते ॥ ७७७ ॥ एकाश्रेकोत्तराड्धरानां वर्गसडूलितं तु यत्‌ । शरवर्गयुति: केन्द्रस्येकपाइवस्थिता भवेत्‌ ॥ ७७८॥ संब द्विगुणिता वेद्या वृत्तपाश्वंहयोज्भूवा । ग्यः स्वल्पशरवर्ग॑स्तत्रैकपाश्वंगतो भवेत्‌ ॥ ७७९ ॥ स त्वन्यपाइवंस्थमहाशरवर्गेण संयुत:” । शरयोरल्पमहतोवंगंयोगो भवेद्‌ FAT UN ७८० ॥ यावानल्पशरो व्यासस्तदूनस्तु महाशर: । शरयोरल्पमहतोयोगो व्याससमों यतः ॥ ७८१॥ यावन्तो5ल्पश रास्तावन्तो5न्यपाश्वें महाशरा: । वर्गयोगस्ततस्तेषां शरसंवर्गसम्मित: ॥ ७८२ ॥ वर्गयोगोनिते योगे वर्गंधात हय॑ भवेत्‌ । यावद्धा खण्डितं वृत्त व्यासवर्गाच्च तावता ॥॥ ७८३ ॥ गुणिताच्छरवर्गाणां त्याज्यं agfad am: 1 खण्डानां व्याससंख्यात्वात्‌ तद्गंस्तवुगुणो घन: ॥ ७८४ ॥॥ व्यासस्प घनतस्तस्माद्‌ वर्गंसद्धूलितं त्यजेत्‌ । शिष्ठार्धमर्धजीवानां गोले वर्गयुतिभंवेत्‌ ॥ ७८५ ॥ सा गोलपरिधिक्षुण्णा गोलव्याससमुद्धृता* । लब्धं गोलफल ज्ञेयमित्याहुगंणकोत्तमाः ॥ ७८६ ॥ द्विघ्नी गच्छकृति: सेकगच्छपध्नो षड़्भिरुद्धृता। एकाञेकोत्तराड्ूनां वर्गसडूलितं भवेत्‌ ॥ ७८७ ॥ तत्र गच्छस्य सेकत्वमाद्याड्रूस्य जिघुक्षया । अत्यल्पत्वाविहाययस्य सेकत्व॑ न विधित्सितम्‌ ॥ ७८८ ॥ व्यास्या--1. ४. यत्‌ स्वल्प 2. 8. ८. संयुत॑ 3. A.C. aH Ta 4. A.B, C. Hapl. om. of two lines after °gat to “Eat. These; lines have been restored from this verse occurring as Kriyakramakari verse 35, (p. 398). �१५० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्यायः २ तत्न गच्छकृतिगंच्छनिहता तद्घनो भवेत्‌ 1 दिध्नाद्‌ घनाद्‌ यः षष्ठांशो वर्गंसद्धूलितं भवेत्‌ ॥ ७८९ ॥ केवलश्चेद्‌ घनत्यंशों वर्गसद्धूलि[तं ततः ]* । भवेत्‌ पाश्वद्र यापेक्षं द्विघ्नं त्यंशदवयं तु तत्‌ ॥ ७९० ॥ तस्मिन्‌ व्यासघनात्‌ त्यक्ते त्यंशो व्यासघनाद भवेत्‌ । एवंकृतो घनत्र्यंशों दलितो$त्न विधीयते ॥ ७९१ 1! शिष्टं घातद्वयं बर्गयोगोनाद्‌ योगवर्गंत: । स पुनः परिधिक्षुण्णो व्यासेन च विभज्यते ॥ ७९२॥. तत्र व्यासेन गुणन तेनेव हरणं तथा। त्यक्त्वो भय व्यासवर्गों गुष्य: परिधिनंव तु ॥ ७९३ ॥ घड्भिहंतं गोलघनफलं भवति सुस्फुटम्‌ । अधेज्यानां च॒ सर्वेषां व्यासाधेत्वप्रकल्पनात्‌ ॥ ७९४ Ul तद्योगाद्‌ गोलपरिधिक्षुण्णाद्‌ व्यासदलोद्धृतम्‌ । गोलक्षेत्रे क्षेत्रफलमित्याहु्गंणकोत्त मा: 1 ७९५ ॥॥ [ “जीवे परस्पर -न्यायेन ज्या-चापानयनम्‌ ] यन्निजेतरकोटिघ्नजीवयोर्यूतिभेदत: । ब्रिज्याप्ते तद्धनु्योगमिदज्ये स्तासितीरितम्‌ ॥ ७९६ ॥ ज्याचापीकरण5प्येष विधियोज्यों मनीषिभिः । मरिथः कीटिघ्नयोयंद्वा त्रिज्याप्ता वा युतिभिदा ॥ ७९७ ॥ तच्चापान्तरजीवा स्याच्चापिता धनुरन्तरम्‌ । ज्याबाणवर्गयोयगि त्यंशं बाणकृते: क्षिपेत्‌ ॥। ७९८ ॥ तन्मूलं तद्धनुश्चेबमुनाधिकधनुनंयेत्‌ । अन्योन्यकोटिहतयोभेंदादासन्नदोर्ज्ययो:/ ॥ ७९९ ।॥ zareat—1,__B, Hapl. om, after 44a to Wa , in the third line below. 2. Mss, a¥ for & aa: 3. ४५७. त्यक्तोभयं 4... 8. 8. सस्लयोज्येयो: �इलोकाः १७-२१० ] द्वितीयो5्ध्याय: १५१ शिष्ट्चापघनषष्ठभागतो विस्तराधकतिभक्तवर्जितम्‌ ॥ शिष्ट्चापमिह शिड्जिनी भवेत्‌ स्पष्टता भवति चाल्पतावशात्‌ ॥ १७ ॥ [ इष्टज्यानयनम्‌ ] ऊनाधिकधनुर्ज्या च नीत्वैबं पठिता न्‍्यसेत्‌ ॥ १८॥ ऊनाधिकधनुःकोटिजीवया तां समीपजाम । निहत्य पठितां तस्याः कोट्या शिष्टगुएं च तम्‌॥ १९ ॥ aan वाथ विश्लेषं हरेद्‌ व्यासदलेन तु। इष्टज्या भव॒ति, स्पष्टा तत्फलं स्पात्‌ कलादिकम्‌ ॥ Re ॥ न्‍्यायेनानेन कोट्याश्च मौर्व्याः कार्या सुल्नृद्मता | २१०५ ॥ fasaraad azarrat vedere क्षिपेत्‌ । तन्मुलमधऊध्व॑स्थचापसन्धेध॑नुभंबेत्‌ ॥॥ ८०० ॥ तद्युक्तोनाधऊध्वेस्थचापसन्धिधनुर्धनु: । इति ज्याप्रहणोपायस्तच्चापीकरणे भवेत्‌ ॥ ८०१ ॥ इति॥ शिष्टचापेति (1. 17-219)-- | इष्टज्यानयनम्‌ ) इष्टचापसमस्तज्यावर्गाद्‌ व्यासोद्धृतः शर: । ब्यासेन हरणात्‌ पूर्व स तु व्यासाहतो भवेत्‌ ॥ ८०२ ॥। अत एवं शरस्पास्य वर्गस्तदवगंसम्मित: । कृत्स्नज्यावगे [ vied | saat feat afa so u a sarei—1. A. B. om, aed. B has a gap here. �१५२ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्याय: २ [ रविस्फुट: ] ज्यभ्यस्तवाहुको टिस्यां अशीत्याप्ते फले उभे ॥ २१७ ॥ चापितं दोःफलं कार्य cat wae qq | केन्द्रो्धार्धे च पूर्वाें तत्कालाकस्फुटः, स च॥ २२ ॥ फृत्स्नव्यासस्य वर्गोडपि हारक: परिकल्प्यते । चापाधंज्यान्तराप्तो च सत्यंशो5स्मिश्चिकीषिते ॥ co¥ 1 कृत्स्नज्यावगंवर्गो5यं चतुध्नों हियते त्रिभि: । अथवा व्यासवर्गस्थ चतुर्थोंइशोषत्र हारकः ॥ ८०५ ॥ स तु व्यासाधंवर्ग: स्थात्‌ स च॒ त्रिध्नोडत्न हारकः ।॥। वर्गास्‍्यां गुणहाराश्यामिह वर्गात्मकं फलम्‌ ॥ ८०६॥ बाणवर्गात्‌ कर्ण कोट्योयोंगलब्ध॑ तदन्‍्तरम्‌ । कर्णकोट्योयोगदलमिष्टचापमिह स्मृतम्‌ ॥ ८०७ ॥ तदीयमर्धंकरणं हारके परिकल्पिते । इष्टचापं तथा त्रिज्यावर्गो द्वित््योबंधस्तथा' ॥ ८०८ ॥ कृत्स्नज्यावगंवर्गस्य हारका: स्युरमी त्रय: । इष्टचापोद्धृत: कृत्स्नज्यावगंस्तद्घनस्त्विह ॥। तत: षड्मिहता त्विज्याकृत्या तद्धनु/रन्तरम्‌ ॥। ८०९ ॥। इति ॥। >्यभ्यस्तेति (1. 210-238) [ रविस्फुट: ] व्यस्तं गच्छति नीचोच्चपरिधौ* मध्यत्: स्फुट: । दोःफलेन a gate, ward wegft ऋ्रमात्‌ ॥ ८१० ॥ स्वर्ण तद्दो:फलं तस्मात्‌ केन्द्रे जूकक्रियादिगे । कक्ष्यामण्डलनेमिस्थं Fe TAG स्फुटम्‌ ॥ ८११ ॥ ब्यास्या--1. 3. द्विश्योस्तथा वध: 2. ४55, तत्तद्धनु 3. 8, ९. परिधा �इलोकौ २३-२४ | द्वितीयो5्ध्याय: १४३ मध्यसावनसिद्धो5तः कार्य! स्थादुदये पुन! ॥ २३० ॥ [ चरप्राणा: ] संस्कृतायनभागादेदोरज्यां कार्या रेस्ततः Ul २३७ ॥ चतुर्विशतिभागज्याहतायास्त्रिज्यया हतः । अपक्रमगुणोउकरय तात्कालिक इह स्फुटः ॥ २४ ॥ [ चरप्राणवासना ] स्वदो:फलावापोद्वापसाध्यो मध्यात्‌ स्फुटस्तत: । पश्चात्‌ पुरोषपि वोदेति सो5कंस्तद्ध्रमकालत: ॥॥ ८१२ ॥ तद्भोगो5पि ततः कार्यस्तद्वन्मध्ये स्फुटेडपि वा। शिन्‍ने रव्युदये प्राणकलान्तरचरासुभि: ॥ ८१३ ॥ तद्गतिः किन्‍न कतंव्या तद्बत्‌ तदवधो ग्रहे । भगोलेन ग्रहों गच्छन्‌ यदा यत्रेव दृश्यते ॥ ८१४ ॥ ततो दिनान्तरे दृश्यों दिनभोगकलान्तरे । स्वभोगलिप्तासहिताश्चक्र लिप्तास्ततो fat i say ut अ्राम्यन्ति प्रत्यहं तत्र भोगकालो विभिद्यते । तत्कलाप्रतिबद्धानां राशीनां कालभेदत: ॥ ८१६ ॥ फालस्तु चक्रलिप्तानां भ्रमणे सर्वदा सम:। प्रत्यहूं सड्चितो भोग: स यावान्‌ गोलसन्धित: ॥ ८१७ ॥ कलात्मा तावत: कालाद भेदः प्राणकलान्तरम्‌ । अधिका: स्थु: कलागोलाचन्तयो: प्राणपिण्डत: ॥॥ ८१८ ॥ अयनाइन्तयोलिप्तापिण्डात्‌ प्राणास्तथाधिका: । अतो युग्मोजपदयो: स्वर्ण प्राणकलान्तरम्‌ ॥ ८१९ ॥ उदेति क्षितिजस्थो5के: प्राकू, पश्चादस्तमेति च । सौस्यगोलेडथ, याम्पे5स्मिन्‌ व्यस्तमस्तोदयों तत: ॥ ८२० ॥ दक्षिणोत्त रवृत्तस्थ॑ क्षितिजोन्मण्डलान्तरम्‌ । बक्षज्या सा क्षितिज्या स्पादिष्टक्रान्तिप्रदेशना ॥ ८२१॥ व्यास्या--1. ह० सं० २० 8. तत्कृति;; 8, तद्‌ "“*तिः 2. 8- सहितो चक्र �uy सव्याख्ये तस्त्नसं ग्रहे [ भ्रध्याथ: २ तल्जिज्याकृतिविश्लेषान्मूलं चुज्याथ कोटिका । दोज्यपक्रमकृत्योश्च भेदान्मूलमथापि वा ॥ २४ ॥ अन्त्यधुज्याहता दोर्ज्या त्रिज्याभक्तेष्टकोटिका | त्रिज्यास्नेष्टययुजीवाप्ता चापिताकश्र॒जासवः ॥ २६ ॥ दोशप्राणलिप्तिकाभेदमविनष्टं तु पालयेत्‌ । विषुवद्धाहता क्रान्तिः सर्याप्ता क्षितिमौविंका ॥ २७ ॥ त्िज्याध्नेष्टबुजीवाप्ता चापिता स्युश्चरासवः ॥ २८५ ॥ सेयमिष्ट्यूवृत्तस्था क्षितिजोन्मण्डलान्तरम्‌ । चरज्या सा स्ववृत्तांशप्रमिता यद्धनुश्चरम्‌ । द२२॥ घटिकावृत्तमागेंण भ्राम्यति प्रवहोःन्‍्वहम्‌ । भगोल्‌ प्रेयंते येनर प्रहनक्षत्रसंभय: ॥ ८5२३ ॥ इष्टक्रान्त्यन्तरे तस्मात्‌ स्वचवुत्ते द्युचारिण:॥ प्रवहप्रेरिता भ्राम्यन्त्युदग्दक्षिणतस्तत/॥ ८२४ ॥ घटिकासमपाएव॑स्थं निरक्षक्षितिजं भवेत्‌ । निरक्षदेशे यत्राकं: सदोदेत्यस्तमेति च ॥ ८5२५ ॥ स्वाक्षे स्वक्षितिजे ज्ञेयावुदयास्तमयौ रवे:। उन्मण्डलक्षितिजयोरन्तरालधनुइचरम्‌ ॥ ८२६॥॥। ate पूर्वेमुदेत्यकं: पश्चात्तेनास्तमेति च॑। अतद्चरेण द्विध्नेन दिनं तत्न तु ब्धते ॥॥ ५२७ ॥ क्षीयते च निशा यस्मान्मिथो भिन्‍्ने दिनक्षये । यास्ये पश्चादुदेत्यकंस्तेन प्रागस्तमेति च ॥ ८२८ ॥ अतश्चरेण द्विघ्नेन तत्र तु क्षीयते दिनम्‌ । वर्धते च निशा यस्माद्‌ व्यस्तत्वं गोलयोमिथ: ॥ ८२९ ॥ चरप्राणगति: स्वर्ण याम्पोदग्गोलयोस्तत: । उदये$स्तमये ध्यस्तं प्रहे रव्युदयाबधो ॥| ८५३० ॥॥ सध्याकंप्रसितं तुल्यरूपसेव सदा दिनम्‌ । तुल्यत्वात्‌ तद्गतेभिस्न स्फुटाकंप्रसितं विनम्र ॥ ८३१ ॥ �RAST: २८-३३ ] द्वितीयो&्ध्याय: १५५ [ रवेगंतिकला: | लिप्ताप्राणान्तरं भानोदों!फ़लं च चरासवः || २८७ ॥ स्वणंसाम्येन संयोज्या मिन्‍नेन तु वियोजयेत्‌ । भाजुमध्यमअुक्तिष्न॑ चक्रलिप्ताहतं फलम्‌॥ २६ ॥ भाजुमध्ये तु संस्काये स्फुटभरुक्त्याहत॑ सफुटे ॥ Fea Il [ ग्रहेषु चरस्य संस्कारप्रकार: ] उदक्स्थेउकें चरप्राणाः शोध्याः स्व॑ याम्यगोलगे ॥ ३०७ ॥ व्यस्तमस्ते तु संस्कार्या, न मध्याह्ाधंरात्रयोः । युग्मीजपदयोः स्वर्ण रत्रौ श्राणकलान्तरम्‌ ॥ ३१ ॥ दोःफलं पूर्ववत्कार्य रवेरेमिर्वेंचारिणाम | मध्यभुकित रफूटां वापि हत्या चक्रललाहतम्‌ ॥ ३२ ॥ waa कार्य यथोवत, तदू व्यस्तं वक्रगतौ स्फुटे ॥ ३३०॥ इति। सिन्‍नत्वाद दोःफलप्राणकलास्तरचरैगते: 1 तद्क्षचऋ्लिप्तानां ध्रमकालाद दिन यतः ॥ ८३२ ॥ वोःफलाय्पयुकतार्कात्‌ कतंव्या दोःफलादय: । तत्कृतस्य विशेषस्य तेष्वकेंडपि च सम्भवात्‌ ॥ ८३३ ॥ अकंतद्दोःफलादीनां यदिष्टा तुल्यकालता । अन्यथा सिन्‍नकालत्वाद ब्रजन्त्यस्फुटतामसी ॥ ८३४ ॥ बिनभेदादकंभेदों दोःफलादेसिदा तत:। इत्यन्योन्याभ्रयो दोषस्त्वविशेषान्निरस्थते || ८5३५ ॥ �१५६ सव्याख्ये तस्त्संग्रहे.. [ प्रध्याया २ [ चरसंस्कारेण दिनरात्रिमानम्‌ ] अहोरात्रचतुर्भगे चरप्राणान्‌ क्षिपेदुदकू॥ ३३७ ॥ याम्ये शोध्या दिनाथ तदू राज्यधे व्यत्ययाद्‌ भवेत्‌ । Raat द्विनिध्ने ते चन्द्रादेः स्वैश्चरासुभिः ॥ gee ll श्रहोरात्चचतुर्भागे इति (330-34)-- [ चरसंस्कारवासना ] राशिकूटायनान्तों द्वौ व्यस्तविक्कों समोदयो । सोम्पायनान्ते क्षितिजं याते वा दक्षिणोत्तरम्‌ ॥ ८३६ ॥ and wad ae a alee गच्छति तवृद्ययम्‌ । परस्परानुसारिध्वात्‌ सदेव तु तयोद्वयो: ॥ ८३७ ॥ परमक्रान्तितुल्या च भक्टस्पोननति: परा । अयनान्तो यदा साक्षौ दक्षिणोत्तरमण्डले ॥ ८रे८ ॥। कोटबपक्रमा तुल्या स्पात्ततोडन्यत्न तदुन्नति: । अयनान्तोननतिवशाद्‌ भक्टस्योन्नतिस्तत: ॥ ८३९ ॥। भक्टस्योन्नतिवशाद भवेत्‌ क्षेपाग्रमुन्नतम्‌ । भकूटाभिमुखं सर्वे विक्षिप्यन्ते ग्रहा यतः ॥ ८४० ॥। फोट्यपक्रभ्नकोटिघ्न: क्षेपस्त्रिज्याहत: स्फुटः । क्षेपस्यास्थ तथा क्रास्ते: ऋ्रान्तियोगान्तरात्‌ स्फुट: ॥ ८४१ ॥। faa: कोटिह्तत्रिज्याहरणाभ्यां च तद्िधि:। ययोर्योगो वियोगो वा दोःकरान्तिक्षेपशालिनाम्‌ ॥ ८४२ ॥ अन्त्यक्रान्तीष्टविक्षेपौ मिथ: कोटिज्यया हतो । तद्योगविरहाधन्त्यक्रान्तिस्त्रिज्याहृता स्फुटा ॥ ८३ ॥ तत्‌ त्रिज्याक्षतिविश्लेषान्मूलं द्युज्यान्तिमा भवेत्‌ । अन्त्यय्युज्याहता दोर्ज्या त्रिज्याभकतेष्टकोटिका ।। ८डं४ड ॥ व्याक्या--1, 2. ८. कोट््यापक्रम �श्लोक: ३५ ] द्वितीयोध्ध्यायः १५७ [ चनम्द्रस्फुट: | इन्द्च्चयोः स्वदेशोत्थरव्यानीतचरादिजम्‌ । deat WAY Hear स्फुटीकार्यों निशाकरः । ३५ ॥ इति 1 क्रान्तिज्या क्षेपकोटिष्ना क्षेपोसन्त्यक्रान्तिताडितः । व्यस्तं तद्योगविश्लेषात्‌ कोटिज्या त्रिज्यया हृता ॥ ८४५ ॥ दोर्ज्याहता परक्रान्तिकोटिस्त्रिज्याहृताइथवा । भूयस्त्रिज्याहता स्वद्युज्याप्ता सा कालदोर्गुण: ॥ ८४६ ॥ तच्चापं कालदो:प्राणाः पदयो: प्रथमान्त्ययों: । चरप्राणास्ततः शोध्या: पदयोस्त्वन्ययो: क्षिपेत्‌ ॥ ८४७ tt काललग्नं तदेवादे द्वितीये तु तदूनितम्‌ । राशिषट्क पदेः्न्यस्मस्तयुतं चरमे पुनः ॥| ८४८ ॥ तदूनं मण्डल लग्नकाल: स्यात्‌ स्वोदयो विधो: । क्षेपसंस्कृतया करान्त्या कर्तेव्या स्वचरासव: ॥ ८४९ ॥ दिनान्तरितयोरेव॑ नीतयोः काललग्नयो: । विवरं दिनमानं स्याच्चऋलिप्तासमन्वितम्‌ ॥ ८५० ॥ एतत्सवंमभिप्रेत्य चन्द्रादेः स्वेश्चरासुभि: । तहिनानयन प्रोक्‍्तमाचा र्ये: सुक्ष्मर्शशिभि: ॥ ८५१ ॥ दिनपाश्व॑स्थयो: काललग्नयोविवरं दिनम्‌ । तात्कालिका्कंदो:प्राणचरभेदेन भिययते ॥ ८५२ ॥ इन्दोरविकृतक्षेपक्रान्तितत्कोटिभिदत: । दो:प्राणचरतो भिन्‍ने काललग्ने ततो दिनम्‌ ॥॥ ८५३ ॥। | चन्द्रस्फुटः ] इन्दृच्चयो रिति (35-39)-- [ चरादिज्यानां चापीकरणम्‌ ] स्वोच्चात्‌ स्ववृत्तपादेन विप्रकृष्टे स्वमध्यमे । नीचोच्चवृत्तव्यासाधेनोच्चासन्नस्फुटप्रह: ॥ ८५४ ॥ �qyus सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ दोःकोटिज्ये तु सप्तप्ने अशीस्याप्ते फले उमे । चापित॑ दोःफलं कार्य स्वमध्ये स्फुटसिद्धये ॥ ३६ ॥ [ चरज्यादीनां चापीकरणम्‌ ] ज्याचापान्तरमानीय शिष्ट्वापघनादिना । युक्‍त्वा, ज्यायां धनु! कार्य पठितज्याभिरेव वा ॥ ३७ ॥ उच्चमध्यान्तरे स्वीयवृत्तव्यासाधंसम्मिते । मध्यस्फूटान्तरं स्वोच्चान्नीचव्यासाधेसम्मितम्‌ ।। ८५५ ॥ तन्मध्ये च तयोस्तादृइनियमेत विना TIA उच्चमध्यान्तरालज्यां मन्दवृत्तहतां ततः ॥ ८५६ ॥ विभजेद्‌ प्रहवृत्तेन स्फुटमध्यान्तराप्तये । यद्दोच्चमध्यभेदज्य' सन्दान्त्यफलताडितम्‌ ॥ ८५५७ 0४ व्रिज्यया विभजेल्लब्धं स्फुटमध्यान्तरं भवेत्‌ । अपवर्तितयोस्तत्न वृत्तयोरधेपञ्चमे: ॥ ८५८ ॥ तादइनीचोच्चवृत्तध्तां तादूग्वृत्तेन संहरेत्‌ सध्यसफुटान्तरं लब्धं कर्णवृत्तस्य केन्द्रतः ॥ ८५९ ॥ तन्नेमिगतनीचोच्चवृत्तकेन्द्रनुसारत: १ या कर्णवृत्तनेम्यन्ता रेखा सा तथुतोनिता ॥ ८६० ॥ प्रतिवृत्तणतो मध्य: कर्णवृत्ते स्फुटों भवेत्‌ । उवत॑ चापघने षड़्घ्नत्निज्यावर्ग कलासमस्‌ ॥ ८5६१ ॥ दर्शांशे तत्कृतेश्चापज्यान्तरं विकलाससस्‌ । एकादिध्नात्ततस्त्रिज्यावर्गतो दशभिहतात्‌ ॥ ८६२॥ घनमूलं तु यल्लब्धं तत्तुल्ये धनुषि स्थिते । एकद्ठबाद्या विलिप्ताः स्युश्चापज्याविवरोड्भूवा: ॥ ८६३ ॥ तदून॑ चापमर्धज्या तथुता ज्या च तद्धनुः।॥ हि फार्योडविशेषश्चापाप्तो चापाल्पत्वे Fs TATU Se gra व्याद्या--1. . &. यदोच्चभेदमध्यज्यं �श्लोकौ रे८-२९ ] द्वितीयो5्ध्य Ta: १५९ 118,18,103 त्रिखरूपाष्टभूनागरुदे! त्रिज्याऊृतिः समा। एकादिष्स्या दशाप्ताया घनमूलं, ततो5पि यत्‌ ॥ ३८॥ तन्मितज्यासु योज्याः स्पुरेकद्याद्या विलिप्तिका! । चरदो!फलजीवादे रेवमल्प धलुनयेत्‌ ॥ ३६ ॥ [ गोलसंस्थानम्‌ ] #निजमन्दपरिधिगोच्च केन्द्रोकृत्य भ्रमन्ति कक्ष्यासु । fag, रविचन्द्रससोभंगोलमध्य स्वमन्दवृतिमध्यम्‌ | ८६१॥ अपमण्डलमध्यस्थस्वशी त्रवृतिसद्भतोच्चमन्येषाम्‌ । पाताद्‌ विक्षिप्तघुदह मृदुवुत्ताथ, ततोघन्यतोष्न्यारधम्‌ ॥ ८६६ ॥ न्द्रादीनां मन्दानुसारत: स्वस्वकक्ष्या: स्थुः। क्षयबुद्धिः सर्वेषां परिधेर्मान्दस्थ तु स्वकर्णवशात्‌ ॥ ८६७ ॥ प्राघां ध्रमतां स्वे स्वे कक्ष्यावलये तु योजनेस्तुल्या । लिप्ताभेदेभिन्ता गतिग्रंहाणां मिथो वापि ॥ ८६८ ॥ (गोलसारः, २. १०-१३) [ भगोले ग्रहम्नमः | गोलसारे स्फुठक्षेत्रसंस्थानमिति दर्शितम्‌ । प्रतिमण्डलतो गच्छेत्‌ स्वया गत्या प्रह: सदा ॥ ८६९ ॥ तत्केन्द्रं मन्दनीचोच्चवृत्तने म्यां ध्रमेत्‌ पुनः । सन्दोच्चगत्या मन्दोच्चवृत्तनेम्पुच्चगं तत।॥ ८७० Ul अकेन्‍्द्रोमेन्दनीचोच्चवृत्तकेन्द्रं प्रतिष्ठितम्‌ | भगोलमध्येड्न्येषां तु शीघ्रवृत्तस्थ नेसिगस्‌ ॥ ८७१ ॥ प्रतिवृत्तसमं वृत्तं कक्ष्याख्यं वा प्रकल्प्यताम्‌ । तहदास्थ फेन्द्रनीचोच्चवृत्तकेन्द्राशितं भवेत्‌ ॥ ८७२ ॥ कक्ष्यावृत्तस्थ नेम्यां च कल्प्यं नोचोच्चमण्डलस्‌ । कक्ष्यानेमिस्थतत्केन्द्रं विदुस्तन्मध्यमग्रहम्‌ ।! ८७३ ॥ यतो सध्यमया गत्या कक्ष्यानेस्यां भ्रमेद्‌ विनस्‌ । उच्चगत्या तु तस्तेम्या प्रहो गच्छन्‌ प्रकल्प्यते ॥ ८७४ ॥ eal A a �१६० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्यायः ३ स्ववृत्ते तद्‌गतः खेटो यावद्‌ राश्यंशलिप्तकः । - : नोचोच्चकेन्द्रं कक्ष्यायां तावद्‌ राश्यादिक भवेत्‌ ॥॥ ८७५ ॥॥ कक्ष्याकेन्द्रस्थनी चोच्चवृत्तनेम्पां AAT JA: t प्रतिवृत्तस्य केन्द्र तद्‌ यावद्‌ राश्यंशलिप्तिकम्‌ ॥ ८७६ ॥ कक्ष्यानेमिस्थनीचोच्चनेम्यां तावति स ग्रह: । स्ववृत्तस्वोच्चवृत्तेन स्वोच्चासन्नयुतोी स च ॥ ८७७ ॥ प्रतिमण्डलकेन्द्रस्य स्वोच्चभुकत्या प्रतिक्षणम्‌ 1 नीचोच्चवृत्तपरिधो कल्प्येत यदि तु श्रम: ॥ ८७८ | यथा पूर्वापरेकंव रेखा यास्‍्योत्तरापि च । तथा च तत्तत्परिधो तद्श्रमः परिकल्प्यताम्‌ 1 ८७९ ॥ फक्ष्यानेमिस्थनीचोच्चवृत्तस्यापि तथा श्रमः । प्रतिमण्डलकेन्द्रं तद्‌वृत्ते श्राम्यति यादृशि ॥ ८८० ॥ फृत्स्त॑ तत्परिधिः श्रास्येत्‌ प्रदेशेबन्यन्न तादुशि | प्रहवृत्तस्य नेमिस्थों प्रहो भ्राम्यति तद्शात्‌ ॥ ८८१ ॥ स्वाश्रयभ्रमणाधीन भ्रमोउसो स्वश्नमं बिना । कक्ष्याकेन्द्रस्थनीचोच्चवृत्तनेमिस्थितस्थ यः ॥ ८८२ ॥ अ्रमः स कक्ष्यानेमिस्थे नीचोच्चे वा प्रकल्प्यताम्‌ । सा त्विहोच्चवशाद्‌ भुक्तिः स्वव्यापारेण कल्पिता ॥ ८णर ॥ प्रहे वत्ते ग्रहस्पापि स्वव्यापारेण या गति: । नोचोच्चवृत्तकेन्द्रस्य कक्ष्यानेम्पां गतिइ्च सा ॥ sak ut कक्ष्यानेम्यां हि नीचोच्चकेन्द्रभुक्तिस्तु सध्यमा । केचनेम्योद्योस्तुल्पं वृत्तमागेंण weg’: wacky fasta tanta तस्नेमिस्थप्रहश्न म: । नीचोच्चवृत्तनेमिस्थं प्रतिमण्डलमेव वा ॥ ८८६ ॥ कक्ष्यानेमिस्थनोचोच्चवृत्तकेन्द्रमथापि वा । प्रहगत्याश्यस्वेन कल्प्यते गोलवित्तमे: ॥ ८८७ ॥॥ �एलोकः ४० | द्वितीयो5्ध्याय: १६१ [ मन्दशी क्रकणौ J ara पदे चतुर्थे च व्यासार्ध कोटिज फलम्‌। FHA IAAT TAM TIT TH | Vo UI तत्कक्ष्यावृत्तनेमिस्थनीचोच्चग्रहवृत्तयो: । उच्चासन्ने तु सम्पाते नेम्योस्तिष्ठेत्‌ स्फूटग्रह: ॥ पद८ ॥ कक्ष्यानीचोच्चयोर्वा पि स्वान्यवृत्तद्ययं बिना । कक्ष्यावृत्त च तन्नेमिस्थोच्चचीचं च यद्‌ Faq UN ८८९ ॥ नीचोच्च निजनेमिस्थग्रहवृत्तं च यद्द्ययम्‌ । ता्यां हयाध्यां साध्या स्थात्‌ स्फुटभुक्तिर्यचारिणाम्‌ ॥ ८९० ॥ चतुर्भिरथवा वृत्तर्युगपत्परिकल्पितेः । कक्ष्यामण्डलनेमिस्थनीचोच्चग्रहवृत्तयो: ॥ ८९१ ॥ उच्चास्ते तु सम्पाते दृश्यते PATA: | यत्कक्ष्याप्रहनोचोच्चवृत्तकेन्द्समुदूग॒तम_ ॥ ८९२ ॥ सृत्रं तदग्रे य्ूचरो भवेत स्वोच्चयुतस्तत: 1 नीचोच्चवृत्ते कक्ष्यायां वृत्तपादान्तरस्थिते ॥ ८९३ ॥ तन्नेमिस्थाद_ ग्रहादुच्चभाग: पादान्तरस्थित: । ततो$पि पादान्तरितों प्रहो नीचांशसंश्रित: ॥ ८९४ ॥ एवमेवेतराधेंडपि तयोरन्तरयोस्ततः । एकेनवान्तरालेन तदन्यदनुपातत: ॥ sey ut इति। [श्राद्ये पदे चतुर्थे चेति |! (40-42)-- [ मन्द-शी ध्रकणों ] प्रहोच्चसुत्रान्तरालं प्रहवृत्तणतं? भुजा । कोटिस्तत्केन्द्रतो दोज्यामूलान्ता परिकल्प्यते ॥ eq व्यादया--1. 8. 8. 0. 276 (16 #767/4 35 श्राद्यन्तपदग इति। 0, 8005 मूलइलो ० 2. 8, गता fo Go 24 �१६२ सव्याख्ये Teas [ अ्रध्याय: २ कर्णः स्यादविशेषो5्स्य कार्यो मन्दे', चले न तु। हु [ मन्दकर्ण। | दोप्कोटिफल निष्नाथे कर्णात्‌ त्रिज्याहते फले ॥ ४१ ॥ ताभ्यां कर्ण: पुन! साध्यो भूयः पूवेफलाहतात्‌ । तत्तत्कशांत्‌ त्रिभज्याप्तफलाम्यामविशेषयेत्‌ ॥ ४२ ॥ केन्रान्तरं चान्त्यफलं स्थात, कक्ष्याग्रहवृत्तयों: । दोर्ज्यामूले तु कक्ष्यातों बहिरन्तर्गते क्रमातू. ॥॥ ८९७ ॥ कोटघन्त्यफलयोयों गभेदाश्यां स्फुटकोटिका । तयोवंगंयुतेमूल कक्ष्याकेन्द्रग्रहान्तरम_ ॥ ८९८ ॥ कर्ण: स एव विज्ञेय: प्रतिवत्तकलामित: | तज, ज्ञेयवृत्तव्यासार्धज्ञातवृत्तकलामितम_॥ ८५९९ ॥ कक्ष्यावृत्तस्य तन्नेमिस्थोच्चनीचस्थ च द्वयो: । केन्द्रद्यावभेदी यो सार्गस्तस्माद्‌ प्रहा्तरम ॥ ९०० ॥ दो:फल यत्तु तन्मूलान्तरं नीचोच्चकेन्द्रत: । कोटीफल तद्युतोना त्रिज्या कक्ष्याख्यवृत्ततः ॥ ९०१ tt क्रमाद, दो:फलमूले तु बहिरन्तर्गंते सति । सा तु दोःफलमूलस्थ कक्ष्याकेन्द्रस्य चान्तरम्‌ ॥ ९०२ ॥ तत्कृतो दो:फलर्कृति युक्‍त्वा! कर्ण: पदीकृत: । एवं कर्णो द्विधा साध्य: स तु मान्दो विशिष्यते ॥ ९०३ ॥ सान्दं नीचोच्चवृत्तं तत्कर्णवृत्तकलासितम_ | यतस्तत्कर्णवृद्धिक्षयानुसारी दमुच्यते ॥ ९०४ ॥ सन्दकर्ण स्वलिप्तानि: प्रसिते त्रिज्यया समें । पठित: परिधिर्मान्द: कर्णवृत्तकलामित: ॥ ९०५ ॥ मूलम्‌--1. 8, मान्दे 2. 86. 8. निष्नाद्‌ यत्‌ व्यादया--1. 8, त्यक्त्वा 0 युकत्वा �श्लोक: ४३ ] fadtatseata: १६३ [ मन्दकर्णे प्रकारान्तरम्‌ ] विस्वृतिदलदोःफलकृति- वियुतिपदं कोटिफलविही नयुतम्‌ । केन्द्रे मगकरकिंगते स खलु विपययक्ृतो भवेत्‌ कर्ण! ॥ ४३ ॥ saris aa: wo प्रतिवृत्तकलामिते । तेन कर्णेन दो:कोटिफले ताभ्यां च तन्‍नयेत्‌ ॥ ९०६॥ अन्योन्याधयता चेषासविशेषान्निरस्थते । तत्तत्कर्णायदो:कोटिघाताभ्यां त्विज्यया हृते ॥| ९०७ ॥ ताभ्यां त्रिभज्यया चापि प्राग्वत्‌ कर्ण मुहुनंयेत । अथवा कोटिदोर्जोबाधिशिष्टान्त्यफलेनंयेत ॥ अविशेषं विना यद्दा मन्दकर्ण नयेत्‌ तथा ॥ ९०८॥ विस्तृतीति (43-45)-- [ अविशेषं विना सन्दकर्णः ] सध्यस्फुटान्तरं मन्‍दे कर्णवृत्तकलामितम 1 मध्यस्फुटान्तरक्ृृति त्यजेत, व्विज्याकृतेस्तदा' ॥ ९०९ ॥ तन्मूल विवरं कक्ष्याकेन्धदो:फलमुलयो: । Wa दोःफलमूलस्थ यस्तु नोघोच्चकेन्द्रत: ॥॥ ९१० ॥ कोटिजं तत त्यजेत कक्ष्याकेन्द्रदो:फलमुलयो: । भेदाद दो:फलसुलेडस्सिन कक्ष्यावत्ताद बहिगते ॥ ९११ ॥ अन्तगंते तत्‌ प्रक्षेप्यं कक्ष्याव्यासदल Aa: | कक्ष्याव्यासदलं तत्तु कर्णवृत्तकलामितम_ ॥। ९१२ ॥ व्याख्या-1. 3. 8, कृते: सदा 2. A. om. 4a: ८. ००. स्वकलामिता �१६४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्याय: २ तेन हता त्रिज्याऋृति- र्यत्नविहितो5विशेषकर्णः स्थात्‌ । af ar aa: area मान्दे सकृदेव माधवप्रोक्तः ॥ ४४ ॥ [ मन्दकर्णन रविस्फुटः ] Premed दोगुंणः कर्णभक्तः' स्फुटशुजागुणः । awe संस्कृत स्वोच्च॑ नीच्चं वा युक्तितः स्फूटम्‌ ew [ सब्दस्फुटः ] कोटीफलयुतोनायास्त्रिज्याया दो:फलस्थ च । वर्गंयोगपदं कर्ण इति पूर्व प्रद्शितम, ॥ ९१३ ॥ कक्ष्यावत्तव्यासदलेनेत्थं कर्णमितेन च । रे प्रतिवृत्तमिदं कर्णवृत्तव्यासाधमानयेत_ ॥ ९१४ ॥ तत्पुनव्यंस्तकर्णेन व्रिज्यावर्गात्तु ल्यते । प्रहोच्चसूत्रविवरं प्रहवृत्तकलामितम_ ॥ ९१५॥ कर्णवृत्तमितं कृत्वा चापितं तत्कलासितम ॥ सम्पातात कर्णवृत्तोच्चसूत्रयो: स्थाद्‌ प्रहावधि ॥ ९१६ ॥ कर्णवृत्तोच्चसम्पाते धनर्ण तद्‌ यथाविधि । एवं कृत्वा कर्णवृत्ते ग्रहस्थ गतिरिष्यते ॥ ९१७ ॥ सम्पाते ग्रहवृत्तोच्चसुत्रयोर्यावती कला । avant actadsit ga केन्रह् यस्थिते: !। ९१८ ॥। यत:-- :. ततो ग्रहोच्चसृत्रास्तरालं कर्णकलामितम, । तड़नयोंगभेदाभ्यां स्वोच्चे सिद्धयेत्‌ स्फुटग्रह: । व्यस्तकर्णस्फुटोच्चान्तरालदो्गुणतो5थवा ॥ ९१९ ॥ सूलम--1. . ८. कर्ण: भक्तः व्यास्या---1, A, om, ad: �इलोकौ ४६-४७ ] द्वितीयो5्ध्याय: १६५ [ रविस्फुटाद्‌ प्रहमध्यम! ] अकंस्फुटेनानयन TAT स्वमध्यमस्यात्र वितुद़्मानों!। भ्ुजागुण कोटिगुण च कृत्वा मृगादिकेन्द्रेडन्ल्यफलाख्यकोट्यो!' ॥ ४६ Ul भेद), कुलीरादिगते तु योग- स्तदवर्गयुक्ताद्‌ FAW FT | a विपर्यासकृत: स करण, त्रिज्याऊतेस्तद्विहतस्तुः कर्णः | ४७ ॥ _अरकस्फुटेनेति (46-50)- . [ रविस्फुटाद्‌ प्रहमध्यम: ] कर्णवृत्ते स्फुटोच्चान्तरालज्या स्वकलामिता। तदुच्चसुत्रसम्पातात्‌ कोटिस्तत्केन्द्रगामिनी ॥ ९२० ॥ तदन्त्यफलयोयोॉगो विश्लेषो वा यथोचितम्‌ । प्रतिमण्डलकेन््रस्य दोर्ज्यापुलस्थ चान्तरम्‌ ॥ ९२१॥ तद्दोबंगंयुतेमूल प्रतिमण्डलकेन्द्रतः । प्रहावधि व्यासदलं कर्णवृत्तकलामितम्‌ ॥ ९२२॥ व्यसार्ध प्रतिवृत्तस्थ त्रिज्येव स्वकलामिता । तदेव व्यस्तकर्ण: स्थात्‌ कर्णवृत्तकलामितम्‌ ॥ ९२३॥ त्रिज्यातुल्ये व्यस्तकर्णे कर्णो न्यूनाधिकस्तत: । ततस्त्रेरालिकेनात्र मन्दकर्णस्फूटो भवेत्‌ ॥ ९२४ ॥ उच्चोनस्फुटतो दोज्याँ मन्वकर्णहतां हरेत्‌ । त्रिज्यया तद्गुणां दोर्ज्या व्यस्तकर्णन वा हरेत्‌ ॥ ९२५ ॥ मूलम्‌--1. व्याख्या--1, 25. 8. 03.५ कोटबा 2. ८0६. विह्ृृत: स कर्ण: ९. ०७. स्वकलामिता �१६६ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय; २ तेनाहताम॒च्चविद्दी न भानो- जींवां भजेत्‌ व्यासदलेन, लब्धम्‌। स्वोच्चे क्षिपेच्चापितमाथ्पादे, चक्राधंतः शुद्धमपि द्वितीये ॥ ४८ ॥ चक्राधयुकत तु ठृतीयपादे, संशोधित॑ मण्डलतश्चतुर्थे । एवंकृत॑ सच्मतरं हि मध्यं पूर्व पद यावदिहाधिक Fara Ul ve Il अन्त्यात्‌ फलात' कोटिगुरंः चतुर्थ त्वारभ्यतेः य्धिकात्र कोटिः । स्वक्ष विष्कम्भदलं श्रुती वा व्यासाधके स्याद विपरौतकर्णः ॥। ४० Ul लब्धचापं धनर्ण स्पात्‌ स्वोच्चे सध्यमसिद्धये । यादृशो नियमस्तत्न' व्यस्तकर्णत्रिजीवयो: ॥ ९२६ ॥ तादृशो नियमो वेद्यस्त्रिजोवामन्दकर्णयो: । कर्णस्त्नेराशिकेनातो व्यस्तकर्णाद्‌ विधीयते | ९२७ ॥ सध्यमात्‌ स्फुटसंसिद्धिदों:फलाद यदि केवलातू । मध्यसिद्धिस्फुटात तस्मात्‌ कर्णघ्नात्‌ त्रिज्यया हतात्‌ ॥1 ९२८ ॥ अथ स्फुटोच्चान्तरदोगुणं भ्रुतिहतं हरेत्‌ । त्रिज्यया लब्धचापेन कृते स्वोच्चे स्वभध्यम: ॥ ९२९ 0 ada चापितं स्वोच्चे चक्रार्ध तेन वजितम्‌ । चक्राधयुक्‍त चक्राउच त्यक्तं पदवशात्‌ क्षिपेत्‌ ॥ ९३० ॥ सूलस्‌--1. 3. ध्याख्या--1. Cyare-g THT 2. BC.seacg OT ८3.७ चारस्थते /&. यदुशा नियमास्तत्र �इ्लोकः ५१ ] द्वितीयोड्ध्यायः १६७ [ स्फुटान्मध्यमे प्रकारान्तरम्‌ ] wea! epee मृद्च्चरहिताद दोःकोटिजाते फले नील्वा, कर्किसगादितों विनिमयेनानीय करण सकृत्‌ । त्रिज्यादोःफलघाततः श्रुतिहतं चापीकृतं, तत्‌ स्फुटे केन्द्रे मेपतुलादिग धनमृरं तन्‍्मध्यसंसिद्धये ॥ ५१ ॥ इति। आधे पदे कोटिजीवा यदान्त्यफलसम्मिता । तावदाद्य पद कल्प्यं ततः पश्चाद्‌ द्वितोयकमम्‌ ॥ ९३१ ॥। चतुर्थेषपि पदे यावत्‌ कोट्यन्त्यफलतुल्यता । तावत्‌ कर्प्यं तृतोय॑ तु पद पश्चाच्चतुर्थकम्‌ ॥ ९३२ ॥ अकेन्‍्द्रो: स्फुटत इति (51)-- [ प्रकारान्तरेण मध्यमः ] तत्रोच्चरेखाप्रहयोभेंद: कर्णकलामितः । त॑ कर्णवृत्तकेन््रस्थे नीचोच्चे परिकल्पयेत्‌ ॥ ९३३ ॥ परान्तरालमाध् तत्नान्यदिष्टान्तरं भवेत्‌ । प्रहोच्चसूत्रविवरं दो:फल तद्‌ भवेदिह ॥ ९३४ ॥ प्रतिमण्डलकेन्द्राग्रं नीचोच्चे तं प्रकल्पयेत्‌ । तस्य दो:फलमूलस्था प्रहसुत्रेण संयुतेः ॥ ९३५ ॥ कण्णमण्डलकेन्द्रान्तं तस्य कोटिफलं भवेत_॥ कोटीफलोन व्यासाधं तत्र दो:फलमुलतः ॥ ९३६ ॥ प्रहान्तराल तद्बाहुफलवर्गेक्यमूलत: । प्रहान्तरालं तव्वृत्तकेन्द्रात कर्णणलामितम ॥ ९३७ ॥ उच्चासन्ने प्रहे चेवं नीचासन्ने विधि: पुनः । Bera प्रहस्पृष्ठः कर्णवृत्तकलासित: ॥ ९३५८ ॥ समूलम्‌ू--1. व्याख्या --1. ए. भ्रकेन्दो: ; ९. भ्रकेन्दु 8. फलसूत्रस्य 2, A. aya �१६८ संव्याख्ये तन्त्संग्रहे ( अध्याय: २ [ मन्दकर्णे प्रकारान्तरम्‌ ] ; मध्यतः स्फुटतश्चोच्चम्रुज्कित्वा तद्भुजे TI | गुद्दीत्वाद्यां तयोस्त्रिज्याहताउन्याप्ता, श्रृतिः स्फुटा' ॥ ४२ ॥ तद््यासार्ध कोटिफलयुकतं कोटिरिहेष्यते । प्रतिमण्डलकेन्द्रान्तं कोटिमूलात्तु दोः:फ:लम_ ॥ ९३९ ॥। सा भुजाथ तयोवंगंयोगमूल तु तच्छति: । तदेव ग्रहव॒त्तस्थ व्यासाधंमिति कथ्यते ॥ ९४० ॥ यत्कक्ष्यावृत्ततन्नेमिस्थितनीचो च्चवृत्तयो: । सृत्र केन्द्रद्रयोद्भेदि कर्णवृत्तस्य नेमिगम_ ॥1 ९४१ ॥ ततो प्रहान्तरं यत्तद्दोःफल तत्कलामितम_। qa केन्द्रहयं स्पृष्टं तथ्ुक्तोनं स्फुटग्रह: ॥ ९४२ ॥ Hea FAA सम्पाते कक्ष्यायां यावती कला । तत्कर्णवृत्तनेम्योश्च सम्पाते ताबती कला ॥॥ ९४३ ॥ केन्द्रेक्यात्‌ कर्णकक्ष्यामण्डलयोरुभयो रपि । तस्य मध्यमतुल्यत्वान्मध्ये दो:फलसंस्कृते: ॥ ९४४ ॥ शेयभोगग्रहे कर्णवत्ते सिध्येत स्फुटग्रहः 1 च्यत्ययेनास्थ संस्कारात्‌? स्फुटे स्थान्मध्यम: स तु ॥ ९४५ ॥ मध्यमात_ स्फुटसंसिद्धिदों:फलाद्‌ यदि केवलात_ । मध्यसिद्धि: स्फुटात्तस्मात, कर्णध्नात्‌ त्रिज्यया हृतात्‌ ॥ त्रिज्याध्नाद_ व्यस्तकर्णाप्तादथवा फलसास्यतः ॥ ९४६ ॥॥ इति॥ मध्यत इति (52)-- ' [ प्रकारान्तरेण मन्दकर्ण: ] यादशो नियमस्तत्न मन्‍्दकर्णत्रिजीवयों: । स्वोच्चोनसध्यस्फुटयो दोज्येयोरपि तादुश: ॥ ९४७ ॥ सुलम--1. 56. स्फुट: व्यास्या--1. /. व्यत्ययेनान्यसंस्का रात्‌ �श्लोकः ५३ | द्वितीयोडध्याय: १६९ [ रविचन्द्रयो: तत्कालस्फुट: ] चन्द्रबाहुफलवर्ग शोधितत्रिज्यकाकृतिपदेन संहरेत । तस्य कोटिफललिप्तिकाहतां केन्द्रशुक्तिमिह, यच्च लम्यते ॥ ४३ ॥ स्वोच्चोनमध्यदोर्ज्यायास्त्रिज्याध्नायास्ततो हृत: । सन्दकर्णो भवेत_ सुक्ष्म: स्वोच्चोनस्फुटदोज्यंया ॥ ९४८ ॥ इति। घन्द्रवाहुफलेति (53-54)-- [ रवीन्द्रोः स्फुटगतिवासना ] इष्टकाले प्रहे स्वोच्चात पदे यावति वतंते । उच्चनीचावधिस्तत्न दोरज्यापदवशात, ग्रहात्‌! ॥ ९४९ ॥ ततो5परा च कोठिज्या दोर्ज्यातो व्यस्तदिग्गता । यादूग्‌ वेगो5न्न दोर्ज्यायास्तादूक्‌ तह्दोः:फलस्थ व ॥ ९५० ॥ तत्संस्कृते मध्यभोगे स्फुटभोग TATA: | दोज्यविद्धिरिहाल्पा चेद्‌ दो:फलस्थापि सा तथा ॥९५१॥ इतरेतरवुद्धिक्षयानुसारितया यो: । सा चर कोटिगुणे पूर्णे पूर्णा तत्राल्पकेडल्पिका ॥९५२॥ ततः कोटिगुणेनव तद्गुद्धि: परिकल्प्यते । ओजसयुग्मपदाध्न्त दोज्यविगो धनुमितः ॥। ९५३ ॥ पूर्णत्वात्‌ कोटिजीवाया दोर्ज्याह्नासाप्रवृत्तितः । कोटिह्ासानुरूप्येण ततः सः क्षीयते क्रमात्‌ ॥ ९५४ ॥ दोज्यगितिश्चापगतेरल्पिका स्थात्तत: ऋमात्‌ । दोज्यावृद्धों च सा कोद्यां क्षीणायां शुन्‍्यतामियात्‌ 11 ९५५ ॥ ward Aaa: क्षीणा तद्॒द्धिबंधते ततः । खण्डज्यासस्मिता दोर्ज्यागतिस्तन्न प्रकल्प्यते ॥ ९५६ ।। ब्याख्या--1. 8. दोर्ज्याग्रहवशात्‌ पदात्‌ 2. 8. पदान्यन्त | त० सं० २२ �१७० इति। मूलमू--1. सव्याख्ये तन्त्तसंग्रहे [ भ्रध्यांथः २ तह्िशोधय मृगादिके' गतेः/ क्षिप्यतामिह तु ककटादिके' । तद्‌ भवेत्‌ रफुटतरा गतिविंधोरस्य तत्समयजा, रवेरपि' ॥ ५४॥ छण्डानां व स्वकोटिज्यावृद्धिहासानुसारिता | कोटिज्यानिह॒तां तस्माद्‌ दिनकेन्द्र गति हरेत्‌ 1! ९५७ ॥ 80 त्रिज्यया स्फुटवृत्तध्नामशीत्या च विभाजिताम्‌ । भूयस्त्रिज्याहतां बाहुफलकोट्ा च संहरेत्‌ ॥ ९५८ ॥ लब्धं मध्यगतो स्वर्ण केन्द्रे ककिमृगादिगे । क्षणकेन्द्रगतिस्तत्र विनक्षणगुणा सती ॥ ९५९ ॥ दिनकेन्द्रगतेस्तुल्या तत्कृत्स्ूज्यापि तत्समा | दिनकेन्द्रगते: कृत्स्नज्या पुनः स्थात्‌ ततोइल्पिका ।। ९६० ॥ इष्टक्षणगतेभिन्ना प्रायस्तत्पाश्व॑योगंति: । दिनभुकतेने षष्टचंश: स्वेष्टनाडीगतिस्तत: 1 ९६१॥ तदिनाधंगति: स्वोच्चाद्‌ दिनगत्यध॑तो<धिका । क्रमेण वर्धमानत्वात्‌ गतेस्तत्पाश्व॑योद्दयो: ॥ ९६२॥ नीचस्थे तु ततोडल्पैव क्षीणत्वात्‌ पाश्व॑योहंयो: । क्षीणत्वं तु यदा कोटचास्तदा तुल्यं गतिद्वयम्‌ ॥ ९६३ ॥ दिनमध्यगति: कल्प्या दिनभुक्तितया सदा। द्रष्टथ्यं तदिदं चन्द्रस्फुटवाक्येषु स्वदा ॥ ९६४ ॥ यत्र चन्द्रोच्चयोयोगो दिनान्तान्नातिदृरग: | तहिने स्फुटभुक्तियाँ संवास्तमयिकी गति: । अस्तवाब्यान्तरं चेन्दो: स्फुटा हझौदयिको यतिः॥ ९६५ ॥ ८६ मृगादिगे 2, ८५७६ गतौ 8. ९५-५७ ककंटादिगे 4, ८५० विधोरपषि �एलोकाः ५५-५९ ] द्वितीयो5ध्यायः १७१ | तत्कालनक्षत्रम्‌ ] लिप्तीकृतों निशानाथः शर्तै्माज्यो5षष्टमि), फलम्‌। अश्विन्यादीनि भानि स्यु), पष्ट्या हलवा गतागते ॥ १५ ॥ गतगन्तव्यनाड्यः स्थुः स्फूट शुकत्योदयावधेः । ] तत्कालतिथिः ] अकहीनो निशानाथो लिप्तीकृत्य विभज्यते ॥ १६ ॥ 820 शुन्याश्विपव्तैलंब्धास्तिथयो या गताः क्रमात्‌ । [ तत्कालकरणम्‌ ] BRITT AST ET VLA SAT TATA Uv Ul तिथ्यधहारलब्धानि करणानि बबादितः । विरूपाशि सिते पत्ते सरूपाण्यसिते विहुः ॥ ५८ ॥ [ तत्कालविष्कम्भः ] विष्कम्मादा रवीन्द्रैक्याद्योगाश्चाष्टशतीहताः । सुक्तियुकत्या गवैष्याभ्यां पष्टिष्नाभ्यां च नाडिका। ॥ ५६ Ul [ नक्षत्र-तिथि-योग-करणवासना ] लिप्तीकृत इत्यादि (55-59)-- नक्षत्रतिथियोगानां संवित्ति: करणस्थ च्‌ । स्फुटप्रहाद्‌ रवीन्द्रेक्यात्‌ तद्भेदाच्च तदर्धत: ॥ ९६६ MI भचतक्रस्वविभागांशलंध्यन्ते हरणात्‌ क्रमात्‌ । अश्विन्यादीनि भानि स्थुस्तिथय: प्रतिपन्छुखाः । विष्कम्भा्ं च योगक्ष करणानि बबादितः ॥ ९६७ ॥ �१७२ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे. [ प्रध्यायः २ | कुजादिस्फुटः ] मान्दं शैत्रं पुनर्मान्दं शैप्त चत्वाय॑लुक्रमात्‌ । 0! कुजगुवकजानां हि कर्माण्युक्तानि सूरिभिः ॥ ६० ॥ [ स्फुटकर्स ] दोःकोटिज्याष्टमांशी rarest शनेः फले | दोर्ज्या त्रिज्याप्तसप्तैक्यं गुणों मान्दे कुजेड्ययो! ॥ ६१ ॥ नवाग्नयो इबशीतिश्च हारी दोःकोटिजीवयो! । पृथक्स्थे मध्यमे कार्य दोःफलस्य धलुर्दलम्‌॥ ६२॥ रविमध्यं विशोध्यास्मात्‌ एथक्स्थाद्‌ बाहुकोटिके । आनीय बाहुजीवायास्त्रिज्याप्तं गुरुमन्दयोः॥ ६३ Ul पोडशभ्यों नवभ्यश्च, कुजस्थापि स्वदोगुंणात्‌ । 53 feared Rat wet Ages: शिष्यते गुणः ॥ ६४ ॥ [ ग्रहस्फुटवासना | मान्दमित्यादि (60-680)-- कर्ण॑वृत्तं तदकेंन्द्रोभंगोलाभिन्नकेन्द्रकम्‌ । अतः सैव तयोभुंक्ति: स्थाद्‌ भगोलकलामिता ॥ ९६८ ॥ भगोलमध्ये चान्येषां! शीघ्रनीचोच्चकेन्द्रकम्‌ । तन्नेम्या मन्दनीचोच्चकेन्द्रं भ्रास्यत्यनुक्षणम्‌! ॥ ९६९ ॥॥ मन्दनीचोच्चनेम्यां च सर्वेषां प्रतिमण्डलम्‌ । सन्दनीचोच्चकेन्द्रं स्वकर्णवृत्तस्थ केन्द्रगम्‌ ॥ ९७० ॥ शीघ्रनीचोच्चनेमिस्थकेन्द्रत्वादुभयोस्तयो: । प्रतिवृत्ततया sect शेप्ने तत्कणंमण्डलम्‌ ।। ९७१ ॥ तत्नत्यग्रहभोगस्य ज्ञातत्वान्मन्दकर्मंणा । यः शो घ्रकर्ण: शी प्रोच्चनीचकेन्द्राद्‌ ग्रहावधि: ।। ६७२ ।॥॥ व्याख्या--1, 8. वान्येषां 2, 8, 02% 0 क्षणम्‌ �श्लोका: ६५-६८ ] द्वितीयोड्ध्यायः १७३ अशीतिरेव तेषां हि हारस्ताभ्यां फले उमे । आनीय, पूर्ववत्‌ कर्ण सकृत्‌ कृत्वा,थः दोःफलम्‌॥ ६४ ॥ त्रिज्याध्नं कर्ण भक्त यत्‌ तदू धलुदलमेव च । मध्यमे कृतामान्दे तु संस्कृत्यातो विशोधयेत्‌ ।। ६६ ॥ मन्दोच्च॑ तत्फलं कृत्स्नं कुर्यात्‌ केवलमध्यमे । तस्मात्‌ प्रथककृता चछेप्रे प्राखदानीय चापितम्‌ ॥ ६७॥ कृतमान्दे तु HIT THe, TMT CHE: ATM Gea ll [ बुधशुक्रयो: स्फुटः ] बुधमध्यात्‌ स्वमन्दोच्च॑ त्यकत्वा दोःकोटिजीवयो। ॥ ६८७ ॥ तद॒चासार्धकृतं वृत्त ज्ेपभोगं तु सण्डलम्‌ । दोःकोटिफलकर्णययिंगं तिस्तत्रापि पूर्वेबत्‌ ॥ ९७३ ॥ “ज्ञातभोगग्रहं वृत्तं सर्वत्र प्रतिमण्डलम्‌ । कक्ष्यावृत्तं च तत्तल्यं ज्ञेयभोगप्रदेशनम्‌” ॥ ९७४ ॥ (सिद्धान्तदर्पणम्‌ , 22) ज्ञातज्ञेयप्रहगतिवृत्तकेन्दान्तरं तु यत्‌ । तदचासाधंक्ृतं वृत्त कक्ष्याकेन्द्रे प्रकल्पयेत्‌ ॥ ९७५ ॥ तेम्यां चास्यां मन्दफलसंस्कृतग्रहकेन्द्रकम्‌ । तेषु व्रिभिज्ञेयभोग: पञ्चभ्षिवां प्रकल्प्पताम्‌ ॥ ९७६ 0 इति । [ बुधशुक्रयोः स्फुटकर्मणि वेशिष्ट्चस्‌ ] बुधमध्या दिति (6809-80) -- ज्ञातभोगग्रहं वृत्त स्वल्पमन्यं महृद्‌ यदा | वृत्तस्य महत: केन्द्र कबलीकुरुते न तु ॥ ९७७ ॥। मूलम्‌ू-- 1. 0; इत्वा तु 2. 0.५७ पृथक्स्थितात्‌ 3. Cy dead for Hier �१७४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्यायः २ पडंशाभ्यां फलास्यां तु कर! कार्योडविशेषित/ । acre Fae स्वर केन्द्रे जुृकक्रियादिग ॥ ६६ ॥ एवंकृतं हि यन्मध्यं स्फुटमध्यं बुधस्य तु । रविमध्यं ततः शोध्य॑, दोःकोटिज्ये ततो नयेत्‌ ॥ ७० ॥ दोर्ज्या द्विध्ना त्रिभज्याप्ता शोध्येकर्त्रिशतो' गुणः । मन्दकणहतः सोअपि त्रिज्याप्तः स्यात्‌ सफुटो गुण/ ॥ ७१॥ वृत्तमल्पं तदा केन्द्रान्तरव्यासदलं तयो: । कक्ष्यावृत्त प्रकल्प्यं स्थात्‌ तन्‍्नेमिस्थं तथापरम्‌ ॥ ९७८ ॥ व्यासाध॑ ज्ञेयवृत्तस्य कक्ष्याकेन्द्राद्‌ प्रहावधि । कक्ष्यानेमिस्थनीचोच्चवृत्ते तत्र प्रहाभ्यये ॥ ९७९ ॥ तत्केन्द्रस्य गति: कल्प्या प्रहसम्बन्धिनी गति: । तन्नेमिस्थग्रहगतिरुच्चस्यापि प्रकल्प्पते ॥ ९८० ॥ यन्सन्दकर्ण व्यासाध॑ मण्डल बुधशुक्रयो: । भगोलकेन्द्रं तन्नेव कबलीकुरुते तत: ॥ ९८१ ॥ शैत्रन॑ नीचोच्चवृत्तं स्व! कक्ष्यावत्‌ परिकल्प्यते। मन्दकर्णकृतं वृत्त तस्नेम्यामुच्चनोचवत्‌ ॥ ९८२ ॥ अन्न एवं हि शीघ्रोच्चनीचवृत्तकलामितम्‌ 1 उच्चनोचतया प्रोक्‍तं ग्रहवुत्तं बुधाच्छयो: ॥ ९८३ ॥ कुजादेः शी त्रवत्तं तु प्रहवृत्तकलामितम_। भतो प्रहगतिज्ञेयभोगवृत्ते तु पुबंबत्‌ ॥ ९८४ ॥ कक्ष्यावृत्तस्य परिधो रविभुक्तकलामिते । मृदुकर्णवृत्तकेन्द्राकान्ते शैत्न॑ तु दो:फलम्‌ ॥ ९८५ ॥ मूलमू-- 1. ९1 _-८.३० कार्योइविशेषतः 2, 8, 0७.५ चु गि हि 3. 0. त्रिशको ध्याद्या--1, 8. वृत्तस्य �इलोकाः ७२-७४ ] द्वितीयोड्ध्याय: १७५ 80 तद्घते बाहुकोटिज्ये खाहिभक्ते फले उभे । ताभ्यां कर्ण सकुन्नीत्वा त्रिज्याप्नं दोःफलं हरेत्‌ ॥ ७२ ॥ HUAI TSANG Heed TT ATTA" | क्रमेश प्रत्षिपेजल्यात्‌ केन्द्रे मेपतुलादिगे। ७३॥ एवं शीघ्रफलेनेव dead carey | बुधः स्यात्‌ स रफुट), शुक्रोउ्प्येवमेव स्फुटो भवेत्‌ ॥ ७४ ॥ शीघ्रकर्णबवृतेनेंम्यां रविभुक्तकलामिते । धनण्ण क्रियते तन्न सर्वदा बुधशुक्रयो: !। ९८६ ॥ क्रान्तिमण्डलमार्गस्थं शैत्रं नीचोच्चसण्डलम्‌ । तन्नेमिस्थितनीचोच्चवृत्तं वलितमर्धशः ॥ ९८७ ॥ तन्मन्दकर्णवृत्तं च प्रहवृत्त च तह॒शात्‌ । तन्मन्दकर्णवुत्तस्य क्रान्तिमण्डलमार्गत: ।। ९८८ ॥ विक्षेपादर्धशों मन्दस्फुटाद्‌ विक्षेपसम्भव: । क्षेपकोटिश्च ततृत्रिज्यावर्ग भेदात्‌ पद भवेत्‌ ॥ ९८९ ॥ विक्षेपकोटिवृत्तं च क्रान्तिमण्डलपाश्वंतः । घटिकामण्डलस्येव द्ुवृत्तं परिकल्प्यते ॥| ९९० ॥ भगोलमध्याद्‌ विक्षेपकोटिमण्डलकेन्द्रकम्‌ । शीघ्रोच्चनीचव्यासार्धेनोन्नतं क्रान्तिमागंतः ॥ ९९१ ॥ समन्‍्तादिष्टविक्षेपान्तरितं च प्रकत्प्यते । शीघ्रोच्चबृत्त चेष्ठक्षेपान्तरं तद्ददेव हि ॥ ९९२ ७ तथा सति तु शीप्रोच्चनीचवृत्तस्य नेमिगम्‌ । विक्षेपकोटिवृत्तस्य केन्द्रमप्यवतिष्ठते ॥ ९९३ ॥ तन्नाद्वं शीक्रनीचोच्चमन्यत्तु प्रतिमण्डलम्‌। विक्षिप्ताविक्षिप्तनीचोच्चकेन्द्रान्तरजां कृतिम्‌ ॥ ९९४ ॥ शीक्षनीचोच्चकेन्द्रप्रहान्तरालइतौ क्षिपेत्‌ । सूल भगोलमध्यात्तदन्तरालं ग्रहस्य तु ॥ भगोलमध्यतस्तेन विक्षेपों नीयतां बुधै: ॥ ९९५॥ �१७६ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ [ शुक्रे विशेषः ] 240 मन्दकेन्द्र भुजाजीवा खजिनाशिन संयुता | 14 मनवस्तस्य हारः स्यात्‌, तद्भक्ते बाहुकोटिके ॥ ७५ ॥ अविक्षिप्ते मन्दकर्णवृत्ते तत्प्रतिमण्डलम्‌ । शीघ्रकर्मण्यथ क्षिप्ते ज्ञेयं तत्कोटिमण्डलम्‌ ॥ ९९६ ॥ तन्मन्दकर्ण विक्षेपवर्गयो रस्तरं पदम्‌! | क्षेपोल्तत्यः कर्णवृत्तेन प्रमाय पठितस्त्विहु ॥ ९९७ ॥ इष्ठक्षेपोः्प्पत: कर्णस्त्रिज्येव स्वकलामित: । प्रतिवत्तमिते कर्ण तत ऊनाधिके सति ॥ ९९८ ॥ मन्दकर्ण हतक्षेपस्त्रिज्याभक्तो भवेत्‌ स्फुट: । विक्षेपकोटिस्तन्मन्दकर्णवर्गान्‍्तरात्‌ पदम्‌ ॥ ९९९ ॥ शीघ्रोच्चनीचवृत्तं च प्रतिवृत्तकलामितम्‌ । तत्कोटिफलयुक्तोनक्षे पकोट्याश्च वर्गत: ॥ १००० ॥॥ तद्दो:फलकृति युक्‍त्वा शीघ्रकर्ण: पद भवेत्‌ । ज्रिज्याघ्नं दो:फलं येन भकतं शीघ्रविधों स्फुटमू ॥ १००१॥ शीघ्रकर्णस्फूठक्षेपवर्ग योगपद J aq | भूताराप्रहयोस्तत्तु विवरं सुश्फुर भवेत्‌ ॥ १००२॥ व्िज्याध्नस्फुटविक्षेपस्तेन भक्तो ह्यतिस्फुट: । मन्दस्फुटात्‌ स्वपातोनाद्‌ दोर्ज्पासन्त्यक्षे पताडिता ॥॥ १००३ ॥ त्रिज्यया विहता भूयों मन्दकर्णेन ताडिता। भूताराग्रहयोरन्‍्तराप्त: क्षेपस्ततो भवेत्‌ ॥ १००४॥ मन्दस्फूटाओं विक्षेपों यद्‌ भूताराग्रहान्तरम्‌ । तयोरानयनोपायोःप्येवमेव ज्ञशुक्रयो: ॥ १००५ ४७ किन्तु क्षेपोईस्तिमः शीक्रवृत्तेन पठितस्तयो: । अल्पत्त्वान्निजवृत्तस्थ शैन्नान्त्यफलबत्‌ सदा ॥ १००६ ७ व्यादया--1, A, adds here Wat �इलोक: ७६ ] द्वितीयो5ध्याय: eee स्यातां, मन्दफले तस्य दोःफलं च स्वमध्यमे । 'कृत्वाउविशेषकर्ण च.' क्रियतां शीघ्रकम च ॥ ७६ ॥ ततस्त्रिज्याहत: क्षेप:' ज्ञेप्नोपत्यफलभाजित: । स भूयों मन्दकर्णध्नस्त्रिज्ययेव समुद्धृत1 ॥ १००७ ॥ तन्मन्दकर्णयो: क्षेपकोटिवर्गान्तरात्‌ पदस्‌ । तच्छीघ्रकर्णयोवंर्गेक्यपदं भूग्रहान्तरम्‌ ॥ १००८॥ क्षेपकोटीहतं शी घ्रवृत्तत्रिज्याहतं तयो: । शीघ्रकर्णोडपि तद्दोःकोटिफलक्षेपकोटिभि: ॥। १००९ ॥ [ गोलसारगतं स्फुटकर्म ] गुरुभिः स्फुटकर्मेत्यं गोलसारे प्रदशितम्‌ ॥ १०१० ॥ “विवितविहृद्धमवृत्तप्रसिता प्रहतत्तदुच्चविवरभुजा | वेधग्रहवलयो ज्भूवलिप्तामिर्मोयते, भिदा च तयो: ॥ १०११ ॥ कक्ष्यासण्डलसध्यस्वमन्दवृत्तस्थबाहुको टिस्याम्‌ । भरुतिवृत्तप्रमिताष्यां तन्‍्मानेनात्र मौयते कक्ष्या ॥ १०१२ ॥ स्फुटभुजकोटिभ्यां वा परिधिर्व्यासाधंतोईपि तन्‍्मानम्‌ । श्रतिवृत्तमिदं क्षिप्तं ह्यत्रत्यगप्रहवशाद्‌ यत: क्षेपः ॥ १०१३ ॥ तत्नापि स्वप्रमित: क्षेपो, न तु योजन: समानतया । हेन म कर्णेनाप्य:, प्रसित:* स हि कक्ष्यया सदा समय।' || १०१४ ॥ 4 एतत्कक्षयाशैन्ने क्षिप्तेडस्सिन्‌ कोटिमण्डल a aa: 1 कर्णप्नतिज्याप्तक्षेपभुजासान्दकर्णको टिकया ॥ १०१५ ॥ मूलमू-- !. ब्यावया--1. 3. 5. Bode २३ Cy, Fal for Hat 2, 58. 0, ७ कर्णश्च 8. हतक्षेपः 2, 8. भिदापि तयो: A. om, & 4. A.B. Hapl. om. of 7 8. कर्णेनाप्रमित: 6, 58. समा समया �१७८ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे . [ श्रष्याय; २ दिध्ना दोरज्या त्रिभज्याप्ता त्याज्या उस्पैकोनषष्टितः । am, सोउपि स्फुटीकार्यों मन्दकर्णेन पूवंबत्‌॥ ७७॥ विह॒गध्न मवलयांशेरुदितात्‌ परिधेः फलाभ्यां च। साध्य: कर्णस्‌ू, तेन त्रिज्याध्ना बो:फलात्तु विवरभुजा ॥ १०१६॥ एवमिह स्फुटसिद्धिद भ्यासे वारजीवसन्दानाम्‌ । भूप्रहविवरक्षवर्णे कोटिः कर्णो भुजोक्तविक्षेप: ॥ १०१७ ॥ सेव भुजा त्रिज्याध्ना भूग्रहविवरोद्धृता स्फुट: क्षेपः । सन्दश्रुतिनिष्नोडसो सान्‍्द: क्षेपो विभज्यतेड्नेन ।। १०१८ ॥ विदितग्रहवलयमितात्‌ परिघधेव्यासार्धतो5३थवा कर्ण:। तस्य च कोटित्वेउत्न क्षेपो मान्दों भुजा तत: स्पष्ट: ॥ १०१९ ॥ प्राग्वन्भन्दफलेन स्वमध्यमं स्पष्टसत्न बुधसितयो:! । तत एवं च॒ विक्षेप: पुनः स्वशी प्लोच्चयोविपर्यासः ।। १०२० ॥ अल्पतया कक्ष्याया: शैक्नाद्‌ वृत्तात्‌ तदा5ऋहत्य। सन्दश्रुतिविक्षिप्त्यो: कोट्या त्रिज्याहृतं सुफुटं afag uw १०२१॥ क्षेपो विबुधेः पठितास्त्रिज्यानिष्नोध्त्यफलभाज्य: । भूप्रहविवराधं॑मिहाप्यन्यो प्राह्म:' स्फुटश्च तत: ॥ १०२२ ॥ शीघ्रफलेनंव रवेः संस्कृतमिह मध्यम स्फुटं तु तयो:। स्वक्षितिविवरघ्न॑ तद्‌ योजनमपि केवलान्त्यफलभाज्यम्‌ ॥ १०२३ ॥ बहुकारणगतिकत्वादेवं नियता ग्रहा भगोलगता: । कतमेन चिदेवेषां' ज्ञेयः कालस्तु तब॒गति: कालात्‌ ॥ १०२४॥ इत्यन्योन्याश्रयता5प्यसकृत्कियया निराक्ियते । सम्समयत्वात्‌ प्रवहश्रमणस्यानेन ते परिच्छेद्या: ॥ १०२४५॥॥ मुलमू-- 1. 0, .6.३० शोध्या शि त्याज्या व्याद्या--1. 8. सितबुधयो: 2, ८. भृग्रज 100 पठित 3. ८, ग्रह्य णि प्राह्मः 4, 8, चिदेतेषां �श्लोकौ ७८-७९ ] द्वितीयो«्ध्याय: १७९ गुणः स मन्दकर्णप्नस्त्रिज्याप्तस्तस्य च स्फूटः । अशीत्याप्ते श्रुजाकोटी, तद्ध्ने शीप्रफले भगो! ॥ ७८॥ न ut दोःफलं त्रिज्यया हत्वा शीघ्रकणहत॑ भृगो! । चापित॑ भास्वतो मध्ये संस्कुर्यात्‌ सः स्फुटः सितः ॥ ७६ ॥ घटिकापक्रम सण्डलयोगश्चलतीह पुर्वपश्चिमयों: । रवितमसो: सुत्रेणोद्गच्छति चन्द्रोच्चतो भगोलो5पि” ॥ १०२६॥ है (गोलसार:, ३.१४-३०)? [ ग्रहाणां स्फुटीकरणवासना | इह विप्रतिपन्नेशु प्रहाणां स्फुटकर्मणि । . स्फुटहयेन दृक्‍्तुल्यास्ते यथा स्युस्तथोच्यते ॥ १०२७ ॥ स्फुटकर्म द्विधा प्रोक्तं मन्दशी क्रविभेदत:* । सन्दान्त्यफलनीचोच्चवृत्ते भुक्तिश्व सध्यमा ॥ १०२८ ॥ प्रतिमण्डलकर्णश्च प्रतिवृत्तकलामितः । प्रतिमण्डलकर्ण: स भिन्‍नरूप: प्रतिक्षणम्‌ ॥ १०२६ ॥ व्रिज्यातुल्यस्तथाप्येष: स्ववृत्तप्रमित: सदा । प्रतिमण्डलकर्णान्त्यफलयोर्न्पायसास्यतः ॥॥ १०३० ॥ भेदः परस्परायत्त: कृतो यत्राविशेषणात्‌ । अन्त्यं फल त्रिजीवाघ्न॑ तेन क्रणेंन संहृतम्‌ ॥ १०३१ ॥ प्रतिवत्तमितं तस्मात्‌ कर्णवृत्तमितं भवेत्‌ । स्ववृत्तप्रमितः कर्ण: प्रतिवत्तकलामितात्‌ु ॥ १०३२ ॥ यादृगंशाधिकोन: स्यात्‌ तादृगन्त्यफलं ततः। कर्णान्त्य फलयोर्बुद्धिक्षययोर्न्पायसास्यत:4 ॥ १०३३ ॥ इति । व्यख्या--1. 2, 3. A. B. C. om. TH, but restored from Golasara. The references are to the Go/astra of Nilakantha Somayaji, ed. by K.V. Sarma, (Hoshiarpur, 1972), A, sea: 4, ९. साम्यता � 450 सब्याख्ये तस्तसंग्रहे [ श्रध्यायः २ गेनास्योन्याभ्यत्वेन सन्‍्दकर्णो$विशेष्यते । मस्वकर्णानत्यफलयोस्तत्न तुल्यस्वभावयोः YORE तिज्याहतं फर्णभवतत प्राप्यमेष फल सदा । अतो! यथागतं सन्‍्दफल कार्य तु सध्यमे॥ १०३५॥ प्रतिवृत्तप्रसित्यर्थ प्राग्‌ यत्‌ करों कलासितस्‌। मन्दकर्णेन ग्रुणितं पुरस्तात्‌ त्रिज्ययोद्धृतम्‌ ॥ १०३६॥ तद्‌ भूयस्त्रिज्ययाध्यस्तं कार्य कर्णोद्धृत प्रहे । श्तत्प्राच्यात्‌ क्ेवलान्मन्द*फलान्न तु विभिद्यते ॥ १०३७॥ शैप्रनीचोच्चवत्तस्य प्रोक्तत्वात्‌ प्रतिमण्डले । ह मन्दकर्ण तु कतंव्ये शेत्रे कोटिभुजाफले ॥ १०३८॥ यहा मन्दस्फुटाच्छी प्रोच्चोनात्‌ फोटिसुजाफले । क्रिज्यया गुणिते भूयो मन्‍्दकर्णविभाजिते ॥ १०३६ UM स्थातामुभे तु ते मन्दकर्णवृत्तकलासिते । स्ववृत्त प्रसिते त्विज्यातुल्ये कर्ण समानयेत्‌ ॥ १०४० ॥ तत्कोटिफलयुक्तोनत्रिज्याया मृगककितः । दो:फलस्थ च वर्गेक्यात्‌ शीघ्रकर्ण: पदीकृत: ॥ १०४१॥ प्रतिबृत्तमिते शैत्नबाहुकोटिफले उसे । त्विज्याहते कर्णपक्षे कर्णवृत्तमिते यतः ॥ १०४२॥ कर्णवुत्ते सदा त्रिज्याव्यासार्थे परिकल्पिते । शैघ्रदो:कोटिफलयोस्त्रिज्यागुणितयोरिह ॥ १०४३ ॥ कर्णेन हृतयोभेदो यः प्राच्यात्तु| फलद्यात्‌ । मन्‍्दकोटी फलेनापि स तु शक्यक्रियो भवेत्‌ ॥ १०४४ Nt ज्रिज्यातो मन्दकर्णेस्थ तत्कोटिफलतो Firat | मन्ददोःफलवर्गेण भेदोउत्यल्पो भवेद्‌ यतः ॥ qovR व्याख्या--1. C. aa 2. 58. तत्‌ प्राप्यात्‌ 3. ८. केवलं मन्द 4.8. ०, कर्ण 5. B. Hapl. om. of the line. 6. 38. 3, प्रात्यात्तु ~ �श्लोक: ७९ ] द्वितीयोध्ध्याय: १५१ सनन्‍्दकोटिफलाध्यस्ते शीक्रकोटिभुजाफले । भनन्‍्वकर्णविभक्तेन युक्‍्तहीने! उ्े स्फूटे ॥ १०४६॥ गुणहारकयोरभेंदों मन्दकोटीफल यत: । गुणहारकभेदघ्नाद्‌ गुण्याद्‌ हारहतं फलम्‌ ॥ १०४७ ॥ गुणकारे5धिके गुण्पे क्षेप्यं हारेडधिके त्यजेत्‌ 1 मन्दकर्णवशादेवं तत्कोट्या नीयते भिदा ॥ १०४८॥ शेप्न दो:फलतस्तत्र मन्दकोटीफलाहतात्‌ । त्रिज्यया विहतो मन्ददो:खण्डः शैघ्रचापके ॥॥| १०४९ ॥। चापखण्डेस्तु यावद्धिस्तुल्यं तच्छीत्नदो:फलम्‌ । तावता” मन्ददो:खण्डा लप्यन्ते नियमेक्यतः ॥ १०५० ॥ क्षोटिज्यात्रिज्ययोर्यावृडः नियमस्तादुगेव हि । चापखण्डसमस्तज्याबाहुखण्डज्ययो रपि ॥ १०५१ ॥ मन्दकोटीफलेनातो गुणिताच्छीघ्रदो:फलात्‌ । सन्दकर्णोद्धृुतो भेदस्तदीयो मृदुदो:फलात्‌ ॥ १०४२ ॥ सिध्येत्‌ तदर्थ प्रागेव मध्यमे शीघ्रदो:फलम्‌ ॥ पश्चान्मन्दफल कुर्यादन्ते शीघ्रफल तथा ॥ १०४३ ॥ मन्दकर्णवशाद्‌ भिन्‍ने ततः शीघ्रफल स्फूटस्‌ । स्थादेतन्मन्दकर्णोउत्र यदि त्रिज्यासमों भवेत्‌ |॥ १०५४॥॥ ad, भैदाचछुतेमन्दबाहुकोटी फलद्रयात्‌ 1 सत्यं, तथापि कर्णोडसौ तिज्यातुल्प: प्रकलप्यते ॥ १०५५ ॥ स्पादेतन्मन्दकर्णोउत्न विदिते शीघ्रदो: पृथक । पृथडमन्दफले चापि केवले विदिते त्विदम्‌ ॥ १०५६ ॥ तदभावे कर्थ कार्यमित्यं मन्दफल बुधे: ॥॥ सत्यं, तथा तदज्ञानात्‌ को दोष:, को गुणोधन्यदा ॥ १०५७ ॥ ब्याख्या--1. 8. युतहीने 2. ८. तावतां 3. B. Gap left for Jay �१८५२ सव्याख्ये तम्तसंग्रहे [ भ्रध्यायः २ ननु शीक्रफलांशस्य स्वण्णंत्वं शीघ्रकेन्द्रतः ॥ न मन्दकेन्द्रवशत इति दोषों महान्‌ भवेत्‌ ॥ १०४८ ॥ सन्दकोटीफलायत्तस्ततन्र शीघ्रफलांशक: । संस्कार: शीघ्रकर्णन दोषोउन्यस्तदभावतः ॥ १०५९ सत्यं, स पुनरेतादुइमृदुदो:फलसंस्कृतात्‌ । eve. शीघ्रदोःफलतो नीताद्‌ दोष: प्रतिसमाहित? ॥ १०६० ॥ तदेतद्‌ विशदीकतु' स्फूटयुक्तिनिरूप्यते । सन्दकर्णवशाद्‌ भेदः शीघ्रबाहुफलस्थ य: ॥ १०६१ ॥ कुतशी प्रफलान्मन्दफले नीते कृत: स तु। यदेतन्मन्दकर्णेन हियते त्रिज्यया ge? ॥ १०६२ ॥ सनन्‍्दकोटिफलघ्नात्तन्मन्दकर्णाप्तसंस्कृतम्‌ ' त्रिज्याहतं मन्‍्दकर्णहतं सम्पद्यते फलम्‌ ॥ १०६३ ॥ मन्दकोटिफल हूत्र त्रिज्याकर्णान्तरं यतः । मृदुकोटिफलाभ्यस्तत्रिज्यया चेद्‌ विभज्यते ॥ १०६४ ॥ सन्ददो:खण्ड एव स्याच्छेत्रदोश्चापसम्मिते । शैघ्रदो:फलचापं हि तत्कृत्स्नज्यात्र कल्प्यते ॥ १०६५ ॥ यादृड्नियमसश्षित्य त्रिज्याकोटिफले स्थिते । तादूइनियमत: कृत्स्नज्यादो:खण्डो व्यवस्थितो ॥ १०६६ ॥ त्रिज्येव मन्दकर्ण: स्थादभेदेनात्र कल्पित: । तत: शीघ्रफलाभिन्नां मन्‍्दकोटिहतां हरेत्‌ ॥ १०६७ ॥ कृत्स्नज्यां मन्‍्दकर्णेन मन्ददो:खण्डसिद्धये । कृतशी प्रफलान्मध्यात्‌ कृतं चेन्मन्ददो:फलम्‌ 1 १०६८ ॥ तत्रत्यों मन्वखण्ड: स्थावित्याचार्या व्यवस्थिता:* 1 तत: शीघ्षफल मन्दकर्णायत्त भवेत्‌ स्फुटम ॥ १०६९ ॥ तत्न केवलमध्याद्यद्‌ आनीत॑ मन्ददो: फलम्‌ । छृतशी प्र फलाद्‌ यच्च फलयोरन्तरं तयो: ॥ १०७०॥ व्यास्या--1. (८. समादह्ितिम्‌ 2. Mss, gary 3. ९. त्याचार्यव्यवस्थिला: �श्लोक: ७९ ] fadtatseara १८३ मसन्दकर्णवशायातं शेप्रवृद्धिक्षयात्मकस्‌ । तत्‌ केवले शीघ्र फले कृत्वा त्रिज्याहतं पुन: ॥ १०७१ ॥ शीघ्रकर्णेन विह॒तं मध्ये कार्य यथाविधि । कुर्याद्‌ गुणहरो त्रिज्याकर्णाम्यां वा प्रथक्‌ तयोः ॥| १०७२ ॥ योगमिदो पुनः कार्याविति केचिद्‌ व्यवस्थिता: । तत्र केवलशी ध्रस्थ त्रिज्यया गुणनं पुनः ॥ १०७३ ॥ शीघ्रकर्णेन हरणं स्पष्ट प्रहितादिषु । येनेदं हरिदत्तेन! पठित॑ नियतं सदा ॥॥ १०७४ ॥ सन्वकर्णवशो भेदस्तत्न शीत्रफलस्य यः । गुण त्रिमगुणे तस्य शीघ्रकर्ण च हारके || १०७५ ॥ शीघ्रकोटा ह॒तं प्राग्वद्‌ गुणहारान्तरात्मना । शीघ्रकर्णेन बिह॒तं कुर्याच्छीप्रफलं तु तत्‌ ॥ १०७६ ॥ तन्मन्दफलभेदाख्यसमस्तज्यास्वरूपके । शीघ्रकेन्द्रेषथ तद्ाहुफलखण्डो भवेत्‌ स्फुटम्‌ ॥ १०७७ ॥। यः पुनस्तत्र मन्दश्रुत्यधीनः शीघ्रखण्डकः? । शी प्रकेन्द्रवशान्मन्दस्फुटे कार्याइस्थ संस्कृति: ॥ १०७८ ॥ न मन्दकेद्रवशतस्तस्थ युक्‍ता धनर्णता । नंतन्मन्दभुतिवशात्‌ क्रियमाणों न बृष्पति ॥ १०७९ ॥ यथा हि सन्दकर्णोत्य: शी क्रवृद्धिक्षयात्मक:४ । स्‌ पुनर्सन्दकर्णस्य त्रिज्योनाधिकतावशात्‌ ॥ १०८० ।॥। धनर्ण भूतोइसो मन्दकेन्द्रे ककिमृगादिगे । स तु प्राकृतशैप्रस्य कृते” मन्दफले ga: १०८१ ॥ तथाहि धनभूतं तद्यदा शीघक्रफलं भवेत्‌ । तन्मेषादों मन्दफले मन्दकर्णमहत्त्वतः qos? I व्याद्या--1. 3. 5. 8, हरदत्तेन 2. ८. बण्डत: A.B. defer: 4. ८. तथा हि 8. क्षयापह: 6. A. sat �aay सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ तदायत्त शैघ्नफल स्वल्पं स्थादन्यशेप्रतः ॥ सन्दकोट्यागतं शीघ्रफल त्थाज्यं स्वमध्यतः ॥ १०८३॥ raed wane चापि तद्योगस्त्यज्यते ततः । ततो' मन्दवशात्‌ ठस्माच्छीघ्रस्योक्ता धनर्णता ॥ १०४८४ ॥ कर्व्यादिगे सन्‍्वकेन्द्रे तत्कर्णस्याल्पतावशात्‌ । HARE MTG स्पादन्‍्यतो महत्‌ ॥| १०८५ ॥। धन यद्यपि तन्मन्‍्दकेन्द्रकोटयात्मके सति । अर्ध्वोध्वें तद्भुजाल्पत्वाद्‌ धनत्वे पर्यवस्यति ॥ १०८६॥ तुलादो मन्दकर्णस्य स्वल्पत्वाच्छीघ्रजं महत्‌ । सान्दं धनं च तत्केन्द्रात्‌ ततोषत्रापि धनर्णता ॥ १०८७ ॥ मन्दकेन्द्रात्‌ ततस्तत्राप्युचिता तद्धनर्णता । सुगादो मन्‍्दकर्णस्य महत्वाच्छेप्लमल्पकम्‌ ॥ १०८८॥ कोटित्वान्मृदुकेन्द्रस्य धनत्वेषपि फलत्यूणम्‌ । सन्वकेन्द्राद्धनर्णत्वमेवं शी घ्रफले5प्यूणे ॥ १०८९ ॥ अतः शीघ्रफल पूर्व कार्य केवलसध्यमे । अतो मन्दफलं मध्ये केवले शीघ्रजं तत:र ॥ १०९० ॥ कृतमान्दे तु कर्तंव्यं इति खेटस्फुटत्रयात्‌ । सन्दकर्णो5थ/ तत्त्निज्यायोगार्ध कल्प्यते यदा ॥ १०९१ ॥॥ सन्दकोटीदलं तत्र गुणकारोप्थ, हारकः । कर्णत्रिज्यायुतिदलं, सर्वमन्यत्तु पूवंबत्‌ ॥ १०९२॥ तत्न शीघ्रदलं क्रृत्वाः पुनर्भन्दफल aaa | सध्यकोटबर्धवशतः शी त्रवृद्धिक्षया यत:” ॥ १०९३ ॥ अतः शीघ्रफलस्यार्ध॑ क्रियते प्राक्‌ तु मध्यमे । यवा मन्दश्रुतिस्त्रिज्याभेदार्धवशतो द्यो: ॥ १०९४॥ व्याय्या--1. 9. 029 0 ततो 2, 358. शीघ्रगं 3. 8. तथा 4. ८, मन्दकर्णेड्य 5. C. year 6. A.B. aa: �wits: ८० ] fadtatseara: १८५ [ प्रहाणां दिनभुक्त्यानयनम्‌॒] श्वस्तनेःचतनाच्छुद्टे वक्रभोगो5्वशिष्यते । विपरीतविशेषोत्थश्चारभोगस्तयोः स्फुटः ॥ ८० ॥ स्ातां वृद्धिक्षयों मन्दक्ञी प्रनीचोच्चवृत्तयो: । तवा went शीघ्रफल च॒ त्रिज्यया हते ॥ १०९५॥ हरेन्मन्दश्रृ तित्रिज्यायोगार्धेच फले स्फुटे । स्थातामुभे यतो सन्दकर्णवृत्तकलामिते ॥| १०९६॥। aa arene Hed wed ets पुनः । व्विज्याकोटिफलाध्यां तत्कर्णानयनपुर्वेक्म्‌ ॥ १०९७॥ व्विज्यया निहतं कर्णभकत चापीकृत पुनः । कृतमान्दे तु कततंव्यमेवं सिद्धचेत्‌ स्फुटद्यात्‌ ॥ १०९८ ॥ सन्दकर्णोत्थसंस्कारानपेक्षं वा फलद्यम्‌ । चापीकृत्य पठेत्‌ ताश्यां कुर्यात्‌, स्फुटचतुष्टयम्‌ ॥ १०९९ ॥ Arad मध्यमे कुर्यान्नीतं शीघ्र दल ततः । मध्यमे कृतमान्दाधें' कृत्स्नं सन्दफल तत: ॥ ११०० ॥ आनीतकेवले मध्ये कुर्याच्छी प्र फल॑ तत: । छत्स्नं तत्कृतमान्दे तु सिद्धचत्पेवं स्फुटग्रह: । अत एवोक्‍्तमा चार्य रित्थं स्फुटचतुष्टयम्‌ ॥। ११०१ ॥ एवस्तन इति (80)-- स्पष्टम्‌ इत्येष परक्रोडाबासद्विजवरसमी रितो योडर्थ: । स तु तन्त्रसंग्रहस्य प्रोक्तोष्ध्यायो द्वितीयोहभूत्‌ ॥ ११०२ ॥ [ इति तन्त्रसंग्रहस्य पद्व्याख्यायां युक्तिदीपिकायां स्फुटप्रकरणं नाम द्वितोयोऽध्यायः ॥ ] व्याद्या--1, 2४. ८. मन्दार्थे 2. A.C. om. the colophon, B, reads: इति तन्‍्त्रसंग्रहव्याब्यायां द्वितीयोऽध्यायः । ह० सं० २४ </poem> ==अथ तृतीयोऽध्यायः == <poem> छायाप्रकरणम्‌ [ शङ्कुस्थापनम्‌ ] शिलातलेऽ।5पि वा भूमो समायां मएडलं लिखेत्‌ । तन्मध्ये स्थापयेच्छडकूं कल्पितं दादशाहुगुलम्‌ ॥ १॥ [ मङ्गलाचरणम्‌ ] यत्सेबनत: सद्यो लभते मूफो5पि वावदूकत्वम्‌ । कर्प रामलगात्ों सरस्वतीं तां नमस्थामि ॥ १॥ अर्कादीनां स्फुटविधिमित्थं प्रोच्य सविस्तरम्‌ । अथाध्यायान्तरं वक्ष्ये दिककालादिप्रसाधकम्‌ ॥ २॥ शिलातले इत्यादि (1-7०) [ भू-वायु-राशि-गोलसंस्थानम्‌ ] “समघनबुत्ता भूमिः स्वयेव शक्‍त्या धृता मृदादिमयी । ज्योतिर्गोलकमध्ये बिर्भात विश्वं समन्‍्ततो वस्तु ॥ ३ ॥| ब्रव्याणि गुरूणि यत: पतन्ति भूमो समन्‍्ततो नभसः 1 we Ua adel भूस्तस्मात्‌ प्रतियोगिनी दिगुर्ध्वा्या ॥| ४ ॥ कतिपययोजनपरिमितम्‌ अतः समन्ताद विहायसि विहायः । अमति हथूध्व॑ वायु: प्रवहास्यों श्रामयन्‌ विहगान्‌ ॥ ५॥। तत्न भ्रमन्ति यत्र क्रमेण दृश्यानि भानि सर्वाणि । पाश्वेस्थे ध्रुवतारे! निरक्षसंज्ञो भुवि प्रदेश: सः ॥ ६ ॥ a व्याद्या--1, ४. पाइवेस्थप्रुवतारे १८६ �श्लोक: १ ] तृतीयो&5्ध्याय: qe घटिकासण्डलसाहुस्तत् यदधऊध्वंगं श्रमव्‌ वृत्तम्‌ । अभितो$पि च तद्‌ भ्रमतां भवन्ति नाना ध्रवा छूवृत्तानि ॥ ७॥ प्रत्यप्‌ श्रमति भचक्र मेधीकृत्य श्रुवो नियतम्‌ । चक्रकलासमसंख्ये: प्रवहेण भ्राम्यते च TT ATT Ws ॥ द्वादशराशिविभक्तो भगोल इह, तस्थ सध्यवलयं यत्‌ । अपयात॑ घटिकाख्याद्‌ तदर्धश: सौस्ययाम्पदिशों: ॥ ९॥ तत्समतियंग्वलय: प्रविभज्यन्तेउत्न राशिभागकला: । यत्र क्वापि च दुष्टं ज्योतिमेषादिराशिंगं तस्मात्‌ ॥| १० ॥ लग्नव्यवहारस्तु भ्रमद्भगोलस्थमध्यवृत्तवशात्‌ । स्वाधिष्ठितात्‌ तथोद्यति भिन्‍ने राशावुड्‌दयो5पि भवेत्‌” ॥| ११ ॥ (गोलसारः, २.१-६) “प्रत्यग्‌ ध्मतां तेषां दिनाधंवलुप्त्ये प्रकल्प्यते स्थायि । बलयमुदरदक्षिणत: समपाश्व॑स्थं च दिवसनिशो: ॥ १२ ॥ एवं निरक्षदेशजमुन्मण्डलमवरनिज ततोडन्यत्र 1 सममण्डलसपि भिन्न घटिकावृत्तात्‌ स्वदेशवशात्‌” ॥ १३ ॥ (गोलसारः, २.१४-१५) “घटिका [ पक्रम ]/मण्डलयोश्चलतीह पूर्वपश्चिसयो: । रवितमसो: सुत्रेणोद्गच्छति चन्द्रोच्चतो भगोलोइपि” ॥ १४॥ (गोलसारः, ३.३०) इति भू-वायु-राशीनां गोलसंस्थानमीरितम्‌ । फऋान्तिसण्डलतो याति प्राइमुखं भास्करोउन्वहम्‌ 1 १५॥ अपक्रान्तं च घटिकावृत्तात्‌ तत्सौम्पयाम्ययो: । समोपरि निरक्षेषु घटिकामण्डल भवेत्‌ ॥ १६ ॥॥ समतियंग्गतं तस्माद्‌ दक्षिणोत्तरमण्डलम्‌ । चतसृष्वषि विक्वन्यन्मण्डलं स्वस्तिकोज्ज्वलम्‌ ॥ १७ ॥ sareat—1. A, B,C. om. 74, which has been restored from Golasara. �ass सव्याख्ये- तम्त्नसंग्रहे [ प्रध्यायः 3 [ पूर्वापररेखा ] तच्छायाग्र॑ स्प्शेद्रश्न वृत्ते! पूर्वापराह्ययो! । . तत्र बिन्द्‌ निधातव्यों बृत्ते पूर्वापरामिधी ॥ २॥ मेदात्‌ पूर्वापरक्रान्त्योश्छायाकर्णाइगुलाहतातू । . लम्बकाप्तं पू्वबिन्दोर्नीत्वा कार्योउत्र सोडयनात्‌ ॥ ३॥ [ याम्योत्तरादिरेखाः | मध्यं ऋत्वा तयोर्बिन्द्रोस्तुल्ये वत्ते समालिखेत । तत्संश्लेषोत्थमत्स्पेन ज्ञेये याम्योत्तरे दिशौं ॥ ४॥ निरक्षे घनभूमध्यपाश्व॑स्थं क्षितिज भवेत्‌ । वक्षिणोत्त रसम्पातह्ये यस्य श्रुवो स्थिरों ॥ १८ ॥ अध्वेस्थात्‌ स्वस्तिकाद्‌ यास्‍्ये सौस्ये चाधोगतादपि। चतुविशतिभागान्ते भवति क्रान्तिमण्डलम्‌ ॥ १९ ॥ भिद्यते येन वृत्तेन प्राक्‌ पश्चात्‌ स्वस्तिकद्यस्‌ । सोस्‍्यगोलोउस्य सौस्‍्यार्ध याम्यगोलस्तथेतरत्‌ ॥ २० ॥॥ सध्ये सोस्यायन यस्य घटिकावृत्तसंयुति: 1 सध्ये याम्यायनं चान्या राशिषट्कं यदन्‍्तरम्‌ ॥ २१॥ घटिकावृत्तमागेंण श्राम्यति प्रवहोडन्वहम्‌ । पश्चान्मुख: समजवो ग्रहर्क्षाणि समीरयन्‌ ॥ २२॥ [ दिगवगसनप्रकारः ] तत्नायनवशात्‌ सौस्ययाम्ययोगेच्छतो रवे: । समपूर्वापरे स्यातां छायाग्रे नेष्टसण्डले ॥ २३ tl प्रवेशनियंत्समयक्रान्तिभिदेन भेदतः । सिन्‍नकालरविक्रान्तिविवरोत्ये फले कृते ॥ २४॥ �इलोकौ ५-६ ] तृतीयोध्ध्याय: १८९ तद्व॒त्तमध्यमत्स्येन पूर्वापरदिशावपि । दिड्मध्यमत्स्यसंसाध्याश्चतल्तो विदिशोडपि च॥ ४॥ [ अधऊध्वदिगवगसनस्‌ | अधऊध्यंदिशौ ज्ञेये लम्बकेनेव नान्यथा ॥ ६०॥ शकया कल्पयितु तत्र समपूर्वापरस्थिति:। इष्टसण्डलनेमिस्थच्छायाग्राहगुलवर्गतः ॥ २५ ॥ तच्छडक्वडगुलवर्गाढ्या छायाकर्णपद TAT | छायाकर्णहतं कालद्वितयापक्रमान्तरम्‌ ॥ २६ ॥ लस्बकेन हरेल्लब्धं तद्वृत्ते क्रान्तिजं फलम्‌ । तेनायनवशान्तेयं प्राच्यां छायाप्रमन्न तु ॥ २७॥ अयनव्यत्ययात्‌ पश्चाच्छायाग्रं वाथ मण्डले । समपुर्वापरं येन छापाग्रद्वितयं भवेत्‌ ॥ २८ ॥ छायाप्रद्वितयस्पृष्टं सूत्र प्रागपरं ततः । समतियंग्गतं सूत्र ततः स्थाद्‌ दक्षिणोत्तरम्‌ ॥ २९ ॥ ननु लम्बेन सिद्धेन कर्तव्यं क्रान्तिजं फलस्‌ । विषुवद्दिनमध्याह्नच्छायातोष्प्पक्षलस्बको ॥ ३० ॥ तयोलंस्बाक्षयो: सिद्धिदिक्परिच्छेदपुरविका । स पुन्लस्बकाधोननिजक्रान्तिफलान्तरात्‌ ॥ ३१॥ इति यत्तदुपायेईस्मिंश्चक्रग्रस्ततया भवेत्‌! । ततोध्यनान्ते मध्याहने दिनपूर्वापराक्लयों: ॥ ३२ ॥ तुल्यकालान्तरितयो: समपूर्वापरं भवेत्‌ । छायाग्रद्वितयं ऋान्तिफलेनवान्यदा सदा ॥ ३३ ॥ भानामस्तोदयाभ्यां वा समपूर्वापरे दिशों ज्ञातव्येट :तद्विपर्यस्तसुत्रतो दक्षिणोत्तरे ॥ av ब्याख्या--1, 8. चक्रकग्रस्तका भवेत्‌ 2. &- यातव्ये �१९० सव्याख्ये तस्तसंग्रहे [ प्रध्यायः [ विषुवच्छाया ] एकसत्र'गता च्छाया यस्मिन्नहथुदयास्तयो! ॥ ६७ ॥ मध्याहे विषुवाख्यः स्यात्‌ कालस्तस्मिन दिने यतः तस्मात्‌ तद्िनिमध्याहच्छाया AGT मता ॥ ७॥ s सुत्राधतो5धिकव्यासतदभ्रस्थितकेन्द्रयो: । वृत्तयोनेंसिसम्पातद्वितयाज्जायते झषः।। ३५ ॥ व्यस्तसूत्र॑ भवेत्तस्थ मुखपुच्छविनिस्सृतम्‌ । दिशश्चतत्रो विज्ञेयास्ततोधन्या विदिशोषपि च॥ ३६ ॥ गुरुद्रव्यनिबद्धाग्रं सूत्र यत्रावलस्ब्यते! । यतो वा तद्शाद्‌ वेचेवाधउध्वंदिशो: स्थिति: ।| ३७ ॥ इति । [ विषुवच्छायाबासना ] एकसूत्रगतेति (60-7)-- क्रान्त्योभिन्नदिशों: साम्यं सायनास्तोदयाक्कयो: । यस्मिन्नहनि तत्रार्को मध्याहने बिषुवं व्जेत्‌ ॥ ३८॥ नान्यदास्तोदयक्रान्त्यो विदिशोर्भेद्सस्भवात्‌ । एकसूत्रगता च्छाया तत्न स्थादुदयास्तयो: ॥ ३९ ॥। इष्टशड्भीयंत: केन्द्र सूत्रेईस्मिन्‌ प्रतितिष्ठति । aa सध्यन्दिनच्छाया कथ्यते विषुवत्प्रभा ॥ ४० ॥ छायाशइक्‌ भुजाकोट्यो तत्र कर्ण ततो नयेत्‌ । अक्षलम्बकयो: सिद्धिस्तेस्त्रिज्याकर्णतो भवेत्‌ ॥ ४१ ॥ fat मूलमू-- 1. 9, एकत्सुत्र ; 2५_७.४_० एतस्सूत्र व्यासद्या--1. 8. लम्बते �इलोका; ८-१० J तृतीयोअ्ष्यायः १९१ [ छायाशड-कुकर्णानां सम्बन्ध: ] तच्छढुकुवर्गसंयो गमूल॑ कर्णो,5सय वर्गतः । RA Te, Yet छायाशढूकुर्विपयेयात्‌ ॥ = ज्ञेयों दोःकोटिकरेंषु द्ाभ्यामन्यो5खिलेष्यषि sa Ul [ अक्षो लम्बश्च ] छायां ता त्रिज्यया हा सकरेंन हरेतू, फलम्‌ ॥ &०॥ अक्षजीवा, तथा शदूकुं कृत्या लम्बकमानयेत्‌ ॥१०४॥ तच्छड्कुवर्गेति (8-11)- [ छाइकु-च्छाया-फर्णयो: सम्बन्ध: | समतियंग्गतत्वेन च्छायाशडूववो: परस्परम्‌ । दो:कोटिरूपता, कर्णस्तयोवर्गयुते: पदम्‌ ॥॥ ४२ |। दोःकर्णयोवर्गभिदाव्‌ यवि वा कोटिकर्ण यो: । मूल कोटिभुजा[ बित्थ॑ं ]! द्ाभ्यां तदितरोन्नय: ॥ ४३ ॥॥ [ दृग्गोलच्छायात: अक्षलम्बकौ ] त्रिज्यया विषुवच्छायां शडकुं च द्वादशाहइगुलम्‌ । निह॒त्य विषुवत्कर्णनोद्धतावक्षलस्वकों ॥ डंडे ॥ [ दग्गोलाक्षलम्बकयों: भगोलापादनम्‌ ] भूव्यासाध हि वृग्ज्यायां' व्रिज्यायां लम्बयोजनम्‌? । कियत्तविष्टद्ग्ज्यायां स्वकक्ष्यायां भवेत्‌ तदा ॥ ४५॥ इत्थं त्रेराशिकात्‌ कल्प्यं दृग्ज्यालस्बनथोजनम्‌ । सध्ययोजनकर्णन त्रिज्यातुल्या: कला यवि ॥ ४६ ॥ इष्टयोजनलस्बेन कियत्यस्तत्कलास्तदा । स्फुटभुकत्या हतास्ताश्च मध्यभुकत्या विभाजिता: || ४७ |॥ व्याद्या--1, 6. 0. वर्थ ; 9. वर्ध 2. 8. दृश्यायां; 8. 0, दृश्याया 3, A. Hapl. om, of two lines after योजनम्‌ �१९२ सव्याख्ये तन्त्संग्रहे . [ भ्रष्याया! ३ [ भगोले अक्षज्या लम्बज्या च ] 51770 अक्षज्याकंगतिध्नाप्ता खस्वराद्रयेकसायके! ॥ १०७॥ फलोनमक्षचाप॑ स्पादकंबिम्परार्धसंयुतम्‌ । eRe, तज्ज्याक्षजीवापि, तस्या। कोटिश्च लम्बकः ॥ ११ ॥ स्फुटलम्बनलिप्ता: स्पुरिति त्रेराशिकत्नयात्‌ 1 हारो गुणश्च त्विज्येका तथोराद्यद्वितीययों: | ४८ ॥ सध्ययोजनकर्णश्च सध्यभुक्तिश्व हारको । अन्ययोगुणकस्त्वाद्ये तद्भुव्यासाधयोजनम्‌ ॥ ४९ ॥ गुणकारहते हारे हार vata At गुण: । सध्ययोजनकर्णध्नसध्यभुक्तेस्ततो हत: ॥ ५० ॥ नियतंरेब लस्‍्बार्थ भूव्यासाधंस्थ योजने: । 51770 स॒ एवं हारक: खस्वराद्रच्रेकेषुसितों मत: ॥ ५१ ॥ स्फुटभुक्तिगुंणो याध्यां दृग्ज्यातः स्फुटलम्बनस्‌ । घनभूमध्यपाश्व॑स्थं सर्वत्र क्षितिजं भवेत्‌ ॥ ५२ ॥ उन्नतज्या ततः शडकुस्तद्भुजा महती प्रभा । भूपृष्ठगामिनः शड्भूश्छाया स्थाल्लम्बिता तत: ॥ ५३ ॥ भूव्यासाध विहोनो$सो शड्क॒भृंपृष्ठतो'उन्‍्यतः । छाया च॒ वर्धते व्विज्याकर्ण कोटिभुजत्वत: ॥ ४५४ ॥ तललम्बनवशात्‌ तस्या यदाधिक्यं भवेदिह । दृक्सिद्धायास्त्यजेत्‌ तत्तु च्छाया येन भगोलगा ॥ ५५ ॥ ततृत्रिज्यावगंविश्लेषमूलं शडकुश्च कोटिका । बिस्‍्थोध्वेनेम्या: प्रसृता रश्मय: क्रशयन्ति भाम्‌ ॥ ५६ ॥ बिस्वव्यासाधंनिष्पन्नश डकुखण्डेन भास्वत: । वर्धयन्ति च दो:खण्डा: शडकुं भूपृष्ठवरतिनम्‌ ॥ ५७ ॥ व्यास्या--1. &« भृपृष्ठगो �इलोकौ १२-१३ ] तृतीयोअ्ध्यायः १९३ [ सममण्डलं उन्मण्डलं अग्रा च ] पूर्वापरायता रेखा प्रोच्यते सममएडलम्‌ । रेखा प्राच्यपरा साध्या विषुवद्भाग्रगा तथा ॥ १२॥ उन्मण्डलं च॒ विषुवन्मएडलं सामिधीयते | इष्टच्छायाग्रतद्रेखाबिवर त्वग्रसंज्ञितम्‌ ॥ १३ ॥ बिस्बस्थ घनसध्यान्तों भवेच्छडकुर्यतो5पर: । फलयोरन्तरं शड्कुच्छाययोस्तदू्णं धनम्‌ । प्रत्यक्षसिद्धयोविस्वघनमसध्यगतो यतः 1॥ ५८ ॥ इति ॥ [ सममण्डलं, उन्मण्डलं श्रग्राच ] पूर्वापरायतेति (12-13)- विषुवद्धाहताच्छडूरे: शड्कवग्रं द्वादशोद्धृतम्‌ । FMEA Aa: शडकूद्धूतं यल्लभ्यते फलम्‌ ॥ ५९ ॥ शड्ो्दादशसंख्यस्य शडक्वग्रं तत्‌ सदा समम्‌ । दावशघ्नो महाशडकूर्यत्र हारो गुणोईपि च ॥ ko I अतो5त्र विषुवच्छायवेका शइकक्‍्वग्रमिष्यते । छायाभुजकदेशत्वं यस्य तुपरि वक्ष्यते ॥| ६१ ॥ द्रष्टु: पूर्वापरा रेखा प्रोच्यते सममण्डलस्‌ 1 तस्यास्तु विषुव:द्भाग्रे रेखा पूर्वापरापरा ॥ ६२ ॥। उन्मण्डल च विषुवन्मण्डलं साम्रिधीयते । इष्टच्छायाग्रविषुवद्रेखाभेदो5प्रसं ज्ञित: ! एततृत्रयोपयोगस्तु च्छायाध्नमणकर्मणि । ६३ ॥ इति॥ to Ho २५ �१९४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे - [ श्रध्यायः ३ [ लड्भोदयप्राणाः स्वदेशराश्युदयप्राणाश्च ] राश्यन्तापक्रमे! कोटिः प्राणाः प्राग्यच्चरासवः । प्राणान्‌ लझ्कोदयान्‌ प्राहुः स्तोदयाश्चरसंस्कृताः ॥ १४ ॥ राश्यन्तापक्रमैरिति (14-16) -- [ लड्ज्रोदयप्राणवासना ] याघ्यायनान्तक्षितिजसस्पाताक्रान्तने सिकस्‌ । घटीवृत्ततिरश्चीनं तद्भ्रुवद्ययसड्भतम्‌' ॥ ६४ ॥ तिर्यग्वृत्तं तु तत्‌ तस्य क्षितिजेन तु संयुतौ । सोम्यायना्भाद्यंशों युगपत्‌ तबृढ्यं स्पृशेत्‌॥ ६५॥ प्रवहप्रेरणाद्‌ राशेनित्य: प्रत्यड्मु्ख यतः । राशेरन्त्यों$शको नेव युगपत्‌ तदूद्यं स्पृशेत्‌ ॥ ६६ ॥ तियंग्वृत्तस्थ संस्पर्शात्‌ प्राग्यत: क्षितिजं स्पृशेत्‌ । क्षितिजस्थ नतत्वेन तियंग्वत्तादुदडसुखम्‌ ॥ ६७ ॥ तियंग्वृत्ते तु भाद्यन्ते स्पशंकालोत्थमन्तरम्‌ । लड्गोदयासवस्ते स्युः क्षितिजे स्वोदयासव: ॥॥ ६८॥॥ [ स्वदेशराश्युदयप्राणवासना ] तियंग्वत्तस्थसंस्पर्शात्‌ प्रागेव क्षितिजस्पृश: । भान्तस्य तद्द्यस्पर्शान्तरं स्वचरखण्डतः ॥ ६९ ॥ अतो5पनाद्यराशेस्तु येइ्सी लद्भोदयासव: । होना; स्वचरखण्डेन ते स्वदेशोदयासव:ः ॥॥ ७० tt एवं सोस्‍्यायनान्तानां ये तु लद्धोदयासव: । ते स्वस्वचरखण्डोना राशीनां स्वोदयासब: ॥ ७१ |॥ यास्येब्यने च राशीनां ये स्युल जी दयासव: । ते स्वस्वचरखण्डेन युता: स्यु: स्वोदयासव: ॥ ७२ ॥ सोस्ययास्पायनगतराशीनां व्यत्ययात्‌ स्थिते: । चरखण्डे: स्वक: शुद्धिक्षेपो कायों विपर्ययात्‌ ॥ ७३ ॥ ब्याख्या--1. 3. नं ध्रुवद्दयसमुद्गतम्‌ �इलोकौ १५-१६ ] तृतीयोड्ध्याय: १९५ चरमादन्त्ययोः शोध्य पदयो,योज्यमन्ययोः । एवंकृतास्तु विश्लिष्टा राशीनामुदयासवः ॥ १४ ॥ MAN KATA, युग्मयोरुत्क्मेण च ॥ १६७ ॥ तियंग्वृत्तस्थभाद्यन्तस्पर्शकालोत्थमन्तरम्‌ । लड्भगेदयासवो यत्तत्‌ क्षितिजे स्वोदयासव: ॥ ७४॥ तियंग्वृत्तक्षितिजयोर्भान्तस्पर्शान्तरं चरम्‌ । यदा तज्ज्या य्रुवृत्तस्था घटीवृत्तमिता भवेत्‌ ॥ ७५॥ चुज्या तदा चरज्या तु युवृत्तप्रमिता भवेत्‌ । वास्यायनान्तक्षितिजसम्पातस्पृष्टनेसिकम्‌ ॥ ७६ ॥॥ घटीवृत्ततिर॒श्चीनं ध्रुवद्वितयसद्भतम्‌ । ad aafe ada राशयो दक्षिणायने ।। ७७ ut arediafa तत्तेषां कालो लड्भूगेदयासव: । न त्वेव॑ क्षितिजे तेषामुदयास्तमयों यत:॥॥ ७८ ॥ सौम्यायनान्तात्‌ क्षितिज ऋमेणोध्व॑स्थितं निजम्‌ । याम्यायनान्तात्‌ क्षितिजं ऋ्रेणाधोगत तथा ॥ ७९ ॥ प्रत्येक स्‍्वचरप्राणयुक्तेल डूदयासुभिः । उद्यन्ति राशय: साक्षे ततो याम्येडखिला भवेत्‌ ॥ ८० ॥ तदाशितानां नक्षत्रग्रहाणामपि तद्बशात्‌ । विविधेषु दुवृत्तेषु तुल्यकालो श्रमो भवेत्‌ ॥ ८१ ॥ तियेग्वृत्तश्रमवशाद्‌ चुवृत्तञ्रमर्ण za: | प्रहर्धषाणां च सर्वेषां श्रमतां स्वचुवृत्तत: ॥ ८२ ॥ कालवृत्तान्यनन्तानि घटिकावृत्तपाश्व॑यो: । तेषां मिथो विभिन्‍नानां प्रवहप्रेरणातु सदा ॥ ८३ ॥ ऋगन्तिमण्डलपातेषु श्रमकाल: समो भवेत्‌ । तद्भागेषु J ada fran wat ata sk क्रान्यन्तरद्वत्तेषु तद्दोज्याभागभेदत: । घटिकामण्डले कृत्वा तच्चापीकरणे सति ॥ ८5५ ॥ �१९६ सव्याख्ये तन्त्संग्रहे [ भ्रध्याय: ३ निरक्षेष्यषि राश्यादे: कालंभेदों भवेत्‌ स्फुटम्‌ । चरमप्यपरं साक्षे तद्भेदाय विजुस्भते ॥ ८६ ॥ स्वदेशक्षितिज यस्म्ादुवगुन्सण्डलान्नतम्‌ । वक्षिणेनोननतं/ यस्‍्माद्‌ व्यस्तत्वं गोलयोमिथः ॥ ८७ ॥ चरं धुवृत्तप्रमितं यदन्तरधनुभंवेत्‌ क्षितिज्या घटिकावृत्तप्रमिता धनुषोषस्य तु॥ ८८ ॥ भिन्‍नास्ते स्वचरप्राणस्ततः साक्षनिरक्षयो: । सोम्यायने तु सौम्याग्रं राशीनां क्षितिजे स्वके ॥ ८९ ॥ निरक्षोदयतः प्रागेबोदेति स्वचरासुभिः । उन्मण्डलक्षितिजयोस्तत्र तावन्मितेष्तरे ॥ ९० ॥ प्रवहप्रेरणात्‌ प्राच्यामुद्गच्छश्कान्तिमण्डलस्‌ । आधस्त्यवत्तसम्पातं प्रागेव कुरुते ततः ॥ ९१ ॥ पश्चादेवोध्वंवृत्तेन चरप्राणा यदन्तरम्‌ । यास्यायने च यास्याग्रं राशीनां स्वेइ्चरासुस्ति: ॥ ९२ ॥ निरक्षोदयत: पश्चादुदेति क्षितिजे स्वके । अतो लड्भोदयासुभ्य: त्यज्यन्ते स्वचरासव: ॥ ९३ ॥ सौस्येध्यनेःन्यथा याम्ये स्वोदयप्राणसिद्धये । तत आध्वन्तपदयोनिरक्षोदयमानत: ॥ SY शोधनं स्वचरासुनां पदयोम॑ध्ययो्यूति: । क्रान्तिवृत्तेष्टदोर्ज्यायाः कोटिज्याया द्युमण्डले ॥ ९५॥ सब लज्भोदयप्राग्ज्या घटिकामण्डले कृते । चापीकृता च सा वृत्ते तस्मिन्‌ लद्भोदयासवः ॥ ९६ ॥ ऋरान्तिवृत्तेष्टदेशस्थ ते: प्राणेरुदयों यतः । ऋन्तिमण्डललिप्ताभ्यस्तत्प्राणानों यदन्तरम्‌ ॥ ९७ ॥॥ व्याख्या--1. 8. 3, दक्षिणे चोन्‍नतं �श्लोकः १६ ] तृतीयोः्ध्याय: १९७ [ इष्टशडःकु: छाया च ] प्राककपाले गतान्‌ प्राणान्‌, गम्यान्‌ मध्यदिनात्‌! परम ॥ १६० ॥ तदेव कालसिद्धथर्थ कार्य प्राणकलान्तरस्‌ । निरक्षदेशे साक्षे तु कार्यास्‍तत्न चरासव: ॥ ९८ ॥ युग्मौजपदयो: स्वर्ण भवेत्‌ प्राणकलान्तरम्‌ । चरप्राणा: फ्रान्तिवृत्त गोलयोर्यास्यसौम्ययों: 1 ९९ ॥ घटिकामण्डलप्राणक्रान्तिवृत्तकलान्तरम्‌ । युक्त हीन चरप्राणे: सौम्ये याम्ये तथायने ॥ १०० ॥ कालक्षेत्रान्तरं स्वर्ण गोलयोर्याम्थसौम्पयो: । केवलं क्षितिजे कार्य क्षेत्रात्‌ कालप्रसिद्धये ॥ १०१ ॥ नतोन्‍नतत्वात्‌ तन्नेव क्षितिजस्वचरासुभि: । फ्रान्तिमण्डलतियंकक्‍त्वं केवल दक्षिणोत्तरे ॥ १०२ ॥ क्रान्तिवृत्तेष्टदोर्ज्याया: कोटिज्याया द्युमण्डले । तामिमां घटिकावृत्ते कृत्वा चापीकृतासुभि: । सध्यकालो भवेत्‌ तेन मध्यलग्नं तथा नयेत्‌ ॥ १०३ Ut इति। [ गतगन्तव्यप्राणे: महाशडःकुच्छायानयनवासना ] प्राककपाले इति (160-198)--- ज्यार्धानां निजपाश्व॑स्थवृत्तसस्पातमुलता । मिथो दो:कोटिरूपाणां वृत्तेषु निखिलेष्वपि ॥ १०४ ॥ वृत्तयोधिप्रकर्ष श्व॒ ज्याया नंव प्रमीयते । उन्मण्डलयुवृत्तानां समपाश्वंगतं भवेत्‌ ॥| १०५ ॥ मूलमू--1. 8, मध्यस्दिनात्‌ व्याख्या--1, 3, युक्तहीनं �१९८ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे अध्याय: ३ विन्यस्याक चरप्राणाः शोध्या भानाबुदग्गते । योज्या दक्षिणगे, तेभ्यो जीवा ग्राह्मा यथोदितम्‌ ॥ १७॥ card Hear चरज्यां च घुज्याप्तां त्रिज्यया हरेत्‌। लम्बकम्तात्‌ फलात्‌ त्रिज्याहतः शबूकुर्विवस्वतः ॥ १८ ॥ ततृत्रिज्याकृतिविश्लेषान्मूलं छाया महत्यपि। न तु स्वदेशक्षितिजं तयोभेंदात्‌ क्षितिज्यया । ज्यार्धानां तद्द्युवृत्तोन्मण्डलसम्पातमूलतः ॥ १०६॥ चुवत्तात्‌ क्षितिजस्पृष्टादुन्नतज्या विवक्षिता । क्षितिज्ययाधिकोना सा गोलयो:? सौम्ययाम्ययों: ॥ १०७ ॥ चुवृत्तात्‌ क्षितिजस्पृष्टात्‌ तत एवोन्नतासव: । चरप्राणोनसंयुक्ता गोलयो: सौम्ययाम्ययो। ॥ १०८ ॥ युवृत्तोन्मण्डलस्पर्शावधित्वार्थ प्रकल्पिताः । ज्यार्धानामिह सर्वेषां तत्प्रवृत्ते: सपाश्वंत: ॥॥ १०९ ॥ क्षितिजावधिकत्वाय चरज्या तह्ठिपयंयात्‌ 1 युवृत्तोन्नतजीवासु कार्यास्तत्प्रमिता: पुनः ॥ ११० ॥ सा घ॒ य॒वृत्तक्षितिजपरमान्तरसंगुणा: । त्रिज्याभक्ता भवेच्छडकु: क्षितिज्याद्या ग्रहोन्‍्नति: ॥ १११॥॥ लम्बदुवृत्तव्यासाधंकृता द्वेधा तदुन्व॒ति: । अत एवं तयोर्घातो गुणस्त्रिज्याकृतिहंतः ॥। ११२ ॥ त्रिज्याकृतिलंस्वभकक्‍तो हारो द्युज्याथवा गुण: । युवृत्तोन्नतजी वाया: क्षितिजाच्छड्कुसिद्धये ॥ ११३ ॥ द्रष्ट्मध्यं ग्रहस्पृष्ट यद्वृत्तं परिकल्प्यते । तत्न प्रहक्षितिजयोरन्तरं शड्कुरिष्यते । तत्कोटिश्च महाच्छाया नभोमध्यप्रहान्तरम्‌ ॥ ११४॥ ' इति। व्याख्या--1, &. धिकोनस्थगोलयो; �इलोकौ १९-२० ] galatseara: १९९ 863 छायायास्व्यज्/नागाप्त' लिप्ताव्यासाध॑तस्त्यजेत्‌ ॥ १६ ॥ शिष्टेन शद्कुमाहत्य त्रिज्याप्तं स्यज्यतामिह' | छायाया, श्छायया55हत्य त्रिज्याप्तं शेषतोषपि च॥ २० ॥ [ शड्कु-च्छायातः लम्बाक्षानयनवासना | छायाया इति (19-238)-- स्वबिस्वघनमध्यान्तान्नतज्या स्थात्‌ खमरध्यतः 1 महाच्छाया तदासन्नबिस्बनेम्यवधिस्ततः ।। ११५॥, बिस्‍्बव्यासार्धधनुषस्तत्खण्डज्या तदन्तरम्‌ 1 इत्स्नज्याकोटिसंवर्गात्‌ खण्डज्या त्रिज्ययोद्धृता ॥ ११६ ॥॥ च्छायाशड्क्वोइच दो:कोटिरूपत्वं सम्मतं मिथः । अतोषघत्न बिस्वव्यासार्धाच्छाया शडःकुहतात्‌ पृथक्‌ ॥ ११७ ॥ शड्कुतच्छाययो: स्वर्ण ब्विज्ययाप्तं फलद्ययम्‌ । एवं दृग्विषये शइक्च्छाययोरिष्यते विधि: ॥| ११८॥ किड्च स्वपाश्व॑लग्नेईकें शडकोर्भूपृष्ठवर्तिन: । छाया पूर्येत न पुनर्घेनभूमध्यपाइवंगे ॥ ११९ ॥ पार्शवान्तरं तद्व्यासार्ध भूपृष्ठघनसध्ययो: । प्रहाणां निजकक्ष्यायां कार्यात्तद्योजनै: कला: ॥ १२० ॥ वेद्यं भगोलदृग्गोलच्छाययोरन्तरं च तत्‌! । fasargeat aat चछाया दृग्गोले भास्वतो भवेत्‌ ॥१२१॥ भूव्यासाधंकलाहीना भगोले सा निरूप्यते । भूव्यासाधबिहीनो5सो शडकुभृपृण्ठगोडन्यत: ॥ १२२ ॥ A. B. C, insert lines 21b and 22a before this, ८. ब्र्यग 3. 8. नागाप्ता A. 9. योजयेदिह्‌ 5, 8. छायायां A. a for a �२०० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे . [ अध्याय: हे चिपेच्छड़ो' सुस्नच्मो5्यं शडकुश्च महती प्रभा। छायां द्वादशमभिह त्वा शद्कुभक्तेष्टशडकुमा' ॥ २१ ॥ [ महाशज्भोः गतगन्तव्यप्राणाः ] शढकुच्छाये त्रिजीवाध्ने महत्यौ कर्णसंहते । AAMAS AMAA AMAA TAT UR Ul तथा नृच्छाययोः कार्य विपरीतप्रभाविधी । व्यासाधमात्‌ ततः श्लोलंम्वकाप्तं त्रिजीवया' ॥२३॥ grt a वर्धते त्रिज्याकर्ण कोटिभुजात्वत: । स्वकक्ष्यागतभूव्यासार्धाहता त्रिज्ययोद्धृुता ॥ १२३ ॥ कलार्थ! त्विज्ययाभ्यस्ता योजनश्रवणोद्धृता । भगोलगामिनी च्छाया दृग्गोले तत्फलान्विता ॥ १२४ ॥ गुणन हरणं चात्र विहाय त्रिज्ययेकया । फलाभेदेन कृतयोहंययो: कृतयोरपि ॥ १२५ ॥ स्फुटयोजनकर्णे स्वे भूव्यासाधहते तत: । 863 ह्यज्भुनागसमं* लब्धं येन च्छाया विभज्यते ॥ १२६॥ लब्धयुक्ता भगोलस्था चछाया दृग्गोलगा भवेत्‌ । तदिहीना च दृग्गोलगामिनी स्थाद्‌ भगोलगा ॥ १२७ ॥ सा बिस्वघनमध्यान्ता बिस्बव्यासार्धसंयुता । तत्कोटिरेव शड़कु: स्थादिति प्रागेव दशितम्‌ ॥ १२९८ ॥ मूलम--1. 8. 8. शद्भोस्त्यजेत्‌ 2. 8. ९.. शड्कुभां 3. 8. 98, कार्य /ण स्वर्ण. 4. A. Fated Gat 5. ४9, लम्बकाप्तत्रिजीवया sareat—1. The mss. read fate? 2. 8. फल॑ for aa �श्लोकौ २४-२५ ] तृतीयो5्ध्याय: २०१ (0, हत्वा चुज्याविभक्ते तच्चरज्या स्वणमेव च | याम्पोदग्गोलयोस्तस्य चापे व्यस्तं चरासवः ॥ २४ ॥ संस्कार्या गतगम्यास्ते पूर्वापरकपालयो: ।। २४० ॥ [ सध्यन्दिनच्छाया ] क्रान्त्यज्षचापयोगाच्च भेदाद्वा याम्यसौम्ययो! ॥ VY Il इतरेतरतो लब्धफलसंस्कारत: स्फुटो । लस्बाक्षों कथितों यस्मात्तुल्यन्यायकतोभयो/ ॥ १२९ ॥ इति । [ महाशडूगे: गतगन्तव्यप्राणानयनवासना ] व्यासाध॑ध्नादिति (239-258)-- वृत्तव्यासाधंनिहता वृत्तयोरिष्टतोःन्तरात्‌ । अन्त्यान्तरालविह॒ता तद्नोज्येंष्टा भवेत्‌ स्फूटा ॥ १३० ॥ am शह्कुभंवेदिष्टवृत्तक्षितिजान्तरम्‌ । अन्तरालं परं लम्बस्ववृत्तप्रमितस्तयो: ॥ १३१॥ स्ववृत्तप्रमितत्वोनत्रिज्यांशत्वं विवक्षितम्‌ । अतो&त्र शडकुस्त्रिज्याध्नो लम्बकेन विभज्यते ॥ १३२ ॥ वृत्तान्तरप्रतीत्यर्थ ्रिज्याध्नं द्युज्यया हरेत्‌ । उन्मण्डलावधित्वाय चरज्या क्रियते पुन: ॥ १३३ ॥ याम्योदग्गोलयो: स्वर्ण चापीकृत्य ततोषषि च । कार्याश्चरासवो व्यस्तं गत॑ष्पप्राणसिद्धये । गतास्ते क्षितिजासन्ना: प्राककपालेडन्यतो5परे ॥ १३४ ॥ इति। [ क्रान्त्यक्षाभ्यां मध्यन्दिनच्छायानयनवासना ] क्रान्त्यक्षेति (2509-30) -- समपूर्वापरं वृत्त साक्षेपु समपण्डलम्‌ 1 उपर्यधश्च स्वाक्षेण” घटिकामण्डलं यत: ॥ १३४५ ॥ व्यास्या--1, 6. न्यायतयोभयो: 2, 8. साक्षेण तन्सं० २६ �RoR सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे « | अध्याय: ३ जीवा मध्यन्दिनच्छाया, ततो वाकंस्फु्ट TAT | २६०॥ [ मध्यन्दिनच्छायया अकेस्फुटः ] मध्याकनतभागेस्यः स्वाक्षमागान्‌ विशोधयेत्‌ ॥ २६७ ॥ शट्ढोरुदग्गता भा चेद्‌ याम्यक्रान्तिहिं शिष्यते । स्वाक्षमागान्नताश्चोना नतांस्तहिं विशोधयेत्‌ ॥ २७ ॥ उदकूक्रान्तिस्तदा शिष्टाः नत्यक्षयुतिरन्यदा । तज्ज्या त्रिज्याहता भकता क्रान्त्या परमया रवेः ॥ २८ ॥ वलितं वायुगोलस्थं स्यान्निरक्षसमोपरि । भवेत्‌ क्षितिजसंस्पर्शें सम्पातद्वितयं ययो: ॥ १३६ ॥ घटिकावृत्तमागेंण प्रवहस्य परिश्रमात्‌ । प्रहाणां क्रान्त्यभावेषपि समपूर्वोदयें सत्ति ॥| १३७ ॥ दक्षिणोत्तरसंस्पशें: स्वाक्षेण' बलते सदा । कि पुनः क्रान्तिसद्धावात्‌ स तद्योगवियोगत: ॥ १३८ ॥ घटिकामण्डलस्यात्र स्वाक्षेण सममण्डलातू । तत्पाश्वेयोद्युवुत्तानां ऋ्रान््यापि बलन॑ भवेत्‌ ॥ १३९ ॥ तदेवार्कनवांशज्या दक्षिणोत्त रमण्डले । तयोमंध्यन्दिनच्छाया तत्तुल्या व्यस्तदिग्गता ॥ १४० ॥ ऋन्यक्षयो: समदिशोरव॑र्धते क्षीयतेडन्‍्यतः । दक्षिणोत्त रवृत्ते सा गतियोगान्तराद्ययो: ॥ १४१ ॥॥ सदा याम्यविशो5क्षस्य याम्यक्रान्त्या यदा युति: । यास्यक्रान्तिस्तदा शिष्टा नतेरक्षे विशोधिते ॥ १४२ ॥ यक्न क्रान्यक्षसंयोगादतिरिक्ताक्षतों नतिः। अत एवात्र मध्याक्नच्छाया eng ateafeegat n avs u qaa—l, A. farsé ब्यायया--. A, watt �इलोकः २९ ] तृतीयो5ष्ध्यायः २०३ दोर्ज्या, तच्चापमेव स्यात्‌ सोम्ये गोलेड्यनेडपि च। रवि,स्तत्रायने भिन्‍ने राशिषट्क तदूनितम्‌ ॥ २६॥ उदकक्रान्योदितः सौम्ये तद्द्युवृत्तेन भास्कर: । मध्याहने बलते नत्या दक्षिण सममण्डलात्‌ ॥ १४४ ॥ नतिर्याम्या तदा मध्यच्छाया चोवडसुखी मवेत्‌ । तत्राक्षतों नतति त्यवत्वा सौम्यक्रान्तिहि शिष्यते ॥॥ १४४५ ॥ सौम्यादपक्रमादक्षस्याधिवयं यत्र लक्ष्यते । अधोदक्फ्रान्तिरधिका यदाक्षादुपलक्यते ॥ १४६ ॥ तदा तहलयं यास्‍्य॑ लड्भयेदुत्तरा नति: । यत्र सध्यन्दिनच्छाया दृश्यते याम्यविडूमुखी ॥ १४७ nl नत्यक्षधनुषोर्योगस्तदोदक्‌ऋन्तिरिष्यते । ऋए्तिज्येष्टा्तरं चोक्‍्तं घटिकाक्रान्तिवृत्तयों! ॥ १४८॥। इष्टान्तराहता त्रिज्या तयोरन्त्यान्तरोद्धृता । ऋन्तिवृत्तगता दोर्ज्या स्वासन्नविषुवावधि: ॥ १४९ ॥ asad AAT: EAI तत्काले प्रथमे पदे । यदा स्थात्‌ सौम्यदिवकत्वं दृयोरयनगोलयो: ॥ १५० ॥ तच्चापहीन चक्रार्ध तत्र याम्येडयने सति । चत्रार्धयुक्त तद्याम्यदिशो रयनगोलयो: ॥ १५१ ॥ गप्नण्डलं तहिहीन च तत्न सौम्पेषयने सति । ओजयोः पदयोगेस्मादधस्तादिषुवद्दयस्‌ ॥ १५२ ॥ प्रत्यासन्नं गतज्येब ततोउत्न विषुवावधि: । अधस्तश्चापमेवात्र कल्प्यते सायनो रवि: ॥ १५३ ॥ आधे पदे तृतोये तु पदे षड़ाशिसंयुत: । युग्सयो: पदयोस्‍्तृध्व॑मासन्न विषुवदद्यस्‌ ॥ १५४ ॥ sarei—1. C. For the verse Wea etc, C, reads only तच्चापहीनं योयस्मात्‌ दघस्ताद्विषुवद्‌ दयम्‌ (?)॥ �RoW सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्यायः ३ याम्ये) गोलेड्यने चापि राशिषट्कयुत॑ रविः । तदून॑ मण्डलं भानुर्याम्यस्थे चोत्तरायणे ॥ ३० ॥ [ अयनचलनम्‌ ] करणागतस्यस्य छायानीतस्य चान्तरम्‌। आयन चलने ज्ञेयं तात्कालिकमिदं स्फुटम्‌॥ ३१॥ प्रन्तव्यज्याधनुस्तत्न कल्प्यते सायनो रवि: । पढे द्वितीये चक्रार्धात्त्य[ज्य] 'स्तुयें तु चक्रतः । उदग्विषुवदादि: स्थादजादि: सायनो रवि: ॥ १५५॥ इति। [ तात्कालिकायनचलनवासना ] करणागतेति (31-359)-- aged वक्षिणे गोले नतिः क्रान्त्यक्षयोयुति: । तत्रेकरू पेणाक्षेण रवदेशे भूयते सदा ॥ १५६ ॥ प्रदेशभेदाद्‌ भूपृष्ठे तस्य भेदसमर्थनात्‌ । विषुवहिनमध्याह्नच्छायायत्तो यतो हि सः ॥ १५७ ॥ नतत्वाद्‌ वायुगोलस्य स्वदेशसममण्डलात्‌ | सदा दृश्याधंमध्यस्थ दक्षिणेन खमध्यतः ।। १५८ ॥ विषुवहिनमध्याह्गच्छाया भिद्येत स्वतः । तथाप्यभिन्नदेशस्था सेकरूपोपलभ्यते ॥ १५९ |॥ अतस्तद्व शतो5क्षस्पाप्येकरूपत्वसम्भवात्‌ । इप्टक्रान्त्येव भिद्येत दिनमध्ये रवेनंति: ॥ १६० ॥ सेव मध्यन्दिनच्छाया किस्त्वेषा व्यस्तदिग्गता । पूर्णायां क्रान्तिजीवायां तत्रासौ पूर्णतामियात्‌ ॥ १६१ 0 मूलमू--1, ८. सौम्ये (0 यास्‍म्ये व्याख्या--1, A,B. om. the bracketted portion. C. om. the entire verse 92 fgdl¥ etc. 2. B. Adt for wat �श्लोक: ३२ ] तृतीयोष्ध्याय: २०५ छायाकदधिकेउन्यस्मिन्‌ शोध्यं, योज्यं विपयये । उदग्विषुवदादिल्वसिद्धये करणागते ॥ ३२ ॥ क्रमात्‌ तत्पाश्व॑मध्याह्नच्छाययो रल्पतावशात्‌ । याम्यगोले यदा पूर्णा मध्यच्छायोपलक्यते ॥ १६२ ॥ यास्यायनान्तस्तत्रेव परमक्रान्तिलक्षण: । अन्तरं यादृशं तस्य दृश्यते करणागतात्‌ ॥ १६३ ॥# चलितत्वाद्‌ भगोलस्य कृत्स्नस्यापीह तावता । आयन चलन तादुकू तदानीमवगम्यते॥॥ १६४ ॥ अयन॑ नास घटिकाक्रान्तिवृत्तान्तरं परम्‌ । यस्समिन्‌ प्रदेशे घटिकाक्रान्तिमण्डलयोयेंदा ॥ १६५ ॥ famed: a दृष्ट: स तु कालान्तरे तत: । पुरस्ताच्च परस्ताच्च चलति प्राकप्रदेशतःः ॥ १६६ ॥ चापान्ते मिथुनान्ते च विप्रकर्ष: परोउत्न यः । स चिरेण तयोः सप्तविशत्यंशान्तरे ततः ॥ १६७ ॥ प्रदेशान्तरसम्बन्धो न युक्तश्चलनं (AAT | अतोध्यनस्य चलन॑ वृत्तयोरनुमीयते ॥ १६८ ॥॥ चलति स्वयुवृत्तेन भकूटद्वितवं तथा । अंशके: सप्तविशत्या स्ववृत्तप्रमितैस्ततः ॥ १६९ ॥ चलतः क्रान्तिवृत्तस्य घटिकावृत्तसंयुति: । दृष्टेवाचलिते तस्मिन्‌ सा प्रदेशान्तरस्थिता ॥ १७० ॥ भकूटेन बिना क्रान्तिवृत्तमेव चलेद्यदि । भगो लमध्यावस्थत्वं क्रान्तिवृत्तस्य होयते ॥ १७१ ॥ प्रसिद्धों हीयते लग्नव्यवहारादिरप्यत: । अतो भक्टयोवेंद्यं चलन स्वद्युमण्डले ॥ १७२ ॥ व्याख्या--1. A. Hap. repetition of the three lines fawad:, पुरस्ताच्च 800 चापान्ते । �२०६ सब्याख्ये arate [ अध्याय: ३ मेषादिके ग्रहे कायमंशादिकमिदं खलु । वृद्धि! क्षयश्च दिव्याब्दे! पश्चमिः स्थाद्‌ धनणयो! ॥ ३३ ॥ घटिकामण्डलस्थापि चलन न कदाचन । व्यवस्थितत्वात्‌ तस्येतत्पाश्वेस्थप्रुवयो रपि ॥ १७३ ॥॥ घटिकामण्डलं वायुगोले भ्रमति तद्॒शम्‌ विषुवत्स्वस्तिकात्‌ ऋन्‍्तिघटिकाबृत्तयोगतः ॥ १७४॥ दिग्व्यवस्था प्रसिद्धेयं नान्यथा स्थात्‌ कदाचन । घटिकामण्डलस्यातश्चलनं नोपपद्यते ॥| १७५ ॥ weeds aed विदुश्चलनमायनम्‌ । क्रान्तिवृत्त यदि चलेद्‌ भानि तत्न स्थितान्यतः ॥ १७६ ॥। अमन्ति भिन्‍तकालानि तद्॒शात्‌ तहिनानि च। ARTA AAA ततश्चलनमायनम्‌ ॥॥ १७७ ॥ तत: क्रान्तेघंटीवृत्ताद्‌ विप्रकर्षोव्प्यनुक्षणस्‌ । तथा हि घटिकाक्रान्तिवृत्तयोरेककेन्द्रयो: ॥ १७८॥। परमापक्रमः प्रोक्तस्तुल्ययो: परमान्तरम्‌ । यदक्षयोगभेदाभ्यां दिनमध्ये रवेनंतिः ॥ १७९ ॥ मध्यच्छायाथवा व्यस्तं दक्षिणोत्त रगोलयो: । छापायां तत्र पूर्णायां क्रास्ते: पूर्णत्वसम्भवात्‌ ॥ १८० ॥ पाश्वंयो?रुभ्योस्तस्या: क्रमेणाल्पत्वदर्शनात्‌ । भाव्यं तत्नायनास्तेन दृक्संवादान्निरगेलम्‌ ॥ १८१ ७ सौम्ययाम्यायनान्तौ द्वौ चक्रार्धान्तरितों मिथ: । तयोमंध्ये च गोलान्तो तावतान्तरितो मिथः ॥ १८२ ॥ सम्पातसम्भवात्‌ तत्न घटिकाक्रान्तिवृत्तयो: । इष्टान्तरालभूतासो ऋन्तिज्या नोपलभ्यते ॥ १८३ ॥ व्याख्या--1, 2. विदुर्वेलन; ऐे. विदु-लन 2. ८. क्रान्तयो �इलोकौ ३४-३५ J gatatseara: Row दशाशोनाब्दतुल्या स्यादू गतिस्तस्य कलात्मिका | सप्त्विंशतिभागान्तं चलने चापनक्रयो! ॥ ३४॥ सिद्धान्तेपूदितं, तस्थ छाययापि विनिर्णयः ॥ ३४० ॥ घटिकामण्डलाभिन्नं ततस्तत्न द्युमण्डलम्‌ । दृश्यादृश्याधयोयेस्थ क्षितिजिनत विभिन्‍नयो: ॥ १८४ ७ तुल्यत्वात्‌ तद्भ्रमोद्भूतग्युनिशोरषि तुल्यता 1 अत एवं च' सम्पातो विषुवत्वेन सम्मत: ॥ १८४ ॥ गोलायनान्तद्ययोभेदश्चेत्‌ करणागतात्‌ । स्‌ भगोलस्यथ कृत्स्नस्य भेदे सत्येव युज्यते ॥ १८६ ॥ शगोलायनान्तद्वययो भंगोलावयवं तत:/। चलत्यवयवा नव चलत्यवयवी स्वयम्‌* ॥ १८७ ॥ इति तन्त्रविदां पक्षो नातोव हृदयद्धभम: । तत्न कृत्स्नो भगोलो5यं यदेव प्राइमुखश्चलेत्‌ ॥ १८८ ॥ पश्चाद्गतत्वान्मेषादेस्ततस्तत्न तदन्तरम्‌ 1 उवग्विषुवदादित्वसिद्धये प्रविशोध्यते ॥ १८९ ॥ यतो मेषादितस्तावदतोत्य विषुवत्‌ स्थितम्‌ । यदा पश्चान्मुखं तस्य चलन प्रक्षिपेतू तदा ॥ १९० ॥ उदग्विषुवतस्तत्न तावता प्राकृप्रवृत्तित: 1... बुद्धि क्षयश्च दिव्याब्द: पञ्चभिस्तद्धनर्णयो:' ॥ १९१ ॥ विव्याब्दपञ्चक येन तत्पदत्वेन कल्प्यते । तत एवास्य विव्याब्दविशत्येवेकपर्ययः ॥ १९२॥। B. Gap for 4 8. समगोलस्य 3. A. adds भ 9४४०७ गोल C. 4 aq for aa: 5. ८. चलत्यवनिस्वनम्‌ C, safaa: 7. 0. पञ्चभि: स्पाद्तर्णयों। �Ros सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे - [अध्यायः ३ [ नत्यपक्रमाध्याम्‌ अक्षः ] BAHAMAS याम्ये गोले युतिः पुनः ॥ ३५७ ॥ छायायामपि सोम्ये5कें5प्यन्यथा स्यात्तदन्तरम्‌ ॥ ३६० ॥ तंद्व दशसहल्नेस्तु मिते तस्माच्चतुयुंगे । विशांशा: पर्ययास्तस्थ कथिता: षट्छितीमिता: ॥ १९३ ॥ दिव्याब्दों मानुषाब्दानां षष्ट्यूत्तरशतत्रयम्‌ । दर्शांशोनाब्दतुल्या सा भगोलस्थ कलागयति:! ॥ १९४ ॥ आद्यत्यंशेडब्दतुल्या सा दरशांशोना च मध्यमे । पञ्चमांशविहीनान्त्ये तत्र सा परिकल्प्यते ॥ १९५ ॥ दशांशोनाब्दतुल्यत्वं सम्भूयोक्‍त गतेस्ततः | चापज्याखण्ड यत्प्रायस्तद्ु द्धिक्षयसस्भवात्‌ ॥ १९६ ॥ [ नत्यपक्रसाभ्यां अक्षानयनवासना ] क्रान्त्यक्षेति (359-360)--- प्रहाणां घटिकाक्रान्तिवृत्तसस्पातगासिनाम्‌ 1 समपूर्वोदितानामप्यक्षेण बलते सदा ॥ १९७ ॥ वक्षिणोत्तरसंस्पर्शो दक्षिणेन खमध्यत: । स तु क्रान्त्यक्षसंयोगाद्‌ दक्षिणक्रान्तिसस्भवे ॥ १९८॥। सत्यां पुनरुदकक्रान्तो तस्थेतस्थ sat afar: । अक्षस्पाधिक्यत: क्रास्ते्यास्ये सौम्ये विपयंयात्‌ ॥ १९९ li दक्षिणोत्तरवृत्ते तत्‌ खमध्याद्‌ वलनं रवे:। ऋन्त्यक्षभेदयोगाभ्यां तदेव वलन॑ नति: ॥ २०० ॥ नति: क्रान्त्यक्षयोगाच्चेन्नते: क्रान्तिविशोधनात्‌ । क्रान्त्यक्षयोस्तु विश्लेषे क्रान्तेनेतिविशोधनात्‌ ॥ २०१ ॥ अक्षात्‌ क्रान्तेविशुद्धत्वे नतिक्रान्त्योयुंतेरपि । अक्षज्या भवतीत्येतदुपपन्‍न भवेत्‌ तत:॥ २०२ ॥ eareat—1, A. ae ofa: �एलोका: ३६-३८ ] gatatseara: २०९ [ छायया दिगवगसनम्‌ ] सायनाकेश्व॒ुजाजीवा परमक्रान्तिताडिता ॥ ३६९ ॥ लम्बकाप्ताग्रजीवा स्याच्छायाकर्णहता हता। त्रिज्ययाग्राइगुलं याम्ये विषुवद्धायुतं घुजा ॥ ३७॥ सौम्याथ सौम्यगोले5पि न्यूनमग्राइगुल॑ यदि । शोधयेद विषुबद्धायाः सोम्यो बाहुस्तदापि च ॥ ३८॥ सायनाक ति (36b-50) — [ छायया दिड्निर्णयवासना ] wile aaa प्रत्यक स्रहूं प्रवहोषन्‍वहम्‌ । यन्‍्सागंसध्यतो याति निरक्षसमपश्चिमम्‌ .। २०३॥ घटिकामण्डलं पाश्वंगतानन्तद्युमण्डलम्‌ । निरक्षदेशतस्तत्न साक्षाणां सौम्यत: स्थिते: ॥ २०४ ॥ समोपरिगतं वृत्तं साक्षेण बलते ततः । समोपरिगतं वृत्तं साक्षेपु ससमण्डलम्‌ ।! २०५ ॥ समोपरि निरक्षेषु घटिकामण्डलं तथा । दक्षिणोत्तरसंस्पर्श: स्वाक्षेणान्तरितस्तयो: ॥ २०६ ॥ न तु क्षितिजसंस्पर्शस्तत्न सम्पाततस्तयो: । ATAU Aa BEATA: | Row tl समपूर्वापरे तन्न कल्पिते समसण्डले । घटिकामण्डलस्थेव ततो वलनकल्पना ॥ २०८ ॥ भ्क्षेण तुल्यं ब्यासा्े क्षितिजादुन्‍्नते च तत्‌ । उन्‍नते घटिकावृत्ते लम्बेनाक्षसमं हि तत्‌॥ २०९॥ व्यास्या--1, ९. तन्न ० ततः Me Fo २७ �२१० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्यायः ३ विषुवर्धां त्यजेत्‌ तस्माद्‌ रवावुत्तरगेडधिकात्‌ । याम्य एवं तदा बाहुस्तच्छायाकृतिभेदतः | ३६ ॥ मूल॑ कोटि, श्रुतिः, छाया त्रिभिरत्रयश्र॑ भवेदिदम्‌ । आमयित्वाध्थ तत्‌ व्यश्र॑ यावच्छायाजुगा श्रुति! ॥ ४० ॥ कोट्या पूर्वापरे ज्ञेये, बाहुना दक्षिणोत्तरे ॥ ४१९ ॥ ताभ्यां त्रेराशिकात्‌ साध्यमिष्टशड्कून्नतेश्व तत्‌ । योगविश्लेषयोग्यं च भवेदर्काग्रयापि तत्‌ ॥1 २१० ॥ अर्काग्रा घढिकेष्टदयुवृत्तयो: क्षितिजेड्त रम्‌ । कऋत्तिज्योन्मण्डले कर्णकोट्यौ ते, क्षितिजा भुजा | २११॥ ब्रिज्यालस्बकयो रक्ष: कर्णकोटयौ भुजा यथा | तुल्यस्वभावता यस्माद्‌ दयोस्त्रिभुजयोस्तयो: ॥ २१२ ॥ साध्या: स्युः कोटिदो:कर्णा मिथस्त्नेराशिकात्‌ तत: ॥ अत एवाककंदो:ऋरान्तिस्त्रिज्याध्ना लम्बकोद्धृतः ॥ २१३ ॥ दोर्ज्या वापक्रमक्रान्तिनिहता लम्बकोब्धुता । हरणं गुणनं चान्तविहाय आ्रिज्ययेकया ।॥ २१४ ॥ अर्काग्रा स्थाद्‌ यदन्ते5कं: सममण्डलतो भवेत्‌ । तदिशि क्षितिजस्पर्शो याम्योदर्गोलयो रबे: ॥ ११५॥ क्षितिजादुन्तमन्नर्क: प्रवहप्रेरणात्‌ Bata | यास्पदिश्येव मध्याहन यात्यस्तोदयसुत्रत: ॥ २१६ ॥ बलनाद्‌ वायुगोलस्य स्वाक्षेण सममण्डलात्‌ | घटिकामण्डलं यत्र सममण्डलतां ब्जेत्‌ ॥ २१७ ॥ अर्काग्रा ऋ्रान्तितुल्या स्थात्‌ तबाक्षोस्नत्यभावत: । याम्यतो5क्षेण वलने सत्यर्काप्रा ततोषधिका ॥ २१८५॥ छायाभुजा तु शड्क्‍्वग्रं यास्याकाप्रासमन्वितम्‌ । sagged a शड्क्यप्रान्य्युनार्काप्रा यदोत्तरा ।। २१९ ॥ �श्लोका: ३९-४१ ] तृतीयो5ध्याय: २११ शड्क्‍्वग्रतो विशोध्येनां शिष्टा छायाभुजोत्तरा । शड्क्वग्ररहितार्काग्रा त्वन्यदा याम्यदिडमुखी ॥ २२० ॥ अक्षजीवाहताच्छडूते: शड्‌क्वग्रं लम्बकोद्धृतम्‌ । यदस्ने क्षितिजे शड्कुः स्यादस्तोदयसुत्रतः ॥ २२१ ॥ योगमेदा [ वेव कायो' ]! शडक्‍्वप्राकग्रियोस्तत: । हयोरन्योन्यशेषत्वादेकवृत्तमतत्वत: ॥ RZ Ul यदयप्यन्योन्यको टिघ्नत्रिज्याभक्तावुभौ गुणों । योगभेदक्षमो स्पातां तथाप्यक्राग्रयोहंयो: ॥ २२३ ॥ मार्गभेदाद्योगमेदो कायो केवलयोरिह। भन्वत्न विषुवन्मूलादर्काग्रा दक्षिणोत्तरा ॥ २२४ ॥ तदग्रादषि शड्क्‍्वग्न॑ प्रवृत्त' नित्यदक्षिणम्‌ । सत्य प्रथतंते3र्काप्रा विषुचत्क्षितिजाश्िता | २२५॥ इष्ट्यूबृत्तं यद्‌ यच्च तत्तुल्यं सममण्डलम्‌ । तयोरिष्टान्तरालं तु शड्बवंग्र कथितं बुधे: ॥ २२६॥ दक्षिणोत्तरवृत्ते स्थात्‌ तयोः परसमन्तरम्‌ । परान्तरानुसारेण स्थितेरिष्टान्तरस्य च ॥ २२७ MN दक्षिणोत्त रता नित्यमाशाग्रावध्यवस्थिता । शज्भ्रोरग्रगत तत्तु तन्मुलिषपि च कल्प्यते ॥ २२८ ut अत: क्षितिजगामित्व” तस्यार्काप्राववास्थितम । एकमार्म प्रसृतयोदंक्षिणोत्तरयोस्तयो: ॥| २२९ ॥ तियंकत्वाभावतोःन्योन्यकोट्या न हतिरिष्यते । अतः केवलयोरेव कार्य योगान्तरे तयो: ॥ २३० ॥ शड्बवप्रार्काप्रयोस्तस्माद्‌ दक्षिणोत्तरगोलयो: । योगान्तरकृता च्छायाभुजा स्याद्‌ व्यस्तविडमुखी ॥ २३१ ॥ zareqt—1. Mss, defective and show a gap. 2, A.C. safe 3, ८. गामित्वां 4. ८. तस्‍्यार्काप्रव॑दवस्थितम्‌ �२१२ सय्याख्ये तस्तसंग्रदे [ भ्रध्याया! ३ [ छायाश्ञमणवृत्तपरिलेखः ] छायाभ्रमणमप्येवं ज्ेयमिष्टदिनोज्बस्‌ ॥ ४१० ॥ इष्टकालोड्रवां छायां बाहु कोर्टिं' च पूर्ववत्‌ । तत्तुल्यामिः शलाकाभिस्तिसुमिस्त्रिभुज॑ तथा ॥ ४२ ॥ ऋत्वा, पूर्वापराँ कोर्टि वृत्तमध्याद्‌ यथादिशम्‌ | BAT, बाई च बाहोश्च छायायाश्चाग्रयोयुती ॥ ४३॥ बिन्दु कृत्वाउपराह्े5पि बिन्दु तत्र प्रकल्पयेत्‌ । मध्यच्छायाशिरस्यन्यस्तृतीयो बिन्दुरिष्यते ॥ ४४ ॥ लिखेद्‌ वृत्तत्रयं, तेनः Fat TATA AAT | तन्मत्स्यमध्यगे सत्रे प्रसायैंव तयोयुतिः ॥ ४५ ॥ , दृश्यते यत्र तन्मध्यं बृत्तं* विन्दुस्णगालिखेत्‌ । छाया तन्नेमिगा तस्मिन्‌ दिने स्यात्‌ सर्ददापि च॥ ४६ ॥ छापातद्भुजयो: कोटिवंर्गान्तरपदं भवेत्‌ । छायाभुजानुसारित्वं दक्षिणोत्तरयोदिशो: ॥ २३२ ॥ छायाकोटबचनुसारित्व॑ पूर्वापरदिशोरपि । तत्तुल्याभिः शलाकामिः तदर्थ त्रिभुजे कृते ॥| २३३ ॥॥ तत्र शहकुं निधायेष्टकर्णकोटग्रसंयुतो । यदा कर्णशलाकास्था च्छाया तत्प्रमिता भवेत्‌ ॥ २३४ ॥। भुजाकोटिशलाके द्वे दिक्‍्परिच्छेदिके तदा! । छायाकोटघनुसारेण तत्न पूर्वापरे दिशो ॥ २३५ ॥ सूलम्‌-- 1. A.B. agatfe 2. A. Cyo 8G for a4 3. Bom. aa दयाख्या--1,. &. परिच्छेदकैस्तथा ; ९. परिच्छेदके तथा �इलोकाः ४७-५० ] तृतीयो5्ध्यायः २१३ [ प्रकारान्तरेण छायाभुजानयनम्‌ ] अक्षज्याध्नान्महाशझ्लोः शड्कवग्र लम्बकाहतम्‌ । सर्वदा दक्षिण तद्धि, योज्यमर्काग्रयापि तत्‌ ॥ ४७॥ यास्‍्ये गोले महाबाहु), सौम्पे चाग्रहयान्तरम्‌ | अधिकेउत्रापि शड्कबग्रे याम्यः स्पादन्यथोत्तरः ॥| ४८॥ छायाकर्णहतः, सोडपि त्रिज्याभक्तो5ढ्गुलात्मक! । विपरीतदिगप्येष पूर्वानीतसमो5पि च ॥ ४६ ॥ द्वादशध्नोज्थवा बाहुः शदकुना महता हतः । अढ्गुलात्मकमेव॑ वा छायाभ्यामथवा नयेत्‌ ॥ ४० ॥ छायाभुजानुसारेण याम्पोत्तरदिशावषि । एथमिष्टदिने कार्य छायया विग्विनिर्णय: ॥ २३६ ॥ [ छाावृत्तपरिलेखन प्रकारः ] अथ यस्सिन्‌ दिने च्छायाश्रसवृत्तं चिकीषितम्‌ । तत्र च्छायाभुजाकोटित्रयं स्फुटतरं नयेत्‌ ॥ ROU तसतुल्याभि: शलाकानि: त्िभुजह्वितये कृते । तत्न कोटिशलाके दे पूर्वापरदियाश्षिते ॥ २३८ ॥। कर्णकोटअग्रसस्पाते शड्कुमूल दयोरपि । यस्य शद्धरेरिमाश्च्छायास्तद्भुजाकोटयो मता:॥ २३९ ॥ छापाभुजाप्रयोबिन्दू कुर्यात्‌ पूर्वापराह्यो: । तृतीयमपरं fag मध्यच्छायाग्रगासिनम्‌ ॥ २४० ॥ तद्विन्दुत्नितयस्पृष्टे बत्ते सम्यक्‌ प्रकल्पिते । छायाग्र॑ वृत्तपरिधो तत्न भ्राम्यति तददिने ॥ २४१ ॥ भाव्यं तुल्यान्तरालास्यां बिन्दुभ्यां निजमध्यत: । तत: सम्तिरश्चीनान्मार्गदिषि च सर्वतः ॥ २४२ 0 �२१४ सव्याख्ये तस्त्नसंग्रहे .._[ श्रध्यायः ३ [ सम(सण्डल)शडः-कुः ] अक्षज्योना यदा क्रान्तिः सौम्या, ता त्रिज्यया हताम्‌। अक्षज्यया विभज्याप्तः NSH: TTT THATS | ४१ ॥ [ समशड्कुना अकंस्फुटः ] अक्षज्याध्नः परक्रान्त्या' हतः LER A NTs | तच्चापमेव भानुः स्यात्‌ चक्राध वा तदूनितम्‌ ॥ ५२ ॥ तयोरेकतरस्थातस्तृतीयस्यापि सध्यत: । भाव्यं तुल्यान्तरालाभ्यां ताभ्यां तन्मध्यमागंतः ॥। २४३ ॥॥ सम्पातो सार्गयोयंत्र ततो दूरप्रसारणात्‌ । ततस्त्रिभिदच तंस्तुल्येभंवितव्यं यतस्ततः ॥ २४४ ॥ । सम्पाततस्तदेकस्पृग्वृत्त सर्वाष्यषि स्पृशेत्‌ । स्वसध्यमार्गसस्पातात्‌ त्रिस्पृग्वत्तं ततः स्मृतम्‌ ॥ २४५ ॥ छायाभ्रमणवृत्तं यदुक्‍्त प्रायिकमेव तत्‌ । वृत्तमाग्गेण भाग्रय भ्रमणानुपपत्तितः । पूर्वाचा यानुरोधेन केवल तदिहोदितम्‌ ॥ २४६ ॥ [ समशडःकुः तद्‌द्वारा स्फुटाकंश्च ] अ्रक्षज्योनेति (51-52)-- उदगर्काग्रया तुल्ये शडक्‍्वग्रे नित्यदक्षिणे । प्रतिक्षणं भिन्‍नरूपे areas: सममण्डलम्‌ ॥ २४७ ॥ [तर्थ न्यूनता फ्रान्ते: सौम्यता ]! कथ्यतेकक्षतः । क्रान्यक्षनियसों वेद: शडकवर्काग्राप्रयोरषि ॥ २४८॥ सौम्यक्रास्तेयं दाक्षेण तुल्यता जायते FATT 1 ब्रष्दुः समोपरि तदा यात्यकंः सममण्डलस्‌ ॥ २४९ ॥ उदवक्रान्त्यल्पतायत्ता समशडः-क्‍्वल्पता ततः । ऋान्तिः सौम्याक्षतुल्या चेत्‌ समशड्कुस्त्रिमोविका ॥ २५० ॥ मूलस्‌ू-- 1. ९.५. पराक्रान्त्या 2. 8. स्वदोर्गुण: व्याख्या--1.. 1४5७. 1680 : तदर्थन्यूनता करान्ते सौम्या ता3 �श्लौकः ५३ ] तृतीयोड्ध्याय: २१५ [ समशझूेरडगुलात्मकः कर्ण: ] लम्बाज्षज्ये विषुवद्धाकप्ने क्रान्तिजीवया भकते | सममणडलगे भानों कर्णो तावड्गुलात्मकों स्पष्टो ॥ ४३ ॥ समोपरिष्टादककंस्य दिनमध्ये प्रवृत्तित: । अक्षतो न्यूनसंख्यायास्तस्या: शइकुं ततो नयेत्‌ ॥ २५१ ॥ agit त्रिज्यासमे सोम्पक्रान्तिरक्षसमा यवि । समशडूे ततो न्यूने तत्कान्तिमपि चानयेत्‌ ॥ २५२ ॥ अन्त्यक्रान्तिसमायां च क्रास्त्यां त्रिज्या भुजा यदा । ऋन्त्यां ततो5थ न्यूनायां दोज्याँ चेराशिकान्नयेत्‌ ॥ २५३ ॥ वोर्ज्याचापसमो भानुस्तत्काले प्रथमे पदे । द्वितोये तु पदे बेच्यं चक्रार्ध स्थात्‌ तदुनितम्‌ ॥ २५४ ॥॥ क्रान्त्यल्पतावशात्‌ सौम्थगोले Bq पदयोद् यो: । सायनाकंस्य सममण्डलप्राप्तिभवेद्‌ यतः ॥ २५५ ॥ इति। [ समशइ्क्सम्बन्धि-द्वादशाइगुलशडक-कर्णवासना ] लम्बाक्षज्ये इति (53-558)-- उदवक्ान्त्यक्षसास्ये तु समशडकुस्त्रिमोविका । समोपरि यदा द्रष्टुर्यात्यक: समसण्डलम्‌ ॥ २१५६ ॥ छायायां शडकुलीनायां तत्कर्णोषपि च तत्सम:। न्यूनायामक्षत: क्रान्त्यां शड्ो व द्वावशाइगगुले ॥ २५७ ॥ तत्कर्णो वर्धते तस्माद्‌ व्यस्तत्नेराशिकोद्गमात्‌ । इच्छाल्पतावशाद्‌ यत्र तत्फलं TT क्रमात्‌ ॥ २५८ ॥ प्रमाणफलयोर्घातात्‌ फलं तत्रेच्छया हतम्‌ । समशइकुहंतो$क्षेण त्रिज्याघ्नोदगपक्रमात्‌ ॥ २५९ ॥। व्िज्या चेद्‌ द्वादशाभ्यस्ता हियेत समशडकुना । श झूठ दिशसंख्यस्थ कर्णो यः समसण्डले ॥ २६० ॥ �२१६ संव्याख्ये तल्संग्रहे [ अध्याय: ३ [ प्रकारान्तरेण समशइकुकर्ण: ] मध्यच्छाया यदा मध्ये विषुवत्समरेखयोः । तन्मध्याह्ृभवः कर्णो विषुवच्छायया हतः ॥ ४४ | AUTEM AAT: Be स्यात्‌ सममएडले ॥ ४५६ ॥ [ समशड्कुना गतेष्यप्राणा: ] सममण्डलशढूकुल म्वध्नस्त्रिज्यया हतः ॥ ४४० ॥ वक्षज्या द्वादशाभ्यस्ता तया क्रान्या विभज्यताम्‌ । अक्षांश: समशड्‌कु: स्यात्‌ ब्रिज्यापक्रमयोवंध 1त्‌ ॥। २६१ ॥ समशइक्वंक: कर्णो द्वादशब्रिज्यंयोवंधात्‌ । त्रिज्यामेकान्ततस्त्यवत्वा साज्यभाजकगामिनो म्‌ ॥ २६२ ॥ अक्षज्यां द्वादशाभ्यस्तामुदक्क्रान्त्या तया हरेत्‌ । सममण्डलकर्ण: स्थात्‌ तत्न लब्धो5डगुलात्मक: ॥ २६३ ॥ यद्येव॑ं विषुवद्भाघ्न॑ लम्बं क्रान्या तया Ra सममण्डलकर्ण: स्थात्‌ साम्यतो घातयोस्तयो: ॥ Rev ॥ अक्षज्या द्वादशाभ्यस्ता लम्बध्ना विषुवत्प्रभा । तुल्ये स्पातामुभे दो:कोट्यात्मकत्वान्मिथस्तयों: ॥ २६५ ॥ इतरेतरदो:कोटयथो: क्षेत्रयोर्धातसाम्यत: । कर्णो माध्याद्विको! यहा विषुवच्छायया हतः ॥ २६६ ॥ अध्याह्वाप्राश्गुलेमंक्तः कर्ण: स्थात्‌ सममण्डले । सध्यच्छाया तदा मध्ये विषुवत्समरेखयों: 11 २६७ ।1 विशोध्य बिषुवद्धाया दिनमध्योद्भुवां प्रभाम्‌ । सध्याह्याप्राइगुलानि स्युरवशिष्टसमानि हि ॥ २६८॥ ब्यादया--1. 9. मध्याह्विको �इलोकौ ५६-५७ ] तृतीयो5ध्याय: २१७ उन्मणडला युबृत्तज्या, त्रिज्याध्ना GSAT हता | तच्चाप॑ चरचापाढ्य॑ गतैष्यासव एवं हि॥ ५६ ॥ [ समशइकुना नतप्राणः ] लम्पध्नः समशढकुः स चुज्याभक्तोज्थ तत्कृतिम्‌ | स्यक्ला त्रिज्याइतेम्मूल चापितं दि नतासवः ॥ १७ ॥ सममण्डलग इति (550-59)-- [ अक्षक्षेत्राणि युवृत्तेष्टान्तरालं यत्क्षितिजात्‌ सममण्डले । समशडकुरसो कोटिय्यृवृत्ते कर्णतांगते ॥ २६९ ॥ यद्यपि क्षितिजादिष्टान्तरं कर्णो चुवृत्तमम्‌ । तथाप्पुन्मण्डलादुध्वंखण्डस्थेष्टेव कोटिका! ॥ २७० ॥ समशइडकुश्च तत्कर्ण: क्रान्तिज्या च भुजा भवेत्‌ । उन्मण्डलक्षितिजयोयंद्‌ य्ुवृत्तस्थमन्तरम्‌ ॥ २७१॥ कर्णात्‌ पृथककृते कोटिखण्डे यदव्शिष्यते ॥ क्षितिज्या सा भुजाककाग्रा कर्ण: कोटिरपक्रम: ॥ २७२ ॥ [ समशडकुना गतैष्यप्राणाः नतप्राणाश्च ] एवं ह्यश्रद्वयं त्यश्रे स्वेकस्मिन्तवतिष्ठते । ब्रिज्याक्षलस्ब॒कत्यश्र* यत्तत्‌ त्यक्षत्रयं तु तत्‌ ॥ २७३ 0 उन्मण्डलाद छूवत्ते यत्‌ तस्येवेष्टान्तरं भवेत्‌ । कर्णरूपे से शड्भोय या कोटि: परिकल्पिता ॥ २७४ ॥ लम्बकेनाहता त्रिज्याभक्तत्वात्‌ समशड्कुत: । ब्विज्यया गुणनाव्‌ भूयों चयुज्यया हरणादषि ॥ २७५ ॥ ब्यास्या--1. 9. कोटिता 2. A. B. aT we do Re �R45 सव्याख्ये तस्तसंग्रहे [ प्रध्याय: हे [ प्रकारान्तरेण नतप्राणाः ] सममण्डलगा छाया त्रिज्याध्ना चुज्यया eat ॥ चापिता वा नतप्राणाः कोट्या वा सबंदा तथा ॥ ४८॥ - [ wang): fafasat | अक्षज्याध्नौ समी शद्कू त्रिज्यालम्बकभाजितों । क्रान्त्य्काग्रे, तयोः क्त्योमेंदूलं ज्षितेगुंणः ॥ ५६ Ul झवृत्तप्रसितं चापं यदीयं तून्नतासव: । उन्मण्डलात्‌ प्रवृत्तानां तेषां क्षितिजतो5पि व ॥ २७६॥ प्रवृत्तिरिष्टा स्वचरप्राणसंयोगतस्तदा । घुवृत्तेष्टान्तरालज्या) दक्षिणोत्तरमण्डलात्‌ ॥ २७७ ।॥ युवृत्तप्रमितं त्रिज्यागुणितं द्ज्यया हृतम्‌ । तच्चापं तन्‍नतप्राणा: समच्छायाकृता: सदा ॥ २७८ ॥ चुवृत्तेष्टान्तरालज्या या तून्मण्डलतो5थवा । सममण्डलसम्पातावधिका तत्र तन्म्तिता ॥ २७९ Ul तत्त्रिज्याकृतिविश्लेषमूलचापं नतासवः । व्रिज्याघ्ना झुज्यया भकता सछायाकोटि: सदाथवा ॥ २८० ॥ तच्चापं तन्‍नतप्राणा दक्षिणोत्तरसज्भूमात्‌ । अत एवं नतांशज्या चुज्याध्ना' व्विज्यया हृता ॥ २८१॥ समच्छाया भवेदिष्टशडरोस्त्नैराशिकात्‌ तत: । छा्पाकोटी पमच्छाये स्यातां पूर्वापरायते ।। २८२ ॥ नतांशस्थापि तत्तुल्या द्ुवृत्तप्रमिता तु सा। ज़िज्यावृत्तमिते स्थातां छायाकोटी समप्रभे ॥ Ya ॥ इति ॥ व्यादया--1, A. Tat; BUT 2. A, Gear ar �श्लोका: ६०-६२ ] तृतीयोध्ध्यायः २१९ [ दशप्रश्नाः ] इह शढकु-नत-क्रान्ति-दिगग्रा-उक्षेषु पश्चसु । हयोहयोरानयन दशधा स्यात्‌ परेस्जिमिः ॥ ६० ॥ सशइवो नतक्रान्तिदिगज्ञाः सनतास्तथा । अपक्रमदिगग्राक्षा दिगज्ञौ क्रान्तिसंयुतो ॥ ३१ ॥ दिगज्ञाविति नीयन्ते इन्द्रीभूयेतरेस्त्रिमिः ॥ ६२१ ॥ [ प्रश्नः १. अपक्रसा-इशाग्रा-इक्षेः शडकु-तत्यों ] आशाग्रा लम्बकाभ्यस्ता त्रिज्याभक्ता च कोटिका ॥ ६२० ॥ [ दशप्रश्नोत्तरम्‌ ] इह शडकुनतेत्यादि (60-628)-- [ शडक्वादिपञ्चस्‌ दक्षप्रश्नानां सद्भुतिः ] इह त्वाद्येन साध्येन द्वितीयादे: समन्वयात्‌ । चत्वारो,5थ द्वितीयेन तृतीयादे: समन्‍्वयात्‌ ॥ २८४ ॥ गन्नय,स्तथा तृतीयेन कृतपऊचसयोरपि । दो, तुर्येस्थान्त्यसम्बन्धादेक:, TIAMAT STA गच्छे चतुष्के त्वेकादिचयस्भूलितं तु तत्‌ ॥ २८५ ॥ [ अपक्रमाशाग्राक्षेः शडकुनत्यानयनवासना ] आशाग्रेत्यादि (620-67) -- एतेषामुत्तरेष्वा् रनुक्‍्तेषु दशस्वषि । आदिमस्योत्तरं सूर्य सिद्धान्ते लेशतः कृतम्‌ । कोणशडकुप्रकरणे शड्क्‍्वर्थ तदचों यथा ॥ २८६ ॥ #त्रिज्यावर्गाधतो5प्रज्यावर्गोनाद्‌ द्वदशाहतात्‌ । पुनर्दविशनिध्नाच्च यत्‌ फल लक्यते बुधेः ॥ २८७ ॥ व्याद्या--1. 0. तृतीय णि त्रय �२२० सथ्याख्ये तत्तसंग्रहे [ प्रध्याय: ३ : श्रुजाचज्या TAA Ae AIT | क्रान्त्यक्षयर्गों तदर्गात्‌ त्यकत्वा कौट्यौ तयोः पदेः ॥ ६३ ॥ कुर्यात्‌ क्रान्त्यज्षयोर्घातं कोट्योर्घातं तथा TT | सौम्ये गोले तयोयोंगात्‌ भेदाद्‌ याम्ये तु घातयोः ॥ ६४ ॥ शडकुवर्गाधसंयुक्तविषुवद्वगं भाजितात्‌ 1 लब्धं तु करणी नाम तां प्रृथक्‌ स्थापयेत्‌ ततः॥ रष८ ॥ विषुवच्छायाकंवधादग्रज्यासंगुणात्‌ ततः । भकक्‍तात्‌ फलाख्यं तद्व गंसंयुक्तकरणीपदस्‌ ॥ २८९ ॥ air ha aged दक्षिणोत्तरगोलयो: | याम्ययोविदिशो: शडकुः एवं याम्योत्तरे रवो । परिश्रमति शड्भरोस्तु शडकुरत्तरयोस्तु सः” ॥ २९० ॥ ( सू्यसिद्धान्त:, त्रिप्रश्नाध्याय:, ३.२८-३२ ) इति तन्‍्त्रान्तरश्लोका! । सौस्ययाम्यदिशो: शडक्रिष्टो यत्र विदिग्गतः । दिगप्राध्यर्ध राशिज्या तत्र तदहिग्गता मता ॥ २९१ ॥ राशित्रयान्तरितयोदिशों मध्यगतत्वत: । आशाप्रा भत्रयस्थात: कृत्स्तज्याधंसमा भवेत्‌ ॥ २९२ ॥ ज्याबाणयोव॑र्गयोगात्‌ कृत्स्वज्या हिं पदीकृता । ज्याबाणों चक्रपादे तौ त्रिज्यातुल्यों समो मिथ: ॥ २९३ ॥ अतस्तयोवंर्गयोगो द्विघ्नत्रिज्याकृते: सम: । अस्यारधराशिज्यावर्ग इचतुर्थोशस्ततो भवेत्‌ ॥ २९४ ॥ द्विष्नवर्गंचतुर्थांशस्थार्ध वर्गत्वकल्पनात्‌ । o> दलटद्विगुणयोश्चेतदगंक्षे त्रे निवश्यंताम्‌ ॥। २९५ ॥। त्रिज्यावर्गारधतुल्यत्व॑ अध्यर्धज्या कृतेस्तत: । द्विष्मवर्ग चतुर्भागो वर्गो5धंस्थ भवेद्‌ यत: ॥ २९६ ॥ मूलमू--- 1. 2. ०7. पदे ब्याद्या--1, 8. तुल्यत्वमध्याघंज्या �श्लोक: ६५ ] तृतीयौब्ष्याय: २२१ आधद्यघाते5धिके सौम्ये योगमेदद्यादपि । त्रिज्याघ्नाद्‌ हारवर्गाप्तः शब्कुरिष्टदिगुद्धवः ॥ ६५ Ul लम्बबगर्धितुल्योज्सो लम्बब॒त्ते प्रकल्पित:! । अक्षज्यावगंसंयुक्ताद्धारो मुलीकृतस्तत: ॥ २९७ ॥ घात: कान्त्यक्षयोय: स्यथात्‌ तत्कोट्योरपि योहपरः । तयोयोगान्तराच्छडकु्हाराप्त: सौम्ययाम्ययों: ॥ २९८॥ बर्गेयोगान्तराष्यां वा हारवर्गोद्धुतो भवेत्‌ । हारको लस्बवर्गाधमक्षवर्गंयुतं भवेत्‌ ॥ २९९ ॥ तत्न क्रान्त्यक्षयो: कोट्योवबर्गंघाते चिकीषिते । स्वस्ववर्गोनिताद्धारवर्गंत: कोटिरेत॒यो: ॥ ३०० ॥ गुण्येउक्षकोटिवर्गेउत्र ऋ्रान्तिकोटिकृतो गुणे । अल्पता गुणकारस्य क्रान्तिवर्गंेण हारकात्‌ ॥ ३०१ ७ विवरं फ्रान्तिवर्ग: स्थात्‌* गुणहारकयोस्तत: । तद्गुणाद्‌ गुण्यतो हारवर्गाप्तं ATA BAT Ut २३०२ ॥ गुण्यस्थ हारादल्पस्वादधिकत्वे पुन: क्षिपेत्‌ । स्थादेतदक्षकोटयाश्चेद्रर्गो गरुण्येत केवल: ॥ ३०३ ॥ नव क्षिप्ताक्षवर्गस्थ हारतुल्यत्वकल्पनात्‌ । येन क्रान्तिकृतेरेव त्याज्यत्वं परिकल्पितम्‌ ॥ ३०४ ॥ ऋरान्तिवर्गस्त/तस्तत्र गुणहारान्तरोज्भूव: । गुष्पस्थ हारसास्यार्थ क्षिप्येताक्षकृतियंदा ॥ ३०५॥ गुणक्षेपाहतेह रलब्धं त्याज्यं तदा' त्यजेत्‌ । त्याज्यस्य फ्रान्तिवगेंण तुल्यत्वं प्राक्‌ प्रपडिचितम्‌ ॥ ३०६ ॥ शडूगेरितरखण्डेन तुल्यं निस्संशयं च तत्‌ । क्रान्त्यक्षयोवर्गंघाताद्‌ हारवर्गोद्धृतो ह्ासो ॥ ३०७ ॥ व्याख्या---1. 3. 3. 8. प्रकल्पितम्‌ 2, 8. वर्गस्य ८. केवलम्‌ 4. B. Hapl. om. of & 8. त्याज्यात्तदा �RRR सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ भध्याय: ३ किन्त्वेतत्‌ त्याज्यत: शुद्धे क्षेप्पमेव फल भवेत्‌ । इतरस्य धनणंत्व॑ गोलयो: सौम्ययाम्पयो: 305 1 अक्षकृत्यूनहाराख्याल्लस्बवर्गाधत'स्तत: । शोधयेत्‌ फ्रान्तिवर्ग स्वलब्धशोध्यफलोनितम्‌ ॥ ३०९ ॥ जिज्यावर्गा धतो5प्रज्या/ वर्गों यदि विशोध्यते । एकवृत्तगतत्वेन द्योस्त्रिज्याग्रजीबयो: ॥ ३१० ॥ शिष्ट तत्कोटिवृत्तेन्‍त्न पुनविपरिणस्यते । शडकुखण्डस्य तस्यास्य हारवृत्तगतत्वत:॥॥ ३११॥ ब्विज्यावृत्ते gz: शडकुखण्डो विपरिणम्यते । कोटिवृत्तगता त्रिज्या हारकत्वेन सम्मता ॥ ३१२॥ स्ववृत्ते च गुणस्तेन तुल्यत्वादुभ्यं त्यजेत्‌ । लम्बवर्गाधनिघ्नं तद्‌ हारवर्गेण चोद्धरेत्‌ ॥| ३१३ ॥ शडकुखण्डकृतिलंब्धा शड्कुखण्ड: पर” तत: । बक्षापक्रमयोर्घाताद्‌ हारकाप्तसमो5पर: ॥ रे१४ ॥ स चेदक्षाग्रयोर्घातात्‌ कोटिवृत्ते विधीयते । हारवृत्तगतः सोष्यं त्रिज्यावृत्ते विधीयताम्‌ ॥ ३१४५ ॥ हरणं गुणनं त्यवत्वा तन्मध्ये व्विज्ययैकया । लम्बध्नाक्षाग्रसंवर्गान्मूलवर्गृहृतो5पर: ॥ ३१६ ॥ शहकुखण्डो ययोगोगान्‍्तराच्छुड-कु: स्फुटो भवेत्‌ | अक्षावलम्बको यत्र विषुवत्कर्णणामिनों ॥ ३१७ ॥ तत्र तौ विषुवच्छायो* तच्छुडकू परिकल्पितो । हारवर्गोष्त्र विषुबच्छायावर्गाड-गुलान्विता ॥ रे१८॥ grameqangieg aie स्थाद्‌ द्विसप्तति: । शेष पूर्ववदन्यत्‌ स्थादिष्टशड्धून विदिग्गते ॥ ३१९ ॥ ब्याख्या--1. 9. वर्गोद्धुत 2. 9. तोध॑ज्या 3. 8. पं 4, 8. लब्धाध्नाक्षाग्र 5. ४, छाया �इलौक: ६६ | तृतीयोअ्ध्याय1 २२३ छाया तत्कोटिराशाग्राकोटिष्ना सा चुजीवया । भकक्‍ता नतज्या क्रान्ल्यक्षद्गग्राभिमवेदिति ।। ६६ ॥ एवंनीतोः्प्यसों शड्कु: क्वचित्‌ सौम्यविदिग्गतः । प्रदक्षिणक्रमाद्‌ भ्राम्यन्नेम्यां च विदिशं व्जेत्‌ । प्रत्यक्कपाले विविशो व्युत्कमात्ते विगाहते ॥ ३२० ॥ इति ॥ [ नतज्या तद्बासना च ] प्राच्यादिष्टदिगप्रान्ते स्वस्तिकात्‌ क्षितिजाश्रितम्‌ । वचचात्‌ स्वस्तिकतस्तावत्यन्तरे क्षितिजाश्वितम्‌ ॥ ३२१ ॥ इष्टविड्सण्डल तत्‌ स्थात्‌ खमध्यस्पृष्टनेमिकस्‌ | तावतान्तरितं चान्यद्‌ याम्योदक्स्वस्तिकद्दयात्‌ WW RRR il खमध्यस्पृष्टपरिधिव्यस्तविड्मण्डलं भवेत्‌ । क्षितिजव्यस्तदिग्वुत्तसम्पातद्वितयोद्‌गतम्‌ !॥ ३२१३ ॥ ध्रुवद्वितयसंस्पृष्टं तियंग्बृतं तथापरम्‌ । इष्टदिग्घटिकावुत्तह्यतियंग्गतत्वतः ॥ रेर४ ॥ तियंग्वृत्तगतं वेच्ं तयोस्तु परमान्तरम्‌ । याम्योदग्वृत्ततो व्यस्तदिग्वृत्तस्थ यवन्तरम्‌ ॥ ३२५ ॥ क्षितिजस्थं दिगग्रा सा सेव तत्परमान्तरम्‌ 1 याम्योदग्व्यस्तदिग्वुत्तपाश्वेस्थं क्षितिजं यतः ॥ ३२६ ॥ समपाश्वस्थिते वृत्ते वृत्तपोहि परान्तरस्‌ । खमध्यतोउत्न लम्बान्ते तयोरिष्टान्तरं नयेत्‌ ॥ ३२७ ॥ खमध्यतस्तु लम्बान्‍्ते भ्रुवः सोम्यो व्यवस्थितः। व्यस्तविष्दमण्डलस्थेष्टान्तराल झ्रुवतो5त्र TI WRU सा कोटिस्तदूभुजाक्षज्या तयोबेर्गयुतेः पदम्‌' । स कर्णो श्रुवतस्तियंग्वृत्तस्थं क्षितिजान्तरम्‌ ॥ ३२९ ॥ व्यायया--1, 8. ०॥. 016 [116 2. A, weet 3, A.B. TH �२२४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे - [ श्रध्यायः हे क्रान्त्यक्षघाते तत्कोट्योर्घाताद याम्येडधिके सति । 'जेष्ट/ शड्कुमवेत्‌ सोम्ये हाराच्चापक्रमेडधिके ॥ ६७ ॥ इष्टविड्मण्डलघटीवृत्तयोस्तत्परान्तरम्‌ । क्षितिजव्यस्तविग्वुत्तसम्पातो यो श्रुवो च यो ॥ ३३० ॥ तच्चतुष्टयसंस्पृष्ट वृत्त तियंग्गतं तयो: । घटिकावृत्तपाश्व॑स्थो श्रुवो द्वावषि सर्वदा । ३३१॥ दिव्वृत्तात्‌ क्षितिजव्यस्तदिक्सम्पातों तथाविधौ । तयो: समतिरश्चीन तियंग्वृत्त ततो भवेत्‌ ॥ ३३२ ॥ अत: समतिरश्चीने वृत्ते तत्न परान्तरम्‌ । परान्तरेण दिग्वुत्तत्यासाधं यदि लक्ष्यते ॥ ३३३ ॥ अक्षेणेष्टान्तरालेन तत: कि लक्ष्यते फलम्‌ । घटीवृत्तात्‌ खमध्यान्तों ह्मक्षो याम्योत्तरायत: ॥ ३३४ ॥ सम्पाततः खमध्यान्तों घटीदिग्वृत्तयोदयों: । अन्तरालं च दिग्वुत्तगतमिच्छाफलं त्विह ॥ ३३४५॥ , इच्छुया भुजया ह्ात्र कर्ण दच्छाफलं भवेत्‌ । अक्षस्थानीयमेतत्तु तत्कोटिलेम्बकस्तत: ॥ ३३६ ॥॥ तद्वत्‌ क्रान्तिधुजायाश्च फर्ल तत्कर्णमानयेत्‌ । ऋन्तिस्तु घटिकावृत्ताद्‌ युवृत्तावधिका भुजा ॥ ३३६७ ॥ विग्वत्ते घटिकावृत्ताद्‌ द्युवृत्तावधिका श्रुति: । कऋान्त्यक्षफलकोट्यो तौ' त्रिज्यावर्गान्तरात्‌ पदे ॥ रे३८॥॥ अन्योन्यकोटिहतयोस्त्रिज्यया हृतयोदयो: । क्रान््यक्षफलयोयों गभिदाभ्यां सवतीष्टभा ।॥ ३३९ Ut मूलमू-- 1. 8. नेष्टशड्कु: व्याख्या--1. ४. हिग्वृत्तत्‌ क्षितिज ; 9, दिग्बुत्तक्षितिज 2. A.C. Hapl. upto afaat, next line. 3. A.B, aq for at �इलौक: ६८ ] तृतीयो5ध्याय: . २१५ [ प्रश्नः २. नताशाग्राक्षे: शडक्वपक्रमः | नतलम्बकयोर्घातात्‌ त्रिज्याप्तं तत्‌ स्वदेशजम्‌ । स्वदेशनतकोट्याप्त॑ नताक्षज्यावधात्तु यत्‌ ॥ ६८ ॥ कऋान्तिलस्बोत्यफलयोब्यत्ययाद्‌ योगमेदत: । इष्टशड्कुश्च कतंव्यश्छायावन्योन्यतो5य ते ॥ ३२४० ॥ इष्टदिग्घटिकावृत्तान्तरेण परमेण वा । चुज्यावलम्बका हत्वा त्रिज्यया विभजेदुमो ॥| ३४१ ॥ लब्घे क्रान्त्यक्षयो: कोटयोौ यद्दा BATA: Gal | परान्तरालवर्गात्तु त्यक्त्वा मूलीकृते उभे ॥ ३४२ ॥ मिथः कोटीहतक्रान्त्यक्षयोयोंगान्तरात्‌ तत: 1 परान्तरालवर्गाप्तौ त्रिज्याध्नात्‌ भानरावुभो ॥ ३४३ ॥। याम्यगोलेउत्न शहकु: स्थाल्लम्बक्रान्त्यंशभेदत: । क्रान््यंशके5त्र लम्बांशादधिके क्षितिजादध: ॥ ३४४ ॥ शडककु: स्पादथ हाराच्चेत्‌ सोइधिको न तु सम्भवेत्‌ । सोस्‍्यगोले तु यास्‍्या चेदग्ना ऋ्रान््यंशलम्बयो: ॥ ३४४५ ॥। शहकुर्योगोद्भूवः ater दिगग्ना चेत्‌ तबन्तरात्‌ । दिड्मण्डलघटीवृत्तविवरादधिके सति । दूघटीवृत्तविवरे भवेच्छडकुर्न तादूशःः ॥ ३४६ 11 इति ॥ [ नताशाग्राक्षे: शहक्वपक्रमानयनवासना ] नतलम्बकयोरिति (68-73)-- श्रुवद्वितयसंस्पृष्ट प्रहाधिष्ठितनेमिकम्‌ । नतवृत्तं भवेद्‌ यस्य दक्षिणोत्त रमण्डलात्‌ ॥ रे४७ ॥ घटिकामण्डलगतं कल्प्यते परमान्तरम्‌ । मतन्ितिजसम्पातद्व य॑ स्पृष्ड खमध्यगम्‌ ॥॥ ३४८ ॥ . ब्याख्या--1. ८. तादुशम्‌ fo Go २६ �२१२६ संव्याख्ये' तन्त्नसं ग्रहे [ अध्याय: हे तदाशाग्रावधे कोटयोस्तयोर्घातं ज्षिपेदथ' । शोधयेदू दक्षिणाग्रायां त्रिज्यया च ततो हरेत्‌ ॥ ६६ ॥ लब्धात्‌ स्वनतकोटिष्नात्‌ एथक्‌ त्रिज्याप्तवर्गितम्‌ | _ gad स्वनतवगेण तन्मूलेन हतं॑ फलम्‌॥ ७० ॥ aa facta तु नतसममण्डलमीरितम्‌ । याम्योदग्वृत्तसम्पातात्‌ क्षितिजे यावदन्‍्तरे ॥ ३४९ ॥ नताख्यसमवृत्तस्य सम्पातो5्य तत: स्थितम्‌ । क्षितिजे वृत्तपादान्ते खमध्यस्फुटनेमिकम्‌ ॥ ३५० ॥ नतदवक्षेपवत्ते इन्‍्तयंत्र स्थात्‌ परमान्तरस्‌ । नतक्षितिजयोस्तद्व न्नततत्समवृत्तयो: ॥ ३५१ ॥॥ स्वदेशनतकोटिश्च तद्‌भुजा चेति ते उभे । दिग्वुत्तव्यस्तदिग्बृत्ते पूरवंबत्‌ परिकल्पयेत्‌ ॥ २३५२ ॥ नतवृत्तं खमध्यात्तु नतदुवक्षेपसण्डले । यावन्‍नतं स्यात्‌ तत्पाश्व॑ क्षितिजात्‌ तावदुन्नतम्‌ ॥ ३५३ ॥। क्षितिजव्यस्तदिग्वुत्तसम्पातद्वितपोद्गतम्‌ । नतेष्टविड्मण्डलयो: समतियंग्गतं तथा ॥ ३५४ |॥ नतपा श्वॉन्नतिस्पृष्टं तियंग्वृत्त प्रचक्षते । तिर्यग्वत्तस्य बिउवृत्ते क्षितिजादुन्‍्नतिस्तु या ॥ ३५५ ॥ तत्रेव नतवृत्तस्य खमध्यात्‌ तावती नति: । छाया सा नतवृत्तस्थ सम्पातान्ता खमध्यतः ॥| ३५६ ॥ तश्सम्पाते प्रहस्तस्मात्‌ तत्कोटि: शडकुरिष्यते । समन्तात्‌ क्षितिजादुध्वें यत्स्वदेशनतान्तरे ॥ ३५७ ॥ वृत्तस्वनतकोद्यार्यं नतवृत्तस्थ नाभिगम्‌ । बक्षिणोत्तरवुत्ते यन्तभोमध्यश्रुवान्तरम्‌ ॥ रेश५८ ॥ सूलम्‌ू-- 1. 0+9- क्षिपेदुदक्‌ ब्याद्या--1., 9. संदेश �श्लौका: ७१-७३ ] ' तृतीयोब्ध्यायः २२७ पृथक्क्ृताद्‌ भवेच्छदूकु), छाया तत्कोटिका भवेत्‌ । छायाग्रकोटिसंवर्गाद्‌ ज्या लब्धा नतज्यया ॥ ७१ ॥ नतज्यायुज्ययोस्तद्वत्‌ छायाकोटित्रिजीवयोः । छायादिगग्राकोट्योश्च घात एको भवेत्‌ ततः ॥ ७२ ॥ इयोरेकेन विहृतस्तत्सम्बन्धीतरों भवेत्‌ । चुज्यात्रिजीवयोदगमेद्मूलमपक्रमः ॥ ७३ ॥ स लस्बो5स्मान्नतज्याध्नात्‌ त्रिज्याप्तं स्वनतं भवेत्‌ । नतवृत्तक्षितिजयोस्तत्कोटिः परमान्तरम्‌ ॥ ३५९ ॥ स्वदेशनतकोट्याप्तमक्षाद्‌ यत्‌ त्रिज्यया हतात्‌ । नतक्षितिजसम्पाताद्‌ पश्रुवस्य विवरं तु तत्‌ ॥ ३६० ॥ नतवृत्तगतं तत्तु नतघ्न॑ व्रिज्यया हरेत्‌ | क्षितिजि नतयास्योदस्वृत्तयोलेब्धमन्तरम्‌ ॥ ३६१ ॥ योगसेवो तदाशाप्राकोट्यो: कार्यो तथाविधि । अन्‍्योन्यकोटिगुणनात्‌ त्रिज्यया हरणादषि ॥। ३६२ ॥॥ क्षितिजे नतिविड्सण्डलान्तरालं तु तद्‌ भवेत्‌ । क्षितिजे नतिदृक्‍क्षेपविदिग्वुत्तान्तरं च तत्‌ ॥ ३६३ ॥ maven स्वया ह॒त्वा त्रिज्यया विभजेत्‌ तु तत्‌ 1 बृत्ते स न[त]कोट्युक्ते! नतदुवक्षेपसण्डलात्‌ ॥ ३६४ ॥ विदिग्वृत्तान्तरं कोटिरेषा स्थात्‌ स्वनतं भुजा । तियंग्वृत्तनतः कर्ण: तयोवर्गयुते: पदम्‌ ॥ ३६५ ॥ नतदृवक्षेपवृत्तात्तु क्षितिजस्पान्तरं च सः । तद्दोःकोटयौ त्रिजीवाध्ने कर्णन विभजेत्‌ फले ॥॥ ३६६ ॥ स्पातां विड्मण्डले ते दे क्षितिजाच्च खमध्यतः । तियंग्वृत्तस्थान्तराले छायाशइक्‌ श्र ते ऋुमात्‌ ॥ ३६७ ॥ व्याख्या--1. 1४६७. 1०80 न कोट्युक्त 2. 8. वृत्ता ततः 1 वृत्तान्तर 3. फ्र.तुणिस �QRS सव्याख्ये तन्तसंग्रहे [ प्रध्याय: ३ छायाशइक्‌ च॒ ते स्पातामिष्टविड्सागंगे उसे। क्षाशाप्राकोटिगुणितां हरेच्छायां नतज्यया ॥ ३६८॥ धुज्या भवेद्‌ यत्तो घाते नतज्याशुज्ययोस्तु यः। छायाप्राकोटिघातोइसो भाकोटित्रिज्ययोरपि ॥ ३६९ ॥ तुल्यरूपात्‌ ततो घाताव्‌ हन्द्रेष्वन्यतरोद्धुत:। तत्सम्बन्धी तदितरों भवतीत्युपपद्यते ॥ ३७० ॥ अप्रा'कोटिहि दिव्वत्तदक्षिणोत्तरवृत्तयों: । अन्तरालं परं तत्र छायाकोटिश्च तादूशी ॥ ३७१ ॥ क्षितिजस्था भवेदाद्या छायाकोटिग्रंहावधि: । यथा दिगग्ना दिग्वृत्तात्‌ समवृत्तान्तरं परम्‌ ॥ २७२ ॥ तथा च्छायाभुजाषि स्थात्‌ aa एव ग्रह्वधि: । अप्रा कोटिहता त्रिज्या च्छायया हियते यदा॥ ३७३ ॥ छायाकोटियेतस्त्रिज्याच्छाययो: कर्णरूपता ॥ युबृत्ते नतभागज्या त्रिज्यावृत्तमिता च सा॥ ३७४॥ स्ववृत्त प्रसिता सेव नतज्या भवति स्फुटा । त्रिज्यातुल्या भवेद्‌ झुज्या स्ववृत्तप्रमिता यत: ॥ Roy It छायाकोटिहता fasat भकता युज्या नतज्यया । यादृशो नियमस्त्रिज्याद्युज्ययो: स्पात्‌ परस्परम्‌ ॥ रे७६॥ तादूशो नियमो वेद्यश्च्छायाकोटिनतज्ययो: । अप्रा कोटिहता च्छाया त्रिज्यया हियते यदा ॥ ३७७ ॥। लब्धं त्रिज्याहतं मूयो हियते च नतज्यया । carat गुणं च हारं च यदि वा त्रिज्ययेकया ॥ रे७८५ ॥। अग्रा कोटिहता चछाया पर हार्या नतज्यया । aa चज्या भवेल्लब्धा तत्कोटि: फ्रान्तिरिष्यते ॥ २७९ ॥ व्यास्या---1. A. Hapl. om. from sat to fara, in the fourth line below. A.C. am: �श्लोकौ ७४-७५ ] तृतीयो5ध्याय: २२९ [ प्रश्तः ३. नतापक्षमाक्षे: शडक्‍्वाशाग्रे ] नतकोट्या हता दुज्या विभकता त्रिभजीवया | सौम्ययाम्यदिशोर्भूज्यायुतोना लम्बकाहता ॥ ७४ ॥ fis gegen, Seder a aT | ७४० ॥ [ प्रश्नः ४. नतक्रान्त्याशाग्राभिः शडक्‍्वक्षौ ] छायां नीत्वाथ तत्कोटियुज्यावर्गान्‍्तरात्‌ पद्म ॥ ७४०॥ मूलीकरणतस्त्रिज्याद्युज्ययोवर्गभेदत: । इत्थं नतदिगग्नाक्षे: शडक्वपक्रमयोविधिः ॥ ३े८० ॥॥ इति ॥ [ नतापक्रमाक्षैः शडक्वाशाग्रानयनवासना ] नतकोट्येति (74-759) — प्रहावधिनंतज्या स्थाद्‌ दक्षिणोत्त रमण्डलात्‌ । छापाकोटिसमा ह्ेषा युवृत्तस्था सदा भवेत्‌ ॥ ३८१॥ सैब स्ववृत्त प्रमिता नतज्या परिकीत्येते । उन्मण्डलाच्च तत्कोटिरुन्‍नतज्योपरिस्थिता ॥ रे८र ॥ क्षितिजावधिकत्वार्थ क्षितिज्याउस्यां विधीयते । ऋण धन च फ्रमतो गोलयोर्यास्यसौम्ययो: ॥ रे८३े ॥ लम्बकध्नोन्ततज्या सा त्रिज्यया विह॒ता स्फुटा । भवेदिष्टान्तरालज्या क्षितिजेष्ट्यूवत्तयो: ॥ रेपड ॥ स एवं शडकु,स्तत्कोटिश्छाया, चुज्यानतज्ययों: । संबर्गात्‌ छायया भक्‍ता दिगग्नाकोटिरिष्यते ॥ रे८५ ॥ इति ॥ [ नतक्रान्त्याशाग्राभिः शडक्वक्षानयनवासना ] छायां नीत्वेति (759-789)-- भाको टित्रिज्ययोर्भाग्राकोटघ्ो्यूज्यानतज्ययोः । मिथो घातत्रयस्यात्र तुल्यत्वं प्राक्‌ प्रदशितम्‌ ॥ ३८६ ॥ �२३० सव्याख्ये array . [ झध्याय: ३ | हच्छायाबाहुघातो यः शहडकुक्रान्त्योब॑घोडपि यः । क्रान्त्यग्रयोस्तुल्यदिशोस्तयोमेंदोउन्यथा युतिः ॥ ७६ th उन्‍्मण्डलक्षितिजयोरन्तरेडके च तथुतिः । तद्धतां विभजेत्‌ त्रिज्यां तच्छायाकोटिवर्गगो! ॥ ७७॥ - अन्तरेण भवेदक्षो नताय्रैविंदितिस्त्रिमिः ॥ ७८० ॥ fag दृयेष्वन्यतरभक्तस्तदितरो यत: । क्रान्तिको्टि ततो दुज्यां नतज्यानिहतां हरेत्‌ ॥ ३२८७ ॥ अग्ना कोटा भवेच्छाया तत्कोटिस्त्रिज्ययोद्धता 1 वर्गान्‍्तरपद॑ं त्रिज्याच्छाययो: शड्क्रिष्यते ॥॥ ३८८ ॥ छायातत्कोटिकावर्गमूलभेदं॑ च तद्भुजा । छायाघ्नाया दिगग्रायास्त्रिज्याभक्ताथवा भुजा ॥ ३८९ ॥ भाकोटचन्तरितं यास्‍्योत्तरवृत्तात्‌ समन्‍्ततः । चुवृत्तवत्तत्पा श्वेस्थं वृत्तं यत्परिकल्पितम्‌ ॥ ३९० ॥ अक्षस्तत्न घटीवृत्तात्‌ समवृत्तान्तरं भवेत्‌ । झूवृत्तविवरं क्रान्तिघटिकामण्डलात्‌ ततः॥ ३९१ ॥ छायाभुजात्र विवरं युवृत्तसमवृत्तयो: । भाकोटिद्युज्ययोर्वगंभेदतो यत्‌ पद भवेत्‌ ॥ २९२ ॥ ऋन्तिकोटिभंवेद्‌ यत्र तादुग्वृत्त प्रकल्प्यते । व्यासाध यस्य भाकोटित्िज्यावर्गान्तरात्‌ पदम्‌ ॥ ३९३ ॥ तत्तच्छाया' भुजाशडक्वोर्वगंयोगपद॑ भवेत्‌ । तदेव तत्न व्यासार्ध यत्तद्‌ वृत्तान्तरं कृतम्‌ ॥ BR¥ छाया हि स्वभुजाकोटयदोवंगंयोगपदं भवेत्‌ । शडकुच्छायाकृतियुतेर्मूलं त्रिज्या च सम्मता ॥ ३९५॥ छापाया: कोटिबाहू हो तच्छडकुरिति ये त्रयः । तेषां त्रयाणां वर्गेक्यं सम्यक्‌ त्रिज्याकृतो स्थितम्‌ ॥ ३९६ ॥ व्यास्या--1. &. ततश्छाया �ratte: 05 ] तृतीयौष्ध्यायः २३१ [ प्रश्नः ५. शडक्‍्वाशाग्राक्षेः नतापक्रमों ] अजक्षशड़क्वोवंघो यश्च यश्च मात्राहुलम्बयोः ॥ ७८० ॥ शडकुच्छायाभुज्ावर्गयोगे तस्माच्चिकीधिते । छायाकोटिकृतिस्त्रिज्यावर्गतोउत्न विशोध्यते ॥ ३९७ ॥ कऋरान्तिवर्गं ततस्त्यक्ते तत्कोटया: शिष्यते कृति: । सा च दुज्याकृतेश्छायाकोटिवर्गे विशोधिते ॥ २९८ ॥ छायाभुजायाः फोटिश्च तच्छडकुरिह सम्मतः । यतस्तयोवरर्गयोगमूल व्यासाधंमिष्यते ॥॥ २९९ ॥। छायाभुजाकरान्तिकोटयो: शहकुक्रान्त्योइ्च घातयो: । क्रान्त्यप्रयोदिशोभिन्नतुल्ययोयो गभेदत: ॥ ४०० ॥ उन्मण्डलक्षितिजयो रन्तरस्थरवेर्युते: । बक्षस्तदीयव्यासार्ध भक्तस्तद्वृत्त गो भवेत्‌ ॥| ४०१ ॥ ब्रिज्यया निहतो भुयस्तदृव्यासाधों हृतः स्फुट:। मिथः कोटिहते यद्दा ्रान्तिच्छायाभुजे उसे ॥ ४०२ ॥ योगान्तरात्‌ तयोरक्षो हारवर्गोद्धत: स्फुट: । - छापयायां याम्यदिक्कायां याम्यदिक्त्वेष्प्यपक्रमे ॥॥ ४०३ ॥॥ तयोभेंदो भवेदक्ष इति प्रागेव दर्शितम्‌ । क्रान्यकंनतिभेदो5क्षो यास्‍्ये प्रायुवितों यतः ॥ ४०४ ॥ अप्रा याम्या सौम्यदिकका ऋ्रान्तिश्चेद्योग इष्यते । उन्मण्डलक्षितिजयोमं ध्ये दृश्ये च भारकरे । उभयो: फ्रान्तिभाबाद्वोः योग एवाक्ष इष्यते ॥ ४०५॥। इति। [ शइकक्‍्वाशाग्राक्षे:ः नतापक्रमानयनवासना ] ग्ग्रक्षशड्क्वोवंध इति (7180-79)-- स्ववृत्त गामिनी च्छायाभुजा सर्वत्र दृश्यते । छापाबाहुमुजं यत्‌ स्थाद्‌ व्यासार्ध शडकुकोटिकम्‌ ॥ ४०६ ॥॥ व्याद्या--1, The Mss. read the pratika ४$ श्रशइकुबघ इति ॥ �232 सबथ्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय! ३ 'सौम्ययाम्यस्थिते भानौ तयोरयोंगान्तरात्‌ ततः । ‘ y क्रान्तिस्त्रिज्याहता प्राग्वन्नतज्यां च समानयेत्‌ ॥ ७६ || alana waa क्रान्तियोंगइछायाभुजाक्षेयो: । . याम्यगोले तयोभेंद इति प्रागेव दरशितस्‌ !॥ ४०७ lt त्रिज्यावृत्तगताक्षज्या सर्वत्र परिकल्प्यते । छायाभुजा सा सर्वेत्रापीष्टवृत्तनता भवेत्‌ ॥ ४०८ ॥ छायाभुजाक्षो कर्तंव्याविष्टवृत्तगतावुभो । योगान्तरात्तयोरिष्टक्रान्तिरानीयते Ta: Ww ४०९ ॥ ~ छायाशुजाया: कोटिश्च स्ववृत्ते शडकुरिष्पते । ब्रिज्यावृत्तगताक्षस्थ कोटिलेम्बोडपि दशित: ॥ ४१० ॥ छायाभुजाया: कतंव्या त्रिज्यावृत्त गतिस्ततः | तजिज्यया गुणनाद्‌ वृत्तव्यासाधहरणादपषि ॥ ४११ ॥ भूयो लम्बेन निहता त्रिज्यया च विभज्यताम्‌ । लम्बध्ना वा स्ववृत्तस्थ व्यासार्धेनोद्धृता स्फुटा ॥ ४१२ ॥ गुणनं हरणं चापि विधूय त्रिज्ययेकया । येन साक्षज्यया योगवियोगापादनक्षम्ा ॥ ४१३ ॥ अक्षज्यासपि तां ह॒त्वा तत्कोदया शइकुतुल्यया । हरेत्‌ स्ववृत्तव्यासार्धेनाद्येनेव फल स्फुटम्‌ ॥ ४१४॥ योगभेदकृता फ्रान्तिस्तयो: स्थात्‌ सोस्ययास्ययो: । अतः शडकुहृताक्षज्या भाबाहुलंस्बकाहुतः ॥ ४१५ ॥ योगमेदात्तयो: फक्रान्तिरिष्टा व्यासार्धसंहता । अप्राशडक्‍्वोस्तथा च्छायाप्राकोटयोरपि घाततः । भाकोटित्रिज्ययोयंद्रा नतज्या छुज्ययोद्धुता ॥ ४१६॥॥ सूलमू--1. &. 9. ९५ स्फुटार्क सोम्ययाम्यस्थे �एलोकौ ८०-८१ ] तृतीयोड्ध्याय: २३३ [ प्रश्नः ६० शडक्वपत्रमाक्षे: नताशाग्रे ] त्रिज्यापक्रमघातो यो यश्च शडक्वक्षयोवघः । तयोयोंगान्तरं यत्तु गोलयोर्याम्यसोम्पयोः ॥ ८० ॥ भाबाहुलम्बकाप्तो5स्मात्‌ त्रिज्याध्नाद्‌ भाहतेष्टदिकू ॥ ८११ ॥ [ प्रश्नः ७. शडक्वपक्रमाशाग्राभिः नताक्षो ] वर्गान्‍्तरपदं यत्‌ स्थात्‌ छायाकोटिय्ुजीबयो! ॥ ८१९ ॥ [ शडक्वपक्रमाक्षे: नताशाग्रयोरानयनवासना ] त्विज्यापक्रमघात aft (80-81a)— aur fasareraraleat नतज्या युज्ययोद्धृता । तथा विस्पष्टमेवेतत्तत्न तत्न प्रद्शितम्‌ ॥ ४१७॥॥ शडकवग्रार्काग्रयोयोगभेदात्‌ छायाभुजा भवेत्‌ । शड॒क्वग्नं तन्महाशडूरे रक्षष्नाल्‍लम्बकोद्धृतम्‌ ॥॥ ४१८॥ अर्काग्रादोर्गुणादन्त्यक्रान्तिष्नाल्लम्बकोद्धृता । लम्बकोद्धरणात्‌ पूर्व तयोरन्योन्यशेषता ॥ ४१९ ॥ तत्नापक्रमतोडई्काग्रा त्रिज्याध्ना लम्बकोद्धृता । इति ब्रिज्याहतक्रान्ते: शड्धरोरक्षहृतस्थ च ॥ ४२० ॥ योगभेदात्‌ तयोर्यास्यसौस्ययोर्गोलयो: ऋरमात्‌ । भाबाहुलंम्बकाप्तो5स्मात्‌ त्रिज्याध्नाद्‌ भाहते5ष्टदिक्‌ ॥ ४२१॥ [ शड॒क्वपक्रमाशाग्राभिः नताक्षयोरानयनवासना | त्र्गान्‍्त्रपदमिति (810-838)- fo de Ro भाकोटियुज्ययोबंगं भेदसूल J Tad | उन्मण्डलाद्‌ युवृत्तज्या त्रिज्यावृत्तमितोध्वंगा ॥ ४२२ ॥ क्षितिज्ययाधिका यास्ये सोम्ये सा स्पात्‌ तदूनिता । ल्षितिजादधऊध्व॑स्थं यस्‍्मादुन्मण्डल तयो: ॥ ४२३ UN �१३४ सव्याख्ये Trade | श्रध्याय: है तच्छायाबाहुयोगो यः शदकुक्रान्त्यैक्यवर्गतः । तेनाप्तं यत्‌ Bel aha aq eA TAG ॥ ८२॥ तयोरल्पहता त्रिज्या महता5ंथप्ताक्षमोर्विका ॥| ८३० ॥ क्षेत्रह्ययगतत्वेन तत्र दो:कर्णयोर्युतिः । ~ याम्यगोलोस्नतज्यायां स्यात्‌ क्षितिज्याधिकत्वत: ॥ ४२४ ॥ उनन्‍नतज्या क्षितिज्यात: कर्णतां भजते क्वचित्‌ । अधोगता क्षितिज्या या संवान्यत्र भुजा भवेत्‌ ॥ ४२५ ॥ अतस्तत्नोननतज्यायां वेद्या दो:कर्णयोर्यू ति: । छायाबाहुयंदा तस्यां क्षिप्पत्ते याम्यदिग्भवः ॥ ४२६ ॥ तस्थापि शहकक्‍वप्रार्काप्रायोगरूपतया स्थिते: । कर्णो3र्काग्रात्‌ क्षितिज्या तदभुजाकोटिरपक्रमः ॥ ४२७ ॥ Mera a YaST यत्क्षेत्रं शइडकुकोटिकः 1 तथोयोगे ततः कर्णकोट्योयों गावुभो स्थितो ॥ ४२८ ॥ क्षेत्रयोस्तद्‌ ह॒य॑ तुल्यस्वभावं व भवेन्मसिथ: । एवं दो:कर्णयोयोंगद्यं याम्ये प्रदशितस्‌ ॥ ४२९ ॥ सौस्‍्यगोले तु दोःकर्णविवरद्वितयं स्थितम्‌ । यास्‍्ये गोले तु तद्योगे सोम्ये च विदितेडन्तरे ॥ ४३० ॥ वर्गान्‍्तरं च॑ दो:श्रुत्योनुक्रान्त्येक्यक्ृतिभंवेत्‌ । शड्क्वप्रादुत्त रार्काग्रा यदा न्‍्यूना भवेत्‌ तदा ॥ ४३१ ॥ शड्कुक्रान्त्यन्तरगति: प्रोक्‍्ते वर्गान्‍्तरं भवेत्‌र । योगान्तराभ्यासकृतशहूकुक्रान्तिकृ तिभंवेत्‌ ॥ ४३२ ॥ ततो दोःकर्णयोगेन हृत्वा लब्धं तवन्तरम्‌ । वर्गान्‍्तराद्‌ द्योयोग्क्‍्तो भेदो भवेद्‌ यत: ॥ ४३३ ॥ व्याख्या--1. 6. शडक्‍्वग्रा भुजारूपं ; ८. शड्यप्राण्यभुजारूपं 2. 0. कोटिका 3, 8. 0, प्॒थ्का, श्री भवेत्‌ 10 भवेत्‌ , 165६ ॥16, �ए्लोकौ ८३-८४ 1] तृतीयोअ्ध्यायः २३५ [ प्रश्नः ८. शड्कुनताक्षेः अपक्रमाशाप्रे ] त्रिज्याहताक्षशड्कू स्वनतकोट्योद्घ्ृती प्रथक्‌ ॥ ८३० ॥ ये तत्कोट्यौ च तत्त्रिज्यावर्ग भेदपदीकृते' । मिथः कोटिध्नयोयोंगाद्‌ यास्‍्ये सौम्येडन्तरात्‌ तयोः ॥ ८४ ॥ ततो दो:कर्णभेदेन हृत्वा तद्योग आप्यते । वर्गान्‍्तराद्‌ भेदभक्तो राश्योयोगो भवेद्‌ यतः ॥ ४३४॥ योगेघन्तरे च॒ विदिते स्थातां सड-क्रमणावुभो । तत्राद्यों द्विगुण: कर्णो द्वितीयो द्विगुणा भुजा । ब्रिज्याकर्णे ततस्ताभ्यामक्षस्त्रराशिकाद्‌ भवेत्‌ ॥ ४३५॥ इति ॥ [ शडइकुनताक्षे: अपक्रमाश/प्रयोरानयनवासना ] विज्याहतेति (830-87)-- इष्टशइकुस्वदेशाक्षो त्रिज्यया निहतो पृथक्‌ । स्वदेशनतकोटचाप्तो ततृत्रिज्यावरगंभेदत: ॥ ४३६ ॥ मुलान्नीत्वा तयोः कोटच्ो: स्वान्यकोटिहतो च तौ । नतमण्डलदुश्याध॑मध्याद्‌ याम्योत्त रे रवो || ४३७ ॥ तयोयगान्तरात्‌ त्रिज्याभकता झुज्या भवेदिह । शुज्यात्रिजोवयोव॑र्गभेदात्‌ क्रान्तिन दुष्करा ॥ ४३८ ॥॥ स्वदेशनतकोटचा प्त॑ शड्धूगेस्त्रिज्याहतात्‌ फलम्‌ । नतवृत्तगतं तत्तु क्षितिजद्यग॒तान्तरम्‌ ॥ ४३९ ॥॥ arent तु गुणहाराष्यां तद् दक्षाउचच यत्फलम्‌ । नतवृत्तगतं तत्तु स्थाद्‌ प्रुवक्षितिजान्तरम्‌ ॥ ४४० ॥ सोम्याद्‌ ध्रुवाक विवरं तयोविश्लेषसम्मितम्‌ । याम्यश्षुवार्कान्तरालं तद्धत्‌ तद्योगसस्मितम्‌ ॥ ४४१ ॥ सूलमू--1. 0, _४.३० पदीकृतो �२३६ सव्याख्ये तस्व्सेंग्रहे ; [ प्रध्यायः ३ त्रिज्यया विहता घुज्या क्राम्त्याशाग्रे तु TA | नतमण्डलच्श्याधमध्यतः सौम्ययाम्यदा ॥ ८४ tt + ] प्रश्नौ ९-१०. अपरेस्त्रिभिः क्रान्त्यक्षो, आश्ाग्राक्षो च ] दिमग्रायास्तु तत्कोटिस्तच्छायाघाततो हता । नतज्यया भवेद्‌ चुज्या, तदूभरुजा क्रान्तिरिव हि ॥ ८६ ॥ चुज्यानतज्ययोर्घातादग्राकोटिः प्रभाहता । अक्षः प्रावदिति प्रश्ददशकोत्तरमी रितम्‌ | ८७॥ युज्यात्राकंतदासन्न भ्रुवयोविवरं भवेत्‌ । नतवुत्ते भवेत्‌ फ्रान्तिघटिकार्कानतरं तथा ॥ ४४२ ॥ चुज्यानतसंवर्गात्‌ त्रिज्याभक्ता प्रभाकोटि: । तच्छायावर्गान्‍्तरमूलं छायाभुजा कथिता ॥ ४४३ ॥ छायाभुजा त्रिभज्यानिहता च्छायोद्धृता दिगप्रा स्थात्‌ । तदभिप्रायेणोक्तं फ्रान्त्याशाग्रे तु पू्वंबदितीह ॥। ४४४ ॥ [ शइकुनताशाग्राभिः क्रान्त्यक्षयो रानयनस्य, NEHA: आज्ञाग्राक्षयोरानयनस्थ च वासना ] दिगप्रायास्तु या कोटि: सिद्धचेत्‌ छाया स्वशडकुतः । छापाविग्रग्नाकोटयोइच घातान्नतगुणोद्घृुता ॥ ४४५ ॥ ASAT CATA तद्भुजारूपा फ्रान्तिज्या च भवेत्‌ ततः । नतज्यादुज्ययोर्घातादग्रा कोटि: प्रभोद्धृता ॥ ४४६ ॥ . ततृत्रिज्यावगंविश्लेषाद्‌ दिगग्ना च पद भवेत्‌ । चतुर्थे सप्तमे चापि प्रश्नेउक्षज्या स्फुटोदिता ॥ ४४७ ॥ छायाकोटित्रिज्यावर्गान्तरमूलककर्णके वत्ते। क्रान््योश्छायाबाहुस्वेतरकोठिष्नयोर्यु तिवियुति: ॥ ves ब्यास्या--1, ९. तत्कोदिः �शलोकौ ८८-८९ ] : तृतीयोष्ध्यायः २३७ [ इष्टदिक्छाया ] दिग्ग्रा विहता यद्वा तत्कोटिष्ना पलप्रभा। तत्कीटिका तयोः क्ृत्योयोंगमूलं स्वच्ग्युणः | ८८ ॥ शहकुद्ग्गुणयोः कृत्यो! छायाकर्ों JA TA | शबकुच्छाये त्रिजीवाप्ने छायाकर्णहते स्फुटे ॥ ८६ ॥ क्रान्ययप्रादिग्भेदे सास्येडयोन्मण्डलादधश्च यूति: । त्रिज्याहतस्तदीयश्रुतिकृतिभकतो भवेदक्षः | ४४९ ॥ छायाकोटित्रिज्या/वर्गान्‍्तरमूलभाभुजायोग: \ शडकक्रान्यैक्यकृतेस्तेनाप्ते हारक पृथक्‌ स्वर्णम्‌ स्वल्पेन महता त्विज्या महता भकता भवेद्‌ वाक्षः ॥ ४५०॥॥ इति॥ [ इष्टदिक्छायानयनवासना | दिगग्नाविहतेति (88-91)-- इष्टच्छायाकृते वत्ते छायाकोटिभुजे उसे । स्पातां दिगग्रातत्कोट्यौ त्रिज्यावत्ते प्रवतिते ॥ ४५१ ॥ शडक्‍वप्रार्काप्रयोश्छायाभुजा योगान्तरं भवेत्‌ । छायातद्भुजयोश्छायाकोटियर्गान्तरात्‌ पदम्‌ ॥। ४५२ ॥ छाया भवेद्‌ भुजाकोट्योवर्गयोगपर्द ययो: | छायाकर्णो भवेच्छायाशड-क्वोवंर्गयुते: पदम्‌ ।! ४५३ ।॥ श्वडकवग्नार्काप्रयोश्छायाबाहुयोंगो भवेद्‌ यदा । तत्तुल्यत्वाव्‌ हयोस्तस्मिन्तक्षापक्रमभागयों: ॥ ४५४ ॥ तत्कोटिद्द यसंयोगाच्छायाकोटिभंवेत्‌ तदा । तत्कर्णयोगतस्तत्न च्छाया तत्कर्णरूपिणी ॥ ४५५ ॥ व्याख्या--1.. /. युज्या 07 त्रिज्या 2. 8. ९. इष्टा च्छाया 3. A. Tr. this two lines above, �RRS सब्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ प्रध्यायः ३ इग्गुणामिहतक्रान्तेरक्षज्याप्तो हपक्रमः । क्रान्तिद्ग्युणयो: कोटिस्त्रिज्यावर्गान्तरात्‌ पद्म | ६० ॥ मिथः कोटिहतत्रिज्याभक्तयोः क्रान्तिच््ज्ययोः । तयोयोंगान्तरं छायागोलयोय्यम्पशौम्ययोः ॥ ६१ ॥ 3अक्षखण्डानुसा रित्वात्‌” क्रान्तिखण्डस्थ सर्वतः । श्तयोरन्योन्यदोषत्वादक्षापक्रमखण्ड यो: ॥ ४५६ ॥ ततस्त्रेराशिकेनेव सिद्ध्येदन्‍्योन्यतो द यस्‌ । छायाशड्ब्वोवर्गयोगाच्छायाकर्ण: पदं॑ भवेत्‌ ॥ ४५७ ॥ तुल्यरूपतया च्छायाकर्णत्रिज्योत्थवत्तयो: | हयोरदों:कोटिकर्णानां सिद्धिस्त्रेराशिकान्मिथ: ॥। ४ं/८ ॥ अतो दिगगप्रातत्कोट््योः सिद्धे: क्षितिजसंस्थयो: । बृत्तान्तरे तयो: सिद्धिरनुपातान्न दुष्करा ॥ ४५९ ॥ छायावृत्तेष्य तद्बाहुरक्ष: शड्क्वप्रसम्मितः । द्वादशाइ-गुलशडूते त॑च्छडक्वग्न॑ विषुवत्प्रभा 1 ४६० ॥ साध्या तत्कोटिराशाप्राकोटिभ्यामनुपाततः । स्यातां दिगग्रातत्कोट्यौ क्षितिजस्थे उभे यतः ॥॥ ४६१ ॥ छाया च स्वभुजाकोद्योबंर्गयोगपद॑ भवेत्‌ । शड्कुच्छायाकृतियुतेइछायाकर्ण: पद भवेत्‌ ॥ ४६२ ॥ शडकुच्छाये त्रिजीवाघ्ने छायाकर्णहते:” स्फुटः । त्िज्यावृत्तनते तद्च्छायाक्रान्त्यंशक॑ नयेत्‌ ॥ ४६३ ॥ समूलमू-- 1. 28. 8. लब्धयो: 0 भक्तयो: व्याख्या--1. 3. श्राक्ष 2. B. aed 3. 86. द्योरन्योन्य 4. A. aaet; C. amet: 5. ४. त्रिज्योत्थयोईयो: 6. B, eget for ga: �इलोका: ९२-९५ | तृतीयी<ध्याय: २३९ [ कोणशइकुच्छाया ] Basa, लम्बबर्गाधमूलं कोटि, श्रुतिस्तयोः । हार क्रान्तिध्नकोट्योश्च दोःश्रुत्योः क्रान्तिहारयो! ॥ ६२ ॥ कोटिष्नाक्षस्य चाप्तेक्यं याम्ये भेद उदकप्रभा। अजक्ञकोट्यधिकायां तु क्रान्त्यां योगो5्प्युदक्प्रभा ॥ ६३ Ul क्रान्त्यक्षयोश्च तत्कोट्योबंधाद भेदयुती aT | तद्वद्‌ द्विरुदगन्यत्राप्यभावः कोणयोह योः ॥ ६४ ॥ BREA APTA TERA I अडगुलात्मिके ॥ ६४० |) मिथ: कोटिघ्नयोयोंगस्तयो: क्रान्त्यक्षभागयों: । व्यासार्धाप्ते! प्रभा याम्ये, सोम्ये गोले तथान्तरात्‌ । इष्टच्छायाविधौ चेष न्‍्यायो गोलबिदां मतः ॥ ४६४ ॥॥ इति | [ कोणशइकु-च्छायानयनवासना | भुजाक्ष इति (92-958)-- आशाप्राध्यर्धराशिज्या कोणशडः कुप्रभाविधो । लम्बवर्गाधमूल तु सा पुनः कोटिवृत्तगा ॥ ४६५ ॥ कोटि: साक्षो भुजाकर्णो बर्गयोगपदं तयो: । हारक: स पुनः क्रान्त्यक्षयो: कोटिष्नयोभिथ: ॥ vee क्रान्व्यक्षकोट्यो तत्कर्णवर्गंभेदपदोद्भवे । तत्न लब्धफलैक्य यत्‌ स्थाच्छाया याम्यगोलगा ॥ YE I भेदस्तयो: सौस्यगोले छापेति प्राक्‌ प्रदर्शितम्‌ । कक्षकोट्यधिका फ्रान्तियंदोदर्गोलगामिनी | ४६८ ॥। श्वाक्या--1, A.C. ध्यासार्घाप्ता �R¥o सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्यायः हे . [ प्राग्लग्नम्‌ ] संस्कृतायनभानृत्थराशिगन्तव्यलिप्तिकाः ॥ eye i तद्राशिस्तोदयप्राणहता राशिकलाहताः । HAA TATE गतासुम्पस्त्यजेच्च तानू ॥ ६६ ॥ उत्तरोत्तरराशीनां प्राणाः शोध्याश्च शेषतः प्रयित्वा रवे राशि क्षिपेद्‌ राशीश्च तावतः ॥ ६७॥ विशुद्धा यावतां प्राणाः शेषात्‌ त्िंशद्गुणात्‌ पुनः । तदृध्वंराशिमानाप्तान्‌ भागान्‌ चिप्त्वा रखी तथा ॥ ६८ ॥ पष्टिष्नाच्च पुनः शेषात्‌ तनन्‍्मानाप्तकला अपि। एवं प्राग्लग्नमानेयम्‌, अस्तलग्नं तु पड़भयुक्‌ ॥ ६६ ॥ व्यत्ययेनायनं कार्य मेषादित्वप्रसिद्धये ॥| १००१ ॥ तदा तत्फलयोयोगादपि चउछाया TT भवेत्‌ । ऋन्त्यक्षयोश्च तत्कोट्योर्घाताद्‌ Taga? AT ॥ ४६९ ॥ तद्वद्‌ द्विरुदगन्यत्राप्यभाव: कोणयोद्यो: । अकंघ्ने भाश्ुती शडकुभक्ते ते अडगुलात्मिके ॥ ४७० ॥ इति ॥ संस्कृतायनेति (950-101)-- [ लग्नानयने त्रेराशिकस्यायुक्तता ] प्राणानां राशिलिप्ताभि्यादूशों नियमों भवेत्‌ । तादृशो नियमो न स्थात्‌ तद्भागावयवेष्वषि ॥ ४७१ ॥ अतस्त्रेराशिक नात्न* कर्तेव्यं लग्नसिद्धये । लग्नतो विपरीतत्वान्ताडिकाकरणे४पि au vow मूलमू-- 1. C. शेषाः 2. 8, शेषा: saremt—1. ४55. 7680 भेदे युती 2. 89, तैराशिकान्नात्र �इलोकाः १००-१०४० ] तृतीयो5्ध्याय: १४१ [ प्राग्लग्नस्य स्थूलता ] एकस्मिन्नपि राशों तु क्रमात्‌ कालो हि. मिद्चते ॥ १००० ॥ तेन त्रैराशिक नात्र कतुं युक्‍्तं यतस्ततः । एवमानीतलग्नस्य स्थूलतैव न श्रत्टमता ॥ १०१॥ [ काललग्नम्‌ ] सायनाकंश्ुजाप्राणाः प्राखत्‌ स्वचरसंस्कृताः । काललग्नं तदेवादे, द्वितीयें तु तदुनितम्‌ ॥ १०२॥ राशिषट्क॑ पदेउन्यस्मिस्तदुतं चरमे पुनः । तदून॑ मएडलं लग्नकालः स्यादुदये रबेः ॥ १०३॥ चुगतप्राणसंयुक्तः* कालो" विषुवदादिकः goes सायनाकेंति (102-6)-- [ लग्नप्रदेश भगोलसन्निवेशः ] क्रान्तिवृत्तक्षितिजयो: सम्पातद्वितयोद्‌गतम्‌ । खमध्यस्पशि यद्वुत्ते दृकक्षेपसममण्डलम्‌ ॥ ४७३ ॥ पूर्वापरस्व॒स्तिकाश्यां दृक्‍क्षेपसससण्डलम्‌ । यावता वलितं तावद्‌ याम्योदक्‍स्वस्तिकद्यात्‌ ॥ डेढ़ ॥ क्षितिजस्थं नभोमध्यस्फुट दुवक्षेपसण्डलस्‌ । तत्रत्यं ऋ्ान्तिवृत्तस्य क्षितिजादन्तरं परम्‌ ॥ ४७५ ॥ समवृत्ताच्च तत्रेव क्रान्तिवत्तान्तरं परम्‌ । वृत्तपादान्तरत्वेन समक्षितिजवृत्तयो: ॥ ४७६ ॥ मभूलमू-- 1. Cada 2. Cy fade 3, ४. संयुक्त- 4. ८. कालो (८; काले) 5. 38. दादित:; (५. दादिकम्‌ तन सं० ३१ �२४२ सव्याख्ये तस्त्नसंग्रहें [ भ्रध्यायः रे [ arta: ] अन्त्यदुज्याइताब्ाद यत्‌ त्रिज्याप्तं यश्च लम्बकः ॥ १०४९ ॥ 8452 काललरूग्नोत्थकोटिध्नः करार्थाब्ध्युरगैहेतः । टक्‍त्षेपस्तद्धिदैक्यं च काले shares Ul १०५ ॥ भत्रयान्तरिते वेच्े खमध्यक्षितिजे सिथः । राशिकूटह्यक्रान्तिमण्डलाच्च तथाविधम्‌ ॥ ४७७ ॥ दृषक्षेपसण्डलगतं राशिकूठद्वयं च तत्‌ । ऋग्तिमण्डलवृश्यार्धमध्यं तद्यावता नतम्‌ ॥ ४७८ ॥ खमध्यात्‌ क्षितिजात्‌ तावद्‌ भकूट॑ चान्यदुन्नतम्‌ । समपाश्व॑गतत्वेन राशिकूटायनान्तयो: ॥ ४७९ ॥ एकवृत्तगतेर्भाव्यं मिथस्तुत्यान्तरेश्च ते: । यास्यसौस्यायनन्ताभ्यां सौस्ययास्यमकूठयो: ॥ ४८० ॥ उन्मण्डलेन संयोगस्तुल्यकालस्ततो भवेत्‌ । यास्यायतवशात्‌ सौस्यराशिकूटोन्नतिस्तत: ॥ ४८१ ॥ सौम्यायनवशाद्‌ राशिकूट ated cater | क्षितिजाद्‌ राशिकूटं तद्‌ यावतेवोन्नतं भवेत्‌ ॥ ४८२॥ सममण्डलतो दृषक्षेपलग्नं ताववन्तरे 1 उन्नति: सर्वंदा तत्र सिद्धयेत्‌ तत्कालशडःकुना ॥ Yaz Ul [ दृकक्षेपानयनवासना ] (श्लोकाः 104b-106a—] उन्मण्डलाब यूवृत्तज्या लम्बकध्ना त्रिजीवया । बिहृता क्षितिजोन्मण्डलान्तरालान्वितोन्नतिः ॥ ४८४ 1॥॥ सेष्टययुज्याहता भुयः स्वद्युज्यापहृता THT | राशिफूटे य्ुवृत्तज्या' परमक्रान्तिसस्सिता ॥ ४८५ ॥ ड्यासया --1. 3. छ. सेष्टा युज्याह्ृता 2. B, sat fagat #« स्ववृत्तज्या �इलोकः १०६ ] तृतीयो5्ध्यायः २४३ विश्लेपे लम्बजाधिक्ये सोम्यो याम्योउन्यदा सदा । तत्त्रिज्याकृतिविश्लेषान्मूलं दकक्षेपकोटिका ॥ १०६ ॥ तद्व्यासाधंकृते वत्ते भ्राम्यत्येव तवन्वहस्‌ । चुज्यालस्बकघातध्ना त्रिज्यावर्गोद्धृताइयवा ॥ ४८६ ॥ भूयोडन्त्यक्रान्तिनिहता स्वथुज्याविह्वता FET | काललग्नस्थ कोटिज्या राशिकूटोन्नतिभंवेत्‌ ॥ ४८७ ॥ चुज्यालस्बापक्रमास्तु' त्रय एते गुणा सता: । त्रिज्याहयमथ दुज्या ऋ्रमात्‌ तेषां च हारकाः ॥ ४८८ ॥ got हरणं चात्र त्यज्यते झुज्ययेकया । अन्त्यक्रान्त्या तु विद्वतत्रिज्यावर्गोषत्न हारक: ॥ ४८९ ॥ 8452 लम्बाहतस्य स पुनः करार्थाव्ध्युरगैमितः । काललग्नस्थ कोटिज्या झुज्याध्ता त्रिज्यया हृता ॥ ४९० ॥ उन्मण्डलादुध्वंगता दुवृत्तज्येशति दशितम्‌ ॥ अयनास्तोस्नति: काललग्नाद्‌ राशित्रयोनितात्‌ ॥ ४९१ ॥ सेषाद्यं काललग्नं तदयनान्तो मृगादिकः । काललग्नात्‌ ब्िराश्यूनात्‌ ततो ज्याप्रहणं मतम्‌ ॥ ४९२ ॥ तिराश्यूनस्थ दोर्ज्या या क्ोटिज्या या च ते समे । राशिकूटोन्नतिद्युज्या परमक्रान्तिसम्मिता ।। ४९३ ॥ काललग्नोत्यकोटिज्यां ततोडत्त्यक्रान्तिताडिताम्‌ । ल्रिज्यया विभजेदुन्सण्डलाल्लब्धा तदुन्नति: ॥ ४९४ ॥ अन्नोन्मण्डलयास्योदग्वृत्तसस्पातयोदयो: । श्रुवी हो प्रवहाक्षिप्तावपि स्थैयं न मुड्चत: ॥ ४९५ ॥ तयो: समतिरश्चीन: प्रवहो5सों परिभ्रसन्‌ । अ्ामयेत्‌ परितो बिस्बनेमि केन्द्र बिना तयो: ॥ ४९६ ॥ व्याख्या---1, A. THAT: स्युः 2. 5. 8. द्वारका: �सथ्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय! ३ ततो श्रुवत्वमनयोघंटिकावृत्त पाश्वंयो: । मिरक्षाद घटिकावृत्तं समोपरिगतं भवेत्‌ ॥ ४९७ ॥ "*भिरक्षपाश्व॑योस्तस्माद्‌ श्रुवयो: स्थितिरिष्यते । निरस्तलक्षणं तस्माद्‌ दृश्यत्वश्र्‌बयोढंयो: ॥॥ ४९८ ॥ साक्षस्थ लक्षण साक्षतुल्यसोम्यभ्रुवोन्नति:। - भगोलमध्यत: सौम्य भुवावधिकमार्गतः ॥ ४९९ ॥ अन्त्यक्रान्त्यन्तरे सोम्यं राशिकू्ट सदा भवेत्‌ । . उन्मण्डलगतेः सौम्यायनादो तद्गतं च तत्‌ ॥ ५०० ॥ दक्षिणोत्त रवृत्तस्थे तदृवत्त चाधिरोहति । अयमान्तानुकारित्वं भकूटस्य स्थितं तत: ॥ ५०१॥ पलितत्वेन घटिकावक्षिणोत्त वृत्तयो: । एकपाश्वेंन परमान्तरालस्थितवृत्ततः ॥ ५०२ ॥ भक्टवृत्तव्यासार्धमूलं सौम्य भ्रुवात्‌ ततः । भगोलमध्यसान्निध्यमन्त्यक्रान्त्युत्कमाद्‌ भजेत्‌ ॥ ५०३ ॥ तद्बाहुफलतुल्याया मूल तद्॒त्‌ तदुन्नतेः ॥ बेच्या समाध' ऊर्ध्वेस्था निरक्षे सा तदुन्नतिः ॥ ५०४ ॥। साक्षे त्वक्षौल्क्रोणापि ततोःन्तर्गतिसम्भवात्‌ । तियंग्भूतेव लम्बध्ना त्रिज्याप्ता सा भवेद्‌ ऋजु: ॥ ५०५॥ काललग्नस्य कोटिज्यां ततोःन्त्यक्रान्तिताडिताम्‌ लम्बकेन पुनहुंत्वा त्रिज्यावर्गेण संहरेत्‌ ॥ ५०६ ॥ यहा विज्याकृतेरन्त्यक्रान्त्या लब्धेन TTA | काललग्नस्थ कोटिज्यां लम्बकध्नां फ्लक्यतः ॥ ५०७ Ul याम्योदहमण्डलेकक्षज्या क्षितिजाबु या श्रुवोन्नति: । तया निरक्षक्षितिजराशिकट्युवृत्तयोः ॥ ५०८॥ ब्याख्या--1, A.C. समाय �श्लोकौ १०७-१०८ ] तृतीयोध्ध्याय: २४५ [ दृक्‍्क्षेपलग्नम्‌ ] मध्याह्ाद्या नतप्राणा' निशीयादोननतासवः । एतद्बाणोनिता त्रिज्या चरज्यादया नता यदि ॥ १०७॥ उननताश्चेच्चरज्योना TMA ae ArT | चुज्या लम्बकघातध्ना त्रिज्याप्ता च पुनहता ॥ १०८॥ सम्पातस्योननतिः शडकुश्चरांशस्य स नीयते । परमक्रान्तिकोटिघ्ना ततो5क्षज्या विभाजिता ॥ ४०९ ॥ fava ay ded स्वर्ण पूर्थोंदितं फलस्‌ । इत्युपायान्तरेणापि दुक्‍्क्षेप: साध्यते स्फुटः ॥ ५१० ॥ [श्लोक: 1060--] [ दृक्‍्क्षेपकोटिः ] बृष्क्षेपवर्गहीनस्य त्िज्यावर्गस्थ यत्पदस्‌ । Rar दृवक्षेपकोटिः सा दुग्गतिज्या च सा मता ॥ ५११॥ मध्याह्वादिति (107-10)-- [ उदयास्तलग्नवासना ] क्षितिजादुन्नतज्या हि दुज्यालम्बवधाहता । ब्रिज्यावर्गोद्धृता शड्कुरिष्टकालसमुझूबः ॥ ५१२॥ स एवेष्टान्तरालं स्थात्‌ क्षितिजक्रान्तिवत्तयों: । दृष्क्षेपकोटिश्व तयोरन्तरालं परं भवेत्‌ ॥ ५१३ ॥। तिज्यादुक्‍क्षे पकोटिश्यां क्षितिजक्रान्तिवृत्तयों: । सिद्धचेदिष्टान्तरेणापि कान्तिवृत्तस्थदोर्गुण: ॥ ५१४ ॥ प्राग्लग्न प्रावकपाले स्थात्‌ तद्धनुःसंयुतो रवि: । अस्तलग्नं भवेत्‌ पश्चात्कपाले तद्विवजितम्‌ ॥॥ ५१५॥ शुडिक्षेप विपयंस्तो योजयेन्निशि लग्नयो:। दयुनिशोरन्नतज्या च व्यत्ययात्‌ कल्प्यते सिथः ॥ ५१६॥ ya— 1. Cyo मध्याद्वात्‌ प्राइनतप्राणा � २४६ सब्याख्ये तस्तसंग्रहे [ प्रष्यायः ३ कोटया इक्‍्केपजीवाया खब्धचापप रवो जिपेत्‌। तल्लग्नं प्राककरपाले स्थान्निशि चेत्‌ तद्विवर्जितम्‌ ॥ १०६ ॥ प्रत्यग्गतेःस्तलग्नं स्याद्‌ व्यस्तमेव दिवानिशो! । प्राकृपथाल्लसनयोमंध्यं लग्न दकु्तेपसंशितम्‌ ॥ ११०॥ सध्याह्नतो नतासूनामुत्कमज्या विवरजिता । उन्नतज्या भवेत्‌ लिज्यागोलयो: सोस्यवाम्ययों: ॥ ५१७ ॥ चरज्यया च॒ युक्तोना भवेद्‌ दृश्याधंसंस्थिते: । अवृश्याधंगते” कार्या चरज्या eA Ta: MAAS उत्क्रमज्योन्नतासुनां यत्र ग्राह्मार्धरात्रतः । तत्र तद्रहिता त्रिज्या नतज्या क्षितिजात्‌ ततः ॥ ५१९ ॥ एवंसिद्धां नतज्यां वा क्षितिजादुननतां तु वा। चूज्यालम्बकघातेन हत्वा त्रिज्याहतां पुनः ॥ ५२० ॥ वृक्‍क्षेपकोट्या विभजेत्‌ तपोघतिन वा हरेत्‌ । लब्धचापं क्षिपेदर्के प्राग्लग्न प्रावकपालगर्मर ॥ ५२१॥ तच्चापम्कंतस्त्याज्यं निशि प्राग्लगनसिद्धये । प्रत्यक्कपालेःस्तलग्नं तच्चापोनों दिवा रवि: ॥ प्रत्यककपालेःस्तलग्नं तच्चापाद्यो रविनिशि ॥ ५२२ ॥ [ दृवक्षेपलग्नम्‌ ] दुक्क्षेपलग्न प्रावपश्चाल्लग्नयोम॑ ध्यसंस्थितम्‌ | प्रहणावसरे चेतदर्कस्य वितनिष्यते ॥ ५२३ ॥ इति॥ व्याख्या--1. 9. संस्थिते 2. B. wa; 3, 8. कपालकम्‌ �श्लोकौ १११ -११२ ] तृतीयोष्ध्याय: २४७ [ मध्यलग्नस्‌ ] - काललग्नं त्रिराश्यूनं मध्यकालस्ततः पुनः । लिप्ताप्राणान्तरं नीता तद्दोथापे तु योजयेत्‌ ॥ १११॥ ततशाश्नन्‌ नयेत्‌ प्राग्यत्‌ तल्लिप्तान्तरम॒द्धरेत्‌ | कालदोर्ध॑नुषि क्षेप्य॑ ततः प्राणकलान्तरम्‌ ॥ ११२ ॥ काललग्नमिति (111-117)-- व्याख्या--1. 3. 3. [ भगोलावस्थितिमन्तरा मध्याह्ललग्नानयनवासना ] अआस्यति प्रत्यहं प्रत्यड्सुखः प्रवहमादतः । गोलाकारो घटीषष्ट्या निरक्षसमपश्चिमः ॥ ५२४ ॥ घटिकामण्डलं यस्य मध्येमार्ग प्रकल्प्यते । अम्यतः पादर्ययोयस्थ स्थानाद | प्रच्युतो |! झ्ुवों ॥ ५२५ ॥ घटिकामण्डलस्पृष्ट' दृयोविषुवतोस्तत:” । अपनद्वितये* फ्रान्त्या परयान्तरितं परम्‌ ॥ ५२६ ॥ ऋ'्तिवृत्तं स्वपाश्वेस्थराशिकूटद्वयं भवेत्‌ । समपाश्वेस्थिते्बायुगोलतो शुवयोह्यो: ॥ ५२७ ॥। प्रवहप्रेरितर्क्षाणि परियन्ति झ्ुवद्वयम्‌ । वायुगोलगतान्येव नक्षत्राष्यखिलान्यपि ॥ ४२८ ॥॥ व्याप्यते येरिदं गोलसंस्थानेरखिलं नभ:ः । वायुयोलगतं येन त॑ गृणन्ति भपड्जरम्‌” ॥ ५२९ ॥ राशय: क्रमशः सुक्ष्माप्रस्पृक्कूटढ् यान्विता: । ज्योतिश्चक्राउ्यतन्मध्यस्थितापक्रममण्डला: ॥ १३० Ul राशिचक्र यत: प्राहुस्तदपक्रममण्डलस्‌ । राशीनामिह सर्वेषां यत्रास्ति युगपत्स्थितिः ॥ ५३१ ॥ १॥55. प्रत्त्युतो 2. 8. मण्डल स्पृष्टं A. faqaaeaa: 4. B. wad fart 9. fead: « 6. A. ISAT �ave है सैव्याख्ये तन्त्संग्रहे - [ भ्रेध्याय। ३ कालदोर्धूतुषि ज्षिप्ता तच्चापमविशेषयेत्‌ । मध्यलग्नं तदेव स्यात्‌ तत्काले प्रथमे पदे ॥ ११३ ॥ द्वितीयादिषु च प्रागवन्मध्यलग्नमिहानयेत्‌ ॥ ११४० ॥ [ अविशेषं विना मध्यलग्नानयनम्‌ ] अविशेष॑ विना मध्यलग्नमानीयते यथा ॥ ११४० ॥ मध्यकालस्य कोटिज्या परमापक्रमाहता | त्रिज्यालब्धकृतिं त्यक्वा कालकोटिबत्रिजीवयो! ॥ ११४ ॥ राशौनां सध्गगासित्वाद्‌ राशिचक्र तदिष्यते । AANA कृत्स्नस्थाप्यन्यथा तत्प्रसद्भुत: ॥ ५३२ ॥ aa क्वापि च दुष्टानि भानि सेषादिगान्यतः । घटिकावृत्तपाश्वस्थ ध्रुवद्धितयतो5न्बहम्‌ ॥ ५३३ ॥ श्राम्यतः प्रवहाक्षिप्ते राशिकूटे समन्‍्तत: । चत्नरपादान्तरितयो: फ्रान्तिवृत्ताद्ययो: स्थिति: ॥ ४५३४ ॥ घटिकावृत्ततों यद्वव्‌ श्ुवयोरभयो: स्थिति: । pret प्रदक्षिणीकृत्य गतिः स्पाद्‌ राशिकूडयो: ॥ ५३५ ॥ प्रवहाक्षिप्तयोरन्त्यक्रान्तिव्यासाधंमण्डले । पाश्वें तयोः क्रान्तिवृत्ता वृश्यादृश्याधसध्यगे ॥ ५२६ ॥ सम्पाताध्यां च घटिकावक्षिणोत्त रृत्तयो: । अधऊध्व॑स्थितो तो च सम्पातो स्तो निरक्षतः ॥ ५३७ U उन्मण्डलावस्थितयोह योविषुवतोः सतो: । बक्षिणोत्त रवृत्तस्थं राशिकूठट् यं भवेत्‌ 11 ५३८ ॥ ततो fagaa: फ्रान्तियादृक्‌ सौस्‍्या प्रवर्तते । दक्षिणोत्त रतस्तावृग्‌ राशिकूठद्वयं ब्जेत्‌ ॥ ५३९ ॥। मूलमु-- 1... 9. 0003 70 1876 16 ए७86४ 1140-17. �श्लोक: ११६ ] तृतीयोध्ष्यायः २४९ वर्गाभ्यां शिष्टमूले दे कोटिज्या स्याद्‌ द्विमौन्येपि । कोटिज्यायुज्ययोर्घाताद चुज्यावाप्तं तु चापितम्‌ ॥ ११६ ॥ विक्षेपद्वितयं प्रोकर्त राशिकूटट् योन्मुखम्‌ । याम्यं भकूट सोम्यान्त्यक्रान्त्पामुन्मण्डलाशितम्‌ ॥ ५४० ॥ ated @ याम्यान्त्यक्रान्त्यां तद्ृदुस्मण्डलाशितस्‌ । व्यस्तायनान्तानुसारि भकूटद्वितयं तत: ॥ ५४१ ॥ कोटिज्याया: प्रवृत्तिइच सर्वेत्राप्पयनान्ततः । कोटिकान्त्या च तियंकत्वं श्रुवाभ्यां राशिकूटयो: ॥ ५४२ ॥ दक्षिणोत्त रवृत्तस्थे! सोस्थयास्यायनद्वये । wad याम्यसौस्‍्ये द्वे तत्नेवोपर्यथोगते ॥ ५४३ ॥ उन्मण्डलस्थे तत्नेव प्रावपश्चाद्‌ भवति दयम्‌ । अन्तरालेश्नुपातेन वेद्या तदनुसारिता ॥ ५४४ ॥ तियंग्वृत्त प्रहस्पृष्ट यज्भुकुटद्॒योद्गतम्‌? । विषुवद्द्वितयस्पृष्टं वृत्त चात्यद्‌ श्रुवोदुगतम्‌ ॥ ५४५ It तदन्तराले घटिकावृत्तज्या कालदोर्गुणः तच्चापं कालदो:प्राणा घटिकावृत्तगामिनः ॥ ५४६ ॥ क्रान्तिक्षितिजसम्पातस्पृक्‌ तियंग्वलन हि तत्‌ । उन्मण्डलघटीवृत्तपातस्पृग्‌ यच्च सण्डलम्‌ ॥ ५४७॥ तयोयंद्‌ घटिकावृत्ते विवरं तच्चरासब: । न्यूनास्ते: कालदो:प्राणा आद्यन्तपदयोरिह्‌ ॥ ५४८॥ अधिका सध्यपदयोस्तद्वशात्‌ ते त्वृणं धनम्‌ । दो:प्राणलिप्ताविवरमिष्टं प्राणकलान्तरम्‌ ॥ ५४९ ॥ प्रहात्‌ प्राणस्ततः प्राणकलान्तरचरासुन्रि: । सध्यलसग्नविधो कार्य परं प्राणकलान्तरम्‌ ॥ ५५० ॥ व्यादया--1. ८. वृत्तस्थ: 2. ८. स्पृष्दं यत्कूटद्योद्‌गतम्‌ Wo ढंग ३२ �३२५० सव्याख्ये तश्त्संग्रहे . [ अ्रध्यायः ३ कालासवो मध्यलग्नभ्वजा तद्बीनभत्रयम्‌ ! पदव्यवस्था सुगमेवाद्यमध्य'विलग्नवत्‌ ॥ ११७॥ [ ॥ इति तन्त्नसंग्रहे छायाप्रकरणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ] काललग्नविधिः कार्यो ध्यस्तं ततविशेषणात्‌ । सध्यकालात्‌ ततो मध्यलग्न प्राणकलान्तरात्‌ 1 अविशिष्टाद्‌ विपयंस्तसंस्कृतात्‌ स्फुटतामियात्‌ ॥ ५५१ ॥ इत्येष परकफ्रोडावासद्विजवरसमी रितो यो5थे: । इति तन्त्रसंप्रहस्य प्रोक्‍्तोःध्याये तृतीये स: ॥ ५५२॥ [ इति तन्त्रसंग्रहस्य पद्यव्याख्यायां युक्तिदीपिकायां छायाप्रकरणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥] मूलमू-- 1. ८: सुग्मवान्यमध्य इयारुया--1. कालाल्लग्नविधिः 2. ८0. मध्ये लग्नं 3. A.C. No colophon, 8, इति तनत्रसंग्रहव्याख्याने तृतीयोऽध्याय: ॥ �ay aquisea: </poem> == अथ चतुर्थोऽध्यायः == <poem> चन्द्रग्रहणप्रकरणाम्‌ [ चन्द्रग्रहणे योगकालः ] HAGE TAR भूच्छायास्फुटमुच्यते । सूर्यास्तमयकालोत्यी छायाचन्द्रो समीपगो ॥ १ ॥ उदये वाथ विन्यस्य तदथोगो5त्र निरूप्यताम | घन्द्रेईधिके गतो योगो, न्यूने चैष्य इति स्थितिः ॥ २॥ तदन्तरं तु पष्टिष्नं गत्यन्तरहतं तयोः । योगकालो घटीपूर्वों गतो गम्यो5पि वा क्रमात्‌ ॥ ३ 0 [ मङ्गलाचरणम्‌ ] बालव्युत्पत्तिफलो वावप्रसरो यत्म्ंसादतो विदुषाम्‌ । बालेन्दुलसन्मौलि वारदेवों तां नमस्यामि ॥ १॥। विककालो भाश्चरमविधि दशप्रश्नोत्तरं तथा । दर्शयित्वाध सुर्यन्द्रोवेक्ष्यते प्रहणद्यम्‌ ॥ २-॥ [ योगकालवासना ] अकेस्फुटमिति (1-3)-- भूच्छाया च्छादयेच्चन्द्र चर्करार्धान्तरिताकंतः । पक्षाम्तेष्य विधु: सूर्य मासान्ते प्रहणद्ये ॥ ३ ॥ यवार्कास्तमयासन्न प्रहणं शीतदीधिते: ॥ तदार्कास्तसये कार्यों चन्द्रार्कावुदयेइन्यथा ॥ ४ ॥ चन्द्रेधधिके विप्रकर्ष उपर्युपरि वर्धते । अकं:घिके सन्निकर्ष: ऋरमेण स्थात्‌ तयोद्व यो: ॥ ५ ॥ २५१ �२५२ सथ्याख्ये तस्तसंग्रहे ..[ पभ्रध्यायः ४ [ रवीन्द्रो: पर्वेन्तकालस्फुटः ] तात्कालिकौ पुनर्नीत्वा मध्याकेन्दुस्फुटावपि । उदयाधोगकालेन नीयेते चेत्‌ तदुक्तवत्‌ || ४ ॥ तात्कालिकाकनिष्पन्नचरसंस्कार इष्यते । अस्तकालोक्तवत्‌ तस्मात्‌ चाल्येते' चेत्‌ चरोद्धवः ॥ ४ ॥ इष्टफालाकतश्वैवं काय।' प्राणकलान्तरात्‌ । दोभभेंदाच्चापि संस्कारों रवीन्दू तो स्फुटी तदा ॥ ६ ॥ गत्यन्तरेण च तयोयोग ऊध्बेंसमोडपि वा । विनगत्यन्तरेणात्र षष्टिनॉड्यो भवन्ति हि ॥ ६ |। इष्टगत्यन्तरात्‌ काल: कल्प्यस्तन्नियमात्‌ ततः । गमस्यस्त्वकंधिके योगकालश्चन्द्रेषधिके गत: ॥ ७ ॥ तात्कालिकाविति (4-80)-- [ प्रहणे स्फुटसुक्ष्मताया आवश्यकता ] प्रतिक्षणं प्रभिन्‍नेव स्फुटभुक्तिर्युचारिणाम्‌ । कालसुक्त्योभिथस्तस्मान्नानुपातः प्रवर्तते ॥ ८ ॥ क्षणान्तरेषु तद्भुक्तेभिन्‍्नरूपतया स्थिते: 1 कालभुवत्योरेकरूपसम्बन्धानुपपत्तितः ॥ ९ ॥ agratad कालमुहिइ्यारोपिते सति । नियमे कालतद्भुक्त्योरनुपात: प्रवतते ॥ १० ॥ तदर्थ स्फुटतो$केंन्द्रोयोगकाले निरूपिते। कालान्तरे सुहुमंध्यस्फुटकालादि नीयते ॥ ११ ॥ इति । [ रवीन्द्रोरविशिष्टस्फुटः ] तथा-- अकेन्द्रन्तरलिप्ताभ्यो गत्यन्तरकलाहतः | योगकालो स्फुटे भुक्तेभिन्‍्नत्वात्‌ प्रतिनाडिकम्‌ ॥ १२॥ aaa— 1. ८९. नीयते 2. 0. चाल्यते 3. ८. कार्य व्यासया--1. 0. छृतम्‌ �श्लोकाः ७-९ ] , चतुर्थोष्ध्यायः २५३ योगकालस्ततो नेयस्तन्निध्ना सवा स्फुटा गतिः । TATA AGS TSA गम्ये योगेउन्यथान्यथा ॥ ७ ॥ समलिप्ती भवेतां तौ पर्वान्तसमयोद्धवी ॥ ८० ॥ [ रवोन्द्रोः कक्ष्याव्यासाधेयोजनम्‌ ] दशास्यस्ता त्रिजीवेन्दोः कव्याव्यासाधयोजनम्‌ ॥ ८० ॥ तच्चन्द्रभगणाभ्यस्तं भानोः स्वभगणोद्श्तम्‌ ॥ ६१ ॥। प्रसिद्व! प्रत्यहं भेद: स्फुटभुक्ते्शचारिणाम्‌ । विनांशेष्यपि! तद्भेद: किनन स्थान्नाडिकादिषु ॥ १३ ॥ ततस्त्रेराशिकानीत: कालो$सी न स्फूटो भवेत्‌ । कालान्मध्यौ स्फूटो ताध्यां काल॑ चेन्द्रकंयोनंयेत्‌ । aes? न्‍्यायतस्त्वस्य स्फुटत्वादविशेषतः ॥ १४ ॥ इति ॥ | कक्ष्याव्यासाधयोजनवासना ] दशाम्यस्तेति (80-98)-- दशयोजनविस्तीर्णा यत्र स्वप्रमिता: कला: । चराम्यति प्रत्यहूं भुक्‍्त्या स्वयेन्दुस्तत्न मण्डले ॥ १५॥ सगोलमध्याद्‌ यत्केन्द्रमुपर्यन्त्यफलान्निजात्‌ । ततस्तवृभगणाध्यस्तादू भानुः स्वभगणोद्धूते ॥ १६॥। इन्द्रोयुंगकला यसस्‍्मात्‌ खकक्ष्या स्थाद्‌ दशाहता | खकक्ष्यायोजनगतिर्यगेनेकेन च प्रह: ॥ १७ ॥ तत्कक्ष्या च भकक्ष्यातों भवेत्‌ स्वभगणोद्धृता । कक्ष्याणां सह॒ृदल्पत्वे भगणाल्पमहत्त्वत: ॥ १८ Ul मूलमू-- 1. ८. त्रिजीवेन्दो: saren—l. 2. दिना्रेष्वषि 2. A. aa �२५४ सय्याख्ये तस्त्रसंग्रहे [ प्रध्यायः ४ [ -भू-रवि-शशीनां बिस्वयोजनव्यासाः ] भृूतृत्तादुदितात्‌ प्राग्वद्‌ व्यासस्तस्यापि! नीयताम्‌ ॥ &० ॥ 4410 315 दिग्वेदाब्धिमितो भानोव्यासस्तिथ्यग्नयो विधो। ॥ १०१ ॥ [ रविशशिनो: स्फुटयोजनकर्ण: ] Cs ९ कालकणहतं” स्वस्वकत््याव्यासाधयोजनम्‌ ॥ १०० ॥ त्रिज्याप्तं स्‍्थाद्‌ भगोलस्प मण्डलस्य च मध्ययोः । योजनैरन्तरालं स्यात्‌ तत्तत्कालोद्भव॑ स्फुटम ॥ ११ ॥ खकक्ष्यातों दिनगतिग्रंहाणां भूदिनोद्घृता | योजनैरेकरूपत्वं तद्गतेभूदिनेक्यत: ॥ १९ ॥ स्ववृत्तोच्चावचत्वेन तेषां भेद: कलागते: । कंणो5पि तेषां वृत्तानां व्यासार्ध योजनात्मकम्‌ ॥ २० ॥ तत्सिद्धभगणाश्यस्तं साध्यस्थ भगणोद्धृतम्‌ । भगणाल्पतया तेषां कर्णगोरवदर्शनात्‌ ॥ २१ ॥ aft [ भ्रविशज्ञीनां बिम्बयोजनव्यासा: ] भूवृत्तादिति (४-0४) -- - 3300 उक्त: प्रागेव परिधि: खखदेवमितों भुवः । 113 355 त्रीशघ्नपरिधेस्तस्माद्‌ व्यासोःयेष्वस्तिभिहत: ॥ अकेन्द्रोबिस्बयोयोजनव्यासाविह कीतितो ॥ २२ ॥ [ रविशशिनोः स्फुटयोजनकर्णवासना ] कलांकर्णहतमिति (100-11)-- स्थितिर्यादुहनियमतस्त्रिजीवामन्दकर्णयो: । तादृशो नियमों मध्यस्फुटयोजनकर्णयो:1॥ २३ ॥ 4 मूलमू-- 1. ८. तन्नापि 2. C. gt sateat—1, C. omits this line and the next line, �शलोका: १२-१४ ] चतुर्थोध्ध्याय: २५५ [ रवीन्द्रोः द्वितीयस्फुटयोजनकर्ण: ] उच्चोनशशिको टिज्यादलं पर्वान्तजं स्फूटम्‌ । 'स्फूटयोजनकर्णे स्व जह्यात्‌ कर्क्यादिज ततः ॥ १२॥ स्वभूम्यन्तरकर्णः स्थात्‌ तेन बिम्बकलां नयेत्‌' । स्फुटयोजनकर्णे स्वे मासान्ते शशिवद्‌ रवे! ॥ १३ ॥ व्यस्तं पत्तान्तजं कार्ये रविभूम्यन्तराप्तये ॥ १४० ॥ सध्यपोजनकर्णोकतो मन्दकर्णकुलाहत: । स्फुटयोजनकर्ण: स्यात्‌ सूर्येन्द्रोस्त्रिज्यया हृत: ॥| २४ ॥ उच्चोनेति (12-148)-- [ भगोले अर्केन्दृच्चानामवस्थितिः गतिप्रकारश्च ] इन्द्च्चोनाकंकोटिज्यावलतुल्येश्व योजने। । भुवो5कंतमसोर्मा्गं भुगोलो यात्युपर्यध: ॥ २५ ।॥॥ अतस्तदेवान्त्यफलं गृह्मते योजनात्मकम्‌ । इन्दूच्चोनाकंको टिज्यादलेनोपरि गच्छति ॥ २६ ॥ भूगोलतो भगोलो5यमुच्चात्‌ तत्सप्तमादंध: । अकोनचन्द्रदो:कोद्योर्ज्याद् येड्न्त्यफलाहते ॥ २७ ॥ ब्रिज्याहते फले स्यातां दो:कोट्योर्योजनात्मके । अकनिन्दुतदुच्चोना्कायनेक्यभिदावशात्‌ ।॥ २८ ॥ स्फुटयोजनकर्णे स्वे धनर्ण कोटिज तयो: । इन्दृच्चसन्निकृष्टेडकें याते तत्सन्निधि विधो ॥ २९ ॥ भूगोलतो विप्रकृष्ट: स्थाद्‌ भगोलगतो विधुः । तद्वदिन्दूज्चतो विप्रक्षष्टेकेंडकाच्चि शीतगों ॥ ३० ॥ प्राग्वद्भूगोलो भूगोलाद्‌ विप्रकृष्टो भवेव्‌ ध्रुवम्‌ । इन्दूच्चसन्निकृष्टेडकें ततो वृरस्थिते विधो ॥ ३१ ॥ मूलमू-- 1. 3, स्फुटे 2. C. a (wr.) 3. 8, कला नयेत्‌ �२५६ बिम्बस्य योजनव्यास॑ विष्कम्भाधेहतं हरेत्‌ ॥ १४९ ॥ संव्याख़्ये तन्त्रसंग्रहे [ अकेंन्द्रोबिस्बकलाव्यासः ] | अध्यायः ४ इन्दूच्च विप्रकृष्टेर्क याते चन्द्रडकेसन्तिधिम्‌ । इन्द्राश्रितों सगोलोउयमध एव ब्रजेद्‌ भुवः ॥ ३२२ ॥ तद्‌ भगोलगति: कल्प्या चन्द्रोच्चवदुपयंधः । चन्द्रोच्चाकंतदिन्दूनां विवरद्वितयायनात्‌ ॥॥ ३३ ॥ [ ह्वितीयस्फुटयोजनकर्णवासना ] कोटीफलघनर्णत्वं तुल्यं, तुल्यात्‌ ततः कृतम्‌ । स्फुटयोजनकर्ण स्वे तत्स्वदो: फलवर्गयो: ॥ ३४ ॥ योगतो प्रहभूबिस्वघनमध्यान्तरं Tay | त्रिज्याध्नतद्दोीःफलतस्तेन कर्णेन यद्धृतम्‌ ॥ ३५ ॥ कर्व्यादि स्‍्वे विधृच्चोनरवों सति धनात्मकम्‌ । ऋण मृगाविगे चा्कनिन्दो मेषादिसंस्थिते ॥ ३६ ॥ व्यत्ययेन तुलादिस्थे द्वितीयस्फुटकर्म तत्‌ । द्वितोयस्फुटसिद्धश्च ग्राह्मो दृग्विषये विधु: ॥॥ ३७ ॥। स्पष्टीकरिष्यते चैतदृध्व॑ श्रृद्धोन्नतो विधो:! । कोटोफलस्य पूृणंत्वात्‌ पक्षमासान्तयोरिह्‌ ॥ 3s ॥ तदेव केवल शोध्यं स्फुटयोजनकर्णतः । उच्चेनेन्दौ सुगादिस्थे कर्क्यादों त्यज्यते च तत्‌ ॥ ३९ ॥ चन्द्रेषकंसल्निकृष्टेइसो विधिद्‌रगतेप्यथा । कर्णयोब परीत्येन पक्षमासान्तयोभिथ: 1 बो:फलाभावत्तस्तत्र भवेत्‌ तस्वेब कर्णता ॥ ४० ॥ बिम्बस्थ योजनव्यासमिति (140-1728)-- | रवीन्दुबिम्बकलाव्यासवासना | बिस्वान्यकेन्दुतससां विप्रकर्षक्रमाद्‌ भुवः । क्ृशतामुपगच्छन्ति वर्घन्ते सन्निकर्षत: ॥ ४१ ॥ समूलम्‌-- 1. व्याद्या--1. ८. योजन व्यास This refers to ch. VIII of the work. �इलोका: १५-१७ ] ' चतुर्थो्ध्याय: Trio” स्वभूम्यन्तरकर्णेन लिप्ताव्यासः शशीनयोः ॥ १५१ ॥ [ भूच्छायाबिम्बकलाव्यास: |] 1050 3360 ५ रविशभूम्यन्तरं खेषु'पढ्कितष्नं, खतुनिजर। ॥ १४०॥ हत॑, भूगोलविष्कम्भाद्‌ भूच्छायादैध्येयोजनम्‌ । चन्द्रभुम्यन्तर त्यक्त्वा शेषे भूव्यासताडिते ॥ १६ ॥ छायादैध्यहते व्यास, चन्द्रबत्‌ तमसः कला; ॥ १७० ॥ स्वभूम्यन्तरकर्णानां ह्ासवृद्धिवशात्‌ तत:। बिस्‍्बानां हासवृद्धिभ्यां व्यस्तत्नेराशिकं भवेत्‌ ॥ ४२ ॥ ब्रिज्यातुल्यकलाव्याप्ते: स्वभूम्यन्तरयोजने: । उद्धुता: स्यु:ः कलाव्यासा बिम्बानां योजनात्मना ॥ ४३ ॥ मानद्वयेन मेयत्वं यत्रेकस्येव वस्तुन: । मानतन्मेययोस्तत्न वृद्धिह्ासौ विपर्ययात्‌ ॥ ४४ ॥ व्यस्तत्रेराशिकेनेव तत्नातस्तत्फलोन्नयः । एको5त्र योजनव्यास: स्वकर्ण ह्ासबुद्धितः ॥ ४५ ॥ सहदरल्पत्ववेचित्यान्नानारूप: कलात्मक: । व्रिज्येवेका भगोलस्य ब्यासार्ध स्थात्‌ कलास्मकम्‌ ॥ ४६ ॥ स्फुटयोजनकर्णस्य [उसे]! सत्यप्युपर्यंध: । बिस्वध्यासस्ततस्त्रिज्यानिहृतो योजनात्मक:* ॥ ४७ ॥ स्वपृम्यन्तरकर्णेन Ease: THAT: | इत्थं योजनकर्णाप्ते क्षिज्यया निहते सति ॥ ४८ ॥ ल्लेराशिकेन लिप्तात्व! बिस्‍्थाा योजनात्मनाम्‌ । . व्यस्तत्नेराशिक चास्य* वशावत्न यदन्तरा' ॥ ४९ ॥ सूलम-- 1. ८. स्वेषु (छा.) * व्याख्या--1. 0. रूपा 2. C. Mss. read only ¥ 3. ८. योजनात्मकम्‌ 4. 8. लिप्तवं 5. 5. काञ्चस्य; 8. काञ्जस्य 6. 38. यदुत्तरा Fe Go RR �२५८ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय! ४ [ चन्द्रविक्षेप: स्फुटभुक्तिश्व ] 270 पातोनेन्दोर्भेजाजीवा ध्योमताराहइता, FAT | १७० ॥ स्फुटयोजनकर्णेन हरणं गुणनं तथा । फलाभिदात्‌ तदुभयसाचार्येग न द्शितम्‌ ॥ ५० !। [ भरूच्छायाकलाव्यासवासना ] ज्योतिर्गोलो महाव्यासो, भासयत्यखिलं रवि: । आत्माभिमुथम्‌, अन्या्थें चछायां कुर्वन्‌ RATT FATT XT अतो5र्काभिमुखं दीप्तं भुस्यर्ध मलिनं! परम्‌ । छाया च॒ तस्या भुव्याससमादो क्रमशः कृशा ॥ ५२॥ रवियोजनकर्णघ्नाद भूव्यासाध्यासयोस्तयो:” | अन्तरेण विभज्याप्तं भूच्छायादेध्यंमिष्यते ॥ ५३ ॥ समन्ततो5कंबिस्बस्य व्यासाप्रात्‌ प्रसृता: FATA | यत्रातिलड्ध्य भूव्यासं संगच्छन्तेउ््यपाश्वंगा: ॥ ५४ ॥ भूच्छाया तत्र विज्ञेया मूले भुव्याससम्मिता । दी्घ॑वृत्ता कृशाग्रा च चक्रार्धान्तरिता रबे: ॥| ५५ ॥ रविभृव्यासविवरेणाकंफर्णो भवेद्‌ यदि। भूव्यासेन [ कियान्‌ ]* रश्मिसन्निकर्षो रवेभंवेत्‌ ॥ ५६ ॥ इति त्रेराशिकात्‌ छातादंध्यं भूगोलतो भवेत्‌ । तवृष्यासस्य भवेदप्रास्मूले भूव्याससस्मित: ॥ ५७ ॥ चन्द्रभ्म्यन्तरोनस्य तस्य व्यासोषत्न नीयतास्‌ । छायाव्यासश्चन्द्रमागें' तत: स्थाद्‌ योजनात्मक: XS कक्ष्येक्या विन्दुतमसोप्राह्म प्राहकयो | TTA AT बिम्बलिप्तानां हारकों हयो: ॥ ५९ ॥ पातोनेन्दोरिति (170-199)-- [ चन्द्रविक्षेपानयनवासना ] विक्षिप्ते मन्‍्दवृत्ताधें स्वपातात्‌ सौम्ययाम्पयों: । ध्तद्शाद्‌ प्रहवृत्त च तन्नेमिस्थोच्चकेन्द्रकम्‌ ॥ ६० ॥ व्यास्या--1. /. भूम्य्घमखिलं 2, C. taa: 3. Mss. frat 4, A.C. earaea qari 5. 28. ९८. defective : ¢ arquegqd �एलोकौ १५-१९ ] चतुर्थोड्ध्या यः २५९ त्रिज्यया, सोम्ययाम्येन्दोः ज्षिप्तिः, सा च स्फूटा गतिः । भगोलचन्द्रकर् प्ने भूचन्द्रान्तरयोजनैः | १८॥ हते, स्फुटे इद ग्राद्ने ज्षिप्तियक्ती स्थितेदले ॥ १६१ ॥ [ ग्रहणस्य सदस-द्भावः ] fafa: ar चन्द्रभूच्छायाबिम्बेक्यार्धाधिका यदि ॥ १६०९ ॥ स्ववत्तपरिधों यत्र भवेन्मन्दस्फूटो प्रहः | मन्दकर्णस्तदवधिसंन्दनीचोच्चकेन्द्रत: ॥ ६१ ॥ ऊनाधिको 5सौ त्रिज्यातो प्रहवृत्तकलामित:! । तद्व्यासाध च यद्गुत्तं कर्णवृत्त तबिष्यते ॥ ६२ ॥ तत्कालप्रमितो मान्दः कर्णस्त्रिज्यासमस्तदा 1 प्रहाणां पठित: क्षेपो मन्‍्दकर्णकलामित: ॥ ६३ ॥। पातोनमन्दस्फुटतों दोज्यन्त्यक्षेपताडिता । त्रिज्यया हियते तस्मात्‌ क्षेपाप्त्य क्षेपशालिनाम्‌ ॥ ६४ ॥ पठितो प्रहवृत्ते चेत्‌ क्षेपोइसो व्रिज्यया हत:। हियेत मन्दकर्णेन शोध्य: पातश्च सध्यसात्‌ ॥ ६५७ पातोन/स्फुटतस्तस्माद्‌ दोर्गुणात्‌ क्षेपताडितात्‌ । व्रिज्याप्तोइसो स्फूट: सूर्य सिद्धान्तवचनं यथा ॥ ६६ ॥ स पुनर्मन्दकर्णेन निहतो योजनात्मना । 4द्वितीयस्फुटकर्णन विह॒तो दृग्विधो स्फुट: । स्फुटभुक्तिस्तथानीतेर्वाकेन्द्रोदू ग्विधो स्‍्फुटा ॥ GON [ चन्द्रग्रहणसम्भववासना ] क्षिप्ति: सेति (190-218)-- चन्द्रभुच्छाययोरेककलावस्थितयो रपि । सौम्ययास्यात्मकात्‌ क्षेपाद्‌ प्रहणं प्रतिबध्यते ॥ ६८ ॥। व्याख्या--1. A. मिता 2. $. समस्सदा 3. A.B. att 4. A. fae �२६० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्यायः ४ ग्रहण नैव चन्द्रस्य, हीना चेदस्प सम्भवः ॥ २००॥ [ समसस्‍्तपग्रहणम्‌ ] चन्द्रबिम्बोनभूच्छाया बिम्बार्धादधिका यदि ॥ २००॥ सब्ग्रासो न चैव स्यादू, हीना चेद्‌ ग्रस्यतेडखिलम्‌ ॥ २११ ॥ [ स्थित्यर्ध॑ स्पशंमोक्षौ च ] सम्पर्काधऋतेस्त्यकत्वा क्षेपवर्ग पदीकृतम्‌ ॥ २१९ ॥ भूच्छाया ऋत्तिवृत्तस्था विक्षिप्तश्चन्द्रमास्तत: । विक्षेपश्चन्द्रतमसो बिम्बकेन्द्रान्तरं मतस्‌ ॥ ६९ ॥ विक्षेपश्चन्द्रमूच्छायाबिम्बाधेक्यस मो यदा । तद्विस्बनेस्यो: संस्पर्शाविव स्थात्‌ तत्न न प्रहः ॥ ७० ॥ [ समस्तग्रहणवासना ] [श्लोक: २००-२१० ] गृह्मते तमसा चन्द्र: क्षेपरो न्यूनस्ततो यदि । चन्द्रबिस्बोन भूच्छायाबिस्वार्धादल्पके सति ॥ ७१ ॥ क्षेपे समस्तप्रहणमिन्दो: स्थादधिके पुन: ॥ क्षेपाधिक्यवशादिन्दो बिम्ब भागस्थ वृश्यता ॥ ७२॥ यावद्‌ ग्राहकबिस्वा्॑ ग्राह्मबिम्बाधतो5धिकम्‌ । तत्तुल्ये स्फुटविक्षेपे न्यूने वा निखिलग्रह: ॥ ७३ ॥ ग्राह्मार्धरहितप्राहकार्धतो यावताधिक: । क्षेपस्तत्सदुशो प्राह्मविम्बभागो बहिगेंतः ॥॥ ७४ ॥॥ ग्राह्मग्राहकयोगार्धात्‌ क्षेपो न्यूनश्च यावता । तत्तुल्यो प्राह्मबिस्‍्बांशो ग्राहकान्तर्गतो भवेत्‌ ॥ ७१॥ प्राह्मप्राहकयो बिस्वघनमध्यान्तरं हि सः । ग्रासमानं ततः सम्परकाधित: क्षेपरवजितात्‌ ॥ ७६ ॥ [ चन्द्रप्रहणे स्थित्यर्धस्पशमोक्षयासना ] सम्पर्काधकृते रिति (210-27)-- कृत्स्तेकदेशसदस:द्भाबादिग्र हणस्य यः । स तु क्षेपवशात्‌ सोस्ययाम्याद्‌ बिस्वान्तरान्मतः ॥ ७७ ॥ �शलोका: २२-२४ ] 'चतुर्थोव्ध्याय: २६1१ पष्टिप्न॑ मानुशीतांश्वोहत॑ गत्यन्तरेण यत्‌ । स्थित्यर्धनाडिकायं तत्‌ , पर्वान्ते तथयुतोनिते ॥ २२ ॥ ara: स्पशंश्च चन्द्रस्याप्यविशिष्टो' स्फुटो तु ती॥ २३० Ul [ स्थित्यधे-स्पश-मोक्षाणाम्‌ अविशेषः ] स्थित्यधध्ने स्फुटे शुक्ती पष्ट्याप्ते भालुचन्द्रयोः ॥ २३९ ॥ शोधयेत्‌ समलिप्तेन्दौ' सर्याच्च स्पा्शिकाबु भी । स्वभुक्तिमन्यथा पाते सदा तात्कालिकीकृती ॥ २४ ॥ स्पशंमोक्षो तयोबिस्बान्तरात्‌ प्रागपरात्‌ तथा। स्पशंमोक्षान्तरालं च स्थित्यधंद यसम्मितम्‌ ॥ ७८ ॥ स्पर्शमध्यग्रहणयो: स्पर्शस्थित्यर्ध मन्त रम्‌ । मोक्षमध्यप्रहणयोस क्षस्थित्यधंसंज्ितम्‌ ॥ ७९ ॥। स्वस्वविक्षेपतश्चेतव्‌ भिन्‍नरूपढयं मिथ: । >समन्तादिष्टविक्षेपान्तरितं क्रान्तिमण्डलात्‌ ॥ ८० ॥॥ विक्षेपकोटिवृत्त तन्‍नानारूप॑ प्रतिक्षणम्‌ । क्षेपो भिन्‍नो भवेत्‌ स्पशंमध्यमोक्षेषु शीतगो: ॥ ८१ ॥ विक्षेपकोटिवृत्तेन सदा भ्राम्यति चन्द्रमा: । स्पशंमोक्षान्तरं मध्याद्‌ बिस्वेक्याधंसमं हयो: ॥ ८२ ।॥ कान्तिवृत्तेष्य तत्क्षेपवर्गभेदपदं तु यत्‌ । विक्षेपकोटिवृ्त्तोत्यं स्थित्यर्धक्षेत्रमिष्यते ॥ ८३ ॥ एकसार्गंगतानां तु योगो गत्यन्तराद्‌ भवेत्‌ । दिनगत्यन्तरेणात्र षष्टिनडिदो भवन्ति चेत्‌ ॥ ८४ ॥ स्थित्य्धक्षेत्रतुल्पेन कियान्‌ कालो भवेत्‌ ततः ॥ स्थित्यधं॑मेवानीतं भवति स्पर्शमोक्षयो: ॥ ८५ ॥ मूलम--1, 0. शिष्टौ तु तो स्फुटो 2. 0. (०४०००४ 8) भुक्ति 3, (0. समलिप्तेन्दो: व्यास्या--1. 8, सन्तादिष्ठ ; 8. सतादिष्ड �२६२ है सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अरध्यायः ४ स्प्शेन्दोश्च पुनः ज्षेपस्थित्य्ध तद्गति/ शशी । प्राग्वदेवासकृत्‌ कार्या निश्चललदिरिज्षुणा ॥ २४५ ॥ शस्थित्यर्थगतिमरकेंन्द्रोः ज्षिप्ता तो मौज्षिकों नयेत्‌ । अन्यत्‌ सबवे सम मोच्े स्थित्यर्धस्याविशेषणे ॥ २६ ॥ [ स्पर्श-मोक्ष-स्थित्यर्धानाम्‌ अविशेषकर्मवासना ] [ श्लोका: 230-26--] «.. तबूने मध्यकालेःस्य स्पर्शो मोक्षोड्य तथुते । स्थादेतद्‌ यदि विक्षेपो तुल्यो स्थातां हृघोभिथः ॥ ८६ ॥ स्थित्यधंद्वितयं भिन्‍न॑ क्षेपे भिन्‍ने भवेत्‌ ततः॥ ततो विशेषविधिना स्थित्यधद्वयमानयेत्‌ ॥ ८७ tl तदा तन्मध्यविक्षेपबिम्बयोगार्धयोदेयों: । वर्गान्‍्तरपद॑ं षष्ट्या ह॒त्वा गत्यन्तरोद्ठतम्‌ ॥ ८८ ॥ स्थित्यर्ध मध्यपर्वान्तात्‌ त्यजेत्‌ तत्नापि शीतगुम्‌ । पातं सबड्भमर्क! च नीत्वा विक्षेपमानयेत्‌ ॥ ८९ ॥। बिम्बयोगार्धतश्चास्मात्‌ क्षेपात्‌ स्थित्यधमानयेत्‌ । स्थित्यर्ध बिस्‍्बयोगार्ध॑तत्तत्क्षेपसमागतम्‌ ॥ ९० ध आद्यतो मध्यपर्वान्तात्‌ त्यजेदेव मुहुमुंहुः । अविशिष्टे पुनस्तस्मात्‌ स्पर्शकाल समादिशेत्‌ ॥ ९१ ॥ प्रक्षिपेन्मध्यपर्वान्ति स्थित्यध॑ प्राक्‍्तन क्षिपेत्‌ । नीत्वाकेन्दू तथा पातं तत्र विक्षेपमानयेत्‌ ॥ ९२ ॥ स्थित्यर्धं च तत: क्षेपात्‌ बिम्बयोगाधतो नयेत्‌ । ara g मध्यपर्वान्ति स्थित्यध प्रक्षेपिदपि ॥ ९३ ॥ qaq—l. Ama; C. (edn.) गती 2... 8. स्थित्यर्घे ह्यादया--1, .. / 8. पा षष्ट्भमर्क �इलोक: २७ ] agatseara: २६३ [ स्थित्यर्धास्यां स्पशेमोक्षो ] स्पर्शस्थितिदलं शोध्य॑ पर्वान्तादितरत्‌ लिपेत्‌ । स्पशमोत्तौ तु तो स्यातां मध्ये स्पात्‌ परमो ग्रहः ॥ २७ ॥ अर्केंन्दुपातांस्तत्रापि aa ad waa a स्थित्यर्ध॑ मध्यपर्वान्ति त्वाद्य एव क्षिपेन्सुहु: ॥॥ ९४ ॥। तावत्कुर्यादिदं यावत्‌ स्थित्यर्धेस्थाविशिष्टता । स्थित्यर्धेनाविशिष्टेन युक्‍्ते+स्मिन्‌ मोक्षमादिशेत्‌ ।. ९५ ॥ [ स्थित्यर्धाष्यां स्पर्शमोक्षानयनवासना ] [ श्लोक: 27-- ] अध्यप्रहवचलेत्‌ स्थित्यधें$धिके स्पशंमोक्षपो:। अन्तयविक्षेपकोटिध्नात्‌ पातोनाक्कस्य दोर्गुणात्‌ ॥ ९६ ॥ इष्टविक्षेपकोट्ाप्ता क्षेपकोटिगुणो भवेत्‌ । अन्त्यद्युज्याहता दोर्ज्या यथेष्ट्युज्यया हृता ॥ ९७ 0 इष्टविक्षेपकोटचाश्च तस्याः क्षेपस्थ तस्य च । बर्गयोगपदं यत्‌ स्थाच्चापितं यच्च दोर्धनु: ॥ ९५॥ पातोनाकंस्य विश्लेषं तयो: षष्ट्या निहत्य तु । गत्यन्तरेण विभजेदकेंन्द्रोनोडिकादिकम्‌ ।। ९९ ॥। प्रक्षिपेत्‌ पूर्वपर्वान्ते विक्षेपे युक्पदस्थिते । त्यजेदोजपदस्थे5स्मिन्‌ पर्वान्तः सुस्फुटो यतः ॥ १०० ॥ क्षेप ओजपदस्थश्चेदुपर्यु परि वर्धते । क्षीयते युक्‍्पदगते क्षेत्र स्थित्य्धसम्भवम्‌ ॥॥ १०१ ॥ पर्वान्त: प्रचलेत्‌ स्थित्यधेंड्घिके पूर्वंपवंत: । एवंकृतो हि पर्वान्तः सूर्येन्ध्ोग्रंहणे स्फुट: ॥ १०२ ॥ मूलमू--1. 0. परमग्रहः �२६४ सव्याख्ये तस्तसंग्रहे .. [ अध्याय: ४ ह * [ रव्युदयास्तमये स्पर्शमोक्षयो: दृश्यावृश्यत्वम्‌] उदयास्तमयासन्ने सपशें मोक्षे च संशयः । स्पशों दृश्य उतादृश्यश्चन्द्रस्यास्तमये त्विति ॥ २८ ॥। AAT TRAST HTT: स्यात्‌ तत्मदेशोदयादिति ॥ २६३ ॥ [ स्प्शंसोक्षयो: दृश्यादृश्यत्वनिर्णयवासना ] उदयास्तमयासन्ने इति (28-36) - खमध्यतस्तमोबिस्वघनमध्यस्थनेमिकम्‌ । वृत्तं यत्तत्‌ तमोबिम्बदृड्सण्डलमुदीरितम्‌ ॥ १०३ ॥ ततो वृड्मण्डलात्‌ फ्रान्तिवृत्तस्थ विवरं हि यत्‌ । अधोभागे तमोबिम्षनेम्थां तत्‌ परिकल्पयेत्‌ ॥ १०४ ॥ तमोबिस्बे परिणतः स दुक्‍्क्षेपो5भिधीयते । तदिष्दक्षेपयोयोगि विश्लेषो वा यथोचितम्‌ ॥॥ १०५॥ तावदन्तरिते दृड्सण्डलादिन्दुस्तमो ब्रजेत्‌ । तबन्‍्तरं तमोबिस्बगतं दोज्या प्रकल्प्यते ॥ १०६ ॥। तत्‌ तसोव्यासदलयो: कोटिवंर्गान्तरात्‌ पदस्‌ । दोज्यमूलात्‌ तमोबिस्थघनसध्यान्तरं च सा ।। १०७ ॥ तत्कोदिलम्बनयुतेस्तमश्शड्कुर्य दा सम:। तदेन्द्रोग्रंहणे स्पशंमोक्षो लक्ष्यों न चान्यथा ॥। १०८ ॥। तमोबिस्बे चन्द्रबिस्वस्पर्शमोक्षों तदंव हि । भूपृष्ठसमपाइ्वस्थों नान्‍्यदा व्यवधानतः ॥ १०९ ॥ बलनक्षेपसद्धावे त्वेब॑ वृश्यत्वकल्पना । विक्षेपवलनाभावे तो दृद्मण्डलमूलगों ॥| ११० ॥ तदा लम्बनसंयुक्ततमोव्यासाधंसम्मिते । दृश्याविन्दों स्पशंसोक्षो न तु न्यूने कथठ्खन ॥ १११ ॥ �श्लोकाः २९-३२ ] * चतुर्थो्ध्याय: २६५ [ स्पशंमोक्षयो: दृश्यादृश्यत्वनिर्णयः ] स्प्शे रव्युदये grat cada: क्षिप्तिरैन्ददी ॥ २६० ॥ व्यासाधेध्नः CHS: क्षेप:' सम्पर्काधहतस्तु यः | तद्दक्क्षेपधनुभेंदो दिशोः साम्येडन्यथा युतिः ॥ ३० ॥ तदूनभत्रयाज्जीवा तमोव्यासदलाहता | त्रिज्याप्ता लम्बने योज्या भूच्छायाशदूकुलब्धये ॥ ३१ ॥ द्वितीयरफुटभागस्य तिथ्यंशो लम्बनं त्विह । राशित्रयाधिके क्षेपथक्ल्षेपानीतकार्मुके ॥ ३२ ॥ बलनक्षेपबाहुल्याद्‌ यदा तथोगससम्भव:!। बलन स्यात्‌ तमोबरिस्बपादतोभ्यधिक भवेत्‌ ॥ ११३ ॥ पाश्बप्रदेशात्‌ तमसः स्पर्शमोक्षौ तदोपरि | ततस्तत्कोटिरहिते शड्भूरे दृश्यों तु ताबुभो ॥ ११३ ॥ भूपृष्ठसमपाश्वस्थे तत्प्रदेशे तथाविधे । तदा तमोबिस्वघनमध्ये भूपृष्ठपाश्वंत: ।; ११४ ॥ तत्कोद्चाध:स्थिते स्पशंमोक्षो दृश्यो नभस्तले । तदग्रकोट्या रहित लम्बनं शइकुरिष्यते । शडकुसिद्ध॑नंतप्रा्णस्तद्वृश्यादृश्यकल्पना ॥ ११५ ॥ इति ॥ [ स्पशंमोक्षयोर्दृश्यादृश्यत्वनिर्ण बवासना ] . [ श्लोका: २९-३६ ]- प्राह्मप्राहकयो श्चन्द्रतमसतोरकचन्द्रयो: । बिस्बयो रन्तरं सम्पर्काध स्थात्‌ स्पशमोक्षयो: ॥ ११६ ॥ गूलमू--1., 8. स्पुट क्षेप:; ८. स्फुटक्षेप: 2. 325. त॑ दुकक्षेप ; 0. तद्दृकक्षेपाद्‌ 3. ८. भागत्या (wr.) व्याख्या--1, 4. 8, सम्भवात्‌ . fo Ho Bv �२६६ सब्याख्ये तस्तसंग्रहे [ भ्रष्याय: ४ अधिकस्य गुणात्‌ प्रावत्‌ लब्ध॑ शोध्यं तु लम्बनात्‌ । शेषरतस्य तमःशद्कुस्त्रिज्याऊुत्या हृतः स च॥ ३३ ॥ हतो' घातेन सयस्य ब्युज्याया लम्बकस्प च । लब्धाः प्राणाः क्षपाशेषे यदि रव्युदयात्‌ ततः ॥ ३४ ॥ बिस्बयोनें सिमात्रेण संस्पर्श: स्थात्‌ तयोयंत: । बिस्वयो्घतमध्ये तद्व्यासार्धान्तरिते हयो: ॥ ११७ ॥ सम्पर्कार्ध ततो बिस्‍्बान्तरं स्थात्‌ स्पर्शमोक्षयों: । क्रान्तिवृत्तगता दर्कात्‌ क्षिप्तः स्वक्षेपत्ों विधु:॥ ११८ ॥ सम्पर्काधगतेः वुत्ते क्षेपो तत्स्पशंमोक्षयों: । कल्प्यते तद॒झ्ञाद्‌ यत्र घनमध्यान्तरं हयो: ॥ ११९ ॥ सम्पर्कारधइते वृत्ते क्षेपों तत्स्प्शमोक्षयों: । जिज्याहताच्च सम्पर्कार्धाप्तस्तदृवृत्ततः स च ॥ १२० ॥ दुवक्षेपस्त्विष्टकालोत्थस्त्रिज्यावृत्तनतः स्वत: । तुल्यातुल्यविशोर्योगा न्तरोत्थ॑ बलन॑ तयो: ॥ १२१ ॥ तदेव बलनं तत्न तमोबिस्बे प्रकल्पयेत्‌ । तत्नैव चन्द्रबिस्बस्थ सम्भवात्‌ स्परशमोक्षयो: ॥। १२२ Ul क्षेपद्‌वक्षेपयो भिन्नतुल्ययोभेंदयो गत: 1 तमोबिस्बे परिणतं वलनं स्पर्शमोक्षयो: ॥ १२३ ॥॥ तत्कोटिस्तत्तमोव्यासदलवर्गान्तरात्‌ पदम्‌ । त्रिज्या वा क्षेपदृवक्षे पयोगभिदश रोनिता ॥ १२४ ॥। बिस्वव्यासाधनिहता तमसस्त्रिज्यया हता । क्षेपदृक्क्षेपचापैक्यस्पोजपुग्मपदक्रमात्‌ ॥ 1२५ Ul A. B. ga: (wr.) 2. A. eat (wr.) B. Hapl. om. of a7: to Fa: next line. &. सम्पकाघं#ते 2. 0. दिशा योग �श्लोकौ ३५-३६ | चतुर्थोड्ध्याय: २६७ eM: Ma, aaa Eat Cala Fa TT | एवं रव्यस्तकालोत्थक्षेपाद्याप्तन शड्कुना ॥ ३५ ॥ fad: प्राणैयंदा मो्षो रव्यस्तमयतः परम्‌ | तदेव दृश्यतामेति ततः प्राढमोक्षणेन च॥ ३६ ॥ इन्दोलंम्बनलिप्तासु क्षिपेदथ विश्योधयेत्‌ । हद्वित्तीयस्फूटभोगस्य प्रायः पञचदर्शांशकः ॥ १२६॥ उदयास्तमयासन्ने चन्द्रलम्बनलिप्तिकाः । विनपञ्चदशांशो5पि यत्र लस्बननाडिकाः ॥ १२७ ॥ तदेतद्‌ प्रहणेः्कंस्य पश्चात्‌ स्पष्टीकरिष्यते!। तासां लम्बनलिप्तानां शड़कुत्बे परिकल्पिते ॥| १२८ ॥ पूर्वंबद्‌ गतगन्तव्या: प्राणा: कार्याश्च तद्यथा । त्रिज्यावगहताच्छडूरे/रुज्यालम्बवधो द्ुता: ॥ १२९ It चापिता गतगम्थास्ते पूर्वापरकपालयो: । मोक्षे स्प्शं च तत्तुल्ये: प्राणयंद्रा ततोईधिकः ॥ १३० ॥ गतगम्येनिशायां तद्दृश्यत्वं नान्यथा zat: भूपृष्ठपाश्वद्ध्वेस्थो स्पर्शभोक्षी यदा विधो: । १३१ ॥ तदंब दृश्यों नान्यत्र भूपृष्ठठ्यवधानत: 1 भूपृष्ठपाश्ब भूमध्यपार्श्वादृध्वंगतं सदा ॥ १३२ ॥॥ निजलम्बनलिप्ताभिभिन्नाभि: स्वस्वकक्ष्ययाँ । तदन्तरस्थितं सर्वे दृश्याधेंडपि न दृश्यते ॥ १३३ ॥ यद्भूपृष्ठव्यवहित यात्यदृश्याधशेषताम्‌ । भगोलमध्यान्मन्दान्त्यफलान्ते कृतकेन्द्रकम्‌ ॥ १३४ ॥॥ मुलमू--1. B. Hapl. om. after T to I, next line. sareqt—1. The allusion is to ch. V. GaxgTTHUTA | 3. . &- त्रिज्यावर्गोत्यिशड्धो: 3. &- ९. भिन्‍नाभिम्नस्वकक्ष्यया �२६८५ सब्याख्ये तस्त्रसंग्रहे [ भ्रध्यायः ४ ध्राम्यत: प्राइमु्ख पुष्षवन्तो वृत्ते निजेल्वहम्‌ । भुक्तिः प्रतिदिन तुल्या निजवृत्तमतानयो: ।। १३५ ॥ भगोलप्रमिता भुक्तिभिन्ना प्रागेव वक्षिता । झगोलमध्यग्रहयोम॑न्दकर्णोपन्तरं भवेत्‌ ॥ १३६ ॥ स्ववृत्तप्रसितव्चासो त्रिज्यातुल्या भवेदसों । प्रहवृत्तमितस्त्रिज्यातो5घिकोनो भवेदवि ॥ १३७ ॥ बिम्बभुक्तघो: कर्णवृत्तकलामिरनुमेयता । स्फुटयोजनकर्णाप्ते 'यतस्त्रिज्याहते स्फुटे ॥ १३८॥ स्थादेतद्‌ यदि कल्प्येते गोले चेदुमे अपि । ततो न्यूनाधिके स्थातां भगोलविषये उप्ते ॥ १३९ ॥ भगोलमध्यं भूगोलाद यातोलृच्चादुपयं धः । सन्दकर्णस्य तेनापि स्यातां बुद्धिक्षयों ततः ॥ १४० ॥ द्वितीयस्फूटकर्मापि ततो दृग्विषये भवेत्‌ । , उपयंधश्च भूगोलाद्‌ भगोलेईस्मश्चलत्यपि ॥ १४१ ॥ वायुगोलस्थ भूगोल परितः स्थितिरिष्यते । भूगोलस्थानुहरते वायुगोल: सदाप्यध:१ ॥ १४२ ॥ अन्यथा वायुगोलो<5यं भूगोल श्रामयेदपि 1 यतो रव्यादिवत्‌ सोईपि कुयदिबोदयादिकम्‌ ॥ १४३ ॥ येनेकस्मिन्‌ दिने5कंस्य दृश्यावृश्याधंयो: स्थिति: 1 भगोलेनोपपद्येत युगपत्परिकल्पनात्‌ ॥ १४४ ॥॥ वायुगोलस्य मध्यस्थो भुगोलः कल्प्यते तत: । भगोलस्त्वक॑तमसोः सुत्रेणोपयंधों ब्रजेत्‌ ॥ १४५ ॥ इन्दृच्चदिशि भुगोलाद्‌ यत्र श्रास्यन्त्यमी ग्रहा: । भूगोलमध्यकेन्द्रत्वे वायुगोलस्थ निश्चिते ॥ ave i स्थायया--1, ९. यत्र त्रिज्या 2, By aat-gap-a; �श्लोका: २९-३६ ] चतुर्थो ध्ध्याय: २६९ व्याख्या--1. 3. इन्दूज्चोनार्ककोटिज्यादलतुल्येश्व योजने: । भगोलमध्यं भूगोलमध्यात्‌ गच्छदुपर्यधः ॥। १४७ ॥ भ्राम्यते बायुगोलेन तदान्ताकंतया मुह: । ततस्तदाधश्षितानां च झुवृत्तानि द्युचारिणाम्‌ ॥ १४८॥ वायुगोलानुसारेण कुर्वंतामुदयादिकम्‌ । विप्रकरषंवशाद्‌ भूमेविविधानि स्पुरन्वहम्‌ ॥ १४९॥ द्वितीयस्फुटकर्णस्थ यद्‌ व्यासाधंत्वमिष्यते । व्यासा्ध॑ स्ववृत्तानां त्रिज्या स्थात्‌! स्वकलामिता ॥ १५० ॥ तयो: सम्बन्धनियमात्‌ त्रिज्यायोजनकर्णयो: । लिप्तास्त्रेराशिकात्‌ साध्या बिस्‍्बादेयोजनात्मताः ॥ १५१ ॥ तद्द्‌ दृग्विषये साध्या भुक्तिलिप्ता: स्वयोजने: । भुक्तिरम्बरकक्ष्यातो भूदिनर्योजनात्मिका ॥ १५२ ॥ भगोलस्थानुहरते विक्षेप:* पठितों बुधेः । कर्णवृत्तमितत्वेन तद्दद्‌ वृद्धिक्षयान्वित: ॥ १५३ ॥ ब्रिज्या भगोलव्यासाध॑ सबंवा स्वकलामितम्‌ । क्षेप्तत्प्रसित'स्तद्वत्‌ सर्वंदा स्वकलासम: ॥ १५४ ॥ अन्त्यक्षेपहता दोरज्या व्रिज्यपेव विभज्यते । न पुनर्मन्दकर्णेन पातोनस्फुटचन्द्रत:॥ १५५ ॥ प्रतिमण्डललिप्ताभिसंन्दकर्ण; प्रमीयते । क्षेपो भगोलप्रमितस्त्रिज्याव्यासदलो हि सः॥ १५६७ भगोलविषयस्त्वेवं विक्षेप: परिकल्प्यते । स्फुटयोजनकर्णध्नात्‌ क्षेपात्‌ तस्मात्‌ समुद्घृत: ॥ १५७ ॥ द्वितीयस्फुटकर्णन क्षेपो प्राह्मो विधोग्रंहे । भगोलविषयादेव चन्द्रात्‌ पातो विशोध्यताम्‌ ॥ १५८ ॥ A. has an extra at here. 2. 8. 8, ८. योजनात्मना 8. 8, faetd: 4. A. oft �२७० सव्याख्ये तस्त्संग्रहे क्षेपस्थेव विभिन्नत्वाद्‌ भगोलेन!ं विधोरपि । भगोलस्थं हि सर्वत्र पातेन्द्रन्तरमिष्यते ।। १५९ ॥ स्फुटेन्दीं: केवलादेव तत: पातविशोधनम्‌ । अत एबोक्तममुना स्वयं प्रकरणान्तरे ॥ १६० ॥ “द्वितीयस्फुटत: पूर्व विज्लेपो नीयतां विधोः । अपक्रम पुनः कुर्याद्‌ द्वितीयस्फुटितेन्दरतः” ॥ १६१७४ इति स्फुटेन्दरतस्तस्मात्‌ केवलात्‌ पातशोधनस्‌ । न तु स्फुटीकृतादिष्टं द्वितीयस्फुटकर्णता ॥ १६२ ॥ स्फुटयोजनकर्णध्ना भगोलविषया गति: । द्वितीयस्फुटकर्णेन हता दृग्विषये गति: ॥ १६३ ॥ मण्डलार्धान्तरितयोभिथो5पक्रममण्डले । श्राम्यतोरकतमसो: पाश्वे नेन्दु: परिभ्रमन्‌ । १६४ ॥ इष्टक्षेपास्तरे ऋ्रान्तिवृत्तात्‌ तत्कोटिमण्डले । पक्षमासान्तयोस्ताभ्यां युअ्जानो5पि मुहर्मुह: ॥ १६५ Ul क्षेपाल्पत्वाद्‌ यदा पातासच्त्या बिम्ब॑ तयोविशेत्‌ । रवेबिम्बप्रवेशेन प्रहणं तस्य जायते ॥ १६६ ॥॥ छनन्‍्नत्वाद्‌ रविबिम्बस्य तत्रेन्दोस्तमसि स्थितेः । पश्चाद्‌गतं शीघ्रगतिः पुरोगं सन्दगासिनस्‌ ॥ १६७ ॥। आक्रामत्येकमार्गस्थः पृष्ठस्थं भिन्‍नसार्गंग:। युगपत्‌ प्राइमुखो प्रत्यड्मुखावप्येकदिड्मुखो ॥ १६८ ॥। प्रत्यड्मुखं च भ्रमण प्रहाणां वक्रगासिनाम्‌ । श्रमणं प्राइमु्ं नित्यमुभयोरफंचन्द्रयोः ॥ १६९ ॥। ताराप्रहाणां चन्यिषां स्वदा क्रचारिणाम्‌ । द्योगंत्यन्तराद्‌ यत्र योगकालो निरूप्यते ॥ १७० ॥ [ प्रष्याय: ४ ब्याख्या---1. ९. भूगोलेन �शलोका: २९-३६ | चतुर्थोडष्यायः २७१ व्याख्या--1. 3. गत्या शीघ्रगतस्तत्न मन्दं गच्छति रिक्तपाँ । आसत्त्या प्रहयोर्भाव्यं भेदाभावस्ततो5 न्‍्यथा ॥ १७१ ॥। आसत्तिगंतियोगेन भिन्‍नदिडमुखयोढयो: । यत्रासन्‍नों ऋ्रमात्‌ स्थातां गतियोगेन तावुभो ॥ १७२ 0 अतोड्त्र गत्योथेगिन योगकालो निरूप्यते । एकदिडमुखता यस्मादुभयोरक चन्द्रयो: ॥ १७३ ॥। ततो गत्यन्तरेणव पर्वान्तो नीयते तयो: । शीघ्रभुक्तियंदा मन्दुकतेयाति पुरस्सरा ॥॥ १७४ ॥। विप्रकर्षात्‌ क्रमाद्योगस्तयो्नोपरि विद्यते । अत एच तयोरयोगस्तत्रानीत: प्रकल्पितः ॥ १७५ ॥ मन्दभुक्तियंदा शीघ्रभुक्‍्ते्याति पुरस्सरा । सन्निकर्षक्रमात्‌ तत्न भावी योगरतयोसंत: ॥ १७६ ॥ योगे साविनि पर्वान्तकालः प्रतिपदोषन्यथा 1 तत्कालानोतभागेन स्थातां तो समलिप्तकौ*॥ १७७ a एकमागगंस्थयोस्तत्न तयोयोगो भवेद्‌ ध्रुवम्‌ । क्षेपे सति तु तत्कोटिमार्गेणेन्दु: परिश्रमन्‌ ॥ १७८ ॥ प्राह्मप्राहकयो: क्षेपे बिस्वयोगार्धतोइल्पके । प्राह्मप्राहकयो रकंतमसोबिस्बमाविशन्‌ ॥ १७९ ॥ विक्षेपकोटिवृत्तस्पृर्भागान्मुक्तस्ततो5पि सन्‌ । सस्पर्काधेंडपि विक्षेपकोटच्ा कुर्यात्‌ स्थितेदंलम्‌ aso ut अतो5त्र क्षेपवर्गो नसस्पर्का्धकृते: पदात्‌ । षष्टिष्नावकंशोतांशोगग त्यन्तरकलोद्धृतम्‌ ॥ १८१ ॥ स्थित्यर्धं नाडिकादं तवुभयो: स्पर्शमोक्षयों: 1 स्वेष्टविक्षेपजनितं भिन्‍नत्वं स्थात्‌ तयो्रिथ: ॥ १८२ ॥। ८. गरम्यनिरिक्तया 2. 8. ८. परस्परम्‌ ; 8. पुरस्सर: 8. ८. पुरस्सरः 4. 8. 8. लिप्तिको �२७२ सथ्याख्ये तस्त्संग्रहे | अध्याय: ४ है [ स्पशसोक्षेष्टग्रासाः सध्यग्रहणं च ] यद्दा तत्कालसर्येन्दुस्फुटपातादिक नयेत्‌। तत्रेन्दुधरणिच्छायास्फुटान्तरकला हताः ॥ ३७॥ स्थित्यर्धात्‌ स्वात्‌ भवेत्‌ क्षेप: स्थित्यघ॑ क्षेपत्त: स्वतः । अन्योन्यायत्तसिद्धित्वात्‌ स्थित्यक्षेपयोहंघो: ॥ १८३ ॥ स्थित्यधंयोविभिन्‍नत्वात्‌ क्षेपात्‌ स्पात्‌ स्पर्शमोक्षयों: | स्थित्यधंहीनसंयुक्त: पर्वान्तस्पशंमोक्षयो: ॥ १८४ ॥। तत्कालेन्दुं च॒ तत्क्षेपं तत्रत्यं कि न भेदयेत्‌ । अत एवाविशेषो5त्र कार्य: स्थित्यधंयोहंयो: ॥ १८५ ॥ स्थित्यर्धेनाविशिष्टेन पर्वान्तो हि न संयुतः । पृथगेको हयो: काल विवध्यात्‌ स्पशेसोक्षयोः ॥ १८६ ॥ मध्यकालो5पि तन्मध्याच्चलेत्‌ स्थितिदलेःधिके । तदीय॑ चलन चात्र सम्यग्‌ युवत्या निदर्शितम्‌ ॥ १८७ ॥ यद्देति (37-43)-- [ इष्टग्रासानयनवासना ] प्राह्म प्राहकयो: क्षेपे बिस्‍्वयोगार्धतोल्‍्पके । उक्तो प्रहणस:्भावस्तदभावस्ततो5घिके 1. १८८ ॥। मध्यप्रहणत: स्पर्शमोक्षो स्थित्यर्धतो निजात । बिस्‍्बान्तरेण सुक्ष्मेण तत्परिच्छिद्यतेईखिलम्‌ ॥ १८९ ॥ ततो बिम्बान्तरं नेयमिष्टकालोड्ूबं स्फुटम्‌ । सम्पर्कार्धाद्‌ विशुद्धेईस्मिल्निष्टप्रासो भवेद्‌ यतः ॥ १९० ॥ | प्राह्म क्रमोत्कमज्ये द्वे ग्राह्मप्राहकभेदत: । क्रमज्यावर्गंत: क्षेपवर्गायुक्तात्‌ तयोरथ ॥ १९१ ॥ उत्क्रमज्यान्तरर्ृति युक्‍त्वा मुलीकृतं तु यत्‌ । बिस्बान्तरं सुसूक्षमं स्थाद प्राह्मप्राहकयोइयो: ॥ १९२ 0 �WAHT: ३८-४० ] चतुर्थो ध्यायः २७३ दितीयगतिभेदेन पूवश्ुक्त्यन्तरोद्श्ता । स्फुटान्तरमिह ग्राह्मं तस्य ज्षिप्तेश्व बगेयोः ॥ ३८॥ Dy aA a Tra पदीकृते । बिम्बान्तर सुस्त्तम॑ स्यादिष्टप्रासे तथेवब च ॥ ३६ ॥ स्फुटान्तरस्य वर्गात्‌ तु कृत्स्नव्यासहतः' शरः । क्षेपस्थाप्येवमेव स्यात्‌ स्वेषुबर्गयुतान्युहुः | ४० ॥ असुक्ष्मं बिस्‍्वान्तरं कर्तु गृहोते ज्याशरों यतः । द्वितीयगतिभेदध्नं पु्वंगत्यन्तरोद्धतम्‌ ॥ १९३ ॥ तत्र स्फुटान्तरं प्राह्मं चन्द्रभ्च्छाययोद्ध यो: । सुक्ष्मं बिम्बान्तरं wg गृह्मेते ज्याशरो यतः ॥ १९४ ॥ नन्‍्वत्रानोयते बाण: कथदूररं स्फूटान्तरात्‌ । समस्तज्याकृतेर्बाण: कृत्स्नव्यासोद्धुतो बत: ॥ १९५ ॥ सत्यं किन्त्विह कृत्स्नज्या प्रायः स्वधनुषा समा । प्राह्मप्राहकयोभेंदलिप्तानां स्वल्पतावशात्‌ ॥ १९६ ॥ पातोनेन्दोर्भवेत्‌ क्षेपस्तदर्धज्यात्मको सतः । ततस्तद्वर्गत: क्रुत्स्नव्यासाप्तो दृष्कर: TT 1 १९७ ॥ छृत्स्नज्यावगंतस्तु स्पादर्धज्यावर्गतस्तु चेत्‌ । PASTA भवेद्‌ बाणः झृत्स्नज्या सा च बाणत: ॥ १९८ ॥ इत्यन्योन्याभयस्वेन स्फुटो बाणोईविशेषतः । अर्धज्यावर्गतो लब्धबाणवर्गयुतान्मुहु: ॥॥ १९९ ॥ समस्तज्यात्वमानीतात्‌ ऋत्स्नव्यासोद्धुतः AT | ह्रयंशो बाणक्ृतेयंद्वा कृत्स्नज्याचापवर्गयो: ॥ oo ॥॥ मुूलम-- 1. 2. व्यासोद्घूतः saveat— 1. C. om, this line, Ao Fo ३५-३६ �२७४ ~ सव्याख्ये तन्तसंग्रहे [ प्रध्यायः ४ इृष्टवर्गत्रिभागोनचापवर्गात्‌ तथापि वा । सम्पर्कार्धाद्‌ विशुद्धे उस्मिन्‌ ग्रामो विम्बान्तरे सदा ॥ ४१ ॥ [ प्रहणस्थ अदृश्यत्वावस्थितिः ] स्वच्छत्वात्‌ षोडशांशो5पि ग्रस्तश्चन्द्रो न दृश्यते । लिप्तात्रयमपि ग्रस्तं तीचणल्वान्न विवस्वतः ॥ ४२ Ul अन्तर स्थात्‌ ततो 'बाणवर्गत्यंशविवर्जितात्‌। चापबर्गात्‌ स्वकृत्स्नज्यावर्गंतुल्थात्‌ तदुत्कम: ॥ २०१ ॥ कृत्स्नव्यासोद्धतो बाणः समस्तज्याकृतेयूतः । किन्तु बाण: स कृत्स्तज्यायत्त: सापि स्ववाणत. ॥॥ २०२ ॥ इत्यन्योन्याश्रयत्वं॑ तद्‌ अविशेषान्निरस्थते । तवर्थ प्रथम चापवर्गाद्‌ बाण समानयेत्‌ ॥ २०३ ॥ तत्कृतेस्त्यंशहीनाज्च कृत्स्नज्यां चापवर्गत: ॥ अर्धज्यावर्गत: कर्णकोटीयोगहत: शरः ॥ २०४ 1॥॥ इत्पर्धज्याकृतेर्बाणं कृत्स्नज्यां वा ततो नयेत्‌ । स्फुटान्तरक्रमज्या वा विक्षेपस्थ व वर्गयो: ॥ २०५॥। योगे तच्छरयोभेंदवर्ग युक्त्वा पदीकृतस्‌ | बिस्‍्बान्तरं सुसुक्ष्मं स्थाद्‌ इृष्टप्रासेडकंचन्द्रयो॥ २०६ ७ तदूनाद्‌ बिस्बयोगार्धादिष्टप्रासोउवशिष्यते । तादूग्बिस्वान्तरे बिम्बयोगार्धेन समे सति ॥ २०७ ॥ स्पर्शमोक्षो स्फुटो बिस्बनेम्यो: संस्पर्शमात्रत: । बिस्‍्बान्तरे स्वल्पतसे परमग्राससम्भवः ॥ २०८ ॥ [ परमग्रासस्य स्फुटपर्वान्ताच्चलनं ग्रहणादेश्यानादेश्यता च ] [श्लोकौ 42-48 |-- स्थित्यधंयोद यो: सोडयमधिको दृश्यते क्वचित्‌ । प्रसिद्धात्‌ स्फुटपर्वान्ताच्चलनं सम्भवेद्‌ यत: ॥ २०९ ॥ ब्यायया---1.. 0. प्र, णा. अल बाण 10 बाण, (० 1165 0८10प्तम- 2, 68.8. छते युत: ; 0. झते सति 3. ८. पदीकृते �श्लोकौ ४३-४४ ] चतुर्थोह्ध्याय: २७५ [ परमग्रासस्य स्फुटपर्वान्ततश्चलनस्‌ ] अल्पश्चेत्‌ परमग्रासश्चलेत्‌ स्थितिदले5पिके । तस्माद्‌ बिम्बान्तरेणैव ग्रासोअन्वेष्यो महानिह | ४३॥ [ अक्षवलनं अयनवलनं च॒] नतज्याचज्ययोर्घातस्त्रिज्याप्तस्तस्य' कार्मुकम्‌ । तदंशाः सौम्ययाम्यास्ते पूर्वापकपालयोः ॥ ४४ ॥ प्रहणं वाच्यमादेश्यानादेश्यादिविभागत: । - अन्यथा निर्दिशन्‌ लोके हास्थ एवं भवेद्‌ झुबस्‌ ॥ २१० ॥ [ बलनस्वरूपम्‌ ] नतज्याक्षज्ययोरिति (44-469)-- श्राम्यन्ति ऋ्रान्तिवृत्तेन स्वग॒त्या प्राइमुर्ख प्रहा:। sae च॒ प्रवहाक्षिप्ता यान्ति घुवृत्ततः ॥ २११७ निरक्षसमपूर्वापराधऊध्वेदिगाश्ितम्‌ घटिकामण्डलं तत्तु छुवृत्तं विषुवद्हये ॥ २१२ ॥ विषुवद्द्वितयस्पृष्टं त्मध्ये तस्य TAT: | अन्त्यक्रान्त्यन्तरे चान्यत्‌ तत्तुल्यं क्रान्तिमण्डलम्‌।. २१३ ॥ घटिकामण्डल: स्पष्टस्तत्र स्थाद्‌ विषुवद्द्॒यम्‌ । विप्रकृष्ट परक्रान्त्या द॒योरप्ययनान्तयों: ॥ २१४ ॥ पाएवंद्रयावगाहित्वात्‌ तत्स्फुटत्वाच्च तत्समम्‌ । ऋन्तिवृत्त तु तद्यन्न भ्राम्यन्ति प्राडूमु् प्रहा:॥ २१५॥ यद्यपि farts arate megan: | तथापि प्रवहाक्षिप्ता पान्ति प्रत्यड्सुखा: सदा ॥। २१६ ॥ सूलम्‌ू--1. ८, घातत्रिज्याप्तं तस्य �२७६ सव्याख्ये तन्तसंग्रहे [ श्रध्याय: ४ राशित्रययुताद्‌ ग्राह्यात्‌ क्रान्त्यंशैर्दिक्समैयुनात्‌ । भेदे5न्तराद गुणस्तेन हत्वा बिम्बान्तरं हरेत्‌ ॥ ४५ ॥ त्रिज्यया वलन॑ स्पष्टं वत्ते बिम्बान्तरोड्वे ॥ ४६० ॥ प्रत्यग्श्रमानुसारेण भवेत्‌ तेषां छमण्डलम्‌ । प्रत्यहूं सिन्नरूपं तद्‌ घटिकावृत्तपाश्वंगम्‌ ॥ २१७ ॥ समपूर्वापरदिशोनिरक्षे क्षितिजाश्रितम्‌ । घटिकामण्डलं याम्ये खमध्याव्‌ वलतेइक्षतः ॥ २१८ ॥॥ तत्पाइर्वस्थय्वृत्तानि तद्त्‌ साक्षे बहुन्यपि । सद्गतानां प्रहर्क्षाणां प्रतोचां प्रवहश्रमात्‌ ॥ २१९ ॥ बिस्थ॒पूर्वापराधें दे वलिते सौम्ययास्थयो: । प्रावकपाले, तत: प्रत्यक्कपाले तु विपर्ययात्‌ ॥॥ २२० ॥ [ अक्षवलनस्‌ | तथात्वाद्‌ वृत्तपादस्य पूर्वापरकपालयो: । तवक्षायत्तसिद्धित्वादाक्षं वलनमुच्यते ॥ २२१ ॥ खमध्यतो नतांशज्या त्रिज्यातुल्या यदा भवेत्‌ । तदा स्वाक्षज्यया तुल्यमाक्षं वलनमिष्पते ॥ २२२ ॥ नतज्यया प्राह्मबिम्बघनमध्यावधेस्तत: । आक्ष वलनमुद्दिष्टं सम्बन्धनियमात्‌ ततः॥ २२३ ॥ [ अयनवलनम्‌ ] अयनान्तोत्यिता दोर्ज्या fasargeat gat wag | हि तदान्त्यक्रान्तितुल्यं तदायनं वलनं भवेत्‌ ॥ २२४ ॥। गच्छतां फ्रान्तिवृत्तेन तद्॒द्‌ वलनसम्भवात्‌ । अपनान्ताब्‌ प्राह्मविम्बधनमध्यावधेस्तत: ॥ २२५ ॥ दोर्ज्याया: परमक्रान्तिहतायास्त्रिज्ययोद्ृतम्‌ 1 आयन बलन शेयमयनाद्‌ बलितत्वतः ॥ २२६ ॥ �श्लोकौ: ४६-४७ ] चतुर्थोड्ध्या थ २७७ [ ग्रहणपरिलेखनस्‌ ] बिम्बान्तरसमेनादी लिखेत्‌ सत्रेण मए्डलम्‌ ॥ ४६० ॥ बिम्बान्तरं तु सम्पकदलं स्थात्‌ स्पशमोक्षयोः । शलाका छ्वितमध्या या' वलनद्विगुणायता ॥ ४७ ॥ [ स्फुटवलनानयनवासना ] बलनद्वितयं चेतत्‌ भिन्नतुल्यविशो: क्रमात्‌ । विश्लिष्टमथ युक्‍त च स्फु्टं बलनमिष्यते ॥ २२७ ॥ बिम्बान्तरव्यासदले वुत्ते तत्‌ कल्पयेत्‌ ततः। बिस्‍्बान्तरेण गुणनात्‌ त्रिज्यया हरणादषि ॥ २२८॥ भाबाह्वन्तरितं वृत्तं समन्‍्ताद्‌ सममण्डलात्‌ । युवृत्तवद्‌ प्राह्म8बिस्वधनमध्यस्थनेमिकम्‌ ॥ २२९ ॥। क्ान्तिद्यवत्ते तद्विस्बधनमध्यस्थनेमिके । भाबाह्वन्तरितं यत्तु तत्राद्यं सममण्डलात्‌ ॥ २३० ॥ तद्‌ युवृत्तान्तरं बिम्बनेम्यां वलनमक्षजम्‌ 1 क्रान्तिद्यवृत्तयोबिस्वनेम्यां विवरमायनस्‌ ॥ २३१ ॥ तदिष्टक्षेपयो्योगभिदतोउल्तरिते ततः । प्राह्मप्रहस्य परिधो प्राहकेण तु गृह्मते । बलन प्राह्मबिम्बोकत वृत्तेश्यत्रापि कल्प्यताम्‌ ॥ २३२॥ [ चन्द्रग्रहणपरिलेखनवासना ] बिम्बान्तरसमेनेति (460-53)-- ्राह्मग्राहकयोबिस्वान्त रव्यासाधंमण्डले । दलनद्वितयं' कलप्यं स्पशंमोक्षेष्टकालजम्‌ ॥ २३३ ।॥॥ सूलम्‌-- 1, ९. मध्याया व्यास्या- 1. Mss. read aaa feat � Res है सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ भ्रध्याय: ४ प्राग्रेखागतमध्याडूनेमिस्पृष्टोभयाग्रया । वलन॑ नीयतां स्पष्ट यथादिशमथानया | ४८ ॥। MATA HTN IAAT व्यस्तमेव च | रेखां पूर्वापरां कुर्यात्‌ तदशादपि चेतराम्‌ ॥ ४६ ॥ छायामारगों$नयोः पूर्वो विक्षेपान्तरिता विधो! । रेखाविक्षेपदिक्स्थातो मार्गों तत्कालजौ तु तौ ॥ ४० ॥ बिस्‍्वान्तरं बिम्बयोगदल स्यात्‌ स्पर्शमोक्षयों: । संस्पशें नेमिसात्रेण घनमध्याम्तरं हयो: ॥ २३४ ॥ प्राह्मग्राहकयोबिस्व सम्पर्काधंसमं भवेत्‌ । व्यासार्धानतरिता नेमि: स्वविस्वघनमध्यतः ॥ २३४५ ॥ उभयोरन्तरं तेन सम्पर्काधसमं कृतम्‌ । निजान्यबिस्बब्यासाध॑ स्वव्यासार्धाद्‌ बहियंतः ।। २३६ ॥ अतो बिस्वान्तरं बिम्बयोगाध॑ स्परशमोक्षयों: । बिस्‍्बान्तरव्यासदलमण्डलं प्रथमं लिखेत्‌ ॥ २३७॥ तत्र पूर्वापरां रेखां कुर्याद्‌ याम्योत्तरां तथा । ततश्चिह्नितमध्यं यद्‌ वलनद्िगुणायतम्‌ ॥ २३८ ॥ तत्पूर्वापररेखास्थमध्यं सृत्रं प्रसारयेत्‌ । यथा तन्‍्नेमिसंस्पृष्टं तदग्रह्ि तयं भवेत्‌ ॥॥ २३९ ॥ पोरणणमास्यां प्रतीच्यां तु प्रागेव प्रतिपद्यपि। सम्पर्काधकृते बत्ते बलन स्पशंमोक्षयो: 1 २४० ॥ नीत्वा यथादिशं तस्माद्‌ रेखां पूर्वापरां लिखेतू । व्यस्तविक्थान्यवलनस्पृष्टाप्रां सध्यभेदिनीम्‌ ॥ २४१ ॥ मूलमू---1. ८. प्रत्यग्रेल्लारत 2. 86. विक्षेपान्तरितं �Relat 49-22 ] aqatseata: २७९ लिप्ताव्यासदलेनेन्दोः स्वमार्गे परिधो लिखेत्‌ । पौर्णमास्पां प्रतीच्यां तु प्रागेव प्रतिपद्धपि ॥ ११॥ वृत्तमध्ये तमोबिम्बं स्वमार्गे सवंदा AAT | तमोबिम्बाद्‌ बहिर्भूतं दश्यमिन्दी न तद्गतम्‌ । हनुपार्श्वादिभेदादि दृश्यतामत्र सुस्फुटम्‌ ॥ ४२ ॥ [ ॥ इति तन्त्नसंग्रहे चन्द्रग्रहणप्रकरणं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ] तत: समतिरश्चीनां रेखां यास्योत्तरां लिखेत्‌ । छायासार्गोडनयो: पूर्वा विक्षेपान्तरिता विधो: ॥ २४२ ॥। रेखाविक्षेपदिक्स्थातो मागों तत्कालजो तु तो । लिप्ताव्यास दलेनेन्दो: स्वमार्गे परिधो लिखेत्‌ ॥ र४र३े ॥ पौरणमास्यां प्रतीच्यां तु प्रागेव प्रतिपद्यपि। वृत्तसध्ये तमोबिस्यं स्वमार्गे सवंदा लिखेत्‌ ॥ रे४डं४ड ॥ स्पशंमध्येष्टमोक्षादि दर्शयेत्‌ तत्न सुस्फुटम्‌ । तमोबिस्थाढ हिर्भूत दृश्यमिन्दों न तद्गतम्‌ ॥ २४५ ॥ हनुभेव: पाश्वेभेदस्तत्न भेदान्तराण्यपि । क्षरामलकवत्‌ सर्व दर्शयेत विचक्षण: ॥ २४६ ॥। व्यास्या-1, ४. हनुभेदा: �२८४०-८८ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ अध्याय: ४ इत्येष परक्रोडावासद्विजवरसमीरितो योशर्थ: । स तु तन्त्रसंग्रहस्य प्रोक्तोष्याये चतुर्थेड्मूत! ॥ २४७ ।॥ [ इति तन्त्रसंग्रहस्य पद्मव्याख्यायां युक्तिदीपिकायां चन्द्रग्रहणप्रकरणं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ] व्याख्या--1, C. aqdisyt i Mss. A. B.C. end with ch, IV. 2. 8. तन्त्रसंग्रहः समाप्त: । शुभमस्तु | छे. 2. इति तन्त्रसंग्रहव्याख्याने चतुर्थोऽध्यायः । </poem> == अथ पञ्चमोऽध्यायः == <poem> रविग्रहणप्रकरणम्‌ [ ग्रहणसस्भवः ] 6 a ‘ ग्रहे दश्याधमध्यस्थे न किश्वद्पि लम्बनम्‌ । तस्माद्‌ क्‍्तषेत्रपलग्नात्‌ स्यात्‌ प्राक्‌ पश्चाद्दा स्थिते Hz lle समोध्यंगापवृत्तस्थे नतेरपि न सम्भवः । ततब्षेपकोटिशते क्वाप्यूध्व॑सत्रस्पशि स्थिते ॥ २॥ सममण्डलमध्यात्तदिग्रकर्पे नतिभवेत्‌ ॥ Za ॥ 2 * तन्त्रसंग्रहव्याख्या लघुविब्वतिः | ग्रहणसम्भवः ] अ्रथ सूरयग्रहणे लम्बनावनतिम्यां विशेषं प्रदर्शयिष्यन्‌ प्रथम तावत्‌ तयो: सम्भवभूमि दर्शयति-- [ प्रहे दृश्यार्ध इति। ] Re BY Ada प्रवहेण SMEG भ्राम्यमाणस्यापत्रमवृत्तस्य क्षितिजादृध्वेगत: खण्डो दृश्यार्ध, 'ग्रन्यददृश्यार्धम्‌ । तत्न* दृश्याधस्थ स्वसम- तिरश्चीनेन खमध्यस्पृष्टेन दुक्‍क्षेपव॒ृत्तेन सह यत्र सम्पातः तत्र स्थितं तदानीं दुक्‍क्षेपलग्नम्‌ । तत्‌ पुनः तद्दृश्यारधमध्यगतमेव । तस्मिन्‌* यदा ग्रहों वर्तते * Text-cum-Com. Mss. used: A. Ms. with K.V. Sarma. 8. ए. V, R. I. Ms. No. 3810. Ci_19 Mss used in TSS, No. 188. qaa— 1. C. a व्याख्या--1, ९. ततोन्यत्‌ 2. °C. aat 3, ८. ततस्तस्मिन्‌ fo Ho ३७ २८९ �२९० सब्याख्ये TARTS [ अध्याय: ५ [ दृग्गतिः दुक्‍्क्षेपज्या च ] राश्यष्टमांशलड्ढोत्थप्राणैश्चापि नतासुभिः ॥ ३७ ॥ तदा तस्य न किड्चिदषि लम्बन भवति | ततो दृवक्षेपलस्नात्‌ प्राग! पश्चाद्‌ वा स्थिते ग्रहे सम्भवत्येव । अत एवं भानुदक॒क्षेपलग्नयोरन्तरालतो लम्बनानयन- मुपरिष्टाद वक्ष्यते । aa? द्रष्ट: समोपरिवर्तिनि अपक्रममण्डलप्रदेशे यदा ग्रहों वर्तते* तदा नतेरप्यसम्भवों बोद्धव्य: | 'तिदिदं खमध्यावसिते विषुवद्धितये भवति। तत्नेव च तदानीं क्रान्तिवृत्तोदयास्तश्रदेशस्पृष्टस्य लग्नसममण्डलस्य मध्य- मवतिष्ठते । यदुक्‍्तम्‌-- ऋ्तिवृत्तोदयास्तस्पृक्‌ खमध्यस्पृष्टनेमिकम्‌ । अधऊध्वेस्थितं वृत्त स्पाललग्नसममण्डलम्‌ ॥। इति । aa: AISA TAA दृवक्षेपज्यान्तरितं यत्‌ ततू कोडि- मण्डलम्‌ । तत्‌ कुत्नचिद्धऊध्ब॑ वा खमध्यं स्पृशत्येव । ततस्तस्थ सममण्डलतो यो विप्रक्ष: <“दृकक्षेपज्यारूप: तस्मिनू सति तदधीनसिद्धिका नति- भेवतीति ॥ १-३७ ॥ व्याख्या- 1, ९. प्राग्वा 2. ९. तदा 3, 0. ४008 ध्रढा० : यथा घटिकामण्डलात्‌ स्वदेशाक्षज्यान्तरितस्य श्रप- कऋमवृत्तभागस्य दक्षिणोत्तरमण्डलस्पृष्टत्वे 4. 707 तदिदं 10 विप्रकर्ष: 9 [65 9९109, (. 16805 : कदा पुनः सा नतिः सम्भवतीति Fa, तसस्‍्यापक्रमवृत्तमागस्य खमध्यतो | दक्षिणेनोत्तरेण वा यो क्षेप:, तस्य च यत्‌ कोटिवृत्तं दक्षिणेन विक्षिप्तेडप- क्रमवृत्तमागे सति उत्तरं, भ्रन्यथा दक्षिणं, तदवश्यं खमध्यस्पृष्टमेव परिकल्पितव्यम्‌ । क्रान्तिवृत्तोदयास्तलग्नेश(लग्नप्रदेश ? )स्पृष्टं लग्न- सममण्डलमपि खमध्यस्पृष्टमेव सवंदा भवति । भ्रतस्तस्य लग्नसममण्डलस्य खमध्यस्पृष्टभागतो वा क्षेपकोटिवृत्तलग्नसममण्डलयो रूध्वंसू चस्पृष्ट- प्रदेशाद्वा तस्यापक्रमवृत्तमागस्य यो विप्रकर्षो 5. 0. 8008 : दुकक्षेपमण्डलगतो �श्लोक: ४ ] पञ्चमोड्ध्यायः २९१ TT TVA Fal TIA we aA | तस्मादिषुवदादेः स्वक्रान्तिकार्मुकमानयेत्‌ ॥ ४ ॥ [ दृग्गतिः दृक्‍्क्षेपज्या च ] wa aa लम्बनांवनत्योदेग्गतिदृक/क्षेफज्याइयाधीनसिद्धित्वात्‌ तदानयनायाह-- [ राश्यष्टमांशेति। ] तत्नराश्यष्टमांशतुल्यचापभागस्य ये लज्भोबयप्रणा: प्रागुक्तमार्गेण समानीता:, ये च तदानीं नतासवो दिनपुर्वापराध॑यो: दिनाधप्राणेभ्यो द्ुगत- प्राणविशोधनेन द्युगतप्राणेभ्यो दिनार्धविशोधनेन' च॒ सम्पादिता:, तैरुभयरपि त्रैराशिकेन क्षयधनात्मकं फलद्यमानीय विधिवद्‌ रबौ कुर्यात्‌। तन्मध्यलग्नं भवति | तद्यथा-पूर्वाहने तावतू तात्कालिकस्य सायनाकैस्यथ वर्तमान- चापखण्डे aaa कलीकृत्य तत्सम्बन्धिभिल॑क्कोदयप्राणैनिहत्य चापखण्डेन विभज्य लब्धान्‌ "नतप्राणेभ्यो विशोध्य रवेर्गतचापभागं च विशोधयेत्‌ । पुनरपि शिष्टेभ्यो नतप्राणेम्यो यावतां चापखण्डानां लझ्कोदय- प्राणा: ततः प्राक्तनां उत्क्रमेण विशोधयितुं शक्या: तावतो विशोध्य चापखण्डानपि तावतः पूर्वागत'चापभागविशुद्धाद्‌ रवे: शोधयेत्‌*। *पुनरव- शिष्टेभ्योषपि चापखण्डनिहतेभ्य''स्तल्लड्भोदयप्राणैविभज्य लब्धा: कला: तस्मादेव” रवे; शोधयेत्‌ । तत्न शिष्टं भध्यलग्न भवति । अपराहने पुनस्तात्कालिकस्थ साथनाकंस्यथ गनन्‍्तव्यचापखण्डसम्बन्धिनों लद्कोदयप्राणान्‌ प्राग्वदानीय नतप्राणेभ्यो विशोध्य गन्तव्यचापखण्ड च रवौ प्रक्षिप्य पुनरव- शिष्टेश्यो” नतप्राणेभ्यो यावतां चापखण्डानां लक्कोदयप्राणा: तदृध्व॑गता: ध्या्या--1. ९. 1७. 10. ये 0 तयो: 2. 8. ०. दृक्‌ 3, ८. ००. सिद्धि 4. $, दिनाधंप्रविशोधनेन 5. 8. ०7, नत; ८. गत 6. C. (except. 9) गत 7. A, Jatt 8. B, Hapl. om. ataaq i [gata to WeaaAq 1 J, third line, 9. (९. 1-63 8४-1० पुनरपि 10, C. age a9 चापखण्डनिर्गतेम्यः 11. 0. ००, एवं 12, 98. ८. 1.७. 8. 33 पुनरपि शिष्टेम्यो �२९२ सव्याख्ये तस्तसंग्रहे [ श्रध्या:य ५ तदक्षचापसंयोगो दिक्‌ साम्येडन्तरमन्यथा । मध्यज्याख्या FE assay TAT MATE TTA HT UNM उदयज्या तयोर्घाता त्रिज्याप्ता बाहुमौबिंका । मध्यज्याया[स्त्रिजीवायाः कृतिभ्यां तत्कृतिं त्यजेत्‌ ॥ ६ Ul ऋमेण शोधयितुं शक्या: तावतो विशोध्य चापखण्डानपि तावतो रवौ प्रक्षिप्य शिष्टान्‌ नतप्राणांश्चापखण्डेन निहत्य वर्तंमानैलंड्डोदयप्राणविभज्य cee: कला अप प्रक्षिपेत्‌ । एवंकृतो रविर्मध्यलग्नं भवति । गतस्मान्मध्यलग्नादयनचलनसंस्कारेण उदग्विषुवदादितान्तीतातू क्ान्ति- STATA” sea स्वदेशाक्षब्रापस्थ च याम्योदग्गोलयोयोगमन्तरं वा FAT जीवामानयेत्‌ । सा मध्यज्या इत्युच्यते। ग्रथ तात्कालिकमुदयलग्नं च सूक्ष्म- मानयेत्‌ । तत्त प्रागेवोक्तम्‌-- संस्कृतायनभानूत्थराशिगन्तव्यलिप्तिका: । तद्राशिस्वोदयप्राणहुता राशिकलाहता: ॥ असवो राशिशेषस्य गतासुम्यस्त्यजेच्च तान्‌ | उत्तरोत्तरराशीनां प्राणा: शोध्याश्व शेषतः ॥ सूलसू-- 1. व्याख्या -- 1. रा 2, 8. स्याक्षमौविका 2. ८. त्रिज्याप्तं ८. 4005 : इत्येवं सायनाकंस्थ श्रोजपदस्थत्वे सति मध्यलग्नानयनप्रकार:। तस्येव युग्मपदस्थत्वे पुनः प्रावकपाले वतंमानचापखण्डे गतभागसम्बन्धिनो agree नतप्राणेम्यो विशोध्य रवेगंतचापभागं च विशोध्य पुनस्तदृध्वोध्व॑गतान्‌ लक्कोदयप्राणान्‌ नतप्राणेम्य: क्रमेण विशोध्य चाप- खण्डानपि तावतो रवेविशोध्य अवशिष्टप्राणसम्बन्धिनश्चापभागानपि विशोध्य मध्यलग्नमानेतव्यम्‌ । अत्रेव भ्रपराह्ले पुनः प्राग्वत्‌ वरतेमान- चापखण्डस्यैष्यभागे पूरणं ततो aah agers तच्चापखण्डप्रक्षेपणं. अवशिष्टप्राणसम्बन्धिनश्चापभागप्रक्षेपणं च Tat कुर्यात्‌ । एवंकृतो युग्मपदस्थो रविमंध्यलग्नं भवति। यदा पुननंतप्राणेम्यो लद्भ्ोदयप्राणविशोधने तेषां मध्ये पदसमाप्तिभंवति तदा तदवशिष्टेम्यो विशोधने पदान्तरोक्तन्यायमनुसन्धेय इति । ८. 1.७६ 8 10 Shara Gaara � श्लोकौ ७-८ ] पञ्चमोध्ध्याय: २९३ तन्मूलयोस्त्रिजीवाध्नामादचमन्येन संहरेत्‌ । लम्यते तत्र दक्‍च्षेपस्तत्कोटिदृग्गतिमंता ॥ ७ ॥ [ लम्बननाडिकाः तत्संस्कारश्च ] एकज्यावर्गतश्छेदो लब्धं दग्गतिजीवया । छेदाप्तान्तरबाहुज्या भानुदक्त्षेपलग्नयोः ॥ ८॥ पूरयित्वा रवे राशि क्षिपेद्राशीइएच तावत: । विशुद्धा यावतां प्राणा: शेषात्‌ त्रिशद्‌गुणात्‌ पुनः ॥ तदृध्वंराशिमानाप्तान्‌ भागान्‌ क्षिप्त्ता रवो तथा । षष्टिध्नाच्च ga: शेषात्‌ तन्मानाप्तकला अपि ॥ एवं प्राग्लग्नमानेयम्‌ । (तन्त्रसंग्रह:, ३. ६५०-६६) इति। तथा5ध्नीतस्य प्राग्लग्नस्य याग्रज्या-- सायनाकंभुजाजीवा परमक्रान्तिताडिता । लम्बकाप्ताग्रजीवा स्थाद्‌ । (तम्त्रसंग्रह', ३. ३६-३७) इत्युक्तप्रकारेणानीता! सैवोदयज्या । तपयोर्मध्यज्ययोदयज्ययों: data? त्रिज्यया विभज्य लब्धं* बाहुज्या नाम | तस्या बाहुज्याया वर्ग सध्य- ज्यायास्त्रिज्यायाशव वर्गतो* विशोध्य शिष्टद्वयं मूलीकृत्य तयोराचमूलं व्िज्यया निह॒त्य ह्वितीयमूलेन विभजेत्‌ aa लब्धं दृवक्षेपज्या नाम | तद्र्ग॑ व्िज्यावर्गतो विशोध्य शिष्टस्थ मूल दुकक्षेपकोडि:। सैव दृग्गतिज्या चेति ॥ ३०-७ ॥ [ लम्बनाडिकाः तत्संस्कारश्च ] अथ दृग्गतिज्याया लम्बननाडिकानयनं पर्वान्ति तत्संस्कारप्रकारं चाह-- [ एकज्यावर्गत इति । ] मूलम्‌ू-- 1. 3. दृक्‍क्षेपं व्याख्या--1, (:. ण समानीता 2. ८. संवर्ग तं 3. ८. लब्धा 4. ८, मध्यज्याव्गंत: तिज्यावर्गतश्च �२९४ सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे | अ्रध्यायः ५ लम्बनं नाडिकादिः स्यात्‌ स्वर्णभूनाधिके रबौ। पर्वान्ते मुहुरप्येवं पर्वान्तमविशेषयेत्‌ | & ॥ | रवेनंतिकलाः ] अविशिष्टात्‌ तु दक्‍क्षेपात्‌ स्फुटश्ुक्त्याहताद रवे! । ससवरेष्वेकभूताप्ता नतिर्क्त्षेपवद्‌ दिशा ॥ १० ॥ [ चन्द्रस्य नतिकलाः ] तत्कालेन्दुस्फुटात क्षेपं प्रा्बत्‌ कृत्वा स्फुर्ट ततः । त्षेपटक्‍्ल्षेपचापेक्यात्‌ साम्ये भेदेउन्तराद गुणः ॥ ११ ॥ * तत्नैकराशिज्यावर्गंतो दृग्गतिज्यया विभज्य लब्धः छेदो नाम। तेन छेदेन इष्टकाले भानुद्वक्षेपलग्तयो रन्त रालदोज्या विभज्य लब्धं॑ फलं लम्बनं नाडिकादिक भँवति ।* ततू पर्बान्ति दृकक्षेपलग्नतो रवेरनाधिकतावशाद धन- मृ्णं च कुर्याद्‌ इति। ग्रत्न लम्बनसंस्कृतस्फुटपर्वान्त एव* तात्कालिकार्क- दृकक्षेपलग्नादिक कर्तव्यम्‌॥ तत एवं च लम्बनमिति । ग्रविशेषकरणेनैव स्फुटत्वादुक्तम्‌- मुहुरप्पेतं पर्बान्तमविशेषयेदिति ॥। ८-९ ॥ | रवेनंतिकलाः | अ्थ लम्बननाडिकानामविशेषे* दृवक्षेपज्याया अप्यविशेषलाभात्‌* तया रे्नतिलिप्तानयनायाह--- [ अविशिष्टास्विति । ] उक्तप्रकारेण अविशिष्टां दृक्‍्क्षेपज्यां रबेः स्फुटभुक्तिकला भिनिहत्य खस्वरेष्वेकृमृते: (५१५७०) विभजेत्‌ । तत्र लब्धा रवेनंतिकला भवन्ति* ॥ १० ॥ [ चर्रस्य नतिकलाः ] अथ चन्द्रस्यापि नतिलिप्तानयनायाहु-- [ तत्कालेन्दुस्फुटादिति ॥ ] व्याड्या--1. (., रालतो 2, ८. 17. नाडिकादिक लम्बनं भवति 3. 0. पर्वान्तत एवं 4, ८. मविशेष 5. (९. श्रप्यवशिष्टत्वात्‌ 6... ९. 4005 : तासां दृक्‍्क्षेपज्यावद्‌ दिग्विज्ञातव्या । दृकक्षेपज्याया: पुनलेम्ब- नाधिक्ये सोम्यत्वं, अन्यद्ा याम्यत्वं च प्रागेवोक्तमिति । �श्लोका: १२-१५ ] पञुचमोव्ध्याय: २९५ 51570 द्वितीयस्फुटशुक्तिध्नो हतः खाद्रीषुभूशरेः । नतिस्तत्लेपयो रैक्‍्यं दिक्साम्येउन्तरमन्यथा ॥ १२ ॥ तदकनतिलिप्तानां दिक्साम्येडन्तरमेव च । दिग्भेदे चैक्यमेव स्यात्‌ स्फुटा स्यग्रहे नतिः ॥ १३ ॥ अकस्प चेन्नतिः शिष्टा विश्लेपे व्यत्ययेन Ra | चन्द्रस्येव नतेग्राद्या दिक्‌ तस्थाश्चान्यदा सदा ॥ १४ ॥ [ रविप्रहणस्य सदस:द्भावः परमग्रासप्रमाणं च ] सम्पर्कार्धाधिका सा चेत्‌ ग्रहण नैव भास्वतः । सम्पर्कार्धात्‌ त्यजेदूनां परमग्राससिद्धये ॥ ey अविशिष्टेन लम्बनेन' कृतसञ्चालनात्‌*॑ तत्कालेबुस्फुटात्‌.. पात॑ विशोध्य विक्षेपमानीय प्राग्वदेव मन्दस्फुटकर्णेन निह॒त्य द्वितीयस्फुटकर्णेन विभज्य लब्धस्य स्फुटविक्षेपस्थ यच्चापं तस्थ दृवक्षेयचापस्थ च मिथों दिक्साम्यभेदवशादः योगमन्तरं/ वा क्ृत्वा ततो जीवामानीय चन्द्रस्य द्वितीयस्फुटग तिकलाभिनिहत्य खाद्रीषुभूश रै: (५१५७०) विभजेत्‌ । तत्न लब्धाश्चन्द्रस्य स्फुटा नतिकला भवन्ति। तथाउश्नीतायाश्चन्द्रस्थ स्फुटनते: स्फुटविक्षेपस्प area दिक्‍्साम्यभेदवशाद योगमन्तरं वा कृत्वा पुनस्तस्या अकंनतेश्च दिशोभेंदे साम्ये चयोगमन्तरंवा कुर्यात्‌ । एवंकता सूर्यग्रहणे स्फुटा नतिभंवति, अ्रकेन्द्रोरेकदिशा नतयोरन॑त्यन्तरस्यान्यदा तद्योगस्य च स्फुटनति- त्वात्‌। तत्न यदि नत्योरन्तरेःकंस्थ नतिः शिष्येत तहि व्यत्ययेनेव नतेदिग्‌ ग्राह्मया, अन्यदा यथास्थितेवेति ॥ ११-१४ ॥ व्याख्या--1, ८. लम्बकेन 2. ८. सञज्चलनात्‌ 3. 8. भेदसाम्यवशात्‌ 4, 8. विशोः साम्ये भेदे च योगमन्तरं; 0. दिशोर्भेदे योगं साम्ये चान्तरं 5. 0०, ००, वा �२९६ सव्याख्ये तन्त्रसग्रहे [ अ्रध्यांयः ५ [ मध्यग्रहणम्‌ ] रवीन्दुबिम्बसम्प्कंदलात्‌ स्फुटनतेरपि । स्थित्य्थ प्राग्यदानेय तत्र तत्र च लम्बनम्‌ ॥ १६ ॥ कपालैक्ये तु संयोज्य॑ स्थित्यधें लम्बनान्तरम्‌ । लम्बनेक्ये तु तद्भेदे तत्‌ स्थित्यर्थे तु योजयेत्‌ ॥ १७ ॥ प्रावकपाले क्रमानन्यूनं स्पशंकालादिलम्बनम्‌ः्। क्रमेण चाधिक प्रत्यक्कपाले तेषु लम्बनम्‌ ॥ १८ Il [ रविग्नरहणस्य सदसद्भाबः परमप्रासप्रसाणं च॒ ] ग्रथैवमानीतया स्फुटनत्या सूर्यग्रहणस्य सदसद्भावी परमग्रासप्रमाणं च दर्शयितुमाह-- [ सम्पर्कार्धाधिकेति | ] तक्ार्केन्द्दो रवनत्योर्योगान्तरोत्पन्ता येयं स्फुटनति:! प्रदर्शिता” सा रवीन्द्वोविम्बसम्पर्का्धतो यद्यघिका स्यात्‌, तहिं तयोः बिम्बनेम्योरितरेतरा- ऋरान्तत्वाभावात्‌ प्राहकविम्बावच्छादितग्राह्मबिम्बलक्षणं रवेग्रंहणं नेब सम्भवति, हीनत्व एवं तत्सम्भवात्‌ oo wa एवं परमग्रासप्र माणमपि तयोरेव बिम्ब- सम्पर्काध॑त: स्फूटावनति विशोध्य शिष्टतुल्यमिति* ॥ १५ ॥ [ मध्यग्रहणम्‌ ] ad water’ प्रसाध्य तत्नापि स्थित्यर्धद्यं चन्द्रग्रहणवदेव कतंव्यमित्याह-- [ रवीन्दुबिस्बेति । ] t अत्न रबीन्द्रो'बिम्बस स्पर्कार्धत: स्फुटनतेरपि स्थित्यध॑ चन्द्रग्रहणोक्तन्यायेन कर्तंव्यम्‌ू । तद्यथा--विम्ब सम्पर्कार्धिवर्ग त: स्फुटनलैवे्ग विशोध्य शिष्टं मूलीकृत्य षष्ट्या निहत्य 'स्फुटगत्यन्तरकलाभिविभजेतु । तब लब्धं मूलम्‌-- 1. ८. प्राग्वदानीय 2. 8. 00. लम्बनम्‌ व्यादया--1. A.B. स्फुटगतिः 2. ९. 09. प्रदर्शिता 3. ९. तत्स्वभवात्‌ 4. ९. शिष्टं तुल्यमिति 5. ८. मध्यमग्रह् . 6. C. has an extra word fata, here, 7. C, fart 8. C, adds here fadta �RATT: १९-२२३ ] पञ्चमो&्ध्याय: २९७ 'यन्नैतद्विपरीतं स्पात्‌ शोध्यं तल्‍्लम्बनान्तरम्‌ । आसन्न उदयान्मोक्षे लधिक मोक्षलम्बनम्‌ ॥ १६ UI निशि चेन्मध्यकालो:5त्र विश्रकृष्टश्व मौज्षिकात्‌ । मौदिकाल्लम्बनात्‌ त्याज्यं तदा स्पान्मध्यलम्बनम्‌ ॥ २० ॥ मोज्ञस्थितिदलात्‌ तत्र शोध्यं तल्लम्बनान्तरम्‌ । एवमस्तमयासन्ने स्प्शें तल्लम्बने5घिके ॥ २१ ॥ मध्यलम्बनकालात्तु त्याज्यं तत्र तदन्तरम्‌ ॥ २२०॥ नाडिकादिक स्थित्यर्ध भवति । तस्य स्पर्शमोक्षद्वयसाधा रणत्वात्‌ स्वस्वलम्बन- संस्कारेणैव स्फुटत्वातू लम्बनमानेतव्यम्‌ ।? तद्यथा--तत्र॒ स्पर्शमध्यमोक्षेप्‌ एककपालावस्थितेषु _ स्परशमध्य- लम्बनान्तर स्पर्शस्थित्य्थें प्रक्षिपेत्‌ । मोक्षमध्यलम्बनान्तरं च मोक्षस्थित्यधें प्रक्षिपेत्‌* | स्पशमध्ययोमक्षमध्ययोवा कपालभेदे” लम्बनैक्यं aq स्थित्य्े प्रक्षिपेत्‌ । प्रत्यक्कपाले शोध्यमेव' मूलमू-- 1. व्याख्या - 1, यस्मात्‌ प्रावकपाले स्परशमध्यमोक्षाणां लम्बनं॑ करमान्यूनं भवति। पुनः क्रमेण चाधिकमिति । यत्र पुनरेतद्विपरीतं स्थात्‌, तदा लम्बनान्तरं । यथा तत्व प्राक्पाले 'रव्युदयादधऊध्व॑वर्सिनोग्रेहणमध्य- C,. wat 2. Cy e-g-yo BANAT C. adds here : a4 Sax ararcqeata आनीतमेतत्स्थित्यरध॑ ग्रहण- मध्यकालादविशिष्टस्वलम्बनसंस्कृतपर्वान्तादिशोध्य प्राथिक: स्पर्शकाल श्रानितव्य:1 श्रथ तस्मिन्‌ स्पर्श कालेडपि काललग्नादिपुरस्सरं नतिलम्बने समानीय तल्लम्बनं स्थित्यधे संस्कुर्यात्‌ । 5. स्पश मध्यतया लम्बनान्तरं C, adds here : यदा पुनविशेषणीययोलंम्बनयोरन्यतरस्य शून्यत्वं तदितरलम्बनतुल्यमेव लम्बनान्तरमपि इत्यवगन्तव्यम्‌ । “at ad aq सममित्ति” न्यायस्य वियोगेः्प्युपलक्षणात्‌ । येन ८. कपाले भेदे 0. 7९405 116 9888886 85 :.रव्युदयादधोवर्तिनि मध्यग्रहणे तदृध्व॑- बतिनि च मोक्षे यदा मोक्षस्य उदयासन्नतरत्वं Go Go—kc �R85 . सव्याख्ये तन्त्संग्रहे [ अध्याय: ५ [ स्पर्शकालाविशेषः ] स्थित्यर्धमेवमानीत स्पाशिक' परवेणसस्‍्त्यजेत्‌ ॥ २२९ ॥ अविशिष्टात्‌ पुनस्तस्मिन्‌ स्पशेंडपि नतिलम्बने । स्थित्यधमपि चानीय तन्‍नत्यानीतया सकृत्‌ ॥ २३ ॥ स्थित्यर्ध स्परशमध्योत्यलम्बनान्तरसंस्कृतम्‌ । लम्बनैक्ययुतं वा स्पात्‌ स्पशमध्यकपालयोः ॥ २४॥ भेदे तेन विहीनो यो मध्यकालो5विशेषितः” | तत्रापि सकृदानीय नतिस्थितिदलादिकम्‌ || २४ ॥ aA ~ लम्पनान्तरमैक्य वा कुर्यात्‌ स्थितिदलेउ्त्र च | तेनापि स्पशंकालादीन प्राखदेवानयेन्युहुः | २६ ॥ मोक्षयोयंदा मोक्षस्योपरिवर्तित उदय प्रत्यासन्ततरत्वं, ग्रहणमध्यस्य च 'निशावसानस्थितत्वेषि रव्युदयं प्रति मोक्षकालाद्‌ विप्रकृष्टत्वं, तदा मौक्षिकाल्लस्बनात्‌ मध्यलस्वनं त्याज्यमू, तत्र शिष्टं लम्बनान्तरं मोक्षस्थिति- दलाच्छोष्यमेव । तथा प्रत्यक्क्रपाले स्पर्श मध्यग्रहणतोःप्यस्तमयासन्ने स्पर्श- लम्बनेड्धिके च सति स्तर्शमध्यलम्बनयोरन्तरं स्पर्शस्थितिदलातू त्याज्यमेव/ इति ॥ १६-२२०॥ [ स्पर्शकालाविशेषः ] ग्रथ स्पर्शस्थित्य्धमविशेषयितुमाह*--[ स्थित्यघेमिति | ] तव्रोक्तवल्लम्बनसंस्कृतं स्पर्शस्थित्यर्ध. ग्रहणमध्यपर्वान्तादविशिष्ट- स्वलम्बनसंस्कृताद्‌ विशोधयेत्‌र। से स्प्शंकालो भवति। परुनस्तस्मिन्‌ स्पर्शेपि मूलम्‌ू-- 1. ८. तादूशं 2. 0. 4.७: ४-7० कैले विशेषतः व्याख्या--1. 0, 7805 ०गा9 : निशावसानस्थितस्थ विप्रकृष्टत्वं 2. 0. ब्वोध्यमेव 107 त्याज्यमेव 3... 8. स्थित्यर्धमपि चानीय तप(? )यितुमाह 4. 0. (०००७४ 9) संस्क्ृतादपि शोधयेत्‌ �इलोकाः २७-२८ ] पञ्चमोष्ध्याय: २९९ काल॑ त॑ निश्चलीकृत्य मोक्षकालं तथानयेत्‌ ॥ २७१ ॥ [ सोक्षकालाविशेषः ] े अविशिष्टे तु पर्वान्ते स्थित्यधे तत्‌ ज्षिपेन्युहुः ॥ २७० ॥ लम्बनान्तरमैक्यं वा मोज्ञस्थितिदलेडपि च। तत्तन्नतिकृते कार्य प्राववत्तच्चाविशेषयेत्‌ ॥ २८ || काललग्नादिपुरस्सरं नतिलम्बने स्थित्यधंभपि एकयैवावृत्त्या' नीत्वा तस्मिन्‌ स्पर्शस्थित्यधें स्पर्शभध्यलम्बनयो: कपालैक्यभेदवशाद्‌ विश्लेष॑ योगं वा अक्षिपेत्‌ । यदा पुनः स्पर्शभध्यग्रहणयोर्मध्ये रवे रस्तमयः तदा अ्रस्तमयासन्मतरे स्पर्श तत्स्थित्यर्धे. स्पर्शमध्य लम्बनयो रन्तरं शोधयेत्‌ । तथाक्ृतं स्पशंस्थित्यर्ध॑पूर्वोक्तादेवग्रहणमध्यपर्वान्ततो विशोधयेत्‌ । पुनरपि a स्पर्शकालं परिकल्प्य तत्नापि काललग्नाद्यानयनपूर्वकं एक्यैवावृत्त्या नतिलम्बने समानीय तत्न स्फुटनतिसिद्धे स्थित्यधें पूर्ववत्‌ लम्बनास्तरमेक्य वा कुर्यात्‌ । तथाक्ृते स्थित्यर्ध॑पूर्वोक्तान्मध्यग्रहणपर्वान्ततो विशोध्य पुनरप्येवमेव कुर्यातू, यावदविशेष: | अ्रविशिष्टेन *स्थित्यर्धेन विहीनो मध्य- ग्रहणपर्वान्त: THe: स्पर्शकालो भवति। एवं स्पर्शकालं निश्चलीकृत्य मोक्षकाल- मप्यविशेषकर्मणैव स्फुटीकुर्यादेति ॥| २२०-२७३ ॥ [ मोक्षकालाविशेषः | तदेव दर्शयति-- [ अविशिष्ट इति । ] तत्न॒पूर्वानीतमध्यग्रहणत एव. यन्मोक्षस्थित्यर्ध, तस्मिस्तयो- लेम्बनयोयोगमन्तरं वा प्रक्षिपेत्‌ । मध्यग्रहणतो मोक्षस्थ कपालभेदे सति तयोलंम्बनयोयोगं, ग्रन्यथा तयोरन्तरं प्रक्षिपेत्‌। मोक्षे तु रव्युदयादृध्वे- वर्तिति तदधोवर्तिनों मध्यकालादुदयासन्ते तयोलंम्बनयोरन्तरं मोक्ष- स्थित्यर्धतो विशोधयेत्‌ । तथाकृतं तत्स्थित्य्ध॑ पूर्वोक्त एवं मध्यग्रहणपर्वान्ति* कृताविशिष्टस्वलम्बने प्रक्षिपेतू.1. स मोक्षकालो भवति । ततस्तस्मिन्‌ व्यास्या--1, ९. एकया वृत्त्या 2, C.om, FF 3. ८. स्पशस्थित्यर्घेन 4. ९. 900$ पूर्वानीतं 5. A. adds wt �३०० ~ सव्याख्ये तन्त्संग्रहे [ श्रध्याय: ५ तथुतेः मध्यकालेड्स्य मोक्षो वाच्यों विवस्वतः ॥ २६०॥ [ बिमर्दार्ध निमीलनोन्मीलनं च ] चन्द्रषिम्बाद रवेविंम्बे त्यक्ते शिष्टरय यदलम्‌॥ २६० ॥ ततः रफुटनतिहीना यदि स्यातू सकलग्रहः । , चन्द्रबिम्बे रवेबिंम्बात्‌ त्यकते शिष्टस्य यदलम्‌ ॥ ३० ॥ मोक्षकालेषपि!.. काललग्नादिपुरस्सरमेकयैवावृत््या” नतिलम्बने समानीय तत्स्फुटनत्युत्पन्न/मोक्षस्थित्यधें पूर्ववद्‌ ग्रहणमध्यमोक्षद्वयोत्पन्तयो लेम्बनयो र- स्तरमेकक्‍्यं' वा विधिवत्‌ कुर्यात्‌। ततस्तेन स्थित्यधेंन युकते ग्रहणमध्यपर्वान्ति पुनरपि काललम्नपूर्वकमेक्यैवावृत्त्या' नतिलम्बने समानीय स्फुट्ट स्थित्यधें- मप्यानयेत्‌ । ततो मोक्षकालं, ततोडपि स्थित्यर्धमेवं" मुहः कुर्याद्‌ यावद- विशेष: । अ्रविशिष्टेन मोक्षस्थित्यर्धेन aged) मध्यग्रहणकालस्फुटों मोक्ष- कालो भवतीति । तत्नैव काले” विवस्वतो मोक्षो वाच्य: । मोक्षग्रहणं स्परशस्याप्युपलक्षणम्‌ । तेनाविशिष्ट एवं स्पर्शकाले ्तत्स्पशोडपि वक्‍तव्य इति ॥ २७०-२९१ ॥ [ विमर्दार्ध निमीलनोन्मीलनं च ] प्रथ सकलान्‍्तग्रेहयोविमर्दाधान्तग्रेहार्धानयन'पूर्वक॑ निमीलनोन्मीलने पूर्तिष्छेदो च प्रदर्शयितुमाह-- [ चन्ब्बिम्बादिति। ] तत्न अकंग्रहणे ग्राह्मात्‌ स्वबिम्बाद्‌ ग्राहके चन्द्रब्स्बेदधिके सति ततो5कबिम्ब॑ विशोध्य.. शिष्टार्धत: स्फुटनतेहॉनसंख्यत्वे कार्त्स्न्येन ग्रहण बोद्धव्यम्‌ । अर्थात्‌ तत्तुल्यत्वेडपि!" सकलपग्रहणमेवेति | अ्थ चस्द्विस्बे रवे- बिम्बात्‌ त्यकते शिष्टस्थ यदर्ध ततः! स्फुटनतेहीबसंख्यत्वे सति अन्तर्ग्रह एवं भवति । अ्रत एवं aa बिम्बान्तर्भागस्थैव गृहीतत्वात्‌ समन्ततस्तत्परिधि- qq —l. 9. तयुकते व्याख्या--1. . &. 0.9 स्पर्शकालेडपि 2, ८. मेककया वावृत््या 3. Qa 4. ८. मोक्षयोलेम्बनान्तरमैक्‍्यं 5. ८. पूर्वकमेकावृत्त्यैव 6. C. aft for ve 7, 8, ततव कालो 8. C.om, at 9. 9, ग्रहणार्धानयन; 0. ग्रहानयन 10. A. अ्रथार्कात्तुल्यत्वेडपि 11, C. aa for aa: �weiter: 39-2¥ ] पञ्चमोष्ध्यायेः ३०१ ततो यदि नतिहींना दृश्या स्यात्‌ परिधिस्तदा । बिम्बे भेदार्धवर्गात्त नतित्रगोंनितातू पद्म ॥ ३१॥ पष्टिष्नं गतिमेदाप्तं विमर्दाथ रवेरपि । चन्देउल्पेउन्त्रद्मार्थ स्थात्‌ प्राखत्‌ ते चाविशेषयेत्‌ | ३२ ॥ मध्यकालाद विमर्दाधें शुद्धेपत्रापि निमीलनम्‌ । चिप्ते चोन्मीलन तद्वत्‌ पूर्तिश्छेदश्व नेमिग/ ॥ ३३ ॥ [ ग्रहणस्य हक्संवादः ] द्रष्टु्भूपृष्ठगस्पेन्दु विम्त्रो ईर्काच्च महान्‌ भवेतू । नानालात प्रतिदेश तन्नेय॑ बिम्ब॑ स्वदेशजम्‌ ॥ ३४ UI deat | तत् ग्राह्मग्राहकयोबिम्बभेदश्य यदर्ध तस्य स्फुटनतेश्च वर्गान्तरसूलं षष्टया निहत्य अ्रकंचन्द्रयो: 'स्फुटगत्यन्तरेण विभजेत्‌ । तत्न लब्धं खेग्रहणे विमर्दाध भवति । अपिशब्देन चन्द्रग्रहणेः्प्येवमेव विधर्दार्धमानेतव्यमिति दर्शितम्‌” । तत् चब्द्रबिस्बेडल्पे सति तथानीतमन्तग्रंहा्ध वेदितव्यम्‌ू | ते च विमर्दार्धान्‍्तग्रहार्धे स्थित्यधवदेवाबिशेषयेत्‌र । अव्वाषि ग्रहणम्रध्यकालादू विमर्दाथे त्यक्ते निमोलनं, क्षिप्ते च उन्मीलनं, “अन्तग्रंहार्थे त्यक्ते पूतिः क्षिप्ते Bare ग्राह्म३बिम्बनेमिगो" बोद्धव्य इति' ॥ २९४७-३३ ॥। [ ग्रहणस्य हक्संवादः ] एवं रवीन्द्रोबिम्बद्यनतिविक्षेपाणां भगोलगतत्वमाश्रित्यग्रहणसद- सदख्भाव-सर्वग्रास-मध्यतमांसि प्रदर्शितानि । इदानीं दृग्गोलगतैरेव 'तैर्दृक्संवाद- लाभात्‌ तदानयनायाह-- [ दष्टुरिति॥ ] saveat—l. C. adds fedta 2, ८९. दर्शयति 3, ८. वदविशेषणीये 4... 0. 8005 तथा 5. &. त्यक्ते पूतिः छेदश्च; 8. त्यक्ते क्षिप्ते च पूर्ति: छेदश्च 6. 0. (०००७६ 9) नेमिगों 7. C. (except 9) बौद्धव्यौँ इति । 8. A.om, @: 9. C. (other than 6, 9) arqa �३०२ - सब्याख्ये . तन्त्रसंग्रहे [ भ्रध्यायः: ५ मध्यकालशुजाज्यायाः प्रावद दक्‍क्षेपमानयेत्‌ । भानोईक्च्ेपलग्ना ज्या हता दृक्‍क्षेपशढूकुना ॥ By Ul त्रिज्याप्ता दग्गतिर्भानोय॑त्तद्‌ दक्लेपवर्गयोः । योगात्‌ पद तदेक्योन त्रिज्यावर्गाच्च यतू पदम््‌ ॥ ३६ ॥ 0 a छायाशढक्‌ रवेस्ताभ्यां भृव्यासाधस्य योजनेः । हताभ्यां त्रिज्यया लब्धे दो!कोटी योजनात्मिके ॥ ३७ Ul तत्र तावद्‌ घनभूमध्यकेन्द्रके! वृत्ते यानि बिम्बादीनां मानानि प्रदर्शितानि, तास्येव भरृपृष्ठावस्थितबष्टुदृक्केन्द्रके दृग्गोलाख्ये वृत्ते समानीय- मानानि महत्त्वमेवोपयान्ति । तत्नापि इन्दुबिम्बोइकेबिम्बादतीव महान भूपृष्ठसन्निहितत्वात्‌ । प्रतिदेश नानारूपत्वात्‌, तत्पुन:' स्वदेशजमेव बिम्बादिक- मानेतव्यम्‌ । तदिदं दुक्‍्कर्णायत्तमिति प्रथम दुक्करण॑मानयेत्‌ । तद्यथा-- मध्यकालभुजाज्याया:' काललग्नकोटिज्यारूपायाः स्वदेश- लम्बकेन निहत्य किरार्थाब्ध्यु रगै: (८४५२) विभज्य यल्लब्धं यच्चान्त्यदुज्या- क्षज्ययोर्घातात्‌ त्रिज्यया विभज्य लब्धं तयो: काललमग्नस्य मृगकर्क्यादिवशाद्‌ योग विश्लेषं वा कुर्यात्‌ ॥ सा दृवक्षेपज्या | सा पुनः फलयोविश्लेषे लम्बजफलस्य शिष्टत्वे सौम्या,' अन्यदा [सर्वदा' दक्षिणा एवं, तस्‍्या: स्वदुवक्षेपज्यायास्त्िज्यायाश्व' वर्गान्तरमूलं दृक्क्षेपकोटिरिति' । एतत्सरव॑ प्राग्वदित्यनेन दर्शितम्‌ । ततो दृकक्षेपलग्नतो$केस्य यान्‍्तरालदोर्ज्या सा दृक्क्षेपशड्कुना दुकक्षेप- कोट्या निहता त्रिज्यया विभकता भानोददग्गतिज्या भवति । तसस्‍या दुग्गतिज्याया दृवक्षेपज्यायाश्व यो वर्गयोग:, यश्च तदूनत्निज्यावर्ग: तयोयें' qa aa रे: छायाशइकू स्थातामिति । तौ छायाशडक्‌ पृथग्‌ भुव्यासाधंयोजनेनिहत्य ब्रिज्यणा विभजेत्‌ । da ae क्रमेण. दोः्कोटिफले योजनात्मके स्थाताम्‌ । तत्न छायातो लब्धं दोः:फलं, शद्ोर्लब्धं atfe- eareat—1. C3 -g-10 FF 2, ८. तस्मात्‌ 3. 58. भुजज्यायाः 4. 8. कामार्था; 0, 1- 8.3० करार्का 5. ८. सौम्यदिक्का 6. ९0. ००. सवेदा 7. A. wea स्वदृक्क्षेपज्यायाइव ; 0. तस्यास्त्रिज्यायाश्च 8, ८0. 1७०१० गलमिति 9. ०. ०८% ये �इलोक: ३८-४२ ] पञ्चमोड्ध्याय: ३०३ रविभूम्यन्तरात्‌ कोर्टि त्यक्ववा तदुबाहुवर्गयोः । योगात्‌ पद भवेद्‌ मानोर्क्कर्णों योजनात्मकः ॥ = U क्षेपटक्लेपचापैक्य नतिः साम्येउन्यथान्तरम्‌ | राशित्रयं यदून॑ यतू तज्ज्या शहकुः परामिधः ॥ ३६ ॥ चन्द्रोनलग्नवाहूना त्रिज्या जूकादिजानिता । क्षेपकोद्या हता भकता त्रिज्यया बाण उच्यते ॥ ४० ॥ ततो दक्‍्क्षेपकोटिध्न॑ त्रिज्याप्तं परतस्त्यजेत्‌। da: meg: MAMET Ta BAT A TATU ४१॥ भृव्यासाधहतें ते च त्रिज्याप्ते कोटिदोःफले। इवकर्णोंकवरदिन्दोस्ततू स्वभूम्यन्तरयोजनेः ॥ ४२ ॥ फलमिति । तत्न कोटिफलं रविभूम्यन्तराद्‌ रवेड्ितीयस्फुटयोजनकर्णादिशोध्य शिष्टस्थ तद्दोःफलस्थ च वर्गंयोयोंगपर्द रवेयॉजनात्मको gaat waft) एवं रेदृक्कर्णयोजनानयतम्‌ । अ्थ चन्द्रस्यापि पूर्ववदानीतदृवक्षेपचापस्थ तत्कालकेवलसायनचन्द्र- समुद्भूतविक्षेपचापस्थ च दिक्साम्यभेदवशाद्‌ योगमन्तर वा HAT राशि- त्रयाद्विशोध्य शिष्टचापस्थ or sat ar परशडकुर्ताम। ततस्तदानीं लग्नतः केवल सायनेन्दुं विशोध्य शिष्टे मेषादिगते सति तहोरज्याँ ब्रिज्यातो विशोधयेत्‌ । तुलादिगते सति क्षिज्यायां प्रक्षिपेत्‌ । एवंकछतां दोर्ज्या विक्षेपकोटया. निहृत्य त्रिज्यया विभज्य लब्धो बाण इत्युच्यते । TEATS बाणाद्‌ दृक्क्षेपकोटिगुणितात्‌ त्रिज्यया विभज्य aed wet पूर्वानीतपरश झी- विशोधयेत्‌ । aa शिष्टश्चन्द्रस्येष्टशइकु: स्थात्‌ | aa वृश्ज्या च पूर्वबत्‌ ततृत्विज्यावर्गविश्लेषमूलेनेव कर्तव्या । तथाकृते चन्द्रस्य शबड्कुच्छाये पृथर्व्यासाधंयोज नैनिह॒त्य व्िज्यया विभजेत्‌ । वतन meq? aT gral कोटिदोःफले स्याताम्‌ । ततो दृककर्णोएपि अ्कंवदेव कर्तेब्य: । यस्मात्‌ तदेव* कोटिफलं. चर्द्रस्थ द्वितीयस्फुटयोजनकर्णतोी विशोध्य शिष्टस्य मूलम्‌-- 1. 9. कोटिध्त; 0. कोटिध्ना 2. ९. (other than 6, 9) a ब्याख्या--1. 5-8. स 2, 0. 4. ७-४-1०- विभज्य लब्धे 3. A, aeda for इन्दो 4. ८९. प्रतस्तदेव �३०४ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ प्रध्याय: ५ त्रिज्याध्नाद्‌ योजनव्यासात्‌ तेनाप्ता बिम्बलिप्तिकाः । इष्टेन्दुः समलिप्लेन्दोडिंती यस्फुटभोगतः ॥ ४३ ॥ इष्टकेवलपर्वान्तद्युगतान्तरकालजातू । Rag केवलाच्चन्द्रात्‌ प्रावत्‌ त्रिज्याहतो हतः ॥ ४४॥ योजनैविंवरे चन्द्रभगोलघनमध्ययोः । दक्‍कर्णयोजनैमक्तो दग्गोले क्षेप इष्यताम्‌ ॥ ४४ ॥ केवलादेव दक्त्षेपात्‌ भूव्यासार्धेन ताडितातू | विधोयोजनटक्करणभकतात्र नतिलिप्तिकाः ॥ ४६ ॥ तद्॒देव च दक्‍्क्षेपात्‌ स्ववक्क्षे पेन' भास्वतः। खीन्द्रोने तिभेद! स्यात्‌ स्वदेबंश नतिरविंधों! ॥ ४७ ॥ तद्दोःफलस्य च वर्गयोगमूलं चन्द्रस्य दक्‍कर्णो योजनात्मको भवति इति। ततो रवीन्द्वोविम्बयोजनव्यासाँ पृथक्‌ त्िज्यया निहत्य स्वस्वदृक्क्र्ण- योजनैविभजेत्‌ । तत्न लब्धा दृग्गोलगता बिम्बलिप्ता भवन्ति । अथ लम्बनायविकृतपर्वान्तस्य इष्ठकालस्यथ चान्तरनाडिका द्वितीयस्फुद- भुक्तिकलाभिनिह॒त्य षष्टया विभज्य लब्धा: कला; समलिप्तचन्द्रे तदिष्टकालस्या- घिकोनतावशाद्‌ धनमृणं वा कुर्यात्‌ । ततस्तस्मादेव केवलचन्द्रतः प्राग्वद्धिशु द्ध- पाताद्‌ दोर्ज्यामानीय परमक्षेपेण निह॒त्य ब्रिज्यया विभज्य लब्धं फल पुनरपि चन्द्रभगोलघनमध्ययोबिवरेण' मन्दस्फुटयोजनकर्णेन निह॒त्य तस्येव दृक्‍्कर्णययोजनैविभजेत्‌ । तत्न लब्धो दृग्गोल/विक्षेपो भवति। ततो दृषक्षेपमपि चन्द्रस्य विक्षेप॑ विना केवलमेव भृव्यासाधयोजनेनिहत्य aeda दृश्कर्णयोजनैविभजेत्‌ । तत्नर लब्धा दृग्गोले नतिकला भवन्ति । एवं रवेरपि दृक्क्षेपतों भूव्यासार्धवोजनैनिहतातू तस्यैव दृक्‍्कर्णयोजनैविभजेत्‌ । सूलमू-- 1. Corser स्वदृक्‍्कर्णेन 2. 0. adda ध्यादया--1. ८. मध्ययो रन्तरेण 4. ८९, दृग्गोले �श्लोका: ४८-५१ ] परञचमोड्ध्याथ: ३०५ तद्भूपृष्ठोदितक्षेपयुतिः साम्येडन्यथान्तरम्‌ । एवं भूपृष्ठगां नीत्वा नतिं बिम्बद्दयं तथा ॥ ४८ ॥ स्ग्रासो विनिर्णेयो नाम्ना मध्यतमस्तथा । TET UTA AT THAN AT: THERE Ul VE [ ग्रहणमध्यम्‌ ] तत्कालचन्द्रस्क्त्तेपलग्नान्तरभुजागुणात्‌ । अकवदू दग्गतिः साध्या भूव्यासाधंहते तयोः ॥ ४० ॥ दर्गती' स्वस्ववक्कर्णयोजनैविंहते कला: । धर TET BAHT WMATA | ye qa weer तस्थ नतिकलाः। तयोदुग्गोलगतयोनेत्यो: दिग्भेदसाम्यवशाद्‌ योगमन्तरं वा कुर्यात्‌ू'र । सा बविधो: स्फुटनतिर्भवति । एवमानीताया स्फुटनतेः भूषृष्ठसम्पादितस्य विक्षेपस्प च दिक्साम्यभेदवशाद योगोउ्तरं वा सूर्यग्रहणे स्फुटतरा नतिभंवति । एवं भूपृष्ठगां स्फुटनति बिस्बद्य- मप्यानीय स्फुटस्तन्मानैरेव प्रहणतदसद्भावसमस्तग्रहान्तग्रेहादिकं' सकल॑ वाच्यमिति ॥ ३४-४९ ॥ [ ग्रहणमध्यम्‌ | अथार्कन्द्वोबिम्बयो रत्यन्तसन्निकर्ष लक्षणस्थग्रहणमध्यस्य प्रदर्शना- याह-- [ तत्कालचन्द्रेति। ] तत्न यथा तत्कालाक॑दुवक्षेपलग्नयो रन्तराल दोर्ज्यातो दृक्‍्क्षेपकोटया निहतया त्िज्यया विभज्य लब्धा दृग्गतिज्या च स्थातू। तथा तत्कालेन्दु मूलमू--- 1. 8. ९. 1.-8-10 Ala for afa 2. ८. दृग्गतिः 3. C. a4 for at व्यासया--1, ९. विभज्य लब्धा: 007 तत्र लब्धाः 2. ८. 1-७.3० नेत्यो: सर्वदास्तरमेव कुर्यात्‌ । 3. ८. ग्रहन्तादिकं 4. A.B. Hapl, om. of TUF to Vata, two lines below. त० सं० ३९ �३०६ हि सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: ५ एवंकृताकशीतांश्वोः साम्ये स्थात्‌ सन्निक्ृष्टता । कृतलम्बनलिप्ताकंचन्द्रयोविंवरस्थ च ॥ ४२ ॥ कृत्यो। स्फूटनतेश्वैक्यात्‌ मूल॑ बिम्बान्तरं ग्रहे ॥ ४३० ॥ [ ग्रहणानादेश्यता ] एवमस्तमये रपर्शे मोक्षे वाप्युदये रवे! ॥ १३७ ॥ अल्पश्चेद्‌ ग्रास आनीतो न वाच्यों द्वादशांशतः । अल्पेष्कंगतितिथ्यंशयुताल्पव्यासखए्डतः ॥ ५४ ॥ दृवक्षे पलग्नयो रन्त रालदो र्ज्याया श्रपि तद्वदेव दृग्गति: साध्या । ततस्तयोरुभयो- रपि दूग्गतिज्ये भूव्यासाधंयोजनेनिह॒त्य 'स्वस्ववृककर्णयोजनविभजेत्‌ | तत्न लब्धा व्यथास्व॑ लम्बनकला: भवन्ति । ता* लम्बनकला: सूर्येन्दोदृकक्षेपलग्नत: प्राग्गतयोः प्रक्षिपेत्‌ , प्रत्यग्गतयोविशोधयेत्‌ । एवं कृतलम्बनयोरकेचन्द्रयो:* सास्‍्ये सत्येव तद्विम्बषनमध्ययो: पर: सन्निकर्ष इति | तत्नैव ग्रहणमध्येनापि भाव्यम्‌ । इतलम्बनयोरकंचन्द्रयोविवरकलानां स्फुटनतिकलानां च वर्गेक्यमूलं रखेग्रेहणे बिम्बान्तरं भवति । तथाकृतेनैव विम्बान्तरेण स्पर्शमोक्षेष्टप्रासादिक सर्व निर्देष्टव्यमिति ॥| ५०-५३०७ il [ ग्रहणानादेश्यता | एवं स्पर्शमोक्षेष्टग्रासादिरूपं ग्रहणं विस्तरत: प्रदर्शितम्‌ | इदानीं सम्भविनोध्प्यस्य क्वचिदनादेश्यतामाह -- [ एव्मस्तमय इति। ] उक्तवदानीतबिम्बान्त रविहितसम्पर्काधाविशिष्टलक्षण इष्टग्रासो यदा रवेरस्तमयासन्ने स्पशें तदुदयासन्ने मोक्षे वा रवि"बिम्बव्यास'द्वाइशभागादल्पो समूलम्‌ू-- 1. 0,.७४-1० चैक्यम्‌ 2, 0,.३ खण्डकः व्याद्या--1, _ (. ०॥. 016 स्व 2. ९. यथा स्वलम्बन 3. (९. ताइ्च 4. A. Hapl. ०7. ० चन्द्रयो: 10 चन्द्रयोट, (४० 1163 below, 5. 8, परस्पर 6. (0. ००, रवि 7. 5. ब्यासाद्‌ 0णि व्यास: ; ९. ००, व्यास �श्लोक: ५५-४७ ] पञ्चमोब्ध्याय: ३०७ WE मध्यतमः सर्वग्रहणं वा न लक्ष्यते । अस्तोदयाक चन्द्रौ तत्पाणभोगोनसंयुतौ' ॥ vy ॥ कृत्या तत्काललग्न॑ तैनंयद्‌ बिम्बान्तरें हयोः। अधिके बिम्पभेदार्धात्‌ प्राक्‌ पश्चाद्‌ ग्रासमध्यतः ॥ ५६ ॥ नैव ते ग्रहणे दरृश्ये स्ेः मध्यतमोडपि वा | ४७० ॥ [ ग्रहणपरिलेखनम्‌ ] स्पशें मध्ये च मोक्षे चाप्यन्यत्रेष्टेडपि वा एथक्‌ ॥ ४७९ ॥ भवति, तदा तद्ग्रहणं सदपि न वक्‍तव्यम्‌। ग्रस्तांशस्य अत्यल्पत्वाद , 8 अनादेश्यत्वात्‌ । किज्च यत्न अ्रकेन्‍्द्रोरल्पबिम्बस्य व्यासाधंतोष्क॑गतेः पठ्चदर्शांशेन तल्लम्बनेन युतात्‌ तत्कालशड्कुरल्पो wale तत्न सम्भवदपि मध्यतमस्क! सर्ग्रहणं वा न लक्ष्यये, भूपृष्ठव्यवहितित्वातू , तस्य इष्टग्रासः पुनस्तत्न लक्ष्येतापीतिः । aft च उदयास्तमयासन्ने तत्नेव मध्यतमसि सर्वग्रहणे' वा चन्द्रार्का- वुभावषि उदयास्तमये वा समानीय तयो“रिष्टकालसम्बन्धिनां गतगन्तव्य- प्राणानां गते: क्षेपशोधने च छत्वा ताभ्यां विधिवतकृतप्राणकलान्तरचरा- सुभ्यां गतगन्तव्यप्राणैश्व काललग्नहयमानीय तयोरुभयोरपि स्वदृवक्षेप- लग्तान्तरालदोज्याया दृग्गतिज्यानयनपूवेकं लम्बनकला: समानीय तयोविधिवतू- atl तदन्तरालकलासु वर्गीक्तासु स्फुटावनतेर्वर्ग प्रक्षिप्प मूलीकृत॑ं ag बिम्बान्तराल॑ं तस्मिन्‌ दयोविस्वविश्लेषाधदविधिके सति सकल ग्रहण मध्यतम- स्कमपिः नव दृश्यं, अ्रल्पे सत्येव तयोस्तथादृश्यमानत्वादिति ॥ ५३७-५७३ ॥ [ प्रहणपरिलेखनम्‌ ] एवं प्रतिदेश प्रतिक्षणं च भिन्‍नरूप॑ सूर्यग्रहणं विस्तरतः प्रदर्शितम्‌ । सम्प्रति तदेव परिलेखनेन स्पष्टी कर्तुमाह-- [ स्पशें मध्ये चेति । ] मूलम्‌-- 1. ८. भोगेन संयुतौ 2. ८. बिम्बान्तरं 3. 8. सर्व 10 सर्व व्याख्या--1, ८. ,.७- ४० 1० तमसं 2, ९. 4-8-1०0 लक्ष्यतामिति 3, ८. 1.७-1० सर्वग्रहणो 4. (९. समानीतयो $. (९. 1-७-3० तमस्तमो5पि �Ros सब्याख्ये तस्त्संग्रहे [ भ्रध्याय! ५ वलनद्यमानीय प्राम्रत्‌ तथ्योगमेदजात्‌ । 191 गुणादेकाडूभू भक्त वलन स्यात्‌ सफुर्ट त्विह ॥ ५८॥ 18 ad धृतिमितास्ेन कर्कटेन लिखेतः लितो । दिशौ पूर्वापरे व्यस्तं लेखने फलके यदि ॥ vs Ul तत्न सूर्यग्रहणे स्पशें मध्ये मोक्षेणप वा ततोथ्ल्यत्रेष्टप्रासे वा प्रोक्‍्तरूपं बलनहयमानयेत्‌ । प्राग्वदित्यनेनात्राप्यक्षज्यानिहताया नतज्याया! व्िज्यया वा आप्तफलस्यथ यच्चापं पूर्वापरकपालयो: क्रमेण सौम्ययाम्यदिक्क॑ आक्षं वलनं तथा राशित्ययुताद्‌ ग्राह्माद्‌ रवेदोज्यां परमक्रान्त्या निह॒त्य त्रिज्यया विभज्य लब्धस्य यच्चापं तस्यैवायनसमानदिक्क आ्राक्षं वलनमिति पूर्वोकतं ad स्मारितं, ततस्तयोवलनयोदिक्साम्यभेदवशाद्‌ योगम्न्तरं वा कृत्वां दोर्ज्यामानीय तत एकाडू:भूमि(191)भक्तं स्फुट बलन॑ स्थादिति । इहेत्यनेन ge चन्द्र्रणवलनतो भेदों दर्शितः, यतस्तत्न बिम्बान्तरेण निह॒त्य तिज्यया विभकतं स्फुटं वलनम्‌ । ग्रथ त्विज्यात (3438) एकाडू.भू(191)भागस्य धृति(18)सट्डयत्वात्‌र । तत्तुल्याग्रद्ययविवरेण कर्कटेन समभुवि फलके वा बृत्तं विरचय्य तद्वृत्तमध्याव- भेदिनीं पूर्वापररेखां दक्षिणोत्तररेखां च* कुर्बात्‌ । फलके पुनः पूर्वाप रदिशो व्यस्तं परिकल्पयितव्येर । यत उत्तानीभूत॑' फलकमुद्धृत्य' अ्रधोमुखं कझत्वैव तत्रेष्टग्रासादिप्रदर्शन॑ क्रियते । ग्रत: पूर्वापरदिशो: विपर्यास: स्थादिति। ततस्तथा विरचिते दिग्रेखाद्िति वृत्ते यथादिशं स्फुटवलन- मपि नयेत्‌ । पूवंबदि्यनेनात्रापि वलनद्विगुणायतया वृत्तपरिधिस्पृष्टो- भयाग्रया ततृपुर्वापररेखास्थमध्याडरया शलाकया ततूपरिधावेव यथादिशं वलनस्य नयन वृत्तापरभागेडपि तत्ूर्वापररेखात: “तदहिपरीतदिशि च बिन्दुविरचन॑ तदुभयस्पृष्टवृत्तमध्यावगाढप्रागपररेखाविरचन॑ तह्विपरीत- qaq— 1. (८. कर्कटेनालिखेत्‌ व्याख्या--1. 0. नतज्यया 2. छ. तस्थेबायनात्‌ दिक्‍क॑ 3. ९. संख्यः स्थात्‌ 4. ८. भेदिन्यो पूर्वापरदक्षिणोत्तररेखे 5. ८. व्यस्तमेव॑ परिकल्पयेत्‌ 6. ८0. उक्तवदानीत॑ 7. ८. भूफलक समुद्धृत्य 8. 0. 1_७-४-३० परिस्पृष्टो 9, B. Hapl. om. after afgraa to afavda, next line, �श्लोका: ६०-६३० | qaqa scary: ३०९ Ted Gaara Ts WMT ATM | नतेदिशि विधोस्तस्मात्‌ स्फुटनत्यन्तरे परः। ॥ ६० ॥ कार्यस्तदूवृत्तमध्येडथ रविबिम्बं सफुटट लिखेत्‌। मालवा तत्केन्द्रगैकाग्रबिम्बान्तरशलाकया ॥ ६१ ॥ बिन्दुं कृत्वा विधोर्मा्गे तदबिम्बं तत्र संलिखेत्‌ । स्थशें प्रत्यड्मुखीं मोक्षे शलाकां प्राहमुखीं नयेत्‌ ॥ ६२ ॥ एवमेवेष्टकाले5पि प्राक्‌ पश्चाद्‌ ग्रासमध्यतः । रेखाविरचनं च सर्व पूर्वोक्तं स्मारितम्‌॥। ततः! तथाक्ृताया: पूर्वापररेखाया पाश्वेतो यथादिशं स्वावनत्यन्तरितामपरामपि प्रागपरां रेखां कुर्यात्‌। स इह wait: | ततश्चन्द्राकंयो रवनत्योयोगान्‍्तरोत्पन्नस्फुटावनतितुल्येडन्तरे तदिश्य- परामपि प्रागपरां रेखां कुर्यात्‌ । स॒ बिधोमार्ग: । एवंकृतयोस्तयो- मर्गियोस्तस्य धृतिमितव्यासधधवृत्तस्य मध्ये रविबिम्बं' स्ववृत्तव्यासाधेंन स्फुटतरं लिखेत्‌ । ततस्तस्यापि बिम्बस्थ घनमध्यतो विधोमार्गे बिस्वान्तरशलाकया बिन्दु नीत्वा विधोबिम्बमपि तत्र संलिखेत्‌ । तत् स्पशें प्रत्यडामुखीमेव बिम्बान्तरशलाकां नीत्वा तन्‍्मागें चन्द्रविम्बमालिखेत्‌ । ग्राह्मादकबिम्बाद्‌ ग्राहकस्य चन्द्रविम्बस्य प्रत्यग्गतत्वात्‌ । मोक्षे पुनः प्राइमुखीं नीत्वा तत्रेव तद्विम्बमालिखेत्‌ू। प्राग्गत- त्वात्‌ चन्द्रबिम्बस्यथ । इष्टग्रासेप्येवमेव ग्रहणमध्यकालत:* पूर्वापरकालानुबन्धितया पश्चा- स्मुखं प्राइमुखं च स्वमार्गेण चन्द्रविम्बस्थ रविबिम्बतो बिम्बान्तरेण विप्रक्ृष्य विलेखनं स्पर्शमोक्षानुसारेण कर्तव्यमू । एवंलिखिते सत्यकेन्द्रो - बिम्बढये चम्द्रबिस्बतो बहिर्भुतोउकंबिम्ब्रभागों भूपृष्ठावस्थितैरद्रष्दुं शक्‍्यः । तदन्तगंत: पुन: तद्भागो नैव दृश्य: । चन्द्रबिम्बेन ग्रस्तत्वादसितत्वादिति । व्यास्या--1. ९. तत्र 2, ८. बिम्ब 3. 8. मध्यग्रहणकालत; �RYo . सव्याख्ये तस्त्संग्रहे [ wear: ¥ चन्द्रविम्पादू बह़िर्मूती भागो दृश्योष्केमण्डले। तदन्तर्गतभागस्तु ग्रस्तस्तेनासितः सदा ॥ ६३ ॥ [ इति तन्त्रसंग्रहे रविग्रहणप्रकरण नाम पञुचमो5ध्यायः ॥॥ ] सदेत्यनेनैवक्रियमाणस्थ. परिलेखनस्थ दृक्सम्पर्कादौचित्यं दर्शितम्‌ । तस्मादनेनैव प्रकारेण ग्रहणसदसद्भावेष्टग्रासादिक सर्व निर्णीय वक्‍तव्य- मिति* ॥ ५७-६३ ।। इति तन्त्रसंग्रहस्थ क्रियाकलापं क्रमेण संगृहय । रचिते तद्व्याख्याने पूर्णोइमुत्‌ पञ्चमोथ्ध्याय: ॥ [ इति तन्तसंग्रहे रविग्रहणप्रकर् नाम पञचमो5ध्यायः UW | व्याख्या--1, A.B. Hapl. om, 344 to 44a, next line, 2. 8. 8. भावेषु ग्रासादिक 3. A. adds afary 4, A. actually reads : efa aeadag पठ्चमोडष्याय; सम्पूर्ण: । 8. ५. omit this colophon. </poem> == अथ षष्ठोऽध्यायः == <poem> व्यतीपातप्रकरणम्‌ [ व्यतीपातसम्भवः ] अ्केन्‍्द्रोहीयते चैका यदान्या aay क्रमात्‌ । क्रान्तिज्ययोस्तदा साम्ये व्यतीपातों न चान्यथा ॥ १ ॥ वैश्वतो5पनसाम्ये स्थात्‌ लाटः स्पादेकगोलयो! ॥ २० ॥। | व्यतीपातसम्भवः ] एवं रवीन्द्ोर्ग्रहणद्यं दृग्गोलविषयं स्पष्टतरं प्रदर्शितभ्‌ । इदानों भगोलविषयं तयोरेव क्रान्तिसाम्यजनितं व्यतीपातं.प्रदर्शयितुमाह-- [ अकेन्द्रोरिति ॥ ] ः तत्न यदाकेंन्द्रोरेकत रस्थ इष्टक्रान्तिज्या युग्मपदोद्भूतत्वात्‌ क्रमेण हीपते, तदितरस्थ ओजपदोदु्भूतत्वाद्‌ ब्धते च, तत्न तथा क्रमेण क्षीय- माणाया वर्धभानायाश्च कान्ते'यंदा मिथः साम्यं* स्थात्‌ तदा व्यतोपातों नाम दोष: सम्भवति। स॒पुनरयनान्ततो गोलान्ततश्च तुल्यान्तरितयोरोज- युग्मतया भिन्‍नपदावस्थितयो रकेन्द्रोबोद्वव्यय । न पुनरेकपदावस्थित- त्वात्‌ । क्रान्तिज्ययोर्युगपद्‌ वृद्धी क्षये वा क्रान्तिज्ययो: साम्याभावे” वा तस्या- भावादिति। तत्राप्येकायनगतयोगोलभेदे बेधृताख्यो व्यत्तीपात:, एकगोलगतयो- रयनभेदे लाट|ख्यो व्यतीपात इति | उक्तरूप॑ं क्रान्तिसाम्यमेव तयो; सामान्य- लक्षणम्‌। विशेषलक्षणं पुनरयनेक्यं गोलैक्यं चेति ॥ १-२३ ॥ व्यादया--1, ८. 1४.1० कन्‍्त्यो: 2. ८. साम्य: 3. (९.१1-४-३० साम्यभावे ३११ �३१२ ' सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे. [ अध्यायः ६ [ अर्केन्द्रोरिष्टक्रान्तिः ] संस्कृतायनव्रेन्द्रोः क्रान्तिज्ये पूंबन्‍नयेत्‌ ॥ २७॥ | चन्द्रस्थेष्टक्रान्तों विशेषः ] पातोनेन्दोभजाजीवा परमक्षेपताडिता । त्रिज्याभक्ता विधोः चेपः तत्कोठिमपि चानयेत्‌ ॥ ३॥ परमापक्रमकोट्या विक्षेपज्यां निहस्य तत्कोट्या । इष्टक्रानित चोभे त्रिज्याप्ते योगविरहयोग्ये स्तः ॥ ४ ॥ सदिशोः संयुतिरनयोवियुतिविंदिशोरपक्रमः स्पष्टः । स्पष्टापक्रमकोटियरुज्या' विक्षेपमण्डले बसताम्‌ ॥ ४॥ [ अर्केन्द्रोरिष्टफ्रान्ति: ] अथा्केन्द्वो रिष्टक्रान्त्यानयनायथाह-- [ संस्कृतायनेति । ] तत्र सूर्येन्दरो रिष्टकालसायनस्फुटाद्‌ दोर्ज्यामानीय चतुविशतिभागज्यया निह॒त्य त्रिज्यया विभज्य लब्धे तयोरिष्टक्रान्तिज्ये स्थातामिति ॥ २० ॥। | चन्द्रस्येष्टक्रान्तों विशेषः ] तत्र खेरित्थमानीतैव स्फुटक्रान्तिज्या । चन्द्रस्थ पुनविक्षेपसंस्क्ृताया एव* स्फुटत्वात्‌ तदानयनायाह-- [ पातोनेन्दोरिति | ] aa wad स्फुटेन्द्रोदोज्यां' गृहीत्वा परमविक्षेपेण freer ब्रिज्यया विभज्य लब्धो विधोरिष्टविक्षेपः । तद्वर्ग त्रिज्यावर्गतो विशोध्य शिष्टस्थ” मूल विक्षेपकोटिरिति । aa परमापक्रमस्य चतुविशतिभाग- saat staat विधोरिष्टविक्षेपज्यां निहत्य तस्येष्टविक्षेपस्प कोद्या तस्येष्ड- ऋन्तिज्यां च निहत्य तयोर्वातियो:* समदिशोयोग भिन्‍तदिशोरन्तरं a seat मूलमू-- 1. 8. 8. ८५ दृग्ज्या ८. वसतामिति ब्याख्या--1, 0. विभजेत्‌ तत्र 3, 0. 1-७-2० 400 तस्य 5. 8. शेषस्थ ९. ३1_8 ३० सैंस्‍्कृतायां ९. 8१05 गृहीत्वा A, Hapl. om. of saat: a FN N �एलोका: ६-९० ] षष्ठोड्ध्याये: ३१३ इत्युक्तात्र स्फूटा क्रान्तिगद्यतां गोलवित्तमैः ॥ ६५ ॥ [ चब्वस्पेष्टक्रान्तो प्रकारान्तरम ] अथवा क्रान्तिरानेया परक्रान्त्यां विधोरपि ॥ ab I 24 परमक्षेपकोटिध्न॑ जिन भागगुर्ण हरेत्‌ । त्रिज्यया, क्षेपतृत्तस्थ नास्युच्छय* इहाप्यते ॥ ७ ॥ पातस्य सायनस्याथ दोश्क्रोटिज्ये उभे हते । जिप्त्या परमया त्रिज्याभक्ते स्यातां च तत्फले ॥ ८ ॥ अन्त्यचुज्याइत तत्र कोटिज॑ त्रिज्यया हरेत्‌ । त्रिज्यया विभजेत्‌ । तत्न लब्धा विधोरिष्टापक्रमज्या स्फुटा भवति। तस्या वर्ग त्रिज्यावर्गतो विशोध्य शिष्टस्थ मूल विक्षेपमण्डले वसर्ता इष्ट्युज्या च स्थादिति प्रसज्भादुक्‍तम्‌ । इत्युक्तप्रकारेण समानीतैव स्फूटक्रान्ति: दूगगोलविषये व्यतीपातादौ गोलवित्तमर्गृहातामिति ॥| ४-६७ 1 | चर्द्रस्थेष्टऋान्तो THAT | भ्रथ प्रकारान्तरेण तस्वैव स्फुटक्रान्यानयनायाह--._ [ अथवा कऋरान्तिरिति। ] अथवा विधोरिष्टक्रान्तिस्तस्थैव 'परमक्रान्त्या नीयतामू । यथा*--चतु- विशतिभागज्यां परमविक्षेपस्य व्योमतारा( 2707 प्रमितस्य कोट्या निह॒त्य त्रिज्यया विभजेत्‌ । तत्न लब्धः परम विक्षेपव्यासाध 'वृत्तस्य राशिकूटद्य- प्रतिबद्धसुत्रकेन्द्रस्य नाध्युच्छूयो नाम । अथ सायनपातस्य दोःकोटिज्ये उमर समानीय परमविक्षेपेण fager तिज्यया विभजेत्‌। तत्नर लब्धे दो:कोटिफले स्थाताम्‌ । तयो: कोठिफलं सूलमू-- 1. (८. ३ 8 स्फुटकरान्त्या 2 Coys. g Faseq 3. (८. 3_6 नाड्युच्छय व्याद्या--1. &, परक्रान्त्या 2. ८. तत्प्रकारस्तु 10 यथा 3. ८. व्यासाधंस्य 4. A.B, Hapl. om. from a7 a4 to TA, next line, ao to—vo �३२१४ ‘ सव्याख्ये, तल्तसंग्रहे. [ प्रध्याय: ६ नाम्युस्सेथे च तत्स्वर्ण मृगकर्क्यादिपातजम्‌ ॥ & ॥ तद्बाहुफलवर्गैक्यमूलं क्रान्ति! परा विधोः । त्रिज्याप्नं दोःफ़लं भक्त तया चलनमायनम्‌ ॥ १० ॥ जूकक्रियादिगे पाते स्॒णें तत्‌ सायने विधो। तदूबाहुज्या हता क्रान्त्या तदा परमया स्वया ॥ ११॥ त्रिज्याप्तापक्रमज्येन्दोः स्फुटा तात्कालिकी भवेत्‌ ॥ १२०॥ | व्यतीपातस्थ सदसख्भावः ] संस्कृतक्षेपचलनसायनेन्दोी रवे! पदात्‌ ॥ १२९ ॥ अन्त्यदयुज्यया निह॒त्य त्रिज्य्या विभजेतु । तत्न wed फल ततुक्षेपवृत्तस्य aged पूर्वानीते सायनपातस्थ मृगकर्क्यादिवशाद्धसमृ्णं वा कुर्यात्‌ । एवंकृतस्थ तन्‍्ताभ्युच्छूयस्थ दो:फलस्थ चा वर्गयोगमूल fat: परम- क्रान्तिर्नाम । तत: पूर्वानीतं दो:फलं त्िज्यया निहत्य/ तया परमत्रान्त्या विभजेत्‌। तत्न लब्ध॑ विधोरणनचलनं नाम । तत्पुनविक्षेपेणानीतत्वात्‌ विक्षेपचलनमिति चोच्यते । तदिदं सायनपातस्य जूकक्रियादिवशात्‌ साथनचन्द्रे धनमृणण च कर्तव्यम्‌। ब्तत: प्रागुक्तेनेदमानीतेन चायनचलनेन संस्क्ृतात्‌ 'स्फुटेन्दोदो्ज्यामानीय तदानीं नीतया' स्वया परमक्रान्त्या निहत्य त्िज्यया विभजेत्‌ । तत्न लब्धा चन्द्रस्येष्टक्रान्ति: स्फुटा स्थादिति ॥। ६-१२० ॥ [ व्यतीपातस्यथ सदस-खड्भावः ] एवं 'रवीन्द्वोरिष्टक्रान्त्यानयन प्रदर्श इदानीं तयो: साम्ये व्यतीपात- सदसद्भावनियमं दर्शयति -- [ संस्कृतक्षेपचलनेति । ] सूलसम्‌ू-- 1. ८. पत्रमज्येन्द्रोः व्याख्या-1. ९. इतस्य नाम्युच्छयस्थ तद्दोःफलस्यथ च 2. A. om. freer 3. ९५.७ भ्रथ तत्संस्कृतात्‌ 4, ९. सायनेन्द्रो: 5. (९. तदानीमानीतया 6, 9, रवीन्दोरिष्ट; 0., रवेरिन्दोरापि इष्ट �श्लोका: १३-१५ ] षष्ठोब्घ्यायः ' ३१५ ओजयुग्मतया भेदे व्यतीपातो, न चान्यथा ॥ १३७ ll [ व्यतीपाताभावस्थानम्‌ ] अर्केन्‍्द्रो! परमक्रान्त्योरल्पा त्रिज्याहतान्यया ॥ १३७ ॥ भकक्‍ता, ततो5घिके बाहौ महाक्रान्तेन तुल्यता/ । तच्चाप॑ भत्रयाच्छोष्यं तदादयों नायनान्तयो: ॥ १४ ॥ अन्तरालं गते तस्मिन क्रान्त्योः साम्य॑ न जायते ॥ १५५ ॥ उक्तरूपेण विक्षेपचलनेन श्रयनचलनेन च॒ संस्कृतस्फुटेन्दुर्यदा सायना- कांदोजयुग्मतया भिन्‍नपदो>वतिष्ठते, तत्नेव क्रान्तिसाम्ये व्यतीपातों भवति। न पुनरन्यत्रापीति । श्रतएवं उकतं-- ऋगन्तिसास्थे व्यतीपातो भवेद्‌ भिन्‍नपदस्थयो: । नामिन्नपदयो रकंचन्द्रयो्नाप्यतुल्ययो: ॥ इति ॥ १२७-१३० ॥ [ व्यतीपाताभावस्थानम्‌ _] एवं भिन्‍नपदावस्थितयोरकचन्द्रयो: क्रान्तिसाम्याद्‌ व्यतीपातं प्रदर्श्य “न चान्यथा” इति दर्शितं तदभावस्थानं विवरीतुमाह-- [ अरकेन्द्रोरिति | ] अर्केन्द्रीं: परमक्रान्योरल्पीयससीं परमक्रान्ति ब्रिज्यया निहत्यः महत्या परमक्रान्त्या विभजेत्‌ु । तत्र लब्धफलात' महापरम'क्रान्तिसम्बन्धिन्यां दोर्ज्यायामधिकायां सत्यां इष्टक्रान्त्योस्तुल्यता न IT | Tq a: कियदवधिकमिति चेत्‌ तथानीतं फल॑ चापीक्ृत्य राशित्रयाद्विशोध्य 'यच्छिष्यते aq ह्योरयनान्तयो' राशित्रयराशिनवात्मकयों: gay saa प्रक्षिपेद्‌ विशोधयेच्च । 'ततस्तथाकृतयोस्तयो रन्तरालंगते तस्मिन्‌ अल्पेत रपरमक्रान्तौ स॒ति करान्त्यो: साम्यं नेब सम्भवति । तस्येष्टक्रान्तेस्तदितरपरक्रान्तितोउ्प्यधिक- त्वादिति ॥ १३०-१ ५० ॥। मूलमू--- 1. ८. तुल्यया 2. $. ८1 _३.३० Waa Tar: व्याख्या--1. 0.. फलतो 2, 0. ०0, परम 3. (७-१० शिष्टं यो 4 6 5. C. om, sae ८. द्यो रप्ययनान्तयो C. om. aa: �३१६ सव्याख्ये तन्तरसंग्रहे. [ प्रध्याय: ६ I व्यतोपातस:द्भावस्थानम्‌ ] दोर्ज्यां रवेः परक्रान्त्याः हस्वा चान्द्रया तया हरेत्‌ ॥ १४० ॥ लब्धचापसमे चन्द्रबाहों क्रान्तिमुणो समी । चन्द्रस्यौजपदस्थस्य दोध॑नुष्यधिके ततः । १६ ॥ व्यतीपातो गतो, न्यूने भावी, युग्मपदे उन्‍्यथा । तदिष्टचन्द्रधनुषो स्वस्वशुक्तिष्नमन्तरम्‌ | १७ ॥ गतियोगहत॑ स्वण Ja wey Tash a | सर्येन्द्रोरन्यथा पाते तावत कुर्यादिद मुहुए ॥ १८ ॥ [ व्यतीपातसद्भधावस्थानम्‌ ] aad क्वैतत्‌! सम्भवतीत्याहु-- [ दोज्यां रबेरिति। ] सायनरवेदोज्याँ स्‍्वकीयपरमापक्रमेण निह॒त्य चाद्च्वा परमक्रान्त्याः विभजेत्‌ । तत्र लब्धस्य चापेन तुल्ये तत्कालचन्द्रस्य बाहुचापे सति चन्द्राकंयोरुकतवदानीतो क्रान्तिगुणी तुल्यौँ स्याताम्‌ । अ्रतस्ततैव व्यती- पातो5पि भवति इत्यर्थ:ः। यदा पुनरोजपदावस्थितस्य चन्धस्थ भुजाचाप- मिदानीमानी तफलादधिक स्यात्‌ तदा व्यतीपातो गतोउतिक्रान्त: स्थात*। ऊने पुनः तस्मिन्‌ भावी व्यतीपातः। युग्मपदाव स्थिते” चन्द्रे विपरीतं, स्वभुजाचापेधिके९ भावी, न्यूने” गत इति। तस्मादेवमानीतफलचापस्य तदानीमयनचलनद्वितयसंस्कृत चन्द्र - चापस्यथ चान्तरं पृथग्‌ अकंचन्द्रयोगंतिकलाभिनिहत्य तयोगंतियोगकलाभि- विभजेत्‌। तत्न लब्धफलं” व्यतीपातस्थ गतगन्तव्यत्ववशात्‌ qa ao धनं च कुर्यात्‌। पाते त्वन्यथा, विलोमगतित्वात्‌ तस्य | इदं कर्म ताबत्‌ कुर्याद्‌ मूलम-- 1. ४. परमक्रान्त्या व्याख्या--1. ९. क्व पुनरेतत्‌ 2, 8. चन्द्रपरमक्रान्त्या 3, 0. ०0, इत्यर्थ: 4, ९. गत: भूत इत्यथे: 5. ९. 4005 पुनः 6. Cy¢-, चापाधिकः 7. ८०. ऊने 8. ८,_8 चलनमितस्य संस्कृत; 0५1० चलनद्वितयस्य संस्कृ .. 9. ९. लब्धं फलं �श्लोक: १९ ] षष्ठो5्ध्यायः ३१७ यावदकोत्थघनुषा तत्कालेन्दुधनु! समम््‌ ॥ १६७ ॥ [ व्यतीपातमध्यः ] क्रान्तिसाम्ये व्यतीपातमध्यकालः सुदारुणः' ॥ १६७ ॥ याववर्कंदोज्योत्पन्न चन्द्रधनुषा तत्कालेन्बुधनुषस्तुल्यत्वं स्थात्र | तदर्थ एवं- कृतादर्कात्‌ पुनरपि दोर्ज्यामानीय स्वकीयपरमत्रान्त्या निहत्य चान्द्रभा परमक्रान्त्या विभज्य लब्धस्थ यच्चापं तस्य सकह्ृत्संस्कृततत्फलप्रागा- नीतायनचलनद्वितयसंस्कृतचन्द्रभुजाचापस्य चान्तरं कलीकृत्य'* स्वस्वगति- कलाभिनिहत्याकेन्द्रोग तियोगकलाभिविभजेत्‌ । तत्न लब्धं फलमपि प्राचीनेषु तत्संस्कृततत्फलेषु चन्द्रार्कपातेषु पूर्वव॒त्‌' कुर्यात्‌ । एवं तावद्यावदर्कोत्थिन्दुचापेन तत्कालचन्द्रचापं तुल्यं भवेत्‌ । तत्र ऋ्रान्त्योस्साम्योपलम्भाद्‌ व्यतीपातो5पि fasta इति ॥ १५०-१९७ ॥ | व्यतीपातमध्यः ] ay क्रान्तिसाम्येन तत्परिज्ञानमित्यत आह-- [ फ्रान्तिसास्थेति । ] इत्थमानीतयोः क्रान्तिज्ययोस्तुल्यत्वे व्यतीपातस्थ सध्यकालो विज्ञातव्य:।॥ मध्यकाल इत्यनेन तत्पूर्वापरकालानुबन्धितया कियन्तश्चित्‌'कालमवस्थानं सूचितम्‌ । यदुक्‍तं सुर्यस्तिद्धान्ते-- आद्यन्तकालयो मंध्ये ब्यतीपातो5तिदारुण: । प्रज्वलज्ज्वलनाकार: सर्वकर्मंबहिष्कृतः ॥ इति। यथा -- बिम्बनेस्पोर्ब हिर्भावः तयोस्तत्सत्रतों यदा। तावत्कालं विजानीयाद्‌ व्यतीपातमवस्थितम्‌ ॥ इति ॥ १९७ ॥ मूलमू-- 1. A,B. a ae: व्याद्या--1. 01. ४.1० पंत्कालेन्दोर्भुजाधनु: सम॑ भवति 2, ८. तस्य प्राचीनायनचलन 3, (०. च विश्लेषकला। 4. ८. प्राग्वत्‌ 5. A, Wa a 6. C. fafeaq 7. ८. पातः सुदारुण: 8 0. तथा 9. ९. ०0. तयो; �३१८ सव्यीख्ये तस्त्नस॑ग्रहे [ भ्रध्यायः ६ [ व्यतीपातप्रारम्भः पर्यवसानं च ] 89. 25 . नवांशपर्चक तत्त्वभागों बिम्बी स्व॒श्ुक्तितः | सर्येन्द्रोबिम्बसम्पकंद्ल पष्ट्या निहत्य यत्‌ ॥ २० ॥ गतियोगोद्शवतं तद्धभि व्यतीपातदलं विदुः । व्यतीपातदले तस्मिन्‌ नाडिकादौ विशोधिते ॥ २१ ॥ मध्यकालाद भवेत्‌ तस्य प्रारम्भसमयः सफुटश । तद्युते मध्यकालेड्स्थ मोच्ो बराच्यो हि धीमता॥ २२॥ [ ब्यतीपातप्रारम्भ: पर्यवसानं च ] अथ श्रकन्‍्द्रोभगोलगतलिप्ताव्यासाम्यां व्यतीपातदलानयनपुरस्सरं तस्यैव प्रारम्भपयेवसानकालौ दर्शयति-- [ नवांशेति। ] तत्र तावदू रवेः स्फुटभुक्तिकला: पठ्चभिनिहत्य नवभिविभजेत्‌ । तत् लब्धास्तस्यैव बिम्बकला । भवन्ति | इन्दोः पुन: 'गतिकलाभ्य: पञ्च- विशत्या विभज्य लब्धा बिम्बफला:। तथानीतयोस्तद्विम्बयो: सम्पके- दल ocean निहत्य तयोर्गतियोगेन विभजेत्‌ । तत्न लब्धं नाडिकादिक व्यततीपात- बल नाम । तेन द्विगुणितेन तुल्यों व्यतीपातस्थ कृत्स्त काल:। तस्मिन्‌ व्यतीपातदले तन्मध्यकालतो* विशोधिते तस्यप्रारस्भसमय: weet waft । पुनस्तेनैव संयुक्ते तस्मिन्‌ मोक्षो5पि वाच्य: । घोमतेत्यनेनेवमेव व्यतीपात विज्ञान * युक्‍ततममिति दर्शितम्‌ ॥ २०-२२ ॥ मूलमू-- 1. समयस्फुटः व्याख्या--1. ८. स्फुटगति 2. 8. लब्धनाडिकादिकं 3. ऊ. कृत्स्नं 4. 8, मध्यकाले 5. ८. व्यतीपातकाल विज्ञान 6. Cadds: fardt स्वभुक्तित इत्यत्र स्फुटमुक्तिविवक्षिता | गति- योगोद्धृत॑ तद्धीत्यत्न गतियोगशब्देन क्रान्तिगतियोगो विवक्षित इति युक्तिवशात्‌ सिध्यति । सूर्यस्य पूर्वापरदिनोत्ययोः क्रान्तिचापयोर्य दन्‍्तरं तदल्र ,सूर्यगतिर्भवति । चन्द्रस्य पूर्वापरदिनोत्ययो: '्रान्तिचापयोयेदन्तरं तदन्र घन्द्रगतिरभवति । तयोयगोअ्त्र गतियोग इत्युच्यते ॥ �श्लोकौ २३-२४ ] षष्ठौ5्ध्याय: ३१९ [ विष्कस्भादियोगान्‍्त्यार्धानां त्याज्यत्वम्‌ ] विष्कम्मादिषु योगेषु व्यतीपाताह्यो5पि यः । तस्य सप्तदशस्यान्त्यमथे चाप्यतिदारुणम्‌ ॥ २३ ॥ [ व्यतोपातत्रयाणां त्याज्यत्वम्‌ ] व्यतीपातत्रयं घोरं सवेकर्मसु ग्हितम्‌ । 0 स्नानदानजपश्रादूवतहोमादिकमसु । प्राप्यते सुमहच्छेय। तत्कालज्ञानतस्ततः ॥ २४ ॥ [ इति तन्तसंग्रहे व्यतीपातप्रकरणम्‌ नाम घष्ठो5ध्यायः ॥॥ ] [ विष्कस्भादियोगान्त्यार्धानां त्याज्यत्वम्‌ ] न केवलमनयोरेव लाटबैधुतयो: स्वयं व्यतीपतनात्‌र तज्जनकत्वाह्ा दारुणतरत्वं, अ्रपि तु विष्कम्भादिषु, *सप्तदशयोगस्था यार्धस्यापीत्याह-- [ विष्कम्भादिष्विति। ] यदुक्‍्तम्‌*- सूर्येन्दुयोगे मत्स्य परार्ध सम्भवेद्‌ यदि । सा्पमस्तकसंज्ञ: स्थात्‌ तदा दोषो5तिनिन्दित: ॥ इति ॥ २३॥ [ लाट-बेधृत-सार्पमस्तकारनां त्याज्यत्वम्‌ ] उक्तरूप॑ व्यतीपांतत्रयं सर्वेकर्मसु त्याज्यमेवेत्याह--[ व्यतीपातत्रयेति । ] एतद्‌ व्यतीपातत्रयं घोररूपं यतस्ततः तस्मिन्‌ यदि स्वानवानादिक क्रियेत तदा अतिमहव्‌ श्रेय: प्राप्येतापीति' ॥| २४ ॥। इति तन्त्रसंप्रहस्थ क्रियाकलापं ऋमेण संगृहय । रचिते तद्व्याख्याने षष्ठोष्ध्यायः प्रपूर्णोउभृत्‌ ॥ ॥ इति तन्त्रसंग्रहे सव्याख्याने पष्ठोऽध्यायः ॥ व्याद्या--1. 0. पातनात्‌ 2, ८. जनकत्वादुरुतरत्वम्‌ 3, 8. 0. सप्तदक्शस्य योगस्य 4. C. aga 5, C.reads: उक्तरूप॑ लाटबैधृतसापंमस्तकाख्यं व्यतीपातत्नयमेतद्‌ घोर- रूपं यतः, श्रतः सर्वकमंसु गहितमेव । यदि पुनस्तस्मिन्‌ स्नानदानजपश्चाद्ध- श्तहोमादिकर्म क्रियेत तत्‌ सुमह्‌ श्रेय: प्राप्येत इति। 6. B,C. om, this colophon. �BY Aaa SEA: </poem> == अथ सप्तमोऽध्यायः == <poem> दृक्कर्मप्रकरणम्‌ [ दृक्‍कमंद्रयम--आक्षं आयनं च॒] विषुवद्भाध्नविज्ञेपाद्‌ द्वादशाप्तं विधोः स्फुटात्‌ | उदये सौम्यविक्षेपे शोध्यमस्तमये धनम्‌॥ १ ॥ व्यस्तं तद याम्यविज्षेपे, न मध्यस्थे विधाविदम्‌ । सत्रिभग्रहजक्रान्तिभागप्नाः क्षेपलिप्तकाः ॥ २ ॥ faa स्वमृणं क्रान्तिक्षेपयोमिन्नतुल्ययो! । Rasa ग्रहों लग्नं स्वोदये भवति सफुटम्‌ ॥ ३ ॥ [ दृक्‍कसंहयम्‌-आक्ष आयनं च॒] एवं व्यतीपातस्वरूपं विस्तरत: प्रदर्शितम्‌ । इदानीं घन्द्रादीनामर्कंतो विप्रकर्षवशाद्‌ दृश्यादृश्यविभागस्य दृक्‍्कर्मद्वयसापेक्षत्वात्‌ तत्प्रदर्शनायाह -- [ विषुवद्भेति । ] तत्न चन्द्रस्य विक्षेपानयन पूर्वेमेव प्रदर्शितम्‌-- पातोनेन्दोभूं जाजीवा! व्योमताराहता हता । त्रिज्यया. सौम्ययास्पेन्द्रो: ॥ (तन्त्रसंग्रह', ४.२७७-२८७) इति। ततश्चन्द्रस्येष्ट विक्षेपं स्वदेशविषुवच्छाया इगुलै निहत्य दादश भि- विभजेत्‌ । तत्न लब्धमुदये सौस्‍्यविक्षेपे सायनात्‌ स्फूटेन्दोविशोधयेत्‌, मस्तमये पुनस्तस्मिन्‌ प्रक्षिपेत्‌ । याम्यविक्षेपे पुनस्तव्‌ व्यस्तम्‌ उदये सायनस्फुटेन्दौ प्रक्षिपेत्‌, अस्तमये ततो विशोधयेदिति | खमध्यस्थे विधौ पुनः इदं कर्म न कर्तव्यम्‌ । एतदाक्ष दृक्‍कर्मेति । व्याद्या---1, A, om. stat 2. 86. 8. ८, ४.३० om. 4 RRo �एलोकौ ४-५ ] सप्तमोष्ध्याय: ३२१ स्वास्तेउस्तलग्नमेव॑ स्यान्मध्यलग्नं खमध्यगे | Ya ॥ [ ग्रहाणां इष्टविक्षेपः ] मन्दरफुटात्‌ स्रपातोनात्‌ भोमादीनां भ्ुजागुणात्‌ ॥ Vb tl परमक्षेपनिध्ना स्यात्‌ क्षेपोन्त्यश्रवणोद्ध्तः । 4 2 8 6 10. 10 कृत-नेत्र-धुजज्ञा-ज्ञा दिशो दश-गुणाः क्रमात्‌॥ ५ ॥ ततः षष्ट्या विभज्य लब्धा: क्रान्तिभागा:। तद्गुणिता इष्टविक्षेपकला एवं दर्शनसंस्का रविकला: । ताश्च राशिव्रयसहितग्रहक्रान्तेः केवलोत्पन्न विक्षेपस्य च गोलभेदे ग्रहे प्रक्षिपेत्‌। तुल्यगोलत्वे ततो विशोधयेत्‌ | एतदायनं TAHA afa तद्दृक्‍्करमंफलह्यसंस्कृतों ग्रहः तदानीमुदयलग्नं, स्वास्ते पुन- रस्तलग्नं, खमध्यगे मध्यलग्नम्‌। किन्तु मध्यलग्ने3स्मिन्‌ झआायनमेव दृक्कममफलं कर्तव्यम्‌ । न पुनराक्षमपोति ॥ १-४० ॥ [ ग्रहाणां इष्टविक्षेपः ] भ्रथ कुजादीनामिष्टविक्षेपानयनायाह-- [ मन्दस्फुटादिति । ] qa भौमादीनां पञ्चानां स्वमन्दस्फुटत: पातभागान्‌ विशोध्य शिष्टतो ग़ोलद्यमवधाय दोर्ज्यामानीय परमविक्षेपकलाभिनिह॒त्य. अ्रन्त्यश्रवणेन शीघ्रकर्णेण विभजेत्‌ । तत्न लब्ध इष्टविक्षेप: । प्रत्न मन्दस्फुट- शब्देन कृत्स्तमन्दफलसंस्कृतस्फुटमध्यम उच्यते । शी ध्रकर्णश्चान्त्यस्फुट- कर्मण्यानीत: | भ्रत एवोक्‍त॑ अन्त्यक्वणोद्धूत इति । भौमादीनां पञ्चानां पातभागा: क्ृत-नेत्न-भुजद्भा-ज्भ-विजश्ो दश-गुणिता: । तत्न" कुजस्थ चत्वारि- शद्‌ भागा:। बुधस्य विशतिः। गुरोरशीति:। शुक्रस्य षष्टि: । मन्दस्य व्याख्या--1, 8, क्रियाचाप 2, Cyo mt 3. C. om. ag 4. ९. कृतमध्यलग्ने 5. ८, स्वशीघ्र 6. C. om. a7 त० सं० ४१ �३२२ सव्याख्ये, तन्त्रसंग्रहे . [ श्रध्यायः ७ पातभागाः कुजादीनाम्‌, अथ विक्षेपलिप्तिकाः । 9 12 6 12 12 10 नवा-क-ल्व-क-रवयो दशघ्नाः परमाः क्रमात्‌ ॥ ६ ॥ [ semi zeny ] विक्षेपाच्छशिवत्‌ कार्यें तेषां दक्‍्कर्मणी उभे ॥ ७॥ [ दृक्‍्कर्मणि प्रकारान्तरम्‌ ] विज्ञषेपदक्क्षेपवधे त्रिमोर्या निहत्य तत्कोटिवधेन waz | धनुर्धनर्ण हरिदेक्यभेदात्‌ तयोः शशाझ्लाधुदये उन्‍्यथास्ते ॥ ८ ॥ शतमिति । तेषां परमविक्षेपलिप्ता: नवा-कं-त्ब॑-कं-रबयो दश-गुणिता: । तत्न कुजस्थ नवति:। बुधस्य विशत्यधिक शतम्‌ । गुरो: षष्टि:। शुक्रशनैश्च रयो- विशत्यधिक शतमिति । अत्न विक्षेपस्वरूपं प्रति यद्धक्तव्यं तन्मयेव एतद्व्याख्यायां युक्तिदीपिकायां प्रपञिचितमिति तत एवावधारयम्‌ ॥| ४०-६।॥। [ ग्रहाणां हकक्‍्कर् | अथ तेषामपि इष्टविक्षेपतों दृक्कर्मगुगलं शशिवदेव कतेव्यमित्याह-- [ विक्षेपादिति। ] कुजादीनां मन्दस्फुटादानीत॑ इष्टविक्षेप॑ विषुवच्छायाडम्गुलैनिहत्य द्वादशर्भिविभज्य लब्धं आ्राक्ष॑ दृककर्मफलं॑ सौम्यविक्षेपे ग्रहस्योदये aa: शोध्यं, अस्तमये क्षेप्यम्‌। याम्यविक्षेपे विपरीतम्‌ । श्रथ सायनस्फुटग्रहाद्‌ राशित्रयसहिताद्‌ भुजाया: क्रान्तिभागानानीय तद्गुणिता विक्षेपकला एवायन दृक्क्रमेफलं विकलात्मकम्‌ | तत्‌ सत्रिभग्रहस्य विक्षेपस्थ च गोलभेदे धनं, गोलसाम्ये तु ऋणम्‌ । एवंक्ृतो भ्रह: स्वोदये उदयलग्नं, अस्तमये चास्तलग्नम्‌। खमध्यगे पुनरायनेनैव दृक्‍्कर्मणा संस्क्ृतस्फुटग्रहो मध्य- लग्नमिति ॥ ७॥ [ दृक्‍्कर्मणि प्रकारान्तरम ] अथ दृक्‍्कमेप्येव प्रकारान्‍्तरमाह*-- [ विक्षेपेति । ] मूलम्‌ू--1. C. saat (wr.) व्यादया--1, ८. दर्शयति 107 श्राह �एलोको ९-१० ] सप्तमोड्ध्यायः ३२३ एवं वा युगपत्‌ कार्य दक्‍्कर्मयुगल स्फुटम्‌ ॥ ६ ॥ [ काललग्नस्‌, कालभागाश्च | एवंकृतस्थ चन्द्रादेः स्वोदयेउस्तमये5पि वा । सायनस्य रवेश्चापि काललग्नं नयेद्‌ दयोः ॥ १०॥ तत्रोदयास्तमययो: सायनस्फुटग्रहस्य यो विक्षेप', यश्च तदानीं काल- लग्नकोट्या: समानीतो दृक्‍क्षेप:, तयो: संवर्गात्‌! त्िज्यया निहतात्‌* तयोविक्षेप- दुवक्षेपयो: 'कोट्योधातिन विभजेत्‌ । तत्न लब्धस्य यच्चापं तद्विक्षेपदृकक्षेपयो- स्तुल्यदिक्कत्वे सायनस्फुटग्रहे धन कुर्यात्‌ु, भिन्‍नदिक्‍कत्वे पुनः ऋणं कुर्यात्‌ । अस्तमये पुनरन्यथा, दिग्भेदे धनं दिक्साम्ये पुनः: ऋणं इति। एवं क्रियमाण- मेव आक्षायनं दृककमंयुगल स्फुटमिति। अत दृक्फलसिद्धादेव “स्फुटग्रहाद्‌ दृक्क्षेपानयनमुचितम्‌ । तत एवं च दृक्फलमित्यन्योन्याश्रयत्वात्‌ श्रविशेषकर्मणव स्फुटत्वं स्यादिति | तदुक्तम्‌-- स्थादेतद्यदि दृक्‍्क्षेपस्सिद्धस्तात्कालिको भवेत्‌ । नहि कालान्तरोत्पन्न: स लग्नापादनक्षम: ॥। “लमग्नाधीन: स दृवक्षेपस्तदधीनं च” TAHA | इत्यन्योन्याभ्रयत्व॑ तदविशेषान्निरस्थते ॥॥ इति ॥ ८-९ ॥ [ काललग्नम्‌, कालभागाश्च ] अथ दृक्‍्कर्मयुगलसिद्धस्थ ग्रहस्या्कस्थ च काललग्नानयनपूर्वक दर्शन- हेतून्‌ तदन्‍्तरालकालभागानुपदिशति-- [ एवंइतस्थेति | उक्तवद्‌ दृक्‍कर्मयुगलसंस्कृतस्य सायनस्फुटग्रहस्य. उद्येधस्तमये वा लग्नतां नीतस्य सायनाकेस्थ च काललग्नमानयेत्‌ ॥ ततू पुनरुदयास्तलग्नयो- एचरप्राणकलान्तरसंस्कारादेव भवति 1 तयो: काललग्नयोरन्तरालो- त्पन्नेदरदिशादिभि: कालभागग्रेहा दृश्या भवन्ति। ततो न्यून्न द्रष्टुं शक्‍यन्ते, व्यास्या--1. 0. सम्पर्क 2, C. g-10 faa 3, ८. कोट्या 4... (0. 2005 युगपत्‌ 5. ८. स्फुटदुकक्षेप 6. (८. लग्नादीनसदुवक्षेप 7. 8. तदधीनश्च �३२४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ प्रध्याय: ७ तदन्तरभवैभ्भागेःः दृश्यः स्याद्‌ द्वादशादिभिः | न्यूनेंः खेटो न दृश्यः स्याद्‌ भानुरश्मिहतप्रभः ॥ ११ ॥ 12 17 13 11 9 15 द्वादशा-त्यष्टयो विश्वे रुद्रा-ह-तिथयः क्रमात्‌ । चन्द्रादिकालभागास्तैरृश्या स्वार्कान्तरोद्भवैः || १२ ॥ [ ग्रहाणां उदयास्तमयद्श्यादृश्यता | अस्त यान्तीड्यशन्याराः पश्चात्‌ प्राशुदयन्ति च | ज्शुक्रों वक्रिणावेवमन्यथा शीघ्रगा रवेः ॥ १३-॥ पश्चाच्चेद्‌ पड़भयुक्ताकंग्रहयोरन्तरोड्धवे! । कालभागैरिह ज्ञेयं दृश्यत्वं वाप्यदर्शनम्‌ ॥ १४ ॥ भानुरस्मिभिहंतप्रभत्वात्‌ । अधिक: पुनः सुतरां द्रष्दुं शक्या इति। तत्न दृक्कमंयुगलसंस्कृतश्चन्द्र: स्वस्यार्कस्य च काललग्नीकृतयो रन्तरालोत्पन्नै- इदिशभिभरगिर्दृश्यो भवति। कुजः पुनरत्यष्टिभिः सप्तदशनि:,' बुधो fad स्त्रयोदशभि:, जीवो रवरेकादशमि:, शुक्रोडड्ेंनेव भिः, मन्दस्तिथिभि: पझचदशनि: इति ॥ १०-१२ ॥ [ ग्रहाणां उदयास्तमयदृश्यादृश्यता ] अथ ग्रहणामुदयास्तमययोर्दूक्फल/संस्कारार्थ तद्विभागं दर्शयति-- [ अस्तमभिति। ] wa vem रविविम्बप्रवेशः ततो निर्गमश्चोदयास्तमयशब्दाभ्या- मुच्यते। न पुनः प्राक्पश्चात्‌ क्षितिजसंस्पर्शाविति । ततो5कन्मिन्दगतयः शनिग्ुरुकुजा: पश्चात्‌ पश्चिमदिश्येवास्तं गच्छन्ति , प्रार्िदिशि ted गच्छन्ति । वक्रिणों बुधशुक्रावप्येवमेव। अकतः शीघ्रगतय: पुनः ऋ्रमगती बुधशुक्रों चन्द्रश्च, अन्यथा पश्चादुदयं यान्ति, प्राग्दिश्यस्तं यान्ति च॑। तत्न प्राग्देशि यथोक्‍्तमेव । काललग्नीकृतयोग्रेहाकंयो रन्‍्तरालो त्पन्नैं: कालभागै: दृश्यादृश्यविभाग: परिकल्पयितव्य:। पश्चिमदिशि पुनः षड्भयुक्तयोरेव ग्रह्म्कयो- रिति विभाग: इति ॥ १३-१४ ॥ भूलसू--1, ८, काले: 10 भागे: व्याख्या--1, 8. ०1, सप्तदशभि: 2. ८, दृक्‍्कमंफल �श्लोक: १५ ] सप्तमोड्ध्याय: ३२५ स्वारूटभांशलिप्ताचः स्वस्वविक्षेपतो5पि a | ज्योतिषामितरेषां च कालांशै्नीयते स्वकैः । दर्शनादश्शने वाच्ये सम्यगेव परीक्षकैः ॥ १५॥ [ इति तन्त्रसंग्रहे दृक्कम प्रकरण नाम सप्तमोष्ध्यायः ॥ ] एवमितरेषामपि ज्योतिषां दर्शनादर्शनविभाग इत्याह-- [स्वारूढेति 1] तत्र यथा चन्द्रादीनां भगोलावस्थितिरनियता,' तास्वारूढराश्य॑- शस्य विक्षेपस्थ च प्रतिक्षणं विभिन्‍नत्वात्‌ । न त्वेवमन्येषां ज्योतिषां सदैवा- 5स्थिरत्वान्नियतरूपत्वादुभयोरिति । ततस्तेषामपि तद्द्वितयावगमपूर्वकं उक्तन्यायेन दृक्‍्फलद्यमानीय तत्संस्कृतस्य तस्वैव ज्योतिष: सायनाकस्य च द्यो: काललग्तानयनपूर्वक॑ नियतैस्तदन्तरालोत्पन्नै: कालभागै: दर्शना- दशने वक्‍तव्ये इति। अन्न ज्योतिषां स्वविम्बमहत्त्वाल्यवशात्‌ कालांशनियम इति ॥ १५॥ इति तन्त्रसंग्रहस्य क्रियाकलापं ऋ्रमेण संगृह्म । रचिते तद्व्याख्याने पूर्णोह्भुत्‌ सप्तमोष्ष्यायः ॥ ॥ इति तन्त्रसंग्रहे सव्याख्याने सप्तमोऽध्यायः ॥ व्याख्या--1. ९. स्थितीरानीय (wr.) 2 A.adds; समाप्त:॥ शम्‌1 9, 0, om. the colophon. </poem> == अथ अष्टमोऽध्यायः == <poem> शृङ्गोन्नतिप्रकरणम्‌ el | चन्द्रस्य द्वितीयस्फुटः | व्यकेन्दुबाहुकोटिज्ये हते5पीन्दूच्चभास्ततः । कोट्यर्धेन त्रिजीवाप्तदशध्नेन्द्कलाश्रतो ॥ १ ॥ अयनेक्ये च भेदे च स्वर्ण कोटिजमेतयोः । तदूबाहुफलवर्गैक्यमूलमिन्दु धरान्तरम्‌ ॥ २ ॥ [ aren fgetaege: | एवं ग्रहाणां भगोलविषयं दृक्‍्कर्मयुगलं स्फुटतरं प्रदर्शितम्‌ । इदानीं waa fran ज्रोल्नत्यादिक॑ प्रदर्शयितुमाह-- [ व्यकेन्द्रबाहुरिति । ] तत्न 'स्फुटाकोनिस्फुटेन्दो: दो:कोटिज्ये उभे समानीय चन्द्रोच्चविरहित- स्फुटाकेकोटिज्याधेंन निह॒त्य त्रिज्यया विभजेत्‌ । तत्र लब्धे दो:कोटिफले स्याताम्‌ । तत्न कोटिफलं दशगुणिते चन्द्रस्फुटकलाकर्ण कुर्यात्‌ । स्फुटाकॉन- स्फुटचन्द्रस्य चन्द्रोच्चोनस्फुटाकंस्थ च अयनेक्ये धनं कुर्यात्‌। श्रयनभेदे पुनः amt gata i ca तत्कोटिफलसंस्कृतस्थ दशगुणितचन्द्रमन्दस्फुटकर्णस्य तद्राहुफलस्य च वर्गयोगमूलं इन्दरुधरयोरन्तरं योजनात्मक द्वितीयस्फुटकर्ण इत्यर्थ: ततो बाहुफलं ब्रिज्यया निहत्य तेन कर्णन विभजेत्‌ 1 aa लब्धं विधो: स्फुटे कुर्यात्‌ । तद्यथा-शुक्लपक्षे चन्द्रोच्चोनस्फुटार्को कर्क्यादिगते विधु- eed at Hala, Grater va चन्द्रोच्चोनस्फुटार्क मृगादिगतेः पुनस्तस्मिन्नेव विधुस्फुटे ऋण कुर्यात्‌ । असिते क्ृष्णपक्षे पुनरन्‍्यथा । कर्क्यादावृणं, मृगादौ* धन कुर्यादित्यर्थ: । एवं द्वितीयस्फुटीकरणसिद्धों विधुभवति ॥ १-३ ॥ व्याद्या--1, B. Hapl.om. : ®hzT to eget, next line, 2. ९५% मेषादिगते 3, (८५७ मकरादो RRS �इलोका: ३-६ ] अष्टमो5ध्याय: ३२७ त्रिज्याप्न॑ बाहुज तेन भक्त स्व॒ण fret: eee | कर्क्येंणादी विधृच्चोनरवी शुक्लेडन्यथाउसिते ॥ ३॥ मध्यश्ुक्तिदंशध्नेन्दोस्त्रिज्याध्ना योजनै्ता । भूचन्द्रान्तरगैसु क्तिविंधोरस्य स्फूटा मता ॥ ४ ॥ Masa भूस्थानां द्रष्टर्ा चन्द्रमा: सदा । तिथिनक्षत्रयोगादी लाटे चान्यो भगोलगः ॥ ५ ॥ [ विक्षेपः नतिश्च ] पात॑ विशोध्य चान्यस्मादू व्यतीपातोक्तवर्त्मना । आनीतमिष्टविक्षेप॑ योजनश्रुतिताडितम्‌ ॥ ६ ॥ अ्रथ तत्नेव स्फुटभुक्ते रानयनमाह-- [ मध्यभुक्तिरिति | ] चन्द्रन्य मध्यभुक्तिकला दशभिस्त्रिज्यया च निह॒त्य भूचन्दवान्तरगैयोंजनै: द्वितीयस्फुटकर्णाख्यैरिदानीमानीतैविभजेतू । तत्न लब्धा चन्द्रस्य द्वितीयस्फुट- भुक्तिभवतीति ॥ ४॥ द्वितीयस्फुटीक रणस्य विभागमाह! -- [ प्राह्मोड्यमिति ] “भूपृष्ठा वस्थितद्रष्टृदृक्केन्द्रेण ग्रहप्रापिणा? प्रतिक्षणमन्याद्शसंस्थानेन दृड्मण्डलेन यदा ग्रह: परिच्छिद्यते* यथा ग्रहणढ्ये चन्द्राकां यथा वां आुज्धोन्‍्नतोा चन्द्र: तत्रोक्तवद्‌, द्वितीयस्फुटसिद्ध एवं, चन्द्रों ग्राह्मः । अन्यत् तिथिनक्षत्रयोगादाँ लाटे च भगोलगत एवं। प्रथमस्फुटसिद्ध एवे- age [ विक्षेपः नतिश्च ] अथ विक्षेपानयनायाह-- [ पातं विशोध्येति । ] व्याक्या-1, (18. विषयं दर्शयति 2. B. Hapl. om. of Yg8s to wita, 3 lines below. 3. A. agarafaat; B. Included in hapl, om, above, 4. 0५.५. विच्छिदते �RRs सथ्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ प्रध्यायः ८ भूचन्द्रान्तरगैहत्वा लब्धः क्षेपस्तथैव च । रखीन्द्रोः एथगानीय नतिलम्बनलिप्तिका! ॥ ७॥ aa द्वितीयस्फुर्ट विना अन्यस्मादेव केवलात्‌ स्फुटेन्दो: पातं विश्योध्य गोलद्वयमवधायें दोर्ज्यामानीय परमविक्षेपेण निह॒त्य त्रिज्यया विभजेत्‌। तत्न लब्धो विक्षेपो व्यतीपातोक्तवरत्मंना55नीत: । यदुक्तम्‌-- पातोनेन्दोभुंजाजीवा परमक्षेपताडिता । ब्रिज्याभकता विधो: क्षेपः ॥ (तन्त्रसंग्रह:, ६.३) इति। तमिष्टविक्षेपे मन्दयोजतकर्णेन!. निह॒त्य.. ट्वितीयस्फुटयोजनकर्णेन विभजेत्‌ । ह्वितीयस्फुटकर्णस्थैव भृचन्वान्‍्तरयोजनरूपत्वात्‌ । तत्न लब्धों भुगोल- विषय इष्टविक्षेपः । सः पुनर्दुग्गोले! कतंव्य: । तच्च प्राग्वदेव । यदुक्‍तं sR facia: केवलाच्चन्द्रात्‌ प्राग्वत्‌ व्रिज्याहतों हतः ॥ योजनविवरे चन्द्रभगोलघनमध्ययो: ॥ दृक्‍्कर्णयोजने भंक्‍्तो दुग्मोले क्षेप इष्यताम्‌ ॥ (तन्त्रसं ग्रह, ५.४४७-४५) इति। aa उक्तवदानीतं विक्षेप॑ पुनक्ितीयस्फुटयोजनकर्णेन निह॒त्य दृक्‍्कर्णयोजनैविभजेत्‌ः । अ्रथवा पग्रत्न द्वितीययोजनकर्णेन हरणं पुनस्तेनेव गुणन॑ च विधाय* त्िज्यया विभज्य लब्धं इष्टविक्षेपं स्फुटयोजनकर्णेन निहत्य दृक्‍कर्णयोजनैरेव विभजेतू । तत्न लब्ध: स्फुटो विक्षेप इति | स च विक्षेप इन्दुनतिसंस्कृतो बिम्बान्तरे नतित्वेन गृह्यते । अर्कंस्थ पुनविक्षेपाभावात्‌ स्वाभा- विक्येव नतिरिति। नत्यानयन प्रागेवोक्तम्‌ -- व्याख्या--1,. 0,.६.७ TT 2, ८. मन्दस्फुटयोजनकर्णेन 3. ८0. एवमानीतो विक्षेप: 0णि स 4. ८. भगोले 5, B.Hapl.om,: विभजेत्‌ 10 विभजेत्‌ ० next sentence, 6. (९. चावधूय �एलोकौ ८-९ ] अष्टमोध्ध्यायः ३२९ प्रावद्‌ भूषृष्ठविक्षेपः स चेन्दुनतिसंस्कृतः । बिम्बान्तरे नतिर्ग्राद्या विधोरकंस्प चेत्‌ स्वकाः ॥ ८ ॥ [ चन्द्राकेबिम्बास्तरानयनम्‌ ] कृतलम्बनचन्द्राकेषिवराज्ज्याशरी TAT | _तज्ज्यामिन्दुनतीषुष्नां त्रिज्याप्तां गुणतस्त्यजेत्‌ ॥ & ॥ फेवलादेव दृक्‍क्षेपाद्‌ भूव्यासा्धेन ताडितात्‌ 1 विधोर्योजनदुक्कर्ण भक्तात्र नतिलिप्तिका: ॥ तद्ददेव च दृक्‍क्षेपात्‌ स्ववृक्कर्णेन भास्वतः ॥ (aeaaag:, ५.४६-४७४) इति । तत्र विधोनंतिविक्षेपयों: तुल्यदिशोयोगं भिन्‍नदिशोविश्लेष॑ च कुर्यात्‌ । एवंकृत इन्दुनतिसंस्कृतस्फुटो विक्षेपो भवति । नत्युत्कमो४पि स्फुटनतिचापस्योत्क्रज्यैवः । लम्बनमपि तयो: प्रागेवोक्तम्‌-- तत्कालचन्द्रदृकक्षेपलग्नान्तरभुजागुणात्‌ । अकंवद्‌ दृग्गति: साध्या भूव्यासाधंहते तथोः ॥ दृग्गती स्वस्वदृक्कर्णयोजनेविहते कला: । धन दृवक्षेपलग्नात्‌ प्राक्‌ सूर्येन्द्रोऋणमन्यथा ॥ (तन्त्रसंग्रह, ५.१५०-५१) इति। एतत्सव॑ प्राग्वदित्यनेन सूचितम्‌!। श्रतएवं वर्क्यति*- कृतलम्बनचल्द्ार्क- बिवरात्‌ इति । (तन्त्रसंग्रह:, ८5.९) ॥ ८५ ॥। [ चन्द्राकंबिस्वान्तरानयनम्‌ ] अथ चन्द्रार्कान्तरे प्रथमपदगते बिम्बान्तरानयनायाहु-- [कतलस्ब- नेति 1 ] मूलमू-- 1. 8. ८. विक्षेपं 2. ८. 'संस्कृतम्‌ ब्यास्या--1. 0. 8005 : नान्‍्यत्‌ किड्चिदिति । 2, C, दरशितम्‌ [0 सुचितम्‌ 3. ९. वक्ष्यते fo do ¥R �३३० सव्याख्ये तश्त्संग्रहे._ [ भ्रष्याय: ८ नतीषुफलकत्योश्च भेदान्मूलमिषी जिपेत्‌ । गुणबाणौ तथाभूतावुच्येते' विवरोकृवी ॥ १० ॥ विवरोत्थशरस्पाकनतिबाणस्य चान्तरम्‌ । अन्तरज्या च या यच्च नतिज्या बिवरं तयोः ॥ ११॥ योग एव दिशोभेंदे नत्योरत्र शशीनयोः | त्रयाणां वर्गयोगस्य मूल॑ बिम्बान्तरं स्फुटम्‌ ॥ १२॥ कृतलम्बनचन्द्राकविवरे भत्रयाधिके । , ठदन्तरदलस्यैव ज्या ग्राह्मा न शरस्तदा ॥ १३ ॥ उक्तवल्लम्बनसंस्कृतयोश्चन्द्राकंपोयेदन्‍्तरालचापं॑ ततः . कऋ्रमज्याँ व्युत्क्रजज्यां चानीय तयो: क्रमज्यां पृथमिन्दोः नत्युस्क्रमज्यया पूर्वानीतया निहत्य त्िज्यया विभजेत्‌ । तत्न लब्धं नतीषुफल नाम । तत TI स्थिताया: क्रमज्याया विशोधयेत्‌ । aa “लब्धश्चन्द्रा्कयोविवरोत्पन्नो गुण: । अथ नत्युत्कमस्थ नतीषुफलस्थ च वर्भान्तरतों यन्मूल तच्चन्द्रार्का- न्तरोत्क्रमज्यायां प्रक्षिपेत 1 स तयोविवरोत्पन्न उत्क्रमगरुण:। श्रथ तस्मादु विवरोत्क्रमगुणाद्‌ भ्रकस्य नत्युत्कमग्रुण: सर्वदैव विशोध्य:। तत्न शिष्ट एको राशि:। नतीषुफलसंस्कृता चन्द्रार्कान्तरालज्या द्वितीयों राशि: । चन्द्रा- कंयोर्नतिज्ययोभिन्नतुल्यदिशोर्योगोउन्त रं» वा तृतीयों राशि:। तेषां त्रयाणां राशीनां बर्गयोगमूलक्ृतलम्बनयोश्चन्द्रारकयो रन्तरे 'प्रथमपदगते स्फुर्ट बिस्बान्तर- मिति ॥ ९-१२॥ अथ द्वितीयपदगते बिम्बान्तरानयनायाहु- [ इतलम्बनेति । ] कृतलस्बनयोश्चन्द्राकंयो विवरचापे. राशित्रयादधिके सति तदर्धस्य कऋमज्यैव प्राह्मा, न पुनरुत्कमज्यापि। तत: तथा गृहीतां ऋ्रमज्यामुभयत्र कृत्वा ते उभे अ्रपि पूर्ववद्‌ रवीन्द्रों: “उत्क्रमज्याम्यां निह॒त्य व्रिज्यया विभजेत्‌। मूलम्‌-- 1. ०. उच्चते 2. B. Hapl. om. of विवरोद्धवो 3, B. om. Req 4. ९.1-5*1० पत्तलल्‍लम्बत व्यास्या--1, 8. उत्क्रमज्यां ; छे. घ०छ, 00, ण॑ 8 ०14, 2. fase for eT 3. ८. योगमन्तरं 4. 3, प्रथमस्फुटगते बिम्बा �श्लोका: १४-१६ ] अ्रष्टमो5्ध्याय: ३३१० रवीन्दुनतिबाणघ्ना डिष्ठा त्रिज्याहता एथक्‌ | योज्ये स्वस्वफलोने ते जीवा सैवान्तरोछृवा ॥ १४ ॥ नतीषुफलकुत्योर्य भेदमूले तदन्तरम्‌ । द्वितीय चरमा प्राग्वन्नतियोगो भिदापि वा ॥ १५ ॥ त्रयाणामपि वर्गेक्यान्मूलं बिम्बान्तरं तदा। सदा बिम्पान्तराधस्य चाप॑ द्विगुशमन्तरम्‌ ॥ १६ ॥ तत्न॒ लब्धं॑ फलद्यं॑ तयोरुभयोर्नतीषुफल॑ नामों । तद्द्॒य॑ पृथककताभ्यां स्वस्वक्रमज्याभ्यां विशोध्य शिष्टे द्वे मियो योजयेत्‌ । सैवेहान्तरोद््रवा स्फुटा जीवा स्थात्‌ ।॥ सा तावदिहैको राशि: । प्रथ रवीन्द्वोयें नत्युत्कमज्ये ये च तयोनंतीषुफले तत्न तत्र खे॑त्युत्कमस्थ *ततीषुफलस्थ च॒ यद्वर्गान्तरं यच्च चन्द्रस्यापि नत्युत्कम॑ तनन्‍नतीषुफलयोरवर्गान्तिरम्‌ । तयोरुभयोर्मूलयो रन्तरं हितीषो. राशि: । तयोरेव नत्योदिग्भेदैक्यवशात्‌ पूर्ववद्योगोडत्तरं वा तृतीयों राशि: । तेषां ब्रयाणां वर्गयोगमुलं feta qa स्फुर्ट बिम्वान्तराल- मिति॥ १३-१६०३ ॥ एवमानीतमेव विम्बान्तरालं दृग्विषये” स्फुरट भवतीत्याह-[सदेति | ] भूपृष्ठावस्थितद्रष्ट्रमध्य' चन्द्राकंयोबिम्बधनमध्यद्वयावभेदि यद्‌ दृड- मण्डलं परिकत्प्यते, यत्राकंभासा तदभिमुखं चन्द्रबिम्बं दीप्यते* । यदुकत॑ सिद्धान्तदर्पणे -- हिस्पृग्वत्तेडकं भासेन्दो र॒ध॑ भात्यतिरोहितम्‌ ॥॥ afa | (सिद्धान्तदपंणम्‌ , ३०) मूलमू-- 1. 3. तदा व्यास्या--1, C. Hapl. om. of तयोरुभयोर्न॑तीषुफलं नाम 2. ८0. तन्‍नतीषु 3. ८. योगमन्तरं 4... 8. ०७, वा तृतीयो राशि: 5. &8- पादे 6. 0,.8& दिग्विषये (wr-) 7. 9, मर्क (का) 8. &#. भासते �३३२ सब्याख्ये तस्त्संग्रहे [ भ्रष्याय। ८ रवीन्द्वोवेलये तत्र द्रष्ट्मध्योभयस्पृशि ॥ १७० ॥ [ सितमानार्थ बिस्‍्बान्तरम्‌ ] तद्बाहुज्या च कोटिज्या चन्द्रवबकर्णताडिते ॥ १७७ ॥ श्ुुजाकोटिफले wad 'रविव्क्कर्णयोजनेः । ताभ्यां त्रिभज्यया कर्णाच्छीप्रन्यायेन दोःफलम्‌ ॥ १८ Ul चापित॑ धनमेवात्र विम्बान्तरधनुष्यदः । कक्‍्येणादो त्रिभज्यायां सर कोटिफलं Raz ee Ul सितमानाथमेवैवं रवीन्द्नन्तरमिष्यते ॥ २०० ॥ तत्रेवमानीतस्यबिम्बान्तरसमस्तज्यारूपस्य यदर्ध॑ तस्यैव यच्चापं द्विगुणितं तदेव तयोबिम्बान्तरालमित्येतन्न क्वचिद्‌ व्यभिचरति ॥१६७-१७०॥ - [ सितमानार्थ बिम्बान्तरम्‌ ] अ्रथेवमानीतस्थ बिम्बान्तरालस्य चन्द्रबिम्बे सम्पादनायाह-- [ तद्वाहुज्पेति । ] उक्तवदानीते बिम्बान्तरे चापे राशित्रयादूने सति ततो ग्रहीता ज्या बाहुज्या। तच्चापं राशित्रयाद्विशोध्य शिष्टस्था ज्या तत्कोडिज्या चेति। राशित्रयादधिके पुनः तस्मिन्‌ ततो राशित्नयं विशोध्य शिष्टस्य sar कोटिज्या। तच्चापं राशित्रयाद्विशोध्य ज्या तद्बाहुज्येति। तां बाहुज्यां कोटिज्यां च चन्द्रस्य दृषकर्णयोजनैः निह॒त्य रवेदंक्कर्णयोजनेविभजेत्‌ \ तत्न लब्धे क्रोण भुजाकोटिफले waa 1 तयो: कोटिफलं त्रिज्यायाम्‌ प्रन्तरालचापस्य मृगकर्क्यादिगतत्ववशादू्णं gat A HAT Te: तद्भुजा- wae a Tay तत्कर्ण: स्थात्‌। ततः शीक्रस्फुटन्यायेन तद्बाहु- फल विज्यया निहत्य तेन कर्णेन विभजेत्‌ । तत्र लब्धफलस्य यच्चापं तत्‌ बिम्बान्तरालधनुषि सर्वदा धनमेव कतंव्यमू। न पुनः कदाचिदृणमिति । उक्तरूपमिदं रवीन्द्वो: बिम्बान्तरानयनं सितमानार्थमेव कतंव्यमू, न पुनरन्यत्र । मूलम-- 1. 8. विदृक्‍्कर्ण (जा) 2, 38. त्रिभज्ये यत्‌ (जा) earemi—1. B, Hapl. om. after farszeq to farszeq, next line. 2. B. wt aaa aT 3. ४8. तद्भुजास्य च; C. Tea �श्लोका: २०-२३ ] भ्रष्टमोः्याया। + ३३३ उत्क्रमज्या ततो ग्राह्या क्रजज्या च समे पदे ॥ २०० ॥ बिम्बमानाहताद बाणात्‌ त्रिज्यादया च पदाधिके। तदूगुणात्‌ कृत्स्नविष्कम्भभक्तमेव सित॑ सदा ॥ २१ ॥ [ सितसानस्य वलनम्‌ ] प्रावच्छायाअजा भानोः स्त्ाग्राभ्याः च विधोनयेत्‌ । शढ्क्वग्नं सौम्यदिक्क स्पादरश्याधंगते ग्रहे ॥ २२ ॥ इक्‍्कर्णानयने शझ्ढोः फलमप्यत्र योजयेत्‌ । व्यासार्धात्‌ 'तद्धताच्छायाभक्ते ज्षितिजगे उमे ॥ २३ ॥ अथवा बिम्बान्तरमिदं सितमानार्थमेवमेव कर्तेव्यमू। न पुनः प्रकाराष्तरेण इति ॥ १७४७-२०० ॥ ग्रथ सितमानानयनार्थमाह-- [ उत्कमज्येति । ] उक्तवदानीतादकेंन्द्रो: स्फुटान्तरालचापादोजपदे तस्समिन्नुत्क्रमज्यां, wage तु राशित्रयादधिकस्यथ क्रमज्यां तिज्यया सहितामानीय चन्द्र- बिम्बमानकलाभिनिहत्य कृत्स्नविष्कस्भेण द्विगुणितत्रिज्यातुल्येन विभजेत्‌ । तत्न ' लब्धं सितमानं भवति । रुदेत्यनेत प्रकारान्तरं पराकरोतिः ॥| २०७०-२१ ॥ [ सितसानस्य वलनम्‌ ] aay सितमानस्य वलनानयनायाह-- [ प्राग्वच्छायेति। ] तत्न॒भानोश्चन्द्रस्य च छायाभुजां शड्क्‍वग्रार्काग्राभ्यां प्रांग्वदेवानयेत्‌ । यथोकक्‍त प्राकू- अक्षज्याध्तान्महाशडूरे: शडक्‍्वग्रं लम्बकाहुतम्‌ । सबंदा वक्षिणं तद्ि योज्यमर्काप्रयापि तत्‌ ॥ यास्‍्ये गोले महाबाहुः सोस्पे चाग्रद्ययान्तरम्‌ । अधिके5त्नापि शड्क्यग्रे याम्य: स्यादन्यथोत्तर: ॥ इति । (तन्त्रसं ग्रह, ३.४७-४८) qaq— 1. 2. स्वग्राभ्यां 2. (९. तद्धृतात्‌ (छा) व्याद्या--1, 98. 10791026४ युग्मपदे (0 क्रमज्यां 2. C. a waft (wr.) �Rv सब्याख्ये तस्त्संग्रहे [ भ्रध्याय: ८ योगस्तद्ध नुषो! कार्यो यथा युक्त्यन्तरं तथा। छायाबाहोर्दिशोमेंदे योगः साम्येउन्तरं तथा ॥ २४ ॥ विश्लेषचन्द्रबाहुश्चेत! शिष्टः स्यादू व्यत्ययेन दिकू । स्यस्यैब ततोउन्यत्र ग्राह्मा दिग योगमेदयोः ॥ २४ ॥ इन्द्ग्रस्थापि तस्य परमापक्रमस्य सिद्धत्वातू-- सायनेन्दोर्भुजाज्यां! स्वपरसक्रान्तिताडिताम्‌ ।॥। लस्‍्बकेन विभज्येन्दोरप्रज्या साध्यतेडकंबत्‌ ॥ इति सुकरैवम्‌ । शह्क्वग्रानयनमप्युभयो: समानमेव । किन्तु अदृश्यार्धगते ग्रहे शड़क्‍्वग्र॑ं सौम्यदिग्गतमेव भवतीति । तत्न-- छायाशइक्‌ रवेस्ताध्यां भूव्यासाधेस्थ योजने: । हताभ्यां त्रिज्यया लब्धे दो:कोटी योजनात्मिके ॥ रविभूम्यन्तरात्‌ कोर्टि त्यकत्वा तद्बाहुवगयो: ॥ योगात्‌ पं भवेद्‌ भानो: दुककर्णो योजनात्मक: ॥ (तन्त्रसंग्रहः, ५. ३७-३८) इत्यत्न दृक्‍कर्णानयने द्वितीयस्फुटकर्णत: शड्कुफलस्थ शोधनीयत्वं यदुकतं तदिह अवृध्याधंगते ग्रहे”! योज्यमेव । canoer द्वितीयस्फुटकरास्य छायाफलस्य च॒ वर्गयोगमूलं geet इति । अ्रथोक्‍्तवदानीते अ्रक्केन्द्रो: छायाभुजे द्वे अपि त्रिज्यया निहत्य छायया विभजेत्‌। तत्न लब्धे द्वे भ्रपि क्षितिजगते स्थाताम । येन तयोः त्रिज्यावृत्तगतत्वात्‌ चापीकरणं सुकरं स्यात्‌ । ततस्तयो: चापयोदिशोर्भेदे मिथो युञ्ज्यात्‌ । दिक्‍्साम्ये च॑ विश्लेषं कुर्यात्‌। तत् विश्लेषे चन्द्रबाह्यो: शिष्टत्वे व्यत्ययेन दिग्‌ ग्राह्मा। अन्यत्र gaara: शिष्टत्वे छायाभुजाचापयोयोगे च सूर्यस्थेव छायाभुजाया विए्‌ प्राह्मा । मूलमू-- 1. 28. ००, चेत्‌ व्याख्या--1., ८. भुजाभ्यां (जा) 2, 8. 8. प्रदृश्याधंग्रहे 3. Com. �श्लोका: २६-३० ] अ्रष्टमौष्थ्याय: ३३५ स्वभूम्यन्तरनिध्नस्वच्ूम्ज्या दक्कर्णभाजिता । अकेन्द्रोः सुस्फुटा ररज्या द्रष्टृभूपृष्ठगस्य हि ॥ २६ ॥ बाहुचापान्तरज्याध्ना रण्ज्या त्रिज्याहता wae | चन्द्रविम्वाधनिध्नाथ बिम्प्रान्तरभ्चुजाहता ॥ २७ ॥ उन्‍नतिश्चन्द्रशज्वस्य नतिवर्धिगुणात्मिका । वर्गत्रयैक्यमूलस्य दलस्य दिगुण धनु! ॥ २८ ॥ यत्तस्य बाहुजीवात्र बिम्बान्तरभ्जोदिता' ॥ २६० ॥ [ श्यूडगोन्नतेः परिलेखनम्‌ ] चन्द्रबिम्वाधमानेन लिखें बृत्तं तु, तदूगते ॥ २६७ ॥ रेखे हे दिग्विभागाथे, प्रत्यग्रेखाग्रतः पुनः । नीला शृज्लोन्नतेर्मान प्रावदर्धुणात्मकम्‌॥ ३० ॥ ay awa: Togs स्वेन द्वितीयस्फुटयोजनकर्णेन निह॒त्य दृक्‍कर्ण- योजनैविभजेत्‌ । तत् weet भृपृष्ठगतस्थ द्रष्दु: सम्बन्धिन्यौं स्फुटे! वृर्ज्ये स्थातामू । A छायाभुजाचापयोगान्तरतो वा ज्यामानीय स्फुटया स्वस्ववृग्ज्यया निह॒त्य त्रिज्यया विभजेत्‌। तत्न लब्धं फल पुनरपि चख्र- बिम्बव्यासाधेन निहत्य बिस्बान्तरभुजया विभजेत्‌ । तत्न wear aE श्वद्धस्पोन्नतिरवनतिर्वा अधंज्यात्मिका स्यांदिति। बिस्बान्तभुजा च तयाणां राशीनां वर्गयोगमूलस्यार्धीकृतस्य यच्चापं द्विगुणित॑ प्रागेव प्रदर्शितं तद्‌ भुजाया अर्धज्येति ॥| २२-२९०३ tt | श्द्धोन्नतेः परिलेखनम्‌ ] अथैवामानीतां श्ज्भोन्‍्नरति परिलेखनेन स्पष्टीकर्तुमाह-- [ घन्द- बिस्‍्वार्धेति । ] तत्न॒ घन्द्बिम्बस्थ व्यासार्धमानेन paca वृत्तमालिख्य तन्मध्ये बिम्बकेन्द्रावभेदिनीं समपूर्वापरां समदक्षिणोत्तरां च रेखां कुर्यात्‌। येनात्न मूलमू--1. 8. भुजोदितम्‌ 2. ८. रेखांग्रता (छा) व्यायया--1, C. eget (wr.) �३३६ राव्याख्ये तस्तसंग्रहे , कि [ प्रध्याये: ८ चन्द्रादकदिशीन्दोस्तु परिधौ प्राम्विपर्ययात्‌ । face छा लिखेद्‌ रेखां तन्मागेण सितं नयेत्‌ ॥ ३१॥ seaming faa Ta प्रागग्रादसितेईपि च। सितान्ते बिन्दुमाधाय तियग्रेखाग्रयोस्ततः ॥ ३२ ॥ बिन्दु peat fees ga feet Aft यथा। SAAB ATA TAA प्रद्यताम्‌ ॥ ३३ ॥ व्यस्तदिक्को5कंबाहुः स्पात्‌ तयो्नानाकपालयोः । प्रत्यासन्नरवेर्भागादिहाप्यन्तनयेत्‌ सितम ॥ ३४ ॥ दिग्विभाग: स्थादिति । तत:ः पूर्वापररेखाया: प्रत्यगप्राच्चन्द्रतोःर्कावस्थित- दिशि, प्रांगग्रात तद्दिपरीतदिशि च तत्परिधाबर्धंगुणात्मक श्यृद्धोन्नतेः मान उक्तवदानीतं नीत्वा विन्दुद्ययमपिं विरचय्य तद्द्वयस्पृष्टां विम्बकेन्द्राव- भेदिनीं अपरामपि रेखां कुर्यात्‌*। ततस्तदूद्वितयावष्टब्धकेन्द्रयोरुभयोव्‌त्तयो परिधिभेदोत्पन्नमत्स्थानुसारेण तत्समतिर्यग्गतामपरामपि रेखां कुर्यात्‌। सा तियंग्रेखा नाम । तयोरायरेखाया: प्रत्यगप्रात्‌ सित्े पक्षे तन्‍्मागेंग सितमानं *बिम्बान्त- नंयेत । तत: सितान्ते तस्थामेव रेखायां बिन्दुमाधाय तत्तियंग्रेखाप्रयोरप्युभौ बिन्दू कुर्यात्‌ । एवंकृतेषु तिषु बिन्दुषु तत्त्रितवावगाढनेमिकमपरमपि* वृत्त॑ः विरचयेत ॥ तत एवंकतस्यास्य त्रिस्पृम्वत्तस्य “चन्द्रबिम्बाध॑वृत्तस्य च यद्‌ बिम्बनेम्योरन्तराल॑ तस्य 'सुधादिता धवलीक्रियमाणस्थेवाकृतियेस्थ तादुश- एचन्र: तदानीं श्यद्भोन्नत्या समुपरक्षितः सन्‌ प्रदश्यंताम्‌ । व्या्या-1. 8. ०7०. श्रपि 2... 8, पछ4छा, ०0. शी कुर्यात्‌ 40 कुर्यातू, 10 118. 3. C, farared 4. 6. नेमितोपरमपि; 0. नेमितमप्रमपि 5. A. fare (wr.) 6. C. om, चम्द्रविस्‍्वाधंवृत्तस्य �श्लोक: ३५ ] अष्टमो5्ध्यायः ३३७ अन्यस्मादसितं वापि स्वेमन्यद्‌ यथोदितम्‌ ॥ ३५० ॥ [ अर्कास्तमयात्परं चन्द्रस्योदयादिगणना ] उदयास्तमयाविन्दोरविशेषेण सिद्ध्यतः ॥ ३४७ ॥ यदा पुनरकन्दू भिन्‍नकपालौ! स्यातां तदार्कस्य छायाबाहुरव्यस्त- दिक्‍्कोउवगन्तव्य: । तत्न चक्रार्धन्तिरितादेवा कंतस्तद्बाहो रिष्यमाणत्वात्‌ तस्य च प्रागुक्तवेपरीत्यादिति । तत्नापि सितमानानयन प्रत्यासन्नरवेर्भागादेव । एतदुकक्‍त॑ भवति- यद्यप्यकेन्द्रो भिन्‍्नकपालावस्थितयो:. सतोरक्क- बाहुः चक्रार्धान्‍्तरितादेवाकंतो are:, तथापि सितमानं चन्द्रबिम्बे सुर्या- भिमुखस्येवार्धस्य वेदितव्यम्‌ू । तत्करस्पशदिव तदानीं तस्य शौक्ल्योप- लम्भाद्‌ असितमान पुनस्ततो व्यस्तदिग्गतमेव, तत्नेव तत्करस्पश प्रतिबन्धा- न्‍्मालिन्योपलम्भात्‌ तत्नापि चन्द्रविम्बगतया अर्ध॑ग्रुणात्मिकया शज्भोन्नत्या तन्मध्यगतप्रागपरसूत्रस्य भ्रावप्रत्यगग्राभ्यां बिन्दोः सञ्चालनं, तदुभयस्पृष्ठ- रेखान्तरविरचनं, तत्तियंग्रेखापरिकल्पनम्‌, तद्रेखानुसारेण” तदग्रतो बिम्बा- न्तरसितमानप्रवेशनं, तदग्रे तियंग्रेखाग्रयोश्व बिच्दुत्रयविरचनं, faeqqe- परिलेखनं,* बिम्बपरिध्यन्तरालेनासितमानप्रदर्शनं च पूवंवदेव । किन्तु तत्न बिम्बपरिध्यन्तरालस्य मष्यादिविलेपनतो* मालिस्योत्पादनेनासितमान प्रदर्श- यितव्यमिति ॥ २९७-३५७ ।॥ [ अर्कास्तमयात्परं चन्द्रस्योदयादिगणना ] एवं चन्द्रविम्बसितमानश्वद्धो लवत्यादिक सप्रपञ्च॑ प्रद्शितम्‌ । इदानीं तस्यैव अकस्तमयात्परं उदयादिकालपरिज्ञानम्‌ उक्तमार्गेणैव सेत्स्यतीत्याह-- [ उदयास्तमयेति । ] इन्दोरुदयादिकालावगत्यर्थमविशेष॑ कर्मेंव अभिधातव्यं, दृक्कर्मादीनां प्रागेव प्रदर्शितत्वादिति । तत्र तावतू ऋष्णपक्षे सूर्यास्तमयकालोत्थौ स्फुटावकेन्दू समानीयाकों राशिषट्कं च॒ ज्षिप्त्वा स्फुटादाबुदयोक्तं" दुक्‍्कर्म- व्यास्या--1. 8. कपाले 2. 28. तत्करस्पशॉपलम्भात्‌; ९. तत्करस्पशंगतिलम्भात्‌ 3. ८. तत्तियंग्रेलानुसारेण. 4. 8. ००. त्रिस्पृववृत्तपरिलेखन 5. ८०. विलेखनतो 6. ८. स्फुटोभावुदयोक्‍त Ao Ho ३३ �३३८ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ अध्याय: ८ मध्यप्राप्तिश्व कालश्च छाययैष्यो गतोडपि वा ॥ ३६० ॥ युगल च तयो: कृतप्राणकलान्तरयो: विवरकलाभिः प्राणतुल्यान्रिः 'तैराशि- केन स्फुटगतिद्यमानीय तयोः प्रक्षिपेत । पुनरप्येवंक्ृतस्य चन्द्रस्थ कृत- दृक्कर्मयुगलस्थाकंस्थ च केवलस्य कृतप्राणकलान्तरचरयो*विव रप्राणेः स्फुट* गतिमानीय प्राच्ययोरेवः चन्द्राकंस्फुटयोः प्रक्षिप्य उक्तवदेव तद्विवर- प्राणान्‌ मुहुरानयेतु, यावदविशेषः। अ्विशिष्टः सो5कस्तमयाच्च” चन्द्रो- दयावधिकः कालो भवति। एवं शुक्लपक्षे तदस्तमयकालो5पि वेदितव्यः॥ किन्तु, तत्न चन्द्रे अस्तमयोक्‍तं दृक्‍्कर्मयुगलं कार्यम्‌ । सध्यप्राप्लिकाला- नयनमप्येवमेव कार्यम्‌ू । किन्तु तत्ायनमेव दृक्‍कर्म कार्यमू । तदप्युक्तम्‌ अमुनेव-- बृक्‍क्षेप: काललग्नस्थ क्रान्तिरेव खमध्यगे । क्रान्तिक्षे पदिशोभेंदे धनं साम्ये त्वृणं तदा ॥ (चन्द्रच्छायागणितम्‌, २३) इति। सर्वेत्नापि तत्तदुदृककर्मसंस्क्ृतो ग्रह एव लग्नम्‌"। यदुक्तम्‌-- उदयास्तखमध्येषु लग्नमेवंकृतो ग्रह: ॥ (चन्द्रच्छायागणितम्‌, २४) इति। तत्न कृतप्राणकलान्तरमेव” मध्यलग्नं मध्यकाल:, कृतप्राणकलान्तरचर- मुदयलग्नमुदयकाल: । तदुक्तम्‌-- सध्यलग्नं स्वकाल: स्पात्‌ कृते प्राणकलान्तरे । चर॑ं चोदयलग्नस्थ कुर्यात्‌ कालप्रसिद्धये ॥ इति । मध्यलग्नस्याविशेषणमप्युक्तम्‌- सत्रिभो लग्नकालः स्थात्‌ तत्क्रान्तीन्द्ादिभिमुंहु: । सध्यलग्नं तथा कार्य यावस्निश्चवलतासियात्‌ ॥ (चन्द्रच्छायागणितम्‌, २५) इति। व्याख्या-1. 8. भानीतयो: (wr.) oO 2. ८. कलान्तरस्य चरयोः 3. ८. प्राचीनयोरेव 4. A. Tal for TF 5. ८. भ्रस्तमयः 10 अस्तमयाच्च 6, 8. बलनम्‌ 00 लग्नमू 7. 39. कलान्तरमध्यमेव �एलोक: ३६ ] अ्ष्टमो5्ध्याय: ३३९ अस्तलन्नं तस्याविशेषणमपि!ः-- अस्तलग्नं सचक्रार्ध प्राग्लग्नं, तस्य कालत: । चन्द्रदृवक्षेपकालादि नोत्वा तमविशेषयेत्‌ ॥ (चन्द्रच्छायागणितम्‌, २६३-२७४७) इति। एवंकृतस्य लग्नकालस्य रविकालस्य च यो भेदः स दिवानिशो: काल इति। तदुक्तम्‌-- रविकालस्य तस्यापि भेद: कालो दिवानिशो: ॥ fs (चन्द्रच्छाधागणितम_, २७७) इंति । तत्र खमध्ये रविकालो राशित्रयविरहितः क्ृतप्राणकलान्तरो रविरेव । ततस्तस्य मध्यकालस्थापि' विवरप्राणान्‌ प्राग्वदविशेष्य तम्म्रध्यप्राप्तिकालो5पि साधयितव्य एवं। तथा चन्द्रस्य छायया गतेष्यकालानयनं सिध्यत्येव । तद्यथा--प्रथमं॑ छायावाक्ये: स्वदेशपठितेः चन्द्रस्थ गतगरन्तव्यनाडीरवगम्य seas तत्कालचन्द्रं लग्न॑ च अवगम्य लग्नाकॉन्तरनाडिकाश्चानयेत्‌ ।* ऊहसिद्ध/नाडिकादिगतिसंस्कृतस्य ware wate Tal AAS F प्राणकलान्तरं चरं च विधिवत्‌ कत्वा लग्नकालात्‌ सूर्यकाल॑ विशोध्य शिष्टा गन्तव्यासव:, अन्यथा गतासव:। दिनमानादधिकाश्चेद राशिगत'नाडथादि- कमिति ज्ञेयम्‌ । एवंसिद्धाभिर्गतगन्तव्यनाडी भिस्तत्कालेन्दुमवगम्य gant विधिवत्‌ कृत्वा लग्नं लग्नकालं a aria तस्य रविकालस्थापि भेदतो गतगन्तव्यप्राणानानीय कुत्नचिद्‌ रक्षेत्‌। अ्रथ प्रकारान्तरेणापि गतगन्तव्य- प्राणानानीय तानू पूर्वानीतै सह विश्लेष्य शिष्टस्फुटगतिमानीय तत्काल- चन्द्राकेयोधनमृ्णं च कुर्यात्‌, यदि प्रकारान्तरसमानीता अ्रधिका: स्यु:। अन्यथा पुनऋणधने व्यत्ययतः कार्ये” । एवं गन्तव्यकालविषये ज्ञेयम्‌। गतकालविषये पुनर्व्य॑त्ययेनेदं कर्म असक्ृत्‌ कुर्यात्‌ू, यावदुभयश्ना समानीतयो: Baa: aed FATT | एतत्सर्वममुनेवान्यत्र प्रदर्शितमू-- ब्याख्या--1. ै/.. भ्रस्तलग्नस्याविशेषणमपि 2. C, Hapl. om. after पि 10 कालोषपि, (णा०णा।ए- 3. 8४ ०ा. गम्य ऊहसिद्धं_ 4. ८. 9005 साधयेत्‌ 5. A. véfaanen aafad (wr.) 6. ४. चन्द्रलग्नत्वात्‌ 7. 8. रात्रिगत (छा.) 8. 8. पूर्वमानीते; 9. 0. कक, कार्ये �३४० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे . [ प्रध्याय: ८ [ कुजादीनां कश्ष्योद्यानयनम,] रविवच्चन्द्रकक्ष्याया नेयाउन्येषां हि साम ततः Ul ३६७-॥ शइकुच्छायाकतो युक्‍त्वा स्वकर्णार्थ पदं नयेत्‌ । यास्योदस्मुगुणों नाढया झुज्यान्त्या, विषुवच्छते:/ ॥ $ त्रिज्याध्ताया: स्वकर्णाप्ता हौनान्त्या त्रिज्यया हता । शुज्याप्ता चापिता बाणनतप्राणविधोरमी ॥ त्याज्या मध्याह्नकालात्‌ प्राक्‌, क्षेप्याः प्रत्यग्गतासुभि:? । एभिविश्लिष्यपुर्वास्तानन्तरप्राणभोगत: || नीत्वाकेन्द्रादिक भूय: कुर्यात्‌ कर्मासकृत्‌ तथा । साम्यसिद्धय रवीन्दुभ्यां सिद्धयोः कालयोहंयो: 1 (चन्द्रच्छायागणितम्‌, २८-३१) इति । इदमेव हि प्रकारान्तरेण गतगन्तव्यप्राणानयनम्‌ ॥ तथ्था--अ्रडगुला- त्मिकयोः छायाशइक्वोर्वगगंयोगमूलेन तत्कर्णमानयेत्‌ । श्रथ याम्योदक्‌ स्वक्षिति- ज्यया ऊना सहिता च स्वथुज्यान्त्या नांम । अथ त्विज्यागुणितां विषुवच्छति छायाकर्णेन विभज्य लब्धमन्त्यतो विशोध्य fase fasaat acat स्वच्युज्यया विभज्य लब्धमुस्क्रमज्याभिश्चापीकुर्यात्‌॥ तच्चापकला विधोनंतप्राणा: स्यु:। तान्‌ नतप्राणान्‌ दिनार्धप्राणतो विशोध्य उनन्‍्नतप्राणानानीय पूर्वानीते:ः सह विश्लेषयेत्‌ | तत्र शिष्टस्य स्फुटगतिमानीय चन्द्रार्कयो: कुर्यात्‌ । तत्प्रकारस्तु प्रागेव दशित:। एवंकताभ्यां रवीन्दुभ्यां भूयो5प्येतत्कर्म कुर्यात्‌ु, यावद्‌ द्वयो: कालयो: साम्यमिति । अविशिष्टश्च गतष्यकाल: समीचीन: स्थादिति ॥ ३५०-३६० UI [ कुजादीनां कक्ष्याद्यानयनम्‌ ] अथ कुजादीनां कक्ष्याद्यानयनं दर्शयति--[रविवच्चन्द्रेति 1] मुलम्‌ू--1. B. a7 for ar व्याख्या--1. ८. भूगणो (शा) 2. 98. श्रुती 3. 8. 8, ८. प्रत्यगधासुभि: ॥ But the original text of Candra- cchayaganita 1०405 प्रत्यग्गतासुभि: 4. C, ataaat: (wre) �शलोकौ ३७-३८ ] अष्टमो5ध्याय: ३४१ भेदे समागमादो च लम्बनाथेवमेव हि॥ ३७० ॥ [ बुधशुक्रयो: कक्ष्याआनयनम्‌ ] शीघ्रकर्घकच्यायास्तदवुत्तेन सितज्ञयो: ॥ ३७७ ॥ आप्ता हि स्फुटकर्या स्पात्‌, तद्शाल्लम्बनादि च ॥ ३८१॥ [ बिस्बमानादीनां दृवसास्यपरीक्षणम्‌ ] चक्रांशायड्डिते वृत्ते तन्मव्यासक्तचज्षुपा ॥ ३८७॥ अन्येषां कुजादीनां सा कक्ष्या चन्द्रकक्ष्यातो रविवन्नेया | यर्था-- दशाभ्यस्ता त्रिजोवेन्दो: कक्ष्याव्यासाधंयोजनम्‌ । तच्चन्द्र भगणाभ्यस्तं कुजादेभंगणोद्धुतम्‌! । (तम्त्रसंग्रह:, ४. ८०-६०) इति । ततस्तस्था एवं कक्ष्याया भेदे समागमे युद्धादो च तस्य TET लम्बनमपि ग्रहणोक्तन्यायेनैवावगन्तव्यमिति ॥। ३६७-३७७ ॥ [ बुधशुक्रयो: कक्ष्याद्यानयनम्‌ ] पथ बुधशुक्रयो रपि श्तदानयनायाह - [ शौद्रकर्णघ्नेति । 'सतज्ञयोरक्‍्तवदानीतं॑ कक्ष्याव्यासाधयोजनं स्वशीघ्रकर्णन. निहत्य शीघ्रवृत्तप्रमितस्ववृत्तव्यासारधेन विभजेतू । तत्न लब्धा स्फुटकक्ष्या भवति। अन्येषां तु प्राग्वल्लब्ध कक्ष्याव्यासाध स्वशीघ्रकर्णगुणितं ब्िज्यया' विभक्तमिति विशेष: 1 एवमानीतेन स्फुटकक्ष्याव्यासाधेंन स्वस्वविक्षेपद्वक्षेपादिना' च विधिवत्‌ समानीतेन लम्बनावनत्यादिक सर्व कर्तव्यमिति । तद्विषयं यद्वक्तव्यं तत्सर्वमुक्तमेवेति | ३७०-३८० ॥। [ बिस्वमानादीनां दुक्‍्सास्यपरीक्षणम्‌ ] उक्तरूपस्यास्य दृक्‍्साम्यपरीक्षार्थमाह- [ चक्रांज्षादेति । मूलम्‌ू--1. 9. शक्रांशायंशिते व्याख्या--1, ९. ०॥. यथा 2, For g91%: etc. Tantrasangraha, 4.9a, 7०905 : भानो: स्वभगणो- दधृतम्‌ । 3. C. seat for तत्‌ 4. 8. सितज्ञयोरपि उक्त 5. A. aa for wet (wr.) 6. C. favatat (wr-) 7. B दुक्‍्क्षेपविक्षेपादिना, ९. दुक्‍क्षेपादिना �RR सव्याख्यें तृम्तरसंग्रहे [ भ्रध्याय: ८ HA ग्रहान्तरं बिम्बच्ग्ज्याचापादिक EGTA Ul Ball [ aeatadare: | गोलः कालः क्रिया चापि द्योत्यतेज्त्र मया स्फुटमू ॥ ३६७ ॥ watt? षष्टयुत्तरशतत्रयपरिमितैरड्धितं यद्‌ वृत्तम्‌ । आदिशब्देन तत्कलाभिवा खखषड्घनपरिमिताभि: । तन्मध्ये समासकतचक्षुपषा गोलविदा प्रहान्तरं बिम्वद्‌ग्ज्याचापादिक a eee ज्ञेयम्‌। कथमिति चेत्‌ृ- तद्‌ वृत्तमध्यं चक्षुगोलिसन्निहितं कृत्वा अ्रभीष्टग्रहद्ययस्फुटपरिधिक यथा भवति तथा at तस्मिन्नभीष्टग्रहान्तरालपरिधिभागे यावन्तोंडशा: कला वा सम्भवन्ति* तावदेव तयोबिम्बान्तरम्‌ । एवं तत्तद्विम्बमानं दृग्ज्याचापादिकमपि स्फुटमेव विज्ञातू शक्‍्यमिति ॥ ३८४७-३९० ॥॥ | प्रन्थोपसंहारः ] इदानीमुक्तरूपं प्रकरणविशेषमुपसंहरन्‌ अ्रस्य सर्वेव्यापितां दर्शयति-- [गोल: काल इति |] श्यद्यप्यस्मिन्‌' गणितविशेष एवं सम्यक्‌ प्रदर्शित, तथाप्यस्थ समीचीनां युक्तिपदवीमपहनुवानेन मया ate गणितगम्यक्षेत्रविशेष:, कालक्रिया च ततू- परिच्छेदिका' स्पष्टतरमेव” प्रकाशिते' स्थाताम्‌। नस्वन्यप्रदर्शनेन अन्यस्या प्रकाशनं कथमित्यत आह- लक्ष्मीशनिहित''ध्यानेरिति | यत; परममजूलदेवता- लीलावलोकनवशंबवदे भगवति भवतानुग्रहपरे लक्ष्मीनारायणाख्ये” निहित ध्यान व्याख्या-1. 8. शत्रांश: (शा) 2. 8. वा भवन्ति 3. 89. यद्यस्मिन्‌ 4. 0. 8003, प्रबन्धे 5. B.axfit for gaat 6. ८. 8005. स्फुर्ट 7. C.adds, atert 8. ८. प्रकाइ्यते 9, Baad: 10. B. Hapl om, after fafect to fafgd, next line. 11. a . adds fafgaeart; 12. 0. 805 आवेशितं �asta: vo ] अष्टमो5्ध्याय: ३४३ लक्ष्मीशनिहितध्यानैरिष्टं से हि लम्यते ॥ ४० ॥ [ इति तन्त्रसंग्रहे शृङ्गोन्नतिप्रकरणं नाम अष्टमोऽध्यायः ॥ ] प्रत्ययैकतानता येषां तैः । इष्टं सब॑ fant wees एवं । हि इत्यनेन प्रकरण-* समाप्तिसमयाहगंणश्च. दर्शितो. 'लक्ष्मीशनिहितध्यानै/ (16,80,553) इत्यक्षरसडख्यया इतिः ॥ ३९०७-४० ॥ इति तन्त्रसंप्रहस्थ क्रियाकलापं ऋमेण संगृह्य । रचिते तद्व्याख्याने पूर्णोउभूद्‌ अष्टमोडध्याय: ।। ॥ इति तन्त्रसंग्रहे सव्याख्याने अष्टमोऽध्यायः ॥ ---- व्याल्या--1, C. adds : अ्तएवं तदावेशलब्धतादात्म्यैरभीष्टट: wate ara इत्यनेन प्रात्मना क्रियमाणस्थ प्रबन्धस्यथ गौरवातिशयश्ञालितां प्रदशेयता परमात्मन्यौद्धत्यं च परिहरति । 2, छ, प्रकर्षण (ज्ा.); ९. प्रकारेण (छा) 3. 0. 2108 स्वेमवदातम्‌ 4, A. adds: amrct: waaay) C. om. this colophon, but adds: ated BaH 1 One of the mss. of C has the scribal verse giving the date of its transcription as Kali 18,03,25 in A.D. 1836 : “कामारिलीनहुत्के'न कलितेन गुरून्मया । तन्त्रसंग्रह्टीका तु लिखिता शोध्यतां बुधैः॥ </poem> == स्रोतः == *[https://archive.org/details/TantraSangrahaOfNilakantha/mode/2up तन्त्रसंग्रहः युक्तिदीपिका-लघुविवृत्याख्य-व्याख्याहयोपेतः] == ध्यातव्यं == ;इदं यन्त्रेण ORC कृतः । अतः त्रुटिपूर्णः अस्ति। अस्य शोधनं करणीयम् । 6mgm4g8wkqb7io8ydr3eten6yhilyiv 418710 418709 2026-10-04T04:57:00Z अनुनाद सिंह 1115 418710 wikitext text/x-wiki ;तन्त्रसंग्रह: ;युक्तिदीपिका-लघुविवृत्याख्य-व्याख्याहयोपेतः ;नीलकण्ठसोमयाजिविरचितः == अथ प्रथमोऽध्यायः == <poem> [ मङ्गलाचरणम्‌ ] हे विष्णो निहितं कृत्स्नं जगत् त्वय्येव कारणे । ज्योतिषां ज्योतिषे तस्मै नमो नारायणाय ते ॥ १ ॥ तन्त्रसंग्रहस्य पद्यव्याख्या अथ ग्रथमोऽध्यायः [ मङ्गलाचरणम्‌ ] कारणभूतो जगतां वारणवदनः स विजयतां देवः । भक्तजनप्रत्यूहप्रशमनपटुच रितसवं स्वः ॥ १ ॥ कफरकमलकलितपुस्तकवराभयाक्षसत्रज विशुद्धाड्रीम्‌ । मोलिलसच्चन्द्रकलां त्रिलोचनां? भारतीं बन्दे ॥ २ ॥ यत्‌ तन्त्रसंग्रहूं नाम पूर्वे: प्रकरण कृतम्‌ । हितायाल्पधियां तस्य पद्येव्याख्या विलिख्यते ॥ ३ ॥ हे विष्णो इति (. 1)१-.. मृत्तिकायां यथा भाति कृत्स्नं कुम्भघटादिकम्‌ । नारायणे तथा भाति जगदेतच्चराचरम्‌ ॥ ४ ॥ जगत्कारणता तस्य निविवादा स्थिता तत: 1 ज्योतिष्ट्वं ज्योतिषां तस्य ज्ञेया भगवदुक्तितः ॥ ५ ॥ ४ ट्वे ऊ ष me ig x *Com. Mss. used: A. R. No. 2505 of the GOML, Madras ; B. No. C-1375, C. No. 16932-B, and D. No. 586-E of the KUORIML, Tvandrum. SEN—1. ८. 0. बराभयात्मग्रज॑ (0. 'बूज).. 2, 0. 09, बिलोचनां 3. C. adds eft qateito � २ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ धयदादित्यग॒तं तेजो जगव्‌ भासयतेःखिलस्‌ । यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नो तत्तेजो विद्धि सामकम्‌ ७४ ६ ॥ (भगवद्गीता, १५. २) इति यत्‌ किल गीतायासुक्‍तं भगवता स्वयम्‌ । नारायणाख्यया नास्न:! सहस्रमुपलक्षितम्‌ ॥ ७ ॥ ततो नामसहस्नेण तस्योकत्या कीत्यंमानता । कायवाइसनसानां यः परमेश्वरगोचर: ॥ ८॥ प्रह्मीभावो नमस्कारशब्दार्भ: सर्वविन्मतः । सर्वानुप्राहके विश्वोत्कृष्टे युक्त: स तादृशः ॥ ६ ॥ अतस्तादूइनमस्कारात्‌ सिद्धचेत्‌ सर्व यथेप्सितम्‌ । शास्त्राणां मड्भ लादीनां प्रथमानत्वमिष्यते । तथा प्रकृष्टव्याख्यातृश्रोतुलाभश्च जायते ॥ १० ॥ [ गणितप्रयोजनम्‌ ] श्रुतिचोदितकर्माड्ध भूतकालावबोधिनः । शास्त्रस्पास्थ तदड्भूस्य कालज्ञानं प्रयोजनम्‌ ॥ ११ ॥ [ कालपरिच्छेद: ] कालो यत: परिच्छेद्यो ज्योतिश्चक्रे प्रहभ्रमात्‌ । भचक्रसर्प्तावशांशे: चन्द्रचारा/दजादित: ॥ १२ ॥ अश्विन्यादीनि भानि स्युस्तत्न तत्प्रसिताकंतः । त्रिशांशे चन्द्रचारेण तिथय: प्रतिपन्मुखाः ॥ १३ ॥ तत्तदंशेषु तद्विम्बधनसध्यप्रवेशतः । तन्निगंमाच्च नक्षत्रतिथ्याच्वन्तो प्रकीतितों ॥ पं ॥ एवमन्येडपि" कालांशा वेद्या श्रसवशात्‌ तयो: । स्वदेशे प्रतिपच्छेदो भग्रहोन्नननादिना ॥ १५ ॥ व्याख्या--1, 39. 10. नाम 2, 9. प्रथम नत्वमिष्यते 3. 9. यथा 4. D. om. Ait 5. 7. प्रतिमाकंतः 6. ८. प्रहमन्येडपि �श्लोक: १ ] प्रथमोड्ध्यायः ३ व्यवस्थिता गतिस्तेषां निजवृत्तेषु सर्वदा। वृत्तान्तरेण श्रमिता भिन्नरूपानुभूयते ॥ १६ ॥ भूयोदर्शनतस्तर्कानु!विद्धात्‌ तह्विनिश्चय: । बुधैरीषत्करों गोलयुक्तिविज्धि रसंशयम्‌ ॥ १७ ॥ गणिताधीनविज्ञाना भगोलप्रप्िता गति: । त्रेराशिकोपपत्त्याथ प्रह्मणां क्षेत्रकल्पनात्‌ ॥ १८ ॥ [ शास्त्रप्रयोजनम ] उपायभूतं गणितं शास्त्रेण प्रतिपाणते । गणिते प्रतिपाद्येत mea’ च प्रतिपादके ॥ १९॥ सम्बन्धो5प्यनयोवेंद्रः स तथाभावलक्षण: । गणितप्रहभुकत्यो रप्युपायोपेयलक्षण: ॥ Yo Ut प्रहभुक्तिपरिच्छिन्:* कालभेदों भवेद्‌ यतः । श्रौतकालपरिच्छेदः शास्त्रस्यास्य प्रयोजनम्‌ ॥ २१ ॥ [ ज्ञास्त्राध्ययनम्‌ ] “अवश्यमेतच्छोतव्यमध्येयं च द्विजातिभि: । वेदार्थस्य विचारो5त्र यतः साज्भी विधीयते ॥॥ २२ ॥ रहस्यमेतद्वेवानां न देयं यस्य कस्यचित्‌ । सुपरीक्षितशिष्याय दातव्यं ज्ञानमृत्तमम्‌” ॥ २३ ॥ इत्येतत्‌ सूर्यसिद्धान्तवचो नात्र विदद्धचते । गुणिनामेव नान्येषां विप्राणामधिकारत: ॥ २४ ॥ तत्र शिष्यपरीक्षार्थ गुरुरेव नियुज्यते । शिष्यस्यास्य नियोज्यत्वात्‌ तदुक्तिन॑ विरुद्धयते ॥ २५ ॥ प्रतिपत्तुहि' दोषेण श्ञास्त्रानर्थक्य कीर्तनात्‌ । तादृशामिह सर्वत्र प्रसिद्धापधिकारिता ॥ २६ ॥ इति ॥॥ व्यास्या--1. 6. दरशनतस्त्वर्कानु 2. 1). प्रतिपादे तच्छास्त्रे 3, 8. 7. परिच्छिन्नं 4. D. About 4 cm. of the recto of the folio broken off, causing the loss of three letters each in the five lines in the-folio. 5. C.D, sfaafafg (D. safe) �सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ भ्रध्याय: १ [ सावननक्षत्रदिनमानम्‌ ] रवेः प्रत्यग्भ्रम॑ प्राहुः सावनाख्य॑ दिन नुणाम्‌ | आउंमक्षअमं तद्॒त्‌, ज्योतिषां प्रेरो मरुत्‌ ॥ २॥ अमण पूर्यते तस्य नाडीषष्टया BEAT | विनाडिकापि पष्टयेशो नाडया गुर्वच्च॒र॑ ततः ॥ ३ ॥ ¢ ९ ¢ प्राणो गुवक्षराणां स्थाद्‌ दशक चक्रपयये । खखषड्घनतुल्यास्ते वायु! समजवों यतः ॥ ४ ॥ [ कालस्वरूपस्‌ ] रवेः प्रत्यग्भ्रममित्यादि! (1. 2-13)-- [ भगोलभ्रमणम्‌ ] प्रत्यहं श्रम प्रत्यह्मुखं वृष्ट छ्यचारिणाम्‌। परतो5थ स्वतस्तेषां प्राइमुखं चानुमीयते ॥ You भगोलं श्रामयेन्नित्यं प्रत्यक्‌ प्रवहमारुत:” । तद्शादेव तत्स्थानि ग्रहर्क्षाणि मुहुममुहु: ॥ २८ ॥ अत: प्रत्यड्मुखं तेषां ध्रमणं परतो मतम्‌ । ज्योतिश्चक्रे यदा येन नक्षत्रेण युतो प्रह: ॥ २९ ॥ कालान्तरे पुनस्तस्मात्‌ संयुक्तोडन्येन दृश्यते । नक्षत्राणि स्थिराण्येव स्वप्रदेशेषु तु स्वतः ॥ ३० ॥ न कदाचित्‌ क्वचिद्यान्ति स्वदेशाद गत्यभावत: । प्रदेशान्तरसंयोगो नोपपन्नोउप्यगच्छृत: ॥ ३१ ॥। ततः प्रतोच्यनक्षत्रात्‌ प्राच्यनक्षत्रयोगत: । प्रत्यहं प्राडमुखी भुक्तिग्रंहाणामनुमीयते ॥ ३२ ।॥। भिन्ना प्रतिक्षणं चासो भगोलावयवेमिता । भगोलमध्यवर्तिन्यां भूमो द्रष्ट्रवस्थितेः ॥ ३३ ।॥। qaq— 1. व्याख्या --1. 3. B. omits the line. C. adds “मूलइल्ो ०! 2. ४. मारुतम्‌ #&, स्थितै:; ९. रपि स्थितेः �श्लोक: ५ ] प्रथमोष्ष्याय: [ चान्द्रमास: ] पूर्व पक्तः शशाइस्य विश्रकर्षों वेः स्मृतः । सन्निकर्षोउपरः पक्षः सितवद्धिक्षयी ययो! ॥ ५ ॥ ततोःन्त्यफलभिन्नस्वकेन्द्रे वृत्ते च तब्गते:! । प्रत्यहं भिन्नरूपेण प्राग्ध्रमेण समन्वितम्‌ ॥ ३४ ॥ प्रत्यड्मुख तद्ध्रमर्ण प्रत्यावृत्ति विभिद्यते ॥ ३५ ॥ [ सावन-नाक्षत्र-दिनमानम्‌ ] रवे: प्रत्यग्भ्रमेणात्र प्रमितं सावन दिनम्‌ । दिनव्यक्तिषु सर्वातु भिन्चकालतया मिथ: ॥ ३६॥ दुष्करेवानुपातेन मध्यभृक्ति रहगंणात्‌ । तुल्यकालंस्तु? नाक्षत्रेयंद्रेषा सुकरा भवेत्‌ ॥॥ ३७ ॥॥ तदर्थमिह नाक्षत्र/दिनमानं प्रदर्शितम्‌ । “तन्वर्कभगर्णयुक्तादकंसावनवासरात्‌ ॥ ३८ ॥ दिनान्याकक्षाणि तेभ्योडकंभगणास्तेश्च सावनेः । दिनानयाक्षाणि कल्प्यानीत्यन्योन्याअश्रयता भवेत्‌ ॥ ३९ ॥ नव गताकंभगणहीनाक्षदिनसज्चय: । यातसावनतुल्यो5त्न कल्पनीयो5पवरतंनात्‌ 11 ४० ॥ अतो युगाक्षे दिवसा युगार्कभगणोनिता:* । युगसावनतुल्यास्ते कल्प्या येन सजातिता । ग्रहाणां सध्यभुक्तिर्वा कतंव्या मध्यसावने: ॥ ४१ ॥ [ सौर-चान्द्रू-सानम्‌ ] अतीतकालसाध्यास्ते” कालो नानाविधश्च सः । तथाहि वत्सर: सौरो मासश्चान्द्रो5य सावनम्‌ ॥ ४२ ॥। व्याख्या--1, ४. गते ; C. mat 2. 7. बुद्धि: /ण मुक्ति: 3. 9. कालेषु 4. 9. नक्षत्र 5. 28. सम्पर्क; 8. न त्व्क 6. 8. हीनाके 7. A.B, gare 8. ४. 8. 0. भगणोनित: 9. A. age; D. Broken. �सव्याख्ये TAI [ अध्याय: १ मासस्ताभ्यां मतशान्द्रस्त्रिशत्तिथ्यात्मकः स च | [ सौरमासः ] सौरो5ब्दो” भास्करस्यैव ज्योतिश्रक्रपरिश्रमः ॥ ६ ॥ मासस्तु राशिभोगः' स्यादयने चापि तद्गती'। [ अधिमासः ] त्रयोदशस्य चैत्रादिद्वादशानामियं भिदा ॥ ७ ॥ दिनमेतेस्त्रिभिः साध्य: सावनो द्युगणो गतः । अतीतानां च गणना तेषां नातीव दुष्करा ॥ ड३ ॥ तथाहि मासश्चान्द्रोधसो प्रत्यक्षेणोपलभ्यते । चित्रानक्षत्रयुक्तस्य पूर्णन्दोनिशि दर्शनात्‌ ॥ ४४ ॥ चैत्रमासो विशाखाद्वेंशाखाद्यास्तथा युते: । सासाश्चेत्रादयश्चान्द्राः सोरेमेंघादिभि: समा: ॥ ४५ ।। [ अधिमासः ] यस्त्वलक्ष्माः बहिष्कार्य: स चान्द्रोउसौ त्रयोदश । संबद्धा: स्वोचित: सौरंइ्चान्द्राश्चेत्रादयस्तत: ॥ ४६ ॥। न्यूनत्वात्‌ सर्वचान्द्राणां सोरेभ्यो विप्रकृष्टतामर । त्रयोदर्श परिहरेद्‌ योग्य: सौरान्वयप्रद: ॥ ४७ ॥ अतो नियतसड्करान्तिगर्भेत्वं लक्षणं कृतम्‌ । चेत्रादीनामसइकरान्तिस्त्वधिमासो5पि लक्षित: ॥। ४८ ॥ मेषादेकैक्सड्क्रान्तिगर्भाश्वेत्राववस्तत: । असड-क्रमो5धिमासो5पि स्यादंहस्पत्यवाधित: ॥ ४९ ॥ [ संसर्पाहस्पती ] कबलीकृतसडऋन्तियुगलों5ह स्पतियंदा । तदा तत्पाश्व॑यो: स्पातामुभो चान्द्रावसड-क्रमो ॥ ५० ॥ qaa— 1. व्याख्या+-1. B. a: for Aa: 2. 9. सौराब्दो 8. राशिभागः 4. A. aaafa: C. aa for Far 2. 8. यस्त्वलक्ष्या ८. सोरेम्योउतिप्रकृष्टताम्‌ �श्लोक: ८ ] प्रथमौष्ध्याय: मेषाधेकैकरा शिस्फुटगतिदिन ऋ त्सक्क्रमै कैक गर्भा- श्न्द्राश्चेत्रादिमासा इह न यदुदरे सद्क्रमः सोडघिमासः । संसर्पः स्यात्‌, स चांहस्पतिरुपरि यदि ग्रस्तसडूक्रान्तियुग्म- स्तो चाब्दस्व॑ड्रभूती सह सुचिरभवी सो5धिमासो5त्र पश्चात्‌ ॥८॥ तयोः पूर्वोह्त्र! संसर्प उत्तरस्त्वधिमासक: । संसर्पाहस्पती वर्षत्वेड5ज्धू भूतो, न चाधिक: ॥। ५१ ॥ तथाहि संसर्पाख्यो5्यं चेत्नादिषु यदृध्वंग: । चेत्राद्यनुप्रविष्टोडसो ऊध्वंसड:क्रमगर्भवत्‌ ॥ ५२ ॥ तदृध्व॑सडःक्रमयुतास्ततो 5प्यूथ्वोध्ब॑ वत्‌ स्थिताः । तत: संसर्पतो यावदंहस्पति भवन्ति ये ॥ ५३ ॥ असइकान्त्यन्यसंक्रान्तिसंक्रान्तिद्वितयाश्षिता: । तेषां चेन्नाविशेषत्व मब्दत्वंड्भतया स्थितम्‌ ॥ ४४ ॥ असडःक्रमस्तृध्वंगतो नोपयाति तदद्भाताम्‌” । यदि,वा सोध्व॑मासेन संयुक्तोडसो त्रयोदशः॥ ५४५ ॥॥ दिनषष्दयात्मकं मास तयुक्‍त॑- व्यवहारयेत्‌ । त्रयोदशभिरेवाब्दमारसयद्वा तदन्वितम्‌ ॥ ५६ ॥ [ चान्द्रमासः | अकेंन्द्रो भिश्चकक्ष्यावस्थितयो रपि सबंदा ! शएकस्यासिव कक्ष्यायां लक्ष्ययो रकंतो विधोः ॥। ५७ it बर्धंते विप्रकर्षण शोक्ल्य काष्ण्यं च सचन्चिधे: । शुक्लकृष्णो ततः पक्षो स्यातां पूर्वापरो च तो ॥ ५८ ॥ पक्षद्ययसमारब्धश्चान्द्रमास: प्रकीतित: । चन्द्रबिम्बविकाराणां सर्वेषां तत्र सम्भवात्‌*" | ५९ ॥ व्याख्या--1, 1). यूव॑त्र 2. 8. स्पत्ति: 3. 6. स्पतिवंषत्वेज्भ ; 0. वर्षत्वाज्ु 4. 0. युता ततो ~ A. संसपंको; 3. संसर्पयो 6. ८. मेषात्‌ चंत्रादि; 1). 071. शेषत्व 7. 8. तदखजु तेः 8. ८. रक्षयो 9. D.om, meat 10, 8. सम्भवेत्‌ �संव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ पअ्रध्याय:ः १ अकेन्द्रोः स्फुटतः' सिद्धास्त्रयो मासा मलिम्लुचाः' । इति च ब्रह्मसिद्धान्ते मलमासास्त्रयः waar: ls Ul द्वाम्यां द्वाम्पां वसन्‍्तादिमंध्वादिभ्यामृतुः स्मृतः । मध्वादिभिस्तपस्यान्तैव्ष द्वादशमिः स्मृतम्‌ ॥ १० ॥ त्रयोदशभिरप्येक॑ वर्ष स्थादधिमासके । स्वोत्तेणाधिमासस्य सम्बन्धो मुनिभिः स्वृतः ॥ ११ ॥ भानुना लड्डितो मासो aad: सर्वकमंसु । पष्टिमिर्दिवसमासः कथितो बादरायणै: ॥ १२॥ इति केषुचिदब्देषु सन्ति मासास्त्रयोदश | aaa चतुयागादिष्वयमेव' त्रयोदश ॥ १३ ॥ [ वर्षमासदिनलक्षणानि ] अयनहयसंवेद्य: सोर: संवत्सरः स्फुटम्‌ । अस्तंगते रवेबिस्बे चित्रानक्षत्रसंयुतात्‌ ॥ ६० ॥ 'पूर्णन्द्वो रुदयाद्‌ यद्वा चेत्नो5ब्दादि: प्रकीतित:? । यत:कुतश्चित्नक्षत्राद्‌ यहा राकेन्दुरसंयुतात्‌ ॥ ६२ ॥ रवे: प्रत्यग्श्रमेणंव प्रमितं सावन दिनम्‌ । वर्षमासदिनात्मात: कालो ज्ञेय: स्वलक्षण : ॥ ६३ ॥ [ प्रहपयेया: ] दिव्यं दिनमित्यादि! (1. 14-22)-- [ संख्याविन्यास: | ये यत्संख्या: प्रतीयन्ते पदार्था लोकशास्त्रयों: । तेषां संख्यावतां संख्याप्रतोत्यनुपपत्तित: ॥॥ ६४ ॥ सूलमू-- 1. A. B. wargegea: 2. A. afarqa: 3, 8, ८ 1.2.5.6 यागेयं मास एवं (8. यागेय) 4. A, om its the line haplographically. eqremt—1l. /. 8. ८. सुर्यन्द्रोः 2, 8. ८. 7). प्रतीयताम्‌ 3, (0. 2005 : मूलइलो ० 4. A.at 5. A.C, deat: �एशलोका: १४-१८ ] प्रथमोव्ध्याय: [ विव्यदिनादि: ] दिव्यं दिन॑ तु सोरो5ब्दः', पितृणां मास ऐन्द्वः । सर्वेषां वत्सरोडहां स्थात्‌ पष्ट्युत्तरशतत्रयम्‌ ॥ १४॥ [ प्रहादीनां युगपयंया: | दिव्याब्दानां सहस्राणि द्वादशैक॑ चतुयुगम्‌। ख्यस्य प्ययास्तस्मादयुतप्नरदार्णवाः ॥ १४ ॥ खाबिदेवेषुसप्तादिशराश्चेन्दोः, कुजरस्प तु । वेदाब्वाहिरसाझ्ा श्विकरा, ज्ञस्य स्वपयंया। ॥ १६ UI नागवेदनभःसप्तरामाछूसवरभूमयः । व्योमाष्टरूपवेद्यज्पावकाश् बृहरपतेः ॥ १७ ॥ WFAA TTT: | भारकराज्रसेन्द्राश्व शनेः, शश्युच्चपातयोः ॥ La मुख्याथंबाधे संख्येव कथ्यते गुणबृत्तित: । अथंभूतादिभिस्तद्व॒त्संच्या च्छन्दोविधायित्ति: ॥ gy ut संख्या प्रत्याय्यते शब्दंन भः शुन्यार्थंथाचकरम्‌ ॥ ६६ ॥ [ ग्रहादीनां युगपर्यया: | त० स०-.२ तस्मातू-- खाश्विदेवेषुसप्तादरिशराश्चन्द्वस्य पर्ययाः । वेदाड्भाहिरसाडू।श्विकरा भूमिसुतस्य ते | ६७ ॥ बुधस्य नागवेदाध्रशेलासन्यडूस्वरेन्दब: । स्वकेन्द्राफ्रान्त मध्याकंकक्ष्यावृत्तमितं तु तत्‌ ॥ ६८ ॥ बुधमागंबयोर्वृत्तं शेप्नचनीचोच्चवृत्तताम्‌ । याति तस्मिन्‌ स्वगत्येव चरतो बुधशुक्रयों: ॥ ६९ ॥ भमूलमू-- 1, &. ४, सौराब्द: व्यास्या--1, A. B.D. स्वकेन्द्रार्कान्त 2. ४. को$स्मिनू ; C. केइश्मिन्‌ �१० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ नेत्रार्काष्टाहिवेदाश्व खखरामरदाश्विनः । [ gh araafeaarfa: | खखात्ञात्यष्टिगोसप्तस्ररेषशशिनो युगे ।| १६ ॥ सावना दिवसाश्चार्ता मार्ताण्डभगणाधिकाः । अधिमासाः सनेत्राग्निरामनन्देषुभूमयः ॥ २० ॥ अयुतध्नाब्धिवस्वेकशरा मासा रवेः स्पृताः खब्योमेन्दुयमाष्टाअतत्ततुल्यास्तिथिक्षया! ॥ २१॥ खखपण्णवगोनन्दनेत्रशन्यरसेन्दवः । तिथय), चान्द्रमासाः स्युः सर्यन्दु मगणान्तरम्‌ ॥ २२ ॥ युगोत्याः पर्ययास्त्वेते तत्‌ स्वशब्देन दशितम्‌ । व्योमाष्टरूपवेदाज़र पावकाश्च बृहस्पतेः ॥ ७० ॥ अष्टाडू दरुनेत्राश्विखादयो FTAA: | भास्कराड् रसेन्द्राश्व शनेस्तु युगपर्यया: ॥ ७१ ॥ शश्युच्चपर्यया नेत्रार्काष्ठो बेदा! युगोदिता: । पातस्य पर्ययास्तत्र खखरामरदाश्विनः ॥ ७२ ॥ [ gaat | आर्क्षा:? खखेबुसप्ताग्निनेत्राश्ब्यष्टेबुभूसय: । mariage a ETS ध्रमणं भुव:।॥ ७३ ॥ [ थ्रुगे सावनदिवसादि: ] रव्यादेरदया: स्वस्वभगणोनाक्षेपर्य या: । खजाक्षात्यष्टिगोसप्तस्वरेषुशशिनों युगे ॥ oe सावना दिवसाश्चार्क्षा मार्ताण्डभगणाधिका। | दादशघ्ताश्च रव्यब्दा रविमासा: प्रकोतिता: ॥ ७५ ॥ अयुतध्नाब्धिवस्वेकशरास्ते A MAT: | चान्द्रा सासाश्च सूर्येन्द्रो गणान्तरतो युगे ॥ ७६ ॥ व्याख्या--1. 3. 6. नेत्राष्टाकवेदा; छे. ८. नेत्रार्काष्टेदा. 2. 8. भ्राक्ष; 8. श्राक्षें: A, ants 4. ८. चान्द्रमासाइच �श्लोकाः १४-१८ ] प्रथमोड्ध्याय: ११ किड्च-- ते चात्र नेत्नहुतभुग्देवाम्बुधिगुणेषवः । मासानां सौरचान्द्राणां विशेष त्स्वधिमासक: ॥ ७७ ॥ युगोदिताः खनेत्राग्निरामनन्देषुभूसय: । चान्द्रसावनयोभेंदा दिनयोरवसो->्भूवः ॥ ७८ ॥ खब्योमेन्दुयमाष्टाश्रतत्त्वतुल्पास्तिथिक्षया: । खखषण्णवगोनन्दनेत्रशुन्यरसेन्दव: । तिथयः स्थुयुंगे चान्द्रमासास्त्रिशद्‌गुणास्तु ते ॥ ७९ ॥ इति।, [ प्रहयुगानि ग्रहसासान्ययुगं च ] ग्रहाणां प्राइमुखी भुक्ति: स्वव्यापारकृतोदिता । दृक्संवादविशुद्धासों गूह्मते गोलवित्तसे: ॥ ८० ॥ यत्कृतो निखिल: कालो वर्षमासदिनादिक: । प्रहभुक्ति विना यस्मान्त कालो जातु जायते ॥ 5१ ॥ तथा कृत्स्नस्थ कालस्य व्याप्तिस्तदवगस्यते । ग्रहाणां यत्र सर्वेषां भुक्तिभंगणरूपिणी ॥८२ ॥ सावने ुंगणेव्याप्ता। निरंशत्वेन तद्युगम्‌ । तावृशानि युगानि स्युरन्तरा सुबहुनि चेत्‌ ॥ ८३ ॥ पूर्वाचार्यानुरोधेन तावृशं कथित युगम्‌ । अत्रान्तरा बहुनि स्यु: कुजादीनां युगानि हि ॥ ८४ ॥ रसाव्रिबाणा भगणा नियता रविसावने: । नवाष्टज्वलनाकाशमुच्छनाप्रमिते रवे: ॥ ८५ ॥ चन्द्रस्यापि षडड्भतुंशेलाष्टद्विरदाश्विभि: । नियता: स्यु: शराद्रचष्टबाणाडूष्टाहिभूधरा: ॥ ८६ ॥ नियता भगणा: कौजा भूपाश्व्यव्ध्यद्रिसायका: । बाणाद्रिपुष्कराड्ूद्िवेदाब्ध्य डूहुताशने: ॥ ८७ ॥ बुधस्य वेदबाणाद्रिवेदाडू/णंवभूमिति: । बाणार्कहुतभुडनन्दशक्व री विश्वसस्मिता: ॥ ८८ ॥ व्याख्या--.1. 10. विश्लेष 2. C. aan for aat 10. सागण 4, 8. 8. न्यासा « भूरय: A.C. aargima: (C. “य); 8. वेदाद्धुा-847-प �१२ सब्याख्ये तन्‍्त्नसंग्रहे [ प्रध्याय: १ गुरोरड्धाध्ननेत्राहिभूमिभिनियता गणे: । शरबिवसुबाणाडूनागस्तस्बेरमाद्रयः ॥ ८९ ॥ सगणंनंन्‍्दवस्थेकशरवस्वियुभिर्भगो: । बार्णाकपुष्कराडु व्धिरपवह्िनिशाकरा: ।। ९० ॥ नियता भगणमनिगुंणेष्वद्धरसार्निभि:! । बाणाद्रिपुष्कराडू।द्रिवेदाब्ध्यदूहुताइना: ॥ ९१ ॥ रूपाश्रखाब्धयस्‌ तौड़ा भगणा नियता दिनेः*। खेष्बद्रिहुतभुग्वद्धिनन्दाब्दे रकंसाबनेः* )। ९२ ॥ पातस्य हुतभुग्दन्त/यमला नियता दिने:। शरधिभूमिनन्दाद्रिमहीधरशरेन्दुभि: ॥। ९३ ॥। शराद्िसुरनन्दाकक रसाश्राग्नीन्दवो5धिका: । तिथयो दस्नरासग्निपुष्कराब्धिगुणेषवः ॥ ६४ ॥ तिथिक्षयाश्च सप्ताध्तरसाग्निवसवो दिने: । तत्त्वाश्वाडुशु नित्राक्षनियता रविसावने: ॥ ६५ ॥ सन्तीत्यं भगणाद: स्वैनियता रविसावनाः । निरंशत्वं तु सर्वेधा युगपद्‌ यत्र तद्‌ TT use इति चेत्‌ तादृशान्यत्र सन्त्येव सुबहुन्यपि । पूर्वाचार्यानुरोधेन॑वोक्तमेतादृ्श यूगम्‌ ॥ ९७ ॥ गतिभेदेषभ्यूपगते तस्मिन्नेव यूगे तत: । भगणा एव केबांचित्‌ ग्रहाणां परिवर्तिताः 1 ९८ ॥ संस्कारच्छद्यनेवान्ये यथा मध्ये न्‍्यधुभिवास्‌* । सावमो द्यगणो भास्क रोक्‍्त एव प्रवशित: ॥९९॥ [ अश्रधिकावमयुक्ति: ] अधिकावमयोरुक्तियंदेषा युगनिष्ठयो: । न परं घूगणार्थं सा किन्त्वकेन्द्री: स्वमध्यमें ।.१००॥ व्याख्या -- 1. | 9 ७ # 10. रसादिभि: 2. 9. गण: फ, नन्दारकेरक॑ सावन: 28 पातभूस्यनभूर्दन्‍्त:; 8. पातस्व॒ ह॒तभूदन्त A.B. ata SG 8. न्युदुभिदाम्‌ ; 8. न्यपुभिदाम्‌ ; ८. व्यपुभिदाम्‌ ; ७. यधुभिदाम्‌ A. at �श्लोका: १४-१८ ] प्रथमोड्ध्याय; १३ आाचारयसम्मतान्‌-सार्गभेदान्‌ दर्शयितु स्फुटम्‌ । प्रहा: सर्वे यथासिद्धविवादं ग्रहान्तरात्‌ ॥ १०१ ॥ अधिकावमयो: शेषात्‌ तदत्‌ सावयवादपि । यद्वा चास्त्रमसा मासा: सूर्यन्द्रोभंगणान्तरम्‌ ।। १०२ ।॥ सुर्यातिरिक्तेन्दुगतिश्चान्द्र: कालो भवेद्‌ यत: । तथाहि बृत्तमार्गेण श्राम्यतोग्रंहयोहंयो: ॥ १०३ ॥ भगणान्तरत: स्वल्पा नल्पश्ुक्त्योयुतिभंवेत्‌ । स्वल्पभुक्त्यतिरिक्तान्यगत्या योगस्तयोस्तत: ॥ १०४ ॥ चान्द्रा मासाश्च' सूर्येन्द्रीयोंगा एवं युगो.डूवा: । पर्ययान्तरतोकेन्द्रोश्चान्द्रमासा भवन्त्यतः ॥ १०५ ॥ अधिका: सौरमासेभ्यश्चान्द्रा: स्युरधिमासकाः । सोरमासाइच' ते द्वावज्ञाध्यस्ता: सुयवत्सरा: ॥ १०६ ॥ सुर्य पर्ययतुल्यास्ते तदूनाच्चन्द्र पययात्‌ । द्वादशध्नाकंभगणे त्यक्ते स्थादधिमासक: ।। १०७॥ अतो5घिकसमानीत॑ मध्यमं ग्रहमध्यवत्‌ । व्रयोदशध्नेःकंमध्ये क्षिपेच्चन्द्रस्य सिंद्धये । १०८॥ त्यक्ते४स्मिंश्चन्द्रमध्याद्‌ वा त्रयोदशहृतो* रवि: । अधिवत्सरशश्यब्दनोतयोरवाय मध्ययो:० ॥ १०९ ॥ विश्लेषो वार्कमध्यस्य दयोप्रेंदोउकंपरयंय: । यथा भेदो5धिमासः स्थास्मासयो: सौरचास्द्रयो: ॥ ११० ॥ सोरचास्त्ाब्दयोस्तद्वद्‌ विशेषो&“प्यधिवत्सर: । त्रयोदशहते5कंस्थ पर्यये चन्द्रपयंयात्‌ ॥ १११ ॥ त्यक्ते सत्यधिमासानामुत्पत्ति: प्राक्‌ प्रदर्शिता । शश्यब्दस्तत्र रव्यब्दावधिकाब्दाधिको भवेत्‌ ॥ ११२ ॥ चान्त्रमासा सौरमासादधिमासाधिका यत: । त्योदशघ्ने शश्यब्दे रव्यब्दा: स्यृस्त्रयोदश ॥ ११३ ॥ अधिकाब्दाश्च तावन्तश्चान्द्राब्दास्तयुतियंतः । त्रयोदशध्नो5धिकाब्दो5<्घिक: स्वेनाधिमासक:” ॥ ११४ ॥ व्याख्या-- 1. 3. 5. 6. 10. भगणाध्तरस्त्वल्पा 2. 9. चान्द्रमासाइच 2. वारमासाइच; 8. 1), सौरमास्याइच 4. ACB. aay C. Hapl. om. after weadt: to aleaat: of verse 110, 8. विश्लेषो 7. $, 0, मासतः �१४ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ श्रध्यायः १ हादशध्नो5घिकाब्दो! येनाधिमास इति स्मृतः । त्रयोदशध्नाः सूर्यस्थ पर्यया: साधिमासका: ॥ ११५ ॥ चान्द्रा: स्युभंगणास्तत्न यदि चान्द्रोषपि वत्सरः । त्रयोदशध्न: क्रियते सोईधिकाब्दाधिकस्तत: ॥ ११६ ॥। अतो विश्वध्नशश्यब्दादधिकाब्दे विशोधिते । शिष्यते चन्द्रभगण इत्येतदुपपद्यते ॥ ११७ ॥ ततो ग्रुगाधिकहतात्‌ क्ष्माहैरवमशेषत: 1 लब्धेन युक्तादधिकशेषाच्चा न्दमसदिने; ॥ ११८ ॥। सब्धं दिनादिक त्याज्यं चेत्रादितिथिसञ्चयात्‌? । केवलाद्‌ विश्वनिहताच्चाकंचन्द्रो लवादिको ॥ ११९ ॥। स्थादेतद्यदि विज्ञातास्तिथययोउवयवान्विताः । तदभावे* कथं याततिथीनां सुक्ष्मता भवेत्‌ ॥ १२० ॥ | तदर्थं सावनदिनेष्षष्टिष्नावमदेषत: । लब्धं+ कलादि चंत्रादेयातासु तिथिषु क्षिपेत्‌ ॥ १२१ ॥ तत: प्राग्वत्ससानीतम धिशेषफल AAT | अकेन्द्रोमंध्यमविधावुपायान्तरमीदृशम्‌ । दर्शयन्‌ भगणान्‌ कृत्स्तान्‌ युगसम्बन्धिनों व्यधात्‌ ॥ १२२ UN [ ग्रहयोगेन भगणपरीक्षणम्‌ ] युगादौ भगणादीनां किकृतेयं व्यवस्थिति: । अतीच्द्रियत्वात्‌ प्रत्यक्ष यत्र नेव प्रवतते ॥ १२३ ॥ न्मूलादनुमानाच्च दुष्करस्तद्विनिश्चय: । न ग्रहप्रहयोगादे: प्रत्यक्षविषयत्वतः ॥॥ १२४ ॥ ज्ञातभुक्तेह योयोगात्‌ सिद्धथेत्‌ तबितरो प्रहः । अतुल्यभुक्त्योरुभयो भुंक्त्या स्वल्पातिरिक्तया ॥ १२५ ॥ वृत्ताकारेण सार्गेण भ्रमतोर्योगसस्भव: । स्वल्पगत्यन्विताद्योगात्‌ स्थादनल्पगतिस्तत: ॥ १२६ ॥ योगोनितानल्पगते: स्वल्पभुक्तिभंवेदपि । योग: स्वल्पानल्पभुक्त्योभुंक्त्यन्तरक्ृतो यतः ॥ १२७ ॥ व्याख्या--1. 9. घिमासो 00 धिकाब्दो 2. A, away 3. 8. ९. तदाभावे 4, ४ै- प्रलब्घं �इलोका: १४-१८ ] प्रथमोष्ध्याय: १५ ततः क्षित्यकंयोगोनाद्कंभुक्ति: क्षितेः ध्रमात्‌ । अकेंन्द्रो योग संयुकता दर्काच्चन्द्रो पभवेत्‌ तथा ॥ १२८ ॥ चन्द्रभोमादियोगोनाच्चन्द्रात्‌ भौमादयस्तथा । प्रहणप्रहपोगादेस्तत: प्रत्यक्षसिद्धत: ॥॥ १२९ ॥ उकतरूपेण मार्गेण तदृव्यवस्था न दुष्करा । ननु नीचोच्चवृत्ते स्वे श्राम्यति प्रतिमण्डलम्‌ ।| १३० ।। ग्रहस्तत्परिधो नित्य स्वगत्या प्राइमु् aaa | अतो निरगंलत्वं तु ग्रहभुक्ते: प्रसज्यते । १३१॥॥। सत्य भुयःपरीक्षात: सा बुध॑स्त्वनुमीयते । नीचोच्चवृत्ते स्वोच्चस्थकेन्द्र तत्थतिमण्डलम्‌ ॥ १३२ ।॥ यात्युच्चभुकत्या तन्नेम्पां प्राइ॒मुर्ख गच्छति ग्रह: । विप्रकर्ष: परो यत्र तस्य नोचोच्चकेन्द्रत: ॥ १३३ ॥ तत्रोच्च! कल्प्यते नीच चक्रार्धान्तरितं तत: । सन्निकर्ष: परस्तत्न प्रहनीचोच्चकेन्द्रयो: ।। १३४॥ तुल्यकालान्तरितयो: पाश्वयोरुभयोयंत: । विप्रकर्षो भवेत्‌ तुल्यो नौचोच्चजनितो हि सः ॥ १३४ ॥ तन्मध्यगतमुच्च च नीच च प्रतिमण्डले । wae पाइ्वेयोस्तुल्पकालयोभिन्नसन्यत:? ।॥ १३६ ॥ अत्यल्पो विप्रकर्ष: स्थाद्यतस्तत्पाश्वयोदयो: । तन्मध्यगतमुच्च॑ तत्नानल्पे नीचसंस्थिति: ॥ १३७ ॥ *[ स्वदो:फलचापाद्दा प्रसाध्या] 4तन्महृदल्पता । नौचोच्चवृत्तव्यासाध॑ दो: फल परम भवेत्‌ ॥ १३८॥। तत्कोटिफलयुर्व्यासदलेनोध्वंस्थितो" प्रह: ।. उच्चासन्नस्तदूनेन नीचासन्नस्त्वधोगतः ॥ १३९ ॥। तस्य तद्दोःफलस्थापि कणौ' वर्गयुते: पदम्‌ । नीचोच्चवृत्तप्रहयो: कर्ण: स्थाद्‌ विवरं सदा ॥ १४० ॥ कर्णे महति बिस्‍्बो5ल्पो प्रह्मणां स्वल्पके महान्‌ । बिस्‍्बानां सहृदल्पत्वं स्पप्ठं स्याद्‌ ग्रहणादियु ॥ १४१ ॥ व्याख्या--.1. 3. 4. A. B.D. ततोच्च॑ 2. 8. मन्यदा Mss. read स्वदो:फलावापोद्वापसाध्या (4. ०ए. at:) For @ following, A has क, B. & with & written above acd D, 4, correctly, 5. B, feaat �१६ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ व्यक्त परोक्षणीयेत्यं! स्थिति रत्नोच्चनीचयो: । नीचोच्चवृत्तव्यासाध्ध तत्नान्त्य/फलसंशितम्‌ ॥ १४२ ।। एतदर्थ हि तत्कक्ष्याप्रतिमण्डलयोद्वंयम्‌ । कक्ष्यामण्डलकेन्द्रस्थं नीचोच्च॑ च प्रकल्प्यते ॥ १४३ ॥॥ भगोलमध्यकेन्द्र च भवेन्‍्नीचोच्चमण्डलम्‌ । प्रतिमण्डलकेन्द्रं च स्वोच्चे नोचोच्चमण्डले ॥ १४४ ॥ प्रतिमण्डलतो गच्छन्‌ स्वया गत्यान्वहं TE! कक्ष्यावृत्ते स्वनीचोच्चवृत्तमध्यस्थकेन्द्रक ॥। १४५ ॥ प्रतिमण्डलतुल्ये5य भगोले वा विधीयते। स्फुटीकरणतो येन गतिः सैवाव्यवस्थिता ॥ १४६॥ व्यवस्थितंव लक्ष्येत ग्रह्णां प्रतिमण्डले । स्पष्टीकरिष्यते चेतदुपरि स्फुटकर्मणि ॥ १४७ ॥ प्रत्यक्षसिद्धात्‌ सम्बन्धात्‌ कालभुक्‍त्योरितीवृशात्‌ इयत्ता भगणादीनां युगादिष्वनुमीयते ॥ १४८ uy आचार्यस्तदिदं' ज्योतिर्मीमांसायां च दशितम्‌+॥ १४९ ॥ [ अनुसानादिना भगणपरीक्षणम्‌ ] अर्थापत्त्यनुमानाभ्यां भगणादिनियस्पते । युगाविषु यतस्तत्न न स्थादन्धपरस्परा ॥ १५० ॥ पगोलसध्यकेन्द्रं यत्‌ कक्ष्यावृत्त द्युवारिणाम्‌ । [a] g acafeat यान्ति प्रहास्ते तुल्यभुक्तवः ॥ १५१ ॥! भगोलविषया भुक्तिस्तुल्यरूपा यतो भवेत्‌ । वृत्तयोः केन्द्रभेदेन गस्‍्योरत्न विभिन्नता॥ ake अतस्तस्केन्द्रतः स्वान्त्यफलान्त रितकेन्द्रके । निजोच्चदिशि तत्तुल्ये” यान्त्यमी प्रतिभण्डले ॥ १४५३ ॥ व्याख्या--1. 79 A.D, itd 2. 8. तत्रान्य 6. सुराचार्ये रिदं; 8. आ्ाचारयें रिदं 8. प्रदर्शितम्‌ /ण च दशितम्‌ 5. Mss. 4 for # D, afer A, मिजोच्शर्दशितं तुल्ये ; 8, निजोच्बा दिशि तत्तुल्ये; 70. निजोच्च- दिशतत्तुल्ये �एलोका: १९-२२ ] प्रथमोष्ध्याय: १७ भगोलापादनाद्‌ भुक्तेस्तस्या: स्थाद्‌ भिन्‍नरूपता । प्रत्यहं भिन्‍्नरूपत्वं भुक्तीनां चानुभूयते ॥ १५४ ॥ मुक्तयोरनयोरन्त्यफलतो विप्रकृष्टता । प्रत्यक्षेणावगम्येत मध्ये नीचोच्चयोहंयो: ॥ १५५ ॥॥ कालेन यावता स्वोच्चाद्‌ प्रहो नीचाश्रितो भवेत्‌ । नीचतो5पि ब्रजेदुच्चं दयोरपि तदर्धयो: ॥ १५६ ॥ नीचोच्चवृत्तव्यासाधेंनाप्रतः पृष्ठतोषपि च । कक्ष्यामण्डलनीचोच्चस्थितो मध्यान्न भिद्यते ॥ १५७ ॥ किन्तु स्वान्यफलेनास्मादधऊर्ध्वस्थितो भवेत्‌ । तह्िम्बमह॒दल्पत्ववशादेतत्तु गस्‍्यते ॥ १४८॥ प्रहणप्रहयोगादो तत्तु स्पष्टीकरिष्यते । स्वोच्चतो नीचतो बापि विप्रकर्षो प्रहस्य यः ॥ १५६ ॥ तत: स्वान्त्यफलब्यासार्धाष्यां त्रेराशिकागतम्‌ । अध्यस्फुटान्तरालं स्थात्‌ सर्वत्रापीष्टकालजम्‌ ॥ १६० ॥ तत: स्वान््यफलव्यासदल नीचोच्चमण्डलम्‌ । कक्ष्यावृत्तस्य परिधो याति नीचोच्चमण्डलम्‌ ॥ १६१॥ मध्यभुक्त्याथवा तस्य परिधो प्रतिमण्डलम्‌ । कक्ष्यामण्डलकेन्दस्थ स्वकेन्रस्योच्चभु क्तितः” ॥ १६२ ॥ अनिवृत्त्या प्रह्दीनां पर्य यावृत्तिसम्भवात्‌ । वृत्तमागेंण सर्वेषां भ्रमण! तृपपद्यते ॥ १६३ ॥ गोलस्वरूपे शास्त्रोक्तगणितावगते तत: । उच्चनीचपरिध्याविरर्थापत्त्या नियम्पते ॥ १६४॥ अतीन्द्रियाइच भगणा नियम्यन्तेडनुमानत: । तेषां शास्त्रेषु नानात्वं परीक्षातारतम्यतः ॥ १६५ ॥। ध्याख्या--1, 98, 9). केन्द्रस्य; 0, स 0 स्व following. 2. A. yfaaar, 3. D. sar No Fo— 3 �48 सव्याख्ये तम्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ सुप्नहस्वाय तत्सिद्धं स्व यत्रोपदिश्यते । अत्त: सर्वेषु शास्त्रेषु न्‍्यायमार्गप्रदर्शिषु । संख्याभागं' पृथक्कृत्य बभणुर्गो ल चिन्तका: ॥ १६६ ॥ इति ॥ ह [ sag see: |] नानाविधानां वृत्तानां स्वनेमिस्थशुचारिणाभ्‌ । प्रवहस्कन्धगामित्वात्‌ तुल्यकालो भ्रमो भवेत्‌ ॥ १६७ ॥ यतस्तेषां विनानां च मिथ: स्पात्‌ तुल्यकालता। स्ववृत्ते प्राग्ध्रमेणेव केवल भेदसम्भवात्‌ ॥ १६८ ॥ तुल्यरूपा भवेद्‌ भुक्ति: सर्वेषां योजनात्मिका । अतुल्यरूपता चास्या: स्ववृत्तप्रमितत्वत: ॥| १६९ ॥ महती स्यात्‌ कल्मभुक्ति: स्वल्पवृत्तकलामिता । वृत्तेन महता सैव प्रमिता स्वल्पिका* भवेत्‌ | १७० ॥ वृत्तावयवर्वचित्याद्‌ भुक्तिरेकेव शाश्वती । [तत्तत्कलामिता ]* तस्मात्‌ भजते भिन्नरूपताम्‌ ॥ १७१ ॥ स्ववृत्ते पर्ययास्तेषां भिन्नकाला waa: | युगे पर्ययनानात्व॑ प्रहाणां येन दृश्यते ॥ १७२ ॥ अनल्पभुक्तेः स्वल्पं स्थात्‌ वृत्तमल्पगतेमहत्‌ । मगोलसध्यतस्तेषां स्ववृत्ताल्पमहत्त्वतः ॥ १७३ ॥ अधऊध्वं च सज्चारो वेद्यः स्वान्यफलादिव । योजनात्मिकया गत्या प्रत्यहं तुल्यरूपता ॥ १७४ ॥ युगेनाकाशकक्ष्याया योजनानि ब्रजन्त्यमी । खकक्ष्यात:” स्वकक्ष्या स्थाद्‌ विभकता युगपर्यये: ॥ १७५ ॥ स्वकक्ष्यया खकक्ष्यातों हृता वा युगपर्यया: 1 घातो यतः स्वकक्ष्या [स्था]द्‌ युगपर्यवकक्ष्ययो: 1 १७६ ॥ व्याख्या---1, B. wat 2. (८. स्वल्पका ; 1). स्वल्पता 3, 8. ८. तक्षष्कालामिता; 8. 1). तत्तत्कालामिता 4, 8, ऊध्वंद्च 5. 35. 8, स्वकक्ष्यातः �श्लॉकाः २३८२६ ] प्रथमो5्ध्याय: १९ [ कलिदिनानयनस्‌ ] { दादशध्नान्‌ कलेरब्दान भातैश्चैत्रांदिभिरतैः । संयुक्तान्‌ एथगाहत्याप्यधिमासैस्ततों हुँतेः ॥ २३ ॥ सौरमासैयुगोक्तैस्तैरधिमासैयुतान्‌ गतेः । मासांश्च त्रिंशता हलवा तिथीयुक्त्वा qa: TTR Re ॥ तिथिक्षयेनिंहत्यातो युगोक्‍्ततिथिभिर्तान्‌ । अवमाड्छोधयेच्छेंव! सावनो चुगणः कलेः ॥ २४५ ॥ aca: क्षपिते शेषाच्छुक्रादिः स्थाद्‌ दिनाधिपः । दिनयोजनभुक्तिश्व विभकता युगभूदिने: । भवेदस्बरकक्ष्याया: सा तद्घातो भवेद्यतः ॥ Yoo 1 दिनयोजनभुक्तिष्ना दिष्टाहगंगतस्तत: । स्वकक्ष्यया विभज्याप्तो! मध्यमो भगणादिक: ॥ १७८॥ भवेदवयवच्छेदाभ्यस्तशेषात्‌ तमुद्धुते:ः 1 मुहुः स्वावयवेर्यक्त इत्येतद्‌ युज्यते तत: ॥ १७९ ॥ इति ॥ [ कलिदिनानयमस्‌ ] द्वादशघ्नान्‌ कलेरब्दान्‌ (1. 23-26) इति-- रविपर्ययकालोःंत्र रव्यंब्द: परिकौरतित: । भगोलद्वादशांशेषु सौरमासो रवेश्रंम: ॥ १८० ॥ चान्दभासाइच चान्द्राकंयोगतुल्या: प्रकौतिता: ॥ भ्रमण प्रवहायत्तं सावन च॒ दिन रबे: ॥॥ १५११ त्रिशाशशंचान्द्रमासस्थ तिथिश्चास्द्रंदिनात्मिक । वत्सरा: सीरत: सिद्धास्तत्न मासाश्च चारद्तत: ॥ १८२॥ दिनानि सावनानीति संबेंघामपि सम्मतंस्‌ 1 मासा: स्प्रवयवा: सन्ति प्रत्यब्द द्वादशब ते ॥ १८३ ॥ व्यास्या---1, 8, विभज्यांतो 2. ८. तदुदुधृर्तः �Ro सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ भ्रध्याय: १ सौरसासो परो राशिभोगरालो रवेरपि । द्वादशध्ता भवन्त्यब्दा: सोरमासा: कलेगंता: ॥ १८४ ut प्रक्षिपेद्‌ बतंमानाब्दे तत्र सासान्‌ गतानपि । स्थादेतव्‌ बतंमानाब्वे सौरास्ते विदिता इति ॥ १८४५ ॥ न त्वेब॑ चान्द्रमासानां चेत्रादीनां प्रतीतित: । सत्यं किन्त्विह चेत्राद्या यातसोरसमा यदा॥ १८६॥ तदा चेत्रादियोगाच््च सोरा: स्युः सुकरा गताः। तवाधिकविनेरेव भेदो यत्सौरचान्द्रयो: ॥ १८७ ॥। यदा तु वर्तमाने5ब्वे सम्पतेदधिमासक: । तत्नाधिकेन तेनेव चान्त्रा: स्यु: सौरतोष्धिका: ॥ १८८ ॥ चान्द्रमासास्तदाप्येका प्राह्माश्चेत्रादयस्तत: । अधिमासतया तस्य पुन:प्रक्षेपसम्भवात्‌ ॥ १८९ ॥ सोरेष्वेबास्य यातेथु प्रक्षेपोष्प्युपपद्यते । अधिकोनास्तु ये चान्द्रा सौरमासा भवन्ति ते॥ १९० ॥ अधिक: सोरतश्चान्द्र: तेनेबाभिनवे5धिके । चेत्रादय स्ततोष्प्येता: कल्प्यन्ते सौरसिद्धेये ॥ १९१ ॥ यातत्वेनाधिकत्वेनाप्येको द्विनें तु युज्यताम्‌ । यदोव॑ यातचेत्रादिविनियोगेडधिकोडन्तिम: ॥१९२॥ चान््रच्छेदो' भवेद्यस्प सम्भवोधतीतचान्द्र क:+ । इब्छाप्रमाणयोरेकजातीयत्वो पपत्तित: ॥ १९३ ॥ अतो युगाधिमासो5ल्न त्यज्यतेबधघिकशेषतः । वतंमानाधिकावाप्तावन्यथासा न वास्तव: ॥ १९४ ॥ चेत्रादिभ्य: पृथरभुतो यतोडइसावधिक: पतेत्‌ । ह्ादशध्नेषु वर्षषु वतंमानाब्दसम्भवे: ॥ १९५ ॥। चेत्रादिमासेयुक्तेषु युगाधिकहतात्‌ स्वतः । युगसोरोद्धतातीताधिमाससहितेष्वतः ॥ १९६ ॥ व्याख्या--1. 1), चेत्रादिक 2. ८. चन्द्रच्छेदो 3. 0. भवेन्त्यस्य 4. ९, 9. चान्द्रतः �शलोका: २३-२६ ] प्रथमो5्ध्याय: २१ व्याख्या--1, 10. पुरः ' 2. B. wadt 3. युगाधिकस्य शोध्यत्वे तत्रेवाधिकशेषत: । याताधिमासाः पुूर्णा: स्पुरन्यथान्त्यो न पूर्यते ॥| १९७ ॥ दिनीकृता बतंमानचान्द्रातीतदिनान्विता: । पृथग्‌ युगावसाभ्यस्ता युगचान्द्रदिनोद्धुता:॥ १९८॥ त्यक्ता यातावमेलंब्ध: सावनाहगंणो गत: । तिथ्यन्तावधिक: सः स्यान्न तु रव्युदयावधिः ॥ १९९ ॥। अतोततिथिसंयोगे प्रक्षिप्यन्ते दिनानि यत्‌ । तिथय: सावनाहंष्यः पुर्बंमेव समाप्नुयु: ॥ २०० ॥ स्वल्पत्वात्‌ स्वेरवयवेरुदयावधयश्च ता: । युगभूदिनभकता: स्युस्ते चान्त्यावमशेषत: ॥ २०१ ॥ वर्तमानो5वमः सावनाहेंभ्यो गृह्मते यतः । उदयावधिकान्यकंसावनानि दिनानि हि ॥ २०२॥ न पुनस्तिथयों यासां समाप्ति: सावनात्‌ पुनां । उदयावधयो नित्यं तिथयो5वयवान्विता: ॥ २०३ ॥ नन्वत्रावमशेषोत्थचान्द्रावववर्सयुतेः + यातचान्द्ददिने्नोतो वर्तमानोडधिक: स्फुट: ॥ २०४ ॥ अतो युगादिकाभ्यस्तात्‌ क्ष्माहैरवमशेषतः । लब्धयुक्तो5धिमासस्थ शेष: पूर्वोदित: स्फूट: ॥ २०५॥ युगचान्द्रदिनर्भक्तास्ततो' मासादयो5धिकाः । त्याज्यास्तं भू दिनेभक्तात्‌ पूर्वोक्तावमशेषत: ॥ २०६ ॥ दिनानि रूपाच्चेत्नादिमासतिथ्यन्वितात्‌ तत:। चन्द्रस्त्रयो दशाभ्यस्ताच्छिष्टो5के: केवलादपि ॥ २०७ ॥ इत्थं चन्द्राकंयोरेव मध्यमानयन प्रति । विशेषों दशितोः्नेन *ब्ुवतेत्थमह॒गंणम्‌ ॥ २०८॥ A. qaaa; ९. ब्रुवतेथथंमहरगंणम्‌ ।। इति ॥ �RR सव्याख्ये तन्त्नेसंग्रहे [ श्रध्याय: १ चरणम् [ परिकर्माणि ] अथ त्रेराशिक वक्‍तुं परिकर्मा5दितो बुबे । aq agfamead यत्‌ सिद्धान्तंशिरोंमणी ॥ २०९ ॥ [ सद्धूलनव्यवकलिते ] कार्य: क्रमादुत्कमतो5थवाडू-योगो यथास्थानकमन्तरं वा॥ We Ul (लीलावती, १२) [ गुणनभ्‌ ] गुण्यान्त्यम हूं. गुणकेन हन्यादुत्सारितेनेवेमुपान्तिमादीन्‌ ॥ गुष्यस्त्वधो5धो गृणखण्डतुल्यस्तेः खण्डकः संगुणितो युतो वा ॥ २११॥ भक्‍तोी गुण: शुध्यति येन तेन लब्ध्या यो गुष्यी गुणितः फलं वा ॥ हिधा भवेद्‌ रूपधिभाग एवं स्थान: पृथग्वा गुणितः समेत: ॥ २१२ ॥ इष्टोनयुक्तेने भणेन निष्नो5सीष्टर्नगुण्यान्वित्वेजितों वा ॥ २१३ ॥ (लीलावती, १४-१६) [ भागहरणम्‌ ] भाज्याद्‌ हर: शुध्यति पंद्शुणः स्थादन्त्यात्‌ फल तत्‌ खलु भागहारे। समेन केनाप्यपवर्त्थं हारभाज्यों भवेद्‌ वा संतति सम्भवे तु ॥ २१४ ॥ (लीलावती, १५) [ staid | हे aafgara: कृतिरुच्यतेह स्थाप्योप्न्त्यवर्गो द्विगुणान्त्यनिध्ना: । स्वस्वोपरिष्टाच्च तथा परेडू:स्त्यकत्वान्त्यमुत्साय पुनश्च राशिम्‌ ॥ २१४ ॥ खण्डद्यस्थाभिह॒तिद्विनिध्नी तत्वण्डवर्गेक्ययुता कृतिर्वा । इष्टोनयुग्राशिवध: कृति: स्पादिष्टस्य बर्गंेण समन्वितो वा ॥ २१६ ॥। (लीलावती, १६-३०) [ वर्गगूलम्‌ ] त्यकत्वान्व्याद्‌ विषमात्‌ कृति हिगुंणयेन्मूलं समे तद्धृते त्यकत्वा लब्धर्क्गात तदादिविषमाल्लब्धं द्विनिध्न॑ न्यसेत्‌ । व्याख्या--1,. 8, लब्ध्याथ �इलोकाः २३-२६ ] Team Sate: ३३ पड़्कत्यां पडक्तिहते समेप्नयविषभात्‌ त्यक्तत्वाप्तवर्ग फल पड़कत्यां तब्‌ द्विगु् न्यसेदिति मुह: पडक्‍्तेदंल स्थात्‌ पद्म! ॥ २१७ ॥ है (लीलावती, २२) [ भागजाति: ] अन्योन्यहाराभिहतों हरांशौ cat: समच्छेदविधानमेवम्‌ । मिथो हराभ्यामपवर्तिताश्यां यहा हरांशो सुधियात्र गुण्यौ ॥॥ २१८ ॥ (लीलावती, ३०) [ प्रभागजाति: | लगा लवध्नाश्च हरा हरघ्ना भागप्रभागेबु सवर्णन? स्थात्‌ ॥ २१९ ॥ (लीलावती, ३२) [ भागानुबन्धभागापवाहौ ] छेदध्नरूपेष लवा धनर्णमेकस्य भागा अधिकोनकाश्चेत्‌ । स्वांशाधिकोन: खलु यत्र तत्न भागानुबन्धे च लवापवाहे । तलस्थहारेण हरं निहन्यात्‌ स्वांशाधिकोनेन च तेन भागान्‌? ॥ २२० ॥ (लीलावती, ३८) [ भिन्‍नसड्भूलित-व्यवकलितम्‌ ] योगोडन्तरं तुल्यहरांशकानां कल्प्यो हरो रूपमहारराशे: ॥ २२१ ॥। (लीलावती, ३७) [ स्‍िन्‍्नगुणनस्‌ ] अंशाहतिश्छेववर्धेन भक्ता लब्धं॑ विभिन्‍्ने TAT Ge ATU RAN (लीलावती, ३६) [ बिन्‍नभायहार: ] छेद लवं॑ च परिवत्यं हरस्प शेष: । कार्योज्य भागहरणे गुणनाविधिश्च ॥ २२३ ॥ (लीलावती, ४१) व्याख्या--1, 8. फलम्‌ ! 2. A. aay 3. ९. ते स्वभागात्‌ 5 �RY सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्यायः १ व्याख्या-1. 2. 3. 4. 5. 7 [ सिन्‍्नवर्गादि ] वर्गे कृतिर्घनविधो च घनौ विधेयो । हारांशयोरथ पदे च पद विधेयम्‌ ॥ २२४ ॥ (लीलावती, ४३) [ झ्ून्यपरिकर्म | योगे खं क्षेपसमं, वर्गादो खं, खभाजितो राशि: । Bet AM, GIT: खं, खगुणदिचिन्त्यश्च शेषबिधों ॥ २२५ ॥॥ शून्ये गुणके जाते खं, हारश्चेत्युनस्तथा राशि: । afaga एव ज्ञेय,स्तथेव खेनोनितश्च युत: ॥ २२६॥ (लीलावती, ४५-४६) [ संख्यासिद्धान्तः | पदार्थानां समस्‍्तानां संख्या संख्घानसाधनस्‌ । द्रव्यादिवद्‌ यथा! संख्या सापि संख्यायते क्वचित्‌ ॥ २२७ ॥ अभिन्नमथ भिन्‍्तं च संख्येयं द्विविध सतम्‌ । तत्नाभिन्नस्थ सेकत्वं द्वित्वाद्ं भिन्ननाधतम्‌' ॥ २२८॥॥ अभिनने पूर्णरूपोंउशिन्येकत्वसवतिष्ठते । द्वित्वादिक पृथरभूतेष्वस्थेबावयवेष्वपि ॥ २२९ ॥ यवि सद्धूलनाबुद्धिरनुगृह्लाति तान्‌ सिथः । तदभाषे पृथग्भूतेष्वप्येकलबमबस्थितस्‌ ॥। २३० ॥ व्वथाहि ते पृथरभूता गच्छन्त्येकेक्मेकताम्‌ । अभिन्‍ने स्फुटमेकत्व भिन्‍नेषु पृथगेकता ॥ २३१॥ भेदाभेदकृतस्तस्माद्‌ द्वित्वादिस्तद्विदां मतः ॥ पूर्णझूषा अवयवा" यतस्तुल्या:' पृथक्क्ृता: ॥ २३२ 0 Cc. यया 3. 0, 8७०४७ 7०४०॥॥8 भवेत्‌ 2150 given for Haq | . भिन्‍नत्व 8.8. 0. साधनगोचरम्‌; 0. साघनम्‌ थाते WAT as alt. readings. ८2, यथा हि 6. 07. पूर्वरूपादवयवात्‌ 0, 0. मिघस्तुल्या: �इलोका) ३३-२६ | प्रथमोड्ध्यायः RY व्यास्या--1. 4. 5. Mo Foy a > p> 0 0 भिन्नरूपा सिथस्तस्माद्‌ विभज्यन्ते न संख्यया । कुतश्चिदयत्र सामान्यादभेदो भिन्नतावि! च ॥ २३३ ॥ भिन्नजातिष्वपि मिथस्तत्न द्वित्वादिकं भवेत्‌ । एकत्वादिपरार्धान्ता संख्या संख्पेयसंश्रिता ॥ २३४ ॥ अंशांशिनिष्ठितत्वेन दविधैवाभ्युपगम्पते । अंशांशिकल्पना चेय॑ सापेक्षेव मिथोइन्वयात्‌ ॥ २३५ ॥ “तथा ह्यनुपलब्धेंडशिन्यंशित्व* बस्तुनः कथम्‌ । नेवांशित्वं भवेदंशानु पलब्धौ च कस्पचित्‌ ॥ २३६ ॥ अंशित्वव्यवहारस्तु रूपे लाक्षणिको भवेत्‌ । पेनांशिनि तु “रूपत्वं रूपेंइशित्वं च भण्यते ॥ २३७ ॥ रूपाणां पूर्णरूपाणां छेदाप्तानां तथांशिनाम्‌ । छेदच्छिन्नतया साम्पमुभयेषां च सम्मतम्‌ ॥ २३८ ॥ संख्याया स्थानसंज्ञादिकरणं व्यावहारिकम्‌ । HAA THAT KT? तदानन्त्यान्त शक्यते ॥ २३९ ॥ एकंकयोगात्‌ दित्वादिसंख्येकस्मिन्चिरन्‍्तरम्‌ । उत्तरोत्तर संख्या: स्पुस्ततः सद्भूलनात्मिका: ॥ Wott तद्ददेकेकविश्लेषात्‌ संख्याश्चाधोगता अपि । संख्यास्वरूपकथनाद्‌ योगमेदो ततः स्फूटो ॥॥ २४१ ॥ क्षिप्यन्ते व्यक्तयो यावत्‌कृत्वो यत्र तथोष्य सा । संख्यास्वरूपकथनादेवार्थत्वं प्रसिद्धथति ।| २४२ ॥। एवं agtad संख्यास्वरूपकथनाद्‌ भवेत्‌ । यावत्यो व्यक्तय: शोध्या: तत्संख्यापि च ताबती ॥ WRU - 9. भिन्‍नदाषि 2. 28. 8. 00. तथाइनुप - शिब्यपरत्वं ; 0, छ4्क॒, ०0, ० वस्तुनः कथम्‌ + OM. EGF to AIF, two lines below. - छेदहीनतया 6. B. गणना कु * ०७, उत्तरीत्तर �२६ सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे | अध्याय: १ अधोगतेष्टसंख्याया इति भेदोषपि सिद्धच्यति । waa लाघवार्थ तु कथिते परिकर्मणि ॥ Vee ॥ वृद्धिक्षयात्मकत्वेन विभकतं गणितं द्विधा । तत्र वृद्धघाक्षयाँ योगगुणवर्गघना समता: ॥ BYU क्षयाश्रयों भेवहा रो हे वर्गंघनयो: पदे । बुद्ेः क्षयस्थ च स्थान तत्‌ प्रत्येक चतुविधम्‌ ॥ २४६ ॥॥ संयोगादिषु यत्‌ पूर्व तत्‌ परत्रोपयुज्यते । योगो गुणे, गुणों वर्ग, स घने चोपयुज्यते ॥ २४७ ॥ भागहारे वर्गमूले घनमूले तथापर: । त्रयाणामेवसृध्वोध्व॑सुपधोगक्रमों सतः ॥ रे४ंद ॥ तथाहि* यस्यकस्थापि गुण्यत्वे येनकेनचित्‌ । गुणव्यक्तिहेता गुण्यव्यक्तिः संयुज्यते सिथः ॥ २४९ ।। राश्योयोगिाश्रयस्तस्माप्िियम: क्रियते गुणे । बर्गेप्येष विधियंत्र राशि: ata BAT Wo ul स्वेनात्न गुणनाद्‌ राशेगुंण एवं नियम्यते । घनकर्मंणि योगादित्नय मप्युपयुज्यते ॥ २५१ ॥ तथा ह्त्र घने राशिद्विघ्नेनेव निहन्यते । गृण्यो वा गृणवर्गेण गुण्यवर्गो गुणेन वा ॥ २५२ ॥ एवं संयोगगुणनावर्गें सिद्धों भवेद्‌ घन: । भागहारादिषु तथा वियोगा्ुपयुज्यते ॥ २४५३ ॥ हायंराशेयंथास्थानं हारावृत्तेविशोधनात्‌ । हारेष्य मूले सदृशद्विघातो बर्गराशित: ॥ २५४ ॥1 खण्डमुलेःन्त्यखण्डस्य वर्गो द्विध्नं च तत्पदम्‌ । उपान्त्यखण्डगुणितमवर्गाद्‌ वर्गत: कृतिम ॥ २५४५ ॥ व्याख्या--1. हे. श्रयो 2. 86. 8, तथापि 3. ८. योगाहँयो: 4. 8. क्रम णि त्रय 5. 8. द्वियोगा [0 वियोगा 6. ४. गुणिता वर्गाद्व्गंस्ततः कृति; �शलोका: २३-२६ ] प्रथमो5ध्याय: Ww स्थानापकर्षेणावृत्त्या' शोध्यानीति हि तत्कम: । एवं तु भागहारादो वियोगाद्युपयुज्यते ॥ २५६ ॥ एतदष्टविधं वृद्धिक्षयस्थं गणितं ततः । व्याप्तोष्टाभिश्चा तेरेव कृत्सनो गणितसड्चय: ॥ २५७ ॥ गणित सकल॑ वृद्धिक्षपाधीनं हि सबंदा ॥ २५८ ॥ अगुणेन केनाप्यावृत्तिगुण्यस्य गुणनेष्यते । स्थाने arafar asx: स्युगुंणे तत्र स्थितैस्तु तेः ॥ २५९ ॥॥ गरुण्य आवर्तनीयो5त्न ग्रणाख्यपरिकर्मणा । आदो गुणेन गुण्यान्त्यस्थानाड्टान्‌ गृणयेदिह्‌ ॥ २६० ॥ गुणिता5गुणिताडूननां गुण्ये येन न सद्भूर: । तथाहि गुण्यान्त्यपदे गुणेन प्रथमं हते RRL UN उपान्त्यादिपदं नानुप्रविशेद्‌ गुणितं फलम्‌ । यत्पूर्ण पूर्णरूपेण हत॑ तत्स्थानतो निजात्‌ ॥ २६२ ॥ अध्वेस्थानं प्रयात्येव न कदाचिदधों ब्रजेत्‌ | तत: प्राग्गुणितेड्ल्त्याडे न केनाप्यस्थ सद्भूरः ॥ २६३ ॥ गुण्यस्पाद्यपदाडरूषु प्रागेव गुणितेषु तु । द्वितीयादिपदाश्यस्ता ब्रजेयुस्तादृशं पदम्‌ ॥ २६४ ।। तत्रत्ये रहताडरेस्ते सड्धीय॑न्ते ततो हृता: । अतो&त्र गुणने पूर्व गुण्यान्त्या डुगो निहन्यते ।1 २६५॥। गुणेन यत्र गुण्यान्त्यपदादिः सोडपि तिष्ठति । अतोछत्न गुण्यगुणयो: स्थानानामिह संयुतिः ॥ २६६ ॥ एकोना गुणितस्थानसंख्या सेव युतिः क्वचित्‌ । स्थानह्यनिविष्टत्वाद्‌ द्योरन्त्याडू:योहेतेः ॥ २६७ ॥॥ व्याख्या --1. 3. 4, A, ४8. कषंणे वृत्त्या 2. ८. व्याप्तोडष्टभिश्च Verses 259-295, गृणने (0 को नु wagJard, are the same as the verses under yumpafir dagaetat: in Kriyakramakari, Com. on verse 17 of the Lilavati of Bhaskara II, (V.Y.R. Inst., Hoshiarpur, 1975) ,pp. 16-19. A.C. ger 5. ९. यावति एकोस्य गुणे �Qs सव्याख्ये तन्व्रसंग्रहे [ अध्याय) १ गृष्बान्त्याडूधन्‌ गुणेनादो हत्वोपान्त्यादिक FA गुष्यभुत्साय वा हन्याद्‌ गुण तमपसाय या ॥ २६८ ॥ गुण्यस्याद्यपदाड्ून्तं हन्यादेवं! सुहर्मुहः । पदानां नियमों न स्थात्‌! गुण्यन्तेज्मूनि चेत्‌ पृथर्‌ ॥ २६९ ॥ आदावुपान्त्यमाद्यं वोपाद्यं AT EAT Aa: | एवं कारत्स्न्येंन गुण्यस्य गुणेन गुणनोदिता ॥ २७० ॥ खण्डा गुणस्य ये गुण्यं तावद्धा परिकल्पयन्‌ । खण्डाडूनिहतास्ते तु संयकता गुणितं फलम्‌ ॥ २७१ ॥ गृणव्यक्तिमिता युण्या योज्या वा गुणितं फलम्‌ ॥ गुण्यव्यक्तिमितान्‌? कृत्वा गुणान्‌ युझ्जीत वा गुणे ॥ २७२ ॥ गुणस्थानेस्तवडूंश्च ह॒त्वा गुण्यं तु योजयेत्‌ रूपस्थानविभागेन द्विधेत्यं गुणनोदिता ॥ २७३ ॥ निश्शेषहरणार्थ यः कल्पितो हारकों गुणे । तेन हारेण गुणितं गुण्यं हन्यात्‌ फलेत च ॥ २७४॥॥ UT THT गुण्ये वा कल्प्यते सति सम्भवे । यत्रेष्टोनगुणाभ्यस्तो गृष्यः स्वस्वगुणाहतात्‌ ॥ २७५ ॥ इष्टघ्नगुण्येनोनः स्थात्‌ स॒ पुनः क्षिप्यत्ते ततः । इष्टयुक्तेन गुणिते गुण्ये सोइभ््यधिकोउन्यतः ॥ २७६ ॥ तत इष्ठगुणो गुण्पस्त्याज्य: संवर्गतस्तयो: ॥ इष्टोनयुक्ते गुण्ये तु गुण इष्टाहतस्तथा* ॥ २७७ ॥ न्यूनो<धिकश्च गुणितात्‌ क्षेप्यस्त्याज्योध्प्यतो5्त्न सः । इष्टोनयोहं यो रन्येष्टाहुतो तावुभौ क्षिपेत्‌ ॥ २७८ ॥ तत्रेष्टयोइयोघति क्षिप्ते स्थाद्‌ गुणितं फलम्‌ 1 घाते तथेष्टयुतयो: स्वान्येष्टध्नावुभौ त्यजेत्‌ ॥ २७९ ॥ व्याख्या--1, 8. हन्यादेव 2. ८. नियमोन्य(: ) स्थात्‌ 3. 3. 8. 8. गरुणव्यक्तिमितानू 4. ९. इष्टाहतं तथा ८, त्याज्यों हतोञ्त्र सः �एलोकाः २३-२६ ] प्रथमोड्ध्यायः २९ क्षिपेदिष्टाह॒ति प्राग्वद्‌ गुणितं तु फल स्फुटम्‌ । इयोरिष्टोनयुतयोर्यू गपद्‌ गुणगुण्बयो: ॥ २८० ॥ स्यल्पेष्टनिहतोइनल्पस्तदिष्टनिहतो5पर: । क्षेप्यस्त्याज्यश्च॒ संवर्गाद्‌ हृयोरिष्ठाह॒ति त्यजेत्‌ ॥ २०१ ॥ गुणगुण्यद्याभ्यासादिष्टधातो5धिको यत: । तथयुक्तिः छेद्यके! सम्यग्‌ बोधनीयाः विचक्षणेः ॥ २८२ ॥॥ गुण्यव्यक्त्यायतं” घातक्षेत्रं स्थाद्‌ गुणविस्तृतम्‌ । समकर्ण च तद्े्यं तथायतचतुर्भुजम्‌ ॥ २८३ ॥ पार्श्वद्वितयसंवर्गात्‌ तत् क्षेत्रफल स्फुटम्‌ । गुण्यपाश्वें प्रतिव्यक्ति च्छन्ना: खण्डा: गुणायता: ॥ २८४ ॥ गुणपाश्वें च raed fea: खण्डा: पृथक्‌ ततः । कुतश्चित॒कोणतो गुण्यखण्डान्ते खण्डयेत्‌ ततः॥ २८५ ॥ अन्यत्र ग्रुणखण्डान्ते पाश्वें प्रतिभुजावधि । खण्डघातात्मका: खण्डास्ततो घाते भवन्ति हि ॥ २८६ ॥ यावदिच्छे च ते खण्डा: कल्प्यन्तां गुणगुण्ययो: । इष्टोनाल्पहतेडनल्पेइनल्पदीरघेष्टविस्तृतम्‌ ॥ २८७ ॥ क्षेत्रं त्वपरिपूर्ण स्थात्‌ क्षिप्यत्ते तेन तत्न तत्‌ । इष्टान्विताल्पध्नेइनल्पे त्वाधिक्यात्‌ तद्दिशोध्यते ॥| २८८ ॥ इष्टोनयूतयोघाति युगपद्‌ गुणगुण्ययो: । £इष्टोनस्त्वधिकेष्टघ्नो वास्तवादतिरिच्यते ॥ २८९ ॥ अत एवाधिकेष्टघ्न इष्टोन: शोध्यते ततः । इष्टोनेष्टहतश्चान्यो हीन: क्षेत्राततु वास्तवात्‌ ॥ २९० ॥ a इष्टोनेष्टेष्टयुग्घातस्तदर्ध॑ क्षिप्यतते त्विह । आधिक्यादिष्टघातस्य स पुनस्त्यज्यते तत: ॥ २९१ ॥ व्यास्या--1, A.C. Bea 2. 8. शोधघनीया 3. गुष्यवृत्त्यायतं 4. C, omits this line and the next, � Ro सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्याय: १ gee aera satay गुणकर्मणि दर्शित: । बिस्तरेण तु तद्युक्ति गदितुं को नु शकनुयात्‌ ॥ २६२ ॥ [ भागहरणवासना ] 'प्लागात्मना भाज्यराशे: स्वीकारो हरणं मतम्‌। यदावृत्तो भागहारः झोध्यो भाज्यात्‌ फलं तु तत्‌ ॥ २९३ ॥ भाज्यस्यान्त्यपदात्‌ प्राग्वद्‌ हारावृत्तिविशोध्यते । तत्फलोड्धारसौकर्यान्नान्यत्‌ तत्र नियासकम्‌ 1। २९४ ॥। तथा झ्वावृत्तिबाहुलय॑ वेद्यं स्थानवशात्‌ क्वचित्‌ । अत एवात्र भाज्यान्त्याड्भावधि स्थाप्यते हर: ॥ २९५ ॥। भाज्योपान्त्यावधित्व॑ं वा हारस्पौचित्यतः क्वचित्‌ । भाज्याद यावतिये स्थाने हारावृत्तिविशोध्यते ॥ २९६ Ul लब्धं तावतिथे स्थाने तत्फलं स्थापयेद्‌ बुधः । हारापसरणाल्लभ्पान्याधस्थानि फलान्यपि ॥ २९७ ७ हारावृत्तेरशोध्यत्वे शुन्यं वा कुत्नचित्‌ फलम्‌ ॥ २९८ ॥ [ वर्गकसंबासना ] श्वर्गे समद्विधातेःत्र राशि: स्वेनेव हन्यते । रूपस्थानविभागेन तत्न खण्डढये कृते ॥ २९९ ॥ समद्विघातेन पृथक्‌ तयोवं्गंद्यये झते । वर्ग: समद्विघातात्मा कृत्स्नरादेन जायते ॥ Zoo li खण्डो द्वौ स्वेतरावृत्तो हीयेते तत्कृतेयंत: | खण्डयोरुभयोवंगंद्ये तत्र कृते पृथक्‌ ॥ ३०१ ॥ तत्र खण्डद्वयाभ्यास: क्षिप्यते ह्विगुणस्तत: । द्विष्नेकखण्डगुणित: क्षेप्यः खण्डोडथवाइपर: ॥ ३०२ ॥ sateat—1. Verses 293-98 are thesame as in Kriyakramakari, under Lilavati, 18, (edn., p. 22). Verses 299-372 are the same as in Kriyakramakari, under Lilavati, 21, (edn., pp. 29-36). �इलोका: २३-२६ ] प्रथमो5्ध्याय: ३१ तत्न स्थानविभागेन वर्गे खण्डढ्ये कृते । अन्त्यस्थानगतस्त्वेक उपान्त्यादिगतो5पर: ॥॥ ३०३ ॥ यद्वाद्यस्थानगस्त्वेको द्वितीयादिगतो5परः । अन्त्याडूूवर्गे प्राह्‌ न्यस्ते वर्गे वाद्याडूःतः कृते ॥ ३०४ ।॥। द्विध्नन्यस्तपदाभ्यस्तात्‌ क्षिपेदद्धायनथापरान्‌ । एवं वर्ग विधिवंग्यंराशे: खण्डद्ये कृते ॥ ३०५ ॥ यथा गुणस्य खण्डाश्यां गुण्य: कृत्स्नो निहन्यते । खण्डो गुणस्य हन्येते तथा कृत्स्नगुणेन च ॥ ३०६ ॥ खण्डद्वये तु प्रत्येक कल्पिते ग्ुणगृण्ययो: । द्वाभ्यां गुणस्य खण्डाभ्यां हन्तव्यों गुणखण्डकी ॥ ३०७ ॥ aa at स्वतुल्यों दो खण्डावन्यादृशों परो। गघात: स्वतुल्पखण्डाभ्यां तत्न वर्गहयात्‌ तयो: ॥ ३०८ ॥ अन्यादुक्‌ खण्डगुणनं तयोर्घातद्यादः भवेत्‌ । हन्तव्यों गुणखण्डो दो गुणखण्डद्येन तत्‌ ॥ ३०९ ॥ अन्त्याडू: एक: खण्ड: स्थादुपान््यादिरथापर: । उपान्त्यादेयंदन्त्येन तस्योपान्त्यादिना च यत्‌ ॥ ३१० ॥ गुणनं तदुपान्त्यादेद्विध्तान्त्यहननाद्‌ भवेत्‌ । भिद्यते गुण्यगुणयो: परिवृत्त्या न तत्फलम्‌ ॥ ३११ ॥ अन्त्यस्थान्त्येन चोपान्त्यादिनोपान्त्यस्य यो बधः | तावुभावुभयोवरगंकर्मणव प्रसिध्यत: ॥ ३१२ ॥ न्यस्तेष्न्त्यवग्गे प्राग्‌ द्विघ्नतत्पदेन हता: परे । उपान्त्याद्यास्ततस्तेषां वर्ग: स्थाप्यः क्रमादिह ॥ ३१३ ॥ अन्त्यवर्गादुपान्त्यान्त्यघातस्थानं निकृष्यते ।१ अन्त्यान्त्यघातादन्त्योपान्त्याहतेरपकर्षत: ॥॥ ३१४ ॥ व्यास्या--1. A. ater get; 8.0. खातः स्वतुल्य 2, C. gat for gary * 3, Ba yous �श्र सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ उपान्त्यादे: कृतिस्तस्माद्‌ घाततो5पि निकृष्पते 1 घातस्थानं भवेन्मध्ये ततोःन्त्योपान्त्यवगंयो: ।। ३१५ ॥ अतोषत्न सर्ववर्गाणां स्थाने तु विषमे स्थिति: । घातात्मनां तु खण्डानां समस्थाने स्थितिसंता ॥ ३१६ ॥। अन्त्योपान्त्यक्रमों योज्य उपान्त्यादिष्वषि क्रमात्‌ । अखण्डवर्ग तत्खण्डपरिकल्पनतः कझृते ॥ ३१७ ॥ दो वर्गों खण्डयोद्दौ च संवर्गाविति ते स्थिता: 1 खण्डयोरुभयोव॑गो' तत्संवर्गद्रयान्वितों ॥ ३१८ ॥ अखण्डराशेवर्ग: स्थादित्येतद्‌ युज्यते ततः । RE स्वल्पमहत्खण्डहतिरल्पस्य बर्गतः ॥ ३१९ '॥ खण्डान्तराहतस्वल्पखण्डे नाभ्यधिको भवेत्‌ । खण्डान्तरमहाखण्डस्थाधिक्यं स्वल्पखण्डत: ॥ ३२० ॥ aa स्वल्पः स्वनिहतस्तद्वर्ग: प्रागुदीरितः । महाखण्डहतस्वल्पस्तत्संवर्गश्च कोतित: ॥ ३२१ ॥ खण्डान्तराहुतः स्वल्पस्तद्घाते मह॒दल्पयो: ॥ अधिको5ल्पक्वतेस्तद्वत्‌ खण्डान्तरहतों महान्‌ ॥ ३२२ ॥ हीयते महतो वर्गादत: खण्डान्तरघ्नयो: । खण्डयोरल्पमहतोभेंदा भेदकृते: सम: ॥ ३२३ ॥ घातयोरुभयोयों गाद् ग॑ं योगो४ तिरिच्यते । खण्डयोरुभयोवेगो ततो घातद्यान्वितो ॥| ३२४ ७४ चतुध्न॑घातसंयुक्तखण्डान्तरक्ृते: सभौ । खण्डघातश्चतुष्नो$तो भेदवर्मान्वितः कृति: ॥ ३२५ ॥ मूले मूलेन गुणिते वर्गराशिभंवेदिह । इष्टोनेन हते तस्मिन्मूलमिष्टाहतं तत: ॥॥ ३२६ ॥ हीयते वर्धते त्विष्टहृतमिष्टोनमेव aw इष्टोनभिष्टगुणितमधिक यत्र वर्गंत: ॥ ३२७ tt व्यास्या--1, 8, 8. स्थिती �शलोका: २३-२६ ] प्रथमो&्ध्यायः ३३ त्त० सं० | तत्नेष्टगुणमिष्टोनमून चेद्वर्ग एवं सः । इह त्विष्टगुण मूल हीयते कर्म राशित: ॥1 ३२८ ॥ इष्टाहतस्थ मूलस्य तद्ध्नेष्टोनस्थ चान्तरम्‌ । क्षेप्पमिष्टोनयुग्‌ घाते तद्हेष्टकृते: समम्‌ ॥ ३२९ ॥ इष्टबर्गयुतस्तस्मादिष्टोनयुतयोबंधः । इष्टराशेभंवेद्वयं इत्येतदुपपद्चते ॥ ३३० 1 आद्यवर्ग स्त्विह द्विध्नतन्मूलेष्टवधान्वित: । इष्टवर्गेण च युतो वर्ग इष्टयुतस्य तत् ॥ ३३१ ॥ आद्यवर्गस्त्विह द्विष्नमूलयुक्त: सरूपक: । एकोत्तराणामूर्वोध्व वर्ग एकादितो भवेत्‌ ॥ ३३२ ॥ एकादिद्विचयश्रेणीफलं बर्गस्ततो भवेत्‌ । इष्टस्य वर्गो द्विध्नेष्टहतान्येष्टयुतोनित: 11 ३३३ ॥ अन्येष्टवर्ग युक्‍्तो तो वर्गों तद्योगभेदयों: । कुतश्चिद्वगंतो दिघ्नतन्मूलेष्टवधान्वितात्‌ ॥ ३३४ ॥ इष्टवर्गयुतान्मूलं राशिरिष्टान्बिती भवेत्‌ । दिघ्नस्वमूलेष्टवधहीनाद्‌ बर्याच्च कस्यचित्‌ ॥ ३३५ ॥ इष्टवर्गयुतान्मूलं राशिरिष्टान्बितस्तत: 4 दिघ्नेष्टनिहतं द्विघ्नमूल्र वर्गान्‍्त्रं तत: ॥ ३३६ ॥ चतु्गुणेष्टं निह॒तं वा स्याविष्टोनयुक्तयो: । इष्टयोमंध्यगो राशिस्तदन्तरदलाहतः ॥॥ ३३७ 0 चतुर्गुणो5यवा द्विघ्नः कत्स्नराश्यन्तराहत: । वर्गान्तरं भवेद्राश्योदयोरिति मनीषिण: ॥ ३३८ ४ तथुक्तिस्तादुशक्षेत्रदर्शनादवगस्थते । ससकर्ण विधायाय क्षेत्र समचतुर्भुजम्‌ ॥ ३३९ ॥ युक्ति तु वर्गघातादेस्तत्र सम्यक्‌ प्रदर्शयेत्‌ । कुतश्चित्‌कोणत: स्वल्पखण्डान्ते पाश्वंयोईयो: ॥ ३४० ४ दारयेत्‌ प्रतिपाश्वान्त यथा खण्डचतुष्टयन्‌ | तत्न तत्कोणसंयुक्‍्त स्वल्पतुल्यचतुर्भुजम्‌ ॥ ३४१ कष �RY सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ प्रतिकोणगतं तस्मान्महाखण्डचतुर्भुजम्‌ । बर्गक्षेत्रात्मकं चेतद्‌ हयं कोणाशितं मिथ: ॥ ३४२ ॥ चतुर्णाम्षपि बाहुनां तुल्यत्वादुभयोरपि । अन्यकोणहयमते क्षेत्रे घातात्मके उभे ॥ ३४३ ॥ खण्डेन मह॒ता देध्य तयो: स्वल्पेन विस्तृतिः 1 अखण्डवर्गस्ते: खण्डेश्चतुनि: परिपूर्यते ॥ ३४४ ॥॥ वर्गाध्यां खण्डयोस्तत्र वर्गंखण्डद्रय कृतम्‌ । घातात्मक हय॑ द्विघ्नस्येकस्यान्यवधादपि ॥ ३४५ ॥। खण्डद्याहृतिद्विष्नी वर्गाभ्यां खण्डयोस्तयो: । युक्‍ता त्वखण्डवर्ग:! स्थादित्येतद्‌ युज्यते ततः ॥ ३४६ ॥ एष एवं विधि: खण्डबहुत्वेःप्पतिदिश्यताम्‌ 1 खण्डान्तरान्तरे च्छिन्दाद्‌ वर्गक्षेत्रं महत्‌ पुनः ॥ २३४७ ॥ यथा तत्खष्डयोदेध्यं महाखण्डसमं भवेत््‌ । एकोउ5ल्पखण्डविस्तीणंः पर: खण्डान्तरेण क् ॥ रेडं८ ॥ क्षेत्र महत्‌ तयोस्तत्न घातक्षेत्रदयाकृति । स्वल्पेन विस्तृतेदेर्ष्यात्‌ त्रयाणां महतां तथा ॥ रे४९ HI यत्खण्डान्तरविस्तीर्ण महाखण्डेन चायतस्‌ | तत्स्वल्पखण्डवर्गस्थ सन्दध्यात्‌ पाश्व॑तस्तथाँ ॥ ३५० ॥ यथास्य महता देध्यँ विस्तार: स्वल्पसल्सित: । तत्तः खण्डान्तरक्ृति: कोणे क्वाप्यस्य शिष्यते ॥ श५१ ॥ तथापि नेव क्षेत्र तत्‌ घातक्षेत्रसमं यत: । मिथ: प्रश्लिष्टविस्तारदेघ्येपाश्वंहयैश्व ते: ॥ ३५२ ॥४ फर्यात्‌ तथाविध क्षेत्रं यदखण्डचतुर्भुजम्‌ । अपूर्ण तत्न तन्मध्ये खण्डान्तरचतुर्भुजम्‌ ॥ ३५३ ।॥ तथाविधं तत्‌ प्रक्षेप्यं यत्तु पूर्व पृथक्क्ृतम्‌ ॥ अखण्डवर्गक्षेत्र तत्‌ भवेत्‌ समचतुर्भुजम्‌ ॥ ३४४ ॥ ब्या्या--1. 8. ८. युक्‍तापसण्डवर्ग: 2... #&. तक �श्लोका: २३-२६ ] प्रथमोड्ध्याय: रेप घाते चतुर्गुणे खण्डान्तरवर्गसमन्विते अखण्डराशेवंर्ग: स्थादित्येतद्युज्यते तत: 1 ३५५ ॥ वगक्षेत्रं तु यत्युवंभ॒ुक्तं समचतुर्भुजम्‌ । तत्तु द्वितीयेनेष्टेन छिन्द्यादापादमस्तकम्‌ 1 ३५६ ॥ तथा सत्यायतचतुर्भुज क्षेत्रदयं भवेत्‌ । एत इष्टोनविस्तारस्तत्रान्योड्पीष्टविश्तृति: ॥ ३५७ ॥ आद्यराशिसमायासावुभावषि तथाकृतो । सन्दध्यान्महतः स्वल्पभुजे पाश्वे तथाउपरम्‌ ॥ ३५८ ॥॥ स्वल्पेष्टवर्गस्तत्कोणे यथा क्वाप्यवशिष्यते । त॑ विनेष्टोनयुग्राश्योर्घातक्षेत्र॒स्प दर्शनात्‌ ॥ ३५९ ॥ इष्दोनयुतयोर्घातो हीन इष्टकृतेस्तत। । इष्टोनयुग्राशिवध इष्टवर्गयुतस्तत: ॥ ३६० ॥ अखण्डेष्टक्ृतिः स्थादित्येतदप्युपपद्यते । बर्गयोगो ट्विगुणितों योगवर्यात्तथाधिक: ॥ ३६१ ॥ राश्यन्तरस्य वर्गेणेत्येतदप्यत्र लक्ष्यते ॥ वर्गों दो खण्डयोर्घातो द्वावखण्डक्ृतो स्थिता:॥ ३६२ ॥ वर्गद्रयं भेदकृत्या होन॑ घात'दयादपि । योगवर्गे भवेद्वंदरयं घातद्वयं दयो: ॥ ३६३ ॥॥ वर्धते भेंदवर्गे ग द्विघ्ना वर्गयुतिस्तत: 1 इतीवमुक्तमार्गेण क्षेत्रकल्पनत: स्थितम्‌ ॥ ३६४ । दिध्नभेवहतः स्तल्पो भेदवर्यस्तथा हयो: । यथा योगान्‍्तराभ्यासो राश्योव॑र्वान्तरं भवेत्‌ ॥ ३६५ ॥ राश्योभेंदेन भेदो४पि द्विध्नोडल्पेप्प्यत्न” हन्यते । भेदान्वितोइल्प: स महान्‌ योग: स्वल्पयुतश्च सः ॥ ३६६ ॥ व्यास्पा--1. 2. D. breaks in the middle of a leaf, the rest of the leaf being left blank. Also it has a confused ending : da 4 arta 0. दिघ्ताल्पोप्यत्र �३६ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ राश्योयोगान्तराभ्यासो वर्गभेदस्ततो सतः । राश्योयोगान्तरास्यासे कुर्यात्‌ खण्डढ्यं पृथत्‌ ॥ ३६७ ॥ भेदाहतो महानेकस्तत्रान्योहहपस्तदाहत: । सहाखण्डादपि तथा कुर्यात्‌ क्षेत्रद्यं पृथक्‌ ॥ ३६८ ॥। स्वल्पो भेदाहतोड्त्रेको भेदवर्गस्तथापर:। पाइवेयोः स्वल्पवर्गस्य भेद: स्वल्पवधदयम्‌:॥॥ ३६९ ॥ सन्दध्यात्‌ भेदवर्ग च- तत्सक्त कोणगं तथा । अखण्डवर्गक्षेत्रं तत्‌ भवेव्‌ खण्डचतुष्कत; ॥ ३७० ॥ एकादिद्विचयानां यत्फलं सद्भुलितात्मकम्‌ । तेराच्यपाश्वंद्वितवसुश्लिष्टंसत्तरोत्तरम्‌ ॥ ३७१ ॥ गच्छतुल्पचतुर्बाही वेच्यं वर्गफल तु तत्‌॥ ३७२ ॥ [ वर्गसूलबासना ] 2एकाविद्विचयश्रेण्यां भवेदन्त्यफल तु.यत्‌ । aaa Age TEBE TIGA WAT Nn Roz ॥ तभा ह्मन्त्यधनं द्विध्नात्‌ गच्छादेकोनितं भवेत्‌ । मुखादुपरि सर्वेषां पदानां दिगुणत्वत: ॥॥ ३७४ ॥ सुखयोगेन तेष्वन्त्यधनसम्पादनादषि 1 तत्नेकस्य मुखस्यापि क्षेपाद्‌ द्विघ्कं तु ततृपदम्‌ ॥ २७५ ॥ ?[ द्वितीयोषान्त्ययोर्योगाद्‌] भुयोष्प्येतत्‌ पवद्दयस्‌ । एवं तदन्तर्गतेषु छुहु्योगाद्‌ द॒योढ यो: 11 ३७६ ॥॥ श्षेत्रं पदाधंविस्तारं ततो द्विघ्न॑पदायतम्‌ । आयाम सध्यतश्छित्त्या पाश्वयोयोजयेत्तु तो ॥ ३७७ ॥१ व्याख्या--1. Verses 373-84 are the same as in Kriyakramakari under Lilavati 23, verses 20b-31, (edn., pp. 43-44.) Mss. corrupt : A.C. द्वितीयो वाक्ययोर्योगात्‌; 8. द्वितीयोयान्त्ययों- योगात्‌ A, fas for feet �इलोकाः २३-२६ ] - प्रथमो&्ष्याय:ः ३७ व्याख्या --1, बर्गक्षेत्रं भवेदेतत्‌ ततो गच्छचतुर्भुजम्‌ । एकस्य वर्गों रूपेण मुखेनेब समो भवेत्‌ ॥ ३७८ ॥॥ दचादीनां द्विचपश्चेणिक्षेत्रं सरवंधनेः समः । योगास्तराहतिवर्गान्तरं यस्मात्पर्वशितम्‌ ॥ ३७९ ॥ रूपोत्तराणां योगा: स्युः द्ृश्नधिका: पूर्वपूर्वतः । आद्यो योगी ययोस्तस्माद्‌ द्वितीयो रूँपयुक्तयों: ॥ ३८० ॥॥ योग इत्याद्ययोगात्‌ स ह्विंतीयी5ध्यधिको न किम्‌ । रूपोत्तराणां सर्वेषामेकमेबान्तरं भवेत्‌ ॥ ३५१॥ योगान्‍्तराहतिस्तस्मादृध्वोध्व दच्नघिका भवेत्‌ । योगान्तराहतेवेर्गान्‍्तरत्वं दशंयिष्यते Rsk uu anit वर्गान्तरयुत: स्वोध्बवर्गों भवेत्‌ स्फुटम्‌ । रूपादिद्विचयश्रेणी फलान्यत्र पृथक्‌ पदे ॥ ३८३ ॥ वर्गान्तराणि, तद्योगो भवेद्वर्ग फल ततः । ततश्चतुर्भुजाद गन्मूलमेकभुजोन्तय:” ॥। रे८ढ़ ।॥ [. वर्गमूलकर्मवासना ] #व्याख्यातमूलकर्मापि युक्‍त्येक्याद्र्गकर्मणा । किन्तु यद्वि झृतिवंगस्तन्मूलं स्वपदस्थिति: ॥ ३८५ ॥। अतो वर्गात्‌ परावृत्य गणितान्पूलमिष्यते । युतो शुद्धिर्युति: शुद्धों, ग्रुणो हारे, हरे गुणः ॥ ३८६ ॥ at oa, पदे वर्ग: परावृत्तों प्रकल्प्यते । स्थानापकर्ष चोत्कर्षस्तदुत्कर्षेषपक्ृष्ठता | ३८७ ॥ RE OAs are, TAA TTT | इत्थं योज्य: परावृत्तो यथोद्वेशं विपयंप: ॥ ३८८ ॥ 8, श्रेढ़ी 2. 8. भुजोन्नतः Verses 385-97 are the same as in Kriyakramakari, verses 8-20, under Lilavati, 23, (edn., p. 42). �Rs सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्याय: १ कार्यकारणभावाख्य: सम्बन्धो वर्गसुलयो: ॥ अतो हेतुपदेनापि क्वचिन्मूलमिहोच्यते ॥ ३८९ ॥ इह फेनचिदावृत्त कस्याप्यक्यासजं फलम्‌ । अपवृत्त तु कस्यापि केनचिद्विहृतं फलस्‌ ॥। Aso tt वर्यमूलेड्नत्यविषमाद्‌ वर्गशुद्धिविधीयते । विशुद्धवर्गमुलेन द्विघ्नेनोपान्त्यत: समात्‌ ॥ ३९१ ॥ यावललब्धं फल तस्य वर्ग: शोध्यस्तदाद्यत: । बर्गंशुद्धघ्ा त्रयादन्त्याद्‌ विषमाद्‌ यदनन्तरम्‌ ॥ २९२ ॥ तत्पदाद्‌ भागहरणें नियमो न तू सवंदा । किन्तु सम्भव एवेतत्‌ शुन्यमेवान्यया फलम्‌ ॥ ३९३ ॥ शोधयेत्‌ भागहारेण लब्धवर्ग तदाद्यतः । भागहार: समस्थानाद्‌ युत: कतूं न शक्यते ॥ ३९४ ॥ तदा तदाद्वविषमस्थानाहगों न शोध्यते 1 यतो लब्धफलस्येव शोध्यत्वं नेह तत्फलम्‌ ॥ ३९५ ॥ किन्तु यस्मात्समस्थानाद्‌ भ[गह।रावधिः कृति: । तदाद्याद्‌ विषमस्थानाललब्धवर्गों विशोध्यताम्‌ ॥ ३९६॥ इत्येष नियमो वेद्यो वर्गपुलाड्यकर्मणि ॥ ३९७ ॥ [ बरगंमूलकर्म ] वर्गपोगपदे साध्ये तयो रल्पस्य वर्गत: । द्विघ्नेन महताप्तस्प कृति शेषाद्‌ विशोधयेत्‌ ॥ ३९८ ॥ ave द्विगुणोीक्त्य क्षिपेत्तत्रेव हारके 1 आपधाज्यान्तमिदं क्त कार्य हारदल पदस्‌ ॥ ३९९ ॥। बर्गयोगपदे साध्ये द्योरल्पस्थ वर्गत: । दिघ्नेन महता लक्यफलयुक्तेन यद्‌ हृतम्‌ ॥ Yoo tl व्यास्या--1, ४. पादहरणे; 0. पादहारेण 2. ४. वर्गों विश्योध्यताम्‌ �इलोका: २३-२६ ] प्रथमाथ्ध्याय: ३९ गतल्‍्लब्धयुतहाराध॑ वर्गयोगपदं भवेत्‌ । वर्गान्तरपदे साध्ये हयोरल्पस्य वर्गंत: ॥ ४०१ ॥ द्विघ्चेन महता लक््यफलहीनेन यद्‌ हतम्‌ ॥ ततो लब्धोनहाराध॑ वर्गान्तरपदं भवेत्‌ ॥ ४०२ ॥ [ दश्वविधय: ] “राश्योयोगोभिदा घातो* वर्गयोगस्तदन्तरम्‌ । एप द्वाभ्यां दशाविधमितरानयन भवेत्‌ ॥ ४०३ ॥ योगो भेदादिसंयुक्तो भेदी घातादिना तथा । स्वोत्तरोत्तरसंयुक्ता श्चेवं घातादय: परे ॥ ४०४ ॥ राशिद्ययं पृथक्कुर्युयंधा तत्तु* तथोच्यते । योगभिदयुते द्विष्नो महानल्पस्तदूनिते ॥ ४०४५ ॥ भर्धीकृतौ तु तो स्थातां राशी दो महृदल्पकौ । राश्योश्चतुर्गुणे घाते त्यक्ते योगस्य वर्गत: ॥ ४०६ ॥ शिष्यन्तेबन्तरवर्गोंउत्न तन्मूल स्पात्तदन्तरम्‌ ' थोगान्तराष्यां राशी हो पृथक्कार्यों तु पुवंबत्‌ ॥ Yoo lt योगवर्गाद्रगगंयोगे त्यक्ते द्वि घ्नस्तयोवेध: । तदूनिताद्रगंयोगान्मु्ल राशिद्दयान्तरम्‌ ॥ ४०८॥ वर्गान्‍्तराद्योगभक्‍तो भेदस्तह्विहतो5पर: । योगान्तराहतेवंर्गान्तरत्वं दर्शितं यतः ॥ ४०९ ॥ भेदकृत्याधिको योग'वर्गो घाताच्चतुर्गुणात्‌ । भेदवर्गयुतात्तस्मान्मूलं राश्योर्युतिभंबेत्‌ ॥ ४१० ॥ व्याख्या-1. ९८. प्र, ०. ण॑ 6 161 फा०९ प्र165. 2. Some of the verses from 403 are very similar to certain verses in Kriyakramakari under Lilavati, 59, (edn, p. 109), where 21 Problems are treated while only 10 problems are treated here. 3. AB. frat 94. A. aera 5. 8. निध्नस्तयोरधः 6... 8. 8. ८. योगो �सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ भेदकृत्याधिको वर्गयोगो घातद्वयादिह । घातस्तक्ो वर्ययोगाद्‌ भेदवर्योनिताहलम्‌ ॥॥ ४११ ॥ राश्योयोगान्तराभ्यासो वर्गंभेदों यतो भवेत्‌ । वर्गान्तराद्योगक्तो भेदो भेदोद्धृतो5पर: ॥ ४१२ 1॥ ह्विध्नधातयुतों बर्गपोगो योगक्रृतिभंवेत्‌ । तदूनितो वर्गंपोगो भेदबर्ग स्‍्तथों मंतः ॥ ४१३ ॥ चतुर्भिर्गुणितों घातो भेदवर्गेग संयुतः ॥ योगवर्य॑स्तयो: स्थादित्येतद्युक्तिविद मतम्‌ ॥ ४१४ ॥ वर्गान्‍्तरस्य वर्गेण घातवर्गश्चत्र॒गुंण: । युक्तस्व/्द्योगवर्यवर्षोपीत्युपपद्यते ॥॥ ४१४५ ॥ यतो मूलेन सम्पाझं तद्गेंणापि कल्प्यते । fing वर्य: फल्रस्यात्न. फलराशिस्तु लक्ष्प्रते ॥ ४१६ ॥ [ भागजातिवासना ] यावद्धा चिछव्ते रूप छेदस्तावानिहोच्यते । [ विप्राग्न ]*व्यक्तयो5प्यंशास्तदियत्ता न तु क्वचित्‌ ॥ ४१७ ॥ छेदांशानां हि नानात्वं वृश्यते विषयान्तरे । उद्देशवशत़; क्वापि नानात्वं कृत्रिम क्वचित्‌ ॥ ४१८ ॥ कर्मक्रमवशाद्द्स्वगुणवर्गंधनादियु । अंशानां भिन्‍नहाराणां योगविश्लेषसिद्धम्रे ॥ ४१९ ॥ समच्छेदत्वमिष्टं स्पादासामञजस्यभन्यथा । पूर्ण पुर्णेन संयोगाद्‌ यथा संख्यान्तरं ब्रजेत्‌ ॥ ४२० ॥ व्याख्या-1. 2. 6, द्यादि यः Verses 417-30 are closely similar to Kriyakramakari, verses 1-13, under Lilavati 32, (edn., pp. 64-65). A.B, fary 4. 6. छेंदांघानिह 8. तदुदेशतः �इलोका: २३-२६ ] प्रथमोडध्याय: 4 a Waa न चार्धेन न पादोनेन योगतः । पादार्धाद्यधिकत्वेन व्यवहारप्रसड्भत: ॥॥ ४२१ ॥ यादृक्च्छेदोंइशकस्तस्य तादुकच्छेदांशयोगत: । संख्यान्तरो पपत्ति: स्थादासमञ्जस्थतो5न्यथा ॥ ४२२ ॥ पादपठ्चमसंयोगाद्‌ दो न तुयों न पञ्चमों । तुल्याष्टमांशयोरेवं न संथोगे द्वयोद्दयम्‌र ॥। ४२३ ॥ अथ रूपचतुर्थ स्थ पञुचमांश: कृतो यदा । पड्चमांशो5पि वा स्वीयचतुर्थांश: कुतो भवेत्‌ ॥ ४२४ ॥ अन्योन्यच्छेदगुणनात्तत्न च्छेदांशयोदंयो: । हदा तो रुर्पावशांशों कृतावेबाइविवादतः ॥ ४२५ ॥॥ तो ततों$शौ समच्छेदो मिथो योगान्तरक्षमौ । यादुशो नियमों दृष्टो ययोश्च्छेंदांशयोरिह ॥ ४२६ !॥ एकेन हतयोस्तादूइनियमों न तु हीयते । TGA गुणोषन्योन्यच्छेदेनेवांशहा रयोः ॥ ४२७ ॥ अन्योन्यच्छेदगुणितों तत: छेदांशकावु मो । समच्छेदीकृतो स्यातां योगभेदक्षमों ततः ॥ ४२८ ॥ योगमदो सिथ: कार्यों बहुनां च सवर्णनात्‌ ॥ ४२९ ॥ इति। [ प्रभागजातिवासना | “भागप्रभागत:्भागसंवर्गों भाग इष्यते । छेदानामपि सर्वेषां संवर्गस्तस्थ हारक: ॥ ४३० ॥ प्रभागजातो भागास्ते स्यु: सवर्णोकृता यतः । तदेत्दू नगुणनात्‌ पृथग्वक्तुं न पार्यते ॥ ४३१-३२ ॥ व्याख्या--1, 8, दयोद्वयो: स Re स०--६ Verses 430-38 are the same as Kriyakramakari, verses 1-8, under Lilavati, 33, (edn., p. 68). �BR इति। व्याख्या -1. 3. 5. 6. संव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ तत्राप्यंशाहति३छेद्घात भकक्‍ता फल यत: | तथापि भिन्‍्नरूपत्वात्‌ गुणनस्थ सवर्शनात्‌ ॥ ४३३ ॥॥ सवर्णनं च गुणन पृथगेवात्न लक्षितम्‌ । ननु खूपाद्विभक्तोंइशो भाग: केनापि कथ्यते ॥ ४३४ ॥॥ भागत: केनचिड्द्िन्नः! प्रभाग: कथ्यते कथम्‌ । तत्र तच्छेदसंबर्ग: छेद/स्तस्थोपपद्मयते ॥ ४३५ ॥। भागप्रभागतंवर्ग: प्रभागस्तु कं भवेत्‌ । भागव्यक्तेयंदकस्या:? अभागस्नत्न कल्प्यते ॥ ४३६ ।॥। तत्र प्रभागस्तृद्दिष्ट: च्छेद: च्छेदद्दयाहतिः । यदा बहुनां भागानां प्रभाग: परिकल्पित: ॥ ४३७॥ भागप्रभागसंवर्ग: प्रभाग: कल्पितस्तदा' ॥ ४३८॥ [ भागानुबन्ध-भागापवाह-वासना | ःशागच्छेदहतं wt aniatfa सवर्णताम्‌ । प्रभागच्छेदनिहतास्ते प्रभाग: सर्वाणिता: ॥ ४३९ ॥ एवं प्रभागतड्भागच्छेदेर्भागादयों हता: । प्रभागाद्ये: सवर्णत्वं ब्रजन्त्येवं मुहुर्मुह: ॥ ४४० ॥ योगभिदक्षमा भागा: प्रभागाद्य: स्वाणिता: । यदा रूपादिशु बहुष्वेको भागप्रसावक: ॥ ४४१ ॥ यदा तृहिष्टरूपेषु भाग: कृत्स्नेषु कल्प्यते । भागच्छेदेन रूपाणि हन्याच्छेदं च तद्गतम्‌ ।। ४४२ ॥ ततो भागान्‌ यथोद्वेशं प्रक्षिपिदथवा त्यजेत्‌ | तद्वत्‌ प्रभागच्छेदेन भागच्छेदाबुभो हतो ॥ ४४३ ॥ ८. केनचित्‌ छनन्‍्न: 2. A.B. Ge for Be: 85. 8. यदेकाय 4... 8. ततः Verses 439-58 are the same as Kriyakramakari, verses 1-20, under Li/avati, 36, (edn., pp. 73-74). 8. 8. ब्रजन्त्येव �इलोकाः २३-२६ ] प्रथमो5ध्याय: ४३ व्यास्या-1, 4. प्रभागानपि भागेषु क्षिपेद्यद्दा ततस्त्यजेत्‌ । यदा तृद्दिष्टरूपेषु भागः कृत्स्नेषु कल्प्यते ॥ vey भागेष्वपि यदा सर्वे प्रभागस्थ प्रसावका:! । भागच्छेदेन रूपाणां गुणनं यत्न तूदितम्‌ ॥ ४४४ ॥ तत्र च्छेदेन रूपाणामावृत्ति: क्रियते ततः । रूपे च्छुदविभक्ते तु यों$शस्तावानिहांशकः ॥ ४४६ ॥ ततो रूपस्य पूर्णत्वं तदंशेश्छेदसम्मिते: । रूपाण्यंशसवर्णानि तच्छेदनिहतान्यत: ॥ ४४७ ॥॥ भवन्ति योगविश्लेषयोग्यत्वं तेन कल्पितम्‌ । भागप्रभागेष्वप्येवं वेहस्त्वंशांशिनी: क्रम: ॥ ४ं४ंद ॥ “छेदघ्नरूपेषु लवा धनर्ण 'मिति तद्ठच:। (लीलावती, ३४) उपपद्येत तत्सव योगविश्लेषसिद्धये ॥ ४४९ ॥ रूपाणामथ सर्वेषां भागानां वांशकल्पने | छेदसंवर्गंतुल्या: स्तुश्च्छेदास्तत्रांशका: पुन: ॥ ४५० ॥ रूपाणि स्वांशयुक्तोनस्वाधच्छेवहतानि* तु । सर्वेषामपि रूपाणां भागानां वांशकल्पने ॥ ४५१ ॥ स्वेषां स्वांशयुक्तोनस्वाधइछेदेन गुण्यता । गुण्यात्‌ केनापि ग्रुणिताद्‌ गुणांश: शोध्यते यत:* ॥ ४५२॥ तत्र तद्व्यक्तिहीनेन गुण्यं हन्याद्‌ गुणेन वा । गुणावृत्ताद्‌ यतो गुण्यात्‌ तदादृत्तिविशोध्यते ।। ४५३ ॥ तद्व्यक्त्यूनगुणाभ्यस्ते तामावृरत्ति बिना भवेत्‌ गुण्ये गुणांशयुक्ते5स्मिन्‌ गुणयेत्तद्यतेन तम्‌ ॥ ४५४ ॥॥ अतो [निरन्तराधस्थ्य] हारेणोध्वेहरे हते । उद्दिष्टांशाधिकोनेन स्वोर्ध्वाशं गुणयेत्ततः 11 ४५५ ॥ 2. प्रसावताम्‌ 2. 6. हतानि 3. A. Wa: A, freauger ; फ्रें. निरन्तराधर्व; 0. निरन्तरा यस्य �ve सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ श्रध्यायः १ भागप्रभागेष्हिष्टेष्वेवं कुर्यास्मुहु्मृहुः । अन्नेष्ट कल्पयित्वेक छेदसंवर्गताडितम्‌ ॥ ४५६ ॥ उहिष्टिभागतद्भागक्षेपशुद्धयादिरत्र तु । तत्न लब्धेन निह॒तं दृष्टं छेब्वधोद्घृतम्‌ ॥ ४५७ ॥ एवं लब्धे भवेत्मरष्टुरिष्टो राशिन संशय: !॥ ४५८ ॥ [ भिन्‍नगुणनवासना ] ग्यबुक्‍त गुणकारेण गुण्यस्याव्तनं गुणे । यावत्यों व्यक्तयों गुण्ये तावद्धा गुणकल्पसम्‌ ॥ ४५९ ' गुणकारे प्रतिव्यक्षित गुण्यराशि प्रकल्पयेत्‌ । गुण्यराशो प्रतिव्यक्ति ग्रुणं वा परिकल्पयेत्‌ ॥ ४६० ॥ इतीमौ द्वौ प्रकारो स्तः संबर्गें गुणगुण्ययो: । अर्धत्यंशादिरूपेण चछन्ने yor gests at uw ४६१ ॥ तेन च्छेदेन हतंव्य: संवर्गो गुणगुण्ययो: । भागरूप: स्वयं गुण्यो भागात्मेव गुणाहत: ॥ ४६२ ॥ भागेन गुणितो गुण्यो भागरूपो भवेत्‌ स्वयम्‌ । छेदेत च्छिद्यमानोंइशो रूपाद्भागों भवेद्यतः ॥ ४६३ ॥ गुण्यस्थ ग्रुणकल्यापि द्योर्भागात्मना स्थितों । तद्घातच्छेदघातेन ह॒तंव्यो ग्ुणगुण्ययो: ॥| ४६४ ॥ गुण्यते यादुशों गुण्यो भागो रूपात्मक्रो5पि वा । तावृक्स्वभावस्तस्येव गुणध्नस्थ न हीयते ॥ ४६५ ॥ भागेन यद्दा रूपेण गुणकारेण यो हतः। गुण्य: स गुणकारस्य त॑ स्वभाव न सुझड्चति ॥ ४६६॥ यतो गुणेन शुन्येन गुणित: शुन्यतां ब्रजेत्‌ । शुन्यं रूपादिगुणितं तद् च्छुन्यत्वमाप्नुयात्‌ ॥ ४६७ ॥ ब्याख्या--1, Verses 459-71 are the same as Kriyakramakari, verses 1-13, under Lilavati, 39, (edn., pp. 79-80). �एशलोकाः २३-२६ ] प्रथमो5्ध्यायः है एवं स्थिते भागरूपे गुण्ये यहा ग्रुणे सति । स्वकच्छेदेन हतंव्यस्तत्संवर्गों हयो: पुनः ॥ ४६८ ॥। भागात्मनो: स संवर्गो भाज्यच्छेदवर्धेन हि । “अंशाहतिश्छेदवधेनोद्घृते त्युदितं तत: ॥ ४६९ ॥ (लीलावती, ३९) भागवर्गे ततो भागे स्वेनेच गुणिते सति। L च्छेवस्य वर्गच्छेद: स्थात्‌ घने भागस्य तद्घन:! 1 ४७० ॥ स्पष्टीकरिष्यते चेतड्ूब्नवर्गं घनेषपि च । ant od a Been तच्छेदं दर्शयिष्यता | ४७१ ॥ [ भिन्‍नभागहारवासना | “गुप्पे गुणेथवा ौचिछन्ने तच्छेदी भाजको यथा । तथव भाज्ये भिन्‍्मेषपि तच्छेदों भाजको भवेत्‌ ॥ ४७२ ॥ संवर्गों गुण्यगुणयो: प्रायो भाज्यों भवेद्यतः । भिन्‍मे गुणे5थवा गुण्ये तच्छेदो भाजको यथा ॥ ४७३ ॥ भिन्नयो रूपयोश्छेदसंवर्गों भाजकस्ततः । संवर्गों गृण्यगुणयोंभोज्यो३न्यो वा,भवेद्यया ॥ ४७४ ॥ भाज्यच्छेदस्थ हारत्वं तदा भाजकवत्‌ स्थितम्‌ 1 भाज्यो भागात्मकश्छेदभक्‍त: पूर्णो भवेद्यतः ॥॥ ४७५ ॥ पूर्णन भागहारेण भाज्य: पूर्णो विभज्यताम्‌ । fora: Senta भाज्योउत्न हर्तव्योस्येन चेत्‌ पुनः ॥ ४७६ ॥ तदा तद्धारसंवर्गं: कृत्स्नभाज्यस्य भाजक: ॥ अतो भागात्मके भाज्ये तच्छेदो भाजकाहत:३ ॥ ४७७॥ व्याख्या--1, ८. घतम्‌ 2. Verses 472-86 are the same as Kriyakramakari, verses 1-16, under Lilavati, 41, (edn., pp., 82-83). 3. B. mat gai �BR इति। व्याख्या-- 1. 2. 3. सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्यायः १ भागहारो मतो येन भाज्योंडशात्मा विभज्यते । भागहारेइपि भागात्मन्यथ भाज्याद्विशोधिते ॥ ४७८॥ Qe a sagt feat भागात्मतां गतः । तावता गुणितं भागाहारे पूर्व फलं भवेत्‌ ॥ ४७९॥: व्यक्तीनां भाज्यनिष्ठानां पूर्णरूपतया स्थितेः भागात्मना भागहारव्यक्तीनां च व्यवस्थिते: ॥ ४८० ॥ स्वच्छेवविहृतस्येव भाज्यव्यक्तिसमत्वत: । अन्यथा भागहारस्य स्वच्छेदगुणितत्वत: ॥ ४८५१ ७ तच्छेदगुणितो भाज्यस्तेन सावण्यंमृच्छति' । हतयोहतयोर्वापि राशिनकेन तु दयो: ॥ ४८२ ॥ सम्बन्ध: प्रावतनो सेब हीयते हारभाज्ययो: । यावद्धू रथवा भागेर्भागहारस्य पूर्यते ॥ ४८३ ॥ भाज्यरूपं ततरत्यक्ते भागहारेंइशकात्मके । पुर्णभागात्मकव्यक्तो रूपत्वस्थानु/वर्तनात्‌ ॥ ४८४ ॥। अविशेषेण रूपेभ्यो भागानां च विशोधनात्‌ । छेदावृत्तेर्भागहारो विशुद्धोंइशात्मकों भवेत्‌ ॥ ४८५ ॥॥ अतश्छेदेन गुणनं फलानामिष्यते बुध: ॥ ४८६ ॥ [ भिन्‍नवरगंघनवासना | अप्रिन्नयोगुण्यगुणयो: संवर्ग छेवयोवेध: । छेदः स्पादिति यदि न्नगुणकर्मण afar ॥ ४८७ ॥ समहिघातरूपे$स्मिन्‌ वर्गेपप्येतत्समं भवेत्‌ । स्वच्छेदेनांशितो गुण्यो वर्गे स्वेनेव Fat u Yes 6. सावण्यंमिच्छति 8.8. रूपत्वस्वांनु Verses 487-94 are the same as Kriyakramakari, verses 1-8, under Lildvati, 43, (edn., p. 86). �शलोका: २३-२६ ] प्रथमोथ्ध्याय: ४७ छेदवर्गस्तु तच्छेदच्छिन्नत्वाद्‌ गुणगुण्ययो: । वर्धते गुणनाद्‌ गुण्यो रूपव्यवत्यात्मके गुणे ॥ ४८९ ॥ भागात्मनि गुणे च्॒छेदभक्त: पूर्णो भवेत्‌ तत: । गुण्ये भागे गुणव्यक्त्या वृद्धच्छेदोद्धृतस्तथा ॥ ४९० ॥ हयो भगित्मनोर्गुण्यगुणयोधघातितस्तयो: । तच्छेदद्व यसंबर्ग चिछुन्नो भाज्यों भवेत्‌ स्फुट: ॥ ४९१ ॥ बर्गे स्वेनेव भागस्य गुणनात्‌ तद्घनेषपि च। वर्गो घनश्च' च्छेदस्य तच्छेदत्वेन कल्प्यते ॥ ४९२ ॥ मूले तु बर्गंघनयोरुभयोर्मूलकर्मणा । स्वावृत्तिपरिहारात्तु छेदः स्थात्‌ केवल: स्फुट: ॥ ४९३ ॥ अतो भागात्मनां वर्गंघनयोरिष्ट्योहंयो: । ant घनश्च च्छेदो स्तो मूले मूलं च कल्पितम्‌ ॥ ४६४ ॥ इति। [ भागानुबन्धवासना ] “अन्त्यस्थानाइकवर्गो यो यश्चोपान्त्याडूसंश्रित: । तयो: संवर्गरूपोडन्त्यो द्विध्नस्तन्मध्यसंश्रित: ॥ ४९५ ॥ स्थानद्वितयसम्बन्धादुभयोगुणगुण्ययो: । अ्न्त्याडू:बर्ग उभयोरन्त्यस्थानसमाश्रित: ।| ४६६ ॥ उपान्त्यस्थानवर्गो5पि तथोपान्त्यसमाश्चित: । वर्गद्यययुते घातद्वितये खण्डयोहंयो: ४९७ ॥॥ अखण्डराशेवंग्ग: स्थादिति प्रागेव चचितम्‌ । “खण्डद्यस्पाभिह॒तिद्विघ्नी त्युकतवतामुना ।। ४६८ ।1 ( लीलावती, २० ) व्यास्या--1, 6. घनस्य 2. Verses 495-99 are the same as Kriyakramakari, verses 1-5 under Lilavati, 44, (edn., p. 89). �Yo सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ [ अहगंणेन ग्रहमध्यमा: | चुगणाद भगशाम्यस्तादू भूदिनैभेगणा गताः ॥ २६ ॥ द्ादशध्नाच्च तेरेव शेषादाप्ताश्व राशयः । मुहुश्च त्रिंशता पष्ट्या निध्नाद भागादयश्च ते! ॥ २७ ॥ - कल्यादिश्रुवयुकत तन्मध्यं स्यादुदयोद्भवम्‌ ॥। २८५ ॥ बर्गस्थानानि सर्वेषामवर्गान्‍्तरितान्यत: । भागप्रभागवर्गेष्वप्ययमेव विधिमसंतः | ४९९ ॥ इति। [ प्रहमध्यमानयनम्‌ ] दयुगणादित्याबि (1, 260-284)-- [ त्राराशिकवासना ] 'प्रमाणतत्फलेच्छास्यास्त्रयो यस्थ तु कारणम्‌ । इच्छाफलस्य, सो<यं स्यात्‌ त्रिराशिरुपचारत: ॥ ५०० ॥ कार्यकारणभावरुय:” सम्बन्धों यत्र विद्यते । त्रेराशिकमिति प्रोक्तं गणितं तत्योजनम्‌ ॥ ५०१ ॥ Aa TAT स्वफलब्याप्तधर्मंसमन्वितम्‌ । फल तद्‌ व्यापक चेच्छाराशिरिष्टफलाश्रय: ॥ ५०२ ॥ इच्छाफलाश्रिताप्येतदाश्रयो5त्रोपचयंते । एभिस्त्रिभिइ्व सस्भूय ज्ञेयमिच्छायतं फलम्‌ ॥ ५०३ ॥ विभ्योष्त्र येभ्य: केभ्यश्चित्‌ ज्ञातं त्रेराशिकं न तत्‌ । फलव्याप्तस्थ धर्मस्य प्रमाणे तत्फलस्थ च॥ ५०४ ॥॥ व्याद्या-1. Verses 500 ff. have several verses in common with Kriyakramakari, verse 1 ff., under Lilavati, 89 (edn., * pp. 204-9). 2. 58. भावस्य �एलीका: २६०-२८३ ] प्रथमो5्ध्याय: ४९ व्याल्या--..1, Mo to ७ भुयोवर्शनतस्तकनिविद्धाद्‌ व्याप्तिनिर्णय: । ननु प्रमाणं सर्वत्र फलव्याप्तं प्रतीयते ॥ ५०४ ॥ न पुनस्तद्‌गत: कश्चित्तद्धमोष्नुपलम्भत: । सत्यं, तथापि धर्मोड्सौं विवेच्यो न्‍्यायचक्षुषा । ५०६ ॥। प्रमाण यादृशं यत्र तत्फलं तत्र तादुशम्‌ 1 इति निर्णीयते व्याप्तिर्मुहुदंशंनतस्तयो: ॥ ५०७ ॥ प्रमाणं तत्‌ स्वधर्मस्थ फलव्याप्तेनिदर्शनम्‌ । यत्र प्रमाणसारूप्यं दृश्यते वस्तुनि क्वचित्‌ ॥ ५०८ ॥॥ फल तत्नानभिव्यक्तमपि कल्प्यं प्रमाणवत्‌ । सारूप्यं चानुवृत्तेन तयोध॑मेंण कल्प्यते ॥ ५०९ ॥ तथाहि स्वफलब्याप्तः क्वचिद्‌ यो धर्म आत्थित: । स एवान्यत्न दृष्टइ्चेत्‌ तस्मिस्तदनुमापक: ॥ ५१० ॥ प्रमाणं तत्फलव्याप्तधर्मस्थास्य फलस्थ च । व्याप्तिसंवेदनस्थानमिच्छाभीष्टफलाश्रयः ॥॥ ५१११ ॥ फले [यत्रोप ] गन्तव्या तन्रेच्छायां प्रमाणवत्‌ । प्रमाणधर्मं मिच्छायां तदर्थ तत्फलान्वितम्‌ ॥ ५१२ ॥ पक्षधरमृतया ज्ञात्वा फल तत्नानुमोयते । प्रयाणसंख्या गमिता? फलसंख्या तु गम्यते ॥ ५१३ ॥ प्रमाणसंस्याशालित्वमिच्छाया: पक्षधमंता । इच्छाराशो प्रतिव्यक्ति पूर्णरूपतया स्थिते: ५१४ ॥ प्रमाणसंख्याशालित्वं तावद्भागविकल्पनात्‌ । इच्छाराशे: प्रतिव्यक्ति प्रमाणगुणने ततः ॥ ५१४ ॥ तत्फलेनाहता सेव फलत्वेनानुमीयते । इच्छातत्फलयो: सिद्धि: प्रमाणोद्धरणात्तत: ॥ ५१६॥ 8. 8. ८. यप्तोप 2. ४» गणिका (? गमिका) �५० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्याय: १ प्रमाणफलयो: संख्यासम्बन्धे तादुशे सति । यावान्‌ भाग: प्रमाणस्य ताबान्‌ भाग: फलस्य च ॥ ५१७ ॥ पूर्णरूपेष्विवांशेषु तयोव््याप्तेरबाधनात्‌ । इतीच्छायां प्रतिव्यक्ति फलतुल्ये फले कृते ॥ ५१८ ॥ प्रमाणांशतया तस्य तेना5प्तं वास्तवं फलम्‌ 1 इच्छायाः संख्यया55वृत्त प्रमाणं यत्र कल्प्यते ॥ ५१९ ॥ तयेव संख्ययाः्थ्वृत्तं तत्फलं तत्न कल्पयेत्‌ । AT GIST aT ag ANTENA WAT Xo NN पूर्णरूपतया5धवत्तेरिच्छाव्यक्तिष्वसम्भवात्‌ । भागात्मकत्वेनावृत्ति: प्रमाणस्य तु कल्प्यते ॥ ५२१ ॥ तत; प्रमाणभागत्वं तत्फलानां च निश्चितम्‌ । तत: प्रमाणसम्भक्तमिष्यते वास्तवं फलस्‌ ॥॥ ५२२ ॥ यावद्धा खण्डितो यस्तु खण्डेस्तावस्धूरेव सः । पुयंते मागहारोज्तस्तावांस्तेबामुपाश्रित: ॥ ५२३ ॥ यदावृत्तं यदंशं वा प्रसाणं यत्र दृश्यते । तदावृत्तं तदंशं वा तत्फलं तत्न कल्पयेत्‌ ॥ ५२४ ॥ इच्छाया: पूर्वसिद्धत्वाह्िशिषाभावतस्तथा । शुणनं हरणं चापि प्रमाणेन न कल्प्यते ॥| ५२५ ॥ यत्र स्थाद्यावती व्यक्तिस्तत्रेव व्यक्तिजं फलम्‌ । तावत्कृतं विजानीयात्‌ कृत्स्नव्यक्तिगतं फलम्‌ ॥ ५२६ ॥ तस्य प्रमाणभागत्वात्‌ तेनावाप्तं फल स्फुटम्‌ । यदंशा यस्य ये भागास्तेभ्यस्तेस्तस्थ! पूरणात्‌ ॥ ५२७ ॥ इच्छाहतं फल तस्मात्‌ प्रमाणेन विभज्यते । यहेच्छायां प्रमाणस्य यावन्त: स्युः फलांशका: ॥ ५२८ ॥। तावतीश्च फलव्यक्तीरिच्छाराशो प्रकल्पयेत्‌ । प्रमाणत: फलावाप्तमिच्छा राशिविशोधयेत्‌ ॥ ५२९ ॥ व्याख्या--1. 8, तेम्यस्ते तस्य 2. 8. यहददेच्छाया: �शलोका: २६०७-२८३ ] प्रथमो5्ध्याय: ५१ आवृत्त्या' शुद्धसंख्या च॒ यदि वेच्छाफल भवेत्‌ । फलांशत्वात्‌ प्रमाणस्य हाथ तत्फलराशिना ॥ ५३० UI तन्न लब्धफलेनेच्छां हरेदिष्टफलाप्तये । प्रमाणलब्धं वेच्छाया: फलेन गुणयेत्‌ पुन: ॥ ५३१॥ यतो भागेन हतंव्ये हाय Bla goat फलावृत्तं प्रमाणं चेत्‌ भागहारतया स्थितम्‌ ॥ ५३२ ॥ इच्छा व्यावतंनीयेव तदा दृढफलाप्तये । भागहारे ततो भाज्यो हारावृत्त्या निहन्यते ॥ ५३३ ॥ इति कंश्चित्‌ फलघ्नेच्छा प्रमाणेन विभज्यते” । इच्छां प्रमाणभक्तां वा फलेन गुणयेत्‌ पुन: ॥ ५३४ ॥ यद्दा प्रमाणभागत्वं स्वफले यादृ्श स्थितम्‌ । तादृशानि फलान्येवमिच्छाव्यक्तिषु कल्पयेत्‌ ॥ १३५ ॥ प्रमाणेन फलाल्लब्धं यत्‌ तेनेच्छा निहन्यते । Wa यद्दा फलघ्नेच्छा प्रमाणेन विभज्यते ॥ ५३६ ॥ भागेन गुणने गुण्यश्च्छेदेनः हियते यत: । फल प्रमाणावृत्तं चेद्‌ गुणकारतया मतम्‌ ॥ ५३७ ॥ TAM एव गुण्यस्तु कार्यो दृढ़फलाप्तये । अत एवांशगुणने गुणच्छेदो४पि हारक: ॥ ५३८ ॥1 गुणगुण्यत्वोपपत्तिस्तयेच्छाफलयोमिथ: ॥ ५३९ ॥ [ भगणानयने त्रराशिकयोजना ] भूदिनादिसमे दृष्टे प्रमाणे भगणादिभि:<। तुल्यं तत्फलमंशानां तादृक्सम्बन्धबोधकम्‌ । अंशास्ते” त्वनियमात्‌ सर्वेषां सर्वदांशिनाम्‌ 1 ५४० ॥ व्याख्या--1, 2, 3. 5. 5. आ्रावृत्त्यं C. Hapl. om. after fravaa to faasa® in verse 536, 2. ९. गुण्ये छेदेन 4. 8. प्रमाणभगणादिभि:ः 8. ८. अंशाब्धे �RR सव्याख्ये तन्तसंग्रहे [ श्रध्यायः १ संस्यासम्बन्धनियमस्तथामृतस्तयोन चेत्‌ । फर्थ तथैव दुश्येते मुहुंगंणभूदिने ॥ ५४१॥ संख्यासस्बन्धनियमः प्रमाणस्य फलस्य च। सर्वेषां च तदंशानां शक्यः कल्पयितुं तत: ॥ ४४२ ॥। नन्वेकस्मिन्‌ युगे दृष्टे सकृद्‌ भगणभूदिने। सूयोदर्शननिर्णेया मिथो व्याप्ति:! क्थ mat: । ५४३ ॥ अ्नोच्यतेंडशिनां यस्मादंशारब्धत्वमिष्यते । अंशानां नियमासावे नियम: कथमंशिनोः ॥ Yee ॥ अंशिनोनियमाभावे चांशानां नियम: कथम्‌ । अंशाशिनो: फलव्याप्तिस्तुल्यरूपा भवेत्तत: ॥ ४५ ॥ सकुदर्शनतस्तस्मादंशिनोव््याप्तिनिणंयात्‌ । सर्वेधां च॒ तदंशानां व्याप्तिनिर्णॉयत्ते सिथः ॥॥ ५४६ ॥ ततोंडशेषु फलव्याप्तिं तदंशिष्वपि कल्पयेत्‌ । यथांशिनि फलव्याप्तिस्तवंशेष्वपि कल्प्यते ॥ ४४७ ॥। अंशव्याप्तिश्व सुगमा गोलविद्ध्धिः परीक्षक: | प्रहणप्रहयोगादेभूंयो दर्शनशालिभि: ॥ ४४८ ॥ अतो भगणनिष्नेषु द्युगणाद्‌ युगभुदिनेः । कार्यस्त्रेराशिकेनेव सध्यमो भगणादिक: ॥ ५४९ ॥ छेदतुल्या भवस्त्यंशाः पूर्णे सर्वत्र चांशिनि अंशानां छेदतुल्यानां योगेनांशित्वकल्पनात्‌ ॥॥ ५५० ॥ भगणेंडशिनि विद्यन्ते ततो द्वादश राशयः | भगणद्वादशांशत्वं राशीनां कल्पितं यतः ॥ ५५१ ॥ छेदतुल्यांशसख्भावा छेदेषु भगणादिवत्‌ । छेदघ्नशेषादादन हारेणाप्तात्तदंशका: ॥ ५५२ ॥ आद्य॒हारोद्धृत: शिष्टस्तच्छेदः सम्मतस्तत: । राशोस्त्रिशांशका भागास्तत्षष्ट्यंशा:: कला सताः ॥ ५५३ ॥ स्याख्या---1, /&. व्यक्ति: 2. 8. स्तदांशेष्वपि 3. &. षष्ट्यंशः �श्लोका: २६०-२८४ ] प्रथमोव्ध्यायः ५३ तत्वष्टयंशाश्च विकलाः षष्ट्यंशास्तत्परास्तत: । ततः प्रतत्पराद्याश्च तत्तच्छेदध्नशेषत: ॥ ५५४ ॥ [ राहयाविमध्यमे त्रेराशिकयोजना ] भूदिनेनेव हारेण लभ्या राश्यादयो5खिला: । एवं त्रेराशिकेनेव मध्यमाप्तियचारिणाम्‌ ॥ ५५५ ॥ इति। इच्छाराशे: प्रमाणांशैस्तत्फलेः स्वफलोन्नय: । स्वफलब्याप्तयो: कार्यो दयोरिच्छाप्रमाणयो: ॥ ५५६ 1॥॥ प्रमाणं स्थाज्जातफलमिच्छा ज्ञेयफलाश्रय: 1 यादुइनियमतस्तत्न प्रमाण: स्वफलस्थितिः ॥ ५५७ ॥ इच्छाराशेः फल तादुडनियमात्‌ पृथगुद्धरेत्‌ । अत एवं फलघ्नेच्छा प्रमाणेन विभज्यते ॥॥ ५५८ ॥ पक्षीकृतायामिच्छायां प्रमाणांशफलोन्नये । यो यदंशः स तद्भकतः पूर्णतामुपगच्छति ॥ ५५९ ॥ इच्छाफल प्रमाणन तत्फलं चेच्छया हतम्‌। तुल्पभेव भवेद्‌ येन प्रमाणेच्छाफलाहते: ॥ ५६० 8 प्रमाणफलमिच्छाप्तं प्रमाणाप्तं तथेतरत्‌ । गुणगुण्याहतेर्भाज्याद्‌ यतो गुण्यो ग्ुणोद्धृत: ॥ ५६१ ॥ गुण्योद्धृतो गुणो5पि स्थात्‌ तढ॒द्‌ भाज्याद हरोद्धृतस्‌ । इच्छाफलं भवेत्तस्मात्‌ तत्फलाप्तश्च हारक: ॥ ५६२ ॥ इच्छाफलात्‌ प्रमाणध्नादिच्छाराशि: फलोद्धृतः 1 निश्शेषेष्य सशेषे तु क्षेपशुद्धियुतोनितात्‌ ॥ ५६३ ॥ यत्न गुण्यो गुणावृत्तो भाज्यत्वेन विवक्षित: | हारस्य तु ततस्त्यक्तस्थाधवृत्ति: फलमिष्यते ॥ ५६४ ॥ तन्न गुण्यो गुणावृत्तः फलावृत्तश्च हारकः । _ [तुल्पौ ] “स्यातां ततो भाज्याद्‌ हारेण स्वफल यथा ॥ ५६५ ॥॥ व्यासख्या--1, A.C. sara ह 2. 8. तुल्या; 8. ८. तुल्यो �uy सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्याय: १ इति । तथा-- तथा गुणेन गुष्योडपि गुण्येनापि गुणों भवेत्‌ । हारभक्त: सशेषश्चेद्‌ भाज्यस्तत्फलहारयो: ॥ ५६६ ॥॥ संवर्गच्छेषसंयुक्ताद्‌ भवेद्‌ गुण्यो गुणोद्धृतः । शेषोनादुनशेषश्चेद्‌ गुण्यो गुण्योद्ध्तोषयबा ॥ ५६७ ॥ फलावयवकक्‍लृप्तिस्तु शेषतः क्रियते यतः । सर्वत्रावयवच्छेदयुणितात्‌ पूर्वहारत: ॥ ५६८ ॥ फलहारकसंवर्गात्‌ सशेषात्‌ तद्गुणोद्धृत: । गुण्यो भवेद्‌ ययोर्घात: पूर्व भाज्य: प्रकल्पितः ॥ ५६९ ॥ यस्याद्यनोद्धृतं यत्‌ स्थात्‌ तत्‌ तेनेव हतं पुनः । हृतशेषयुत॑ भाज्यराशिः पूर्वोदितो भवेत्‌ ॥ ५७० ॥ स्वपूर्वशेषात्‌ स्वच्छेवहताद्‌ भाज्याद्‌ हरोवृधृता: | राश्यादयो भवेयुस्ते भगणावयवास्तत: ॥ ५७१॥ कलादिशेषा हारध्नतत्कलासु समन्विता: । कलादिच्छेदनिहताः प्‌वशेषा भवन्त्यत: ॥॥ ५७२ ॥। गुण्यो गुणों हतो भाज्यः शेषस्तत्न हरोद्धुते । शेषहीनस्ततो भाज्यो निश्शेषो हारकोद्धृत:॥ ५७३ ॥॥ Bal da ge: शेषयुक्तोनो हारकोद्धृतः । निश्शेषः स गुण: प्‌्वंशेषों राश्यादिकं फलस्‌ ॥ ५७४ ॥ छेदभाज्येउत्न राश्यादे: पूवंशेषो गुणों भवेत्‌ । पुवंशेषस्य भाज्यत्वे छेदो&सो कल्प्यते गुण: ॥ ५७५ हयोरपि तयोर्घातान्विजशेषयुतोनितात्‌ । राश्यादिजायते यस्‍्मास्निश्शेषं हारकोद्धृत: ॥॥ ५७६ ॥॥ [ कुट्टाकारे जैराशिकयोजना | अत:परं प्रमाणस्य फल भाज्य इतोयंते । ase gto faze हारावृत्तिथिज्ञोध्यते ॥ ५७७ ॥ �शलोका: २६०-२८० ] प्रथमोथ्ध्याय: ५५ आवृत्तिगुणितो हारो भाज्य: शेषयुतो यत: । हाराच्च भाज्यशेषेण तदावृत्तिविशोध्यते ॥ ५७८ ॥ स्वावृत्तिध्नस्तत: शेषतच्छेषाढ्य: स हारक: । यस्माल्लभ्या यदावृत्तिस्तयोर्धात: स जायते ॥ ५७६ ॥ निश्शेषेन्‍्य सशेषे तु घातस्तच्छेषसंयुत: । हारस्वफलघातो यः स भाज्यो भाज्यशेषयुक्‌ ॥। ५८० ॥ भाज्यशेषस्वफलयोर्घातो हार: स्वशेषयुक्‌ । भाज्यभाजकयोरन्यायों योज्यस्तच्छेषहारयो: 11 45a tt हारशेषफलाध्यासो भाज्यशेष: स्वशेषयुक्‌ । भाज्यशेषों यतो हारवेषाबृत्त्या सशेषया ॥॥ ५८: ॥ भाज्यस्वशेषतच्छेषा स्वतत्तच्छेषसंयुतते: । हारस्वशेषतच्छेषः स्वतस्तत्फलसंहतें: ॥ ५८३ ॥ भाज्यस्य शेषतच्छेषेस्तथा स्वस्वफलाहते: । हारस्वशेषतच्छेषा: स्पुस्तत्तच्छेषसंयुते: ॥ yey भाज्यभाजकशेषाणां फलानि क्रमशो न्यसेत्‌ । /बल्लीरूपे परिदधस्तो शेषो हारभाज्ययो: ॥ ५८५ 1 हारशेषविभकते तु भाज्यशेषे यदाल्पता । तावत्कुर्यादिदं भाज्यशेबे कल्प्या मतिस्तत: 11 se स्वल्पावाप्तफल/भ्यस्तः सशेष: स्वल्पको महान्‌ । स्वल्पशेषोद्धृतफलाभ्यस्तशेष: स्वशेषयुक्‌ ॥ ५८७ ॥ स्वल्पतत्फलयोर्धातो यतः शेषान्वितो महान्‌ । शेषतत्फलयोर्घात: स स्वशेषान्वितो<ल्पक: ॥ ५८८ ।॥। सस्माद्‌ येन हृतं लब्धं तत्‌ तेनेव हत॑ पुनः । हृतशेषेण संयुक्त भाज्यराशिभंबेद्‌ यतः yee ॥ हारशेषस्वफलयोः संवर्गो भाज्पशेबयुक्‌ । भाज्यस्य पूर्वशेष: स्थाद्‌ हारशेषेण यो हृत: ॥ ५६० ॥ wim A Banteay Rew (Aw OA GR 3. 8. वल्लीरूपेण रिद्धस्तो (४, 1०४. 1० वल्लीरूपे परिदधस्तो); ८, '"निदधस्ती . - �५६ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्याय: पे हारतत्फलयोर्घातो निजशेषयुतस्तत: । स्वपुवंपूर्वशेषं स्याद्यथान्ते भाज्यमाजको ॥ ५६१ ॥ अयुग्मफलशेषाभ्यामाद्यो भान्‍्य: सशेषकः । लक्यते भाजको ्प्यन्यो युग्मशेषफलेरिह ॥। ५६२ ॥ अन्त्ययोः शेषयो: स्वल्पो भाज्यशेषो5धिको5पर: | स्वल्पशेषयुतो5नल्पशेषान्त्यफलयोवंधः ॥। ५९३ ॥ पूर्वशेषो भवेदेवमुपान्त्यानल्पयोवधः । तत्रत्यस्वल्पशेषेण योज्यश्चेव मुहुर्मुह: ॥ ५९४ ॥ तावत्कुर्पादिदं कर्म यावद्राशिद्दय भवेत्‌ । अन्त्यो राशिभंवेद्‌ भाज्यस्तत्रोपान््यश्च भाजक: ॥ ४९५ ॥ भाज्यश्चेदुपरिन्यस्तो भाज्यशेषस्तदोपरि। अधश्चेद्‌ भाज्यशेषो5धो हारशेषस्ततोउपर: ॥ ५९६ ॥ तयोरेकतरेणान्यो निश्शेषं चेद्‌ विभज्यते । तेन हारेण कृत्स्नो तो हतंव्यों भाज्यभाजकौं ॥ ५९७ ॥ यतस्तेन हृता: पुरवंशेषा वल्‍ली च यत्फलम्‌ । अन्योन्यह॒तशेषेण हृतयोर्भाज्यहारयो: 1 ५९८ ॥ निश्शेषतां ततः प्राहुदुंढतामपि सूरय: । निश्शेषहरणाभावादन्येन दृढ़ता तयो; ॥ ५९९ ॥ राश्योरन्योन्यहरणे मुहुर्योस्तेडबशिष्यते । तावुभ्ावषि ह॒तंव्यो निश्शेष॑ तेन राशिना ॥ ६०० ॥ यतस्तेनेव शिष्टेन निश्शेषं विहृतो5पर: । तदन्यशेषस्तेनापि पूर्व निश्शेषतों हृतः ॥ ६०१ ॥ एवं सर्वेडपि शेषास्ते स्वान्यशेषस्य' हारका: । राश्योढंयो: स्वामार्वुत्ति कल्पयन्त्यविवादत: | ६०२ ॥ मिथो विभक्तशेषस्य स्पादावृत्तिदंयोस्तत:.॥ बुढतां तत एबाहुस्तयो: “शिष्टविभक्तयो: ।। ६०३ ॥ ब्याद्या-1, (९. स्वावशेषस्य 2. 3, दोष for farse �श्लोका: २६७-२८० ] प्रथमोड्ध्याय: x9 अनल्पराशिशेषेण स्वल्पो यदि विभज्यते । स्वल्पावृत्त्या हृतोश्नल्पभागस्तेन हतो भवेत्‌ ॥ ६०४ ॥ ऊध्वंशेषेण सर्वत्र न्‍्यायोष्यं मुहुरूद्मताम्‌ । अन्त्यशेषेण शेषाणां तयो राश्योद्वंघोरपि ॥॥ ६०५ ॥ निश्शेषं हियमाणत्वे न काप्यनुपपन्‍्तता । अन्त्यशेषसमारब्धो सशेषों ताबुभो यत: ॥ ६०६ ॥ अन्योन्यभक्तशेषेण भाज्यभाजकयोस्तत: ॥ निश्शेषं हियमाणत्वाद्‌ दृढतेवोपपद्यते ॥ ६०७ ॥ aan भाजकाउुज्यस्तेन न हियते यदा । तदा कयाचिन्मत्यासों गुणितो हियते पुनः ॥ ६०८ ॥॥ यत्र भाजकसंभक्तशेष उद्दिश्यते बुधेः । यतो भाज्ये प्रत्रिव्यक्ति मतिरावत्यंते गुणे ॥ ६०९ ४ ततो व्यक्तिषु सर्वासु हृतशेषो5पि भिद्यते! । हारतत्फलयोघति हरणेन पृथक्‌ कृते ॥ ६१० ॥ भाज्यतः शिष्टमुद्दिष्टं ततस्तेन विवजितात्‌ । निश्शेषहरणं भाज्याद्‌ भाजकेनोपपद्चते ॥! ६१११ हारतत्फलयोर्घाताद्‌ यद्वा तच्छेषसंयुतात्‌ । निश्शेषहरणं मत्या कार्य भाज्येन वा ततः॥ ६१२ ॥ हारतत्फलयोर्घातो योःप्यन्यो मतिभाज्ययो: । उदिष्देशेषमनयोरन्तरं प्रतिजानते ॥ ६१३ ४ उदहिष्टिशेष रहित: संवर्गो मतिभाज्ययो: a हारेण हियते स्वल्पे हारतत्फलयोवंधे ॥ ६१४ ॥ सत्या भाज्येन वा हाय: स वा शेषेण* संयुतः । हारतत्फलयोर्घातो महांब्चेत्‌ तद्विपयंयात्‌ ॥ ६१५ ॥ व्यास्या--1. fo ०-८ 8. शेषो विभिद्यते 2. 8. ९. सावशेषेण �सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ यदावृत्तस्ततो भाज्य: क्षेपशुद्धियुतोनित: । यदावृत्तेन हारेण तुल्यः स्थादिति चिन्त्यते ॥ ६१६ भा आवृत्तिद्वितयं भाज्यहारयोमतितत्फले ॥ ६१७७ ७ [ भगणाद्यानयने कुट्ूकयोजना | भगणादों दृढे भाज्ये भाजके दृढवासरे ॥ ६१७७ ॥ इष्टाहगंणतुल्यः स्थाद्‌ गुण: स्वमतिकल्पित: । उदिष्टशेषस्तत्रेव भवेन्नान्यत्न कुत्रचित्‌ ॥ ६१८ ॥ हारावृत्तिस्ततो लब्धा: प्रहाणां भगणा मता: । यतो भगणशेषत्वं तत्न शिष्टस्य कल्प्यते ॥ ६१९ ॥ राशोौनां द्वावशांशानां च्छेदे भाज्ये कृते ततः । हृढवासर एवैकः पूर्वाक्तो भाजको मतः ॥ ६२० ॥ मतिभंगणशेष: स्यात्‌ तत्फलं राशयो गता: । भवेदुद्दिष्टशेषो5पि राशिशेषस्तदा स्फुटम्‌ ॥ ६२१ ॥ सतो तत्रंव शिष्टत्वं तस्य भाज्ये हरोद्धृते । भागच्छेदसमे भाज्ये पूर्वोक्ते भाजके ततः ॥ ६२२ ॥ राशिशेषों मतिः कल्प्या गतभागाश्च तत्फलस्‌ । भागशेषस्तदुहिष्टस्तत्रेव स्यान्त चान्यत: ॥॥ ६२३ ॥ लिप्ताच्छेदे तथा भाज्ये भाजके दृढवासरे । भागशेषों सतिस्तत्न प्रहभुक्तकलाः फलम्‌ ॥ ६२४ ॥ उदििष्टो 'लिप्तिकाशेषस्तत्नेव तु भवेत्‌ स्फूटम्‌ । भाज्ये च विकलाच्छेंदे पुर्वोक्ते भाजके सति ॥ ६२५ ॥॥ कलाशेषो मतिभुंक्ता प्रहेण विकला फलम्‌ । इद्दिष्टो विकलाशेषो यतस्तत्रेव सम्भवेत्‌ ॥ ६२६ ॥। भाज्ये तु भगणादीनां दोषे प्रोक्ते च हारके । राश्याविशेषे चोहिष्टे तत्तच्छेदो मतिर्गृण: ॥ ६२७ ॥ ग्रहभुक्ताश्च राश्याद्या: कल तत्नापि पूर्ववत्‌ 1 राश्यादिशेषाश्चो हिष्टाः प्रागुक्ता एव कल्पिता: ॥ ६२८ ॥ ब्याख्या-- 1, 8. 8. लिप्तका �इशलोका: २६४-२८५७ ] प्रथमो्ध्याय: ५९ व्याख्या--1. सिथो विभकतयोयंद्वा भाज्यभाजकयोद्धंयो: । ज्यशेये+ल्‍्पके कल्प्पा मतिर्भाजकश्येयत: ॥ ६२९ ॥ aa aa cad भक्ते भाजके भाज्यराशिना । मिथो विभज्य लब्धानां फलानां युग्मतावशात्‌ ॥ ६३० at चवललीफलानामोजत्व॑ पूर्व भाज्ये हरोदध॒ते । भाजकादधिके भाज्ये भाजकेन ततो हृतम्‌ ॥ ६३१ ७४ वललीफलानां युग्मत्वापेक्षया कल्प्यते पृथक्‌ । त्तस्माद्‌ भाज्येडधिके पूर्व भाजकेनोद्धुते सति ॥ ६३२ ७ चल्लीफलान्ययुग्मानि युग्मान्येव ततोब्न्यथा । भाजकादथवा भाज्यात्तदन्याप्तं तु यत्फलम्‌ ॥ ६३३ ४ तच्छेषाप्तं तथाउन्यस्माद्‌ वल्ल्यां स्थाप्यं फलद्यम्‌ । एवं मुहर्मेह: कार्य फल इन्द्राघ्नतिक्रमात्‌ ॥ ६३४ ॥ BATAAN TEM चर ततो मवेत्‌ । सतिमंतिफलश्चाधो qecatedear: FANT VER ॥५ तेषपान्त्यतदासन्तफलास्यासोउन्त्यसंयुतः । कार्यो मुहुरुपान्त्यान्त्योपान्त्याभ्यासेडन्त्यसंयुति: ॥ ६३६ ७ सावदेष विधि: कार्यो यावत्‌ पड्‌क्तिह्ययं भवेत्‌ तृतीयराश्यभावेन तावदेतन्निवर्तते ॥ ६२७ ॥ भाज्येन भाजकाल्लब्धे न्यस्ते प्रथमत: फले । दृढवासरभक्तावशेषितो द्युगणो WIT ERs th भाजकावृत्तिरूपाण सण्डलानां विशोधनात्‌ । “द्वितीपे भाज्यतों लब्धे भाजकेन फले सति ॥ ६३९ ध दृढभाज्येन भक्तावशिष्टा: स्थु्भंगणा गता: । तद्भाज्यावृत्तिरूपाणां मण्डलानां विशोधनात्‌ ॥ ६४० ॥ यदा तु भाज्यतो लब्धं भाजकेनोपरि स्थितम्‌ । तस्मिन्‌ भाज्येन विहते शिष्टा: स्युमंगणास्तदा ॥ ६४१ 11 A. C. omit the next three lines haplographically. �सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: वल्लीफलास्युपान्त्योध्बंघातान्त्यफलयोगतः । यदा 'वल्ल्युपसंहारे भवेतां भाज्यभाजकों ॥ ६४२ ॥॥ यावृडनियमतो यत्र शेषो भाजकभाज्ययों: । तादुडनियमतस्तत्न कल्प्येते मतितत्फले ॥ ६४३ ॥॥ भाज्यहारो स्वतोःन्याप्तहतेषन्यस्मिन्‌ सशोषके । अखण्डावेव तो स्थातामन्यत्र तु तनूकृतो ॥ ६४४ ॥॥ [ एवं तु | दृढभाज्याभ्यां ततो भक्तावशेषितो ॥ अभीष्ट्युगणातीतभगणो भवतः स्फुटम्‌ ॥ ६४५ ॥ भाज्यहारो दृढो भागरूपो यन्महतस्तयो: । यूगणो सतिरन्यत्र तत्फलं भगणादय: ॥ ६४६ Ut महता हारशेषेण भाज्यशेबस्ततोउल्पक: | क्षेपशुद्धियुतोनो5पि न निश्दोय॑ विभज्यते ॥॥ ६४७ ॥ अत: केनापि गुणितो ह॒तंष्यो हारकेण सः । स॒ एव ग्रुणकारोउत्न मतित्वेन प्रकल्प्यते ॥ ६४८ ॥॥ यतो नास्येंन केनापि गुणितों हियते तत: 1 अस्य कस्यचिदेकस्य सम्मवात्‌ पर्यये क्वचित्‌ ॥ ६४९ ॥ भाज्यराशिरयं केन गुणित: शेषवरजित: । हतो हारेण निश्शेषों गुणों मत्येति कल्प्यते ॥। ६५० ॥ a gf निश्शेषह रणपारतन्त्यान्नियम्यते । उदिष्दशेषा विविधा गुणान्तरपरिग्रहे ॥ ६५१ ॥ शेषभाजकयोय गित्‌ aa भाज्योद्धृता सति:॥ त्दगुणो हियते भाज्य: शेषोनो भाजकेन यत्‌ु ॥ ६५२ 8 3, 8. ८. सदा A. B. C. Three syllables are missing ; B. indicates the omission by dots. 8, 2. तथा 4. एफ, स्तुति �इशलोका: २६७-२८३ ] प्रथमोड्ध्याय: RY यदा पुनः सशेषत्वाद्योगो न हियतेडनयो: । तदा भाज्यहतोहिष्टशेषशेषो न भाज्यतः ॥ ६५३ ॥ भाज्यभाजकयोरभेंदविभक्ताद्‌ भाजकाहतात्‌ । ततो भाज्येन यल्लब्धं तदेव मतिरिष्यते ॥ ६५४ ॥। यस्मादुद्टिष्टशेषोनाद भाज्याद्‌ यदवशिष्यते । शेषाद्‌ भाज्यविभक्तावशिष्टोनाद्‌ वाथ भाज्यत: ॥ ६५५ ॥ भाज्यभाजकयोभेंदाध्वृत्त्या तत्तु प्रपुर्यते । Rare भाज्यविभकतोंडशो यश्चान्यो भाजकादपि ॥। ६५६ ॥ तयोर्भाज्येन निश्शेषहरणं नातिदुष्करम्‌ । उहिष्टशेषाद भाज्येन भक्‍ता शिष्टोनभाज्यत: ॥ ६५४७ ॥॥ एकरूप: सदा शेषों यदावृत्ते तु भाजके । पूर्णास्त:द्भाज्यभेदेन भाजकात तेन ताडितात्‌ ॥ ६५८ ॥ उद््ष्टिशेषसंयुक्तात्‌ भाज्येनाप्ता सतिभंवेत्‌ । यतस्तदगुणितो भाज्यो हारेण हियतेडखिलम्‌ ॥ ६५९ ॥ गन्तव्यशेषे तुह्रिष्टे भाज्ये क्षेप्यो भवेदसों । क्षेपयुक्तस्तदा भाज्यो भाजकेन विभज्यते ॥ ६६० ॥ यस्येव हरणाभावे हतः केनापि पूर्वबत्‌ । स एवं गुणकार: प्राइः मतित्वेन निरूपित: ॥ ६६१॥ उदिष्टशेष रहिताद्‌ भाजकादवशिष्टत: । भाज्यभाजकयोरन्तरोद्धृता स्यात्‌ तदा मतिः ॥ GER A यया संग्रुणितों भाज्यशेषः शेषेण aga: 1 हारशेषेण निश्शेषं विभज्येत निरगंलम्‌ ॥ ६६३ ॥ fret हरणतो भाज्यशेषेइल्पे कल्प्पतां मतिः । निश्शेषहरणेध््यत्न तेनापि ग्रुणितादपि ॥ ६६४ ॥ आस्तां वा क्षेपशुद्धधन्वितोनितात्‌ भाज्यशेषत: । हारशेषेण निश्शेषं हरणे सतिकल्पनम्‌ ॥॥ ६६५ ॥ अन्योन्यहरणाद्‌ भाज्यशेबरूपं यदा waa कत्प्यतां तत्न तृद्ष्टिशुद्धशिबसमा मतिः ॥ cag i �RR सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ अध्याय: १ व्याख्या--1. भवेद्‌ भाजकशेषे४पि रूपसंख्ये सति: क्वचित्‌ । क्षेपशुद्ध्योविपर्यासाद्‌ यत्र बलल्‍ल्युपसंहृति: ॥ ६६७ ॥ उद्दिष्ठशेष: क्षेपोषपि शुद्धिरेवात्र कल्प्पते । क्षेपशुद्धघोविपर्यासाद्‌ भाज्यमाजकयोसिथः ॥ ६६८ ॥ तथा हि भाजकावृत्तिरुद्दिष्क्षेपसंयुता । MAAN FAIA AT FWA: BAST 1 GES ॥1 उदिष्टशेषरहितो भाजकेत विभज्यते । अथवा भाजकावृत्तिरदिष्दक्षेपर्वाजता ॥ ६७० tt हियते भाज्यशेषेण तद्दद्भाज्य: फलाहत: । उदिष्टशेबसहितो भाजकेन विभज्यते ॥ ६७१॥ भाज्यभाजकयोस्तस्मात्‌ क्षेपशुद्ध्योविपयंय: । तयोरन्तरमावृत्त्योः शेष एको भवेद्‌ यतः ॥ ६७२॥ भाज्यशेये' भवन्‌ क्षेपो भाजके शुद्धितामियात्‌ । भाजके व पवन्‌ क्षेपो भाज्ये शुद्धित्वमाप्तुयात्‌ ॥ oR शुद्धिक्षेपो विपयंस्तो भाज्यभाजकयोस्तत: । रूपसंख्ये तयोर्भाज्ये कल्प्या शुद्धिमा सतिः ॥ इछडढे tt यतो मतिहताद भाज्यात्‌ सैव शुद्धिविशोध्यते । भाज्यक्षेपो” भवेच्यस्तु शुद्धि: सा भाजके भवेत्‌ ॥ ६७५ ॥ यतो मतिहताद भाज्यात्‌ सैब शुद्धिविशोध्यते । शेषाभावात्ु हारेण हरणाभावतस्तदा ॥ ६७६ ॥ शुन्यं मतिफल ताभ्यां वल्‍्लया चानीतयोक्तवत्‌ । कृते वल्ल्युपसंहारे स्थातां तो भाज्यमाजको ॥ ६७७ ॥ भाज्ये रूपे सतिर्यो गो भाजकोह्िष्टंशेषयो: | अतो मतिफलस्थात्र रूपत्वाद्‌ भाज्यतुल्यता | ६७८ ॥ उदि्िष्टशेषतुल्या चेन्मतिरत्न प्रकल्प्यते । शुन्यं मतिफल ज्ञेयं यदा शेबस्प शुन्धता ॥ ६७९ ॥ 4. शेष 10 शेषे 2. 8. भाज्ये क्षेगों 3. &, तदा णि यदा �इलोका: २६०-२८० J प्रथमो5्ध्याय: RR इति। भाज्यतुल्यं सतिफल भाजकेन समा सतिः । भाज्यभाजकशेषाष्यां द्वाभ्यां वल्ल्युपसंहुतो ॥ ६८० ॥ उपरयंधोगतौ स्थातामखण्डो भाज्यभाजकों । तस्थादावृत्तिरेकेव हीयते हारभाज्ययो: ॥ ६८१ ॥ कृते वल्ल्युपसंहारे प्रागुक्तमतिकल्पनात्‌ । भाज्ये प्रागुपरि न्यस्ते तत्पगक्त तेन संहरेत्‌ ॥ ६८२ ॥ आधस्थ्यपर्डाक्त हारेण न्यस्ते व्यत्ययतोडन्यथा ॥ ६५३ ॥ [ सूययेस्थ दृढ्भगणमुद्िने: कुट्टकक्रिया संत्रेष्टगुणाध्साध्ये सिद्धयो: स्वर्णरूपयो: । क्षेत्रयोरन्तरादादाविष्ठक्षेप: प्रसाध्यते ॥| ६८४ ॥ तद्गुणो5पि तत: साध्य: सिद्धक्षेपगुणान्वयात्‌ । बोद्धव्यमेतदेवात्र तत्त्व कुट्टककर्मणि ॥ ६८५ ॥ संख्यामुहिर्य तद॒क्ष्ये वें: कटपयादिभि: । 576 210389 तथा हि तत्समे' भाज्ये 'घीजगन्नूपुरे' हरे ॥| ६८६॥ 149... 129 तदन्‍्योन्यहतो शेषा: [ ऋ्रमाद्‌ ]* 'धीवन्ध-'धीपियो* 20 9 2 1 ae “धी' 'श्री:' 'किम! इत्येषां क्षेपत्वे तदगुणा: क्रमात्‌ ॥ ६८७ ॥ 365 1096 1461 9862 “मार्ताण्ड'- स्तब्धनयन:! 'कातंवीर्यों! 'ब्रतादिधी:' । 21185 945937 “महाकायप्रनुरू '-“लब्धशुभाधीन:' फलानि तु ॥। ६८८ ॥। 13 4 27 58 259 कि-गौ-वित्‌-सार-हेमानो-धर्मराड्‌ इत्यमूनि घढ्‌ । 365 3 16 2 4 क्रमाइल्‍लीफलान्यत्र 'मार्ताण्डा' 'ल' 'ड्क! 'ती! “र' वि: ॥ ६८९ ॥ व्याख्या--1. 2. 5. B. &(9)at:, with 4 within brackets. 8. 8, कटुककर्मणि. 3. 8. 8. 0. क्र 4. 8. घीययो The correct figure, however, is 94602. The wrong figure is repeated also below, in verses 715 (p. 66), and 726 (p. 67). �ay सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ weara: 4 एष्वेब योज्य उदिततत्त्वन्यायश्च तद्यथा ! 576 210389 ‘Tea age “धीजगन्नू पुरात्‌ः फलम्‌ ॥ ६९० ॥ 365 149 'मार्ताण्ड:' शिष्यते योउत्न धनक्षेप: स ‘erage: | 365 576 यतो 'मार्ताण्ड'-निहत-' तत्समे” न्यूनताउमुना ॥ ६९१ ॥ हारशेषो धनात्माहतो भाज्यशेषस्त्वणात्मक: । 365 149 अथ त्रिगुण-भार्ताण्डे न्यूनांशस्त्रिष्न-'धावक:” ॥ ६९२॥ 576 दिन॑ प्रत्यधिकांशः स्यात्‌ 'तत्समो'-उतोडनयोभिदा । 129 1096 'धीश्रियो'-स्मिन्न्‌ ऋणक्षेपे सति 'स्तब्धनयो” गुण: ॥ ६९३ ॥ 149. 576 यतोध्सौ त्रिध्न-'धीवन्ध-* *तां दिनान्वय: । 149 129 20 अथ 'धीवन्ध-धोष्राय'-शेष! हयमिदा 'नर: ॥ ६९४ ॥ 365. 1096 भार्ताण्ड'-'स्तब्धनयन '-द्व ययोगो गुणोउस्य तु । 20 1461 धनक्षेपे सति 'नरे” 'कातंबी्यों” गृणस्ततः ॥ ६९५ ॥ 20 129 9 Ha TEER नरे' त्यक्ते 'धीधिया'त्‌ शिष्यतेत्न 'धी: | 1096 1461 स्तब्धनित्या-न्वितः षड्ध्न-कार्तवीयों' गुणो यदा ॥ ६९६ ॥ 9 9862 तदा “धी:' स्थाद्‌ ऋणक्षेपों गुणस्तु 'प्रीतिदं aay’ | च्यायोध्यमुह्य तामन्त्यगुणयोर्रयोस्तथा ॥ ६९७ ॥ गुणोक्तन्यायतश्चेबां फलानि स्थु: समन्‍्वयात्‌ । इष्टक्षेप'गुणाश्चेतेरेव शेबेनंयेद्‌ यथा ees ॥ व्याख्या --1._ 196 7155. 1९80 शेष 1017 शेष॑ 2. 8. क्षेपे �श्लोका३ २६०-२८३ ] प्रथमो5्ध्यायः &Y धनक्षेप: शत, को5स्य गुण:, प्रश्नो यदीदृश: । 149 ‘ava eat wae AAA AAT ॥ ६९९ ॥ 149. 129 5 धीवन्ध् -'धीपियौ! 'माध्वो यौ तयोरन्तरं शतम्‌ । क्षेपस्तद्युणयोगो य: पठचघ्न: स गुणो5स्य तु ॥ ७०० ॥ 4 2 20 9 100 “विद्या'ध्न-'नर'-नारी'घ्न-धी '- [ दयान्तरम्‌ 'उन्‍्नयः” || क्षेपो गुणो वा तबन्निष्नतद्गुणद्वयसंयुति: ॥ ७०१ ॥ 210389 7305 “धोजगन्नू पुरो नं वा तदा 'मौनो लसन्‌' भवेत्‌ । ततो5पि भाज्यहरयोरल्पत्वापादने कृते ॥ ७०२॥ गुणसिद्धिरनायासादतस्तद्विधिरुच्यते । महतोर्भाज्यहरयोरिष्ठक्षेपोचितों गुण: ॥ ७०३ ॥ अशक्यावगमो यस्मात्‌ तस्मादन्योन्यभाजनात्‌ । कत्वाल्पतां तयो: साध्ये गुणलब्धी च तद्यथा ॥ ७०४ ॥ अन्योन्यहरणं तावद्‌ दृढ़योर्भाज्यहारयो: । यावदेकत्र रूपं स्थात्‌ ऋमान्यस्येत्‌ फलान्यधः ॥॥ ७०४ ॥ ad शुन्यं च तदधो वल्लीं तां चोपसंहरेत्‌ । Fa at aa रूपं धनक्षेपस्तदोचित: ॥ ७०६ ॥ मतिस्थानीयगुणक: शुन्य॑ क्षेपस्तदा फलम्‌ । यदा भाज्ये भवेद्‌ रूपमृणक्षेपस्तदोचितः ॥ ७०७ ॥ मतिस्थानीयगुणक: क्षेप: शुन्यं तु तत्फलम्‌ । ध्यस्पेदिहो भयत्नापि क्षेपं शुन्यं च वल्‍ल्यध: ॥ ७०८॥ अधोपसंहतिन्यायात्‌ क्षेपघ्नान्त्यफले क्षिपेत्‌ । शुन्यं तदान्त्यहरणात्‌ प्राच्ये स्तां गुणलब्धिके ॥ ७०९ ॥ ततो£्पि तद्ददेक॑क*संहारे प्राक्तने ऋ्रमात्‌ । यावत्फलावसान स्यथात्‌ तावदेव मुहुः FF It ७१० ॥ The mss, read : द्वयानन्तरन्नय: । 2. A, tae �aR सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ गृणलब्धिमृहु: स्थातां तत्तद्भाज्यहरोचिते! । अन्योन्यहरणे शेषा ये ते भाज्यहरा: FATT 894 तत्न भाज्योज्ूबा भाज्या हारोत्यास्तु हरा मता।। तक्षणं हारभाज्याध्यां गुणलब्ध्योरिहान्तत: (। ७१२॥ त्यक्तव्ये हारभाज्यात्‌ ते स्वर्णक्षेपविषर्यये । रूपतुल्यमृणक्षेपं प्रकल्प्यैतत्‌ प्रदर्यंते? ॥ ७१३ ॥ 365 भार्ताण्डा'-चयरनेनापि यथोक्‍तमुपसंहरेत्‌ । उपसंहृतवल्लीनां व्युत्कमेणोच्यते BAAN ७१४ ॥ 01 49 10 67 259 94593 न! कि “विधी/'दश'सतता' “धीशत्रु' 'बंकिशाहध:'। ओजपड्क्तिगुंणस्त्वेषां युग्मपडक्तिः फलम्‌ भवेत्‌ ॥ ७१५ ॥ हाराल्लब्धा गुणा भाज्याल्लब्धपडक्ति: फल क्रमात्‌ । इत्येब नियमो5तोउत्र भाज्याधिक्येउन्यथा स्थिति: ॥ ७१६ ॥ सध्यस्थे गुणनेषां? द्वि; स्वोर्ध्वाध:स्थफलं प्रति । एवं फलत्वमन्यस्य स्वोर्ध्वाधस्थगुणं प्रति ॥ ७१७ ॥॥ स्वोर्ध्वाधावस्थितो हारशेषो यो तबृद्ययं प्रति । सध्यस्थभाज्यशेषस्य भाज्यत्वं स्थात्‌ तथा द्विशः ॥ ७१८ ॥ हारशेषस्य हारत्वं तथान्यद्‌ द्वितयं प्रति । ऋणक्षेपं* पुरोक्‍त यद्रूपमेवेह स्वतः ॥ ७१९ ॥ गुणगुण्यहरेष्वेव फले चान्योन्यता् क्रमात्‌ 1 अथोच्यन्ते हरो माज्यों गुणो लब्धिरिति FATA Wo Ut 2 तत्रादो हारशेषोःन्त्यः 'श्री'हरों भाज्यशेषक: । 1 1 4 भाज्यश्च कि! ऋणक्षेपों गुण: 'क', 'वे'ति* तत्फलम्‌ ॥ ७२१ ॥॥ व्याख्या --1. 3. 3. 5. हरोमिते 2. 8. 8. ८. प्रदृश्यते A. B.C. gmat 4. 8. 8. ८. क्षेप A. raga: 6. Bafa �इलोकाः २६०-२८३ ] प्रथमोड्ध्यायः ६७ 2 9 हारो द्वितीये श्री रेव भाज्य: स्वोपरि ‘ea FE 1 4 गुणः प्राच्य: “कि'मेवात्न तस्योपरि फल तु 'बित्‌' ॥ ७२२॥ 28 9 तृतीयेड्थोपरि 'हरो/ हारो, भाज्य: स एवं 'धी: 1 9 4 गुणस्तूपरि 'धी'रत्र “विदे'बाध:स्थितं फलम्‌ !! ७२३ ॥। 28 9 912. 58 हर"धी-'प्रियधी'-'होमा-श्चतुर्थें, पझचमे पुन: । 149. 129 67. 58 धीवन्ध'-'धीपिय'- सती - 'होमा:', षष्ठे तु ते ऋ्रमात्‌ ॥ ७२४ ॥ 149 576 67 259 “धीवन्ध -'तत्सम' सती “धीशब्रु',रथ सप्तमे । 210389 576 “धोजपगन्नूपुरं' हारो, भाज्य: स्थादिह 'तत्सस:” ॥ ७२५ ॥ 94593 259 गुणकारो 'बढिशवेधं' स्थात्‌ धर्मराड! फलम्‌ 1 भाज्यशेषे यदा रूप॑ दृश्यते तद्विधिस्त्ववम्‌ ॥ ७२६ ॥ हारशेषे यदा रूप॑ तवोक्तन्यायतो गुणम्‌ । anita भाजकाच्छुद्धमिष्टः स्थात्‌ तावृशों गुण: ॥ ७२७॥ भाज्यभाजकरूपावशेषोचित्यविपरयंयात्‌ । उहिश्यते यदा क्षेपस्तदेत्यं साध्यतां गुण: ॥ ७२८ ॥ प्रोक्तभाज्यहरे रूप॑ धनक्षेपं यवोहिशेत्‌ । 115796 हारकात्‌ त्यक्तशिष्टं तत्‌ 'स्तब्धोई्सो मायया गुण: ॥ ७२९ ॥ फल च भाज्यतस्त्यक्तमिष्टं तादूकू फल भवेत्‌ । रूपशेषगुणाप्तिध्ने स्वेष्टक्षेपे स्वके उभे ॥ ७३० ॥ स्वस्वतक्षणशिष्टे वा साध्ये ते तादृशे सवा । लाघवाय गुणस्योने कुट्टाकार इतीरित: ॥ ७३१ ॥ �qs सब्याख्ये तन्तसंग्रहे [ प्रध्यायः १ [ देज्ञान्तरसंस्कार: ] लड्ञामेरुगरेखायामुज्जयिन्यादितस्ततः ।। २८७ ॥ [ देशास्तरसंस्कार: ] लद्भामेरुगरेखायामिति (1. 280-34)-- [ भूमेरवस्थानस्‌ ] समवृत्तघनो व्योम्नि भूगोलोइसो व्यवस्थित: । धारणात्मिकया शक्त्या स्वया विश्व॑ं बिभति यः ॥| ७३२॥ ननु तिष्ठेत्‌ कं भुसि: खमध्येइसो निराक्रया | गुरुत्वान्नभसस्तस्या: पतन न भवेत्‌ कथम्‌ ॥ ७३३ ॥ निराध्रयाणि द्रव्याणि पतन्त्येव गुरूण्यधः । विश्वत्रयोष्यं भूगोलो गरीयानेव सर्वत: ॥| ७३४ ॥ सरित्सपुद्रशेलागा यत्र सन्ति च जड़मा: । सत्यं किन्त्विह भूगोल: खमध्यात्‌ क्व नु सम्पतेत्‌ ॥ ७३४ ॥ : पतन्ति यानि वस्तूनि यत्र तत्र carat अध: पतन्ति दृश्यन्ते सर्वा अपि विहायस: ॥ ७३६॥ समर्थयामहे तस्मादध:स्थात्‌ पतन Aa: | अव्नोच्यते<खिलं वस्तु पततोह यथा भुवि ॥ ७३७॥ तहन्नान्यत्र पतन भूगोलस्य तु कल्प्यताम्‌ । विश्वाश्रयो5्यं भूगोलो यतो विश्वस्भरंव भू: ॥ ७३८ ॥ पतन सर्ववस्तुनां भूपृष्ठावधि दृश्यते । दिवः पतत्यास्तु भुवः प्रतिष्ठा नो क्वचिज्भूवेत्‌ ॥ ७३९ ॥ भूभुतामपि सर्वेषां भूपृष्ठे स्थितिरिष्यते । बिश्नत्यनन्तदिग्दन्तिमुखानेनास्निराश्षया: ॥ ७४० ॥॥ व्याख्या--1. 8, प्रतिष्ठानं �इलोकाः २८०-२९० ] प्रथमो5ध्यायः पूर्वापरदिशोः कार्ये कर्म देशान्तरोह्भबम्‌ ॥ २६० ॥ ६९ ६ आधारा नायतिष्ठन्ते विनाउधारान्तरं यतः | स्वशक्त्येव ततो व्योम्नि कल्प्यतेड्वस्थितिर्भुवः ॥ ७४१ ॥ भूगोलानन्यतो5घो दिडः नोपलब्या पतेद्यतः । सर्वतो5धोगतस्तस्माद्‌ भूगोल: परिकल्प्यते ॥ ७४२ ॥ भूगोले सर्वबस्तूनि पतन्त्येव समनन्‍्ततः । न पुनः कक्‍्वापि भुगोल: सर्वतो5धोगतों यतः ॥ ७४३ ॥ तत्नापि घनभूमध्यं स्वशक्‍्त्या धारयेदधः । भूपृष्ठावयवान्‌ सर्वान्‌ नियस्य व्यस्तदिश्गतात्‌ ॥ ७४४ ॥ भूपृष्ठावयबा: सर्वे गोलार्धान्तरितत्वतः । समन्तात्‌ प्रतिबध्नन्ति सिथः पिपतिषां च तामू ॥ ७४५॥ खमध्यात्‌ पतनाभावो भूगोलस्य ततो श्रुवः । गोलाकारत्वमप्यस्थ समन्तात्‌ समगौरवात्‌ ॥ ७४६ ॥ न तिष्ठति क्‍्वचित्‌ किड्च्चदाश्रयेण विना यदि । तादुशोष्प्याश्रयो5स्त्यस्थ नभ एवं निरन्तरम्‌ ॥ ७४७ ॥ आश्रयाश्रपिभावश्च सिथो भूतेषु दृश्यते । मूर्तामूत॑विभागो$पि तत्नाकिड्चित्करो भवेत्‌ ॥ ७४८ ॥ धारयेत्‌ प्रवहो मुर्तान्‌ यदमूर्तों मरुद्‌ प्रहान्‌ । स्थिरं स्वतो नभस्तद्वद्‌ धारयेत्‌ क्षितिमण्डलम्‌ ॥॥ ७४६ ॥ अर्कादीनां यथा बिम्बं गरीयो5पि च धारयेत्‌ । विश्वाश्रयो5यं भूगोलो मध्ये व्योम व्यवस्थित: ॥ ७५० ॥ मृदस्बुहुतभुग्वायुभयो गोलाकृतिस्ततः । याम्यमर्ध जलमयं सोम्यं तस्य च मृण्मयस्‌ ॥॥ ७५१ ॥ जलाधंमध्ये नरको मृण्मध्ये च सुरालय: । नगराणि च चत्वारि पाश्वेस्थानि तयोद्वयों: ॥ ७५२ ॥ लडूप सिद्धपुरं चेव यवकोटिश्च रोमकम्‌ । भूवृत्तपादान्तरिता स्थितिस्तेषां मिथो भवेत्‌ ॥ ७५३ ॥। व्याल्या--1, A. afta: �सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ [ देज्ञान्तरकाल: ] wera wT gd, त्रिज्याप्तं लम्बकाहतम्‌ ॥ २६७ ॥ स्वदेश, ततः पष्ट्या हत॑ चक्रांशकाहतम्‌ । खखदेवह॒तं भागादन्तरं TTA: Ul ३० ॥ स्वदेशसमयाम्योदग्रेखायां देशयोययोः । तदन्तरालदेशोत्थयोजनेः सम्मिते स्वके ॥ ३१॥ भूवृत्ते नाडिकैका स्थात्‌ कालो देशान्तरोद्भवः । निमीलनान्तरं यद्वा स्वदेशसमरेखयो; ॥ ३२ Ul देशान्तरभवः काल, इन्दोरुन्मीलनादपि ॥ Ba Il व्याख्या--1. 8. भिद्यते यदि को ग्रहः [ देज्ान्तरकालः | राश्यंशादिविभागा: स्युर्भूगोलेषपि भगोलवत्‌ । घटिकात्‌ समयास्योदक्‌ क्षितिजोन्मण्डलादय: ॥ ७५४ Ul रेखारूपाश्च भूगोले कल्पनीया भगोलवत्‌ । येन स्वदेशे भूपृष्ठे सुघटावक्षलस्बकों ॥ ७५४ ॥ लम्बब्यासदलं qd स्वभूवृत्तं दयुवृत्तवत्‌ । स्वभूवृत्तस्थमार्गेण कल्प्या देशान्तरस्थिति: ॥ ७५६।। मेरलडूशभ्रिता रेखा या तत्रोद्यति भास्करे । कल्याद्यहगंणानीता ग्रहमध्या भवन्ति हि ७५७॥ ततः पूर्वापरदिशों देशान्तरयुतोनिता: । नाडीषष्दया स्वभूवृत्त पर्येत्यकं: परिश्रमन्‌ ॥ ७५८॥ - स्वभूवत्तस्थ षष्टचंशं क्रामन्‌ नाड्या तथैकया । न कालेन विना स्वल्पसपि देशं व्रजेदसों ॥| ७५६ ॥ अतस्तद्देशभेदेन कालभेद: प्रकल्प्यते । अकोदियादेस्तद्भेदात्‌ भिद्येतोौदयिको ग्रह ॥ ७६० ॥ �एलौका: २९४७-३३» ] प्रथमो5ध्याय॑: ७१ व्यास्या--1, 6, विवतं॑ने: स्वभूवृत्तस्य षष्टयंशो यः बष्चंशस्ततो5षपि वा 1 तस्य तद्ध्रमकालो यो घटीविघटिकादिक: ॥ ७६१ ७ देशान्तराख्य: कालो$सो प्रतिदेशं प्रकल्प्यते । तच्छेदांशस्वभूवृत्तात्‌ तस्थाध्वा च प्रकल्पित: ॥ ७६२ ॥ शास्त्नीयर्योजने रेव प्रसितोहन्‍्सों तदागतः । योजनेलोकिकेरेव प्रसितो5<र्थक्रियाकर: ॥ ७६३ ॥॥ तदर्थ समयास्योदग्देशयो रक्षचापयो: । ज्ञाते भूपृष्ठगे भेदे वंशे्वाथ निवर्तने:ः ॥॥ ७६४ ॥ लोकिकंयोजनेरेष भुभाग: प्रमितो भवेत्‌ । स एवं भूय: शास्त्रीयेयोंजनेरपि सीयताम्‌ ॥ ७६५ ॥। चक्रांशकमिते5क्षांश खखदेवमिता [तु] भू: । ज्ञातंरक्षान्तरांश: सा कियतीत्यनुपाततः ॥ ७६६ ॥ खखदेवहताक्षान्तरांशकाद्‌ भगणांशक: । लब्ध: स एवं भूभाग: शास्त्रीययोजनेमित: ॥॥ ७६७ ॥ एवं लोकिकशास्त्रीययोजनानां/ परस्परम्‌ । सम्बन्धनियमे ज्ञाते ज्ञेया देशान्तरस्थिति: ॥| ७६८ ॥ अक्षान्तरसमानो ते: शास्त्रीयेर्योजनेमित: । सोष्यं निवर्तनाय्रश्च मितो लौकिकयोजने: ॥ ७६६ ॥ घष्टबंशेन स्ववृत्तस्य तुल्यो भवति चेत्तदा । सो$पि प्रमाय संवेद्यो लौकिकेरेव योजने: ॥ ७७० tt ततोषत्र नाडिकेका स्यात्‌ कालो देशान्तरोज्भूव: । स्वभूवृत्तस्थ षष्टचंशं तत्षष्ट्यंशं ततोईषि वा ।। ७७१ ॥ शास्त्रीययोजनसितं लौकिकरपि सीयताम्‌ । देशान्तरभव: कालो नाड्यादिलंभ्यते ततः ॥ ७७२ ॥ 2, 8. ९. मिता श्रभू: 8. मिता-भूः 3. &« क्रियतेत्यनुपातत; 4. - 8. 8. हां लि नां �सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ अध्यायः १ [ देशान्तरकालस्य धनर्णत्वम्‌ |] प्रागेव दृश्यते प्रत्यकू, पश्चात्‌ ग्राच्यां ग्रहः सदा ॥ ३३७॥ देशान्तरघटीज्षुण्णा मध्या झ्रुक्तिय्न॑चारिणाम्‌ । wea aaa Tea tara, Way way ll ३४ ॥ स्वदेशात्‌ समरेखान्ते लोकिकरेव योजने: । प्रसमिते स तथा5४नीत: कालो देशान्तरोज्धूव: ॥ ७७३ ॥ प्राक्‌ पश्चात्‌ समरेखातो निजदेशोदयावधिः । निमीलनान्तरं यद्वा स्वदेशसमरेखयो: ॥ ७७४ ॥ देशान्त रभव: कालो यदि नोन्‍्मीलनान्तरम्‌ । प्रहयो: समकालत्वं स्वदेशसमरेखयो: ॥ ७७५ ॥ स्थादिन्दोरिव नाकंस्थ भेदतो लम्बनादिना । कालो देशान्तरस्पेन्दोस्तदुक्तो ग्रहणान्तरात्‌ ॥| ७७६ ॥ देशान्तरेण॑व परं स्वदेशसमरेखयो: । इन्दोग्रंहणभेदो5्यं भवेन्नान्येन केनचित्‌ ॥ ७७७ ॥ निमोलनान्तरात्तत्र यदि वोन्मीलनान्तरात्‌ । देशान्तरभवः काल: सुसुक्ष्मो ज्ञायते तत: ॥॥ ७७८ ॥॥ [ देश्ञान्तरकालस्य धनण्णत्वम्‌ ] प्रा्देशसमरेखातः प्रागेवाभ्युदितो ग्रह: । अतो प्रहणकालो<यं वर्धतेःकोंदयावधे: ॥ ७७९ ॥ निर्मीलनादिक पश्चात्‌ तत एवात्र दृश्यते । प्रत्यग्देशिषु च ततः पश्चादेवोदयं ब्रजेत्‌ ॥ ७८० ॥ निर्मीलनादिकालो5यं स्वल्पस्तत्नोदयावधि: । अतो5त्र समरेखातः पूर्व दृश्येत तदृद्ययम्‌ ॥। ७८१ |। अतो5त्र समरेखातः प्रावप्रतीचोः स्वदेशयो: । eT धनं च क्रियते देशान्तरगतिप्रंहे ॥ ७८२ ॥ �ए्लोका: ३५-३८ ] प्रथमो5्ध्यायः ७३ [ ग्रहाणां कल्यादिश्रुवा: ] —4° 45’ 46" पड्वेदेष्बब्धिवेदास्तु विलिप्तादिध्ुवी विधोः । +-37 2970 177 57 प्राणात्यष्ट्यडूनेत्राग्नितुल्य॑ चन्द्रोच्चमध्यमम्‌ ॥ By II —iI" rata सप्तसागरशैलेन्दुभवा लिप्तादयो5सृजः । - — 36’ बट्त्रिंशल्लिप्तिकाः शोध्या विदो, जीवे तु योजयेत्‌ ॥ ३६ ॥ 127 10" . पढ़क्‍्त्यकतुल्यलिप्तादि, सिते राशि! पडंशकाः । +1 6° 13’ +11" 17° 20’ विश्वतुल्या! कलाश्च सं, नखात्यष्टिमवाः शने! ॥ ३७ Ul +6" 22° 20’ पाते तु मण्डलाच्छद्े नखाकृतिरसा अपि ॥ ३८४ ॥ [ नवमयुगादो' श्रुवा: ] कल्यादिधुवका झोते युगभोगसमन्विताः ॥ ३८० ॥ इति॥ कृतदेशान्तरगतिग्ग्रहमध्य: स्फुटोईपि वा । निजदेशे भवत्येष सध्यमार्कोद्यावधिः ॥ ७८३ ॥ [ प्रहाणां कल्यादिधुवा: ] षड्वेदेष्वब्धी ति (1. 35-389)-- कल्यादों न निरंशत्वं भगणादेज्यचारिणाम्‌ । गतिभेदाततु दृक्सिद्धास्तत्रेषां स्पुर्भुवास्ततः॥ ७८४ ॥ सूलम्‌ू-- 1. त० सं० १ This refers to a contemporary date of the author Nilakantha Somayaji (born A.D. 1444), who takes 576 years as a ‘minor’ yuga (verse 39, below). Thus, eight yugas (8 X 576=4608 years) from the beginning of Kali will end and the ninth yuga will commence at the close of the Kali year 4608 (A.D. 1507-8). �oY सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे . - [ अ्रध्यायः १ 576 तत्तचुगे भरुवा ज्ञेयाः, पडश्वेष्वब्दक युगम्‌। 7500 भगणात्‌ खखभूताश्वैशुगभोगरत्ववाप्यते । अष्टध्नयुगभोगाः स्वमतः कल्यादिजे भ्रुवे ॥ ३६ ॥ अत एवायमाचार्यो भास्कराभिमतं युगम्‌ । स्वीकर्तु] भगणानेव परिवर्तितवानिह ॥ ७८५ ॥ [ नवमयुगादों प्रुवा: ] इच्छाराशिविभक्तश्चेद्‌ येन केनापि राशिना । तत्र लब्धफलाभ्यस्ता तद्भुक्तिभुंक्तिरीप्सिता ॥ ७८६ ॥ 7500 युगपर्ययतः खा भ्रभूताश्वैयंद्‌ चुचारिणाम्‌ । ayaa युगभोगोध्सावष्टन्निरगुणित: सच ॥ ७८७ ॥ कल्पादिश्रुवसंयुक्तो नवमादों ग्रहश्लुवा: । अर्को निरंशतां याति तत्र, नेन्द्रादयोईखिला: ॥| ७८८ ॥ युगसंख्याहता भोगा श्रुवास्तत्तय्गो:दू वा: । 576 षडश्वेष्वब्दम्कंस्थ निरंशं तु* युगं भवेत्‌ ॥ ७८९ ॥ 210389 नवाष्टवह्लिवियदिन्द्श्वितुल्यं च तहिनम्‌ । तच्चाष्टभिविनिहतं खण्ड आचार्यसम्मतः ॥ ७९० ॥ प्लुवान्‌ निबद्धवान्‌ यत्र शास्त्रकार: स्वयं दृढ़ान्‌। भयुगादेनंबमात्‌ तस्मात्‌ प्रारब्धो दिनसझचय: ॥ ७९१ ॥ खण्डशेषतया55चार्यसम्मतो पग्रहमध्यमे । ततस्त्रेराशिकानोीता' ग्रहमध्यास्ततो श्रुवा: ॥ ७९२॥ व्यास्या--1. 8. युगभेदो 2, 28. निरंशस्तु 3, 8. युगादि 4. 8. त्रराक्षिकं नीता: 5. 8, मध्याः स तद्‌ ध्रुवा: �एलोकौ ३८-३९ ] प्रथमो5्ध्याय: ७ [ ग्रुणकारहाराणां लघूकरणवासना ] लाघवार्थ तनूकायो गुणहारावषि क्वचित्‌ । यादृड्नियममाशित्य गुणहारकयो: स्थिति: ॥ ७९३ ॥ तत्न तादृडनियमतस्तत्न कायो' च तावुभो । राशिनकेन हतयोहतयोरपि वा दयोः ॥ ७९४ ॥ केनापि ह॒त्वा युगपत्‌ केनाप्यन्येन भक्तयो: । गुणहारकयोः पूर्वों नियमो नेव होयते ॥ ७९५ ॥॥ गुणं प्रकल्प्य स्वधिया हारके तेन संहते । तद्गुणेनोद्धुतो हारो गुणस्तस्थ स्वधीकृत: ॥ ७९६॥ गुणकारे5थवा मत्या हते तद्घारकोद्धुते ॥ तद्धारकों मतिस्तस्य गुणकारः प्रकल्प्यते ॥ ७९७ ॥ एवं त्रेराशिकात्‌ सिद्धों गुणहारो लघूकृतो । निःशेषत्वे तयोस्ताभ्यां नीतमिच्छाफल स्फुटमू ॥ ७९८॥ निश्शेषत्वे तयोरावापोद्वापाध्यां च कस्यचित्‌ । अत्यल्पत्वाद्‌ यदा हारे लब्धे शिष्टमुपेक्षितम्‌ ॥ ७९९ ॥ शेषस्य त्यज्यमानत्वात्‌ तदा हीनांशकों हर: । हारे हीनांशके लब्धफलस्याधिकता भवेत्‌ ॥ ८००॥ ततस्तत्परिहाराथ्थ त्याज्यं किज्चन तत्फलातू । यदा तु हियते भाग: किडि्चित्‌ क्षिप्त्वा निरंशकम्‌ ॥ ८०१ ॥ शेषस्य गृह्ममाणत्वादधिकांशो हरस्तदा । हारेःधिकांशे लब्धं तु फलं होयेत वास्तवात्‌ ॥ ८०२॥ तदर्थ किड्चन क्षेप्यं तल्लब्धे येन वास्तवम्‌ । हारे हीनांशके त्याज्यं क्षेप्यं तत्नाधिकांशके । ८०३ ॥। अधिकांशे गुणे त्याज्यमुनांशे क्षिप्पते च ततू । द्वितीयहारकेणाप्तं स्फुटमिच्छाफलं यतः ॥ ८०४ ॥ हारेण महताभ्यस्तो गुण: स्वमतिकल्पित: । तत्र लब्धेन हारेण गुणोईपि च महान्‌ हतः॥ ८०५ ॥ �७६ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे . [ भ्रध्यायः १ तुल्यो स्थातां यदा तत्र निश्शेषहरणं भवेत्‌ । सतिध्नो हारकस्तत्न प्रमाण तत्फलं पुनः ॥ ८५०६ ॥ अंशो न्यूनोधिको वेच्छाराशिरेकोउत्न हारयो: । यदि न्यूनोउधिको बांशो हारे सत्याहते भवेत्‌ sow Nl तबत्न पूर्वंगुण्यस्थ कियान्न्यूनाधिकांशक:! । इति त्रेराशिकेनात्र लक्यं न्यूनाधिकं फलम्‌ ॥ ८०८ ॥ ननु पूर्वगुणाभ्यस्ते गुणे स्वभतिकल्पिते । तेनेव कल्पितगुणेनाभ्यस्तो हारकों मत: ॥ ८०९॥ सो5यं मतिफलाध्यस्तपुरवंहारसमों मतः । सत्यं मत्याप्तहारस्याउत्राधिकोनांशसम्भवात्‌ ॥ ८५१० ॥॥ अधिकोनांशकस्यास्य हारान्मतिगुणाविह । महागुणोद्ते न्यूनाधिकांशेन समत्वत: ॥ ८११ ॥ प्रमाणराशिमंत्येब गुणितो हारकों महान्‌ । गुणेन महता भकक्‍ते फलन्यूनाधिकांशक: ॥ ८१२ ॥ गुण्य एको “भवेन्य्युनाधिकांशस्थास्थ च स्मृत:? । हारस्त्वाद्यो मतिहतो चान्यो* मतिफलाभिधः ॥ ८१३ ॥ गुणकारे मतिफले गुणे हारे च कल्पिते। गुणे महति गुष्ये च प्रक्रियेयं न भिद्यते ॥ ८१४ ॥ get तनूकझतेर्गुण्यगुणहारे स्त्रिभिः पुन: । उपायलाघवाद्‌ वेद्यमिच्छाराशे: फल बुधः ॥। ८१५॥ सर्वत्रेत्थमुपायानां लाघवे सम्भवत्यपि । गुणयन्तीह ये केचिद्‌ यत्नगोरवमाशिता: ॥ ८१६ ॥॥ ते सम्भवल्लघूपायदोषान्निग्रहभागिन: । 576 एतत्सवंमपिप्रेत्य षडश्वेष्वब्दकं युगम्‌ ॥ ८१७ Nh धयारया --7-1. 3. ८. घिकांशका: 2. 98. ८. मतेर्न्यूना ८. स्मृतम्‌ 4. 8. हतोब्यान्यो �श्लोक: ४० ] प्रथमो5्ध्याय: ७७ [ प्रह्मणां मन्दोच्चा: ] 127 220' 172! 80 240’ स्व॒रववया खाकृतयों द्विनगभ्ुवो5शी तिरश्रजिनाः । 78" भौमान्मन्दोच्चांशा, वसुतुरगा भास्करस्यापि ॥ ४०॥ [॥ इति तन्त्रसंग्रहे मध्यमग्रकरणं नाम प्रथमो5्ष्यायः ॥ ] आचार्येण स्वयं प्रोकतं तद्शुवाश्व ग्ुचारिणाम्‌ । युगादेनंबमात्‌ तस्मादतीतदिवसञ्चयात्‌ ॥ ८१८ ul स्वल्पाध्यां गुणहाराभ्यामानीता भगणादय: । तदीयप्नुवसंयुक्ता मध्यसाः स्पुर्युचारिणाम्‌ ॥॥ ८१९ ॥ [ प्रहणां मन्दोच्चांशाः ] स्वररवय इति! (1. 40)-- 2--18" 4--7" 7--10/ ४--227 27-20? 2 दोष्यां प्राज्ञे:', 'स्थानं स्वं', 'शेयं स', “त्रिराशि', 'निष्ठाग्रे:'। 8r—0" “अनुदिन'-मुच्चमिनादे,रनुक्तम्‌ आरादिशे प्रयम्‌ इनमध्यम्‌ ॥ ८२० ॥ इत्येष परक्रोडावासद्विंजवर*समीरितो योडर्थ: । सतु तन्तसंग्रहस्य प्रथमेडध्याये मया कथितः ॥ ८5२१ ॥ [ इति तन्त्रसंग्रहस्य पद्यव्याख्यायां सध्यमप्रकरणं नाम प्रथमोऽध्याय: । ] व्याख्या--1, 0, 8005 : “मूल-इलो ०” 2... 8. 8, 0, om. aeat; it is supplied from this well- known verse. 3. C. om. fasraz </poem> == अथ द्वितीयोऽध्यायः == <poem> स्फुटप्रकरणम्‌ [ केन्द्रं पदव्यवस्था च] स्वोच्चोनो विहगः केन्द्र, तत्र राशित्रयं पदम्‌ । ओजे पदे गतैष्याम्यां बाहुकोटी, समेडन्यथा ॥ १ ॥ [ मङ्गलाचरणम्‌ ] यत्सेवनत: सच्य: सर्वज्ञत्वं लभेत aisha | कुन्देन्दुस्वच्छतनुं सरस्वती तां नमामि सदा ॥ १॥ सध्यमानयनोपायमित्थं प्रोच्य सविस्तरम्‌ । गतिशेषतया वच्समि स्फूटकर्म द्युचारिणाम्‌ ॥ २ ॥ [ केन्द्र पदव्यवस्था च स्वोच्चोन इति (तर. 1)-- सिथ: सम्बन्धयोभिन्नकेन्द्रयोदृ त्तयोह यो: । स्वान्येन मितयोभेंदो विज्ञेयः स्फुटकमंणा ॥ ३ ॥1 केन्द्रदयावभेदी यो मार्ग एकस्तयोहयो: । नीचोच्चमार्गसंज्ञेयो नीचोच्चद्वितयाश्रित:॥ ४ ॥ नौचोच्चसार्गादुभयोव॑ त्तयोः केन्द्र भेदिनों । सार्गो समतिरश्चीनो ततो दूरविभेदिनों ॥ ५ ॥ 9a �wie: 9 ] द्वितीयो5्ध्याय: ७९ इति। विप्रकर्ष: परस्तत्र वृत्तयोरुभयोस्तत: । तत्पाश्वंयो: सन्निकृष्य' माणत्वादुभयो: ऋ्रमात्‌ ॥ ६ ॥ अभिन्नलिप्तमार्ग प्रत्योन्मुख्यं सन्निकृष्टता । वृत्तयोविवरं स्वांशे क्वापि सम्बन्धपोमिथः ॥ ७ ॥ वर्धते वृत्तपादेन भूयस्तेनंव होयते । isi ada fa तेनेव क्षीयते पुन: ॥ ८ ॥ बधंते क्षीयते च द्विरेकस्मिन्नेव पर्यये । वृत्तयोविवरं तस्मात्तियंगूध्वंगधो४पि वा ॥ ९ ॥ राशित्रयात्मक बेच पदं तन्मण्डलेडखिले । ब॒त्तान्तरोत्थयोवृद्धिक्षययोविवराश्रय: ।॥। १० ॥ वृत्तपादः पद्द तस्मादेक॑ंको5पि भवेदिह । वृत्तावयवसम्पातात्‌ पादान्ते परमान्तरात्‌ ॥ ११ ॥ साध्यमत्नानुपातेन वृत्तेष्टावयवान्तरम्‌ । दोर्ज्या प्रवृत्ता गोलान्तात्‌ कोटिज्या त्वयनान्ततः ॥ १२ ॥ ते उभे विप्रकषो' स्त: स्वेष्टदेशस्य तद्दयात्‌ । सर्वत्रापि पदे तादृग्विप्रकरषष स्प सम्भवात्‌ ॥ १३॥ सिथो दो:कोटिरूपे ज्ये पदे सर्वत्न सद्भते । समतियंग्गतत्वेन दो:कोटित्वं मिथस्तयों: ॥ १४ ॥ गोलायनान्तो पदयोरोजयोरधऊध्वेयो:? । गतगन्तव्यता तत्र ततो दो:कोटिचापयो: ॥ १५ ॥ युग्मयोस्तु विपर्यासाद्‌ विज्ञेया गतगम्थता । दोश्चापोनो वृत्तपादः कोटोचापोडन्यथापि वा।। १६ ॥ स्यात्या--1, 8. सन्तिकरष्य . 2. C, avait �सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ [ ज्याग्रहणं चापीकरणं च ] [ तत्न चतुरभअक्षेत्रेण वृत्तानयनम्‌ ] क्षेत्रेण चतुरश्रेण वृत्तस्यानयनं यथा । तत्रादो तद्भुजातुल्यं sated ger कल्पयेत्‌ ॥ १७ ॥ दिक॒सृत्रद्वितयेनेतच्चतुर्धा प्रविभज्यते । क्षेत्रे तथाकृते खण्डाश्चत्वार: स्युश्चतुर्भुजाः ॥ १८ ॥ केन्द्रात्तद्वाहुमध्यस्पुग्‌ व्यासाधंमपि कल्पयेत्‌ । अतश्चतुर्णां खण्डानां भुजा व्यासार्धसम्मिता ॥ १६ ॥। क्षेत्रकेन्द्रात्‌ पुनस्तेषां कर्ण: कोणावधिर्सतः । विक॒सूत्राग्रद्यस्पृष्ट: कर्णस्तत्नापरोषषि च॥ २० ॥ केन्द्रात्‌ कोणावधिः कर्णो भूमित्वेनात्र कल्पितः । तत्कर्णाप्रद्दयाद्‌ दिक्सृत्राप्रान्ते च भुजे उभे ॥ २१ ॥ ततश्चतुभुजक्षेत्रे प्रत्येक त्रिभुजद्ययम्‌ । लम्बो द्वितीयकर्णाधंप्रमितस्त्रिभुजद्ये ॥ २२॥ तव्राबाधा प्रमाण स्पाल्लम्बमुनाद्‌ भुजावधि । भुजाध॑ तत्फल लम्बाबाधयो! कर्णवत्‌ स्थितम्‌ ॥ २३ ॥ व्यासाधे रहिता भूमिरिच्छाराशिश्च कल्प्यते । तत्न लब्धफलं नीत्वा कोणत: पाश्वेयोह्वंयो: ॥ २४ ॥॥ तयोदों:खण्डयो रेखां विलिखेत्‌ कर्णरूपिणीम्‌ । ततो द्विगुणलब्धोनभुजातुल्यं भुजाष्टकम्‌ ॥ २५ ॥ ततो दोदंलदोम॑ध्यस्फुटव्यासार्धवर्गयो: । योगमूल भवेत्‌ कर्ण: केन्द्रादष्टाभकोणग: ॥ २६ ॥। अथाष्टाश्रभुजार्धे त्यवर्गव्यासाधंवर्ग यो: | भेदात्‌ कर्णोद्धुतं यत्‌ स्थात्‌ तदाबाधान्तरं भवेत्‌ ॥ २७ ॥॥ व्यासाधंवर्गंदो रधंवर्गयोयेत्तदन्तरम्‌ 1 तदेव भूगताबाधाहयबर्गान्‍्तरं भवेत्‌ ॥ २८ ॥॥ �श्लोक: १ ] द्वितीयो5ध्याय: 54 कर्ण आबाधयोयोंगस्तेन वर्गान्‍्तरात्‌ तयो: । अन्तर स्थाद्‌ यतो वर्गान्तराद्‌ योगाप्तमन्तरम्‌ ॥ २९ ॥ आबाधयोयुंतिः कर्ण: स त्वाबाधान्तरोनित: । अर्धोक्वतो$ल्‍्पा त्वाबाधा भुजार्ध तस्य तु श्रुतिः ॥ ३० ॥ ते प्रमाणफले स्यातां कर्णो व्यासाधंवर्जित: । इच्छाराशिस्तदेकदेशस्त [ स्मात्‌ त|च्छृतिःः फलम्‌ ॥ ३१॥ तवाबाधंकदेशस्य का श्रृतिस्त्विति या श्रुति: । तां कोटिपाश्बंयोर्नोत्वा कुर्याद्रेखां तु पूर्ववत्‌ ॥ ३२॥ aa aa: Nearest aat हात्रिशदर्षकम्‌ । aa ada Big भुजासध्यं भवेत्तया ॥ ३३ ॥ प्रोक्तमार्गेण कतंव्यं वत्ताकृति भवेत्ततः । वृत्तं तदिष्टव्यासेन [ह॒त्व॑त्द्‌ व्याससंहृतम्‌ ]१ ॥ ३४॥ इष्टव्यासस्य वृत्त स्थादिति वृत्तं समानयेत्‌ । लम्बाबाधादिक॑ सर्व पश्चात्‌ स्पष्टीभविष्यति ॥। ३५ ॥ [ बर्ग-मूल-क्रियाभिविना वृत्तपरिध्यानयनम्‌ ] वर्गमूले बिना यहा व्यासतः परिधि नयेत्‌ । तदर्थ कल्पयेत क्षेत्र व्यासतुल्यचतुर्भुजम्‌ ॥ ३६ ॥ तदन्तः कल्पयेद्‌ वृत्त दोसंध्यस्पृष्टमेसिकम्‌ । तदन्तवे त्तमप्येक दोसंध्याक्रान्तनेमिकम्‌ | ३७ 1 वृत्तमध्ये च दिकसृत्रद्वितयं कल्पयेत्‌ तथा । वृत्तनेमिभुजामध्यसम्पातस्थतदग्रकम्‌ ॥ ३८ ॥ दिक्सुत्राप्राच्चतुर्बाहुको णान्‍्त॑ यद्‌ भुजादलम्‌ । समत्वेन विभक्ते5स्मिन्‌ कुर्याद्‌ बिन्दून्‌ बहुनपि ॥ ३९ |। Ql रेखा लिखेद्‌ वृत्तकेन्द्रात्‌ तद्बिन्दुगामिनो: । कर्णरेजास्तु ता केन्द्राब्‌ दोमंध्यस्ता च कोटिका ॥| ४० ॥ व्याल्या--..1, Go Fo— qq 1४६5. 1९90 देशस्तच्छति:.. 2. Mss, read ह॒त्वेतद्‌ व्यसन हृतम्‌ �SR सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ -कीटिकर्णाप्रविवरभुजाभागाश्च तद्भुजा: । एकंकभागाधिकास्ते कर्णानां स्पुयंथोत्तरम्‌ ॥ ४१ ॥ व्यासाधंस्वभुजाकृत्यो रिष्टक्वर्णो युतेः पदम्‌ । तत्कर्व्यासदलयोव॑र्गान्तरपदं भुजा ॥ ४२ ॥ तत्राद्यकर्णदिक्सूत्रा प्रयोविवरतो हतात्‌ । व्यासार्धेन स्वकर्णाप्तं ततो यल्लभ्यते फलम्‌ ॥ ४३॥ कर्णव्यत्यस्तदिक्सृत्राग्रान्तात्‌ कर्णान्‍्तरं J A | कोटि: सा तद्भुजाकर्णशेष: सम्पाततस्तयो: ॥ ४४ ॥ कर्णदिक्सुत्रयो रप्रविवरं चापि तच्छति: । S इच्छात्मकमिदं द्यक्षक्षेत्रं यत्त्वन्यदीदूशम्‌ ॥ ४५ ॥ व्यासार्धकर्ण विवरभुज व्यासाधकोटिकम्‌ । व्यासार्धकर्णविव रदो:खण्डभुजक॑ भवेत्‌ ॥ ४६ ॥ प्रमाणं त्यश्रमुद्धिष्टं तुल्याकारतया हयो: । यस्य दो:कोटिकर्णेषु व्यस्तो यावतिथात्‌ स्थिति: ॥ ४७ ॥॥ तवन्यत््यश्रकर्ण: स्थात्‌ तस्य तावतिथात्तत: | आद्क्षेत्रस्य कर्णोईपि व्यस्तदिककतया स्थितः ॥ ४८ ॥ क्षेत्रान्तरभवात्‌ कर्णाव्‌ यत्र व्यत्यस्तदिक्‌ स्थिता । भुजाकोटयोरन्यतरात्‌ क्षेत्रे तुल्याकृतीकृते ॥ ४९ ॥ अन्न प्रमाणक्षेत्रस्थ कोटिदिक्सूत्रसंज्ञिता । इच्छाक्षेत्रस्थ कर्णोड्स्या: कोटेव्यत्यस्तदिग्गता ॥ ५० ॥ प्रमाणक्षेत्रकणंश्च व्यस्त इच्छाख्यकोटित: | ततस्त्रेराशिकान्नेय मिच्छाक्षेत्रगतं फलम्‌ ॥ ५१ ॥ तृतीयमपि च त्यभ्र॑ं यत्तु विक्सूत्रकर्णक्म्‌ । इच्छात््य भगता कोटिस्द्यश्रस्थास्य भुजोदिता ॥ ५२ ॥ प्रमाणक्षेत्रकर्णे तु तद्भुजा यत्र सम्पतेत्‌ । तत्सम्पातात्‌ क्षेत्रकेस्ब्रान्त रालान्तस्य कोटिका ॥ ४३ ॥ �इलोकः १] द्वितीयो5्ध्याय: 53 चतुर्भुजभुजाखण्डद्यसम्मितबाहुकम्‌ । ह्वितीयकर्ण रेखाख्यकर्ण दि ऋ सुत्रकोटिकस्‌ ॥ ५४ ॥। क्षेत्र यच्च प्रमाणं तत्प्रमाणक्षेत्रमुच्यते । द्वितीयकर्णविवरमाद्यकर्णाग्रतोषषि यत्‌ ॥ ५५॥॥ सा कोटिस्तच्छुति: खण्डो द्वितीयश्चतुरक्षण: । द्वितोयकोटया: कर्णस्य शेषः सम्पाततों भुजा ॥ ५६॥ इच्छाक्षेत्रं द्वितीयं तत्‌ ह॒यश्न॑ं ताभ्यां च तत्फलम्‌ । यद्‌ द्वितीयभुजाखण्ड चतुरश्ने तु कल्पितम्‌ ॥ ५७ ॥ व्यासार्धनिहतात्‌ तस्मात्‌ कोटिस्तत्कर्णसंहता । हितीयकर्णरेखा च कर्णत्वेनात्र कल्पिता ॥ ५८ ॥। सा कोटिस्तु भुजाकर्ण: प्रथम: कर्ण एवं तत्‌ । तद्भुजाग्रावधिः फेन्द्रात्तत्कोटिरपि कल्प्यते ॥ ५९ ॥ एवं व्यश्रद्वयं कल्प्यं प्रतिदो:खण्डसत्र तु । आसन्नकर्णविवरं पूर्वकर्णाप्रतस्तु यत्‌ ॥ ६० ॥ आसन्नकर्ण व्यत्यस्तदिग्गतः कोटिका भवेत्‌ । पूर्वकर्णाग्रतः स्वोध्बंकर्णान्ता बहवो हता: ॥ ६१ ॥ दिक्सुत्राप्राच्चतुर्बाहुकोणान्ता: wetted at: | agdaqataver fengqayinatera: n <u ऊरध्वोध्वेकर्ण विभजेत्‌ तत्न लब्धफलं तु यत्‌ । पूर्यकर्णाप्रत: स्वोध्वंकर्तंव्यस्तद्विगन्तरम्‌ 11 ६३ ॥ इच्छात्यश्रगता wife: AIT TAT AAT | तद्भुजाकर्णसस्पातात्‌ तत्कोटि: केन्द्रगामिनी ॥ ६४ ॥ स्वपूर्व कर्णस्तत्कर्णस्तत्तु त्रयश्न॑ं तथाविधम्‌ । ऊध्वत्नेराशिके त्वेतत्प्रमाणं ह्य्रमिष्यते ॥ ey यदीच्छात्निभुजं प्रोक्‍्त वृत्तान्त: कल्पयेच्च तत्‌ । व्यासार्ध गुणकह्तत्न पुर्वंकर्णोषपि हारक: ॥ ६६ ॥। व्याख्या-1. 8. एव च �ay सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ प्रध्यायः २ लब्धा तत्कर्णविवरपरिध्यंशोत्थशिड्जिनी । चतुर्भुजभुजाखण्डाद व्यासाधेंन द्विराहतात्‌ ॥ ६७ ॥ पूर्वोध्व॑कर्णघाताप्ता भवन्त्यधंगुणास्तत: । दिक्मृत्नतों ये दोःखण्डाश्चतुरभ्ने व्यवस्थिताः ॥ ६८ ॥ तदग्रास्तास्तु या कर्ण रेखाः केन्द्रात्‌ समुद्गता: 1 तदन्तरालोत्थपरिध्यंशार्धज्या: क्रमादिमा: ॥ ६९ ॥ कर्णप्रविवरांशत्ववशाद्‌ वा धनुरंशका: । चतुरक्षे भुजाखण्डा: तत्र गुण्या: सदा समाः ॥ ७० ॥ व्यासाधंवर्गों गुणकः सर्वस्थापि'ं समो$त्र तु । पूर्वोध्वंकर्णसंवर्गों नानारूपस्तु हारक: ॥ ७१ ॥॥ पूर्बोध्वेकर्णयोर्वर्ग यो गार्ध वा स हारक: । पृथक्‌ तत्कर्शावर्गाभ्यां विभक्ते यत्फलद्यम्‌ ॥ ७२ ॥ तद्योगाधंमितं कर्णवर्गदलोदूतं फलम्‌ । तत्नाद्यकर्णवर्गेण तद्धतो हिपते यदा ॥ ७३ ॥ तदा Taos TI CAT तुल्यत्वाद्‌ गुणहारयो: । यदान्त्यकर्णवर्गाप्तं दो:खण्डारधमितं तु तत्‌ ॥ ७४ ॥ व्यासार्धवर्गो द्विगुणों ह्यन्त्यवर्गों भवेद्‌ यततः | हारेण हिगुणनाप्तो गुण्पाधंप्रमितं फलम्‌ ॥ ७५ ॥ यत्पूर्वपृ्वेकर्णन विहृतं फलमादिसस्‌ । यदप्यूध्बोध्वं कर्णेण विभकत॑ फलमन्तिमस्‌ ॥ ७६॥। तयोरन्तरमेवात्र फलभेदाय FI फलानामितरेषां तु हारकस्थ समत्वतः:? ॥ ७७ HI यद्‌ ह्वितीयाद्युपान्त्यान्तं फलं तत्तु न विद्यते 1 कर्णवर्गेण पूर्वेण हरणादुत्तरेण च ॥। ७८ ॥ आद्वन्त्यफलयोरेव तत्न भेदो भवेत्‌ ETAT तत्पुनर्बाहुअण्डार्ध न कदाचित्ततो5घिकम्‌ ॥ ७९ ।। स्याझ्या--1, ८. सर्वेत्रापि 2, ALC, qaqa �श्लोक! १ ] द्वितीयो5ध्यायः sy भाद्दहारेण विह॒ते भुजाधंप्रमितं तु तत्‌ । तद्योगार्धहते पादो न दो:खण्डमितं फलम्‌ 11 ८० ॥ अधंपादोनविवरं खण्डपादमितं तु तत्‌ । फलान्तरं तदेवात्र न कदाचित्ततो5धिकम्‌ ॥ ८१ ॥ दो:खण्डाणुत्ववशतः शक्यं चेतदुपेक्षितुम्‌ । यः करिचित्कर्णवर्गोउत्र हारक: कथ्यते तदा ॥ SVU चापभागान्त्यकर्णस्प वर्गण हरणं त्विह। व्यासार्धवर्गगुणितात्‌ तत्तद्‌दोःखण्डवर्गत: ॥ ८रे ॥ तदीयकर्णवर्गेण लभ्यते तत्न यत्फलम्‌ । कर्णान्‍्तरालसम्मृतपरिध्यंशस्प शिड्जिनी ॥ पढें ॥ दिवसुश्नादिष्टकर्णान्‍्तभुजाखण्डस्थ या कृति: । गुणहारान्तरं तत्‌ स्पाद्‌ गुणों व्यासाधजाकृतिम्‌ ॥ ८५५ ॥ ह॒त्वा तयेष्टदो:खण्ड हारेण विभजेत्‌ फलम्‌ । तत्तहोःखण्डतस्त्यकत्वा शिष्टा स्थादिष्टशिड्जिनी ॥ ८६ ॥ गगुणहारान्तरहताद्‌ गुण्येन हियते यदि । अल्पत्वाद्‌ गुणकारस्य तत्फलं मह॒देव हि ॥ ८5७ ॥ गुणकारहतं भूयो हारकेण विभज्यते । aa लब्धफलं यत्तत्‌ स्फुर्ट शोध्यफर्ल WA Wess Ul गुणहारान्तरहतं पृथक्‌ शोध्यफलं हरेत्‌ । हारकेणेव यल्लब्धं गुणलब्ध फलात्‌ त्यजेत्‌ ॥ ८5९ ॥ स्फुटं शोध्यफलं तत्र यदि वा परिकल्पयेत्‌ । गुणस्थ हरणत्वं तत्फलस्थापि च गुण्यताम्‌ ॥॥ ९० ॥ गुणहारान्तरहताद्‌ गुण्यात्‌ तत्तत्फलादपि । गुणेन यानि लक्ष्यानि गुण्पे क्षेप्यानि तान्यपि ॥ ९१ ॥ व्याख्या--1, A. Hapl. om. क्षींश ग्रुण 10 गुण, 0िए lines below, �5 सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ भ्रध्याय: २ आधिक्ये गुणकारस्य हारादेष विधिमंत: । तअल्पत्वे गुणकारस्य युग्मान्येव क्षिपेत्‌ पृथक्‌ ॥ &२॥ ओजानि गुण्याच्छोध्यानि प्राय: सुक्ष्मं फलं ततः । ऊनत्वे कल्पितहरस्थाधिकं तत्फलं यतः ॥ ९३ ॥ फलबाहुल्‍्यवशतो गुणेन हरणे स्फुटम्‌ । गणान्युने तु गुणहारान्तरोःल्पं क्रमात्‌ फलम्‌ ॥ ९४॥॥ यावदल्‍पं फल संगृह्मयात्यल्पं तदुपेक्ष्यते । हारान्न्यूनो गुणो यत्र हाराधादिधिको5षपि सत्‌ ॥ ९५ ॥ तत्नेबेबं फलानां तु क्रमादत्यल्पता भवेत्‌ । हारार्धान्न गुणो न्यून: क्वचिदप्यत्न सम्भवेत्‌ ॥ ९६॥॥ गुणों व्यासाधंवर्गोइसो तद्भुजावर्गयुग्‌ हर: । व्यासार्धादधिका कापि न भुजा स्थाच्तस्ततः ॥ ९७ ॥ गुणकारो हि दिग्रेखावर्गस्तत्तच्छते: कृतिः । हार: स्थादनयो: कोटीकरण्णंवर्गात्मता यत: ॥ ९८ ॥ यतो दोवंग एवं स्थाद्‌ गुणहारान्तरस्त्विह । दिग्नेखाप्रात्‌ पुनस्तत्तत्कर्णाप्रान्तरमत्र दोः ॥ ९९ ॥ इष्टतत्पूरवेकर्णाप्रविवर गृण्यमिष्यते । कर्णान्तरालोत्थपरिध्यंशस्पेच्छाफलं भवेत्‌ ॥ १०० ut खण्डाणुत्ववशात्‌ सापि परिध्यंशो5थवा भवेत्‌ । एषां फलानां योगो5त: परिध्यष्टांशसम्मित:! ॥ १०१॥ अष्टमांशो वृतेयंस्माद्‌ दिक्‍कोणान्तरसंश्षितः । कर्णाग्राणां तु विवरं यतस्तुल्यतया स्थितम्‌ ॥ १०२॥ विवरं तत्त्वणुमितं रूपत्वेनात्र कल्प्यते । दिकसुत्रात्‌ ऋरमबुद्धानां' कर्णानां ये भुजा: क्रमात्‌ ॥ १०३ ॥ व्यास्या--1. ९. सज्भतः 2... ९. वृत्तानां �शलोकः १ ] द्वितीयोड्ध्याय: se एकाञेकोत्तरत्वेन स्थिता दोःखण्डकास्तु ते ४ अमीषां कृतयस्तस्माद्‌ गुणहारभिदा ऋ्रमात्‌ ॥ १०४॥ श्गुणा विक्सूत्रवर्गों यत्‌ तत्तत्कणंकृतिहंर: । ततस्तत्तद्भुजाखण्ड निहताद्‌ भुजखण्डत: ॥ १०५॥ व्यासाधें कत्या लब्धं य॑ तथ्योगस्त्वादिसं फलम्‌ । अतो दोवंगंयोगेन गुणिताद्‌ भुजखण्डतः ॥ १०६॥ व्यासाधंकृत्या लब्धं यत्‌ स्थात्तदान्यफलान्वय: । अनेन विधिनंवाद्यात्‌ फलाल्लभ्यं द्वितोयकम्‌ ॥॥। १०७ ।। गुण्यमा्य* फल त्वत्न गुणहारौ पुरोदितो । नानारूपास्ततो गुण्या गुणाश्चात: TAR FATA U १०८ ॥ AAAI CATE ATS: TAH TAA | गुण्यान्याग्रफलानोह न पृथक्साधितान्यत: ॥ १०६॥ नाद्याद्‌ द्वितीयसिद्धि: स्थात्‌ ततः प्रथमगुण्यतः । रूपात्मकादेवोक्तेन विधिनाविष्कृतेन य: ॥ ११० ॥ फलयोगो द्वितीयो5पि सिध्येत्‌ तत्र तु हार॒यो: ॥ संवर्गेण हरेद्‌ गुण्याद्धताद्‌ गुणवधेन यत्‌ ॥ १११॥ लक्यते' फल योगो द्वितोयस्त्रेराशिकद्दयात्‌ । तत्तत्कर्णाग्रतो विक्सुत्रान्तरस्य कृतिर्गुण: ॥| ११२ ॥ आखत्रेराशिके तद्दद्‌ द्वितोयेषपि गुण: स च । व्यासार्धवर्गो हार: स्यादुभयत्रापि यत्तत: ॥ ११३ ॥ गणद्याहतिहतात्‌ प्राच्यगुण्याद्‌ विभज्य यत्‌ । लब्यते हारघातेन तद्‌ द्वितोयं फल भवेत्‌ ॥ ११४॥ व्याख्या--1. 3. 5. 7. ८. कासस्‍्ततः 2. ८. गुणषद्सूत्र ८. कर्ण॑श्रुतिहं रः 4... ८. गुणमार्य B. @: for 7: 6. 8. ८. संलम्यते । , �ee सब्याख्ये तन्त्संग्रहे [ भ्रध्याय: २ गुणयोरिह तुल्यत्वाद गुणवर्गो गुणों भवेत्‌ । हारवर्गों हरश्च स्याद्‌ रूप॑ सर्वत्र गुण्यते ॥ ११५ ॥ अतो दोवंगंवर्गंण हता दो.खण्डत: पुनः । व्यासाधंवगंवर्गेण द्वितीयं लक्यते फलम्‌ ॥ ११६ ॥ समषद्घातदोनिध्नाद्‌ दो:खण्डात्तु तृतीयकम्‌ । व्यासाधंसमषट्घातहरणाल्लभ्यते फलम्‌ ॥ ११७ ॥ ख्ुर्यादीनि फलान्येवमुध्वोध्वंससघातत: । गुणनाद्‌ हरणाच्चापि लक्यते तान्यतः क्रमात्‌ ॥ ११८ |) दो:खण्ड आदिसो गुण्यों गुण: स्थादिह स्वतः । क्षय तत्तत्फलानां यद्येक्‍्यमानेतुमिष्यते ॥ ११९ ॥ तत्तद्गुणानामंक्यं तत्सवंत्र त्वेष्यते गुण: । तत्न ताबत्‌ फलेक्यानामाविमस्थ तु साधने ॥ १२० ॥ दिकसृत्रतत्तत्कर्णाग्रविवर॒त्वेन ये क्रमात्‌ । एका्ेकोत्तरमिता व्यासार्धावधिका भुजा: ॥ १२१॥ तेषां कृतियुतिध्नात्तु दो:खण्डाद्‌ रूपतुल्यतः । व्यासाधंकृत्या यललब्धं फलयोगस्स आदिम: ॥ १२२ ॥ अथोक्तदोष्णां वर्गेंण योगेनापि च॒ ताडितान्‌ । व्यासाधंवर्गवर्गाप्तः स्थाद्‌ द्वितीयफलान्वितः ॥ १२३ ॥ षडादिसमघातोत्यगुणयोगैस्तथा हरे: । एवं साध्यास्तृतीयादिफलयोगा यथाक्रमम्‌ ॥ १२४ ॥ [ सड्भूलितम्‌ ] अधैवसुदितानां तु गुणानामंक्यसिद्धये । सूलवर्गंघनादीनां वक्ष्ये सड्लितं क्रमात्‌ ॥ १२५ ॥ यदापीह समोत्यानां घातेरेव प्रयोजनम्‌ । तथापि तत्क्रमप्राप्ता शेषसड्ूलनोच्यते ॥ १२६ ॥ ब्यादया--1, ९. तुरीयादिफलास्येवं 2, Be ya: �श्लोक: १ ] द्वितीयो5्ध्याय: 5a ea [ मूलसड्ूूूलितम्‌ ] प्रदृश्यते प्रथमतो मुलसड्भूलितं ततः । एकाञ्कोत्तरत्वेन स्थिता: संस्यास्तु या: ऋ्रमात्‌ ॥ १२७ ॥ तद्योग: सद्धूलितमित्युच्यतेःन्यच्च तादुशम्‌ । इह्ाद्यपड्‌क्ती रूप॑ स्थाद्‌ व्यासाधसितमन्त्यत: ॥ १२८॥ द्वितीयादिषु चेकंकब॒ुद्धा पडक्तिषु A RATA व्यासार्धतुल्यसंख्या: स्यु: पडक्‍्तयो व्यासपडक्तिषु ॥ १२६ ॥ व्यासा्धतुल्या: संख्या: स्पुयंदि तहींह तत्कृति: । भवेत्‌ सड्भूलितं नेवमुपान्त्यन्यूनता यत: ॥ १३० ॥ एकाञकोत्त रत्वेन पूर्वंपूर्यासु पडक्तिषु । सा न्यूनता स्थित्ञा तस्मात्‌' सापि सड्भूलितं ततः ॥ १३१ ॥ रूपा दिग्रूपोत्तरतो रूपो नान्त्यपदावधिः । अवस्थितमिदं* न्यूनांशसड्भ[लितमित्यत: ॥ १३२ ॥ qaagfaarg व्यासाधेंनेवोनसिद परम्‌ । दिघ्नात्‌ सद्धूलिताद व्यासार्धेनोनास्तत्कृतिस्तत: ॥ १३३ ॥ सेकव्यासाधंगुणितं व्यासार्ध यत्ततो दलम्‌ । एकायेकोत्तरमितभुजासड्धूलितं भवेत्‌ ॥ १३४॥ अणुत्वार्थ भुजाभागे त्वणुच्छेदाहते सति । अन्न रूप॑ त्वणुसितं कल्प्यं यस्मात्ततो5णुयुक्‌ ॥ १३४ ॥ यद्दच्यासदलमन्यच्च केवल यत्तयोहेति: । या स्पात्‌ तहलमुक्तस्य मान सद्धूलितस्थ तु ॥ १३६॥ छेदवर्गोद्धुता सेष्टव्यासाधेकृतिरेव यत्‌ । प्रायो व्यासाधंवर्गार्धमिदं सड्भूलितं तत: ॥ १३७ ॥ व्यास्या--1. ९. तस्मिन्‌ 2. ९. पदावषि 3. ८. प्रवस्थितमिव त० सं०--१२ �go सव्याख्ये तन्तसंग्रहे [ अध्याय: २ क्षेत्राकारं तथा कल्प्यमणुत्ववशतो5स्थ तत्‌ । यथा कर्णेन विच्छिन्ना वर्गक्षेत्रदलाकृति: ॥ १३८ ॥। ततः सड्धूलित त्वत्न वर्गार्धप्रमितं भवेत्‌ ॥ १३९ ॥ [ वर्गसड्भूलितम्‌ ] अथेकाञकव॒द्धानां set agiad कृते: ॥ एकाञेकोत्तरमिता: क्रमाद्‌ ये बाहवस्त्विह्‌ ॥ १४० ॥ स्वतुल्पघातात्‌ प्रत्येक तेषां वर्गात्मता यत: । यदि सर्वे भुजा व्यासाधंतुल्यास्तहिं तद्गुणम्‌ ॥ १४१ ॥ मुलसड्धूलितं वेच्यं वर्गसड्धूलितं त्विति । एक एव गुणो व्यासार्ध॑तुल्यं त्विह नेतरे ॥ १४२ ।। ते तु रूपादिरूपोत्तरत्वेनोना: ऋ्रमाद्‌ गुणा: । ततो व्यासाधंगुणितान्मूलस डूलितात्‌ त्यजेत्‌ ॥ १४३ ॥ उपान्त्यादिभुजानेका दिध्नांस्तत्कृतिसिड्यये । यदोपान्त्यभुजा व्यासारधेन हन्पेत तत्तत: ॥ १४४॥ रूपाधिकत्वाद्‌ गुणुके रूपध्नोपान्तिसं त्यजेत्‌ । तत्पुवंतस्तथा त्याज्यं द्विघ्नात्मानं तथा हतात्‌ ॥ १४५ MN तत्तद्भुजोनव्यासाधंहतांस्तत्तद्भुजांस्तत: । व्यासा्धगुणितात्‌ स्वस्मात्‌ त्यजेत्‌ स्वकृतिसिडये ॥ १४६ ॥ AAMT HTS व्येकोत्तरहता भुजा: । ये त्चात सद्धूलिताद व्यासाधंगुणितात्‌ त्यजेत्‌ ॥ १४७ ॥ एक आयद्वितीयादि'मुलवर्गादिक: परः । द्विधा सद्धूलितस्पास्य मार्ग आद्यं हयो: समम्‌ ॥ पडेंद ॥ शएकाञेकोत्त राद्ूगनां यथायोगे:* पदान्तिसे: । ated सड्धू लित॑ तस्मादथ वक्ष्ये द्वितीयकम्‌ ॥ १४९॥ ब्याख्या--1. छ. भाद्य तृतीयादि 2. A. waar 3. छ. यदा योगेः 4. 8. परान्तिमे: �इलोक: १ ] द्वितीयौध्ध्याय: ९१ उपाल्त्यान्तैस्तथायोगस्तादुगडूसमुत्थिते: । अधोष्धो5वधिकेश्चेवमादि चान्तेस्तथाविधे: 11 १५० ॥ तादूगडूसमुत्य: स्पुर्यानि सद्धूलितान्यपि तेषां युतिह्वितीयं तूच्यते सद्भुलितं त्विह्‌॥ १५१ ॥ कर्प्यं सड्भूलितं त्वन्त्यं या सर्वभुजसंयुति: । अन्त्यहीनेतरेषां यो योग: स स्थादुपान्तिस:॥ १५२ ॥ उपान्त्यसड्धू लिततोः्प्याधस्थ्यान्यपि चोक्तवत्‌ । तत्तवन्तभुजायोगैनयेत्‌ सड्भूलितान्यपि ॥ १४३ ॥ अधो5धोष्वधिकेरडू यंथायोगे: पदान्त्यत: । नीतानि यानि तद्योगो द्वितीयाख्यं भवेविदम्‌ ॥ १५४ i इत्पेदं सन्निवेशों यत्ततोःन्त्यस्य भुजस्य तु । अनुप्रवेश एकस्मिन्तेव सद्भूलिते परम्‌ ॥ १५५ ॥ उपाल्त्यस्थ भुजस्पान्त्योपान्त्ययों: स्थात्‌ समन्‍्वयः । तथा तत्पूवपुर्वेषां क्रमात्‌ त्रिचतुरादिषु ॥ १५६ ४ समन्वय: सड्धूलितेष्वपि यस्मात्ततः स्थितम्‌। एका्ेकोत्त रेर डूं रन्त्याद्‌ व्युत्कमतों' भुजा:॥ १४७ ॥ निहतास्तयुति: सद्धूलितेक्यं तद्‌ भवेदिति । मूलसज्ु[लिते व्यासार्धाहते योईधिकांशक: ॥॥ १४५८ ॥ वर्गसड्भलितात्‌ सड्धू लितेक्येन सम स तु । व्यासाधंकृत्यर्धमितं मूलसडू लितं मतम्‌ ॥ १५९ ॥ एकंकरहितव्यासाधंकृत्पर्धानि यानि च। तझुते: सम्मितं सद्धूलितंक्याख्यं यतस्ततः ॥ १६० ॥ तदिदं वर्गदलसड्ू:लितं भवति स्फुटम्‌ । aay faate at fausal et at aa: १६१ ॥ व्याख्या -- 1. 2. छ. रन्त्यायुत्कमतो A. adds aa: as an alternate reading for 7 J �९२ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ अध्यायः २ इह व्यासाधंगुणितं मूलसख्भूलितं तु यत्‌ । बर्मंसर्ूलितं सार्धसहित तद्‌ भवेत्‌ ततः ॥ १६२ ॥ 1ह्वन््यंश शोधिते5स्मात्तद्‌ वर्गंसडूलितं भवेत्‌ । यतो व्यासार्धवर्गाध॑मुलस छूलितं मतम्‌ ॥| १६३ ॥ स्वत्यंश शोधिते तस्माद्‌ घनत्यंशो5वशिष्यते । भर्घात्‌ त्यंशविशुद्धघा यत्‌ कृत्स्नः त्यंशोडवशिष्यते । वर्गंसड्धूलितं तस्माद्‌ घनत्यंश इति स्थितम्‌ ॥ १६४ ॥ [ घनसडूलितम्‌ ] तथा सड्ूलितैक्यं तु घनषष्ठांश इत्यपि । अथ व्यासाधंगुणिते वर्मेसड्रूलिते कियत्‌ ॥ १६५ ॥ घनसड्ूलितादाधिक्यमित्येतन्रिरूप्यते । यदि कृत्स्नेईपि दोवेंगें गुणे व्यासार्धमिष्यते ॥ १६६ Ut उपान्त्याद व्युत्कमादेकेकाधिक्यं स्थाद्‌ ग्रुणे ततः । समुलेनंव हन्तव्या तत्तद्भुजकृतियुत: ॥ १६७ ।॥ उपान्त्यात्‌ पूर्वपूर्वेषां भुजानां कृतय: ऋमात्‌ । एकाञेकोत्तरहता यास्तद्योगो5धिकांशक: ॥ १६८॥ बर्गंसद्धूलितेक्यं स्थादेतत्‌ पूर्वोक्तमार्गत: । अत एवं घनव्यंशोद्भूतं सद्भूलितं त्विदम्‌ ॥॥ १६९ ॥ घनसड लितव्यंशं चेतद्‌ योउत्राधिकांशक: । वर्गसड्धुलिताद्‌ व्यासाधंध्नात्‌ स्वचतुरंशके ॥ १७० ॥ त्यक्ते तु युक्‍्तं घनसड्ूलितं शिष्टमित्यतः । वर्गवर्गन्निभागात्‌ स्वचतुरंशे विशोधिते ॥ १७१ ॥ शिष्पतेः चतुरंज्ोउन्र घनसड्भलितं च तत्‌ । तत्तदुत्तरमप्येवमेव सड्धूलितं भवेत्‌ ॥ १७२ ॥। व्याख्या --1. A. Hapl. om, the two lines 4242 etc. A, om, fareqt �श्लोक: १ ] द्वितीयोध्ध्यायः ९३ स्वपूर्वसमघातोत्थ arsine Fay | तस्मिन्‌ व्यासार्धनिहते भवेद्योउत्नाधिकांशकः ॥ १७३ ॥॥ पूर्बंचद्धू लितेक्यं तदिति सिद्ध यतस्तत: । एककाधिकसंख्याप्तं यस्माल्लब्धं स्वतस्त्यजेत्‌ ॥ १७४ ॥ शिष्टमृध्वोध्वंसमघातोत्य॑ सड्भूलितं भवेत्‌ । यत्संस्यया' विभकतं यत्‌ स्वच्छेदांशाधिक यदि ॥1 १७५ ॥ afg स्वांशाह्यहारेण प्राग्विभक्ते फल स्फुटम्‌ । भर्धाधिक्ये5धिकस्प प्राक्‌ तिसंख्याप्तं फलं यथा ॥ १७६ ॥ पवाद्येकोत्तराडरगरनां यावदिच्छे तु या हति: । एकाञेकोत्तराड्ररेषु तावता55प्तं तु पत्फलम्‌ ॥ १७७ ॥ त्तु तत्यूबंसमघातोत्थं सद्धुलितं मबेत्‌ । एकोत्तरत्वस्थाणुत्वात्‌ सर्व पदमिदं त्विह्‌ ॥ १७८ Ul इति स्थितं सद्धूलितं मुलवर्गादिजन्मनाम्‌ । vada ह्वितीयादेश्चोपपत्तिविपृश्यताम्‌ ॥॥ १७९ ॥ [ द्वितीयादिसड्धलितम्‌ ] किन्त्वादिमं सड्ुलितमन्त्यं कर्प्यं द्वितीयके । साध्ये त्वधो5धो5वधिकंस्तादृशाडूसमुत्यित: ॥ १८० ॥ यानि सद्धुलितास्येतान्युपान्त्यादीनि कल्पयेत्‌ । एवं योगो द्वितीयास्यं भवेत्‌ सड्भूलितं त्विह ॥| १८१ ॥ इत्यं द्वितीयस्यान्त्यत्वात्‌ कल्प्यं साध्ये तृतीयके । सर्वदोर्य तिराद्याख्यमन्त्यं कल्प्यं द्वितीयके ॥ १८२ |। अन्त्यहीनेतरयुतियं: स तृपान्तिमं यथा । तथा स्वान्त्यान्य' हीनेतरेषां योग: परं [पदम |! ॥ १८३ ॥ ध्याख्या--1. 2. 3. A, aearar 8. 0. स्वान्तयाशच ; $. स्वान्त्यान्त्य A,B. C. read WA" �ay सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्यायः २ यावद्रपावधि भवेदेतयोंगो द्वितोयकर्म्‌ । इत्युक्त: सद्ध[ लितयोगोउन्त्यसाध्ये तृतीयके ॥॥ १८४ ॥ तादकस डूलितेक्यस्तदुपान्त्याद्येस्तथायुते: । तृतीय स्थादिदं [सद्धुलितानां]” गतिरीदुशी ॥ १८५ ॥ इहाओं पदवर्गा वर्गसद्धलिताहुलम्‌ । द्वितोयं घनषष्ठांशतुल्यं तत्प्रोक्तमार्गेतः ॥ १८६ ॥ ततस्तृतीयं घनषष्ठांशस डूलितं भवेत्‌ । aqfaninged agtaniaataa: 0 ase qdalaagmt arafeey gat afar: t एका््ेकोत्तराड्रानां हृता घातेन तावताम्‌ ॥ १८८ ॥ भवन्त्यूध्वोध्वंजातानि भूय: सद्धुलितान्यपि । अणुत्वार्थ पदे पूर्वमणुच्छेदाहते सति ॥ १८९ ॥ छेदवर्गादिना पश्चाद्‌ हतंव्ये तेन ते उभे । कार्ये मार्गहयं सद्धूलितयोरित्यमीरितम्‌ 11 १९० ॥ [ ज्या-चाप-व्यवहारः ] यस्मादत्न पुनर्वेगय्त्थान्येब गुणा: ऋरमात्‌ । साध्यानि विषमात्‌ घातायुक्तन्यायेन तान्यपि ॥ १९१ ॥ तानि त्रिपञ्चसंख्याद हंतंव्यान्युक्तमार्ग त: । तत्प्राप्ययुग्मसंख्यात्सम्मिताभ्यस्तपद॑ हर: ॥ १९२ ॥ हाराहते गुणे तस्मिन्‌ लभ्यते द्यादिभिहतम्‌ । पदमेव यतोषत्यात्तच्छोध्यं स्थात्‌ पुर्वंपु्वंत: ॥ १९३ ॥॥ अन्ते व्यासाधंत: शुद्धे वृत्ताष्टांशं तु शिष्यते । सर्वाण्योजानि शोध्यानि क्षेप्यान्यन्यानि वा क्रमात्‌ ॥ १९४ ॥ व्याख्या--1., 5. ९. इत्युक्ता ; 8. इत्युक्त 2. 6. 98, 0. 1०80 सद्धूलितं 3. C. aa for at �wit: 9 ] fadtatseara: ay गुणहारान्तरहताद्‌ गुण्यात्तत्तत्फलाच्च यत्‌ । गुणेन यानि लक्यानि गुप्ये क्षेप्यानि तान्यत: ॥ १९५ ।॥ हाराद गुणस्थाधिकता यत्नात्रेष विधिसंत: । न्यूने स्थात्‌ कल्पितहरे फलाधिक्यं तु वास्तवात्‌ ॥ १९६ ॥ यतो5तो 5ल्‍पहराप्तानां युग्मान्येव क्षिपेत्‌ पृथक्‌ । गुण्योइतो5न्यानि शोध्यानि प्रायः सुक्ष्मं भवेत्‌ फलम्‌ ॥ १९७ ॥ बास्तवेन हरेणाप्तं यदा लब्धं तदा रफुटम्‌ । फलबाहुलयवशतो गुणेनाप्तेषु तु स्‍्फुटम्‌ ॥ १९८ ॥ गुणान्य्यूने तु गुणहारान्तरेःल्पं क्रमात्‌ फलम्‌। यावदर्घ गृहीत्वात्यल्पत्वात्‌ शिष्टमुपेक्ष्यते ॥॥ १९९ ॥ हारान्यूनो ग्रुणो यत्र हाराधादधिको$पि सन्‌ । तत्नेवेबं फलानां तु ऋमादत्यल्पता भवेत्‌ ॥ २०० ॥ arate gon ya: क्वचिदष्यत्न सम्भवेत्‌ । गुणों व्यासार्धवर्गस्तत्‌ तद्भुजावर्गयुग्‌ हर: ॥ २०१ ॥ व्यासार्धावधिका कापि न भुजा care TATA: | त््याद्योजसडख्यालब्धानि व्यासार्धाद्‌ यानि तानि तु ॥ २०२ ॥। फलानि कुर्याद्‌ व्यासाधें ऋादृणधतं ततः । दिक्सुत्रकोणकर्णान्तरालोत्थ: परिधिभ्षंवेत्‌ ॥ २०३ ।॥। असो परिधिरष्टघ्नो वृत्त स्थादथवा पुर: । अध्टघ्नव्यासदलसस्मिताद व्यासाच्चतुर्गुणात्‌ ॥ २०४ ॥ अ्र्याद्योजसड्खपालब्धानि तत्रेवर्णधने कृते । चतुर्गुणव्यासमिते तत: स परिधिभंवेत्‌ ॥ २०५ ।॥॥ [ इष्टज्यायाः चापीकरणम्‌ ] अथेतन्न्यायतो ज्यानां चापीकरणमुच्यते । इष्टज्या त्रिज्ययोर्घातात्‌ कोटब्ाप्तं प्रथम फलम्‌ ॥ २०६ ॥। व्यादया--1. 8. ८, पुरा �९६ सव्याख्ये तन्वसंग्रहे [ अध्याय। २ ज्यावर्ग गुणकं कृत्वा कोटिवर्ग च हारकम्‌ । प्रथमादिफलेभ्योइथ नेया फलततिमंहु: '।॥ २०७ ॥ एकद्याद्योजसडख्याभिभक्तेष्वेतेष्वनु क्रमात्‌ । ओजानां संयुतेस्त्यक्ते युग्मयोंगे धनुभंवेत्‌ ॥ २०८ ॥ दो:कोटचोरल्पमेवेष्टं कल्पनोयसिह स्मृतम्‌ । मुहु:झृतेषपि लब्धीनां नान्‍्यथावसितिभंबेत्‌' ॥ २०९ ॥ दिकसुत्रादिष्टचापाग्रा या वृत्ते ज्यानुपातत: | चतुरश्रभुजायां सा बहिविपरिणम्यते ॥ २१० NN anifeagiaaa एतदीयात्‌ पुरोक्तवत्‌ । तत्सम्बन्धिपरिध्यंशो नेयश्चापतया फले: ॥ २११४ अथेत्यं राशिजीवातस्तत्परिध्यंशमानयेत्‌ । व्यासवर्गाद्‌ रविहतात्‌ पद स्थात्‌ प्रथम फलम्‌॥ २१२॥ ततस्तत्तत्फलाच्चापि यावदिच्छ त्रिभिहंरेत्‌ 1 रूपा्ययुग्मसंख्याभिलंब्धेष्वेष्‌ यथाक्रमम्‌ ।। २१३ ॥। विषमानां युतेस्त्यक्ते समयोगे वृतिभंवेत्‌ । राशिज्याव्यासतुर्योंशस्तद्वर्ग : षोडशांशक: ॥ २१४॥॥ चतुरश्ने परिणत: स तु तद्द्ादशांशक: । ' तन्मूलात्‌ प्रोक्तमागेंण द्वादशांशं वृतेनंयेत्‌ ॥ २१५ ॥ अथवार्ककृतिध्नान्मूलत: कृत्स्नां वुति नयेत्‌ । wa: MASA ca दोवेर्गोउन्तगंतस्तत: ॥। २१६ ॥ ara? दो:कोटिवर्गाभ्यां गुणनाद्‌ हरणान्मुहुः । प्रथमात्तत्फलततेभंवेत्‌ त्यंशपरम्परा ॥ २१७ ॥ ओजसड्भूचाहृति: सद्धू लितप्तिद्धचच पुरोक्तवत्‌ । gra स्वह्वादशांशत्वेना5५नेया वा बृति: स्फुटा ॥| २१८ ॥ व्याद्या--1. ८. नान्यथावस्थितिभंवेत्‌ 2. 0. ००. आम्यां �इलोकः १ ] द्वितीयो5्ध्याय: ९७ व्याख्या--1, 2. to to १३ अथ बह्नौजसंख्याप्तिसिद्धस्थ परिधेयंधा । अन्त्यसंस्कारसिद्धेन समता स्थात्‌ तथोच्यते ॥ २१९ Ut विचारयंमादौ संस्कार एष सूक्ष्मो न वेत्यत: । aad परिधी नेयो हो प्रृथक्‌ तौ समो यदि ॥ २२० ॥ निरन्तराधऊध्व॑ स्थयुग्मसड्डूधोत्थसंस्क्ृती । तहि सर्वत्र साम्यं सम्भवतीत्यवगस्थताम्‌ ॥ २२१ ॥ अधस्थयुग्मस ड्ुदयोत्थसंस्कारफलतुल्यता । ययुत्तरौजयुग्मोत्यफलयोरन्तरस्य तु ॥ २२२ ॥ तदा साम्य॑ परिध्यो: स्थाद्‌ यत्संस्कारफलं स्फुटम्‌ । यथा कयाचिद्‌ विषमसद्धृघालब्धेन सम्मिता ॥ २२३ ॥ पूर्वोत्तरायुक्संख्योत्थसंस्कारफलयोर्यूतिः । संस्कारो5यं तथा5इनेतव्य: स्यात्‌ तत्सुक्ष्मतेच्छुतां ॥ २२४ ॥॥ यद्युभावषि संस्कारहारो द्विष्नोजसस्मितो । तहिं तत्फलयोगो5$पि मध्यौजास्तेन सम्मित: ॥ २२५ ॥ सम्भवेन्न क्वचिदिदं यदि पूर्वफलं प्रति । द्विष्नोत्तरोजसंख्या संस्कारहार इतीर्यते ॥ २२६ Mt तहर्पृरध्वंसंस्कारफलं प्रत्यप्येवं विधिभंवेत्‌ । ततो द्विघ्नौजसंख्योत्थं हारो भवितुमहेति ॥| २२७ ॥ तदिदं पुर्वह्ारात्‌ स्थाच्चतुर्मिरधिक यत: । अतो द्वयोश्च द्वि्नोजसमता न क्वचि:द्ूवेत्‌ ॥ २२८ ॥ यतो द्वया स्तरितयोद्विध्नयो: संख्ययोभिदा । चतु:सल्भचा भवेदन्योनितयो्यतयोरपि ॥ २२९ ॥ द्िघ्नौजसंख्यासन्नत्वसिद्धय पंस्कारहारयो: । इचूनत्वं दध्यधिकत्व च विहित॑ ऋ्मतो यत: ॥ २३०।॥ A. gives the alt, 7९80118 वेदिना A. om. gal �as सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्याय: 2 सध्यौजसंख्यापेक्षातः समसंख्ये तथास्थिते । द्विष्नोध्वंसमसंख्या त: प्रायो हारतया मत: ॥ २३१ ॥ अधेत्यं नीतसंस्कारफले स्थोल्यं किय:ड्ूबेत्‌ । इत्येतदवगन्तु प्रागेषां सच्छेदतां नयेत्‌ ॥ २३२ ॥॥ सध्यस्था विषमा संख्या या तल्लब्धं तु यत्फलम्‌ । याधधोध्वेयुग्मसंस्योत्थसंस्का रफलयोर्युति: ।। २३३ ॥ तयोरन्तरमानेतुमेषां सच्छेदतां नयेत्‌ । अथ॑तेषां त्रयाणां तु संख्यावगमने सति ॥ २३४ ॥ समच्छेदत्वमानेतुं शाक्यं तत्कल्पने सति । साधारण्येन नीयेत संख्याया नेति शद्धूबताम्‌ ॥ २३४ At घनर्णकल्पनाव्‌ ज्ञात संख्यान्यस्थासतो5पि च । समच्छेदत्वमानेतुं शक्यमेव यतस्ततः ॥ २३६ ॥ अथ वक्ष्ये धनर्णाख्यं तत्संस्थापरिकल्पनम्‌ । घनर्णभूतयो राश्योर्यों घातः स त्वुणं भवेत्‌ ॥ २३७ UI घनयोऋषणयोववा यो घातः स तु धनं भवेत्‌ । इति बेच्यं तथाउज्ञातसंख्याराशे: पदस्थितिस्‌ ॥ २३८ ।॥ [ अज्ञातादिसंख्यानां विन्यासवासना ] रूपाणां व्यक्तयों यावन्तः स्पुरज्ञातसंख्यके स्थानात्‌ स्थानाधिरोहोउत्न राशों तावत्प्रमाणकं: ॥ २३९ ॥ रूपस्थान ततो5त्नाद्यं राशिस्थानं द्वितीयकम्‌ । राशेबंगंघनादीनि स्थानानि स्युः पराण्यपि ॥ २४० 1 विन्यासात्‌ पूर्वरूपाणां रूपस्थानाख्यमादिसस्‌ । राशिस्थव्यक्तिसंड्याभिरारोहात्‌ स्पाद्‌ द्वितोयकर््‌ ॥ २४१ ॥ व्याल्या--1, 8. 8. ८. 7८४० कल्पनादज्ञात �श्लोक: १ ] द्वितीयो5्ध्याय: ९९ राशिस्थानाभिधं तद्गत्तन्मितिरधिरोहणात्‌ ॥ राशिभी राशिवर्गाख्यं तृतीयं स्थाद्‌ यथा तथा ॥ २४२ ॥ चतुर्थ तु घनाख्यं स्थाद्‌, वर्गवर्गाधिधं परम्‌ । समपञ्चषधातानां स्थातान्यन्यान्यपि क्रमात्‌ ॥ २४३ ॥ नेक दशेति दशगुणोत्तरं स्थानकल्पनम्‌ । राशि प्रकल्प्य विषमां संख्यां न्यस्येदिहोक्तवत्‌ ॥ २९ ४॥ ततो राश्यात्मकं रूप द्वितीये प्रथमे तु खम्‌ । हविगुणयंत्समादयून: पूर्वंसंस्‍कारहारकः ॥॥ २४५ ॥ अतो ह्विसंख्य॑ स्थान द्वितयेःप्याद्ये त्वणाइकितम्‌ | ह्वितीयहारो दृ्यधिको यद्‌ ह्विक॑ स्थानयोस्तत: ॥ २४६ ।॥ छेदा एते क्रमादेक एवांशो राशिषु द्विषु । “अन्योन्यहाराभिहतो हारांशा”विति भागंतः ॥ २४७ ॥ स्वेतरच्छेदघातों5शच्छेदच्छेदत्याहति: । दशद्वा विशतिद्वन्द्रधातच्छेदा: समास्तत: ॥ २४८ ॥ इत्थं नीते चतु:सड्ख्यं स्याद्‌ द्वितोयचतुर्थयो: ॥ आधे स्थाने तु खं स्वर्णसाम्याच्छन्यं तृतीयके ॥ २४९ ॥ एषा समच्छेदमितिरांशास्तेषां पृथक्‌ ऋमात्‌ । ओजराश्याद्यकोष्ठे तु चतुःसंब्यमृणाइकितम्‌ ॥ २५० ॥॥ स्वणंसाम्याद्‌ द्वितीये ख॑ं चतु:संख्यं तृतीयके । अथ प्रथमहारांशस्यादे ख॑ परयोद्धिकम्‌ ॥ २५१ ॥ भेदो द्वितीयहारांशे मध्यद्वयमृ्ण त्विति । यो येन यस्तृतीये स्पाच्चतुष्कं पूर्वयोस्तु खमू ॥ २५२ ॥ अतो विषमसंख्यांशाच्चतु:संख्घाधिकस्त्वयस्‌ । संस्कारहारो द्विघ्नोध्वंसमसंख्येति कल्पिते ॥ २५३ ॥ चतुध्तेनौजसंख्याया विमूलेन घनेन यत्‌ । लभ्यते घोडशह॒तादू व्यासात्‌ स्थौल्यमिदं भवेत्‌ ॥ २५४ ॥ �qoo सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ श्रध्याय: २ यादया--1. अभीष्ठात्‌ किड्चिदधिक संस्काराप्तं फलं तत: । यत एवं ततस्तत्परिहाराय हरह्ये ॥ २५५ ॥॥ रूप क्षिप्त्वा समच्छेदं नीत्वा तत्स्थौल्यमानयेत्‌ । हारत्रयवधात्‌ पूर्व नीत्वा सच्छेदता यतः ॥ २५६ । तदंशाः स्वेतरहरद्रयघातात्मकाश्च ये । ततो विषमसंख्यांशो घात: संस्कारहार॒यों: ॥ २५७ ॥ सरूपयोव॑ धे यत्तदाधिक्यं हारयोर्युति: 1 यत्स्वेतरस्वरूपेण हन्तव्यावितरेतरम्‌ ॥ २५८ ॥ दिध्नौजसंख्यातुल्यत्वात्‌ तयोयोंगश्चतुर्गुणः । ततो विषमसंख्यांशाधिक्यं स्थात्‌ स्वचतुर्गुणम्‌ ॥ २४९ ॥ पुर्वस्मादाद्यहारांशाधिक्य॑ विषमसम्मितम्‌ । तद्वद्‌ द्वितीये यत्स्वेतररूपध्नौजतुल्यता ॥ २६० ॥ : पुर्वस्मादधिकांशस्तद्योगे द्विप्पौजसम्मितः । चतुर्गुणस्त्वोजराशौ ह्विघ्तराशिभिदाइनयो: 1 264 राशिस्थानेःपि च स्थोल्यमिदानों प्राक्‌ तदाविमे । goed a योज्यं स्थात्‌ संस्कारहरयोस्तत: ॥ २६२ ॥ अथ स्वभक्तरूपे तु युक्ते संस्कारहारयो: । प्राग्वत्‌ सच्छेदतानीति: पूर्व स्थोल्यमिहानयेत्‌ ॥ २६३ ॥ प्रामुक्तादोजसंख्यायां रूपद् यमतो5धिकम्‌ । संस्कारहारयोद्विध्नौजराश्यासन्नता' यतः ॥ २६४ ॥ संस्कारयोरंशयुतौ रूपाधिक्यं पुरोदितम्‌ 1 पूर्णरूपयुतौ द्विष्नराशितुल्यं यतोष्न्तरम्‌ ॥ २६५ ॥। दिध्नराशिहते तस्मिन्‌ पूर्णरुपं दतोड्तरम्‌ । यत: प्रागोजसंख्यायां न्यूनं रूपचतुष्टयम्‌ ॥ २६६ ॥। इदानीं ज्िकमेवात:ः क्षेप्यं संस्कारहारयो: । स्वाप्तं रूपचतृष्क स्थात्‌ तत्प्राय:सुक्ष्मता भवेत्‌ ॥ २६७ ॥ A. #$. ८, ३०७०४ 1680 : द्विध्नोजराइ्चासन्नता �san: 4 | द्वितीयो5ध्याय: १०१ इति । व्याख्या--1. द्विघ्नौजसंख्या न्यूना च दृधधिको च पुरोदितो। संस्कारहारो स्वासन्ने द्विघ्नयुक्संख्थके! इसे Res 1 सच्छेदीकरणद्विध्नयुक्संस्योत्था कृतिहर: । चतुस्संख्यान्वितांशोउत्र द्विघ्नयुक्संख्यकोइनयो: ॥ २६९ ॥। चतुस्संख्घाभिरपव्तनाद्‌ युग्मार्धमंशक: । युग्मसंख्याकृति: सैका च्छेदोउ्प्यन्न यथोदितम्‌ ॥ २७० ॥ [ वृत्तपरिध्यानयनम्‌ ] “व्यासे वारिधिनिहते रूपहते' व्याससागराभिहते । त्रिशरादि विषमसंख्याभक्तमृणं स्वं पृथक ऋमात्‌ कुर्यात्‌ ॥ २७१॥ यत्संस्ययात्र हरणे कृते निवृत्ता हतिस्तु जामितया। तस्या उध्वंगताया समसड्डूचा तहल॑ गुणोषन्ते स्थात्‌ ॥ २७२॥ तद्दर्गो रूपयुतो हारो व्यासाब्धिघातत: प्राग्वत्‌ । ताभ्यामाप्त॑ स्वमृणे कृते धने क्षेप एवं करणीय: ॥ २७३ ॥ लब्ध: परिधि: सुक्ष्मो बहुकृत्वों हरणतो$तिसुक्ष्म: स्थात्‌” ॥ २७४ ॥ा 1 वृत्तपरिधो सूक्ष्माः संस्काराः ] अथास्थापि कियत्‌ स्थौल्यं संस्कारस्येति चिन्त्यते । संस्कारहारयो: स्वाप्तचतुष्क क्षेप्पमत्र यत्‌ | २७५॥ “छेदध्नरूपेषु लवा धन्णंमिति” मार्गतः । (लीलावती, ३४) द्विष्नोजसंख्या न्यूना च दचधिका च हरो यतः ॥ २७६ ॥ ततो द्वाविशतेवंगौ' चतुःसंख्यान्वितो हरो । ह्वाविशतिमितावंशों तावता लब्धिनों पुनः ॥ २७७ ॥ 244 11 युगवेदाश्विनोर्भूमीन्दुसंख्यश्च हरांशको 1 14 आाचसंस्का[रान्त]रे तु भूवेदो cargifgat u os Mss. read deay "2, ga for Bt �१०२ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्याय: २ 10 1 दशसंख्यो हरो Tait fark रूपसंशकः । “अन्योन्यहाराभिहतो हरांशाविति” मार्गत: ॥ २७९ ॥ 0-16-0 कोष्ठे पृथक्‌ खनृपशुन्यकोष्ठत्रितयागमा: । 22-0-40 समच्छेदा अथाद्यांशा खबेद-ख-खराश्विन: ॥ Rao nl 1 4 2 इत्थं द्वितोये क॑ त्वाद्ये वेदोअ्यत्न करस्त्वुणम्‌ । 4 1 तथुक्तों' पञचमे बेदा कोष्ठेष्वन्येषु खं मवेत्‌ ॥ २८१ ।॥। 16 4-0 ओजराश्यंशका भूपा कोष्ठत्नितवखागमा: । एतयोरन्तरं त्वाद्यकोष्ठे घोडशसंख्यकम्‌ ॥ २८२ ॥॥ 4 4 छेदेंडशके च वेदाप्ते वेदों शश्छेदकः पुनः । 4—0 1-0 खवेदकोष्ठत्नितयशून्येन्दचइति क्रमात्‌ ॥ २८३ ॥ अतो विषससंख्याया: समपञ्चहततियंत: । चतुर्गुणेन मूलेन च्छेदो$सौ निगमोंइशक: ॥ २८४ ॥ स्थोल्यभूतमिदं, तत्न सैका युग्मक्ृतिहर:। aa युग्मवर्गर्धमिति यत्रोदितं पुरा ॥ २८५ ॥ ततश्चतृरगुणाद्‌ हार्यात्‌ प्रोक्तेस समनन्‍्तरम्‌ । छेदेन रूपादुत्येन भवेद्‌ वृत्त ययोदितम्‌ ॥ २८६ ॥ [ परिधिसूक्ष्मताये प्रकारान्तराणि | “masa gant at]? रूपाच्युजां चतु:घ्नमूलयुता: । तान्षि: षोडशगुणिताद्‌ व्यासात्‌ पृथगाहतेषु* विषमयुतेः ॥ २८७ ॥ समफलयोगे त्यक्ते स्यादिष्टव्याससम्भव: परिधि:” ॥ २८८ ॥ इति। व्याड्या--1. ४. 8. तयुतो 2. Mss, read हतायाया 3. 8. पृथगाहतेषु � श्लौक: १ ] fadtatseata: १०३ “अथ केवलौजसंख्या द्विघ्ना संस्कारहार इति | कल्पनया यत्‌ स्थौल्यं तत्‌ परिहाराद बृतिर्यथा' साध्या ॥ २८९ ॥ व्यासाद्‌ वारिधिनिहतात्‌ पृथगाप्तं व्याद्ययुग्विमुलघने: । व्रिध्नव्यासे स्वमृर्ण क्रमशः कृत्वापि परिधिरानेय:”” ॥ २९० ॥ इति । “अथ यहान्तोजाप्तस्थार्ध संस्कार इति afta: | तत्स्थौल्यपरिहरणतो5प्यादित एवं यथा भवेद्‌ वृत्तम्‌ ॥ २९१ ॥ दृचादियुजां? वा कृतयो व्येका हाराद्‌ द्विनिध्न/विष्कस्मे । घनमृणमन्तस्योध्वंगतौजकृतिद्विसहिता' हरस्याधंम ॥ २९२ ॥ इति। “द््ादेश्चतुरादेवा चतुरधिकानां निरेकवर्गाश्चेत्‌र । हारा: कुड्ञरगुणिता विष्कम्भ: स्वमतिकल्पितो भाज्य: ॥ २९३ ॥॥ फलयुतिरेकन्न वृतिर्भाज्यदल फलविहीनमन्यत्र” ॥ २९४ ॥ इत्यादि । “एश्य: सुक्ष्मतरोइन्यो विलिख्यते कश्चनापि संस्कार: । wea समसंख्यादलवर्ग: सेको” गृण: स एवं पुन: ॥ २९५॥' युगगुणितों रूपयुतः समसंख्यादलहतो भवेद्‌ हारः । व्विशरादिविषमसंख्याहरणात्‌ परमेतदेव वा कार्यम्‌” ।. २९६ ॥ इत्येब॑ महतो व्यासान्महान्तं पर्रिधि नयेत्‌ । ततो5ल्पमनुपातेन नीत्वा पठतु तद्यथा ॥ २९७ ॥ 104348 “वृत्तव्यासे हते नागवेदवह्नचब्धिखेन्दुभि: । 33215 तिथ्यश्विविबुधभंक्ते सुसुक्ष्ट: परिधिभ्ंवेत्‌ ॥ २९८ ॥ 113 21600 355 त्रीशध्नचऋलिप्ताध्यो व्यासोःथेंप्वग्निभिहेंत: । चकफ्रलिप्तादिपरिधिव्यासमाध्यां नयेत्‌ तथा” ॥ २९९ ॥ व्याल्या-1., 8. 8. ९, 1९80 वृतियुथा 2, 8. 8. मध्यादियुजां 3. 8. ८. प्येकाकाराद्विनिष्न , 4. B. oat द्वी सहिता $. A.C, aif: ang 6. ०8. 3. ८. 1690 वर्गस्त्वेको �१०४ geared तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्यायः २ [ शरचापज्यानयनम्‌ ] वक्ष्येटय शरचापज्यानयन बहुविस्तरम्‌ । व्यासाधंरचिते वृत्ते दिग्नेबाह्वितयाड्ि:ते ॥| ३०० ॥ दिग्रेखापाश्वेयो: कल्प्यं समत्यश्र्ययं ततः । : व्यासार्धतुल्या कृत्स्नज्या चापासन्ना भुजा तयोः ॥ ३०१ ॥ वृत्तकेन्द्रात्‌ तदप्रान्ता भुजाइन्या तत्समा च भूः । व्यासस्थार्धेन येनेत्थं व्य्षे भूमि: प्रकल्पिता ॥ ३०२ ॥ तदस्याधें न च भुवः कुर्यात्‌ त्यश्न॑ तथापरम्‌ । भुजाग्रढयसम्पातात्‌ भूमध्यावधि लम्बितम्‌ ॥ ३०३ ॥ सुत्रहयं तदिवरमामूलाग्रं च भूसम: । भूमध्यपतितत्वेन लम्बयोरुभयोरपि 1 20% 1 भूम्योरघद्ययुते: झृत्स्नभूमिसमत्वतः । व्यासा्धतुल्या कृत्स्तज्या लम्बाग्रद्चितयं ततः ॥ ३०५॥ राशिद्यसमस्तज्यास्तिस्त्रो वृत्तार्धसंश्रिता: | लस्बापग्रद्चितयस्पृष्टा समस्तज्या तु या भवेत्‌ ROR तदर्धमेकराशिज्या तत्त्रिज्यावर्गभेदतः 1 मूल राशिद्ययस्थ ज्या तत्र ज्याविवरं शरः ॥ ३०७ ॥ राशे: समस्तज्याज्येष्वोवंगंयुक्ते: पद ततः । तदधंमर्ध राशिज्या तद्दो:फोटिशरेस्तत: ॥। ३०८ ॥ तत्तदर्धगुणा: साध्यास्तत्तदोःकोटिसायक: । बोःकोट्ययोवंर्गयोयेग: कर्णवर्गंसमो भवेत्‌ ॥| ३०९ ॥ वो:कर्णवर्मविश्लेषः कोटिवर्गसमस्तथा । कर्णकोटद्ोवंर्गभेदों भुजावर्गसमो यतः? ॥ ३१० ॥ दोस्तुल्यचत्‌रश्न॑ यत्कोटितुल्यचतुर्भुज: । क्षेत्रयो रनयोयों ग॑ कर्णतुल्यचतुर्भुजस्‌ ॥ २११ ॥ व्याद्या--1, 98. ०४, ततः 1, ०. मतः �इलोकौ २-३० ] fadtatseara: १०५ [ ज्याग्रहएं चापीकरणं च] 225 लिप्ताम्यस्तलनेत्राप्ता गता ज्याः, शेषतः पुनः । 225 भर गतगम्यान्तरपघ्नाच्च हतास्तत्वयमेः लिपेत्‌॥ २॥ दोःकोटिज्ये नयेदेवं ज्याम्यश्चाप॑ विपयंयात्‌ ॥ ३३ ॥ तबर्थमिह दोस्तुल्यचतुर्बाहु तथापरम्‌। कोटि तुल्यचतुर्बाहु सन्दध्यात्‌ तदद्यय॑ मिथः ॥ ३१२ ॥ यथा5ध्यामो5त्न महत: स्वल्पा5ध्यामेन वर्धते । हृयोरप्येकरेखास्थों यथा स्थातां बहिभुजो ॥ ३१३ ॥ अन्तःपाश्वंद्रये सकते महदल्पा च निस्सृतम्‌ । कोणसन्धेमंहाक्षेत्रे तदन्‍्तरमितादथ ॥। ३१४ ॥ खण्डयेत्‌ प्रतिकोणान्त बहिस्त्यश्रद्ययं यथा । रेखायोगात्तु ते व्यश्रे निष्कृष्य श्रामयंस्तथा ॥ ३१५॥ व्यत्ययेन तु सन्दध्याद्‌ रेखाभागो बहिय॑ंथा | श्थ्राग्‌ यद्रेखाप्रयोयोग: पश्चादषि तयोस्तु सः ॥ ३१६ ॥ aga Bata कर्णतुल्यचतुभुंजम्‌ । अतो दो:कोटिक्णेषु द्वाभ्यां तदितरोन्नयम्‌ ॥ ३१७ ॥॥ तत्तच्चापाग्रतो वोर्ज्याः* प्राग्रेखाप्रास्ततो5परा: । दक्षिणोत्तररेखाग्रां कर्ण: केन्द्रान्तरं तत॥॥ ३१८ ॥ [ ज्याग्रहणं चापीकरणं च ] लिप्ताभ्य fa (I1.2-3a)— नन्‍्वंशिनि फलं दृष्ट्वा यत्र स्वांशफलोन्नयः । फलप्रमाणयोव््याप्त्या भाव्यं तत्रेकरूपया ॥ ३१९ ॥ व्याख्या--1, छ. कोटी 2. ८. प्राग्वत्‌ 0 प्रागू 3. 8. ०. दोस्त्या: Ho Mo We �१०६ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ प्रध्यायः २ [ चापसन्धिगताध्धेज्या: ] विलिप्तादशकोना ज्या राश्यष्टांशधनुःकलाः ॥ ३७ ॥ 2234 आद्यज्यार्धात्‌ ततो भक्ते साध्धदेवाश्विमिस्ततः । त्यक्ते द्वितीयखण्डज्या द्वितीया ज्या च तथ्युतिः ॥ ४ ॥ ततस्तेनैव हारेश लब्ध शोध्य॑ द्वितीयतः । खण्डात्‌ दृतीयखण्डज्या ह्वितीयस्तदुतो गुणः॥ ४॥ वृतीयः स्यात्‌ ततश्चैव चतुर्थाद्राः क्रमाद्‌ गुणा! ॥ ६० ॥ चापद्योस्त्वंशिफलाब विदितं! फलसंशयो: । अंशेष्वर्धादिषु फलस्थोनाधिकतया स्थितेः ॥ ३२० ॥ ज्याखण्डाश्चापखण्डेषु युग्मोजपदयो: FATT | उपर्युपरि वर्धन्ते क्षीयन्ते च समेष्वपि ॥ ३२१ ७ एकस्सिश्चापखण्डेडपि तद्द्‌ वृद्धिक्षयों न किस । नियमश्चापभागस्य यादृश: स्वार्धजीवया ॥ ३२२२ ॥ तादृशो नियमों न स्थाज्ज्याचापावयवेष्वषि । क्रमोत्क्रमाभ्यां सर्वत्र तब॒वृद्धिक्षयदर्शनात्‌ ॥ ३२३ ॥। यदि स्थादाद्यजीवेयं द्वितीयज्यादलं भवेत्‌ । द्वितीयज्यापि सा नित्य॑ चतुर्थज्यादलं मवेत्‌ ॥ ३२४ ॥ डिगुणोध्वोध्वेचापार्ध रूपमिष्टधनुयेत: | धनुषोरंशिनोर्व्याप्तिस्ततोनांशेषु कल्प्यते ॥ ३२५॥ ज्याचापग्रहणे तस्मान्नोकत त्रेराशिक स्फुटसू ॥ ३२६ ॥ qaa— 1. 8. खण्ड: स्थात्‌ ; 8. खण्डस्य ब्यास्या--1. A.C, fafear; B. fafed (wr.) �एलोका) २०-६० ] द्वितीयोध्ध्याय: Gow [ चापसन्धिगतार्धेज्या: बिलिप्तादशकोनेति (1. 30-158)-- [ पठितज्यानां सूक्ष्मतापादनम्‌ ] आधद्यचापाग्र मूलस्पृक्समस्तज्या तु या भवेत्‌ । कर्णोउ्सावाद्यचापाग्रस्फुटदोःको टिखण्डयोः ॥ ३२७ ॥। व्यासाधंस्तद्धनुर्म ध्यस्पृष्ट कर्णस्तथापरः । तद्दोःकोटबौ धनुमंध्यस्पृष्टे दिक्‍्सूत्रयोदयात्‌ ॥ ३२८ ॥ या चापभागकृत्स्तज्या कर्णस्तन्मध्यगोषपि यः । तौ दो समतिरश्चीनौ कृत्स्नज्यातच्छराविब ॥ ३२६ ॥ शर: कर्णेकदेशो5त्न कृत्स्नज्या व्यस्तदिक्‌ ततः । ~ सुत्रात्‌ पूर्वापरात्‌ कर्ण: स यादुग्वलितो भवेत्‌ ॥ ३३० ॥ तादूगेव समस्तज्या स्वयास्पोत्तरसूत्रतः । अर्धचापज्यया कर्णो वलितः पूर्वंसुत्रत:ः ॥॥ ३३१ ७ धनुरप्रसमस्तज्यायोगात्‌ प्राक्सूत्नगामिनः । मार्गतो वलितं कृत्स्नज्यान्यार्थ तददेव हिं॥ रे३२ ॥ तदिच्छाफलमत्न स्थादाद्यचापशरो5पि सः। चापखण्डसमस्तज्या तत्नेच्छाराशिरिष्यते ॥ ३३३ ॥ ब्विज्या तत्र प्रमाणं स्याच्चापार्धस्य फल गुण: । यावता बलितं तुदकसृत्राद्‌ व्यासदल तु तत्‌ ॥ रेरेड ॥॥ तादुक्समस्तज्यान्याग्रं वलितं पूर्वसूत्रतः । प्रमाणराशिव्यासाध फल चापाधकोटिका ॥ ३३५॥ कृत्स्नज्येच्छाथ चापाग्रात्‌ पूर्वसुत्रावधि: फलम्‌ । इत्थमाद्यधनुःखण्डज्याशरावनुपातत: ॥ ३२३६ ॥ स्याद्या--1. A. Heat; B, Mat; C. Hea: 2. Mss. sate Fe �१०८ सब्याख्ये Teas [ श्रध्याय: २ शरोनितं च व्यासाध॑ फोटिज्या परिकल्प्यते । आद्यद्वि तीयचापार्धयोगश्चापं! यदा भवेत्‌ ॥ ३३७ ॥ तच्चापाप्रद्यस्पृष्टा कृत्स्नज्या च भवेत्तदा । केन्द्रतोः्प्याद्मचापान्तावधि: कर्णश्च कीतितः ॥ ३३८ ॥ तत्प्रमाणमिहाद्यज्या तत्कोट्यौ तत्फले उसे । इच्छाराशि: समस्तज्याः तदग्रोद॒गतरेखयोः ॥ ३३९ ॥ पम्पाततः समस्तज्याग्रान्तरे! तत्फले उभे । इच्छाफले प्रागपरे फल यास्योत्तरं परम्‌ ॥ ३४० ॥ प्रमाणस्य फले पूर्वापरे याम्पोत्तरं परम्‌ । दोःकोटिखण्डो स्यातां ते कृत्स्नज्याया: श्रुते:: फले ॥ ३४१॥ तत्नाद्मचापमध्योत्या दोर्ज्या बाहुफलान्विता । तत्कोटिफलहीनाञचापार्धाश्रित'कोटिका ॥। ३४२ ॥ द्वितीयचापमध्योत्ये दोःकोटिज्ये उभे क्रमात्‌ । चापमध्योत्थदो:को टिज्याध्यां तत्सन्धिसंश्रितो ॥| ३४३ ॥ कोटिदो:खण्डको सन्धिस्थाभ्यां तन्मध्यसंश्रितो । स्वपूर्वचापसन्ध्युत्थदो्ज्यायां ne feta axe स्वपूर्वचापसन्ध्युत्थ कोट्यो: कोटिफलं त्यजेत्‌ । तदेष्टचापसन्ध्युत्थदो:को टिज्ये क्रमान्मते ॥ ३४५ ॥ स्वपुर्बंचापसध्योत्यदो:कोट्योरेवमेव च । क्षेप्यं शोध्यं च तन्मध्यजीवाप्त्ये' तत्फलद् यम्‌ ॥ ३४६ ॥ व्याख्या---1, ४. योगच्चापं ; 8. योगारचापं 2. 8. समस्ते ज्या ; 0, ०0. इच्छाराशि: समस्तज्या 3. 58. समस्ते ज्यान्तरे 4. ८९. श्रुतती 5. ४. फलान्वितात्‌ 6. ८. चापार्धाहत 7. ९. सन्ध्योत्य 8. ९. जीवाप्ते(:) �श्लोकाः ६०-१०४ ] द्वितीयो5ध्याय: १०९ [ अधेज्यानयने प्रकारान्तरम्‌ ] व्यासाधे प्रथम नीत्वा ततो TWAT TUT नयेत्‌ ॥ ६७॥ 113 21600 त्रीशध्नचक्रलिप्ताभ्यो व्यासोड र्थेष्वग्निभिदतः तदलाधज्ययोः कृत्योमेंदान्यूलमुपान्तिमा ॥ ७॥ अन्त्योपान्त्यान्तरं द्विप्न॑ गुणो व्यासदलं at | आद्यज्यायाःस्तथापि स्यात्‌ खण्डज्यान्तरमादितः । = ताभ्यां तु गुणाहाराम्यां द्वितीयादेरपि क्रमात्‌ । उत्तरोत्तरखण्डज्याभेदाः पिण्डगुणार्धतः ॥ ६ ॥ एवं सावयवा जीवाः सम्यढ alert sq BATT Ul Yea Ul एवं स्वचापमध्योत्यज्याभिद्चापाग्रगामिनो: 1 जीवा: संसाधयेत्‌ कत्स्ना: पादान्तावधिसंस्थिता: ॥ ३४७11 [ ज्याखण्ड-खण्डान्तराणि ] इच्छा प्रमाणयोस्तत्र क्ृत्स्नज्यात्रिभजीवयो: । नियतत्वादनियमात्‌ प्रमाणोत्यफलस्य च्‌ ॥| रे४८ ॥ गुणकारान्तरेणव मवेदिच्छाफलान्तरम्‌ । अतो5त्र चापमध्योत्थकोटिज्याविवरेण तु ॥ ३४९ ॥ गरुणनाच्चापसन्ध्युत्थदोर्ज्पाखण्डान्तरं भवेत्‌ । चापमध्योत्थदो:खण्डगुणनाच्चापसन्धिगम्‌ ॥ ३५० ॥ कोटिखण्डान्तरं ज्ञेयमिति खण्डान्तरं मिथ: । तत्नाद्यचापसन्ध्युत्थां दोर्ज्या कृत्स्नगुणाहताम्‌ ॥॥ ३५१॥ त्रिज्यया विभजेत्‌ कोटीखण्डस्तच्चापमध्यग: । त॑ समस्तज्यया ह॒त्वा त्रिज्यया विभजेत्‌ पुनः ॥ ३५२ ॥ सूलस्‌-- 1. ९. श्राद्यज्यातः �११० सव्याख्ये Tatas [ श्रध्यायः २ आचद्वितीयसन्ध्युत्थदोज्याखिण्डान्तरं भवेत्‌ । तस्मादाद्यगुणं कृत्स्नज्यावर्गनिहदं हरेत्‌) ॥ ३५३ ॥ त्रिज्यावर्गोद्धुतं खण्डान्त रमाग्चद्वि तीययोः 1 एवं समस्तज्यावर्गध्नान्ततत्‌पिण्डभौविकाम्‌ ॥ हे ४४ ॥ त्रिज्यावगेण विभजेत्‌ तत्तत्खण्डान्तरं यतः । फृत्स्तज्यात्रिज्ययोर्यादृडनियमों वर्गयोभंवेत्‌ ॥ ३५५ ॥ पिण्डज्यानां च तत्पाश्वंखण्डयोविवरस्यथ च । तादृशो नियमों देद्यो येन त्रराशिकं स्फुटमू ॥ ३५६॥ आच्चापगुणात्‌ कृत्स्नज्यावर्गादाद्यमुद्धतम्‌ । खण्डयोविवर त्रिज्यावगेंणाद्यद्वितीययो: ॥ ३५७ ॥ द्वितीयगुणतस्तद्वत्‌ स्थाद्‌ द्वितीयतृतीययो: । एवं तत्तद्गुणात्‌ कृत्स्नज्यावरगेंण समाहतात्‌ ॥। ३४५८ ॥ त्रिज्यावर्भोद्धुतं तद्वत्‌ तदृध्वंवण्डान्तरं भवेत्‌ । कल्पिते5त्र गुणे रूपे हार: कल्प्योड्नुपातत: ॥ ३५९ ॥ साधदेवाश्विकप्रायो प्लाविकारद्वितयाधिक: 1 हारो, गुणस्तु द्विध्नान्त्योपान्त्यज्याविवरं भवेत्‌ ॥ ३६० [ ज्याखण्डान्तरयोगः ] खण्डान्तराणि यावन्ति ह्याद्यात्‌प्रभूति तावताम्‌ । योगे त्यक्ते त्वाद्यखवण्डादिष्टखण्ड: स लक््यते ॥ ३६१ ॥ खण्डान्तराणां युगपद्ग्रहणं यदि वाडिछतम्‌ । ज्यायोगतस्ता कृत्स्नज्यावर्गेंग च समाहतातु ॥ ३६२ ॥ त्रिज्यावरगोद्धृतं खण्डान्तरयोगो भवेत्‌ ततः। स्वचापभागमध्योत्थकोटीखण्डयुतेरपि ॥ GRU खण्डान्त रयुतिः कृत्स्नज्याध्न्या' त्रिज्याहताउथवा । चापसन्ध्युत्थपिण्डज्यायोगात्‌ कृत्स्नज्यया हतात्‌ ॥ ३६४ व्याख्या--1. ४. भवेत्‌ ि हरेत्‌ 2. 8. देवारिवतः 3. प्लाविका (?)--विलिप्तिका 4, 1५5७, ज्याघ्ना; �इलोका: ६०-१०३ ] द्वितीयोड्ध्याय: १११ अज्याप्ता चापमध्योत्थकोटीखण्डयुतिभंवेत्‌ । बाद्यज्यातो5न्त्यजीवान्तो ज्यानां योग: कृतो यया! ॥ ३६५ ॥। कृत्स्नज्या सा व्विजीवाप्ता कोटीखण्डयुतिस्तत: । आद्यज्यातोःप्युपान्त्यान्तो ज्यायोगो यस्तथापर: ॥ FRE N तेनाद्ोपान्त्यखण्डद्धयोद्भूत विवरं भवेत्‌ । तस्मादुत्क्रमतो5धो5घो ज्यायोगा बहुवो5त्र ये ॥ ३६७ ॥ आश्द्वितीययोगान्ता: कतव्यास्ते निरन्तरम्‌ 1 योगात्‌ तेषां' समस्तानां कृत्स्तज्यावगंताडितात्‌ ॥ २६८ ॥ ब्विज्यावर्गेण विहृतं यज्ज्यायोगोत्यितं फलम्‌ । शरखण्डयुते: कृत्स्नज्याध्न्यास्त्रिज्याप्तसम्मितम्‌ ॥ ३६९ ॥ अभीष्टचापे यावन्तः खण्डा: स्थु: परिकल्पिता: | तत्खण्डसंख्यागुणितादाद्यखण्डात्‌ तव्यजेच्च तत्‌ ॥ ३७० ॥। सा स्यादिष्टधनुर्जोबाखण्डज्यायोगरूपिणी ॥॥ ३७१ ॥ [ ज्याखण्डान्तरसजद्भूलितम्‌ ] यावता चापखण्डानां पिण्डज्या पठितात्न सा । #तदृध्वंचापखण्ड(नां खण्डज्यान्तरसाधनम्‌ ॥ ३७२ Ul यावतां चापखण्डानां पिण्डज्यासंयुतिस्तथा । तदृध्वंचापखण्डस्थ खण्डज्याविवरं भवेत्‌ ॥ ३७३ ॥ पिण्डज्याचापसंख्यायास्तत एकाधिका भवेत्‌ । तत्रेष्टचापसंख्या स्थाद्‌ ययात्र गुणनोदिता ॥ र३े७४ Ul चापभागसमाल्प त्वादाद्यज्याखण्ड इष्यते । स खण्डसंख्यागुणित इष्टचापधनुभित: ॥ ३७५ ॥ व्याद्या--1, 8. कृतो5त्र यः 2. 8, ज्याष्ता ; ८. ज्याना 3, 8. योगस्तेषां 4. Mss. read aqed 5. Bait for et �११३ संव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्याय: २ [ इष्टप्रदेशे सुक्ष्मज्या: ] इष्टदोःकोटिधनुषोः स्वसमीपसमीरिते ॥ १०७ ॥ ज्ये हे सावयवे न्यस्य कुर्यादूनाधिक धनुः। 13751 दिप्वतल्लिप्तिकाप्तैकशरशैलशिखीन्दवः ॥ ११॥ न्यस्यात्‌ छेदाय च मिथस्तत्संस्कारविधित्सया । छिल्वेकां प्राक्‌ विपेज्जब्यात्‌ तद्धलुष्यधिकोनके ॥ १२॥ अन्यस्यामथ तां द्विम्लां तथाउस्यामिति संस्कृतिः । इति ते कृतसंस्कारे' स्वगुणों धनुषोस्तयों! ॥ १३ ॥ तत्राल्पीयः कृति cage Te त्रिज्याकृतेः परः ॥ १४७ ॥ [ इष्टज्याया: साधवोकतं चापीकरणम्‌ ] ज्ययोरासन्नयोमेंदभक्तस्तत्कीटियोगतः ॥ १४७ ॥ छेदस्तेन हता fear त्रिज्या तद्धनुरन्तरम्‌ ॥ ya ॥ फलमुक्तवदानीतमिष्टचापात्‌ ततस्त्यजेत्‌ । इष्टज्या शिष्पते तत्र वक्ष्यमाणविधे: स्फुटा ॥ ३७६ ॥ आद्यात्‌ तदिष्टचापान्तं ततः खण्डान्तराणि तु । एकाय्योकोत्तरं तेबां यत्तु सडलितं भवेत्‌ ॥ ३७७ ॥ तत्तुल्यमिष्टज्याचापविवरं परिकल्प्यते ॥ ३७८ ॥। [ पठिताज्याभिविना इष्टज्याशरानयनम्‌ ] aa ज्यानामविज्ञानाच्चापसदू:लितं तु यत्‌ । ज्यायोग: कल्प्यते तत्र त्वन्त्यज्येष्टधनुभंवेत्‌ ॥॥ ३७९ ॥ एकद्वचादिधनुर्भागहीनास्तुपान्त्यतो5पि ते । स्वल्पत्वात्ते धनुर्भागा रूपत्वेन प्रकल्पिता: 11 ३८० ॥ घूलम्‌--1. 8. 3, संस्कारा: 2, A, TRH �ए्लोकाः १००-१५० ] द्वितीयोध्ध्यायः ११३ इष्टचापे तु या रूपब्यक्तयस्तत्समास्ततः | एकाञेकोत्तराद्धानां योगाज्ज्यायोग इष्यते ॥॥ २८१ ॥। स चापयोगकत्स्नज्याहतो व्यासदलोद्धृतः 1 लब्धा तच्चापमध्योत्यकोटीजण्डयुतिभंवेत्‌ ॥ ३८२ ॥ सन्ध्युत्यकोटिखण्डानां योगस्तत्न शरो भवेत्‌ । कोटिखण्डयुतिर्यात्र चापमध्यगतोदिता ॥॥ रे८३ ॥ चापसन्ध्युदृभवश्चान्या कोटीखण्डयुति: शर: 1 तो प्रायेण समौ चापणखण्डस्याणुत्वकल्पनात्‌ ॥ ३८४ ॥ अणुत्वाच्चापभागानां रूपत्वेन प्रकल्पनात्‌ । समस्तज्यावि तत्तुल्या या न भेदकरी THN ३२८५॥ पवाद्येकोत्त राडूननां यावदिच्छे तु या हतिः । एकाञेकोत्तराड्धुगनां हृता घातेन तावताम !। ३८६ tt भवन्त्यूध्बोध्वंजातानि तेषां सद्भूलितान्यत: । अणुत्वार्थ धनुभागे त्वणुच्छेदाहते सति ॥| ३८७ ॥ पद प्रकल्प्य सेकेन पदेन गुणयेदमुम्‌ । छेववर्गोद्धृतस्त्विष्टचापवर्गों भवेदसो ॥ ३८८ ॥ चापबर्गस्य तस्यारध॑ चापसडूलितं भवेत्‌ । पदसंकपदाभ्यासार्धस्थ सद्धूलितत्वत: ॥ ३५९ ॥ घनतद्वगंवर्गास्यामभीष्टधनुषस्तत: । एका््येकोत्तराड्भूानां संवर्गेण समुद्धृतात्‌ ॥ ३९० ॥ भवन्त्यूध्वोध्वंजातानि भुयः सद्धू लितानि हू । ततो5त्न चापभागानामाद्चं सड्भूलितं तु यत्‌ ॥ ३९१ ७ आच्यज्याभीष्ठचापान्तं ज्यायोग: सम्प्रकल्प्यते । ज्यायोग: स तु कृत्स्नज्यानिह॒तस्त्रिज्ययोद्धृतः ॥ २९२ ॥ ब्याल्या---1. 8. ८. तावता त० सं०--१५ �११४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्याय: २ इष्ट: शरो द्वितीयस्मादथ सद्ध[लितात्तु यो । 'ज्यायोगानां सड्ध.लितं लक्ष्यतेष्ष ततोषषि च॥ ३९३ कृत्स्नज्यावगंनिहता त्रिज्यावगेंग चोद्धुतम्‌ । ज्याचापविवरं तत्न कृत्स्नज्यार्पसस्मिता ॥ ३९४ |॥ अतो न गरुण्यते तेन केवल हरणं मतम्‌ । केवलाच्छरतस्तस्माद्‌ व्यासार्धेन हृत॑ं फलम्‌ ॥ ३६५ ॥ भआद्यान्त्य/खण्डविवरं स्वज्यायोगसमुत्यितम्‌ । एकाञकोत्तराडूानां यथायोगे: पदान्तिमे: ॥ ३९६ ॥ आद्यान्त्यखण्डान्तरं यथोक्तमार्गेंग साधितम्‌ | *उपान्त्यायंस्तथा योगस्तादुगडू-समुत्यितें: ॥ ३९७ ॥ तथाद्योपान्त्यखण्डज्यान्तरमानीयतां बुधै: । आध्वद्वितीयखण्डान्तरान्तमेवमधोगतम्‌ ॥। ३९८॥ कृत्स्‍्तं खण्डान्तरं नेयं ज्यायोगेस्तदधोगते: । एकाञकोत्तरे रडूश्चापतुल्यपदस्थिते: 1॥। ३९९ ॥ यत्तु सजूलिताप्नीत॑* ज्यायोगः स तु कल्प्यते । तस्मादिष्टशर: कार्यो यच्चोपान्त्यादिसंश्वितें: ॥ ४०० ॥॥ तेषां सड्धू लितेक्यज्या' योगसड्भूलितं भवेत्‌ । ज्यायोगसज्भू लिततस्त्विष्टज्याधनु रन्तरम्‌ ॥ ४०१ ॥ इष्टचापस्थ वर्ग: स्थाद्‌ व्यासार्धाप्तस्ततः शरः । ततो व्यासाधंवगेंण स्वेष्टचापघनात्तु यत्‌ ॥ ४०२ ॥ तत: षड्भिहतं चापज्यान्तरं प्रायशो मतम्‌ । यस्माल्लब्ध: शरस्तस्मादेव सड्धू लितात्‌ पुन: ॥ ४०३ ॥ व्यास्या--1. 4. B. This line is transposed two lines above, 4.e., before ज्यायोग: ००., 3920. 8. आद्यान्त 3. 8. उपान्त्यान्तैस्तथा 155, सद्भुलितन्नीत॑ 5. 8. तंस्त्याज्या �शलोकाः १००-१५० ] fadtatseara: ११५ ध्यास्या-- 1. इष्टचापहता त्रिज्याकृत्या भक्त त्रिभिहंरेत्‌ ॥ शराद्वाभीष्टचापध्नाद व्यासार्धाप्तं त्रिभिहरेत्‌ ॥ ४०४ ॥॥ ज्याचापान्तरभित्थं वा$घनीत॑ स्वधनुषस्त्यजेत्‌ । इष्टज्या स्थादभीष्टज्या तच्छरो प्रायिकों नयेत्‌ ॥ ४०५ ॥॥ चापसड्ूलितोत्थत्वादत्न स्थौल्यम पो हितुम्‌ । एवमेव हयुपान्त्यादेज्याचापान्तरमानयेत्‌ ॥ ४०६ ॥ तत्तच्चापात्त्यजेत्तत्तु तत्तज्जीवा भवन्त्यतः । ज्याचापान्तरयोगं वा चापयोगात्‌ त्यजेत्तत: Hh Wow i ज्यायोगः स्थात्तत: प्राग्वच्छरखण्डयुति नयेत्‌ । यावृक्‌ सड्भुलिताल्लब्धं ज्याचापान्तरमन्तिमम्‌ ।| ४०८ ॥। तादुगेव हयुपान्त्याविज्याचापान्तरसाधनम्‌ । किन्त्वेकद्यादिरहितं तेषासन्त्यपदात्‌ पदस्‌ ॥ ४०९ | ततः सड्भूलितादन्त्यज्याचापान्त रसाधनात्‌ । ततोष्प्यूध्वंस्थितं सद्भूलितं तद्योगसाधनम्‌ ॥ ४१० ॥ तस्मादिष्टधनुवंगंवर्गात्‌ सड्धू लित॑ं तु यत्‌ । एकाञकोत्तराडूनां चतुर्णा घातसंहतात्‌ ॥ ४११ ॥ gear व्यासाधंवर्गंण ज्याचापान्तरसंयुति: 1 तां चापयुतितस्त्यक्त्वा ज्याचापान्त रसंयुतिः ॥। waz ज्यायोग: स्थात्‌ ततो व्यासाधोंद्धितस्तु शरो भवेत्‌ । ज्याचापान्तरयोगाद्वा व्यासार्धेनोद्धृतं फलम्‌ ॥| ४१३ ॥ चापयोगोत्थितशरात्‌ त्यक्तेइस्मिन्‌ सुस्फुट:ः शरः 1 यतो ज्यायोगतो व्यासाध्धोद्धृतस्तु शरो भवेत्‌ ॥ ४१४ !॥ ततो व्यासाधंकृित्याद्यान्त्यखण्डान्तरमुद्धतम्‌ तस्मादाद्योपान्त्यखण्डान्तरादारभ्य तूत्कमात्‌ ॥ ४१५॥ आद्यद्वितीयखण्डाम्तरान्तसडू.लितानि च । यानि तदथ्योगतो नेयं चापज्याविवरं तत: ॥ ४१६॥ 8. त्तुत:; ९. त्तुतां रे �११६ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ श्रध्यायः २ शरस्य साधनत्वेन re ayia way तदृध्व॑सड्भू लिततो ज्याचापान्तरमिष्यते ॥ ४१७ ॥ ततो5त्राभीष्टचापस्थ घनवर्गंसमाहते: । एकाथेकोत्तराड्भूगनां पञ्चानां या समाहति: ॥| ४१८ ॥ तया विभकतं व्यासार्ध वर्गवर्गंण चोद्धृतम्‌ । ज्याचापान्तरमेवं तु नीत॑ स्फुटतरं भबेत्‌ ॥॥ ४१९ ॥ द्वितीयशरतस्तस्माच्चापध्नात्‌ पञ्चमिहतम्‌ I हरेद्‌ व्यासाधंवर्गेण यद्वा ज्याधनुरन्तरम्‌ ॥ ४२० ॥ शरशोध्यांशतो वेष्टचापध्नात्‌ त्रिज्ययोद्धृतम्‌ । ज्याचापान्तरत: शोध्यं पूर्बानीतात्‌ स्फुट तु तत्‌ ॥ ४२१ ॥ एवं कृतासावन्त्यज्या सुक्ष्मा प्रायेण कल्प्यते । उपान्त्याद्याश्व जीवास्तदेवमहंन्ति सुक्ष्मताम्‌ ॥ ४२२ ॥ यत: सड्धूलितात्‌ सुक्ष्मं ज्याचापबिवरं कृतम्‌ । तदृध्वंसद्भुलिततो ज्याचापान्तरसंयुति: ॥ ४२३ ॥ ज्यायोगश्च शरश्चापज्यान्तरं तु तदृध्व॑तः | तदृध्वंस ड्ू:लिततोष्प्येव॑ कार्य! मुहुर्मुहु: ॥ ४२४ ॥- कार्ये फलान्तरे लब्धं स्वपूर्वफलतस्त्यजेत्‌। राशिरिष्टधनुस्त्वाद्स्तस्माच्चापहतादवि ॥ ४२५॥ त्रिज्याभक्तोधितश्चापि द्वितीयो राशिरिष्यते । ततश्चापेन निहतात्‌ व्रिज्ययाप्तं त्रिभिहरेत्‌ ॥ ४२६ ॥। राशिस्तृतीयस्तस्मात्तु चापध्नात्‌ त्रिज्ययोद्धृतम्‌ । चतुर्भक्तश्चतुर्थ: स्थात्‌ ततश्चापहतावषि ॥ ४२७॥ fasaar qsafararfa faga: पठ्चमों भवेत्‌ । एवं स्वपूव॑ राशेस्तु चापध्नात्‌ त्रिज्ययोद्घुतम्‌ ॥| ४२८ ॥ व्याख्या--1, ८. कुर्यात्‌ �इलोकाः १००-१५०७ ] द्वितीयोश्ध्याय: ११७ तदुध्बंसंख्याविहतो भवेद्राशिस्तदृध्वेंग:' । शोध्या: क्षेप्पा: क्रमादाद्यास्तृतीयाद्योजराशय: ॥ ४२९ ।॥॥ द्वितीयतश्चतुर्थाद्या: शोध्याः क्षेप्यास्तथा ऋरमात्‌। ज्याशराविष्टचापस्य सुसूक्ष्गों भवतस्ततः ॥ ४३० Ul यावत्कृतोषत्न चापेन गुणना परिकल्प्यते । व्यासाधेनापि हरणं तावत्कृत्वो विधीयते ॥ ४३१ ॥ एकाञेकोत्तरेश्चाडूँरूध्वंसडू लितेच्छपा । चक्रपादकलातुल्ये त्विष्टे धनुषि कल्पिते ॥ ४र३२॥ कततेव्यौ ज्याशरावित्थं व्यासाधेप्रसितों च तो । amend वृत्तपावश्च तत्न वृत्तान्तरोज्भूवी ॥ ४३३ १ चक्रपादकलात्सादो द्वितीयः स द्विभाजित: । सुसुक्ष्मपरिहाराधंतद्विष्कम्भहता हृतः ॥ डरे४ड ॥ सोष्थ त्रिभिहंतस्तद्वत्‌ तृतोयो भविता ततः । चतुराष्येश्चतुर्थाद्या भवन्तीष्टा यथाक्रमम्‌ ॥ ४३४५ ॥ क्रमोत्कमज्ये तद्दन्द्रसंस्काराच्च फ्रमान्मुहु: । पैरोजयुर्मेनिर्मातूं शक्यास्ते राशयो हामी ॥ ४३६ ui [ इष्टज्याशरानयनोययोगीनि माधवोदितानि “विद्वान्‌! इत्यादिवाक्यानि ] 0-0"-44// 0-33"-6/ 16-5"-417. 27357 -47* “fagig’, ‘qaaa’, 'कवीशनिचय:', 'सर्वार्थशीलस्थिरो' 2220'-39"-40/” 'नि्विद्वाडूनरेन्द्ररडः निगदितेष्वेषु ऋमात्‌ पठचसु ॥ आधस्त्याद्‌ गुणितादभीष्टधनुष: कृत्या बिहत्यान्तिम- स्थाप्तं शोध्यमुपर्युपयंथ घनेनेव॑ धनुष्यन्ततः ।। ४३७ ॥ UN ब्यात्या--1. 8. तदुर्ध्यशः; ९0. vader: 2. B. wat �११८ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्यायः २ 0-076" 0-5"-12/7 3-9-3777. 71"243"=24""" feta’, 'स्त्नीपिशुन:', 'सुगन्धिनगनुद्', 'भद्राड्भरभव्यासनों 872'-3"-5'" = 4241'-9"-0// “मोनाड्रो नरसिह', 'ऊनधनक्ृद्भूरेव” षट्स्वेषु तु आधस्थ्याव्‌ गुणितादभीष्टधनुष: क्ृत्या विहृत्यान्तिम- स्थातं शोध्यमुपर्युपयंथ फल॑ स्पाइुस्क्रमस्यान््यजम्‌” ॥ ४३८ ॥ व्यासाधनियने यानि जातानीत्यं फलानि वे । ज्याशराविष्टधनुषस्तेस्त्रराशिकतो भवेत्‌ । अथवा ज्याशरावित्यं पृथक्‌ तत्तत्फलनंयेत्‌! ॥ ४३९ ॥ [ “विद्वान्‌! इत्यादिवाक्यानां वासना ] निहत्य चापवर्गेण चापं तत्तत्फलानि च । हरेत्‌ समूलयुग्वे स्त्रिज्यावगंहते: ऋमात्‌ ॥ ४४० ॥ चाप फलानि चाधोष्घो न्यस्योपयुंपरि त्यजेत्‌ । जीवाप्त्ये, संग्रहोः्स्येव” “विद्वान! इत्यादिना कृत: ॥ ४४१ ॥ निह॒त्य चापवर्गेण रूपं तत्तत्फलानि च । हरेद्‌ विमुलयुग्वर्गेस्त्रिज्यावगंहतेः ऋ्रमात्‌ ॥ ४४२ ॥ किन्तु व्यासवलेनेवः द्विघ्नेना्ं विभज्यताम्‌ । फलान्यधो5घः HAM न्यस्योपर्युपरि त्यजेत्‌ ॥ ४४३ ॥ शराप्त्ये, संग्रहोस्येब 'स्तेन स्त्री'त्यादिना कृत: । न्यायेनानेन परिधिमिष्टव्यासस्य साधयेत्‌ ॥ ४४४ ॥ तत्नेष्टव्यासपरिधि प्रायिकं प्राक प्रकल्पयेत्‌ \ उक्तन्यायेन परिधेरस्य तुर्यांशजं गुणम्‌ ॥ ४४५ ॥ परिध्यष्टांशजल्वेन द्विध्नव्यासे समानयेत्‌ । तद्गगंतद्बघासवर्गभिदे वो:कोटिजे कृती ॥। ४४६ ॥ व्याख्या--1, ८. पृथक्स्थं तप्फलैनंयेत्‌ 2. AL B.C, wa 3. ८. व्यासभवेनैव �इलौकाः १००७-१५० | द्वितीयोडध्याय: ११९ वास्तवस्य परिध्यष्टांशस्य दो:कोटिजोवयो: ४ बर्गात्तु व्यासवर्गा्प्रमितो स्तां मिथः समो ॥ ४४७ ॥ यश्चासो प्रायिकभ्वों यश्च तावितरेतरम्‌ 1 कोटीवर्गह तो व्यासवर्गाप्तों यौ तयोभिदा ॥॥ ४४८ ॥ परिध्यष्टांशयोभेंदजीवा सा कल्पितान्ययो: । चापोकृत्य क्षिपेत्तां च त्यजेद्दा वृत्तपादत: ॥ ४४९ | चतुर्गुणो5यं परिधिरिष्टव्यासे स्फुटो भवेत्‌ । इष्टव्यासेष्ट परिधितुय्य चाप प्रकल्पयेत्‌ ॥ ४५० ॥ निह॒त्य चापवर्गेण चाप॑ं तत्तत्फलानि च । हरेत्‌ समूलयुग्वर्गेब्यासवर्गहते: ATT UW ४५१ ॥ . चाप॑ फलानि चाधोड5धो न्यस्योपयुंपरि त्यजेत्‌ । farce [गुणस्य ]! वर्गो यो व्यासवर्गान्तरो$पि यः ॥ ४५२ ॥ तयोयों दलमूले तद्भेदं स्वघनषष्ठत: । व्यासवर्गाप्तसंयुक्तं चतुघ्न परिधेस्त्यजेत्‌ ॥ ४५३ ॥ आद्यमूले5धिके, योज्यमृने, स्थात्‌ परिधि: स्फुट: ॥ ४५४ ॥ [ ज्यावर्गोषायः ] निह॒त्य चापवर्गेण चापवर्ग फलानि च | निरन्तरद्द्यादिवर्गात्‌ विमुलाधंहतंहंरेत्‌ ॥ ४५५ ॥ wee ise ब्रिज्यावगेंधंनुर्वंगं मघो5धस्तत्फलानि च॑ । न्यस्थोपर्युपरि त्याज्यमिष्टजीवाकृतिभंवेत्‌ ॥| ४५६ ॥ (--25) (+618)(--12,402) (+-152,418) शोरि! “जंयति! “रत्नोधपुष्टो” “दिव्यवराशय:?। (—13,90,528) (4+-78,90,136) “जायमानान्धलोकेन' 'चण्डापन्नाधिदित्सुना! ॥। ४५७ 1 व्यादया--1, ४. गुणोस्तस्य ; 8. 0. गुणोडस्य �१३० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ [ माधवोदितं ज्याचापानयनम्‌ ] इति ज्याचापयोः कार्य ग्रहणं माधवोदितम्‌ | विधान्तरं च तेनोकत तयोः श्रत्मत्वमिच्छताम्‌ ॥ १५ ॥ इति। (—2,39,83,139) (++2,91,60,000) “धीगापाजू जलाड्डस्त्री', 'नानाज्ञानतपोधर:' । एतेष्वष्टास्वधोधस्त्यादिष्टचापकृतिध्नत: ॥ ४५८ ॥ अन्त्यचापस्य हृत्पाप्तमुपर्युपरि शोधयेत्‌ । अन्ते लब्धस्थ यन्मूलं तवभीष्टगुणो भवेत्‌ ॥ ४५९ ॥ BATH कुृत्स्नज्येवेच्छाराशि: प्रकल्पिता । बक्ष्यमाणे पुनश्चापभागार्धज्या प्रकल्प्यते ॥ ४६० ॥ | माधवोक्तं ज्याचापानयनम्‌ ) इति ज्याचापयोरिति (1. 15) गद्वितीयज्याप्रमभितो धनुर्भागद् यान्तरे । स्पृष्टोभयाप्रा कृत्स्नज्याचापभागद्वयस्थ या ॥ ४६१ ॥ तन्मध्यगामि व्यासाध कर्णोहपि परिकल्प्यते । यस्य द्वितीयतत्कोट्यों दो:कोटिज्ये व्यवस्थिते ॥| ४६२ ॥ चापांशयोः समस्तज्या या द्वितीयतृतीययो: । तन्मध्यगामिव्यासार्धात्‌ तृतीयधनुरफ्रग: ॥ ४६३ ॥ खण्डस्तस्य द्वितीयज्या कर्णोज्सो व्यस्तविडः सतः। बोःकोट्यौ च तयोव्येस्तदिशो: कर्णवशादिह्‌ ॥ ४६४ ॥ द्वितीयज्याह॒तं छृत्स्नज्याध तत्‌ त्रिज्यया हृतम्‌ । कृत्स्नज्यामध्यत: कोटीखण्ड पूर्वापरायत: ॥ ४६५ ॥ Verses 461-79 are the same as Kriyakramakari verses 82-101 on Lilavati, 190, (Edn., pp. 358-60), �sate: 4% ] fadttatseata: १२१ द्वितीयकोटिगुणितस्तद्व त्‌ त्रिज्यासमुद्धृतः ॥ भवेत्‌ तृतोयचापाग्राद्‌ दोःखण्डा दक्षिणोत्तरा: ॥। ४६६ | घमस्तज्याशरोनं यह॒चासाध तद्धते उभे। ट्वितीयबाहुकोटिज्ये त्रिज्याप्ते यत्‌ फलह्यम्‌ ॥ ४६७ ॥ कृत्स्तज्याशरहीन [ स्प ] व्यासाधेस्प तदन्तरस्‌ | भवेत्‌ पूर्वापरात्‌ सुश्नात्‌ तथा यास्योत्तरादपि ॥॥ ४६८ ॥। कृत्स्नज्योत्क्रमहीनायास्त्रिज्याया बाहुकोठिके । समस्तज्यादलो त्पन्न॑ दो:खण्डं तत्न दोर्ग ॥ ४६९ ॥ प्रक्षिपित्‌ कोटिखण्डं च त्यजेत्‌ कोटिगुणात्‌ तत: । स्थातां तृतीयचापाग्रो विकसूत्रद्धितयाद्‌ गुणों ॥ ४७० ul दो:खण्डो दोर्गुणात्‌ त्याज्य: क्षेप्यं कोट्यां तथेतर:। दिक्सूत्रद्वितयादाद्यचापाग्रे बाहुकोटिके ॥ ४७१ ॥ कृत्स्नज्यादलयो: श्रुत्योदोःकोटचौ हे समे यत:ः | छुत्स्नज्यामध्यतः कोटीखण्ड: पुर्वंपरायत: ॥ ४७२ |॥ तृतीयज्यावधिः कोटि: सँब तत्खण्डयो्यो: । छण्ड: सौस्योउत्न' दोर्ज्या स्पात्‌ कृत्स्तज्यार्ध हि यच्छुति: ॥ ४७३ ॥ द्वितीयज्याहुता कृत्स्तज्याशरोना त्रिमौविका । ब्विज्याप्ता याम्यखण्डः स्थाद्‌ द्वितीयज्या च तच्छृति: ॥ ४७४ ॥ कोटया त्िसौर्व्या गुणनात्‌ त्विज्यया हरणादपि॥ द्वितीयमोर्वो यत्रेच्छा प्रमाणं च त्रिमौविका ॥ vox ज्रिज्याया: कर्णरूपत्वाद्‌ द्वितीयस्थाश्च कर्णता । प्रमाणफलयोर्यादृडनियमस्त्वनुभुयते ॥ ४७६ Ul इच्छातत्फलयोस्तादुडनियमः परिकल्प्यते । द्वितोयज्यां तृतोयज्यातत्पूर्वापरसूत्रयो: ॥ ४७७ ॥ व्याख्या--1. A. B. atrast; C. arrast Modo १६ �१२२ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ सम्पाततः समस्तज्यामध्यां तां परिकल्पयेत्‌ । कृत्स्नज्याधेद्वितीयज्या तृतीयज्या च बाहुवः ॥ ४७८ ॥ लम्ब: साधारणी कोटिस्तादुक्‌ Sat AAA AA: | अन्तरं प्रथमज्या स्थात्‌ तयो: कोटबो तु पूवंबत्‌ ॥ ४७९ ॥ PTAA TAMIA Gilat: ऋमान्नयेत्‌ । धनुमेध्यगता कोटिरेकराशिज्यया समा ॥॥ ४८० ॥। चापे द्वितीयराश्यन्तमभितः सार्धकल्पिते । चापभागस्य कृत्स्तज्या दलराशिज्यया हते ॥ ४८१ ॥। कोटचा व्विज्याहते स्यातां कृत्स्नज्यादलयोदले । कृत्स्नज्याध हि चापाधंस्याधज्या सवंदा समता ॥ डेंघर ॥॥ अतस्तत्पाश्वपोश्चापभागारधेज्यादलान्वयात्‌ । आद्चपिण्डो, द्वितीयो5्थ तत्पाश्वंद्दययोगत: ॥ ४८३ ॥॥ तृतोयाद्याश्च पिण्डा: स्थुग्योगात्‌ तत्पाश्व॑ंखण्डयो: । एवं द्वितीयराश्यन्तमभितो ये ऋमोत्क्रमात्‌ ॥ ४ंघढ़ ॥ तेषां दयोहंयोयोगात्‌ ऋमषिण्डा: स्युरादित: । पिण्डज्या: स्पुस्तत: पिण्डद्ययोगात्‌ ऋ्रमोत्कमात्‌ ॥ ४८५ ॥। अन्त्यराशिगुणात्‌ सिद्धचन्त्यन्ययोगेन तद्यथा । प्रथमस्पाद्यया युक्ता द्वितीयोपान्यमोधिका ॥ ४८६ ॥ अन्त्यराशों भवेदाद्या तदूर्ध्वाधस्त्ययोर्युति: । तृतीयभे द्वितीया eared भूयोईपि योजयेत्‌ ॥ ४८७ ॥ व्याख्या--1. The Kriyakramakari passage, (Edn, p. 360), has two extra lines before this : कृत्स्नज्याध द्वितीयज्यावर्गयो ले म्बजां कृतिमू ॥ 100b u त्यक्त्वा तन्मूलयोयोगस्तृतीयज्या भवेत्‌ ततः ॥ 1014 ॥ A. am ८. Hapl. om. after &% to €4, two lines below. �श्लोक: १५ ] द्वितीयोध्ध्यायः १२३ इत्यं राश्योहंयोर्ज्याभिस्तृतीयस्य प्रसाधिता । आद्यद्वितीययो राश्योस्तद दाद्यतृतीययो: ॥ तृतीयमध्यराश्योइच ज्याभिरन्या: प्रसाधयेत्‌ ॥ ४ं८८ ॥ [ लम्बानयनवासना ] यदुक्‍त “जीवयोर्घाताद्‌ व्यासाप्तो लम्ब” इत्यतः। अस्योपपत्ति: पठितज्या) एबोदहि्श्य दश्यंते ॥| ४८९ ॥॥ तत्र तावत्न जीवोन्मानेन वृत्त लिखेत्‌ ततः। पुर्वापरां दक्षिणोदग्रेखां च विलिखेदिह ॥| ४९० ॥ चापभागेषु सर्वत्र बिन्दूंश्व तनुतं [व॒तो]*॥ पुर्वापरा या रेखा तत्प्रागग्नादुभयोरपि ॥॥ ४९१ ॥ तत्पाश्व॑योश्चापभागेष्वेकेकान्तरिता: ATT | रुूमयास्पोत्तरा रेखा यास्त्याज्या प्रथमादिता: ॥ ४९२ ॥ प्राग्ज्याधास्युदितान्यत्र द्विगुणेरुच्यते विधिः । तत्न षष्ठीचतुर्थ्यो्जीवयोलंस्बविधियंदा ॥। ४९३ ॥ तदा प्रागग्रतः प्राकसूत्रस्थ तत्पाश्वेयो: पृथक्‌ चापखण्डानतिक्रम्य दश याम्योत्तरं स्थिता॥ ४९४ ॥ या रेखा प्रोक्तचापद्वि तय/योग्वा च सा । दशमी लम्बसूल स्पशिनी जीवा च सा ततः ॥ ४९५ ॥ अस्या: प्रवृत्ता यास्‍्याग्रा पूर्वोत्तरमुखी पराम्‌ । स्पृष्टोभ्याप्रां परिधो खण्डड्ादशकोखूबा: ॥ ४९६ ॥॥ षष्ठीं जीवां लिखेदस्या उत्तराग्रं तदा बृतो । खण्डद्यान्ते स्पृशति प्राकसूत्राग्रस्थ” तूत्तरे ॥| ४९७ ॥ व्याख्या--1, 3. ३० 1४६४. 1०80 परित: ज्या 2. The mss. read 4at Mss. read चाल्पद्वितय 4, 8. दक्षमी मूलंबमूलंब (ऋ.) ८. प्राग्रेखाग्रस्य ह �१२४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ तत: षष्ठया दशम्याश्च जीवायाश्चोत्तराप्रयो:। स्पृष्टोभयाग्रापरिधो चतुर्थो ज्या भवेत्तदा ॥ ४९८॥ बष्ठोचतुर्थ्यप्रयुते दशम्पान्तश्च लम्बतः । तदानयनयुक्त्यथ्थं षष्ठज्याचापमध्यत: ॥ ४९९ ॥। वृत्तकेन्द्रानुसारेण व्यासरेखां लिखेत्तत: । सा स्थात्‌ कर्णोष्स्थ कर्णस्य पूर्वाप्रात्‌ समपश्चिमस्‌र ॥। ५०० ॥ प्रवृत्ता या परिध्यन्ता रेखा सा कोटिका तत:। समोत्तरं प्रवृत्तज्या कोटिकर्णयुतेर्भुजा ॥ ५०१ Ml यन्मध्यतः प्रवृत्तेषा तुल्या तदितरेण सा । इष्टयोर्जीवयोयंस्या: प्रवृत्ता चापमध्यत: ॥ ५०२ ॥ भुजा तदितरंषा स्पाच्चापखण्डाष्टकाश्रयात्‌ । पूर्वसुत्राप्रतश्चापयोगार्धप्रमिता हयो: ॥ ५०३ ॥ पार््वयोयें परिध्यंशे जीवे तन्मध्यगे उभे । इष्टस्य धनुषस्त्यक्ते चार्धे योगार्घतस्ततः ॥ ५०४ ॥ शिष्टं तदितराध स्थादन्यपाश्वेंडपि तन्मिते । स्पृष्टो भयाप्रा यच्चापमध्याग्रा सा निजेतर: ॥ ५०५ ॥ बष्ठज्या चापमध्याप्रा चतुर्थी ज्या भवेत्ततः । चतुर्थचापमध्याग्रा त्वित्थं षष्ठी भवेदपि ॥ ५०६ ॥ जध्यश्नद्वयं प्रमाणं स्थादेतदिच्छाद्य JA: | समानलस्बभुजकमिष्टज्याद्यकर्णकम्‌ ॥ ५०७ ॥ लस्बच्छिन्नों तु यो खण्डो भुवस्तत्कोटिक भवेत्‌ । दिग्वेपरीत्यत: साम्यं वेद्यमिच्छाप्रमाणयो: ॥ Yor i दिक्‍्साम्याद्‌ वेपरीत्याद वा कर्णपोरथवान्ययो: । तुल्याकारत्वमिच्छाप्रमाणयो: क्षेत्रयोभबेत्‌ ॥ ५०९ ॥ स्यास्या--1., ४. लम्बकः 2. 8. पश्चिम: �wits: 9% ] द्वितीयोध्ध्याय: १२५ [ “जीवे परस्पर-न्यायः ] जीवे परस्परनिजेतरमौरविकाभ्या- मम्यस्य विस्तृतिदलेन विभाज्यमाने । TRANGIA Wat यद्दा स्वलम्बकृतिभेदपदीकृते हे ॥ १६॥ [ “जीबे परस्पर'-न्यायाविष्करणम्‌ ] क्षेत्र पदिष्दज्याचापभध्यसंस्पृष्टकर्णकर्म्‌ । इष्टज्याकर्णकेनेतक्क्षेत्रेण सदुशाकृति ॥ ५१० ॥ इष्टेतरेण तन्मध्यस्पृष्कर्ण सदृ्श तथा । यन्मध्यगं यहचासाग्रं ते ढे चेचछाप्रमाणके ॥ ५११ ॥ प्रभाणस्थ फल व्यासाग्रस्पृष्टान्यमिता भुजा । इतरव्यासकर्णाग्रस्पृष्टेष्टज्या च तत्फलम्‌ ॥ ५१२ ॥ इष्टेतरज्ययोलंस्ब: सममिच्छाफलं ह॒यो: । इष्टेतरज्ययोर्घाताद्‌ व्यासाप्तो लम्बको हृत: ॥ ५१३ ॥ अयेष्टतरयो: कोटी ज्ञातव्ये यदि ते उभे । है इष्टेतरज्ये ह॒त्वा स्वेतरकोटब्या हरेत्‌ पुनः ॥ ५१४ ॥॥ व्यासेन लब्धे भूखण्डे स्वस्वकोटीफले च ते। अथ लम्बर्कृति साधारणीमिष्टेतरज्ययो: ॥ ५१५ ॥ कृत्योविशोध्य ये मूले ते वा कोटिफले उभे । चापयोगस्य जीवेषा येत्थं नीता यथोदितम्‌ ॥ ५१६ ॥। “ज्ञीवे परस्परनिजेतरमौविकाभ्या- मभ्यस्य विस्तृतिदलेन विभज्यमाने । अन्योन्ययोगविरहानुगुणे भवेतां यद्दा स्वलम्बकृतिमे दपदी कृते हे” ॥ ५१७ ॥। �१२६ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ श्रध्याय: २ fai अन्न व्यासेन हरणे वक्तव्ये व्यासखण्डत: ॥ यदुक्तहरणं तत्तु जीवार्धानां विवक्षया ॥| ५१८॥ इष्टज्याकर्णकक्षेत्रद्ययकोटच्ोर्यृतिस्तु या | सेष्टज्या/चापयोगस्य जीवा स्थादिति दशितम्‌ ।। ५१९ ॥ अथ कोटीफलभिदा या सा चापान्तरज्यका | महाकोटबप्रत: स्वल्पकोटितुल्ये विशोधिते ॥ ५२० ॥ सध्यतस्तत्र यच्छिष्टमुध्व॑मुत्सर्पयेच्च तत्‌ । स्पृशेद्‌ यथाप्रद्वितयं पर्रिधि सान्तरज्यका । जीवायोगान्तरन्याय:* कृत्स्नज्यास्वपि दृश्यते ॥ ५२१ ।॥ [ व्यासाधमन्तरा ज्यानयनम्‌ ] [1. व््यश्क्षेत्रन्यायः ] “ब्विभुजे भुजयोयोगस्तदन्तरगुणों भुवा हृतो लब्ध्या 1 द्विष्ठा भूखनयुता दलिताबाधे पृथक्‌ स्थाताम्‌ ॥ ५२२ Ut स्वाबाधाभुजकृत्यो रन्त रमूल॑ प्रजायते लम्बः। लम्बगुणं भूम्यर्ध स्फष्टं व्रिभुजि फलं भवति” ॥ ५२३ ॥ ; (लीलावती १६५४-६६) $कर्णयोवर्ग भेदों यः स एवाबाधयोरपि । लम्बाबाधावर्गयोग: कर्णवर्गों भवेदिह ॥ ५२४ ॥ लम्बस्य कृतिरेकंव कर्णयोरुभयो: स्थिता । आबाधावर्ग भेदेन श्रुत्योवर्गान्तरं ततः ॥ ५२४५ ॥ व्याख्या --1. 3. 4, A, afadar 2, 0, इष्टज्या 86. 0. न्याया Verses 524-31 are the same as in Kriyakramakari, verses �श्लोक: १६ ] factatseara: १२७ वर्गान्‍्तरे! ततस्तुल्ये श्रुत्योराबाधयोरपि । वर्गान्‍्तरं च योगोन्‍्तराभ्यास: प्रागुदीरितः ॥॥ ५२६॥ श्रुत्योयोगान्तराध्यास: /स एवाष्बाधयोरपि । श्रुतिह्येन ब्रिभुजे भुजाद्वितयमुच्यते ॥॥| ५२७ ॥ आबाधालस्बदो:कोटदो: श्रुतिभूते च तद्भुजे । ब्रिभुजे भुजयोयोंगस्तदन्तरगुणस्ततः 11 ५२८ ॥ भुवाबाधान्तरं लब्धमाबाधायोगतुल्यया | योगास्तराभ्यामाबाधाह्यसड-क्रमणात्‌ तत: ॥ ५२९ ॥ लम्बवर्गान्‍्तरपदं स्वाबाधाभुजयोभंवेत्‌ । भूम्यर्ध लम्बनिहतं व्यक्नक्षेत्रफलं भवेत्‌ ॥ ५३० ॥ लस्बान्यपाश्वेंःप्येतादुक॒क्षेत्र यत्र प्रकल्प्यते । व्यक्षयोरुभयोमेध्ये यथा लम्बः पतेतु तथा ॥ ५३१॥ विपयंयेण सन्धानात्‌ त्यक्षयों: स्थाच्चतुर्भुजम्‌ । चतुुजान्तस्त्रिभुजद्वितयं युज्यते यत: ॥ ५३२ ॥ लम्बकपाश्वें यत्‌ ठ्यर् यादृहनिस्न भवेदिह । तदनन्‍्यपाश्वत््यभेण तादूडनिस्‍्नेन तद्युतम्‌ ॥ ५३३ ॥ भवेच्चतुर्भुज यद्वत्तयार्धद्ययोगत: । भुजा भूमिभंवेदादये भ्म्पर्धमितरत्र च ॥ लम्बः कोटिश्च भूम्यर्धलम्बघातफलं Aa: URE [ पं. वृत्तमतचतुरभ्षक्षेत्रन्यायः ] “कर्णाश्नितभुजाघातेक्यमुभयथान्योन्य भाजितम्‌ गुणयेत्‌ । योगेन भुजप्रतिभुजवधयोर्मूले श्रुती भवत: ॥ ५३५॥। हु (लीलावती, १८८) इति । व्यास्या--1, 8, 8, (! 1680 वर्गान्तरं; वर्गान्तरे 4609०60 from the Kriya- kramakari passage. 2. A. B.C. read afeta ; @ Ga in Kriyakramakari. �१३६ संव्याख्ये तन्तरसंग्रहे | अध्यायः ३ *चतुभुंज यद्‌ विषम वृत्तान्तर्भागसंस्थितम्‌ । तम्नेभिस्पृष्टतत्कोण: कर्णस्तत्न भवेद्यया ॥ ५३६ ॥ तवूभुजा महतो भूमिसखं स्वल्पा च तद्भुजा । पाएवें, तद्भुजयो: सोस्या स्व॒ल्पा स्थान्महतीतरा ॥ ५३७ ॥ अन्योन्यप्रति“ब्धाग्राश्चतल्नोध्प्पत्न ता भुजा: । नेमिस्पृष्टो भयाप्रत्वात्‌ कृत्स्नज्यावदवस्थिता: ॥॥ ५३८ ॥ तब्‌भुजाभिश्चतसृभिरवृत्तं कात्स्न्येंन पूर्यते । तत्न चापद्ययुत्तेजीबा कर्णतया स्थिता ॥ ५३९ ॥। तत्कणंभूमितत्पाश्वंभुजादितयदो यूं गर्म? ॥ तविभुजद्वितयं कल्प्यं तस्थ कर्णस्य पाश्वंगस्‌ ॥ ५४० ॥ “एक्मेवान्यकर्णेन तद्भूमित्रिभुजद् यम्‌ । ब्रिभुजे भुजयोयोॉगस्तदन्तरसमाहतः ॥ ५४१ ॥ तयोराबाधयोयोंगान्तराभ्यासो भवेदिह । चापयोगसमस्तज्या भवेदाबाधयोय्युतिः ॥ ५४२ ॥। तच्चापान्तरक्ृत्स्नज्या भवेदाबाधान्तरं तथा | यदा5ध्वाधान्तरसुर्ख| क्षेत्र तथ्योगभूमिकम्‌ ॥ ५४३ ॥ ABCA YA तत्र महत्यल्पसमा यदा । कल्प्यते समलम्बत्वं क्षेत्रस्यास्य भवेत्‌ ततः ॥ शडड ॥ लम्बाप्रयोयद्विवरं तत्रा5:बाधान्तरं तु यत्‌ । चापान्तरसमस्तज्या स्पादाबाधान्तरं तत: ५४४५ ॥ व्यास्य--1. YN yey 6. Verses 536-616a are the same as Kriyakramakari, verses 1-81, on Lilavati, 188-90, (Edn., pp. 351-58). A.B.C. aaah; aqyst in Kriya. passage. 2. 8. (.. तद्भुजाम्‌ ; तद्भुजा 11 Kriya. passage. ८. अन्योन्यस्थाति 2. 3. ९. द्वितपयोर्युगम्‌ ; #/ऐव. “दोर्युगम्‌ 8. 8, एवमेवास्य ; ८. एवमेवान्यकर्णोडन्य ; Kriya, cava �एलोकः १६ ] .... द्वितीयोध्ध्याय: १२९ व्यास्या--1, त० सं०--१७ चतुरश्रस्थिते पाश्व॑भुजे स्थातां समे यदि । लम्बयोरुभयो: साम्यं तदीयाबाधयोरपि ॥ ५४६ ॥ लम्बान्तरं यद्‌ भुमिष्ठं तवाबाधान्तरं भवेत्‌ । लम्बाप्रविवरं चापि तदेव स्थाद्‌ यतस्ततः ॥ ५४७ ॥॥ चापान्तरसमस्तज्या साउध्बाधान्तरसम्मिता । चापयोगस्य या जीवा या तच्चापान्तरस्य च ॥ ५४५॥ तत्संवर्गंसमं वर्गान्‍्तरं तद्धनुषोज्यंयों: । भुजायोगान्तराभ्यासो भवेदाबाधयोरपि ॥ ५४९ ॥ चापयोरल्पमहतोजोंबे चात्न भुजे मते । चापद्वयसमस्तज्ये ये त्वत्न विदिते उभे ॥ ५५० ॥ तयोयोगान्तरज्यात्वमुभयो: परिकल्पयेत्‌ । तयोज्यंयोयं: संवर्गो वर्गान्‍्तरसमो5त्न सः XV तच्चापयोगभिदार्धभवयोर्जी वयोहं यो: । ययोज्यंयोर्य: संवर्ग: स तु तच्चापयोदयो: ॥ ५५२ ॥ योगान्तराधोंद्भवयोज्यंयोव॑र्गान्‍्तरं भवेत्‌ । वर्गान्‍्तरं ययोस्तद्वज्जीवयोरुभयोरपि ।। ५५३ ॥ तच्चापयोगास्तरोत्थज्ययोर्घातो भवेत्तु सः । कर्णानयनयुक्त्यर्थमिदं बेच हि धीमता ॥ ५५४ ॥ [ 7. वृत्तगतचतुरश्नकर्ण: ] घातवर्गान्तरन्यायो ज्ययो: सर्वत्न कल्प्यताम्‌ । स वर्गान्तरसंवर्गन्यायो ज्ञेय: TAA: WKY योगान्तरार्धयोर्घाताद्‌ बेच्यं वर्गान्‍्तरं तत:! । वर्गान्‍्तरे तु बिदिते तत्संवर्गों भवेदपि ॥ ५५६ ॥ तच्चापयोयोगिभेदभवयोर्जीवयो हं यो: । योगान्तराध॑ धनुषोज्यंयोव॑र्गान्तरं भवेत्‌ ॥ ५५७ ॥ 8, वर्गान्तरात्‌ ततः �१३० सव्याख्ये Tas [ अध्याय: २ ग्तत्न ज्ययोर्ययोर्घातः कर्णाप्राश्नितयो: कृत: । तच्चापद्ययोगार्धस्यान्तराध॑स्प च हयो: ॥ ५५८ ॥॥ वर्गान्‍्तरसमस्तत्कर्णान्याग्रेषपि तथेव च । तत्नाल्पज्याप्रतव्चापान्तरतुल्ये महत्यतः ॥ ५५९ ॥ बिन्दो कृते तद्विवरं तच्चापान्तरमौविका । ततः शिष्टमहाचापं स्वल्पचापससं भवेत्‌र ॥ ५६० ॥ इतराग्रेषपि कर्णस्य चापान्तरगुणस्तथा । कण ग्निद्वितयस्पृष्टं तत्र रूपान्तरद्यम्‌ ॥ ५६१ ॥ तयोज्यंयोम॑ध्यगतां व्यासरेखां च कल्पयेत्‌ । ज्यामुलाच्चापयोगार्ध व्यासाग्रस्थान्तरं भवेत्‌ ॥ ५६२ ॥ तत्: कर्णाप्रयोश्चापयोगार्धद्वितयं तु यत्‌ । परिध्यर्धंसमं तत्‌ स्पादन्याधंसपि तादुशम्‌ ॥ ५६३ ॥ तदप्रद्वितयस्पृष्टा व्यासरेखा भवेदिह । gor aad परिध्य्धें परिधेश्चतुरंशके ॥ ५६४ ॥ तज्ज्यावर्गयुति: कणणवर्गो व्यासकृते: सम: । चापयो रन्तराधत्यज्ययोवरर्गान्तरं तत: ॥ ५६५॥ चतुरुज स्वल्पमु्ख यन्महद्भुजमुमिकम्‌ । शिष्टयोर्भुजयोगुंबी यास्यसोम्या तथेतरा ॥ ५६६ ॥॥ याम्याद्‌ भूम्यग्रत: सोम्यमुखाग्रान्ता च तच्छृति: । उदम्भूम्यप्रतो याम्यमुखाग्रान्ता तथेतरा ॥ ५६७ ॥ उदम्भ्स्यग्रत। सोम्यचापे मुखधनुभिते । बिन्दुस्तन्मुखसोम्याग्रमध्ये व्यासाग्रमिष्यते ॥ ५६८ ॥ सोम्याद्‌ भूम्यग्रतो याम्यभुजाचापान्तरेइन्तत: । बिन्दुरन्यस्ततो भूमेर्याम्याग्रान्तरमध्यगम्‌ ॥ ५६९ ॥ व्याख्या --1. ८. तत्‌ त्रिज्ययो 2, ८. कर्णा्रश्नुतयो: 3. C. Hapl. om. of three lines after Wa 4. C. Hapl. om. after Tat to aat, three lines below. �श्लोक: १६ ] द्वितीयोड्घ्या यः १३१ व्याससूलं ततो भूमे्याम्थाग्रविवरं' तु यत्‌ । अन्तराधंसमं” तत्तु 'याम्यदोर्भूसिचापयो: ॥। ५७० ॥ ततो याम्यभुजोर्ध्वाग्रं सौम्याग्रं च भुवस्ततः/ । विवरद्वितयं तुल्यं चापयोगार्धसम्मितम्‌ ।। ५७१ !॥ व्यासाग्रान्मुखयास्थाग्रोदग्दोर्मूले उभे समे । मुखसौम्यभुजाघातो याम्पभूम्योश्व यो वध: ॥ ५७२ ॥ तद्योगः कर्णमूलाग्रद्ययदोर्व धयोर्युति: । मुखसौम्यभुजाचापह्यथोगान्तराधेयो: ॥ ५७३ ७ ज्ययोवेर्गान्तरसमों सुखसोस्य asad: | भूमियास्यभुजाचापह्ययोगाल्तराधेवो: ॥ ५७४ ॥ ज्ययोवंर्गान्तरसमों भूमियाम्यभुजावध: । आयद्यकर्ण प्रिसंस्पृष्टचापयोगदलं तु यत्‌ ॥ ५७५ ॥ यच्च तन्सूलसंस्पृष्टचापयोगदल परम्‌ । चापाधंयोस्तयोयोग: परिध्यर्धसलमों मबेत्‌ ॥ ५७६॥। चापयोगद्वययुतियंत:' परिधिसस्मिता' । वर्गयोगो व्यासवर्गइचापयोगार्धजीवयो: )॥ ५७७ Ul परिध्यर्ध द्विधा भकते कृत्स्नज्ये भागयोहंयो: । व्यासकर्णस्य दो:फोटिरूपत्वेन व्यवस्थिते ॥ ५७५८ ॥ तयोव्॑गयुतिस्तस्माद्‌ व्यासवर्गसमा सता । योगारधंज्यावगंयोगो वर्गयोगसमो5्ज यः ॥ ५७९ ॥ चापान्तराधेज्यावगंदयेन रहितस्ततः* ॥ कर्णाश्रितभुजाघातद्ृवयोगसमो भवेत्‌ ।। ५८० ॥ व्याख्या--1. 3. 8. 9, यामाग्रविवरं 2. 8. ८. भ्रन्ताग्रान्तसमं फ्र. याम्या दोर्भूमि 4. A.C. तथा 8, मूलसौम्य 6. 38. 8, ८. युत+ छ. सम्मता 8 &. ८. तथा �१३२ weet Teas [ अ्रध्यायः २ तत्न चापान्तराधंज्यावर्गंयोव्यासवर्गतः शोध्ययोरुभ्नयोरेक वर्ग प्रथमतस्त्यजेत्‌ ॥ ५८१ ॥। fend वर्गान्तरं व्यासस्थान्तराधस्य चोमयो: । योगान्तरोत्यज्याघातसमं वर्गान्‍्तरं च तत्‌ ॥ ५८२॥ चापान्तराधयुक्‍तोनपरिध्यध॑ च तद्धनुः । तत्र ज्ययोहंयो: साम्याद्‌ घातो वर्गसमस्तयों: ॥। ५८३ ॥। परिध्यधेस्थ या जीवा कृत्स्नव्याससमा हिसा। तुल्यान्तरितयोर्््यासाज्जीबे तत्पाश्वंयो: समे ॥ ५८४ ॥ इष्टोनयुक्तपरिधिदल/ज्ये दे समे तत: । तुल्पयोस्तु ज्ययोर्घातस्तद्वगंप्रमितो मत: ॥ yey 14 अन्तराधोनिपरिधिदलज्याकृतिरेव तत्‌ । कर्णाप्रद्ठितयोद्भूतभुजाघातयुतिभंवेत्‌ ॥ ५८६ ।। नेम्यधंस्य [तदफ्रोत्थ ]/चापान्तरदलस्य च | ज्ययोव॑र्गान्‍्तरात्‌ साध्यं तद्धनुययोग्रेदयों: ॥ ५८७ ॥॥ जीवयोरुभयोर्घातस्तत्न [ गुण्यगुणों | समो । नैम्पर्धयोहयो: साम्यादन्‍्तराधोनयुक्तयो: | ५८८ ॥ तदून॑ यत्परिध्यर्ध यदन्यार्ध॑ च तदच्चुतम्‌ एकंव हि तयोर्जीवाघातो वर्गस्तयोस्ततः ॥ ५८९ ॥ समह्विधात: सर्वत्र वर्गरूपो भवेद्यतः । मुखोदगग्नाद्‌ व्यासाप्रविवरे प्राग विशोधिते ॥ ५९० ॥ नेम्यधंमुखसोम्याप्राद्‌ व्यासान्याग्रावधि स्मृतम्‌ । व्यासेतराप्रतो भूमेयास्याग्रावधिकोडपि यः ॥ ५९१ ॥ परिध्यंशो5थ तस्य स्थादन्तराधंगुणो उपर: । मुखोदगग्नाद्‌ व्यासेतराग्रान्तो* धनुरंशकः ॥ ५९२ ॥ व्या्या--1. A. B.C. ad 2. 8. 8. ८, तदर्घोत्य 3. 8. 9. ८. गरुण्यगुणा 4. ९. राग्रांशो �शलोक: १६ ] द्वितीयो5्ध्या य: १३३ चापान्तराधंसपरं यच्च वर्गान्‍्तरात्‌ तयोः । जीवयोरुभयोर्घातस्तद्धनुयोंगभिदत: ॥ ५९३ ॥ वर्गान्‍्तरं gat राश्यो: संवर्गात्मकमेव हि-। मुखोदगग्नादा याम्यभुजाभ्म्यग्रस ज्रूमम्‌ ॥ ५९४ ॥ आ घ भूमिष्ठबिन्दन्तं परिध्यंशावुभो च यो । तज्ज्याघातो भवेद्‌ व्यासवर्गो वर्गंदयोनितः ॥ ५९५॥ मुखयाम्यभुजाचापयोगज्याद्यात्र कल्पिता । सुखभूचापयोगज्या द्वितीया च प्रकल्पिता ॥ ५९६॥ यतो याम्यभुजाचाप॑ तद्भूचापान्तरान्वितम्‌ । कृत्स्नेन भूमिचापेन तुल्यमेव तु तद्‌ भवेत्‌ ॥ ५९७ ॥ तत्न ज्ययोयंयोर्घात: स कर्ण: प्रथमो मत: । मुखयाम्यभुजाचापयोगज्या कर्ण आदिमः ॥ ५९८ ।। तृतीयकर्णस्त्वन्य: स्याद्‌ व्यस्तन्यस्ते भुजाहये । द्वितीयो भूमिसोस्‍्याग्रान्मुखयास्याग्रगो मत: ॥ ५९९ ॥ तयोव्यंत्यस्तयो: कर्ण: प्राच्य एवं भवेत्‌ सदा । आद्यान्यकर्ण सम्पातो मुखसोम्याग्रगो भवेत्‌ ॥ ६००॥ आद्यकर्णस्य चान्याग्रं याम्यदोर्भूमिसड्भमे । तृतीयकर्णस्थान्याग्रं भूचापस्थितबिन्दुगम्‌ ॥॥ ६०१ ।। भूमिसोम्यभुजाचापान्तरतुल्यं तदन्तरम्‌ । आद्यान्त्यकर्णद्वितयदोयुंगं त्रिभुजं तत: ॥ ६०२ ॥ कर्णेतराग्रविवरभूमिक परिकल्पयेत्‌ । त्रिभुजे भुजयोर्घाताद व्यासभक्तः स लम्बकः ॥ ६०३ Ut तच्चापह्ययोगज्याभूमिके त्रिभुजे ततः । आद्यान्त्यकर्णयो रत्न भुजात्वेन प्रकल्पनात्‌ ॥ ६०४ ॥ तव्घाताद्‌ व्यासबविहतस्तत्र लम्बो भवेत्‌ स्फुट: । gar द्वितोयकर्णेन विभकते5स्मिइचतुर्भुजे ॥। ६०५ ut �१३४ व्याख्या---1, सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ अ्रध्याय! २ तत्कणंपाश्व॑योस्त्यभ्रहययं तद्भूमि कल्पयरेत्‌ । तल्लस्बद्ययोगेन समो नीतो5त्न लम्बकः ॥ ६०६ ॥ आश्ान्त्यकर्णद्वितयदोर्युगत्रिभुजस्य च । तच्चापद्ययोगज्याभूमिकस्प स लम्बक: ॥ ६०७ ॥ कर्णदयाश्रितभुजाघातंक्यद्वितयं त्विह । भुजप्रतिभुजाभ्यासयुतिश्चेति युतित्रयम्‌ ॥ ६०८॥ कर्णमूलस्थयोददोष्णोर्घातो5प्राश्रितयो रपि | कर्णाश्रितभुजाघातद्वयं या तु! तयोयुंति: ॥ ६०९ ॥ एक कर्णाश्ितभुजाघातक्यं तत्‌ प्रकीतितम्‌ । द्वितीयकर्णाश्रितयोर्घातिक्यमपरं तथा ६१० ।॥ भुजप्रतिभुजाभ्यासद्ययो गो$न्तिमो वध: । मुखसौम्यभुजाघातो यास्यभ्स्योश्व यो वध: ॥ ६११ ॥ आश्यान्त्यकर्णसंवर्ग स्तयोर्घातयुतिभंवेत्‌ । तत्न स्वल्पभुजाचापयोगज्येका5परा पुनः ॥ ६१२ ॥ द्रयोरप्यल्पमहतो श्चापयोगज्यका मता । द्वितीयकर्णाप्रोद्भूत भुजाद्यवधो5त्र यः ॥ ६१३ ॥ तत्कर्ण मुलसंस्पृष्टभुजाद्यवधोउपर: । मुखयाम्यभुजाघात आध्वस्तत्र प्रकल्पितः ॥ ६१४ ॥ भूमिसाम्यभुजाघातो द्वितीयश्च दयोवंधः । aaah भूमुखयोभुजयोयास्यसोम्ययों: ॥ ६१५ ॥ योगज्ययोहयोर्घातः श्रुत्योरन्त्यद्वितीययो: । भुजप्रतिभुजाभ्यासयोग आद्यद्वितीययो:* ॥ ६१६ ॥ श्रुत्योव॑ध: स्थादिति यत्‌ तत्न घातयुतित्रयम्‌ । कर्णंद्रयेषु दन्द्रानामेतद्‌ घातत्रयं भवेत्‌ ॥ ६१७ ॥ A.C. द्यया तु C. Hapl. om, after 74}: upto aay:, three lines below. �इलोकः १६ ] द्वितीयोड्ध्याय: १३१ यस्‍्तत्राद्यान्त्ययोर्धातः श्रृत्योषचाद्यद्वितीययो: । तयोहंयोश्च संवर्गाद्‌ द्वितीयान्त्यवधेन यत्‌ ॥ ६१८ hh विभज्य लक्यते सा स्थादाद्यकर्णकृतिस्तथा । द्वितीयकरावर्गो5पि भवेतां दो:भुती ततः ॥ ६१९ ॥ [ 1५. व्यासारधमन्तरा ज्यानयनम्‌ ] न्यायेनानेन चार्धज्या: सर्वा अपि नयेद्यथा । तत्तज्ज्यावर्गमाच्यज्यावगं हीन॑ हरेत्‌ पुनः ॥ ६२० ॥ आसन्नाध:स्थशिड्जिन्या लब्धा स्यादुत्तरोत्तरा । इत्थं साध्या: गुणा: सर्वे व्यासाध॑निरपेक्षका: ॥ ६२१ ॥ इति । कृत्स्नज्यार्धद्वितीयज्यावर्गयोलेम्बजां कृतिम्‌ । त्यकत्वा तन्मुलयोयोगस्तृतोयज्या भवेत्‌ ततः ॥ ६२२ ॥ अन्तरं प्रथमज्या स्थादिति प्रागेव द्शितम्‌ । अनेन विधिना कर्णोः्प्यानेतव्यश्चतुभुजे ॥ ६२३ ॥ चतुर्थधनुरप्रान्तात्‌ तृतीयधनुरग्रत: । समस्तज्या5थ तन्मध्यभेदि व्यासदल नयेत्‌ ॥ WIN तृतीयधनुरप्रान्तं कृत्स्नज्याधधभुजा तत: । तत्कोटिका च॒ व्यासार्ध तत्कृत्स्नज्याशरोनितम्‌ ॥ ६२५ ॥ या स्यात्‌ प्रागपरा सुत्राव्‌ द्वितीयधनुरप्रगा । सा भुजा तच्छरोन च व्यासार्ध कोटिका परा ॥ ६२६ ॥ तामिशचतसृत्ति: क्षेत्र भवेद्‌ भिन्‍नचतुर्भुजम्‌ । केन्द्राद्‌ द्वितीयज्याप्रान्त: कर्ण एकोउपर:ः पुनः ॥ ६२७ ॥ कृत्स्नज्यामध्यतो वेद्यो द्वितीयगुणमूलक- । फृत्स्नज्याधंद्वितीयज्याभुजयोर्भूमिरेव सा ।1 ६२८ ॥ व्यादया--1, 8. मूलत:; (८. मूलगः 2. 8. से �१३६ संव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ प्रध्याथः २ तृतोय गुणतुल्यत्व॑ तस्थ प्रागेव दर्शितम्‌ । faa: कोटिध्नयोयोंगात्‌ स तु कर्णाशकस्तयो: ॥ ६२९ ॥ भुजप्रतिभुजाभ्यासयोगस्तत्कर्णयोबंध: । कल्पितेनात्र हारेण भागहारे हते सति ॥ ६३० ॥ हारोउन्यस्तत्फलं चापि स्यातां भाज्यस्य हारकों । कयोश्चिदथ संवर्गो हाराभ्यां हियते यदा ॥ ६३१ ॥ तदा गुणावुभो हायो हाराष्यां पृथगेव तौ । तयोर्घात: पुनः कार्य: फलसाम्यात्तु सवंदा ॥ ६३२ ॥ हारेण न पुनर्हाय केवलस्थ स्फुटत्वतः । अपवर्तितयोर्बाद्वोयंद्वा घातेषपि वर्गिते ॥ ६३३ ॥। तयोः केवलयोब द्वोव॑र्गाभ्यां शोधिते सति ॥ पृथक्‌ तयोमूलयुतिद्वितोय: कर्ण इष्यते ॥ ६३४ ।॥ यासो भुजप्रतिभुजासंवर्गदयसंयुतिः । कर्णसंवर्गतुल्यत्वं तस्था: सम्पडः निरूपितम्‌ ॥ ६३५ ॥। तदवायतचतुर्बाहो तथा समचतुभुंजे । क्षेत्रे तु संवदत्येव तथा भिन्‍्तचतुभुंजे ॥ ६३६ ॥ इयोईयोभुंजाकोटिस्वरूप नान्ययोदंयो:* । यत्नेक: कर्णसंवर्ग: स्थाद दो:कोटब्रोबंर्गयोगत: ॥ ६३७ ॥ #ाप्यन्यकर्णस्तद्वेश नापि” भिन्‍नचतुर्भुजम्‌ । aquiafa बाहुनां नास्ति दो:कोटिरूपता ॥ ६३८॥ यस्सिन्‌ नियतक aaa eta’ तत्नाप्यसो पुन: । भुजप्रतिभुजाभ्यासयुतिः कर्णवधो भवेत्‌ ॥ ६३९ ।। व्याख्या--1. C. aa 2. B, atfzeqed 3. B.C, areqarefa 4. C, om. the line, 5. B. om. arf 6, 8. 9. च क्षेत्र �श्लोक: १६ | द्वितीयोव्ध्यायः १३७ विप्रकृष्ट परं कोणचतुष्क वृत्तकेन्द्रतः । न्यादुक॒क्षेत्रफलतः फल यत्राधिकं भवेत्‌ ॥ ६४० ॥ यत्र कोणचतुष्क च वृत्तनेम्याश्नितं भवेत्‌ । चतुर्भुजं तन्नियतकर्णक्षेत्रमुदीरितम्‌ 11 ६४१ ॥ आद्यबाहोद्वितोयाद्यास्तत्न प्रतिभुजाह्यया: 1 अतो भुजप्रतिभुजघातयोगास्त्रयों सता; ॥ ६४ ॥ कर्णद्वितयसंवर्गास्त्रय एवं भवन्त्यत: । आाद्यद्वितीययोर्घातो यस्तथा55च्यतृतोीययो: ॥ ६४३ ॥ तद्घातो हियते घाते न द्वितोयतृतीययोः । लब्ध: प्रथमकर्णस्य वर्गो भवति स स्फूटम्‌ ॥ ६४४ ॥ कर्णवर्गदयं चान्यन्तीयते विधिनामुना । हार: स कृत्स्नं गृहीतभुजप्रतिभुजावध: ॥ ६४५ ॥ [ वृत्तान्तगंतचतुरश्रक्षेत्रफलद्दारा व्यासानयनम्‌ | न्यायेनानेन चतुरक्षदोभि: परिधि बिना । व्यासानयनसिद्धचर्थ फलानयनमुच्यते ॥ ६४६ ॥ गचतुभुंज यदिषम वृत्तान्तर्भागसंस्थितम्‌ । तन्नेमिस्पृष्टतत्कोणः कर्णस्तत्न भवेद्‌ यथा ॥ ६४७ ॥ तत्कर्णभूमितत्पाश्वंभुजाद्वितयदोर्युगम्‌ । त्रिभुजद्वितयं कल्प्यं तस्य कर्णस्य पाश्वंगम्‌ ॥ ६४८॥॥ तल्लम्बद्ययोगध्नं भूम्यर्ध स्थात्‌ फल स्फुटम्‌ । चतुर्भुजान्तततयोस्त्रिभुजक्षेत्रयोर्भुवि ॥ ६४९ ॥ लस्बद् यस्पृर्विवरं यत्तल्लम्बान्तरं मतम्‌ । “अस्य वर्गयुताल्लम्बयोगवर्गात्‌ पदं तु यत्‌ ॥ ६५० ॥ Verse 647-48 are the same as verses 1 and 5 of the Kriyakramakari on Lilavati, 188-90, (Edn., pp. 351-52), A. B. saat �935 सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ a earg द्वितीयकर्णोउ्तो द्वितीयश्रुतिवर्गत: । लम्बान्तरकृतित्यागाल्‍लम्बयोगक्तिभवेत्‌ ।। ६५१ ॥ लम्बान्तरं त्वेकदिग्गताबाधाद्वितयान्तरम्‌ । भूमध्याल्लम्बमूलस्पशेस्थ भूमो यदन्तरम्‌ ॥ ६५२ ॥ स्वाबाधयोरन्तरस्य Tei TAA: ITA | आबाधयोरमन्‍्यलस्ब सम्बन्ध्यो रन्त रा दलम्‌! ॥ ६५३ ॥ ![ तयो्योगोडन्तरं ] वा स्पाल्लस्बयोविवरं भुवि । यत्न भूमध्यतस्तृभयतो लम्बद्यं पतेत्‌ ॥॥ ६५४ ॥ तत्र योगोषन्यथा भेदः स्थाल्लम्बद्दितयान्तरम्‌ । लम्बदयेकदिश्याबाधयोरप्पन्तरं च तत्‌ ॥ ६५५ ॥ भूमध्याललघुदोर्भागे लम्बमूलं पतेद्‌ भुवि । अतो लघुभुजायुम्म॑ कर्णेकाग्रं स्पृशेद्य दि Nn EXE भूमध्यादेकपाश्वें तत्‌ तहि लम्बद्यं पतेत्‌ । भूमध्याललस्ब॒पाइवें लम्बपातस्त्वन्यथा भवेत्‌ ॥ ६५७ ॥ भुजावर्गान्‍्तराद्‌ भूम्पुद्धृतमा बाधयोभिदा । तदल॑ लम्बमूलाद भूमध्यान्तरमुदाहृतम्‌ ॥ ६४५८ ॥ भुजावर्गान्तरार्धा भ्म्युद्धृतं तद्‌ भवेत्‌ ततः । ततस्तदिष्टकर्णस्य पृथक्‌ पाश्वंहयोत्थयोः ॥ ६५९ ॥ दोष्णोब॑र्गास्तराधें ये तद्यो गादथ वान्तरात्‌ । भुवा विभज्य लब्धव्यं लम्बपातद्ययान्तरम्‌ ॥ ६६० ॥ तत्न तावद्‌ दयो राश्योभेंदेध््यद्द्वितयान्तरम्‌ । क्षिप्येत यदि तत्नाद्यराश्योय॑स्तु महान्‌ भवेत्‌ ॥ ६६१ I यश्चान्ययोस्तद्युतितः स्वल्पद्दययुति त्यजेत्‌ । स्पादन्तरद्दययुतिरथ यत्रान्तरान्तरम्‌ ॥ ६६२ ॥। व्यास्या--1,. A, HTT TAT 2. Mss, read aatafareatt at �लोक: १६ ] fadtatseata: १३९ कार्य तत्नाल्पमहतोयोंगादन्ययुरति त्यजेत्‌ । शिष्दं हृयोरन्तरयोरन्तरं स्थादितीरितम्‌ ॥ ६६३ ॥ “अन्तरयोगे कार्य राशिह्ययो'मंहदुयुतेस्त्याज्या । इतरयुतिरन्तरे चेन्न्यूनाधिकयोगतोउन्ययुति:” ॥ egy यत्रेष्टकर्णमूले वा तदग्रे वा महाभुजे । संयुते तत्र महतोभुंजयोवर्गयोगत:? ॥॥ ६६५ ॥ त्याज्योडन्यकृतियोगो5त: प्रतिदो्गंतयोगतः | संयुज्येते तदा त्रयश्रद्दयोत्यमहुृदल्पयों: ॥ ६६६ ॥ दोवेगेंयोगः कार्यो$त: प्रतिदोबेगंयोगत: । प्रतिदोव॑र्गंयोगोनाद्‌ दलं यत्तत्‌ समोहितम्‌ ॥ ६६७ ॥। यत्रेक भवयो दो ष्णोमहती कर्णमूलगा । श्तवप्रगान्योत्यथमहाभुजा तत्र मह॒दयुते:/ ॥| ६६८ ॥ यतस्त्याज्योइल्पयोगत: प्रतिदोव॑र्गयोगत: । इतरप्रतिदोव॑र्गयोगोनार्धमिहापि तत्‌ ॥। ६६९ ॥ तदेव प्रतिदोव॑र्गयोगारधद्वितयान्तरम्‌ । सर्वत्रात: प्रतिभुजावर्गयोगदलान्तरात्‌ ॥ ६७० ॥ इष्टकर्णोद्धृतं भूस्यां लम्बपातद्यान्तरस्‌ । प्रतिदोव॑र्गयो गार्ध विवरस्प कृतेस्तत:* ॥॥ ६७१ Ul यदीष्टकर्णवर्गाप्ता सा लम्बान्तरभुजाकृति: । लस्बान्तरकृतित्यागादितरश्रुतिवर्गंत: ॥ ६७२ ॥ लम्बयोगक्ृतिः स्थादित्यपि वेद्यं यथोदितम्‌ ॥ ६७२ ॥ “आबाधयोरेकककृप्स्थयोयंत्स्थादन्तरं तत्कृतिसंयुतस्य । लस्बंक्यवर्गस्थ पर्द द्वितीयकर्णों भवेदि' 'त्यत एवं सिद्धमू ॥ ६७३ ॥ (लीलावती, १८१) व्यास्या--1. A. gaat 2. A.C. aT: 3. 2४. उदग्न 4... 9. महयुते 5. ८९. कृतेष्तु ते �१४० सय्याख्ये तम्त्संग्रहे [ भ्रध्याय: २ लस्बेक्यवर्गंगुणितादिष्टकर्णस्य बर्गंत: । तुर्पाशश्चतुरभ्षक्षेत्रफलस्य कृतिभंवेत्‌ ॥ ६७८ ॥ यतो लस्बगुण' भूमेदल त्यक्रफल भवेत्‌ । व््यक्द्ययोत्थफलयुक्‌ चतुरभुजफल भवेत्‌ ॥ ६७५ ॥ यतश्चत्‌ भुंजस्यास्य भवेत्‌ ्यभ्र्वयात्मतार । यप्रेष्टकर्णवगंघ्नादितरश्ुतिवर्गंत: ॥ ६७६ ॥ त्यज्येत लम्बान्तरजा* कृति: साप्यत्न हन्यताम्‌ । यर्गेणेष्टश्तेयंस्मात्‌ कार्या सच्छेदतानयो: ॥ ६७७ ॥॥ अतो लस्बान्तरक्रति चान्यकर्णकृति पृथक्‌। हत्वेष्टकर्ण वर्गेण फलवर्गस्तवन्तरम्‌ ॥ ६७८ ॥ हदिगुणो5यमतो5स्माच्चतुरंशो य: स केवल: । फलवर्गो यतो भूम्यर्धध्नो लस्बः फल भवेत्‌ ॥ ६७९ ॥ इष्टकर्णकृतिहारो यत्तदर्धकृतिगुंण: । चतुष्न॑तुर्पो वर्गों यद्‌ द्विगुणाधंस्वमूलयो: ॥ go अत: प्रतिभुजाधंद्वितयक्ृत्यन्वयात्‌ पदम्‌ । तादुशं कृतियोगं त्यकत्वा तच्छिष्टरक्ृति त्यजेत्‌ । कर्णघातार्धवर्ग: स्थात्‌ फलवर्गों बथोदितम्‌ ॥ ६८१ ॥ “प्रतिभुजदलकृतियुत्योयंदन्‍्तरं यच्च कर्णघातदलम्‌ । वर्गान्तरपदमनयोश्चतुभुंजे क्षेत्रफलमधिकम्‌” ॥ ६८२ ।। इति। कर्णाप्रश्मितयोवें ष्णोर्घातोन्याहतिसंयुत: । तथान्यकर्ण सम्बन्धि प्रतिदोधतियुक्‌ पर: ॥ ६८३ ॥ आदयो गुण्यो क्रमाद्‌ व्यस्तं तो हारो ग्रणको5पर: । लब्धावाद्यद्वितीयो eat पृथक्कर्णावितीरितम्‌ ॥ ६८४॥ व्याद्या--1, 6. लम्बान्तरं (एा.); ८. लम्बाणां 2. 8. ८. तत्‌ त्रिफलं 3. ४. द्योत्थता 4. 9. लम्बान्तरजः $. A.B. aS for Ho �इलोक: १६ ] द्वितीयोध्ध्याय: १४१ इत्युक्तस्थायतः कर्णसंवर्गों यदि दीयते । गुणघ्नाव्‌ गुण्यघातात्‌ स हारघातेन लक्यते ॥ ६८५॥ अल्नाच्राश्योर्घातो यः सेब गुण्याहतियेतः । स एव हारघातोःतस्तुल्यत्वाल्ष्टयोदंयो: ॥ ६८६ ॥ लक्यते गुण एवात: फलत्वेन तत: स्थितम्‌ । प्रतिदोर्धातयोगो यः सः स्पात्कर्णाहृतिस्त्विति ॥ ६५७ ॥ तडमंवर्गंतस्त्याज्यमिष्टकर्णरधिसंगुणम्‌! । लम्बपातान्तरक्वत शिष्टं फलक्ृतिभंवेत्‌ ॥ ६८८ ॥ इह प्रतिभुजावर्गयोगयोर्भेदतो दलस्‌ । इष्टकर्णेन हाय भूयों गुण्यं तत्फलेन तम्‌र ॥ ६८९ ॥ यतोञत: प्रतिदोव॑र्गयोगद्वितयतुर्ययो: । या भिदा सँव नेयात्र ततः प्रतिभुजाधयो: ॥ ६९० ॥ बर्गेयोगद्वितययोरन्तरेणापि ल्यते । यतो यत्कृतितुल्यांशः स तहलकते: समः ॥ ६९१ ॥ घाताधंतुल्यो दलयोर्घातो द्िगुणितों यतः । अतो घातो टिंगुणितों प्रतिदोदंलयोः पुथक्‌ ॥ ६९२ ॥ यौ तयो: संयुतेस्तुल्यं कर्णघातदलं भतस्‌ । योगभेदाहयोरेको राशि: सो5तः परः पुनः ॥ ३९३ ॥ प्रतिदोरध॑वर्गंद्वितययों गद्ययान्तरम्‌ । तो ह राशी ययोयोगान्तरघातात्‌* फल भवेत्‌ ॥ ६९४ ॥ यद्वान्तरं तयोयोगिश्चेत्थमत्र निरूप्यताम्‌ । भूमुखाधहतो द्विघ्न्यां युडज्यात्‌ कृतियुतं तयो: ॥ ६९५ ॥ अन्यद्दोरधंघाताद्‌ द्विघ्नात्‌ तत्कृतियुति त्यजेत्‌ । तयोयोगस्तु योगान्तरयोरन्‍्यतरों मबेत्‌ ॥ ६९६ ॥ व्यास्या--1. ९. संगुण: 2. 8. ९. तदल्पेन तत्‌ 3, C. Hapl. om, after alg to TATE in the third line below. �१४२ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्यायः २ इति । व्याख्या -1. 3. पाश्वंदोदंलघाते द्विघ्ने तत्कृतियुति' क्षिपेत्‌ । भूमुषाधंहते द्विघ्न्यास्त्याज्यं स्थात्‌ तत्कृतिद्ययम्‌ ॥ ६९७ ॥ तयोपोगश्च योगान्तरयोरन्यतरो भवेत्‌ । वर्गयोगो हयो राश्योद्विष्नघातेन संयुत: ॥ ६९८ ॥ हीनो वा तत्पदे राश्योयोगभिदों यतस्ततः । “उकता यत्कृतियुत्युनद्विष्नघातस्थ योज्यता ॥ ६९९ ॥ तदाधिक्यात्‌ कृतियुतेस्तत: शिष्टमृू्ं मतम्‌ । “अतो भूमुखयोरघधंयोगवर्गाद्यदान्ययो: ॥ ७०० ॥ दोष्णोरधधान्तरकृतिस्त्यक्तव्या स्थात्‌ तदा दयो: । वर्गात्मकत्वात्‌ तद्‌ भेदो राश्योव॑र्गान्‍्तरं मतम्‌ ॥ ७०१॥ भूमुजारधयुतो तस्मात्‌ पृथक्‌ पार्श्वार्धदोभिदाम्‌ । क्षिपेत्‌ त्यजेच्च तौ राशी स्थातां योगान्तरात्मकौ ॥ ७०२ 1 पाश्वंदोरधंविवरं योज्यं यत्रोक्तयुक्तित: महयद्युतिस्वल्पभेदात्‌ तत्र सिद्धच्चेच्च तथ्ुतम्‌ ॥ ७०३ ॥ कार्यान्तरवियोगे5त्न स्वल्पं योज्यं महत्‌ त्यजेत्‌ 1 तदन्तरवियुक्‍तं स्थादथवेत्थं नयेदिमों ७०४ ॥ सर्वदोदलयोगात्‌ तत्कृत्स्नं पाइवेभुजां कृशास्‌ । त्यजेत्‌ पृथकस्थान्महतीं चात्र शिष्टो क्रमादिमों ॥ ७०५ ॥ एवं पाश्व॑स्थदो रधंयोगावर्धाद्‌ भिदा कृतिम्‌ । मुखभूम्पर्धयोस्त्याज्या यदत्नाप्येवसूह्मताम्‌ ॥ ७०६ ॥। सर्वदोदलयोगात्तन्मुखं त्याज्यं पृथडः महीम्‌ । तो दो चतुर्णां घात: स्थात्‌ फलवर्गों यथोदितम्‌ ॥॥ ७०७ ॥ “सर्वदोयुतिदल चतु:स्थितं बाहुभिविरहित a aaa: | मुलितं नियतकर्णके फलं स्पष्टमेवमुदितं त्रिबाहुके” ॥| ७०८॥ (लीलावती, १६६) A, afta 2. ९. उक्तयत्कृति A. wat �श्लौकः १६ 1 द्वितीयोष्ध्याय॑ः १४३ कर्णत्रयाहतिकलादू व्यासेनाप्येतदाप्यते । aged “कर्णयोर्घाताद व्यासाप्तो लम्ब” इत्यसो ॥ ७०९ ॥ लम्बयोगसमो5तो5यमन्यकर्ण दलाहत: । चतुर्मुजक्षेत्रफलं भवतीत्युपपद्यते । ७१० ॥ कर्णत्रयाहतिदलात्‌ फलाप्तं व्यास इत्यपि । aa ua a कर्ण॑त्रितयवर्गंसमाहते ॥ ७११ ॥।॥ फलकृत्या चतुर्घ्न्यप्तं यत्‌ सा व्यासकृतिर्भवेत्‌ । घोडशघ्नी फलकइतियंत्तया तुक्‍्तघाततः ॥ ७१२ ॥ भवेद्‌ व्यासाधवर्गश्वेत्युपपन्नं यथोदितम्‌ । दोष्णां दृयोद्व॑योर्घातयुतीनां तिसृर्णा व्धे! ॥ ७१३ ७ एकंकोनेतरत्यैक्यचतुष्के वधभाजिते | लब्धमूलेन यद्वृत्तं विष्कम्भार्धेन नि्नितम्‌ ॥ ७१४ ॥। सब चतुर्मुज क्षेत्र तस्मिन्नेवावतिष्ठते । यत्सवंतोर्यृतिदलमेकंकभुजर्वाजतम्‌ Uw ७१५ ॥ दिगुणेनामुना तुल्यमेकेकोनेतरत्रियुक्‌ 1 तद्घातः षोडशगुणं फलवर्गों भवेद्‌ यत: ॥ ७१६ ॥ चतुष्कत्वो द्विगुणित: षोडशध्नो भवेदत: । कर्णकृत्या ह॒तेस्तेना$पप्यते व्यासाधजा कृति: ॥ ७१७ ॥ जीवाभिरेव तद्॒घ्याससिद्धिरेवमुदीरितम्‌ ॥ ७१८ ॥ [ वृत्तान्तर्गतचतु रअ्षफलन्यायस्य व्यक्षक्षेत्रफले अतिदेश: ] चतुरश्रफलन्यायस्व्यश्रक्षेत्रेशतिदिश्यते । यत्सवंदोर्यूतिदल चतुर्था परिकल्पितम्‌ ॥ ७१९ ॥ तदिदं कर्णयोगार्ध भूस्यर्धेन च संयुतम्‌ । तत्न भूमिविहीन यद्‌ यच्च केनाप्यनूनितम्‌ ७२० ॥ व्यास्या--1. 2, C. Hapl. om. after #0f to %of in the second line below, C. 4% for at �१४४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याथ: २ भूस्यर्धयुक्तहोने दे! कर्णयोगदले उभे । लम्बवर्गसम: प्रायस्तयो: संवर्ग इष्यते ।। ७२१ tt राश्योयोगान्तराभ्यासो यतो वर्गान्तरं मतम्‌ । यत्सवंदोर्युतिदल भुजाध्यां रहित॑ं ऋमात्‌ ॥ ७२२ ॥। भुजान्तराधंयुक्तोन भूम्य्धद्वितयं हि तत्‌ । ततस्तयोदंयोर्घातो हीनो भूम्यर्धवर्गतः 1. ७२३ ॥ भुजान्तराधंवगेणेत्येतद्‌ वर्गे प्रदशितम्‌ । “इष्टोनयुप्राशिवध: कृति रिव्युदितं यत: ॥ ७२४ ॥ आवबाधाभुजयोव॑र्गान्तरं लम्बकृतियंत: । भुजयोवं्गयोगार्धादाबाधावर्गयोदंले? ॥ ७२५ ॥॥ विशुद्धे लम्बवर्गोउत्न शिष्यते त्रिभुजे यतः । भूजयोगार्धवर्गादत्राबाधायोगपोर्दले ॥ ७२६ ॥ वर्गोकृत्य विशुद्धेअस्मिन्‌ अधिक लम्बबर्गंत: । बाद्वीराबाधयोश्चान्तरार्धयोवंर्ग भेदत: ॥॥ ७२७ ॥ तथाहि वर्गयोगाधें घाते भेवक्तेदेलम्‌ । योगार्धवर्ग तु तयोर्घातस्तद्भेदवर्गत: ॥। ७२८ ॥ तुर्याशश्च स्थित: सों5शोः्प्यन्तराधंकृतेः समः । योगारधंवर्गंतस्तस्माद्‌ वर्गयोगदलस्थ तु ॥॥ ७२९ ॥ आधिक्यमन्तरार्धस्य वर्गेण स्थादिति स्थितम्‌ 1 योगाधंवर्ग भुजयोस्तथैवाउ्बाधयोरपि ॥ ७३० ॥ स्वस्वभेदार्धवर्गेण न्यूनत्वं यत्पुनढंयों: । आाबाधयोरन्तराधंवर्गस्तत्राधिकोडन्यत: ॥ ७३१ ॥ स शोध्यरादेन्र्यूनोंशः$स्त्यक्तेःन्यत्रावशिष्यते । न्यूनोंइश:* शोध्यराशिस्थ: शुद्धराशो तु शिष्पत्ते ॥ ७३२ ॥ व्यास्या-1. 0, ते 0 दे 2. 1४४४. 1280 योगतो बले 3. A.C, eater �श्लोक: १६ ) द्वितीयो5घ्याय: qxy योगार्धवर्गे भुजयोवर्गों भेदवलस्थ य: । स न्यूनोंइशोन्तराधंस्य वर्गादाबाधयोस्तत: ॥ ७३३ ul त्यक्तेडस्मिन्‌ लम्बवर्गे तु स एवांशो४तिरिच्यते । योगार्धयोयों नियम: स स्थाद्‌ भेदार्धयोरपि ॥ ७३४ ॥ तादुक्‌ तद्वगंयोस्तस्मात्‌ तद्वर्गान्‍्तरयोरपि । योगार्धयोवंर्गभेदात्‌ ततस्तवृभुजयोहँतात्‌'! ॥ ७३५ ॥ अन्तरार्धेस्थ वर्गंण भक्त आबाधयोदयो: । योगारधंकृत्या भेदारधवर्ग भेदोउत्न लक्यते ॥ ७३६ ॥। स एवं लम्बवग्गे5स्मिन्नधिकोंडशो यतस्तत: । ताभ्यां च गुणहाराभ्यां लब्धं भूम्यधंवर्गत: ॥ ७३७ ॥ शोध्यं ततो भुजाभेददलवर्गंसम॑ च तत्‌ । भुजान्तराधं॑वर्गध्नाद्‌ यतो भूम्यधंवर्गत: ॥ ७३८ Ul आबाधयोयों गदलवर्गाप्त: स्वगुणो भवेत्‌ । भूमध्यवर्गो ह्याबाधायोगारधधस्प* कृतियंतः ॥ ७३९ ॥ गुणहारकयो: साम्ये गुण एवं फल यदा । तत्सवंदोयुतिदलद्व ये बाहुद्योनिते ॥ ७४० ॥ तयोहं योस्तु संवर्गेस्तत्न लब्धफलोनितः । भूम्यर्धवर्गों भवतीत्येष लब्धफलोनित: ॥ ७४१ ॥ योगार्धयोबंग भेदहतो वर्ग: फलोजडूब: । तन्पूलं त्रिभुजक्षेत्रफलं भवति सुस्फुदम्‌ ॥ ७४२ ॥ इति। [ शरानयनम्‌ ] qa वृत्तान्तरप्रस्ते सति* न्‍्यायो5यमूह्य ताम्‌ । वृ त्तकेन्द्रदययस्पृष्ठो व्यास एको भवेत्‌ तयो: ॥ ७४३ ॥। व्यास्या--1, 0. क्ेतात्‌ 2. Mss. read atder 3, A afe; 0. समि fo Wo १९ : �१४६ सव्याख्ये तन्त्संग्रहे [ अ्रध्याय: २ साधारणी समस्तज्या तत्सम्पातान्तरोज्धूवा । कृत्स्नज्यामध्यगो व्यासे शरो वृत्तद्योज्ूवो ॥ ७४४ ॥ तत्नाल्पवृत्तस्य शरो महानन्यस्य चाल्पकः । शरोनव्यासशरयोर्घातस्तुल्यस्तयोभवेत्‌ ॥ ७४५ ॥ समस्तज्याधंवर्गस्य तुल्यत्वादुभयो रपि । शरोनव्यासयोर्यादृडनियमों महृदल्पयों: ॥ ७४६ !॥ तावुझो नियमों वेद्व: शरयोर्महदल्पयो: । व्यासयोनियमस्तादूक शराद्ववविहीनयो: ॥ ७४७॥ शरद्रयोनितों व्यासौं शरवर्गहतो पुन: । शरद्यो नितव्यासयोगभक्‍तो शरों तत: । एब एवं विधि: सम्यगाचार्येंग प्रदशितः !। ७४८ ।॥॥ “भ्रासोने ढ्वे वृत्ते प्रासगुणे भाजयेत्‌ पृथवत्वेन । प्रासोनयोगलब्धो सम्पातशरों परस्परत:” ॥ ७४९ ॥ (ग्रार्यभटीयम्‌, गणित १८) इति। [ गोलपृष्ठक्षेत्रफलम्‌ ] वृत्तव्यास-धनु-बाणि-जीवा-न्यायं सविस्तरम्‌ । इत्थं प्रोच्याथ तत्साम्याव्‌ घनगोलफलं बुबे )। ७५० ॥ यज्ज्ञातवृत्तव्यासाध्यां तदनन्‍्यदनुपाततः । सिद्धचेत्‌ खण्डान्तरयुति: पिण्डज्यायोगतश्च यत्‌ ॥ ७५१॥ ततस्तनयायत: सिद्धचेद्‌ गोलस्थान्तबंहि:फलम्‌ । “तुल्यचापान्तरे सध्यात्‌ पाश्वंयोरुभयोरपि ॥ ७५२ ॥ व्यास्या--1, 4. 0. तादुक्‌ करे 2. Verses 752b-94 are the same as verses 1-44 of the Kriya- kramakari, on the Lilavati, 201-03, (Edn., pp. 395-99), �इलोक: १६ ] द्वितीयो5्ध्याय: axe गोलपृष्ठं तथा चिछन्यात्‌ परिष्यंशो यथा समः । चापभागान्तरेखास्तु तुल्यान्तरायता यतः! ॥ ७५३ UN रेखान्तरालविस्तारं रेखामध्यसमायतम्‌ । ऋणजूकतं यथा क्षेत्र समलम्बं चतुभुंजम्‌ ॥ ७५४ ॥ रेखा55स्य महती भूमि: स्वल्पा च मुखमिष्यते । रेखान्तराल लम्बोउस्थ चापभागसमों भवेत्‌ ॥ ७५५४ Ut मुखातिरिक्तं तद्भागमादाया55स्थेकपाश्व॑तः । तत्पाश्वेंबन्यत्र तु व्यस्तन्यस्ते दीघंचतुभजम्‌ ॥ ७५६ ॥ रेखान्तरालविस्तारं रेखामध्यायतं भवेत्‌ । आयामविस्ताराभ्यासो गोलपृष्ठफलं WAT 1 ७५७ ॥। घनानपेक्ष॑ सर्वत्र फल समचतुर्भुजम्‌ ।. तदर्थमर्धजीवानां व्यासाधेत्वप्रकल्पनात्‌ ॥ ७५८ ॥ तत्तत्परिधयो नेया: क्षेत्रनायामप्रसिद्धये । तत्ततपिण्डगुणात्‌ क्ृत्स्नज्यावर्ग निहताद्‌ यथा ॥ ७५९ ॥ ब्रिज्यावर्गेण विह॒तं” तत्तत्वण्डान्तरं भवेत्‌ ॥ तत्तत्खण्डान्तरात्तद्वत्‌ त्रिज्यावर्गंसमाहतात्‌ ॥ ७६० ॥। कृत्स्नज्यावगंविहृता: पिण्डज्या: प्रातिलोम्यतः । तद्वत्‌ खण्डान्तरयुते: पिण्डज्यायुतिराप्यते ॥| ७६१ ॥ सा गोलपरिधिक्षुण्णा व्यासार्धेन च संहता । लब्ध: परिधियोग: स्थाच्चापखण्डहत: स च ॥ ७६२ ॥। फल गोलेकपाश्वस्थं द्विघ्नं कृत्स्यफलं भवेत्‌ । अन्न खण्डान्तरयुति: प्रायश्चापं प्रकल्प्यते ॥ ७६३ ॥ स त्वादों गुणकार: स्थाच्चापभागस्तथान्तिम: । हार: समस्तज्यावर्ग सस्तुल्यत्वादुभयोस्ततः ॥ ७६४ ॥ व्याख्या---1, &. ०7. यतः . 2. A.B. निहतं 3. ABC, af �qe सथ्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्यायः २ meee र् ़ऊखझऊझझ1 चापवर्गेण ग्रुणनं विधूय हरणं तथा। ब्यासाधंवर्गंगुणने तेनेब हरणे पुनः ॥ ७६५॥ गुणन केवलेनंव व्यासाधेंन विधीयये । परिधेद्विगुणत्वार्थ व्यासेन गुणन॑ं मतम्‌ | ७६६ ॥ जिज्ञासितफल॑ गोल घनसास्येन खण्डयेत्‌ । यथा दर्षणवृत्ताभा: खण्डा नानाप्रमाणका: ॥ ७६७ ॥ तेषां व्यासार्धनिहतं परिध्यर्ध फल भवेत्‌ । वत्तक्षेत्रे द्विधा भवते पाश्वंयोरुभयोस्ततः ॥ ७६८॥ णण्डाः केन्द्रस्थतोदषणाप्रा नेमिस्थस्थूलमूलका: । ऋण कृत्य तयोयोगि तदायतचतुर्भुजम्‌ ॥ ७६९ ॥ तीक्ष्णाप्रसुचीक्रान्त्यान्यविवरं निबिडं' भवेत्‌ । परिध्यर्ध यदायामो व्यासाध॑ चापि विस्तृति: ॥॥ ७७० ॥ अतो व्यासाधंनिहत परिध्यध फल भवेत्‌ । है तद्गोलव्यासनिह॒तं ज्ञातव्यासहतं फलम्‌ ॥ ७७१ ॥ व्यासो5न्र गोलमध्यस्थो विदितो नापरस्ततः । व्याप्तार्धन्यान्यखण्डानामानेयानि पृथक्‌ पृथक्‌ ॥। ७७२॥ तत्तद्च्यासाधंतो गोलपरिधिषध्नात्‌ ततो हतम्‌ । गोलब्यासेन सर्वेषां परिध्यधमवाप्यते ॥ ७७३ ॥ स्वव्यासाधहते तस्मिन्‌ वृत्तकेन्द्रफलं भवेत्‌ । तत्तद्चासाधंवगेंण गोलस्य परिधिहंतम्‌ 1 ७७४॥ गोलव्यासेन विहृतं तत्तत्क्षेत्रफलं भवेत्‌ । फल समुदितं तेषां गोलक्षेत्रफलं भवेत्‌ ॥ ७७५ ॥॥ व्यासाधंवर्गा: खण्डानामर्धज्यावगगंसम्मिता: । शरयोवंगंयोगोन क्ृत्स्नव्यासस्थ या कृति: ॥ ७७६॥ व्याख्या-- 1. ४. विविदं �ware: 9¢ ] द्वितीयो5्ध्याय: १४९ बलिता शरसंवर्गंतुल्याधंज्याकृतिभंवेत्‌ । याबद्धा खण्डितो व्यासो गच्छे तत्खण्डसम्मिते ॥ ७७७ ॥ एकाश्रेकोत्तराड्धरानां वर्गसडूलितं तु यत्‌ । शरवर्गयुति: केन्द्रस्येकपाइवस्थिता भवेत्‌ ॥ ७७८॥ संब द्विगुणिता वेद्या वृत्तपाश्वंहयोज्भूवा । ग्यः स्वल्पशरवर्ग॑स्तत्रैकपाश्वंगतो भवेत्‌ ॥ ७७९ ॥ स त्वन्यपाइवंस्थमहाशरवर्गेण संयुत:” । शरयोरल्पमहतोवंगंयोगो भवेद्‌ FAT UN ७८० ॥ यावानल्पशरो व्यासस्तदूनस्तु महाशर: । शरयोरल्पमहतोयोगो व्याससमों यतः ॥ ७८१॥ यावन्तो5ल्पश रास्तावन्तो5न्यपाश्वें महाशरा: । वर्गयोगस्ततस्तेषां शरसंवर्गसम्मित: ॥ ७८२ ॥ वर्गयोगोनिते योगे वर्गंधात हय॑ भवेत्‌ । यावद्धा खण्डितं वृत्त व्यासवर्गाच्च तावता ॥॥ ७८३ ॥ गुणिताच्छरवर्गाणां त्याज्यं agfad am: 1 खण्डानां व्याससंख्यात्वात्‌ तद्गंस्तवुगुणो घन: ॥ ७८४ ॥॥ व्यासस्प घनतस्तस्माद्‌ वर्गंसद्धूलितं त्यजेत्‌ । शिष्ठार्धमर्धजीवानां गोले वर्गयुतिभंवेत्‌ ॥ ७८५ ॥ सा गोलपरिधिक्षुण्णा गोलव्याससमुद्धृता* । लब्धं गोलफल ज्ञेयमित्याहुगंणकोत्तमाः ॥ ७८६ ॥ द्विघ्नी गच्छकृति: सेकगच्छपध्नो षड़्भिरुद्धृता। एकाञेकोत्तराड्ूनां वर्गसडूलितं भवेत्‌ ॥ ७८७ ॥ तत्र गच्छस्य सेकत्वमाद्याड्रूस्य जिघुक्षया । अत्यल्पत्वाविहाययस्य सेकत्व॑ न विधित्सितम्‌ ॥ ७८८ ॥ व्यास्या--1. ४. यत्‌ स्वल्प 2. 8. ८. संयुत॑ 3. A.C. aH Ta 4. A.B, C. Hapl. om. of two lines after °gat to “Eat. These; lines have been restored from this verse occurring as Kriyakramakari verse 35, (p. 398). �१५० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्यायः २ तत्न गच्छकृतिगंच्छनिहता तद्घनो भवेत्‌ 1 दिध्नाद्‌ घनाद्‌ यः षष्ठांशो वर्गंसद्धूलितं भवेत्‌ ॥ ७८९ ॥ केवलश्चेद्‌ घनत्यंशों वर्गसद्धूलि[तं ततः ]* । भवेत्‌ पाश्वद्र यापेक्षं द्विघ्नं त्यंशदवयं तु तत्‌ ॥ ७९० ॥ तस्मिन्‌ व्यासघनात्‌ त्यक्ते त्यंशो व्यासघनाद भवेत्‌ । एवंकृतो घनत्र्यंशों दलितो$त्न विधीयते ॥ ७९१ 1! शिष्टं घातद्वयं बर्गयोगोनाद्‌ योगवर्गंत: । स पुनः परिधिक्षुण्णो व्यासेन च विभज्यते ॥ ७९२॥. तत्र व्यासेन गुणन तेनेव हरणं तथा। त्यक्त्वो भय व्यासवर्गों गुष्य: परिधिनंव तु ॥ ७९३ ॥ घड्भिहंतं गोलघनफलं भवति सुस्फुटम्‌ । अधेज्यानां च॒ सर्वेषां व्यासाधेत्वप्रकल्पनात्‌ ॥ ७९४ Ul तद्योगाद्‌ गोलपरिधिक्षुण्णाद्‌ व्यासदलोद्धृतम्‌ । गोलक्षेत्रे क्षेत्रफलमित्याहु्गंणकोत्त मा: 1 ७९५ ॥॥ [ “जीवे परस्पर -न्यायेन ज्या-चापानयनम्‌ ] यन्निजेतरकोटिघ्नजीवयोर्यूतिभेदत: । ब्रिज्याप्ते तद्धनु्योगमिदज्ये स्तासितीरितम्‌ ॥ ७९६ ॥ ज्याचापीकरण5प्येष विधियोज्यों मनीषिभिः । मरिथः कीटिघ्नयोयंद्वा त्रिज्याप्ता वा युतिभिदा ॥ ७९७ ॥ तच्चापान्तरजीवा स्याच्चापिता धनुरन्तरम्‌ । ज्याबाणवर्गयोयगि त्यंशं बाणकृते: क्षिपेत्‌ ॥। ७९८ ॥ तन्मूलं तद्धनुश्चेबमुनाधिकधनुनंयेत्‌ । अन्योन्यकोटिहतयोभेंदादासन्नदोर्ज्ययो:/ ॥ ७९९ ।॥ zareat—1,__B, Hapl. om, after 44a to Wa , in the third line below. 2. Mss, a¥ for & aa: 3. ४५७. त्यक्तोभयं 4... 8. 8. सस्लयोज्येयो: �इलोकाः १७-२१० ] द्वितीयो5्ध्याय: १५१ शिष्ट्चापघनषष्ठभागतो विस्तराधकतिभक्तवर्जितम्‌ ॥ शिष्ट्चापमिह शिड्जिनी भवेत्‌ स्पष्टता भवति चाल्पतावशात्‌ ॥ १७ ॥ [ इष्टज्यानयनम्‌ ] ऊनाधिकधनुर्ज्या च नीत्वैबं पठिता न्‍्यसेत्‌ ॥ १८॥ ऊनाधिकधनुःकोटिजीवया तां समीपजाम । निहत्य पठितां तस्याः कोट्या शिष्टगुएं च तम्‌॥ १९ ॥ aan वाथ विश्लेषं हरेद्‌ व्यासदलेन तु। इष्टज्या भव॒ति, स्पष्टा तत्फलं स्पात्‌ कलादिकम्‌ ॥ Re ॥ न्‍्यायेनानेन कोट्याश्च मौर्व्याः कार्या सुल्नृद्मता | २१०५ ॥ fasaraad azarrat vedere क्षिपेत्‌ । तन्मुलमधऊध्व॑स्थचापसन्धेध॑नुभंबेत्‌ ॥॥ ८०० ॥ तद्युक्तोनाधऊध्वेस्थचापसन्धिधनुर्धनु: । इति ज्याप्रहणोपायस्तच्चापीकरणे भवेत्‌ ॥ ८०१ ॥ इति॥ शिष्टचापेति (1. 17-219)-- | इष्टज्यानयनम्‌ ) इष्टचापसमस्तज्यावर्गाद्‌ व्यासोद्धृतः शर: । ब्यासेन हरणात्‌ पूर्व स तु व्यासाहतो भवेत्‌ ॥ ८०२ ॥। अत एवं शरस्पास्य वर्गस्तदवगंसम्मित: । कृत्स्नज्यावगे [ vied | saat feat afa so u a sarei—1. A. B. om, aed. B has a gap here. �१५२ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्याय: २ [ रविस्फुट: ] ज्यभ्यस्तवाहुको टिस्यां अशीत्याप्ते फले उभे ॥ २१७ ॥ चापितं दोःफलं कार्य cat wae qq | केन्द्रो्धार्धे च पूर्वाें तत्कालाकस्फुटः, स च॥ २२ ॥ फृत्स्नव्यासस्य वर्गोडपि हारक: परिकल्प्यते । चापाधंज्यान्तराप्तो च सत्यंशो5स्मिश्चिकीषिते ॥ co¥ 1 कृत्स्नज्यावगंवर्गो5यं चतुध्नों हियते त्रिभि: । अथवा व्यासवर्गस्थ चतुर्थोंइशोषत्र हारकः ॥ ८०५ ॥ स तु व्यासाधंवर्ग: स्थात्‌ स च॒ त्रिध्नोडत्न हारकः ।॥। वर्गास्‍्यां गुणहाराश्यामिह वर्गात्मकं फलम्‌ ॥ ८०६॥ बाणवर्गात्‌ कर्ण कोट्योयोंगलब्ध॑ तदन्‍्तरम्‌ । कर्णकोट्योयोगदलमिष्टचापमिह स्मृतम्‌ ॥ ८०७ ॥ तदीयमर्धंकरणं हारके परिकल्पिते । इष्टचापं तथा त्रिज्यावर्गो द्वित््योबंधस्तथा' ॥ ८०८ ॥ कृत्स्नज्यावगंवर्गस्य हारका: स्युरमी त्रय: । इष्टचापोद्धृत: कृत्स्नज्यावगंस्तद्घनस्त्विह ॥। तत: षड्मिहता त्विज्याकृत्या तद्धनु/रन्तरम्‌ ॥। ८०९ ॥। इति ॥। >्यभ्यस्तेति (1. 210-238) [ रविस्फुट: ] व्यस्तं गच्छति नीचोच्चपरिधौ* मध्यत्: स्फुट: । दोःफलेन a gate, ward wegft ऋ्रमात्‌ ॥ ८१० ॥ स्वर्ण तद्दो:फलं तस्मात्‌ केन्द्रे जूकक्रियादिगे । कक्ष्यामण्डलनेमिस्थं Fe TAG स्फुटम्‌ ॥ ८११ ॥ ब्यास्या--1. 3. द्विश्योस्तथा वध: 2. ४55, तत्तद्धनु 3. 8, ९. परिधा �इलोकौ २३-२४ | द्वितीयो5्ध्याय: १४३ मध्यसावनसिद्धो5तः कार्य! स्थादुदये पुन! ॥ २३० ॥ [ चरप्राणा: ] संस्कृतायनभागादेदोरज्यां कार्या रेस्ततः Ul २३७ ॥ चतुर्विशतिभागज्याहतायास्त्रिज्यया हतः । अपक्रमगुणोउकरय तात्कालिक इह स्फुटः ॥ २४ ॥ [ चरप्राणवासना ] स्वदो:फलावापोद्वापसाध्यो मध्यात्‌ स्फुटस्तत: । पश्चात्‌ पुरोषपि वोदेति सो5कंस्तद्ध्रमकालत: ॥॥ ८१२ ॥ तद्भोगो5पि ततः कार्यस्तद्वन्मध्ये स्फुटेडपि वा। शिन्‍ने रव्युदये प्राणकलान्तरचरासुभि: ॥ ८१३ ॥ तद्गतिः किन्‍न कतंव्या तद्बत्‌ तदवधो ग्रहे । भगोलेन ग्रहों गच्छन्‌ यदा यत्रेव दृश्यते ॥ ८१४ ॥ ततो दिनान्तरे दृश्यों दिनभोगकलान्तरे । स्वभोगलिप्तासहिताश्चक्र लिप्तास्ततो fat i say ut अ्राम्यन्ति प्रत्यहं तत्र भोगकालो विभिद्यते । तत्कलाप्रतिबद्धानां राशीनां कालभेदत: ॥ ८१६ ॥ फालस्तु चक्रलिप्तानां भ्रमणे सर्वदा सम:। प्रत्यहूं सड्चितो भोग: स यावान्‌ गोलसन्धित: ॥ ८१७ ॥ कलात्मा तावत: कालाद भेदः प्राणकलान्तरम्‌ । अधिका: स्थु: कलागोलाचन्तयो: प्राणपिण्डत: ॥॥ ८१८ ॥ अयनाइन्तयोलिप्तापिण्डात्‌ प्राणास्तथाधिका: । अतो युग्मोजपदयो: स्वर्ण प्राणकलान्तरम्‌ ॥ ८१९ ॥ उदेति क्षितिजस्थो5के: प्राकू, पश्चादस्तमेति च । सौस्यगोलेडथ, याम्पे5स्मिन्‌ व्यस्तमस्तोदयों तत: ॥ ८२० ॥ दक्षिणोत्त रवृत्तस्थ॑ क्षितिजोन्मण्डलान्तरम्‌ । बक्षज्या सा क्षितिज्या स्पादिष्टक्रान्तिप्रदेशना ॥ ८२१॥ व्यास्या--1. ह० सं० २० 8. तत्कृति;; 8, तद्‌ "“*तिः 2. 8- सहितो चक्र �uy सव्याख्ये तस्त्नसं ग्रहे [ भ्रध्याथ: २ तल्जिज्याकृतिविश्लेषान्मूलं चुज्याथ कोटिका । दोज्यपक्रमकृत्योश्च भेदान्मूलमथापि वा ॥ २४ ॥ अन्त्यधुज्याहता दोर्ज्या त्रिज्याभक्तेष्टकोटिका | त्रिज्यास्नेष्टययुजीवाप्ता चापिताकश्र॒जासवः ॥ २६ ॥ दोशप्राणलिप्तिकाभेदमविनष्टं तु पालयेत्‌ । विषुवद्धाहता क्रान्तिः सर्याप्ता क्षितिमौविंका ॥ २७ ॥ त्िज्याध्नेष्टबुजीवाप्ता चापिता स्युश्चरासवः ॥ २८५ ॥ सेयमिष्ट्यूवृत्तस्था क्षितिजोन्मण्डलान्तरम्‌ । चरज्या सा स्ववृत्तांशप्रमिता यद्धनुश्चरम्‌ । द२२॥ घटिकावृत्तमागेंण भ्राम्यति प्रवहोःन्‍्वहम्‌ । भगोल्‌ प्रेयंते येनर प्रहनक्षत्रसंभय: ॥ ८5२३ ॥ इष्टक्रान्त्यन्तरे तस्मात्‌ स्वचवुत्ते द्युचारिण:॥ प्रवहप्रेरिता भ्राम्यन्त्युदग्दक्षिणतस्तत/॥ ८२४ ॥ घटिकासमपाएव॑स्थं निरक्षक्षितिजं भवेत्‌ । निरक्षदेशे यत्राकं: सदोदेत्यस्तमेति च ॥ ८5२५ ॥ स्वाक्षे स्वक्षितिजे ज्ञेयावुदयास्तमयौ रवे:। उन्मण्डलक्षितिजयोरन्तरालधनुइचरम्‌ ॥ ८२६॥॥। ate पूर्वेमुदेत्यकं: पश्चात्तेनास्तमेति च॑। अतद्चरेण द्विध्नेन दिनं तत्न तु ब्धते ॥॥ ५२७ ॥ क्षीयते च निशा यस्मान्मिथो भिन्‍्ने दिनक्षये । यास्ये पश्चादुदेत्यकंस्तेन प्रागस्तमेति च ॥ ८२८ ॥ अतश्चरेण द्विघ्नेन तत्र तु क्षीयते दिनम्‌ । वर्धते च निशा यस्माद्‌ व्यस्तत्वं गोलयोमिथ: ॥ ८२९ ॥ चरप्राणगति: स्वर्ण याम्पोदग्गोलयोस्तत: । उदये$स्तमये ध्यस्तं प्रहे रव्युदयाबधो ॥| ८५३० ॥॥ सध्याकंप्रसितं तुल्यरूपसेव सदा दिनम्‌ । तुल्यत्वात्‌ तद्गतेभिस्न स्फुटाकंप्रसितं विनम्र ॥ ८३१ ॥ �RAST: २८-३३ ] द्वितीयो&्ध्याय: १५५ [ रवेगंतिकला: | लिप्ताप्राणान्तरं भानोदों!फ़लं च चरासवः || २८७ ॥ स्वणंसाम्येन संयोज्या मिन्‍नेन तु वियोजयेत्‌ । भाजुमध्यमअुक्तिष्न॑ चक्रलिप्ताहतं फलम्‌॥ २६ ॥ भाजुमध्ये तु संस्काये स्फुटभरुक्त्याहत॑ सफुटे ॥ Fea Il [ ग्रहेषु चरस्य संस्कारप्रकार: ] उदक्स्थेउकें चरप्राणाः शोध्याः स्व॑ याम्यगोलगे ॥ ३०७ ॥ व्यस्तमस्ते तु संस्कार्या, न मध्याह्ाधंरात्रयोः । युग्मीजपदयोः स्वर्ण रत्रौ श्राणकलान्तरम्‌ ॥ ३१ ॥ दोःफलं पूर्ववत्कार्य रवेरेमिर्वेंचारिणाम | मध्यभुकित रफूटां वापि हत्या चक्रललाहतम्‌ ॥ ३२ ॥ waa कार्य यथोवत, तदू व्यस्तं वक्रगतौ स्फुटे ॥ ३३०॥ इति। सिन्‍नत्वाद दोःफलप्राणकलास्तरचरैगते: 1 तद्क्षचऋ्लिप्तानां ध्रमकालाद दिन यतः ॥ ८३२ ॥ वोःफलाय्पयुकतार्कात्‌ कतंव्या दोःफलादय: । तत्कृतस्य विशेषस्य तेष्वकेंडपि च सम्भवात्‌ ॥ ८३३ ॥ अकंतद्दोःफलादीनां यदिष्टा तुल्यकालता । अन्यथा सिन्‍नकालत्वाद ब्रजन्त्यस्फुटतामसी ॥ ८३४ ॥ बिनभेदादकंभेदों दोःफलादेसिदा तत:। इत्यन्योन्याभ्रयो दोषस्त्वविशेषान्निरस्थते || ८5३५ ॥ �१५६ सव्याख्ये तस्त्संग्रहे.. [ प्रध्याया २ [ चरसंस्कारेण दिनरात्रिमानम्‌ ] अहोरात्रचतुर्भगे चरप्राणान्‌ क्षिपेदुदकू॥ ३३७ ॥ याम्ये शोध्या दिनाथ तदू राज्यधे व्यत्ययाद्‌ भवेत्‌ । Raat द्विनिध्ने ते चन्द्रादेः स्वैश्चरासुभिः ॥ gee ll श्रहोरात्चचतुर्भागे इति (330-34)-- [ चरसंस्कारवासना ] राशिकूटायनान्तों द्वौ व्यस्तविक्कों समोदयो । सोम्पायनान्ते क्षितिजं याते वा दक्षिणोत्तरम्‌ ॥ ८३६ ॥ and wad ae a alee गच्छति तवृद्ययम्‌ । परस्परानुसारिध्वात्‌ सदेव तु तयोद्वयो: ॥ ८३७ ॥ परमक्रान्तितुल्या च भक्टस्पोननति: परा । अयनान्तो यदा साक्षौ दक्षिणोत्तरमण्डले ॥ ८रे८ ॥। कोटबपक्रमा तुल्या स्पात्ततोडन्यत्न तदुन्नति: । अयनान्तोननतिवशाद्‌ भक्टस्योन्नतिस्तत: ॥ ८३९ ॥। भक्टस्योन्नतिवशाद भवेत्‌ क्षेपाग्रमुन्नतम्‌ । भकूटाभिमुखं सर्वे विक्षिप्यन्ते ग्रहा यतः ॥ ८४० ॥। फोट्यपक्रभ्नकोटिघ्न: क्षेपस्त्रिज्याहत: स्फुटः । क्षेपस्यास्थ तथा क्रास्ते: ऋ्रान्तियोगान्तरात्‌ स्फुट: ॥ ८४१ ॥। faa: कोटिह्तत्रिज्याहरणाभ्यां च तद्िधि:। ययोर्योगो वियोगो वा दोःकरान्तिक्षेपशालिनाम्‌ ॥ ८४२ ॥ अन्त्यक्रान्तीष्टविक्षेपौ मिथ: कोटिज्यया हतो । तद्योगविरहाधन्त्यक्रान्तिस्त्रिज्याहृता स्फुटा ॥ ८३ ॥ तत्‌ त्रिज्याक्षतिविश्लेषान्मूलं द्युज्यान्तिमा भवेत्‌ । अन्त्यय्युज्याहता दोर्ज्या त्रिज्याभकतेष्टकोटिका ।। ८डं४ड ॥ व्याक्या--1, 2. ८. कोट््यापक्रम �श्लोक: ३५ ] द्वितीयोध्ध्यायः १५७ [ चनम्द्रस्फुट: | इन्द्च्चयोः स्वदेशोत्थरव्यानीतचरादिजम्‌ । deat WAY Hear स्फुटीकार्यों निशाकरः । ३५ ॥ इति 1 क्रान्तिज्या क्षेपकोटिष्ना क्षेपोसन्त्यक्रान्तिताडितः । व्यस्तं तद्योगविश्लेषात्‌ कोटिज्या त्रिज्यया हृता ॥ ८४५ ॥ दोर्ज्याहता परक्रान्तिकोटिस्त्रिज्याहृताइथवा । भूयस्त्रिज्याहता स्वद्युज्याप्ता सा कालदोर्गुण: ॥ ८४६ ॥ तच्चापं कालदो:प्राणाः पदयो: प्रथमान्त्ययों: । चरप्राणास्ततः शोध्या: पदयोस्त्वन्ययो: क्षिपेत्‌ ॥ ८४७ tt काललग्नं तदेवादे द्वितीये तु तदूनितम्‌ । राशिषट्क पदेः्न्यस्मस्तयुतं चरमे पुनः ॥| ८४८ ॥ तदूनं मण्डल लग्नकाल: स्यात्‌ स्वोदयो विधो: । क्षेपसंस्कृतया करान्त्या कर्तेव्या स्वचरासव: ॥ ८४९ ॥ दिनान्तरितयोरेव॑ नीतयोः काललग्नयो: । विवरं दिनमानं स्याच्चऋलिप्तासमन्वितम्‌ ॥ ८५० ॥ एतत्सवंमभिप्रेत्य चन्द्रादेः स्वेश्चरासुभि: । तहिनानयन प्रोक्‍्तमाचा र्ये: सुक्ष्मर्शशिभि: ॥ ८५१ ॥ दिनपाश्व॑स्थयो: काललग्नयोविवरं दिनम्‌ । तात्कालिका्कंदो:प्राणचरभेदेन भिययते ॥ ८५२ ॥ इन्दोरविकृतक्षेपक्रान्तितत्कोटिभिदत: । दो:प्राणचरतो भिन्‍ने काललग्ने ततो दिनम्‌ ॥॥ ८५३ ॥। | चन्द्रस्फुटः ] इन्दृच्चयो रिति (35-39)-- [ चरादिज्यानां चापीकरणम्‌ ] स्वोच्चात्‌ स्ववृत्तपादेन विप्रकृष्टे स्वमध्यमे । नीचोच्चवृत्तव्यासाधेनोच्चासन्नस्फुटप्रह: ॥ ८५४ ॥ �qyus सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ दोःकोटिज्ये तु सप्तप्ने अशीस्याप्ते फले उमे । चापित॑ दोःफलं कार्य स्वमध्ये स्फुटसिद्धये ॥ ३६ ॥ [ चरज्यादीनां चापीकरणम्‌ ] ज्याचापान्तरमानीय शिष्ट्वापघनादिना । युक्‍त्वा, ज्यायां धनु! कार्य पठितज्याभिरेव वा ॥ ३७ ॥ उच्चमध्यान्तरे स्वीयवृत्तव्यासाधंसम्मिते । मध्यस्फूटान्तरं स्वोच्चान्नीचव्यासाधेसम्मितम्‌ ।। ८५५ ॥ तन्मध्ये च तयोस्तादृइनियमेत विना TIA उच्चमध्यान्तरालज्यां मन्दवृत्तहतां ततः ॥ ८५६ ॥ विभजेद्‌ प्रहवृत्तेन स्फुटमध्यान्तराप्तये । यद्दोच्चमध्यभेदज्य' सन्दान्त्यफलताडितम्‌ ॥ ८५५७ 0४ व्रिज्यया विभजेल्लब्धं स्फुटमध्यान्तरं भवेत्‌ । अपवर्तितयोस्तत्न वृत्तयोरधेपञ्चमे: ॥ ८५८ ॥ तादइनीचोच्चवृत्तध्तां तादूग्वृत्तेन संहरेत्‌ सध्यसफुटान्तरं लब्धं कर्णवृत्तस्य केन्द्रतः ॥ ८५९ ॥ तन्नेमिगतनीचोच्चवृत्तकेन्द्रनुसारत: १ या कर्णवृत्तनेम्यन्ता रेखा सा तथुतोनिता ॥ ८६० ॥ प्रतिवृत्तणतो मध्य: कर्णवृत्ते स्फुटों भवेत्‌ । उवत॑ चापघने षड़्घ्नत्निज्यावर्ग कलासमस्‌ ॥ ८5६१ ॥ दर्शांशे तत्कृतेश्चापज्यान्तरं विकलाससस्‌ । एकादिध्नात्ततस्त्रिज्यावर्गतो दशभिहतात्‌ ॥ ८६२॥ घनमूलं तु यल्लब्धं तत्तुल्ये धनुषि स्थिते । एकद्ठबाद्या विलिप्ताः स्युश्चापज्याविवरोड्भूवा: ॥ ८६३ ॥ तदून॑ चापमर्धज्या तथुता ज्या च तद्धनुः।॥ हि फार्योडविशेषश्चापाप्तो चापाल्पत्वे Fs TATU Se gra व्याद्या--1. . &. यदोच्चभेदमध्यज्यं �श्लोकौ रे८-२९ ] द्वितीयो5्ध्य Ta: १५९ 118,18,103 त्रिखरूपाष्टभूनागरुदे! त्रिज्याऊृतिः समा। एकादिष्स्या दशाप्ताया घनमूलं, ततो5पि यत्‌ ॥ ३८॥ तन्मितज्यासु योज्याः स्पुरेकद्याद्या विलिप्तिका! । चरदो!फलजीवादे रेवमल्प धलुनयेत्‌ ॥ ३६ ॥ [ गोलसंस्थानम्‌ ] #निजमन्दपरिधिगोच्च केन्द्रोकृत्य भ्रमन्ति कक्ष्यासु । fag, रविचन्द्रससोभंगोलमध्य स्वमन्दवृतिमध्यम्‌ | ८६१॥ अपमण्डलमध्यस्थस्वशी त्रवृतिसद्भतोच्चमन्येषाम्‌ । पाताद्‌ विक्षिप्तघुदह मृदुवुत्ताथ, ततोघन्यतोष्न्यारधम्‌ ॥ ८६६ ॥ न्द्रादीनां मन्दानुसारत: स्वस्वकक्ष्या: स्थुः। क्षयबुद्धिः सर्वेषां परिधेर्मान्दस्थ तु स्वकर्णवशात्‌ ॥ ८६७ ॥ प्राघां ध्रमतां स्वे स्वे कक्ष्यावलये तु योजनेस्तुल्या । लिप्ताभेदेभिन्ता गतिग्रंहाणां मिथो वापि ॥ ८६८ ॥ (गोलसारः, २. १०-१३) [ भगोले ग्रहम्नमः | गोलसारे स्फुठक्षेत्रसंस्थानमिति दर्शितम्‌ । प्रतिमण्डलतो गच्छेत्‌ स्वया गत्या प्रह: सदा ॥ ८६९ ॥ तत्केन्द्रं मन्दनीचोच्चवृत्तने म्यां ध्रमेत्‌ पुनः । सन्दोच्चगत्या मन्दोच्चवृत्तनेम्पुच्चगं तत।॥ ८७० Ul अकेन्‍्द्रोमेन्दनीचोच्चवृत्तकेन्द्रं प्रतिष्ठितम्‌ | भगोलमध्येड्न्येषां तु शीघ्रवृत्तस्थ नेसिगस्‌ ॥ ८७१ ॥ प्रतिवृत्तसमं वृत्तं कक्ष्याख्यं वा प्रकल्प्यताम्‌ । तहदास्थ फेन्द्रनीचोच्चवृत्तकेन्द्राशितं भवेत्‌ ॥ ८७२ ॥ कक्ष्यावृत्तस्थ नेम्यां च कल्प्यं नोचोच्चमण्डलस्‌ । कक्ष्यानेमिस्थतत्केन्द्रं विदुस्तन्मध्यमग्रहम्‌ ।! ८७३ ॥ यतो सध्यमया गत्या कक्ष्यानेस्यां भ्रमेद्‌ विनस्‌ । उच्चगत्या तु तस्तेम्या प्रहो गच्छन्‌ प्रकल्प्यते ॥ ८७४ ॥ eal A a �१६० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्यायः ३ स्ववृत्ते तद्‌गतः खेटो यावद्‌ राश्यंशलिप्तकः । - : नोचोच्चकेन्द्रं कक्ष्यायां तावद्‌ राश्यादिक भवेत्‌ ॥॥ ८७५ ॥॥ कक्ष्याकेन्द्रस्थनी चोच्चवृत्तनेम्पां AAT JA: t प्रतिवृत्तस्य केन्द्र तद्‌ यावद्‌ राश्यंशलिप्तिकम्‌ ॥ ८७६ ॥ कक्ष्यानेमिस्थनीचोच्चनेम्यां तावति स ग्रह: । स्ववृत्तस्वोच्चवृत्तेन स्वोच्चासन्नयुतोी स च ॥ ८७७ ॥ प्रतिमण्डलकेन्द्रस्य स्वोच्चभुकत्या प्रतिक्षणम्‌ 1 नीचोच्चवृत्तपरिधो कल्प्येत यदि तु श्रम: ॥ ८७८ | यथा पूर्वापरेकंव रेखा यास्‍्योत्तरापि च । तथा च तत्तत्परिधो तद्श्रमः परिकल्प्यताम्‌ 1 ८७९ ॥ फक्ष्यानेमिस्थनीचोच्चवृत्तस्यापि तथा श्रमः । प्रतिमण्डलकेन्द्रं तद्‌वृत्ते श्राम्यति यादृशि ॥ ८८० ॥ फृत्स्त॑ तत्परिधिः श्रास्येत्‌ प्रदेशेबन्यन्न तादुशि | प्रहवृत्तस्य नेमिस्थों प्रहो भ्राम्यति तद्शात्‌ ॥ ८८१ ॥ स्वाश्रयभ्रमणाधीन भ्रमोउसो स्वश्नमं बिना । कक्ष्याकेन्द्रस्थनीचोच्चवृत्तनेमिस्थितस्थ यः ॥ ८८२ ॥ अ्रमः स कक्ष्यानेमिस्थे नीचोच्चे वा प्रकल्प्यताम्‌ । सा त्विहोच्चवशाद्‌ भुक्तिः स्वव्यापारेण कल्पिता ॥ ८णर ॥ प्रहे वत्ते ग्रहस्पापि स्वव्यापारेण या गति: । नोचोच्चवृत्तकेन्द्रस्य कक्ष्यानेम्पां गतिइ्च सा ॥ sak ut कक्ष्यानेम्यां हि नीचोच्चकेन्द्रभुक्तिस्तु सध्यमा । केचनेम्योद्योस्तुल्पं वृत्तमागेंण weg’: wacky fasta tanta तस्नेमिस्थप्रहश्न म: । नीचोच्चवृत्तनेमिस्थं प्रतिमण्डलमेव वा ॥ ८८६ ॥ कक्ष्यानेमिस्थनोचोच्चवृत्तकेन्द्रमथापि वा । प्रहगत्याश्यस्वेन कल्प्यते गोलवित्तमे: ॥ ८८७ ॥॥ �एलोकः ४० | द्वितीयो5्ध्याय: १६१ [ मन्दशी क्रकणौ J ara पदे चतुर्थे च व्यासार्ध कोटिज फलम्‌। FHA IAAT TAM TIT TH | Vo UI तत्कक्ष्यावृत्तनेमिस्थनीचोच्चग्रहवृत्तयो: । उच्चासन्ने तु सम्पाते नेम्योस्तिष्ठेत्‌ स्फूटग्रह: ॥ पद८ ॥ कक्ष्यानीचोच्चयोर्वा पि स्वान्यवृत्तद्ययं बिना । कक्ष्यावृत्त च तन्नेमिस्थोच्चचीचं च यद्‌ Faq UN ८८९ ॥ नीचोच्च निजनेमिस्थग्रहवृत्तं च यद्द्ययम्‌ । ता्यां हयाध्यां साध्या स्थात्‌ स्फुटभुक्तिर्यचारिणाम्‌ ॥ ८९० ॥ चतुर्भिरथवा वृत्तर्युगपत्परिकल्पितेः । कक्ष्यामण्डलनेमिस्थनीचोच्चग्रहवृत्तयो: ॥ ८९१ ॥ उच्चास्ते तु सम्पाते दृश्यते PATA: | यत्कक्ष्याप्रहनोचोच्चवृत्तकेन्द्समुदूग॒तम_ ॥ ८९२ ॥ सृत्रं तदग्रे य्ूचरो भवेत स्वोच्चयुतस्तत: 1 नीचोच्चवृत्ते कक्ष्यायां वृत्तपादान्तरस्थिते ॥ ८९३ ॥ तन्नेमिस्थाद_ ग्रहादुच्चभाग: पादान्तरस्थित: । ततो$पि पादान्तरितों प्रहो नीचांशसंश्रित: ॥ ८९४ ॥ एवमेवेतराधेंडपि तयोरन्तरयोस्ततः । एकेनवान्तरालेन तदन्यदनुपातत: ॥ sey ut इति। [श्राद्ये पदे चतुर्थे चेति |! (40-42)-- [ मन्द-शी ध्रकणों ] प्रहोच्चसुत्रान्तरालं प्रहवृत्तणतं? भुजा । कोटिस्तत्केन्द्रतो दोज्यामूलान्ता परिकल्प्यते ॥ eq व्यादया--1. 8. 8. 0. 276 (16 #767/4 35 श्राद्यन्तपदग इति। 0, 8005 मूलइलो ० 2. 8, गता fo Go 24 �१६२ सव्याख्ये Teas [ अ्रध्याय: २ कर्णः स्यादविशेषो5्स्य कार्यो मन्दे', चले न तु। हु [ मन्दकर्ण। | दोप्कोटिफल निष्नाथे कर्णात्‌ त्रिज्याहते फले ॥ ४१ ॥ ताभ्यां कर्ण: पुन! साध्यो भूयः पूवेफलाहतात्‌ । तत्तत्कशांत्‌ त्रिभज्याप्तफलाम्यामविशेषयेत्‌ ॥ ४२ ॥ केन्रान्तरं चान्त्यफलं स्थात, कक्ष्याग्रहवृत्तयों: । दोर्ज्यामूले तु कक्ष्यातों बहिरन्तर्गते क्रमातू. ॥॥ ८९७ ॥ कोटघन्त्यफलयोयों गभेदाश्यां स्फुटकोटिका । तयोवंगंयुतेमूल कक्ष्याकेन्द्रग्रहान्तरम_ ॥ ८९८ ॥ कर्ण: स एव विज्ञेय: प्रतिवत्तकलामित: | तज, ज्ञेयवृत्तव्यासार्धज्ञातवृत्तकलामितम_॥ ८५९९ ॥ कक्ष्यावृत्तस्य तन्नेमिस्थोच्चनीचस्थ च द्वयो: । केन्द्रद्यावभेदी यो सार्गस्तस्माद्‌ प्रहा्तरम ॥ ९०० ॥ दो:फल यत्तु तन्मूलान्तरं नीचोच्चकेन्द्रत: । कोटीफल तद्युतोना त्रिज्या कक्ष्याख्यवृत्ततः ॥ ९०१ tt क्रमाद, दो:फलमूले तु बहिरन्तर्गंते सति । सा तु दोःफलमूलस्थ कक्ष्याकेन्द्रस्य चान्तरम्‌ ॥ ९०२ ॥ तत्कृतो दो:फलर्कृति युक्‍त्वा! कर्ण: पदीकृत: । एवं कर्णो द्विधा साध्य: स तु मान्दो विशिष्यते ॥ ९०३ ॥ सान्दं नीचोच्चवृत्तं तत्कर्णवृत्तकलासितम_ | यतस्तत्कर्णवृद्धिक्षयानुसारी दमुच्यते ॥ ९०४ ॥ सन्दकर्ण स्वलिप्तानि: प्रसिते त्रिज्यया समें । पठित: परिधिर्मान्द: कर्णवृत्तकलामित: ॥ ९०५ ॥ मूलम्‌--1. 8, मान्दे 2. 86. 8. निष्नाद्‌ यत्‌ व्यादया--1. 8, त्यक्त्वा 0 युकत्वा �श्लोक: ४३ ] fadtatseata: १६३ [ मन्दकर्णे प्रकारान्तरम्‌ ] विस्वृतिदलदोःफलकृति- वियुतिपदं कोटिफलविही नयुतम्‌ । केन्द्रे मगकरकिंगते स खलु विपययक्ृतो भवेत्‌ कर्ण! ॥ ४३ ॥ saris aa: wo प्रतिवृत्तकलामिते । तेन कर्णेन दो:कोटिफले ताभ्यां च तन्‍नयेत्‌ ॥ ९०६॥ अन्योन्याधयता चेषासविशेषान्निरस्थते । तत्तत्कर्णायदो:कोटिघाताभ्यां त्विज्यया हृते ॥| ९०७ ॥ ताभ्यां त्रिभज्यया चापि प्राग्वत्‌ कर्ण मुहुनंयेत । अथवा कोटिदोर्जोबाधिशिष्टान्त्यफलेनंयेत ॥ अविशेषं विना यद्दा मन्दकर्ण नयेत्‌ तथा ॥ ९०८॥ विस्तृतीति (43-45)-- [ अविशेषं विना सन्दकर्णः ] सध्यस्फुटान्तरं मन्‍दे कर्णवृत्तकलामितम 1 मध्यस्फुटान्तरक्ृृति त्यजेत, व्विज्याकृतेस्तदा' ॥ ९०९ ॥ तन्मूल विवरं कक्ष्याकेन्धदो:फलमुलयो: । Wa दोःफलमूलस्थ यस्तु नोघोच्चकेन्द्रत: ॥॥ ९१० ॥ कोटिजं तत त्यजेत कक्ष्याकेन्द्रदो:फलमुलयो: । भेदाद दो:फलसुलेडस्सिन कक्ष्यावत्ताद बहिगते ॥ ९११ ॥ अन्तगंते तत्‌ प्रक्षेप्यं कक्ष्याव्यासदल Aa: | कक्ष्याव्यासदलं तत्तु कर्णवृत्तकलामितम_ ॥। ९१२ ॥ व्याख्या-1. 3. 8, कृते: सदा 2. A. om. 4a: ८. ००. स्वकलामिता �१६४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्याय: २ तेन हता त्रिज्याऋृति- र्यत्नविहितो5विशेषकर्णः स्थात्‌ । af ar aa: area मान्दे सकृदेव माधवप्रोक्तः ॥ ४४ ॥ [ मन्दकर्णन रविस्फुटः ] Premed दोगुंणः कर्णभक्तः' स्फुटशुजागुणः । awe संस्कृत स्वोच्च॑ नीच्चं वा युक्तितः स्फूटम्‌ ew [ सब्दस्फुटः ] कोटीफलयुतोनायास्त्रिज्याया दो:फलस्थ च । वर्गंयोगपदं कर्ण इति पूर्व प्रद्शितम, ॥ ९१३ ॥ कक्ष्यावत्तव्यासदलेनेत्थं कर्णमितेन च । रे प्रतिवृत्तमिदं कर्णवृत्तव्यासाधमानयेत_ ॥ ९१४ ॥ तत्पुनव्यंस्तकर्णेन व्रिज्यावर्गात्तु ल्यते । प्रहोच्चसूत्रविवरं प्रहवृत्तकलामितम_ ॥ ९१५॥ कर्णवृत्तमितं कृत्वा चापितं तत्कलासितम ॥ सम्पातात कर्णवृत्तोच्चसूत्रयो: स्थाद्‌ प्रहावधि ॥ ९१६ ॥ कर्णवृत्तोच्चसम्पाते धनर्ण तद्‌ यथाविधि । एवं कृत्वा कर्णवृत्ते ग्रहस्थ गतिरिष्यते ॥ ९१७ ॥ सम्पाते ग्रहवृत्तोच्चसुत्रयोर्यावती कला । avant actadsit ga केन्रह् यस्थिते: !। ९१८ ॥। यत:-- :. ततो ग्रहोच्चसृत्रास्तरालं कर्णकलामितम, । तड़नयोंगभेदाभ्यां स्वोच्चे सिद्धयेत्‌ स्फुटग्रह: । व्यस्तकर्णस्फुटोच्चान्तरालदो्गुणतो5थवा ॥ ९१९ ॥ सूलम--1. . ८. कर्ण: भक्तः व्यास्या---1, A, om, ad: �इलोकौ ४६-४७ ] द्वितीयो5्ध्याय: १६५ [ रविस्फुटाद्‌ प्रहमध्यम! ] अकंस्फुटेनानयन TAT स्वमध्यमस्यात्र वितुद़्मानों!। भ्ुजागुण कोटिगुण च कृत्वा मृगादिकेन्द्रेडन्ल्यफलाख्यकोट्यो!' ॥ ४६ Ul भेद), कुलीरादिगते तु योग- स्तदवर्गयुक्ताद्‌ FAW FT | a विपर्यासकृत: स करण, त्रिज्याऊतेस्तद्विहतस्तुः कर्णः | ४७ ॥ _अरकस्फुटेनेति (46-50)- . [ रविस्फुटाद्‌ प्रहमध्यम: ] कर्णवृत्ते स्फुटोच्चान्तरालज्या स्वकलामिता। तदुच्चसुत्रसम्पातात्‌ कोटिस्तत्केन्द्रगामिनी ॥ ९२० ॥ तदन्त्यफलयोयोॉगो विश्लेषो वा यथोचितम्‌ । प्रतिमण्डलकेन््रस्य दोर्ज्यापुलस्थ चान्तरम्‌ ॥ ९२१॥ तद्दोबंगंयुतेमूल प्रतिमण्डलकेन्द्रतः । प्रहावधि व्यासदलं कर्णवृत्तकलामितम्‌ ॥ ९२२॥ व्यसार्ध प्रतिवृत्तस्थ त्रिज्येव स्वकलामिता । तदेव व्यस्तकर्ण: स्थात्‌ कर्णवृत्तकलामितम्‌ ॥ ९२३॥ त्रिज्यातुल्ये व्यस्तकर्णे कर्णो न्यूनाधिकस्तत: । ततस्त्रेरालिकेनात्र मन्दकर्णस्फूटो भवेत्‌ ॥ ९२४ ॥ उच्चोनस्फुटतो दोज्याँ मन्वकर्णहतां हरेत्‌ । त्रिज्यया तद्गुणां दोर्ज्या व्यस्तकर्णन वा हरेत्‌ ॥ ९२५ ॥ मूलम्‌--1. व्याख्या--1, 25. 8. 03.५ कोटबा 2. ८0६. विह्ृृत: स कर्ण: ९. ०७. स्वकलामिता �१६६ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय; २ तेनाहताम॒च्चविद्दी न भानो- जींवां भजेत्‌ व्यासदलेन, लब्धम्‌। स्वोच्चे क्षिपेच्चापितमाथ्पादे, चक्राधंतः शुद्धमपि द्वितीये ॥ ४८ ॥ चक्राधयुकत तु ठृतीयपादे, संशोधित॑ मण्डलतश्चतुर्थे । एवंकृत॑ सच्मतरं हि मध्यं पूर्व पद यावदिहाधिक Fara Ul ve Il अन्त्यात्‌ फलात' कोटिगुरंः चतुर्थ त्वारभ्यतेः य्धिकात्र कोटिः । स्वक्ष विष्कम्भदलं श्रुती वा व्यासाधके स्याद विपरौतकर्णः ॥। ४० Ul लब्धचापं धनर्ण स्पात्‌ स्वोच्चे सध्यमसिद्धये । यादृशो नियमस्तत्न' व्यस्तकर्णत्रिजीवयो: ॥ ९२६ ॥ तादृशो नियमो वेद्यस्त्रिजोवामन्दकर्णयो: । कर्णस्त्नेराशिकेनातो व्यस्तकर्णाद्‌ विधीयते | ९२७ ॥ सध्यमात्‌ स्फुटसंसिद्धिदों:फलाद यदि केवलातू । मध्यसिद्धिस्फुटात तस्मात्‌ कर्णघ्नात्‌ त्रिज्यया हतात्‌ ॥1 ९२८ ॥ अथ स्फुटोच्चान्तरदोगुणं भ्रुतिहतं हरेत्‌ । त्रिज्यया लब्धचापेन कृते स्वोच्चे स्वभध्यम: ॥ ९२९ 0 ada चापितं स्वोच्चे चक्रार्ध तेन वजितम्‌ । चक्राधयुक्‍त चक्राउच त्यक्तं पदवशात्‌ क्षिपेत्‌ ॥ ९३० ॥ सूलस्‌--1. 3. ध्याख्या--1. Cyare-g THT 2. BC.seacg OT ८3.७ चारस्थते /&. यदुशा नियमास्तत्र �इ्लोकः ५१ ] द्वितीयोड्ध्यायः १६७ [ स्फुटान्मध्यमे प्रकारान्तरम्‌ ] wea! epee मृद्च्चरहिताद दोःकोटिजाते फले नील्वा, कर्किसगादितों विनिमयेनानीय करण सकृत्‌ । त्रिज्यादोःफलघाततः श्रुतिहतं चापीकृतं, तत्‌ स्फुटे केन्द्रे मेपतुलादिग धनमृरं तन्‍्मध्यसंसिद्धये ॥ ५१ ॥ इति। आधे पदे कोटिजीवा यदान्त्यफलसम्मिता । तावदाद्य पद कल्प्यं ततः पश्चाद्‌ द्वितोयकमम्‌ ॥ ९३१ ॥। चतुर्थेषपि पदे यावत्‌ कोट्यन्त्यफलतुल्यता । तावत्‌ कर्प्यं तृतोय॑ तु पद पश्चाच्चतुर्थकम्‌ ॥ ९३२ ॥ अकेन्‍्द्रो: स्फुटत इति (51)-- [ प्रकारान्तरेण मध्यमः ] तत्रोच्चरेखाप्रहयोभेंद: कर्णकलामितः । त॑ कर्णवृत्तकेन््रस्थे नीचोच्चे परिकल्पयेत्‌ ॥ ९३३ ॥ परान्तरालमाध् तत्नान्यदिष्टान्तरं भवेत्‌ । प्रहोच्चसूत्रविवरं दो:फल तद्‌ भवेदिह ॥ ९३४ ॥ प्रतिमण्डलकेन्द्राग्रं नीचोच्चे तं प्रकल्पयेत्‌ । तस्य दो:फलमूलस्था प्रहसुत्रेण संयुतेः ॥ ९३५ ॥ कण्णमण्डलकेन्द्रान्तं तस्य कोटिफलं भवेत_॥ कोटीफलोन व्यासाधं तत्र दो:फलमुलतः ॥ ९३६ ॥ प्रहान्तराल तद्बाहुफलवर्गेक्यमूलत: । प्रहान्तरालं तव्वृत्तकेन्द्रात कर्णणलामितम ॥ ९३७ ॥ उच्चासन्ने प्रहे चेवं नीचासन्ने विधि: पुनः । Bera प्रहस्पृष्ठः कर्णवृत्तकलासित: ॥ ९३५८ ॥ समूलम्‌ू--1. व्याख्या --1. ए. भ्रकेन्दो: ; ९. भ्रकेन्दु 8. फलसूत्रस्य 2, A. aya �१६८ संव्याख्ये तन्त्संग्रहे ( अध्याय: २ [ मन्दकर्णे प्रकारान्तरम्‌ ] ; मध्यतः स्फुटतश्चोच्चम्रुज्कित्वा तद्भुजे TI | गुद्दीत्वाद्यां तयोस्त्रिज्याहताउन्याप्ता, श्रृतिः स्फुटा' ॥ ४२ ॥ तद््यासार्ध कोटिफलयुकतं कोटिरिहेष्यते । प्रतिमण्डलकेन्द्रान्तं कोटिमूलात्तु दोः:फ:लम_ ॥ ९३९ ॥। सा भुजाथ तयोवंगंयोगमूल तु तच्छति: । तदेव ग्रहव॒त्तस्थ व्यासाधंमिति कथ्यते ॥ ९४० ॥ यत्कक्ष्यावृत्ततन्नेमिस्थितनीचो च्चवृत्तयो: । सृत्र केन्द्रद्रयोद्भेदि कर्णवृत्तस्य नेमिगम_ ॥1 ९४१ ॥ ततो प्रहान्तरं यत्तद्दोःफल तत्कलामितम_। qa केन्द्रहयं स्पृष्टं तथ्ुक्तोनं स्फुटग्रह: ॥ ९४२ ॥ Hea FAA सम्पाते कक्ष्यायां यावती कला । तत्कर्णवृत्तनेम्योश्च सम्पाते ताबती कला ॥॥ ९४३ ॥ केन्द्रेक्यात्‌ कर्णकक्ष्यामण्डलयोरुभयो रपि । तस्य मध्यमतुल्यत्वान्मध्ये दो:फलसंस्कृते: ॥ ९४४ ॥ शेयभोगग्रहे कर्णवत्ते सिध्येत स्फुटग्रहः 1 च्यत्ययेनास्थ संस्कारात्‌? स्फुटे स्थान्मध्यम: स तु ॥ ९४५ ॥ मध्यमात_ स्फुटसंसिद्धिदों:फलाद्‌ यदि केवलात_ । मध्यसिद्धि: स्फुटात्तस्मात, कर्णध्नात्‌ त्रिज्यया हृतात्‌ ॥ त्रिज्याध्नाद_ व्यस्तकर्णाप्तादथवा फलसास्यतः ॥ ९४६ ॥॥ इति॥ मध्यत इति (52)-- ' [ प्रकारान्तरेण मन्दकर्ण: ] यादशो नियमस्तत्न मन्‍्दकर्णत्रिजीवयों: । स्वोच्चोनसध्यस्फुटयो दोज्येयोरपि तादुश: ॥ ९४७ ॥ सुलम--1. 56. स्फुट: व्यास्या--1. /. व्यत्ययेनान्यसंस्का रात्‌ �श्लोकः ५३ | द्वितीयोडध्याय: १६९ [ रविचन्द्रयो: तत्कालस्फुट: ] चन्द्रबाहुफलवर्ग शोधितत्रिज्यकाकृतिपदेन संहरेत । तस्य कोटिफललिप्तिकाहतां केन्द्रशुक्तिमिह, यच्च लम्यते ॥ ४३ ॥ स्वोच्चोनमध्यदोर्ज्यायास्त्रिज्याध्नायास्ततो हृत: । सन्दकर्णो भवेत_ सुक्ष्म: स्वोच्चोनस्फुटदोज्यंया ॥ ९४८ ॥ इति। घन्द्रवाहुफलेति (53-54)-- [ रवीन्द्रोः स्फुटगतिवासना ] इष्टकाले प्रहे स्वोच्चात पदे यावति वतंते । उच्चनीचावधिस्तत्न दोरज्यापदवशात, ग्रहात्‌! ॥ ९४९ ॥ ततो5परा च कोठिज्या दोर्ज्यातो व्यस्तदिग्गता । यादूग्‌ वेगो5न्न दोर्ज्यायास्तादूक्‌ तह्दोः:फलस्थ व ॥ ९५० ॥ तत्संस्कृते मध्यभोगे स्फुटभोग TATA: | दोज्यविद्धिरिहाल्पा चेद्‌ दो:फलस्थापि सा तथा ॥९५१॥ इतरेतरवुद्धिक्षयानुसारितया यो: । सा चर कोटिगुणे पूर्णे पूर्णा तत्राल्पकेडल्पिका ॥९५२॥ ततः कोटिगुणेनव तद्गुद्धि: परिकल्प्यते । ओजसयुग्मपदाध्न्त दोज्यविगो धनुमितः ॥। ९५३ ॥ पूर्णत्वात्‌ कोटिजीवाया दोर्ज्याह्नासाप्रवृत्तितः । कोटिह्ासानुरूप्येण ततः सः क्षीयते क्रमात्‌ ॥ ९५४ ॥ दोज्यगितिश्चापगतेरल्पिका स्थात्तत: ऋमात्‌ । दोज्यावृद्धों च सा कोद्यां क्षीणायां शुन्‍्यतामियात्‌ 11 ९५५ ॥ ward Aaa: क्षीणा तद्॒द्धिबंधते ततः । खण्डज्यासस्मिता दोर्ज्यागतिस्तन्न प्रकल्प्यते ॥ ९५६ ।। ब्याख्या--1. 8. दोर्ज्याग्रहवशात्‌ पदात्‌ 2. 8. पदान्यन्त | त० सं० २२ �१७० इति। मूलमू--1. सव्याख्ये तन्त्तसंग्रहे [ भ्रध्यांथः २ तह्िशोधय मृगादिके' गतेः/ क्षिप्यतामिह तु ककटादिके' । तद्‌ भवेत्‌ रफुटतरा गतिविंधोरस्य तत्समयजा, रवेरपि' ॥ ५४॥ छण्डानां व स्वकोटिज्यावृद्धिहासानुसारिता | कोटिज्यानिह॒तां तस्माद्‌ दिनकेन्द्र गति हरेत्‌ 1! ९५७ ॥ 80 त्रिज्यया स्फुटवृत्तध्नामशीत्या च विभाजिताम्‌ । भूयस्त्रिज्याहतां बाहुफलकोट्ा च संहरेत्‌ ॥ ९५८ ॥ लब्धं मध्यगतो स्वर्ण केन्द्रे ककिमृगादिगे । क्षणकेन्द्रगतिस्तत्र विनक्षणगुणा सती ॥ ९५९ ॥ दिनकेन्द्रगतेस्तुल्या तत्कृत्स्ूज्यापि तत्समा | दिनकेन्द्रगते: कृत्स्नज्या पुनः स्थात्‌ ततोइल्पिका ।। ९६० ॥ इष्टक्षणगतेभिन्ना प्रायस्तत्पाश्व॑योगंति: । दिनभुकतेने षष्टचंश: स्वेष्टनाडीगतिस्तत: 1 ९६१॥ तदिनाधंगति: स्वोच्चाद्‌ दिनगत्यध॑तो<धिका । क्रमेण वर्धमानत्वात्‌ गतेस्तत्पाश्व॑योद्दयो: ॥ ९६२॥ नीचस्थे तु ततोडल्पैव क्षीणत्वात्‌ पाश्व॑योहंयो: । क्षीणत्वं तु यदा कोटचास्तदा तुल्यं गतिद्वयम्‌ ॥ ९६३ ॥ दिनमध्यगति: कल्प्या दिनभुक्तितया सदा। द्रष्टथ्यं तदिदं चन्द्रस्फुटवाक्येषु स्वदा ॥ ९६४ ॥ यत्र चन्द्रोच्चयोयोगो दिनान्तान्नातिदृरग: | तहिने स्फुटभुक्तियाँ संवास्तमयिकी गति: । अस्तवाब्यान्तरं चेन्दो: स्फुटा हझौदयिको यतिः॥ ९६५ ॥ ८६ मृगादिगे 2, ८५७६ गतौ 8. ९५-५७ ककंटादिगे 4, ८५० विधोरपषि �एलोकाः ५५-५९ ] द्वितीयो5ध्यायः १७१ | तत्कालनक्षत्रम्‌ ] लिप्तीकृतों निशानाथः शर्तै्माज्यो5षष्टमि), फलम्‌। अश्विन्यादीनि भानि स्यु), पष्ट्या हलवा गतागते ॥ १५ ॥ गतगन्तव्यनाड्यः स्थुः स्फूट शुकत्योदयावधेः । ] तत्कालतिथिः ] अकहीनो निशानाथो लिप्तीकृत्य विभज्यते ॥ १६ ॥ 820 शुन्याश्विपव्तैलंब्धास्तिथयो या गताः क्रमात्‌ । [ तत्कालकरणम्‌ ] BRITT AST ET VLA SAT TATA Uv Ul तिथ्यधहारलब्धानि करणानि बबादितः । विरूपाशि सिते पत्ते सरूपाण्यसिते विहुः ॥ ५८ ॥ [ तत्कालविष्कम्भः ] विष्कम्मादा रवीन्द्रैक्याद्योगाश्चाष्टशतीहताः । सुक्तियुकत्या गवैष्याभ्यां पष्टिष्नाभ्यां च नाडिका। ॥ ५६ Ul [ नक्षत्र-तिथि-योग-करणवासना ] लिप्तीकृत इत्यादि (55-59)-- नक्षत्रतिथियोगानां संवित्ति: करणस्थ च्‌ । स्फुटप्रहाद्‌ रवीन्द्रेक्यात्‌ तद्भेदाच्च तदर्धत: ॥ ९६६ MI भचतक्रस्वविभागांशलंध्यन्ते हरणात्‌ क्रमात्‌ । अश्विन्यादीनि भानि स्थुस्तिथय: प्रतिपन्छुखाः । विष्कम्भा्ं च योगक्ष करणानि बबादितः ॥ ९६७ ॥ �१७२ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे. [ प्रध्यायः २ | कुजादिस्फुटः ] मान्दं शैत्रं पुनर्मान्दं शैप्त चत्वाय॑लुक्रमात्‌ । 0! कुजगुवकजानां हि कर्माण्युक्तानि सूरिभिः ॥ ६० ॥ [ स्फुटकर्स ] दोःकोटिज्याष्टमांशी rarest शनेः फले | दोर्ज्या त्रिज्याप्तसप्तैक्यं गुणों मान्दे कुजेड्ययो! ॥ ६१ ॥ नवाग्नयो इबशीतिश्च हारी दोःकोटिजीवयो! । पृथक्स्थे मध्यमे कार्य दोःफलस्य धलुर्दलम्‌॥ ६२॥ रविमध्यं विशोध्यास्मात्‌ एथक्स्थाद्‌ बाहुकोटिके । आनीय बाहुजीवायास्त्रिज्याप्तं गुरुमन्दयोः॥ ६३ Ul पोडशभ्यों नवभ्यश्च, कुजस्थापि स्वदोगुंणात्‌ । 53 feared Rat wet Ages: शिष्यते गुणः ॥ ६४ ॥ [ ग्रहस्फुटवासना | मान्दमित्यादि (60-680)-- कर्ण॑वृत्तं तदकेंन्द्रोभंगोलाभिन्नकेन्द्रकम्‌ । अतः सैव तयोभुंक्ति: स्थाद्‌ भगोलकलामिता ॥ ९६८ ॥ भगोलमध्ये चान्येषां! शीघ्रनीचोच्चकेन्द्रकम्‌ । तन्नेम्या मन्दनीचोच्चकेन्द्रं भ्रास्यत्यनुक्षणम्‌! ॥ ९६९ ॥॥ मन्दनीचोच्चनेम्यां च सर्वेषां प्रतिमण्डलम्‌ । सन्दनीचोच्चकेन्द्रं स्वकर्णवृत्तस्थ केन्द्रगम्‌ ॥ ९७० ॥ शीघ्रनीचोच्चनेमिस्थकेन्द्रत्वादुभयोस्तयो: । प्रतिवृत्ततया sect शेप्ने तत्कणंमण्डलम्‌ ।। ९७१ ॥ तत्नत्यग्रहभोगस्य ज्ञातत्वान्मन्दकर्मंणा । यः शो घ्रकर्ण: शी प्रोच्चनीचकेन्द्राद्‌ ग्रहावधि: ।। ६७२ ।॥॥ व्याख्या--1, 8. वान्येषां 2, 8, 02% 0 क्षणम्‌ �श्लोका: ६५-६८ ] द्वितीयोड्ध्यायः १७३ अशीतिरेव तेषां हि हारस्ताभ्यां फले उमे । आनीय, पूर्ववत्‌ कर्ण सकृत्‌ कृत्वा,थः दोःफलम्‌॥ ६४ ॥ त्रिज्याध्नं कर्ण भक्त यत्‌ तदू धलुदलमेव च । मध्यमे कृतामान्दे तु संस्कृत्यातो विशोधयेत्‌ ।। ६६ ॥ मन्दोच्च॑ तत्फलं कृत्स्नं कुर्यात्‌ केवलमध्यमे । तस्मात्‌ प्रथककृता चछेप्रे प्राखदानीय चापितम्‌ ॥ ६७॥ कृतमान्दे तु HIT THe, TMT CHE: ATM Gea ll [ बुधशुक्रयो: स्फुटः ] बुधमध्यात्‌ स्वमन्दोच्च॑ त्यकत्वा दोःकोटिजीवयो। ॥ ६८७ ॥ तद॒चासार्धकृतं वृत्त ज्ेपभोगं तु सण्डलम्‌ । दोःकोटिफलकर्णययिंगं तिस्तत्रापि पूर्वेबत्‌ ॥ ९७३ ॥ “ज्ञातभोगग्रहं वृत्तं सर्वत्र प्रतिमण्डलम्‌ । कक्ष्यावृत्तं च तत्तल्यं ज्ञेयभोगप्रदेशनम्‌” ॥ ९७४ ॥ (सिद्धान्तदर्पणम्‌ , 22) ज्ञातज्ञेयप्रहगतिवृत्तकेन्दान्तरं तु यत्‌ । तदचासाधंक्ृतं वृत्त कक्ष्याकेन्द्रे प्रकल्पयेत्‌ ॥ ९७५ ॥ तेम्यां चास्यां मन्दफलसंस्कृतग्रहकेन्द्रकम्‌ । तेषु व्रिभिज्ञेयभोग: पञ्चभ्षिवां प्रकल्प्पताम्‌ ॥ ९७६ 0 इति । [ बुधशुक्रयोः स्फुटकर्मणि वेशिष्ट्चस्‌ ] बुधमध्या दिति (6809-80) -- ज्ञातभोगग्रहं वृत्त स्वल्पमन्यं महृद्‌ यदा | वृत्तस्य महत: केन्द्र कबलीकुरुते न तु ॥ ९७७ ॥। मूलम्‌ू-- 1. 0; इत्वा तु 2. 0.५७ पृथक्स्थितात्‌ 3. Cy dead for Hier �१७४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्यायः २ पडंशाभ्यां फलास्यां तु कर! कार्योडविशेषित/ । acre Fae स्वर केन्द्रे जुृकक्रियादिग ॥ ६६ ॥ एवंकृतं हि यन्मध्यं स्फुटमध्यं बुधस्य तु । रविमध्यं ततः शोध्य॑, दोःकोटिज्ये ततो नयेत्‌ ॥ ७० ॥ दोर्ज्या द्विध्ना त्रिभज्याप्ता शोध्येकर्त्रिशतो' गुणः । मन्दकणहतः सोअपि त्रिज्याप्तः स्यात्‌ सफुटो गुण/ ॥ ७१॥ वृत्तमल्पं तदा केन्द्रान्तरव्यासदलं तयो: । कक्ष्यावृत्त प्रकल्प्यं स्थात्‌ तन्‍्नेमिस्थं तथापरम्‌ ॥ ९७८ ॥ व्यासाध॑ ज्ञेयवृत्तस्य कक्ष्याकेन्द्राद्‌ प्रहावधि । कक्ष्यानेमिस्थनीचोच्चवृत्ते तत्र प्रहाभ्यये ॥ ९७९ ॥ तत्केन्द्रस्य गति: कल्प्या प्रहसम्बन्धिनी गति: । तन्नेमिस्थग्रहगतिरुच्चस्यापि प्रकल्प्पते ॥ ९८० ॥ यन्सन्दकर्ण व्यासाध॑ मण्डल बुधशुक्रयो: । भगोलकेन्द्रं तन्नेव कबलीकुरुते तत: ॥ ९८१ ॥ शैत्रन॑ नीचोच्चवृत्तं स्व! कक्ष्यावत्‌ परिकल्प्यते। मन्दकर्णकृतं वृत्त तस्नेम्यामुच्चनोचवत्‌ ॥ ९८२ ॥ अन्न एवं हि शीघ्रोच्चनीचवृत्तकलामितम्‌ 1 उच्चनोचतया प्रोक्‍तं ग्रहवुत्तं बुधाच्छयो: ॥ ९८३ ॥ कुजादेः शी त्रवत्तं तु प्रहवृत्तकलामितम_। भतो प्रहगतिज्ञेयभोगवृत्ते तु पुबंबत्‌ ॥ ९८४ ॥ कक्ष्यावृत्तस्य परिधो रविभुक्तकलामिते । मृदुकर्णवृत्तकेन्द्राकान्ते शैत्न॑ तु दो:फलम्‌ ॥ ९८५ ॥ मूलमू-- 1. ९1 _-८.३० कार्योइविशेषतः 2, 8, 0७.५ चु गि हि 3. 0. त्रिशको ध्याद्या--1, 8. वृत्तस्य �इलोकाः ७२-७४ ] द्वितीयोड्ध्याय: १७५ 80 तद्घते बाहुकोटिज्ये खाहिभक्ते फले उभे । ताभ्यां कर्ण सकुन्नीत्वा त्रिज्याप्नं दोःफलं हरेत्‌ ॥ ७२ ॥ HUAI TSANG Heed TT ATTA" | क्रमेश प्रत्षिपेजल्यात्‌ केन्द्रे मेपतुलादिगे। ७३॥ एवं शीघ्रफलेनेव dead carey | बुधः स्यात्‌ स रफुट), शुक्रोउ्प्येवमेव स्फुटो भवेत्‌ ॥ ७४ ॥ शीघ्रकर्णबवृतेनेंम्यां रविभुक्तकलामिते । धनण्ण क्रियते तन्न सर्वदा बुधशुक्रयो: !। ९८६ ॥ क्रान्तिमण्डलमार्गस्थं शैत्रं नीचोच्चसण्डलम्‌ । तन्नेमिस्थितनीचोच्चवृत्तं वलितमर्धशः ॥ ९८७ ॥ तन्मन्दकर्णवृत्तं च प्रहवृत्त च तह॒शात्‌ । तन्मन्दकर्णवुत्तस्य क्रान्तिमण्डलमार्गत: ।। ९८८ ॥ विक्षेपादर्धशों मन्दस्फुटाद्‌ विक्षेपसम्भव: । क्षेपकोटिश्च ततृत्रिज्यावर्ग भेदात्‌ पद भवेत्‌ ॥ ९८९ ॥ विक्षेपकोटिवृत्तं च क्रान्तिमण्डलपाश्वंतः । घटिकामण्डलस्येव द्ुवृत्तं परिकल्प्यते ॥| ९९० ॥ भगोलमध्याद्‌ विक्षेपकोटिमण्डलकेन्द्रकम्‌ । शीघ्रोच्चनीचव्यासार्धेनोन्नतं क्रान्तिमागंतः ॥ ९९१ ॥ समन्‍्तादिष्टविक्षेपान्तरितं च प्रकत्प्यते । शीघ्रोच्चबृत्त चेष्ठक्षेपान्तरं तद्ददेव हि ॥ ९९२ ७ तथा सति तु शीप्रोच्चनीचवृत्तस्य नेमिगम्‌ । विक्षेपकोटिवृत्तस्य केन्द्रमप्यवतिष्ठते ॥ ९९३ ॥ तन्नाद्वं शीक्रनीचोच्चमन्यत्तु प्रतिमण्डलम्‌। विक्षिप्ताविक्षिप्तनीचोच्चकेन्द्रान्तरजां कृतिम्‌ ॥ ९९४ ॥ शीक्षनीचोच्चकेन्द्रप्रहान्तरालइतौ क्षिपेत्‌ । सूल भगोलमध्यात्तदन्तरालं ग्रहस्य तु ॥ भगोलमध्यतस्तेन विक्षेपों नीयतां बुधै: ॥ ९९५॥ �१७६ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ [ शुक्रे विशेषः ] 240 मन्दकेन्द्र भुजाजीवा खजिनाशिन संयुता | 14 मनवस्तस्य हारः स्यात्‌, तद्भक्ते बाहुकोटिके ॥ ७५ ॥ अविक्षिप्ते मन्दकर्णवृत्ते तत्प्रतिमण्डलम्‌ । शीघ्रकर्मण्यथ क्षिप्ते ज्ञेयं तत्कोटिमण्डलम्‌ ॥ ९९६ ॥ तन्मन्दकर्ण विक्षेपवर्गयो रस्तरं पदम्‌! | क्षेपोल्तत्यः कर्णवृत्तेन प्रमाय पठितस्त्विहु ॥ ९९७ ॥ इष्ठक्षेपोः्प्पत: कर्णस्त्रिज्येव स्वकलामित: । प्रतिवत्तमिते कर्ण तत ऊनाधिके सति ॥ ९९८ ॥ मन्दकर्ण हतक्षेपस्त्रिज्याभक्तो भवेत्‌ स्फुट: । विक्षेपकोटिस्तन्मन्दकर्णवर्गान्‍्तरात्‌ पदम्‌ ॥ ९९९ ॥ शीघ्रोच्चनीचवृत्तं च प्रतिवृत्तकलामितम्‌ । तत्कोटिफलयुक्तोनक्षे पकोट्याश्च वर्गत: ॥ १००० ॥॥ तद्दो:फलकृति युक्‍त्वा शीघ्रकर्ण: पद भवेत्‌ । ज्रिज्याघ्नं दो:फलं येन भकतं शीघ्रविधों स्फुटमू ॥ १००१॥ शीघ्रकर्णस्फूठक्षेपवर्ग योगपद J aq | भूताराप्रहयोस्तत्तु विवरं सुश्फुर भवेत्‌ ॥ १००२॥ व्िज्याध्नस्फुटविक्षेपस्तेन भक्तो ह्यतिस्फुट: । मन्दस्फुटात्‌ स्वपातोनाद्‌ दोर्ज्पासन्त्यक्षे पताडिता ॥॥ १००३ ॥ त्रिज्यया विहता भूयों मन्दकर्णेन ताडिता। भूताराग्रहयोरन्‍्तराप्त: क्षेपस्ततो भवेत्‌ ॥ १००४॥ मन्दस्फूटाओं विक्षेपों यद्‌ भूताराग्रहान्तरम्‌ । तयोरानयनोपायोःप्येवमेव ज्ञशुक्रयो: ॥ १००५ ४७ किन्तु क्षेपोईस्तिमः शीक्रवृत्तेन पठितस्तयो: । अल्पत्त्वान्निजवृत्तस्थ शैन्नान्त्यफलबत्‌ सदा ॥ १००६ ७ व्यादया--1, A, adds here Wat �इलोक: ७६ ] द्वितीयो5ध्याय: eee स्यातां, मन्दफले तस्य दोःफलं च स्वमध्यमे । 'कृत्वाउविशेषकर्ण च.' क्रियतां शीघ्रकम च ॥ ७६ ॥ ततस्त्रिज्याहत: क्षेप:' ज्ञेप्नोपत्यफलभाजित: । स भूयों मन्दकर्णध्नस्त्रिज्ययेव समुद्धृत1 ॥ १००७ ॥ तन्मन्दकर्णयो: क्षेपकोटिवर्गान्तरात्‌ पदस्‌ । तच्छीघ्रकर्णयोवंर्गेक्यपदं भूग्रहान्तरम्‌ ॥ १००८॥ क्षेपकोटीहतं शी घ्रवृत्तत्रिज्याहतं तयो: । शीघ्रकर्णोडपि तद्दोःकोटिफलक्षेपकोटिभि: ॥। १००९ ॥ [ गोलसारगतं स्फुटकर्म ] गुरुभिः स्फुटकर्मेत्यं गोलसारे प्रदशितम्‌ ॥ १०१० ॥ “विवितविहृद्धमवृत्तप्रसिता प्रहतत्तदुच्चविवरभुजा | वेधग्रहवलयो ज्भूवलिप्तामिर्मोयते, भिदा च तयो: ॥ १०११ ॥ कक्ष्यासण्डलसध्यस्वमन्दवृत्तस्थबाहुको टिस्याम्‌ । भरुतिवृत्तप्रमिताष्यां तन्‍्मानेनात्र मौयते कक्ष्या ॥ १०१२ ॥ स्फुटभुजकोटिभ्यां वा परिधिर्व्यासाधंतोईपि तन्‍्मानम्‌ । श्रतिवृत्तमिदं क्षिप्तं ह्यत्रत्यगप्रहवशाद्‌ यत: क्षेपः ॥ १०१३ ॥ तत्नापि स्वप्रमित: क्षेपो, न तु योजन: समानतया । हेन म कर्णेनाप्य:, प्रसित:* स हि कक्ष्यया सदा समय।' || १०१४ ॥ 4 एतत्कक्षयाशैन्ने क्षिप्तेडस्सिन्‌ कोटिमण्डल a aa: 1 कर्णप्नतिज्याप्तक्षेपभुजासान्दकर्णको टिकया ॥ १०१५ ॥ मूलमू-- !. ब्यावया--1. 3. 5. Bode २३ Cy, Fal for Hat 2, 58. 0, ७ कर्णश्च 8. हतक्षेपः 2, 8. भिदापि तयो: A. om, & 4. A.B. Hapl. om. of 7 8. कर्णेनाप्रमित: 6, 58. समा समया �१७८ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे . [ श्रष्याय; २ दिध्ना दोरज्या त्रिभज्याप्ता त्याज्या उस्पैकोनषष्टितः । am, सोउपि स्फुटीकार्यों मन्दकर्णेन पूवंबत्‌॥ ७७॥ विह॒गध्न मवलयांशेरुदितात्‌ परिधेः फलाभ्यां च। साध्य: कर्णस्‌ू, तेन त्रिज्याध्ना बो:फलात्तु विवरभुजा ॥ १०१६॥ एवमिह स्फुटसिद्धिद भ्यासे वारजीवसन्दानाम्‌ । भूप्रहविवरक्षवर्णे कोटिः कर्णो भुजोक्तविक्षेप: ॥ १०१७ ॥ सेव भुजा त्रिज्याध्ना भूग्रहविवरोद्धृता स्फुट: क्षेपः । सन्दश्रुतिनिष्नोडसो सान्‍्द: क्षेपो विभज्यतेड्नेन ।। १०१८ ॥ विदितग्रहवलयमितात्‌ परिघधेव्यासार्धतो5३थवा कर्ण:। तस्य च कोटित्वेउत्न क्षेपो मान्दों भुजा तत: स्पष्ट: ॥ १०१९ ॥ प्राग्वन्भन्दफलेन स्वमध्यमं स्पष्टसत्न बुधसितयो:! । तत एवं च॒ विक्षेप: पुनः स्वशी प्लोच्चयोविपर्यासः ।। १०२० ॥ अल्पतया कक्ष्याया: शैक्नाद्‌ वृत्तात्‌ तदा5ऋहत्य। सन्दश्रुतिविक्षिप्त्यो: कोट्या त्रिज्याहृतं सुफुटं afag uw १०२१॥ क्षेपो विबुधेः पठितास्त्रिज्यानिष्नोध्त्यफलभाज्य: । भूप्रहविवराधं॑मिहाप्यन्यो प्राह्म:' स्फुटश्च तत: ॥ १०२२ ॥ शीघ्रफलेनंव रवेः संस्कृतमिह मध्यम स्फुटं तु तयो:। स्वक्षितिविवरघ्न॑ तद्‌ योजनमपि केवलान्त्यफलभाज्यम्‌ ॥ १०२३ ॥ बहुकारणगतिकत्वादेवं नियता ग्रहा भगोलगता: । कतमेन चिदेवेषां' ज्ञेयः कालस्तु तब॒गति: कालात्‌ ॥ १०२४॥ इत्यन्योन्याश्रयता5प्यसकृत्कियया निराक्ियते । सम्समयत्वात्‌ प्रवहश्रमणस्यानेन ते परिच्छेद्या: ॥ १०२४५॥॥ मुलमू-- 1. 0, .6.३० शोध्या शि त्याज्या व्याद्या--1. 8. सितबुधयो: 2, ८. भृग्रज 100 पठित 3. ८, ग्रह्य णि प्राह्मः 4, 8, चिदेतेषां �श्लोकौ ७८-७९ ] द्वितीयो«्ध्याय: १७९ गुणः स मन्दकर्णप्नस्त्रिज्याप्तस्तस्य च स्फूटः । अशीत्याप्ते श्रुजाकोटी, तद्ध्ने शीप्रफले भगो! ॥ ७८॥ न ut दोःफलं त्रिज्यया हत्वा शीघ्रकणहत॑ भृगो! । चापित॑ भास्वतो मध्ये संस्कुर्यात्‌ सः स्फुटः सितः ॥ ७६ ॥ घटिकापक्रम सण्डलयोगश्चलतीह पुर्वपश्चिमयों: । रवितमसो: सुत्रेणोद्गच्छति चन्द्रोच्चतो भगोलो5पि” ॥ १०२६॥ है (गोलसार:, ३.१४-३०)? [ ग्रहाणां स्फुटीकरणवासना | इह विप्रतिपन्नेशु प्रहाणां स्फुटकर्मणि । . स्फुटहयेन दृक्‍्तुल्यास्ते यथा स्युस्तथोच्यते ॥ १०२७ ॥ स्फुटकर्म द्विधा प्रोक्तं मन्दशी क्रविभेदत:* । सन्दान्त्यफलनीचोच्चवृत्ते भुक्तिश्व सध्यमा ॥ १०२८ ॥ प्रतिमण्डलकर्णश्च प्रतिवृत्तकलामितः । प्रतिमण्डलकर्ण: स भिन्‍नरूप: प्रतिक्षणम्‌ ॥ १०२६ ॥ व्रिज्यातुल्यस्तथाप्येष: स्ववृत्तप्रमित: सदा । प्रतिमण्डलकर्णान्त्यफलयोर्न्पायसास्यतः ॥॥ १०३० ॥ भेदः परस्परायत्त: कृतो यत्राविशेषणात्‌ । अन्त्यं फल त्रिजीवाघ्न॑ तेन क्रणेंन संहृतम्‌ ॥ १०३१ ॥ प्रतिवत्तमितं तस्मात्‌ कर्णवृत्तमितं भवेत्‌ । स्ववृत्तप्रमितः कर्ण: प्रतिवत्तकलामितात्‌ु ॥ १०३२ ॥ यादृगंशाधिकोन: स्यात्‌ तादृगन्त्यफलं ततः। कर्णान्त्य फलयोर्बुद्धिक्षययोर्न्पायसास्यत:4 ॥ १०३३ ॥ इति । व्यख्या--1. 2, 3. A. B. C. om. TH, but restored from Golasara. The references are to the Go/astra of Nilakantha Somayaji, ed. by K.V. Sarma, (Hoshiarpur, 1972), A, sea: 4, ९. साम्यता � 450 सब्याख्ये तस्तसंग्रहे [ श्रध्यायः २ गेनास्योन्याभ्यत्वेन सन्‍्दकर्णो$विशेष्यते । मस्वकर्णानत्यफलयोस्तत्न तुल्यस्वभावयोः YORE तिज्याहतं फर्णभवतत प्राप्यमेष फल सदा । अतो! यथागतं सन्‍्दफल कार्य तु सध्यमे॥ १०३५॥ प्रतिवृत्तप्रसित्यर्थ प्राग्‌ यत्‌ करों कलासितस्‌। मन्दकर्णेन ग्रुणितं पुरस्तात्‌ त्रिज्ययोद्धृतम्‌ ॥ १०३६॥ तद्‌ भूयस्त्रिज्ययाध्यस्तं कार्य कर्णोद्धृत प्रहे । श्तत्प्राच्यात्‌ क्ेवलान्मन्द*फलान्न तु विभिद्यते ॥ १०३७॥ शैप्रनीचोच्चवत्तस्य प्रोक्तत्वात्‌ प्रतिमण्डले । ह मन्दकर्ण तु कतंव्ये शेत्रे कोटिभुजाफले ॥ १०३८॥ यहा मन्दस्फुटाच्छी प्रोच्चोनात्‌ फोटिसुजाफले । क्रिज्यया गुणिते भूयो मन्‍्दकर्णविभाजिते ॥ १०३६ UM स्थातामुभे तु ते मन्दकर्णवृत्तकलासिते । स्ववृत्त प्रसिते त्विज्यातुल्ये कर्ण समानयेत्‌ ॥ १०४० ॥ तत्कोटिफलयुक्तोनत्रिज्याया मृगककितः । दो:फलस्थ च वर्गेक्यात्‌ शीघ्रकर्ण: पदीकृत: ॥ १०४१॥ प्रतिबृत्तमिते शैत्नबाहुकोटिफले उसे । त्विज्याहते कर्णपक्षे कर्णवृत्तमिते यतः ॥ १०४२॥ कर्णवुत्ते सदा त्रिज्याव्यासार्थे परिकल्पिते । शैघ्रदो:कोटिफलयोस्त्रिज्यागुणितयोरिह ॥ १०४३ ॥ कर्णेन हृतयोभेदो यः प्राच्यात्तु| फलद्यात्‌ । मन्‍्दकोटी फलेनापि स तु शक्यक्रियो भवेत्‌ ॥ १०४४ Nt ज्रिज्यातो मन्दकर्णेस्थ तत्कोटिफलतो Firat | मन्ददोःफलवर्गेण भेदोउत्यल्पो भवेद्‌ यतः ॥ qovR व्याख्या--1. C. aa 2. 58. तत्‌ प्राप्यात्‌ 3. ८. केवलं मन्द 4.8. ०, कर्ण 5. B. Hapl. om. of the line. 6. 38. 3, प्रात्यात्तु ~ �श्लोक: ७९ ] द्वितीयोध्ध्याय: १५१ सनन्‍्दकोटिफलाध्यस्ते शीक्रकोटिभुजाफले । भनन्‍्वकर्णविभक्तेन युक्‍्तहीने! उ्े स्फूटे ॥ १०४६॥ गुणहारकयोरभेंदों मन्दकोटीफल यत: । गुणहारकभेदघ्नाद्‌ गुण्याद्‌ हारहतं फलम्‌ ॥ १०४७ ॥ गुणकारे5धिके गुण्पे क्षेप्यं हारेडधिके त्यजेत्‌ 1 मन्दकर्णवशादेवं तत्कोट्या नीयते भिदा ॥ १०४८॥ शेप्न दो:फलतस्तत्र मन्दकोटीफलाहतात्‌ । त्रिज्यया विहतो मन्ददो:खण्डः शैघ्रचापके ॥॥| १०४९ ॥। चापखण्डेस्तु यावद्धिस्तुल्यं तच्छीत्नदो:फलम्‌ । तावता” मन्ददो:खण्डा लप्यन्ते नियमेक्यतः ॥ १०५० ॥ क्षोटिज्यात्रिज्ययोर्यावृडः नियमस्तादुगेव हि । चापखण्डसमस्तज्याबाहुखण्डज्ययो रपि ॥ १०५१ ॥ मन्दकोटीफलेनातो गुणिताच्छीघ्रदो:फलात्‌ । सन्दकर्णोद्धृुतो भेदस्तदीयो मृदुदो:फलात्‌ ॥ १०४२ ॥ सिध्येत्‌ तदर्थ प्रागेव मध्यमे शीघ्रदो:फलम्‌ ॥ पश्चान्मन्दफल कुर्यादन्ते शीघ्रफल तथा ॥ १०४३ ॥ मन्दकर्णवशाद्‌ भिन्‍ने ततः शीघ्रफल स्फूटस्‌ । स्थादेतन्मन्दकर्णोउत्र यदि त्रिज्यासमों भवेत्‌ |॥ १०५४॥॥ ad, भैदाचछुतेमन्दबाहुकोटी फलद्रयात्‌ 1 सत्यं, तथापि कर्णोडसौ तिज्यातुल्प: प्रकलप्यते ॥ १०५५ ॥ स्पादेतन्मन्दकर्णोउत्न विदिते शीघ्रदो: पृथक । पृथडमन्दफले चापि केवले विदिते त्विदम्‌ ॥ १०५६ ॥ तदभावे कर्थ कार्यमित्यं मन्दफल बुधे: ॥॥ सत्यं, तथा तदज्ञानात्‌ को दोष:, को गुणोधन्यदा ॥ १०५७ ॥ ब्याख्या--1. 8. युतहीने 2. ८. तावतां 3. B. Gap left for Jay �१८५२ सव्याख्ये तम्तसंग्रहे [ भ्रध्यायः २ ननु शीक्रफलांशस्य स्वण्णंत्वं शीघ्रकेन्द्रतः ॥ न मन्दकेन्द्रवशत इति दोषों महान्‌ भवेत्‌ ॥ १०४८ ॥ सन्दकोटीफलायत्तस्ततन्र शीघ्रफलांशक: । संस्कार: शीघ्रकर्णन दोषोउन्यस्तदभावतः ॥ १०५९ सत्यं, स पुनरेतादुइमृदुदो:फलसंस्कृतात्‌ । eve. शीघ्रदोःफलतो नीताद्‌ दोष: प्रतिसमाहित? ॥ १०६० ॥ तदेतद्‌ विशदीकतु' स्फूटयुक्तिनिरूप्यते । सन्दकर्णवशाद्‌ भेदः शीघ्रबाहुफलस्थ य: ॥ १०६१ ॥ कुतशी प्रफलान्मन्दफले नीते कृत: स तु। यदेतन्मन्दकर्णेन हियते त्रिज्यया ge? ॥ १०६२ ॥ सनन्‍्दकोटिफलघ्नात्तन्मन्दकर्णाप्तसंस्कृतम्‌ ' त्रिज्याहतं मन्‍्दकर्णहतं सम्पद्यते फलम्‌ ॥ १०६३ ॥ मन्दकोटिफल हूत्र त्रिज्याकर्णान्तरं यतः । मृदुकोटिफलाभ्यस्तत्रिज्यया चेद्‌ विभज्यते ॥ १०६४ ॥ सन्ददो:खण्ड एव स्याच्छेत्रदोश्चापसम्मिते । शैघ्रदो:फलचापं हि तत्कृत्स्नज्यात्र कल्प्यते ॥ १०६५ ॥ यादृड्नियमसश्षित्य त्रिज्याकोटिफले स्थिते । तादूइनियमत: कृत्स्नज्यादो:खण्डो व्यवस्थितो ॥ १०६६ ॥ त्रिज्येव मन्दकर्ण: स्थादभेदेनात्र कल्पित: । तत: शीघ्रफलाभिन्नां मन्‍्दकोटिहतां हरेत्‌ ॥ १०६७ ॥ कृत्स्नज्यां मन्‍्दकर्णेन मन्ददो:खण्डसिद्धये । कृतशी प्रफलान्मध्यात्‌ कृतं चेन्मन्ददो:फलम्‌ 1 १०६८ ॥ तत्रत्यों मन्वखण्ड: स्थावित्याचार्या व्यवस्थिता:* 1 तत: शीघ्षफल मन्दकर्णायत्त भवेत्‌ स्फुटम ॥ १०६९ ॥ तत्न केवलमध्याद्यद्‌ आनीत॑ मन्ददो: फलम्‌ । छृतशी प्र फलाद्‌ यच्च फलयोरन्तरं तयो: ॥ १०७०॥ व्यास्या--1. (८. समादह्ितिम्‌ 2. Mss, gary 3. ९. त्याचार्यव्यवस्थिला: �श्लोक: ७९ ] fadtatseara १८३ मसन्दकर्णवशायातं शेप्रवृद्धिक्षयात्मकस्‌ । तत्‌ केवले शीघ्र फले कृत्वा त्रिज्याहतं पुन: ॥ १०७१ ॥ शीघ्रकर्णेन विह॒तं मध्ये कार्य यथाविधि । कुर्याद्‌ गुणहरो त्रिज्याकर्णाम्यां वा प्रथक्‌ तयोः ॥| १०७२ ॥ योगमिदो पुनः कार्याविति केचिद्‌ व्यवस्थिता: । तत्र केवलशी ध्रस्थ त्रिज्यया गुणनं पुनः ॥ १०७३ ॥ शीघ्रकर्णेन हरणं स्पष्ट प्रहितादिषु । येनेदं हरिदत्तेन! पठित॑ नियतं सदा ॥॥ १०७४ ॥ सन्वकर्णवशो भेदस्तत्न शीत्रफलस्य यः । गुण त्रिमगुणे तस्य शीघ्रकर्ण च हारके || १०७५ ॥ शीघ्रकोटा ह॒तं प्राग्वद्‌ गुणहारान्तरात्मना । शीघ्रकर्णेन बिह॒तं कुर्याच्छीप्रफलं तु तत्‌ ॥ १०७६ ॥ तन्मन्दफलभेदाख्यसमस्तज्यास्वरूपके । शीघ्रकेन्द्रेषथ तद्ाहुफलखण्डो भवेत्‌ स्फुटम्‌ ॥ १०७७ ॥। यः पुनस्तत्र मन्दश्रुत्यधीनः शीघ्रखण्डकः? । शी प्रकेन्द्रवशान्मन्दस्फुटे कार्याइस्थ संस्कृति: ॥ १०७८ ॥ न मन्दकेद्रवशतस्तस्थ युक्‍ता धनर्णता । नंतन्मन्दभुतिवशात्‌ क्रियमाणों न बृष्पति ॥ १०७९ ॥ यथा हि सन्दकर्णोत्य: शी क्रवृद्धिक्षयात्मक:४ । स्‌ पुनर्सन्दकर्णस्य त्रिज्योनाधिकतावशात्‌ ॥ १०८० ।॥। धनर्ण भूतोइसो मन्दकेन्द्रे ककिमृगादिगे । स तु प्राकृतशैप्रस्य कृते” मन्दफले ga: १०८१ ॥ तथाहि धनभूतं तद्यदा शीघक्रफलं भवेत्‌ । तन्मेषादों मन्दफले मन्दकर्णमहत्त्वतः qos? I व्याद्या--1. 3. 5. 8, हरदत्तेन 2. ८. बण्डत: A.B. defer: 4. ८. तथा हि 8. क्षयापह: 6. A. sat �aay सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ तदायत्त शैघ्नफल स्वल्पं स्थादन्यशेप्रतः ॥ सन्दकोट्यागतं शीघ्रफल त्थाज्यं स्वमध्यतः ॥ १०८३॥ raed wane चापि तद्योगस्त्यज्यते ततः । ततो' मन्दवशात्‌ ठस्माच्छीघ्रस्योक्ता धनर्णता ॥ १०४८४ ॥ कर्व्यादिगे सन्‍्वकेन्द्रे तत्कर्णस्याल्पतावशात्‌ । HARE MTG स्पादन्‍्यतो महत्‌ ॥| १०८५ ॥। धन यद्यपि तन्मन्‍्दकेन्द्रकोटयात्मके सति । अर्ध्वोध्वें तद्भुजाल्पत्वाद्‌ धनत्वे पर्यवस्यति ॥ १०८६॥ तुलादो मन्दकर्णस्य स्वल्पत्वाच्छीघ्रजं महत्‌ । सान्दं धनं च तत्केन्द्रात्‌ ततोषत्रापि धनर्णता ॥ १०८७ ॥ मन्दकेन्द्रात्‌ ततस्तत्राप्युचिता तद्धनर्णता । सुगादो मन्‍्दकर्णस्य महत्वाच्छेप्लमल्पकम्‌ ॥ १०८८॥ कोटित्वान्मृदुकेन्द्रस्य धनत्वेषपि फलत्यूणम्‌ । सन्वकेन्द्राद्धनर्णत्वमेवं शी घ्रफले5प्यूणे ॥ १०८९ ॥ अतः शीघ्रफल पूर्व कार्य केवलसध्यमे । अतो मन्दफलं मध्ये केवले शीघ्रजं तत:र ॥ १०९० ॥ कृतमान्दे तु कर्तंव्यं इति खेटस्फुटत्रयात्‌ । सन्दकर्णो5थ/ तत्त्निज्यायोगार्ध कल्प्यते यदा ॥ १०९१ ॥॥ सन्दकोटीदलं तत्र गुणकारोप्थ, हारकः । कर्णत्रिज्यायुतिदलं, सर्वमन्यत्तु पूवंबत्‌ ॥ १०९२॥ तत्न शीघ्रदलं क्रृत्वाः पुनर्भन्दफल aaa | सध्यकोटबर्धवशतः शी त्रवृद्धिक्षया यत:” ॥ १०९३ ॥ अतः शीघ्रफलस्यार्ध॑ क्रियते प्राक्‌ तु मध्यमे । यवा मन्दश्रुतिस्त्रिज्याभेदार्धवशतो द्यो: ॥ १०९४॥ व्याय्या--1. 9. 029 0 ततो 2, 358. शीघ्रगं 3. 8. तथा 4. ८, मन्दकर्णेड्य 5. C. year 6. A.B. aa: �wits: ८० ] fadtatseara: १८५ [ प्रहाणां दिनभुक्त्यानयनम्‌॒] श्वस्तनेःचतनाच्छुद्टे वक्रभोगो5्वशिष्यते । विपरीतविशेषोत्थश्चारभोगस्तयोः स्फुटः ॥ ८० ॥ स्ातां वृद्धिक्षयों मन्दक्ञी प्रनीचोच्चवृत्तयो: । तवा went शीघ्रफल च॒ त्रिज्यया हते ॥ १०९५॥ हरेन्मन्दश्रृ तित्रिज्यायोगार्धेच फले स्फुटे । स्थातामुभे यतो सन्दकर्णवृत्तकलामिते ॥| १०९६॥। aa arene Hed wed ets पुनः । व्विज्याकोटिफलाध्यां तत्कर्णानयनपुर्वेक्म्‌ ॥ १०९७॥ व्विज्यया निहतं कर्णभकत चापीकृत पुनः । कृतमान्दे तु कततंव्यमेवं सिद्धचेत्‌ स्फुटद्यात्‌ ॥ १०९८ ॥ सन्दकर्णोत्थसंस्कारानपेक्षं वा फलद्यम्‌ । चापीकृत्य पठेत्‌ ताश्यां कुर्यात्‌, स्फुटचतुष्टयम्‌ ॥ १०९९ ॥ Arad मध्यमे कुर्यान्नीतं शीघ्र दल ततः । मध्यमे कृतमान्दाधें' कृत्स्नं सन्दफल तत: ॥ ११०० ॥ आनीतकेवले मध्ये कुर्याच्छी प्र फल॑ तत: । छत्स्नं तत्कृतमान्दे तु सिद्धचत्पेवं स्फुटग्रह: । अत एवोक्‍्तमा चार्य रित्थं स्फुटचतुष्टयम्‌ ॥। ११०१ ॥ एवस्तन इति (80)-- स्पष्टम्‌ इत्येष परक्रोडाबासद्विजवरसमी रितो योडर्थ: । स तु तन्त्रसंग्रहस्य प्रोक्तोष्ध्यायो द्वितीयोहभूत्‌ ॥ ११०२ ॥ [ इति तन्त्रसंग्रहस्य पद्व्याख्यायां युक्तिदीपिकायां स्फुटप्रकरणं नाम द्वितोयोऽध्यायः ॥ ] व्याद्या--1, 2४. ८. मन्दार्थे 2. A.C. om. the colophon, B, reads: इति तन्‍्त्रसंग्रहव्याब्यायां द्वितीयोऽध्यायः । ह० सं० २४ </poem> ==अथ तृतीयोऽध्यायः == <poem> छायाप्रकरणम्‌ [ शङ्कुस्थापनम्‌ ] शिलातलेऽ।5पि वा भूमो समायां मएडलं लिखेत्‌ । तन्मध्ये स्थापयेच्छडकूं कल्पितं दादशाहुगुलम्‌ ॥ १॥ [ मङ्गलाचरणम्‌ ] यत्सेबनत: सद्यो लभते मूफो5पि वावदूकत्वम्‌ । कर्प रामलगात्ों सरस्वतीं तां नमस्थामि ॥ १॥ अर्कादीनां स्फुटविधिमित्थं प्रोच्य सविस्तरम्‌ । अथाध्यायान्तरं वक्ष्ये दिककालादिप्रसाधकम्‌ ॥ २॥ शिलातले इत्यादि (1-7०) [ भू-वायु-राशि-गोलसंस्थानम्‌ ] “समघनबुत्ता भूमिः स्वयेव शक्‍त्या धृता मृदादिमयी । ज्योतिर्गोलकमध्ये बिर्भात विश्वं समन्‍्ततो वस्तु ॥ ३ ॥| ब्रव्याणि गुरूणि यत: पतन्ति भूमो समन्‍्ततो नभसः 1 we Ua adel भूस्तस्मात्‌ प्रतियोगिनी दिगुर्ध्वा्या ॥| ४ ॥ कतिपययोजनपरिमितम्‌ अतः समन्ताद विहायसि विहायः । अमति हथूध्व॑ वायु: प्रवहास्यों श्रामयन्‌ विहगान्‌ ॥ ५॥। तत्न भ्रमन्ति यत्र क्रमेण दृश्यानि भानि सर्वाणि । पाश्वेस्थे ध्रुवतारे! निरक्षसंज्ञो भुवि प्रदेश: सः ॥ ६ ॥ a व्याद्या--1, ४. पाइवेस्थप्रुवतारे १८६ �श्लोक: १ ] तृतीयो&5्ध्याय: qe घटिकासण्डलसाहुस्तत् यदधऊध्वंगं श्रमव्‌ वृत्तम्‌ । अभितो$पि च तद्‌ भ्रमतां भवन्ति नाना ध्रवा छूवृत्तानि ॥ ७॥ प्रत्यप्‌ श्रमति भचक्र मेधीकृत्य श्रुवो नियतम्‌ । चक्रकलासमसंख्ये: प्रवहेण भ्राम्यते च TT ATT Ws ॥ द्वादशराशिविभक्तो भगोल इह, तस्थ सध्यवलयं यत्‌ । अपयात॑ घटिकाख्याद्‌ तदर्धश: सौस्ययाम्पदिशों: ॥ ९॥ तत्समतियंग्वलय: प्रविभज्यन्तेउत्न राशिभागकला: । यत्र क्वापि च दुष्टं ज्योतिमेषादिराशिंगं तस्मात्‌ ॥| १० ॥ लग्नव्यवहारस्तु भ्रमद्भगोलस्थमध्यवृत्तवशात्‌ । स्वाधिष्ठितात्‌ तथोद्यति भिन्‍ने राशावुड्‌दयो5पि भवेत्‌” ॥| ११ ॥ (गोलसारः, २.१-६) “प्रत्यग्‌ ध्मतां तेषां दिनाधंवलुप्त्ये प्रकल्प्यते स्थायि । बलयमुदरदक्षिणत: समपाश्व॑स्थं च दिवसनिशो: ॥ १२ ॥ एवं निरक्षदेशजमुन्मण्डलमवरनिज ततोडन्यत्र 1 सममण्डलसपि भिन्न घटिकावृत्तात्‌ स्वदेशवशात्‌” ॥ १३ ॥ (गोलसारः, २.१४-१५) “घटिका [ पक्रम ]/मण्डलयोश्चलतीह पूर्वपश्चिसयो: । रवितमसो: सुत्रेणोद्गच्छति चन्द्रोच्चतो भगोलोइपि” ॥ १४॥ (गोलसारः, ३.३०) इति भू-वायु-राशीनां गोलसंस्थानमीरितम्‌ । फऋान्तिसण्डलतो याति प्राइमुखं भास्करोउन्वहम्‌ 1 १५॥ अपक्रान्तं च घटिकावृत्तात्‌ तत्सौम्पयाम्ययो: । समोपरि निरक्षेषु घटिकामण्डल भवेत्‌ ॥ १६ ॥॥ समतियंग्गतं तस्माद्‌ दक्षिणोत्तरमण्डलम्‌ । चतसृष्वषि विक्वन्यन्मण्डलं स्वस्तिकोज्ज्वलम्‌ ॥ १७ ॥ sareat—1. A, B,C. om. 74, which has been restored from Golasara. �ass सव्याख्ये- तम्त्नसंग्रहे [ प्रध्यायः 3 [ पूर्वापररेखा ] तच्छायाग्र॑ स्प्शेद्रश्न वृत्ते! पूर्वापराह्ययो! । . तत्र बिन्द्‌ निधातव्यों बृत्ते पूर्वापरामिधी ॥ २॥ मेदात्‌ पूर्वापरक्रान्त्योश्छायाकर्णाइगुलाहतातू । . लम्बकाप्तं पू्वबिन्दोर्नीत्वा कार्योउत्र सोडयनात्‌ ॥ ३॥ [ याम्योत्तरादिरेखाः | मध्यं ऋत्वा तयोर्बिन्द्रोस्तुल्ये वत्ते समालिखेत । तत्संश्लेषोत्थमत्स्पेन ज्ञेये याम्योत्तरे दिशौं ॥ ४॥ निरक्षे घनभूमध्यपाश्व॑स्थं क्षितिज भवेत्‌ । वक्षिणोत्त रसम्पातह्ये यस्य श्रुवो स्थिरों ॥ १८ ॥ अध्वेस्थात्‌ स्वस्तिकाद्‌ यास्‍्ये सौस्ये चाधोगतादपि। चतुविशतिभागान्ते भवति क्रान्तिमण्डलम्‌ ॥ १९ ॥ भिद्यते येन वृत्तेन प्राक्‌ पश्चात्‌ स्वस्तिकद्यस्‌ । सोस्‍्यगोलोउस्य सौस्‍्यार्ध याम्यगोलस्तथेतरत्‌ ॥ २० ॥॥ सध्ये सोस्यायन यस्य घटिकावृत्तसंयुति: 1 सध्ये याम्यायनं चान्या राशिषट्कं यदन्‍्तरम्‌ ॥ २१॥ घटिकावृत्तमागेंण श्राम्यति प्रवहोडन्वहम्‌ । पश्चान्मुख: समजवो ग्रहर्क्षाणि समीरयन्‌ ॥ २२॥ [ दिगवगसनप्रकारः ] तत्नायनवशात्‌ सौस्ययाम्ययोगेच्छतो रवे: । समपूर्वापरे स्यातां छायाग्रे नेष्टसण्डले ॥ २३ tl प्रवेशनियंत्समयक्रान्तिभिदेन भेदतः । सिन्‍नकालरविक्रान्तिविवरोत्ये फले कृते ॥ २४॥ �इलोकौ ५-६ ] तृतीयोध्ध्याय: १८९ तद्व॒त्तमध्यमत्स्येन पूर्वापरदिशावपि । दिड्मध्यमत्स्यसंसाध्याश्चतल्तो विदिशोडपि च॥ ४॥ [ अधऊध्वदिगवगसनस्‌ | अधऊध्यंदिशौ ज्ञेये लम्बकेनेव नान्यथा ॥ ६०॥ शकया कल्पयितु तत्र समपूर्वापरस्थिति:। इष्टसण्डलनेमिस्थच्छायाग्राहगुलवर्गतः ॥ २५ ॥ तच्छडक्वडगुलवर्गाढ्या छायाकर्णपद TAT | छायाकर्णहतं कालद्वितयापक्रमान्तरम्‌ ॥ २६ ॥ लस्बकेन हरेल्लब्धं तद्वृत्ते क्रान्तिजं फलम्‌ । तेनायनवशान्तेयं प्राच्यां छायाप्रमन्न तु ॥ २७॥ अयनव्यत्ययात्‌ पश्चाच्छायाग्रं वाथ मण्डले । समपुर्वापरं येन छापाग्रद्वितयं भवेत्‌ ॥ २८ ॥ छायाप्रद्वितयस्पृष्टं सूत्र प्रागपरं ततः । समतियंग्गतं सूत्र ततः स्थाद्‌ दक्षिणोत्तरम्‌ ॥ २९ ॥ ननु लम्बेन सिद्धेन कर्तव्यं क्रान्तिजं फलस्‌ । विषुवद्दिनमध्याह्नच्छायातोष्प्पक्षलस्बको ॥ ३० ॥ तयोलंस्बाक्षयो: सिद्धिदिक्परिच्छेदपुरविका । स पुन्लस्बकाधोननिजक्रान्तिफलान्तरात्‌ ॥ ३१॥ इति यत्तदुपायेईस्मिंश्चक्रग्रस्ततया भवेत्‌! । ततोध्यनान्ते मध्याहने दिनपूर्वापराक्लयों: ॥ ३२ ॥ तुल्यकालान्तरितयो: समपूर्वापरं भवेत्‌ । छायाग्रद्वितयं ऋान्तिफलेनवान्यदा सदा ॥ ३३ ॥ भानामस्तोदयाभ्यां वा समपूर्वापरे दिशों ज्ञातव्येट :तद्विपर्यस्तसुत्रतो दक्षिणोत्तरे ॥ av ब्याख्या--1, 8. चक्रकग्रस्तका भवेत्‌ 2. &- यातव्ये �१९० सव्याख्ये तस्तसंग्रहे [ प्रध्यायः [ विषुवच्छाया ] एकसत्र'गता च्छाया यस्मिन्नहथुदयास्तयो! ॥ ६७ ॥ मध्याहे विषुवाख्यः स्यात्‌ कालस्तस्मिन दिने यतः तस्मात्‌ तद्िनिमध्याहच्छाया AGT मता ॥ ७॥ s सुत्राधतो5धिकव्यासतदभ्रस्थितकेन्द्रयो: । वृत्तयोनेंसिसम्पातद्वितयाज्जायते झषः।। ३५ ॥ व्यस्तसूत्र॑ भवेत्तस्थ मुखपुच्छविनिस्सृतम्‌ । दिशश्चतत्रो विज्ञेयास्ततोधन्या विदिशोषपि च॥ ३६ ॥ गुरुद्रव्यनिबद्धाग्रं सूत्र यत्रावलस्ब्यते! । यतो वा तद्शाद्‌ वेचेवाधउध्वंदिशो: स्थिति: ।| ३७ ॥ इति । [ विषुवच्छायाबासना ] एकसूत्रगतेति (60-7)-- क्रान्त्योभिन्नदिशों: साम्यं सायनास्तोदयाक्कयो: । यस्मिन्नहनि तत्रार्को मध्याहने बिषुवं व्जेत्‌ ॥ ३८॥ नान्यदास्तोदयक्रान्त्यो विदिशोर्भेद्सस्भवात्‌ । एकसूत्रगता च्छाया तत्न स्थादुदयास्तयो: ॥ ३९ ॥। इष्टशड्भीयंत: केन्द्र सूत्रेईस्मिन्‌ प्रतितिष्ठति । aa सध्यन्दिनच्छाया कथ्यते विषुवत्प्रभा ॥ ४० ॥ छायाशइक्‌ भुजाकोट्यो तत्र कर्ण ततो नयेत्‌ । अक्षलम्बकयो: सिद्धिस्तेस्त्रिज्याकर्णतो भवेत्‌ ॥ ४१ ॥ fat मूलमू-- 1. 9, एकत्सुत्र ; 2५_७.४_० एतस्सूत्र व्यासद्या--1. 8. लम्बते �इलोका; ८-१० J तृतीयोअ्ष्यायः १९१ [ छायाशड-कुकर्णानां सम्बन्ध: ] तच्छढुकुवर्गसंयो गमूल॑ कर्णो,5सय वर्गतः । RA Te, Yet छायाशढूकुर्विपयेयात्‌ ॥ = ज्ञेयों दोःकोटिकरेंषु द्ाभ्यामन्यो5खिलेष्यषि sa Ul [ अक्षो लम्बश्च ] छायां ता त्रिज्यया हा सकरेंन हरेतू, फलम्‌ ॥ &०॥ अक्षजीवा, तथा शदूकुं कृत्या लम्बकमानयेत्‌ ॥१०४॥ तच्छड्कुवर्गेति (8-11)- [ छाइकु-च्छाया-फर्णयो: सम्बन्ध: | समतियंग्गतत्वेन च्छायाशडूववो: परस्परम्‌ । दो:कोटिरूपता, कर्णस्तयोवर्गयुते: पदम्‌ ॥॥ ४२ |। दोःकर्णयोवर्गभिदाव्‌ यवि वा कोटिकर्ण यो: । मूल कोटिभुजा[ बित्थ॑ं ]! द्ाभ्यां तदितरोन्नय: ॥ ४३ ॥॥ [ दृग्गोलच्छायात: अक्षलम्बकौ ] त्रिज्यया विषुवच्छायां शडकुं च द्वादशाहइगुलम्‌ । निह॒त्य विषुवत्कर्णनोद्धतावक्षलस्वकों ॥ डंडे ॥ [ दग्गोलाक्षलम्बकयों: भगोलापादनम्‌ ] भूव्यासाध हि वृग्ज्यायां' व्रिज्यायां लम्बयोजनम्‌? । कियत्तविष्टद्ग्ज्यायां स्वकक्ष्यायां भवेत्‌ तदा ॥ ४५॥ इत्थं त्रेराशिकात्‌ कल्प्यं दृग्ज्यालस्बनथोजनम्‌ । सध्ययोजनकर्णन त्रिज्यातुल्या: कला यवि ॥ ४६ ॥ इष्टयोजनलस्बेन कियत्यस्तत्कलास्तदा । स्फुटभुकत्या हतास्ताश्च मध्यभुकत्या विभाजिता: || ४७ |॥ व्याद्या--1, 6. 0. वर्थ ; 9. वर्ध 2. 8. दृश्यायां; 8. 0, दृश्याया 3, A. Hapl. om, of two lines after योजनम्‌ �१९२ सव्याख्ये तन्त्संग्रहे . [ भ्रष्याया! ३ [ भगोले अक्षज्या लम्बज्या च ] 51770 अक्षज्याकंगतिध्नाप्ता खस्वराद्रयेकसायके! ॥ १०७॥ फलोनमक्षचाप॑ स्पादकंबिम्परार्धसंयुतम्‌ । eRe, तज्ज्याक्षजीवापि, तस्या। कोटिश्च लम्बकः ॥ ११ ॥ स्फुटलम्बनलिप्ता: स्पुरिति त्रेराशिकत्नयात्‌ 1 हारो गुणश्च त्विज्येका तथोराद्यद्वितीययों: | ४८ ॥ सध्ययोजनकर्णश्च सध्यभुक्तिश्व हारको । अन्ययोगुणकस्त्वाद्ये तद्भुव्यासाधयोजनम्‌ ॥ ४९ ॥ गुणकारहते हारे हार vata At गुण: । सध्ययोजनकर्णध्नसध्यभुक्तेस्ततो हत: ॥ ५० ॥ नियतंरेब लस्‍्बार्थ भूव्यासाधंस्थ योजने: । 51770 स॒ एवं हारक: खस्वराद्रच्रेकेषुसितों मत: ॥ ५१ ॥ स्फुटभुक्तिगुंणो याध्यां दृग्ज्यातः स्फुटलम्बनस्‌ । घनभूमध्यपाश्व॑स्थं सर्वत्र क्षितिजं भवेत्‌ ॥ ५२ ॥ उन्नतज्या ततः शडकुस्तद्भुजा महती प्रभा । भूपृष्ठगामिनः शड्भूश्छाया स्थाल्लम्बिता तत: ॥ ५३ ॥ भूव्यासाध विहोनो$सो शड्क॒भृंपृष्ठतो'उन्‍्यतः । छाया च॒ वर्धते व्विज्याकर्ण कोटिभुजत्वत: ॥ ४५४ ॥ तललम्बनवशात्‌ तस्या यदाधिक्यं भवेदिह । दृक्सिद्धायास्त्यजेत्‌ तत्तु च्छाया येन भगोलगा ॥ ५५ ॥ ततृत्रिज्यावगंविश्लेषमूलं शडकुश्च कोटिका । बिस्‍्थोध्वेनेम्या: प्रसृता रश्मय: क्रशयन्ति भाम्‌ ॥ ५६ ॥ बिस्वव्यासाधंनिष्पन्नश डकुखण्डेन भास्वत: । वर्धयन्ति च दो:खण्डा: शडकुं भूपृष्ठवरतिनम्‌ ॥ ५७ ॥ व्यास्या--1. &« भृपृष्ठगो �इलोकौ १२-१३ ] तृतीयोअ्ध्यायः १९३ [ सममण्डलं उन्मण्डलं अग्रा च ] पूर्वापरायता रेखा प्रोच्यते सममएडलम्‌ । रेखा प्राच्यपरा साध्या विषुवद्भाग्रगा तथा ॥ १२॥ उन्मण्डलं च॒ विषुवन्मएडलं सामिधीयते | इष्टच्छायाग्रतद्रेखाबिवर त्वग्रसंज्ञितम्‌ ॥ १३ ॥ बिस्बस्थ घनसध्यान्तों भवेच्छडकुर्यतो5पर: । फलयोरन्तरं शड्कुच्छाययोस्तदू्णं धनम्‌ । प्रत्यक्षसिद्धयोविस्वघनमसध्यगतो यतः 1॥ ५८ ॥ इति ॥ [ सममण्डलं, उन्मण्डलं श्रग्राच ] पूर्वापरायतेति (12-13)- विषुवद्धाहताच्छडूरे: शड्कवग्रं द्वादशोद्धृतम्‌ । FMEA Aa: शडकूद्धूतं यल्लभ्यते फलम्‌ ॥ ५९ ॥ शड्ो्दादशसंख्यस्य शडक्वग्रं तत्‌ सदा समम्‌ । दावशघ्नो महाशडकूर्यत्र हारो गुणोईपि च ॥ ko I अतो5त्र विषुवच्छायवेका शइकक्‍्वग्रमिष्यते । छायाभुजकदेशत्वं यस्य तुपरि वक्ष्यते ॥| ६१ ॥ द्रष्टु: पूर्वापरा रेखा प्रोच्यते सममण्डलस्‌ 1 तस्यास्तु विषुव:द्भाग्रे रेखा पूर्वापरापरा ॥ ६२ ॥। उन्मण्डल च विषुवन्मण्डलं साम्रिधीयते । इष्टच्छायाग्रविषुवद्रेखाभेदो5प्रसं ज्ञित: ! एततृत्रयोपयोगस्तु च्छायाध्नमणकर्मणि । ६३ ॥ इति॥ to Ho २५ �१९४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे - [ श्रध्यायः ३ [ लड्भोदयप्राणाः स्वदेशराश्युदयप्राणाश्च ] राश्यन्तापक्रमे! कोटिः प्राणाः प्राग्यच्चरासवः । प्राणान्‌ लझ्कोदयान्‌ प्राहुः स्तोदयाश्चरसंस्कृताः ॥ १४ ॥ राश्यन्तापक्रमैरिति (14-16) -- [ लड्ज्रोदयप्राणवासना ] याघ्यायनान्तक्षितिजसस्पाताक्रान्तने सिकस्‌ । घटीवृत्ततिरश्चीनं तद्भ्रुवद्ययसड्भतम्‌' ॥ ६४ ॥ तिर्यग्वृत्तं तु तत्‌ तस्य क्षितिजेन तु संयुतौ । सोम्यायना्भाद्यंशों युगपत्‌ तबृढ्यं स्पृशेत्‌॥ ६५॥ प्रवहप्रेरणाद्‌ राशेनित्य: प्रत्यड्मु्ख यतः । राशेरन्त्यों$शको नेव युगपत्‌ तदूद्यं स्पृशेत्‌ ॥ ६६ ॥ तियंग्वृत्तस्थ संस्पर्शात्‌ प्राग्यत: क्षितिजं स्पृशेत्‌ । क्षितिजस्थ नतत्वेन तियंग्वत्तादुदडसुखम्‌ ॥ ६७ ॥ तियंग्वृत्ते तु भाद्यन्ते स्पशंकालोत्थमन्तरम्‌ । लड्गोदयासवस्ते स्युः क्षितिजे स्वोदयासव: ॥॥ ६८॥॥ [ स्वदेशराश्युदयप्राणवासना ] तियंग्वत्तस्थसंस्पर्शात्‌ प्रागेव क्षितिजस्पृश: । भान्तस्य तद्द्यस्पर्शान्तरं स्वचरखण्डतः ॥ ६९ ॥ अतो5पनाद्यराशेस्तु येइ्सी लद्भोदयासव: । होना; स्वचरखण्डेन ते स्वदेशोदयासव:ः ॥॥ ७० tt एवं सोस्‍्यायनान्तानां ये तु लद्धोदयासव: । ते स्वस्वचरखण्डोना राशीनां स्वोदयासब: ॥ ७१ |॥ यास्येब्यने च राशीनां ये स्युल जी दयासव: । ते स्वस्वचरखण्डेन युता: स्यु: स्वोदयासव: ॥ ७२ ॥ सोस्ययास्पायनगतराशीनां व्यत्ययात्‌ स्थिते: । चरखण्डे: स्वक: शुद्धिक्षेपो कायों विपर्ययात्‌ ॥ ७३ ॥ ब्याख्या--1. 3. नं ध्रुवद्दयसमुद्गतम्‌ �इलोकौ १५-१६ ] तृतीयोड्ध्याय: १९५ चरमादन्त्ययोः शोध्य पदयो,योज्यमन्ययोः । एवंकृतास्तु विश्लिष्टा राशीनामुदयासवः ॥ १४ ॥ MAN KATA, युग्मयोरुत्क्मेण च ॥ १६७ ॥ तियंग्वृत्तस्थभाद्यन्तस्पर्शकालोत्थमन्तरम्‌ । लड्भगेदयासवो यत्तत्‌ क्षितिजे स्वोदयासव: ॥ ७४॥ तियंग्वृत्तक्षितिजयोर्भान्तस्पर्शान्तरं चरम्‌ । यदा तज्ज्या य्रुवृत्तस्था घटीवृत्तमिता भवेत्‌ ॥ ७५॥ चुज्या तदा चरज्या तु युवृत्तप्रमिता भवेत्‌ । वास्यायनान्तक्षितिजसम्पातस्पृष्टनेसिकम्‌ ॥ ७६ ॥॥ घटीवृत्ततिर॒श्चीनं ध्रुवद्वितयसद्भतम्‌ । ad aafe ada राशयो दक्षिणायने ।। ७७ ut arediafa तत्तेषां कालो लड्भूगेदयासव: । न त्वेव॑ क्षितिजे तेषामुदयास्तमयों यत:॥॥ ७८ ॥ सौम्यायनान्तात्‌ क्षितिज ऋमेणोध्व॑स्थितं निजम्‌ । याम्यायनान्तात्‌ क्षितिजं ऋ्रेणाधोगत तथा ॥ ७९ ॥ प्रत्येक स्‍्वचरप्राणयुक्तेल डूदयासुभिः । उद्यन्ति राशय: साक्षे ततो याम्येडखिला भवेत्‌ ॥ ८० ॥ तदाशितानां नक्षत्रग्रहाणामपि तद्बशात्‌ । विविधेषु दुवृत्तेषु तुल्यकालो श्रमो भवेत्‌ ॥ ८१ ॥ तियेग्वृत्तश्रमवशाद्‌ चुवृत्तञ्रमर्ण za: | प्रहर्धषाणां च सर्वेषां श्रमतां स्वचुवृत्तत: ॥ ८२ ॥ कालवृत्तान्यनन्तानि घटिकावृत्तपाश्व॑यो: । तेषां मिथो विभिन्‍नानां प्रवहप्रेरणातु सदा ॥ ८३ ॥ ऋगन्तिमण्डलपातेषु श्रमकाल: समो भवेत्‌ । तद्भागेषु J ada fran wat ata sk क्रान्यन्तरद्वत्तेषु तद्दोज्याभागभेदत: । घटिकामण्डले कृत्वा तच्चापीकरणे सति ॥ ८5५ ॥ �१९६ सव्याख्ये तन्त्संग्रहे [ भ्रध्याय: ३ निरक्षेष्यषि राश्यादे: कालंभेदों भवेत्‌ स्फुटम्‌ । चरमप्यपरं साक्षे तद्भेदाय विजुस्भते ॥ ८६ ॥ स्वदेशक्षितिज यस्म्ादुवगुन्सण्डलान्नतम्‌ । वक्षिणेनोननतं/ यस्‍्माद्‌ व्यस्तत्वं गोलयोमिथः ॥ ८७ ॥ चरं धुवृत्तप्रमितं यदन्तरधनुभंवेत्‌ क्षितिज्या घटिकावृत्तप्रमिता धनुषोषस्य तु॥ ८८ ॥ भिन्‍नास्ते स्वचरप्राणस्ततः साक्षनिरक्षयो: । सोम्यायने तु सौम्याग्रं राशीनां क्षितिजे स्वके ॥ ८९ ॥ निरक्षोदयतः प्रागेबोदेति स्वचरासुभिः । उन्मण्डलक्षितिजयोस्तत्र तावन्मितेष्तरे ॥ ९० ॥ प्रवहप्रेरणात्‌ प्राच्यामुद्गच्छश्कान्तिमण्डलस्‌ । आधस्त्यवत्तसम्पातं प्रागेव कुरुते ततः ॥ ९१ ॥ पश्चादेवोध्वंवृत्तेन चरप्राणा यदन्तरम्‌ । यास्यायने च यास्याग्रं राशीनां स्वेइ्चरासुस्ति: ॥ ९२ ॥ निरक्षोदयत: पश्चादुदेति क्षितिजे स्वके । अतो लड्भोदयासुभ्य: त्यज्यन्ते स्वचरासव: ॥ ९३ ॥ सौस्येध्यनेःन्यथा याम्ये स्वोदयप्राणसिद्धये । तत आध्वन्तपदयोनिरक्षोदयमानत: ॥ SY शोधनं स्वचरासुनां पदयोम॑ध्ययो्यूति: । क्रान्तिवृत्तेष्टदोर्ज्यायाः कोटिज्याया द्युमण्डले ॥ ९५॥ सब लज्भोदयप्राग्ज्या घटिकामण्डले कृते । चापीकृता च सा वृत्ते तस्मिन्‌ लद्भोदयासवः ॥ ९६ ॥ ऋरान्तिवृत्तेष्टदेशस्थ ते: प्राणेरुदयों यतः । ऋन्तिमण्डललिप्ताभ्यस्तत्प्राणानों यदन्तरम्‌ ॥ ९७ ॥॥ व्याख्या--1. 8. 3, दक्षिणे चोन्‍नतं �श्लोकः १६ ] तृतीयोः्ध्याय: १९७ [ इष्टशडःकु: छाया च ] प्राककपाले गतान्‌ प्राणान्‌, गम्यान्‌ मध्यदिनात्‌! परम ॥ १६० ॥ तदेव कालसिद्धथर्थ कार्य प्राणकलान्तरस्‌ । निरक्षदेशे साक्षे तु कार्यास्‍तत्न चरासव: ॥ ९८ ॥ युग्मौजपदयो: स्वर्ण भवेत्‌ प्राणकलान्तरम्‌ । चरप्राणा: फ्रान्तिवृत्त गोलयोर्यास्यसौम्ययों: 1 ९९ ॥ घटिकामण्डलप्राणक्रान्तिवृत्तकलान्तरम्‌ । युक्त हीन चरप्राणे: सौम्ये याम्ये तथायने ॥ १०० ॥ कालक्षेत्रान्तरं स्वर्ण गोलयोर्याम्थसौम्पयो: । केवलं क्षितिजे कार्य क्षेत्रात्‌ कालप्रसिद्धये ॥ १०१ ॥ नतोन्‍नतत्वात्‌ तन्नेव क्षितिजस्वचरासुभि: । फ्रान्तिमण्डलतियंकक्‍त्वं केवल दक्षिणोत्तरे ॥ १०२ ॥ क्रान्तिवृत्तेष्टदोर्ज्याया: कोटिज्याया द्युमण्डले । तामिमां घटिकावृत्ते कृत्वा चापीकृतासुभि: । सध्यकालो भवेत्‌ तेन मध्यलग्नं तथा नयेत्‌ ॥ १०३ Ut इति। [ गतगन्तव्यप्राणे: महाशडःकुच्छायानयनवासना ] प्राककपाले इति (160-198)--- ज्यार्धानां निजपाश्व॑स्थवृत्तसस्पातमुलता । मिथो दो:कोटिरूपाणां वृत्तेषु निखिलेष्वपि ॥ १०४ ॥ वृत्तयोधिप्रकर्ष श्व॒ ज्याया नंव प्रमीयते । उन्मण्डलयुवृत्तानां समपाश्वंगतं भवेत्‌ ॥| १०५ ॥ मूलमू--1. 8, मध्यस्दिनात्‌ व्याख्या--1, 3, युक्तहीनं �१९८ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे अध्याय: ३ विन्यस्याक चरप्राणाः शोध्या भानाबुदग्गते । योज्या दक्षिणगे, तेभ्यो जीवा ग्राह्मा यथोदितम्‌ ॥ १७॥ card Hear चरज्यां च घुज्याप्तां त्रिज्यया हरेत्‌। लम्बकम्तात्‌ फलात्‌ त्रिज्याहतः शबूकुर्विवस्वतः ॥ १८ ॥ ततृत्रिज्याकृतिविश्लेषान्मूलं छाया महत्यपि। न तु स्वदेशक्षितिजं तयोभेंदात्‌ क्षितिज्यया । ज्यार्धानां तद्द्युवृत्तोन्मण्डलसम्पातमूलतः ॥ १०६॥ चुवत्तात्‌ क्षितिजस्पृष्टादुन्नतज्या विवक्षिता । क्षितिज्ययाधिकोना सा गोलयो:? सौम्ययाम्ययों: ॥ १०७ ॥ चुवृत्तात्‌ क्षितिजस्पृष्टात्‌ तत एवोन्नतासव: । चरप्राणोनसंयुक्ता गोलयो: सौम्ययाम्ययो। ॥ १०८ ॥ युवृत्तोन्मण्डलस्पर्शावधित्वार्थ प्रकल्पिताः । ज्यार्धानामिह सर्वेषां तत्प्रवृत्ते: सपाश्वंत: ॥॥ १०९ ॥ क्षितिजावधिकत्वाय चरज्या तह्ठिपयंयात्‌ 1 युवृत्तोन्नतजीवासु कार्यास्तत्प्रमिता: पुनः ॥ ११० ॥ सा घ॒ य॒वृत्तक्षितिजपरमान्तरसंगुणा: । त्रिज्याभक्ता भवेच्छडकु: क्षितिज्याद्या ग्रहोन्‍्नति: ॥ १११॥॥ लम्बदुवृत्तव्यासाधंकृता द्वेधा तदुन्व॒ति: । अत एवं तयोर्घातो गुणस्त्रिज्याकृतिहंतः ॥। ११२ ॥ त्रिज्याकृतिलंस्वभकक्‍तो हारो द्युज्याथवा गुण: । युवृत्तोन्नतजी वाया: क्षितिजाच्छड्कुसिद्धये ॥ ११३ ॥ द्रष्ट्मध्यं ग्रहस्पृष्ट यद्वृत्तं परिकल्प्यते । तत्न प्रहक्षितिजयोरन्तरं शड्कुरिष्यते । तत्कोटिश्च महाच्छाया नभोमध्यप्रहान्तरम्‌ ॥ ११४॥ ' इति। व्याख्या--1, &. धिकोनस्थगोलयो; �इलोकौ १९-२० ] galatseara: १९९ 863 छायायास्व्यज्/नागाप्त' लिप्ताव्यासाध॑तस्त्यजेत्‌ ॥ १६ ॥ शिष्टेन शद्कुमाहत्य त्रिज्याप्तं स्यज्यतामिह' | छायाया, श्छायया55हत्य त्रिज्याप्तं शेषतोषपि च॥ २० ॥ [ शड्कु-च्छायातः लम्बाक्षानयनवासना | छायाया इति (19-238)-- स्वबिस्वघनमध्यान्तान्नतज्या स्थात्‌ खमरध्यतः 1 महाच्छाया तदासन्नबिस्बनेम्यवधिस्ततः ।। ११५॥, बिस्‍्बव्यासार्धधनुषस्तत्खण्डज्या तदन्तरम्‌ 1 इत्स्नज्याकोटिसंवर्गात्‌ खण्डज्या त्रिज्ययोद्धृता ॥ ११६ ॥॥ च्छायाशड्क्वोइच दो:कोटिरूपत्वं सम्मतं मिथः । अतोषघत्न बिस्वव्यासार्धाच्छाया शडःकुहतात्‌ पृथक्‌ ॥ ११७ ॥ शड्कुतच्छाययो: स्वर्ण ब्विज्ययाप्तं फलद्ययम्‌ । एवं दृग्विषये शइक्च्छाययोरिष्यते विधि: ॥| ११८॥ किड्च स्वपाश्व॑लग्नेईकें शडकोर्भूपृष्ठवर्तिन: । छाया पूर्येत न पुनर्घेनभूमध्यपाइवंगे ॥ ११९ ॥ पार्शवान्तरं तद्व्यासार्ध भूपृष्ठघनसध्ययो: । प्रहाणां निजकक्ष्यायां कार्यात्तद्योजनै: कला: ॥ १२० ॥ वेद्यं भगोलदृग्गोलच्छाययोरन्तरं च तत्‌! । fasargeat aat चछाया दृग्गोले भास्वतो भवेत्‌ ॥१२१॥ भूव्यासाधंकलाहीना भगोले सा निरूप्यते । भूव्यासाधबिहीनो5सो शडकुभृपृण्ठगोडन्यत: ॥ १२२ ॥ A. B. C, insert lines 21b and 22a before this, ८. ब्र्यग 3. 8. नागाप्ता A. 9. योजयेदिह्‌ 5, 8. छायायां A. a for a �२०० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे . [ अध्याय: हे चिपेच्छड़ो' सुस्नच्मो5्यं शडकुश्च महती प्रभा। छायां द्वादशमभिह त्वा शद्कुभक्तेष्टशडकुमा' ॥ २१ ॥ [ महाशज्भोः गतगन्तव्यप्राणाः ] शढकुच्छाये त्रिजीवाध्ने महत्यौ कर्णसंहते । AAMAS AMAA AMAA TAT UR Ul तथा नृच्छाययोः कार्य विपरीतप्रभाविधी । व्यासाधमात्‌ ततः श्लोलंम्वकाप्तं त्रिजीवया' ॥२३॥ grt a वर्धते त्रिज्याकर्ण कोटिभुजात्वत: । स्वकक्ष्यागतभूव्यासार्धाहता त्रिज्ययोद्धृुता ॥ १२३ ॥ कलार्थ! त्विज्ययाभ्यस्ता योजनश्रवणोद्धृता । भगोलगामिनी च्छाया दृग्गोले तत्फलान्विता ॥ १२४ ॥ गुणन हरणं चात्र विहाय त्रिज्ययेकया । फलाभेदेन कृतयोहंययो: कृतयोरपि ॥ १२५ ॥ स्फुटयोजनकर्णे स्वे भूव्यासाधहते तत: । 863 ह्यज्भुनागसमं* लब्धं येन च्छाया विभज्यते ॥ १२६॥ लब्धयुक्ता भगोलस्था चछाया दृग्गोलगा भवेत्‌ । तदिहीना च दृग्गोलगामिनी स्थाद्‌ भगोलगा ॥ १२७ ॥ सा बिस्वघनमध्यान्ता बिस्बव्यासार्धसंयुता । तत्कोटिरेव शड़कु: स्थादिति प्रागेव दशितम्‌ ॥ १२९८ ॥ मूलम--1. 8. 8. शद्भोस्त्यजेत्‌ 2. 8. ९.. शड्कुभां 3. 8. 98, कार्य /ण स्वर्ण. 4. A. Fated Gat 5. ४9, लम्बकाप्तत्रिजीवया sareat—1. The mss. read fate? 2. 8. फल॑ for aa �श्लोकौ २४-२५ ] तृतीयो5्ध्याय: २०१ (0, हत्वा चुज्याविभक्ते तच्चरज्या स्वणमेव च | याम्पोदग्गोलयोस्तस्य चापे व्यस्तं चरासवः ॥ २४ ॥ संस्कार्या गतगम्यास्ते पूर्वापरकपालयो: ।। २४० ॥ [ सध्यन्दिनच्छाया ] क्रान्त्यज्षचापयोगाच्च भेदाद्वा याम्यसौम्ययो! ॥ VY Il इतरेतरतो लब्धफलसंस्कारत: स्फुटो । लस्बाक्षों कथितों यस्मात्तुल्यन्यायकतोभयो/ ॥ १२९ ॥ इति । [ महाशडूगे: गतगन्तव्यप्राणानयनवासना ] व्यासाध॑ध्नादिति (239-258)-- वृत्तव्यासाधंनिहता वृत्तयोरिष्टतोःन्तरात्‌ । अन्त्यान्तरालविह॒ता तद्नोज्येंष्टा भवेत्‌ स्फूटा ॥ १३० ॥ am शह्कुभंवेदिष्टवृत्तक्षितिजान्तरम्‌ । अन्तरालं परं लम्बस्ववृत्तप्रमितस्तयो: ॥ १३१॥ स्ववृत्तप्रमितत्वोनत्रिज्यांशत्वं विवक्षितम्‌ । अतो&त्र शडकुस्त्रिज्याध्नो लम्बकेन विभज्यते ॥ १३२ ॥ वृत्तान्तरप्रतीत्यर्थ ्रिज्याध्नं द्युज्यया हरेत्‌ । उन्मण्डलावधित्वाय चरज्या क्रियते पुन: ॥ १३३ ॥ याम्योदग्गोलयो: स्वर्ण चापीकृत्य ततोषषि च । कार्याश्चरासवो व्यस्तं गत॑ष्पप्राणसिद्धये । गतास्ते क्षितिजासन्ना: प्राककपालेडन्यतो5परे ॥ १३४ ॥ इति। [ क्रान्त्यक्षाभ्यां मध्यन्दिनच्छायानयनवासना ] क्रान्त्यक्षेति (2509-30) -- समपूर्वापरं वृत्त साक्षेपु समपण्डलम्‌ 1 उपर्यधश्च स्वाक्षेण” घटिकामण्डलं यत: ॥ १३४५ ॥ व्यास्या--1, 6. न्यायतयोभयो: 2, 8. साक्षेण तन्सं० २६ �RoR सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे « | अध्याय: ३ जीवा मध्यन्दिनच्छाया, ततो वाकंस्फु्ट TAT | २६०॥ [ मध्यन्दिनच्छायया अकेस्फुटः ] मध्याकनतभागेस्यः स्वाक्षमागान्‌ विशोधयेत्‌ ॥ २६७ ॥ शट्ढोरुदग्गता भा चेद्‌ याम्यक्रान्तिहिं शिष्यते । स्वाक्षमागान्नताश्चोना नतांस्तहिं विशोधयेत्‌ ॥ २७ ॥ उदकूक्रान्तिस्तदा शिष्टाः नत्यक्षयुतिरन्यदा । तज्ज्या त्रिज्याहता भकता क्रान्त्या परमया रवेः ॥ २८ ॥ वलितं वायुगोलस्थं स्यान्निरक्षसमोपरि । भवेत्‌ क्षितिजसंस्पर्शें सम्पातद्वितयं ययो: ॥ १३६ ॥ घटिकावृत्तमागेंण प्रवहस्य परिश्रमात्‌ । प्रहाणां क्रान्त्यभावेषपि समपूर्वोदयें सत्ति ॥| १३७ ॥ दक्षिणोत्तरसंस्पशें: स्वाक्षेण' बलते सदा । कि पुनः क्रान्तिसद्धावात्‌ स तद्योगवियोगत: ॥ १३८ ॥ घटिकामण्डलस्यात्र स्वाक्षेण सममण्डलातू । तत्पाश्वेयोद्युवुत्तानां ऋ्रान््यापि बलन॑ भवेत्‌ ॥ १३९ ॥ तदेवार्कनवांशज्या दक्षिणोत्त रमण्डले । तयोमंध्यन्दिनच्छाया तत्तुल्या व्यस्तदिग्गता ॥ १४० ॥ ऋन्यक्षयो: समदिशोरव॑र्धते क्षीयतेडन्‍्यतः । दक्षिणोत्त रवृत्ते सा गतियोगान्तराद्ययो: ॥ १४१ ॥॥ सदा याम्यविशो5क्षस्य याम्यक्रान्त्या यदा युति: । यास्यक्रान्तिस्तदा शिष्टा नतेरक्षे विशोधिते ॥ १४२ ॥ यक्न क्रान्यक्षसंयोगादतिरिक्ताक्षतों नतिः। अत एवात्र मध्याक्नच्छाया eng ateafeegat n avs u qaa—l, A. farsé ब्यायया--. A, watt �इलोकः २९ ] तृतीयो5ष्ध्यायः २०३ दोर्ज्या, तच्चापमेव स्यात्‌ सोम्ये गोलेड्यनेडपि च। रवि,स्तत्रायने भिन्‍ने राशिषट्क तदूनितम्‌ ॥ २६॥ उदकक्रान्योदितः सौम्ये तद्द्युवृत्तेन भास्कर: । मध्याहने बलते नत्या दक्षिण सममण्डलात्‌ ॥ १४४ ॥ नतिर्याम्या तदा मध्यच्छाया चोवडसुखी मवेत्‌ । तत्राक्षतों नतति त्यवत्वा सौम्यक्रान्तिहि शिष्यते ॥॥ १४४५ ॥ सौम्यादपक्रमादक्षस्याधिवयं यत्र लक्ष्यते । अधोदक्फ्रान्तिरधिका यदाक्षादुपलक्यते ॥ १४६ ॥ तदा तहलयं यास्‍्य॑ लड्भयेदुत्तरा नति: । यत्र सध्यन्दिनच्छाया दृश्यते याम्यविडूमुखी ॥ १४७ nl नत्यक्षधनुषोर्योगस्तदोदक्‌ऋन्तिरिष्यते । ऋए्तिज्येष्टा्तरं चोक्‍्तं घटिकाक्रान्तिवृत्तयों! ॥ १४८॥। इष्टान्तराहता त्रिज्या तयोरन्त्यान्तरोद्धृता । ऋन्तिवृत्तगता दोर्ज्या स्वासन्नविषुवावधि: ॥ १४९ ॥ asad AAT: EAI तत्काले प्रथमे पदे । यदा स्थात्‌ सौम्यदिवकत्वं दृयोरयनगोलयो: ॥ १५० ॥ तच्चापहीन चक्रार्ध तत्र याम्येडयने सति । चत्रार्धयुक्त तद्याम्यदिशो रयनगोलयो: ॥ १५१ ॥ गप्नण्डलं तहिहीन च तत्न सौम्पेषयने सति । ओजयोः पदयोगेस्मादधस्तादिषुवद्दयस्‌ ॥ १५२ ॥ प्रत्यासन्नं गतज्येब ततोउत्न विषुवावधि: । अधस्तश्चापमेवात्र कल्प्यते सायनो रवि: ॥ १५३ ॥ आधे पदे तृतोये तु पदे षड़ाशिसंयुत: । युग्सयो: पदयोस्‍्तृध्व॑मासन्न विषुवदद्यस्‌ ॥ १५४ ॥ sarei—1. C. For the verse Wea etc, C, reads only तच्चापहीनं योयस्मात्‌ दघस्ताद्विषुवद्‌ दयम्‌ (?)॥ �RoW सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्यायः ३ याम्ये) गोलेड्यने चापि राशिषट्कयुत॑ रविः । तदून॑ मण्डलं भानुर्याम्यस्थे चोत्तरायणे ॥ ३० ॥ [ अयनचलनम्‌ ] करणागतस्यस्य छायानीतस्य चान्तरम्‌। आयन चलने ज्ञेयं तात्कालिकमिदं स्फुटम्‌॥ ३१॥ प्रन्तव्यज्याधनुस्तत्न कल्प्यते सायनो रवि: । पढे द्वितीये चक्रार्धात्त्य[ज्य] 'स्तुयें तु चक्रतः । उदग्विषुवदादि: स्थादजादि: सायनो रवि: ॥ १५५॥ इति। [ तात्कालिकायनचलनवासना ] करणागतेति (31-359)-- aged वक्षिणे गोले नतिः क्रान्त्यक्षयोयुति: । तत्रेकरू पेणाक्षेण रवदेशे भूयते सदा ॥ १५६ ॥ प्रदेशभेदाद्‌ भूपृष्ठे तस्य भेदसमर्थनात्‌ । विषुवहिनमध्याह्नच्छायायत्तो यतो हि सः ॥ १५७ ॥ नतत्वाद्‌ वायुगोलस्य स्वदेशसममण्डलात्‌ | सदा दृश्याधंमध्यस्थ दक्षिणेन खमध्यतः ।। १५८ ॥ विषुवहिनमध्याह्गच्छाया भिद्येत स्वतः । तथाप्यभिन्नदेशस्था सेकरूपोपलभ्यते ॥ १५९ |॥ अतस्तद्व शतो5क्षस्पाप्येकरूपत्वसम्भवात्‌ । इप्टक्रान्त्येव भिद्येत दिनमध्ये रवेनंति: ॥ १६० ॥ सेव मध्यन्दिनच्छाया किस्त्वेषा व्यस्तदिग्गता । पूर्णायां क्रान्तिजीवायां तत्रासौ पूर्णतामियात्‌ ॥ १६१ 0 मूलमू--1, ८. सौम्ये (0 यास्‍म्ये व्याख्या--1, A,B. om. the bracketted portion. C. om. the entire verse 92 fgdl¥ etc. 2. B. Adt for wat �श्लोक: ३२ ] तृतीयोष्ध्याय: २०५ छायाकदधिकेउन्यस्मिन्‌ शोध्यं, योज्यं विपयये । उदग्विषुवदादिल्वसिद्धये करणागते ॥ ३२ ॥ क्रमात्‌ तत्पाश्व॑मध्याह्नच्छाययो रल्पतावशात्‌ । याम्यगोले यदा पूर्णा मध्यच्छायोपलक्यते ॥ १६२ ॥ यास्यायनान्तस्तत्रेव परमक्रान्तिलक्षण: । अन्तरं यादृशं तस्य दृश्यते करणागतात्‌ ॥ १६३ ॥# चलितत्वाद्‌ भगोलस्य कृत्स्नस्यापीह तावता । आयन चलन तादुकू तदानीमवगम्यते॥॥ १६४ ॥ अयन॑ नास घटिकाक्रान्तिवृत्तान्तरं परम्‌ । यस्समिन्‌ प्रदेशे घटिकाक्रान्तिमण्डलयोयेंदा ॥ १६५ ॥ famed: a दृष्ट: स तु कालान्तरे तत: । पुरस्ताच्च परस्ताच्च चलति प्राकप्रदेशतःः ॥ १६६ ॥ चापान्ते मिथुनान्ते च विप्रकर्ष: परोउत्न यः । स चिरेण तयोः सप्तविशत्यंशान्तरे ततः ॥ १६७ ॥ प्रदेशान्तरसम्बन्धो न युक्तश्चलनं (AAT | अतोध्यनस्य चलन॑ वृत्तयोरनुमीयते ॥ १६८ ॥॥ चलति स्वयुवृत्तेन भकूटद्वितवं तथा । अंशके: सप्तविशत्या स्ववृत्तप्रमितैस्ततः ॥ १६९ ॥ चलतः क्रान्तिवृत्तस्य घटिकावृत्तसंयुति: । दृष्टेवाचलिते तस्मिन्‌ सा प्रदेशान्तरस्थिता ॥ १७० ॥ भकूटेन बिना क्रान्तिवृत्तमेव चलेद्यदि । भगो लमध्यावस्थत्वं क्रान्तिवृत्तस्य होयते ॥ १७१ ॥ प्रसिद्धों हीयते लग्नव्यवहारादिरप्यत: । अतो भक्टयोवेंद्यं चलन स्वद्युमण्डले ॥ १७२ ॥ व्याख्या--1. A. Hap. repetition of the three lines fawad:, पुरस्ताच्च 800 चापान्ते । �२०६ सब्याख्ये arate [ अध्याय: ३ मेषादिके ग्रहे कायमंशादिकमिदं खलु । वृद्धि! क्षयश्च दिव्याब्दे! पश्चमिः स्थाद्‌ धनणयो! ॥ ३३ ॥ घटिकामण्डलस्थापि चलन न कदाचन । व्यवस्थितत्वात्‌ तस्येतत्पाश्वेस्थप्रुवयो रपि ॥ १७३ ॥॥ घटिकामण्डलं वायुगोले भ्रमति तद्॒शम्‌ विषुवत्स्वस्तिकात्‌ ऋन्‍्तिघटिकाबृत्तयोगतः ॥ १७४॥ दिग्व्यवस्था प्रसिद्धेयं नान्यथा स्थात्‌ कदाचन । घटिकामण्डलस्यातश्चलनं नोपपद्यते ॥| १७५ ॥ weeds aed विदुश्चलनमायनम्‌ । क्रान्तिवृत्त यदि चलेद्‌ भानि तत्न स्थितान्यतः ॥ १७६ ॥। अमन्ति भिन्‍तकालानि तद्॒शात्‌ तहिनानि च। ARTA AAA ततश्चलनमायनम्‌ ॥॥ १७७ ॥ तत: क्रान्तेघंटीवृत्ताद्‌ विप्रकर्षोव्प्यनुक्षणस्‌ । तथा हि घटिकाक्रान्तिवृत्तयोरेककेन्द्रयो: ॥ १७८॥। परमापक्रमः प्रोक्तस्तुल्ययो: परमान्तरम्‌ । यदक्षयोगभेदाभ्यां दिनमध्ये रवेनंतिः ॥ १७९ ॥ मध्यच्छायाथवा व्यस्तं दक्षिणोत्त रगोलयो: । छापायां तत्र पूर्णायां क्रास्ते: पूर्णत्वसम्भवात्‌ ॥ १८० ॥ पाश्वंयो?रुभ्योस्तस्या: क्रमेणाल्पत्वदर्शनात्‌ । भाव्यं तत्नायनास्तेन दृक्संवादान्निरगेलम्‌ ॥ १८१ ७ सौम्ययाम्यायनान्तौ द्वौ चक्रार्धान्तरितों मिथ: । तयोमंध्ये च गोलान्तो तावतान्तरितो मिथः ॥ १८२ ॥ सम्पातसम्भवात्‌ तत्न घटिकाक्रान्तिवृत्तयो: । इष्टान्तरालभूतासो ऋन्तिज्या नोपलभ्यते ॥ १८३ ॥ व्याख्या--1, 2. विदुर्वेलन; ऐे. विदु-लन 2. ८. क्रान्तयो �इलोकौ ३४-३५ J gatatseara: Row दशाशोनाब्दतुल्या स्यादू गतिस्तस्य कलात्मिका | सप्त्विंशतिभागान्तं चलने चापनक्रयो! ॥ ३४॥ सिद्धान्तेपूदितं, तस्थ छाययापि विनिर्णयः ॥ ३४० ॥ घटिकामण्डलाभिन्नं ततस्तत्न द्युमण्डलम्‌ । दृश्यादृश्याधयोयेस्थ क्षितिजिनत विभिन्‍नयो: ॥ १८४ ७ तुल्यत्वात्‌ तद्भ्रमोद्भूतग्युनिशोरषि तुल्यता 1 अत एवं च' सम्पातो विषुवत्वेन सम्मत: ॥ १८४ ॥ गोलायनान्तद्ययोभेदश्चेत्‌ करणागतात्‌ । स्‌ भगोलस्यथ कृत्स्नस्य भेदे सत्येव युज्यते ॥ १८६ ॥ शगोलायनान्तद्वययो भंगोलावयवं तत:/। चलत्यवयवा नव चलत्यवयवी स्वयम्‌* ॥ १८७ ॥ इति तन्त्रविदां पक्षो नातोव हृदयद्धभम: । तत्न कृत्स्नो भगोलो5यं यदेव प्राइमुखश्चलेत्‌ ॥ १८८ ॥ पश्चाद्गतत्वान्मेषादेस्ततस्तत्न तदन्तरम्‌ 1 उवग्विषुवदादित्वसिद्धये प्रविशोध्यते ॥ १८९ ॥ यतो मेषादितस्तावदतोत्य विषुवत्‌ स्थितम्‌ । यदा पश्चान्मुखं तस्य चलन प्रक्षिपेतू तदा ॥ १९० ॥ उदग्विषुवतस्तत्न तावता प्राकृप्रवृत्तित: 1... बुद्धि क्षयश्च दिव्याब्द: पञ्चभिस्तद्धनर्णयो:' ॥ १९१ ॥ विव्याब्दपञ्चक येन तत्पदत्वेन कल्प्यते । तत एवास्य विव्याब्दविशत्येवेकपर्ययः ॥ १९२॥। B. Gap for 4 8. समगोलस्य 3. A. adds भ 9४४०७ गोल C. 4 aq for aa: 5. ८. चलत्यवनिस्वनम्‌ C, safaa: 7. 0. पञ्चभि: स्पाद्तर्णयों। �Ros सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे - [अध्यायः ३ [ नत्यपक्रमाध्याम्‌ अक्षः ] BAHAMAS याम्ये गोले युतिः पुनः ॥ ३५७ ॥ छायायामपि सोम्ये5कें5प्यन्यथा स्यात्तदन्तरम्‌ ॥ ३६० ॥ तंद्व दशसहल्नेस्तु मिते तस्माच्चतुयुंगे । विशांशा: पर्ययास्तस्थ कथिता: षट्छितीमिता: ॥ १९३ ॥ दिव्याब्दों मानुषाब्दानां षष्ट्यूत्तरशतत्रयम्‌ । दर्शांशोनाब्दतुल्या सा भगोलस्थ कलागयति:! ॥ १९४ ॥ आद्यत्यंशेडब्दतुल्या सा दरशांशोना च मध्यमे । पञ्चमांशविहीनान्त्ये तत्र सा परिकल्प्यते ॥ १९५ ॥ दशांशोनाब्दतुल्यत्वं सम्भूयोक्‍त गतेस्ततः | चापज्याखण्ड यत्प्रायस्तद्ु द्धिक्षयसस्भवात्‌ ॥ १९६ ॥ [ नत्यपक्रसाभ्यां अक्षानयनवासना ] क्रान्त्यक्षेति (359-360)--- प्रहाणां घटिकाक्रान्तिवृत्तसस्पातगासिनाम्‌ 1 समपूर्वोदितानामप्यक्षेण बलते सदा ॥ १९७ ॥ वक्षिणोत्तरसंस्पर्शो दक्षिणेन खमध्यत: । स तु क्रान्त्यक्षसंयोगाद्‌ दक्षिणक्रान्तिसस्भवे ॥ १९८॥। सत्यां पुनरुदकक्रान्तो तस्थेतस्थ sat afar: । अक्षस्पाधिक्यत: क्रास्ते्यास्ये सौम्ये विपयंयात्‌ ॥ १९९ li दक्षिणोत्तरवृत्ते तत्‌ खमध्याद्‌ वलनं रवे:। ऋन्त्यक्षभेदयोगाभ्यां तदेव वलन॑ नति: ॥ २०० ॥ नति: क्रान्त्यक्षयोगाच्चेन्नते: क्रान्तिविशोधनात्‌ । क्रान्त्यक्षयोस्तु विश्लेषे क्रान्तेनेतिविशोधनात्‌ ॥ २०१ ॥ अक्षात्‌ क्रान्तेविशुद्धत्वे नतिक्रान्त्योयुंतेरपि । अक्षज्या भवतीत्येतदुपपन्‍न भवेत्‌ तत:॥ २०२ ॥ eareat—1, A. ae ofa: �एलोका: ३६-३८ ] gatatseara: २०९ [ छायया दिगवगसनम्‌ ] सायनाकेश्व॒ुजाजीवा परमक्रान्तिताडिता ॥ ३६९ ॥ लम्बकाप्ताग्रजीवा स्याच्छायाकर्णहता हता। त्रिज्ययाग्राइगुलं याम्ये विषुवद्धायुतं घुजा ॥ ३७॥ सौम्याथ सौम्यगोले5पि न्यूनमग्राइगुल॑ यदि । शोधयेद विषुबद्धायाः सोम्यो बाहुस्तदापि च ॥ ३८॥ सायनाक ति (36b-50) — [ छायया दिड्निर्णयवासना ] wile aaa प्रत्यक स्रहूं प्रवहोषन्‍वहम्‌ । यन्‍्सागंसध्यतो याति निरक्षसमपश्चिमम्‌ .। २०३॥ घटिकामण्डलं पाश्वंगतानन्तद्युमण्डलम्‌ । निरक्षदेशतस्तत्न साक्षाणां सौम्यत: स्थिते: ॥ २०४ ॥ समोपरिगतं वृत्तं साक्षेण बलते ततः । समोपरिगतं वृत्तं साक्षेपु ससमण्डलम्‌ ।! २०५ ॥ समोपरि निरक्षेषु घटिकामण्डलं तथा । दक्षिणोत्तरसंस्पर्श: स्वाक्षेणान्तरितस्तयो: ॥ २०६ ॥ न तु क्षितिजसंस्पर्शस्तत्न सम्पाततस्तयो: । ATAU Aa BEATA: | Row tl समपूर्वापरे तन्न कल्पिते समसण्डले । घटिकामण्डलस्थेव ततो वलनकल्पना ॥ २०८ ॥ भ्क्षेण तुल्यं ब्यासा्े क्षितिजादुन्‍्नते च तत्‌ । उन्‍नते घटिकावृत्ते लम्बेनाक्षसमं हि तत्‌॥ २०९॥ व्यास्या--1, ९. तन्न ० ततः Me Fo २७ �२१० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्यायः ३ विषुवर्धां त्यजेत्‌ तस्माद्‌ रवावुत्तरगेडधिकात्‌ । याम्य एवं तदा बाहुस्तच्छायाकृतिभेदतः | ३६ ॥ मूल॑ कोटि, श्रुतिः, छाया त्रिभिरत्रयश्र॑ भवेदिदम्‌ । आमयित्वाध्थ तत्‌ व्यश्र॑ यावच्छायाजुगा श्रुति! ॥ ४० ॥ कोट्या पूर्वापरे ज्ञेये, बाहुना दक्षिणोत्तरे ॥ ४१९ ॥ ताभ्यां त्रेराशिकात्‌ साध्यमिष्टशड्कून्नतेश्व तत्‌ । योगविश्लेषयोग्यं च भवेदर्काग्रयापि तत्‌ ॥1 २१० ॥ अर्काग्रा घढिकेष्टदयुवृत्तयो: क्षितिजेड्त रम्‌ । कऋत्तिज्योन्मण्डले कर्णकोट्यौ ते, क्षितिजा भुजा | २११॥ ब्रिज्यालस्बकयो रक्ष: कर्णकोटयौ भुजा यथा | तुल्यस्वभावता यस्माद्‌ दयोस्त्रिभुजयोस्तयो: ॥ २१२ ॥ साध्या: स्युः कोटिदो:कर्णा मिथस्त्नेराशिकात्‌ तत: ॥ अत एवाककंदो:ऋरान्तिस्त्रिज्याध्ना लम्बकोद्धृतः ॥ २१३ ॥ दोर्ज्या वापक्रमक्रान्तिनिहता लम्बकोब्धुता । हरणं गुणनं चान्तविहाय आ्रिज्ययेकया ।॥ २१४ ॥ अर्काग्रा स्थाद्‌ यदन्ते5कं: सममण्डलतो भवेत्‌ । तदिशि क्षितिजस्पर्शो याम्योदर्गोलयो रबे: ॥ ११५॥ क्षितिजादुन्तमन्नर्क: प्रवहप्रेरणात्‌ Bata | यास्पदिश्येव मध्याहन यात्यस्तोदयसुत्रत: ॥ २१६ ॥ बलनाद्‌ वायुगोलस्य स्वाक्षेण सममण्डलात्‌ | घटिकामण्डलं यत्र सममण्डलतां ब्जेत्‌ ॥ २१७ ॥ अर्काग्रा ऋ्रान्तितुल्या स्थात्‌ तबाक्षोस्नत्यभावत: । याम्यतो5क्षेण वलने सत्यर्काप्रा ततोषधिका ॥ २१८५॥ छायाभुजा तु शड्क्‍्वग्रं यास्याकाप्रासमन्वितम्‌ । sagged a शड्क्यप्रान्य्युनार्काप्रा यदोत्तरा ।। २१९ ॥ �श्लोका: ३९-४१ ] तृतीयो5ध्याय: २११ शड्क्‍्वग्रतो विशोध्येनां शिष्टा छायाभुजोत्तरा । शड्क्वग्ररहितार्काग्रा त्वन्यदा याम्यदिडमुखी ॥ २२० ॥ अक्षजीवाहताच्छडूते: शड्‌क्वग्रं लम्बकोद्धृतम्‌ । यदस्ने क्षितिजे शड्कुः स्यादस्तोदयसुत्रतः ॥ २२१ ॥ योगमेदा [ वेव कायो' ]! शडक्‍्वप्राकग्रियोस्तत: । हयोरन्योन्यशेषत्वादेकवृत्तमतत्वत: ॥ RZ Ul यदयप्यन्योन्यको टिघ्नत्रिज्याभक्तावुभौ गुणों । योगभेदक्षमो स्पातां तथाप्यक्राग्रयोहंयो: ॥ २२३ ॥ मार्गभेदाद्योगमेदो कायो केवलयोरिह। भन्वत्न विषुवन्मूलादर्काग्रा दक्षिणोत्तरा ॥ २२४ ॥ तदग्रादषि शड्क्‍्वग्न॑ प्रवृत्त' नित्यदक्षिणम्‌ । सत्य प्रथतंते3र्काप्रा विषुचत्क्षितिजाश्िता | २२५॥ इष्ट्यूबृत्तं यद्‌ यच्च तत्तुल्यं सममण्डलम्‌ । तयोरिष्टान्तरालं तु शड्बवंग्र कथितं बुधे: ॥ २२६॥ दक्षिणोत्तरवृत्ते स्थात्‌ तयोः परसमन्तरम्‌ । परान्तरानुसारेण स्थितेरिष्टान्तरस्य च ॥ २२७ MN दक्षिणोत्त रता नित्यमाशाग्रावध्यवस्थिता । शज्भ्रोरग्रगत तत्तु तन्मुलिषपि च कल्प्यते ॥ २२८ ut अत: क्षितिजगामित्व” तस्यार्काप्राववास्थितम । एकमार्म प्रसृतयोदंक्षिणोत्तरयोस्तयो: ॥| २२९ ॥ तियंकत्वाभावतोःन्योन्यकोट्या न हतिरिष्यते । अतः केवलयोरेव कार्य योगान्तरे तयो: ॥ २३० ॥ शड्बवप्रार्काप्रयोस्तस्माद्‌ दक्षिणोत्तरगोलयो: । योगान्तरकृता च्छायाभुजा स्याद्‌ व्यस्तविडमुखी ॥ २३१ ॥ zareqt—1. Mss, defective and show a gap. 2, A.C. safe 3, ८. गामित्वां 4. ८. तस्‍्यार्काप्रव॑दवस्थितम्‌ �२१२ सय्याख्ये तस्तसंग्रदे [ भ्रध्याया! ३ [ छायाश्ञमणवृत्तपरिलेखः ] छायाभ्रमणमप्येवं ज्ेयमिष्टदिनोज्बस्‌ ॥ ४१० ॥ इष्टकालोड्रवां छायां बाहु कोर्टिं' च पूर्ववत्‌ । तत्तुल्यामिः शलाकाभिस्तिसुमिस्त्रिभुज॑ तथा ॥ ४२ ॥ ऋत्वा, पूर्वापराँ कोर्टि वृत्तमध्याद्‌ यथादिशम्‌ | BAT, बाई च बाहोश्च छायायाश्चाग्रयोयुती ॥ ४३॥ बिन्दु कृत्वाउपराह्े5पि बिन्दु तत्र प्रकल्पयेत्‌ । मध्यच्छायाशिरस्यन्यस्तृतीयो बिन्दुरिष्यते ॥ ४४ ॥ लिखेद्‌ वृत्तत्रयं, तेनः Fat TATA AAT | तन्मत्स्यमध्यगे सत्रे प्रसायैंव तयोयुतिः ॥ ४५ ॥ , दृश्यते यत्र तन्मध्यं बृत्तं* विन्दुस्णगालिखेत्‌ । छाया तन्नेमिगा तस्मिन्‌ दिने स्यात्‌ सर्ददापि च॥ ४६ ॥ छापातद्भुजयो: कोटिवंर्गान्तरपदं भवेत्‌ । छायाभुजानुसारित्वं दक्षिणोत्तरयोदिशो: ॥ २३२ ॥ छायाकोटबचनुसारित्व॑ पूर्वापरदिशोरपि । तत्तुल्याभिः शलाकामिः तदर्थ त्रिभुजे कृते ॥| २३३ ॥॥ तत्र शहकुं निधायेष्टकर्णकोटग्रसंयुतो । यदा कर्णशलाकास्था च्छाया तत्प्रमिता भवेत्‌ ॥ २३४ ॥। भुजाकोटिशलाके द्वे दिक्‍्परिच्छेदिके तदा! । छायाकोटघनुसारेण तत्न पूर्वापरे दिशो ॥ २३५ ॥ सूलम्‌-- 1. A.B. agatfe 2. A. Cyo 8G for a4 3. Bom. aa दयाख्या--1,. &. परिच्छेदकैस्तथा ; ९. परिच्छेदके तथा �इलोकाः ४७-५० ] तृतीयो5्ध्यायः २१३ [ प्रकारान्तरेण छायाभुजानयनम्‌ ] अक्षज्याध्नान्महाशझ्लोः शड्कवग्र लम्बकाहतम्‌ । सर्वदा दक्षिण तद्धि, योज्यमर्काग्रयापि तत्‌ ॥ ४७॥ यास्‍्ये गोले महाबाहु), सौम्पे चाग्रहयान्तरम्‌ | अधिकेउत्रापि शड्कबग्रे याम्यः स्पादन्यथोत्तरः ॥| ४८॥ छायाकर्णहतः, सोडपि त्रिज्याभक्तो5ढ्गुलात्मक! । विपरीतदिगप्येष पूर्वानीतसमो5पि च ॥ ४६ ॥ द्वादशध्नोज्थवा बाहुः शदकुना महता हतः । अढ्गुलात्मकमेव॑ वा छायाभ्यामथवा नयेत्‌ ॥ ४० ॥ छायाभुजानुसारेण याम्पोत्तरदिशावषि । एथमिष्टदिने कार्य छायया विग्विनिर्णय: ॥ २३६ ॥ [ छाावृत्तपरिलेखन प्रकारः ] अथ यस्सिन्‌ दिने च्छायाश्रसवृत्तं चिकीषितम्‌ । तत्र च्छायाभुजाकोटित्रयं स्फुटतरं नयेत्‌ ॥ ROU तसतुल्याभि: शलाकानि: त्िभुजह्वितये कृते । तत्न कोटिशलाके दे पूर्वापरदियाश्षिते ॥ २३८ ॥। कर्णकोटअग्रसस्पाते शड्कुमूल दयोरपि । यस्य शद्धरेरिमाश्च्छायास्तद्भुजाकोटयो मता:॥ २३९ ॥ छापाभुजाप्रयोबिन्दू कुर्यात्‌ पूर्वापराह्यो: । तृतीयमपरं fag मध्यच्छायाग्रगासिनम्‌ ॥ २४० ॥ तद्विन्दुत्नितयस्पृष्टे बत्ते सम्यक्‌ प्रकल्पिते । छायाग्र॑ वृत्तपरिधो तत्न भ्राम्यति तददिने ॥ २४१ ॥ भाव्यं तुल्यान्तरालास्यां बिन्दुभ्यां निजमध्यत: । तत: सम्तिरश्चीनान्मार्गदिषि च सर्वतः ॥ २४२ 0 �२१४ सव्याख्ये तस्त्नसंग्रहे .._[ श्रध्यायः ३ [ सम(सण्डल)शडः-कुः ] अक्षज्योना यदा क्रान्तिः सौम्या, ता त्रिज्यया हताम्‌। अक्षज्यया विभज्याप्तः NSH: TTT THATS | ४१ ॥ [ समशड्कुना अकंस्फुटः ] अक्षज्याध्नः परक्रान्त्या' हतः LER A NTs | तच्चापमेव भानुः स्यात्‌ चक्राध वा तदूनितम्‌ ॥ ५२ ॥ तयोरेकतरस्थातस्तृतीयस्यापि सध्यत: । भाव्यं तुल्यान्तरालाभ्यां ताभ्यां तन्मध्यमागंतः ॥। २४३ ॥॥ सम्पातो सार्गयोयंत्र ततो दूरप्रसारणात्‌ । ततस्त्रिभिदच तंस्तुल्येभंवितव्यं यतस्ततः ॥ २४४ ॥ । सम्पाततस्तदेकस्पृग्वृत्त सर्वाष्यषि स्पृशेत्‌ । स्वसध्यमार्गसस्पातात्‌ त्रिस्पृग्वत्तं ततः स्मृतम्‌ ॥ २४५ ॥ छायाभ्रमणवृत्तं यदुक्‍्त प्रायिकमेव तत्‌ । वृत्तमाग्गेण भाग्रय भ्रमणानुपपत्तितः । पूर्वाचा यानुरोधेन केवल तदिहोदितम्‌ ॥ २४६ ॥ [ समशडःकुः तद्‌द्वारा स्फुटाकंश्च ] अ्रक्षज्योनेति (51-52)-- उदगर्काग्रया तुल्ये शडक्‍्वग्रे नित्यदक्षिणे । प्रतिक्षणं भिन्‍नरूपे areas: सममण्डलम्‌ ॥ २४७ ॥ [तर्थ न्यूनता फ्रान्ते: सौम्यता ]! कथ्यतेकक्षतः । क्रान्यक्षनियसों वेद: शडकवर्काग्राप्रयोरषि ॥ २४८॥ सौम्यक्रास्तेयं दाक्षेण तुल्यता जायते FATT 1 ब्रष्दुः समोपरि तदा यात्यकंः सममण्डलस्‌ ॥ २४९ ॥ उदवक्रान्त्यल्पतायत्ता समशडः-क्‍्वल्पता ततः । ऋान्तिः सौम्याक्षतुल्या चेत्‌ समशड्कुस्त्रिमोविका ॥ २५० ॥ मूलस्‌ू-- 1. ९.५. पराक्रान्त्या 2. 8. स्वदोर्गुण: व्याख्या--1.. 1४5७. 1680 : तदर्थन्यूनता करान्ते सौम्या ता3 �श्लौकः ५३ ] तृतीयोड्ध्याय: २१५ [ समशझूेरडगुलात्मकः कर्ण: ] लम्बाज्षज्ये विषुवद्धाकप्ने क्रान्तिजीवया भकते | सममणडलगे भानों कर्णो तावड्गुलात्मकों स्पष्टो ॥ ४३ ॥ समोपरिष्टादककंस्य दिनमध्ये प्रवृत्तित: । अक्षतो न्यूनसंख्यायास्तस्या: शइकुं ततो नयेत्‌ ॥ २५१ ॥ agit त्रिज्यासमे सोम्पक्रान्तिरक्षसमा यवि । समशडूे ततो न्यूने तत्कान्तिमपि चानयेत्‌ ॥ २५२ ॥ अन्त्यक्रान्तिसमायां च क्रास्त्यां त्रिज्या भुजा यदा । ऋन्त्यां ततो5थ न्यूनायां दोज्याँ चेराशिकान्नयेत्‌ ॥ २५३ ॥ वोर्ज्याचापसमो भानुस्तत्काले प्रथमे पदे । द्वितोये तु पदे बेच्यं चक्रार्ध स्थात्‌ तदुनितम्‌ ॥ २५४ ॥॥ क्रान्त्यल्पतावशात्‌ सौम्थगोले Bq पदयोद् यो: । सायनाकंस्य सममण्डलप्राप्तिभवेद्‌ यतः ॥ २५५ ॥ इति। [ समशइ्क्सम्बन्धि-द्वादशाइगुलशडक-कर्णवासना ] लम्बाक्षज्ये इति (53-558)-- उदवक्ान्त्यक्षसास्ये तु समशडकुस्त्रिमोविका । समोपरि यदा द्रष्टुर्यात्यक: समसण्डलम्‌ ॥ २१५६ ॥ छायायां शडकुलीनायां तत्कर्णोषपि च तत्सम:। न्यूनायामक्षत: क्रान्त्यां शड्ो व द्वावशाइगगुले ॥ २५७ ॥ तत्कर्णो वर्धते तस्माद्‌ व्यस्तत्नेराशिकोद्गमात्‌ । इच्छाल्पतावशाद्‌ यत्र तत्फलं TT क्रमात्‌ ॥ २५८ ॥ प्रमाणफलयोर्घातात्‌ फलं तत्रेच्छया हतम्‌ । समशइकुहंतो$क्षेण त्रिज्याघ्नोदगपक्रमात्‌ ॥ २५९ ॥। व्िज्या चेद्‌ द्वादशाभ्यस्ता हियेत समशडकुना । श झूठ दिशसंख्यस्थ कर्णो यः समसण्डले ॥ २६० ॥ �२१६ संव्याख्ये तल्संग्रहे [ अध्याय: ३ [ प्रकारान्तरेण समशइकुकर्ण: ] मध्यच्छाया यदा मध्ये विषुवत्समरेखयोः । तन्मध्याह्ृभवः कर्णो विषुवच्छायया हतः ॥ ४४ | AUTEM AAT: Be स्यात्‌ सममएडले ॥ ४५६ ॥ [ समशड्कुना गतेष्यप्राणा: ] सममण्डलशढूकुल म्वध्नस्त्रिज्यया हतः ॥ ४४० ॥ वक्षज्या द्वादशाभ्यस्ता तया क्रान्या विभज्यताम्‌ । अक्षांश: समशड्‌कु: स्यात्‌ ब्रिज्यापक्रमयोवंध 1त्‌ ॥। २६१ ॥ समशइक्वंक: कर्णो द्वादशब्रिज्यंयोवंधात्‌ । त्रिज्यामेकान्ततस्त्यवत्वा साज्यभाजकगामिनो म्‌ ॥ २६२ ॥ अक्षज्यां द्वादशाभ्यस्तामुदक्क्रान्त्या तया हरेत्‌ । सममण्डलकर्ण: स्थात्‌ तत्न लब्धो5डगुलात्मक: ॥ २६३ ॥ यद्येव॑ं विषुवद्भाघ्न॑ लम्बं क्रान्या तया Ra सममण्डलकर्ण: स्थात्‌ साम्यतो घातयोस्तयो: ॥ Rev ॥ अक्षज्या द्वादशाभ्यस्ता लम्बध्ना विषुवत्प्रभा । तुल्ये स्पातामुभे दो:कोट्यात्मकत्वान्मिथस्तयों: ॥ २६५ ॥ इतरेतरदो:कोटयथो: क्षेत्रयोर्धातसाम्यत: । कर्णो माध्याद्विको! यहा विषुवच्छायया हतः ॥ २६६ ॥ अध्याह्वाप्राश्गुलेमंक्तः कर्ण: स्थात्‌ सममण्डले । सध्यच्छाया तदा मध्ये विषुवत्समरेखयों: 11 २६७ ।1 विशोध्य बिषुवद्धाया दिनमध्योद्भुवां प्रभाम्‌ । सध्याह्याप्राइगुलानि स्युरवशिष्टसमानि हि ॥ २६८॥ ब्यादया--1. 9. मध्याह्विको �इलोकौ ५६-५७ ] तृतीयो5ध्याय: २१७ उन्मणडला युबृत्तज्या, त्रिज्याध्ना GSAT हता | तच्चाप॑ चरचापाढ्य॑ गतैष्यासव एवं हि॥ ५६ ॥ [ समशइकुना नतप्राणः ] लम्पध्नः समशढकुः स चुज्याभक्तोज्थ तत्कृतिम्‌ | स्यक्ला त्रिज्याइतेम्मूल चापितं दि नतासवः ॥ १७ ॥ सममण्डलग इति (550-59)-- [ अक्षक्षेत्राणि युवृत्तेष्टान्तरालं यत्क्षितिजात्‌ सममण्डले । समशडकुरसो कोटिय्यृवृत्ते कर्णतांगते ॥ २६९ ॥ यद्यपि क्षितिजादिष्टान्तरं कर्णो चुवृत्तमम्‌ । तथाप्पुन्मण्डलादुध्वंखण्डस्थेष्टेव कोटिका! ॥ २७० ॥ समशइडकुश्च तत्कर्ण: क्रान्तिज्या च भुजा भवेत्‌ । उन्मण्डलक्षितिजयोयंद्‌ य्ुवृत्तस्थमन्तरम्‌ ॥ २७१॥ कर्णात्‌ पृथककृते कोटिखण्डे यदव्शिष्यते ॥ क्षितिज्या सा भुजाककाग्रा कर्ण: कोटिरपक्रम: ॥ २७२ ॥ [ समशडकुना गतैष्यप्राणाः नतप्राणाश्च ] एवं ह्यश्रद्वयं त्यश्रे स्वेकस्मिन्तवतिष्ठते । ब्रिज्याक्षलस्ब॒कत्यश्र* यत्तत्‌ त्यक्षत्रयं तु तत्‌ ॥ २७३ 0 उन्मण्डलाद छूवत्ते यत्‌ तस्येवेष्टान्तरं भवेत्‌ । कर्णरूपे से शड्भोय या कोटि: परिकल्पिता ॥ २७४ ॥ लम्बकेनाहता त्रिज्याभक्तत्वात्‌ समशड्कुत: । ब्विज्यया गुणनाव्‌ भूयों चयुज्यया हरणादषि ॥ २७५ ॥ ब्यास्या--1. 9. कोटिता 2. A. B. aT we do Re �R45 सव्याख्ये तस्तसंग्रहे [ प्रध्याय: हे [ प्रकारान्तरेण नतप्राणाः ] सममण्डलगा छाया त्रिज्याध्ना चुज्यया eat ॥ चापिता वा नतप्राणाः कोट्या वा सबंदा तथा ॥ ४८॥ - [ wang): fafasat | अक्षज्याध्नौ समी शद्कू त्रिज्यालम्बकभाजितों । क्रान्त्य्काग्रे, तयोः क्त्योमेंदूलं ज्षितेगुंणः ॥ ५६ Ul झवृत्तप्रसितं चापं यदीयं तून्नतासव: । उन्मण्डलात्‌ प्रवृत्तानां तेषां क्षितिजतो5पि व ॥ २७६॥ प्रवृत्तिरिष्टा स्वचरप्राणसंयोगतस्तदा । घुवृत्तेष्टान्तरालज्या) दक्षिणोत्तरमण्डलात्‌ ॥ २७७ ।॥ युवृत्तप्रमितं त्रिज्यागुणितं द्ज्यया हृतम्‌ । तच्चापं तन्‍नतप्राणा: समच्छायाकृता: सदा ॥ २७८ ॥ चुवृत्तेष्टान्तरालज्या या तून्मण्डलतो5थवा । सममण्डलसम्पातावधिका तत्र तन्म्तिता ॥ २७९ Ul तत्त्रिज्याकृतिविश्लेषमूलचापं नतासवः । व्रिज्याघ्ना झुज्यया भकता सछायाकोटि: सदाथवा ॥ २८० ॥ तच्चापं तन्‍नतप्राणा दक्षिणोत्तरसज्भूमात्‌ । अत एवं नतांशज्या चुज्याध्ना' व्विज्यया हृता ॥ २८१॥ समच्छाया भवेदिष्टशडरोस्त्नैराशिकात्‌ तत: । छा्पाकोटी पमच्छाये स्यातां पूर्वापरायते ।। २८२ ॥ नतांशस्थापि तत्तुल्या द्ुवृत्तप्रमिता तु सा। ज़िज्यावृत्तमिते स्थातां छायाकोटी समप्रभे ॥ Ya ॥ इति ॥ व्यादया--1, A. Tat; BUT 2. A, Gear ar �श्लोका: ६०-६२ ] तृतीयोध्ध्यायः २१९ [ दशप्रश्नाः ] इह शढकु-नत-क्रान्ति-दिगग्रा-उक्षेषु पश्चसु । हयोहयोरानयन दशधा स्यात्‌ परेस्जिमिः ॥ ६० ॥ सशइवो नतक्रान्तिदिगज्ञाः सनतास्तथा । अपक्रमदिगग्राक्षा दिगज्ञौ क्रान्तिसंयुतो ॥ ३१ ॥ दिगज्ञाविति नीयन्ते इन्द्रीभूयेतरेस्त्रिमिः ॥ ६२१ ॥ [ प्रश्नः १. अपक्रसा-इशाग्रा-इक्षेः शडकु-तत्यों ] आशाग्रा लम्बकाभ्यस्ता त्रिज्याभक्ता च कोटिका ॥ ६२० ॥ [ दशप्रश्नोत्तरम्‌ ] इह शडकुनतेत्यादि (60-628)-- [ शडक्वादिपञ्चस्‌ दक्षप्रश्नानां सद्भुतिः ] इह त्वाद्येन साध्येन द्वितीयादे: समन्वयात्‌ । चत्वारो,5थ द्वितीयेन तृतीयादे: समन्‍्वयात्‌ ॥ २८४ ॥ गन्नय,स्तथा तृतीयेन कृतपऊचसयोरपि । दो, तुर्येस्थान्त्यसम्बन्धादेक:, TIAMAT STA गच्छे चतुष्के त्वेकादिचयस्भूलितं तु तत्‌ ॥ २८५ ॥ [ अपक्रमाशाग्राक्षेः शडकुनत्यानयनवासना ] आशाग्रेत्यादि (620-67) -- एतेषामुत्तरेष्वा् रनुक्‍्तेषु दशस्वषि । आदिमस्योत्तरं सूर्य सिद्धान्ते लेशतः कृतम्‌ । कोणशडकुप्रकरणे शड्क्‍्वर्थ तदचों यथा ॥ २८६ ॥ #त्रिज्यावर्गाधतो5प्रज्यावर्गोनाद्‌ द्वदशाहतात्‌ । पुनर्दविशनिध्नाच्च यत्‌ फल लक्यते बुधेः ॥ २८७ ॥ व्याद्या--1. 0. तृतीय णि त्रय �२२० सथ्याख्ये तत्तसंग्रहे [ प्रध्याय: ३ : श्रुजाचज्या TAA Ae AIT | क्रान्त्यक्षयर्गों तदर्गात्‌ त्यकत्वा कौट्यौ तयोः पदेः ॥ ६३ ॥ कुर्यात्‌ क्रान्त्यज्षयोर्घातं कोट्योर्घातं तथा TT | सौम्ये गोले तयोयोंगात्‌ भेदाद्‌ याम्ये तु घातयोः ॥ ६४ ॥ शडकुवर्गाधसंयुक्तविषुवद्वगं भाजितात्‌ 1 लब्धं तु करणी नाम तां प्रृथक्‌ स्थापयेत्‌ ततः॥ रष८ ॥ विषुवच्छायाकंवधादग्रज्यासंगुणात्‌ ततः । भकक्‍तात्‌ फलाख्यं तद्व गंसंयुक्तकरणीपदस्‌ ॥ २८९ ॥ air ha aged दक्षिणोत्तरगोलयो: | याम्ययोविदिशो: शडकुः एवं याम्योत्तरे रवो । परिश्रमति शड्भरोस्तु शडकुरत्तरयोस्तु सः” ॥ २९० ॥ ( सू्यसिद्धान्त:, त्रिप्रश्नाध्याय:, ३.२८-३२ ) इति तन्‍्त्रान्तरश्लोका! । सौस्ययाम्यदिशो: शडक्रिष्टो यत्र विदिग्गतः । दिगप्राध्यर्ध राशिज्या तत्र तदहिग्गता मता ॥ २९१ ॥ राशित्रयान्तरितयोदिशों मध्यगतत्वत: । आशाप्रा भत्रयस्थात: कृत्स्तज्याधंसमा भवेत्‌ ॥ २९२ ॥ ज्याबाणयोव॑र्गयोगात्‌ कृत्स्वज्या हिं पदीकृता । ज्याबाणों चक्रपादे तौ त्रिज्यातुल्यों समो मिथ: ॥ २९३ ॥ अतस्तयोवंर्गयोगो द्विघ्नत्रिज्याकृते: सम: । अस्यारधराशिज्यावर्ग इचतुर्थोशस्ततो भवेत्‌ ॥ २९४ ॥ द्विष्नवर्गंचतुर्थांशस्थार्ध वर्गत्वकल्पनात्‌ । o> दलटद्विगुणयोश्चेतदगंक्षे त्रे निवश्यंताम्‌ ॥। २९५ ॥। त्रिज्यावर्गारधतुल्यत्व॑ अध्यर्धज्या कृतेस्तत: । द्विष्मवर्ग चतुर्भागो वर्गो5धंस्थ भवेद्‌ यत: ॥ २९६ ॥ मूलमू--- 1. 2. ०7. पदे ब्याद्या--1, 8. तुल्यत्वमध्याघंज्या �श्लोक: ६५ ] तृतीयौब्ष्याय: २२१ आधद्यघाते5धिके सौम्ये योगमेदद्यादपि । त्रिज्याघ्नाद्‌ हारवर्गाप्तः शब्कुरिष्टदिगुद्धवः ॥ ६५ Ul लम्बबगर्धितुल्योज्सो लम्बब॒त्ते प्रकल्पित:! । अक्षज्यावगंसंयुक्ताद्धारो मुलीकृतस्तत: ॥ २९७ ॥ घात: कान्त्यक्षयोय: स्यथात्‌ तत्कोट्योरपि योहपरः । तयोयोगान्तराच्छडकु्हाराप्त: सौम्ययाम्ययों: ॥ २९८॥ बर्गेयोगान्तराष्यां वा हारवर्गोद्धुतो भवेत्‌ । हारको लस्बवर्गाधमक्षवर्गंयुतं भवेत्‌ ॥ २९९ ॥ तत्न क्रान्त्यक्षयो: कोट्योवबर्गंघाते चिकीषिते । स्वस्ववर्गोनिताद्धारवर्गंत: कोटिरेत॒यो: ॥ ३०० ॥ गुण्येउक्षकोटिवर्गेउत्र ऋ्रान्तिकोटिकृतो गुणे । अल्पता गुणकारस्य क्रान्तिवर्गंेण हारकात्‌ ॥ ३०१ ७ विवरं फ्रान्तिवर्ग: स्थात्‌* गुणहारकयोस्तत: । तद्गुणाद्‌ गुण्यतो हारवर्गाप्तं ATA BAT Ut २३०२ ॥ गुण्यस्थ हारादल्पस्वादधिकत्वे पुन: क्षिपेत्‌ । स्थादेतदक्षकोटयाश्चेद्रर्गो गरुण्येत केवल: ॥ ३०३ ॥ नव क्षिप्ताक्षवर्गस्थ हारतुल्यत्वकल्पनात्‌ । येन क्रान्तिकृतेरेव त्याज्यत्वं परिकल्पितम्‌ ॥ ३०४ ॥ ऋरान्तिवर्गस्त/तस्तत्र गुणहारान्तरोज्भूव: । गुष्पस्थ हारसास्यार्थ क्षिप्येताक्षकृतियंदा ॥ ३०५॥ गुणक्षेपाहतेह रलब्धं त्याज्यं तदा' त्यजेत्‌ । त्याज्यस्य फ्रान्तिवगेंण तुल्यत्वं प्राक्‌ प्रपडिचितम्‌ ॥ ३०६ ॥ शडूगेरितरखण्डेन तुल्यं निस्संशयं च तत्‌ । क्रान्त्यक्षयोवर्गंघाताद्‌ हारवर्गोद्धृतो ह्ासो ॥ ३०७ ॥ व्याख्या---1. 3. 3. 8. प्रकल्पितम्‌ 2, 8. वर्गस्य ८. केवलम्‌ 4. B. Hapl. om. of & 8. त्याज्यात्तदा �RRR सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ भध्याय: ३ किन्त्वेतत्‌ त्याज्यत: शुद्धे क्षेप्पमेव फल भवेत्‌ । इतरस्य धनणंत्व॑ गोलयो: सौम्ययाम्पयो: 305 1 अक्षकृत्यूनहाराख्याल्लस्बवर्गाधत'स्तत: । शोधयेत्‌ फ्रान्तिवर्ग स्वलब्धशोध्यफलोनितम्‌ ॥ ३०९ ॥ जिज्यावर्गा धतो5प्रज्या/ वर्गों यदि विशोध्यते । एकवृत्तगतत्वेन द्योस्त्रिज्याग्रजीबयो: ॥ ३१० ॥ शिष्ट तत्कोटिवृत्तेन्‍त्न पुनविपरिणस्यते । शडकुखण्डस्य तस्यास्य हारवृत्तगतत्वत:॥॥ ३११॥ ब्विज्यावृत्ते gz: शडकुखण्डो विपरिणम्यते । कोटिवृत्तगता त्रिज्या हारकत्वेन सम्मता ॥ ३१२॥ स्ववृत्ते च गुणस्तेन तुल्यत्वादुभ्यं त्यजेत्‌ । लम्बवर्गाधनिघ्नं तद्‌ हारवर्गेण चोद्धरेत्‌ ॥| ३१३ ॥ शडकुखण्डकृतिलंब्धा शड्कुखण्ड: पर” तत: । बक्षापक्रमयोर्घाताद्‌ हारकाप्तसमो5पर: ॥ रे१४ ॥ स चेदक्षाग्रयोर्घातात्‌ कोटिवृत्ते विधीयते । हारवृत्तगतः सोष्यं त्रिज्यावृत्ते विधीयताम्‌ ॥ ३१४५ ॥ हरणं गुणनं त्यवत्वा तन्मध्ये व्विज्ययैकया । लम्बध्नाक्षाग्रसंवर्गान्मूलवर्गृहृतो5पर: ॥ ३१६ ॥ शहकुखण्डो ययोगोगान्‍्तराच्छुड-कु: स्फुटो भवेत्‌ | अक्षावलम्बको यत्र विषुवत्कर्णणामिनों ॥ ३१७ ॥ तत्र तौ विषुवच्छायो* तच्छुडकू परिकल्पितो । हारवर्गोष्त्र विषुबच्छायावर्गाड-गुलान्विता ॥ रे१८॥ grameqangieg aie स्थाद्‌ द्विसप्तति: । शेष पूर्ववदन्यत्‌ स्थादिष्टशड्धून विदिग्गते ॥ ३१९ ॥ ब्याख्या--1. 9. वर्गोद्धुत 2. 9. तोध॑ज्या 3. 8. पं 4, 8. लब्धाध्नाक्षाग्र 5. ४, छाया �इलौक: ६६ | तृतीयोअ्ध्याय1 २२३ छाया तत्कोटिराशाग्राकोटिष्ना सा चुजीवया । भकक्‍ता नतज्या क्रान्ल्यक्षद्गग्राभिमवेदिति ।। ६६ ॥ एवंनीतोः्प्यसों शड्कु: क्वचित्‌ सौम्यविदिग्गतः । प्रदक्षिणक्रमाद्‌ भ्राम्यन्नेम्यां च विदिशं व्जेत्‌ । प्रत्यक्कपाले विविशो व्युत्कमात्ते विगाहते ॥ ३२० ॥ इति ॥ [ नतज्या तद्बासना च ] प्राच्यादिष्टदिगप्रान्ते स्वस्तिकात्‌ क्षितिजाश्रितम्‌ । वचचात्‌ स्वस्तिकतस्तावत्यन्तरे क्षितिजाश्वितम्‌ ॥ ३२१ ॥ इष्टविड्सण्डल तत्‌ स्थात्‌ खमध्यस्पृष्टनेमिकस्‌ | तावतान्तरितं चान्यद्‌ याम्योदक्स्वस्तिकद्दयात्‌ WW RRR il खमध्यस्पृष्टपरिधिव्यस्तविड्मण्डलं भवेत्‌ । क्षितिजव्यस्तदिग्वुत्तसम्पातद्वितयोद्‌गतम्‌ !॥ ३२१३ ॥ ध्रुवद्वितयसंस्पृष्टं तियंग्बृतं तथापरम्‌ । इष्टदिग्घटिकावुत्तह्यतियंग्गतत्वतः ॥ रेर४ ॥ तियंग्वृत्तगतं वेच्ं तयोस्तु परमान्तरम्‌ । याम्योदग्वृत्ततो व्यस्तदिग्वृत्तस्थ यवन्तरम्‌ ॥ ३२५ ॥ क्षितिजस्थं दिगग्रा सा सेव तत्परमान्तरम्‌ 1 याम्योदग्व्यस्तदिग्वुत्तपाश्वेस्थं क्षितिजं यतः ॥ ३२६ ॥ समपाश्वस्थिते वृत्ते वृत्तपोहि परान्तरस्‌ । खमध्यतोउत्न लम्बान्ते तयोरिष्टान्तरं नयेत्‌ ॥ ३२७ ॥ खमध्यतस्तु लम्बान्‍्ते भ्रुवः सोम्यो व्यवस्थितः। व्यस्तविष्दमण्डलस्थेष्टान्तराल झ्रुवतो5त्र TI WRU सा कोटिस्तदूभुजाक्षज्या तयोबेर्गयुतेः पदम्‌' । स कर्णो श्रुवतस्तियंग्वृत्तस्थं क्षितिजान्तरम्‌ ॥ ३२९ ॥ व्यायया--1, 8. ०॥. 016 [116 2. A, weet 3, A.B. TH �२२४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे - [ श्रध्यायः हे क्रान्त्यक्षघाते तत्कोट्योर्घाताद याम्येडधिके सति । 'जेष्ट/ शड्कुमवेत्‌ सोम्ये हाराच्चापक्रमेडधिके ॥ ६७ ॥ इष्टविड्मण्डलघटीवृत्तयोस्तत्परान्तरम्‌ । क्षितिजव्यस्तविग्वुत्तसम्पातो यो श्रुवो च यो ॥ ३३० ॥ तच्चतुष्टयसंस्पृष्ट वृत्त तियंग्गतं तयो: । घटिकावृत्तपाश्व॑स्थो श्रुवो द्वावषि सर्वदा । ३३१॥ दिव्वृत्तात्‌ क्षितिजव्यस्तदिक्सम्पातों तथाविधौ । तयो: समतिरश्चीन तियंग्वृत्त ततो भवेत्‌ ॥ ३३२ ॥ अत: समतिरश्चीने वृत्ते तत्न परान्तरम्‌ । परान्तरेण दिग्वुत्तत्यासाधं यदि लक्ष्यते ॥ ३३३ ॥ अक्षेणेष्टान्तरालेन तत: कि लक्ष्यते फलम्‌ । घटीवृत्तात्‌ खमध्यान्तों ह्मक्षो याम्योत्तरायत: ॥ ३३४ ॥ सम्पाततः खमध्यान्तों घटीदिग्वृत्तयोदयों: । अन्तरालं च दिग्वुत्तगतमिच्छाफलं त्विह ॥ ३३४५॥ , इच्छुया भुजया ह्ात्र कर्ण दच्छाफलं भवेत्‌ । अक्षस्थानीयमेतत्तु तत्कोटिलेम्बकस्तत: ॥ ३३६ ॥॥ तद्वत्‌ क्रान्तिधुजायाश्च फर्ल तत्कर्णमानयेत्‌ । ऋन्तिस्तु घटिकावृत्ताद्‌ युवृत्तावधिका भुजा ॥ ३३६७ ॥ विग्वत्ते घटिकावृत्ताद्‌ द्युवृत्तावधिका श्रुति: । कऋान्त्यक्षफलकोट्यो तौ' त्रिज्यावर्गान्तरात्‌ पदे ॥ रे३८॥॥ अन्योन्यकोटिहतयोस्त्रिज्यया हृतयोदयो: । क्रान््यक्षफलयोयों गभिदाभ्यां सवतीष्टभा ।॥ ३३९ Ut मूलमू-- 1. 8. नेष्टशड्कु: व्याख्या--1. ४. हिग्वृत्तत्‌ क्षितिज ; 9, दिग्बुत्तक्षितिज 2. A.C. Hapl. upto afaat, next line. 3. A.B, aq for at �इलौक: ६८ ] तृतीयो5ध्याय: . २१५ [ प्रश्नः २. नताशाग्राक्षे: शडक्वपक्रमः | नतलम्बकयोर्घातात्‌ त्रिज्याप्तं तत्‌ स्वदेशजम्‌ । स्वदेशनतकोट्याप्त॑ नताक्षज्यावधात्तु यत्‌ ॥ ६८ ॥ कऋान्तिलस्बोत्यफलयोब्यत्ययाद्‌ योगमेदत: । इष्टशड्कुश्च कतंव्यश्छायावन्योन्यतो5य ते ॥ ३२४० ॥ इष्टदिग्घटिकावृत्तान्तरेण परमेण वा । चुज्यावलम्बका हत्वा त्रिज्यया विभजेदुमो ॥| ३४१ ॥ लब्घे क्रान्त्यक्षयो: कोटयोौ यद्दा BATA: Gal | परान्तरालवर्गात्तु त्यक्त्वा मूलीकृते उभे ॥ ३४२ ॥ मिथः कोटीहतक्रान्त्यक्षयोयोंगान्तरात्‌ तत: 1 परान्तरालवर्गाप्तौ त्रिज्याध्नात्‌ भानरावुभो ॥ ३४३ ॥। याम्यगोलेउत्न शहकु: स्थाल्लम्बक्रान्त्यंशभेदत: । क्रान््यंशके5त्र लम्बांशादधिके क्षितिजादध: ॥ ३४४ ॥ शडककु: स्पादथ हाराच्चेत्‌ सोइधिको न तु सम्भवेत्‌ । सोस्‍्यगोले तु यास्‍्या चेदग्ना ऋ्रान््यंशलम्बयो: ॥ ३४४५ ॥। शहकुर्योगोद्भूवः ater दिगग्ना चेत्‌ तबन्तरात्‌ । दिड्मण्डलघटीवृत्तविवरादधिके सति । दूघटीवृत्तविवरे भवेच्छडकुर्न तादूशःः ॥ ३४६ 11 इति ॥ [ नताशाग्राक्षे: शहक्वपक्रमानयनवासना ] नतलम्बकयोरिति (68-73)-- श्रुवद्वितयसंस्पृष्ट प्रहाधिष्ठितनेमिकम्‌ । नतवृत्तं भवेद्‌ यस्य दक्षिणोत्त रमण्डलात्‌ ॥ रे४७ ॥ घटिकामण्डलगतं कल्प्यते परमान्तरम्‌ । मतन्ितिजसम्पातद्व य॑ स्पृष्ड खमध्यगम्‌ ॥॥ ३४८ ॥ . ब्याख्या--1. ८. तादुशम्‌ fo Go २६ �२१२६ संव्याख्ये' तन्त्नसं ग्रहे [ अध्याय: हे तदाशाग्रावधे कोटयोस्तयोर्घातं ज्षिपेदथ' । शोधयेदू दक्षिणाग्रायां त्रिज्यया च ततो हरेत्‌ ॥ ६६ ॥ लब्धात्‌ स्वनतकोटिष्नात्‌ एथक्‌ त्रिज्याप्तवर्गितम्‌ | _ gad स्वनतवगेण तन्मूलेन हतं॑ फलम्‌॥ ७० ॥ aa facta तु नतसममण्डलमीरितम्‌ । याम्योदग्वृत्तसम्पातात्‌ क्षितिजे यावदन्‍्तरे ॥ ३४९ ॥ नताख्यसमवृत्तस्य सम्पातो5्य तत: स्थितम्‌ । क्षितिजे वृत्तपादान्ते खमध्यस्फुटनेमिकम्‌ ॥ ३५० ॥ नतदवक्षेपवत्ते इन्‍्तयंत्र स्थात्‌ परमान्तरस्‌ । नतक्षितिजयोस्तद्व न्नततत्समवृत्तयो: ॥ ३५१ ॥॥ स्वदेशनतकोटिश्च तद्‌भुजा चेति ते उभे । दिग्वुत्तव्यस्तदिग्बृत्ते पूरवंबत्‌ परिकल्पयेत्‌ ॥ २३५२ ॥ नतवृत्तं खमध्यात्तु नतदुवक्षेपसण्डले । यावन्‍नतं स्यात्‌ तत्पाश्व॑ क्षितिजात्‌ तावदुन्नतम्‌ ॥ ३५३ ॥। क्षितिजव्यस्तदिग्वुत्तसम्पातद्वितपोद्गतम्‌ । नतेष्टविड्मण्डलयो: समतियंग्गतं तथा ॥ ३५४ |॥ नतपा श्वॉन्नतिस्पृष्टं तियंग्वृत्त प्रचक्षते । तिर्यग्वत्तस्य बिउवृत्ते क्षितिजादुन्‍्नतिस्तु या ॥ ३५५ ॥ तत्रेव नतवृत्तस्य खमध्यात्‌ तावती नति: । छाया सा नतवृत्तस्थ सम्पातान्ता खमध्यतः ॥| ३५६ ॥ तश्सम्पाते प्रहस्तस्मात्‌ तत्कोटि: शडकुरिष्यते । समन्तात्‌ क्षितिजादुध्वें यत्स्वदेशनतान्तरे ॥ ३५७ ॥ वृत्तस्वनतकोद्यार्यं नतवृत्तस्थ नाभिगम्‌ । बक्षिणोत्तरवुत्ते यन्तभोमध्यश्रुवान्तरम्‌ ॥ रेश५८ ॥ सूलम्‌ू-- 1. 0+9- क्षिपेदुदक्‌ ब्याद्या--1., 9. संदेश �श्लौका: ७१-७३ ] ' तृतीयोब्ध्यायः २२७ पृथक्क्ृताद्‌ भवेच्छदूकु), छाया तत्कोटिका भवेत्‌ । छायाग्रकोटिसंवर्गाद्‌ ज्या लब्धा नतज्यया ॥ ७१ ॥ नतज्यायुज्ययोस्तद्वत्‌ छायाकोटित्रिजीवयोः । छायादिगग्राकोट्योश्च घात एको भवेत्‌ ततः ॥ ७२ ॥ इयोरेकेन विहृतस्तत्सम्बन्धीतरों भवेत्‌ । चुज्यात्रिजीवयोदगमेद्मूलमपक्रमः ॥ ७३ ॥ स लस्बो5स्मान्नतज्याध्नात्‌ त्रिज्याप्तं स्वनतं भवेत्‌ । नतवृत्तक्षितिजयोस्तत्कोटिः परमान्तरम्‌ ॥ ३५९ ॥ स्वदेशनतकोट्याप्तमक्षाद्‌ यत्‌ त्रिज्यया हतात्‌ । नतक्षितिजसम्पाताद्‌ पश्रुवस्य विवरं तु तत्‌ ॥ ३६० ॥ नतवृत्तगतं तत्तु नतघ्न॑ व्रिज्यया हरेत्‌ | क्षितिजि नतयास्योदस्वृत्तयोलेब्धमन्तरम्‌ ॥ ३६१ ॥ योगसेवो तदाशाप्राकोट्यो: कार्यो तथाविधि । अन्‍्योन्यकोटिगुणनात्‌ त्रिज्यया हरणादषि ॥। ३६२ ॥॥ क्षितिजे नतिविड्सण्डलान्तरालं तु तद्‌ भवेत्‌ । क्षितिजे नतिदृक्‍क्षेपविदिग्वुत्तान्तरं च तत्‌ ॥ ३६३ ॥ maven स्वया ह॒त्वा त्रिज्यया विभजेत्‌ तु तत्‌ 1 बृत्ते स न[त]कोट्युक्ते! नतदुवक्षेपसण्डलात्‌ ॥ ३६४ ॥ विदिग्वृत्तान्तरं कोटिरेषा स्थात्‌ स्वनतं भुजा । तियंग्वृत्तनतः कर्ण: तयोवर्गयुते: पदम्‌ ॥ ३६५ ॥ नतदृवक्षेपवृत्तात्तु क्षितिजस्पान्तरं च सः । तद्दोःकोटयौ त्रिजीवाध्ने कर्णन विभजेत्‌ फले ॥॥ ३६६ ॥ स्पातां विड्मण्डले ते दे क्षितिजाच्च खमध्यतः । तियंग्वृत्तस्थान्तराले छायाशइक्‌ श्र ते ऋुमात्‌ ॥ ३६७ ॥ व्याख्या--1. 1४६७. 1०80 न कोट्युक्त 2. 8. वृत्ता ततः 1 वृत्तान्तर 3. फ्र.तुणिस �QRS सव्याख्ये तन्तसंग्रहे [ प्रध्याय: ३ छायाशइक्‌ च॒ ते स्पातामिष्टविड्सागंगे उसे। क्षाशाप्राकोटिगुणितां हरेच्छायां नतज्यया ॥ ३६८॥ धुज्या भवेद्‌ यत्तो घाते नतज्याशुज्ययोस्तु यः। छायाप्राकोटिघातोइसो भाकोटित्रिज्ययोरपि ॥ ३६९ ॥ तुल्यरूपात्‌ ततो घाताव्‌ हन्द्रेष्वन्यतरोद्धुत:। तत्सम्बन्धी तदितरों भवतीत्युपपद्यते ॥ ३७० ॥ अप्रा'कोटिहि दिव्वत्तदक्षिणोत्तरवृत्तयों: । अन्तरालं परं तत्र छायाकोटिश्च तादूशी ॥ ३७१ ॥ क्षितिजस्था भवेदाद्या छायाकोटिग्रंहावधि: । यथा दिगग्ना दिग्वृत्तात्‌ समवृत्तान्तरं परम्‌ ॥ २७२ ॥ तथा च्छायाभुजाषि स्थात्‌ aa एव ग्रह्वधि: । अप्रा कोटिहता त्रिज्या च्छायया हियते यदा॥ ३७३ ॥ छायाकोटियेतस्त्रिज्याच्छाययो: कर्णरूपता ॥ युबृत्ते नतभागज्या त्रिज्यावृत्तमिता च सा॥ ३७४॥ स्ववृत्त प्रसिता सेव नतज्या भवति स्फुटा । त्रिज्यातुल्या भवेद्‌ झुज्या स्ववृत्तप्रमिता यत: ॥ Roy It छायाकोटिहता fasat भकता युज्या नतज्यया । यादृशो नियमस्त्रिज्याद्युज्ययो: स्पात्‌ परस्परम्‌ ॥ रे७६॥ तादूशो नियमो वेद्यश्च्छायाकोटिनतज्ययो: । अप्रा कोटिहता च्छाया त्रिज्यया हियते यदा ॥ ३७७ ॥। लब्धं त्रिज्याहतं मूयो हियते च नतज्यया । carat गुणं च हारं च यदि वा त्रिज्ययेकया ॥ रे७८५ ॥। अग्रा कोटिहता चछाया पर हार्या नतज्यया । aa चज्या भवेल्लब्धा तत्कोटि: फ्रान्तिरिष्यते ॥ २७९ ॥ व्यास्या---1. A. Hapl. om. from sat to fara, in the fourth line below. A.C. am: �श्लोकौ ७४-७५ ] तृतीयो5ध्याय: २२९ [ प्रश्तः ३. नतापक्षमाक्षे: शडक्‍्वाशाग्रे ] नतकोट्या हता दुज्या विभकता त्रिभजीवया | सौम्ययाम्यदिशोर्भूज्यायुतोना लम्बकाहता ॥ ७४ ॥ fis gegen, Seder a aT | ७४० ॥ [ प्रश्नः ४. नतक्रान्त्याशाग्राभिः शडक्‍्वक्षौ ] छायां नीत्वाथ तत्कोटियुज्यावर्गान्‍्तरात्‌ पद्म ॥ ७४०॥ मूलीकरणतस्त्रिज्याद्युज्ययोवर्गभेदत: । इत्थं नतदिगग्नाक्षे: शडक्वपक्रमयोविधिः ॥ ३े८० ॥॥ इति ॥ [ नतापक्रमाक्षैः शडक्वाशाग्रानयनवासना ] नतकोट्येति (74-759) — प्रहावधिनंतज्या स्थाद्‌ दक्षिणोत्त रमण्डलात्‌ । छापाकोटिसमा ह्ेषा युवृत्तस्था सदा भवेत्‌ ॥ ३८१॥ सैब स्ववृत्त प्रमिता नतज्या परिकीत्येते । उन्मण्डलाच्च तत्कोटिरुन्‍नतज्योपरिस्थिता ॥ रे८र ॥ क्षितिजावधिकत्वार्थ क्षितिज्याउस्यां विधीयते । ऋण धन च फ्रमतो गोलयोर्यास्यसौम्ययो: ॥ रे८३े ॥ लम्बकध्नोन्ततज्या सा त्रिज्यया विह॒ता स्फुटा । भवेदिष्टान्तरालज्या क्षितिजेष्ट्यूवत्तयो: ॥ रेपड ॥ स एवं शडकु,स्तत्कोटिश्छाया, चुज्यानतज्ययों: । संबर्गात्‌ छायया भक्‍ता दिगग्नाकोटिरिष्यते ॥ रे८५ ॥ इति ॥ [ नतक्रान्त्याशाग्राभिः शडक्वक्षानयनवासना ] छायां नीत्वेति (759-789)-- भाको टित्रिज्ययोर्भाग्राकोटघ्ो्यूज्यानतज्ययोः । मिथो घातत्रयस्यात्र तुल्यत्वं प्राक्‌ प्रदशितम्‌ ॥ ३८६ ॥ �२३० सव्याख्ये array . [ झध्याय: ३ | हच्छायाबाहुघातो यः शहडकुक्रान्त्योब॑घोडपि यः । क्रान्त्यग्रयोस्तुल्यदिशोस्तयोमेंदोउन्यथा युतिः ॥ ७६ th उन्‍्मण्डलक्षितिजयोरन्तरेडके च तथुतिः । तद्धतां विभजेत्‌ त्रिज्यां तच्छायाकोटिवर्गगो! ॥ ७७॥ - अन्तरेण भवेदक्षो नताय्रैविंदितिस्त्रिमिः ॥ ७८० ॥ fag दृयेष्वन्यतरभक्तस्तदितरो यत: । क्रान्तिको्टि ततो दुज्यां नतज्यानिहतां हरेत्‌ ॥ ३२८७ ॥ अग्ना कोटा भवेच्छाया तत्कोटिस्त्रिज्ययोद्धता 1 वर्गान्‍्तरपद॑ं त्रिज्याच्छाययो: शड्क्रिष्यते ॥॥ ३८८ ॥ छायातत्कोटिकावर्गमूलभेदं॑ च तद्भुजा । छायाघ्नाया दिगग्रायास्त्रिज्याभक्ताथवा भुजा ॥ ३८९ ॥ भाकोटचन्तरितं यास्‍्योत्तरवृत्तात्‌ समन्‍्ततः । चुवृत्तवत्तत्पा श्वेस्थं वृत्तं यत्परिकल्पितम्‌ ॥ ३९० ॥ अक्षस्तत्न घटीवृत्तात्‌ समवृत्तान्तरं भवेत्‌ । झूवृत्तविवरं क्रान्तिघटिकामण्डलात्‌ ततः॥ ३९१ ॥ छायाभुजात्र विवरं युवृत्तसमवृत्तयो: । भाकोटिद्युज्ययोर्वगंभेदतो यत्‌ पद भवेत्‌ ॥ २९२ ॥ ऋन्तिकोटिभंवेद्‌ यत्र तादुग्वृत्त प्रकल्प्यते । व्यासाध यस्य भाकोटित्िज्यावर्गान्तरात्‌ पदम्‌ ॥ ३९३ ॥ तत्तच्छाया' भुजाशडक्वोर्वगंयोगपद॑ भवेत्‌ । तदेव तत्न व्यासार्ध यत्तद्‌ वृत्तान्तरं कृतम्‌ ॥ BR¥ छाया हि स्वभुजाकोटयदोवंगंयोगपदं भवेत्‌ । शडकुच्छायाकृतियुतेर्मूलं त्रिज्या च सम्मता ॥ ३९५॥ छापाया: कोटिबाहू हो तच्छडकुरिति ये त्रयः । तेषां त्रयाणां वर्गेक्यं सम्यक्‌ त्रिज्याकृतो स्थितम्‌ ॥ ३९६ ॥ व्यास्या--1. &. ततश्छाया �ratte: 05 ] तृतीयौष्ध्यायः २३१ [ प्रश्नः ५. शडक्‍्वाशाग्राक्षेः नतापक्रमों ] अजक्षशड़क्वोवंघो यश्च यश्च मात्राहुलम्बयोः ॥ ७८० ॥ शडकुच्छायाभुज्ावर्गयोगे तस्माच्चिकीधिते । छायाकोटिकृतिस्त्रिज्यावर्गतोउत्न विशोध्यते ॥ ३९७ ॥ कऋरान्तिवर्गं ततस्त्यक्ते तत्कोटया: शिष्यते कृति: । सा च दुज्याकृतेश्छायाकोटिवर्गे विशोधिते ॥ २९८ ॥ छायाभुजायाः फोटिश्च तच्छडकुरिह सम्मतः । यतस्तयोवरर्गयोगमूल व्यासाधंमिष्यते ॥॥ २९९ ॥। छायाभुजाकरान्तिकोटयो: शहकुक्रान्त्योइ्च घातयो: । क्रान्त्यप्रयोदिशोभिन्नतुल्ययोयो गभेदत: ॥ ४०० ॥ उन्मण्डलक्षितिजयो रन्तरस्थरवेर्युते: । बक्षस्तदीयव्यासार्ध भक्तस्तद्वृत्त गो भवेत्‌ ॥| ४०१ ॥ ब्रिज्यया निहतो भुयस्तदृव्यासाधों हृतः स्फुट:। मिथः कोटिहते यद्दा ्रान्तिच्छायाभुजे उसे ॥ ४०२ ॥ योगान्तरात्‌ तयोरक्षो हारवर्गोद्धत: स्फुट: । - छापयायां याम्यदिक्कायां याम्यदिक्त्वेष्प्यपक्रमे ॥॥ ४०३ ॥॥ तयोभेंदो भवेदक्ष इति प्रागेव दर्शितम्‌ । क्रान्यकंनतिभेदो5क्षो यास्‍्ये प्रायुवितों यतः ॥ ४०४ ॥ अप्रा याम्या सौम्यदिकका ऋ्रान्तिश्चेद्योग इष्यते । उन्मण्डलक्षितिजयोमं ध्ये दृश्ये च भारकरे । उभयो: फ्रान्तिभाबाद्वोः योग एवाक्ष इष्यते ॥ ४०५॥। इति। [ शइकक्‍्वाशाग्राक्षे:ः नतापक्रमानयनवासना ] ग्ग्रक्षशड्क्वोवंध इति (7180-79)-- स्ववृत्त गामिनी च्छायाभुजा सर्वत्र दृश्यते । छापाबाहुमुजं यत्‌ स्थाद्‌ व्यासार्ध शडकुकोटिकम्‌ ॥ ४०६ ॥॥ व्याद्या--1, The Mss. read the pratika ४$ श्रशइकुबघ इति ॥ �232 सबथ्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय! ३ 'सौम्ययाम्यस्थिते भानौ तयोरयोंगान्तरात्‌ ततः । ‘ y क्रान्तिस्त्रिज्याहता प्राग्वन्नतज्यां च समानयेत्‌ ॥ ७६ || alana waa क्रान्तियोंगइछायाभुजाक्षेयो: । . याम्यगोले तयोभेंद इति प्रागेव दरशितस्‌ !॥ ४०७ lt त्रिज्यावृत्तगताक्षज्या सर्वत्र परिकल्प्यते । छायाभुजा सा सर्वेत्रापीष्टवृत्तनता भवेत्‌ ॥ ४०८ ॥ छायाभुजाक्षो कर्तंव्याविष्टवृत्तगतावुभो । योगान्तरात्तयोरिष्टक्रान्तिरानीयते Ta: Ww ४०९ ॥ ~ छायाशुजाया: कोटिश्च स्ववृत्ते शडकुरिष्पते । ब्रिज्यावृत्तगताक्षस्थ कोटिलेम्बोडपि दशित: ॥ ४१० ॥ छायाभुजाया: कतंव्या त्रिज्यावृत्त गतिस्ततः | तजिज्यया गुणनाद्‌ वृत्तव्यासाधहरणादपषि ॥ ४११ ॥ भूयो लम्बेन निहता त्रिज्यया च विभज्यताम्‌ । लम्बध्ना वा स्ववृत्तस्थ व्यासार्धेनोद्धृता स्फुटा ॥ ४१२ ॥ गुणनं हरणं चापि विधूय त्रिज्ययेकया । येन साक्षज्यया योगवियोगापादनक्षम्ा ॥ ४१३ ॥ अक्षज्यासपि तां ह॒त्वा तत्कोदया शइकुतुल्यया । हरेत्‌ स्ववृत्तव्यासार्धेनाद्येनेव फल स्फुटम्‌ ॥ ४१४॥ योगभेदकृता फ्रान्तिस्तयो: स्थात्‌ सोस्ययास्ययो: । अतः शडकुहृताक्षज्या भाबाहुलंस्बकाहुतः ॥ ४१५ ॥ योगमेदात्तयो: फक्रान्तिरिष्टा व्यासार्धसंहता । अप्राशडक्‍्वोस्तथा च्छायाप्राकोटयोरपि घाततः । भाकोटित्रिज्ययोयंद्रा नतज्या छुज्ययोद्धुता ॥ ४१६॥॥ सूलमू--1. &. 9. ९५ स्फुटार्क सोम्ययाम्यस्थे �एलोकौ ८०-८१ ] तृतीयोड्ध्याय: २३३ [ प्रश्नः ६० शडक्वपत्रमाक्षे: नताशाग्रे ] त्रिज्यापक्रमघातो यो यश्च शडक्वक्षयोवघः । तयोयोंगान्तरं यत्तु गोलयोर्याम्यसोम्पयोः ॥ ८० ॥ भाबाहुलम्बकाप्तो5स्मात्‌ त्रिज्याध्नाद्‌ भाहतेष्टदिकू ॥ ८११ ॥ [ प्रश्नः ७. शडक्वपक्रमाशाग्राभिः नताक्षो ] वर्गान्‍्तरपदं यत्‌ स्थात्‌ छायाकोटिय्ुजीबयो! ॥ ८१९ ॥ [ शडक्वपक्रमाक्षे: नताशाग्रयोरानयनवासना ] त्विज्यापक्रमघात aft (80-81a)— aur fasareraraleat नतज्या युज्ययोद्धृता । तथा विस्पष्टमेवेतत्तत्न तत्न प्रद्शितम्‌ ॥ ४१७॥॥ शडकवग्रार्काग्रयोयोगभेदात्‌ छायाभुजा भवेत्‌ । शड॒क्वग्नं तन्महाशडूरे रक्षष्नाल्‍लम्बकोद्धृतम्‌ ॥॥ ४१८॥ अर्काग्रादोर्गुणादन्त्यक्रान्तिष्नाल्लम्बकोद्धृता । लम्बकोद्धरणात्‌ पूर्व तयोरन्योन्यशेषता ॥ ४१९ ॥ तत्नापक्रमतोडई्काग्रा त्रिज्याध्ना लम्बकोद्धृता । इति ब्रिज्याहतक्रान्ते: शड्धरोरक्षहृतस्थ च ॥ ४२० ॥ योगभेदात्‌ तयोर्यास्यसौस्ययोर्गोलयो: ऋरमात्‌ । भाबाहुलंम्बकाप्तो5स्मात्‌ त्रिज्याध्नाद्‌ भाहते5ष्टदिक्‌ ॥ ४२१॥ [ शड॒क्वपक्रमाशाग्राभिः नताक्षयोरानयनवासना | त्र्गान्‍्त्रपदमिति (810-838)- fo de Ro भाकोटियुज्ययोबंगं भेदसूल J Tad | उन्मण्डलाद्‌ युवृत्तज्या त्रिज्यावृत्तमितोध्वंगा ॥ ४२२ ॥ क्षितिज्ययाधिका यास्ये सोम्ये सा स्पात्‌ तदूनिता । ल्षितिजादधऊध्व॑स्थं यस्‍्मादुन्मण्डल तयो: ॥ ४२३ UN �१३४ सव्याख्ये Trade | श्रध्याय: है तच्छायाबाहुयोगो यः शदकुक्रान्त्यैक्यवर्गतः । तेनाप्तं यत्‌ Bel aha aq eA TAG ॥ ८२॥ तयोरल्पहता त्रिज्या महता5ंथप्ताक्षमोर्विका ॥| ८३० ॥ क्षेत्रह्ययगतत्वेन तत्र दो:कर्णयोर्युतिः । ~ याम्यगोलोस्नतज्यायां स्यात्‌ क्षितिज्याधिकत्वत: ॥ ४२४ ॥ उनन्‍नतज्या क्षितिज्यात: कर्णतां भजते क्वचित्‌ । अधोगता क्षितिज्या या संवान्यत्र भुजा भवेत्‌ ॥ ४२५ ॥ अतस्तत्नोननतज्यायां वेद्या दो:कर्णयोर्यू ति: । छायाबाहुयंदा तस्यां क्षिप्पत्ते याम्यदिग्भवः ॥ ४२६ ॥ तस्थापि शहकक्‍वप्रार्काप्रायोगरूपतया स्थिते: । कर्णो3र्काग्रात्‌ क्षितिज्या तदभुजाकोटिरपक्रमः ॥ ४२७ ॥ Mera a YaST यत्क्षेत्रं शइडकुकोटिकः 1 तथोयोगे ततः कर्णकोट्योयों गावुभो स्थितो ॥ ४२८ ॥ क्षेत्रयोस्तद्‌ ह॒य॑ तुल्यस्वभावं व भवेन्मसिथ: । एवं दो:कर्णयोयोंगद्यं याम्ये प्रदशितस्‌ ॥ ४२९ ॥ सौस्‍्यगोले तु दोःकर्णविवरद्वितयं स्थितम्‌ । यास्‍्ये गोले तु तद्योगे सोम्ये च विदितेडन्तरे ॥ ४३० ॥ वर्गान्‍्तरं च॑ दो:श्रुत्योनुक्रान्त्येक्यक्ृतिभंवेत्‌ । शड्क्वप्रादुत्त रार्काग्रा यदा न्‍्यूना भवेत्‌ तदा ॥ ४३१ ॥ शड्कुक्रान्त्यन्तरगति: प्रोक्‍्ते वर्गान्‍्तरं भवेत्‌र । योगान्तराभ्यासकृतशहूकुक्रान्तिकृ तिभंवेत्‌ ॥ ४३२ ॥ ततो दोःकर्णयोगेन हृत्वा लब्धं तवन्तरम्‌ । वर्गान्‍्तराद्‌ द्योयोग्क्‍्तो भेदो भवेद्‌ यत: ॥ ४३३ ॥ व्याख्या--1. 6. शडक्‍्वग्रा भुजारूपं ; ८. शड्यप्राण्यभुजारूपं 2. 0. कोटिका 3, 8. 0, प्॒थ्का, श्री भवेत्‌ 10 भवेत्‌ , 165६ ॥16, �ए्लोकौ ८३-८४ 1] तृतीयोअ्ध्यायः २३५ [ प्रश्नः ८. शड्कुनताक्षेः अपक्रमाशाप्रे ] त्रिज्याहताक्षशड्कू स्वनतकोट्योद्घ्ृती प्रथक्‌ ॥ ८३० ॥ ये तत्कोट्यौ च तत्त्रिज्यावर्ग भेदपदीकृते' । मिथः कोटिध्नयोयोंगाद्‌ यास्‍्ये सौम्येडन्तरात्‌ तयोः ॥ ८४ ॥ ततो दो:कर्णभेदेन हृत्वा तद्योग आप्यते । वर्गान्‍्तराद्‌ भेदभक्तो राश्योयोगो भवेद्‌ यतः ॥ ४३४॥ योगेघन्तरे च॒ विदिते स्थातां सड-क्रमणावुभो । तत्राद्यों द्विगुण: कर्णो द्वितीयो द्विगुणा भुजा । ब्रिज्याकर्णे ततस्ताभ्यामक्षस्त्रराशिकाद्‌ भवेत्‌ ॥ ४३५॥ इति ॥ [ शडइकुनताक्षे: अपक्रमाश/प्रयोरानयनवासना ] विज्याहतेति (830-87)-- इष्टशइकुस्वदेशाक्षो त्रिज्यया निहतो पृथक्‌ । स्वदेशनतकोटचाप्तो ततृत्रिज्यावरगंभेदत: ॥ ४३६ ॥ मुलान्नीत्वा तयोः कोटच्ो: स्वान्यकोटिहतो च तौ । नतमण्डलदुश्याध॑मध्याद्‌ याम्योत्त रे रवो || ४३७ ॥ तयोयगान्तरात्‌ त्रिज्याभकता झुज्या भवेदिह । शुज्यात्रिजोवयोव॑र्गभेदात्‌ क्रान्तिन दुष्करा ॥ ४३८ ॥॥ स्वदेशनतकोटचा प्त॑ शड्धूगेस्त्रिज्याहतात्‌ फलम्‌ । नतवृत्तगतं तत्तु क्षितिजद्यग॒तान्तरम्‌ ॥ ४३९ ॥॥ arent तु गुणहाराष्यां तद् दक्षाउचच यत्फलम्‌ । नतवृत्तगतं तत्तु स्थाद्‌ प्रुवक्षितिजान्तरम्‌ ॥ ४४० ॥ सोम्याद्‌ ध्रुवाक विवरं तयोविश्लेषसम्मितम्‌ । याम्यश्षुवार्कान्तरालं तद्धत्‌ तद्योगसस्मितम्‌ ॥ ४४१ ॥ सूलमू--1. 0, _४.३० पदीकृतो �२३६ सव्याख्ये तस्व्सेंग्रहे ; [ प्रध्यायः ३ त्रिज्यया विहता घुज्या क्राम्त्याशाग्रे तु TA | नतमण्डलच्श्याधमध्यतः सौम्ययाम्यदा ॥ ८४ tt + ] प्रश्नौ ९-१०. अपरेस्त्रिभिः क्रान्त्यक्षो, आश्ाग्राक्षो च ] दिमग्रायास्तु तत्कोटिस्तच्छायाघाततो हता । नतज्यया भवेद्‌ चुज्या, तदूभरुजा क्रान्तिरिव हि ॥ ८६ ॥ चुज्यानतज्ययोर्घातादग्राकोटिः प्रभाहता । अक्षः प्रावदिति प्रश्ददशकोत्तरमी रितम्‌ | ८७॥ युज्यात्राकंतदासन्न भ्रुवयोविवरं भवेत्‌ । नतवुत्ते भवेत्‌ फ्रान्तिघटिकार्कानतरं तथा ॥ ४४२ ॥ चुज्यानतसंवर्गात्‌ त्रिज्याभक्ता प्रभाकोटि: । तच्छायावर्गान्‍्तरमूलं छायाभुजा कथिता ॥ ४४३ ॥ छायाभुजा त्रिभज्यानिहता च्छायोद्धृता दिगप्रा स्थात्‌ । तदभिप्रायेणोक्तं फ्रान्त्याशाग्रे तु पू्वंबदितीह ॥। ४४४ ॥ [ शइकुनताशाग्राभिः क्रान्त्यक्षयो रानयनस्य, NEHA: आज्ञाग्राक्षयोरानयनस्थ च वासना ] दिगप्रायास्तु या कोटि: सिद्धचेत्‌ छाया स्वशडकुतः । छापाविग्रग्नाकोटयोइच घातान्नतगुणोद्घृुता ॥ ४४५ ॥ ASAT CATA तद्भुजारूपा फ्रान्तिज्या च भवेत्‌ ततः । नतज्यादुज्ययोर्घातादग्रा कोटि: प्रभोद्धृता ॥ ४४६ ॥ . ततृत्रिज्यावगंविश्लेषाद्‌ दिगग्ना च पद भवेत्‌ । चतुर्थे सप्तमे चापि प्रश्नेउक्षज्या स्फुटोदिता ॥ ४४७ ॥ छायाकोटित्रिज्यावर्गान्तरमूलककर्णके वत्ते। क्रान््योश्छायाबाहुस्वेतरकोठिष्नयोर्यु तिवियुति: ॥ ves ब्यास्या--1, ९. तत्कोदिः �शलोकौ ८८-८९ ] : तृतीयोष्ध्यायः २३७ [ इष्टदिक्छाया ] दिग्ग्रा विहता यद्वा तत्कोटिष्ना पलप्रभा। तत्कीटिका तयोः क्ृत्योयोंगमूलं स्वच्ग्युणः | ८८ ॥ शहकुद्ग्गुणयोः कृत्यो! छायाकर्ों JA TA | शबकुच्छाये त्रिजीवाप्ने छायाकर्णहते स्फुटे ॥ ८६ ॥ क्रान्ययप्रादिग्भेदे सास्येडयोन्मण्डलादधश्च यूति: । त्रिज्याहतस्तदीयश्रुतिकृतिभकतो भवेदक्षः | ४४९ ॥ छायाकोटित्रिज्या/वर्गान्‍्तरमूलभाभुजायोग: \ शडकक्रान्यैक्यकृतेस्तेनाप्ते हारक पृथक्‌ स्वर्णम्‌ स्वल्पेन महता त्विज्या महता भकता भवेद्‌ वाक्षः ॥ ४५०॥॥ इति॥ [ इष्टदिक्छायानयनवासना | दिगग्नाविहतेति (88-91)-- इष्टच्छायाकृते वत्ते छायाकोटिभुजे उसे । स्पातां दिगग्रातत्कोट्यौ त्रिज्यावत्ते प्रवतिते ॥ ४५१ ॥ शडक्‍वप्रार्काप्रयोश्छायाभुजा योगान्तरं भवेत्‌ । छायातद्भुजयोश्छायाकोटियर्गान्तरात्‌ पदम्‌ ॥। ४५२ ॥ छाया भवेद्‌ भुजाकोट्योवर्गयोगपर्द ययो: | छायाकर्णो भवेच्छायाशड-क्वोवंर्गयुते: पदम्‌ ।! ४५३ ।॥ श्वडकवग्नार्काप्रयोश्छायाबाहुयोंगो भवेद्‌ यदा । तत्तुल्यत्वाव्‌ हयोस्तस्मिन्तक्षापक्रमभागयों: ॥ ४५४ ॥ तत्कोटिद्द यसंयोगाच्छायाकोटिभंवेत्‌ तदा । तत्कर्णयोगतस्तत्न च्छाया तत्कर्णरूपिणी ॥ ४५५ ॥ व्याख्या--1.. /. युज्या 07 त्रिज्या 2. 8. ९. इष्टा च्छाया 3. A. Tr. this two lines above, �RRS सब्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ प्रध्यायः ३ इग्गुणामिहतक्रान्तेरक्षज्याप्तो हपक्रमः । क्रान्तिद्ग्युणयो: कोटिस्त्रिज्यावर्गान्तरात्‌ पद्म | ६० ॥ मिथः कोटिहतत्रिज्याभक्तयोः क्रान्तिच््ज्ययोः । तयोयोंगान्तरं छायागोलयोय्यम्पशौम्ययोः ॥ ६१ ॥ 3अक्षखण्डानुसा रित्वात्‌” क्रान्तिखण्डस्थ सर्वतः । श्तयोरन्योन्यदोषत्वादक्षापक्रमखण्ड यो: ॥ ४५६ ॥ ततस्त्रेराशिकेनेव सिद्ध्येदन्‍्योन्यतो द यस्‌ । छायाशड्ब्वोवर्गयोगाच्छायाकर्ण: पदं॑ भवेत्‌ ॥ ४५७ ॥ तुल्यरूपतया च्छायाकर्णत्रिज्योत्थवत्तयो: | हयोरदों:कोटिकर्णानां सिद्धिस्त्रेराशिकान्मिथ: ॥। ४ं/८ ॥ अतो दिगगप्रातत्कोट््योः सिद्धे: क्षितिजसंस्थयो: । बृत्तान्तरे तयो: सिद्धिरनुपातान्न दुष्करा ॥ ४५९ ॥ छायावृत्तेष्य तद्बाहुरक्ष: शड्क्वप्रसम्मितः । द्वादशाइ-गुलशडूते त॑च्छडक्वग्न॑ विषुवत्प्रभा 1 ४६० ॥ साध्या तत्कोटिराशाप्राकोटिभ्यामनुपाततः । स्यातां दिगग्रातत्कोट्यौ क्षितिजस्थे उभे यतः ॥॥ ४६१ ॥ छाया च स्वभुजाकोद्योबंर्गयोगपद॑ भवेत्‌ । शड्कुच्छायाकृतियुतेइछायाकर्ण: पद भवेत्‌ ॥ ४६२ ॥ शडकुच्छाये त्रिजीवाघ्ने छायाकर्णहते:” स्फुटः । त्िज्यावृत्तनते तद्च्छायाक्रान्त्यंशक॑ नयेत्‌ ॥ ४६३ ॥ समूलमू-- 1. 28. 8. लब्धयो: 0 भक्तयो: व्याख्या--1. 3. श्राक्ष 2. B. aed 3. 86. द्योरन्योन्य 4. A. aaet; C. amet: 5. ४. त्रिज्योत्थयोईयो: 6. B, eget for ga: �इलोका: ९२-९५ | तृतीयी<ध्याय: २३९ [ कोणशइकुच्छाया ] Basa, लम्बबर्गाधमूलं कोटि, श्रुतिस्तयोः । हार क्रान्तिध्नकोट्योश्च दोःश्रुत्योः क्रान्तिहारयो! ॥ ६२ ॥ कोटिष्नाक्षस्य चाप्तेक्यं याम्ये भेद उदकप्रभा। अजक्ञकोट्यधिकायां तु क्रान्त्यां योगो5्प्युदक्प्रभा ॥ ६३ Ul क्रान्त्यक्षयोश्च तत्कोट्योबंधाद भेदयुती aT | तद्वद्‌ द्विरुदगन्यत्राप्यभावः कोणयोह योः ॥ ६४ ॥ BREA APTA TERA I अडगुलात्मिके ॥ ६४० |) मिथ: कोटिघ्नयोयोंगस्तयो: क्रान्त्यक्षभागयों: । व्यासार्धाप्ते! प्रभा याम्ये, सोम्ये गोले तथान्तरात्‌ । इष्टच्छायाविधौ चेष न्‍्यायो गोलबिदां मतः ॥ ४६४ ॥॥ इति | [ कोणशइकु-च्छायानयनवासना | भुजाक्ष इति (92-958)-- आशाप्राध्यर्धराशिज्या कोणशडः कुप्रभाविधो । लम्बवर्गाधमूल तु सा पुनः कोटिवृत्तगा ॥ ४६५ ॥ कोटि: साक्षो भुजाकर्णो बर्गयोगपदं तयो: । हारक: स पुनः क्रान्त्यक्षयो: कोटिष्नयोभिथ: ॥ vee क्रान्व्यक्षकोट्यो तत्कर्णवर्गंभेदपदोद्भवे । तत्न लब्धफलैक्य यत्‌ स्थाच्छाया याम्यगोलगा ॥ YE I भेदस्तयो: सौस्यगोले छापेति प्राक्‌ प्रदर्शितम्‌ । कक्षकोट्यधिका फ्रान्तियंदोदर्गोलगामिनी | ४६८ ॥। श्वाक्या--1, A.C. ध्यासार्घाप्ता �R¥o सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्यायः हे . [ प्राग्लग्नम्‌ ] संस्कृतायनभानृत्थराशिगन्तव्यलिप्तिकाः ॥ eye i तद्राशिस्तोदयप्राणहता राशिकलाहताः । HAA TATE गतासुम्पस्त्यजेच्च तानू ॥ ६६ ॥ उत्तरोत्तरराशीनां प्राणाः शोध्याश्च शेषतः प्रयित्वा रवे राशि क्षिपेद्‌ राशीश्च तावतः ॥ ६७॥ विशुद्धा यावतां प्राणाः शेषात्‌ त्िंशद्गुणात्‌ पुनः । तदृध्वंराशिमानाप्तान्‌ भागान्‌ चिप्त्वा रखी तथा ॥ ६८ ॥ पष्टिष्नाच्च पुनः शेषात्‌ तनन्‍्मानाप्तकला अपि। एवं प्राग्लग्नमानेयम्‌, अस्तलग्नं तु पड़भयुक्‌ ॥ ६६ ॥ व्यत्ययेनायनं कार्य मेषादित्वप्रसिद्धये ॥| १००१ ॥ तदा तत्फलयोयोगादपि चउछाया TT भवेत्‌ । ऋन्त्यक्षयोश्च तत्कोट्योर्घाताद्‌ Taga? AT ॥ ४६९ ॥ तद्वद्‌ द्विरुदगन्यत्राप्यभाव: कोणयोद्यो: । अकंघ्ने भाश्ुती शडकुभक्ते ते अडगुलात्मिके ॥ ४७० ॥ इति ॥ संस्कृतायनेति (950-101)-- [ लग्नानयने त्रेराशिकस्यायुक्तता ] प्राणानां राशिलिप्ताभि्यादूशों नियमों भवेत्‌ । तादृशो नियमो न स्थात्‌ तद्भागावयवेष्वषि ॥ ४७१ ॥ अतस्त्रेराशिक नात्न* कर्तेव्यं लग्नसिद्धये । लग्नतो विपरीतत्वान्ताडिकाकरणे४पि au vow मूलमू-- 1. C. शेषाः 2. 8, शेषा: saremt—1. ४55. 7680 भेदे युती 2. 89, तैराशिकान्नात्र �इलोकाः १००-१०४० ] तृतीयो5्ध्याय: १४१ [ प्राग्लग्नस्य स्थूलता ] एकस्मिन्नपि राशों तु क्रमात्‌ कालो हि. मिद्चते ॥ १००० ॥ तेन त्रैराशिक नात्र कतुं युक्‍्तं यतस्ततः । एवमानीतलग्नस्य स्थूलतैव न श्रत्टमता ॥ १०१॥ [ काललग्नम्‌ ] सायनाकंश्ुजाप्राणाः प्राखत्‌ स्वचरसंस्कृताः । काललग्नं तदेवादे, द्वितीयें तु तदुनितम्‌ ॥ १०२॥ राशिषट्क॑ पदेउन्यस्मिस्तदुतं चरमे पुनः । तदून॑ मएडलं लग्नकालः स्यादुदये रबेः ॥ १०३॥ चुगतप्राणसंयुक्तः* कालो" विषुवदादिकः goes सायनाकेंति (102-6)-- [ लग्नप्रदेश भगोलसन्निवेशः ] क्रान्तिवृत्तक्षितिजयो: सम्पातद्वितयोद्‌गतम्‌ । खमध्यस्पशि यद्वुत्ते दृकक्षेपसममण्डलम्‌ ॥ ४७३ ॥ पूर्वापरस्व॒स्तिकाश्यां दृक्‍क्षेपसससण्डलम्‌ । यावता वलितं तावद्‌ याम्योदक्‍स्वस्तिकद्यात्‌ ॥ डेढ़ ॥ क्षितिजस्थं नभोमध्यस्फुट दुवक्षेपसण्डलस्‌ । तत्रत्यं ऋ्ान्तिवृत्तस्य क्षितिजादन्तरं परम्‌ ॥ ४७५ ॥ समवृत्ताच्च तत्रेव क्रान्तिवत्तान्तरं परम्‌ । वृत्तपादान्तरत्वेन समक्षितिजवृत्तयो: ॥ ४७६ ॥ मभूलमू-- 1. Cada 2. Cy fade 3, ४. संयुक्त- 4. ८. कालो (८; काले) 5. 38. दादित:; (५. दादिकम्‌ तन सं० ३१ �२४२ सव्याख्ये तस्त्नसंग्रहें [ भ्रध्यायः रे [ arta: ] अन्त्यदुज्याइताब्ाद यत्‌ त्रिज्याप्तं यश्च लम्बकः ॥ १०४९ ॥ 8452 काललरूग्नोत्थकोटिध्नः करार्थाब्ध्युरगैहेतः । टक्‍त्षेपस्तद्धिदैक्यं च काले shares Ul १०५ ॥ भत्रयान्तरिते वेच्े खमध्यक्षितिजे सिथः । राशिकूटह्यक्रान्तिमण्डलाच्च तथाविधम्‌ ॥ ४७७ ॥ दृषक्षेपसण्डलगतं राशिकूठद्वयं च तत्‌ । ऋग्तिमण्डलवृश्यार्धमध्यं तद्यावता नतम्‌ ॥ ४७८ ॥ खमध्यात्‌ क्षितिजात्‌ तावद्‌ भकूट॑ चान्यदुन्नतम्‌ । समपाश्व॑गतत्वेन राशिकूटायनान्तयो: ॥ ४७९ ॥ एकवृत्तगतेर्भाव्यं मिथस्तुत्यान्तरेश्च ते: । यास्यसौस्यायनन्ताभ्यां सौस्ययास्यमकूठयो: ॥ ४८० ॥ उन्मण्डलेन संयोगस्तुल्यकालस्ततो भवेत्‌ । यास्यायतवशात्‌ सौस्यराशिकूटोन्नतिस्तत: ॥ ४८१ ॥ सौम्यायनवशाद्‌ राशिकूट ated cater | क्षितिजाद्‌ राशिकूटं तद्‌ यावतेवोन्नतं भवेत्‌ ॥ ४८२॥ सममण्डलतो दृषक्षेपलग्नं ताववन्तरे 1 उन्नति: सर्वंदा तत्र सिद्धयेत्‌ तत्कालशडःकुना ॥ Yaz Ul [ दृकक्षेपानयनवासना ] (श्लोकाः 104b-106a—] उन्मण्डलाब यूवृत्तज्या लम्बकध्ना त्रिजीवया । बिहृता क्षितिजोन्मण्डलान्तरालान्वितोन्नतिः ॥ ४८४ 1॥॥ सेष्टययुज्याहता भुयः स्वद्युज्यापहृता THT | राशिफूटे य्ुवृत्तज्या' परमक्रान्तिसस्सिता ॥ ४८५ ॥ ड्यासया --1. 3. छ. सेष्टा युज्याह्ृता 2. B, sat fagat #« स्ववृत्तज्या �इलोकः १०६ ] तृतीयो5्ध्यायः २४३ विश्लेपे लम्बजाधिक्ये सोम्यो याम्योउन्यदा सदा । तत्त्रिज्याकृतिविश्लेषान्मूलं दकक्षेपकोटिका ॥ १०६ ॥ तद्व्यासाधंकृते वत्ते भ्राम्यत्येव तवन्वहस्‌ । चुज्यालस्बकघातध्ना त्रिज्यावर्गोद्धृताइयवा ॥ ४८६ ॥ भूयोडन्त्यक्रान्तिनिहता स्वथुज्याविह्वता FET | काललग्नस्थ कोटिज्या राशिकूटोन्नतिभंवेत्‌ ॥ ४८७ ॥ चुज्यालस्बापक्रमास्तु' त्रय एते गुणा सता: । त्रिज्याहयमथ दुज्या ऋ्रमात्‌ तेषां च हारकाः ॥ ४८८ ॥ got हरणं चात्र त्यज्यते झुज्ययेकया । अन्त्यक्रान्त्या तु विद्वतत्रिज्यावर्गोषत्न हारक: ॥ ४८९ ॥ 8452 लम्बाहतस्य स पुनः करार्थाव्ध्युरगैमितः । काललग्नस्थ कोटिज्या झुज्याध्ता त्रिज्यया हृता ॥ ४९० ॥ उन्मण्डलादुध्वंगता दुवृत्तज्येशति दशितम्‌ ॥ अयनास्तोस्नति: काललग्नाद्‌ राशित्रयोनितात्‌ ॥ ४९१ ॥ सेषाद्यं काललग्नं तदयनान्तो मृगादिकः । काललग्नात्‌ ब्िराश्यूनात्‌ ततो ज्याप्रहणं मतम्‌ ॥ ४९२ ॥ तिराश्यूनस्थ दोर्ज्या या क्ोटिज्या या च ते समे । राशिकूटोन्नतिद्युज्या परमक्रान्तिसम्मिता ।। ४९३ ॥ काललग्नोत्यकोटिज्यां ततोडत्त्यक्रान्तिताडिताम्‌ । ल्रिज्यया विभजेदुन्सण्डलाल्लब्धा तदुन्नति: ॥ ४९४ ॥ अन्नोन्मण्डलयास्योदग्वृत्तसस्पातयोदयो: । श्रुवी हो प्रवहाक्षिप्तावपि स्थैयं न मुड्चत: ॥ ४९५ ॥ तयो: समतिरश्चीन: प्रवहो5सों परिभ्रसन्‌ । अ्ामयेत्‌ परितो बिस्बनेमि केन्द्र बिना तयो: ॥ ४९६ ॥ व्याख्या---1, A. THAT: स्युः 2. 5. 8. द्वारका: �सथ्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय! ३ ततो श्रुवत्वमनयोघंटिकावृत्त पाश्वंयो: । मिरक्षाद घटिकावृत्तं समोपरिगतं भवेत्‌ ॥ ४९७ ॥ "*भिरक्षपाश्व॑योस्तस्माद्‌ श्रुवयो: स्थितिरिष्यते । निरस्तलक्षणं तस्माद्‌ दृश्यत्वश्र्‌बयोढंयो: ॥॥ ४९८ ॥ साक्षस्थ लक्षण साक्षतुल्यसोम्यभ्रुवोन्नति:। - भगोलमध्यत: सौम्य भुवावधिकमार्गतः ॥ ४९९ ॥ अन्त्यक्रान्त्यन्तरे सोम्यं राशिकू्ट सदा भवेत्‌ । . उन्मण्डलगतेः सौम्यायनादो तद्गतं च तत्‌ ॥ ५०० ॥ दक्षिणोत्त रवृत्तस्थे तदृवत्त चाधिरोहति । अयमान्तानुकारित्वं भकूटस्य स्थितं तत: ॥ ५०१॥ पलितत्वेन घटिकावक्षिणोत्त वृत्तयो: । एकपाश्वेंन परमान्तरालस्थितवृत्ततः ॥ ५०२ ॥ भक्टवृत्तव्यासार्धमूलं सौम्य भ्रुवात्‌ ततः । भगोलमध्यसान्निध्यमन्त्यक्रान्त्युत्कमाद्‌ भजेत्‌ ॥ ५०३ ॥ तद्बाहुफलतुल्याया मूल तद्॒त्‌ तदुन्नतेः ॥ बेच्या समाध' ऊर्ध्वेस्था निरक्षे सा तदुन्नतिः ॥ ५०४ ॥। साक्षे त्वक्षौल्क्रोणापि ततोःन्तर्गतिसम्भवात्‌ । तियंग्भूतेव लम्बध्ना त्रिज्याप्ता सा भवेद्‌ ऋजु: ॥ ५०५॥ काललग्नस्य कोटिज्यां ततोःन्त्यक्रान्तिताडिताम्‌ लम्बकेन पुनहुंत्वा त्रिज्यावर्गेण संहरेत्‌ ॥ ५०६ ॥ यहा विज्याकृतेरन्त्यक्रान्त्या लब्धेन TTA | काललग्नस्थ कोटिज्यां लम्बकध्नां फ्लक्यतः ॥ ५०७ Ul याम्योदहमण्डलेकक्षज्या क्षितिजाबु या श्रुवोन्नति: । तया निरक्षक्षितिजराशिकट्युवृत्तयोः ॥ ५०८॥ ब्याख्या--1, A.C. समाय �श्लोकौ १०७-१०८ ] तृतीयोध्ध्याय: २४५ [ दृक्‍्क्षेपलग्नम्‌ ] मध्याह्ाद्या नतप्राणा' निशीयादोननतासवः । एतद्बाणोनिता त्रिज्या चरज्यादया नता यदि ॥ १०७॥ उननताश्चेच्चरज्योना TMA ae ArT | चुज्या लम्बकघातध्ना त्रिज्याप्ता च पुनहता ॥ १०८॥ सम्पातस्योननतिः शडकुश्चरांशस्य स नीयते । परमक्रान्तिकोटिघ्ना ततो5क्षज्या विभाजिता ॥ ४०९ ॥ fava ay ded स्वर्ण पूर्थोंदितं फलस्‌ । इत्युपायान्तरेणापि दुक्‍्क्षेप: साध्यते स्फुटः ॥ ५१० ॥ [श्लोक: 1060--] [ दृक्‍्क्षेपकोटिः ] बृष्क्षेपवर्गहीनस्य त्िज्यावर्गस्थ यत्पदस्‌ । Rar दृवक्षेपकोटिः सा दुग्गतिज्या च सा मता ॥ ५११॥ मध्याह्वादिति (107-10)-- [ उदयास्तलग्नवासना ] क्षितिजादुन्नतज्या हि दुज्यालम्बवधाहता । ब्रिज्यावर्गोद्धृता शड्कुरिष्टकालसमुझूबः ॥ ५१२॥ स एवेष्टान्तरालं स्थात्‌ क्षितिजक्रान्तिवत्तयों: । दृष्क्षेपकोटिश्व तयोरन्तरालं परं भवेत्‌ ॥ ५१३ ॥। तिज्यादुक्‍क्षे पकोटिश्यां क्षितिजक्रान्तिवृत्तयों: । सिद्धचेदिष्टान्तरेणापि कान्तिवृत्तस्थदोर्गुण: ॥ ५१४ ॥ प्राग्लग्न प्रावकपाले स्थात्‌ तद्धनुःसंयुतो रवि: । अस्तलग्नं भवेत्‌ पश्चात्कपाले तद्विवजितम्‌ ॥॥ ५१५॥ शुडिक्षेप विपयंस्तो योजयेन्निशि लग्नयो:। दयुनिशोरन्नतज्या च व्यत्ययात्‌ कल्प्यते सिथः ॥ ५१६॥ ya— 1. Cyo मध्याद्वात्‌ प्राइनतप्राणा � २४६ सब्याख्ये तस्तसंग्रहे [ प्रष्यायः ३ कोटया इक्‍्केपजीवाया खब्धचापप रवो जिपेत्‌। तल्लग्नं प्राककरपाले स्थान्निशि चेत्‌ तद्विवर्जितम्‌ ॥ १०६ ॥ प्रत्यग्गतेःस्तलग्नं स्याद्‌ व्यस्तमेव दिवानिशो! । प्राकृपथाल्लसनयोमंध्यं लग्न दकु्तेपसंशितम्‌ ॥ ११०॥ सध्याह्नतो नतासूनामुत्कमज्या विवरजिता । उन्नतज्या भवेत्‌ लिज्यागोलयो: सोस्यवाम्ययों: ॥ ५१७ ॥ चरज्यया च॒ युक्तोना भवेद्‌ दृश्याधंसंस्थिते: । अवृश्याधंगते” कार्या चरज्या eA Ta: MAAS उत्क्रमज्योन्नतासुनां यत्र ग्राह्मार्धरात्रतः । तत्र तद्रहिता त्रिज्या नतज्या क्षितिजात्‌ ततः ॥ ५१९ ॥ एवंसिद्धां नतज्यां वा क्षितिजादुननतां तु वा। चूज्यालम्बकघातेन हत्वा त्रिज्याहतां पुनः ॥ ५२० ॥ वृक्‍क्षेपकोट्या विभजेत्‌ तपोघतिन वा हरेत्‌ । लब्धचापं क्षिपेदर्के प्राग्लग्न प्रावकपालगर्मर ॥ ५२१॥ तच्चापम्कंतस्त्याज्यं निशि प्राग्लगनसिद्धये । प्रत्यक्कपालेःस्तलग्नं तच्चापोनों दिवा रवि: ॥ प्रत्यककपालेःस्तलग्नं तच्चापाद्यो रविनिशि ॥ ५२२ ॥ [ दृवक्षेपलग्नम्‌ ] दुक्क्षेपलग्न प्रावपश्चाल्लग्नयोम॑ ध्यसंस्थितम्‌ | प्रहणावसरे चेतदर्कस्य वितनिष्यते ॥ ५२३ ॥ इति॥ व्याख्या--1. 9. संस्थिते 2. B. wa; 3, 8. कपालकम्‌ �श्लोकौ १११ -११२ ] तृतीयोष्ध्याय: २४७ [ मध्यलग्नस्‌ ] - काललग्नं त्रिराश्यूनं मध्यकालस्ततः पुनः । लिप्ताप्राणान्तरं नीता तद्दोथापे तु योजयेत्‌ ॥ १११॥ ततशाश्नन्‌ नयेत्‌ प्राग्यत्‌ तल्लिप्तान्तरम॒द्धरेत्‌ | कालदोर्ध॑नुषि क्षेप्य॑ ततः प्राणकलान्तरम्‌ ॥ ११२ ॥ काललग्नमिति (111-117)-- व्याख्या--1. 3. 3. [ भगोलावस्थितिमन्तरा मध्याह्ललग्नानयनवासना ] अआस्यति प्रत्यहं प्रत्यड्सुखः प्रवहमादतः । गोलाकारो घटीषष्ट्या निरक्षसमपश्चिमः ॥ ५२४ ॥ घटिकामण्डलं यस्य मध्येमार्ग प्रकल्प्यते । अम्यतः पादर्ययोयस्थ स्थानाद | प्रच्युतो |! झ्ुवों ॥ ५२५ ॥ घटिकामण्डलस्पृष्ट' दृयोविषुवतोस्तत:” । अपनद्वितये* फ्रान्त्या परयान्तरितं परम्‌ ॥ ५२६ ॥ ऋ'्तिवृत्तं स्वपाश्वेस्थराशिकूटद्वयं भवेत्‌ । समपाश्वेस्थिते्बायुगोलतो शुवयोह्यो: ॥ ५२७ ॥। प्रवहप्रेरितर्क्षाणि परियन्ति झ्ुवद्वयम्‌ । वायुगोलगतान्येव नक्षत्राष्यखिलान्यपि ॥ ४२८ ॥॥ व्याप्यते येरिदं गोलसंस्थानेरखिलं नभ:ः । वायुयोलगतं येन त॑ गृणन्ति भपड्जरम्‌” ॥ ५२९ ॥ राशय: क्रमशः सुक्ष्माप्रस्पृक्कूटढ् यान्विता: । ज्योतिश्चक्राउ्यतन्मध्यस्थितापक्रममण्डला: ॥ १३० Ul राशिचक्र यत: प्राहुस्तदपक्रममण्डलस्‌ । राशीनामिह सर्वेषां यत्रास्ति युगपत्स्थितिः ॥ ५३१ ॥ १॥55. प्रत्त्युतो 2. 8. मण्डल स्पृष्टं A. faqaaeaa: 4. B. wad fart 9. fead: « 6. A. ISAT �ave है सैव्याख्ये तन्त्संग्रहे - [ भ्रेध्याय। ३ कालदोर्धूतुषि ज्षिप्ता तच्चापमविशेषयेत्‌ । मध्यलग्नं तदेव स्यात्‌ तत्काले प्रथमे पदे ॥ ११३ ॥ द्वितीयादिषु च प्रागवन्मध्यलग्नमिहानयेत्‌ ॥ ११४० ॥ [ अविशेषं विना मध्यलग्नानयनम्‌ ] अविशेष॑ विना मध्यलग्नमानीयते यथा ॥ ११४० ॥ मध्यकालस्य कोटिज्या परमापक्रमाहता | त्रिज्यालब्धकृतिं त्यक्वा कालकोटिबत्रिजीवयो! ॥ ११४ ॥ राशौनां सध्गगासित्वाद्‌ राशिचक्र तदिष्यते । AANA कृत्स्नस्थाप्यन्यथा तत्प्रसद्भुत: ॥ ५३२ ॥ aa क्वापि च दुष्टानि भानि सेषादिगान्यतः । घटिकावृत्तपाश्वस्थ ध्रुवद्धितयतो5न्बहम्‌ ॥ ५३३ ॥ श्राम्यतः प्रवहाक्षिप्ते राशिकूटे समन्‍्तत: । चत्नरपादान्तरितयो: फ्रान्तिवृत्ताद्ययो: स्थिति: ॥ ४५३४ ॥ घटिकावृत्ततों यद्वव्‌ श्ुवयोरभयो: स्थिति: । pret प्रदक्षिणीकृत्य गतिः स्पाद्‌ राशिकूडयो: ॥ ५३५ ॥ प्रवहाक्षिप्तयोरन्त्यक्रान्तिव्यासाधंमण्डले । पाश्वें तयोः क्रान्तिवृत्ता वृश्यादृश्याधसध्यगे ॥ ५२६ ॥ सम्पाताध्यां च घटिकावक्षिणोत्त रृत्तयो: । अधऊध्व॑स्थितो तो च सम्पातो स्तो निरक्षतः ॥ ५३७ U उन्मण्डलावस्थितयोह योविषुवतोः सतो: । बक्षिणोत्त रवृत्तस्थं राशिकूठट् यं भवेत्‌ 11 ५३८ ॥ ततो fagaa: फ्रान्तियादृक्‌ सौस्‍्या प्रवर्तते । दक्षिणोत्त रतस्तावृग्‌ राशिकूठद्वयं ब्जेत्‌ ॥ ५३९ ॥। मूलमु-- 1... 9. 0003 70 1876 16 ए७86४ 1140-17. �श्लोक: ११६ ] तृतीयोध्ष्यायः २४९ वर्गाभ्यां शिष्टमूले दे कोटिज्या स्याद्‌ द्विमौन्येपि । कोटिज्यायुज्ययोर्घाताद चुज्यावाप्तं तु चापितम्‌ ॥ ११६ ॥ विक्षेपद्वितयं प्रोकर्त राशिकूटट् योन्मुखम्‌ । याम्यं भकूट सोम्यान्त्यक्रान्त्पामुन्मण्डलाशितम्‌ ॥ ५४० ॥ ated @ याम्यान्त्यक्रान्त्यां तद्ृदुस्मण्डलाशितस्‌ । व्यस्तायनान्तानुसारि भकूटद्वितयं तत: ॥ ५४१ ॥ कोटिज्याया: प्रवृत्तिइच सर्वेत्राप्पयनान्ततः । कोटिकान्त्या च तियंकत्वं श्रुवाभ्यां राशिकूटयो: ॥ ५४२ ॥ दक्षिणोत्त रवृत्तस्थे! सोस्थयास्यायनद्वये । wad याम्यसौस्‍्ये द्वे तत्नेवोपर्यथोगते ॥ ५४३ ॥ उन्मण्डलस्थे तत्नेव प्रावपश्चाद्‌ भवति दयम्‌ । अन्तरालेश्नुपातेन वेद्या तदनुसारिता ॥ ५४४ ॥ तियंग्वृत्त प्रहस्पृष्ट यज्भुकुटद्॒योद्गतम्‌? । विषुवद्द्वितयस्पृष्टं वृत्त चात्यद्‌ श्रुवोदुगतम्‌ ॥ ५४५ It तदन्तराले घटिकावृत्तज्या कालदोर्गुणः तच्चापं कालदो:प्राणा घटिकावृत्तगामिनः ॥ ५४६ ॥ क्रान्तिक्षितिजसम्पातस्पृक्‌ तियंग्वलन हि तत्‌ । उन्मण्डलघटीवृत्तपातस्पृग्‌ यच्च सण्डलम्‌ ॥ ५४७॥ तयोयंद्‌ घटिकावृत्ते विवरं तच्चरासब: । न्यूनास्ते: कालदो:प्राणा आद्यन्तपदयोरिह्‌ ॥ ५४८॥ अधिका सध्यपदयोस्तद्वशात्‌ ते त्वृणं धनम्‌ । दो:प्राणलिप्ताविवरमिष्टं प्राणकलान्तरम्‌ ॥ ५४९ ॥ प्रहात्‌ प्राणस्ततः प्राणकलान्तरचरासुन्रि: । सध्यलसग्नविधो कार्य परं प्राणकलान्तरम्‌ ॥ ५५० ॥ व्यादया--1. ८. वृत्तस्थ: 2. ८. स्पृष्दं यत्कूटद्योद्‌गतम्‌ Wo ढंग ३२ �३२५० सव्याख्ये तश्त्संग्रहे . [ अ्रध्यायः ३ कालासवो मध्यलग्नभ्वजा तद्बीनभत्रयम्‌ ! पदव्यवस्था सुगमेवाद्यमध्य'विलग्नवत्‌ ॥ ११७॥ [ ॥ इति तन्त्नसंग्रहे छायाप्रकरणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ] काललग्नविधिः कार्यो ध्यस्तं ततविशेषणात्‌ । सध्यकालात्‌ ततो मध्यलग्न प्राणकलान्तरात्‌ 1 अविशिष्टाद्‌ विपयंस्तसंस्कृतात्‌ स्फुटतामियात्‌ ॥ ५५१ ॥ इत्येष परकफ्रोडावासद्विजवरसमी रितो यो5थे: । इति तन्त्रसंप्रहस्य प्रोक्‍्तोःध्याये तृतीये स: ॥ ५५२॥ [ इति तन्त्रसंग्रहस्य पद्यव्याख्यायां युक्तिदीपिकायां छायाप्रकरणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥] मूलमू-- 1. ८: सुग्मवान्यमध्य इयारुया--1. कालाल्लग्नविधिः 2. ८0. मध्ये लग्नं 3. A.C. No colophon, 8, इति तनत्रसंग्रहव्याख्याने तृतीयोऽध्याय: ॥ �ay aquisea: </poem> == अथ चतुर्थोऽध्यायः == <poem> चन्द्रग्रहणप्रकरणाम्‌ [ चन्द्रग्रहणे योगकालः ] HAGE TAR भूच्छायास्फुटमुच्यते । सूर्यास्तमयकालोत्यी छायाचन्द्रो समीपगो ॥ १ ॥ उदये वाथ विन्यस्य तदथोगो5त्र निरूप्यताम | घन्द्रेईधिके गतो योगो, न्यूने चैष्य इति स्थितिः ॥ २॥ तदन्तरं तु पष्टिष्नं गत्यन्तरहतं तयोः । योगकालो घटीपूर्वों गतो गम्यो5पि वा क्रमात्‌ ॥ ३ 0 [ मङ्गलाचरणम्‌ ] बालव्युत्पत्तिफलो वावप्रसरो यत्म्ंसादतो विदुषाम्‌ । बालेन्दुलसन्मौलि वारदेवों तां नमस्यामि ॥ १॥। विककालो भाश्चरमविधि दशप्रश्नोत्तरं तथा । दर्शयित्वाध सुर्यन्द्रोवेक्ष्यते प्रहणद्यम्‌ ॥ २-॥ [ योगकालवासना ] अकेस्फुटमिति (1-3)-- भूच्छाया च्छादयेच्चन्द्र चर्करार्धान्तरिताकंतः । पक्षाम्तेष्य विधु: सूर्य मासान्ते प्रहणद्ये ॥ ३ ॥ यवार्कास्तमयासन्न प्रहणं शीतदीधिते: ॥ तदार्कास्तसये कार्यों चन्द्रार्कावुदयेइन्यथा ॥ ४ ॥ चन्द्रेधधिके विप्रकर्ष उपर्युपरि वर्धते । अकं:घिके सन्निकर्ष: ऋरमेण स्थात्‌ तयोद्व यो: ॥ ५ ॥ २५१ �२५२ सथ्याख्ये तस्तसंग्रहे ..[ पभ्रध्यायः ४ [ रवीन्द्रो: पर्वेन्तकालस्फुटः ] तात्कालिकौ पुनर्नीत्वा मध्याकेन्दुस्फुटावपि । उदयाधोगकालेन नीयेते चेत्‌ तदुक्तवत्‌ || ४ ॥ तात्कालिकाकनिष्पन्नचरसंस्कार इष्यते । अस्तकालोक्तवत्‌ तस्मात्‌ चाल्येते' चेत्‌ चरोद्धवः ॥ ४ ॥ इष्टफालाकतश्वैवं काय।' प्राणकलान्तरात्‌ । दोभभेंदाच्चापि संस्कारों रवीन्दू तो स्फुटी तदा ॥ ६ ॥ गत्यन्तरेण च तयोयोग ऊध्बेंसमोडपि वा । विनगत्यन्तरेणात्र षष्टिनॉड्यो भवन्ति हि ॥ ६ |। इष्टगत्यन्तरात्‌ काल: कल्प्यस्तन्नियमात्‌ ततः । गमस्यस्त्वकंधिके योगकालश्चन्द्रेषधिके गत: ॥ ७ ॥ तात्कालिकाविति (4-80)-- [ प्रहणे स्फुटसुक्ष्मताया आवश्यकता ] प्रतिक्षणं प्रभिन्‍नेव स्फुटभुक्तिर्युचारिणाम्‌ । कालसुक्त्योभिथस्तस्मान्नानुपातः प्रवर्तते ॥ ८ ॥ क्षणान्तरेषु तद्भुक्तेभिन्‍्नरूपतया स्थिते: 1 कालभुवत्योरेकरूपसम्बन्धानुपपत्तितः ॥ ९ ॥ agratad कालमुहिइ्यारोपिते सति । नियमे कालतद्भुक्त्योरनुपात: प्रवतते ॥ १० ॥ तदर्थ स्फुटतो$केंन्द्रोयोगकाले निरूपिते। कालान्तरे सुहुमंध्यस्फुटकालादि नीयते ॥ ११ ॥ इति । [ रवीन्द्रोरविशिष्टस्फुटः ] तथा-- अकेन्द्रन्तरलिप्ताभ्यो गत्यन्तरकलाहतः | योगकालो स्फुटे भुक्तेभिन्‍्नत्वात्‌ प्रतिनाडिकम्‌ ॥ १२॥ aaa— 1. ८९. नीयते 2. 0. चाल्यते 3. ८. कार्य व्यासया--1. 0. छृतम्‌ �श्लोकाः ७-९ ] , चतुर्थोष्ध्यायः २५३ योगकालस्ततो नेयस्तन्निध्ना सवा स्फुटा गतिः । TATA AGS TSA गम्ये योगेउन्यथान्यथा ॥ ७ ॥ समलिप्ती भवेतां तौ पर्वान्तसमयोद्धवी ॥ ८० ॥ [ रवोन्द्रोः कक्ष्याव्यासाधेयोजनम्‌ ] दशास्यस्ता त्रिजीवेन्दोः कव्याव्यासाधयोजनम्‌ ॥ ८० ॥ तच्चन्द्रभगणाभ्यस्तं भानोः स्वभगणोद्श्तम्‌ ॥ ६१ ॥। प्रसिद्व! प्रत्यहं भेद: स्फुटभुक्ते्शचारिणाम्‌ । विनांशेष्यपि! तद्भेद: किनन स्थान्नाडिकादिषु ॥ १३ ॥ ततस्त्रेराशिकानीत: कालो$सी न स्फूटो भवेत्‌ । कालान्मध्यौ स्फूटो ताध्यां काल॑ चेन्द्रकंयोनंयेत्‌ । aes? न्‍्यायतस्त्वस्य स्फुटत्वादविशेषतः ॥ १४ ॥ इति ॥ | कक्ष्याव्यासाधयोजनवासना ] दशाम्यस्तेति (80-98)-- दशयोजनविस्तीर्णा यत्र स्वप्रमिता: कला: । चराम्यति प्रत्यहूं भुक्‍्त्या स्वयेन्दुस्तत्न मण्डले ॥ १५॥ सगोलमध्याद्‌ यत्केन्द्रमुपर्यन्त्यफलान्निजात्‌ । ततस्तवृभगणाध्यस्तादू भानुः स्वभगणोद्धूते ॥ १६॥। इन्द्रोयुंगकला यसस्‍्मात्‌ खकक्ष्या स्थाद्‌ दशाहता | खकक्ष्यायोजनगतिर्यगेनेकेन च प्रह: ॥ १७ ॥ तत्कक्ष्या च भकक्ष्यातों भवेत्‌ स्वभगणोद्धृता । कक्ष्याणां सह॒ृदल्पत्वे भगणाल्पमहत्त्वत: ॥ १८ Ul मूलमू-- 1. ८. त्रिजीवेन्दो: saren—l. 2. दिना्रेष्वषि 2. A. aa �२५४ सय्याख्ये तस्त्रसंग्रहे [ प्रध्यायः ४ [ -भू-रवि-शशीनां बिस्वयोजनव्यासाः ] भृूतृत्तादुदितात्‌ प्राग्वद्‌ व्यासस्तस्यापि! नीयताम्‌ ॥ &० ॥ 4410 315 दिग्वेदाब्धिमितो भानोव्यासस्तिथ्यग्नयो विधो। ॥ १०१ ॥ [ रविशशिनो: स्फुटयोजनकर्ण: ] Cs ९ कालकणहतं” स्वस्वकत््याव्यासाधयोजनम्‌ ॥ १०० ॥ त्रिज्याप्तं स्‍्थाद्‌ भगोलस्प मण्डलस्य च मध्ययोः । योजनैरन्तरालं स्यात्‌ तत्तत्कालोद्भव॑ स्फुटम ॥ ११ ॥ खकक्ष्यातों दिनगतिग्रंहाणां भूदिनोद्घृता | योजनैरेकरूपत्वं तद्गतेभूदिनेक्यत: ॥ १९ ॥ स्ववृत्तोच्चावचत्वेन तेषां भेद: कलागते: । कंणो5पि तेषां वृत्तानां व्यासार्ध योजनात्मकम्‌ ॥ २० ॥ तत्सिद्धभगणाश्यस्तं साध्यस्थ भगणोद्धृतम्‌ । भगणाल्पतया तेषां कर्णगोरवदर्शनात्‌ ॥ २१ ॥ aft [ भ्रविशज्ञीनां बिम्बयोजनव्यासा: ] भूवृत्तादिति (४-0४) -- - 3300 उक्त: प्रागेव परिधि: खखदेवमितों भुवः । 113 355 त्रीशघ्नपरिधेस्तस्माद्‌ व्यासोःयेष्वस्तिभिहत: ॥ अकेन्द्रोबिस्बयोयोजनव्यासाविह कीतितो ॥ २२ ॥ [ रविशशिनोः स्फुटयोजनकर्णवासना ] कलांकर्णहतमिति (100-11)-- स्थितिर्यादुहनियमतस्त्रिजीवामन्दकर्णयो: । तादृशो नियमों मध्यस्फुटयोजनकर्णयो:1॥ २३ ॥ 4 मूलमू-- 1. ८. तन्नापि 2. C. gt sateat—1, C. omits this line and the next line, �शलोका: १२-१४ ] चतुर्थोध्ध्याय: २५५ [ रवीन्द्रोः द्वितीयस्फुटयोजनकर्ण: ] उच्चोनशशिको टिज्यादलं पर्वान्तजं स्फूटम्‌ । 'स्फूटयोजनकर्णे स्व जह्यात्‌ कर्क्यादिज ततः ॥ १२॥ स्वभूम्यन्तरकर्णः स्थात्‌ तेन बिम्बकलां नयेत्‌' । स्फुटयोजनकर्णे स्वे मासान्ते शशिवद्‌ रवे! ॥ १३ ॥ व्यस्तं पत्तान्तजं कार्ये रविभूम्यन्तराप्तये ॥ १४० ॥ सध्यपोजनकर्णोकतो मन्दकर्णकुलाहत: । स्फुटयोजनकर्ण: स्यात्‌ सूर्येन्द्रोस्त्रिज्यया हृत: ॥| २४ ॥ उच्चोनेति (12-148)-- [ भगोले अर्केन्दृच्चानामवस्थितिः गतिप्रकारश्च ] इन्द्च्चोनाकंकोटिज्यावलतुल्येश्व योजने। । भुवो5कंतमसोर्मा्गं भुगोलो यात्युपर्यध: ॥ २५ ।॥॥ अतस्तदेवान्त्यफलं गृह्मते योजनात्मकम्‌ । इन्दूच्चोनाकंको टिज्यादलेनोपरि गच्छति ॥ २६ ॥ भूगोलतो भगोलो5यमुच्चात्‌ तत्सप्तमादंध: । अकोनचन्द्रदो:कोद्योर्ज्याद् येड्न्त्यफलाहते ॥ २७ ॥ ब्रिज्याहते फले स्यातां दो:कोट्योर्योजनात्मके । अकनिन्दुतदुच्चोना्कायनेक्यभिदावशात्‌ ।॥ २८ ॥ स्फुटयोजनकर्णे स्वे धनर्ण कोटिज तयो: । इन्दृच्चसन्निकृष्टेडकें याते तत्सन्निधि विधो ॥ २९ ॥ भूगोलतो विप्रकृष्ट: स्थाद्‌ भगोलगतो विधुः । तद्वदिन्दूज्चतो विप्रक्षष्टेकेंडकाच्चि शीतगों ॥ ३० ॥ प्राग्वद्भूगोलो भूगोलाद्‌ विप्रकृष्टो भवेव्‌ ध्रुवम्‌ । इन्दूच्चसन्निकृष्टेडकें ततो वृरस्थिते विधो ॥ ३१ ॥ मूलमू-- 1. 3, स्फुटे 2. C. a (wr.) 3. 8, कला नयेत्‌ �२५६ बिम्बस्य योजनव्यास॑ विष्कम्भाधेहतं हरेत्‌ ॥ १४९ ॥ संव्याख़्ये तन्त्रसंग्रहे [ अकेंन्द्रोबिस्बकलाव्यासः ] | अध्यायः ४ इन्दूच्च विप्रकृष्टेर्क याते चन्द्रडकेसन्तिधिम्‌ । इन्द्राश्रितों सगोलोउयमध एव ब्रजेद्‌ भुवः ॥ ३२२ ॥ तद्‌ भगोलगति: कल्प्या चन्द्रोच्चवदुपयंधः । चन्द्रोच्चाकंतदिन्दूनां विवरद्वितयायनात्‌ ॥॥ ३३ ॥ [ ह्वितीयस्फुटयोजनकर्णवासना ] कोटीफलघनर्णत्वं तुल्यं, तुल्यात्‌ ततः कृतम्‌ । स्फुटयोजनकर्ण स्वे तत्स्वदो: फलवर्गयो: ॥ ३४ ॥ योगतो प्रहभूबिस्वघनमध्यान्तरं Tay | त्रिज्याध्नतद्दोीःफलतस्तेन कर्णेन यद्धृतम्‌ ॥ ३५ ॥ कर्व्यादि स्‍्वे विधृच्चोनरवों सति धनात्मकम्‌ । ऋण मृगाविगे चा्कनिन्दो मेषादिसंस्थिते ॥ ३६ ॥ व्यत्ययेन तुलादिस्थे द्वितीयस्फुटकर्म तत्‌ । द्वितोयस्फुटसिद्धश्च ग्राह्मो दृग्विषये विधु: ॥॥ ३७ ॥। स्पष्टीकरिष्यते चैतदृध्व॑ श्रृद्धोन्नतो विधो:! । कोटोफलस्य पूृणंत्वात्‌ पक्षमासान्तयोरिह्‌ ॥ 3s ॥ तदेव केवल शोध्यं स्फुटयोजनकर्णतः । उच्चेनेन्दौ सुगादिस्थे कर्क्यादों त्यज्यते च तत्‌ ॥ ३९ ॥ चन्द्रेषकंसल्निकृष्टेइसो विधिद्‌रगतेप्यथा । कर्णयोब परीत्येन पक्षमासान्तयोभिथ: 1 बो:फलाभावत्तस्तत्र भवेत्‌ तस्वेब कर्णता ॥ ४० ॥ बिम्बस्थ योजनव्यासमिति (140-1728)-- | रवीन्दुबिम्बकलाव्यासवासना | बिस्वान्यकेन्दुतससां विप्रकर्षक्रमाद्‌ भुवः । क्ृशतामुपगच्छन्ति वर्घन्ते सन्निकर्षत: ॥ ४१ ॥ समूलम्‌-- 1. व्याद्या--1. ८. योजन व्यास This refers to ch. VIII of the work. �इलोका: १५-१७ ] ' चतुर्थो्ध्याय: Trio” स्वभूम्यन्तरकर्णेन लिप्ताव्यासः शशीनयोः ॥ १५१ ॥ [ भूच्छायाबिम्बकलाव्यास: |] 1050 3360 ५ रविशभूम्यन्तरं खेषु'पढ्कितष्नं, खतुनिजर। ॥ १४०॥ हत॑, भूगोलविष्कम्भाद्‌ भूच्छायादैध्येयोजनम्‌ । चन्द्रभुम्यन्तर त्यक्त्वा शेषे भूव्यासताडिते ॥ १६ ॥ छायादैध्यहते व्यास, चन्द्रबत्‌ तमसः कला; ॥ १७० ॥ स्वभूम्यन्तरकर्णानां ह्ासवृद्धिवशात्‌ तत:। बिस्‍्बानां हासवृद्धिभ्यां व्यस्तत्नेराशिकं भवेत्‌ ॥ ४२ ॥ ब्रिज्यातुल्यकलाव्याप्ते: स्वभूम्यन्तरयोजने: । उद्धुता: स्यु:ः कलाव्यासा बिम्बानां योजनात्मना ॥ ४३ ॥ मानद्वयेन मेयत्वं यत्रेकस्येव वस्तुन: । मानतन्मेययोस्तत्न वृद्धिह्ासौ विपर्ययात्‌ ॥ ४४ ॥ व्यस्तत्रेराशिकेनेव तत्नातस्तत्फलोन्नयः । एको5त्र योजनव्यास: स्वकर्ण ह्ासबुद्धितः ॥ ४५ ॥ सहदरल्पत्ववेचित्यान्नानारूप: कलात्मक: । व्रिज्येवेका भगोलस्य ब्यासार्ध स्थात्‌ कलास्मकम्‌ ॥ ४६ ॥ स्फुटयोजनकर्णस्य [उसे]! सत्यप्युपर्यंध: । बिस्वध्यासस्ततस्त्रिज्यानिहृतो योजनात्मक:* ॥ ४७ ॥ स्वपृम्यन्तरकर्णेन Ease: THAT: | इत्थं योजनकर्णाप्ते क्षिज्यया निहते सति ॥ ४८ ॥ ल्लेराशिकेन लिप्तात्व! बिस्‍्थाा योजनात्मनाम्‌ । . व्यस्तत्नेराशिक चास्य* वशावत्न यदन्तरा' ॥ ४९ ॥ सूलम-- 1. ८. स्वेषु (छा.) * व्याख्या--1. 0. रूपा 2. C. Mss. read only ¥ 3. ८. योजनात्मकम्‌ 4. 8. लिप्तवं 5. 5. काञ्चस्य; 8. काञ्जस्य 6. 38. यदुत्तरा Fe Go RR �२५८ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय! ४ [ चन्द्रविक्षेप: स्फुटभुक्तिश्व ] 270 पातोनेन्दोर्भेजाजीवा ध्योमताराहइता, FAT | १७० ॥ स्फुटयोजनकर्णेन हरणं गुणनं तथा । फलाभिदात्‌ तदुभयसाचार्येग न द्शितम्‌ ॥ ५० !। [ भरूच्छायाकलाव्यासवासना ] ज्योतिर्गोलो महाव्यासो, भासयत्यखिलं रवि: । आत्माभिमुथम्‌, अन्या्थें चछायां कुर्वन्‌ RATT FATT XT अतो5र्काभिमुखं दीप्तं भुस्यर्ध मलिनं! परम्‌ । छाया च॒ तस्या भुव्याससमादो क्रमशः कृशा ॥ ५२॥ रवियोजनकर्णघ्नाद भूव्यासाध्यासयोस्तयो:” | अन्तरेण विभज्याप्तं भूच्छायादेध्यंमिष्यते ॥ ५३ ॥ समन्ततो5कंबिस्बस्य व्यासाप्रात्‌ प्रसृता: FATA | यत्रातिलड्ध्य भूव्यासं संगच्छन्तेउ््यपाश्वंगा: ॥ ५४ ॥ भूच्छाया तत्र विज्ञेया मूले भुव्याससम्मिता । दी्घ॑वृत्ता कृशाग्रा च चक्रार्धान्तरिता रबे: ॥| ५५ ॥ रविभृव्यासविवरेणाकंफर्णो भवेद्‌ यदि। भूव्यासेन [ कियान्‌ ]* रश्मिसन्निकर्षो रवेभंवेत्‌ ॥ ५६ ॥ इति त्रेराशिकात्‌ छातादंध्यं भूगोलतो भवेत्‌ । तवृष्यासस्य भवेदप्रास्मूले भूव्याससस्मित: ॥ ५७ ॥ चन्द्रभ्म्यन्तरोनस्य तस्य व्यासोषत्न नीयतास्‌ । छायाव्यासश्चन्द्रमागें' तत: स्थाद्‌ योजनात्मक: XS कक्ष्येक्या विन्दुतमसोप्राह्म प्राहकयो | TTA AT बिम्बलिप्तानां हारकों हयो: ॥ ५९ ॥ पातोनेन्दोरिति (170-199)-- [ चन्द्रविक्षेपानयनवासना ] विक्षिप्ते मन्‍्दवृत्ताधें स्वपातात्‌ सौम्ययाम्पयों: । ध्तद्शाद्‌ प्रहवृत्त च तन्नेमिस्थोच्चकेन्द्रकम्‌ ॥ ६० ॥ व्यास्या--1. /. भूम्य्घमखिलं 2, C. taa: 3. Mss. frat 4, A.C. earaea qari 5. 28. ९८. defective : ¢ arquegqd �एलोकौ १५-१९ ] चतुर्थोड्ध्या यः २५९ त्रिज्यया, सोम्ययाम्येन्दोः ज्षिप्तिः, सा च स्फूटा गतिः । भगोलचन्द्रकर् प्ने भूचन्द्रान्तरयोजनैः | १८॥ हते, स्फुटे इद ग्राद्ने ज्षिप्तियक्ती स्थितेदले ॥ १६१ ॥ [ ग्रहणस्य सदस-द्भावः ] fafa: ar चन्द्रभूच्छायाबिम्बेक्यार्धाधिका यदि ॥ १६०९ ॥ स्ववत्तपरिधों यत्र भवेन्मन्दस्फूटो प्रहः | मन्दकर्णस्तदवधिसंन्दनीचोच्चकेन्द्रत: ॥ ६१ ॥ ऊनाधिको 5सौ त्रिज्यातो प्रहवृत्तकलामित:! । तद्व्यासाध च यद्गुत्तं कर्णवृत्त तबिष्यते ॥ ६२ ॥ तत्कालप्रमितो मान्दः कर्णस्त्रिज्यासमस्तदा 1 प्रहाणां पठित: क्षेपो मन्‍्दकर्णकलामित: ॥ ६३ ॥। पातोनमन्दस्फुटतों दोज्यन्त्यक्षेपताडिता । त्रिज्यया हियते तस्मात्‌ क्षेपाप्त्य क्षेपशालिनाम्‌ ॥ ६४ ॥ पठितो प्रहवृत्ते चेत्‌ क्षेपोइसो व्रिज्यया हत:। हियेत मन्दकर्णेन शोध्य: पातश्च सध्यसात्‌ ॥ ६५७ पातोन/स्फुटतस्तस्माद्‌ दोर्गुणात्‌ क्षेपताडितात्‌ । व्रिज्याप्तोइसो स्फूट: सूर्य सिद्धान्तवचनं यथा ॥ ६६ ॥ स पुनर्मन्दकर्णेन निहतो योजनात्मना । 4द्वितीयस्फुटकर्णन विह॒तो दृग्विधो स्फुट: । स्फुटभुक्तिस्तथानीतेर्वाकेन्द्रोदू ग्विधो स्‍्फुटा ॥ GON [ चन्द्रग्रहणसम्भववासना ] क्षिप्ति: सेति (190-218)-- चन्द्रभुच्छाययोरेककलावस्थितयो रपि । सौम्ययास्यात्मकात्‌ क्षेपाद्‌ प्रहणं प्रतिबध्यते ॥ ६८ ॥। व्याख्या--1. A. मिता 2. $. समस्सदा 3. A.B. att 4. A. fae �२६० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्यायः ४ ग्रहण नैव चन्द्रस्य, हीना चेदस्प सम्भवः ॥ २००॥ [ समसस्‍्तपग्रहणम्‌ ] चन्द्रबिम्बोनभूच्छाया बिम्बार्धादधिका यदि ॥ २००॥ सब्ग्रासो न चैव स्यादू, हीना चेद्‌ ग्रस्यतेडखिलम्‌ ॥ २११ ॥ [ स्थित्यर्ध॑ स्पशंमोक्षौ च ] सम्पर्काधऋतेस्त्यकत्वा क्षेपवर्ग पदीकृतम्‌ ॥ २१९ ॥ भूच्छाया ऋत्तिवृत्तस्था विक्षिप्तश्चन्द्रमास्तत: । विक्षेपश्चन्द्रतमसो बिम्बकेन्द्रान्तरं मतस्‌ ॥ ६९ ॥ विक्षेपश्चन्द्रमूच्छायाबिम्बाधेक्यस मो यदा । तद्विस्बनेस्यो: संस्पर्शाविव स्थात्‌ तत्न न प्रहः ॥ ७० ॥ [ समस्तग्रहणवासना ] [श्लोक: २००-२१० ] गृह्मते तमसा चन्द्र: क्षेपरो न्यूनस्ततो यदि । चन्द्रबिस्बोन भूच्छायाबिस्वार्धादल्पके सति ॥ ७१ ॥ क्षेपे समस्तप्रहणमिन्दो: स्थादधिके पुन: ॥ क्षेपाधिक्यवशादिन्दो बिम्ब भागस्थ वृश्यता ॥ ७२॥ यावद्‌ ग्राहकबिस्वा्॑ ग्राह्मबिम्बाधतो5धिकम्‌ । तत्तुल्ये स्फुटविक्षेपे न्यूने वा निखिलग्रह: ॥ ७३ ॥ ग्राह्मार्धरहितप्राहकार्धतो यावताधिक: । क्षेपस्तत्सदुशो प्राह्मविम्बभागो बहिगेंतः ॥॥ ७४ ॥॥ ग्राह्मग्राहकयोगार्धात्‌ क्षेपो न्यूनश्च यावता । तत्तुल्यो प्राह्मबिस्‍्बांशो ग्राहकान्तर्गतो भवेत्‌ ॥ ७१॥ प्राह्मप्राहकयो बिस्वघनमध्यान्तरं हि सः । ग्रासमानं ततः सम्परकाधित: क्षेपरवजितात्‌ ॥ ७६ ॥ [ चन्द्रप्रहणे स्थित्यर्धस्पशमोक्षयासना ] सम्पर्काधकृते रिति (210-27)-- कृत्स्तेकदेशसदस:द्भाबादिग्र हणस्य यः । स तु क्षेपवशात्‌ सोस्ययाम्याद्‌ बिस्वान्तरान्मतः ॥ ७७ ॥ �शलोका: २२-२४ ] 'चतुर्थोव्ध्याय: २६1१ पष्टिप्न॑ मानुशीतांश्वोहत॑ गत्यन्तरेण यत्‌ । स्थित्यर्धनाडिकायं तत्‌ , पर्वान्ते तथयुतोनिते ॥ २२ ॥ ara: स्पशंश्च चन्द्रस्याप्यविशिष्टो' स्फुटो तु ती॥ २३० Ul [ स्थित्यधे-स्पश-मोक्षाणाम्‌ अविशेषः ] स्थित्यधध्ने स्फुटे शुक्ती पष्ट्याप्ते भालुचन्द्रयोः ॥ २३९ ॥ शोधयेत्‌ समलिप्तेन्दौ' सर्याच्च स्पा्शिकाबु भी । स्वभुक्तिमन्यथा पाते सदा तात्कालिकीकृती ॥ २४ ॥ स्पशंमोक्षो तयोबिस्बान्तरात्‌ प्रागपरात्‌ तथा। स्पशंमोक्षान्तरालं च स्थित्यधंद यसम्मितम्‌ ॥ ७८ ॥ स्पर्शमध्यग्रहणयो: स्पर्शस्थित्यर्ध मन्त रम्‌ । मोक्षमध्यप्रहणयोस क्षस्थित्यधंसंज्ितम्‌ ॥ ७९ ॥। स्वस्वविक्षेपतश्चेतव्‌ भिन्‍नरूपढयं मिथ: । >समन्तादिष्टविक्षेपान्तरितं क्रान्तिमण्डलात्‌ ॥ ८० ॥॥ विक्षेपकोटिवृत्त तन्‍नानारूप॑ प्रतिक्षणम्‌ । क्षेपो भिन्‍नो भवेत्‌ स्पशंमध्यमोक्षेषु शीतगो: ॥ ८१ ॥ विक्षेपकोटिवृत्तेन सदा भ्राम्यति चन्द्रमा: । स्पशंमोक्षान्तरं मध्याद्‌ बिस्वेक्याधंसमं हयो: ॥ ८२ ।॥ कान्तिवृत्तेष्य तत्क्षेपवर्गभेदपदं तु यत्‌ । विक्षेपकोटिवृ्त्तोत्यं स्थित्यर्धक्षेत्रमिष्यते ॥ ८३ ॥ एकसार्गंगतानां तु योगो गत्यन्तराद्‌ भवेत्‌ । दिनगत्यन्तरेणात्र षष्टिनडिदो भवन्ति चेत्‌ ॥ ८४ ॥ स्थित्य्धक्षेत्रतुल्पेन कियान्‌ कालो भवेत्‌ ततः ॥ स्थित्यधं॑मेवानीतं भवति स्पर्शमोक्षयो: ॥ ८५ ॥ मूलम--1, 0. शिष्टौ तु तो स्फुटो 2. 0. (०४०००४ 8) भुक्ति 3, (0. समलिप्तेन्दो: व्यास्या--1. 8, सन्तादिष्ठ ; 8. सतादिष्ड �२६२ है सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अरध्यायः ४ स्प्शेन्दोश्च पुनः ज्षेपस्थित्य्ध तद्गति/ शशी । प्राग्वदेवासकृत्‌ कार्या निश्चललदिरिज्षुणा ॥ २४५ ॥ शस्थित्यर्थगतिमरकेंन्द्रोः ज्षिप्ता तो मौज्षिकों नयेत्‌ । अन्यत्‌ सबवे सम मोच्े स्थित्यर्धस्याविशेषणे ॥ २६ ॥ [ स्पर्श-मोक्ष-स्थित्यर्धानाम्‌ अविशेषकर्मवासना ] [ श्लोका: 230-26--] «.. तबूने मध्यकालेःस्य स्पर्शो मोक्षोड्य तथुते । स्थादेतद्‌ यदि विक्षेपो तुल्यो स्थातां हृघोभिथः ॥ ८६ ॥ स्थित्यधंद्वितयं भिन्‍न॑ क्षेपे भिन्‍ने भवेत्‌ ततः॥ ततो विशेषविधिना स्थित्यधद्वयमानयेत्‌ ॥ ८७ tl तदा तन्मध्यविक्षेपबिम्बयोगार्धयोदेयों: । वर्गान्‍्तरपद॑ं षष्ट्या ह॒त्वा गत्यन्तरोद्ठतम्‌ ॥ ८८ ॥ स्थित्यर्ध मध्यपर्वान्तात्‌ त्यजेत्‌ तत्नापि शीतगुम्‌ । पातं सबड्भमर्क! च नीत्वा विक्षेपमानयेत्‌ ॥ ८९ ॥। बिम्बयोगार्धतश्चास्मात्‌ क्षेपात्‌ स्थित्यधमानयेत्‌ । स्थित्यर्ध बिस्‍्बयोगार्ध॑तत्तत्क्षेपसमागतम्‌ ॥ ९० ध आद्यतो मध्यपर्वान्तात्‌ त्यजेदेव मुहुमुंहुः । अविशिष्टे पुनस्तस्मात्‌ स्पर्शकाल समादिशेत्‌ ॥ ९१ ॥ प्रक्षिपेन्मध्यपर्वान्ति स्थित्यध॑ प्राक्‍्तन क्षिपेत्‌ । नीत्वाकेन्दू तथा पातं तत्र विक्षेपमानयेत्‌ ॥ ९२ ॥ स्थित्यर्धं च तत: क्षेपात्‌ बिम्बयोगाधतो नयेत्‌ । ara g मध्यपर्वान्ति स्थित्यध प्रक्षेपिदपि ॥ ९३ ॥ qaq—l. Ama; C. (edn.) गती 2... 8. स्थित्यर्घे ह्यादया--1, .. / 8. पा षष्ट्भमर्क �इलोक: २७ ] agatseara: २६३ [ स्थित्यर्धास्यां स्पशेमोक्षो ] स्पर्शस्थितिदलं शोध्य॑ पर्वान्तादितरत्‌ लिपेत्‌ । स्पशमोत्तौ तु तो स्यातां मध्ये स्पात्‌ परमो ग्रहः ॥ २७ ॥ अर्केंन्दुपातांस्तत्रापि aa ad waa a स्थित्यर्ध॑ मध्यपर्वान्ति त्वाद्य एव क्षिपेन्सुहु: ॥॥ ९४ ॥। तावत्कुर्यादिदं यावत्‌ स्थित्यर्धेस्थाविशिष्टता । स्थित्यर्धेनाविशिष्टेन युक्‍्ते+स्मिन्‌ मोक्षमादिशेत्‌ ।. ९५ ॥ [ स्थित्यर्धाष्यां स्पर्शमोक्षानयनवासना ] [ श्लोक: 27-- ] अध्यप्रहवचलेत्‌ स्थित्यधें$धिके स्पशंमोक्षपो:। अन्तयविक्षेपकोटिध्नात्‌ पातोनाक्कस्य दोर्गुणात्‌ ॥ ९६ ॥ इष्टविक्षेपकोट्ाप्ता क्षेपकोटिगुणो भवेत्‌ । अन्त्यद्युज्याहता दोर्ज्या यथेष्ट्युज्यया हृता ॥ ९७ 0 इष्टविक्षेपकोटचाश्च तस्याः क्षेपस्थ तस्य च । बर्गयोगपदं यत्‌ स्थाच्चापितं यच्च दोर्धनु: ॥ ९५॥ पातोनाकंस्य विश्लेषं तयो: षष्ट्या निहत्य तु । गत्यन्तरेण विभजेदकेंन्द्रोनोडिकादिकम्‌ ।। ९९ ॥। प्रक्षिपेत्‌ पूर्वपर्वान्ते विक्षेपे युक्पदस्थिते । त्यजेदोजपदस्थे5स्मिन्‌ पर्वान्तः सुस्फुटो यतः ॥ १०० ॥ क्षेप ओजपदस्थश्चेदुपर्यु परि वर्धते । क्षीयते युक्‍्पदगते क्षेत्र स्थित्य्धसम्भवम्‌ ॥॥ १०१ ॥ पर्वान्त: प्रचलेत्‌ स्थित्यधेंड्घिके पूर्वंपवंत: । एवंकृतो हि पर्वान्तः सूर्येन्ध्ोग्रंहणे स्फुट: ॥ १०२ ॥ मूलमू--1. 0. परमग्रहः �२६४ सव्याख्ये तस्तसंग्रहे .. [ अध्याय: ४ ह * [ रव्युदयास्तमये स्पर्शमोक्षयो: दृश्यावृश्यत्वम्‌] उदयास्तमयासन्ने सपशें मोक्षे च संशयः । स्पशों दृश्य उतादृश्यश्चन्द्रस्यास्तमये त्विति ॥ २८ ॥। AAT TRAST HTT: स्यात्‌ तत्मदेशोदयादिति ॥ २६३ ॥ [ स्प्शंसोक्षयो: दृश्यादृश्यत्वनिर्णयवासना ] उदयास्तमयासन्ने इति (28-36) - खमध्यतस्तमोबिस्वघनमध्यस्थनेमिकम्‌ । वृत्तं यत्तत्‌ तमोबिम्बदृड्सण्डलमुदीरितम्‌ ॥ १०३ ॥ ततो वृड्मण्डलात्‌ फ्रान्तिवृत्तस्थ विवरं हि यत्‌ । अधोभागे तमोबिम्षनेम्थां तत्‌ परिकल्पयेत्‌ ॥ १०४ ॥ तमोबिस्बे परिणतः स दुक्‍्क्षेपो5भिधीयते । तदिष्दक्षेपयोयोगि विश्लेषो वा यथोचितम्‌ ॥॥ १०५॥ तावदन्तरिते दृड्सण्डलादिन्दुस्तमो ब्रजेत्‌ । तबन्‍्तरं तमोबिस्बगतं दोज्या प्रकल्प्यते ॥ १०६ ॥। तत्‌ तसोव्यासदलयो: कोटिवंर्गान्तरात्‌ पदस्‌ । दोज्यमूलात्‌ तमोबिस्थघनसध्यान्तरं च सा ।। १०७ ॥ तत्कोदिलम्बनयुतेस्तमश्शड्कुर्य दा सम:। तदेन्द्रोग्रंहणे स्पशंमोक्षो लक्ष्यों न चान्यथा ॥। १०८ ॥। तमोबिस्बे चन्द्रबिस्वस्पर्शमोक्षों तदंव हि । भूपृष्ठसमपाइ्वस्थों नान्‍्यदा व्यवधानतः ॥ १०९ ॥ बलनक्षेपसद्धावे त्वेब॑ वृश्यत्वकल्पना । विक्षेपवलनाभावे तो दृद्मण्डलमूलगों ॥| ११० ॥ तदा लम्बनसंयुक्ततमोव्यासाधंसम्मिते । दृश्याविन्दों स्पशंसोक्षो न तु न्यूने कथठ्खन ॥ १११ ॥ �श्लोकाः २९-३२ ] * चतुर्थो्ध्याय: २६५ [ स्पशंमोक्षयो: दृश्यादृश्यत्वनिर्णयः ] स्प्शे रव्युदये grat cada: क्षिप्तिरैन्ददी ॥ २६० ॥ व्यासाधेध्नः CHS: क्षेप:' सम्पर्काधहतस्तु यः | तद्दक्क्षेपधनुभेंदो दिशोः साम्येडन्यथा युतिः ॥ ३० ॥ तदूनभत्रयाज्जीवा तमोव्यासदलाहता | त्रिज्याप्ता लम्बने योज्या भूच्छायाशदूकुलब्धये ॥ ३१ ॥ द्वितीयरफुटभागस्य तिथ्यंशो लम्बनं त्विह । राशित्रयाधिके क्षेपथक्ल्षेपानीतकार्मुके ॥ ३२ ॥ बलनक्षेपबाहुल्याद्‌ यदा तथोगससम्भव:!। बलन स्यात्‌ तमोबरिस्बपादतोभ्यधिक भवेत्‌ ॥ ११३ ॥ पाश्बप्रदेशात्‌ तमसः स्पर्शमोक्षौ तदोपरि | ततस्तत्कोटिरहिते शड्भूरे दृश्यों तु ताबुभो ॥ ११३ ॥ भूपृष्ठसमपाश्वस्थे तत्प्रदेशे तथाविधे । तदा तमोबिस्वघनमध्ये भूपृष्ठपाश्वंत: ।; ११४ ॥ तत्कोद्चाध:स्थिते स्पशंमोक्षो दृश्यो नभस्तले । तदग्रकोट्या रहित लम्बनं शइकुरिष्यते । शडकुसिद्ध॑नंतप्रा्णस्तद्वृश्यादृश्यकल्पना ॥ ११५ ॥ इति ॥ [ स्पशंमोक्षयोर्दृश्यादृश्यत्वनिर्ण बवासना ] . [ श्लोका: २९-३६ ]- प्राह्मप्राहकयो श्चन्द्रतमसतोरकचन्द्रयो: । बिस्बयो रन्तरं सम्पर्काध स्थात्‌ स्पशमोक्षयो: ॥ ११६ ॥ गूलमू--1., 8. स्पुट क्षेप:; ८. स्फुटक्षेप: 2. 325. त॑ दुकक्षेप ; 0. तद्दृकक्षेपाद्‌ 3. ८. भागत्या (wr.) व्याख्या--1, 4. 8, सम्भवात्‌ . fo Ho Bv �२६६ सब्याख्ये तस्तसंग्रहे [ भ्रष्याय: ४ अधिकस्य गुणात्‌ प्रावत्‌ लब्ध॑ शोध्यं तु लम्बनात्‌ । शेषरतस्य तमःशद्कुस्त्रिज्याऊुत्या हृतः स च॥ ३३ ॥ हतो' घातेन सयस्य ब्युज्याया लम्बकस्प च । लब्धाः प्राणाः क्षपाशेषे यदि रव्युदयात्‌ ततः ॥ ३४ ॥ बिस्बयोनें सिमात्रेण संस्पर्श: स्थात्‌ तयोयंत: । बिस्वयो्घतमध्ये तद्व्यासार्धान्तरिते हयो: ॥ ११७ ॥ सम्पर्कार्ध ततो बिस्‍्बान्तरं स्थात्‌ स्पर्शमोक्षयों: । क्रान्तिवृत्तगता दर्कात्‌ क्षिप्तः स्वक्षेपत्ों विधु:॥ ११८ ॥ सम्पर्काधगतेः वुत्ते क्षेपो तत्स्पशंमोक्षयों: । कल्प्यते तद॒झ्ञाद्‌ यत्र घनमध्यान्तरं हयो: ॥ ११९ ॥ सम्पर्कारधइते वृत्ते क्षेपों तत्स्प्शमोक्षयों: । जिज्याहताच्च सम्पर्कार्धाप्तस्तदृवृत्ततः स च ॥ १२० ॥ दुवक्षेपस्त्विष्टकालोत्थस्त्रिज्यावृत्तनतः स्वत: । तुल्यातुल्यविशोर्योगा न्तरोत्थ॑ बलन॑ तयो: ॥ १२१ ॥ तदेव बलनं तत्न तमोबिस्बे प्रकल्पयेत्‌ । तत्नैव चन्द्रबिस्बस्थ सम्भवात्‌ स्परशमोक्षयो: ॥। १२२ Ul क्षेपद्‌वक्षेपयो भिन्नतुल्ययोभेंदयो गत: 1 तमोबिस्बे परिणतं वलनं स्पर्शमोक्षयो: ॥ १२३ ॥॥ तत्कोटिस्तत्तमोव्यासदलवर्गान्तरात्‌ पदम्‌ । त्रिज्या वा क्षेपदृवक्षे पयोगभिदश रोनिता ॥ १२४ ॥। बिस्वव्यासाधनिहता तमसस्त्रिज्यया हता । क्षेपदृक्क्षेपचापैक्यस्पोजपुग्मपदक्रमात्‌ ॥ 1२५ Ul A. B. ga: (wr.) 2. A. eat (wr.) B. Hapl. om. of a7: to Fa: next line. &. सम्पकाघं#ते 2. 0. दिशा योग �श्लोकौ ३५-३६ | चतुर्थोड्ध्याय: २६७ eM: Ma, aaa Eat Cala Fa TT | एवं रव्यस्तकालोत्थक्षेपाद्याप्तन शड्कुना ॥ ३५ ॥ fad: प्राणैयंदा मो्षो रव्यस्तमयतः परम्‌ | तदेव दृश्यतामेति ततः प्राढमोक्षणेन च॥ ३६ ॥ इन्दोलंम्बनलिप्तासु क्षिपेदथ विश्योधयेत्‌ । हद्वित्तीयस्फूटभोगस्य प्रायः पञचदर्शांशकः ॥ १२६॥ उदयास्तमयासन्ने चन्द्रलम्बनलिप्तिकाः । विनपञ्चदशांशो5पि यत्र लस्बननाडिकाः ॥ १२७ ॥ तदेतद्‌ प्रहणेः्कंस्य पश्चात्‌ स्पष्टीकरिष्यते!। तासां लम्बनलिप्तानां शड़कुत्बे परिकल्पिते ॥| १२८ ॥ पूर्वंबद्‌ गतगन्तव्या: प्राणा: कार्याश्च तद्यथा । त्रिज्यावगहताच्छडूरे/रुज्यालम्बवधो द्ुता: ॥ १२९ It चापिता गतगम्थास्ते पूर्वापरकपालयो: । मोक्षे स्प्शं च तत्तुल्ये: प्राणयंद्रा ततोईधिकः ॥ १३० ॥ गतगम्येनिशायां तद्दृश्यत्वं नान्यथा zat: भूपृष्ठपाश्वद्ध्वेस्थो स्पर्शभोक्षी यदा विधो: । १३१ ॥ तदंब दृश्यों नान्यत्र भूपृष्ठठ्यवधानत: 1 भूपृष्ठपाश्ब भूमध्यपार्श्वादृध्वंगतं सदा ॥ १३२ ॥॥ निजलम्बनलिप्ताभिभिन्नाभि: स्वस्वकक्ष्ययाँ । तदन्तरस्थितं सर्वे दृश्याधेंडपि न दृश्यते ॥ १३३ ॥ यद्भूपृष्ठव्यवहित यात्यदृश्याधशेषताम्‌ । भगोलमध्यान्मन्दान्त्यफलान्ते कृतकेन्द्रकम्‌ ॥ १३४ ॥॥ मुलमू--1. B. Hapl. om. after T to I, next line. sareqt—1. The allusion is to ch. V. GaxgTTHUTA | 3. . &- त्रिज्यावर्गोत्यिशड्धो: 3. &- ९. भिन्‍नाभिम्नस्वकक्ष्यया �२६८५ सब्याख्ये तस्त्रसंग्रहे [ भ्रध्यायः ४ ध्राम्यत: प्राइमु्ख पुष्षवन्तो वृत्ते निजेल्वहम्‌ । भुक्तिः प्रतिदिन तुल्या निजवृत्तमतानयो: ।। १३५ ॥ भगोलप्रमिता भुक्तिभिन्ना प्रागेव वक्षिता । झगोलमध्यग्रहयोम॑न्दकर्णोपन्तरं भवेत्‌ ॥ १३६ ॥ स्ववृत्तप्रसितव्चासो त्रिज्यातुल्या भवेदसों । प्रहवृत्तमितस्त्रिज्यातो5घिकोनो भवेदवि ॥ १३७ ॥ बिम्बभुक्तघो: कर्णवृत्तकलामिरनुमेयता । स्फुटयोजनकर्णाप्ते 'यतस्त्रिज्याहते स्फुटे ॥ १३८॥ स्थादेतद्‌ यदि कल्प्येते गोले चेदुमे अपि । ततो न्यूनाधिके स्थातां भगोलविषये उप्ते ॥ १३९ ॥ भगोलमध्यं भूगोलाद यातोलृच्चादुपयं धः । सन्दकर्णस्य तेनापि स्यातां बुद्धिक्षयों ततः ॥ १४० ॥ द्वितीयस्फूटकर्मापि ततो दृग्विषये भवेत्‌ । , उपयंधश्च भूगोलाद्‌ भगोलेईस्मश्चलत्यपि ॥ १४१ ॥ वायुगोलस्थ भूगोल परितः स्थितिरिष्यते । भूगोलस्थानुहरते वायुगोल: सदाप्यध:१ ॥ १४२ ॥ अन्यथा वायुगोलो<5यं भूगोल श्रामयेदपि 1 यतो रव्यादिवत्‌ सोईपि कुयदिबोदयादिकम्‌ ॥ १४३ ॥ येनेकस्मिन्‌ दिने5कंस्य दृश्यावृश्याधंयो: स्थिति: 1 भगोलेनोपपद्येत युगपत्परिकल्पनात्‌ ॥ १४४ ॥॥ वायुगोलस्य मध्यस्थो भुगोलः कल्प्यते तत: । भगोलस्त्वक॑तमसोः सुत्रेणोपयंधों ब्रजेत्‌ ॥ १४५ ॥ इन्दृच्चदिशि भुगोलाद्‌ यत्र श्रास्यन्त्यमी ग्रहा: । भूगोलमध्यकेन्द्रत्वे वायुगोलस्थ निश्चिते ॥ ave i स्थायया--1, ९. यत्र त्रिज्या 2, By aat-gap-a; �श्लोका: २९-३६ ] चतुर्थो ध्ध्याय: २६९ व्याख्या--1. 3. इन्दूज्चोनार्ककोटिज्यादलतुल्येश्व योजने: । भगोलमध्यं भूगोलमध्यात्‌ गच्छदुपर्यधः ॥। १४७ ॥ भ्राम्यते बायुगोलेन तदान्ताकंतया मुह: । ततस्तदाधश्षितानां च झुवृत्तानि द्युचारिणाम्‌ ॥ १४८॥ वायुगोलानुसारेण कुर्वंतामुदयादिकम्‌ । विप्रकरषंवशाद्‌ भूमेविविधानि स्पुरन्वहम्‌ ॥ १४९॥ द्वितीयस्फुटकर्णस्थ यद्‌ व्यासाधंत्वमिष्यते । व्यासा्ध॑ स्ववृत्तानां त्रिज्या स्थात्‌! स्वकलामिता ॥ १५० ॥ तयो: सम्बन्धनियमात्‌ त्रिज्यायोजनकर्णयो: । लिप्तास्त्रेराशिकात्‌ साध्या बिस्‍्बादेयोजनात्मताः ॥ १५१ ॥ तद्द्‌ दृग्विषये साध्या भुक्तिलिप्ता: स्वयोजने: । भुक्तिरम्बरकक्ष्यातो भूदिनर्योजनात्मिका ॥ १५२ ॥ भगोलस्थानुहरते विक्षेप:* पठितों बुधेः । कर्णवृत्तमितत्वेन तद्दद्‌ वृद्धिक्षयान्वित: ॥ १५३ ॥ ब्रिज्या भगोलव्यासाध॑ सबंवा स्वकलामितम्‌ । क्षेप्तत्प्रसित'स्तद्वत्‌ सर्वंदा स्वकलासम: ॥ १५४ ॥ अन्त्यक्षेपहता दोरज्या व्रिज्यपेव विभज्यते । न पुनर्मन्दकर्णेन पातोनस्फुटचन्द्रत:॥ १५५ ॥ प्रतिमण्डललिप्ताभिसंन्दकर्ण; प्रमीयते । क्षेपो भगोलप्रमितस्त्रिज्याव्यासदलो हि सः॥ १५६७ भगोलविषयस्त्वेवं विक्षेप: परिकल्प्यते । स्फुटयोजनकर्णध्नात्‌ क्षेपात्‌ तस्मात्‌ समुद्घृत: ॥ १५७ ॥ द्वितीयस्फुटकर्णन क्षेपो प्राह्मो विधोग्रंहे । भगोलविषयादेव चन्द्रात्‌ पातो विशोध्यताम्‌ ॥ १५८ ॥ A. has an extra at here. 2. 8. 8, ८. योजनात्मना 8. 8, faetd: 4. A. oft �२७० सव्याख्ये तस्त्संग्रहे क्षेपस्थेव विभिन्नत्वाद्‌ भगोलेन!ं विधोरपि । भगोलस्थं हि सर्वत्र पातेन्द्रन्तरमिष्यते ।। १५९ ॥ स्फुटेन्दीं: केवलादेव तत: पातविशोधनम्‌ । अत एबोक्तममुना स्वयं प्रकरणान्तरे ॥ १६० ॥ “द्वितीयस्फुटत: पूर्व विज्लेपो नीयतां विधोः । अपक्रम पुनः कुर्याद्‌ द्वितीयस्फुटितेन्दरतः” ॥ १६१७४ इति स्फुटेन्दरतस्तस्मात्‌ केवलात्‌ पातशोधनस्‌ । न तु स्फुटीकृतादिष्टं द्वितीयस्फुटकर्णता ॥ १६२ ॥ स्फुटयोजनकर्णध्ना भगोलविषया गति: । द्वितीयस्फुटकर्णेन हता दृग्विषये गति: ॥ १६३ ॥ मण्डलार्धान्तरितयोभिथो5पक्रममण्डले । श्राम्यतोरकतमसो: पाश्वे नेन्दु: परिभ्रमन्‌ । १६४ ॥ इष्टक्षेपास्तरे ऋ्रान्तिवृत्तात्‌ तत्कोटिमण्डले । पक्षमासान्तयोस्ताभ्यां युअ्जानो5पि मुहर्मुह: ॥ १६५ Ul क्षेपाल्पत्वाद्‌ यदा पातासच्त्या बिम्ब॑ तयोविशेत्‌ । रवेबिम्बप्रवेशेन प्रहणं तस्य जायते ॥ १६६ ॥॥ छनन्‍्नत्वाद्‌ रविबिम्बस्य तत्रेन्दोस्तमसि स्थितेः । पश्चाद्‌गतं शीघ्रगतिः पुरोगं सन्दगासिनस्‌ ॥ १६७ ॥। आक्रामत्येकमार्गस्थः पृष्ठस्थं भिन्‍नसार्गंग:। युगपत्‌ प्राइमुखो प्रत्यड्मुखावप्येकदिड्मुखो ॥ १६८ ॥। प्रत्यड्मुखं च भ्रमण प्रहाणां वक्रगासिनाम्‌ । श्रमणं प्राइमु्ं नित्यमुभयोरफंचन्द्रयोः ॥ १६९ ॥। ताराप्रहाणां चन्यिषां स्वदा क्रचारिणाम्‌ । द्योगंत्यन्तराद्‌ यत्र योगकालो निरूप्यते ॥ १७० ॥ [ प्रष्याय: ४ ब्याख्या---1. ९. भूगोलेन �शलोका: २९-३६ | चतुर्थोडष्यायः २७१ व्याख्या--1. 3. गत्या शीघ्रगतस्तत्न मन्दं गच्छति रिक्तपाँ । आसत्त्या प्रहयोर्भाव्यं भेदाभावस्ततो5 न्‍्यथा ॥ १७१ ॥। आसत्तिगंतियोगेन भिन्‍नदिडमुखयोढयो: । यत्रासन्‍नों ऋ्रमात्‌ स्थातां गतियोगेन तावुभो ॥ १७२ 0 अतोड्त्र गत्योथेगिन योगकालो निरूप्यते । एकदिडमुखता यस्मादुभयोरक चन्द्रयो: ॥ १७३ ॥। ततो गत्यन्तरेणव पर्वान्तो नीयते तयो: । शीघ्रभुक्तियंदा मन्दुकतेयाति पुरस्सरा ॥॥ १७४ ॥। विप्रकर्षात्‌ क्रमाद्योगस्तयो्नोपरि विद्यते । अत एच तयोरयोगस्तत्रानीत: प्रकल्पितः ॥ १७५ ॥ मन्दभुक्तियंदा शीघ्रभुक्‍्ते्याति पुरस्सरा । सन्निकर्षक्रमात्‌ तत्न भावी योगरतयोसंत: ॥ १७६ ॥ योगे साविनि पर्वान्तकालः प्रतिपदोषन्यथा 1 तत्कालानोतभागेन स्थातां तो समलिप्तकौ*॥ १७७ a एकमागगंस्थयोस्तत्न तयोयोगो भवेद्‌ ध्रुवम्‌ । क्षेपे सति तु तत्कोटिमार्गेणेन्दु: परिश्रमन्‌ ॥ १७८ ॥ प्राह्मप्राहकयो: क्षेपे बिस्वयोगार्धतोइल्पके । प्राह्मप्राहकयो रकंतमसोबिस्बमाविशन्‌ ॥ १७९ ॥ विक्षेपकोटिवृत्तस्पृर्भागान्मुक्तस्ततो5पि सन्‌ । सस्पर्काधेंडपि विक्षेपकोटच्ा कुर्यात्‌ स्थितेदंलम्‌ aso ut अतो5त्र क्षेपवर्गो नसस्पर्का्धकृते: पदात्‌ । षष्टिष्नावकंशोतांशोगग त्यन्तरकलोद्धृतम्‌ ॥ १८१ ॥ स्थित्यर्धं नाडिकादं तवुभयो: स्पर्शमोक्षयों: 1 स्वेष्टविक्षेपजनितं भिन्‍नत्वं स्थात्‌ तयो्रिथ: ॥ १८२ ॥। ८. गरम्यनिरिक्तया 2. 8. ८. परस्परम्‌ ; 8. पुरस्सर: 8. ८. पुरस्सरः 4. 8. 8. लिप्तिको �२७२ सथ्याख्ये तस्त्संग्रहे | अध्याय: ४ है [ स्पशसोक्षेष्टग्रासाः सध्यग्रहणं च ] यद्दा तत्कालसर्येन्दुस्फुटपातादिक नयेत्‌। तत्रेन्दुधरणिच्छायास्फुटान्तरकला हताः ॥ ३७॥ स्थित्यर्धात्‌ स्वात्‌ भवेत्‌ क्षेप: स्थित्यघ॑ क्षेपत्त: स्वतः । अन्योन्यायत्तसिद्धित्वात्‌ स्थित्यक्षेपयोहंघो: ॥ १८३ ॥ स्थित्यधंयोविभिन्‍नत्वात्‌ क्षेपात्‌ स्पात्‌ स्पर्शमोक्षयों: | स्थित्यधंहीनसंयुक्त: पर्वान्तस्पशंमोक्षयो: ॥ १८४ ॥। तत्कालेन्दुं च॒ तत्क्षेपं तत्रत्यं कि न भेदयेत्‌ । अत एवाविशेषो5त्र कार्य: स्थित्यधंयोहंयो: ॥ १८५ ॥ स्थित्यर्धेनाविशिष्टेन पर्वान्तो हि न संयुतः । पृथगेको हयो: काल विवध्यात्‌ स्पशेसोक्षयोः ॥ १८६ ॥ मध्यकालो5पि तन्मध्याच्चलेत्‌ स्थितिदलेःधिके । तदीय॑ चलन चात्र सम्यग्‌ युवत्या निदर्शितम्‌ ॥ १८७ ॥ यद्देति (37-43)-- [ इष्टग्रासानयनवासना ] प्राह्म प्राहकयो: क्षेपे बिस्‍्वयोगार्धतोल्‍्पके । उक्तो प्रहणस:्भावस्तदभावस्ततो5घिके 1. १८८ ॥। मध्यप्रहणत: स्पर्शमोक्षो स्थित्यर्धतो निजात । बिस्‍्बान्तरेण सुक्ष्मेण तत्परिच्छिद्यतेईखिलम्‌ ॥ १८९ ॥ ततो बिम्बान्तरं नेयमिष्टकालोड्ूबं स्फुटम्‌ । सम्पर्कार्धाद्‌ विशुद्धेईस्मिल्निष्टप्रासो भवेद्‌ यतः ॥ १९० ॥ | प्राह्म क्रमोत्कमज्ये द्वे ग्राह्मप्राहकभेदत: । क्रमज्यावर्गंत: क्षेपवर्गायुक्तात्‌ तयोरथ ॥ १९१ ॥ उत्क्रमज्यान्तरर्ृति युक्‍त्वा मुलीकृतं तु यत्‌ । बिस्बान्तरं सुसूक्षमं स्थाद प्राह्मप्राहकयोइयो: ॥ १९२ 0 �WAHT: ३८-४० ] चतुर्थो ध्यायः २७३ दितीयगतिभेदेन पूवश्ुक्त्यन्तरोद्श्ता । स्फुटान्तरमिह ग्राह्मं तस्य ज्षिप्तेश्व बगेयोः ॥ ३८॥ Dy aA a Tra पदीकृते । बिम्बान्तर सुस्त्तम॑ स्यादिष्टप्रासे तथेवब च ॥ ३६ ॥ स्फुटान्तरस्य वर्गात्‌ तु कृत्स्नव्यासहतः' शरः । क्षेपस्थाप्येवमेव स्यात्‌ स्वेषुबर्गयुतान्युहुः | ४० ॥ असुक्ष्मं बिस्‍्वान्तरं कर्तु गृहोते ज्याशरों यतः । द्वितीयगतिभेदध्नं पु्वंगत्यन्तरोद्धतम्‌ ॥ १९३ ॥ तत्र स्फुटान्तरं प्राह्मं चन्द्रभ्च्छाययोद्ध यो: । सुक्ष्मं बिम्बान्तरं wg गृह्मेते ज्याशरो यतः ॥ १९४ ॥ नन्‍्वत्रानोयते बाण: कथदूररं स्फूटान्तरात्‌ । समस्तज्याकृतेर्बाण: कृत्स्नव्यासोद्धुतो बत: ॥ १९५ ॥ सत्यं किन्त्विह कृत्स्नज्या प्रायः स्वधनुषा समा । प्राह्मप्राहकयोभेंदलिप्तानां स्वल्पतावशात्‌ ॥ १९६ ॥ पातोनेन्दोर्भवेत्‌ क्षेपस्तदर्धज्यात्मको सतः । ततस्तद्वर्गत: क्रुत्स्नव्यासाप्तो दृष्कर: TT 1 १९७ ॥ छृत्स्नज्यावगंतस्तु स्पादर्धज्यावर्गतस्तु चेत्‌ । PASTA भवेद्‌ बाणः झृत्स्नज्या सा च बाणत: ॥ १९८ ॥ इत्यन्योन्याभयस्वेन स्फुटो बाणोईविशेषतः । अर्धज्यावर्गतो लब्धबाणवर्गयुतान्मुहु: ॥॥ १९९ ॥ समस्तज्यात्वमानीतात्‌ ऋत्स्नव्यासोद्धुतः AT | ह्रयंशो बाणक्ृतेयंद्वा कृत्स्नज्याचापवर्गयो: ॥ oo ॥॥ मुूलम-- 1. 2. व्यासोद्घूतः saveat— 1. C. om, this line, Ao Fo ३५-३६ �२७४ ~ सव्याख्ये तन्तसंग्रहे [ प्रध्यायः ४ इृष्टवर्गत्रिभागोनचापवर्गात्‌ तथापि वा । सम्पर्कार्धाद्‌ विशुद्धे उस्मिन्‌ ग्रामो विम्बान्तरे सदा ॥ ४१ ॥ [ प्रहणस्थ अदृश्यत्वावस्थितिः ] स्वच्छत्वात्‌ षोडशांशो5पि ग्रस्तश्चन्द्रो न दृश्यते । लिप्तात्रयमपि ग्रस्तं तीचणल्वान्न विवस्वतः ॥ ४२ Ul अन्तर स्थात्‌ ततो 'बाणवर्गत्यंशविवर्जितात्‌। चापबर्गात्‌ स्वकृत्स्नज्यावर्गंतुल्थात्‌ तदुत्कम: ॥ २०१ ॥ कृत्स्नव्यासोद्धतो बाणः समस्तज्याकृतेयूतः । किन्तु बाण: स कृत्स्तज्यायत्त: सापि स्ववाणत. ॥॥ २०२ ॥ इत्यन्योन्याश्रयत्वं॑ तद्‌ अविशेषान्निरस्थते । तवर्थ प्रथम चापवर्गाद्‌ बाण समानयेत्‌ ॥ २०३ ॥ तत्कृतेस्त्यंशहीनाज्च कृत्स्नज्यां चापवर्गत: ॥ अर्धज्यावर्गत: कर्णकोटीयोगहत: शरः ॥ २०४ 1॥॥ इत्पर्धज्याकृतेर्बाणं कृत्स्नज्यां वा ततो नयेत्‌ । स्फुटान्तरक्रमज्या वा विक्षेपस्थ व वर्गयो: ॥ २०५॥। योगे तच्छरयोभेंदवर्ग युक्त्वा पदीकृतस्‌ | बिस्‍्बान्तरं सुसुक्ष्मं स्थाद्‌ इृष्टप्रासेडकंचन्द्रयो॥ २०६ ७ तदूनाद्‌ बिस्बयोगार्धादिष्टप्रासोउवशिष्यते । तादूग्बिस्वान्तरे बिम्बयोगार्धेन समे सति ॥ २०७ ॥ स्पर्शमोक्षो स्फुटो बिस्बनेम्यो: संस्पर्शमात्रत: । बिस्‍्बान्तरे स्वल्पतसे परमग्राससम्भवः ॥ २०८ ॥ [ परमग्रासस्य स्फुटपर्वान्ताच्चलनं ग्रहणादेश्यानादेश्यता च ] [श्लोकौ 42-48 |-- स्थित्यधंयोद यो: सोडयमधिको दृश्यते क्वचित्‌ । प्रसिद्धात्‌ स्फुटपर्वान्ताच्चलनं सम्भवेद्‌ यत: ॥ २०९ ॥ ब्यायया---1.. 0. प्र, णा. अल बाण 10 बाण, (० 1165 0८10प्तम- 2, 68.8. छते युत: ; 0. झते सति 3. ८. पदीकृते �श्लोकौ ४३-४४ ] चतुर्थोह्ध्याय: २७५ [ परमग्रासस्य स्फुटपर्वान्ततश्चलनस्‌ ] अल्पश्चेत्‌ परमग्रासश्चलेत्‌ स्थितिदले5पिके । तस्माद्‌ बिम्बान्तरेणैव ग्रासोअन्वेष्यो महानिह | ४३॥ [ अक्षवलनं अयनवलनं च॒] नतज्याचज्ययोर्घातस्त्रिज्याप्तस्तस्य' कार्मुकम्‌ । तदंशाः सौम्ययाम्यास्ते पूर्वापकपालयोः ॥ ४४ ॥ प्रहणं वाच्यमादेश्यानादेश्यादिविभागत: । - अन्यथा निर्दिशन्‌ लोके हास्थ एवं भवेद्‌ झुबस्‌ ॥ २१० ॥ [ बलनस्वरूपम्‌ ] नतज्याक्षज्ययोरिति (44-469)-- श्राम्यन्ति ऋ्रान्तिवृत्तेन स्वग॒त्या प्राइमुर्ख प्रहा:। sae च॒ प्रवहाक्षिप्ता यान्ति घुवृत्ततः ॥ २११७ निरक्षसमपूर्वापराधऊध्वेदिगाश्ितम्‌ घटिकामण्डलं तत्तु छुवृत्तं विषुवद्हये ॥ २१२ ॥ विषुवद्द्वितयस्पृष्टं त्मध्ये तस्य TAT: | अन्त्यक्रान्त्यन्तरे चान्यत्‌ तत्तुल्यं क्रान्तिमण्डलम्‌।. २१३ ॥ घटिकामण्डल: स्पष्टस्तत्र स्थाद्‌ विषुवद्द्॒यम्‌ । विप्रकृष्ट परक्रान्त्या द॒योरप्ययनान्तयों: ॥ २१४ ॥ पाएवंद्रयावगाहित्वात्‌ तत्स्फुटत्वाच्च तत्समम्‌ । ऋन्तिवृत्त तु तद्यन्न भ्राम्यन्ति प्राडूमु् प्रहा:॥ २१५॥ यद्यपि farts arate megan: | तथापि प्रवहाक्षिप्ता पान्ति प्रत्यड्सुखा: सदा ॥। २१६ ॥ सूलम्‌ू--1. ८, घातत्रिज्याप्तं तस्य �२७६ सव्याख्ये तन्तसंग्रहे [ श्रध्याय: ४ राशित्रययुताद्‌ ग्राह्यात्‌ क्रान्त्यंशैर्दिक्समैयुनात्‌ । भेदे5न्तराद गुणस्तेन हत्वा बिम्बान्तरं हरेत्‌ ॥ ४५ ॥ त्रिज्यया वलन॑ स्पष्टं वत्ते बिम्बान्तरोड्वे ॥ ४६० ॥ प्रत्यग्श्रमानुसारेण भवेत्‌ तेषां छमण्डलम्‌ । प्रत्यहूं सिन्नरूपं तद्‌ घटिकावृत्तपाश्वंगम्‌ ॥ २१७ ॥ समपूर्वापरदिशोनिरक्षे क्षितिजाश्रितम्‌ । घटिकामण्डलं याम्ये खमध्याव्‌ वलतेइक्षतः ॥ २१८ ॥॥ तत्पाइर्वस्थय्वृत्तानि तद्त्‌ साक्षे बहुन्यपि । सद्गतानां प्रहर्क्षाणां प्रतोचां प्रवहश्रमात्‌ ॥ २१९ ॥ बिस्थ॒पूर्वापराधें दे वलिते सौम्ययास्थयो: । प्रावकपाले, तत: प्रत्यक्कपाले तु विपर्ययात्‌ ॥॥ २२० ॥ [ अक्षवलनस्‌ | तथात्वाद्‌ वृत्तपादस्य पूर्वापरकपालयो: । तवक्षायत्तसिद्धित्वादाक्षं वलनमुच्यते ॥ २२१ ॥ खमध्यतो नतांशज्या त्रिज्यातुल्या यदा भवेत्‌ । तदा स्वाक्षज्यया तुल्यमाक्षं वलनमिष्पते ॥ २२२ ॥ नतज्यया प्राह्मबिम्बघनमध्यावधेस्तत: । आक्ष वलनमुद्दिष्टं सम्बन्धनियमात्‌ ततः॥ २२३ ॥ [ अयनवलनम्‌ ] अयनान्तोत्यिता दोर्ज्या fasargeat gat wag | हि तदान्त्यक्रान्तितुल्यं तदायनं वलनं भवेत्‌ ॥ २२४ ॥। गच्छतां फ्रान्तिवृत्तेन तद्॒द्‌ वलनसम्भवात्‌ । अपनान्ताब्‌ प्राह्मविम्बधनमध्यावधेस्तत: ॥ २२५ ॥ दोर्ज्याया: परमक्रान्तिहतायास्त्रिज्ययोद्ृतम्‌ 1 आयन बलन शेयमयनाद्‌ बलितत्वतः ॥ २२६ ॥ �श्लोकौ: ४६-४७ ] चतुर्थोड्ध्या थ २७७ [ ग्रहणपरिलेखनस्‌ ] बिम्बान्तरसमेनादी लिखेत्‌ सत्रेण मए्डलम्‌ ॥ ४६० ॥ बिम्बान्तरं तु सम्पकदलं स्थात्‌ स्पशमोक्षयोः । शलाका छ्वितमध्या या' वलनद्विगुणायता ॥ ४७ ॥ [ स्फुटवलनानयनवासना ] बलनद्वितयं चेतत्‌ भिन्नतुल्यविशो: क्रमात्‌ । विश्लिष्टमथ युक्‍त च स्फु्टं बलनमिष्यते ॥ २२७ ॥ बिम्बान्तरव्यासदले वुत्ते तत्‌ कल्पयेत्‌ ततः। बिस्‍्बान्तरेण गुणनात्‌ त्रिज्यया हरणादषि ॥ २२८॥ भाबाह्वन्तरितं वृत्तं समन्‍्ताद्‌ सममण्डलात्‌ । युवृत्तवद्‌ प्राह्म8बिस्वधनमध्यस्थनेमिकम्‌ ॥ २२९ ॥। क्ान्तिद्यवत्ते तद्विस्बधनमध्यस्थनेमिके । भाबाह्वन्तरितं यत्तु तत्राद्यं सममण्डलात्‌ ॥ २३० ॥ तद्‌ युवृत्तान्तरं बिम्बनेम्यां वलनमक्षजम्‌ 1 क्रान्तिद्यवृत्तयोबिस्वनेम्यां विवरमायनस्‌ ॥ २३१ ॥ तदिष्टक्षेपयो्योगभिदतोउल्तरिते ततः । प्राह्मप्रहस्य परिधो प्राहकेण तु गृह्मते । बलन प्राह्मबिम्बोकत वृत्तेश्यत्रापि कल्प्यताम्‌ ॥ २३२॥ [ चन्द्रग्रहणपरिलेखनवासना ] बिम्बान्तरसमेनेति (460-53)-- ्राह्मग्राहकयोबिस्वान्त रव्यासाधंमण्डले । दलनद्वितयं' कलप्यं स्पशंमोक्षेष्टकालजम्‌ ॥ २३३ ।॥॥ सूलम्‌-- 1, ९. मध्याया व्यास्या- 1. Mss. read aaa feat � Res है सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ भ्रध्याय: ४ प्राग्रेखागतमध्याडूनेमिस्पृष्टोभयाग्रया । वलन॑ नीयतां स्पष्ट यथादिशमथानया | ४८ ॥। MATA HTN IAAT व्यस्तमेव च | रेखां पूर्वापरां कुर्यात्‌ तदशादपि चेतराम्‌ ॥ ४६ ॥ छायामारगों$नयोः पूर्वो विक्षेपान्तरिता विधो! । रेखाविक्षेपदिक्स्थातो मार्गों तत्कालजौ तु तौ ॥ ४० ॥ बिस्‍्वान्तरं बिम्बयोगदल स्यात्‌ स्पर्शमोक्षयों: । संस्पशें नेमिसात्रेण घनमध्याम्तरं हयो: ॥ २३४ ॥ प्राह्मग्राहकयोबिस्व सम्पर्काधंसमं भवेत्‌ । व्यासार्धानतरिता नेमि: स्वविस्वघनमध्यतः ॥ २३४५ ॥ उभयोरन्तरं तेन सम्पर्काधसमं कृतम्‌ । निजान्यबिस्बब्यासाध॑ स्वव्यासार्धाद्‌ बहियंतः ।। २३६ ॥ अतो बिस्वान्तरं बिम्बयोगाध॑ स्परशमोक्षयों: । बिस्‍्बान्तरव्यासदलमण्डलं प्रथमं लिखेत्‌ ॥ २३७॥ तत्र पूर्वापरां रेखां कुर्याद्‌ याम्योत्तरां तथा । ततश्चिह्नितमध्यं यद्‌ वलनद्िगुणायतम्‌ ॥ २३८ ॥ तत्पूर्वापररेखास्थमध्यं सृत्रं प्रसारयेत्‌ । यथा तन्‍्नेमिसंस्पृष्टं तदग्रह्ि तयं भवेत्‌ ॥॥ २३९ ॥ पोरणणमास्यां प्रतीच्यां तु प्रागेव प्रतिपद्यपि। सम्पर्काधकृते बत्ते बलन स्पशंमोक्षयो: 1 २४० ॥ नीत्वा यथादिशं तस्माद्‌ रेखां पूर्वापरां लिखेतू । व्यस्तविक्थान्यवलनस्पृष्टाप्रां सध्यभेदिनीम्‌ ॥ २४१ ॥ मूलमू---1. ८. प्रत्यग्रेल्लारत 2. 86. विक्षेपान्तरितं �Relat 49-22 ] aqatseata: २७९ लिप्ताव्यासदलेनेन्दोः स्वमार्गे परिधो लिखेत्‌ । पौर्णमास्पां प्रतीच्यां तु प्रागेव प्रतिपद्धपि ॥ ११॥ वृत्तमध्ये तमोबिम्बं स्वमार्गे सवंदा AAT | तमोबिम्बाद्‌ बहिर्भूतं दश्यमिन्दी न तद्गतम्‌ । हनुपार्श्वादिभेदादि दृश्यतामत्र सुस्फुटम्‌ ॥ ४२ ॥ [ ॥ इति तन्त्नसंग्रहे चन्द्रग्रहणप्रकरणं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ] तत: समतिरश्चीनां रेखां यास्योत्तरां लिखेत्‌ । छायासार्गोडनयो: पूर्वा विक्षेपान्तरिता विधो: ॥ २४२ ॥। रेखाविक्षेपदिक्स्थातो मागों तत्कालजो तु तो । लिप्ताव्यास दलेनेन्दो: स्वमार्गे परिधो लिखेत्‌ ॥ र४र३े ॥ पौरणमास्यां प्रतीच्यां तु प्रागेव प्रतिपद्यपि। वृत्तसध्ये तमोबिस्यं स्वमार्गे सवंदा लिखेत्‌ ॥ रे४डं४ड ॥ स्पशंमध्येष्टमोक्षादि दर्शयेत्‌ तत्न सुस्फुटम्‌ । तमोबिस्थाढ हिर्भूत दृश्यमिन्दों न तद्गतम्‌ ॥ २४५ ॥ हनुभेव: पाश्वेभेदस्तत्न भेदान्तराण्यपि । क्षरामलकवत्‌ सर्व दर्शयेत विचक्षण: ॥ २४६ ॥। व्यास्या-1, ४. हनुभेदा: �२८४०-८८ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ अध्याय: ४ इत्येष परक्रोडावासद्विजवरसमीरितो योशर्थ: । स तु तन्त्रसंग्रहस्य प्रोक्तोष्याये चतुर्थेड्मूत! ॥ २४७ ।॥ [ इति तन्त्रसंग्रहस्य पद्मव्याख्यायां युक्तिदीपिकायां चन्द्रग्रहणप्रकरणं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ] व्याख्या--1, C. aqdisyt i Mss. A. B.C. end with ch, IV. 2. 8. तन्त्रसंग्रहः समाप्त: । शुभमस्तु | छे. 2. इति तन्त्रसंग्रहव्याख्याने चतुर्थोऽध्यायः । </poem> == अथ पञ्चमोऽध्यायः == <poem> रविग्रहणप्रकरणम्‌ [ ग्रहणसस्भवः ] 6 a ‘ ग्रहे दश्याधमध्यस्थे न किश्वद्पि लम्बनम्‌ । तस्माद्‌ क्‍्तषेत्रपलग्नात्‌ स्यात्‌ प्राक्‌ पश्चाद्दा स्थिते Hz lle समोध्यंगापवृत्तस्थे नतेरपि न सम्भवः । ततब्षेपकोटिशते क्वाप्यूध्व॑सत्रस्पशि स्थिते ॥ २॥ सममण्डलमध्यात्तदिग्रकर्पे नतिभवेत्‌ ॥ Za ॥ 2 * तन्त्रसंग्रहव्याख्या लघुविब्वतिः | ग्रहणसम्भवः ] अ्रथ सूरयग्रहणे लम्बनावनतिम्यां विशेषं प्रदर्शयिष्यन्‌ प्रथम तावत्‌ तयो: सम्भवभूमि दर्शयति-- [ प्रहे दृश्यार्ध इति। ] Re BY Ada प्रवहेण SMEG भ्राम्यमाणस्यापत्रमवृत्तस्य क्षितिजादृध्वेगत: खण्डो दृश्यार्ध, 'ग्रन्यददृश्यार्धम्‌ । तत्न* दृश्याधस्थ स्वसम- तिरश्चीनेन खमध्यस्पृष्टेन दुक्‍क्षेपव॒ृत्तेन सह यत्र सम्पातः तत्र स्थितं तदानीं दुक्‍क्षेपलग्नम्‌ । तत्‌ पुनः तद्दृश्यारधमध्यगतमेव । तस्मिन्‌* यदा ग्रहों वर्तते * Text-cum-Com. Mss. used: A. Ms. with K.V. Sarma. 8. ए. V, R. I. Ms. No. 3810. Ci_19 Mss used in TSS, No. 188. qaa— 1. C. a व्याख्या--1, ९. ततोन्यत्‌ 2. °C. aat 3, ८. ततस्तस्मिन्‌ fo Ho ३७ २८९ �२९० सब्याख्ये TARTS [ अध्याय: ५ [ दृग्गतिः दुक्‍्क्षेपज्या च ] राश्यष्टमांशलड्ढोत्थप्राणैश्चापि नतासुभिः ॥ ३७ ॥ तदा तस्य न किड्चिदषि लम्बन भवति | ततो दृवक्षेपलस्नात्‌ प्राग! पश्चाद्‌ वा स्थिते ग्रहे सम्भवत्येव । अत एवं भानुदक॒क्षेपलग्नयोरन्तरालतो लम्बनानयन- मुपरिष्टाद वक्ष्यते । aa? द्रष्ट: समोपरिवर्तिनि अपक्रममण्डलप्रदेशे यदा ग्रहों वर्तते* तदा नतेरप्यसम्भवों बोद्धव्य: | 'तिदिदं खमध्यावसिते विषुवद्धितये भवति। तत्नेव च तदानीं क्रान्तिवृत्तोदयास्तश्रदेशस्पृष्टस्य लग्नसममण्डलस्य मध्य- मवतिष्ठते । यदुक्‍्तम्‌-- ऋ्तिवृत्तोदयास्तस्पृक्‌ खमध्यस्पृष्टनेमिकम्‌ । अधऊध्वेस्थितं वृत्त स्पाललग्नसममण्डलम्‌ ॥। इति । aa: AISA TAA दृवक्षेपज्यान्तरितं यत्‌ ततू कोडि- मण्डलम्‌ । तत्‌ कुत्नचिद्धऊध्ब॑ वा खमध्यं स्पृशत्येव । ततस्तस्थ सममण्डलतो यो विप्रक्ष: <“दृकक्षेपज्यारूप: तस्मिनू सति तदधीनसिद्धिका नति- भेवतीति ॥ १-३७ ॥ व्याख्या- 1, ९. प्राग्वा 2. ९. तदा 3, 0. ४008 ध्रढा० : यथा घटिकामण्डलात्‌ स्वदेशाक्षज्यान्तरितस्य श्रप- कऋमवृत्तभागस्य दक्षिणोत्तरमण्डलस्पृष्टत्वे 4. 707 तदिदं 10 विप्रकर्ष: 9 [65 9९109, (. 16805 : कदा पुनः सा नतिः सम्भवतीति Fa, तसस्‍्यापक्रमवृत्तमागस्य खमध्यतो | दक्षिणेनोत्तरेण वा यो क्षेप:, तस्य च यत्‌ कोटिवृत्तं दक्षिणेन विक्षिप्तेडप- क्रमवृत्तमागे सति उत्तरं, भ्रन्यथा दक्षिणं, तदवश्यं खमध्यस्पृष्टमेव परिकल्पितव्यम्‌ । क्रान्तिवृत्तोदयास्तलग्नेश(लग्नप्रदेश ? )स्पृष्टं लग्न- सममण्डलमपि खमध्यस्पृष्टमेव सवंदा भवति । भ्रतस्तस्य लग्नसममण्डलस्य खमध्यस्पृष्टभागतो वा क्षेपकोटिवृत्तलग्नसममण्डलयो रूध्वंसू चस्पृष्ट- प्रदेशाद्वा तस्यापक्रमवृत्तमागस्य यो विप्रकर्षो 5. 0. 8008 : दुकक्षेपमण्डलगतो �श्लोक: ४ ] पञ्चमोड्ध्यायः २९१ TT TVA Fal TIA we aA | तस्मादिषुवदादेः स्वक्रान्तिकार्मुकमानयेत्‌ ॥ ४ ॥ [ दृग्गतिः दृक्‍्क्षेपज्या च ] wa aa लम्बनांवनत्योदेग्गतिदृक/क्षेफज्याइयाधीनसिद्धित्वात्‌ तदानयनायाह-- [ राश्यष्टमांशेति। ] तत्नराश्यष्टमांशतुल्यचापभागस्य ये लज्भोबयप्रणा: प्रागुक्तमार्गेण समानीता:, ये च तदानीं नतासवो दिनपुर्वापराध॑यो: दिनाधप्राणेभ्यो द्ुगत- प्राणविशोधनेन द्युगतप्राणेभ्यो दिनार्धविशोधनेन' च॒ सम्पादिता:, तैरुभयरपि त्रैराशिकेन क्षयधनात्मकं फलद्यमानीय विधिवद्‌ रबौ कुर्यात्‌। तन्मध्यलग्नं भवति | तद्यथा-पूर्वाहने तावतू तात्कालिकस्य सायनाकैस्यथ वर्तमान- चापखण्डे aaa कलीकृत्य तत्सम्बन्धिभिल॑क्कोदयप्राणैनिहत्य चापखण्डेन विभज्य लब्धान्‌ "नतप्राणेभ्यो विशोध्य रवेर्गतचापभागं च विशोधयेत्‌ । पुनरपि शिष्टेभ्यो नतप्राणेम्यो यावतां चापखण्डानां लझ्कोदय- प्राणा: ततः प्राक्तनां उत्क्रमेण विशोधयितुं शक्या: तावतो विशोध्य चापखण्डानपि तावतः पूर्वागत'चापभागविशुद्धाद्‌ रवे: शोधयेत्‌*। *पुनरव- शिष्टेभ्योषपि चापखण्डनिहतेभ्य''स्तल्लड्भोदयप्राणैविभज्य लब्धा: कला: तस्मादेव” रवे; शोधयेत्‌ । तत्न शिष्टं भध्यलग्न भवति । अपराहने पुनस्तात्कालिकस्थ साथनाकंस्यथ गनन्‍्तव्यचापखण्डसम्बन्धिनों लद्कोदयप्राणान्‌ प्राग्वदानीय नतप्राणेभ्यो विशोध्य गन्तव्यचापखण्ड च रवौ प्रक्षिप्य पुनरव- शिष्टेश्यो” नतप्राणेभ्यो यावतां चापखण्डानां लक्कोदयप्राणा: तदृध्व॑गता: ध्या्या--1. ९. 1७. 10. ये 0 तयो: 2. 8. ०. दृक्‌ 3, ८. ००. सिद्धि 4. $, दिनाधंप्रविशोधनेन 5. 8. ०7, नत; ८. गत 6. C. (except. 9) गत 7. A, Jatt 8. B, Hapl. om. ataaq i [gata to WeaaAq 1 J, third line, 9. (९. 1-63 8४-1० पुनरपि 10, C. age a9 चापखण्डनिर्गतेम्यः 11. 0. ००, एवं 12, 98. ८. 1.७. 8. 33 पुनरपि शिष्टेम्यो �२९२ सव्याख्ये तस्तसंग्रहे [ श्रध्या:य ५ तदक्षचापसंयोगो दिक्‌ साम्येडन्तरमन्यथा । मध्यज्याख्या FE assay TAT MATE TTA HT UNM उदयज्या तयोर्घाता त्रिज्याप्ता बाहुमौबिंका । मध्यज्याया[स्त्रिजीवायाः कृतिभ्यां तत्कृतिं त्यजेत्‌ ॥ ६ Ul ऋमेण शोधयितुं शक्या: तावतो विशोध्य चापखण्डानपि तावतो रवौ प्रक्षिप्य शिष्टान्‌ नतप्राणांश्चापखण्डेन निहत्य वर्तंमानैलंड्डोदयप्राणविभज्य cee: कला अप प्रक्षिपेत्‌ । एवंकृतो रविर्मध्यलग्नं भवति । गतस्मान्मध्यलग्नादयनचलनसंस्कारेण उदग्विषुवदादितान्तीतातू क्ान्ति- STATA” sea स्वदेशाक्षब्रापस्थ च याम्योदग्गोलयोयोगमन्तरं वा FAT जीवामानयेत्‌ । सा मध्यज्या इत्युच्यते। ग्रथ तात्कालिकमुदयलग्नं च सूक्ष्म- मानयेत्‌ । तत्त प्रागेवोक्तम्‌-- संस्कृतायनभानूत्थराशिगन्तव्यलिप्तिका: । तद्राशिस्वोदयप्राणहुता राशिकलाहता: ॥ असवो राशिशेषस्य गतासुम्यस्त्यजेच्च तान्‌ | उत्तरोत्तरराशीनां प्राणा: शोध्याश्व शेषतः ॥ सूलसू-- 1. व्याख्या -- 1. रा 2, 8. स्याक्षमौविका 2. ८. त्रिज्याप्तं ८. 4005 : इत्येवं सायनाकंस्थ श्रोजपदस्थत्वे सति मध्यलग्नानयनप्रकार:। तस्येव युग्मपदस्थत्वे पुनः प्रावकपाले वतंमानचापखण्डे गतभागसम्बन्धिनो agree नतप्राणेम्यो विशोध्य रवेगंतचापभागं च विशोध्य पुनस्तदृध्वोध्व॑गतान्‌ लक्कोदयप्राणान्‌ नतप्राणेम्य: क्रमेण विशोध्य चाप- खण्डानपि तावतो रवेविशोध्य अवशिष्टप्राणसम्बन्धिनश्चापभागानपि विशोध्य मध्यलग्नमानेतव्यम्‌ । अत्रेव भ्रपराह्ले पुनः प्राग्वत्‌ वरतेमान- चापखण्डस्यैष्यभागे पूरणं ततो aah agers तच्चापखण्डप्रक्षेपणं. अवशिष्टप्राणसम्बन्धिनश्चापभागप्रक्षेपणं च Tat कुर्यात्‌ । एवंकृतो युग्मपदस्थो रविमंध्यलग्नं भवति। यदा पुननंतप्राणेम्यो लद्भ्ोदयप्राणविशोधने तेषां मध्ये पदसमाप्तिभंवति तदा तदवशिष्टेम्यो विशोधने पदान्तरोक्तन्यायमनुसन्धेय इति । ८. 1.७६ 8 10 Shara Gaara � श्लोकौ ७-८ ] पञ्चमोध्ध्याय: २९३ तन्मूलयोस्त्रिजीवाध्नामादचमन्येन संहरेत्‌ । लम्यते तत्र दक्‍च्षेपस्तत्कोटिदृग्गतिमंता ॥ ७ ॥ [ लम्बननाडिकाः तत्संस्कारश्च ] एकज्यावर्गतश्छेदो लब्धं दग्गतिजीवया । छेदाप्तान्तरबाहुज्या भानुदक्त्षेपलग्नयोः ॥ ८॥ पूरयित्वा रवे राशि क्षिपेद्राशीइएच तावत: । विशुद्धा यावतां प्राणा: शेषात्‌ त्रिशद्‌गुणात्‌ पुनः ॥ तदृध्वंराशिमानाप्तान्‌ भागान्‌ क्षिप्त्ता रवो तथा । षष्टिध्नाच्च ga: शेषात्‌ तन्मानाप्तकला अपि ॥ एवं प्राग्लग्नमानेयम्‌ । (तन्त्रसंग्रह:, ३. ६५०-६६) इति। तथा5ध्नीतस्य प्राग्लग्नस्य याग्रज्या-- सायनाकंभुजाजीवा परमक्रान्तिताडिता । लम्बकाप्ताग्रजीवा स्थाद्‌ । (तम्त्रसंग्रह', ३. ३६-३७) इत्युक्तप्रकारेणानीता! सैवोदयज्या । तपयोर्मध्यज्ययोदयज्ययों: data? त्रिज्यया विभज्य लब्धं* बाहुज्या नाम | तस्या बाहुज्याया वर्ग सध्य- ज्यायास्त्रिज्यायाशव वर्गतो* विशोध्य शिष्टद्वयं मूलीकृत्य तयोराचमूलं व्िज्यया निह॒त्य ह्वितीयमूलेन विभजेत्‌ aa लब्धं दृवक्षेपज्या नाम | तद्र्ग॑ व्िज्यावर्गतो विशोध्य शिष्टस्थ मूल दुकक्षेपकोडि:। सैव दृग्गतिज्या चेति ॥ ३०-७ ॥ [ लम्बनाडिकाः तत्संस्कारश्च ] अथ दृग्गतिज्याया लम्बननाडिकानयनं पर्वान्ति तत्संस्कारप्रकारं चाह-- [ एकज्यावर्गत इति । ] मूलम्‌ू-- 1. 3. दृक्‍क्षेपं व्याख्या--1, (:. ण समानीता 2. ८. संवर्ग तं 3. ८. लब्धा 4. ८, मध्यज्याव्गंत: तिज्यावर्गतश्च �२९४ सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे | अ्रध्यायः ५ लम्बनं नाडिकादिः स्यात्‌ स्वर्णभूनाधिके रबौ। पर्वान्ते मुहुरप्येवं पर्वान्तमविशेषयेत्‌ | & ॥ | रवेनंतिकलाः ] अविशिष्टात्‌ तु दक्‍क्षेपात्‌ स्फुटश्ुक्त्याहताद रवे! । ससवरेष्वेकभूताप्ता नतिर्क्त्षेपवद्‌ दिशा ॥ १० ॥ [ चन्द्रस्य नतिकलाः ] तत्कालेन्दुस्फुटात क्षेपं प्रा्बत्‌ कृत्वा स्फुर्ट ततः । त्षेपटक्‍्ल्षेपचापेक्यात्‌ साम्ये भेदेउन्तराद गुणः ॥ ११ ॥ * तत्नैकराशिज्यावर्गंतो दृग्गतिज्यया विभज्य लब्धः छेदो नाम। तेन छेदेन इष्टकाले भानुद्वक्षेपलग्तयो रन्त रालदोज्या विभज्य लब्धं॑ फलं लम्बनं नाडिकादिक भँवति ।* ततू पर्बान्ति दृकक्षेपलग्नतो रवेरनाधिकतावशाद धन- मृ्णं च कुर्याद्‌ इति। ग्रत्न लम्बनसंस्कृतस्फुटपर्वान्त एव* तात्कालिकार्क- दृकक्षेपलग्नादिक कर्तव्यम्‌॥ तत एवं च लम्बनमिति । ग्रविशेषकरणेनैव स्फुटत्वादुक्तम्‌- मुहुरप्पेतं पर्बान्तमविशेषयेदिति ॥। ८-९ ॥ | रवेनंतिकलाः | अ्थ लम्बननाडिकानामविशेषे* दृवक्षेपज्याया अप्यविशेषलाभात्‌* तया रे्नतिलिप्तानयनायाह--- [ अविशिष्टास्विति । ] उक्तप्रकारेण अविशिष्टां दृक्‍्क्षेपज्यां रबेः स्फुटभुक्तिकला भिनिहत्य खस्वरेष्वेकृमृते: (५१५७०) विभजेत्‌ । तत्र लब्धा रवेनंतिकला भवन्ति* ॥ १० ॥ [ चर्रस्य नतिकलाः ] अथ चन्द्रस्यापि नतिलिप्तानयनायाहु-- [ तत्कालेन्दुस्फुटादिति ॥ ] व्याड्या--1. (., रालतो 2, ८. 17. नाडिकादिक लम्बनं भवति 3. 0. पर्वान्तत एवं 4, ८. मविशेष 5. (९. श्रप्यवशिष्टत्वात्‌ 6... ९. 4005 : तासां दृक्‍्क्षेपज्यावद्‌ दिग्विज्ञातव्या । दृकक्षेपज्याया: पुनलेम्ब- नाधिक्ये सोम्यत्वं, अन्यद्ा याम्यत्वं च प्रागेवोक्तमिति । �श्लोका: १२-१५ ] पञुचमोव्ध्याय: २९५ 51570 द्वितीयस्फुटशुक्तिध्नो हतः खाद्रीषुभूशरेः । नतिस्तत्लेपयो रैक्‍्यं दिक्साम्येउन्तरमन्यथा ॥ १२ ॥ तदकनतिलिप्तानां दिक्साम्येडन्तरमेव च । दिग्भेदे चैक्यमेव स्यात्‌ स्फुटा स्यग्रहे नतिः ॥ १३ ॥ अकस्प चेन्नतिः शिष्टा विश्लेपे व्यत्ययेन Ra | चन्द्रस्येव नतेग्राद्या दिक्‌ तस्थाश्चान्यदा सदा ॥ १४ ॥ [ रविप्रहणस्य सदस:द्भावः परमग्रासप्रमाणं च ] सम्पर्कार्धाधिका सा चेत्‌ ग्रहण नैव भास्वतः । सम्पर्कार्धात्‌ त्यजेदूनां परमग्राससिद्धये ॥ ey अविशिष्टेन लम्बनेन' कृतसञ्चालनात्‌*॑ तत्कालेबुस्फुटात्‌.. पात॑ विशोध्य विक्षेपमानीय प्राग्वदेव मन्दस्फुटकर्णेन निह॒त्य द्वितीयस्फुटकर्णेन विभज्य लब्धस्य स्फुटविक्षेपस्थ यच्चापं तस्थ दृवक्षेयचापस्थ च मिथों दिक्साम्यभेदवशादः योगमन्तरं/ वा क्ृत्वा ततो जीवामानीय चन्द्रस्य द्वितीयस्फुटग तिकलाभिनिहत्य खाद्रीषुभूश रै: (५१५७०) विभजेत्‌ । तत्न लब्धाश्चन्द्रस्य स्फुटा नतिकला भवन्ति। तथाउश्नीतायाश्चन्द्रस्थ स्फुटनते: स्फुटविक्षेपस्प area दिक्‍्साम्यभेदवशाद योगमन्तरं वा कृत्वा पुनस्तस्या अकंनतेश्च दिशोभेंदे साम्ये चयोगमन्तरंवा कुर्यात्‌ । एवंकता सूर्यग्रहणे स्फुटा नतिभंवति, अ्रकेन्द्रोरेकदिशा नतयोरन॑त्यन्तरस्यान्यदा तद्योगस्य च स्फुटनति- त्वात्‌। तत्न यदि नत्योरन्तरेःकंस्थ नतिः शिष्येत तहि व्यत्ययेनेव नतेदिग्‌ ग्राह्मया, अन्यदा यथास्थितेवेति ॥ ११-१४ ॥ व्याख्या--1, ८. लम्बकेन 2. ८. सञज्चलनात्‌ 3. 8. भेदसाम्यवशात्‌ 4, 8. विशोः साम्ये भेदे च योगमन्तरं; 0. दिशोर्भेदे योगं साम्ये चान्तरं 5. 0०, ००, वा �२९६ सव्याख्ये तन्त्रसग्रहे [ अ्रध्यांयः ५ [ मध्यग्रहणम्‌ ] रवीन्दुबिम्बसम्प्कंदलात्‌ स्फुटनतेरपि । स्थित्य्थ प्राग्यदानेय तत्र तत्र च लम्बनम्‌ ॥ १६ ॥ कपालैक्ये तु संयोज्य॑ स्थित्यधें लम्बनान्तरम्‌ । लम्बनेक्ये तु तद्भेदे तत्‌ स्थित्यर्थे तु योजयेत्‌ ॥ १७ ॥ प्रावकपाले क्रमानन्यूनं स्पशंकालादिलम्बनम्‌ः्। क्रमेण चाधिक प्रत्यक्कपाले तेषु लम्बनम्‌ ॥ १८ Il [ रविग्नरहणस्य सदसद्भाबः परमप्रासप्रसाणं च॒ ] ग्रथैवमानीतया स्फुटनत्या सूर्यग्रहणस्य सदसद्भावी परमग्रासप्रमाणं च दर्शयितुमाह-- [ सम्पर्कार्धाधिकेति | ] तक्ार्केन्द्दो रवनत्योर्योगान्तरोत्पन्ता येयं स्फुटनति:! प्रदर्शिता” सा रवीन्द्वोविम्बसम्पर्का्धतो यद्यघिका स्यात्‌, तहिं तयोः बिम्बनेम्योरितरेतरा- ऋरान्तत्वाभावात्‌ प्राहकविम्बावच्छादितग्राह्मबिम्बलक्षणं रवेग्रंहणं नेब सम्भवति, हीनत्व एवं तत्सम्भवात्‌ oo wa एवं परमग्रासप्र माणमपि तयोरेव बिम्ब- सम्पर्काध॑त: स्फूटावनति विशोध्य शिष्टतुल्यमिति* ॥ १५ ॥ [ मध्यग्रहणम्‌ ] ad water’ प्रसाध्य तत्नापि स्थित्यर्धद्यं चन्द्रग्रहणवदेव कतंव्यमित्याह-- [ रवीन्दुबिस्बेति । ] t अत्न रबीन्द्रो'बिम्बस स्पर्कार्धत: स्फुटनतेरपि स्थित्यध॑ चन्द्रग्रहणोक्तन्यायेन कर्तंव्यम्‌ू । तद्यथा--विम्ब सम्पर्कार्धिवर्ग त: स्फुटनलैवे्ग विशोध्य शिष्टं मूलीकृत्य षष्ट्या निहत्य 'स्फुटगत्यन्तरकलाभिविभजेतु । तब लब्धं मूलम्‌-- 1. ८. प्राग्वदानीय 2. 8. 00. लम्बनम्‌ व्यादया--1. A.B. स्फुटगतिः 2. ९. 09. प्रदर्शिता 3. ९. तत्स्वभवात्‌ 4. ९. शिष्टं तुल्यमिति 5. ८. मध्यमग्रह् . 6. C. has an extra word fata, here, 7. C, fart 8. C, adds here fadta �RATT: १९-२२३ ] पञ्चमो&्ध्याय: २९७ 'यन्नैतद्विपरीतं स्पात्‌ शोध्यं तल्‍्लम्बनान्तरम्‌ । आसन्न उदयान्मोक्षे लधिक मोक्षलम्बनम्‌ ॥ १६ UI निशि चेन्मध्यकालो:5त्र विश्रकृष्टश्व मौज्षिकात्‌ । मौदिकाल्लम्बनात्‌ त्याज्यं तदा स्पान्मध्यलम्बनम्‌ ॥ २० ॥ मोज्ञस्थितिदलात्‌ तत्र शोध्यं तल्लम्बनान्तरम्‌ । एवमस्तमयासन्ने स्प्शें तल्लम्बने5घिके ॥ २१ ॥ मध्यलम्बनकालात्तु त्याज्यं तत्र तदन्तरम्‌ ॥ २२०॥ नाडिकादिक स्थित्यर्ध भवति । तस्य स्पर्शमोक्षद्वयसाधा रणत्वात्‌ स्वस्वलम्बन- संस्कारेणैव स्फुटत्वातू लम्बनमानेतव्यम्‌ ।? तद्यथा--तत्र॒ स्पर्शमध्यमोक्षेप्‌ एककपालावस्थितेषु _ स्परशमध्य- लम्बनान्तर स्पर्शस्थित्य्थें प्रक्षिपेत्‌ । मोक्षमध्यलम्बनान्तरं च मोक्षस्थित्यधें प्रक्षिपेत्‌* | स्पशमध्ययोमक्षमध्ययोवा कपालभेदे” लम्बनैक्यं aq स्थित्य्े प्रक्षिपेत्‌ । प्रत्यक्कपाले शोध्यमेव' मूलमू-- 1. व्याख्या - 1, यस्मात्‌ प्रावकपाले स्परशमध्यमोक्षाणां लम्बनं॑ करमान्यूनं भवति। पुनः क्रमेण चाधिकमिति । यत्र पुनरेतद्विपरीतं स्थात्‌, तदा लम्बनान्तरं । यथा तत्व प्राक्पाले 'रव्युदयादधऊध्व॑वर्सिनोग्रेहणमध्य- C,. wat 2. Cy e-g-yo BANAT C. adds here : a4 Sax ararcqeata आनीतमेतत्स्थित्यरध॑ ग्रहण- मध्यकालादविशिष्टस्वलम्बनसंस्कृतपर्वान्तादिशोध्य प्राथिक: स्पर्शकाल श्रानितव्य:1 श्रथ तस्मिन्‌ स्पर्श कालेडपि काललग्नादिपुरस्सरं नतिलम्बने समानीय तल्लम्बनं स्थित्यधे संस्कुर्यात्‌ । 5. स्पश मध्यतया लम्बनान्तरं C, adds here : यदा पुनविशेषणीययोलंम्बनयोरन्यतरस्य शून्यत्वं तदितरलम्बनतुल्यमेव लम्बनान्तरमपि इत्यवगन्तव्यम्‌ । “at ad aq सममित्ति” न्यायस्य वियोगेः्प्युपलक्षणात्‌ । येन ८. कपाले भेदे 0. 7९405 116 9888886 85 :.रव्युदयादधोवर्तिनि मध्यग्रहणे तदृध्व॑- बतिनि च मोक्षे यदा मोक्षस्य उदयासन्नतरत्वं Go Go—kc �R85 . सव्याख्ये तन्त्संग्रहे [ अध्याय: ५ [ स्पर्शकालाविशेषः ] स्थित्यर्धमेवमानीत स्पाशिक' परवेणसस्‍्त्यजेत्‌ ॥ २२९ ॥ अविशिष्टात्‌ पुनस्तस्मिन्‌ स्पशेंडपि नतिलम्बने । स्थित्यधमपि चानीय तन्‍नत्यानीतया सकृत्‌ ॥ २३ ॥ स्थित्यर्ध स्परशमध्योत्यलम्बनान्तरसंस्कृतम्‌ । लम्बनैक्ययुतं वा स्पात्‌ स्पशमध्यकपालयोः ॥ २४॥ भेदे तेन विहीनो यो मध्यकालो5विशेषितः” | तत्रापि सकृदानीय नतिस्थितिदलादिकम्‌ || २४ ॥ aA ~ लम्पनान्तरमैक्य वा कुर्यात्‌ स्थितिदलेउ्त्र च | तेनापि स्पशंकालादीन प्राखदेवानयेन्युहुः | २६ ॥ मोक्षयोयंदा मोक्षस्योपरिवर्तित उदय प्रत्यासन्ततरत्वं, ग्रहणमध्यस्य च 'निशावसानस्थितत्वेषि रव्युदयं प्रति मोक्षकालाद्‌ विप्रकृष्टत्वं, तदा मौक्षिकाल्लस्बनात्‌ मध्यलस्वनं त्याज्यमू, तत्र शिष्टं लम्बनान्तरं मोक्षस्थिति- दलाच्छोष्यमेव । तथा प्रत्यक्क्रपाले स्पर्श मध्यग्रहणतोःप्यस्तमयासन्ने स्पर्श- लम्बनेड्धिके च सति स्तर्शमध्यलम्बनयोरन्तरं स्पर्शस्थितिदलातू त्याज्यमेव/ इति ॥ १६-२२०॥ [ स्पर्शकालाविशेषः ] ग्रथ स्पर्शस्थित्य्धमविशेषयितुमाह*--[ स्थित्यघेमिति | ] तव्रोक्तवल्लम्बनसंस्कृतं स्पर्शस्थित्यर्ध. ग्रहणमध्यपर्वान्तादविशिष्ट- स्वलम्बनसंस्कृताद्‌ विशोधयेत्‌र। से स्प्शंकालो भवति। परुनस्तस्मिन्‌ स्पर्शेपि मूलम्‌ू-- 1. ८. तादूशं 2. 0. 4.७: ४-7० कैले विशेषतः व्याख्या--1. 0, 7805 ०गा9 : निशावसानस्थितस्थ विप्रकृष्टत्वं 2. 0. ब्वोध्यमेव 107 त्याज्यमेव 3... 8. स्थित्यर्धमपि चानीय तप(? )यितुमाह 4. 0. (०००७४ 9) संस्क्ृतादपि शोधयेत्‌ �इलोकाः २७-२८ ] पञ्चमोष्ध्याय: २९९ काल॑ त॑ निश्चलीकृत्य मोक्षकालं तथानयेत्‌ ॥ २७१ ॥ [ सोक्षकालाविशेषः ] े अविशिष्टे तु पर्वान्ते स्थित्यधे तत्‌ ज्षिपेन्युहुः ॥ २७० ॥ लम्बनान्तरमैक्यं वा मोज्ञस्थितिदलेडपि च। तत्तन्नतिकृते कार्य प्राववत्तच्चाविशेषयेत्‌ ॥ २८ || काललग्नादिपुरस्सरं नतिलम्बने स्थित्यधंभपि एकयैवावृत्त्या' नीत्वा तस्मिन्‌ स्पर्शस्थित्यधें स्पर्शभध्यलम्बनयो: कपालैक्यभेदवशाद्‌ विश्लेष॑ योगं वा अक्षिपेत्‌ । यदा पुनः स्पर्शभध्यग्रहणयोर्मध्ये रवे रस्तमयः तदा अ्रस्तमयासन्मतरे स्पर्श तत्स्थित्यर्धे. स्पर्शमध्य लम्बनयो रन्तरं शोधयेत्‌ । तथाक्ृतं स्पशंस्थित्यर्ध॑पूर्वोक्तादेवग्रहणमध्यपर्वान्ततो विशोधयेत्‌ । पुनरपि a स्पर्शकालं परिकल्प्य तत्नापि काललग्नाद्यानयनपूर्वकं एक्यैवावृत्त्या नतिलम्बने समानीय तत्न स्फुटनतिसिद्धे स्थित्यधें पूर्ववत्‌ लम्बनास्तरमेक्य वा कुर्यात्‌ । तथाक्ृते स्थित्यर्ध॑पूर्वोक्तान्मध्यग्रहणपर्वान्ततो विशोध्य पुनरप्येवमेव कुर्यातू, यावदविशेष: | अ्रविशिष्टेन *स्थित्यर्धेन विहीनो मध्य- ग्रहणपर्वान्त: THe: स्पर्शकालो भवति। एवं स्पर्शकालं निश्चलीकृत्य मोक्षकाल- मप्यविशेषकर्मणैव स्फुटीकुर्यादेति ॥| २२०-२७३ ॥ [ मोक्षकालाविशेषः | तदेव दर्शयति-- [ अविशिष्ट इति । ] तत्न॒पूर्वानीतमध्यग्रहणत एव. यन्मोक्षस्थित्यर्ध, तस्मिस्तयो- लेम्बनयोयोगमन्तरं वा प्रक्षिपेत्‌ । मध्यग्रहणतो मोक्षस्थ कपालभेदे सति तयोलंम्बनयोयोगं, ग्रन्यथा तयोरन्तरं प्रक्षिपेत्‌। मोक्षे तु रव्युदयादृध्वे- वर्तिति तदधोवर्तिनों मध्यकालादुदयासन्ते तयोलंम्बनयोरन्तरं मोक्ष- स्थित्यर्धतो विशोधयेत्‌ । तथाकृतं तत्स्थित्य्ध॑ पूर्वोक्त एवं मध्यग्रहणपर्वान्ति* कृताविशिष्टस्वलम्बने प्रक्षिपेतू.1. स मोक्षकालो भवति । ततस्तस्मिन्‌ व्यास्या--1, ९. एकया वृत्त्या 2, C.om, FF 3. ८. स्पशस्थित्यर्घेन 4. ९. 900$ पूर्वानीतं 5. A. adds wt �३०० ~ सव्याख्ये तन्त्संग्रहे [ श्रध्याय: ५ तथुतेः मध्यकालेड्स्य मोक्षो वाच्यों विवस्वतः ॥ २६०॥ [ बिमर्दार्ध निमीलनोन्मीलनं च ] चन्द्रषिम्बाद रवेविंम्बे त्यक्ते शिष्टरय यदलम्‌॥ २६० ॥ ततः रफुटनतिहीना यदि स्यातू सकलग्रहः । , चन्द्रबिम्बे रवेबिंम्बात्‌ त्यकते शिष्टस्य यदलम्‌ ॥ ३० ॥ मोक्षकालेषपि!.. काललग्नादिपुरस्सरमेकयैवावृत््या” नतिलम्बने समानीय तत्स्फुटनत्युत्पन्न/मोक्षस्थित्यधें पूर्ववद्‌ ग्रहणमध्यमोक्षद्वयोत्पन्तयो लेम्बनयो र- स्तरमेकक्‍्यं' वा विधिवत्‌ कुर्यात्‌। ततस्तेन स्थित्यधेंन युकते ग्रहणमध्यपर्वान्ति पुनरपि काललम्नपूर्वकमेक्यैवावृत्त्या' नतिलम्बने समानीय स्फुट्ट स्थित्यधें- मप्यानयेत्‌ । ततो मोक्षकालं, ततोडपि स्थित्यर्धमेवं" मुहः कुर्याद्‌ यावद- विशेष: । अ्रविशिष्टेन मोक्षस्थित्यर्धेन aged) मध्यग्रहणकालस्फुटों मोक्ष- कालो भवतीति । तत्नैव काले” विवस्वतो मोक्षो वाच्य: । मोक्षग्रहणं स्परशस्याप्युपलक्षणम्‌ । तेनाविशिष्ट एवं स्पर्शकाले ्तत्स्पशोडपि वक्‍तव्य इति ॥ २७०-२९१ ॥ [ विमर्दार्ध निमीलनोन्मीलनं च ] प्रथ सकलान्‍्तग्रेहयोविमर्दाधान्तग्रेहार्धानयन'पूर्वक॑ निमीलनोन्मीलने पूर्तिष्छेदो च प्रदर्शयितुमाह-- [ चन्ब्बिम्बादिति। ] तत्न अकंग्रहणे ग्राह्मात्‌ स्वबिम्बाद्‌ ग्राहके चन्द्रब्स्बेदधिके सति ततो5कबिम्ब॑ विशोध्य.. शिष्टार्धत: स्फुटनतेहॉनसंख्यत्वे कार्त्स्न्येन ग्रहण बोद्धव्यम्‌ । अर्थात्‌ तत्तुल्यत्वेडपि!" सकलपग्रहणमेवेति | अ्थ चस्द्विस्बे रवे- बिम्बात्‌ त्यकते शिष्टस्थ यदर्ध ततः! स्फुटनतेहीबसंख्यत्वे सति अन्तर्ग्रह एवं भवति । अ्रत एवं aa बिम्बान्तर्भागस्थैव गृहीतत्वात्‌ समन्ततस्तत्परिधि- qq —l. 9. तयुकते व्याख्या--1. . &. 0.9 स्पर्शकालेडपि 2, ८. मेककया वावृत््या 3. Qa 4. ८. मोक्षयोलेम्बनान्तरमैक्‍्यं 5. ८. पूर्वकमेकावृत्त्यैव 6. C. aft for ve 7, 8, ततव कालो 8. C.om, at 9. 9, ग्रहणार्धानयन; 0. ग्रहानयन 10. A. अ्रथार्कात्तुल्यत्वेडपि 11, C. aa for aa: �weiter: 39-2¥ ] पञ्चमोष्ध्यायेः ३०१ ततो यदि नतिहींना दृश्या स्यात्‌ परिधिस्तदा । बिम्बे भेदार्धवर्गात्त नतित्रगोंनितातू पद्म ॥ ३१॥ पष्टिष्नं गतिमेदाप्तं विमर्दाथ रवेरपि । चन्देउल्पेउन्त्रद्मार्थ स्थात्‌ प्राखत्‌ ते चाविशेषयेत्‌ | ३२ ॥ मध्यकालाद विमर्दाधें शुद्धेपत्रापि निमीलनम्‌ । चिप्ते चोन्मीलन तद्वत्‌ पूर्तिश्छेदश्व नेमिग/ ॥ ३३ ॥ [ ग्रहणस्य हक्संवादः ] द्रष्टु्भूपृष्ठगस्पेन्दु विम्त्रो ईर्काच्च महान्‌ भवेतू । नानालात प्रतिदेश तन्नेय॑ बिम्ब॑ स्वदेशजम्‌ ॥ ३४ UI deat | तत् ग्राह्मग्राहकयोबिम्बभेदश्य यदर्ध तस्य स्फुटनतेश्च वर्गान्तरसूलं षष्टया निहत्य अ्रकंचन्द्रयो: 'स्फुटगत्यन्तरेण विभजेत्‌ । तत्न लब्धं खेग्रहणे विमर्दाध भवति । अपिशब्देन चन्द्रग्रहणेः्प्येवमेव विधर्दार्धमानेतव्यमिति दर्शितम्‌” । तत् चब्द्रबिस्बेडल्पे सति तथानीतमन्तग्रंहा्ध वेदितव्यम्‌ू | ते च विमर्दार्धान्‍्तग्रहार्धे स्थित्यधवदेवाबिशेषयेत्‌र । अव्वाषि ग्रहणम्रध्यकालादू विमर्दाथे त्यक्ते निमोलनं, क्षिप्ते च उन्मीलनं, “अन्तग्रंहार्थे त्यक्ते पूतिः क्षिप्ते Bare ग्राह्म३बिम्बनेमिगो" बोद्धव्य इति' ॥ २९४७-३३ ॥। [ ग्रहणस्य हक्संवादः ] एवं रवीन्द्रोबिम्बद्यनतिविक्षेपाणां भगोलगतत्वमाश्रित्यग्रहणसद- सदख्भाव-सर्वग्रास-मध्यतमांसि प्रदर्शितानि । इदानीं दृग्गोलगतैरेव 'तैर्दृक्संवाद- लाभात्‌ तदानयनायाह-- [ दष्टुरिति॥ ] saveat—l. C. adds fedta 2, ८९. दर्शयति 3, ८. वदविशेषणीये 4... 0. 8005 तथा 5. &. त्यक्ते पूतिः छेदश्च; 8. त्यक्ते क्षिप्ते च पूर्ति: छेदश्च 6. 0. (०००७६ 9) नेमिगों 7. C. (except 9) बौद्धव्यौँ इति । 8. A.om, @: 9. C. (other than 6, 9) arqa �३०२ - सब्याख्ये . तन्त्रसंग्रहे [ भ्रध्यायः: ५ मध्यकालशुजाज्यायाः प्रावद दक्‍क्षेपमानयेत्‌ । भानोईक्च्ेपलग्ना ज्या हता दृक्‍क्षेपशढूकुना ॥ By Ul त्रिज्याप्ता दग्गतिर्भानोय॑त्तद्‌ दक्लेपवर्गयोः । योगात्‌ पद तदेक्योन त्रिज्यावर्गाच्च यतू पदम््‌ ॥ ३६ ॥ 0 a छायाशढक्‌ रवेस्ताभ्यां भृव्यासाधस्य योजनेः । हताभ्यां त्रिज्यया लब्धे दो!कोटी योजनात्मिके ॥ ३७ Ul तत्र तावद्‌ घनभूमध्यकेन्द्रके! वृत्ते यानि बिम्बादीनां मानानि प्रदर्शितानि, तास्येव भरृपृष्ठावस्थितबष्टुदृक्केन्द्रके दृग्गोलाख्ये वृत्ते समानीय- मानानि महत्त्वमेवोपयान्ति । तत्नापि इन्दुबिम्बोइकेबिम्बादतीव महान भूपृष्ठसन्निहितत्वात्‌ । प्रतिदेश नानारूपत्वात्‌, तत्पुन:' स्वदेशजमेव बिम्बादिक- मानेतव्यम्‌ । तदिदं दुक्‍्कर्णायत्तमिति प्रथम दुक्करण॑मानयेत्‌ । तद्यथा-- मध्यकालभुजाज्याया:' काललग्नकोटिज्यारूपायाः स्वदेश- लम्बकेन निहत्य किरार्थाब्ध्यु रगै: (८४५२) विभज्य यल्लब्धं यच्चान्त्यदुज्या- क्षज्ययोर्घातात्‌ त्रिज्यया विभज्य लब्धं तयो: काललमग्नस्य मृगकर्क्यादिवशाद्‌ योग विश्लेषं वा कुर्यात्‌ ॥ सा दृवक्षेपज्या | सा पुनः फलयोविश्लेषे लम्बजफलस्य शिष्टत्वे सौम्या,' अन्यदा [सर्वदा' दक्षिणा एवं, तस्‍्या: स्वदुवक्षेपज्यायास्त्िज्यायाश्व' वर्गान्तरमूलं दृक्क्षेपकोटिरिति' । एतत्सरव॑ प्राग्वदित्यनेन दर्शितम्‌ । ततो दृकक्षेपलग्नतो$केस्य यान्‍्तरालदोर्ज्या सा दृक्क्षेपशड्कुना दुकक्षेप- कोट्या निहता त्रिज्यया विभकता भानोददग्गतिज्या भवति । तसस्‍या दुग्गतिज्याया दृवक्षेपज्यायाश्व यो वर्गयोग:, यश्च तदूनत्निज्यावर्ग: तयोयें' qa aa रे: छायाशइकू स्थातामिति । तौ छायाशडक्‌ पृथग्‌ भुव्यासाधंयोजनेनिहत्य ब्रिज्यणा विभजेत्‌ । da ae क्रमेण. दोः्कोटिफले योजनात्मके स्थाताम्‌ । तत्न छायातो लब्धं दोः:फलं, शद्ोर्लब्धं atfe- eareat—1. C3 -g-10 FF 2, ८. तस्मात्‌ 3. 58. भुजज्यायाः 4. 8. कामार्था; 0, 1- 8.3० करार्का 5. ८. सौम्यदिक्का 6. ९0. ००. सवेदा 7. A. wea स्वदृक्क्षेपज्यायाइव ; 0. तस्यास्त्रिज्यायाश्च 8, ८0. 1७०१० गलमिति 9. ०. ०८% ये �इलोक: ३८-४२ ] पञ्चमोड्ध्याय: ३०३ रविभूम्यन्तरात्‌ कोर्टि त्यक्ववा तदुबाहुवर्गयोः । योगात्‌ पद भवेद्‌ मानोर्क्कर्णों योजनात्मकः ॥ = U क्षेपटक्लेपचापैक्य नतिः साम्येउन्यथान्तरम्‌ | राशित्रयं यदून॑ यतू तज्ज्या शहकुः परामिधः ॥ ३६ ॥ चन्द्रोनलग्नवाहूना त्रिज्या जूकादिजानिता । क्षेपकोद्या हता भकता त्रिज्यया बाण उच्यते ॥ ४० ॥ ततो दक्‍्क्षेपकोटिध्न॑ त्रिज्याप्तं परतस्त्यजेत्‌। da: meg: MAMET Ta BAT A TATU ४१॥ भृव्यासाधहतें ते च त्रिज्याप्ते कोटिदोःफले। इवकर्णोंकवरदिन्दोस्ततू स्वभूम्यन्तरयोजनेः ॥ ४२ ॥ फलमिति । तत्न कोटिफलं रविभूम्यन्तराद्‌ रवेड्ितीयस्फुटयोजनकर्णादिशोध्य शिष्टस्थ तद्दोःफलस्थ च वर्गंयोयोंगपर्द रवेयॉजनात्मको gaat waft) एवं रेदृक्कर्णयोजनानयतम्‌ । अ्थ चन्द्रस्यापि पूर्ववदानीतदृवक्षेपचापस्थ तत्कालकेवलसायनचन्द्र- समुद्भूतविक्षेपचापस्थ च दिक्साम्यभेदवशाद्‌ योगमन्तर वा HAT राशि- त्रयाद्विशोध्य शिष्टचापस्थ or sat ar परशडकुर्ताम। ततस्तदानीं लग्नतः केवल सायनेन्दुं विशोध्य शिष्टे मेषादिगते सति तहोरज्याँ ब्रिज्यातो विशोधयेत्‌ । तुलादिगते सति क्षिज्यायां प्रक्षिपेत्‌ । एवंकछतां दोर्ज्या विक्षेपकोटया. निहृत्य त्रिज्यया विभज्य लब्धो बाण इत्युच्यते । TEATS बाणाद्‌ दृक्क्षेपकोटिगुणितात्‌ त्रिज्यया विभज्य aed wet पूर्वानीतपरश झी- विशोधयेत्‌ । aa शिष्टश्चन्द्रस्येष्टशइकु: स्थात्‌ | aa वृश्ज्या च पूर्वबत्‌ ततृत्विज्यावर्गविश्लेषमूलेनेव कर्तव्या । तथाकृते चन्द्रस्य शबड्कुच्छाये पृथर्व्यासाधंयोज नैनिह॒त्य व्िज्यया विभजेत्‌ । वतन meq? aT gral कोटिदोःफले स्याताम्‌ । ततो दृककर्णोएपि अ्कंवदेव कर्तेब्य: । यस्मात्‌ तदेव* कोटिफलं. चर्द्रस्थ द्वितीयस्फुटयोजनकर्णतोी विशोध्य शिष्टस्य मूलम्‌-- 1. 9. कोटिध्त; 0. कोटिध्ना 2. ९. (other than 6, 9) a ब्याख्या--1. 5-8. स 2, 0. 4. ७-४-1०- विभज्य लब्धे 3. A, aeda for इन्दो 4. ८९. प्रतस्तदेव �३०४ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ प्रध्याय: ५ त्रिज्याध्नाद्‌ योजनव्यासात्‌ तेनाप्ता बिम्बलिप्तिकाः । इष्टेन्दुः समलिप्लेन्दोडिंती यस्फुटभोगतः ॥ ४३ ॥ इष्टकेवलपर्वान्तद्युगतान्तरकालजातू । Rag केवलाच्चन्द्रात्‌ प्रावत्‌ त्रिज्याहतो हतः ॥ ४४॥ योजनैविंवरे चन्द्रभगोलघनमध्ययोः । दक्‍कर्णयोजनैमक्तो दग्गोले क्षेप इष्यताम्‌ ॥ ४४ ॥ केवलादेव दक्त्षेपात्‌ भूव्यासार्धेन ताडितातू | विधोयोजनटक्करणभकतात्र नतिलिप्तिकाः ॥ ४६ ॥ तद्॒देव च दक्‍्क्षेपात्‌ स्ववक्क्षे पेन' भास्वतः। खीन्द्रोने तिभेद! स्यात्‌ स्वदेबंश नतिरविंधों! ॥ ४७ ॥ तद्दोःफलस्य च वर्गयोगमूलं चन्द्रस्य दक्‍कर्णो योजनात्मको भवति इति। ततो रवीन्द्वोविम्बयोजनव्यासाँ पृथक्‌ त्िज्यया निहत्य स्वस्वदृक्क्र्ण- योजनैविभजेत्‌ । तत्न लब्धा दृग्गोलगता बिम्बलिप्ता भवन्ति । अथ लम्बनायविकृतपर्वान्तस्य इष्ठकालस्यथ चान्तरनाडिका द्वितीयस्फुद- भुक्तिकलाभिनिह॒त्य षष्टया विभज्य लब्धा: कला; समलिप्तचन्द्रे तदिष्टकालस्या- घिकोनतावशाद्‌ धनमृणं वा कुर्यात्‌ । ततस्तस्मादेव केवलचन्द्रतः प्राग्वद्धिशु द्ध- पाताद्‌ दोर्ज्यामानीय परमक्षेपेण निह॒त्य ब्रिज्यया विभज्य लब्धं फल पुनरपि चन्द्रभगोलघनमध्ययोबिवरेण' मन्दस्फुटयोजनकर्णेन निह॒त्य तस्येव दृक्‍्कर्णययोजनैविभजेत्‌ । तत्न लब्धो दृग्गोल/विक्षेपो भवति। ततो दृषक्षेपमपि चन्द्रस्य विक्षेप॑ विना केवलमेव भृव्यासाधयोजनेनिहत्य aeda दृश्कर्णयोजनैविभजेत्‌ । तत्नर लब्धा दृग्गोले नतिकला भवन्ति । एवं रवेरपि दृक्क्षेपतों भूव्यासार्धवोजनैनिहतातू तस्यैव दृक्‍्कर्णयोजनैविभजेत्‌ । सूलमू-- 1. Corser स्वदृक्‍्कर्णेन 2. 0. adda ध्यादया--1. ८. मध्ययो रन्तरेण 4. ८९, दृग्गोले �श्लोका: ४८-५१ ] परञचमोड्ध्याथ: ३०५ तद्भूपृष्ठोदितक्षेपयुतिः साम्येडन्यथान्तरम्‌ । एवं भूपृष्ठगां नीत्वा नतिं बिम्बद्दयं तथा ॥ ४८ ॥ स्ग्रासो विनिर्णेयो नाम्ना मध्यतमस्तथा । TET UTA AT THAN AT: THERE Ul VE [ ग्रहणमध्यम्‌ ] तत्कालचन्द्रस्क्त्तेपलग्नान्तरभुजागुणात्‌ । अकवदू दग्गतिः साध्या भूव्यासाधंहते तयोः ॥ ४० ॥ दर्गती' स्वस्ववक्कर्णयोजनैविंहते कला: । धर TET BAHT WMATA | ye qa weer तस्थ नतिकलाः। तयोदुग्गोलगतयोनेत्यो: दिग्भेदसाम्यवशाद्‌ योगमन्तरं वा कुर्यात्‌ू'र । सा बविधो: स्फुटनतिर्भवति । एवमानीताया स्फुटनतेः भूषृष्ठसम्पादितस्य विक्षेपस्प च दिक्साम्यभेदवशाद योगोउ्तरं वा सूर्यग्रहणे स्फुटतरा नतिभंवति । एवं भूपृष्ठगां स्फुटनति बिस्बद्य- मप्यानीय स्फुटस्तन्मानैरेव प्रहणतदसद्भावसमस्तग्रहान्तग्रेहादिकं' सकल॑ वाच्यमिति ॥ ३४-४९ ॥ [ ग्रहणमध्यम्‌ | अथार्कन्द्वोबिम्बयो रत्यन्तसन्निकर्ष लक्षणस्थग्रहणमध्यस्य प्रदर्शना- याह-- [ तत्कालचन्द्रेति। ] तत्न यथा तत्कालाक॑दुवक्षेपलग्नयो रन्तराल दोर्ज्यातो दृक्‍्क्षेपकोटया निहतया त्िज्यया विभज्य लब्धा दृग्गतिज्या च स्थातू। तथा तत्कालेन्दु मूलमू--- 1. 8. ९. 1.-8-10 Ala for afa 2. ८. दृग्गतिः 3. C. a4 for at व्यासया--1, ९. विभज्य लब्धा: 007 तत्र लब्धाः 2. ८. 1-७.3० नेत्यो: सर्वदास्तरमेव कुर्यात्‌ । 3. ८. ग्रहन्तादिकं 4. A.B. Hapl, om. of TUF to Vata, two lines below. त० सं० ३९ �३०६ हि सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: ५ एवंकृताकशीतांश्वोः साम्ये स्थात्‌ सन्निक्ृष्टता । कृतलम्बनलिप्ताकंचन्द्रयोविंवरस्थ च ॥ ४२ ॥ कृत्यो। स्फूटनतेश्वैक्यात्‌ मूल॑ बिम्बान्तरं ग्रहे ॥ ४३० ॥ [ ग्रहणानादेश्यता ] एवमस्तमये रपर्शे मोक्षे वाप्युदये रवे! ॥ १३७ ॥ अल्पश्चेद्‌ ग्रास आनीतो न वाच्यों द्वादशांशतः । अल्पेष्कंगतितिथ्यंशयुताल्पव्यासखए्डतः ॥ ५४ ॥ दृवक्षे पलग्नयो रन्त रालदो र्ज्याया श्रपि तद्वदेव दृग्गति: साध्या । ततस्तयोरुभयो- रपि दूग्गतिज्ये भूव्यासाधंयोजनेनिह॒त्य 'स्वस्ववृककर्णयोजनविभजेत्‌ | तत्न लब्धा व्यथास्व॑ लम्बनकला: भवन्ति । ता* लम्बनकला: सूर्येन्दोदृकक्षेपलग्नत: प्राग्गतयोः प्रक्षिपेत्‌ , प्रत्यग्गतयोविशोधयेत्‌ । एवं कृतलम्बनयोरकेचन्द्रयो:* सास्‍्ये सत्येव तद्विम्बषनमध्ययो: पर: सन्निकर्ष इति | तत्नैव ग्रहणमध्येनापि भाव्यम्‌ । इतलम्बनयोरकंचन्द्रयोविवरकलानां स्फुटनतिकलानां च वर्गेक्यमूलं रखेग्रेहणे बिम्बान्तरं भवति । तथाकृतेनैव विम्बान्तरेण स्पर्शमोक्षेष्टप्रासादिक सर्व निर्देष्टव्यमिति ॥| ५०-५३०७ il [ ग्रहणानादेश्यता | एवं स्पर्शमोक्षेष्टग्रासादिरूपं ग्रहणं विस्तरत: प्रदर्शितम्‌ | इदानीं सम्भविनोध्प्यस्य क्वचिदनादेश्यतामाह -- [ एव्मस्तमय इति। ] उक्तवदानीतबिम्बान्त रविहितसम्पर्काधाविशिष्टलक्षण इष्टग्रासो यदा रवेरस्तमयासन्ने स्पशें तदुदयासन्ने मोक्षे वा रवि"बिम्बव्यास'द्वाइशभागादल्पो समूलम्‌ू-- 1. 0,.७४-1० चैक्यम्‌ 2, 0,.३ खण्डकः व्याद्या--1, _ (. ०॥. 016 स्व 2. ९. यथा स्वलम्बन 3. (९. ताइ्च 4. A. Hapl. ०7. ० चन्द्रयो: 10 चन्द्रयोट, (४० 1163 below, 5. 8, परस्पर 6. (0. ००, रवि 7. 5. ब्यासाद्‌ 0णि व्यास: ; ९. ००, व्यास �श्लोक: ५५-४७ ] पञ्चमोब्ध्याय: ३०७ WE मध्यतमः सर्वग्रहणं वा न लक्ष्यते । अस्तोदयाक चन्द्रौ तत्पाणभोगोनसंयुतौ' ॥ vy ॥ कृत्या तत्काललग्न॑ तैनंयद्‌ बिम्बान्तरें हयोः। अधिके बिम्पभेदार्धात्‌ प्राक्‌ पश्चाद्‌ ग्रासमध्यतः ॥ ५६ ॥ नैव ते ग्रहणे दरृश्ये स्ेः मध्यतमोडपि वा | ४७० ॥ [ ग्रहणपरिलेखनम्‌ ] स्पशें मध्ये च मोक्षे चाप्यन्यत्रेष्टेडपि वा एथक्‌ ॥ ४७९ ॥ भवति, तदा तद्ग्रहणं सदपि न वक्‍तव्यम्‌। ग्रस्तांशस्य अत्यल्पत्वाद , 8 अनादेश्यत्वात्‌ । किज्च यत्न अ्रकेन्‍्द्रोरल्पबिम्बस्य व्यासाधंतोष्क॑गतेः पठ्चदर्शांशेन तल्लम्बनेन युतात्‌ तत्कालशड्कुरल्पो wale तत्न सम्भवदपि मध्यतमस्क! सर्ग्रहणं वा न लक्ष्यये, भूपृष्ठव्यवहितित्वातू , तस्य इष्टग्रासः पुनस्तत्न लक्ष्येतापीतिः । aft च उदयास्तमयासन्ने तत्नेव मध्यतमसि सर्वग्रहणे' वा चन्द्रार्का- वुभावषि उदयास्तमये वा समानीय तयो“रिष्टकालसम्बन्धिनां गतगन्तव्य- प्राणानां गते: क्षेपशोधने च छत्वा ताभ्यां विधिवतकृतप्राणकलान्तरचरा- सुभ्यां गतगन्तव्यप्राणैश्व काललग्नहयमानीय तयोरुभयोरपि स्वदृवक्षेप- लग्तान्तरालदोज्याया दृग्गतिज्यानयनपूवेकं लम्बनकला: समानीय तयोविधिवतू- atl तदन्तरालकलासु वर्गीक्तासु स्फुटावनतेर्वर्ग प्रक्षिप्प मूलीकृत॑ं ag बिम्बान्तराल॑ं तस्मिन्‌ दयोविस्वविश्लेषाधदविधिके सति सकल ग्रहण मध्यतम- स्कमपिः नव दृश्यं, अ्रल्पे सत्येव तयोस्तथादृश्यमानत्वादिति ॥ ५३७-५७३ ॥ [ प्रहणपरिलेखनम्‌ ] एवं प्रतिदेश प्रतिक्षणं च भिन्‍नरूप॑ सूर्यग्रहणं विस्तरतः प्रदर्शितम्‌ । सम्प्रति तदेव परिलेखनेन स्पष्टी कर्तुमाह-- [ स्पशें मध्ये चेति । ] मूलम्‌-- 1. ८. भोगेन संयुतौ 2. ८. बिम्बान्तरं 3. 8. सर्व 10 सर्व व्याख्या--1, ८. ,.७- ४० 1० तमसं 2, ९. 4-8-1०0 लक्ष्यतामिति 3, ८. 1.७-1० सर्वग्रहणो 4. (९. समानीतयो $. (९. 1-७-3० तमस्तमो5पि �Ros सब्याख्ये तस्त्संग्रहे [ भ्रध्याय! ५ वलनद्यमानीय प्राम्रत्‌ तथ्योगमेदजात्‌ । 191 गुणादेकाडूभू भक्त वलन स्यात्‌ सफुर्ट त्विह ॥ ५८॥ 18 ad धृतिमितास्ेन कर्कटेन लिखेतः लितो । दिशौ पूर्वापरे व्यस्तं लेखने फलके यदि ॥ vs Ul तत्न सूर्यग्रहणे स्पशें मध्ये मोक्षेणप वा ततोथ्ल्यत्रेष्टप्रासे वा प्रोक्‍्तरूपं बलनहयमानयेत्‌ । प्राग्वदित्यनेनात्राप्यक्षज्यानिहताया नतज्याया! व्िज्यया वा आप्तफलस्यथ यच्चापं पूर्वापरकपालयो: क्रमेण सौम्ययाम्यदिक्क॑ आक्षं वलनं तथा राशित्ययुताद्‌ ग्राह्माद्‌ रवेदोज्यां परमक्रान्त्या निह॒त्य त्रिज्यया विभज्य लब्धस्य यच्चापं तस्यैवायनसमानदिक्क आ्राक्षं वलनमिति पूर्वोकतं ad स्मारितं, ततस्तयोवलनयोदिक्साम्यभेदवशाद्‌ योगम्न्तरं वा कृत्वां दोर्ज्यामानीय तत एकाडू:भूमि(191)भक्तं स्फुट बलन॑ स्थादिति । इहेत्यनेन ge चन्द्र्रणवलनतो भेदों दर्शितः, यतस्तत्न बिम्बान्तरेण निह॒त्य तिज्यया विभकतं स्फुटं वलनम्‌ । ग्रथ त्विज्यात (3438) एकाडू.भू(191)भागस्य धृति(18)सट्डयत्वात्‌र । तत्तुल्याग्रद्ययविवरेण कर्कटेन समभुवि फलके वा बृत्तं विरचय्य तद्वृत्तमध्याव- भेदिनीं पूर्वापररेखां दक्षिणोत्तररेखां च* कुर्बात्‌ । फलके पुनः पूर्वाप रदिशो व्यस्तं परिकल्पयितव्येर । यत उत्तानीभूत॑' फलकमुद्धृत्य' अ्रधोमुखं कझत्वैव तत्रेष्टग्रासादिप्रदर्शन॑ क्रियते । ग्रत: पूर्वापरदिशो: विपर्यास: स्थादिति। ततस्तथा विरचिते दिग्रेखाद्िति वृत्ते यथादिशं स्फुटवलन- मपि नयेत्‌ । पूवंबदि्यनेनात्रापि वलनद्विगुणायतया वृत्तपरिधिस्पृष्टो- भयाग्रया ततृपुर्वापररेखास्थमध्याडरया शलाकया ततूपरिधावेव यथादिशं वलनस्य नयन वृत्तापरभागेडपि तत्ूर्वापररेखात: “तदहिपरीतदिशि च बिन्दुविरचन॑ तदुभयस्पृष्टवृत्तमध्यावगाढप्रागपररेखाविरचन॑ तह्विपरीत- qaq— 1. (८. कर्कटेनालिखेत्‌ व्याख्या--1. 0. नतज्यया 2. छ. तस्थेबायनात्‌ दिक्‍क॑ 3. ९. संख्यः स्थात्‌ 4. ८. भेदिन्यो पूर्वापरदक्षिणोत्तररेखे 5. ८. व्यस्तमेव॑ परिकल्पयेत्‌ 6. ८0. उक्तवदानीत॑ 7. ८. भूफलक समुद्धृत्य 8. 0. 1_७-४-३० परिस्पृष्टो 9, B. Hapl. om. after afgraa to afavda, next line, �श्लोका: ६०-६३० | qaqa scary: ३०९ Ted Gaara Ts WMT ATM | नतेदिशि विधोस्तस्मात्‌ स्फुटनत्यन्तरे परः। ॥ ६० ॥ कार्यस्तदूवृत्तमध्येडथ रविबिम्बं सफुटट लिखेत्‌। मालवा तत्केन्द्रगैकाग्रबिम्बान्तरशलाकया ॥ ६१ ॥ बिन्दुं कृत्वा विधोर्मा्गे तदबिम्बं तत्र संलिखेत्‌ । स्थशें प्रत्यड्मुखीं मोक्षे शलाकां प्राहमुखीं नयेत्‌ ॥ ६२ ॥ एवमेवेष्टकाले5पि प्राक्‌ पश्चाद्‌ ग्रासमध्यतः । रेखाविरचनं च सर्व पूर्वोक्तं स्मारितम्‌॥। ततः! तथाक्ृताया: पूर्वापररेखाया पाश्वेतो यथादिशं स्वावनत्यन्तरितामपरामपि प्रागपरां रेखां कुर्यात्‌। स इह wait: | ततश्चन्द्राकंयो रवनत्योयोगान्‍्तरोत्पन्नस्फुटावनतितुल्येडन्तरे तदिश्य- परामपि प्रागपरां रेखां कुर्यात्‌ । स॒ बिधोमार्ग: । एवंकृतयोस्तयो- मर्गियोस्तस्य धृतिमितव्यासधधवृत्तस्य मध्ये रविबिम्बं' स्ववृत्तव्यासाधेंन स्फुटतरं लिखेत्‌ । ततस्तस्यापि बिम्बस्थ घनमध्यतो विधोमार्गे बिस्वान्तरशलाकया बिन्दु नीत्वा विधोबिम्बमपि तत्र संलिखेत्‌ । तत् स्पशें प्रत्यडामुखीमेव बिम्बान्तरशलाकां नीत्वा तन्‍्मागें चन्द्रविम्बमालिखेत्‌ । ग्राह्मादकबिम्बाद्‌ ग्राहकस्य चन्द्रविम्बस्य प्रत्यग्गतत्वात्‌ । मोक्षे पुनः प्राइमुखीं नीत्वा तत्रेव तद्विम्बमालिखेत्‌ू। प्राग्गत- त्वात्‌ चन्द्रबिम्बस्यथ । इष्टग्रासेप्येवमेव ग्रहणमध्यकालत:* पूर्वापरकालानुबन्धितया पश्चा- स्मुखं प्राइमुखं च स्वमार्गेण चन्द्रविम्बस्थ रविबिम्बतो बिम्बान्तरेण विप्रक्ृष्य विलेखनं स्पर्शमोक्षानुसारेण कर्तव्यमू । एवंलिखिते सत्यकेन्द्रो - बिम्बढये चम्द्रबिस्बतो बहिर्भुतोउकंबिम्ब्रभागों भूपृष्ठावस्थितैरद्रष्दुं शक्‍्यः । तदन्तगंत: पुन: तद्भागो नैव दृश्य: । चन्द्रबिम्बेन ग्रस्तत्वादसितत्वादिति । व्यास्या--1. ९. तत्र 2, ८. बिम्ब 3. 8. मध्यग्रहणकालत; �RYo . सव्याख्ये तस्त्संग्रहे [ wear: ¥ चन्द्रविम्पादू बह़िर्मूती भागो दृश्योष्केमण्डले। तदन्तर्गतभागस्तु ग्रस्तस्तेनासितः सदा ॥ ६३ ॥ [ इति तन्त्रसंग्रहे रविग्रहणप्रकरण नाम पञुचमो5ध्यायः ॥॥ ] सदेत्यनेनैवक्रियमाणस्थ. परिलेखनस्थ दृक्सम्पर्कादौचित्यं दर्शितम्‌ । तस्मादनेनैव प्रकारेण ग्रहणसदसद्भावेष्टग्रासादिक सर्व निर्णीय वक्‍तव्य- मिति* ॥ ५७-६३ ।। इति तन्त्रसंग्रहस्थ क्रियाकलापं क्रमेण संगृहय । रचिते तद्व्याख्याने पूर्णोइमुत्‌ पञ्चमोथ्ध्याय: ॥ [ इति तन्तसंग्रहे रविग्रहणप्रकर् नाम पञचमो5ध्यायः UW | व्याख्या--1, A.B. Hapl. om, 344 to 44a, next line, 2. 8. 8. भावेषु ग्रासादिक 3. A. adds afary 4, A. actually reads : efa aeadag पठ्चमोडष्याय; सम्पूर्ण: । 8. ५. omit this colophon. </poem> == अथ षष्ठोऽध्यायः == <poem> व्यतीपातप्रकरणम्‌ [ व्यतीपातसम्भवः ] अ्केन्‍्द्रोहीयते चैका यदान्या aay क्रमात्‌ । क्रान्तिज्ययोस्तदा साम्ये व्यतीपातों न चान्यथा ॥ १ ॥ वैश्वतो5पनसाम्ये स्थात्‌ लाटः स्पादेकगोलयो! ॥ २० ॥। | व्यतीपातसम्भवः ] एवं रवीन्द्ोर्ग्रहणद्यं दृग्गोलविषयं स्पष्टतरं प्रदर्शितभ्‌ । इदानों भगोलविषयं तयोरेव क्रान्तिसाम्यजनितं व्यतीपातं.प्रदर्शयितुमाह-- [ अकेन्द्रोरिति ॥ ] ः तत्न यदाकेंन्द्रोरेकत रस्थ इष्टक्रान्तिज्या युग्मपदोद्भूतत्वात्‌ क्रमेण हीपते, तदितरस्थ ओजपदोदु्भूतत्वाद्‌ ब्धते च, तत्न तथा क्रमेण क्षीय- माणाया वर्धभानायाश्च कान्ते'यंदा मिथः साम्यं* स्थात्‌ तदा व्यतोपातों नाम दोष: सम्भवति। स॒पुनरयनान्ततो गोलान्ततश्च तुल्यान्तरितयोरोज- युग्मतया भिन्‍नपदावस्थितयो रकेन्द्रोबोद्वव्यय । न पुनरेकपदावस्थित- त्वात्‌ । क्रान्तिज्ययोर्युगपद्‌ वृद्धी क्षये वा क्रान्तिज्ययो: साम्याभावे” वा तस्या- भावादिति। तत्राप्येकायनगतयोगोलभेदे बेधृताख्यो व्यत्तीपात:, एकगोलगतयो- रयनभेदे लाट|ख्यो व्यतीपात इति | उक्तरूप॑ं क्रान्तिसाम्यमेव तयो; सामान्य- लक्षणम्‌। विशेषलक्षणं पुनरयनेक्यं गोलैक्यं चेति ॥ १-२३ ॥ व्यादया--1, ८. 1४.1० कन्‍्त्यो: 2. ८. साम्य: 3. (९.१1-४-३० साम्यभावे ३११ �३१२ ' सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे. [ अध्यायः ६ [ अर्केन्द्रोरिष्टक्रान्तिः ] संस्कृतायनव्रेन्द्रोः क्रान्तिज्ये पूंबन्‍नयेत्‌ ॥ २७॥ | चन्द्रस्थेष्टक्रान्तों विशेषः ] पातोनेन्दोभजाजीवा परमक्षेपताडिता । त्रिज्याभक्ता विधोः चेपः तत्कोठिमपि चानयेत्‌ ॥ ३॥ परमापक्रमकोट्या विक्षेपज्यां निहस्य तत्कोट्या । इष्टक्रानित चोभे त्रिज्याप्ते योगविरहयोग्ये स्तः ॥ ४ ॥ सदिशोः संयुतिरनयोवियुतिविंदिशोरपक्रमः स्पष्टः । स्पष्टापक्रमकोटियरुज्या' विक्षेपमण्डले बसताम्‌ ॥ ४॥ [ अर्केन्द्रोरिष्टफ्रान्ति: ] अथा्केन्द्वो रिष्टक्रान्त्यानयनायथाह-- [ संस्कृतायनेति । ] तत्र सूर्येन्दरो रिष्टकालसायनस्फुटाद्‌ दोर्ज्यामानीय चतुविशतिभागज्यया निह॒त्य त्रिज्यया विभज्य लब्धे तयोरिष्टक्रान्तिज्ये स्थातामिति ॥ २० ॥। | चन्द्रस्येष्टक्रान्तों विशेषः ] तत्र खेरित्थमानीतैव स्फुटक्रान्तिज्या । चन्द्रस्थ पुनविक्षेपसंस्क्ृताया एव* स्फुटत्वात्‌ तदानयनायाह-- [ पातोनेन्दोरिति | ] aa wad स्फुटेन्द्रोदोज्यां' गृहीत्वा परमविक्षेपेण freer ब्रिज्यया विभज्य लब्धो विधोरिष्टविक्षेपः । तद्वर्ग त्रिज्यावर्गतो विशोध्य शिष्टस्थ” मूल विक्षेपकोटिरिति । aa परमापक्रमस्य चतुविशतिभाग- saat staat विधोरिष्टविक्षेपज्यां निहत्य तस्येष्टविक्षेपस्प कोद्या तस्येष्ड- ऋन्तिज्यां च निहत्य तयोर्वातियो:* समदिशोयोग भिन्‍तदिशोरन्तरं a seat मूलमू-- 1. 8. 8. ८५ दृग्ज्या ८. वसतामिति ब्याख्या--1, 0. विभजेत्‌ तत्र 3, 0. 1-७-2० 400 तस्य 5. 8. शेषस्थ ९. ३1_8 ३० सैंस्‍्कृतायां ९. 8१05 गृहीत्वा A, Hapl. om. of saat: a FN N �एलोका: ६-९० ] षष्ठोड्ध्याये: ३१३ इत्युक्तात्र स्फूटा क्रान्तिगद्यतां गोलवित्तमैः ॥ ६५ ॥ [ चब्वस्पेष्टक्रान्तो प्रकारान्तरम ] अथवा क्रान्तिरानेया परक्रान्त्यां विधोरपि ॥ ab I 24 परमक्षेपकोटिध्न॑ जिन भागगुर्ण हरेत्‌ । त्रिज्यया, क्षेपतृत्तस्थ नास्युच्छय* इहाप्यते ॥ ७ ॥ पातस्य सायनस्याथ दोश्क्रोटिज्ये उभे हते । जिप्त्या परमया त्रिज्याभक्ते स्यातां च तत्फले ॥ ८ ॥ अन्त्यचुज्याइत तत्र कोटिज॑ त्रिज्यया हरेत्‌ । त्रिज्यया विभजेत्‌ । तत्न लब्धा विधोरिष्टापक्रमज्या स्फुटा भवति। तस्या वर्ग त्रिज्यावर्गतो विशोध्य शिष्टस्थ मूल विक्षेपमण्डले वसर्ता इष्ट्युज्या च स्थादिति प्रसज्भादुक्‍तम्‌ । इत्युक्तप्रकारेण समानीतैव स्फूटक्रान्ति: दूगगोलविषये व्यतीपातादौ गोलवित्तमर्गृहातामिति ॥| ४-६७ 1 | चर्द्रस्थेष्टऋान्तो THAT | भ्रथ प्रकारान्तरेण तस्वैव स्फुटक्रान्यानयनायाह--._ [ अथवा कऋरान्तिरिति। ] अथवा विधोरिष्टक्रान्तिस्तस्थैव 'परमक्रान्त्या नीयतामू । यथा*--चतु- विशतिभागज्यां परमविक्षेपस्य व्योमतारा( 2707 प्रमितस्य कोट्या निह॒त्य त्रिज्यया विभजेत्‌ । तत्न लब्धः परम विक्षेपव्यासाध 'वृत्तस्य राशिकूटद्य- प्रतिबद्धसुत्रकेन्द्रस्य नाध्युच्छूयो नाम । अथ सायनपातस्य दोःकोटिज्ये उमर समानीय परमविक्षेपेण fager तिज्यया विभजेत्‌। तत्नर लब्धे दो:कोटिफले स्थाताम्‌ । तयो: कोठिफलं सूलमू-- 1. (८. ३ 8 स्फुटकरान्त्या 2 Coys. g Faseq 3. (८. 3_6 नाड्युच्छय व्याद्या--1. &, परक्रान्त्या 2. ८. तत्प्रकारस्तु 10 यथा 3. ८. व्यासाधंस्य 4. A.B, Hapl. om. from a7 a4 to TA, next line, ao to—vo �३२१४ ‘ सव्याख्ये, तल्तसंग्रहे. [ प्रध्याय: ६ नाम्युस्सेथे च तत्स्वर्ण मृगकर्क्यादिपातजम्‌ ॥ & ॥ तद्बाहुफलवर्गैक्यमूलं क्रान्ति! परा विधोः । त्रिज्याप्नं दोःफ़लं भक्त तया चलनमायनम्‌ ॥ १० ॥ जूकक्रियादिगे पाते स्॒णें तत्‌ सायने विधो। तदूबाहुज्या हता क्रान्त्या तदा परमया स्वया ॥ ११॥ त्रिज्याप्तापक्रमज्येन्दोः स्फुटा तात्कालिकी भवेत्‌ ॥ १२०॥ | व्यतीपातस्थ सदसख्भावः ] संस्कृतक्षेपचलनसायनेन्दोी रवे! पदात्‌ ॥ १२९ ॥ अन्त्यदयुज्यया निह॒त्य त्रिज्य्या विभजेतु । तत्न wed फल ततुक्षेपवृत्तस्य aged पूर्वानीते सायनपातस्थ मृगकर्क्यादिवशाद्धसमृ्णं वा कुर्यात्‌ । एवंकृतस्थ तन्‍्ताभ्युच्छूयस्थ दो:फलस्थ चा वर्गयोगमूल fat: परम- क्रान्तिर्नाम । तत: पूर्वानीतं दो:फलं त्िज्यया निहत्य/ तया परमत्रान्त्या विभजेत्‌। तत्न लब्ध॑ विधोरणनचलनं नाम । तत्पुनविक्षेपेणानीतत्वात्‌ विक्षेपचलनमिति चोच्यते । तदिदं सायनपातस्य जूकक्रियादिवशात्‌ साथनचन्द्रे धनमृणण च कर्तव्यम्‌। ब्तत: प्रागुक्तेनेदमानीतेन चायनचलनेन संस्क्ृतात्‌ 'स्फुटेन्दोदो्ज्यामानीय तदानीं नीतया' स्वया परमक्रान्त्या निहत्य त्िज्यया विभजेत्‌ । तत्न लब्धा चन्द्रस्येष्टक्रान्ति: स्फुटा स्थादिति ॥। ६-१२० ॥ [ व्यतीपातस्यथ सदस-खड्भावः ] एवं 'रवीन्द्वोरिष्टक्रान्त्यानयन प्रदर्श इदानीं तयो: साम्ये व्यतीपात- सदसद्भावनियमं दर्शयति -- [ संस्कृतक्षेपचलनेति । ] सूलसम्‌ू-- 1. ८. पत्रमज्येन्द्रोः व्याख्या-1. ९. इतस्य नाम्युच्छयस्थ तद्दोःफलस्यथ च 2. A. om. freer 3. ९५.७ भ्रथ तत्संस्कृतात्‌ 4, ९. सायनेन्द्रो: 5. (९. तदानीमानीतया 6, 9, रवीन्दोरिष्ट; 0., रवेरिन्दोरापि इष्ट �श्लोका: १३-१५ ] षष्ठोब्घ्यायः ' ३१५ ओजयुग्मतया भेदे व्यतीपातो, न चान्यथा ॥ १३७ ll [ व्यतीपाताभावस्थानम्‌ ] अर्केन्‍्द्रो! परमक्रान्त्योरल्पा त्रिज्याहतान्यया ॥ १३७ ॥ भकक्‍ता, ततो5घिके बाहौ महाक्रान्तेन तुल्यता/ । तच्चाप॑ भत्रयाच्छोष्यं तदादयों नायनान्तयो: ॥ १४ ॥ अन्तरालं गते तस्मिन क्रान्त्योः साम्य॑ न जायते ॥ १५५ ॥ उक्तरूपेण विक्षेपचलनेन श्रयनचलनेन च॒ संस्कृतस्फुटेन्दुर्यदा सायना- कांदोजयुग्मतया भिन्‍नपदो>वतिष्ठते, तत्नेव क्रान्तिसाम्ये व्यतीपातों भवति। न पुनरन्यत्रापीति । श्रतएवं उकतं-- ऋगन्तिसास्थे व्यतीपातो भवेद्‌ भिन्‍नपदस्थयो: । नामिन्नपदयो रकंचन्द्रयो्नाप्यतुल्ययो: ॥ इति ॥ १२७-१३० ॥ [ व्यतीपाताभावस्थानम्‌ _] एवं भिन्‍नपदावस्थितयोरकचन्द्रयो: क्रान्तिसाम्याद्‌ व्यतीपातं प्रदर्श्य “न चान्यथा” इति दर्शितं तदभावस्थानं विवरीतुमाह-- [ अरकेन्द्रोरिति | ] अर्केन्द्रीं: परमक्रान्योरल्पीयससीं परमक्रान्ति ब्रिज्यया निहत्यः महत्या परमक्रान्त्या विभजेत्‌ु । तत्र लब्धफलात' महापरम'क्रान्तिसम्बन्धिन्यां दोर्ज्यायामधिकायां सत्यां इष्टक्रान्त्योस्तुल्यता न IT | Tq a: कियदवधिकमिति चेत्‌ तथानीतं फल॑ चापीक्ृत्य राशित्रयाद्विशोध्य 'यच्छिष्यते aq ह्योरयनान्तयो' राशित्रयराशिनवात्मकयों: gay saa प्रक्षिपेद्‌ विशोधयेच्च । 'ततस्तथाकृतयोस्तयो रन्तरालंगते तस्मिन्‌ अल्पेत रपरमक्रान्तौ स॒ति करान्त्यो: साम्यं नेब सम्भवति । तस्येष्टक्रान्तेस्तदितरपरक्रान्तितोउ्प्यधिक- त्वादिति ॥ १३०-१ ५० ॥। मूलमू--- 1. ८. तुल्यया 2. $. ८1 _३.३० Waa Tar: व्याख्या--1. 0.. फलतो 2, 0. ०0, परम 3. (७-१० शिष्टं यो 4 6 5. C. om, sae ८. द्यो रप्ययनान्तयो C. om. aa: �३१६ सव्याख्ये तन्तरसंग्रहे. [ प्रध्याय: ६ I व्यतोपातस:द्भावस्थानम्‌ ] दोर्ज्यां रवेः परक्रान्त्याः हस्वा चान्द्रया तया हरेत्‌ ॥ १४० ॥ लब्धचापसमे चन्द्रबाहों क्रान्तिमुणो समी । चन्द्रस्यौजपदस्थस्य दोध॑नुष्यधिके ततः । १६ ॥ व्यतीपातो गतो, न्यूने भावी, युग्मपदे उन्‍्यथा । तदिष्टचन्द्रधनुषो स्वस्वशुक्तिष्नमन्तरम्‌ | १७ ॥ गतियोगहत॑ स्वण Ja wey Tash a | सर्येन्द्रोरन्यथा पाते तावत कुर्यादिद मुहुए ॥ १८ ॥ [ व्यतीपातसद्भधावस्थानम्‌ ] aad क्वैतत्‌! सम्भवतीत्याहु-- [ दोज्यां रबेरिति। ] सायनरवेदोज्याँ स्‍्वकीयपरमापक्रमेण निह॒त्य चाद्च्वा परमक्रान्त्याः विभजेत्‌ । तत्र लब्धस्य चापेन तुल्ये तत्कालचन्द्रस्य बाहुचापे सति चन्द्राकंयोरुकतवदानीतो क्रान्तिगुणी तुल्यौँ स्याताम्‌ । अ्रतस्ततैव व्यती- पातो5पि भवति इत्यर्थ:ः। यदा पुनरोजपदावस्थितस्य चन्धस्थ भुजाचाप- मिदानीमानी तफलादधिक स्यात्‌ तदा व्यतीपातो गतोउतिक्रान्त: स्थात*। ऊने पुनः तस्मिन्‌ भावी व्यतीपातः। युग्मपदाव स्थिते” चन्द्रे विपरीतं, स्वभुजाचापेधिके९ भावी, न्यूने” गत इति। तस्मादेवमानीतफलचापस्य तदानीमयनचलनद्वितयसंस्कृत चन्द्र - चापस्यथ चान्तरं पृथग्‌ अकंचन्द्रयोगंतिकलाभिनिहत्य तयोगंतियोगकलाभि- विभजेत्‌। तत्न लब्धफलं” व्यतीपातस्थ गतगन्तव्यत्ववशात्‌ qa ao धनं च कुर्यात्‌। पाते त्वन्यथा, विलोमगतित्वात्‌ तस्य | इदं कर्म ताबत्‌ कुर्याद्‌ मूलम-- 1. ४. परमक्रान्त्या व्याख्या--1. ९. क्व पुनरेतत्‌ 2, 8. चन्द्रपरमक्रान्त्या 3, 0. ०0, इत्यर्थ: 4, ९. गत: भूत इत्यथे: 5. ९. 4005 पुनः 6. Cy¢-, चापाधिकः 7. ८०. ऊने 8. ८,_8 चलनमितस्य संस्कृत; 0५1० चलनद्वितयस्य संस्कृ .. 9. ९. लब्धं फलं �श्लोक: १९ ] षष्ठो5्ध्यायः ३१७ यावदकोत्थघनुषा तत्कालेन्दुधनु! समम््‌ ॥ १६७ ॥ [ व्यतीपातमध्यः ] क्रान्तिसाम्ये व्यतीपातमध्यकालः सुदारुणः' ॥ १६७ ॥ याववर्कंदोज्योत्पन्न चन्द्रधनुषा तत्कालेन्बुधनुषस्तुल्यत्वं स्थात्र | तदर्थ एवं- कृतादर्कात्‌ पुनरपि दोर्ज्यामानीय स्वकीयपरमत्रान्त्या निहत्य चान्द्रभा परमक्रान्त्या विभज्य लब्धस्थ यच्चापं तस्य सकह्ृत्संस्कृततत्फलप्रागा- नीतायनचलनद्वितयसंस्कृतचन्द्रभुजाचापस्य चान्तरं कलीकृत्य'* स्वस्वगति- कलाभिनिहत्याकेन्द्रोग तियोगकलाभिविभजेत्‌ । तत्न लब्धं फलमपि प्राचीनेषु तत्संस्कृततत्फलेषु चन्द्रार्कपातेषु पूर्वव॒त्‌' कुर्यात्‌ । एवं तावद्यावदर्कोत्थिन्दुचापेन तत्कालचन्द्रचापं तुल्यं भवेत्‌ । तत्र ऋ्रान्त्योस्साम्योपलम्भाद्‌ व्यतीपातो5पि fasta इति ॥ १५०-१९७ ॥ | व्यतीपातमध्यः ] ay क्रान्तिसाम्येन तत्परिज्ञानमित्यत आह-- [ फ्रान्तिसास्थेति । ] इत्थमानीतयोः क्रान्तिज्ययोस्तुल्यत्वे व्यतीपातस्थ सध्यकालो विज्ञातव्य:।॥ मध्यकाल इत्यनेन तत्पूर्वापरकालानुबन्धितया कियन्तश्चित्‌'कालमवस्थानं सूचितम्‌ । यदुक्‍तं सुर्यस्तिद्धान्ते-- आद्यन्तकालयो मंध्ये ब्यतीपातो5तिदारुण: । प्रज्वलज्ज्वलनाकार: सर्वकर्मंबहिष्कृतः ॥ इति। यथा -- बिम्बनेस्पोर्ब हिर्भावः तयोस्तत्सत्रतों यदा। तावत्कालं विजानीयाद्‌ व्यतीपातमवस्थितम्‌ ॥ इति ॥ १९७ ॥ मूलमू-- 1. A,B. a ae: व्याद्या--1. 01. ४.1० पंत्कालेन्दोर्भुजाधनु: सम॑ भवति 2, ८. तस्य प्राचीनायनचलन 3, (०. च विश्लेषकला। 4. ८. प्राग्वत्‌ 5. A, Wa a 6. C. fafeaq 7. ८. पातः सुदारुण: 8 0. तथा 9. ९. ०0. तयो; �३१८ सव्यीख्ये तस्त्नस॑ग्रहे [ भ्रध्यायः ६ [ व्यतीपातप्रारम्भः पर्यवसानं च ] 89. 25 . नवांशपर्चक तत्त्वभागों बिम्बी स्व॒श्ुक्तितः | सर्येन्द्रोबिम्बसम्पकंद्ल पष्ट्या निहत्य यत्‌ ॥ २० ॥ गतियोगोद्शवतं तद्धभि व्यतीपातदलं विदुः । व्यतीपातदले तस्मिन्‌ नाडिकादौ विशोधिते ॥ २१ ॥ मध्यकालाद भवेत्‌ तस्य प्रारम्भसमयः सफुटश । तद्युते मध्यकालेड्स्थ मोच्ो बराच्यो हि धीमता॥ २२॥ [ ब्यतीपातप्रारम्भ: पर्यवसानं च ] अथ श्रकन्‍्द्रोभगोलगतलिप्ताव्यासाम्यां व्यतीपातदलानयनपुरस्सरं तस्यैव प्रारम्भपयेवसानकालौ दर्शयति-- [ नवांशेति। ] तत्र तावदू रवेः स्फुटभुक्तिकला: पठ्चभिनिहत्य नवभिविभजेत्‌ । तत् लब्धास्तस्यैव बिम्बकला । भवन्ति | इन्दोः पुन: 'गतिकलाभ्य: पञ्च- विशत्या विभज्य लब्धा बिम्बफला:। तथानीतयोस्तद्विम्बयो: सम्पके- दल ocean निहत्य तयोर्गतियोगेन विभजेत्‌ । तत्न लब्धं नाडिकादिक व्यततीपात- बल नाम । तेन द्विगुणितेन तुल्यों व्यतीपातस्थ कृत्स्त काल:। तस्मिन्‌ व्यतीपातदले तन्मध्यकालतो* विशोधिते तस्यप्रारस्भसमय: weet waft । पुनस्तेनैव संयुक्ते तस्मिन्‌ मोक्षो5पि वाच्य: । घोमतेत्यनेनेवमेव व्यतीपात विज्ञान * युक्‍ततममिति दर्शितम्‌ ॥ २०-२२ ॥ मूलमू-- 1. समयस्फुटः व्याख्या--1. ८. स्फुटगति 2. 8. लब्धनाडिकादिकं 3. ऊ. कृत्स्नं 4. 8, मध्यकाले 5. ८. व्यतीपातकाल विज्ञान 6. Cadds: fardt स्वभुक्तित इत्यत्र स्फुटमुक्तिविवक्षिता | गति- योगोद्धृत॑ तद्धीत्यत्न गतियोगशब्देन क्रान्तिगतियोगो विवक्षित इति युक्तिवशात्‌ सिध्यति । सूर्यस्य पूर्वापरदिनोत्ययोः क्रान्तिचापयोर्य दन्‍्तरं तदल्र ,सूर्यगतिर्भवति । चन्द्रस्य पूर्वापरदिनोत्ययो: '्रान्तिचापयोयेदन्तरं तदन्र घन्द्रगतिरभवति । तयोयगोअ्त्र गतियोग इत्युच्यते ॥ �श्लोकौ २३-२४ ] षष्ठौ5्ध्याय: ३१९ [ विष्कस्भादियोगान्‍्त्यार्धानां त्याज्यत्वम्‌ ] विष्कम्मादिषु योगेषु व्यतीपाताह्यो5पि यः । तस्य सप्तदशस्यान्त्यमथे चाप्यतिदारुणम्‌ ॥ २३ ॥ [ व्यतोपातत्रयाणां त्याज्यत्वम्‌ ] व्यतीपातत्रयं घोरं सवेकर्मसु ग्हितम्‌ । 0 स्नानदानजपश्रादूवतहोमादिकमसु । प्राप्यते सुमहच्छेय। तत्कालज्ञानतस्ततः ॥ २४ ॥ [ इति तन्तसंग्रहे व्यतीपातप्रकरणम्‌ नाम घष्ठो5ध्यायः ॥॥ ] [ विष्कस्भादियोगान्त्यार्धानां त्याज्यत्वम्‌ ] न केवलमनयोरेव लाटबैधुतयो: स्वयं व्यतीपतनात्‌र तज्जनकत्वाह्ा दारुणतरत्वं, अ्रपि तु विष्कम्भादिषु, *सप्तदशयोगस्था यार्धस्यापीत्याह-- [ विष्कम्भादिष्विति। ] यदुक्‍्तम्‌*- सूर्येन्दुयोगे मत्स्य परार्ध सम्भवेद्‌ यदि । सा्पमस्तकसंज्ञ: स्थात्‌ तदा दोषो5तिनिन्दित: ॥ इति ॥ २३॥ [ लाट-बेधृत-सार्पमस्तकारनां त्याज्यत्वम्‌ ] उक्तरूप॑ व्यतीपांतत्रयं सर्वेकर्मसु त्याज्यमेवेत्याह--[ व्यतीपातत्रयेति । ] एतद्‌ व्यतीपातत्रयं घोररूपं यतस्ततः तस्मिन्‌ यदि स्वानवानादिक क्रियेत तदा अतिमहव्‌ श्रेय: प्राप्येतापीति' ॥| २४ ॥। इति तन्त्रसंप्रहस्थ क्रियाकलापं ऋमेण संगृहय । रचिते तद्व्याख्याने षष्ठोष्ध्यायः प्रपूर्णोउभृत्‌ ॥ ॥ इति तन्त्रसंग्रहे सव्याख्याने पष्ठोऽध्यायः ॥ व्याद्या--1. 0. पातनात्‌ 2, ८. जनकत्वादुरुतरत्वम्‌ 3, 8. 0. सप्तदक्शस्य योगस्य 4. C. aga 5, C.reads: उक्तरूप॑ लाटबैधृतसापंमस्तकाख्यं व्यतीपातत्नयमेतद्‌ घोर- रूपं यतः, श्रतः सर्वकमंसु गहितमेव । यदि पुनस्तस्मिन्‌ स्नानदानजपश्चाद्ध- श्तहोमादिकर्म क्रियेत तत्‌ सुमह्‌ श्रेय: प्राप्येत इति। 6. B,C. om, this colophon. �BY Aaa SEA: </poem> == अथ सप्तमोऽध्यायः == <poem> दृक्कर्मप्रकरणम्‌ [ दृक्‍कमंद्रयम--आक्षं आयनं च॒] विषुवद्भाध्नविज्ञेपाद्‌ द्वादशाप्तं विधोः स्फुटात्‌ | उदये सौम्यविक्षेपे शोध्यमस्तमये धनम्‌॥ १ ॥ व्यस्तं तद याम्यविज्षेपे, न मध्यस्थे विधाविदम्‌ । सत्रिभग्रहजक्रान्तिभागप्नाः क्षेपलिप्तकाः ॥ २ ॥ faa स्वमृणं क्रान्तिक्षेपयोमिन्नतुल्ययो! । Rasa ग्रहों लग्नं स्वोदये भवति सफुटम्‌ ॥ ३ ॥ [ दृक्‍कसंहयम्‌-आक्ष आयनं च॒] एवं व्यतीपातस्वरूपं विस्तरत: प्रदर्शितम्‌ । इदानीं घन्द्रादीनामर्कंतो विप्रकर्षवशाद्‌ दृश्यादृश्यविभागस्य दृक्‍्कर्मद्वयसापेक्षत्वात्‌ तत्प्रदर्शनायाह -- [ विषुवद्भेति । ] तत्न चन्द्रस्य विक्षेपानयन पूर्वेमेव प्रदर्शितम्‌-- पातोनेन्दोभूं जाजीवा! व्योमताराहता हता । त्रिज्यया. सौम्ययास्पेन्द्रो: ॥ (तन्त्रसंग्रह', ४.२७७-२८७) इति। ततश्चन्द्रस्येष्ट विक्षेपं स्वदेशविषुवच्छाया इगुलै निहत्य दादश भि- विभजेत्‌ । तत्न लब्धमुदये सौस्‍्यविक्षेपे सायनात्‌ स्फूटेन्दोविशोधयेत्‌, मस्तमये पुनस्तस्मिन्‌ प्रक्षिपेत्‌ । याम्यविक्षेपे पुनस्तव्‌ व्यस्तम्‌ उदये सायनस्फुटेन्दौ प्रक्षिपेत्‌, अस्तमये ततो विशोधयेदिति | खमध्यस्थे विधौ पुनः इदं कर्म न कर्तव्यम्‌ । एतदाक्ष दृक्‍कर्मेति । व्याद्या---1, A, om. stat 2. 86. 8. ८, ४.३० om. 4 RRo �एलोकौ ४-५ ] सप्तमोष्ध्याय: ३२१ स्वास्तेउस्तलग्नमेव॑ स्यान्मध्यलग्नं खमध्यगे | Ya ॥ [ ग्रहाणां इष्टविक्षेपः ] मन्दरफुटात्‌ स्रपातोनात्‌ भोमादीनां भ्ुजागुणात्‌ ॥ Vb tl परमक्षेपनिध्ना स्यात्‌ क्षेपोन्त्यश्रवणोद्ध्तः । 4 2 8 6 10. 10 कृत-नेत्र-धुजज्ञा-ज्ञा दिशो दश-गुणाः क्रमात्‌॥ ५ ॥ ततः षष्ट्या विभज्य लब्धा: क्रान्तिभागा:। तद्गुणिता इष्टविक्षेपकला एवं दर्शनसंस्का रविकला: । ताश्च राशिव्रयसहितग्रहक्रान्तेः केवलोत्पन्न विक्षेपस्य च गोलभेदे ग्रहे प्रक्षिपेत्‌। तुल्यगोलत्वे ततो विशोधयेत्‌ | एतदायनं TAHA afa तद्दृक्‍्करमंफलह्यसंस्कृतों ग्रहः तदानीमुदयलग्नं, स्वास्ते पुन- रस्तलग्नं, खमध्यगे मध्यलग्नम्‌। किन्तु मध्यलग्ने3स्मिन्‌ झआायनमेव दृक्कममफलं कर्तव्यम्‌ । न पुनराक्षमपोति ॥ १-४० ॥ [ ग्रहाणां इष्टविक्षेपः ] भ्रथ कुजादीनामिष्टविक्षेपानयनायाह-- [ मन्दस्फुटादिति । ] qa भौमादीनां पञ्चानां स्वमन्दस्फुटत: पातभागान्‌ विशोध्य शिष्टतो ग़ोलद्यमवधाय दोर्ज्यामानीय परमविक्षेपकलाभिनिह॒त्य. अ्रन्त्यश्रवणेन शीघ्रकर्णेण विभजेत्‌ । तत्न लब्ध इष्टविक्षेप: । प्रत्न मन्दस्फुट- शब्देन कृत्स्तमन्दफलसंस्कृतस्फुटमध्यम उच्यते । शी ध्रकर्णश्चान्त्यस्फुट- कर्मण्यानीत: | भ्रत एवोक्‍त॑ अन्त्यक्वणोद्धूत इति । भौमादीनां पञ्चानां पातभागा: क्ृत-नेत्न-भुजद्भा-ज्भ-विजश्ो दश-गुणिता: । तत्न" कुजस्थ चत्वारि- शद्‌ भागा:। बुधस्य विशतिः। गुरोरशीति:। शुक्रस्य षष्टि: । मन्दस्य व्याख्या--1, 8, क्रियाचाप 2, Cyo mt 3. C. om. ag 4. ९. कृतमध्यलग्ने 5. ८, स्वशीघ्र 6. C. om. a7 त० सं० ४१ �३२२ सव्याख्ये, तन्त्रसंग्रहे . [ श्रध्यायः ७ पातभागाः कुजादीनाम्‌, अथ विक्षेपलिप्तिकाः । 9 12 6 12 12 10 नवा-क-ल्व-क-रवयो दशघ्नाः परमाः क्रमात्‌ ॥ ६ ॥ [ semi zeny ] विक्षेपाच्छशिवत्‌ कार्यें तेषां दक्‍्कर्मणी उभे ॥ ७॥ [ दृक्‍्कर्मणि प्रकारान्तरम्‌ ] विज्ञषेपदक्क्षेपवधे त्रिमोर्या निहत्य तत्कोटिवधेन waz | धनुर्धनर्ण हरिदेक्यभेदात्‌ तयोः शशाझ्लाधुदये उन्‍्यथास्ते ॥ ८ ॥ शतमिति । तेषां परमविक्षेपलिप्ता: नवा-कं-त्ब॑-कं-रबयो दश-गुणिता: । तत्न कुजस्थ नवति:। बुधस्य विशत्यधिक शतम्‌ । गुरो: षष्टि:। शुक्रशनैश्च रयो- विशत्यधिक शतमिति । अत्न विक्षेपस्वरूपं प्रति यद्धक्तव्यं तन्मयेव एतद्व्याख्यायां युक्तिदीपिकायां प्रपञिचितमिति तत एवावधारयम्‌ ॥| ४०-६।॥। [ ग्रहाणां हकक्‍्कर् | अथ तेषामपि इष्टविक्षेपतों दृक्कर्मगुगलं शशिवदेव कतेव्यमित्याह-- [ विक्षेपादिति। ] कुजादीनां मन्दस्फुटादानीत॑ इष्टविक्षेप॑ विषुवच्छायाडम्गुलैनिहत्य द्वादशर्भिविभज्य लब्धं आ्राक्ष॑ दृककर्मफलं॑ सौम्यविक्षेपे ग्रहस्योदये aa: शोध्यं, अस्तमये क्षेप्यम्‌। याम्यविक्षेपे विपरीतम्‌ । श्रथ सायनस्फुटग्रहाद्‌ राशित्रयसहिताद्‌ भुजाया: क्रान्तिभागानानीय तद्गुणिता विक्षेपकला एवायन दृक्क्रमेफलं विकलात्मकम्‌ | तत्‌ सत्रिभग्रहस्य विक्षेपस्थ च गोलभेदे धनं, गोलसाम्ये तु ऋणम्‌ । एवंक्ृतो भ्रह: स्वोदये उदयलग्नं, अस्तमये चास्तलग्नम्‌। खमध्यगे पुनरायनेनैव दृक्‍्कर्मणा संस्क्ृतस्फुटग्रहो मध्य- लग्नमिति ॥ ७॥ [ दृक्‍्कर्मणि प्रकारान्तरम ] अथ दृक्‍्कमेप्येव प्रकारान्‍्तरमाह*-- [ विक्षेपेति । ] मूलम्‌ू--1. C. saat (wr.) व्यादया--1, ८. दर्शयति 107 श्राह �एलोको ९-१० ] सप्तमोड्ध्यायः ३२३ एवं वा युगपत्‌ कार्य दक्‍्कर्मयुगल स्फुटम्‌ ॥ ६ ॥ [ काललग्नस्‌, कालभागाश्च | एवंकृतस्थ चन्द्रादेः स्वोदयेउस्तमये5पि वा । सायनस्य रवेश्चापि काललग्नं नयेद्‌ दयोः ॥ १०॥ तत्रोदयास्तमययो: सायनस्फुटग्रहस्य यो विक्षेप', यश्च तदानीं काल- लग्नकोट्या: समानीतो दृक्‍क्षेप:, तयो: संवर्गात्‌! त्िज्यया निहतात्‌* तयोविक्षेप- दुवक्षेपयो: 'कोट्योधातिन विभजेत्‌ । तत्न लब्धस्य यच्चापं तद्विक्षेपदृकक्षेपयो- स्तुल्यदिक्कत्वे सायनस्फुटग्रहे धन कुर्यात्‌ु, भिन्‍नदिक्‍कत्वे पुनः ऋणं कुर्यात्‌ । अस्तमये पुनरन्यथा, दिग्भेदे धनं दिक्साम्ये पुनः: ऋणं इति। एवं क्रियमाण- मेव आक्षायनं दृककमंयुगल स्फुटमिति। अत दृक्फलसिद्धादेव “स्फुटग्रहाद्‌ दृक्क्षेपानयनमुचितम्‌ । तत एवं च दृक्फलमित्यन्योन्याश्रयत्वात्‌ श्रविशेषकर्मणव स्फुटत्वं स्यादिति | तदुक्तम्‌-- स्थादेतद्यदि दृक्‍्क्षेपस्सिद्धस्तात्कालिको भवेत्‌ । नहि कालान्तरोत्पन्न: स लग्नापादनक्षम: ॥। “लमग्नाधीन: स दृवक्षेपस्तदधीनं च” TAHA | इत्यन्योन्याभ्रयत्व॑ तदविशेषान्निरस्थते ॥॥ इति ॥ ८-९ ॥ [ काललग्नम्‌, कालभागाश्च ] अथ दृक्‍्कर्मयुगलसिद्धस्थ ग्रहस्या्कस्थ च काललग्नानयनपूर्वक दर्शन- हेतून्‌ तदन्‍्तरालकालभागानुपदिशति-- [ एवंइतस्थेति | उक्तवद्‌ दृक्‍कर्मयुगलसंस्कृतस्य सायनस्फुटग्रहस्य. उद्येधस्तमये वा लग्नतां नीतस्य सायनाकेस्थ च काललग्नमानयेत्‌ ॥ ततू पुनरुदयास्तलग्नयो- एचरप्राणकलान्तरसंस्कारादेव भवति 1 तयो: काललग्नयोरन्तरालो- त्पन्नेदरदिशादिभि: कालभागग्रेहा दृश्या भवन्ति। ततो न्यून्न द्रष्टुं शक्‍यन्ते, व्यास्या--1. 0. सम्पर्क 2, C. g-10 faa 3, ८. कोट्या 4... (0. 2005 युगपत्‌ 5. ८. स्फुटदुकक्षेप 6. (८. लग्नादीनसदुवक्षेप 7. 8. तदधीनश्च �३२४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ प्रध्याय: ७ तदन्तरभवैभ्भागेःः दृश्यः स्याद्‌ द्वादशादिभिः | न्यूनेंः खेटो न दृश्यः स्याद्‌ भानुरश्मिहतप्रभः ॥ ११ ॥ 12 17 13 11 9 15 द्वादशा-त्यष्टयो विश्वे रुद्रा-ह-तिथयः क्रमात्‌ । चन्द्रादिकालभागास्तैरृश्या स्वार्कान्तरोद्भवैः || १२ ॥ [ ग्रहाणां उदयास्तमयद्श्यादृश्यता | अस्त यान्तीड्यशन्याराः पश्चात्‌ प्राशुदयन्ति च | ज्शुक्रों वक्रिणावेवमन्यथा शीघ्रगा रवेः ॥ १३-॥ पश्चाच्चेद्‌ पड़भयुक्ताकंग्रहयोरन्तरोड्धवे! । कालभागैरिह ज्ञेयं दृश्यत्वं वाप्यदर्शनम्‌ ॥ १४ ॥ भानुरस्मिभिहंतप्रभत्वात्‌ । अधिक: पुनः सुतरां द्रष्दुं शक्या इति। तत्न दृक्कमंयुगलसंस्कृतश्चन्द्र: स्वस्यार्कस्य च काललग्नीकृतयो रन्तरालोत्पन्नै- इदिशभिभरगिर्दृश्यो भवति। कुजः पुनरत्यष्टिभिः सप्तदशनि:,' बुधो fad स्त्रयोदशभि:, जीवो रवरेकादशमि:, शुक्रोडड्ेंनेव भिः, मन्दस्तिथिभि: पझचदशनि: इति ॥ १०-१२ ॥ [ ग्रहाणां उदयास्तमयदृश्यादृश्यता ] अथ ग्रहणामुदयास्तमययोर्दूक्फल/संस्कारार्थ तद्विभागं दर्शयति-- [ अस्तमभिति। ] wa vem रविविम्बप्रवेशः ततो निर्गमश्चोदयास्तमयशब्दाभ्या- मुच्यते। न पुनः प्राक्पश्चात्‌ क्षितिजसंस्पर्शाविति । ततो5कन्मिन्दगतयः शनिग्ुरुकुजा: पश्चात्‌ पश्चिमदिश्येवास्तं गच्छन्ति , प्रार्िदिशि ted गच्छन्ति । वक्रिणों बुधशुक्रावप्येवमेव। अकतः शीघ्रगतय: पुनः ऋ्रमगती बुधशुक्रों चन्द्रश्च, अन्यथा पश्चादुदयं यान्ति, प्राग्दिश्यस्तं यान्ति च॑। तत्न प्राग्देशि यथोक्‍्तमेव । काललग्नीकृतयोग्रेहाकंयो रन्‍्तरालो त्पन्नैं: कालभागै: दृश्यादृश्यविभाग: परिकल्पयितव्य:। पश्चिमदिशि पुनः षड्भयुक्तयोरेव ग्रह्म्कयो- रिति विभाग: इति ॥ १३-१४ ॥ भूलसू--1, ८, काले: 10 भागे: व्याख्या--1, 8. ०1, सप्तदशभि: 2. ८, दृक्‍्कमंफल �श्लोक: १५ ] सप्तमोड्ध्याय: ३२५ स्वारूटभांशलिप्ताचः स्वस्वविक्षेपतो5पि a | ज्योतिषामितरेषां च कालांशै्नीयते स्वकैः । दर्शनादश्शने वाच्ये सम्यगेव परीक्षकैः ॥ १५॥ [ इति तन्त्रसंग्रहे दृक्कम प्रकरण नाम सप्तमोष्ध्यायः ॥ ] एवमितरेषामपि ज्योतिषां दर्शनादर्शनविभाग इत्याह-- [स्वारूढेति 1] तत्र यथा चन्द्रादीनां भगोलावस्थितिरनियता,' तास्वारूढराश्य॑- शस्य विक्षेपस्थ च प्रतिक्षणं विभिन्‍नत्वात्‌ । न त्वेवमन्येषां ज्योतिषां सदैवा- 5स्थिरत्वान्नियतरूपत्वादुभयोरिति । ततस्तेषामपि तद्द्वितयावगमपूर्वकं उक्तन्यायेन दृक्‍्फलद्यमानीय तत्संस्कृतस्य तस्वैव ज्योतिष: सायनाकस्य च द्यो: काललग्तानयनपूर्वक॑ नियतैस्तदन्तरालोत्पन्नै: कालभागै: दर्शना- दशने वक्‍तव्ये इति। अन्न ज्योतिषां स्वविम्बमहत्त्वाल्यवशात्‌ कालांशनियम इति ॥ १५॥ इति तन्त्रसंग्रहस्य क्रियाकलापं ऋ्रमेण संगृह्म । रचिते तद्व्याख्याने पूर्णोह्भुत्‌ सप्तमोष्ष्यायः ॥ ॥ इति तन्त्रसंग्रहे सव्याख्याने सप्तमोऽध्यायः ॥ व्याख्या--1. ९. स्थितीरानीय (wr.) 2 A.adds; समाप्त:॥ शम्‌1 9, 0, om. the colophon. </poem> == अथ अष्टमोऽध्यायः == <poem> शृङ्गोन्नतिप्रकरणम्‌ el | चन्द्रस्य द्वितीयस्फुटः | व्यकेन्दुबाहुकोटिज्ये हते5पीन्दूच्चभास्ततः । कोट्यर्धेन त्रिजीवाप्तदशध्नेन्द्कलाश्रतो ॥ १ ॥ अयनेक्ये च भेदे च स्वर्ण कोटिजमेतयोः । तदूबाहुफलवर्गैक्यमूलमिन्दु धरान्तरम्‌ ॥ २ ॥ [ aren fgetaege: | एवं ग्रहाणां भगोलविषयं दृक्‍्कर्मयुगलं स्फुटतरं प्रदर्शितम्‌ । इदानीं waa fran ज्रोल्नत्यादिक॑ प्रदर्शयितुमाह-- [ व्यकेन्द्रबाहुरिति । ] तत्न 'स्फुटाकोनिस्फुटेन्दो: दो:कोटिज्ये उभे समानीय चन्द्रोच्चविरहित- स्फुटाकेकोटिज्याधेंन निह॒त्य त्रिज्यया विभजेत्‌ । तत्र लब्धे दो:कोटिफले स्याताम्‌ । तत्न कोटिफलं दशगुणिते चन्द्रस्फुटकलाकर्ण कुर्यात्‌ । स्फुटाकॉन- स्फुटचन्द्रस्य चन्द्रोच्चोनस्फुटाकंस्थ च अयनेक्ये धनं कुर्यात्‌। श्रयनभेदे पुनः amt gata i ca तत्कोटिफलसंस्कृतस्थ दशगुणितचन्द्रमन्दस्फुटकर्णस्य तद्राहुफलस्य च वर्गयोगमूलं इन्दरुधरयोरन्तरं योजनात्मक द्वितीयस्फुटकर्ण इत्यर्थ: ततो बाहुफलं ब्रिज्यया निहत्य तेन कर्णन विभजेत्‌ 1 aa लब्धं विधो: स्फुटे कुर्यात्‌ । तद्यथा-शुक्लपक्षे चन्द्रोच्चोनस्फुटार्को कर्क्यादिगते विधु- eed at Hala, Grater va चन्द्रोच्चोनस्फुटार्क मृगादिगतेः पुनस्तस्मिन्नेव विधुस्फुटे ऋण कुर्यात्‌ । असिते क्ृष्णपक्षे पुनरन्‍्यथा । कर्क्यादावृणं, मृगादौ* धन कुर्यादित्यर्थ: । एवं द्वितीयस्फुटीकरणसिद्धों विधुभवति ॥ १-३ ॥ व्याद्या--1, B. Hapl.om. : ®hzT to eget, next line, 2. ९५% मेषादिगते 3, (८५७ मकरादो RRS �इलोका: ३-६ ] अष्टमो5ध्याय: ३२७ त्रिज्याप्न॑ बाहुज तेन भक्त स्व॒ण fret: eee | कर्क्येंणादी विधृच्चोनरवी शुक्लेडन्यथाउसिते ॥ ३॥ मध्यश्ुक्तिदंशध्नेन्दोस्त्रिज्याध्ना योजनै्ता । भूचन्द्रान्तरगैसु क्तिविंधोरस्य स्फूटा मता ॥ ४ ॥ Masa भूस्थानां द्रष्टर्ा चन्द्रमा: सदा । तिथिनक्षत्रयोगादी लाटे चान्यो भगोलगः ॥ ५ ॥ [ विक्षेपः नतिश्च ] पात॑ विशोध्य चान्यस्मादू व्यतीपातोक्तवर्त्मना । आनीतमिष्टविक्षेप॑ योजनश्रुतिताडितम्‌ ॥ ६ ॥ अ्रथ तत्नेव स्फुटभुक्ते रानयनमाह-- [ मध्यभुक्तिरिति | ] चन्द्रन्य मध्यभुक्तिकला दशभिस्त्रिज्यया च निह॒त्य भूचन्दवान्तरगैयोंजनै: द्वितीयस्फुटकर्णाख्यैरिदानीमानीतैविभजेतू । तत्न लब्धा चन्द्रस्य द्वितीयस्फुट- भुक्तिभवतीति ॥ ४॥ द्वितीयस्फुटीक रणस्य विभागमाह! -- [ प्राह्मोड्यमिति ] “भूपृष्ठा वस्थितद्रष्टृदृक्केन्द्रेण ग्रहप्रापिणा? प्रतिक्षणमन्याद्शसंस्थानेन दृड्मण्डलेन यदा ग्रह: परिच्छिद्यते* यथा ग्रहणढ्ये चन्द्राकां यथा वां आुज्धोन्‍्नतोा चन्द्र: तत्रोक्तवद्‌, द्वितीयस्फुटसिद्ध एवं, चन्द्रों ग्राह्मः । अन्यत् तिथिनक्षत्रयोगादाँ लाटे च भगोलगत एवं। प्रथमस्फुटसिद्ध एवे- age [ विक्षेपः नतिश्च ] अथ विक्षेपानयनायाह-- [ पातं विशोध्येति । ] व्याक्या-1, (18. विषयं दर्शयति 2. B. Hapl. om. of Yg8s to wita, 3 lines below. 3. A. agarafaat; B. Included in hapl, om, above, 4. 0५.५. विच्छिदते �RRs सथ्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ प्रध्यायः ८ भूचन्द्रान्तरगैहत्वा लब्धः क्षेपस्तथैव च । रखीन्द्रोः एथगानीय नतिलम्बनलिप्तिका! ॥ ७॥ aa द्वितीयस्फुर्ट विना अन्यस्मादेव केवलात्‌ स्फुटेन्दो: पातं विश्योध्य गोलद्वयमवधायें दोर्ज्यामानीय परमविक्षेपेण निह॒त्य त्रिज्यया विभजेत्‌। तत्न लब्धो विक्षेपो व्यतीपातोक्तवरत्मंना55नीत: । यदुक्तम्‌-- पातोनेन्दोभुंजाजीवा परमक्षेपताडिता । ब्रिज्याभकता विधो: क्षेपः ॥ (तन्त्रसंग्रह:, ६.३) इति। तमिष्टविक्षेपे मन्दयोजतकर्णेन!. निह॒त्य.. ट्वितीयस्फुटयोजनकर्णेन विभजेत्‌ । ह्वितीयस्फुटकर्णस्थैव भृचन्वान्‍्तरयोजनरूपत्वात्‌ । तत्न लब्धों भुगोल- विषय इष्टविक्षेपः । सः पुनर्दुग्गोले! कतंव्य: । तच्च प्राग्वदेव । यदुक्‍तं sR facia: केवलाच्चन्द्रात्‌ प्राग्वत्‌ व्रिज्याहतों हतः ॥ योजनविवरे चन्द्रभगोलघनमध्ययो: ॥ दृक्‍्कर्णयोजने भंक्‍्तो दुग्मोले क्षेप इष्यताम्‌ ॥ (तन्त्रसं ग्रह, ५.४४७-४५) इति। aa उक्तवदानीतं विक्षेप॑ पुनक्ितीयस्फुटयोजनकर्णेन निह॒त्य दृक्‍्कर्णयोजनैविभजेत्‌ः । अ्रथवा पग्रत्न द्वितीययोजनकर्णेन हरणं पुनस्तेनेव गुणन॑ च विधाय* त्िज्यया विभज्य लब्धं इष्टविक्षेपं स्फुटयोजनकर्णेन निहत्य दृक्‍कर्णयोजनैरेव विभजेतू । तत्न लब्ध: स्फुटो विक्षेप इति | स च विक्षेप इन्दुनतिसंस्कृतो बिम्बान्तरे नतित्वेन गृह्यते । अर्कंस्थ पुनविक्षेपाभावात्‌ स्वाभा- विक्येव नतिरिति। नत्यानयन प्रागेवोक्तम्‌ -- व्याख्या--1,. 0,.६.७ TT 2, ८. मन्दस्फुटयोजनकर्णेन 3. ८0. एवमानीतो विक्षेप: 0णि स 4. ८. भगोले 5, B.Hapl.om,: विभजेत्‌ 10 विभजेत्‌ ० next sentence, 6. (९. चावधूय �एलोकौ ८-९ ] अष्टमोध्ध्यायः ३२९ प्रावद्‌ भूषृष्ठविक्षेपः स चेन्दुनतिसंस्कृतः । बिम्बान्तरे नतिर्ग्राद्या विधोरकंस्प चेत्‌ स्वकाः ॥ ८ ॥ [ चन्द्राकेबिम्बास्तरानयनम्‌ ] कृतलम्बनचन्द्राकेषिवराज्ज्याशरी TAT | _तज्ज्यामिन्दुनतीषुष्नां त्रिज्याप्तां गुणतस्त्यजेत्‌ ॥ & ॥ फेवलादेव दृक्‍क्षेपाद्‌ भूव्यासा्धेन ताडितात्‌ 1 विधोर्योजनदुक्कर्ण भक्तात्र नतिलिप्तिका: ॥ तद्ददेव च दृक्‍क्षेपात्‌ स्ववृक्कर्णेन भास्वतः ॥ (aeaaag:, ५.४६-४७४) इति । तत्र विधोनंतिविक्षेपयों: तुल्यदिशोयोगं भिन्‍नदिशोविश्लेष॑ च कुर्यात्‌ । एवंकृत इन्दुनतिसंस्कृतस्फुटो विक्षेपो भवति । नत्युत्कमो४पि स्फुटनतिचापस्योत्क्रज्यैवः । लम्बनमपि तयो: प्रागेवोक्तम्‌-- तत्कालचन्द्रदृकक्षेपलग्नान्तरभुजागुणात्‌ । अकंवद्‌ दृग्गति: साध्या भूव्यासाधंहते तथोः ॥ दृग्गती स्वस्वदृक्कर्णयोजनेविहते कला: । धन दृवक्षेपलग्नात्‌ प्राक्‌ सूर्येन्द्रोऋणमन्यथा ॥ (तन्त्रसंग्रह, ५.१५०-५१) इति। एतत्सव॑ प्राग्वदित्यनेन सूचितम्‌!। श्रतएवं वर्क्यति*- कृतलम्बनचल्द्ार्क- बिवरात्‌ इति । (तन्त्रसंग्रह:, ८5.९) ॥ ८५ ॥। [ चन्द्राकंबिस्वान्तरानयनम्‌ ] अथ चन्द्रार्कान्तरे प्रथमपदगते बिम्बान्तरानयनायाहु-- [कतलस्ब- नेति 1 ] मूलमू-- 1. 8. ८. विक्षेपं 2. ८. 'संस्कृतम्‌ ब्यास्या--1. 0. 8005 : नान्‍्यत्‌ किड्चिदिति । 2, C, दरशितम्‌ [0 सुचितम्‌ 3. ९. वक्ष्यते fo do ¥R �३३० सव्याख्ये तश्त्संग्रहे._ [ भ्रष्याय: ८ नतीषुफलकत्योश्च भेदान्मूलमिषी जिपेत्‌ । गुणबाणौ तथाभूतावुच्येते' विवरोकृवी ॥ १० ॥ विवरोत्थशरस्पाकनतिबाणस्य चान्तरम्‌ । अन्तरज्या च या यच्च नतिज्या बिवरं तयोः ॥ ११॥ योग एव दिशोभेंदे नत्योरत्र शशीनयोः | त्रयाणां वर्गयोगस्य मूल॑ बिम्बान्तरं स्फुटम्‌ ॥ १२॥ कृतलम्बनचन्द्राकविवरे भत्रयाधिके । , ठदन्तरदलस्यैव ज्या ग्राह्मा न शरस्तदा ॥ १३ ॥ उक्तवल्लम्बनसंस्कृतयोश्चन्द्राकंपोयेदन्‍्तरालचापं॑ ततः . कऋ्रमज्याँ व्युत्क्रजज्यां चानीय तयो: क्रमज्यां पृथमिन्दोः नत्युस्क्रमज्यया पूर्वानीतया निहत्य त्िज्यया विभजेत्‌ । तत्न लब्धं नतीषुफल नाम । तत TI स्थिताया: क्रमज्याया विशोधयेत्‌ । aa “लब्धश्चन्द्रा्कयोविवरोत्पन्नो गुण: । अथ नत्युत्कमस्थ नतीषुफलस्थ च वर्भान्तरतों यन्मूल तच्चन्द्रार्का- न्तरोत्क्रमज्यायां प्रक्षिपेत 1 स तयोविवरोत्पन्न उत्क्रमगरुण:। श्रथ तस्मादु विवरोत्क्रमगुणाद्‌ भ्रकस्य नत्युत्कमग्रुण: सर्वदैव विशोध्य:। तत्न शिष्ट एको राशि:। नतीषुफलसंस्कृता चन्द्रार्कान्तरालज्या द्वितीयों राशि: । चन्द्रा- कंयोर्नतिज्ययोभिन्नतुल्यदिशोर्योगोउन्त रं» वा तृतीयों राशि:। तेषां त्रयाणां राशीनां बर्गयोगमूलक्ृतलम्बनयोश्चन्द्रारकयो रन्तरे 'प्रथमपदगते स्फुर्ट बिस्बान्तर- मिति ॥ ९-१२॥ अथ द्वितीयपदगते बिम्बान्तरानयनायाहु- [ इतलम्बनेति । ] कृतलस्बनयोश्चन्द्राकंयो विवरचापे. राशित्रयादधिके सति तदर्धस्य कऋमज्यैव प्राह्मा, न पुनरुत्कमज्यापि। तत: तथा गृहीतां ऋ्रमज्यामुभयत्र कृत्वा ते उभे अ्रपि पूर्ववद्‌ रवीन्द्रों: “उत्क्रमज्याम्यां निह॒त्य व्रिज्यया विभजेत्‌। मूलम्‌-- 1. ०. उच्चते 2. B. Hapl. om. of विवरोद्धवो 3, B. om. Req 4. ९.1-5*1० पत्तलल्‍लम्बत व्यास्या--1, 8. उत्क्रमज्यां ; छे. घ०छ, 00, ण॑ 8 ०14, 2. fase for eT 3. ८. योगमन्तरं 4. 3, प्रथमस्फुटगते बिम्बा �श्लोका: १४-१६ ] अ्रष्टमो5्ध्याय: ३३१० रवीन्दुनतिबाणघ्ना डिष्ठा त्रिज्याहता एथक्‌ | योज्ये स्वस्वफलोने ते जीवा सैवान्तरोछृवा ॥ १४ ॥ नतीषुफलकुत्योर्य भेदमूले तदन्तरम्‌ । द्वितीय चरमा प्राग्वन्नतियोगो भिदापि वा ॥ १५ ॥ त्रयाणामपि वर्गेक्यान्मूलं बिम्बान्तरं तदा। सदा बिम्पान्तराधस्य चाप॑ द्विगुशमन्तरम्‌ ॥ १६ ॥ तत्न॒ लब्धं॑ फलद्यं॑ तयोरुभयोर्नतीषुफल॑ नामों । तद्द्॒य॑ पृथककताभ्यां स्वस्वक्रमज्याभ्यां विशोध्य शिष्टे द्वे मियो योजयेत्‌ । सैवेहान्तरोद््रवा स्फुटा जीवा स्थात्‌ ।॥ सा तावदिहैको राशि: । प्रथ रवीन्द्वोयें नत्युत्कमज्ये ये च तयोनंतीषुफले तत्न तत्र खे॑त्युत्कमस्थ *ततीषुफलस्थ च॒ यद्वर्गान्तरं यच्च चन्द्रस्यापि नत्युत्कम॑ तनन्‍नतीषुफलयोरवर्गान्तिरम्‌ । तयोरुभयोर्मूलयो रन्तरं हितीषो. राशि: । तयोरेव नत्योदिग्भेदैक्यवशात्‌ पूर्ववद्योगोडत्तरं वा तृतीयों राशि: । तेषां ब्रयाणां वर्गयोगमुलं feta qa स्फुर्ट बिम्वान्तराल- मिति॥ १३-१६०३ ॥ एवमानीतमेव विम्बान्तरालं दृग्विषये” स्फुरट भवतीत्याह-[सदेति | ] भूपृष्ठावस्थितद्रष्ट्रमध्य' चन्द्राकंयोबिम्बधनमध्यद्वयावभेदि यद्‌ दृड- मण्डलं परिकत्प्यते, यत्राकंभासा तदभिमुखं चन्द्रबिम्बं दीप्यते* । यदुकत॑ सिद्धान्तदर्पणे -- हिस्पृग्वत्तेडकं भासेन्दो र॒ध॑ भात्यतिरोहितम्‌ ॥॥ afa | (सिद्धान्तदपंणम्‌ , ३०) मूलमू-- 1. 3. तदा व्यास्या--1, C. Hapl. om. of तयोरुभयोर्न॑तीषुफलं नाम 2. ८0. तन्‍नतीषु 3. ८. योगमन्तरं 4... 8. ०७, वा तृतीयो राशि: 5. &8- पादे 6. 0,.8& दिग्विषये (wr-) 7. 9, मर्क (का) 8. &#. भासते �३३२ सब्याख्ये तस्त्संग्रहे [ भ्रष्याय। ८ रवीन्द्वोवेलये तत्र द्रष्ट्मध्योभयस्पृशि ॥ १७० ॥ [ सितमानार्थ बिस्‍्बान्तरम्‌ ] तद्बाहुज्या च कोटिज्या चन्द्रवबकर्णताडिते ॥ १७७ ॥ श्ुुजाकोटिफले wad 'रविव्क्कर्णयोजनेः । ताभ्यां त्रिभज्यया कर्णाच्छीप्रन्यायेन दोःफलम्‌ ॥ १८ Ul चापित॑ धनमेवात्र विम्बान्तरधनुष्यदः । कक्‍्येणादो त्रिभज्यायां सर कोटिफलं Raz ee Ul सितमानाथमेवैवं रवीन्द्नन्तरमिष्यते ॥ २०० ॥ तत्रेवमानीतस्यबिम्बान्तरसमस्तज्यारूपस्य यदर्ध॑ तस्यैव यच्चापं द्विगुणितं तदेव तयोबिम्बान्तरालमित्येतन्न क्वचिद्‌ व्यभिचरति ॥१६७-१७०॥ - [ सितमानार्थ बिम्बान्तरम्‌ ] अ्रथेवमानीतस्थ बिम्बान्तरालस्य चन्द्रबिम्बे सम्पादनायाह-- [ तद्वाहुज्पेति । ] उक्तवदानीते बिम्बान्तरे चापे राशित्रयादूने सति ततो ग्रहीता ज्या बाहुज्या। तच्चापं राशित्रयाद्विशोध्य शिष्टस्था ज्या तत्कोडिज्या चेति। राशित्रयादधिके पुनः तस्मिन्‌ ततो राशित्नयं विशोध्य शिष्टस्य sar कोटिज्या। तच्चापं राशित्रयाद्विशोध्य ज्या तद्बाहुज्येति। तां बाहुज्यां कोटिज्यां च चन्द्रस्य दृषकर्णयोजनैः निह॒त्य रवेदंक्कर्णयोजनेविभजेत्‌ \ तत्न लब्धे क्रोण भुजाकोटिफले waa 1 तयो: कोटिफलं त्रिज्यायाम्‌ प्रन्तरालचापस्य मृगकर्क्यादिगतत्ववशादू्णं gat A HAT Te: तद्भुजा- wae a Tay तत्कर्ण: स्थात्‌। ततः शीक्रस्फुटन्यायेन तद्बाहु- फल विज्यया निहत्य तेन कर्णेन विभजेत्‌ । तत्र लब्धफलस्य यच्चापं तत्‌ बिम्बान्तरालधनुषि सर्वदा धनमेव कतंव्यमू। न पुनः कदाचिदृणमिति । उक्तरूपमिदं रवीन्द्वो: बिम्बान्तरानयनं सितमानार्थमेव कतंव्यमू, न पुनरन्यत्र । मूलम-- 1. 8. विदृक्‍्कर्ण (जा) 2, 38. त्रिभज्ये यत्‌ (जा) earemi—1. B, Hapl. om. after farszeq to farszeq, next line. 2. B. wt aaa aT 3. ४8. तद्भुजास्य च; C. Tea �श्लोका: २०-२३ ] भ्रष्टमोः्याया। + ३३३ उत्क्रमज्या ततो ग्राह्या क्रजज्या च समे पदे ॥ २०० ॥ बिम्बमानाहताद बाणात्‌ त्रिज्यादया च पदाधिके। तदूगुणात्‌ कृत्स्नविष्कम्भभक्तमेव सित॑ सदा ॥ २१ ॥ [ सितसानस्य वलनम्‌ ] प्रावच्छायाअजा भानोः स्त्ाग्राभ्याः च विधोनयेत्‌ । शढ्क्वग्नं सौम्यदिक्क स्पादरश्याधंगते ग्रहे ॥ २२ ॥ इक्‍्कर्णानयने शझ्ढोः फलमप्यत्र योजयेत्‌ । व्यासार्धात्‌ 'तद्धताच्छायाभक्ते ज्षितिजगे उमे ॥ २३ ॥ अथवा बिम्बान्तरमिदं सितमानार्थमेवमेव कर्तेव्यमू। न पुनः प्रकाराष्तरेण इति ॥ १७४७-२०० ॥ ग्रथ सितमानानयनार्थमाह-- [ उत्कमज्येति । ] उक्तवदानीतादकेंन्द्रो: स्फुटान्तरालचापादोजपदे तस्समिन्नुत्क्रमज्यां, wage तु राशित्रयादधिकस्यथ क्रमज्यां तिज्यया सहितामानीय चन्द्र- बिम्बमानकलाभिनिहत्य कृत्स्नविष्कस्भेण द्विगुणितत्रिज्यातुल्येन विभजेत्‌ । तत्न ' लब्धं सितमानं भवति । रुदेत्यनेत प्रकारान्तरं पराकरोतिः ॥| २०७०-२१ ॥ [ सितसानस्य वलनम्‌ ] aay सितमानस्य वलनानयनायाह-- [ प्राग्वच्छायेति। ] तत्न॒भानोश्चन्द्रस्य च छायाभुजां शड्क्‍वग्रार्काग्राभ्यां प्रांग्वदेवानयेत्‌ । यथोकक्‍त प्राकू- अक्षज्याध्तान्महाशडूरे: शडक्‍्वग्रं लम्बकाहुतम्‌ । सबंदा वक्षिणं तद्ि योज्यमर्काप्रयापि तत्‌ ॥ यास्‍्ये गोले महाबाहुः सोस्पे चाग्रद्ययान्तरम्‌ । अधिके5त्नापि शड्क्यग्रे याम्य: स्यादन्यथोत्तर: ॥ इति । (तन्त्रसं ग्रह, ३.४७-४८) qaq— 1. 2. स्वग्राभ्यां 2. (९. तद्धृतात्‌ (छा) व्याद्या--1, 98. 10791026४ युग्मपदे (0 क्रमज्यां 2. C. a waft (wr.) �Rv सब्याख्ये तस्त्संग्रहे [ भ्रध्याय: ८ योगस्तद्ध नुषो! कार्यो यथा युक्त्यन्तरं तथा। छायाबाहोर्दिशोमेंदे योगः साम्येउन्तरं तथा ॥ २४ ॥ विश्लेषचन्द्रबाहुश्चेत! शिष्टः स्यादू व्यत्ययेन दिकू । स्यस्यैब ततोउन्यत्र ग्राह्मा दिग योगमेदयोः ॥ २४ ॥ इन्द्ग्रस्थापि तस्य परमापक्रमस्य सिद्धत्वातू-- सायनेन्दोर्भुजाज्यां! स्वपरसक्रान्तिताडिताम्‌ ।॥। लस्‍्बकेन विभज्येन्दोरप्रज्या साध्यतेडकंबत्‌ ॥ इति सुकरैवम्‌ । शह्क्वग्रानयनमप्युभयो: समानमेव । किन्तु अदृश्यार्धगते ग्रहे शड़क्‍्वग्र॑ं सौम्यदिग्गतमेव भवतीति । तत्न-- छायाशइक्‌ रवेस्ताध्यां भूव्यासाधेस्थ योजने: । हताभ्यां त्रिज्यया लब्धे दो:कोटी योजनात्मिके ॥ रविभूम्यन्तरात्‌ कोर्टि त्यकत्वा तद्बाहुवगयो: ॥ योगात्‌ पं भवेद्‌ भानो: दुककर्णो योजनात्मक: ॥ (तन्त्रसंग्रहः, ५. ३७-३८) इत्यत्न दृक्‍कर्णानयने द्वितीयस्फुटकर्णत: शड्कुफलस्थ शोधनीयत्वं यदुकतं तदिह अवृध्याधंगते ग्रहे”! योज्यमेव । canoer द्वितीयस्फुटकरास्य छायाफलस्य च॒ वर्गयोगमूलं geet इति । अ्रथोक्‍्तवदानीते अ्रक्केन्द्रो: छायाभुजे द्वे अपि त्रिज्यया निहत्य छायया विभजेत्‌। तत्न लब्धे द्वे भ्रपि क्षितिजगते स्थाताम । येन तयोः त्रिज्यावृत्तगतत्वात्‌ चापीकरणं सुकरं स्यात्‌ । ततस्तयो: चापयोदिशोर्भेदे मिथो युञ्ज्यात्‌ । दिक्‍्साम्ये च॑ विश्लेषं कुर्यात्‌। तत् विश्लेषे चन्द्रबाह्यो: शिष्टत्वे व्यत्ययेन दिग्‌ ग्राह्मा। अन्यत्र gaara: शिष्टत्वे छायाभुजाचापयोयोगे च सूर्यस्थेव छायाभुजाया विए्‌ प्राह्मा । मूलमू-- 1. 28. ००, चेत्‌ व्याख्या--1., ८. भुजाभ्यां (जा) 2, 8. 8. प्रदृश्याधंग्रहे 3. Com. �श्लोका: २६-३० ] अ्रष्टमौष्थ्याय: ३३५ स्वभूम्यन्तरनिध्नस्वच्ूम्ज्या दक्कर्णभाजिता । अकेन्द्रोः सुस्फुटा ररज्या द्रष्टृभूपृष्ठगस्य हि ॥ २६ ॥ बाहुचापान्तरज्याध्ना रण्ज्या त्रिज्याहता wae | चन्द्रविम्वाधनिध्नाथ बिम्प्रान्तरभ्चुजाहता ॥ २७ ॥ उन्‍नतिश्चन्द्रशज्वस्य नतिवर्धिगुणात्मिका । वर्गत्रयैक्यमूलस्य दलस्य दिगुण धनु! ॥ २८ ॥ यत्तस्य बाहुजीवात्र बिम्बान्तरभ्जोदिता' ॥ २६० ॥ [ श्यूडगोन्नतेः परिलेखनम्‌ ] चन्द्रबिम्वाधमानेन लिखें बृत्तं तु, तदूगते ॥ २६७ ॥ रेखे हे दिग्विभागाथे, प्रत्यग्रेखाग्रतः पुनः । नीला शृज्लोन्नतेर्मान प्रावदर्धुणात्मकम्‌॥ ३० ॥ ay awa: Togs स्वेन द्वितीयस्फुटयोजनकर्णेन निह॒त्य दृक्‍कर्ण- योजनैविभजेत्‌ । तत् weet भृपृष्ठगतस्थ द्रष्दु: सम्बन्धिन्यौं स्फुटे! वृर्ज्ये स्थातामू । A छायाभुजाचापयोगान्तरतो वा ज्यामानीय स्फुटया स्वस्ववृग्ज्यया निह॒त्य त्रिज्यया विभजेत्‌। तत्न लब्धं फल पुनरपि चख्र- बिम्बव्यासाधेन निहत्य बिस्बान्तरभुजया विभजेत्‌ । तत्न wear aE श्वद्धस्पोन्नतिरवनतिर्वा अधंज्यात्मिका स्यांदिति। बिस्बान्तभुजा च तयाणां राशीनां वर्गयोगमूलस्यार्धीकृतस्य यच्चापं द्विगुणित॑ प्रागेव प्रदर्शितं तद्‌ भुजाया अर्धज्येति ॥| २२-२९०३ tt | श्द्धोन्नतेः परिलेखनम्‌ ] अथैवामानीतां श्ज्भोन्‍्नरति परिलेखनेन स्पष्टीकर्तुमाह-- [ घन्द- बिस्‍्वार्धेति । ] तत्न॒ घन्द्बिम्बस्थ व्यासार्धमानेन paca वृत्तमालिख्य तन्मध्ये बिम्बकेन्द्रावभेदिनीं समपूर्वापरां समदक्षिणोत्तरां च रेखां कुर्यात्‌। येनात्न मूलमू--1. 8. भुजोदितम्‌ 2. ८. रेखांग्रता (छा) व्यायया--1, C. eget (wr.) �३३६ राव्याख्ये तस्तसंग्रहे , कि [ प्रध्याये: ८ चन्द्रादकदिशीन्दोस्तु परिधौ प्राम्विपर्ययात्‌ । face छा लिखेद्‌ रेखां तन्मागेण सितं नयेत्‌ ॥ ३१॥ seaming faa Ta प्रागग्रादसितेईपि च। सितान्ते बिन्दुमाधाय तियग्रेखाग्रयोस्ततः ॥ ३२ ॥ बिन्दु peat fees ga feet Aft यथा। SAAB ATA TAA प्रद्यताम्‌ ॥ ३३ ॥ व्यस्तदिक्को5कंबाहुः स्पात्‌ तयो्नानाकपालयोः । प्रत्यासन्नरवेर्भागादिहाप्यन्तनयेत्‌ सितम ॥ ३४ ॥ दिग्विभाग: स्थादिति । तत:ः पूर्वापररेखाया: प्रत्यगप्राच्चन्द्रतोःर्कावस्थित- दिशि, प्रांगग्रात तद्दिपरीतदिशि च तत्परिधाबर्धंगुणात्मक श्यृद्धोन्नतेः मान उक्तवदानीतं नीत्वा विन्दुद्ययमपिं विरचय्य तद्द्वयस्पृष्टां विम्बकेन्द्राव- भेदिनीं अपरामपि रेखां कुर्यात्‌*। ततस्तदूद्वितयावष्टब्धकेन्द्रयोरुभयोव्‌त्तयो परिधिभेदोत्पन्नमत्स्थानुसारेण तत्समतिर्यग्गतामपरामपि रेखां कुर्यात्‌। सा तियंग्रेखा नाम । तयोरायरेखाया: प्रत्यगप्रात्‌ सित्े पक्षे तन्‍्मागेंग सितमानं *बिम्बान्त- नंयेत । तत: सितान्ते तस्थामेव रेखायां बिन्दुमाधाय तत्तियंग्रेखाप्रयोरप्युभौ बिन्दू कुर्यात्‌ । एवंकृतेषु तिषु बिन्दुषु तत्त्रितवावगाढनेमिकमपरमपि* वृत्त॑ः विरचयेत ॥ तत एवंकतस्यास्य त्रिस्पृम्वत्तस्य “चन्द्रबिम्बाध॑वृत्तस्य च यद्‌ बिम्बनेम्योरन्तराल॑ तस्य 'सुधादिता धवलीक्रियमाणस्थेवाकृतियेस्थ तादुश- एचन्र: तदानीं श्यद्भोन्नत्या समुपरक्षितः सन्‌ प्रदश्यंताम्‌ । व्या्या-1. 8. ०7०. श्रपि 2... 8, पछ4छा, ०0. शी कुर्यात्‌ 40 कुर्यातू, 10 118. 3. C, farared 4. 6. नेमितोपरमपि; 0. नेमितमप्रमपि 5. A. fare (wr.) 6. C. om, चम्द्रविस्‍्वाधंवृत्तस्य �श्लोक: ३५ ] अष्टमो5्ध्यायः ३३७ अन्यस्मादसितं वापि स्वेमन्यद्‌ यथोदितम्‌ ॥ ३५० ॥ [ अर्कास्तमयात्परं चन्द्रस्योदयादिगणना ] उदयास्तमयाविन्दोरविशेषेण सिद्ध्यतः ॥ ३४७ ॥ यदा पुनरकन्दू भिन्‍नकपालौ! स्यातां तदार्कस्य छायाबाहुरव्यस्त- दिक्‍्कोउवगन्तव्य: । तत्न चक्रार्धन्तिरितादेवा कंतस्तद्बाहो रिष्यमाणत्वात्‌ तस्य च प्रागुक्तवेपरीत्यादिति । तत्नापि सितमानानयन प्रत्यासन्नरवेर्भागादेव । एतदुकक्‍त॑ भवति- यद्यप्यकेन्द्रो भिन्‍्नकपालावस्थितयो:. सतोरक्क- बाहुः चक्रार्धान्‍्तरितादेवाकंतो are:, तथापि सितमानं चन्द्रबिम्बे सुर्या- भिमुखस्येवार्धस्य वेदितव्यम्‌ू । तत्करस्पशदिव तदानीं तस्य शौक्ल्योप- लम्भाद्‌ असितमान पुनस्ततो व्यस्तदिग्गतमेव, तत्नेव तत्करस्पश प्रतिबन्धा- न्‍्मालिन्योपलम्भात्‌ तत्नापि चन्द्रविम्बगतया अर्ध॑ग्रुणात्मिकया शज्भोन्नत्या तन्मध्यगतप्रागपरसूत्रस्य भ्रावप्रत्यगग्राभ्यां बिन्दोः सञ्चालनं, तदुभयस्पृष्ठ- रेखान्तरविरचनं, तत्तियंग्रेखापरिकल्पनम्‌, तद्रेखानुसारेण” तदग्रतो बिम्बा- न्तरसितमानप्रवेशनं, तदग्रे तियंग्रेखाग्रयोश्व बिच्दुत्रयविरचनं, faeqqe- परिलेखनं,* बिम्बपरिध्यन्तरालेनासितमानप्रदर्शनं च पूवंवदेव । किन्तु तत्न बिम्बपरिध्यन्तरालस्य मष्यादिविलेपनतो* मालिस्योत्पादनेनासितमान प्रदर्श- यितव्यमिति ॥ २९७-३५७ ।॥ [ अर्कास्तमयात्परं चन्द्रस्योदयादिगणना ] एवं चन्द्रविम्बसितमानश्वद्धो लवत्यादिक सप्रपञ्च॑ प्रद्शितम्‌ । इदानीं तस्यैव अकस्तमयात्परं उदयादिकालपरिज्ञानम्‌ उक्तमार्गेणैव सेत्स्यतीत्याह-- [ उदयास्तमयेति । ] इन्दोरुदयादिकालावगत्यर्थमविशेष॑ कर्मेंव अभिधातव्यं, दृक्कर्मादीनां प्रागेव प्रदर्शितत्वादिति । तत्र तावतू ऋष्णपक्षे सूर्यास्तमयकालोत्थौ स्फुटावकेन्दू समानीयाकों राशिषट्कं च॒ ज्षिप्त्वा स्फुटादाबुदयोक्तं" दुक्‍्कर्म- व्यास्या--1. 8. कपाले 2. 28. तत्करस्पशॉपलम्भात्‌; ९. तत्करस्पशंगतिलम्भात्‌ 3. ८. तत्तियंग्रेलानुसारेण. 4. 8. ००. त्रिस्पृववृत्तपरिलेखन 5. ८०. विलेखनतो 6. ८. स्फुटोभावुदयोक्‍त Ao Ho ३३ �३३८ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ अध्याय: ८ मध्यप्राप्तिश्व कालश्च छाययैष्यो गतोडपि वा ॥ ३६० ॥ युगल च तयो: कृतप्राणकलान्तरयो: विवरकलाभिः प्राणतुल्यान्रिः 'तैराशि- केन स्फुटगतिद्यमानीय तयोः प्रक्षिपेत । पुनरप्येवंक्ृतस्य चन्द्रस्थ कृत- दृक्कर्मयुगलस्थाकंस्थ च केवलस्य कृतप्राणकलान्तरचरयो*विव रप्राणेः स्फुट* गतिमानीय प्राच्ययोरेवः चन्द्राकंस्फुटयोः प्रक्षिप्य उक्तवदेव तद्विवर- प्राणान्‌ मुहुरानयेतु, यावदविशेषः। अ्विशिष्टः सो5कस्तमयाच्च” चन्द्रो- दयावधिकः कालो भवति। एवं शुक्लपक्षे तदस्तमयकालो5पि वेदितव्यः॥ किन्तु, तत्न चन्द्रे अस्तमयोक्‍तं दृक्‍्कर्मयुगलं कार्यम्‌ । सध्यप्राप्लिकाला- नयनमप्येवमेव कार्यम्‌ू । किन्तु तत्ायनमेव दृक्‍कर्म कार्यमू । तदप्युक्तम्‌ अमुनेव-- बृक्‍क्षेप: काललग्नस्थ क्रान्तिरेव खमध्यगे । क्रान्तिक्षे पदिशोभेंदे धनं साम्ये त्वृणं तदा ॥ (चन्द्रच्छायागणितम्‌, २३) इति। सर्वेत्नापि तत्तदुदृककर्मसंस्क्ृतो ग्रह एव लग्नम्‌"। यदुक्तम्‌-- उदयास्तखमध्येषु लग्नमेवंकृतो ग्रह: ॥ (चन्द्रच्छायागणितम्‌, २४) इति। तत्न कृतप्राणकलान्तरमेव” मध्यलग्नं मध्यकाल:, कृतप्राणकलान्तरचर- मुदयलग्नमुदयकाल: । तदुक्तम्‌-- सध्यलग्नं स्वकाल: स्पात्‌ कृते प्राणकलान्तरे । चर॑ं चोदयलग्नस्थ कुर्यात्‌ कालप्रसिद्धये ॥ इति । मध्यलग्नस्याविशेषणमप्युक्तम्‌- सत्रिभो लग्नकालः स्थात्‌ तत्क्रान्तीन्द्ादिभिमुंहु: । सध्यलग्नं तथा कार्य यावस्निश्चवलतासियात्‌ ॥ (चन्द्रच्छायागणितम्‌, २५) इति। व्याख्या-1. 8. भानीतयो: (wr.) oO 2. ८. कलान्तरस्य चरयोः 3. ८. प्राचीनयोरेव 4. A. Tal for TF 5. ८. भ्रस्तमयः 10 अस्तमयाच्च 6, 8. बलनम्‌ 00 लग्नमू 7. 39. कलान्तरमध्यमेव �एलोक: ३६ ] अ्ष्टमो5्ध्याय: ३३९ अस्तलन्नं तस्याविशेषणमपि!ः-- अस्तलग्नं सचक्रार्ध प्राग्लग्नं, तस्य कालत: । चन्द्रदृवक्षेपकालादि नोत्वा तमविशेषयेत्‌ ॥ (चन्द्रच्छायागणितम्‌, २६३-२७४७) इति। एवंकृतस्य लग्नकालस्य रविकालस्य च यो भेदः स दिवानिशो: काल इति। तदुक्तम्‌-- रविकालस्य तस्यापि भेद: कालो दिवानिशो: ॥ fs (चन्द्रच्छाधागणितम_, २७७) इंति । तत्र खमध्ये रविकालो राशित्रयविरहितः क्ृतप्राणकलान्तरो रविरेव । ततस्तस्य मध्यकालस्थापि' विवरप्राणान्‌ प्राग्वदविशेष्य तम्म्रध्यप्राप्तिकालो5पि साधयितव्य एवं। तथा चन्द्रस्य छायया गतेष्यकालानयनं सिध्यत्येव । तद्यथा--प्रथमं॑ छायावाक्ये: स्वदेशपठितेः चन्द्रस्थ गतगरन्तव्यनाडीरवगम्य seas तत्कालचन्द्रं लग्न॑ च अवगम्य लग्नाकॉन्तरनाडिकाश्चानयेत्‌ ।* ऊहसिद्ध/नाडिकादिगतिसंस्कृतस्य ware wate Tal AAS F प्राणकलान्तरं चरं च विधिवत्‌ कत्वा लग्नकालात्‌ सूर्यकाल॑ विशोध्य शिष्टा गन्तव्यासव:, अन्यथा गतासव:। दिनमानादधिकाश्चेद राशिगत'नाडथादि- कमिति ज्ञेयम्‌ । एवंसिद्धाभिर्गतगन्तव्यनाडी भिस्तत्कालेन्दुमवगम्य gant विधिवत्‌ कृत्वा लग्नं लग्नकालं a aria तस्य रविकालस्थापि भेदतो गतगन्तव्यप्राणानानीय कुत्नचिद्‌ रक्षेत्‌। अ्रथ प्रकारान्तरेणापि गतगन्तव्य- प्राणानानीय तानू पूर्वानीतै सह विश्लेष्य शिष्टस्फुटगतिमानीय तत्काल- चन्द्राकेयोधनमृ्णं च कुर्यात्‌, यदि प्रकारान्तरसमानीता अ्रधिका: स्यु:। अन्यथा पुनऋणधने व्यत्ययतः कार्ये” । एवं गन्तव्यकालविषये ज्ञेयम्‌। गतकालविषये पुनर्व्य॑त्ययेनेदं कर्म असक्ृत्‌ कुर्यात्‌ू, यावदुभयश्ना समानीतयो: Baa: aed FATT | एतत्सर्वममुनेवान्यत्र प्रदर्शितमू-- ब्याख्या--1. ै/.. भ्रस्तलग्नस्याविशेषणमपि 2. C, Hapl. om. after पि 10 कालोषपि, (णा०णा।ए- 3. 8४ ०ा. गम्य ऊहसिद्धं_ 4. ८. 9005 साधयेत्‌ 5. A. véfaanen aafad (wr.) 6. ४. चन्द्रलग्नत्वात्‌ 7. 8. रात्रिगत (छा.) 8. 8. पूर्वमानीते; 9. 0. कक, कार्ये �३४० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे . [ प्रध्याय: ८ [ कुजादीनां कश्ष्योद्यानयनम,] रविवच्चन्द्रकक्ष्याया नेयाउन्येषां हि साम ततः Ul ३६७-॥ शइकुच्छायाकतो युक्‍त्वा स्वकर्णार्थ पदं नयेत्‌ । यास्योदस्मुगुणों नाढया झुज्यान्त्या, विषुवच्छते:/ ॥ $ त्रिज्याध्ताया: स्वकर्णाप्ता हौनान्त्या त्रिज्यया हता । शुज्याप्ता चापिता बाणनतप्राणविधोरमी ॥ त्याज्या मध्याह्नकालात्‌ प्राक्‌, क्षेप्याः प्रत्यग्गतासुभि:? । एभिविश्लिष्यपुर्वास्तानन्तरप्राणभोगत: || नीत्वाकेन्द्रादिक भूय: कुर्यात्‌ कर्मासकृत्‌ तथा । साम्यसिद्धय रवीन्दुभ्यां सिद्धयोः कालयोहंयो: 1 (चन्द्रच्छायागणितम्‌, २८-३१) इति । इदमेव हि प्रकारान्तरेण गतगन्तव्यप्राणानयनम्‌ ॥ तथ्था--अ्रडगुला- त्मिकयोः छायाशइक्वोर्वगगंयोगमूलेन तत्कर्णमानयेत्‌ । श्रथ याम्योदक्‌ स्वक्षिति- ज्यया ऊना सहिता च स्वथुज्यान्त्या नांम । अथ त्विज्यागुणितां विषुवच्छति छायाकर्णेन विभज्य लब्धमन्त्यतो विशोध्य fase fasaat acat स्वच्युज्यया विभज्य लब्धमुस्क्रमज्याभिश्चापीकुर्यात्‌॥ तच्चापकला विधोनंतप्राणा: स्यु:। तान्‌ नतप्राणान्‌ दिनार्धप्राणतो विशोध्य उनन्‍्नतप्राणानानीय पूर्वानीते:ः सह विश्लेषयेत्‌ | तत्र शिष्टस्य स्फुटगतिमानीय चन्द्रार्कयो: कुर्यात्‌ । तत्प्रकारस्तु प्रागेव दशित:। एवंकताभ्यां रवीन्दुभ्यां भूयो5प्येतत्कर्म कुर्यात्‌ु, यावद्‌ द्वयो: कालयो: साम्यमिति । अविशिष्टश्च गतष्यकाल: समीचीन: स्थादिति ॥ ३५०-३६० UI [ कुजादीनां कक्ष्याद्यानयनम्‌ ] अथ कुजादीनां कक्ष्याद्यानयनं दर्शयति--[रविवच्चन्द्रेति 1] मुलम्‌ू--1. B. a7 for ar व्याख्या--1. ८. भूगणो (शा) 2. 98. श्रुती 3. 8. 8, ८. प्रत्यगधासुभि: ॥ But the original text of Candra- cchayaganita 1०405 प्रत्यग्गतासुभि: 4. C, ataaat: (wre) �शलोकौ ३७-३८ ] अष्टमो5ध्याय: ३४१ भेदे समागमादो च लम्बनाथेवमेव हि॥ ३७० ॥ [ बुधशुक्रयो: कक्ष्याआनयनम्‌ ] शीघ्रकर्घकच्यायास्तदवुत्तेन सितज्ञयो: ॥ ३७७ ॥ आप्ता हि स्फुटकर्या स्पात्‌, तद्शाल्लम्बनादि च ॥ ३८१॥ [ बिस्बमानादीनां दृवसास्यपरीक्षणम्‌ ] चक्रांशायड्डिते वृत्ते तन्मव्यासक्तचज्षुपा ॥ ३८७॥ अन्येषां कुजादीनां सा कक्ष्या चन्द्रकक्ष्यातो रविवन्नेया | यर्था-- दशाभ्यस्ता त्रिजोवेन्दो: कक्ष्याव्यासाधंयोजनम्‌ । तच्चन्द्र भगणाभ्यस्तं कुजादेभंगणोद्धुतम्‌! । (तम्त्रसंग्रह:, ४. ८०-६०) इति । ततस्तस्था एवं कक्ष्याया भेदे समागमे युद्धादो च तस्य TET लम्बनमपि ग्रहणोक्तन्यायेनैवावगन्तव्यमिति ॥। ३६७-३७७ ॥ [ बुधशुक्रयो: कक्ष्याद्यानयनम्‌ ] पथ बुधशुक्रयो रपि श्तदानयनायाह - [ शौद्रकर्णघ्नेति । 'सतज्ञयोरक्‍्तवदानीतं॑ कक्ष्याव्यासाधयोजनं स्वशीघ्रकर्णन. निहत्य शीघ्रवृत्तप्रमितस्ववृत्तव्यासारधेन विभजेतू । तत्न लब्धा स्फुटकक्ष्या भवति। अन्येषां तु प्राग्वल्लब्ध कक्ष्याव्यासाध स्वशीघ्रकर्णगुणितं ब्िज्यया' विभक्तमिति विशेष: 1 एवमानीतेन स्फुटकक्ष्याव्यासाधेंन स्वस्वविक्षेपद्वक्षेपादिना' च विधिवत्‌ समानीतेन लम्बनावनत्यादिक सर्व कर्तव्यमिति । तद्विषयं यद्वक्तव्यं तत्सर्वमुक्तमेवेति | ३७०-३८० ॥। [ बिस्वमानादीनां दुक्‍्सास्यपरीक्षणम्‌ ] उक्तरूपस्यास्य दृक्‍्साम्यपरीक्षार्थमाह- [ चक्रांज्षादेति । मूलम्‌ू--1. 9. शक्रांशायंशिते व्याख्या--1, ९. ०॥. यथा 2, For g91%: etc. Tantrasangraha, 4.9a, 7०905 : भानो: स्वभगणो- दधृतम्‌ । 3. C. seat for तत्‌ 4. 8. सितज्ञयोरपि उक्त 5. A. aa for wet (wr.) 6. C. favatat (wr-) 7. B दुक्‍्क्षेपविक्षेपादिना, ९. दुक्‍क्षेपादिना �RR सव्याख्यें तृम्तरसंग्रहे [ भ्रध्याय: ८ HA ग्रहान्तरं बिम्बच्ग्ज्याचापादिक EGTA Ul Ball [ aeatadare: | गोलः कालः क्रिया चापि द्योत्यतेज्त्र मया स्फुटमू ॥ ३६७ ॥ watt? षष्टयुत्तरशतत्रयपरिमितैरड्धितं यद्‌ वृत्तम्‌ । आदिशब्देन तत्कलाभिवा खखषड्घनपरिमिताभि: । तन्मध्ये समासकतचक्षुपषा गोलविदा प्रहान्तरं बिम्वद्‌ग्ज्याचापादिक a eee ज्ञेयम्‌। कथमिति चेत्‌ृ- तद्‌ वृत्तमध्यं चक्षुगोलिसन्निहितं कृत्वा अ्रभीष्टग्रहद्ययस्फुटपरिधिक यथा भवति तथा at तस्मिन्नभीष्टग्रहान्तरालपरिधिभागे यावन्तोंडशा: कला वा सम्भवन्ति* तावदेव तयोबिम्बान्तरम्‌ । एवं तत्तद्विम्बमानं दृग्ज्याचापादिकमपि स्फुटमेव विज्ञातू शक्‍्यमिति ॥ ३८४७-३९० ॥॥ | प्रन्थोपसंहारः ] इदानीमुक्तरूपं प्रकरणविशेषमुपसंहरन्‌ अ्रस्य सर्वेव्यापितां दर्शयति-- [गोल: काल इति |] श्यद्यप्यस्मिन्‌' गणितविशेष एवं सम्यक्‌ प्रदर्शित, तथाप्यस्थ समीचीनां युक्तिपदवीमपहनुवानेन मया ate गणितगम्यक्षेत्रविशेष:, कालक्रिया च ततू- परिच्छेदिका' स्पष्टतरमेव” प्रकाशिते' स्थाताम्‌। नस्वन्यप्रदर्शनेन अन्यस्या प्रकाशनं कथमित्यत आह- लक्ष्मीशनिहित''ध्यानेरिति | यत; परममजूलदेवता- लीलावलोकनवशंबवदे भगवति भवतानुग्रहपरे लक्ष्मीनारायणाख्ये” निहित ध्यान व्याख्या-1. 8. शत्रांश: (शा) 2. 8. वा भवन्ति 3. 89. यद्यस्मिन्‌ 4. 0. 8003, प्रबन्धे 5. B.axfit for gaat 6. ८. 8005. स्फुर्ट 7. C.adds, atert 8. ८. प्रकाइ्यते 9, Baad: 10. B. Hapl om, after fafect to fafgd, next line. 11. a . adds fafgaeart; 12. 0. 805 आवेशितं �asta: vo ] अष्टमो5्ध्याय: ३४३ लक्ष्मीशनिहितध्यानैरिष्टं से हि लम्यते ॥ ४० ॥ [ इति तन्त्रसंग्रहे शृङ्गोन्नतिप्रकरणं नाम अष्टमोऽध्यायः ॥ ] प्रत्ययैकतानता येषां तैः । इष्टं सब॑ fant wees एवं । हि इत्यनेन प्रकरण-* समाप्तिसमयाहगंणश्च. दर्शितो. 'लक्ष्मीशनिहितध्यानै/ (16,80,553) इत्यक्षरसडख्यया इतिः ॥ ३९०७-४० ॥ इति तन्त्रसंप्रहस्थ क्रियाकलापं ऋमेण संगृह्य । रचिते तद्व्याख्याने पूर्णोउभूद्‌ अष्टमोडध्याय: ।। ॥ इति तन्त्रसंग्रहे सव्याख्याने अष्टमोऽध्यायः ॥ ---- व्याल्या--1, C. adds : अ्तएवं तदावेशलब्धतादात्म्यैरभीष्टट: wate ara इत्यनेन प्रात्मना क्रियमाणस्थ प्रबन्धस्यथ गौरवातिशयश्ञालितां प्रदशेयता परमात्मन्यौद्धत्यं च परिहरति । 2, छ, प्रकर्षण (ज्ा.); ९. प्रकारेण (छा) 3. 0. 2108 स्वेमवदातम्‌ 4, A. adds: amrct: waaay) C. om. this colophon, but adds: ated BaH 1 One of the mss. of C has the scribal verse giving the date of its transcription as Kali 18,03,25 in A.D. 1836 : “कामारिलीनहुत्के'न कलितेन गुरून्मया । तन्त्रसंग्रह्टीका तु लिखिता शोध्यतां बुधैः॥ </poem> == स्रोतः == *[https://archive.org/details/TantraSangrahaOfNilakantha/mode/2up तन्त्रसंग्रहः युक्तिदीपिका-लघुविवृत्याख्य-व्याख्याहयोपेतः] == ध्यातव्यं == ;इदं यन्त्रेण ORC कृतः । अतः त्रुटिपूर्णः अस्ति। अस्य शोधनं करणीयम् । 1krmmmv7qs6giy06ako72na0pmmh7oc 418711 418710 2026-10-04T05:38:12Z अनुनाद सिंह 1115 /* अथ प्रथमोऽध्यायः */ 418711 wikitext text/x-wiki ;तन्त्रसंग्रह: ;युक्तिदीपिका-लघुविवृत्याख्य-व्याख्याहयोपेतः ;नीलकण्ठसोमयाजिविरचितः == अथ प्रथमोऽध्यायः == <poem> [ मङ्गलाचरणम्‌ ] '''हे विष्णो निहितं कृत्स्नं जगत् त्वय्येव कारणे । '''ज्योतिषां ज्योतिषे तस्मै नमो नारायणाय ते ॥ १ ॥ तन्त्रसंग्रहस्य पद्यव्याख्या अथ ग्रथमोऽध्यायः [ मङ्गलाचरणम्‌ ] कारणभूतो जगतां वारणवदनः स विजयतां देवः । भक्तजनप्रत्यूहप्रशमनपटुच रितसवं स्वः ॥ १ ॥ कफरकमलकलितपुस्तकवराभयाक्षसत्रज विशुद्धाड्रीम्‌ । मोलिलसच्चन्द्रकलां त्रिलोचनां? भारतीं बन्दे ॥ २ ॥ यत्‌ तन्त्रसंग्रहूं नाम पूर्वे: प्रकरण कृतम्‌ । हितायाल्पधियां तस्य पद्येव्याख्या विलिख्यते ॥ ३ ॥ हे विष्णो इति (. 1)१-.. मृत्तिकायां यथा भाति कृत्स्नं कुम्भघटादिकम्‌ । नारायणे तथा भाति जगदेतच्चराचरम्‌ ॥ ४ ॥ जगत्कारणता तस्य निविवादा स्थिता तत: 1 ज्योतिष्ट्वं ज्योतिषां तस्य ज्ञेया भगवदुक्तितः ॥ ५ ॥ ४ ट्वे ऊ ष me ig x *Com. Mss. used: A. R. No. 2505 of the GOML, Madras ; B. No. C-1375, C. No. 16932-B, and D. No. 586-E of the KUORIML, Tvandrum. SEN—1. ८. 0. बराभयात्मग्रज॑ (0. 'बूज).. 2, 0. 09, बिलोचनां 3. C. adds eft qateito � २ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ धयदादित्यग॒तं तेजो जगव्‌ भासयतेःखिलस्‌ । यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नो तत्तेजो विद्धि सामकम्‌ ७४ ६ ॥ (भगवद्गीता, १५. २) इति यत्‌ किल गीतायासुक्‍तं भगवता स्वयम्‌ । नारायणाख्यया नास्न:! सहस्रमुपलक्षितम्‌ ॥ ७ ॥ ततो नामसहस्नेण तस्योकत्या कीत्यंमानता । कायवाइसनसानां यः परमेश्वरगोचर: ॥ ८॥ प्रह्मीभावो नमस्कारशब्दार्भ: सर्वविन्मतः । सर्वानुप्राहके विश्वोत्कृष्टे युक्त: स तादृशः ॥ ९ ॥ अतस्तादूइनमस्कारात्‌ सिद्धचेत्‌ सर्व यथेप्सितम्‌ । शास्त्राणां मड्भ लादीनां प्रथमानत्वमिष्यते । तथा प्रकृष्टव्याख्यातृश्रोतुलाभश्च जायते ॥ १० ॥ [ गणितप्रयोजनम्‌ ] श्रुतिचोदितकर्माड्ध भूतकालावबोधिनः । शास्त्रस्पास्थ तदड्भूस्य कालज्ञानं प्रयोजनम्‌ ॥ ११ ॥ [ कालपरिच्छेद: ] कालो यत: परिच्छेद्यो ज्योतिश्चक्रे प्रहभ्रमात्‌ । भचक्रसर्प्तावशांशे: चन्द्रचारा/दजादित: ॥ १२ ॥ अश्विन्यादीनि भानि स्युस्तत्न तत्प्रसिताकंतः । त्रिशांशे चन्द्रचारेण तिथय: प्रतिपन्मुखाः ॥ १३ ॥ तत्तदंशेषु तद्विम्बधनसध्यप्रवेशतः । तन्निगंमाच्च नक्षत्रतिथ्याच्वन्तो प्रकीतितों ॥ पं ॥ एवमन्येडपि" कालांशा वेद्या श्रसवशात्‌ तयो: । स्वदेशे प्रतिपच्छेदो भग्रहोन्नननादिना ॥ १५ ॥ व्याख्या--1, 39. 10. नाम 2, 9. प्रथम नत्वमिष्यते 3. 9. यथा 4. D. om. Ait 5. 7. प्रतिमाकंतः 6. ८. प्रहमन्येडपि �श्लोक: १ ] प्रथमोड्ध्यायः ३ व्यवस्थिता गतिस्तेषां निजवृत्तेषु सर्वदा। वृत्तान्तरेण श्रमिता भिन्नरूपानुभूयते ॥ १६ ॥ भूयोदर्शनतस्तर्कानु!विद्धात्‌ तह्विनिश्चय: । बुधैरीषत्करों गोलयुक्तिविज्धि रसंशयम्‌ ॥ १७ ॥ गणिताधीनविज्ञाना भगोलप्रप्िता गति: । त्रेराशिकोपपत्त्याथ प्रह्मणां क्षेत्रकल्पनात्‌ ॥ १८ ॥ [ शास्त्रप्रयोजनम ] उपायभूतं गणितं शास्त्रेण प्रतिपाणते । गणिते प्रतिपाद्येत mea’ च प्रतिपादके ॥ १९॥ सम्बन्धो5प्यनयोवेंद्रः स तथाभावलक्षण: । गणितप्रहभुकत्यो रप्युपायोपेयलक्षण: ॥ Yo Ut प्रहभुक्तिपरिच्छिन्:* कालभेदों भवेद्‌ यतः । श्रौतकालपरिच्छेदः शास्त्रस्यास्य प्रयोजनम्‌ ॥ २१ ॥ [ ज्ञास्त्राध्ययनम्‌ ] “अवश्यमेतच्छोतव्यमध्येयं च द्विजातिभि: । वेदार्थस्य विचारो5त्र यतः साज्भी विधीयते ॥॥ २२ ॥ रहस्यमेतद्वेवानां न देयं यस्य कस्यचित्‌ । सुपरीक्षितशिष्याय दातव्यं ज्ञानमृत्तमम्‌” ॥ २३ ॥ इत्येतत्‌ सूर्यसिद्धान्तवचो नात्र विदद्धचते । गुणिनामेव नान्येषां विप्राणामधिकारत: ॥ २४ ॥ तत्र शिष्यपरीक्षार्थ गुरुरेव नियुज्यते । शिष्यस्यास्य नियोज्यत्वात्‌ तदुक्तिन॑ विरुद्धयते ॥ २५ ॥ प्रतिपत्तुहि' दोषेण श्ञास्त्रानर्थक्य कीर्तनात्‌ । तादृशामिह सर्वत्र प्रसिद्धापधिकारिता ॥ २६ ॥ इति ॥॥ व्याख्या--1. 6. दरशनतस्त्वर्कानु 2. 1). प्रतिपादे तच्छास्त्रे 3, 8. 7. परिच्छिन्नं 4. D. About 4 cm. of the recto of the folio broken off, causing the loss of three letters each in the five lines in the-folio. 5. C.D, sfaafafg (D. safe) सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ भ्रध्यायः १ [ सावननक्षत्रदिनमानम्‌ ] '''रवेः प्रत्यग्भ्रमं प्राहुः सावनाख्यं दिन नृणाम्‌ । '''आर्ज्ञमृक्षभ्रमं तद्वत्, ज्योतिषां प्रेरको मरुत्‌ ॥ २॥ '''भ्रमणां पूर्यते तस्य नाडीषष्टया मुहुर्मुहुः॥ '''विनाडिकापि पष्टयंशो नाड्या गुर्वक्षरं ततः ॥ ३ ॥ '''प्राणो गुर्वक्षराणां स्थाद्‌ दशकं चक्रपर्यये । '''खखषड्घनतुल्यास्ते वायुः समजवो यतः ॥ ४ ॥ [ कालस्वरूपस्‌ ] रवेः प्रत्यग्भ्रममित्यादि! (1. 2-13)-- [ भगोलभ्रमणम्‌ ] प्रत्यहं श्रम प्रत्यह्मुखं वृष्ट छ्यचारिणाम्‌। परतो5थ स्वतस्तेषां प्राइमुखं चानुमीयते ॥ २७ ॥ भगोलं श्रामयेन्नित्यं प्रत्यक्‌ प्रवहमारुत:” । तद्शादेव तत्स्थानि ग्रहर्क्षाणि मुहुममुहु: ॥ २८ ॥ अत: प्रत्यड्मुखं तेषां ध्रमणं परतो मतम्‌ । ज्योतिश्चक्रे यदा येन नक्षत्रेण युतो प्रह: ॥ २९ ॥ कालान्तरे पुनस्तस्मात्‌ संयुक्तोडन्येन दृश्यते । नक्षत्राणि स्थिराण्येव स्वप्रदेशेषु तु स्वतः ॥ ३० ॥ न कदाचित्‌ क्वचिद्यान्ति स्वदेशाद गत्यभावत: । प्रदेशान्तरसंयोगो नोपपन्नोउप्यगच्छृत: ॥ ३१ ॥। ततः प्रतोच्यनक्षत्रात्‌ प्राच्यनक्षत्रयोगत: । प्रत्यहं प्राडमुखी भुक्तिग्रंहाणामनुमीयते ॥ ३२ ।॥। भिन्ना प्रतिक्षणं चासो भगोलावयवेमिता । भगोलमध्यवर्तिन्यां भूमो द्रष्ट्रवस्थितेः ॥ ३३ ।॥। qaq— 1. व्याख्या --1. 3. B. omits the line. C. adds “मूलइल्ो ०! 2. ४. मारुतम्‌ #&, स्थितै:; ९. रपि स्थितेः �श्लोक: ५ ] प्रथमोष्ष्याय: [ चान्द्रमासः ] '''पूर्व पक्षः शशाङ्कस्य विप्रकर्षो रवेः स्मृतः । '''सन्निकर्षोऽपरः पक्षः सितवृद्धिक्षयौ ययोः ॥ ५ ॥ ततोःन्त्यफलभिन्नस्वकेन्द्रे वृत्ते च तब्गते:! । प्रत्यहं भिन्नरूपेण प्राग्ध्रमेण समन्वितम्‌ ॥ ३४ ॥ प्रत्यड्मुख तद्ध्रमर्ण प्रत्यावृत्ति विभिद्यते ॥ ३५ ॥ [ सावन-नाक्षत्र-दिनमानम्‌ ] रवे: प्रत्यग्भ्रमेणात्र प्रमितं सावन दिनम्‌ । दिनव्यक्तिषु सर्वातु भिन्चकालतया मिथ: ॥ ३६॥ दुष्करेवानुपातेन मध्यभृक्ति रहगंणात्‌ । तुल्यकालंस्तु? नाक्षत्रेयंद्रेषा सुकरा भवेत्‌ ॥॥ ३७ ॥॥ तदर्थमिह नाक्षत्र/दिनमानं प्रदर्शितम्‌ । “तन्वर्कभगर्णयुक्तादकंसावनवासरात्‌ ॥ ३८ ॥ दिनान्याकक्षाणि तेभ्योडकंभगणास्तेश्च सावनेः । दिनानयाक्षाणि कल्प्यानीत्यन्योन्याअश्रयता भवेत्‌ ॥ ३९ ॥ नव गताकंभगणहीनाक्षदिनसज्चय: । यातसावनतुल्यो5त्न कल्पनीयो5पवरतंनात्‌ ॥ ४० ॥ अतो युगाक्षे दिवसा युगार्कभगणोनिता:* । युगसावनतुल्यास्ते कल्प्या येन सजातिता । ग्रहाणां सध्यभुक्तिर्वा कतंव्या मध्यसावने: ॥ ४१ ॥ [ सौर-चान्द्रू-सानम्‌ ] अतीतकालसाध्यास्ते” कालो नानाविधश्च सः । तथाहि वत्सर: सौरो मासश्चान्द्रो5य सावनम्‌ ॥ ४२ ॥। व्याख्या--1, ४. गते ; C. mat 2. 7. बुद्धि: /ण मुक्ति: 3. 9. कालेषु 4. 9. नक्षत्र 5. 28. सम्पर्क; 8. न त्व्क 6. 8. हीनाके 7. A.B, gare 8. ४. 8. 0. भगणोनित: 9. A. age; D. Broken. �सव्याख्ये TAI [ अध्याय: १ '''मासस्ताभ्यां मतश्चान्द्रस्त्रिंशत्तिथ्यात्मकः स च । [ सौरमासः ] '''सौरोऽब्दो भास्करस्यैव ज्योतिश्चक्रपरिभ्रम ॥ ६ ॥ '''मासस्तु राशिभोगः स्यादयने चापि तद्गती। [ अधिमासः ] '''त्रयोदशस्य चैत्रादिद्वादशानामियं भिदा ॥ ७ ॥ दिनमेतेस्त्रिभिः साध्य: सावनो द्युगणो गतः । अतीतानां च गणना तेषां नातीव दुष्करा ॥ ४३ ॥ तथाहि मासश्चान्द्रोधसो प्रत्यक्षेणोपलभ्यते । चित्रानक्षत्रयुक्तस्य पूर्णन्दोनिशि दर्शनात्‌ ॥ ४४ ॥ चैत्रमासो विशाखाद्वेंशाखाद्यास्तथा युते: । सासाश्चेत्रादयश्चान्द्राः सोरेमेंघादिभि: समा: ॥ ४५ ।। [ अधिमासः ] यस्त्वलक्ष्माः बहिष्कार्य: स चान्द्रोउसौ त्रयोदश । संबद्धा: स्वोचित: सौरंइ्चान्द्राश्चेत्रादयस्तत: ॥ ४६ ॥। न्यूनत्वात्‌ सर्वचान्द्राणां सोरेभ्यो विप्रकृष्टतामर । त्रयोदर्श परिहरेद्‌ योग्य: सौरान्वयप्रद: ॥ ४७ ॥ अतो नियतसड्करान्तिगर्भेत्वं लक्षणं कृतम्‌ । चेत्रादीनामसइकरान्तिस्त्वधिमासो5पि लक्षित: ॥। ४८ ॥ मेषादेकैक्सड्क्रान्तिगर्भाश्वेत्राववस्तत: । असड-क्रमो5धिमासो5पि स्यादंहस्पत्यवाधित: ॥ ४९ ॥ [ संसर्पाहस्पती ] कबलीकृतसडऋन्तियुगलों5ह स्पतियंदा । तदा तत्पाश्व॑यो: स्पातामुभो चान्द्रावसड-क्रमो ॥ ५० ॥ qaa— 1. व्याख्या+-1. B. a: for Aa: 2. 9. सौराब्दो 8. राशिभागः 4. A. aaafa: C. aa for Far 2. 8. यस्त्वलक्ष्या ८. सोरेम्योउतिप्रकृष्टताम्‌ श्लोक: ८ ] प्रथमाध्यायः '''मेषाद्येकैकराशिस्फुटगतिदिनकृत्सङ्क्रमैकैकगर्भा- श्न्द्राश्चेत्रादिमासा इह न यदुदरे सद्क्रमः सोडघिमासः । संसर्पः स्यात्‌, स चांहस्पतिरुपरि यदि ग्रस्तसडूक्रान्तियुग्म- स्तो चाब्दस्व॑ड्रभूती सह सुचिरभवी सो5धिमासो5त्र पश्चात्‌ ॥८॥ तयोः पूर्वोह्त्र! संसर्प उत्तरस्त्वधिमासक: । संसर्पाहस्पती वर्षत्वेड5ज्धू भूतो, न चाधिक: ॥। ५१ ॥ तथाहि संसर्पाख्यो5्यं चेत्नादिषु यदृध्वंग: । चेत्राद्यनुप्रविष्टोडसो ऊध्वंसड:क्रमगर्भवत्‌ ॥ ५२ ॥ तदृध्व॑सडःक्रमयुतास्ततो 5प्यूथ्वोध्ब॑ वत्‌ स्थिताः । तत: संसर्पतो यावदंहस्पति भवन्ति ये ॥ ५३ ॥ असइकान्त्यन्यसंक्रान्तिसंक्रान्तिद्वितयाश्षिता: । तेषां चेन्नाविशेषत्व मब्दत्वंड्भतया स्थितम्‌ ॥ ४४ ॥ असडःक्रमस्तृध्वंगतो नोपयाति तदद्भाताम्‌” । यदि,वा सोध्व॑मासेन संयुक्तोडसो त्रयोदशः॥ ५४५ ॥॥ दिनषष्दयात्मकं मास तयुक्‍त॑- व्यवहारयेत्‌ । त्रयोदशभिरेवाब्दमारसयद्वा तदन्वितम्‌ ॥ ५६ ॥ [ चान्द्रमासः | अकेंन्द्रो भिश्चकक्ष्यावस्थितयो रपि सबंदा ! शएकस्यासिव कक्ष्यायां लक्ष्ययो रकंतो विधोः ॥। ५७ it बर्धंते विप्रकर्षण शोक्ल्य काष्ण्यं च सचन्चिधे: । शुक्लकृष्णो ततः पक्षो स्यातां पूर्वापरो च तो ॥ ५८ ॥ पक्षद्ययसमारब्धश्चान्द्रमास: प्रकीतित: । चन्द्रबिम्बविकाराणां सर्वेषां तत्र सम्भवात्‌*" | ५९ ॥ व्याख्या--1, 1). यूव॑त्र 2. 8. स्पत्ति: 3. 6. स्पतिवंषत्वेज्भ ; 0. वर्षत्वाज्ु 4. 0. युता ततो ~ A. संसपंको; 3. संसर्पयो 6. ८. मेषात्‌ चंत्रादि; 1). 071. शेषत्व 7. 8. तदखजु तेः 8. ८. रक्षयो 9. D.om, meat 10, 8. सम्भवेत्‌ �संव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ पअ्रध्याय:ः १ अकेन्द्रोः स्फुटतः' सिद्धास्त्रयो मासा मलिम्लुचाः' । इति च ब्रह्मसिद्धान्ते मलमासास्त्रयः waar: ls Ul द्वाम्यां द्वाम्पां वसन्‍्तादिमंध्वादिभ्यामृतुः स्मृतः । मध्वादिभिस्तपस्यान्तैव्ष द्वादशमिः स्मृतम्‌ ॥ १० ॥ त्रयोदशभिरप्येक॑ वर्ष स्थादधिमासके । स्वोत्तेणाधिमासस्य सम्बन्धो मुनिभिः स्वृतः ॥ ११ ॥ भानुना लड्डितो मासो aad: सर्वकमंसु । पष्टिमिर्दिवसमासः कथितो बादरायणै: ॥ १२॥ इति केषुचिदब्देषु सन्ति मासास्त्रयोदश | aaa चतुयागादिष्वयमेव' त्रयोदश ॥ १३ ॥ [ वर्षमासदिनलक्षणानि ] अयनहयसंवेद्य: सोर: संवत्सरः स्फुटम्‌ । अस्तंगते रवेबिस्बे चित्रानक्षत्रसंयुतात्‌ ॥ ६० ॥ 'पूर्णन्द्वो रुदयाद्‌ यद्वा चेत्नो5ब्दादि: प्रकीतित:? । यत:कुतश्चित्नक्षत्राद्‌ यहा राकेन्दुरसंयुतात्‌ ॥ ६२ ॥ रवे: प्रत्यग्श्रमेणंव प्रमितं सावन दिनम्‌ । वर्षमासदिनात्मात: कालो ज्ञेय: स्वलक्षण : ॥ ६३ ॥ [ प्रहपयेया: ] दिव्यं दिनमित्यादि! (1. 14-22)-- [ संख्याविन्यास: | ये यत्संख्या: प्रतीयन्ते पदार्था लोकशास्त्रयों: । तेषां संख्यावतां संख्याप्रतोत्यनुपपत्तित: ॥॥ ६४ ॥ सूलमू-- 1. A. B. wargegea: 2. A. afarqa: 3, 8, ८ 1.2.5.6 यागेयं मास एवं (8. यागेय) 4. A, om its the line haplographically. eqremt—1l. /. 8. ८. सुर्यन्द्रोः 2, 8. ८. 7). प्रतीयताम्‌ 3, (0. 2005 : मूलइलो ० 4. A.at 5. A.C, deat: �एशलोका: १४-१८ ] प्रथमोव्ध्याय: [ विव्यदिनादि: ] दिव्यं दिन॑ तु सोरो5ब्दः', पितृणां मास ऐन्द्वः । सर्वेषां वत्सरोडहां स्थात्‌ पष्ट्युत्तरशतत्रयम्‌ ॥ १४॥ [ प्रहादीनां युगपयंया: | दिव्याब्दानां सहस्राणि द्वादशैक॑ चतुयुगम्‌। ख्यस्य प्ययास्तस्मादयुतप्नरदार्णवाः ॥ १४ ॥ खाबिदेवेषुसप्तादिशराश्चेन्दोः, कुजरस्प तु । वेदाब्वाहिरसाझ्ा श्विकरा, ज्ञस्य स्वपयंया। ॥ १६ UI नागवेदनभःसप्तरामाछूसवरभूमयः । व्योमाष्टरूपवेद्यज्पावकाश् बृहरपतेः ॥ १७ ॥ WFAA TTT: | भारकराज्रसेन्द्राश्व शनेः, शश्युच्चपातयोः ॥ La मुख्याथंबाधे संख्येव कथ्यते गुणबृत्तित: । अथंभूतादिभिस्तद्व॒त्संच्या च्छन्दोविधायित्ति: ॥ gy ut संख्या प्रत्याय्यते शब्दंन भः शुन्यार्थंथाचकरम्‌ ॥ ६६ ॥ [ ग्रहादीनां युगपर्यया: | त० स०-.२ तस्मातू-- खाश्विदेवेषुसप्तादरिशराश्चन्द्वस्य पर्ययाः । वेदाड्भाहिरसाडू।श्विकरा भूमिसुतस्य ते | ६७ ॥ बुधस्य नागवेदाध्रशेलासन्यडूस्वरेन्दब: । स्वकेन्द्राफ्रान्त मध्याकंकक्ष्यावृत्तमितं तु तत्‌ ॥ ६८ ॥ बुधमागंबयोर्वृत्तं शेप्नचनीचोच्चवृत्तताम्‌ । याति तस्मिन्‌ स्वगत्येव चरतो बुधशुक्रयों: ॥ ६९ ॥ भमूलमू-- 1, &. ४, सौराब्द: व्यास्या--1, A. B.D. स्वकेन्द्रार्कान्त 2. ४. को$स्मिनू ; C. केइश्मिन्‌ �१० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ नेत्रार्काष्टाहिवेदाश्व खखरामरदाश्विनः । [ gh araafeaarfa: | खखात्ञात्यष्टिगोसप्तस्ररेषशशिनो युगे ।| १६ ॥ सावना दिवसाश्चार्ता मार्ताण्डभगणाधिकाः । अधिमासाः सनेत्राग्निरामनन्देषुभूमयः ॥ २० ॥ अयुतध्नाब्धिवस्वेकशरा मासा रवेः स्पृताः खब्योमेन्दुयमाष्टाअतत्ततुल्यास्तिथिक्षया! ॥ २१॥ खखपण्णवगोनन्दनेत्रशन्यरसेन्दवः । तिथय), चान्द्रमासाः स्युः सर्यन्दु मगणान्तरम्‌ ॥ २२ ॥ युगोत्याः पर्ययास्त्वेते तत्‌ स्वशब्देन दशितम्‌ । व्योमाष्टरूपवेदाज़र पावकाश्च बृहस्पतेः ॥ ७० ॥ अष्टाडू दरुनेत्राश्विखादयो FTAA: | भास्कराड् रसेन्द्राश्व शनेस्तु युगपर्यया: ॥ ७१ ॥ शश्युच्चपर्यया नेत्रार्काष्ठो बेदा! युगोदिता: । पातस्य पर्ययास्तत्र खखरामरदाश्विनः ॥ ७२ ॥ [ gaat | आर्क्षा:? खखेबुसप्ताग्निनेत्राश्ब्यष्टेबुभूसय: । mariage a ETS ध्रमणं भुव:।॥ ७३ ॥ [ थ्रुगे सावनदिवसादि: ] रव्यादेरदया: स्वस्वभगणोनाक्षेपर्य या: । खजाक्षात्यष्टिगोसप्तस्वरेषुशशिनों युगे ॥ oe सावना दिवसाश्चार्क्षा मार्ताण्डभगणाधिका। | दादशघ्ताश्च रव्यब्दा रविमासा: प्रकोतिता: ॥ ७५ ॥ अयुतध्नाब्धिवस्वेकशरास्ते A MAT: | चान्द्रा सासाश्च सूर्येन्द्रो गणान्तरतो युगे ॥ ७६ ॥ व्याख्या--1. 3. 6. नेत्राष्टाकवेदा; छे. ८. नेत्रार्काष्टेदा. 2. 8. भ्राक्ष; 8. श्राक्षें: A, ants 4. ८. चान्द्रमासाइच �श्लोकाः १४-१८ ] प्रथमोड्ध्याय: ११ किड्च-- ते चात्र नेत्नहुतभुग्देवाम्बुधिगुणेषवः । मासानां सौरचान्द्राणां विशेष त्स्वधिमासक: ॥ ७७ ॥ युगोदिताः खनेत्राग्निरामनन्देषुभूसय: । चान्द्रसावनयोभेंदा दिनयोरवसो->्भूवः ॥ ७८ ॥ खब्योमेन्दुयमाष्टाश्रतत्त्वतुल्पास्तिथिक्षया: । खखषण्णवगोनन्दनेत्रशुन्यरसेन्दव: । तिथयः स्थुयुंगे चान्द्रमासास्त्रिशद्‌गुणास्तु ते ॥ ७९ ॥ इति।, [ प्रहयुगानि ग्रहसासान्ययुगं च ] ग्रहाणां प्राइमुखी भुक्ति: स्वव्यापारकृतोदिता । दृक्संवादविशुद्धासों गूह्मते गोलवित्तसे: ॥ ८० ॥ यत्कृतो निखिल: कालो वर्षमासदिनादिक: । प्रहभुक्ति विना यस्मान्त कालो जातु जायते ॥ 5१ ॥ तथा कृत्स्नस्थ कालस्य व्याप्तिस्तदवगस्यते । ग्रहाणां यत्र सर्वेषां भुक्तिभंगणरूपिणी ॥८२ ॥ सावने ुंगणेव्याप्ता। निरंशत्वेन तद्युगम्‌ । तावृशानि युगानि स्युरन्तरा सुबहुनि चेत्‌ ॥ ८३ ॥ पूर्वाचार्यानुरोधेन तावृशं कथित युगम्‌ । अत्रान्तरा बहुनि स्यु: कुजादीनां युगानि हि ॥ ८४ ॥ रसाव्रिबाणा भगणा नियता रविसावने: । नवाष्टज्वलनाकाशमुच्छनाप्रमिते रवे: ॥ ८५ ॥ चन्द्रस्यापि षडड्भतुंशेलाष्टद्विरदाश्विभि: । नियता: स्यु: शराद्रचष्टबाणाडूष्टाहिभूधरा: ॥ ८६ ॥ नियता भगणा: कौजा भूपाश्व्यव्ध्यद्रिसायका: । बाणाद्रिपुष्कराड्ूद्िवेदाब्ध्य डूहुताशने: ॥ ८७ ॥ बुधस्य वेदबाणाद्रिवेदाडू/णंवभूमिति: । बाणार्कहुतभुडनन्दशक्व री विश्वसस्मिता: ॥ ८८ ॥ व्याख्या--.1. 10. विश्लेष 2. C. aan for aat 10. सागण 4, 8. 8. न्यासा « भूरय: A.C. aargima: (C. “य); 8. वेदाद्धुा-847-प �१२ सब्याख्ये तन्‍्त्नसंग्रहे [ प्रध्याय: १ गुरोरड्धाध्ननेत्राहिभूमिभिनियता गणे: । शरबिवसुबाणाडूनागस्तस्बेरमाद्रयः ॥ ८९ ॥ सगणंनंन्‍्दवस्थेकशरवस्वियुभिर्भगो: । बार्णाकपुष्कराडु व्धिरपवह्िनिशाकरा: ।। ९० ॥ नियता भगणमनिगुंणेष्वद्धरसार्निभि:! । बाणाद्रिपुष्कराडू।द्रिवेदाब्ध्यदूहुताइना: ॥ ९१ ॥ रूपाश्रखाब्धयस्‌ तौड़ा भगणा नियता दिनेः*। खेष्बद्रिहुतभुग्वद्धिनन्दाब्दे रकंसाबनेः* )। ९२ ॥ पातस्य हुतभुग्दन्त/यमला नियता दिने:। शरधिभूमिनन्दाद्रिमहीधरशरेन्दुभि: ॥। ९३ ॥। शराद्िसुरनन्दाकक रसाश्राग्नीन्दवो5धिका: । तिथयो दस्नरासग्निपुष्कराब्धिगुणेषवः ॥ ६४ ॥ तिथिक्षयाश्च सप्ताध्तरसाग्निवसवो दिने: । तत्त्वाश्वाडुशु नित्राक्षनियता रविसावने: ॥ ६५ ॥ सन्तीत्यं भगणाद: स्वैनियता रविसावनाः । निरंशत्वं तु सर्वेधा युगपद्‌ यत्र तद्‌ TT use इति चेत्‌ तादृशान्यत्र सन्त्येव सुबहुन्यपि । पूर्वाचार्यानुरोधेन॑वोक्तमेतादृ्श यूगम्‌ ॥ ९७ ॥ गतिभेदेषभ्यूपगते तस्मिन्नेव यूगे तत: । भगणा एव केबांचित्‌ ग्रहाणां परिवर्तिताः 1 ९८ ॥ संस्कारच्छद्यनेवान्ये यथा मध्ये न्‍्यधुभिवास्‌* । सावमो द्यगणो भास्क रोक्‍्त एव प्रवशित: ॥९९॥ [ अश्रधिकावमयुक्ति: ] अधिकावमयोरुक्तियंदेषा युगनिष्ठयो: । न परं घूगणार्थं सा किन्त्वकेन्द्री: स्वमध्यमें ।.१००॥ व्याख्या -- 1. | 9 ७ # 10. रसादिभि: 2. 9. गण: फ, नन्दारकेरक॑ सावन: 28 पातभूस्यनभूर्दन्‍्त:; 8. पातस्व॒ ह॒तभूदन्त A.B. ata SG 8. न्युदुभिदाम्‌ ; 8. न्यपुभिदाम्‌ ; ८. व्यपुभिदाम्‌ ; ७. यधुभिदाम्‌ A. at �श्लोका: १४-१८ ] प्रथमोड्ध्याय; १३ आाचारयसम्मतान्‌-सार्गभेदान्‌ दर्शयितु स्फुटम्‌ । प्रहा: सर्वे यथासिद्धविवादं ग्रहान्तरात्‌ ॥ १०१ ॥ अधिकावमयो: शेषात्‌ तदत्‌ सावयवादपि । यद्वा चास्त्रमसा मासा: सूर्यन्द्रोभंगणान्तरम्‌ ।। १०२ ।॥ सुर्यातिरिक्तेन्दुगतिश्चान्द्र: कालो भवेद्‌ यत: । तथाहि बृत्तमार्गेण श्राम्यतोग्रंहयोहंयो: ॥ १०३ ॥ भगणान्तरत: स्वल्पा नल्पश्ुक्त्योयुतिभंवेत्‌ । स्वल्पभुक्त्यतिरिक्तान्यगत्या योगस्तयोस्तत: ॥ १०४ ॥ चान्द्रा मासाश्च' सूर्येन्द्रीयोंगा एवं युगो.डूवा: । पर्ययान्तरतोकेन्द्रोश्चान्द्रमासा भवन्त्यतः ॥ १०५ ॥ अधिका: सौरमासेभ्यश्चान्द्रा: स्युरधिमासकाः । सोरमासाइच' ते द्वावज्ञाध्यस्ता: सुयवत्सरा: ॥ १०६ ॥ सुर्य पर्ययतुल्यास्ते तदूनाच्चन्द्र पययात्‌ । द्वादशध्नाकंभगणे त्यक्ते स्थादधिमासक: ।। १०७॥ अतो5घिकसमानीत॑ मध्यमं ग्रहमध्यवत्‌ । व्रयोदशध्नेःकंमध्ये क्षिपेच्चन्द्रस्य सिंद्धये । १०८॥ त्यक्ते४स्मिंश्चन्द्रमध्याद्‌ वा त्रयोदशहृतो* रवि: । अधिवत्सरशश्यब्दनोतयोरवाय मध्ययो:० ॥ १०९ ॥ विश्लेषो वार्कमध्यस्य दयोप्रेंदोउकंपरयंय: । यथा भेदो5धिमासः स्थास्मासयो: सौरचास्द्रयो: ॥ ११० ॥ सोरचास्त्ाब्दयोस्तद्वद्‌ विशेषो&“प्यधिवत्सर: । त्रयोदशहते5कंस्थ पर्यये चन्द्रपयंयात्‌ ॥ १११ ॥ त्यक्ते सत्यधिमासानामुत्पत्ति: प्राक्‌ प्रदर्शिता । शश्यब्दस्तत्र रव्यब्दावधिकाब्दाधिको भवेत्‌ ॥ ११२ ॥ चान्त्रमासा सौरमासादधिमासाधिका यत: । त्योदशघ्ने शश्यब्दे रव्यब्दा: स्यृस्त्रयोदश ॥ ११३ ॥ अधिकाब्दाश्च तावन्तश्चान्द्राब्दास्तयुतियंतः । त्रयोदशध्नो5धिकाब्दो5<्घिक: स्वेनाधिमासक:” ॥ ११४ ॥ व्याख्या-- 1. 3. 5. 6. 10. भगणाध्तरस्त्वल्पा 2. 9. चान्द्रमासाइच 2. वारमासाइच; 8. 1), सौरमास्याइच 4. ACB. aay C. Hapl. om. after weadt: to aleaat: of verse 110, 8. विश्लेषो 7. $, 0, मासतः �१४ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ श्रध्यायः १ हादशध्नो5घिकाब्दो! येनाधिमास इति स्मृतः । त्रयोदशध्नाः सूर्यस्थ पर्यया: साधिमासका: ॥ ११५ ॥ चान्द्रा: स्युभंगणास्तत्न यदि चान्द्रोषपि वत्सरः । त्रयोदशध्न: क्रियते सोईधिकाब्दाधिकस्तत: ॥ ११६ ॥। अतो विश्वध्नशश्यब्दादधिकाब्दे विशोधिते । शिष्यते चन्द्रभगण इत्येतदुपपद्यते ॥ ११७ ॥ ततो ग्रुगाधिकहतात्‌ क्ष्माहैरवमशेषत: 1 लब्धेन युक्तादधिकशेषाच्चा न्दमसदिने; ॥ ११८ ॥। सब्धं दिनादिक त्याज्यं चेत्रादितिथिसञ्चयात्‌? । केवलाद्‌ विश्वनिहताच्चाकंचन्द्रो लवादिको ॥ ११९ ॥। स्थादेतद्यदि विज्ञातास्तिथययोउवयवान्विताः । तदभावे* कथं याततिथीनां सुक्ष्मता भवेत्‌ ॥ १२० ॥ | तदर्थं सावनदिनेष्षष्टिष्नावमदेषत: । लब्धं+ कलादि चंत्रादेयातासु तिथिषु क्षिपेत्‌ ॥ १२१ ॥ तत: प्राग्वत्ससानीतम धिशेषफल AAT | अकेन्द्रोमंध्यमविधावुपायान्तरमीदृशम्‌ । दर्शयन्‌ भगणान्‌ कृत्स्तान्‌ युगसम्बन्धिनों व्यधात्‌ ॥ १२२ UN [ ग्रहयोगेन भगणपरीक्षणम्‌ ] युगादौ भगणादीनां किकृतेयं व्यवस्थिति: । अतीच्द्रियत्वात्‌ प्रत्यक्ष यत्र नेव प्रवतते ॥ १२३ ॥ न्मूलादनुमानाच्च दुष्करस्तद्विनिश्चय: । न ग्रहप्रहयोगादे: प्रत्यक्षविषयत्वतः ॥॥ १२४ ॥ ज्ञातभुक्तेह योयोगात्‌ सिद्धथेत्‌ तबितरो प्रहः । अतुल्यभुक्त्योरुभयो भुंक्त्या स्वल्पातिरिक्तया ॥ १२५ ॥ वृत्ताकारेण सार्गेण भ्रमतोर्योगसस्भव: । स्वल्पगत्यन्विताद्योगात्‌ स्थादनल्पगतिस्तत: ॥ १२६ ॥ योगोनितानल्पगते: स्वल्पभुक्तिभंवेदपि । योग: स्वल्पानल्पभुक्त्योभुंक्त्यन्तरक्ृतो यतः ॥ १२७ ॥ व्याख्या--1. 9. घिमासो 00 धिकाब्दो 2. A, away 3. 8. ९. तदाभावे 4, ४ै- प्रलब्घं �इलोका: १४-१८ ] प्रथमोष्ध्याय: १५ ततः क्षित्यकंयोगोनाद्कंभुक्ति: क्षितेः ध्रमात्‌ । अकेंन्द्रो योग संयुकता दर्काच्चन्द्रो पभवेत्‌ तथा ॥ १२८ ॥ चन्द्रभोमादियोगोनाच्चन्द्रात्‌ भौमादयस्तथा । प्रहणप्रहपोगादेस्तत: प्रत्यक्षसिद्धत: ॥॥ १२९ ॥ उकतरूपेण मार्गेण तदृव्यवस्था न दुष्करा । ननु नीचोच्चवृत्ते स्वे श्राम्यति प्रतिमण्डलम्‌ ।| १३० ।। ग्रहस्तत्परिधो नित्य स्वगत्या प्राइमु् aaa | अतो निरगंलत्वं तु ग्रहभुक्ते: प्रसज्यते । १३१॥॥। सत्य भुयःपरीक्षात: सा बुध॑स्त्वनुमीयते । नीचोच्चवृत्ते स्वोच्चस्थकेन्द्र तत्थतिमण्डलम्‌ ॥ १३२ ।॥ यात्युच्चभुकत्या तन्नेम्पां प्राइ॒मुर्ख गच्छति ग्रह: । विप्रकर्ष: परो यत्र तस्य नोचोच्चकेन्द्रत: ॥ १३३ ॥ तत्रोच्च! कल्प्यते नीच चक्रार्धान्तरितं तत: । सन्निकर्ष: परस्तत्न प्रहनीचोच्चकेन्द्रयो: ।। १३४॥ तुल्यकालान्तरितयो: पाश्वयोरुभयोयंत: । विप्रकर्षो भवेत्‌ तुल्यो नौचोच्चजनितो हि सः ॥ १३४ ॥ तन्मध्यगतमुच्च च नीच च प्रतिमण्डले । wae पाइ्वेयोस्तुल्पकालयोभिन्नसन्यत:? ।॥ १३६ ॥ अत्यल्पो विप्रकर्ष: स्थाद्यतस्तत्पाश्वयोदयो: । तन्मध्यगतमुच्च॑ तत्नानल्पे नीचसंस्थिति: ॥ १३७ ॥ *[ स्वदो:फलचापाद्दा प्रसाध्या] 4तन्महृदल्पता । नौचोच्चवृत्तव्यासाध॑ दो: फल परम भवेत्‌ ॥ १३८॥। तत्कोटिफलयुर्व्यासदलेनोध्वंस्थितो" प्रह: ।. उच्चासन्नस्तदूनेन नीचासन्नस्त्वधोगतः ॥ १३९ ॥। तस्य तद्दोःफलस्थापि कणौ' वर्गयुते: पदम्‌ । नीचोच्चवृत्तप्रहयो: कर्ण: स्थाद्‌ विवरं सदा ॥ १४० ॥ कर्णे महति बिस्‍्बो5ल्पो प्रह्मणां स्वल्पके महान्‌ । बिस्‍्बानां सहृदल्पत्वं स्पप्ठं स्याद्‌ ग्रहणादियु ॥ १४१ ॥ व्याख्या--.1. 3. 4. A. B.D. ततोच्च॑ 2. 8. मन्यदा Mss. read स्वदो:फलावापोद्वापसाध्या (4. ०ए. at:) For @ following, A has क, B. & with & written above acd D, 4, correctly, 5. B, feaat �१६ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ व्यक्त परोक्षणीयेत्यं! स्थिति रत्नोच्चनीचयो: । नीचोच्चवृत्तव्यासाध्ध तत्नान्त्य/फलसंशितम्‌ ॥ १४२ ।। एतदर्थ हि तत्कक्ष्याप्रतिमण्डलयोद्वंयम्‌ । कक्ष्यामण्डलकेन्द्रस्थं नीचोच्च॑ च प्रकल्प्यते ॥ १४३ ॥॥ भगोलमध्यकेन्द्र च भवेन्‍्नीचोच्चमण्डलम्‌ । प्रतिमण्डलकेन्द्रं च स्वोच्चे नोचोच्चमण्डले ॥ १४४ ॥ प्रतिमण्डलतो गच्छन्‌ स्वया गत्यान्वहं TE! कक्ष्यावृत्ते स्वनीचोच्चवृत्तमध्यस्थकेन्द्रक ॥। १४५ ॥ प्रतिमण्डलतुल्ये5य भगोले वा विधीयते। स्फुटीकरणतो येन गतिः सैवाव्यवस्थिता ॥ १४६॥ व्यवस्थितंव लक्ष्येत ग्रह्णां प्रतिमण्डले । स्पष्टीकरिष्यते चेतदुपरि स्फुटकर्मणि ॥ १४७ ॥ प्रत्यक्षसिद्धात्‌ सम्बन्धात्‌ कालभुक्‍त्योरितीवृशात्‌ इयत्ता भगणादीनां युगादिष्वनुमीयते ॥ १४८ uy आचार्यस्तदिदं' ज्योतिर्मीमांसायां च दशितम्‌+॥ १४९ ॥ [ अनुसानादिना भगणपरीक्षणम्‌ ] अर्थापत्त्यनुमानाभ्यां भगणादिनियस्पते । युगाविषु यतस्तत्न न स्थादन्धपरस्परा ॥ १५० ॥ पगोलसध्यकेन्द्रं यत्‌ कक्ष्यावृत्त द्युवारिणाम्‌ । [a] g acafeat यान्ति प्रहास्ते तुल्यभुक्तवः ॥ १५१ ॥! भगोलविषया भुक्तिस्तुल्यरूपा यतो भवेत्‌ । वृत्तयोः केन्द्रभेदेन गस्‍्योरत्न विभिन्नता॥ ake अतस्तस्केन्द्रतः स्वान्त्यफलान्त रितकेन्द्रके । निजोच्चदिशि तत्तुल्ये” यान्त्यमी प्रतिभण्डले ॥ १४५३ ॥ व्याख्या--1. 79 A.D, itd 2. 8. तत्रान्य 6. सुराचार्ये रिदं; 8. आ्ाचारयें रिदं 8. प्रदर्शितम्‌ /ण च दशितम्‌ 5. Mss. 4 for # D, afer A, मिजोच्शर्दशितं तुल्ये ; 8, निजोच्बा दिशि तत्तुल्ये; 70. निजोच्च- दिशतत्तुल्ये �एलोका: १९-२२ ] प्रथमोष्ध्याय: १७ भगोलापादनाद्‌ भुक्तेस्तस्या: स्थाद्‌ भिन्‍नरूपता । प्रत्यहं भिन्‍्नरूपत्वं भुक्तीनां चानुभूयते ॥ १५४ ॥ मुक्तयोरनयोरन्त्यफलतो विप्रकृष्टता । प्रत्यक्षेणावगम्येत मध्ये नीचोच्चयोहंयो: ॥ १५५ ॥॥ कालेन यावता स्वोच्चाद्‌ प्रहो नीचाश्रितो भवेत्‌ । नीचतो5पि ब्रजेदुच्चं दयोरपि तदर्धयो: ॥ १५६ ॥ नीचोच्चवृत्तव्यासाधेंनाप्रतः पृष्ठतोषपि च । कक्ष्यामण्डलनीचोच्चस्थितो मध्यान्न भिद्यते ॥ १५७ ॥ किन्तु स्वान्यफलेनास्मादधऊर्ध्वस्थितो भवेत्‌ । तह्िम्बमह॒दल्पत्ववशादेतत्तु गस्‍्यते ॥ १४८॥ प्रहणप्रहयोगादो तत्तु स्पष्टीकरिष्यते । स्वोच्चतो नीचतो बापि विप्रकर्षो प्रहस्य यः ॥ १५६ ॥ तत: स्वान्त्यफलब्यासार्धाष्यां त्रेराशिकागतम्‌ । अध्यस्फुटान्तरालं स्थात्‌ सर्वत्रापीष्टकालजम्‌ ॥ १६० ॥ तत: स्वान््यफलव्यासदल नीचोच्चमण्डलम्‌ । कक्ष्यावृत्तस्य परिधो याति नीचोच्चमण्डलम्‌ ॥ १६१॥ मध्यभुक्त्याथवा तस्य परिधो प्रतिमण्डलम्‌ । कक्ष्यामण्डलकेन्दस्थ स्वकेन्रस्योच्चभु क्तितः” ॥ १६२ ॥ अनिवृत्त्या प्रह्दीनां पर्य यावृत्तिसम्भवात्‌ । वृत्तमागेंण सर्वेषां भ्रमण! तृपपद्यते ॥ १६३ ॥ गोलस्वरूपे शास्त्रोक्तगणितावगते तत: । उच्चनीचपरिध्याविरर्थापत्त्या नियम्पते ॥ १६४॥ अतीन्द्रियाइच भगणा नियम्यन्तेडनुमानत: । तेषां शास्त्रेषु नानात्वं परीक्षातारतम्यतः ॥ १६५ ॥। ध्याख्या--1, 98, 9). केन्द्रस्य; 0, स 0 स्व following. 2. A. yfaaar, 3. D. sar No Fo— 3 �48 सव्याख्ये तम्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ सुप्नहस्वाय तत्सिद्धं स्व यत्रोपदिश्यते । अत्त: सर्वेषु शास्त्रेषु न्‍्यायमार्गप्रदर्शिषु । संख्याभागं' पृथक्कृत्य बभणुर्गो ल चिन्तका: ॥ १६६ ॥ इति ॥ ह [ sag see: |] नानाविधानां वृत्तानां स्वनेमिस्थशुचारिणाभ्‌ । प्रवहस्कन्धगामित्वात्‌ तुल्यकालो भ्रमो भवेत्‌ ॥ १६७ ॥ यतस्तेषां विनानां च मिथ: स्पात्‌ तुल्यकालता। स्ववृत्ते प्राग्ध्रमेणेव केवल भेदसम्भवात्‌ ॥ १६८ ॥ तुल्यरूपा भवेद्‌ भुक्ति: सर्वेषां योजनात्मिका । अतुल्यरूपता चास्या: स्ववृत्तप्रमितत्वत: ॥| १६९ ॥ महती स्यात्‌ कल्मभुक्ति: स्वल्पवृत्तकलामिता । वृत्तेन महता सैव प्रमिता स्वल्पिका* भवेत्‌ | १७० ॥ वृत्तावयवर्वचित्याद्‌ भुक्तिरेकेव शाश्वती । [तत्तत्कलामिता ]* तस्मात्‌ भजते भिन्नरूपताम्‌ ॥ १७१ ॥ स्ववृत्ते पर्ययास्तेषां भिन्नकाला waa: | युगे पर्ययनानात्व॑ प्रहाणां येन दृश्यते ॥ १७२ ॥ अनल्पभुक्तेः स्वल्पं स्थात्‌ वृत्तमल्पगतेमहत्‌ । मगोलसध्यतस्तेषां स्ववृत्ताल्पमहत्त्वतः ॥ १७३ ॥ अधऊध्वं च सज्चारो वेद्यः स्वान्यफलादिव । योजनात्मिकया गत्या प्रत्यहं तुल्यरूपता ॥ १७४ ॥ युगेनाकाशकक्ष्याया योजनानि ब्रजन्त्यमी । खकक्ष्यात:” स्वकक्ष्या स्थाद्‌ विभकता युगपर्यये: ॥ १७५ ॥ स्वकक्ष्यया खकक्ष्यातों हृता वा युगपर्यया: 1 घातो यतः स्वकक्ष्या [स्था]द्‌ युगपर्यवकक्ष्ययो: 1 १७६ ॥ व्याख्या---1, B. wat 2. (८. स्वल्पका ; 1). स्वल्पता 3, 8. ८. तक्षष्कालामिता; 8. 1). तत्तत्कालामिता 4, 8, ऊध्वंद्च 5. 35. 8, स्वकक्ष्यातः �श्लॉकाः २३८२६ ] प्रथमो5्ध्याय: १९ [ कलिदिनानयनस्‌ ] { दादशध्नान्‌ कलेरब्दान भातैश्चैत्रांदिभिरतैः । संयुक्तान्‌ एथगाहत्याप्यधिमासैस्ततों हुँतेः ॥ २३ ॥ सौरमासैयुगोक्तैस्तैरधिमासैयुतान्‌ गतेः । मासांश्च त्रिंशता हलवा तिथीयुक्त्वा qa: TTR Re ॥ तिथिक्षयेनिंहत्यातो युगोक्‍्ततिथिभिर्तान्‌ । अवमाड्छोधयेच्छेंव! सावनो चुगणः कलेः ॥ २४५ ॥ aca: क्षपिते शेषाच्छुक्रादिः स्थाद्‌ दिनाधिपः । दिनयोजनभुक्तिश्व विभकता युगभूदिने: । भवेदस्बरकक्ष्याया: सा तद्घातो भवेद्यतः ॥ Yoo 1 दिनयोजनभुक्तिष्ना दिष्टाहगंगतस्तत: । स्वकक्ष्यया विभज्याप्तो! मध्यमो भगणादिक: ॥ १७८॥ भवेदवयवच्छेदाभ्यस्तशेषात्‌ तमुद्धुते:ः 1 मुहुः स्वावयवेर्यक्त इत्येतद्‌ युज्यते तत: ॥ १७९ ॥ इति ॥ [ कलिदिनानयमस्‌ ] द्वादशघ्नान्‌ कलेरब्दान्‌ (1. 23-26) इति-- रविपर्ययकालोःंत्र रव्यंब्द: परिकौरतित: । भगोलद्वादशांशेषु सौरमासो रवेश्रंम: ॥ १८० ॥ चान्दभासाइच चान्द्राकंयोगतुल्या: प्रकौतिता: ॥ भ्रमण प्रवहायत्तं सावन च॒ दिन रबे: ॥॥ १५११ त्रिशाशशंचान्द्रमासस्थ तिथिश्चास्द्रंदिनात्मिक । वत्सरा: सीरत: सिद्धास्तत्न मासाश्च चारद्तत: ॥ १८२॥ दिनानि सावनानीति संबेंघामपि सम्मतंस्‌ 1 मासा: स्प्रवयवा: सन्ति प्रत्यब्द द्वादशब ते ॥ १८३ ॥ व्यास्या---1, 8, विभज्यांतो 2. ८. तदुदुधृर्तः �Ro सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ भ्रध्याय: १ सौरसासो परो राशिभोगरालो रवेरपि । द्वादशध्ता भवन्त्यब्दा: सोरमासा: कलेगंता: ॥ १८४ ut प्रक्षिपेद्‌ बतंमानाब्दे तत्र सासान्‌ गतानपि । स्थादेतव्‌ बतंमानाब्वे सौरास्ते विदिता इति ॥ १८४५ ॥ न त्वेब॑ चान्द्रमासानां चेत्रादीनां प्रतीतित: । सत्यं किन्त्विह चेत्राद्या यातसोरसमा यदा॥ १८६॥ तदा चेत्रादियोगाच््च सोरा: स्युः सुकरा गताः। तवाधिकविनेरेव भेदो यत्सौरचान्द्रयो: ॥ १८७ ॥। यदा तु वर्तमाने5ब्वे सम्पतेदधिमासक: । तत्नाधिकेन तेनेव चान्त्रा: स्यु: सौरतोष्धिका: ॥ १८८ ॥ चान्द्रमासास्तदाप्येका प्राह्माश्चेत्रादयस्तत: । अधिमासतया तस्य पुन:प्रक्षेपसम्भवात्‌ ॥ १८९ ॥ सोरेष्वेबास्य यातेथु प्रक्षेपोष्प्युपपद्यते । अधिकोनास्तु ये चान्द्रा सौरमासा भवन्ति ते॥ १९० ॥ अधिक: सोरतश्चान्द्र: तेनेबाभिनवे5धिके । चेत्रादय स्ततोष्प्येता: कल्प्यन्ते सौरसिद्धेये ॥ १९१ ॥ यातत्वेनाधिकत्वेनाप्येको द्विनें तु युज्यताम्‌ । यदोव॑ यातचेत्रादिविनियोगेडधिकोडन्तिम: ॥१९२॥ चान््रच्छेदो' भवेद्यस्प सम्भवोधतीतचान्द्र क:+ । इब्छाप्रमाणयोरेकजातीयत्वो पपत्तित: ॥ १९३ ॥ अतो युगाधिमासो5ल्न त्यज्यतेबधघिकशेषतः । वतंमानाधिकावाप्तावन्यथासा न वास्तव: ॥ १९४ ॥ चेत्रादिभ्य: पृथरभुतो यतोडइसावधिक: पतेत्‌ । ह्ादशध्नेषु वर्षषु वतंमानाब्दसम्भवे: ॥ १९५ ॥। चेत्रादिमासेयुक्तेषु युगाधिकहतात्‌ स्वतः । युगसोरोद्धतातीताधिमाससहितेष्वतः ॥ १९६ ॥ व्याख्या--1. 1), चेत्रादिक 2. ८. चन्द्रच्छेदो 3. 0. भवेन्त्यस्य 4. ९, 9. चान्द्रतः �शलोका: २३-२६ ] प्रथमो5्ध्याय: २१ व्याख्या--1, 10. पुरः ' 2. B. wadt 3. युगाधिकस्य शोध्यत्वे तत्रेवाधिकशेषत: । याताधिमासाः पुूर्णा: स्पुरन्यथान्त्यो न पूर्यते ॥| १९७ ॥ दिनीकृता बतंमानचान्द्रातीतदिनान्विता: । पृथग्‌ युगावसाभ्यस्ता युगचान्द्रदिनोद्धुता:॥ १९८॥ त्यक्ता यातावमेलंब्ध: सावनाहगंणो गत: । तिथ्यन्तावधिक: सः स्यान्न तु रव्युदयावधिः ॥ १९९ ॥। अतोततिथिसंयोगे प्रक्षिप्यन्ते दिनानि यत्‌ । तिथय: सावनाहंष्यः पुर्बंमेव समाप्नुयु: ॥ २०० ॥ स्वल्पत्वात्‌ स्वेरवयवेरुदयावधयश्च ता: । युगभूदिनभकता: स्युस्ते चान्त्यावमशेषत: ॥ २०१ ॥ वर्तमानो5वमः सावनाहेंभ्यो गृह्मते यतः । उदयावधिकान्यकंसावनानि दिनानि हि ॥ २०२॥ न पुनस्तिथयों यासां समाप्ति: सावनात्‌ पुनां । उदयावधयो नित्यं तिथयो5वयवान्विता: ॥ २०३ ॥ नन्वत्रावमशेषोत्थचान्द्रावववर्सयुतेः + यातचान्द्ददिने्नोतो वर्तमानोडधिक: स्फुट: ॥ २०४ ॥ अतो युगादिकाभ्यस्तात्‌ क्ष्माहैरवमशेषतः । लब्धयुक्तो5धिमासस्थ शेष: पूर्वोदित: स्फूट: ॥ २०५॥ युगचान्द्रदिनर्भक्तास्ततो' मासादयो5धिकाः । त्याज्यास्तं भू दिनेभक्तात्‌ पूर्वोक्तावमशेषत: ॥ २०६ ॥ दिनानि रूपाच्चेत्नादिमासतिथ्यन्वितात्‌ तत:। चन्द्रस्त्रयो दशाभ्यस्ताच्छिष्टो5के: केवलादपि ॥ २०७ ॥ इत्थं चन्द्राकंयोरेव मध्यमानयन प्रति । विशेषों दशितोः्नेन *ब्ुवतेत्थमह॒गंणम्‌ ॥ २०८॥ A. qaaa; ९. ब्रुवतेथथंमहरगंणम्‌ ।। इति ॥ �RR सव्याख्ये तन्त्नेसंग्रहे [ श्रध्याय: १ चरणम् [ परिकर्माणि ] अथ त्रेराशिक वक्‍तुं परिकर्मा5दितो बुबे । aq agfamead यत्‌ सिद्धान्तंशिरोंमणी ॥ २०९ ॥ [ सद्धूलनव्यवकलिते ] कार्य: क्रमादुत्कमतो5थवाडू-योगो यथास्थानकमन्तरं वा॥ We Ul (लीलावती, १२) [ गुणनभ्‌ ] गुण्यान्त्यम हूं. गुणकेन हन्यादुत्सारितेनेवेमुपान्तिमादीन्‌ ॥ गुष्यस्त्वधो5धो गृणखण्डतुल्यस्तेः खण्डकः संगुणितो युतो वा ॥ २११॥ भक्‍तोी गुण: शुध्यति येन तेन लब्ध्या यो गुष्यी गुणितः फलं वा ॥ हिधा भवेद्‌ रूपधिभाग एवं स्थान: पृथग्वा गुणितः समेत: ॥ २१२ ॥ इष्टोनयुक्तेने भणेन निष्नो5सीष्टर्नगुण्यान्वित्वेजितों वा ॥ २१३ ॥ (लीलावती, १४-१६) [ भागहरणम्‌ ] भाज्याद्‌ हर: शुध्यति पंद्शुणः स्थादन्त्यात्‌ फल तत्‌ खलु भागहारे। समेन केनाप्यपवर्त्थं हारभाज्यों भवेद्‌ वा संतति सम्भवे तु ॥ २१४ ॥ (लीलावती, १५) [ staid | हे aafgara: कृतिरुच्यतेह स्थाप्योप्न्त्यवर्गो द्विगुणान्त्यनिध्ना: । स्वस्वोपरिष्टाच्च तथा परेडू:स्त्यकत्वान्त्यमुत्साय पुनश्च राशिम्‌ ॥ २१४ ॥ खण्डद्यस्थाभिह॒तिद्विनिध्नी तत्वण्डवर्गेक्ययुता कृतिर्वा । इष्टोनयुग्राशिवध: कृति: स्पादिष्टस्य बर्गंेण समन्वितो वा ॥ २१६ ॥। (लीलावती, १६-३०) [ वर्गगूलम्‌ ] त्यकत्वान्व्याद्‌ विषमात्‌ कृति हिगुंणयेन्मूलं समे तद्धृते त्यकत्वा लब्धर्क्गात तदादिविषमाल्लब्धं द्विनिध्न॑ न्यसेत्‌ । व्याख्या--1,. 8, लब्ध्याथ �इलोकाः २३-२६ ] Team Sate: ३३ पड़्कत्यां पडक्तिहते समेप्नयविषभात्‌ त्यक्तत्वाप्तवर्ग फल पड़कत्यां तब्‌ द्विगु् न्यसेदिति मुह: पडक्‍्तेदंल स्थात्‌ पद्म! ॥ २१७ ॥ है (लीलावती, २२) [ भागजाति: ] अन्योन्यहाराभिहतों हरांशौ cat: समच्छेदविधानमेवम्‌ । मिथो हराभ्यामपवर्तिताश्यां यहा हरांशो सुधियात्र गुण्यौ ॥॥ २१८ ॥ (लीलावती, ३०) [ प्रभागजाति: | लगा लवध्नाश्च हरा हरघ्ना भागप्रभागेबु सवर्णन? स्थात्‌ ॥ २१९ ॥ (लीलावती, ३२) [ भागानुबन्धभागापवाहौ ] छेदध्नरूपेष लवा धनर्णमेकस्य भागा अधिकोनकाश्चेत्‌ । स्वांशाधिकोन: खलु यत्र तत्न भागानुबन्धे च लवापवाहे । तलस्थहारेण हरं निहन्यात्‌ स्वांशाधिकोनेन च तेन भागान्‌? ॥ २२० ॥ (लीलावती, ३८) [ भिन्‍नसड्भूलित-व्यवकलितम्‌ ] योगोडन्तरं तुल्यहरांशकानां कल्प्यो हरो रूपमहारराशे: ॥ २२१ ॥। (लीलावती, ३७) [ स्‍िन्‍्नगुणनस्‌ ] अंशाहतिश्छेववर्धेन भक्ता लब्धं॑ विभिन्‍्ने TAT Ge ATU RAN (लीलावती, ३६) [ बिन्‍नभायहार: ] छेद लवं॑ च परिवत्यं हरस्प शेष: । कार्योज्य भागहरणे गुणनाविधिश्च ॥ २२३ ॥ (लीलावती, ४१) व्याख्या--1, 8. फलम्‌ ! 2. A. aay 3. ९. ते स्वभागात्‌ 5 �RY सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्यायः १ व्याख्या-1. 2. 3. 4. 5. 7 [ सिन्‍्नवर्गादि ] वर्गे कृतिर्घनविधो च घनौ विधेयो । हारांशयोरथ पदे च पद विधेयम्‌ ॥ २२४ ॥ (लीलावती, ४३) [ झ्ून्यपरिकर्म | योगे खं क्षेपसमं, वर्गादो खं, खभाजितो राशि: । Bet AM, GIT: खं, खगुणदिचिन्त्यश्च शेषबिधों ॥ २२५ ॥॥ शून्ये गुणके जाते खं, हारश्चेत्युनस्तथा राशि: । afaga एव ज्ञेय,स्तथेव खेनोनितश्च युत: ॥ २२६॥ (लीलावती, ४५-४६) [ संख्यासिद्धान्तः | पदार्थानां समस्‍्तानां संख्या संख्घानसाधनस्‌ । द्रव्यादिवद्‌ यथा! संख्या सापि संख्यायते क्वचित्‌ ॥ २२७ ॥ अभिन्नमथ भिन्‍्तं च संख्येयं द्विविध सतम्‌ । तत्नाभिन्नस्थ सेकत्वं द्वित्वाद्ं भिन्ननाधतम्‌' ॥ २२८॥॥ अभिनने पूर्णरूपोंउशिन्येकत्वसवतिष्ठते । द्वित्वादिक पृथरभूतेष्वस्थेबावयवेष्वपि ॥ २२९ ॥ यवि सद्धूलनाबुद्धिरनुगृह्लाति तान्‌ सिथः । तदभाषे पृथग्भूतेष्वप्येकलबमबस्थितस्‌ ॥। २३० ॥ व्वथाहि ते पृथरभूता गच्छन्त्येकेक्मेकताम्‌ । अभिन्‍ने स्फुटमेकत्व भिन्‍नेषु पृथगेकता ॥ २३१॥ भेदाभेदकृतस्तस्माद्‌ द्वित्वादिस्तद्विदां मतः ॥ पूर्णझूषा अवयवा" यतस्तुल्या:' पृथक्क्ृता: ॥ २३२ 0 Cc. यया 3. 0, 8७०४७ 7०४०॥॥8 भवेत्‌ 2150 given for Haq | . भिन्‍नत्व 8.8. 0. साधनगोचरम्‌; 0. साघनम्‌ थाते WAT as alt. readings. ८2, यथा हि 6. 07. पूर्वरूपादवयवात्‌ 0, 0. मिघस्तुल्या: �इलोका) ३३-२६ | प्रथमोड्ध्यायः RY व्यास्या--1. 4. 5. Mo Foy a > p> 0 0 भिन्नरूपा सिथस्तस्माद्‌ विभज्यन्ते न संख्यया । कुतश्चिदयत्र सामान्यादभेदो भिन्नतावि! च ॥ २३३ ॥ भिन्नजातिष्वपि मिथस्तत्न द्वित्वादिकं भवेत्‌ । एकत्वादिपरार्धान्ता संख्या संख्पेयसंश्रिता ॥ २३४ ॥ अंशांशिनिष्ठितत्वेन दविधैवाभ्युपगम्पते । अंशांशिकल्पना चेय॑ सापेक्षेव मिथोइन्वयात्‌ ॥ २३५ ॥ “तथा ह्यनुपलब्धेंडशिन्यंशित्व* बस्तुनः कथम्‌ । नेवांशित्वं भवेदंशानु पलब्धौ च कस्पचित्‌ ॥ २३६ ॥ अंशित्वव्यवहारस्तु रूपे लाक्षणिको भवेत्‌ । पेनांशिनि तु “रूपत्वं रूपेंइशित्वं च भण्यते ॥ २३७ ॥ रूपाणां पूर्णरूपाणां छेदाप्तानां तथांशिनाम्‌ । छेदच्छिन्नतया साम्पमुभयेषां च सम्मतम्‌ ॥ २३८ ॥ संख्याया स्थानसंज्ञादिकरणं व्यावहारिकम्‌ । HAA THAT KT? तदानन्त्यान्त शक्यते ॥ २३९ ॥ एकंकयोगात्‌ दित्वादिसंख्येकस्मिन्चिरन्‍्तरम्‌ । उत्तरोत्तर संख्या: स्पुस्ततः सद्भूलनात्मिका: ॥ Wott तद्ददेकेकविश्लेषात्‌ संख्याश्चाधोगता अपि । संख्यास्वरूपकथनाद्‌ योगमेदो ततः स्फूटो ॥॥ २४१ ॥ क्षिप्यन्ते व्यक्तयो यावत्‌कृत्वो यत्र तथोष्य सा । संख्यास्वरूपकथनादेवार्थत्वं प्रसिद्धथति ।| २४२ ॥। एवं agtad संख्यास्वरूपकथनाद्‌ भवेत्‌ । यावत्यो व्यक्तय: शोध्या: तत्संख्यापि च ताबती ॥ WRU - 9. भिन्‍नदाषि 2. 28. 8. 00. तथाइनुप - शिब्यपरत्वं ; 0, छ4्क॒, ०0, ० वस्तुनः कथम्‌ + OM. EGF to AIF, two lines below. - छेदहीनतया 6. B. गणना कु * ०७, उत्तरीत्तर �२६ सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे | अध्याय: १ अधोगतेष्टसंख्याया इति भेदोषपि सिद्धच्यति । waa लाघवार्थ तु कथिते परिकर्मणि ॥ Vee ॥ वृद्धिक्षयात्मकत्वेन विभकतं गणितं द्विधा । तत्र वृद्धघाक्षयाँ योगगुणवर्गघना समता: ॥ BYU क्षयाश्रयों भेवहा रो हे वर्गंघनयो: पदे । बुद्ेः क्षयस्थ च स्थान तत्‌ प्रत्येक चतुविधम्‌ ॥ २४६ ॥॥ संयोगादिषु यत्‌ पूर्व तत्‌ परत्रोपयुज्यते । योगो गुणे, गुणों वर्ग, स घने चोपयुज्यते ॥ २४७ ॥ भागहारे वर्गमूले घनमूले तथापर: । त्रयाणामेवसृध्वोध्व॑सुपधोगक्रमों सतः ॥ रे४ंद ॥ तथाहि* यस्यकस्थापि गुण्यत्वे येनकेनचित्‌ । गुणव्यक्तिहेता गुण्यव्यक्तिः संयुज्यते सिथः ॥ २४९ ।। राश्योयोगिाश्रयस्तस्माप्िियम: क्रियते गुणे । बर्गेप्येष विधियंत्र राशि: ata BAT Wo ul स्वेनात्न गुणनाद्‌ राशेगुंण एवं नियम्यते । घनकर्मंणि योगादित्नय मप्युपयुज्यते ॥ २५१ ॥ तथा ह्त्र घने राशिद्विघ्नेनेव निहन्यते । गृण्यो वा गृणवर्गेण गुण्यवर्गो गुणेन वा ॥ २५२ ॥ एवं संयोगगुणनावर्गें सिद्धों भवेद्‌ घन: । भागहारादिषु तथा वियोगा्ुपयुज्यते ॥ २४५३ ॥ हायंराशेयंथास्थानं हारावृत्तेविशोधनात्‌ । हारेष्य मूले सदृशद्विघातो बर्गराशित: ॥ २५४ ॥1 खण्डमुलेःन्त्यखण्डस्य वर्गो द्विध्नं च तत्पदम्‌ । उपान्त्यखण्डगुणितमवर्गाद्‌ वर्गत: कृतिम ॥ २५४५ ॥ व्याख्या--1. हे. श्रयो 2. 86. 8, तथापि 3. ८. योगाहँयो: 4. 8. क्रम णि त्रय 5. 8. द्वियोगा [0 वियोगा 6. ४. गुणिता वर्गाद्व्गंस्ततः कृति; �शलोका: २३-२६ ] प्रथमो5ध्याय: Ww स्थानापकर्षेणावृत्त्या' शोध्यानीति हि तत्कम: । एवं तु भागहारादो वियोगाद्युपयुज्यते ॥ २५६ ॥ एतदष्टविधं वृद्धिक्षयस्थं गणितं ततः । व्याप्तोष्टाभिश्चा तेरेव कृत्सनो गणितसड्चय: ॥ २५७ ॥ गणित सकल॑ वृद्धिक्षपाधीनं हि सबंदा ॥ २५८ ॥ अगुणेन केनाप्यावृत्तिगुण्यस्य गुणनेष्यते । स्थाने arafar asx: स्युगुंणे तत्र स्थितैस्तु तेः ॥ २५९ ॥॥ गरुण्य आवर्तनीयो5त्न ग्रणाख्यपरिकर्मणा । आदो गुणेन गुण्यान्त्यस्थानाड्टान्‌ गृणयेदिह्‌ ॥ २६० ॥ गुणिता5गुणिताडूननां गुण्ये येन न सद्भूर: । तथाहि गुण्यान्त्यपदे गुणेन प्रथमं हते RRL UN उपान्त्यादिपदं नानुप्रविशेद्‌ गुणितं फलम्‌ । यत्पूर्ण पूर्णरूपेण हत॑ तत्स्थानतो निजात्‌ ॥ २६२ ॥ अध्वेस्थानं प्रयात्येव न कदाचिदधों ब्रजेत्‌ | तत: प्राग्गुणितेड्ल्त्याडे न केनाप्यस्थ सद्भूरः ॥ २६३ ॥ गुण्यस्पाद्यपदाडरूषु प्रागेव गुणितेषु तु । द्वितीयादिपदाश्यस्ता ब्रजेयुस्तादृशं पदम्‌ ॥ २६४ ।। तत्रत्ये रहताडरेस्ते सड्धीय॑न्ते ततो हृता: । अतो&त्र गुणने पूर्व गुण्यान्त्या डुगो निहन्यते ।1 २६५॥। गुणेन यत्र गुण्यान्त्यपदादिः सोडपि तिष्ठति । अतोछत्न गुण्यगुणयो: स्थानानामिह संयुतिः ॥ २६६ ॥ एकोना गुणितस्थानसंख्या सेव युतिः क्वचित्‌ । स्थानह्यनिविष्टत्वाद्‌ द्योरन्त्याडू:योहेतेः ॥ २६७ ॥॥ व्याख्या --1. 3. 4, A, ४8. कषंणे वृत्त्या 2. ८. व्याप्तोडष्टभिश्च Verses 259-295, गृणने (0 को नु wagJard, are the same as the verses under yumpafir dagaetat: in Kriyakramakari, Com. on verse 17 of the Lilavati of Bhaskara II, (V.Y.R. Inst., Hoshiarpur, 1975) ,pp. 16-19. A.C. ger 5. ९. यावति एकोस्य गुणे �Qs सव्याख्ये तन्व्रसंग्रहे [ अध्याय) १ गृष्बान्त्याडूधन्‌ गुणेनादो हत्वोपान्त्यादिक FA गुष्यभुत्साय वा हन्याद्‌ गुण तमपसाय या ॥ २६८ ॥ गुण्यस्याद्यपदाड्ून्तं हन्यादेवं! सुहर्मुहः । पदानां नियमों न स्थात्‌! गुण्यन्तेज्मूनि चेत्‌ पृथर्‌ ॥ २६९ ॥ आदावुपान्त्यमाद्यं वोपाद्यं AT EAT Aa: | एवं कारत्स्न्येंन गुण्यस्य गुणेन गुणनोदिता ॥ २७० ॥ खण्डा गुणस्य ये गुण्यं तावद्धा परिकल्पयन्‌ । खण्डाडूनिहतास्ते तु संयकता गुणितं फलम्‌ ॥ २७१ ॥ गृणव्यक्तिमिता युण्या योज्या वा गुणितं फलम्‌ ॥ गुण्यव्यक्तिमितान्‌? कृत्वा गुणान्‌ युझ्जीत वा गुणे ॥ २७२ ॥ गुणस्थानेस्तवडूंश्च ह॒त्वा गुण्यं तु योजयेत्‌ रूपस्थानविभागेन द्विधेत्यं गुणनोदिता ॥ २७३ ॥ निश्शेषहरणार्थ यः कल्पितो हारकों गुणे । तेन हारेण गुणितं गुण्यं हन्यात्‌ फलेत च ॥ २७४॥॥ UT THT गुण्ये वा कल्प्यते सति सम्भवे । यत्रेष्टोनगुणाभ्यस्तो गृष्यः स्वस्वगुणाहतात्‌ ॥ २७५ ॥ इष्टघ्नगुण्येनोनः स्थात्‌ स॒ पुनः क्षिप्यत्ते ततः । इष्टयुक्तेन गुणिते गुण्ये सोइभ््यधिकोउन्यतः ॥ २७६ ॥ तत इष्ठगुणो गुण्पस्त्याज्य: संवर्गतस्तयो: ॥ इष्टोनयुक्ते गुण्ये तु गुण इष्टाहतस्तथा* ॥ २७७ ॥ न्यूनो<धिकश्च गुणितात्‌ क्षेप्यस्त्याज्योध्प्यतो5्त्न सः । इष्टोनयोहं यो रन्येष्टाहुतो तावुभौ क्षिपेत्‌ ॥ २७८ ॥ तत्रेष्टयोइयोघति क्षिप्ते स्थाद्‌ गुणितं फलम्‌ 1 घाते तथेष्टयुतयो: स्वान्येष्टध्नावुभौ त्यजेत्‌ ॥ २७९ ॥ व्याख्या--1, 8. हन्यादेव 2. ८. नियमोन्य(: ) स्थात्‌ 3. 3. 8. 8. गरुणव्यक्तिमितानू 4. ९. इष्टाहतं तथा ८, त्याज्यों हतोञ्त्र सः �एलोकाः २३-२६ ] प्रथमोड्ध्यायः २९ क्षिपेदिष्टाह॒ति प्राग्वद्‌ गुणितं तु फल स्फुटम्‌ । इयोरिष्टोनयुतयोर्यू गपद्‌ गुणगुण्बयो: ॥ २८० ॥ स्यल्पेष्टनिहतोइनल्पस्तदिष्टनिहतो5पर: । क्षेप्यस्त्याज्यश्च॒ संवर्गाद्‌ हृयोरिष्ठाह॒ति त्यजेत्‌ ॥ २०१ ॥ गुणगुण्यद्याभ्यासादिष्टधातो5धिको यत: । तथयुक्तिः छेद्यके! सम्यग्‌ बोधनीयाः विचक्षणेः ॥ २८२ ॥॥ गुण्यव्यक्त्यायतं” घातक्षेत्रं स्थाद्‌ गुणविस्तृतम्‌ । समकर्ण च तद्े्यं तथायतचतुर्भुजम्‌ ॥ २८३ ॥ पार्श्वद्वितयसंवर्गात्‌ तत् क्षेत्रफल स्फुटम्‌ । गुण्यपाश्वें प्रतिव्यक्ति च्छन्ना: खण्डा: गुणायता: ॥ २८४ ॥ गुणपाश्वें च raed fea: खण्डा: पृथक्‌ ततः । कुतश्चित॒कोणतो गुण्यखण्डान्ते खण्डयेत्‌ ततः॥ २८५ ॥ अन्यत्र ग्रुणखण्डान्ते पाश्वें प्रतिभुजावधि । खण्डघातात्मका: खण्डास्ततो घाते भवन्ति हि ॥ २८६ ॥ यावदिच्छे च ते खण्डा: कल्प्यन्तां गुणगुण्ययो: । इष्टोनाल्पहतेडनल्पेइनल्पदीरघेष्टविस्तृतम्‌ ॥ २८७ ॥ क्षेत्रं त्वपरिपूर्ण स्थात्‌ क्षिप्यत्ते तेन तत्न तत्‌ । इष्टान्विताल्पध्नेइनल्पे त्वाधिक्यात्‌ तद्दिशोध्यते ॥| २८८ ॥ इष्टोनयूतयोघाति युगपद्‌ गुणगुण्ययो: । £इष्टोनस्त्वधिकेष्टघ्नो वास्तवादतिरिच्यते ॥ २८९ ॥ अत एवाधिकेष्टघ्न इष्टोन: शोध्यते ततः । इष्टोनेष्टहतश्चान्यो हीन: क्षेत्राततु वास्तवात्‌ ॥ २९० ॥ a इष्टोनेष्टेष्टयुग्घातस्तदर्ध॑ क्षिप्यतते त्विह । आधिक्यादिष्टघातस्य स पुनस्त्यज्यते तत: ॥ २९१ ॥ व्यास्या--1, A.C. Bea 2. 8. शोधघनीया 3. गुष्यवृत्त्यायतं 4. C, omits this line and the next, � Ro सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्याय: १ gee aera satay गुणकर्मणि दर्शित: । बिस्तरेण तु तद्युक्ति गदितुं को नु शकनुयात्‌ ॥ २६२ ॥ [ भागहरणवासना ] 'प्लागात्मना भाज्यराशे: स्वीकारो हरणं मतम्‌। यदावृत्तो भागहारः झोध्यो भाज्यात्‌ फलं तु तत्‌ ॥ २९३ ॥ भाज्यस्यान्त्यपदात्‌ प्राग्वद्‌ हारावृत्तिविशोध्यते । तत्फलोड्धारसौकर्यान्नान्यत्‌ तत्र नियासकम्‌ 1। २९४ ॥। तथा झ्वावृत्तिबाहुलय॑ वेद्यं स्थानवशात्‌ क्वचित्‌ । अत एवात्र भाज्यान्त्याड्भावधि स्थाप्यते हर: ॥ २९५ ॥। भाज्योपान्त्यावधित्व॑ं वा हारस्पौचित्यतः क्वचित्‌ । भाज्याद यावतिये स्थाने हारावृत्तिविशोध्यते ॥ २९६ Ul लब्धं तावतिथे स्थाने तत्फलं स्थापयेद्‌ बुधः । हारापसरणाल्लभ्पान्याधस्थानि फलान्यपि ॥ २९७ ७ हारावृत्तेरशोध्यत्वे शुन्यं वा कुत्नचित्‌ फलम्‌ ॥ २९८ ॥ [ वर्गकसंबासना ] श्वर्गे समद्विधातेःत्र राशि: स्वेनेव हन्यते । रूपस्थानविभागेन तत्न खण्डढये कृते ॥ २९९ ॥ समद्विघातेन पृथक्‌ तयोवं्गंद्यये झते । वर्ग: समद्विघातात्मा कृत्स्नरादेन जायते ॥ Zoo li खण्डो द्वौ स्वेतरावृत्तो हीयेते तत्कृतेयंत: | खण्डयोरुभयोवंगंद्ये तत्र कृते पृथक्‌ ॥ ३०१ ॥ तत्र खण्डद्वयाभ्यास: क्षिप्यते ह्विगुणस्तत: । द्विष्नेकखण्डगुणित: क्षेप्यः खण्डोडथवाइपर: ॥ ३०२ ॥ sateat—1. Verses 293-98 are thesame as in Kriyakramakari, under Lilavati, 18, (edn., p. 22). Verses 299-372 are the same as in Kriyakramakari, under Lilavati, 21, (edn., pp. 29-36). �इलोका: २३-२६ ] प्रथमो5्ध्याय: ३१ तत्न स्थानविभागेन वर्गे खण्डढ्ये कृते । अन्त्यस्थानगतस्त्वेक उपान्त्यादिगतो5पर: ॥॥ ३०३ ॥ यद्वाद्यस्थानगस्त्वेको द्वितीयादिगतो5परः । अन्त्याडूूवर्गे प्राह्‌ न्यस्ते वर्गे वाद्याडूःतः कृते ॥ ३०४ ।॥। द्विध्नन्यस्तपदाभ्यस्तात्‌ क्षिपेदद्धायनथापरान्‌ । एवं वर्ग विधिवंग्यंराशे: खण्डद्ये कृते ॥ ३०५ ॥ यथा गुणस्य खण्डाश्यां गुण्य: कृत्स्नो निहन्यते । खण्डो गुणस्य हन्येते तथा कृत्स्नगुणेन च ॥ ३०६ ॥ खण्डद्वये तु प्रत्येक कल्पिते ग्ुणगृण्ययो: । द्वाभ्यां गुणस्य खण्डाभ्यां हन्तव्यों गुणखण्डकी ॥ ३०७ ॥ aa at स्वतुल्यों दो खण्डावन्यादृशों परो। गघात: स्वतुल्पखण्डाभ्यां तत्न वर्गहयात्‌ तयो: ॥ ३०८ ॥ अन्यादुक्‌ खण्डगुणनं तयोर्घातद्यादः भवेत्‌ । हन्तव्यों गुणखण्डो दो गुणखण्डद्येन तत्‌ ॥ ३०९ ॥ अन्त्याडू: एक: खण्ड: स्थादुपान््यादिरथापर: । उपान्त्यादेयंदन्त्येन तस्योपान्त्यादिना च यत्‌ ॥ ३१० ॥ गुणनं तदुपान्त्यादेद्विध्तान्त्यहननाद्‌ भवेत्‌ । भिद्यते गुण्यगुणयो: परिवृत्त्या न तत्फलम्‌ ॥ ३११ ॥ अन्त्यस्थान्त्येन चोपान्त्यादिनोपान्त्यस्य यो बधः | तावुभावुभयोवरगंकर्मणव प्रसिध्यत: ॥ ३१२ ॥ न्यस्तेष्न्त्यवग्गे प्राग्‌ द्विघ्नतत्पदेन हता: परे । उपान्त्याद्यास्ततस्तेषां वर्ग: स्थाप्यः क्रमादिह ॥ ३१३ ॥ अन्त्यवर्गादुपान्त्यान्त्यघातस्थानं निकृष्यते ।१ अन्त्यान्त्यघातादन्त्योपान्त्याहतेरपकर्षत: ॥॥ ३१४ ॥ व्यास्या--1. A. ater get; 8.0. खातः स्वतुल्य 2, C. gat for gary * 3, Ba yous �श्र सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ उपान्त्यादे: कृतिस्तस्माद्‌ घाततो5पि निकृष्पते 1 घातस्थानं भवेन्मध्ये ततोःन्त्योपान्त्यवगंयो: ।। ३१५ ॥ अतोषत्न सर्ववर्गाणां स्थाने तु विषमे स्थिति: । घातात्मनां तु खण्डानां समस्थाने स्थितिसंता ॥ ३१६ ॥। अन्त्योपान्त्यक्रमों योज्य उपान्त्यादिष्वषि क्रमात्‌ । अखण्डवर्ग तत्खण्डपरिकल्पनतः कझृते ॥ ३१७ ॥ दो वर्गों खण्डयोद्दौ च संवर्गाविति ते स्थिता: 1 खण्डयोरुभयोव॑गो' तत्संवर्गद्रयान्वितों ॥ ३१८ ॥ अखण्डराशेवर्ग: स्थादित्येतद्‌ युज्यते ततः । RE स्वल्पमहत्खण्डहतिरल्पस्य बर्गतः ॥ ३१९ '॥ खण्डान्तराहतस्वल्पखण्डे नाभ्यधिको भवेत्‌ । खण्डान्तरमहाखण्डस्थाधिक्यं स्वल्पखण्डत: ॥ ३२० ॥ aa स्वल्पः स्वनिहतस्तद्वर्ग: प्रागुदीरितः । महाखण्डहतस्वल्पस्तत्संवर्गश्च कोतित: ॥ ३२१ ॥ खण्डान्तराहुतः स्वल्पस्तद्घाते मह॒दल्पयो: ॥ अधिको5ल्पक्वतेस्तद्वत्‌ खण्डान्तरहतों महान्‌ ॥ ३२२ ॥ हीयते महतो वर्गादत: खण्डान्तरघ्नयो: । खण्डयोरल्पमहतोभेंदा भेदकृते: सम: ॥ ३२३ ॥ घातयोरुभयोयों गाद् ग॑ं योगो४ तिरिच्यते । खण्डयोरुभयोवेगो ततो घातद्यान्वितो ॥| ३२४ ७४ चतुध्न॑घातसंयुक्तखण्डान्तरक्ृते: सभौ । खण्डघातश्चतुष्नो$तो भेदवर्मान्वितः कृति: ॥ ३२५ ॥ मूले मूलेन गुणिते वर्गराशिभंवेदिह । इष्टोनेन हते तस्मिन्मूलमिष्टाहतं तत: ॥॥ ३२६ ॥ हीयते वर्धते त्विष्टहृतमिष्टोनमेव aw इष्टोनभिष्टगुणितमधिक यत्र वर्गंत: ॥ ३२७ tt व्यास्या--1, 8, 8. स्थिती �शलोका: २३-२६ ] प्रथमो&्ध्यायः ३३ त्त० सं० | तत्नेष्टगुणमिष्टोनमून चेद्वर्ग एवं सः । इह त्विष्टगुण मूल हीयते कर्म राशित: ॥1 ३२८ ॥ इष्टाहतस्थ मूलस्य तद्ध्नेष्टोनस्थ चान्तरम्‌ । क्षेप्पमिष्टोनयुग्‌ घाते तद्हेष्टकृते: समम्‌ ॥ ३२९ ॥ इष्टबर्गयुतस्तस्मादिष्टोनयुतयोबंधः । इष्टराशेभंवेद्वयं इत्येतदुपपद्चते ॥ ३३० 1 आद्यवर्ग स्त्विह द्विध्नतन्मूलेष्टवधान्वित: । इष्टवर्गेण च युतो वर्ग इष्टयुतस्य तत् ॥ ३३१ ॥ आद्यवर्गस्त्विह द्विष्नमूलयुक्त: सरूपक: । एकोत्तराणामूर्वोध्व वर्ग एकादितो भवेत्‌ ॥ ३३२ ॥ एकादिद्विचयश्रेणीफलं बर्गस्ततो भवेत्‌ । इष्टस्य वर्गो द्विध्नेष्टहतान्येष्टयुतोनित: 11 ३३३ ॥ अन्येष्टवर्ग युक्‍्तो तो वर्गों तद्योगभेदयों: । कुतश्चिद्वगंतो दिघ्नतन्मूलेष्टवधान्वितात्‌ ॥ ३३४ ॥ इष्टवर्गयुतान्मूलं राशिरिष्टान्बिती भवेत्‌ । दिघ्नस्वमूलेष्टवधहीनाद्‌ बर्याच्च कस्यचित्‌ ॥ ३३५ ॥ इष्टवर्गयुतान्मूलं राशिरिष्टान्बितस्तत: 4 दिघ्नेष्टनिहतं द्विघ्नमूल्र वर्गान्‍्त्रं तत: ॥ ३३६ ॥ चतु्गुणेष्टं निह॒तं वा स्याविष्टोनयुक्तयो: । इष्टयोमंध्यगो राशिस्तदन्तरदलाहतः ॥॥ ३३७ 0 चतुर्गुणो5यवा द्विघ्नः कत्स्नराश्यन्तराहत: । वर्गान्तरं भवेद्राश्योदयोरिति मनीषिण: ॥ ३३८ ४ तथुक्तिस्तादुशक्षेत्रदर्शनादवगस्थते । ससकर्ण विधायाय क्षेत्र समचतुर्भुजम्‌ ॥ ३३९ ॥ युक्ति तु वर्गघातादेस्तत्र सम्यक्‌ प्रदर्शयेत्‌ । कुतश्चित्‌कोणत: स्वल्पखण्डान्ते पाश्वंयोईयो: ॥ ३४० ४ दारयेत्‌ प्रतिपाश्वान्त यथा खण्डचतुष्टयन्‌ | तत्न तत्कोणसंयुक्‍्त स्वल्पतुल्यचतुर्भुजम्‌ ॥ ३४१ कष �RY सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ प्रतिकोणगतं तस्मान्महाखण्डचतुर्भुजम्‌ । बर्गक्षेत्रात्मकं चेतद्‌ हयं कोणाशितं मिथ: ॥ ३४२ ॥ चतुर्णाम्षपि बाहुनां तुल्यत्वादुभयोरपि । अन्यकोणहयमते क्षेत्रे घातात्मके उभे ॥ ३४३ ॥ खण्डेन मह॒ता देध्य तयो: स्वल्पेन विस्तृतिः 1 अखण्डवर्गस्ते: खण्डेश्चतुनि: परिपूर्यते ॥ ३४४ ॥॥ वर्गाध्यां खण्डयोस्तत्र वर्गंखण्डद्रय कृतम्‌ । घातात्मक हय॑ द्विघ्नस्येकस्यान्यवधादपि ॥ ३४५ ॥। खण्डद्याहृतिद्विष्नी वर्गाभ्यां खण्डयोस्तयो: । युक्‍ता त्वखण्डवर्ग:! स्थादित्येतद्‌ युज्यते ततः ॥ ३४६ ॥ एष एवं विधि: खण्डबहुत्वेःप्पतिदिश्यताम्‌ 1 खण्डान्तरान्तरे च्छिन्दाद्‌ वर्गक्षेत्रं महत्‌ पुनः ॥ २३४७ ॥ यथा तत्खष्डयोदेध्यं महाखण्डसमं भवेत््‌ । एकोउ5ल्पखण्डविस्तीणंः पर: खण्डान्तरेण क् ॥ रेडं८ ॥ क्षेत्र महत्‌ तयोस्तत्न घातक्षेत्रदयाकृति । स्वल्पेन विस्तृतेदेर्ष्यात्‌ त्रयाणां महतां तथा ॥ रे४९ HI यत्खण्डान्तरविस्तीर्ण महाखण्डेन चायतस्‌ | तत्स्वल्पखण्डवर्गस्थ सन्दध्यात्‌ पाश्व॑तस्तथाँ ॥ ३५० ॥ यथास्य महता देध्यँ विस्तार: स्वल्पसल्सित: । तत्तः खण्डान्तरक्ृति: कोणे क्वाप्यस्य शिष्यते ॥ श५१ ॥ तथापि नेव क्षेत्र तत्‌ घातक्षेत्रसमं यत: । मिथ: प्रश्लिष्टविस्तारदेघ्येपाश्वंहयैश्व ते: ॥ ३५२ ॥४ फर्यात्‌ तथाविध क्षेत्रं यदखण्डचतुर्भुजम्‌ । अपूर्ण तत्न तन्मध्ये खण्डान्तरचतुर्भुजम्‌ ॥ ३५३ ।॥ तथाविधं तत्‌ प्रक्षेप्यं यत्तु पूर्व पृथक्क्ृतम्‌ ॥ अखण्डवर्गक्षेत्र तत्‌ भवेत्‌ समचतुर्भुजम्‌ ॥ ३४४ ॥ ब्या्या--1. 8. ८. युक्‍तापसण्डवर्ग: 2... #&. तक �श्लोका: २३-२६ ] प्रथमोड्ध्याय: रेप घाते चतुर्गुणे खण्डान्तरवर्गसमन्विते अखण्डराशेवंर्ग: स्थादित्येतद्युज्यते तत: 1 ३५५ ॥ वगक्षेत्रं तु यत्युवंभ॒ुक्तं समचतुर्भुजम्‌ । तत्तु द्वितीयेनेष्टेन छिन्द्यादापादमस्तकम्‌ 1 ३५६ ॥ तथा सत्यायतचतुर्भुज क्षेत्रदयं भवेत्‌ । एत इष्टोनविस्तारस्तत्रान्योड्पीष्टविश्तृति: ॥ ३५७ ॥ आद्यराशिसमायासावुभावषि तथाकृतो । सन्दध्यान्महतः स्वल्पभुजे पाश्वे तथाउपरम्‌ ॥ ३५८ ॥॥ स्वल्पेष्टवर्गस्तत्कोणे यथा क्वाप्यवशिष्यते । त॑ विनेष्टोनयुग्राश्योर्घातक्षेत्र॒स्प दर्शनात्‌ ॥ ३५९ ॥ इष्दोनयुतयोर्घातो हीन इष्टकृतेस्तत। । इष्टोनयुग्राशिवध इष्टवर्गयुतस्तत: ॥ ३६० ॥ अखण्डेष्टक्ृतिः स्थादित्येतदप्युपपद्यते । बर्गयोगो ट्विगुणितों योगवर्यात्तथाधिक: ॥ ३६१ ॥ राश्यन्तरस्य वर्गेणेत्येतदप्यत्र लक्ष्यते ॥ वर्गों दो खण्डयोर्घातो द्वावखण्डक्ृतो स्थिता:॥ ३६२ ॥ वर्गद्रयं भेदकृत्या होन॑ घात'दयादपि । योगवर्गे भवेद्वंदरयं घातद्वयं दयो: ॥ ३६३ ॥॥ वर्धते भेंदवर्गे ग द्विघ्ना वर्गयुतिस्तत: 1 इतीवमुक्तमार्गेण क्षेत्रकल्पनत: स्थितम्‌ ॥ ३६४ । दिध्नभेवहतः स्तल्पो भेदवर्यस्तथा हयो: । यथा योगान्‍्तराभ्यासो राश्योव॑र्वान्तरं भवेत्‌ ॥ ३६५ ॥ राश्योभेंदेन भेदो४पि द्विध्नोडल्पेप्प्यत्न” हन्यते । भेदान्वितोइल्प: स महान्‌ योग: स्वल्पयुतश्च सः ॥ ३६६ ॥ व्यास्पा--1. 2. D. breaks in the middle of a leaf, the rest of the leaf being left blank. Also it has a confused ending : da 4 arta 0. दिघ्ताल्पोप्यत्र �३६ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ राश्योयोगान्तराभ्यासो वर्गभेदस्ततो सतः । राश्योयोगान्तरास्यासे कुर्यात्‌ खण्डढ्यं पृथत्‌ ॥ ३६७ ॥ भेदाहतो महानेकस्तत्रान्योहहपस्तदाहत: । सहाखण्डादपि तथा कुर्यात्‌ क्षेत्रद्यं पृथक्‌ ॥ ३६८ ॥। स्वल्पो भेदाहतोड्त्रेको भेदवर्गस्तथापर:। पाइवेयोः स्वल्पवर्गस्य भेद: स्वल्पवधदयम्‌:॥॥ ३६९ ॥ सन्दध्यात्‌ भेदवर्ग च- तत्सक्त कोणगं तथा । अखण्डवर्गक्षेत्रं तत्‌ भवेव्‌ खण्डचतुष्कत; ॥ ३७० ॥ एकादिद्विचयानां यत्फलं सद्भुलितात्मकम्‌ । तेराच्यपाश्वंद्वितवसुश्लिष्टंसत्तरोत्तरम्‌ ॥ ३७१ ॥ गच्छतुल्पचतुर्बाही वेच्यं वर्गफल तु तत्‌॥ ३७२ ॥ [ वर्गसूलबासना ] 2एकाविद्विचयश्रेण्यां भवेदन्त्यफल तु.यत्‌ । aaa Age TEBE TIGA WAT Nn Roz ॥ तभा ह्मन्त्यधनं द्विध्नात्‌ गच्छादेकोनितं भवेत्‌ । मुखादुपरि सर्वेषां पदानां दिगुणत्वत: ॥॥ ३७४ ॥ सुखयोगेन तेष्वन्त्यधनसम्पादनादषि 1 तत्नेकस्य मुखस्यापि क्षेपाद्‌ द्विघ्कं तु ततृपदम्‌ ॥ २७५ ॥ ?[ द्वितीयोषान्त्ययोर्योगाद्‌] भुयोष्प्येतत्‌ पवद्दयस्‌ । एवं तदन्तर्गतेषु छुहु्योगाद्‌ द॒योढ यो: 11 ३७६ ॥॥ श्षेत्रं पदाधंविस्तारं ततो द्विघ्न॑पदायतम्‌ । आयाम सध्यतश्छित्त्या पाश्वयोयोजयेत्तु तो ॥ ३७७ ॥१ व्याख्या--1. Verses 373-84 are the same as in Kriyakramakari under Lilavati 23, verses 20b-31, (edn., pp. 43-44.) Mss. corrupt : A.C. द्वितीयो वाक्ययोर्योगात्‌; 8. द्वितीयोयान्त्ययों- योगात्‌ A, fas for feet �इलोकाः २३-२६ ] - प्रथमो&्ष्याय:ः ३७ व्याख्या --1, बर्गक्षेत्रं भवेदेतत्‌ ततो गच्छचतुर्भुजम्‌ । एकस्य वर्गों रूपेण मुखेनेब समो भवेत्‌ ॥ ३७८ ॥॥ दचादीनां द्विचपश्चेणिक्षेत्रं सरवंधनेः समः । योगास्तराहतिवर्गान्तरं यस्मात्पर्वशितम्‌ ॥ ३७९ ॥ रूपोत्तराणां योगा: स्युः द्ृश्नधिका: पूर्वपूर्वतः । आद्यो योगी ययोस्तस्माद्‌ द्वितीयो रूँपयुक्तयों: ॥ ३८० ॥॥ योग इत्याद्ययोगात्‌ स ह्विंतीयी5ध्यधिको न किम्‌ । रूपोत्तराणां सर्वेषामेकमेबान्तरं भवेत्‌ ॥ ३५१॥ योगान्‍्तराहतिस्तस्मादृध्वोध्व दच्नघिका भवेत्‌ । योगान्तराहतेवेर्गान्‍्तरत्वं दशंयिष्यते Rsk uu anit वर्गान्तरयुत: स्वोध्बवर्गों भवेत्‌ स्फुटम्‌ । रूपादिद्विचयश्रेणी फलान्यत्र पृथक्‌ पदे ॥ ३८३ ॥ वर्गान्तराणि, तद्योगो भवेद्वर्ग फल ततः । ततश्चतुर्भुजाद गन्मूलमेकभुजोन्तय:” ॥। रे८ढ़ ।॥ [. वर्गमूलकर्मवासना ] #व्याख्यातमूलकर्मापि युक्‍त्येक्याद्र्गकर्मणा । किन्तु यद्वि झृतिवंगस्तन्मूलं स्वपदस्थिति: ॥ ३८५ ॥। अतो वर्गात्‌ परावृत्य गणितान्पूलमिष्यते । युतो शुद्धिर्युति: शुद्धों, ग्रुणो हारे, हरे गुणः ॥ ३८६ ॥ at oa, पदे वर्ग: परावृत्तों प्रकल्प्यते । स्थानापकर्ष चोत्कर्षस्तदुत्कर्षेषपक्ृष्ठता | ३८७ ॥ RE OAs are, TAA TTT | इत्थं योज्य: परावृत्तो यथोद्वेशं विपयंप: ॥ ३८८ ॥ 8, श्रेढ़ी 2. 8. भुजोन्नतः Verses 385-97 are the same as in Kriyakramakari, verses 8-20, under Lilavati, 23, (edn., p. 42). �Rs सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्याय: १ कार्यकारणभावाख्य: सम्बन्धो वर्गसुलयो: ॥ अतो हेतुपदेनापि क्वचिन्मूलमिहोच्यते ॥ ३८९ ॥ इह फेनचिदावृत्त कस्याप्यक्यासजं फलम्‌ । अपवृत्त तु कस्यापि केनचिद्विहृतं फलस्‌ ॥। Aso tt वर्यमूलेड्नत्यविषमाद्‌ वर्गशुद्धिविधीयते । विशुद्धवर्गमुलेन द्विघ्नेनोपान्त्यत: समात्‌ ॥ ३९१ ॥ यावललब्धं फल तस्य वर्ग: शोध्यस्तदाद्यत: । बर्गंशुद्धघ्ा त्रयादन्त्याद्‌ विषमाद्‌ यदनन्तरम्‌ ॥ २९२ ॥ तत्पदाद्‌ भागहरणें नियमो न तू सवंदा । किन्तु सम्भव एवेतत्‌ शुन्यमेवान्यया फलम्‌ ॥ ३९३ ॥ शोधयेत्‌ भागहारेण लब्धवर्ग तदाद्यतः । भागहार: समस्थानाद्‌ युत: कतूं न शक्यते ॥ ३९४ ॥ तदा तदाद्वविषमस्थानाहगों न शोध्यते 1 यतो लब्धफलस्येव शोध्यत्वं नेह तत्फलम्‌ ॥ ३९५ ॥ किन्तु यस्मात्समस्थानाद्‌ भ[गह।रावधिः कृति: । तदाद्याद्‌ विषमस्थानाललब्धवर्गों विशोध्यताम्‌ ॥ ३९६॥ इत्येष नियमो वेद्यो वर्गपुलाड्यकर्मणि ॥ ३९७ ॥ [ बरगंमूलकर्म ] वर्गपोगपदे साध्ये तयो रल्पस्य वर्गत: । द्विघ्नेन महताप्तस्प कृति शेषाद्‌ विशोधयेत्‌ ॥ ३९८ ॥ ave द्विगुणोीक्त्य क्षिपेत्तत्रेव हारके 1 आपधाज्यान्तमिदं क्त कार्य हारदल पदस्‌ ॥ ३९९ ॥। बर्गयोगपदे साध्ये द्योरल्पस्थ वर्गत: । दिघ्नेन महता लक्यफलयुक्तेन यद्‌ हृतम्‌ ॥ Yoo tl व्यास्या--1, ४. पादहरणे; 0. पादहारेण 2. ४. वर्गों विश्योध्यताम्‌ �इलोका: २३-२६ ] प्रथमाथ्ध्याय: ३९ गतल्‍्लब्धयुतहाराध॑ वर्गयोगपदं भवेत्‌ । वर्गान्तरपदे साध्ये हयोरल्पस्य वर्गंत: ॥ ४०१ ॥ द्विघ्चेन महता लक््यफलहीनेन यद्‌ हतम्‌ ॥ ततो लब्धोनहाराध॑ वर्गान्तरपदं भवेत्‌ ॥ ४०२ ॥ [ दश्वविधय: ] “राश्योयोगोभिदा घातो* वर्गयोगस्तदन्तरम्‌ । एप द्वाभ्यां दशाविधमितरानयन भवेत्‌ ॥ ४०३ ॥ योगो भेदादिसंयुक्तो भेदी घातादिना तथा । स्वोत्तरोत्तरसंयुक्ता श्चेवं घातादय: परे ॥ ४०४ ॥ राशिद्ययं पृथक्कुर्युयंधा तत्तु* तथोच्यते । योगभिदयुते द्विष्नो महानल्पस्तदूनिते ॥ ४०४५ ॥ भर्धीकृतौ तु तो स्थातां राशी दो महृदल्पकौ । राश्योश्चतुर्गुणे घाते त्यक्ते योगस्य वर्गत: ॥ ४०६ ॥ शिष्यन्तेबन्तरवर्गोंउत्न तन्मूल स्पात्तदन्तरम्‌ ' थोगान्तराष्यां राशी हो पृथक्कार्यों तु पुवंबत्‌ ॥ Yoo lt योगवर्गाद्रगगंयोगे त्यक्ते द्वि घ्नस्तयोवेध: । तदूनिताद्रगंयोगान्मु्ल राशिद्दयान्तरम्‌ ॥ ४०८॥ वर्गान्‍्तराद्योगभक्‍तो भेदस्तह्विहतो5पर: । योगान्तराहतेवंर्गान्तरत्वं दर्शितं यतः ॥ ४०९ ॥ भेदकृत्याधिको योग'वर्गो घाताच्चतुर्गुणात्‌ । भेदवर्गयुतात्तस्मान्मूलं राश्योर्युतिभंबेत्‌ ॥ ४१० ॥ व्याख्या-1. ९८. प्र, ०. ण॑ 6 161 फा०९ प्र165. 2. Some of the verses from 403 are very similar to certain verses in Kriyakramakari under Lilavati, 59, (edn, p. 109), where 21 Problems are treated while only 10 problems are treated here. 3. AB. frat 94. A. aera 5. 8. निध्नस्तयोरधः 6... 8. 8. ८. योगो �सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ भेदकृत्याधिको वर्गयोगो घातद्वयादिह । घातस्तक्ो वर्ययोगाद्‌ भेदवर्योनिताहलम्‌ ॥॥ ४११ ॥ राश्योयोगान्तराभ्यासो वर्गंभेदों यतो भवेत्‌ । वर्गान्तराद्योगक्तो भेदो भेदोद्धृतो5पर: ॥ ४१२ 1॥ ह्विध्नधातयुतों बर्गपोगो योगक्रृतिभंवेत्‌ । तदूनितो वर्गंपोगो भेदबर्ग स्‍्तथों मंतः ॥ ४१३ ॥ चतुर्भिर्गुणितों घातो भेदवर्गेग संयुतः ॥ योगवर्य॑स्तयो: स्थादित्येतद्युक्तिविद मतम्‌ ॥ ४१४ ॥ वर्गान्‍्तरस्य वर्गेण घातवर्गश्चत्र॒गुंण: । युक्तस्व/्द्योगवर्यवर्षोपीत्युपपद्यते ॥॥ ४१४५ ॥ यतो मूलेन सम्पाझं तद्गेंणापि कल्प्यते । fing वर्य: फल्रस्यात्न. फलराशिस्तु लक्ष्प्रते ॥ ४१६ ॥ [ भागजातिवासना ] यावद्धा चिछव्ते रूप छेदस्तावानिहोच्यते । [ विप्राग्न ]*व्यक्तयो5प्यंशास्तदियत्ता न तु क्वचित्‌ ॥ ४१७ ॥ छेदांशानां हि नानात्वं वृश्यते विषयान्तरे । उद्देशवशत़; क्वापि नानात्वं कृत्रिम क्वचित्‌ ॥ ४१८ ॥ कर्मक्रमवशाद्द्स्वगुणवर्गंधनादियु । अंशानां भिन्‍नहाराणां योगविश्लेषसिद्धम्रे ॥ ४१९ ॥ समच्छेदत्वमिष्टं स्पादासामञजस्यभन्यथा । पूर्ण पुर्णेन संयोगाद्‌ यथा संख्यान्तरं ब्रजेत्‌ ॥ ४२० ॥ व्याख्या-1. 2. 6, द्यादि यः Verses 417-30 are closely similar to Kriyakramakari, verses 1-13, under Lilavati 32, (edn., pp. 64-65). A.B, fary 4. 6. छेंदांघानिह 8. तदुदेशतः �इलोका: २३-२६ ] प्रथमोडध्याय: 4 a Waa न चार्धेन न पादोनेन योगतः । पादार्धाद्यधिकत्वेन व्यवहारप्रसड्भत: ॥॥ ४२१ ॥ यादृक्च्छेदोंइशकस्तस्य तादुकच्छेदांशयोगत: । संख्यान्तरो पपत्ति: स्थादासमञ्जस्थतो5न्यथा ॥ ४२२ ॥ पादपठ्चमसंयोगाद्‌ दो न तुयों न पञ्चमों । तुल्याष्टमांशयोरेवं न संथोगे द्वयोद्दयम्‌र ॥। ४२३ ॥ अथ रूपचतुर्थ स्थ पञुचमांश: कृतो यदा । पड्चमांशो5पि वा स्वीयचतुर्थांश: कुतो भवेत्‌ ॥ ४२४ ॥ अन्योन्यच्छेदगुणनात्तत्न च्छेदांशयोदंयो: । हदा तो रुर्पावशांशों कृतावेबाइविवादतः ॥ ४२५ ॥॥ तो ततों$शौ समच्छेदो मिथो योगान्तरक्षमौ । यादुशो नियमों दृष्टो ययोश्च्छेंदांशयोरिह ॥ ४२६ !॥ एकेन हतयोस्तादूइनियमों न तु हीयते । TGA गुणोषन्योन्यच्छेदेनेवांशहा रयोः ॥ ४२७ ॥ अन्योन्यच्छेदगुणितों तत: छेदांशकावु मो । समच्छेदीकृतो स्यातां योगभेदक्षमों ततः ॥ ४२८ ॥ योगमदो सिथ: कार्यों बहुनां च सवर्णनात्‌ ॥ ४२९ ॥ इति। [ प्रभागजातिवासना | “भागप्रभागत:्भागसंवर्गों भाग इष्यते । छेदानामपि सर्वेषां संवर्गस्तस्थ हारक: ॥ ४३० ॥ प्रभागजातो भागास्ते स्यु: सवर्णोकृता यतः । तदेत्दू नगुणनात्‌ पृथग्वक्तुं न पार्यते ॥ ४३१-३२ ॥ व्याख्या--1, 8, दयोद्वयो: स Re स०--६ Verses 430-38 are the same as Kriyakramakari, verses 1-8, under Lilavati, 33, (edn., p. 68). �BR इति। व्याख्या -1. 3. 5. 6. संव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ तत्राप्यंशाहति३छेद्घात भकक्‍ता फल यत: | तथापि भिन्‍्नरूपत्वात्‌ गुणनस्थ सवर्शनात्‌ ॥ ४३३ ॥॥ सवर्णनं च गुणन पृथगेवात्न लक्षितम्‌ । ननु खूपाद्विभक्तोंइशो भाग: केनापि कथ्यते ॥ ४३४ ॥॥ भागत: केनचिड्द्िन्नः! प्रभाग: कथ्यते कथम्‌ । तत्र तच्छेदसंबर्ग: छेद/स्तस्थोपपद्मयते ॥ ४३५ ॥। भागप्रभागतंवर्ग: प्रभागस्तु कं भवेत्‌ । भागव्यक्तेयंदकस्या:? अभागस्नत्न कल्प्यते ॥ ४३६ ।॥। तत्र प्रभागस्तृद्दिष्ट: च्छेद: च्छेदद्दयाहतिः । यदा बहुनां भागानां प्रभाग: परिकल्पित: ॥ ४३७॥ भागप्रभागसंवर्ग: प्रभाग: कल्पितस्तदा' ॥ ४३८॥ [ भागानुबन्ध-भागापवाह-वासना | ःशागच्छेदहतं wt aniatfa सवर्णताम्‌ । प्रभागच्छेदनिहतास्ते प्रभाग: सर्वाणिता: ॥ ४३९ ॥ एवं प्रभागतड्भागच्छेदेर्भागादयों हता: । प्रभागाद्ये: सवर्णत्वं ब्रजन्त्येवं मुहुर्मुह: ॥ ४४० ॥ योगभिदक्षमा भागा: प्रभागाद्य: स्वाणिता: । यदा रूपादिशु बहुष्वेको भागप्रसावक: ॥ ४४१ ॥ यदा तृहिष्टरूपेषु भाग: कृत्स्नेषु कल्प्यते । भागच्छेदेन रूपाणि हन्याच्छेदं च तद्गतम्‌ ।। ४४२ ॥ ततो भागान्‌ यथोद्वेशं प्रक्षिपिदथवा त्यजेत्‌ | तद्वत्‌ प्रभागच्छेदेन भागच्छेदाबुभो हतो ॥ ४४३ ॥ ८. केनचित्‌ छनन्‍्न: 2. A.B. Ge for Be: 85. 8. यदेकाय 4... 8. ततः Verses 439-58 are the same as Kriyakramakari, verses 1-20, under Li/avati, 36, (edn., pp. 73-74). 8. 8. ब्रजन्त्येव �इलोकाः २३-२६ ] प्रथमो5ध्याय: ४३ व्यास्या-1, 4. प्रभागानपि भागेषु क्षिपेद्यद्दा ततस्त्यजेत्‌ । यदा तृद्दिष्टरूपेषु भागः कृत्स्नेषु कल्प्यते ॥ vey भागेष्वपि यदा सर्वे प्रभागस्थ प्रसावका:! । भागच्छेदेन रूपाणां गुणनं यत्न तूदितम्‌ ॥ ४४४ ॥ तत्र च्छेदेन रूपाणामावृत्ति: क्रियते ततः । रूपे च्छुदविभक्ते तु यों$शस्तावानिहांशकः ॥ ४४६ ॥ ततो रूपस्य पूर्णत्वं तदंशेश्छेदसम्मिते: । रूपाण्यंशसवर्णानि तच्छेदनिहतान्यत: ॥ ४४७ ॥॥ भवन्ति योगविश्लेषयोग्यत्वं तेन कल्पितम्‌ । भागप्रभागेष्वप्येवं वेहस्त्वंशांशिनी: क्रम: ॥ ४ं४ंद ॥ “छेदघ्नरूपेषु लवा धनर्ण 'मिति तद्ठच:। (लीलावती, ३४) उपपद्येत तत्सव योगविश्लेषसिद्धये ॥ ४४९ ॥ रूपाणामथ सर्वेषां भागानां वांशकल्पने | छेदसंवर्गंतुल्या: स्तुश्च्छेदास्तत्रांशका: पुन: ॥ ४५० ॥ रूपाणि स्वांशयुक्तोनस्वाधच्छेवहतानि* तु । सर्वेषामपि रूपाणां भागानां वांशकल्पने ॥ ४५१ ॥ स्वेषां स्वांशयुक्तोनस्वाधइछेदेन गुण्यता । गुण्यात्‌ केनापि ग्रुणिताद्‌ गुणांश: शोध्यते यत:* ॥ ४५२॥ तत्र तद्व्यक्तिहीनेन गुण्यं हन्याद्‌ गुणेन वा । गुणावृत्ताद्‌ यतो गुण्यात्‌ तदादृत्तिविशोध्यते ।। ४५३ ॥ तद्व्यक्त्यूनगुणाभ्यस्ते तामावृरत्ति बिना भवेत्‌ गुण्ये गुणांशयुक्ते5स्मिन्‌ गुणयेत्तद्यतेन तम्‌ ॥ ४५४ ॥॥ अतो [निरन्तराधस्थ्य] हारेणोध्वेहरे हते । उद्दिष्टांशाधिकोनेन स्वोर्ध्वाशं गुणयेत्ततः 11 ४५५ ॥ 2. प्रसावताम्‌ 2. 6. हतानि 3. A. Wa: A, freauger ; फ्रें. निरन्तराधर्व; 0. निरन्तरा यस्य �ve सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ श्रध्यायः १ भागप्रभागेष्हिष्टेष्वेवं कुर्यास्मुहु्मृहुः । अन्नेष्ट कल्पयित्वेक छेदसंवर्गताडितम्‌ ॥ ४५६ ॥ उहिष्टिभागतद्भागक्षेपशुद्धयादिरत्र तु । तत्न लब्धेन निह॒तं दृष्टं छेब्वधोद्घृतम्‌ ॥ ४५७ ॥ एवं लब्धे भवेत्मरष्टुरिष्टो राशिन संशय: !॥ ४५८ ॥ [ भिन्‍नगुणनवासना ] ग्यबुक्‍त गुणकारेण गुण्यस्याव्तनं गुणे । यावत्यों व्यक्तयों गुण्ये तावद्धा गुणकल्पसम्‌ ॥ ४५९ ' गुणकारे प्रतिव्यक्षित गुण्यराशि प्रकल्पयेत्‌ । गुण्यराशो प्रतिव्यक्ति ग्रुणं वा परिकल्पयेत्‌ ॥ ४६० ॥ इतीमौ द्वौ प्रकारो स्तः संबर्गें गुणगुण्ययो: । अर्धत्यंशादिरूपेण चछन्ने yor gests at uw ४६१ ॥ तेन च्छेदेन हतंव्य: संवर्गो गुणगुण्ययो: । भागरूप: स्वयं गुण्यो भागात्मेव गुणाहत: ॥ ४६२ ॥ भागेन गुणितो गुण्यो भागरूपो भवेत्‌ स्वयम्‌ । छेदेत च्छिद्यमानोंइशो रूपाद्भागों भवेद्यतः ॥ ४६३ ॥ गुण्यस्थ ग्रुणकल्यापि द्योर्भागात्मना स्थितों । तद्घातच्छेदघातेन ह॒तंव्यो ग्ुणगुण्ययो: ॥| ४६४ ॥ गुण्यते यादुशों गुण्यो भागो रूपात्मक्रो5पि वा । तावृक्स्वभावस्तस्येव गुणध्नस्थ न हीयते ॥ ४६५ ॥ भागेन यद्दा रूपेण गुणकारेण यो हतः। गुण्य: स गुणकारस्य त॑ स्वभाव न सुझड्चति ॥ ४६६॥ यतो गुणेन शुन्येन गुणित: शुन्यतां ब्रजेत्‌ । शुन्यं रूपादिगुणितं तद् च्छुन्यत्वमाप्नुयात्‌ ॥ ४६७ ॥ ब्याख्या--1, Verses 459-71 are the same as Kriyakramakari, verses 1-13, under Lilavati, 39, (edn., pp. 79-80). �एशलोकाः २३-२६ ] प्रथमो5्ध्यायः है एवं स्थिते भागरूपे गुण्ये यहा ग्रुणे सति । स्वकच्छेदेन हतंव्यस्तत्संवर्गों हयो: पुनः ॥ ४६८ ॥। भागात्मनो: स संवर्गो भाज्यच्छेदवर्धेन हि । “अंशाहतिश्छेदवधेनोद्घृते त्युदितं तत: ॥ ४६९ ॥ (लीलावती, ३९) भागवर्गे ततो भागे स्वेनेच गुणिते सति। L च्छेवस्य वर्गच्छेद: स्थात्‌ घने भागस्य तद्घन:! 1 ४७० ॥ स्पष्टीकरिष्यते चेतड्ूब्नवर्गं घनेषपि च । ant od a Been तच्छेदं दर्शयिष्यता | ४७१ ॥ [ भिन्‍नभागहारवासना | “गुप्पे गुणेथवा ौचिछन्ने तच्छेदी भाजको यथा । तथव भाज्ये भिन्‍्मेषपि तच्छेदों भाजको भवेत्‌ ॥ ४७२ ॥ संवर्गों गुण्यगुणयो: प्रायो भाज्यों भवेद्यतः । भिन्‍मे गुणे5थवा गुण्ये तच्छेदो भाजको यथा ॥ ४७३ ॥ भिन्नयो रूपयोश्छेदसंवर्गों भाजकस्ततः । संवर्गों गृण्यगुणयोंभोज्यो३न्यो वा,भवेद्यया ॥ ४७४ ॥ भाज्यच्छेदस्थ हारत्वं तदा भाजकवत्‌ स्थितम्‌ 1 भाज्यो भागात्मकश्छेदभक्‍त: पूर्णो भवेद्यतः ॥॥ ४७५ ॥ पूर्णन भागहारेण भाज्य: पूर्णो विभज्यताम्‌ । fora: Senta भाज्योउत्न हर्तव्योस्येन चेत्‌ पुनः ॥ ४७६ ॥ तदा तद्धारसंवर्गं: कृत्स्नभाज्यस्य भाजक: ॥ अतो भागात्मके भाज्ये तच्छेदो भाजकाहत:३ ॥ ४७७॥ व्याख्या--1, ८. घतम्‌ 2. Verses 472-86 are the same as Kriyakramakari, verses 1-16, under Lilavati, 41, (edn., pp., 82-83). 3. B. mat gai �BR इति। व्याख्या-- 1. 2. 3. सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्यायः १ भागहारो मतो येन भाज्योंडशात्मा विभज्यते । भागहारेइपि भागात्मन्यथ भाज्याद्विशोधिते ॥ ४७८॥ Qe a sagt feat भागात्मतां गतः । तावता गुणितं भागाहारे पूर्व फलं भवेत्‌ ॥ ४७९॥: व्यक्तीनां भाज्यनिष्ठानां पूर्णरूपतया स्थितेः भागात्मना भागहारव्यक्तीनां च व्यवस्थिते: ॥ ४८० ॥ स्वच्छेवविहृतस्येव भाज्यव्यक्तिसमत्वत: । अन्यथा भागहारस्य स्वच्छेदगुणितत्वत: ॥ ४८५१ ७ तच्छेदगुणितो भाज्यस्तेन सावण्यंमृच्छति' । हतयोहतयोर्वापि राशिनकेन तु दयो: ॥ ४८२ ॥ सम्बन्ध: प्रावतनो सेब हीयते हारभाज्ययो: । यावद्धू रथवा भागेर्भागहारस्य पूर्यते ॥ ४८३ ॥ भाज्यरूपं ततरत्यक्ते भागहारेंइशकात्मके । पुर्णभागात्मकव्यक्तो रूपत्वस्थानु/वर्तनात्‌ ॥ ४८४ ॥। अविशेषेण रूपेभ्यो भागानां च विशोधनात्‌ । छेदावृत्तेर्भागहारो विशुद्धोंइशात्मकों भवेत्‌ ॥ ४८५ ॥॥ अतश्छेदेन गुणनं फलानामिष्यते बुध: ॥ ४८६ ॥ [ भिन्‍नवरगंघनवासना | अप्रिन्नयोगुण्यगुणयो: संवर्ग छेवयोवेध: । छेदः स्पादिति यदि न्नगुणकर्मण afar ॥ ४८७ ॥ समहिघातरूपे$स्मिन्‌ वर्गेपप्येतत्समं भवेत्‌ । स्वच्छेदेनांशितो गुण्यो वर्गे स्वेनेव Fat u Yes 6. सावण्यंमिच्छति 8.8. रूपत्वस्वांनु Verses 487-94 are the same as Kriyakramakari, verses 1-8, under Lildvati, 43, (edn., p. 86). �शलोका: २३-२६ ] प्रथमोथ्ध्याय: ४७ छेदवर्गस्तु तच्छेदच्छिन्नत्वाद्‌ गुणगुण्ययो: । वर्धते गुणनाद्‌ गुण्यो रूपव्यवत्यात्मके गुणे ॥ ४८९ ॥ भागात्मनि गुणे च्॒छेदभक्त: पूर्णो भवेत्‌ तत: । गुण्ये भागे गुणव्यक्त्या वृद्धच्छेदोद्धृतस्तथा ॥ ४९० ॥ हयो भगित्मनोर्गुण्यगुणयोधघातितस्तयो: । तच्छेदद्व यसंबर्ग चिछुन्नो भाज्यों भवेत्‌ स्फुट: ॥ ४९१ ॥ बर्गे स्वेनेव भागस्य गुणनात्‌ तद्घनेषपि च। वर्गो घनश्च' च्छेदस्य तच्छेदत्वेन कल्प्यते ॥ ४९२ ॥ मूले तु बर्गंघनयोरुभयोर्मूलकर्मणा । स्वावृत्तिपरिहारात्तु छेदः स्थात्‌ केवल: स्फुट: ॥ ४९३ ॥ अतो भागात्मनां वर्गंघनयोरिष्ट्योहंयो: । ant घनश्च च्छेदो स्तो मूले मूलं च कल्पितम्‌ ॥ ४६४ ॥ इति। [ भागानुबन्धवासना ] “अन्त्यस्थानाइकवर्गो यो यश्चोपान्त्याडूसंश्रित: । तयो: संवर्गरूपोडन्त्यो द्विध्नस्तन्मध्यसंश्रित: ॥ ४९५ ॥ स्थानद्वितयसम्बन्धादुभयोगुणगुण्ययो: । अ्न्त्याडू:बर्ग उभयोरन्त्यस्थानसमाश्रित: ।| ४६६ ॥ उपान्त्यस्थानवर्गो5पि तथोपान्त्यसमाश्चित: । वर्गद्यययुते घातद्वितये खण्डयोहंयो: ४९७ ॥॥ अखण्डराशेवंग्ग: स्थादिति प्रागेव चचितम्‌ । “खण्डद्यस्पाभिह॒तिद्विघ्नी त्युकतवतामुना ।। ४६८ ।1 ( लीलावती, २० ) व्यास्या--1, 6. घनस्य 2. Verses 495-99 are the same as Kriyakramakari, verses 1-5 under Lilavati, 44, (edn., p. 89). �Yo सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ [ अहगंणेन ग्रहमध्यमा: | चुगणाद भगशाम्यस्तादू भूदिनैभेगणा गताः ॥ २६ ॥ द्ादशध्नाच्च तेरेव शेषादाप्ताश्व राशयः । मुहुश्च त्रिंशता पष्ट्या निध्नाद भागादयश्च ते! ॥ २७ ॥ - कल्यादिश्रुवयुकत तन्मध्यं स्यादुदयोद्भवम्‌ ॥। २८५ ॥ बर्गस्थानानि सर्वेषामवर्गान्‍्तरितान्यत: । भागप्रभागवर्गेष्वप्ययमेव विधिमसंतः | ४९९ ॥ इति। [ प्रहमध्यमानयनम्‌ ] दयुगणादित्याबि (1, 260-284)-- [ त्राराशिकवासना ] 'प्रमाणतत्फलेच्छास्यास्त्रयो यस्थ तु कारणम्‌ । इच्छाफलस्य, सो<यं स्यात्‌ त्रिराशिरुपचारत: ॥ ५०० ॥ कार्यकारणभावरुय:” सम्बन्धों यत्र विद्यते । त्रेराशिकमिति प्रोक्तं गणितं तत्योजनम्‌ ॥ ५०१ ॥ Aa TAT स्वफलब्याप्तधर्मंसमन्वितम्‌ । फल तद्‌ व्यापक चेच्छाराशिरिष्टफलाश्रय: ॥ ५०२ ॥ इच्छाफलाश्रिताप्येतदाश्रयो5त्रोपचयंते । एभिस्त्रिभिइ्व सस्भूय ज्ञेयमिच्छायतं फलम्‌ ॥ ५०३ ॥ विभ्योष्त्र येभ्य: केभ्यश्चित्‌ ज्ञातं त्रेराशिकं न तत्‌ । फलव्याप्तस्थ धर्मस्य प्रमाणे तत्फलस्थ च॥ ५०४ ॥॥ व्याद्या-1. Verses 500 ff. have several verses in common with Kriyakramakari, verse 1 ff., under Lilavati, 89 (edn., * pp. 204-9). 2. 58. भावस्य �एलीका: २६०-२८३ ] प्रथमो5्ध्याय: ४९ व्याल्या--..1, Mo to ७ भुयोवर्शनतस्तकनिविद्धाद्‌ व्याप्तिनिर्णय: । ननु प्रमाणं सर्वत्र फलव्याप्तं प्रतीयते ॥ ५०४ ॥ न पुनस्तद्‌गत: कश्चित्तद्धमोष्नुपलम्भत: । सत्यं, तथापि धर्मोड्सौं विवेच्यो न्‍्यायचक्षुषा । ५०६ ॥। प्रमाण यादृशं यत्र तत्फलं तत्र तादुशम्‌ 1 इति निर्णीयते व्याप्तिर्मुहुदंशंनतस्तयो: ॥ ५०७ ॥ प्रमाणं तत्‌ स्वधर्मस्थ फलव्याप्तेनिदर्शनम्‌ । यत्र प्रमाणसारूप्यं दृश्यते वस्तुनि क्वचित्‌ ॥ ५०८ ॥॥ फल तत्नानभिव्यक्तमपि कल्प्यं प्रमाणवत्‌ । सारूप्यं चानुवृत्तेन तयोध॑मेंण कल्प्यते ॥ ५०९ ॥ तथाहि स्वफलब्याप्तः क्वचिद्‌ यो धर्म आत्थित: । स एवान्यत्न दृष्टइ्चेत्‌ तस्मिस्तदनुमापक: ॥ ५१० ॥ प्रमाणं तत्फलव्याप्तधर्मस्थास्य फलस्थ च । व्याप्तिसंवेदनस्थानमिच्छाभीष्टफलाश्रयः ॥॥ ५१११ ॥ फले [यत्रोप ] गन्तव्या तन्रेच्छायां प्रमाणवत्‌ । प्रमाणधर्मं मिच्छायां तदर्थ तत्फलान्वितम्‌ ॥ ५१२ ॥ पक्षधरमृतया ज्ञात्वा फल तत्नानुमोयते । प्रयाणसंख्या गमिता? फलसंख्या तु गम्यते ॥ ५१३ ॥ प्रमाणसंस्याशालित्वमिच्छाया: पक्षधमंता । इच्छाराशो प्रतिव्यक्ति पूर्णरूपतया स्थिते: ५१४ ॥ प्रमाणसंख्याशालित्वं तावद्भागविकल्पनात्‌ । इच्छाराशे: प्रतिव्यक्ति प्रमाणगुणने ततः ॥ ५१४ ॥ तत्फलेनाहता सेव फलत्वेनानुमीयते । इच्छातत्फलयो: सिद्धि: प्रमाणोद्धरणात्तत: ॥ ५१६॥ 8. 8. ८. यप्तोप 2. ४» गणिका (? गमिका) �५० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्याय: १ प्रमाणफलयो: संख्यासम्बन्धे तादुशे सति । यावान्‌ भाग: प्रमाणस्य ताबान्‌ भाग: फलस्य च ॥ ५१७ ॥ पूर्णरूपेष्विवांशेषु तयोव््याप्तेरबाधनात्‌ । इतीच्छायां प्रतिव्यक्ति फलतुल्ये फले कृते ॥ ५१८ ॥ प्रमाणांशतया तस्य तेना5प्तं वास्तवं फलम्‌ 1 इच्छायाः संख्यया55वृत्त प्रमाणं यत्र कल्प्यते ॥ ५१९ ॥ तयेव संख्ययाः्थ्वृत्तं तत्फलं तत्न कल्पयेत्‌ । AT GIST aT ag ANTENA WAT Xo NN पूर्णरूपतया5धवत्तेरिच्छाव्यक्तिष्वसम्भवात्‌ । भागात्मकत्वेनावृत्ति: प्रमाणस्य तु कल्प्यते ॥ ५२१ ॥ तत; प्रमाणभागत्वं तत्फलानां च निश्चितम्‌ । तत: प्रमाणसम्भक्तमिष्यते वास्तवं फलस्‌ ॥॥ ५२२ ॥ यावद्धा खण्डितो यस्तु खण्डेस्तावस्धूरेव सः । पुयंते मागहारोज्तस्तावांस्तेबामुपाश्रित: ॥ ५२३ ॥ यदावृत्तं यदंशं वा प्रसाणं यत्र दृश्यते । तदावृत्तं तदंशं वा तत्फलं तत्न कल्पयेत्‌ ॥ ५२४ ॥ इच्छाया: पूर्वसिद्धत्वाह्िशिषाभावतस्तथा । शुणनं हरणं चापि प्रमाणेन न कल्प्यते ॥| ५२५ ॥ यत्र स्थाद्यावती व्यक्तिस्तत्रेव व्यक्तिजं फलम्‌ । तावत्कृतं विजानीयात्‌ कृत्स्नव्यक्तिगतं फलम्‌ ॥ ५२६ ॥ तस्य प्रमाणभागत्वात्‌ तेनावाप्तं फल स्फुटम्‌ । यदंशा यस्य ये भागास्तेभ्यस्तेस्तस्थ! पूरणात्‌ ॥ ५२७ ॥ इच्छाहतं फल तस्मात्‌ प्रमाणेन विभज्यते । यहेच्छायां प्रमाणस्य यावन्त: स्युः फलांशका: ॥ ५२८ ॥। तावतीश्च फलव्यक्तीरिच्छाराशो प्रकल्पयेत्‌ । प्रमाणत: फलावाप्तमिच्छा राशिविशोधयेत्‌ ॥ ५२९ ॥ व्याख्या--1. 8, तेम्यस्ते तस्य 2. 8. यहददेच्छाया: �शलोका: २६०७-२८३ ] प्रथमो5्ध्याय: ५१ आवृत्त्या' शुद्धसंख्या च॒ यदि वेच्छाफल भवेत्‌ । फलांशत्वात्‌ प्रमाणस्य हाथ तत्फलराशिना ॥ ५३० UI तन्न लब्धफलेनेच्छां हरेदिष्टफलाप्तये । प्रमाणलब्धं वेच्छाया: फलेन गुणयेत्‌ पुन: ॥ ५३१॥ यतो भागेन हतंव्ये हाय Bla goat फलावृत्तं प्रमाणं चेत्‌ भागहारतया स्थितम्‌ ॥ ५३२ ॥ इच्छा व्यावतंनीयेव तदा दृढफलाप्तये । भागहारे ततो भाज्यो हारावृत्त्या निहन्यते ॥ ५३३ ॥ इति कंश्चित्‌ फलघ्नेच्छा प्रमाणेन विभज्यते” । इच्छां प्रमाणभक्तां वा फलेन गुणयेत्‌ पुन: ॥ ५३४ ॥ यद्दा प्रमाणभागत्वं स्वफले यादृ्श स्थितम्‌ । तादृशानि फलान्येवमिच्छाव्यक्तिषु कल्पयेत्‌ ॥ १३५ ॥ प्रमाणेन फलाल्लब्धं यत्‌ तेनेच्छा निहन्यते । Wa यद्दा फलघ्नेच्छा प्रमाणेन विभज्यते ॥ ५३६ ॥ भागेन गुणने गुण्यश्च्छेदेनः हियते यत: । फल प्रमाणावृत्तं चेद्‌ गुणकारतया मतम्‌ ॥ ५३७ ॥ TAM एव गुण्यस्तु कार्यो दृढ़फलाप्तये । अत एवांशगुणने गुणच्छेदो४पि हारक: ॥ ५३८ ॥1 गुणगुण्यत्वोपपत्तिस्तयेच्छाफलयोमिथ: ॥ ५३९ ॥ [ भगणानयने त्रराशिकयोजना ] भूदिनादिसमे दृष्टे प्रमाणे भगणादिभि:<। तुल्यं तत्फलमंशानां तादृक्सम्बन्धबोधकम्‌ । अंशास्ते” त्वनियमात्‌ सर्वेषां सर्वदांशिनाम्‌ 1 ५४० ॥ व्याख्या--1, 2, 3. 5. 5. आ्रावृत्त्यं C. Hapl. om. after fravaa to faasa® in verse 536, 2. ९. गुण्ये छेदेन 4. 8. प्रमाणभगणादिभि:ः 8. ८. अंशाब्धे �RR सव्याख्ये तन्तसंग्रहे [ श्रध्यायः १ संस्यासम्बन्धनियमस्तथामृतस्तयोन चेत्‌ । फर्थ तथैव दुश्येते मुहुंगंणभूदिने ॥ ५४१॥ संख्यासस्बन्धनियमः प्रमाणस्य फलस्य च। सर्वेषां च तदंशानां शक्यः कल्पयितुं तत: ॥ ४४२ ॥। नन्वेकस्मिन्‌ युगे दृष्टे सकृद्‌ भगणभूदिने। सूयोदर्शननिर्णेया मिथो व्याप्ति:! क्थ mat: । ५४३ ॥ अ्नोच्यतेंडशिनां यस्मादंशारब्धत्वमिष्यते । अंशानां नियमासावे नियम: कथमंशिनोः ॥ Yee ॥ अंशिनोनियमाभावे चांशानां नियम: कथम्‌ । अंशाशिनो: फलव्याप्तिस्तुल्यरूपा भवेत्तत: ॥ ४५ ॥ सकुदर्शनतस्तस्मादंशिनोव््याप्तिनिणंयात्‌ । सर्वेधां च॒ तदंशानां व्याप्तिनिर्णॉयत्ते सिथः ॥॥ ५४६ ॥ ततोंडशेषु फलव्याप्तिं तदंशिष्वपि कल्पयेत्‌ । यथांशिनि फलव्याप्तिस्तवंशेष्वपि कल्प्यते ॥ ४४७ ॥। अंशव्याप्तिश्व सुगमा गोलविद्ध्धिः परीक्षक: | प्रहणप्रहयोगादेभूंयो दर्शनशालिभि: ॥ ४४८ ॥ अतो भगणनिष्नेषु द्युगणाद्‌ युगभुदिनेः । कार्यस्त्रेराशिकेनेव सध्यमो भगणादिक: ॥ ५४९ ॥ छेदतुल्या भवस्त्यंशाः पूर्णे सर्वत्र चांशिनि अंशानां छेदतुल्यानां योगेनांशित्वकल्पनात्‌ ॥॥ ५५० ॥ भगणेंडशिनि विद्यन्ते ततो द्वादश राशयः | भगणद्वादशांशत्वं राशीनां कल्पितं यतः ॥ ५५१ ॥ छेदतुल्यांशसख्भावा छेदेषु भगणादिवत्‌ । छेदघ्नशेषादादन हारेणाप्तात्तदंशका: ॥ ५५२ ॥ आद्य॒हारोद्धृत: शिष्टस्तच्छेदः सम्मतस्तत: । राशोस्त्रिशांशका भागास्तत्षष्ट्यंशा:: कला सताः ॥ ५५३ ॥ स्याख्या---1, /&. व्यक्ति: 2. 8. स्तदांशेष्वपि 3. &. षष्ट्यंशः �श्लोका: २६०-२८४ ] प्रथमोव्ध्यायः ५३ तत्वष्टयंशाश्च विकलाः षष्ट्यंशास्तत्परास्तत: । ततः प्रतत्पराद्याश्च तत्तच्छेदध्नशेषत: ॥ ५५४ ॥ [ राहयाविमध्यमे त्रेराशिकयोजना ] भूदिनेनेव हारेण लभ्या राश्यादयो5खिला: । एवं त्रेराशिकेनेव मध्यमाप्तियचारिणाम्‌ ॥ ५५५ ॥ इति। इच्छाराशे: प्रमाणांशैस्तत्फलेः स्वफलोन्नय: । स्वफलब्याप्तयो: कार्यो दयोरिच्छाप्रमाणयो: ॥ ५५६ 1॥॥ प्रमाणं स्थाज्जातफलमिच्छा ज्ञेयफलाश्रय: 1 यादुइनियमतस्तत्न प्रमाण: स्वफलस्थितिः ॥ ५५७ ॥ इच्छाराशेः फल तादुडनियमात्‌ पृथगुद्धरेत्‌ । अत एवं फलघ्नेच्छा प्रमाणेन विभज्यते ॥॥ ५५८ ॥ पक्षीकृतायामिच्छायां प्रमाणांशफलोन्नये । यो यदंशः स तद्भकतः पूर्णतामुपगच्छति ॥ ५५९ ॥ इच्छाफल प्रमाणन तत्फलं चेच्छया हतम्‌। तुल्पभेव भवेद्‌ येन प्रमाणेच्छाफलाहते: ॥ ५६० 8 प्रमाणफलमिच्छाप्तं प्रमाणाप्तं तथेतरत्‌ । गुणगुण्याहतेर्भाज्याद्‌ यतो गुण्यो ग्ुणोद्धृत: ॥ ५६१ ॥ गुण्योद्धृतो गुणो5पि स्थात्‌ तढ॒द्‌ भाज्याद हरोद्धृतस्‌ । इच्छाफलं भवेत्तस्मात्‌ तत्फलाप्तश्च हारक: ॥ ५६२ ॥ इच्छाफलात्‌ प्रमाणध्नादिच्छाराशि: फलोद्धृतः 1 निश्शेषेष्य सशेषे तु क्षेपशुद्धियुतोनितात्‌ ॥ ५६३ ॥ यत्न गुण्यो गुणावृत्तो भाज्यत्वेन विवक्षित: | हारस्य तु ततस्त्यक्तस्थाधवृत्ति: फलमिष्यते ॥ ५६४ ॥ तन्न गुण्यो गुणावृत्तः फलावृत्तश्च हारकः । _ [तुल्पौ ] “स्यातां ततो भाज्याद्‌ हारेण स्वफल यथा ॥ ५६५ ॥॥ व्यासख्या--1, A.C. sara ह 2. 8. तुल्या; 8. ८. तुल्यो �uy सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्याय: १ इति । तथा-- तथा गुणेन गुष्योडपि गुण्येनापि गुणों भवेत्‌ । हारभक्त: सशेषश्चेद्‌ भाज्यस्तत्फलहारयो: ॥ ५६६ ॥॥ संवर्गच्छेषसंयुक्ताद्‌ भवेद्‌ गुण्यो गुणोद्धृतः । शेषोनादुनशेषश्चेद्‌ गुण्यो गुण्योद्ध्तोषयबा ॥ ५६७ ॥ फलावयवकक्‍लृप्तिस्तु शेषतः क्रियते यतः । सर्वत्रावयवच्छेदयुणितात्‌ पूर्वहारत: ॥ ५६८ ॥ फलहारकसंवर्गात्‌ सशेषात्‌ तद्गुणोद्धृत: । गुण्यो भवेद्‌ ययोर्घात: पूर्व भाज्य: प्रकल्पितः ॥ ५६९ ॥ यस्याद्यनोद्धृतं यत्‌ स्थात्‌ तत्‌ तेनेव हतं पुनः । हृतशेषयुत॑ भाज्यराशिः पूर्वोदितो भवेत्‌ ॥ ५७० ॥ स्वपूर्वशेषात्‌ स्वच्छेवहताद्‌ भाज्याद्‌ हरोवृधृता: | राश्यादयो भवेयुस्ते भगणावयवास्तत: ॥ ५७१॥ कलादिशेषा हारध्नतत्कलासु समन्विता: । कलादिच्छेदनिहताः प्‌वशेषा भवन्त्यत: ॥॥ ५७२ ॥। गुण्यो गुणों हतो भाज्यः शेषस्तत्न हरोद्धुते । शेषहीनस्ततो भाज्यो निश्शेषो हारकोद्धृत:॥ ५७३ ॥॥ Bal da ge: शेषयुक्तोनो हारकोद्धृतः । निश्शेषः स गुण: प्‌्वंशेषों राश्यादिकं फलस्‌ ॥ ५७४ ॥ छेदभाज्येउत्न राश्यादे: पूवंशेषो गुणों भवेत्‌ । पुवंशेषस्य भाज्यत्वे छेदो&सो कल्प्यते गुण: ॥ ५७५ हयोरपि तयोर्घातान्विजशेषयुतोनितात्‌ । राश्यादिजायते यस्‍्मास्निश्शेषं हारकोद्धृत: ॥॥ ५७६ ॥॥ [ कुट्टाकारे जैराशिकयोजना | अत:परं प्रमाणस्य फल भाज्य इतोयंते । ase gto faze हारावृत्तिथिज्ञोध्यते ॥ ५७७ ॥ �शलोका: २६०-२८० ] प्रथमोथ्ध्याय: ५५ आवृत्तिगुणितो हारो भाज्य: शेषयुतो यत: । हाराच्च भाज्यशेषेण तदावृत्तिविशोध्यते ॥ ५७८ ॥ स्वावृत्तिध्नस्तत: शेषतच्छेषाढ्य: स हारक: । यस्माल्लभ्या यदावृत्तिस्तयोर्धात: स जायते ॥ ५७६ ॥ निश्शेषेन्‍्य सशेषे तु घातस्तच्छेषसंयुत: । हारस्वफलघातो यः स भाज्यो भाज्यशेषयुक्‌ ॥। ५८० ॥ भाज्यशेषस्वफलयोर्घातो हार: स्वशेषयुक्‌ । भाज्यभाजकयोरन्यायों योज्यस्तच्छेषहारयो: 11 45a tt हारशेषफलाध्यासो भाज्यशेष: स्वशेषयुक्‌ । भाज्यशेषों यतो हारवेषाबृत्त्या सशेषया ॥॥ ५८: ॥ भाज्यस्वशेषतच्छेषा स्वतत्तच्छेषसंयुतते: । हारस्वशेषतच्छेषः स्वतस्तत्फलसंहतें: ॥ ५८३ ॥ भाज्यस्य शेषतच्छेषेस्तथा स्वस्वफलाहते: । हारस्वशेषतच्छेषा: स्पुस्तत्तच्छेषसंयुते: ॥ yey भाज्यभाजकशेषाणां फलानि क्रमशो न्यसेत्‌ । /बल्लीरूपे परिदधस्तो शेषो हारभाज्ययो: ॥ ५८५ 1 हारशेषविभकते तु भाज्यशेषे यदाल्पता । तावत्कुर्यादिदं भाज्यशेबे कल्प्या मतिस्तत: 11 se स्वल्पावाप्तफल/भ्यस्तः सशेष: स्वल्पको महान्‌ । स्वल्पशेषोद्धृतफलाभ्यस्तशेष: स्वशेषयुक्‌ ॥ ५८७ ॥ स्वल्पतत्फलयोर्धातो यतः शेषान्वितो महान्‌ । शेषतत्फलयोर्घात: स स्वशेषान्वितो<ल्पक: ॥ ५८८ ।॥। सस्माद्‌ येन हृतं लब्धं तत्‌ तेनेव हत॑ पुनः । हृतशेषेण संयुक्त भाज्यराशिभंबेद्‌ यतः yee ॥ हारशेषस्वफलयोः संवर्गो भाज्पशेबयुक्‌ । भाज्यस्य पूर्वशेष: स्थाद्‌ हारशेषेण यो हृत: ॥ ५६० ॥ wim A Banteay Rew (Aw OA GR 3. 8. वल्लीरूपेण रिद्धस्तो (४, 1०४. 1० वल्लीरूपे परिदधस्तो); ८, '"निदधस्ती . - �५६ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्याय: पे हारतत्फलयोर्घातो निजशेषयुतस्तत: । स्वपुवंपूर्वशेषं स्याद्यथान्ते भाज्यमाजको ॥ ५६१ ॥ अयुग्मफलशेषाभ्यामाद्यो भान्‍्य: सशेषकः । लक्यते भाजको ्प्यन्यो युग्मशेषफलेरिह ॥। ५६२ ॥ अन्त्ययोः शेषयो: स्वल्पो भाज्यशेषो5धिको5पर: | स्वल्पशेषयुतो5नल्पशेषान्त्यफलयोवंधः ॥। ५९३ ॥ पूर्वशेषो भवेदेवमुपान्त्यानल्पयोवधः । तत्रत्यस्वल्पशेषेण योज्यश्चेव मुहुर्मुह: ॥ ५९४ ॥ तावत्कुर्पादिदं कर्म यावद्राशिद्दय भवेत्‌ । अन्त्यो राशिभंवेद्‌ भाज्यस्तत्रोपान््यश्च भाजक: ॥ ४९५ ॥ भाज्यश्चेदुपरिन्यस्तो भाज्यशेषस्तदोपरि। अधश्चेद्‌ भाज्यशेषो5धो हारशेषस्ततोउपर: ॥ ५९६ ॥ तयोरेकतरेणान्यो निश्शेषं चेद्‌ विभज्यते । तेन हारेण कृत्स्नो तो हतंव्यों भाज्यभाजकौं ॥ ५९७ ॥ यतस्तेन हृता: पुरवंशेषा वल्‍ली च यत्फलम्‌ । अन्योन्यह॒तशेषेण हृतयोर्भाज्यहारयो: 1 ५९८ ॥ निश्शेषतां ततः प्राहुदुंढतामपि सूरय: । निश्शेषहरणाभावादन्येन दृढ़ता तयो; ॥ ५९९ ॥ राश्योरन्योन्यहरणे मुहुर्योस्तेडबशिष्यते । तावुभ्ावषि ह॒तंव्यो निश्शेष॑ तेन राशिना ॥ ६०० ॥ यतस्तेनेव शिष्टेन निश्शेषं विहृतो5पर: । तदन्यशेषस्तेनापि पूर्व निश्शेषतों हृतः ॥ ६०१ ॥ एवं सर्वेडपि शेषास्ते स्वान्यशेषस्य' हारका: । राश्योढंयो: स्वामार्वुत्ति कल्पयन्त्यविवादत: | ६०२ ॥ मिथो विभक्तशेषस्य स्पादावृत्तिदंयोस्तत:.॥ बुढतां तत एबाहुस्तयो: “शिष्टविभक्तयो: ।। ६०३ ॥ ब्याद्या-1, (९. स्वावशेषस्य 2. 3, दोष for farse �श्लोका: २६७-२८० ] प्रथमोड्ध्याय: x9 अनल्पराशिशेषेण स्वल्पो यदि विभज्यते । स्वल्पावृत्त्या हृतोश्नल्पभागस्तेन हतो भवेत्‌ ॥ ६०४ ॥ ऊध्वंशेषेण सर्वत्र न्‍्यायोष्यं मुहुरूद्मताम्‌ । अन्त्यशेषेण शेषाणां तयो राश्योद्वंघोरपि ॥॥ ६०५ ॥ निश्शेषं हियमाणत्वे न काप्यनुपपन्‍्तता । अन्त्यशेषसमारब्धो सशेषों ताबुभो यत: ॥ ६०६ ॥ अन्योन्यभक्तशेषेण भाज्यभाजकयोस्तत: ॥ निश्शेषं हियमाणत्वाद्‌ दृढतेवोपपद्यते ॥ ६०७ ॥ aan भाजकाउुज्यस्तेन न हियते यदा । तदा कयाचिन्मत्यासों गुणितो हियते पुनः ॥ ६०८ ॥॥ यत्र भाजकसंभक्तशेष उद्दिश्यते बुधेः । यतो भाज्ये प्रत्रिव्यक्ति मतिरावत्यंते गुणे ॥ ६०९ ४ ततो व्यक्तिषु सर्वासु हृतशेषो5पि भिद्यते! । हारतत्फलयोघति हरणेन पृथक्‌ कृते ॥ ६१० ॥ भाज्यतः शिष्टमुद्दिष्टं ततस्तेन विवजितात्‌ । निश्शेषहरणं भाज्याद्‌ भाजकेनोपपद्चते ॥! ६१११ हारतत्फलयोर्घाताद्‌ यद्वा तच्छेषसंयुतात्‌ । निश्शेषहरणं मत्या कार्य भाज्येन वा ततः॥ ६१२ ॥ हारतत्फलयोर्घातो योःप्यन्यो मतिभाज्ययो: । उदिष्देशेषमनयोरन्तरं प्रतिजानते ॥ ६१३ ४ उदहिष्टिशेष रहित: संवर्गो मतिभाज्ययो: a हारेण हियते स्वल्पे हारतत्फलयोवंधे ॥ ६१४ ॥ सत्या भाज्येन वा हाय: स वा शेषेण* संयुतः । हारतत्फलयोर्घातो महांब्चेत्‌ तद्विपयंयात्‌ ॥ ६१५ ॥ व्यास्या--1. fo ०-८ 8. शेषो विभिद्यते 2. 8. ९. सावशेषेण �सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ यदावृत्तस्ततो भाज्य: क्षेपशुद्धियुतोनित: । यदावृत्तेन हारेण तुल्यः स्थादिति चिन्त्यते ॥ ६१६ भा आवृत्तिद्वितयं भाज्यहारयोमतितत्फले ॥ ६१७७ ७ [ भगणाद्यानयने कुट्ूकयोजना | भगणादों दृढे भाज्ये भाजके दृढवासरे ॥ ६१७७ ॥ इष्टाहगंणतुल्यः स्थाद्‌ गुण: स्वमतिकल्पित: । उदिष्टशेषस्तत्रेव भवेन्नान्यत्न कुत्रचित्‌ ॥ ६१८ ॥ हारावृत्तिस्ततो लब्धा: प्रहाणां भगणा मता: । यतो भगणशेषत्वं तत्न शिष्टस्य कल्प्यते ॥ ६१९ ॥ राशोौनां द्वावशांशानां च्छेदे भाज्ये कृते ततः । हृढवासर एवैकः पूर्वाक्तो भाजको मतः ॥ ६२० ॥ मतिभंगणशेष: स्यात्‌ तत्फलं राशयो गता: । भवेदुद्दिष्टशेषो5पि राशिशेषस्तदा स्फुटम्‌ ॥ ६२१ ॥ सतो तत्रंव शिष्टत्वं तस्य भाज्ये हरोद्धृते । भागच्छेदसमे भाज्ये पूर्वोक्ते भाजके ततः ॥ ६२२ ॥ राशिशेषों मतिः कल्प्या गतभागाश्च तत्फलस्‌ । भागशेषस्तदुहिष्टस्तत्रेव स्यान्त चान्यत: ॥॥ ६२३ ॥ लिप्ताच्छेदे तथा भाज्ये भाजके दृढवासरे । भागशेषों सतिस्तत्न प्रहभुक्तकलाः फलम्‌ ॥ ६२४ ॥ उदििष्टो 'लिप्तिकाशेषस्तत्नेव तु भवेत्‌ स्फूटम्‌ । भाज्ये च विकलाच्छेंदे पुर्वोक्ते भाजके सति ॥ ६२५ ॥॥ कलाशेषो मतिभुंक्ता प्रहेण विकला फलम्‌ । इद्दिष्टो विकलाशेषो यतस्तत्रेव सम्भवेत्‌ ॥ ६२६ ॥। भाज्ये तु भगणादीनां दोषे प्रोक्ते च हारके । राश्याविशेषे चोहिष्टे तत्तच्छेदो मतिर्गृण: ॥ ६२७ ॥ ग्रहभुक्ताश्च राश्याद्या: कल तत्नापि पूर्ववत्‌ 1 राश्यादिशेषाश्चो हिष्टाः प्रागुक्ता एव कल्पिता: ॥ ६२८ ॥ ब्याख्या-- 1, 8. 8. लिप्तका �इशलोका: २६४-२८५७ ] प्रथमो्ध्याय: ५९ व्याख्या--1. सिथो विभकतयोयंद्वा भाज्यभाजकयोद्धंयो: । ज्यशेये+ल्‍्पके कल्प्पा मतिर्भाजकश्येयत: ॥ ६२९ ॥ aa aa cad भक्ते भाजके भाज्यराशिना । मिथो विभज्य लब्धानां फलानां युग्मतावशात्‌ ॥ ६३० at चवललीफलानामोजत्व॑ पूर्व भाज्ये हरोदध॒ते । भाजकादधिके भाज्ये भाजकेन ततो हृतम्‌ ॥ ६३१ ७४ वललीफलानां युग्मत्वापेक्षया कल्प्यते पृथक्‌ । त्तस्माद्‌ भाज्येडधिके पूर्व भाजकेनोद्धुते सति ॥ ६३२ ७ चल्लीफलान्ययुग्मानि युग्मान्येव ततोब्न्यथा । भाजकादथवा भाज्यात्तदन्याप्तं तु यत्फलम्‌ ॥ ६३३ ४ तच्छेषाप्तं तथाउन्यस्माद्‌ वल्ल्यां स्थाप्यं फलद्यम्‌ । एवं मुहर्मेह: कार्य फल इन्द्राघ्नतिक्रमात्‌ ॥ ६३४ ॥ BATAAN TEM चर ततो मवेत्‌ । सतिमंतिफलश्चाधो qecatedear: FANT VER ॥५ तेषपान्त्यतदासन्तफलास्यासोउन्त्यसंयुतः । कार्यो मुहुरुपान्त्यान्त्योपान्त्याभ्यासेडन्त्यसंयुति: ॥ ६३६ ७ सावदेष विधि: कार्यो यावत्‌ पड्‌क्तिह्ययं भवेत्‌ तृतीयराश्यभावेन तावदेतन्निवर्तते ॥ ६२७ ॥ भाज्येन भाजकाल्लब्धे न्यस्ते प्रथमत: फले । दृढवासरभक्तावशेषितो द्युगणो WIT ERs th भाजकावृत्तिरूपाण सण्डलानां विशोधनात्‌ । “द्वितीपे भाज्यतों लब्धे भाजकेन फले सति ॥ ६३९ ध दृढभाज्येन भक्तावशिष्टा: स्थु्भंगणा गता: । तद्भाज्यावृत्तिरूपाणां मण्डलानां विशोधनात्‌ ॥ ६४० ॥ यदा तु भाज्यतो लब्धं भाजकेनोपरि स्थितम्‌ । तस्मिन्‌ भाज्येन विहते शिष्टा: स्युमंगणास्तदा ॥ ६४१ 11 A. C. omit the next three lines haplographically. �सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: वल्लीफलास्युपान्त्योध्बंघातान्त्यफलयोगतः । यदा 'वल्ल्युपसंहारे भवेतां भाज्यभाजकों ॥ ६४२ ॥॥ यावृडनियमतो यत्र शेषो भाजकभाज्ययों: । तादुडनियमतस्तत्न कल्प्येते मतितत्फले ॥ ६४३ ॥॥ भाज्यहारो स्वतोःन्याप्तहतेषन्यस्मिन्‌ सशोषके । अखण्डावेव तो स्थातामन्यत्र तु तनूकृतो ॥ ६४४ ॥॥ [ एवं तु | दृढभाज्याभ्यां ततो भक्तावशेषितो ॥ अभीष्ट्युगणातीतभगणो भवतः स्फुटम्‌ ॥ ६४५ ॥ भाज्यहारो दृढो भागरूपो यन्महतस्तयो: । यूगणो सतिरन्यत्र तत्फलं भगणादय: ॥ ६४६ Ut महता हारशेषेण भाज्यशेबस्ततोउल्पक: | क्षेपशुद्धियुतोनो5पि न निश्दोय॑ विभज्यते ॥॥ ६४७ ॥ अत: केनापि गुणितो ह॒तंष्यो हारकेण सः । स॒ एव ग्रुणकारोउत्न मतित्वेन प्रकल्प्यते ॥ ६४८ ॥॥ यतो नास्येंन केनापि गुणितों हियते तत: 1 अस्य कस्यचिदेकस्य सम्मवात्‌ पर्यये क्वचित्‌ ॥ ६४९ ॥ भाज्यराशिरयं केन गुणित: शेषवरजित: । हतो हारेण निश्शेषों गुणों मत्येति कल्प्यते ॥। ६५० ॥ a gf निश्शेषह रणपारतन्त्यान्नियम्यते । उदिष्दशेषा विविधा गुणान्तरपरिग्रहे ॥ ६५१ ॥ शेषभाजकयोय गित्‌ aa भाज्योद्धृता सति:॥ त्दगुणो हियते भाज्य: शेषोनो भाजकेन यत्‌ु ॥ ६५२ 8 3, 8. ८. सदा A. B. C. Three syllables are missing ; B. indicates the omission by dots. 8, 2. तथा 4. एफ, स्तुति �इशलोका: २६७-२८३ ] प्रथमोड्ध्याय: RY यदा पुनः सशेषत्वाद्योगो न हियतेडनयो: । तदा भाज्यहतोहिष्टशेषशेषो न भाज्यतः ॥ ६५३ ॥ भाज्यभाजकयोरभेंदविभक्ताद्‌ भाजकाहतात्‌ । ततो भाज्येन यल्लब्धं तदेव मतिरिष्यते ॥ ६५४ ॥। यस्मादुद्टिष्टशेषोनाद भाज्याद्‌ यदवशिष्यते । शेषाद्‌ भाज्यविभक्तावशिष्टोनाद्‌ वाथ भाज्यत: ॥ ६५५ ॥ भाज्यभाजकयोभेंदाध्वृत्त्या तत्तु प्रपुर्यते । Rare भाज्यविभकतोंडशो यश्चान्यो भाजकादपि ॥। ६५६ ॥ तयोर्भाज्येन निश्शेषहरणं नातिदुष्करम्‌ । उहिष्टशेषाद भाज्येन भक्‍ता शिष्टोनभाज्यत: ॥ ६५४७ ॥॥ एकरूप: सदा शेषों यदावृत्ते तु भाजके । पूर्णास्त:द्भाज्यभेदेन भाजकात तेन ताडितात्‌ ॥ ६५८ ॥ उद््ष्टिशेषसंयुक्तात्‌ भाज्येनाप्ता सतिभंवेत्‌ । यतस्तदगुणितो भाज्यो हारेण हियतेडखिलम्‌ ॥ ६५९ ॥ गन्तव्यशेषे तुह्रिष्टे भाज्ये क्षेप्यो भवेदसों । क्षेपयुक्तस्तदा भाज्यो भाजकेन विभज्यते ॥ ६६० ॥ यस्येव हरणाभावे हतः केनापि पूर्वबत्‌ । स एवं गुणकार: प्राइः मतित्वेन निरूपित: ॥ ६६१॥ उदिष्टशेष रहिताद्‌ भाजकादवशिष्टत: । भाज्यभाजकयोरन्तरोद्धृता स्यात्‌ तदा मतिः ॥ GER A यया संग्रुणितों भाज्यशेषः शेषेण aga: 1 हारशेषेण निश्शेषं विभज्येत निरगंलम्‌ ॥ ६६३ ॥ fret हरणतो भाज्यशेषेइल्पे कल्प्पतां मतिः । निश्शेषहरणेध््यत्न तेनापि ग्रुणितादपि ॥ ६६४ ॥ आस्तां वा क्षेपशुद्धधन्वितोनितात्‌ भाज्यशेषत: । हारशेषेण निश्शेषं हरणे सतिकल्पनम्‌ ॥॥ ६६५ ॥ अन्योन्यहरणाद्‌ भाज्यशेबरूपं यदा waa कत्प्यतां तत्न तृद्ष्टिशुद्धशिबसमा मतिः ॥ cag i �RR सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ अध्याय: १ व्याख्या--1. भवेद्‌ भाजकशेषे४पि रूपसंख्ये सति: क्वचित्‌ । क्षेपशुद्ध्योविपर्यासाद्‌ यत्र बलल्‍ल्युपसंहृति: ॥ ६६७ ॥ उद्दिष्ठशेष: क्षेपोषपि शुद्धिरेवात्र कल्प्पते । क्षेपशुद्धघोविपर्यासाद्‌ भाज्यमाजकयोसिथः ॥ ६६८ ॥ तथा हि भाजकावृत्तिरुद्दिष्क्षेपसंयुता । MAAN FAIA AT FWA: BAST 1 GES ॥1 उदिष्टशेषरहितो भाजकेत विभज्यते । अथवा भाजकावृत्तिरदिष्दक्षेपर्वाजता ॥ ६७० tt हियते भाज्यशेषेण तद्दद्भाज्य: फलाहत: । उदिष्टशेबसहितो भाजकेन विभज्यते ॥ ६७१॥ भाज्यभाजकयोस्तस्मात्‌ क्षेपशुद्ध्योविपयंय: । तयोरन्तरमावृत्त्योः शेष एको भवेद्‌ यतः ॥ ६७२॥ भाज्यशेये' भवन्‌ क्षेपो भाजके शुद्धितामियात्‌ । भाजके व पवन्‌ क्षेपो भाज्ये शुद्धित्वमाप्तुयात्‌ ॥ oR शुद्धिक्षेपो विपयंस्तो भाज्यभाजकयोस्तत: । रूपसंख्ये तयोर्भाज्ये कल्प्या शुद्धिमा सतिः ॥ इछडढे tt यतो मतिहताद भाज्यात्‌ सैव शुद्धिविशोध्यते । भाज्यक्षेपो” भवेच्यस्तु शुद्धि: सा भाजके भवेत्‌ ॥ ६७५ ॥ यतो मतिहताद भाज्यात्‌ सैब शुद्धिविशोध्यते । शेषाभावात्ु हारेण हरणाभावतस्तदा ॥ ६७६ ॥ शुन्यं मतिफल ताभ्यां वल्‍्लया चानीतयोक्तवत्‌ । कृते वल्ल्युपसंहारे स्थातां तो भाज्यमाजको ॥ ६७७ ॥ भाज्ये रूपे सतिर्यो गो भाजकोह्िष्टंशेषयो: | अतो मतिफलस्थात्र रूपत्वाद्‌ भाज्यतुल्यता | ६७८ ॥ उदि्िष्टशेषतुल्या चेन्मतिरत्न प्रकल्प्यते । शुन्यं मतिफल ज्ञेयं यदा शेबस्प शुन्धता ॥ ६७९ ॥ 4. शेष 10 शेषे 2. 8. भाज्ये क्षेगों 3. &, तदा णि यदा �इलोका: २६०-२८० J प्रथमो5्ध्याय: RR इति। भाज्यतुल्यं सतिफल भाजकेन समा सतिः । भाज्यभाजकशेषाष्यां द्वाभ्यां वल्ल्युपसंहुतो ॥ ६८० ॥ उपरयंधोगतौ स्थातामखण्डो भाज्यभाजकों । तस्थादावृत्तिरेकेव हीयते हारभाज्ययो: ॥ ६८१ ॥ कृते वल्ल्युपसंहारे प्रागुक्तमतिकल्पनात्‌ । भाज्ये प्रागुपरि न्यस्ते तत्पगक्त तेन संहरेत्‌ ॥ ६८२ ॥ आधस्थ्यपर्डाक्त हारेण न्यस्ते व्यत्ययतोडन्यथा ॥ ६५३ ॥ [ सूययेस्थ दृढ्भगणमुद्िने: कुट्टकक्रिया संत्रेष्टगुणाध्साध्ये सिद्धयो: स्वर्णरूपयो: । क्षेत्रयोरन्तरादादाविष्ठक्षेप: प्रसाध्यते ॥| ६८४ ॥ तद्गुणो5पि तत: साध्य: सिद्धक्षेपगुणान्वयात्‌ । बोद्धव्यमेतदेवात्र तत्त्व कुट्टककर्मणि ॥ ६८५ ॥ संख्यामुहिर्य तद॒क्ष्ये वें: कटपयादिभि: । 576 210389 तथा हि तत्समे' भाज्ये 'घीजगन्नूपुरे' हरे ॥| ६८६॥ 149... 129 तदन्‍्योन्यहतो शेषा: [ ऋ्रमाद्‌ ]* 'धीवन्ध-'धीपियो* 20 9 2 1 ae “धी' 'श्री:' 'किम! इत्येषां क्षेपत्वे तदगुणा: क्रमात्‌ ॥ ६८७ ॥ 365 1096 1461 9862 “मार्ताण्ड'- स्तब्धनयन:! 'कातंवीर्यों! 'ब्रतादिधी:' । 21185 945937 “महाकायप्रनुरू '-“लब्धशुभाधीन:' फलानि तु ॥। ६८८ ॥। 13 4 27 58 259 कि-गौ-वित्‌-सार-हेमानो-धर्मराड्‌ इत्यमूनि घढ्‌ । 365 3 16 2 4 क्रमाइल्‍लीफलान्यत्र 'मार्ताण्डा' 'ल' 'ड्क! 'ती! “र' वि: ॥ ६८९ ॥ व्याख्या--1. 2. 5. B. &(9)at:, with 4 within brackets. 8. 8, कटुककर्मणि. 3. 8. 8. 0. क्र 4. 8. घीययो The correct figure, however, is 94602. The wrong figure is repeated also below, in verses 715 (p. 66), and 726 (p. 67). �ay सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ weara: 4 एष्वेब योज्य उदिततत्त्वन्यायश्च तद्यथा ! 576 210389 ‘Tea age “धीजगन्नू पुरात्‌ः फलम्‌ ॥ ६९० ॥ 365 149 'मार्ताण्ड:' शिष्यते योउत्न धनक्षेप: स ‘erage: | 365 576 यतो 'मार्ताण्ड'-निहत-' तत्समे” न्यूनताउमुना ॥ ६९१ ॥ हारशेषो धनात्माहतो भाज्यशेषस्त्वणात्मक: । 365 149 अथ त्रिगुण-भार्ताण्डे न्यूनांशस्त्रिष्न-'धावक:” ॥ ६९२॥ 576 दिन॑ प्रत्यधिकांशः स्यात्‌ 'तत्समो'-उतोडनयोभिदा । 129 1096 'धीश्रियो'-स्मिन्न्‌ ऋणक्षेपे सति 'स्तब्धनयो” गुण: ॥ ६९३ ॥ 149. 576 यतोध्सौ त्रिध्न-'धीवन्ध-* *तां दिनान्वय: । 149 129 20 अथ 'धीवन्ध-धोष्राय'-शेष! हयमिदा 'नर: ॥ ६९४ ॥ 365. 1096 भार्ताण्ड'-'स्तब्धनयन '-द्व ययोगो गुणोउस्य तु । 20 1461 धनक्षेपे सति 'नरे” 'कातंबी्यों” गृणस्ततः ॥ ६९५ ॥ 20 129 9 Ha TEER नरे' त्यक्ते 'धीधिया'त्‌ शिष्यतेत्न 'धी: | 1096 1461 स्तब्धनित्या-न्वितः षड्ध्न-कार्तवीयों' गुणो यदा ॥ ६९६ ॥ 9 9862 तदा “धी:' स्थाद्‌ ऋणक्षेपों गुणस्तु 'प्रीतिदं aay’ | च्यायोध्यमुह्य तामन्त्यगुणयोर्रयोस्तथा ॥ ६९७ ॥ गुणोक्तन्यायतश्चेबां फलानि स्थु: समन्‍्वयात्‌ । इष्टक्षेप'गुणाश्चेतेरेव शेबेनंयेद्‌ यथा ees ॥ व्याख्या --1._ 196 7155. 1९80 शेष 1017 शेष॑ 2. 8. क्षेपे �श्लोका३ २६०-२८३ ] प्रथमो5्ध्यायः &Y धनक्षेप: शत, को5स्य गुण:, प्रश्नो यदीदृश: । 149 ‘ava eat wae AAA AAT ॥ ६९९ ॥ 149. 129 5 धीवन्ध् -'धीपियौ! 'माध्वो यौ तयोरन्तरं शतम्‌ । क्षेपस्तद्युणयोगो य: पठचघ्न: स गुणो5स्य तु ॥ ७०० ॥ 4 2 20 9 100 “विद्या'ध्न-'नर'-नारी'घ्न-धी '- [ दयान्तरम्‌ 'उन्‍्नयः” || क्षेपो गुणो वा तबन्निष्नतद्गुणद्वयसंयुति: ॥ ७०१ ॥ 210389 7305 “धोजगन्नू पुरो नं वा तदा 'मौनो लसन्‌' भवेत्‌ । ततो5पि भाज्यहरयोरल्पत्वापादने कृते ॥ ७०२॥ गुणसिद्धिरनायासादतस्तद्विधिरुच्यते । महतोर्भाज्यहरयोरिष्ठक्षेपोचितों गुण: ॥ ७०३ ॥ अशक्यावगमो यस्मात्‌ तस्मादन्योन्यभाजनात्‌ । कत्वाल्पतां तयो: साध्ये गुणलब्धी च तद्यथा ॥ ७०४ ॥ अन्योन्यहरणं तावद्‌ दृढ़योर्भाज्यहारयो: । यावदेकत्र रूपं स्थात्‌ ऋमान्यस्येत्‌ फलान्यधः ॥॥ ७०४ ॥ ad शुन्यं च तदधो वल्लीं तां चोपसंहरेत्‌ । Fa at aa रूपं धनक्षेपस्तदोचित: ॥ ७०६ ॥ मतिस्थानीयगुणक: शुन्य॑ क्षेपस्तदा फलम्‌ । यदा भाज्ये भवेद्‌ रूपमृणक्षेपस्तदोचितः ॥ ७०७ ॥ मतिस्थानीयगुणक: क्षेप: शुन्यं तु तत्फलम्‌ । ध्यस्पेदिहो भयत्नापि क्षेपं शुन्यं च वल्‍ल्यध: ॥ ७०८॥ अधोपसंहतिन्यायात्‌ क्षेपघ्नान्त्यफले क्षिपेत्‌ । शुन्यं तदान्त्यहरणात्‌ प्राच्ये स्तां गुणलब्धिके ॥ ७०९ ॥ ततो£्पि तद्ददेक॑क*संहारे प्राक्तने ऋ्रमात्‌ । यावत्फलावसान स्यथात्‌ तावदेव मुहुः FF It ७१० ॥ The mss, read : द्वयानन्तरन्नय: । 2. A, tae �aR सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ गृणलब्धिमृहु: स्थातां तत्तद्भाज्यहरोचिते! । अन्योन्यहरणे शेषा ये ते भाज्यहरा: FATT 894 तत्न भाज्योज्ूबा भाज्या हारोत्यास्तु हरा मता।। तक्षणं हारभाज्याध्यां गुणलब्ध्योरिहान्तत: (। ७१२॥ त्यक्तव्ये हारभाज्यात्‌ ते स्वर्णक्षेपविषर्यये । रूपतुल्यमृणक्षेपं प्रकल्प्यैतत्‌ प्रदर्यंते? ॥ ७१३ ॥ 365 भार्ताण्डा'-चयरनेनापि यथोक्‍तमुपसंहरेत्‌ । उपसंहृतवल्लीनां व्युत्कमेणोच्यते BAAN ७१४ ॥ 01 49 10 67 259 94593 न! कि “विधी/'दश'सतता' “धीशत्रु' 'बंकिशाहध:'। ओजपड्क्तिगुंणस्त्वेषां युग्मपडक्तिः फलम्‌ भवेत्‌ ॥ ७१५ ॥ हाराल्लब्धा गुणा भाज्याल्लब्धपडक्ति: फल क्रमात्‌ । इत्येब नियमो5तोउत्र भाज्याधिक्येउन्यथा स्थिति: ॥ ७१६ ॥ सध्यस्थे गुणनेषां? द्वि; स्वोर्ध्वाध:स्थफलं प्रति । एवं फलत्वमन्यस्य स्वोर्ध्वाधस्थगुणं प्रति ॥ ७१७ ॥॥ स्वोर्ध्वाधावस्थितो हारशेषो यो तबृद्ययं प्रति । सध्यस्थभाज्यशेषस्य भाज्यत्वं स्थात्‌ तथा द्विशः ॥ ७१८ ॥ हारशेषस्य हारत्वं तथान्यद्‌ द्वितयं प्रति । ऋणक्षेपं* पुरोक्‍त यद्रूपमेवेह स्वतः ॥ ७१९ ॥ गुणगुण्यहरेष्वेव फले चान्योन्यता् क्रमात्‌ 1 अथोच्यन्ते हरो माज्यों गुणो लब्धिरिति FATA Wo Ut 2 तत्रादो हारशेषोःन्त्यः 'श्री'हरों भाज्यशेषक: । 1 1 4 भाज्यश्च कि! ऋणक्षेपों गुण: 'क', 'वे'ति* तत्फलम्‌ ॥ ७२१ ॥॥ व्याख्या --1. 3. 3. 5. हरोमिते 2. 8. 8. ८. प्रदृश्यते A. B.C. gmat 4. 8. 8. ८. क्षेप A. raga: 6. Bafa �इलोकाः २६०-२८३ ] प्रथमोड्ध्यायः ६७ 2 9 हारो द्वितीये श्री रेव भाज्य: स्वोपरि ‘ea FE 1 4 गुणः प्राच्य: “कि'मेवात्न तस्योपरि फल तु 'बित्‌' ॥ ७२२॥ 28 9 तृतीयेड्थोपरि 'हरो/ हारो, भाज्य: स एवं 'धी: 1 9 4 गुणस्तूपरि 'धी'रत्र “विदे'बाध:स्थितं फलम्‌ !! ७२३ ॥। 28 9 912. 58 हर"धी-'प्रियधी'-'होमा-श्चतुर्थें, पझचमे पुन: । 149. 129 67. 58 धीवन्ध'-'धीपिय'- सती - 'होमा:', षष्ठे तु ते ऋ्रमात्‌ ॥ ७२४ ॥ 149 576 67 259 “धीवन्ध -'तत्सम' सती “धीशब्रु',रथ सप्तमे । 210389 576 “धोजपगन्नूपुरं' हारो, भाज्य: स्थादिह 'तत्सस:” ॥ ७२५ ॥ 94593 259 गुणकारो 'बढिशवेधं' स्थात्‌ धर्मराड! फलम्‌ 1 भाज्यशेषे यदा रूप॑ दृश्यते तद्विधिस्त्ववम्‌ ॥ ७२६ ॥ हारशेषे यदा रूप॑ तवोक्तन्यायतो गुणम्‌ । anita भाजकाच्छुद्धमिष्टः स्थात्‌ तावृशों गुण: ॥ ७२७॥ भाज्यभाजकरूपावशेषोचित्यविपरयंयात्‌ । उहिश्यते यदा क्षेपस्तदेत्यं साध्यतां गुण: ॥ ७२८ ॥ प्रोक्तभाज्यहरे रूप॑ धनक्षेपं यवोहिशेत्‌ । 115796 हारकात्‌ त्यक्तशिष्टं तत्‌ 'स्तब्धोई्सो मायया गुण: ॥ ७२९ ॥ फल च भाज्यतस्त्यक्तमिष्टं तादूकू फल भवेत्‌ । रूपशेषगुणाप्तिध्ने स्वेष्टक्षेपे स्वके उभे ॥ ७३० ॥ स्वस्वतक्षणशिष्टे वा साध्ये ते तादृशे सवा । लाघवाय गुणस्योने कुट्टाकार इतीरित: ॥ ७३१ ॥ �qs सब्याख्ये तन्तसंग्रहे [ प्रध्यायः १ [ देज्ञान्तरसंस्कार: ] लड्ञामेरुगरेखायामुज्जयिन्यादितस्ततः ।। २८७ ॥ [ देशास्तरसंस्कार: ] लद्भामेरुगरेखायामिति (1. 280-34)-- [ भूमेरवस्थानस्‌ ] समवृत्तघनो व्योम्नि भूगोलोइसो व्यवस्थित: । धारणात्मिकया शक्त्या स्वया विश्व॑ं बिभति यः ॥| ७३२॥ ननु तिष्ठेत्‌ कं भुसि: खमध्येइसो निराक्रया | गुरुत्वान्नभसस्तस्या: पतन न भवेत्‌ कथम्‌ ॥ ७३३ ॥ निराध्रयाणि द्रव्याणि पतन्त्येव गुरूण्यधः । विश्वत्रयोष्यं भूगोलो गरीयानेव सर्वत: ॥| ७३४ ॥ सरित्सपुद्रशेलागा यत्र सन्ति च जड़मा: । सत्यं किन्त्विह भूगोल: खमध्यात्‌ क्व नु सम्पतेत्‌ ॥ ७३४ ॥ : पतन्ति यानि वस्तूनि यत्र तत्र carat अध: पतन्ति दृश्यन्ते सर्वा अपि विहायस: ॥ ७३६॥ समर्थयामहे तस्मादध:स्थात्‌ पतन Aa: | अव्नोच्यते<खिलं वस्तु पततोह यथा भुवि ॥ ७३७॥ तहन्नान्यत्र पतन भूगोलस्य तु कल्प्यताम्‌ । विश्वाश्रयो5्यं भूगोलो यतो विश्वस्भरंव भू: ॥ ७३८ ॥ पतन सर्ववस्तुनां भूपृष्ठावधि दृश्यते । दिवः पतत्यास्तु भुवः प्रतिष्ठा नो क्वचिज्भूवेत्‌ ॥ ७३९ ॥ भूभुतामपि सर्वेषां भूपृष्ठे स्थितिरिष्यते । बिश्नत्यनन्तदिग्दन्तिमुखानेनास्निराश्षया: ॥ ७४० ॥॥ व्याख्या--1. 8, प्रतिष्ठानं �इलोकाः २८०-२९० ] प्रथमो5ध्यायः पूर्वापरदिशोः कार्ये कर्म देशान्तरोह्भबम्‌ ॥ २६० ॥ ६९ ६ आधारा नायतिष्ठन्ते विनाउधारान्तरं यतः | स्वशक्त्येव ततो व्योम्नि कल्प्यतेड्वस्थितिर्भुवः ॥ ७४१ ॥ भूगोलानन्यतो5घो दिडः नोपलब्या पतेद्यतः । सर्वतो5धोगतस्तस्माद्‌ भूगोल: परिकल्प्यते ॥ ७४२ ॥ भूगोले सर्वबस्तूनि पतन्त्येव समनन्‍्ततः । न पुनः कक्‍्वापि भुगोल: सर्वतो5धोगतों यतः ॥ ७४३ ॥ तत्नापि घनभूमध्यं स्वशक्‍्त्या धारयेदधः । भूपृष्ठावयवान्‌ सर्वान्‌ नियस्य व्यस्तदिश्गतात्‌ ॥ ७४४ ॥ भूपृष्ठावयबा: सर्वे गोलार्धान्तरितत्वतः । समन्तात्‌ प्रतिबध्नन्ति सिथः पिपतिषां च तामू ॥ ७४५॥ खमध्यात्‌ पतनाभावो भूगोलस्य ततो श्रुवः । गोलाकारत्वमप्यस्थ समन्तात्‌ समगौरवात्‌ ॥ ७४६ ॥ न तिष्ठति क्‍्वचित्‌ किड्च्चदाश्रयेण विना यदि । तादुशोष्प्याश्रयो5स्त्यस्थ नभ एवं निरन्तरम्‌ ॥ ७४७ ॥ आश्रयाश्रपिभावश्च सिथो भूतेषु दृश्यते । मूर्तामूत॑विभागो$पि तत्नाकिड्चित्करो भवेत्‌ ॥ ७४८ ॥ धारयेत्‌ प्रवहो मुर्तान्‌ यदमूर्तों मरुद्‌ प्रहान्‌ । स्थिरं स्वतो नभस्तद्वद्‌ धारयेत्‌ क्षितिमण्डलम्‌ ॥॥ ७४६ ॥ अर्कादीनां यथा बिम्बं गरीयो5पि च धारयेत्‌ । विश्वाश्रयो5यं भूगोलो मध्ये व्योम व्यवस्थित: ॥ ७५० ॥ मृदस्बुहुतभुग्वायुभयो गोलाकृतिस्ततः । याम्यमर्ध जलमयं सोम्यं तस्य च मृण्मयस्‌ ॥॥ ७५१ ॥ जलाधंमध्ये नरको मृण्मध्ये च सुरालय: । नगराणि च चत्वारि पाश्वेस्थानि तयोद्वयों: ॥ ७५२ ॥ लडूप सिद्धपुरं चेव यवकोटिश्च रोमकम्‌ । भूवृत्तपादान्तरिता स्थितिस्तेषां मिथो भवेत्‌ ॥ ७५३ ॥। व्याल्या--1, A. afta: �सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: १ [ देज्ञान्तरकाल: ] wera wT gd, त्रिज्याप्तं लम्बकाहतम्‌ ॥ २६७ ॥ स्वदेश, ततः पष्ट्या हत॑ चक्रांशकाहतम्‌ । खखदेवह॒तं भागादन्तरं TTA: Ul ३० ॥ स्वदेशसमयाम्योदग्रेखायां देशयोययोः । तदन्तरालदेशोत्थयोजनेः सम्मिते स्वके ॥ ३१॥ भूवृत्ते नाडिकैका स्थात्‌ कालो देशान्तरोद्भवः । निमीलनान्तरं यद्वा स्वदेशसमरेखयो; ॥ ३२ Ul देशान्तरभवः काल, इन्दोरुन्मीलनादपि ॥ Ba Il व्याख्या--1. 8. भिद्यते यदि को ग्रहः [ देज्ान्तरकालः | राश्यंशादिविभागा: स्युर्भूगोलेषपि भगोलवत्‌ । घटिकात्‌ समयास्योदक्‌ क्षितिजोन्मण्डलादय: ॥ ७५४ Ul रेखारूपाश्च भूगोले कल्पनीया भगोलवत्‌ । येन स्वदेशे भूपृष्ठे सुघटावक्षलस्बकों ॥ ७५४ ॥ लम्बब्यासदलं qd स्वभूवृत्तं दयुवृत्तवत्‌ । स्वभूवृत्तस्थमार्गेण कल्प्या देशान्तरस्थिति: ॥ ७५६।। मेरलडूशभ्रिता रेखा या तत्रोद्यति भास्करे । कल्याद्यहगंणानीता ग्रहमध्या भवन्ति हि ७५७॥ ततः पूर्वापरदिशों देशान्तरयुतोनिता: । नाडीषष्दया स्वभूवृत्त पर्येत्यकं: परिश्रमन्‌ ॥ ७५८॥ - स्वभूवत्तस्थ षष्टचंशं क्रामन्‌ नाड्या तथैकया । न कालेन विना स्वल्पसपि देशं व्रजेदसों ॥| ७५६ ॥ अतस्तद्देशभेदेन कालभेद: प्रकल्प्यते । अकोदियादेस्तद्भेदात्‌ भिद्येतोौदयिको ग्रह ॥ ७६० ॥ �एलौका: २९४७-३३» ] प्रथमो5ध्याय॑: ७१ व्यास्या--1, 6, विवतं॑ने: स्वभूवृत्तस्य षष्टयंशो यः बष्चंशस्ततो5षपि वा 1 तस्य तद्ध्रमकालो यो घटीविघटिकादिक: ॥ ७६१ ७ देशान्तराख्य: कालो$सो प्रतिदेशं प्रकल्प्यते । तच्छेदांशस्वभूवृत्तात्‌ तस्थाध्वा च प्रकल्पित: ॥ ७६२ ॥ शास्त्नीयर्योजने रेव प्रसितोहन्‍्सों तदागतः । योजनेलोकिकेरेव प्रसितो5<र्थक्रियाकर: ॥ ७६३ ॥॥ तदर्थ समयास्योदग्देशयो रक्षचापयो: । ज्ञाते भूपृष्ठगे भेदे वंशे्वाथ निवर्तने:ः ॥॥ ७६४ ॥ लोकिकंयोजनेरेष भुभाग: प्रमितो भवेत्‌ । स एवं भूय: शास्त्रीयेयोंजनेरपि सीयताम्‌ ॥ ७६५ ॥। चक्रांशकमिते5क्षांश खखदेवमिता [तु] भू: । ज्ञातंरक्षान्तरांश: सा कियतीत्यनुपाततः ॥ ७६६ ॥ खखदेवहताक्षान्तरांशकाद्‌ भगणांशक: । लब्ध: स एवं भूभाग: शास्त्रीययोजनेमित: ॥॥ ७६७ ॥ एवं लोकिकशास्त्रीययोजनानां/ परस्परम्‌ । सम्बन्धनियमे ज्ञाते ज्ञेया देशान्तरस्थिति: ॥| ७६८ ॥ अक्षान्तरसमानो ते: शास्त्रीयेर्योजनेमित: । सोष्यं निवर्तनाय्रश्च मितो लौकिकयोजने: ॥ ७६६ ॥ घष्टबंशेन स्ववृत्तस्य तुल्यो भवति चेत्तदा । सो$पि प्रमाय संवेद्यो लौकिकेरेव योजने: ॥ ७७० tt ततोषत्र नाडिकेका स्यात्‌ कालो देशान्तरोज्भूव: । स्वभूवृत्तस्थ षष्टचंशं तत्षष्ट्यंशं ततोईषि वा ।। ७७१ ॥ शास्त्रीययोजनसितं लौकिकरपि सीयताम्‌ । देशान्तरभव: कालो नाड्यादिलंभ्यते ततः ॥ ७७२ ॥ 2, 8. ९. मिता श्रभू: 8. मिता-भूः 3. &« क्रियतेत्यनुपातत; 4. - 8. 8. हां लि नां �सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ अध्यायः १ [ देशान्तरकालस्य धनर्णत्वम्‌ |] प्रागेव दृश्यते प्रत्यकू, पश्चात्‌ ग्राच्यां ग्रहः सदा ॥ ३३७॥ देशान्तरघटीज्षुण्णा मध्या झ्रुक्तिय्न॑चारिणाम्‌ । wea aaa Tea tara, Way way ll ३४ ॥ स्वदेशात्‌ समरेखान्ते लोकिकरेव योजने: । प्रसमिते स तथा5४नीत: कालो देशान्तरोज्धूव: ॥ ७७३ ॥ प्राक्‌ पश्चात्‌ समरेखातो निजदेशोदयावधिः । निमीलनान्तरं यद्वा स्वदेशसमरेखयो: ॥ ७७४ ॥ देशान्त रभव: कालो यदि नोन्‍्मीलनान्तरम्‌ । प्रहयो: समकालत्वं स्वदेशसमरेखयो: ॥ ७७५ ॥ स्थादिन्दोरिव नाकंस्थ भेदतो लम्बनादिना । कालो देशान्तरस्पेन्दोस्तदुक्तो ग्रहणान्तरात्‌ ॥| ७७६ ॥ देशान्तरेण॑व परं स्वदेशसमरेखयो: । इन्दोग्रंहणभेदो5्यं भवेन्नान्येन केनचित्‌ ॥ ७७७ ॥ निमोलनान्तरात्तत्र यदि वोन्मीलनान्तरात्‌ । देशान्तरभवः काल: सुसुक्ष्मो ज्ञायते तत: ॥॥ ७७८ ॥॥ [ देश्ञान्तरकालस्य धनण्णत्वम्‌ ] प्रा्देशसमरेखातः प्रागेवाभ्युदितो ग्रह: । अतो प्रहणकालो<यं वर्धतेःकोंदयावधे: ॥ ७७९ ॥ निर्मीलनादिक पश्चात्‌ तत एवात्र दृश्यते । प्रत्यग्देशिषु च ततः पश्चादेवोदयं ब्रजेत्‌ ॥ ७८० ॥ निर्मीलनादिकालो5यं स्वल्पस्तत्नोदयावधि: । अतो5त्र समरेखातः पूर्व दृश्येत तदृद्ययम्‌ ॥। ७८१ |। अतो5त्र समरेखातः प्रावप्रतीचोः स्वदेशयो: । eT धनं च क्रियते देशान्तरगतिप्रंहे ॥ ७८२ ॥ �ए्लोका: ३५-३८ ] प्रथमो5्ध्यायः ७३ [ ग्रहाणां कल्यादिश्रुवा: ] —4° 45’ 46" पड्वेदेष्बब्धिवेदास्तु विलिप्तादिध्ुवी विधोः । +-37 2970 177 57 प्राणात्यष्ट्यडूनेत्राग्नितुल्य॑ चन्द्रोच्चमध्यमम्‌ ॥ By II —iI" rata सप्तसागरशैलेन्दुभवा लिप्तादयो5सृजः । - — 36’ बट्त्रिंशल्लिप्तिकाः शोध्या विदो, जीवे तु योजयेत्‌ ॥ ३६ ॥ 127 10" . पढ़क्‍्त्यकतुल्यलिप्तादि, सिते राशि! पडंशकाः । +1 6° 13’ +11" 17° 20’ विश्वतुल्या! कलाश्च सं, नखात्यष्टिमवाः शने! ॥ ३७ Ul +6" 22° 20’ पाते तु मण्डलाच्छद्े नखाकृतिरसा अपि ॥ ३८४ ॥ [ नवमयुगादो' श्रुवा: ] कल्यादिधुवका झोते युगभोगसमन्विताः ॥ ३८० ॥ इति॥ कृतदेशान्तरगतिग्ग्रहमध्य: स्फुटोईपि वा । निजदेशे भवत्येष सध्यमार्कोद्यावधिः ॥ ७८३ ॥ [ प्रहाणां कल्यादिधुवा: ] षड्वेदेष्वब्धी ति (1. 35-389)-- कल्यादों न निरंशत्वं भगणादेज्यचारिणाम्‌ । गतिभेदाततु दृक्सिद्धास्तत्रेषां स्पुर्भुवास्ततः॥ ७८४ ॥ सूलम्‌ू-- 1. त० सं० १ This refers to a contemporary date of the author Nilakantha Somayaji (born A.D. 1444), who takes 576 years as a ‘minor’ yuga (verse 39, below). Thus, eight yugas (8 X 576=4608 years) from the beginning of Kali will end and the ninth yuga will commence at the close of the Kali year 4608 (A.D. 1507-8). �oY सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे . - [ अ्रध्यायः १ 576 तत्तचुगे भरुवा ज्ञेयाः, पडश्वेष्वब्दक युगम्‌। 7500 भगणात्‌ खखभूताश्वैशुगभोगरत्ववाप्यते । अष्टध्नयुगभोगाः स्वमतः कल्यादिजे भ्रुवे ॥ ३६ ॥ अत एवायमाचार्यो भास्कराभिमतं युगम्‌ । स्वीकर्तु] भगणानेव परिवर्तितवानिह ॥ ७८५ ॥ [ नवमयुगादों प्रुवा: ] इच्छाराशिविभक्तश्चेद्‌ येन केनापि राशिना । तत्र लब्धफलाभ्यस्ता तद्भुक्तिभुंक्तिरीप्सिता ॥ ७८६ ॥ 7500 युगपर्ययतः खा भ्रभूताश्वैयंद्‌ चुचारिणाम्‌ । ayaa युगभोगोध्सावष्टन्निरगुणित: सच ॥ ७८७ ॥ कल्पादिश्रुवसंयुक्तो नवमादों ग्रहश्लुवा: । अर्को निरंशतां याति तत्र, नेन्द्रादयोईखिला: ॥| ७८८ ॥ युगसंख्याहता भोगा श्रुवास्तत्तय्गो:दू वा: । 576 षडश्वेष्वब्दम्कंस्थ निरंशं तु* युगं भवेत्‌ ॥ ७८९ ॥ 210389 नवाष्टवह्लिवियदिन्द्श्वितुल्यं च तहिनम्‌ । तच्चाष्टभिविनिहतं खण्ड आचार्यसम्मतः ॥ ७९० ॥ प्लुवान्‌ निबद्धवान्‌ यत्र शास्त्रकार: स्वयं दृढ़ान्‌। भयुगादेनंबमात्‌ तस्मात्‌ प्रारब्धो दिनसझचय: ॥ ७९१ ॥ खण्डशेषतया55चार्यसम्मतो पग्रहमध्यमे । ततस्त्रेराशिकानोीता' ग्रहमध्यास्ततो श्रुवा: ॥ ७९२॥ व्यास्या--1. 8. युगभेदो 2, 28. निरंशस्तु 3, 8. युगादि 4. 8. त्रराक्षिकं नीता: 5. 8, मध्याः स तद्‌ ध्रुवा: �एलोकौ ३८-३९ ] प्रथमो5्ध्याय: ७ [ ग्रुणकारहाराणां लघूकरणवासना ] लाघवार्थ तनूकायो गुणहारावषि क्वचित्‌ । यादृड्नियममाशित्य गुणहारकयो: स्थिति: ॥ ७९३ ॥ तत्न तादृडनियमतस्तत्न कायो' च तावुभो । राशिनकेन हतयोहतयोरपि वा दयोः ॥ ७९४ ॥ केनापि ह॒त्वा युगपत्‌ केनाप्यन्येन भक्तयो: । गुणहारकयोः पूर्वों नियमो नेव होयते ॥ ७९५ ॥॥ गुणं प्रकल्प्य स्वधिया हारके तेन संहते । तद्गुणेनोद्धुतो हारो गुणस्तस्थ स्वधीकृत: ॥ ७९६॥ गुणकारे5थवा मत्या हते तद्घारकोद्धुते ॥ तद्धारकों मतिस्तस्य गुणकारः प्रकल्प्यते ॥ ७९७ ॥ एवं त्रेराशिकात्‌ सिद्धों गुणहारो लघूकृतो । निःशेषत्वे तयोस्ताभ्यां नीतमिच्छाफल स्फुटमू ॥ ७९८॥ निश्शेषत्वे तयोरावापोद्वापाध्यां च कस्यचित्‌ । अत्यल्पत्वाद्‌ यदा हारे लब्धे शिष्टमुपेक्षितम्‌ ॥ ७९९ ॥ शेषस्य त्यज्यमानत्वात्‌ तदा हीनांशकों हर: । हारे हीनांशके लब्धफलस्याधिकता भवेत्‌ ॥ ८००॥ ततस्तत्परिहाराथ्थ त्याज्यं किज्चन तत्फलातू । यदा तु हियते भाग: किडि्चित्‌ क्षिप्त्वा निरंशकम्‌ ॥ ८०१ ॥ शेषस्य गृह्ममाणत्वादधिकांशो हरस्तदा । हारेःधिकांशे लब्धं तु फलं होयेत वास्तवात्‌ ॥ ८०२॥ तदर्थ किड्चन क्षेप्यं तल्लब्धे येन वास्तवम्‌ । हारे हीनांशके त्याज्यं क्षेप्यं तत्नाधिकांशके । ८०३ ॥। अधिकांशे गुणे त्याज्यमुनांशे क्षिप्पते च ततू । द्वितीयहारकेणाप्तं स्फुटमिच्छाफलं यतः ॥ ८०४ ॥ हारेण महताभ्यस्तो गुण: स्वमतिकल्पित: । तत्र लब्धेन हारेण गुणोईपि च महान्‌ हतः॥ ८०५ ॥ �७६ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे . [ भ्रध्यायः १ तुल्यो स्थातां यदा तत्र निश्शेषहरणं भवेत्‌ । सतिध्नो हारकस्तत्न प्रमाण तत्फलं पुनः ॥ ८५०६ ॥ अंशो न्यूनोधिको वेच्छाराशिरेकोउत्न हारयो: । यदि न्यूनोउधिको बांशो हारे सत्याहते भवेत्‌ sow Nl तबत्न पूर्वंगुण्यस्थ कियान्न्यूनाधिकांशक:! । इति त्रेराशिकेनात्र लक्यं न्यूनाधिकं फलम्‌ ॥ ८०८ ॥ ननु पूर्वगुणाभ्यस्ते गुणे स्वभतिकल्पिते । तेनेव कल्पितगुणेनाभ्यस्तो हारकों मत: ॥ ८०९॥ सो5यं मतिफलाध्यस्तपुरवंहारसमों मतः । सत्यं मत्याप्तहारस्याउत्राधिकोनांशसम्भवात्‌ ॥ ८५१० ॥॥ अधिकोनांशकस्यास्य हारान्मतिगुणाविह । महागुणोद्ते न्यूनाधिकांशेन समत्वत: ॥ ८११ ॥ प्रमाणराशिमंत्येब गुणितो हारकों महान्‌ । गुणेन महता भकक्‍ते फलन्यूनाधिकांशक: ॥ ८१२ ॥ गुण्य एको “भवेन्य्युनाधिकांशस्थास्थ च स्मृत:? । हारस्त्वाद्यो मतिहतो चान्यो* मतिफलाभिधः ॥ ८१३ ॥ गुणकारे मतिफले गुणे हारे च कल्पिते। गुणे महति गुष्ये च प्रक्रियेयं न भिद्यते ॥ ८१४ ॥ get तनूकझतेर्गुण्यगुणहारे स्त्रिभिः पुन: । उपायलाघवाद्‌ वेद्यमिच्छाराशे: फल बुधः ॥। ८१५॥ सर्वत्रेत्थमुपायानां लाघवे सम्भवत्यपि । गुणयन्तीह ये केचिद्‌ यत्नगोरवमाशिता: ॥ ८१६ ॥॥ ते सम्भवल्लघूपायदोषान्निग्रहभागिन: । 576 एतत्सवंमपिप्रेत्य षडश्वेष्वब्दकं युगम्‌ ॥ ८१७ Nh धयारया --7-1. 3. ८. घिकांशका: 2. 98. ८. मतेर्न्यूना ८. स्मृतम्‌ 4. 8. हतोब्यान्यो �श्लोक: ४० ] प्रथमो5्ध्याय: ७७ [ प्रह्मणां मन्दोच्चा: ] 127 220' 172! 80 240’ स्व॒रववया खाकृतयों द्विनगभ्ुवो5शी तिरश्रजिनाः । 78" भौमान्मन्दोच्चांशा, वसुतुरगा भास्करस्यापि ॥ ४०॥ [॥ इति तन्त्रसंग्रहे मध्यमग्रकरणं नाम प्रथमो5्ष्यायः ॥ ] आचार्येण स्वयं प्रोकतं तद्शुवाश्व ग्ुचारिणाम्‌ । युगादेनंबमात्‌ तस्मादतीतदिवसञ्चयात्‌ ॥ ८१८ ul स्वल्पाध्यां गुणहाराभ्यामानीता भगणादय: । तदीयप्नुवसंयुक्ता मध्यसाः स्पुर्युचारिणाम्‌ ॥॥ ८१९ ॥ [ प्रहणां मन्दोच्चांशाः ] स्वररवय इति! (1. 40)-- 2--18" 4--7" 7--10/ ४--227 27-20? 2 दोष्यां प्राज्ञे:', 'स्थानं स्वं', 'शेयं स', “त्रिराशि', 'निष्ठाग्रे:'। 8r—0" “अनुदिन'-मुच्चमिनादे,रनुक्तम्‌ आरादिशे प्रयम्‌ इनमध्यम्‌ ॥ ८२० ॥ इत्येष परक्रोडावासद्विंजवर*समीरितो योडर्थ: । सतु तन्तसंग्रहस्य प्रथमेडध्याये मया कथितः ॥ ८5२१ ॥ [ इति तन्त्रसंग्रहस्य पद्यव्याख्यायां सध्यमप्रकरणं नाम प्रथमोऽध्याय: । ] व्याख्या--1, 0, 8005 : “मूल-इलो ०” 2... 8. 8, 0, om. aeat; it is supplied from this well- known verse. 3. C. om. fasraz </poem> == अथ द्वितीयोऽध्यायः == <poem> स्फुटप्रकरणम्‌ [ केन्द्रं पदव्यवस्था च] स्वोच्चोनो विहगः केन्द्र, तत्र राशित्रयं पदम्‌ । ओजे पदे गतैष्याम्यां बाहुकोटी, समेडन्यथा ॥ १ ॥ [ मङ्गलाचरणम्‌ ] यत्सेवनत: सच्य: सर्वज्ञत्वं लभेत aisha | कुन्देन्दुस्वच्छतनुं सरस्वती तां नमामि सदा ॥ १॥ सध्यमानयनोपायमित्थं प्रोच्य सविस्तरम्‌ । गतिशेषतया वच्समि स्फूटकर्म द्युचारिणाम्‌ ॥ २ ॥ [ केन्द्र पदव्यवस्था च स्वोच्चोन इति (तर. 1)-- सिथ: सम्बन्धयोभिन्नकेन्द्रयोदृ त्तयोह यो: । स्वान्येन मितयोभेंदो विज्ञेयः स्फुटकमंणा ॥ ३ ॥1 केन्द्रदयावभेदी यो मार्ग एकस्तयोहयो: । नीचोच्चमार्गसंज्ञेयो नीचोच्चद्वितयाश्रित:॥ ४ ॥ नौचोच्चसार्गादुभयोव॑ त्तयोः केन्द्र भेदिनों । सार्गो समतिरश्चीनो ततो दूरविभेदिनों ॥ ५ ॥ 9a �wie: 9 ] द्वितीयो5्ध्याय: ७९ इति। विप्रकर्ष: परस्तत्र वृत्तयोरुभयोस्तत: । तत्पाश्वंयो: सन्निकृष्य' माणत्वादुभयो: ऋ्रमात्‌ ॥ ६ ॥ अभिन्नलिप्तमार्ग प्रत्योन्मुख्यं सन्निकृष्टता । वृत्तयोविवरं स्वांशे क्वापि सम्बन्धपोमिथः ॥ ७ ॥ वर्धते वृत्तपादेन भूयस्तेनंव होयते । isi ada fa तेनेव क्षीयते पुन: ॥ ८ ॥ बधंते क्षीयते च द्विरेकस्मिन्नेव पर्यये । वृत्तयोविवरं तस्मात्तियंगूध्वंगधो४पि वा ॥ ९ ॥ राशित्रयात्मक बेच पदं तन्मण्डलेडखिले । ब॒त्तान्तरोत्थयोवृद्धिक्षययोविवराश्रय: ।॥। १० ॥ वृत्तपादः पद्द तस्मादेक॑ंको5पि भवेदिह । वृत्तावयवसम्पातात्‌ पादान्ते परमान्तरात्‌ ॥ ११ ॥ साध्यमत्नानुपातेन वृत्तेष्टावयवान्तरम्‌ । दोर्ज्या प्रवृत्ता गोलान्तात्‌ कोटिज्या त्वयनान्ततः ॥ १२ ॥ ते उभे विप्रकषो' स्त: स्वेष्टदेशस्य तद्दयात्‌ । सर्वत्रापि पदे तादृग्विप्रकरषष स्प सम्भवात्‌ ॥ १३॥ सिथो दो:कोटिरूपे ज्ये पदे सर्वत्न सद्भते । समतियंग्गतत्वेन दो:कोटित्वं मिथस्तयों: ॥ १४ ॥ गोलायनान्तो पदयोरोजयोरधऊध्वेयो:? । गतगन्तव्यता तत्र ततो दो:कोटिचापयो: ॥ १५ ॥ युग्मयोस्तु विपर्यासाद्‌ विज्ञेया गतगम्थता । दोश्चापोनो वृत्तपादः कोटोचापोडन्यथापि वा।। १६ ॥ स्यात्या--1, 8. सन्तिकरष्य . 2. C, avait �सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ [ ज्याग्रहणं चापीकरणं च ] [ तत्न चतुरभअक्षेत्रेण वृत्तानयनम्‌ ] क्षेत्रेण चतुरश्रेण वृत्तस्यानयनं यथा । तत्रादो तद्भुजातुल्यं sated ger कल्पयेत्‌ ॥ १७ ॥ दिक॒सृत्रद्वितयेनेतच्चतुर्धा प्रविभज्यते । क्षेत्रे तथाकृते खण्डाश्चत्वार: स्युश्चतुर्भुजाः ॥ १८ ॥ केन्द्रात्तद्वाहुमध्यस्पुग्‌ व्यासाधंमपि कल्पयेत्‌ । अतश्चतुर्णां खण्डानां भुजा व्यासार्धसम्मिता ॥ १६ ॥। क्षेत्रकेन्द्रात्‌ पुनस्तेषां कर्ण: कोणावधिर्सतः । विक॒सूत्राग्रद्यस्पृष्ट: कर्णस्तत्नापरोषषि च॥ २० ॥ केन्द्रात्‌ कोणावधिः कर्णो भूमित्वेनात्र कल्पितः । तत्कर्णाप्रद्दयाद्‌ दिक्सृत्राप्रान्ते च भुजे उभे ॥ २१ ॥ ततश्चतुभुजक्षेत्रे प्रत्येक त्रिभुजद्ययम्‌ । लम्बो द्वितीयकर्णाधंप्रमितस्त्रिभुजद्ये ॥ २२॥ तव्राबाधा प्रमाण स्पाल्लम्बमुनाद्‌ भुजावधि । भुजाध॑ तत्फल लम्बाबाधयो! कर्णवत्‌ स्थितम्‌ ॥ २३ ॥ व्यासाधे रहिता भूमिरिच्छाराशिश्च कल्प्यते । तत्न लब्धफलं नीत्वा कोणत: पाश्वेयोह्वंयो: ॥ २४ ॥॥ तयोदों:खण्डयो रेखां विलिखेत्‌ कर्णरूपिणीम्‌ । ततो द्विगुणलब्धोनभुजातुल्यं भुजाष्टकम्‌ ॥ २५ ॥ ततो दोदंलदोम॑ध्यस्फुटव्यासार्धवर्गयो: । योगमूल भवेत्‌ कर्ण: केन्द्रादष्टाभकोणग: ॥ २६ ॥। अथाष्टाश्रभुजार्धे त्यवर्गव्यासाधंवर्ग यो: | भेदात्‌ कर्णोद्धुतं यत्‌ स्थात्‌ तदाबाधान्तरं भवेत्‌ ॥ २७ ॥॥ व्यासाधंवर्गंदो रधंवर्गयोयेत्तदन्तरम्‌ 1 तदेव भूगताबाधाहयबर्गान्‍्तरं भवेत्‌ ॥ २८ ॥॥ �श्लोक: १ ] द्वितीयो5ध्याय: 54 कर्ण आबाधयोयोंगस्तेन वर्गान्‍्तरात्‌ तयो: । अन्तर स्थाद्‌ यतो वर्गान्तराद्‌ योगाप्तमन्तरम्‌ ॥ २९ ॥ आबाधयोयुंतिः कर्ण: स त्वाबाधान्तरोनित: । अर्धोक्वतो$ल्‍्पा त्वाबाधा भुजार्ध तस्य तु श्रुतिः ॥ ३० ॥ ते प्रमाणफले स्यातां कर्णो व्यासाधंवर्जित: । इच्छाराशिस्तदेकदेशस्त [ स्मात्‌ त|च्छृतिःः फलम्‌ ॥ ३१॥ तवाबाधंकदेशस्य का श्रृतिस्त्विति या श्रुति: । तां कोटिपाश्बंयोर्नोत्वा कुर्याद्रेखां तु पूर्ववत्‌ ॥ ३२॥ aa aa: Nearest aat हात्रिशदर्षकम्‌ । aa ada Big भुजासध्यं भवेत्तया ॥ ३३ ॥ प्रोक्तमार्गेण कतंव्यं वत्ताकृति भवेत्ततः । वृत्तं तदिष्टव्यासेन [ह॒त्व॑त्द्‌ व्याससंहृतम्‌ ]१ ॥ ३४॥ इष्टव्यासस्य वृत्त स्थादिति वृत्तं समानयेत्‌ । लम्बाबाधादिक॑ सर्व पश्चात्‌ स्पष्टीभविष्यति ॥। ३५ ॥ [ बर्ग-मूल-क्रियाभिविना वृत्तपरिध्यानयनम्‌ ] वर्गमूले बिना यहा व्यासतः परिधि नयेत्‌ । तदर्थ कल्पयेत क्षेत्र व्यासतुल्यचतुर्भुजम्‌ ॥ ३६ ॥ तदन्तः कल्पयेद्‌ वृत्त दोसंध्यस्पृष्टमेसिकम्‌ । तदन्तवे त्तमप्येक दोसंध्याक्रान्तनेमिकम्‌ | ३७ 1 वृत्तमध्ये च दिकसृत्रद्वितयं कल्पयेत्‌ तथा । वृत्तनेमिभुजामध्यसम्पातस्थतदग्रकम्‌ ॥ ३८ ॥ दिक्सुत्राप्राच्चतुर्बाहुको णान्‍्त॑ यद्‌ भुजादलम्‌ । समत्वेन विभक्ते5स्मिन्‌ कुर्याद्‌ बिन्दून्‌ बहुनपि ॥ ३९ |। Ql रेखा लिखेद्‌ वृत्तकेन्द्रात्‌ तद्बिन्दुगामिनो: । कर्णरेजास्तु ता केन्द्राब्‌ दोमंध्यस्ता च कोटिका ॥| ४० ॥ व्याल्या--..1, Go Fo— qq 1४६5. 1९90 देशस्तच्छति:.. 2. Mss, read ह॒त्वेतद्‌ व्यसन हृतम्‌ �SR सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ -कीटिकर्णाप्रविवरभुजाभागाश्च तद्भुजा: । एकंकभागाधिकास्ते कर्णानां स्पुयंथोत्तरम्‌ ॥ ४१ ॥ व्यासाधंस्वभुजाकृत्यो रिष्टक्वर्णो युतेः पदम्‌ । तत्कर्व्यासदलयोव॑र्गान्तरपदं भुजा ॥ ४२ ॥ तत्राद्यकर्णदिक्सूत्रा प्रयोविवरतो हतात्‌ । व्यासार्धेन स्वकर्णाप्तं ततो यल्लभ्यते फलम्‌ ॥ ४३॥ कर्णव्यत्यस्तदिक्सृत्राग्रान्तात्‌ कर्णान्‍्तरं J A | कोटि: सा तद्भुजाकर्णशेष: सम्पाततस्तयो: ॥ ४४ ॥ कर्णदिक्सुत्रयो रप्रविवरं चापि तच्छति: । S इच्छात्मकमिदं द्यक्षक्षेत्रं यत्त्वन्यदीदूशम्‌ ॥ ४५ ॥ व्यासार्धकर्ण विवरभुज व्यासाधकोटिकम्‌ । व्यासार्धकर्णविव रदो:खण्डभुजक॑ भवेत्‌ ॥ ४६ ॥ प्रमाणं त्यश्रमुद्धिष्टं तुल्याकारतया हयो: । यस्य दो:कोटिकर्णेषु व्यस्तो यावतिथात्‌ स्थिति: ॥ ४७ ॥॥ तवन्यत््यश्रकर्ण: स्थात्‌ तस्य तावतिथात्तत: | आद्क्षेत्रस्य कर्णोईपि व्यस्तदिककतया स्थितः ॥ ४८ ॥ क्षेत्रान्तरभवात्‌ कर्णाव्‌ यत्र व्यत्यस्तदिक्‌ स्थिता । भुजाकोटयोरन्यतरात्‌ क्षेत्रे तुल्याकृतीकृते ॥ ४९ ॥ अन्न प्रमाणक्षेत्रस्थ कोटिदिक्सूत्रसंज्ञिता । इच्छाक्षेत्रस्थ कर्णोड्स्या: कोटेव्यत्यस्तदिग्गता ॥ ५० ॥ प्रमाणक्षेत्रकणंश्च व्यस्त इच्छाख्यकोटित: | ततस्त्रेराशिकान्नेय मिच्छाक्षेत्रगतं फलम्‌ ॥ ५१ ॥ तृतीयमपि च त्यभ्र॑ं यत्तु विक्सूत्रकर्णक्म्‌ । इच्छात््य भगता कोटिस्द्यश्रस्थास्य भुजोदिता ॥ ५२ ॥ प्रमाणक्षेत्रकर्णे तु तद्भुजा यत्र सम्पतेत्‌ । तत्सम्पातात्‌ क्षेत्रकेस्ब्रान्त रालान्तस्य कोटिका ॥ ४३ ॥ �इलोकः १] द्वितीयो5्ध्याय: 53 चतुर्भुजभुजाखण्डद्यसम्मितबाहुकम्‌ । ह्वितीयकर्ण रेखाख्यकर्ण दि ऋ सुत्रकोटिकस्‌ ॥ ५४ ॥। क्षेत्र यच्च प्रमाणं तत्प्रमाणक्षेत्रमुच्यते । द्वितीयकर्णविवरमाद्यकर्णाग्रतोषषि यत्‌ ॥ ५५॥॥ सा कोटिस्तच्छुति: खण्डो द्वितीयश्चतुरक्षण: । द्वितोयकोटया: कर्णस्य शेषः सम्पाततों भुजा ॥ ५६॥ इच्छाक्षेत्रं द्वितीयं तत्‌ ह॒यश्न॑ं ताभ्यां च तत्फलम्‌ । यद्‌ द्वितीयभुजाखण्ड चतुरश्ने तु कल्पितम्‌ ॥ ५७ ॥ व्यासार्धनिहतात्‌ तस्मात्‌ कोटिस्तत्कर्णसंहता । हितीयकर्णरेखा च कर्णत्वेनात्र कल्पिता ॥ ५८ ॥। सा कोटिस्तु भुजाकर्ण: प्रथम: कर्ण एवं तत्‌ । तद्भुजाग्रावधिः फेन्द्रात्तत्कोटिरपि कल्प्यते ॥ ५९ ॥ एवं व्यश्रद्वयं कल्प्यं प्रतिदो:खण्डसत्र तु । आसन्नकर्णविवरं पूर्वकर्णाप्रतस्तु यत्‌ ॥ ६० ॥ आसन्नकर्ण व्यत्यस्तदिग्गतः कोटिका भवेत्‌ । पूर्वकर्णाग्रतः स्वोध्बंकर्णान्ता बहवो हता: ॥ ६१ ॥ दिक्सुत्राप्राच्चतुर्बाहुकोणान्ता: wetted at: | agdaqataver fengqayinatera: n <u ऊरध्वोध्वेकर्ण विभजेत्‌ तत्न लब्धफलं तु यत्‌ । पूर्यकर्णाप्रत: स्वोध्वंकर्तंव्यस्तद्विगन्तरम्‌ 11 ६३ ॥ इच्छात्यश्रगता wife: AIT TAT AAT | तद्भुजाकर्णसस्पातात्‌ तत्कोटि: केन्द्रगामिनी ॥ ६४ ॥ स्वपूर्व कर्णस्तत्कर्णस्तत्तु त्रयश्न॑ं तथाविधम्‌ । ऊध्वत्नेराशिके त्वेतत्प्रमाणं ह्य्रमिष्यते ॥ ey यदीच्छात्निभुजं प्रोक्‍्त वृत्तान्त: कल्पयेच्च तत्‌ । व्यासार्ध गुणकह्तत्न पुर्वंकर्णोषपि हारक: ॥ ६६ ॥। व्याख्या-1. 8. एव च �ay सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ प्रध्यायः २ लब्धा तत्कर्णविवरपरिध्यंशोत्थशिड्जिनी । चतुर्भुजभुजाखण्डाद व्यासाधेंन द्विराहतात्‌ ॥ ६७ ॥ पूर्वोध्व॑कर्णघाताप्ता भवन्त्यधंगुणास्तत: । दिक्मृत्नतों ये दोःखण्डाश्चतुरभ्ने व्यवस्थिताः ॥ ६८ ॥ तदग्रास्तास्तु या कर्ण रेखाः केन्द्रात्‌ समुद्गता: 1 तदन्तरालोत्थपरिध्यंशार्धज्या: क्रमादिमा: ॥ ६९ ॥ कर्णप्रविवरांशत्ववशाद्‌ वा धनुरंशका: । चतुरक्षे भुजाखण्डा: तत्र गुण्या: सदा समाः ॥ ७० ॥ व्यासाधंवर्गों गुणकः सर्वस्थापि'ं समो$त्र तु । पूर्वोध्वंकर्णसंवर्गों नानारूपस्तु हारक: ॥ ७१ ॥॥ पूर्बोध्वेकर्णयोर्वर्ग यो गार्ध वा स हारक: । पृथक्‌ तत्कर्शावर्गाभ्यां विभक्ते यत्फलद्यम्‌ ॥ ७२ ॥ तद्योगाधंमितं कर्णवर्गदलोदूतं फलम्‌ । तत्नाद्यकर्णवर्गेण तद्धतो हिपते यदा ॥ ७३ ॥ तदा Taos TI CAT तुल्यत्वाद्‌ गुणहारयो: । यदान्त्यकर्णवर्गाप्तं दो:खण्डारधमितं तु तत्‌ ॥ ७४ ॥ व्यासार्धवर्गो द्विगुणों ह्यन्त्यवर्गों भवेद्‌ यततः | हारेण हिगुणनाप्तो गुण्पाधंप्रमितं फलम्‌ ॥ ७५ ॥ यत्पूर्वपृ्वेकर्णन विहृतं फलमादिसस्‌ । यदप्यूध्बोध्वं कर्णेण विभकत॑ फलमन्तिमस्‌ ॥ ७६॥। तयोरन्तरमेवात्र फलभेदाय FI फलानामितरेषां तु हारकस्थ समत्वतः:? ॥ ७७ HI यद्‌ ह्वितीयाद्युपान्त्यान्तं फलं तत्तु न विद्यते 1 कर्णवर्गेण पूर्वेण हरणादुत्तरेण च ॥। ७८ ॥ आद्वन्त्यफलयोरेव तत्न भेदो भवेत्‌ ETAT तत्पुनर्बाहुअण्डार्ध न कदाचित्ततो5घिकम्‌ ॥ ७९ ।। स्याझ्या--1, ८. सर्वेत्रापि 2, ALC, qaqa �श्लोक! १ ] द्वितीयो5ध्यायः sy भाद्दहारेण विह॒ते भुजाधंप्रमितं तु तत्‌ । तद्योगार्धहते पादो न दो:खण्डमितं फलम्‌ 11 ८० ॥ अधंपादोनविवरं खण्डपादमितं तु तत्‌ । फलान्तरं तदेवात्र न कदाचित्ततो5धिकम्‌ ॥ ८१ ॥ दो:खण्डाणुत्ववशतः शक्यं चेतदुपेक्षितुम्‌ । यः करिचित्कर्णवर्गोउत्र हारक: कथ्यते तदा ॥ SVU चापभागान्त्यकर्णस्प वर्गण हरणं त्विह। व्यासार्धवर्गगुणितात्‌ तत्तद्‌दोःखण्डवर्गत: ॥ ८रे ॥ तदीयकर्णवर्गेण लभ्यते तत्न यत्फलम्‌ । कर्णान्‍्तरालसम्मृतपरिध्यंशस्प शिड्जिनी ॥ पढें ॥ दिवसुश्नादिष्टकर्णान्‍्तभुजाखण्डस्थ या कृति: । गुणहारान्तरं तत्‌ स्पाद्‌ गुणों व्यासाधजाकृतिम्‌ ॥ ८५५ ॥ ह॒त्वा तयेष्टदो:खण्ड हारेण विभजेत्‌ फलम्‌ । तत्तहोःखण्डतस्त्यकत्वा शिष्टा स्थादिष्टशिड्जिनी ॥ ८६ ॥ गगुणहारान्तरहताद्‌ गुण्येन हियते यदि । अल्पत्वाद्‌ गुणकारस्य तत्फलं मह॒देव हि ॥ ८5७ ॥ गुणकारहतं भूयो हारकेण विभज्यते । aa लब्धफलं यत्तत्‌ स्फुर्ट शोध्यफर्ल WA Wess Ul गुणहारान्तरहतं पृथक्‌ शोध्यफलं हरेत्‌ । हारकेणेव यल्लब्धं गुणलब्ध फलात्‌ त्यजेत्‌ ॥ ८5९ ॥ स्फुटं शोध्यफलं तत्र यदि वा परिकल्पयेत्‌ । गुणस्थ हरणत्वं तत्फलस्थापि च गुण्यताम्‌ ॥॥ ९० ॥ गुणहारान्तरहताद्‌ गुण्यात्‌ तत्तत्फलादपि । गुणेन यानि लक्ष्यानि गुण्पे क्षेप्यानि तान्यपि ॥ ९१ ॥ व्याख्या--1, A. Hapl. om. क्षींश ग्रुण 10 गुण, 0िए lines below, �5 सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ भ्रध्याय: २ आधिक्ये गुणकारस्य हारादेष विधिमंत: । तअल्पत्वे गुणकारस्य युग्मान्येव क्षिपेत्‌ पृथक्‌ ॥ &२॥ ओजानि गुण्याच्छोध्यानि प्राय: सुक्ष्मं फलं ततः । ऊनत्वे कल्पितहरस्थाधिकं तत्फलं यतः ॥ ९३ ॥ फलबाहुल्‍्यवशतो गुणेन हरणे स्फुटम्‌ । गणान्युने तु गुणहारान्तरोःल्पं क्रमात्‌ फलम्‌ ॥ ९४॥॥ यावदल्‍पं फल संगृह्मयात्यल्पं तदुपेक्ष्यते । हारान्न्यूनो गुणो यत्र हाराधादिधिको5षपि सत्‌ ॥ ९५ ॥ तत्नेबेबं फलानां तु क्रमादत्यल्पता भवेत्‌ । हारार्धान्न गुणो न्यून: क्वचिदप्यत्न सम्भवेत्‌ ॥ ९६॥॥ गुणों व्यासाधंवर्गोइसो तद्भुजावर्गयुग्‌ हर: । व्यासार्धादधिका कापि न भुजा स्थाच्तस्ततः ॥ ९७ ॥ गुणकारो हि दिग्रेखावर्गस्तत्तच्छते: कृतिः । हार: स्थादनयो: कोटीकरण्णंवर्गात्मता यत: ॥ ९८ ॥ यतो दोवंग एवं स्थाद्‌ गुणहारान्तरस्त्विह । दिग्नेखाप्रात्‌ पुनस्तत्तत्कर्णाप्रान्तरमत्र दोः ॥ ९९ ॥ इष्टतत्पूरवेकर्णाप्रविवर गृण्यमिष्यते । कर्णान्तरालोत्थपरिध्यंशस्पेच्छाफलं भवेत्‌ ॥ १०० ut खण्डाणुत्ववशात्‌ सापि परिध्यंशो5थवा भवेत्‌ । एषां फलानां योगो5त: परिध्यष्टांशसम्मित:! ॥ १०१॥ अष्टमांशो वृतेयंस्माद्‌ दिक्‍कोणान्तरसंश्षितः । कर्णाग्राणां तु विवरं यतस्तुल्यतया स्थितम्‌ ॥ १०२॥ विवरं तत्त्वणुमितं रूपत्वेनात्र कल्प्यते । दिकसुत्रात्‌ ऋरमबुद्धानां' कर्णानां ये भुजा: क्रमात्‌ ॥ १०३ ॥ व्यास्या--1. ९. सज्भतः 2... ९. वृत्तानां �शलोकः १ ] द्वितीयोड्ध्याय: se एकाञेकोत्तरत्वेन स्थिता दोःखण्डकास्तु ते ४ अमीषां कृतयस्तस्माद्‌ गुणहारभिदा ऋ्रमात्‌ ॥ १०४॥ श्गुणा विक्सूत्रवर्गों यत्‌ तत्तत्कणंकृतिहंर: । ततस्तत्तद्भुजाखण्ड निहताद्‌ भुजखण्डत: ॥ १०५॥ व्यासाधें कत्या लब्धं य॑ तथ्योगस्त्वादिसं फलम्‌ । अतो दोवंगंयोगेन गुणिताद्‌ भुजखण्डतः ॥ १०६॥ व्यासाधंकृत्या लब्धं यत्‌ स्थात्तदान्यफलान्वय: । अनेन विधिनंवाद्यात्‌ फलाल्लभ्यं द्वितोयकम्‌ ॥॥। १०७ ।। गुण्यमा्य* फल त्वत्न गुणहारौ पुरोदितो । नानारूपास्ततो गुण्या गुणाश्चात: TAR FATA U १०८ ॥ AAAI CATE ATS: TAH TAA | गुण्यान्याग्रफलानोह न पृथक्साधितान्यत: ॥ १०६॥ नाद्याद्‌ द्वितीयसिद्धि: स्थात्‌ ततः प्रथमगुण्यतः । रूपात्मकादेवोक्तेन विधिनाविष्कृतेन य: ॥ ११० ॥ फलयोगो द्वितीयो5पि सिध्येत्‌ तत्र तु हार॒यो: ॥ संवर्गेण हरेद्‌ गुण्याद्धताद्‌ गुणवधेन यत्‌ ॥ १११॥ लक्यते' फल योगो द्वितोयस्त्रेराशिकद्दयात्‌ । तत्तत्कर्णाग्रतो विक्सुत्रान्तरस्य कृतिर्गुण: ॥| ११२ ॥ आखत्रेराशिके तद्दद्‌ द्वितोयेषपि गुण: स च । व्यासार्धवर्गो हार: स्यादुभयत्रापि यत्तत: ॥ ११३ ॥ गणद्याहतिहतात्‌ प्राच्यगुण्याद्‌ विभज्य यत्‌ । लब्यते हारघातेन तद्‌ द्वितोयं फल भवेत्‌ ॥ ११४॥ व्याख्या--1. 3. 5. 7. ८. कासस्‍्ततः 2. ८. गुणषद्सूत्र ८. कर्ण॑श्रुतिहं रः 4... ८. गुणमार्य B. @: for 7: 6. 8. ८. संलम्यते । , �ee सब्याख्ये तन्त्संग्रहे [ भ्रध्याय: २ गुणयोरिह तुल्यत्वाद गुणवर्गो गुणों भवेत्‌ । हारवर्गों हरश्च स्याद्‌ रूप॑ सर्वत्र गुण्यते ॥ ११५ ॥ अतो दोवंगंवर्गंण हता दो.खण्डत: पुनः । व्यासाधंवगंवर्गेण द्वितीयं लक्यते फलम्‌ ॥ ११६ ॥ समषद्घातदोनिध्नाद्‌ दो:खण्डात्तु तृतीयकम्‌ । व्यासाधंसमषट्घातहरणाल्लभ्यते फलम्‌ ॥ ११७ ॥ ख्ुर्यादीनि फलान्येवमुध्वोध्वंससघातत: । गुणनाद्‌ हरणाच्चापि लक्यते तान्यतः क्रमात्‌ ॥ ११८ |) दो:खण्ड आदिसो गुण्यों गुण: स्थादिह स्वतः । क्षय तत्तत्फलानां यद्येक्‍्यमानेतुमिष्यते ॥ ११९ ॥ तत्तद्गुणानामंक्यं तत्सवंत्र त्वेष्यते गुण: । तत्न ताबत्‌ फलेक्यानामाविमस्थ तु साधने ॥ १२० ॥ दिकसृत्रतत्तत्कर्णाग्रविवर॒त्वेन ये क्रमात्‌ । एका्ेकोत्तरमिता व्यासार्धावधिका भुजा: ॥ १२१॥ तेषां कृतियुतिध्नात्तु दो:खण्डाद्‌ रूपतुल्यतः । व्यासाधंकृत्या यललब्धं फलयोगस्स आदिम: ॥ १२२ ॥ अथोक्तदोष्णां वर्गेंण योगेनापि च॒ ताडितान्‌ । व्यासाधंवर्गवर्गाप्तः स्थाद्‌ द्वितीयफलान्वितः ॥ १२३ ॥ षडादिसमघातोत्यगुणयोगैस्तथा हरे: । एवं साध्यास्तृतीयादिफलयोगा यथाक्रमम्‌ ॥ १२४ ॥ [ सड्भूलितम्‌ ] अधैवसुदितानां तु गुणानामंक्यसिद्धये । सूलवर्गंघनादीनां वक्ष्ये सड्लितं क्रमात्‌ ॥ १२५ ॥ यदापीह समोत्यानां घातेरेव प्रयोजनम्‌ । तथापि तत्क्रमप्राप्ता शेषसड्ूलनोच्यते ॥ १२६ ॥ ब्यादया--1, ९. तुरीयादिफलास्येवं 2, Be ya: �श्लोक: १ ] द्वितीयो5्ध्याय: 5a ea [ मूलसड्ूूूलितम्‌ ] प्रदृश्यते प्रथमतो मुलसड्भूलितं ततः । एकाञ्कोत्तरत्वेन स्थिता: संस्यास्तु या: ऋ्रमात्‌ ॥ १२७ ॥ तद्योग: सद्धूलितमित्युच्यतेःन्यच्च तादुशम्‌ । इह्ाद्यपड्‌क्ती रूप॑ स्थाद्‌ व्यासाधसितमन्त्यत: ॥ १२८॥ द्वितीयादिषु चेकंकब॒ुद्धा पडक्तिषु A RATA व्यासार्धतुल्यसंख्या: स्यु: पडक्‍्तयो व्यासपडक्तिषु ॥ १२६ ॥ व्यासा्धतुल्या: संख्या: स्पुयंदि तहींह तत्कृति: । भवेत्‌ सड्भूलितं नेवमुपान्त्यन्यूनता यत: ॥ १३० ॥ एकाञकोत्त रत्वेन पूर्वंपूर्यासु पडक्तिषु । सा न्यूनता स्थित्ञा तस्मात्‌' सापि सड्भूलितं ततः ॥ १३१ ॥ रूपा दिग्रूपोत्तरतो रूपो नान्त्यपदावधिः । अवस्थितमिदं* न्यूनांशसड्भ[लितमित्यत: ॥ १३२ ॥ qaagfaarg व्यासाधेंनेवोनसिद परम्‌ । दिघ्नात्‌ सद्धूलिताद व्यासार्धेनोनास्तत्कृतिस्तत: ॥ १३३ ॥ सेकव्यासाधंगुणितं व्यासार्ध यत्ततो दलम्‌ । एकायेकोत्तरमितभुजासड्धूलितं भवेत्‌ ॥ १३४॥ अणुत्वार्थ भुजाभागे त्वणुच्छेदाहते सति । अन्न रूप॑ त्वणुसितं कल्प्यं यस्मात्ततो5णुयुक्‌ ॥ १३४ ॥ यद्दच्यासदलमन्यच्च केवल यत्तयोहेति: । या स्पात्‌ तहलमुक्तस्य मान सद्धूलितस्थ तु ॥ १३६॥ छेदवर्गोद्धुता सेष्टव्यासाधेकृतिरेव यत्‌ । प्रायो व्यासाधंवर्गार्धमिदं सड्भूलितं तत: ॥ १३७ ॥ व्यास्या--1. ९. तस्मिन्‌ 2. ९. पदावषि 3. ८. प्रवस्थितमिव त० सं०--१२ �go सव्याख्ये तन्तसंग्रहे [ अध्याय: २ क्षेत्राकारं तथा कल्प्यमणुत्ववशतो5स्थ तत्‌ । यथा कर्णेन विच्छिन्ना वर्गक्षेत्रदलाकृति: ॥ १३८ ॥। ततः सड्धूलित त्वत्न वर्गार्धप्रमितं भवेत्‌ ॥ १३९ ॥ [ वर्गसड्भूलितम्‌ ] अथेकाञकव॒द्धानां set agiad कृते: ॥ एकाञेकोत्तरमिता: क्रमाद्‌ ये बाहवस्त्विह्‌ ॥ १४० ॥ स्वतुल्पघातात्‌ प्रत्येक तेषां वर्गात्मता यत: । यदि सर्वे भुजा व्यासाधंतुल्यास्तहिं तद्गुणम्‌ ॥ १४१ ॥ मुलसड्धूलितं वेच्यं वर्गसड्धूलितं त्विति । एक एव गुणो व्यासार्ध॑तुल्यं त्विह नेतरे ॥ १४२ ।। ते तु रूपादिरूपोत्तरत्वेनोना: ऋ्रमाद्‌ गुणा: । ततो व्यासाधंगुणितान्मूलस डूलितात्‌ त्यजेत्‌ ॥ १४३ ॥ उपान्त्यादिभुजानेका दिध्नांस्तत्कृतिसिड्यये । यदोपान्त्यभुजा व्यासारधेन हन्पेत तत्तत: ॥ १४४॥ रूपाधिकत्वाद्‌ गुणुके रूपध्नोपान्तिसं त्यजेत्‌ । तत्पुवंतस्तथा त्याज्यं द्विघ्नात्मानं तथा हतात्‌ ॥ १४५ MN तत्तद्भुजोनव्यासाधंहतांस्तत्तद्भुजांस्तत: । व्यासा्धगुणितात्‌ स्वस्मात्‌ त्यजेत्‌ स्वकृतिसिडये ॥ १४६ ॥ AAMT HTS व्येकोत्तरहता भुजा: । ये त्चात सद्धूलिताद व्यासाधंगुणितात्‌ त्यजेत्‌ ॥ १४७ ॥ एक आयद्वितीयादि'मुलवर्गादिक: परः । द्विधा सद्धूलितस्पास्य मार्ग आद्यं हयो: समम्‌ ॥ पडेंद ॥ शएकाञेकोत्त राद्ूगनां यथायोगे:* पदान्तिसे: । ated सड्धू लित॑ तस्मादथ वक्ष्ये द्वितीयकम्‌ ॥ १४९॥ ब्याख्या--1. छ. भाद्य तृतीयादि 2. A. waar 3. छ. यदा योगेः 4. 8. परान्तिमे: �इलोक: १ ] द्वितीयौध्ध्याय: ९१ उपाल्त्यान्तैस्तथायोगस्तादुगडूसमुत्थिते: । अधोष्धो5वधिकेश्चेवमादि चान्तेस्तथाविधे: 11 १५० ॥ तादूगडूसमुत्य: स्पुर्यानि सद्धूलितान्यपि तेषां युतिह्वितीयं तूच्यते सद्भुलितं त्विह्‌॥ १५१ ॥ कर्प्यं सड्भूलितं त्वन्त्यं या सर्वभुजसंयुति: । अन्त्यहीनेतरेषां यो योग: स स्थादुपान्तिस:॥ १५२ ॥ उपान्त्यसड्धू लिततोः्प्याधस्थ्यान्यपि चोक्तवत्‌ । तत्तवन्तभुजायोगैनयेत्‌ सड्भूलितान्यपि ॥ १४३ ॥ अधो5धोष्वधिकेरडू यंथायोगे: पदान्त्यत: । नीतानि यानि तद्योगो द्वितीयाख्यं भवेविदम्‌ ॥ १५४ i इत्पेदं सन्निवेशों यत्ततोःन्त्यस्य भुजस्य तु । अनुप्रवेश एकस्मिन्तेव सद्भूलिते परम्‌ ॥ १५५ ॥ उपाल्त्यस्थ भुजस्पान्त्योपान्त्ययों: स्थात्‌ समन्‍्वयः । तथा तत्पूवपुर्वेषां क्रमात्‌ त्रिचतुरादिषु ॥ १५६ ४ समन्वय: सड्धूलितेष्वपि यस्मात्ततः स्थितम्‌। एका्ेकोत्त रेर डूं रन्त्याद्‌ व्युत्कमतों' भुजा:॥ १४७ ॥ निहतास्तयुति: सद्धूलितेक्यं तद्‌ भवेदिति । मूलसज्ु[लिते व्यासार्धाहते योईधिकांशक: ॥॥ १४५८ ॥ वर्गसड्भलितात्‌ सड्धू लितेक्येन सम स तु । व्यासाधंकृत्यर्धमितं मूलसडू लितं मतम्‌ ॥ १५९ ॥ एकंकरहितव्यासाधंकृत्पर्धानि यानि च। तझुते: सम्मितं सद्धूलितंक्याख्यं यतस्ततः ॥ १६० ॥ तदिदं वर्गदलसड्ू:लितं भवति स्फुटम्‌ । aay faate at fausal et at aa: १६१ ॥ व्याख्या -- 1. 2. छ. रन्त्यायुत्कमतो A. adds aa: as an alternate reading for 7 J �९२ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ अध्यायः २ इह व्यासाधंगुणितं मूलसख्भूलितं तु यत्‌ । बर्मंसर्ूलितं सार्धसहित तद्‌ भवेत्‌ ततः ॥ १६२ ॥ 1ह्वन््यंश शोधिते5स्मात्तद्‌ वर्गंसडूलितं भवेत्‌ । यतो व्यासार्धवर्गाध॑मुलस छूलितं मतम्‌ ॥| १६३ ॥ स्वत्यंश शोधिते तस्माद्‌ घनत्यंशो5वशिष्यते । भर्घात्‌ त्यंशविशुद्धघा यत्‌ कृत्स्नः त्यंशोडवशिष्यते । वर्गंसड्धूलितं तस्माद्‌ घनत्यंश इति स्थितम्‌ ॥ १६४ ॥ [ घनसडूलितम्‌ ] तथा सड्ूलितैक्यं तु घनषष्ठांश इत्यपि । अथ व्यासाधंगुणिते वर्मेसड्रूलिते कियत्‌ ॥ १६५ ॥ घनसड्ूलितादाधिक्यमित्येतन्रिरूप्यते । यदि कृत्स्नेईपि दोवेंगें गुणे व्यासार्धमिष्यते ॥ १६६ Ut उपान्त्याद व्युत्कमादेकेकाधिक्यं स्थाद्‌ ग्रुणे ततः । समुलेनंव हन्तव्या तत्तद्भुजकृतियुत: ॥ १६७ ।॥ उपान्त्यात्‌ पूर्वपूर्वेषां भुजानां कृतय: ऋमात्‌ । एकाञेकोत्तरहता यास्तद्योगो5धिकांशक: ॥ १६८॥ बर्गंसद्धूलितेक्यं स्थादेतत्‌ पूर्वोक्तमार्गत: । अत एवं घनव्यंशोद्भूतं सद्भूलितं त्विदम्‌ ॥॥ १६९ ॥ घनसड लितव्यंशं चेतद्‌ योउत्राधिकांशक: । वर्गसड्धुलिताद्‌ व्यासाधंध्नात्‌ स्वचतुरंशके ॥ १७० ॥ त्यक्ते तु युक्‍्तं घनसड्ूलितं शिष्टमित्यतः । वर्गवर्गन्निभागात्‌ स्वचतुरंशे विशोधिते ॥ १७१ ॥ शिष्पतेः चतुरंज्ोउन्र घनसड्भलितं च तत्‌ । तत्तदुत्तरमप्येवमेव सड्धूलितं भवेत्‌ ॥ १७२ ॥। व्याख्या --1. A. Hapl. om, the two lines 4242 etc. A, om, fareqt �श्लोक: १ ] द्वितीयोध्ध्यायः ९३ स्वपूर्वसमघातोत्थ arsine Fay | तस्मिन्‌ व्यासार्धनिहते भवेद्योउत्नाधिकांशकः ॥ १७३ ॥॥ पूर्बंचद्धू लितेक्यं तदिति सिद्ध यतस्तत: । एककाधिकसंख्याप्तं यस्माल्लब्धं स्वतस्त्यजेत्‌ ॥ १७४ ॥ शिष्टमृध्वोध्वंसमघातोत्य॑ सड्भूलितं भवेत्‌ । यत्संस्यया' विभकतं यत्‌ स्वच्छेदांशाधिक यदि ॥1 १७५ ॥ afg स्वांशाह्यहारेण प्राग्विभक्ते फल स्फुटम्‌ । भर्धाधिक्ये5धिकस्प प्राक्‌ तिसंख्याप्तं फलं यथा ॥ १७६ ॥ पवाद्येकोत्तराडरगरनां यावदिच्छे तु या हति: । एकाञेकोत्तराड्ररेषु तावता55प्तं तु पत्फलम्‌ ॥ १७७ ॥ त्तु तत्यूबंसमघातोत्थं सद्धुलितं मबेत्‌ । एकोत्तरत्वस्थाणुत्वात्‌ सर्व पदमिदं त्विह्‌ ॥ १७८ Ul इति स्थितं सद्धूलितं मुलवर्गादिजन्मनाम्‌ । vada ह्वितीयादेश्चोपपत्तिविपृश्यताम्‌ ॥॥ १७९ ॥ [ द्वितीयादिसड्धलितम्‌ ] किन्त्वादिमं सड्ुलितमन्त्यं कर्प्यं द्वितीयके । साध्ये त्वधो5धो5वधिकंस्तादृशाडूसमुत्यित: ॥ १८० ॥ यानि सद्धुलितास्येतान्युपान्त्यादीनि कल्पयेत्‌ । एवं योगो द्वितीयास्यं भवेत्‌ सड्भूलितं त्विह ॥| १८१ ॥ इत्यं द्वितीयस्यान्त्यत्वात्‌ कल्प्यं साध्ये तृतीयके । सर्वदोर्य तिराद्याख्यमन्त्यं कल्प्यं द्वितीयके ॥ १८२ |। अन्त्यहीनेतरयुतियं: स तृपान्तिमं यथा । तथा स्वान्त्यान्य' हीनेतरेषां योग: परं [पदम |! ॥ १८३ ॥ ध्याख्या--1. 2. 3. A, aearar 8. 0. स्वान्तयाशच ; $. स्वान्त्यान्त्य A,B. C. read WA" �ay सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्यायः २ यावद्रपावधि भवेदेतयोंगो द्वितोयकर्म्‌ । इत्युक्त: सद्ध[ लितयोगोउन्त्यसाध्ये तृतीयके ॥॥ १८४ ॥ तादकस डूलितेक्यस्तदुपान्त्याद्येस्तथायुते: । तृतीय स्थादिदं [सद्धुलितानां]” गतिरीदुशी ॥ १८५ ॥ इहाओं पदवर्गा वर्गसद्धलिताहुलम्‌ । द्वितोयं घनषष्ठांशतुल्यं तत्प्रोक्तमार्गेतः ॥ १८६ ॥ ततस्तृतीयं घनषष्ठांशस डूलितं भवेत्‌ । aqfaninged agtaniaataa: 0 ase qdalaagmt arafeey gat afar: t एका््ेकोत्तराड्रानां हृता घातेन तावताम्‌ ॥ १८८ ॥ भवन्त्यूध्वोध्वंजातानि भूय: सद्धुलितान्यपि । अणुत्वार्थ पदे पूर्वमणुच्छेदाहते सति ॥ १८९ ॥ छेदवर्गादिना पश्चाद्‌ हतंव्ये तेन ते उभे । कार्ये मार्गहयं सद्धूलितयोरित्यमीरितम्‌ 11 १९० ॥ [ ज्या-चाप-व्यवहारः ] यस्मादत्न पुनर्वेगय्त्थान्येब गुणा: ऋरमात्‌ । साध्यानि विषमात्‌ घातायुक्तन्यायेन तान्यपि ॥ १९१ ॥ तानि त्रिपञ्चसंख्याद हंतंव्यान्युक्तमार्ग त: । तत्प्राप्ययुग्मसंख्यात्सम्मिताभ्यस्तपद॑ हर: ॥ १९२ ॥ हाराहते गुणे तस्मिन्‌ लभ्यते द्यादिभिहतम्‌ । पदमेव यतोषत्यात्तच्छोध्यं स्थात्‌ पुर्वंपु्वंत: ॥ १९३ ॥॥ अन्ते व्यासाधंत: शुद्धे वृत्ताष्टांशं तु शिष्यते । सर्वाण्योजानि शोध्यानि क्षेप्यान्यन्यानि वा क्रमात्‌ ॥ १९४ ॥ व्याख्या--1., 5. ९. इत्युक्ता ; 8. इत्युक्त 2. 6. 98, 0. 1०80 सद्धूलितं 3. C. aa for at �wit: 9 ] fadtatseara: ay गुणहारान्तरहताद्‌ गुण्यात्तत्तत्फलाच्च यत्‌ । गुणेन यानि लक्यानि गुप्ये क्षेप्यानि तान्यत: ॥ १९५ ।॥ हाराद गुणस्थाधिकता यत्नात्रेष विधिसंत: । न्यूने स्थात्‌ कल्पितहरे फलाधिक्यं तु वास्तवात्‌ ॥ १९६ ॥ यतो5तो 5ल्‍पहराप्तानां युग्मान्येव क्षिपेत्‌ पृथक्‌ । गुण्योइतो5न्यानि शोध्यानि प्रायः सुक्ष्मं भवेत्‌ फलम्‌ ॥ १९७ ॥ बास्तवेन हरेणाप्तं यदा लब्धं तदा रफुटम्‌ । फलबाहुलयवशतो गुणेनाप्तेषु तु स्‍्फुटम्‌ ॥ १९८ ॥ गुणान्य्यूने तु गुणहारान्तरेःल्पं क्रमात्‌ फलम्‌। यावदर्घ गृहीत्वात्यल्पत्वात्‌ शिष्टमुपेक्ष्यते ॥॥ १९९ ॥ हारान्यूनो ग्रुणो यत्र हाराधादधिको$पि सन्‌ । तत्नेवेबं फलानां तु ऋमादत्यल्पता भवेत्‌ ॥ २०० ॥ arate gon ya: क्वचिदष्यत्न सम्भवेत्‌ । गुणों व्यासार्धवर्गस्तत्‌ तद्भुजावर्गयुग्‌ हर: ॥ २०१ ॥ व्यासार्धावधिका कापि न भुजा care TATA: | त््याद्योजसडख्यालब्धानि व्यासार्धाद्‌ यानि तानि तु ॥ २०२ ॥। फलानि कुर्याद्‌ व्यासाधें ऋादृणधतं ततः । दिक्सुत्रकोणकर्णान्तरालोत्थ: परिधिभ्षंवेत्‌ ॥ २०३ ।॥। असो परिधिरष्टघ्नो वृत्त स्थादथवा पुर: । अध्टघ्नव्यासदलसस्मिताद व्यासाच्चतुर्गुणात्‌ ॥ २०४ ॥ अ्र्याद्योजसड्खपालब्धानि तत्रेवर्णधने कृते । चतुर्गुणव्यासमिते तत: स परिधिभंवेत्‌ ॥ २०५ ।॥॥ [ इष्टज्यायाः चापीकरणम्‌ ] अथेतन्न्यायतो ज्यानां चापीकरणमुच्यते । इष्टज्या त्रिज्ययोर्घातात्‌ कोटब्ाप्तं प्रथम फलम्‌ ॥ २०६ ॥। व्यादया--1. 8. ८, पुरा �९६ सव्याख्ये तन्वसंग्रहे [ अध्याय। २ ज्यावर्ग गुणकं कृत्वा कोटिवर्ग च हारकम्‌ । प्रथमादिफलेभ्योइथ नेया फलततिमंहु: '।॥ २०७ ॥ एकद्याद्योजसडख्याभिभक्तेष्वेतेष्वनु क्रमात्‌ । ओजानां संयुतेस्त्यक्ते युग्मयोंगे धनुभंवेत्‌ ॥ २०८ ॥ दो:कोटचोरल्पमेवेष्टं कल्पनोयसिह स्मृतम्‌ । मुहु:झृतेषपि लब्धीनां नान्‍्यथावसितिभंबेत्‌' ॥ २०९ ॥ दिकसुत्रादिष्टचापाग्रा या वृत्ते ज्यानुपातत: | चतुरश्रभुजायां सा बहिविपरिणम्यते ॥ २१० NN anifeagiaaa एतदीयात्‌ पुरोक्तवत्‌ । तत्सम्बन्धिपरिध्यंशो नेयश्चापतया फले: ॥ २११४ अथेत्यं राशिजीवातस्तत्परिध्यंशमानयेत्‌ । व्यासवर्गाद्‌ रविहतात्‌ पद स्थात्‌ प्रथम फलम्‌॥ २१२॥ ततस्तत्तत्फलाच्चापि यावदिच्छ त्रिभिहंरेत्‌ 1 रूपा्ययुग्मसंख्याभिलंब्धेष्वेष्‌ यथाक्रमम्‌ ।। २१३ ॥। विषमानां युतेस्त्यक्ते समयोगे वृतिभंवेत्‌ । राशिज्याव्यासतुर्योंशस्तद्वर्ग : षोडशांशक: ॥ २१४॥॥ चतुरश्ने परिणत: स तु तद्द्ादशांशक: । ' तन्मूलात्‌ प्रोक्तमागेंण द्वादशांशं वृतेनंयेत्‌ ॥ २१५ ॥ अथवार्ककृतिध्नान्मूलत: कृत्स्नां वुति नयेत्‌ । wa: MASA ca दोवेर्गोउन्तगंतस्तत: ॥। २१६ ॥ ara? दो:कोटिवर्गाभ्यां गुणनाद्‌ हरणान्मुहुः । प्रथमात्तत्फलततेभंवेत्‌ त्यंशपरम्परा ॥ २१७ ॥ ओजसड्भूचाहृति: सद्धू लितप्तिद्धचच पुरोक्तवत्‌ । gra स्वह्वादशांशत्वेना5५नेया वा बृति: स्फुटा ॥| २१८ ॥ व्याद्या--1. ८. नान्यथावस्थितिभंवेत्‌ 2. 0. ००. आम्यां �इलोकः १ ] द्वितीयो5्ध्याय: ९७ व्याख्या--1, 2. to to १३ अथ बह्नौजसंख्याप्तिसिद्धस्थ परिधेयंधा । अन्त्यसंस्कारसिद्धेन समता स्थात्‌ तथोच्यते ॥ २१९ Ut विचारयंमादौ संस्कार एष सूक्ष्मो न वेत्यत: । aad परिधी नेयो हो प्रृथक्‌ तौ समो यदि ॥ २२० ॥ निरन्तराधऊध्व॑ स्थयुग्मसड्डूधोत्थसंस्क्ृती । तहि सर्वत्र साम्यं सम्भवतीत्यवगस्थताम्‌ ॥ २२१ ॥ अधस्थयुग्मस ड्ुदयोत्थसंस्कारफलतुल्यता । ययुत्तरौजयुग्मोत्यफलयोरन्तरस्य तु ॥ २२२ ॥ तदा साम्य॑ परिध्यो: स्थाद्‌ यत्संस्कारफलं स्फुटम्‌ । यथा कयाचिद्‌ विषमसद्धृघालब्धेन सम्मिता ॥ २२३ ॥ पूर्वोत्तरायुक्संख्योत्थसंस्कारफलयोर्यूतिः । संस्कारो5यं तथा5इनेतव्य: स्यात्‌ तत्सुक्ष्मतेच्छुतां ॥ २२४ ॥॥ यद्युभावषि संस्कारहारो द्विष्नोजसस्मितो । तहिं तत्फलयोगो5$पि मध्यौजास्तेन सम्मित: ॥ २२५ ॥ सम्भवेन्न क्वचिदिदं यदि पूर्वफलं प्रति । द्विष्नोत्तरोजसंख्या संस्कारहार इतीर्यते ॥ २२६ Mt तहर्पृरध्वंसंस्कारफलं प्रत्यप्येवं विधिभंवेत्‌ । ततो द्विघ्नौजसंख्योत्थं हारो भवितुमहेति ॥| २२७ ॥ तदिदं पुर्वह्ारात्‌ स्थाच्चतुर्मिरधिक यत: । अतो द्वयोश्च द्वि्नोजसमता न क्वचि:द्ूवेत्‌ ॥ २२८ ॥ यतो द्वया स्तरितयोद्विध्नयो: संख्ययोभिदा । चतु:सल्भचा भवेदन्योनितयो्यतयोरपि ॥ २२९ ॥ द्िघ्नौजसंख्यासन्नत्वसिद्धय पंस्कारहारयो: । इचूनत्वं दध्यधिकत्व च विहित॑ ऋ्मतो यत: ॥ २३०।॥ A. gives the alt, 7९80118 वेदिना A. om. gal �as सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्याय: 2 सध्यौजसंख्यापेक्षातः समसंख्ये तथास्थिते । द्विष्नोध्वंसमसंख्या त: प्रायो हारतया मत: ॥ २३१ ॥ अधेत्यं नीतसंस्कारफले स्थोल्यं किय:ड्ूबेत्‌ । इत्येतदवगन्तु प्रागेषां सच्छेदतां नयेत्‌ ॥ २३२ ॥॥ सध्यस्था विषमा संख्या या तल्लब्धं तु यत्फलम्‌ । याधधोध्वेयुग्मसंस्योत्थसंस्का रफलयोर्युति: ।। २३३ ॥ तयोरन्तरमानेतुमेषां सच्छेदतां नयेत्‌ । अथ॑तेषां त्रयाणां तु संख्यावगमने सति ॥ २३४ ॥ समच्छेदत्वमानेतुं शाक्यं तत्कल्पने सति । साधारण्येन नीयेत संख्याया नेति शद्धूबताम्‌ ॥ २३४ At घनर्णकल्पनाव्‌ ज्ञात संख्यान्यस्थासतो5पि च । समच्छेदत्वमानेतुं शक्यमेव यतस्ततः ॥ २३६ ॥ अथ वक्ष्ये धनर्णाख्यं तत्संस्थापरिकल्पनम्‌ । घनर्णभूतयो राश्योर्यों घातः स त्वुणं भवेत्‌ ॥ २३७ UI घनयोऋषणयोववा यो घातः स तु धनं भवेत्‌ । इति बेच्यं तथाउज्ञातसंख्याराशे: पदस्थितिस्‌ ॥ २३८ ।॥ [ अज्ञातादिसंख्यानां विन्यासवासना ] रूपाणां व्यक्तयों यावन्तः स्पुरज्ञातसंख्यके स्थानात्‌ स्थानाधिरोहोउत्न राशों तावत्प्रमाणकं: ॥ २३९ ॥ रूपस्थान ततो5त्नाद्यं राशिस्थानं द्वितीयकम्‌ । राशेबंगंघनादीनि स्थानानि स्युः पराण्यपि ॥ २४० 1 विन्यासात्‌ पूर्वरूपाणां रूपस्थानाख्यमादिसस्‌ । राशिस्थव्यक्तिसंड्याभिरारोहात्‌ स्पाद्‌ द्वितोयकर््‌ ॥ २४१ ॥ व्याल्या--1, 8. 8. ८. 7८४० कल्पनादज्ञात �श्लोक: १ ] द्वितीयो5्ध्याय: ९९ राशिस्थानाभिधं तद्गत्तन्मितिरधिरोहणात्‌ ॥ राशिभी राशिवर्गाख्यं तृतीयं स्थाद्‌ यथा तथा ॥ २४२ ॥ चतुर्थ तु घनाख्यं स्थाद्‌, वर्गवर्गाधिधं परम्‌ । समपञ्चषधातानां स्थातान्यन्यान्यपि क्रमात्‌ ॥ २४३ ॥ नेक दशेति दशगुणोत्तरं स्थानकल्पनम्‌ । राशि प्रकल्प्य विषमां संख्यां न्यस्येदिहोक्तवत्‌ ॥ २९ ४॥ ततो राश्यात्मकं रूप द्वितीये प्रथमे तु खम्‌ । हविगुणयंत्समादयून: पूर्वंसंस्‍कारहारकः ॥॥ २४५ ॥ अतो ह्विसंख्य॑ स्थान द्वितयेःप्याद्ये त्वणाइकितम्‌ | ह्वितीयहारो दृ्यधिको यद्‌ ह्विक॑ स्थानयोस्तत: ॥ २४६ ।॥ छेदा एते क्रमादेक एवांशो राशिषु द्विषु । “अन्योन्यहाराभिहतो हारांशा”विति भागंतः ॥ २४७ ॥ स्वेतरच्छेदघातों5शच्छेदच्छेदत्याहति: । दशद्वा विशतिद्वन्द्रधातच्छेदा: समास्तत: ॥ २४८ ॥ इत्थं नीते चतु:सड्ख्यं स्याद्‌ द्वितोयचतुर्थयो: ॥ आधे स्थाने तु खं स्वर्णसाम्याच्छन्यं तृतीयके ॥ २४९ ॥ एषा समच्छेदमितिरांशास्तेषां पृथक्‌ ऋमात्‌ । ओजराश्याद्यकोष्ठे तु चतुःसंब्यमृणाइकितम्‌ ॥ २५० ॥॥ स्वणंसाम्याद्‌ द्वितीये ख॑ं चतु:संख्यं तृतीयके । अथ प्रथमहारांशस्यादे ख॑ परयोद्धिकम्‌ ॥ २५१ ॥ भेदो द्वितीयहारांशे मध्यद्वयमृ्ण त्विति । यो येन यस्तृतीये स्पाच्चतुष्कं पूर्वयोस्तु खमू ॥ २५२ ॥ अतो विषमसंख्यांशाच्चतु:संख्घाधिकस्त्वयस्‌ । संस्कारहारो द्विघ्नोध्वंसमसंख्येति कल्पिते ॥ २५३ ॥ चतुध्तेनौजसंख्याया विमूलेन घनेन यत्‌ । लभ्यते घोडशह॒तादू व्यासात्‌ स्थौल्यमिदं भवेत्‌ ॥ २५४ ॥ �qoo सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ श्रध्याय: २ यादया--1. अभीष्ठात्‌ किड्चिदधिक संस्काराप्तं फलं तत: । यत एवं ततस्तत्परिहाराय हरह्ये ॥ २५५ ॥॥ रूप क्षिप्त्वा समच्छेदं नीत्वा तत्स्थौल्यमानयेत्‌ । हारत्रयवधात्‌ पूर्व नीत्वा सच्छेदता यतः ॥ २५६ । तदंशाः स्वेतरहरद्रयघातात्मकाश्च ये । ततो विषमसंख्यांशो घात: संस्कारहार॒यों: ॥ २५७ ॥ सरूपयोव॑ धे यत्तदाधिक्यं हारयोर्युति: 1 यत्स्वेतरस्वरूपेण हन्तव्यावितरेतरम्‌ ॥ २५८ ॥ दिध्नौजसंख्यातुल्यत्वात्‌ तयोयोंगश्चतुर्गुणः । ततो विषमसंख्यांशाधिक्यं स्थात्‌ स्वचतुर्गुणम्‌ ॥ २४९ ॥ पुर्वस्मादाद्यहारांशाधिक्य॑ विषमसम्मितम्‌ । तद्वद्‌ द्वितीये यत्स्वेतररूपध्नौजतुल्यता ॥ २६० ॥ : पुर्वस्मादधिकांशस्तद्योगे द्विप्पौजसम्मितः । चतुर्गुणस्त्वोजराशौ ह्विघ्तराशिभिदाइनयो: 1 264 राशिस्थानेःपि च स्थोल्यमिदानों प्राक्‌ तदाविमे । goed a योज्यं स्थात्‌ संस्कारहरयोस्तत: ॥ २६२ ॥ अथ स्वभक्तरूपे तु युक्ते संस्कारहारयो: । प्राग्वत्‌ सच्छेदतानीति: पूर्व स्थोल्यमिहानयेत्‌ ॥ २६३ ॥ प्रामुक्तादोजसंख्यायां रूपद् यमतो5धिकम्‌ । संस्कारहारयोद्विध्नौजराश्यासन्नता' यतः ॥ २६४ ॥ संस्कारयोरंशयुतौ रूपाधिक्यं पुरोदितम्‌ 1 पूर्णरूपयुतौ द्विष्नराशितुल्यं यतोष्न्तरम्‌ ॥ २६५ ॥। दिध्नराशिहते तस्मिन्‌ पूर्णरुपं दतोड्तरम्‌ । यत: प्रागोजसंख्यायां न्यूनं रूपचतुष्टयम्‌ ॥ २६६ ॥। इदानीं ज्िकमेवात:ः क्षेप्यं संस्कारहारयो: । स्वाप्तं रूपचतृष्क स्थात्‌ तत्प्राय:सुक्ष्मता भवेत्‌ ॥ २६७ ॥ A. #$. ८, ३०७०४ 1680 : द्विध्नोजराइ्चासन्नता �san: 4 | द्वितीयो5ध्याय: १०१ इति । व्याख्या--1. द्विघ्नौजसंख्या न्यूना च दृधधिको च पुरोदितो। संस्कारहारो स्वासन्ने द्विघ्नयुक्संख्थके! इसे Res 1 सच्छेदीकरणद्विध्नयुक्संस्योत्था कृतिहर: । चतुस्संख्यान्वितांशोउत्र द्विघ्नयुक्संख्यकोइनयो: ॥ २६९ ॥। चतुस्संख्घाभिरपव्तनाद्‌ युग्मार्धमंशक: । युग्मसंख्याकृति: सैका च्छेदोउ्प्यन्न यथोदितम्‌ ॥ २७० ॥ [ वृत्तपरिध्यानयनम्‌ ] “व्यासे वारिधिनिहते रूपहते' व्याससागराभिहते । त्रिशरादि विषमसंख्याभक्तमृणं स्वं पृथक ऋमात्‌ कुर्यात्‌ ॥ २७१॥ यत्संस्ययात्र हरणे कृते निवृत्ता हतिस्तु जामितया। तस्या उध्वंगताया समसड्डूचा तहल॑ गुणोषन्ते स्थात्‌ ॥ २७२॥ तद्दर्गो रूपयुतो हारो व्यासाब्धिघातत: प्राग्वत्‌ । ताभ्यामाप्त॑ स्वमृणे कृते धने क्षेप एवं करणीय: ॥ २७३ ॥ लब्ध: परिधि: सुक्ष्मो बहुकृत्वों हरणतो$तिसुक्ष्म: स्थात्‌” ॥ २७४ ॥ा 1 वृत्तपरिधो सूक्ष्माः संस्काराः ] अथास्थापि कियत्‌ स्थौल्यं संस्कारस्येति चिन्त्यते । संस्कारहारयो: स्वाप्तचतुष्क क्षेप्पमत्र यत्‌ | २७५॥ “छेदध्नरूपेषु लवा धन्णंमिति” मार्गतः । (लीलावती, ३४) द्विष्नोजसंख्या न्यूना च दचधिका च हरो यतः ॥ २७६ ॥ ततो द्वाविशतेवंगौ' चतुःसंख्यान्वितो हरो । ह्वाविशतिमितावंशों तावता लब्धिनों पुनः ॥ २७७ ॥ 244 11 युगवेदाश्विनोर्भूमीन्दुसंख्यश्च हरांशको 1 14 आाचसंस्का[रान्त]रे तु भूवेदो cargifgat u os Mss. read deay "2, ga for Bt �१०२ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्याय: २ 10 1 दशसंख्यो हरो Tait fark रूपसंशकः । “अन्योन्यहाराभिहतो हरांशाविति” मार्गत: ॥ २७९ ॥ 0-16-0 कोष्ठे पृथक्‌ खनृपशुन्यकोष्ठत्रितयागमा: । 22-0-40 समच्छेदा अथाद्यांशा खबेद-ख-खराश्विन: ॥ Rao nl 1 4 2 इत्थं द्वितोये क॑ त्वाद्ये वेदोअ्यत्न करस्त्वुणम्‌ । 4 1 तथुक्तों' पञचमे बेदा कोष्ठेष्वन्येषु खं मवेत्‌ ॥ २८१ ।॥। 16 4-0 ओजराश्यंशका भूपा कोष्ठत्नितवखागमा: । एतयोरन्तरं त्वाद्यकोष्ठे घोडशसंख्यकम्‌ ॥ २८२ ॥॥ 4 4 छेदेंडशके च वेदाप्ते वेदों शश्छेदकः पुनः । 4—0 1-0 खवेदकोष्ठत्नितयशून्येन्दचइति क्रमात्‌ ॥ २८३ ॥ अतो विषससंख्याया: समपञ्चहततियंत: । चतुर्गुणेन मूलेन च्छेदो$सौ निगमोंइशक: ॥ २८४ ॥ स्थोल्यभूतमिदं, तत्न सैका युग्मक्ृतिहर:। aa युग्मवर्गर्धमिति यत्रोदितं पुरा ॥ २८५ ॥ ततश्चतृरगुणाद्‌ हार्यात्‌ प्रोक्तेस समनन्‍्तरम्‌ । छेदेन रूपादुत्येन भवेद्‌ वृत्त ययोदितम्‌ ॥ २८६ ॥ [ परिधिसूक्ष्मताये प्रकारान्तराणि | “masa gant at]? रूपाच्युजां चतु:घ्नमूलयुता: । तान्षि: षोडशगुणिताद्‌ व्यासात्‌ पृथगाहतेषु* विषमयुतेः ॥ २८७ ॥ समफलयोगे त्यक्ते स्यादिष्टव्याससम्भव: परिधि:” ॥ २८८ ॥ इति। व्याड्या--1. ४. 8. तयुतो 2. Mss, read हतायाया 3. 8. पृथगाहतेषु � श्लौक: १ ] fadtatseata: १०३ “अथ केवलौजसंख्या द्विघ्ना संस्कारहार इति | कल्पनया यत्‌ स्थौल्यं तत्‌ परिहाराद बृतिर्यथा' साध्या ॥ २८९ ॥ व्यासाद्‌ वारिधिनिहतात्‌ पृथगाप्तं व्याद्ययुग्विमुलघने: । व्रिध्नव्यासे स्वमृर्ण क्रमशः कृत्वापि परिधिरानेय:”” ॥ २९० ॥ इति । “अथ यहान्तोजाप्तस्थार्ध संस्कार इति afta: | तत्स्थौल्यपरिहरणतो5प्यादित एवं यथा भवेद्‌ वृत्तम्‌ ॥ २९१ ॥ दृचादियुजां? वा कृतयो व्येका हाराद्‌ द्विनिध्न/विष्कस्मे । घनमृणमन्तस्योध्वंगतौजकृतिद्विसहिता' हरस्याधंम ॥ २९२ ॥ इति। “द््ादेश्चतुरादेवा चतुरधिकानां निरेकवर्गाश्चेत्‌र । हारा: कुड्ञरगुणिता विष्कम्भ: स्वमतिकल्पितो भाज्य: ॥ २९३ ॥॥ फलयुतिरेकन्न वृतिर्भाज्यदल फलविहीनमन्यत्र” ॥ २९४ ॥ इत्यादि । “एश्य: सुक्ष्मतरोइन्यो विलिख्यते कश्चनापि संस्कार: । wea समसंख्यादलवर्ग: सेको” गृण: स एवं पुन: ॥ २९५॥' युगगुणितों रूपयुतः समसंख्यादलहतो भवेद्‌ हारः । व्विशरादिविषमसंख्याहरणात्‌ परमेतदेव वा कार्यम्‌” ।. २९६ ॥ इत्येब॑ महतो व्यासान्महान्तं पर्रिधि नयेत्‌ । ततो5ल्पमनुपातेन नीत्वा पठतु तद्यथा ॥ २९७ ॥ 104348 “वृत्तव्यासे हते नागवेदवह्नचब्धिखेन्दुभि: । 33215 तिथ्यश्विविबुधभंक्ते सुसुक्ष्ट: परिधिभ्ंवेत्‌ ॥ २९८ ॥ 113 21600 355 त्रीशध्नचऋलिप्ताध्यो व्यासोःथेंप्वग्निभिहेंत: । चकफ्रलिप्तादिपरिधिव्यासमाध्यां नयेत्‌ तथा” ॥ २९९ ॥ व्याल्या-1., 8. 8. ९, 1९80 वृतियुथा 2, 8. 8. मध्यादियुजां 3. 8. ८. प्येकाकाराद्विनिष्न , 4. B. oat द्वी सहिता $. A.C, aif: ang 6. ०8. 3. ८. 1690 वर्गस्त्वेको �१०४ geared तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्यायः २ [ शरचापज्यानयनम्‌ ] वक्ष्येटय शरचापज्यानयन बहुविस्तरम्‌ । व्यासाधंरचिते वृत्ते दिग्नेबाह्वितयाड्ि:ते ॥| ३०० ॥ दिग्रेखापाश्वेयो: कल्प्यं समत्यश्र्ययं ततः । : व्यासार्धतुल्या कृत्स्नज्या चापासन्ना भुजा तयोः ॥ ३०१ ॥ वृत्तकेन्द्रात्‌ तदप्रान्ता भुजाइन्या तत्समा च भूः । व्यासस्थार्धेन येनेत्थं व्य्षे भूमि: प्रकल्पिता ॥ ३०२ ॥ तदस्याधें न च भुवः कुर्यात्‌ त्यश्न॑ तथापरम्‌ । भुजाग्रढयसम्पातात्‌ भूमध्यावधि लम्बितम्‌ ॥ ३०३ ॥ सुत्रहयं तदिवरमामूलाग्रं च भूसम: । भूमध्यपतितत्वेन लम्बयोरुभयोरपि 1 20% 1 भूम्योरघद्ययुते: झृत्स्नभूमिसमत्वतः । व्यासा्धतुल्या कृत्स्तज्या लम्बाग्रद्चितयं ततः ॥ ३०५॥ राशिद्यसमस्तज्यास्तिस्त्रो वृत्तार्धसंश्रिता: | लस्बापग्रद्चितयस्पृष्टा समस्तज्या तु या भवेत्‌ ROR तदर्धमेकराशिज्या तत्त्रिज्यावर्गभेदतः 1 मूल राशिद्ययस्थ ज्या तत्र ज्याविवरं शरः ॥ ३०७ ॥ राशे: समस्तज्याज्येष्वोवंगंयुक्ते: पद ततः । तदधंमर्ध राशिज्या तद्दो:फोटिशरेस्तत: ॥। ३०८ ॥ तत्तदर्धगुणा: साध्यास्तत्तदोःकोटिसायक: । बोःकोट्ययोवंर्गयोयेग: कर्णवर्गंसमो भवेत्‌ ॥| ३०९ ॥ वो:कर्णवर्मविश्लेषः कोटिवर्गसमस्तथा । कर्णकोटद्ोवंर्गभेदों भुजावर्गसमो यतः? ॥ ३१० ॥ दोस्तुल्यचत्‌रश्न॑ यत्कोटितुल्यचतुर्भुज: । क्षेत्रयो रनयोयों ग॑ कर्णतुल्यचतुर्भुजस्‌ ॥ २११ ॥ व्याद्या--1, 98. ०४, ततः 1, ०. मतः �इलोकौ २-३० ] fadtatseara: १०५ [ ज्याग्रहएं चापीकरणं च] 225 लिप्ताम्यस्तलनेत्राप्ता गता ज्याः, शेषतः पुनः । 225 भर गतगम्यान्तरपघ्नाच्च हतास्तत्वयमेः लिपेत्‌॥ २॥ दोःकोटिज्ये नयेदेवं ज्याम्यश्चाप॑ विपयंयात्‌ ॥ ३३ ॥ तबर्थमिह दोस्तुल्यचतुर्बाहु तथापरम्‌। कोटि तुल्यचतुर्बाहु सन्दध्यात्‌ तदद्यय॑ मिथः ॥ ३१२ ॥ यथा5ध्यामो5त्न महत: स्वल्पा5ध्यामेन वर्धते । हृयोरप्येकरेखास्थों यथा स्थातां बहिभुजो ॥ ३१३ ॥ अन्तःपाश्वंद्रये सकते महदल्पा च निस्सृतम्‌ । कोणसन्धेमंहाक्षेत्रे तदन्‍्तरमितादथ ॥। ३१४ ॥ खण्डयेत्‌ प्रतिकोणान्त बहिस्त्यश्रद्ययं यथा । रेखायोगात्तु ते व्यश्रे निष्कृष्य श्रामयंस्तथा ॥ ३१५॥ व्यत्ययेन तु सन्दध्याद्‌ रेखाभागो बहिय॑ंथा | श्थ्राग्‌ यद्रेखाप्रयोयोग: पश्चादषि तयोस्तु सः ॥ ३१६ ॥ aga Bata कर्णतुल्यचतुभुंजम्‌ । अतो दो:कोटिक्णेषु द्वाभ्यां तदितरोन्नयम्‌ ॥ ३१७ ॥॥ तत्तच्चापाग्रतो वोर्ज्याः* प्राग्रेखाप्रास्ततो5परा: । दक्षिणोत्तररेखाग्रां कर्ण: केन्द्रान्तरं तत॥॥ ३१८ ॥ [ ज्याग्रहणं चापीकरणं च ] लिप्ताभ्य fa (I1.2-3a)— नन्‍्वंशिनि फलं दृष्ट्वा यत्र स्वांशफलोन्नयः । फलप्रमाणयोव््याप्त्या भाव्यं तत्रेकरूपया ॥ ३१९ ॥ व्याख्या--1, छ. कोटी 2. ८. प्राग्वत्‌ 0 प्रागू 3. 8. ०. दोस्त्या: Ho Mo We �१०६ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ प्रध्यायः २ [ चापसन्धिगताध्धेज्या: ] विलिप्तादशकोना ज्या राश्यष्टांशधनुःकलाः ॥ ३७ ॥ 2234 आद्यज्यार्धात्‌ ततो भक्ते साध्धदेवाश्विमिस्ततः । त्यक्ते द्वितीयखण्डज्या द्वितीया ज्या च तथ्युतिः ॥ ४ ॥ ततस्तेनैव हारेश लब्ध शोध्य॑ द्वितीयतः । खण्डात्‌ दृतीयखण्डज्या ह्वितीयस्तदुतो गुणः॥ ४॥ वृतीयः स्यात्‌ ततश्चैव चतुर्थाद्राः क्रमाद्‌ गुणा! ॥ ६० ॥ चापद्योस्त्वंशिफलाब विदितं! फलसंशयो: । अंशेष्वर्धादिषु फलस्थोनाधिकतया स्थितेः ॥ ३२० ॥ ज्याखण्डाश्चापखण्डेषु युग्मोजपदयो: FATT | उपर्युपरि वर्धन्ते क्षीयन्ते च समेष्वपि ॥ ३२१ ७ एकस्सिश्चापखण्डेडपि तद्द्‌ वृद्धिक्षयों न किस । नियमश्चापभागस्य यादृश: स्वार्धजीवया ॥ ३२२२ ॥ तादृशो नियमों न स्थाज्ज्याचापावयवेष्वषि । क्रमोत्क्रमाभ्यां सर्वत्र तब॒वृद्धिक्षयदर्शनात्‌ ॥ ३२३ ॥। यदि स्थादाद्यजीवेयं द्वितीयज्यादलं भवेत्‌ । द्वितीयज्यापि सा नित्य॑ चतुर्थज्यादलं मवेत्‌ ॥ ३२४ ॥ डिगुणोध्वोध्वेचापार्ध रूपमिष्टधनुयेत: | धनुषोरंशिनोर्व्याप्तिस्ततोनांशेषु कल्प्यते ॥ ३२५॥ ज्याचापग्रहणे तस्मान्नोकत त्रेराशिक स्फुटसू ॥ ३२६ ॥ qaa— 1. 8. खण्ड: स्थात्‌ ; 8. खण्डस्य ब्यास्या--1. A.C, fafear; B. fafed (wr.) �एलोका) २०-६० ] द्वितीयोध्ध्याय: Gow [ चापसन्धिगतार्धेज्या: बिलिप्तादशकोनेति (1. 30-158)-- [ पठितज्यानां सूक्ष्मतापादनम्‌ ] आधद्यचापाग्र मूलस्पृक्समस्तज्या तु या भवेत्‌ । कर्णोउ्सावाद्यचापाग्रस्फुटदोःको टिखण्डयोः ॥ ३२७ ॥। व्यासाधंस्तद्धनुर्म ध्यस्पृष्ट कर्णस्तथापरः । तद्दोःकोटबौ धनुमंध्यस्पृष्टे दिक्‍्सूत्रयोदयात्‌ ॥ ३२८ ॥ या चापभागकृत्स्तज्या कर्णस्तन्मध्यगोषपि यः । तौ दो समतिरश्चीनौ कृत्स्नज्यातच्छराविब ॥ ३२६ ॥ शर: कर्णेकदेशो5त्न कृत्स्नज्या व्यस्तदिक्‌ ततः । ~ सुत्रात्‌ पूर्वापरात्‌ कर्ण: स यादुग्वलितो भवेत्‌ ॥ ३३० ॥ तादूगेव समस्तज्या स्वयास्पोत्तरसूत्रतः । अर्धचापज्यया कर्णो वलितः पूर्वंसुत्रत:ः ॥॥ ३३१ ७ धनुरप्रसमस्तज्यायोगात्‌ प्राक्सूत्नगामिनः । मार्गतो वलितं कृत्स्नज्यान्यार्थ तददेव हिं॥ रे३२ ॥ तदिच्छाफलमत्न स्थादाद्यचापशरो5पि सः। चापखण्डसमस्तज्या तत्नेच्छाराशिरिष्यते ॥ ३३३ ॥ ब्विज्या तत्र प्रमाणं स्याच्चापार्धस्य फल गुण: । यावता बलितं तुदकसृत्राद्‌ व्यासदल तु तत्‌ ॥ रेरेड ॥॥ तादुक्समस्तज्यान्याग्रं वलितं पूर्वसूत्रतः । प्रमाणराशिव्यासाध फल चापाधकोटिका ॥ ३३५॥ कृत्स्नज्येच्छाथ चापाग्रात्‌ पूर्वसुत्रावधि: फलम्‌ । इत्थमाद्यधनुःखण्डज्याशरावनुपातत: ॥ ३२३६ ॥ स्याद्या--1. A. Heat; B, Mat; C. Hea: 2. Mss. sate Fe �१०८ सब्याख्ये Teas [ श्रध्याय: २ शरोनितं च व्यासाध॑ फोटिज्या परिकल्प्यते । आद्यद्वि तीयचापार्धयोगश्चापं! यदा भवेत्‌ ॥ ३३७ ॥ तच्चापाप्रद्यस्पृष्टा कृत्स्नज्या च भवेत्तदा । केन्द्रतोः्प्याद्मचापान्तावधि: कर्णश्च कीतितः ॥ ३३८ ॥ तत्प्रमाणमिहाद्यज्या तत्कोट्यौ तत्फले उसे । इच्छाराशि: समस्तज्याः तदग्रोद॒गतरेखयोः ॥ ३३९ ॥ पम्पाततः समस्तज्याग्रान्तरे! तत्फले उभे । इच्छाफले प्रागपरे फल यास्योत्तरं परम्‌ ॥ ३४० ॥ प्रमाणस्य फले पूर्वापरे याम्पोत्तरं परम्‌ । दोःकोटिखण्डो स्यातां ते कृत्स्नज्याया: श्रुते:: फले ॥ ३४१॥ तत्नाद्मचापमध्योत्या दोर्ज्या बाहुफलान्विता । तत्कोटिफलहीनाञचापार्धाश्रित'कोटिका ॥। ३४२ ॥ द्वितीयचापमध्योत्ये दोःकोटिज्ये उभे क्रमात्‌ । चापमध्योत्थदो:को टिज्याध्यां तत्सन्धिसंश्रितो ॥| ३४३ ॥ कोटिदो:खण्डको सन्धिस्थाभ्यां तन्मध्यसंश्रितो । स्वपूर्वचापसन्ध्युत्थदो्ज्यायां ne feta axe स्वपूर्वचापसन्ध्युत्थ कोट्यो: कोटिफलं त्यजेत्‌ । तदेष्टचापसन्ध्युत्थदो:को टिज्ये क्रमान्मते ॥ ३४५ ॥ स्वपुर्बंचापसध्योत्यदो:कोट्योरेवमेव च । क्षेप्यं शोध्यं च तन्मध्यजीवाप्त्ये' तत्फलद् यम्‌ ॥ ३४६ ॥ व्याख्या---1, ४. योगच्चापं ; 8. योगारचापं 2. 8. समस्ते ज्या ; 0, ०0. इच्छाराशि: समस्तज्या 3. 58. समस्ते ज्यान्तरे 4. ८९. श्रुतती 5. ४. फलान्वितात्‌ 6. ८. चापार्धाहत 7. ९. सन्ध्योत्य 8. ९. जीवाप्ते(:) �श्लोकाः ६०-१०४ ] द्वितीयो5ध्याय: १०९ [ अधेज्यानयने प्रकारान्तरम्‌ ] व्यासाधे प्रथम नीत्वा ततो TWAT TUT नयेत्‌ ॥ ६७॥ 113 21600 त्रीशध्नचक्रलिप्ताभ्यो व्यासोड र्थेष्वग्निभिदतः तदलाधज्ययोः कृत्योमेंदान्यूलमुपान्तिमा ॥ ७॥ अन्त्योपान्त्यान्तरं द्विप्न॑ गुणो व्यासदलं at | आद्यज्यायाःस्तथापि स्यात्‌ खण्डज्यान्तरमादितः । = ताभ्यां तु गुणाहाराम्यां द्वितीयादेरपि क्रमात्‌ । उत्तरोत्तरखण्डज्याभेदाः पिण्डगुणार्धतः ॥ ६ ॥ एवं सावयवा जीवाः सम्यढ alert sq BATT Ul Yea Ul एवं स्वचापमध्योत्यज्याभिद्चापाग्रगामिनो: 1 जीवा: संसाधयेत्‌ कत्स्ना: पादान्तावधिसंस्थिता: ॥ ३४७11 [ ज्याखण्ड-खण्डान्तराणि ] इच्छा प्रमाणयोस्तत्र क्ृत्स्नज्यात्रिभजीवयो: । नियतत्वादनियमात्‌ प्रमाणोत्यफलस्य च्‌ ॥| रे४८ ॥ गुणकारान्तरेणव मवेदिच्छाफलान्तरम्‌ । अतो5त्र चापमध्योत्थकोटिज्याविवरेण तु ॥ ३४९ ॥ गरुणनाच्चापसन्ध्युत्थदोर्ज्पाखण्डान्तरं भवेत्‌ । चापमध्योत्थदो:खण्डगुणनाच्चापसन्धिगम्‌ ॥ ३५० ॥ कोटिखण्डान्तरं ज्ञेयमिति खण्डान्तरं मिथ: । तत्नाद्यचापसन्ध्युत्थां दोर्ज्या कृत्स्नगुणाहताम्‌ ॥॥ ३५१॥ त्रिज्यया विभजेत्‌ कोटीखण्डस्तच्चापमध्यग: । त॑ समस्तज्यया ह॒त्वा त्रिज्यया विभजेत्‌ पुनः ॥ ३५२ ॥ सूलस्‌-- 1. ९. श्राद्यज्यातः �११० सव्याख्ये Tatas [ श्रध्यायः २ आचद्वितीयसन्ध्युत्थदोज्याखिण्डान्तरं भवेत्‌ । तस्मादाद्यगुणं कृत्स्नज्यावर्गनिहदं हरेत्‌) ॥ ३५३ ॥ त्रिज्यावर्गोद्धुतं खण्डान्त रमाग्चद्वि तीययोः 1 एवं समस्तज्यावर्गध्नान्ततत्‌पिण्डभौविकाम्‌ ॥ हे ४४ ॥ त्रिज्यावगेण विभजेत्‌ तत्तत्खण्डान्तरं यतः । फृत्स्तज्यात्रिज्ययोर्यादृडनियमों वर्गयोभंवेत्‌ ॥ ३५५ ॥ पिण्डज्यानां च तत्पाश्वंखण्डयोविवरस्यथ च । तादृशो नियमों देद्यो येन त्रराशिकं स्फुटमू ॥ ३५६॥ आच्चापगुणात्‌ कृत्स्नज्यावर्गादाद्यमुद्धतम्‌ । खण्डयोविवर त्रिज्यावगेंणाद्यद्वितीययो: ॥ ३५७ ॥ द्वितीयगुणतस्तद्वत्‌ स्थाद्‌ द्वितीयतृतीययो: । एवं तत्तद्गुणात्‌ कृत्स्नज्यावरगेंण समाहतात्‌ ॥। ३४५८ ॥ त्रिज्यावर्भोद्धुतं तद्वत्‌ तदृध्वंवण्डान्तरं भवेत्‌ । कल्पिते5त्र गुणे रूपे हार: कल्प्योड्नुपातत: ॥ ३५९ ॥ साधदेवाश्विकप्रायो प्लाविकारद्वितयाधिक: 1 हारो, गुणस्तु द्विध्नान्त्योपान्त्यज्याविवरं भवेत्‌ ॥ ३६० [ ज्याखण्डान्तरयोगः ] खण्डान्तराणि यावन्ति ह्याद्यात्‌प्रभूति तावताम्‌ । योगे त्यक्ते त्वाद्यखवण्डादिष्टखण्ड: स लक््यते ॥ ३६१ ॥ खण्डान्तराणां युगपद्ग्रहणं यदि वाडिछतम्‌ । ज्यायोगतस्ता कृत्स्नज्यावर्गेंग च समाहतातु ॥ ३६२ ॥ त्रिज्यावरगोद्धृतं खण्डान्तरयोगो भवेत्‌ ततः। स्वचापभागमध्योत्थकोटीखण्डयुतेरपि ॥ GRU खण्डान्त रयुतिः कृत्स्नज्याध्न्या' त्रिज्याहताउथवा । चापसन्ध्युत्थपिण्डज्यायोगात्‌ कृत्स्नज्यया हतात्‌ ॥ ३६४ व्याख्या--1. ४. भवेत्‌ ि हरेत्‌ 2. 8. देवारिवतः 3. प्लाविका (?)--विलिप्तिका 4, 1५5७, ज्याघ्ना; �इलोका: ६०-१०३ ] द्वितीयोड्ध्याय: १११ अज्याप्ता चापमध्योत्थकोटीखण्डयुतिभंवेत्‌ । बाद्यज्यातो5न्त्यजीवान्तो ज्यानां योग: कृतो यया! ॥ ३६५ ॥। कृत्स्नज्या सा व्विजीवाप्ता कोटीखण्डयुतिस्तत: । आद्यज्यातोःप्युपान्त्यान्तो ज्यायोगो यस्तथापर: ॥ FRE N तेनाद्ोपान्त्यखण्डद्धयोद्भूत विवरं भवेत्‌ । तस्मादुत्क्रमतो5धो5घो ज्यायोगा बहुवो5त्र ये ॥ ३६७ ॥ आश्द्वितीययोगान्ता: कतव्यास्ते निरन्तरम्‌ 1 योगात्‌ तेषां' समस्तानां कृत्स्तज्यावगंताडितात्‌ ॥ २६८ ॥ ब्विज्यावर्गेण विहृतं यज्ज्यायोगोत्यितं फलम्‌ । शरखण्डयुते: कृत्स्नज्याध्न्यास्त्रिज्याप्तसम्मितम्‌ ॥ ३६९ ॥ अभीष्टचापे यावन्तः खण्डा: स्थु: परिकल्पिता: | तत्खण्डसंख्यागुणितादाद्यखण्डात्‌ तव्यजेच्च तत्‌ ॥ ३७० ॥। सा स्यादिष्टधनुर्जोबाखण्डज्यायोगरूपिणी ॥॥ ३७१ ॥ [ ज्याखण्डान्तरसजद्भूलितम्‌ ] यावता चापखण्डानां पिण्डज्या पठितात्न सा । #तदृध्वंचापखण्ड(नां खण्डज्यान्तरसाधनम्‌ ॥ ३७२ Ul यावतां चापखण्डानां पिण्डज्यासंयुतिस्तथा । तदृध्वंचापखण्डस्थ खण्डज्याविवरं भवेत्‌ ॥ ३७३ ॥ पिण्डज्याचापसंख्यायास्तत एकाधिका भवेत्‌ । तत्रेष्टचापसंख्या स्थाद्‌ ययात्र गुणनोदिता ॥ र३े७४ Ul चापभागसमाल्प त्वादाद्यज्याखण्ड इष्यते । स खण्डसंख्यागुणित इष्टचापधनुभित: ॥ ३७५ ॥ व्याद्या--1, 8. कृतो5त्र यः 2. 8, ज्याष्ता ; ८. ज्याना 3, 8. योगस्तेषां 4. Mss. read aqed 5. Bait for et �११३ संव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्याय: २ [ इष्टप्रदेशे सुक्ष्मज्या: ] इष्टदोःकोटिधनुषोः स्वसमीपसमीरिते ॥ १०७ ॥ ज्ये हे सावयवे न्यस्य कुर्यादूनाधिक धनुः। 13751 दिप्वतल्लिप्तिकाप्तैकशरशैलशिखीन्दवः ॥ ११॥ न्यस्यात्‌ छेदाय च मिथस्तत्संस्कारविधित्सया । छिल्वेकां प्राक्‌ विपेज्जब्यात्‌ तद्धलुष्यधिकोनके ॥ १२॥ अन्यस्यामथ तां द्विम्लां तथाउस्यामिति संस्कृतिः । इति ते कृतसंस्कारे' स्वगुणों धनुषोस्तयों! ॥ १३ ॥ तत्राल्पीयः कृति cage Te त्रिज्याकृतेः परः ॥ १४७ ॥ [ इष्टज्याया: साधवोकतं चापीकरणम्‌ ] ज्ययोरासन्नयोमेंदभक्तस्तत्कीटियोगतः ॥ १४७ ॥ छेदस्तेन हता fear त्रिज्या तद्धनुरन्तरम्‌ ॥ ya ॥ फलमुक्तवदानीतमिष्टचापात्‌ ततस्त्यजेत्‌ । इष्टज्या शिष्पते तत्र वक्ष्यमाणविधे: स्फुटा ॥ ३७६ ॥ आद्यात्‌ तदिष्टचापान्तं ततः खण्डान्तराणि तु । एकाय्योकोत्तरं तेबां यत्तु सडलितं भवेत्‌ ॥ ३७७ ॥ तत्तुल्यमिष्टज्याचापविवरं परिकल्प्यते ॥ ३७८ ॥। [ पठिताज्याभिविना इष्टज्याशरानयनम्‌ ] aa ज्यानामविज्ञानाच्चापसदू:लितं तु यत्‌ । ज्यायोग: कल्प्यते तत्र त्वन्त्यज्येष्टधनुभंवेत्‌ ॥॥ ३७९ ॥ एकद्वचादिधनुर्भागहीनास्तुपान्त्यतो5पि ते । स्वल्पत्वात्ते धनुर्भागा रूपत्वेन प्रकल्पिता: 11 ३८० ॥ घूलम्‌--1. 8. 3, संस्कारा: 2, A, TRH �ए्लोकाः १००-१५० ] द्वितीयोध्ध्यायः ११३ इष्टचापे तु या रूपब्यक्तयस्तत्समास्ततः | एकाञेकोत्तराद्धानां योगाज्ज्यायोग इष्यते ॥॥ २८१ ॥। स चापयोगकत्स्नज्याहतो व्यासदलोद्धृतः 1 लब्धा तच्चापमध्योत्यकोटीजण्डयुतिभंवेत्‌ ॥ ३८२ ॥ सन्ध्युत्यकोटिखण्डानां योगस्तत्न शरो भवेत्‌ । कोटिखण्डयुतिर्यात्र चापमध्यगतोदिता ॥॥ रे८३ ॥ चापसन्ध्युदृभवश्चान्या कोटीखण्डयुति: शर: 1 तो प्रायेण समौ चापणखण्डस्याणुत्वकल्पनात्‌ ॥ ३८४ ॥ अणुत्वाच्चापभागानां रूपत्वेन प्रकल्पनात्‌ । समस्तज्यावि तत्तुल्या या न भेदकरी THN ३२८५॥ पवाद्येकोत्त राडूननां यावदिच्छे तु या हतिः । एकाञेकोत्तराड्धुगनां हृता घातेन तावताम !। ३८६ tt भवन्त्यूध्बोध्वंजातानि तेषां सद्भूलितान्यत: । अणुत्वार्थ धनुभागे त्वणुच्छेदाहते सति ॥| ३८७ ॥ पद प्रकल्प्य सेकेन पदेन गुणयेदमुम्‌ । छेववर्गोद्धृतस्त्विष्टचापवर्गों भवेदसो ॥ ३८८ ॥ चापबर्गस्य तस्यारध॑ चापसडूलितं भवेत्‌ । पदसंकपदाभ्यासार्धस्थ सद्धूलितत्वत: ॥ ३५९ ॥ घनतद्वगंवर्गास्यामभीष्टधनुषस्तत: । एका््येकोत्तराड्भूानां संवर्गेण समुद्धृतात्‌ ॥ ३९० ॥ भवन्त्यूध्वोध्वंजातानि भुयः सद्धू लितानि हू । ततो5त्न चापभागानामाद्चं सड्भूलितं तु यत्‌ ॥ ३९१ ७ आच्यज्याभीष्ठचापान्तं ज्यायोग: सम्प्रकल्प्यते । ज्यायोग: स तु कृत्स्नज्यानिह॒तस्त्रिज्ययोद्धृतः ॥ २९२ ॥ ब्याल्या---1. 8. ८. तावता त० सं०--१५ �११४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्याय: २ इष्ट: शरो द्वितीयस्मादथ सद्ध[लितात्तु यो । 'ज्यायोगानां सड्ध.लितं लक्ष्यतेष्ष ततोषषि च॥ ३९३ कृत्स्नज्यावगंनिहता त्रिज्यावगेंग चोद्धुतम्‌ । ज्याचापविवरं तत्न कृत्स्नज्यार्पसस्मिता ॥ ३९४ |॥ अतो न गरुण्यते तेन केवल हरणं मतम्‌ । केवलाच्छरतस्तस्माद्‌ व्यासार्धेन हृत॑ं फलम्‌ ॥ ३६५ ॥ भआद्यान्त्य/खण्डविवरं स्वज्यायोगसमुत्यितम्‌ । एकाञकोत्तराडूानां यथायोगे: पदान्तिमे: ॥ ३९६ ॥ आद्यान्त्यखण्डान्तरं यथोक्तमार्गेंग साधितम्‌ | *उपान्त्यायंस्तथा योगस्तादुगडू-समुत्यितें: ॥ ३९७ ॥ तथाद्योपान्त्यखण्डज्यान्तरमानीयतां बुधै: । आध्वद्वितीयखण्डान्तरान्तमेवमधोगतम्‌ ॥। ३९८॥ कृत्स्‍्तं खण्डान्तरं नेयं ज्यायोगेस्तदधोगते: । एकाञकोत्तरे रडूश्चापतुल्यपदस्थिते: 1॥। ३९९ ॥ यत्तु सजूलिताप्नीत॑* ज्यायोगः स तु कल्प्यते । तस्मादिष्टशर: कार्यो यच्चोपान्त्यादिसंश्वितें: ॥ ४०० ॥॥ तेषां सड्धू लितेक्यज्या' योगसड्भूलितं भवेत्‌ । ज्यायोगसज्भू लिततस्त्विष्टज्याधनु रन्तरम्‌ ॥ ४०१ ॥ इष्टचापस्थ वर्ग: स्थाद्‌ व्यासार्धाप्तस्ततः शरः । ततो व्यासाधंवगेंण स्वेष्टचापघनात्तु यत्‌ ॥ ४०२ ॥ तत: षड्भिहतं चापज्यान्तरं प्रायशो मतम्‌ । यस्माल्लब्ध: शरस्तस्मादेव सड्धू लितात्‌ पुन: ॥ ४०३ ॥ व्यास्या--1. 4. B. This line is transposed two lines above, 4.e., before ज्यायोग: ००., 3920. 8. आद्यान्त 3. 8. उपान्त्यान्तैस्तथा 155, सद्भुलितन्नीत॑ 5. 8. तंस्त्याज्या �शलोकाः १००-१५० ] fadtatseara: ११५ ध्यास्या-- 1. इष्टचापहता त्रिज्याकृत्या भक्त त्रिभिहंरेत्‌ ॥ शराद्वाभीष्टचापध्नाद व्यासार्धाप्तं त्रिभिहरेत्‌ ॥ ४०४ ॥॥ ज्याचापान्तरभित्थं वा$घनीत॑ स्वधनुषस्त्यजेत्‌ । इष्टज्या स्थादभीष्टज्या तच्छरो प्रायिकों नयेत्‌ ॥ ४०५ ॥॥ चापसड्ूलितोत्थत्वादत्न स्थौल्यम पो हितुम्‌ । एवमेव हयुपान्त्यादेज्याचापान्तरमानयेत्‌ ॥ ४०६ ॥ तत्तच्चापात्त्यजेत्तत्तु तत्तज्जीवा भवन्त्यतः । ज्याचापान्तरयोगं वा चापयोगात्‌ त्यजेत्तत: Hh Wow i ज्यायोगः स्थात्तत: प्राग्वच्छरखण्डयुति नयेत्‌ । यावृक्‌ सड्भुलिताल्लब्धं ज्याचापान्तरमन्तिमम्‌ ।| ४०८ ॥। तादुगेव हयुपान्त्याविज्याचापान्तरसाधनम्‌ । किन्त्वेकद्यादिरहितं तेषासन्त्यपदात्‌ पदस्‌ ॥ ४०९ | ततः सड्भूलितादन्त्यज्याचापान्त रसाधनात्‌ । ततोष्प्यूध्वंस्थितं सद्भूलितं तद्योगसाधनम्‌ ॥ ४१० ॥ तस्मादिष्टधनुवंगंवर्गात्‌ सड्धू लित॑ं तु यत्‌ । एकाञकोत्तराडूनां चतुर्णा घातसंहतात्‌ ॥ ४११ ॥ gear व्यासाधंवर्गंण ज्याचापान्तरसंयुति: 1 तां चापयुतितस्त्यक्त्वा ज्याचापान्त रसंयुतिः ॥। waz ज्यायोग: स्थात्‌ ततो व्यासाधोंद्धितस्तु शरो भवेत्‌ । ज्याचापान्तरयोगाद्वा व्यासार्धेनोद्धृतं फलम्‌ ॥| ४१३ ॥ चापयोगोत्थितशरात्‌ त्यक्तेइस्मिन्‌ सुस्फुट:ः शरः 1 यतो ज्यायोगतो व्यासाध्धोद्धृतस्तु शरो भवेत्‌ ॥ ४१४ !॥ ततो व्यासाधंकृित्याद्यान्त्यखण्डान्तरमुद्धतम्‌ तस्मादाद्योपान्त्यखण्डान्तरादारभ्य तूत्कमात्‌ ॥ ४१५॥ आद्यद्वितीयखण्डाम्तरान्तसडू.लितानि च । यानि तदथ्योगतो नेयं चापज्याविवरं तत: ॥ ४१६॥ 8. त्तुत:; ९. त्तुतां रे �११६ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ श्रध्यायः २ शरस्य साधनत्वेन re ayia way तदृध्व॑सड्भू लिततो ज्याचापान्तरमिष्यते ॥ ४१७ ॥ ततो5त्राभीष्टचापस्थ घनवर्गंसमाहते: । एकाथेकोत्तराड्भूगनां पञ्चानां या समाहति: ॥| ४१८ ॥ तया विभकतं व्यासार्ध वर्गवर्गंण चोद्धृतम्‌ । ज्याचापान्तरमेवं तु नीत॑ स्फुटतरं भबेत्‌ ॥॥ ४१९ ॥ द्वितीयशरतस्तस्माच्चापध्नात्‌ पञ्चमिहतम्‌ I हरेद्‌ व्यासाधंवर्गेण यद्वा ज्याधनुरन्तरम्‌ ॥ ४२० ॥ शरशोध्यांशतो वेष्टचापध्नात्‌ त्रिज्ययोद्धृतम्‌ । ज्याचापान्तरत: शोध्यं पूर्बानीतात्‌ स्फुट तु तत्‌ ॥ ४२१ ॥ एवं कृतासावन्त्यज्या सुक्ष्मा प्रायेण कल्प्यते । उपान्त्याद्याश्व जीवास्तदेवमहंन्ति सुक्ष्मताम्‌ ॥ ४२२ ॥ यत: सड्धूलितात्‌ सुक्ष्मं ज्याचापबिवरं कृतम्‌ । तदृध्वंसद्भुलिततो ज्याचापान्तरसंयुति: ॥ ४२३ ॥ ज्यायोगश्च शरश्चापज्यान्तरं तु तदृध्व॑तः | तदृध्वंस ड्ू:लिततोष्प्येव॑ कार्य! मुहुर्मुहु: ॥ ४२४ ॥- कार्ये फलान्तरे लब्धं स्वपूर्वफलतस्त्यजेत्‌। राशिरिष्टधनुस्त्वाद्स्तस्माच्चापहतादवि ॥ ४२५॥ त्रिज्याभक्तोधितश्चापि द्वितीयो राशिरिष्यते । ततश्चापेन निहतात्‌ व्रिज्ययाप्तं त्रिभिहरेत्‌ ॥ ४२६ ॥। राशिस्तृतीयस्तस्मात्तु चापध्नात्‌ त्रिज्ययोद्धृतम्‌ । चतुर्भक्तश्चतुर्थ: स्थात्‌ ततश्चापहतावषि ॥ ४२७॥ fasaar qsafararfa faga: पठ्चमों भवेत्‌ । एवं स्वपूव॑ राशेस्तु चापध्नात्‌ त्रिज्ययोद्घुतम्‌ ॥| ४२८ ॥ व्याख्या--1, ८. कुर्यात्‌ �इलोकाः १००-१५०७ ] द्वितीयोश्ध्याय: ११७ तदुध्बंसंख्याविहतो भवेद्राशिस्तदृध्वेंग:' । शोध्या: क्षेप्पा: क्रमादाद्यास्तृतीयाद्योजराशय: ॥ ४२९ ।॥॥ द्वितीयतश्चतुर्थाद्या: शोध्याः क्षेप्यास्तथा ऋरमात्‌। ज्याशराविष्टचापस्य सुसूक्ष्गों भवतस्ततः ॥ ४३० Ul यावत्कृतोषत्न चापेन गुणना परिकल्प्यते । व्यासाधेनापि हरणं तावत्कृत्वो विधीयते ॥ ४३१ ॥ एकाञेकोत्तरेश्चाडूँरूध्वंसडू लितेच्छपा । चक्रपादकलातुल्ये त्विष्टे धनुषि कल्पिते ॥ ४र३२॥ कततेव्यौ ज्याशरावित्थं व्यासाधेप्रसितों च तो । amend वृत्तपावश्च तत्न वृत्तान्तरोज्भूवी ॥ ४३३ १ चक्रपादकलात्सादो द्वितीयः स द्विभाजित: । सुसुक्ष्मपरिहाराधंतद्विष्कम्भहता हृतः ॥ डरे४ड ॥ सोष्थ त्रिभिहंतस्तद्वत्‌ तृतोयो भविता ततः । चतुराष्येश्चतुर्थाद्या भवन्तीष्टा यथाक्रमम्‌ ॥ ४३४५ ॥ क्रमोत्कमज्ये तद्दन्द्रसंस्काराच्च फ्रमान्मुहु: । पैरोजयुर्मेनिर्मातूं शक्यास्ते राशयो हामी ॥ ४३६ ui [ इष्टज्याशरानयनोययोगीनि माधवोदितानि “विद्वान्‌! इत्यादिवाक्यानि ] 0-0"-44// 0-33"-6/ 16-5"-417. 27357 -47* “fagig’, ‘qaaa’, 'कवीशनिचय:', 'सर्वार्थशीलस्थिरो' 2220'-39"-40/” 'नि्विद्वाडूनरेन्द्ररडः निगदितेष्वेषु ऋमात्‌ पठचसु ॥ आधस्त्याद्‌ गुणितादभीष्टधनुष: कृत्या बिहत्यान्तिम- स्थाप्तं शोध्यमुपर्युपयंथ घनेनेव॑ धनुष्यन्ततः ।। ४३७ ॥ UN ब्यात्या--1. 8. तदुर्ध्यशः; ९0. vader: 2. B. wat �११८ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्यायः २ 0-076" 0-5"-12/7 3-9-3777. 71"243"=24""" feta’, 'स्त्नीपिशुन:', 'सुगन्धिनगनुद्', 'भद्राड्भरभव्यासनों 872'-3"-5'" = 4241'-9"-0// “मोनाड्रो नरसिह', 'ऊनधनक्ृद्भूरेव” षट्स्वेषु तु आधस्थ्याव्‌ गुणितादभीष्टधनुष: क्ृत्या विहृत्यान्तिम- स्थातं शोध्यमुपर्युपयंथ फल॑ स्पाइुस्क्रमस्यान््यजम्‌” ॥ ४३८ ॥ व्यासाधनियने यानि जातानीत्यं फलानि वे । ज्याशराविष्टधनुषस्तेस्त्रराशिकतो भवेत्‌ । अथवा ज्याशरावित्यं पृथक्‌ तत्तत्फलनंयेत्‌! ॥ ४३९ ॥ [ “विद्वान्‌! इत्यादिवाक्यानां वासना ] निहत्य चापवर्गेण चापं तत्तत्फलानि च । हरेत्‌ समूलयुग्वे स्त्रिज्यावगंहते: ऋमात्‌ ॥ ४४० ॥ चाप फलानि चाधोष्घो न्यस्योपयुंपरि त्यजेत्‌ । जीवाप्त्ये, संग्रहोः्स्येव” “विद्वान! इत्यादिना कृत: ॥ ४४१ ॥ निह॒त्य चापवर्गेण रूपं तत्तत्फलानि च । हरेद्‌ विमुलयुग्वर्गेस्त्रिज्यावगंहतेः ऋ्रमात्‌ ॥ ४४२ ॥ किन्तु व्यासवलेनेवः द्विघ्नेना्ं विभज्यताम्‌ । फलान्यधो5घः HAM न्यस्योपर्युपरि त्यजेत्‌ ॥ ४४३ ॥ शराप्त्ये, संग्रहोस्येब 'स्तेन स्त्री'त्यादिना कृत: । न्यायेनानेन परिधिमिष्टव्यासस्य साधयेत्‌ ॥ ४४४ ॥ तत्नेष्टव्यासपरिधि प्रायिकं प्राक प्रकल्पयेत्‌ \ उक्तन्यायेन परिधेरस्य तुर्यांशजं गुणम्‌ ॥ ४४५ ॥ परिध्यष्टांशजल्वेन द्विध्नव्यासे समानयेत्‌ । तद्गगंतद्बघासवर्गभिदे वो:कोटिजे कृती ॥। ४४६ ॥ व्याख्या--1, ८. पृथक्स्थं तप्फलैनंयेत्‌ 2. AL B.C, wa 3. ८. व्यासभवेनैव �इलौकाः १००७-१५० | द्वितीयोडध्याय: ११९ वास्तवस्य परिध्यष्टांशस्य दो:कोटिजोवयो: ४ बर्गात्तु व्यासवर्गा्प्रमितो स्तां मिथः समो ॥ ४४७ ॥ यश्चासो प्रायिकभ्वों यश्च तावितरेतरम्‌ 1 कोटीवर्गह तो व्यासवर्गाप्तों यौ तयोभिदा ॥॥ ४४८ ॥ परिध्यष्टांशयोभेंदजीवा सा कल्पितान्ययो: । चापोकृत्य क्षिपेत्तां च त्यजेद्दा वृत्तपादत: ॥ ४४९ | चतुर्गुणो5यं परिधिरिष्टव्यासे स्फुटो भवेत्‌ । इष्टव्यासेष्ट परिधितुय्य चाप प्रकल्पयेत्‌ ॥ ४५० ॥ निह॒त्य चापवर्गेण चाप॑ं तत्तत्फलानि च । हरेत्‌ समूलयुग्वर्गेब्यासवर्गहते: ATT UW ४५१ ॥ . चाप॑ फलानि चाधोड5धो न्यस्योपयुंपरि त्यजेत्‌ । farce [गुणस्य ]! वर्गो यो व्यासवर्गान्तरो$पि यः ॥ ४५२ ॥ तयोयों दलमूले तद्भेदं स्वघनषष्ठत: । व्यासवर्गाप्तसंयुक्तं चतुघ्न परिधेस्त्यजेत्‌ ॥ ४५३ ॥ आद्यमूले5धिके, योज्यमृने, स्थात्‌ परिधि: स्फुट: ॥ ४५४ ॥ [ ज्यावर्गोषायः ] निह॒त्य चापवर्गेण चापवर्ग फलानि च | निरन्तरद्द्यादिवर्गात्‌ विमुलाधंहतंहंरेत्‌ ॥ ४५५ ॥ wee ise ब्रिज्यावगेंधंनुर्वंगं मघो5धस्तत्फलानि च॑ । न्यस्थोपर्युपरि त्याज्यमिष्टजीवाकृतिभंवेत्‌ ॥| ४५६ ॥ (--25) (+618)(--12,402) (+-152,418) शोरि! “जंयति! “रत्नोधपुष्टो” “दिव्यवराशय:?। (—13,90,528) (4+-78,90,136) “जायमानान्धलोकेन' 'चण्डापन्नाधिदित्सुना! ॥। ४५७ 1 व्यादया--1, ४. गुणोस्तस्य ; 8. 0. गुणोडस्य �१३० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ [ माधवोदितं ज्याचापानयनम्‌ ] इति ज्याचापयोः कार्य ग्रहणं माधवोदितम्‌ | विधान्तरं च तेनोकत तयोः श्रत्मत्वमिच्छताम्‌ ॥ १५ ॥ इति। (—2,39,83,139) (++2,91,60,000) “धीगापाजू जलाड्डस्त्री', 'नानाज्ञानतपोधर:' । एतेष्वष्टास्वधोधस्त्यादिष्टचापकृतिध्नत: ॥ ४५८ ॥ अन्त्यचापस्य हृत्पाप्तमुपर्युपरि शोधयेत्‌ । अन्ते लब्धस्थ यन्मूलं तवभीष्टगुणो भवेत्‌ ॥ ४५९ ॥ BATH कुृत्स्नज्येवेच्छाराशि: प्रकल्पिता । बक्ष्यमाणे पुनश्चापभागार्धज्या प्रकल्प्यते ॥ ४६० ॥ | माधवोक्तं ज्याचापानयनम्‌ ) इति ज्याचापयोरिति (1. 15) गद्वितीयज्याप्रमभितो धनुर्भागद् यान्तरे । स्पृष्टोभयाप्रा कृत्स्नज्याचापभागद्वयस्थ या ॥ ४६१ ॥ तन्मध्यगामि व्यासाध कर्णोहपि परिकल्प्यते । यस्य द्वितीयतत्कोट्यों दो:कोटिज्ये व्यवस्थिते ॥| ४६२ ॥ चापांशयोः समस्तज्या या द्वितीयतृतीययो: । तन्मध्यगामिव्यासार्धात्‌ तृतीयधनुरफ्रग: ॥ ४६३ ॥ खण्डस्तस्य द्वितीयज्या कर्णोज्सो व्यस्तविडः सतः। बोःकोट्यौ च तयोव्येस्तदिशो: कर्णवशादिह्‌ ॥ ४६४ ॥ द्वितीयज्याह॒तं छृत्स्नज्याध तत्‌ त्रिज्यया हृतम्‌ । कृत्स्नज्यामध्यत: कोटीखण्ड पूर्वापरायत: ॥ ४६५ ॥ Verses 461-79 are the same as Kriyakramakari verses 82-101 on Lilavati, 190, (Edn., pp. 358-60), �sate: 4% ] fadttatseata: १२१ द्वितीयकोटिगुणितस्तद्व त्‌ त्रिज्यासमुद्धृतः ॥ भवेत्‌ तृतोयचापाग्राद्‌ दोःखण्डा दक्षिणोत्तरा: ॥। ४६६ | घमस्तज्याशरोनं यह॒चासाध तद्धते उभे। ट्वितीयबाहुकोटिज्ये त्रिज्याप्ते यत्‌ फलह्यम्‌ ॥ ४६७ ॥ कृत्स्तज्याशरहीन [ स्प ] व्यासाधेस्प तदन्तरस्‌ | भवेत्‌ पूर्वापरात्‌ सुश्नात्‌ तथा यास्योत्तरादपि ॥॥ ४६८ ॥। कृत्स्नज्योत्क्रमहीनायास्त्रिज्याया बाहुकोठिके । समस्तज्यादलो त्पन्न॑ दो:खण्डं तत्न दोर्ग ॥ ४६९ ॥ प्रक्षिपित्‌ कोटिखण्डं च त्यजेत्‌ कोटिगुणात्‌ तत: । स्थातां तृतीयचापाग्रो विकसूत्रद्धितयाद्‌ गुणों ॥ ४७० ul दो:खण्डो दोर्गुणात्‌ त्याज्य: क्षेप्यं कोट्यां तथेतर:। दिक्सूत्रद्वितयादाद्यचापाग्रे बाहुकोटिके ॥ ४७१ ॥ कृत्स्नज्यादलयो: श्रुत्योदोःकोटचौ हे समे यत:ः | छुत्स्नज्यामध्यतः कोटीखण्ड: पुर्वंपरायत: ॥ ४७२ |॥ तृतीयज्यावधिः कोटि: सँब तत्खण्डयो्यो: । छण्ड: सौस्योउत्न' दोर्ज्या स्पात्‌ कृत्स्तज्यार्ध हि यच्छुति: ॥ ४७३ ॥ द्वितीयज्याहुता कृत्स्तज्याशरोना त्रिमौविका । ब्विज्याप्ता याम्यखण्डः स्थाद्‌ द्वितीयज्या च तच्छृति: ॥ ४७४ ॥ कोटया त्िसौर्व्या गुणनात्‌ त्विज्यया हरणादपि॥ द्वितीयमोर्वो यत्रेच्छा प्रमाणं च त्रिमौविका ॥ vox ज्रिज्याया: कर्णरूपत्वाद्‌ द्वितीयस्थाश्च कर्णता । प्रमाणफलयोर्यादृडनियमस्त्वनुभुयते ॥ ४७६ Ul इच्छातत्फलयोस्तादुडनियमः परिकल्प्यते । द्वितोयज्यां तृतोयज्यातत्पूर्वापरसूत्रयो: ॥ ४७७ ॥ व्याख्या--1. A. B. atrast; C. arrast Modo १६ �१२२ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ सम्पाततः समस्तज्यामध्यां तां परिकल्पयेत्‌ । कृत्स्नज्याधेद्वितीयज्या तृतीयज्या च बाहुवः ॥ ४७८ ॥ लम्ब: साधारणी कोटिस्तादुक्‌ Sat AAA AA: | अन्तरं प्रथमज्या स्थात्‌ तयो: कोटबो तु पूवंबत्‌ ॥ ४७९ ॥ PTAA TAMIA Gilat: ऋमान्नयेत्‌ । धनुमेध्यगता कोटिरेकराशिज्यया समा ॥॥ ४८० ॥। चापे द्वितीयराश्यन्तमभितः सार्धकल्पिते । चापभागस्य कृत्स्तज्या दलराशिज्यया हते ॥ ४८१ ॥। कोटचा व्विज्याहते स्यातां कृत्स्नज्यादलयोदले । कृत्स्नज्याध हि चापाधंस्याधज्या सवंदा समता ॥ डेंघर ॥॥ अतस्तत्पाश्वपोश्चापभागारधेज्यादलान्वयात्‌ । आद्चपिण्डो, द्वितीयो5्थ तत्पाश्वंद्दययोगत: ॥ ४८३ ॥॥ तृतोयाद्याश्च पिण्डा: स्थुग्योगात्‌ तत्पाश्व॑ंखण्डयो: । एवं द्वितीयराश्यन्तमभितो ये ऋमोत्क्रमात्‌ ॥ ४ंघढ़ ॥ तेषां दयोहंयोयोगात्‌ ऋमषिण्डा: स्युरादित: । पिण्डज्या: स्पुस्तत: पिण्डद्ययोगात्‌ ऋ्रमोत्कमात्‌ ॥ ४८५ ॥। अन्त्यराशिगुणात्‌ सिद्धचन्त्यन्ययोगेन तद्यथा । प्रथमस्पाद्यया युक्ता द्वितीयोपान्यमोधिका ॥ ४८६ ॥ अन्त्यराशों भवेदाद्या तदूर्ध्वाधस्त्ययोर्युति: । तृतीयभे द्वितीया eared भूयोईपि योजयेत्‌ ॥ ४८७ ॥ व्याख्या--1. The Kriyakramakari passage, (Edn, p. 360), has two extra lines before this : कृत्स्नज्याध द्वितीयज्यावर्गयो ले म्बजां कृतिमू ॥ 100b u त्यक्त्वा तन्मूलयोयोगस्तृतीयज्या भवेत्‌ ततः ॥ 1014 ॥ A. am ८. Hapl. om. after &% to €4, two lines below. �श्लोक: १५ ] द्वितीयोध्ध्यायः १२३ इत्यं राश्योहंयोर्ज्याभिस्तृतीयस्य प्रसाधिता । आद्यद्वितीययो राश्योस्तद दाद्यतृतीययो: ॥ तृतीयमध्यराश्योइच ज्याभिरन्या: प्रसाधयेत्‌ ॥ ४ं८८ ॥ [ लम्बानयनवासना ] यदुक्‍त “जीवयोर्घाताद्‌ व्यासाप्तो लम्ब” इत्यतः। अस्योपपत्ति: पठितज्या) एबोदहि्श्य दश्यंते ॥| ४८९ ॥॥ तत्र तावत्न जीवोन्मानेन वृत्त लिखेत्‌ ततः। पुर्वापरां दक्षिणोदग्रेखां च विलिखेदिह ॥| ४९० ॥ चापभागेषु सर्वत्र बिन्दूंश्व तनुतं [व॒तो]*॥ पुर्वापरा या रेखा तत्प्रागग्नादुभयोरपि ॥॥ ४९१ ॥ तत्पाश्व॑योश्चापभागेष्वेकेकान्तरिता: ATT | रुूमयास्पोत्तरा रेखा यास्त्याज्या प्रथमादिता: ॥ ४९२ ॥ प्राग्ज्याधास्युदितान्यत्र द्विगुणेरुच्यते विधिः । तत्न षष्ठीचतुर्थ्यो्जीवयोलंस्बविधियंदा ॥। ४९३ ॥ तदा प्रागग्रतः प्राकसूत्रस्थ तत्पाश्वेयो: पृथक्‌ चापखण्डानतिक्रम्य दश याम्योत्तरं स्थिता॥ ४९४ ॥ या रेखा प्रोक्तचापद्वि तय/योग्वा च सा । दशमी लम्बसूल स्पशिनी जीवा च सा ततः ॥ ४९५ ॥ अस्या: प्रवृत्ता यास्‍्याग्रा पूर्वोत्तरमुखी पराम्‌ । स्पृष्टोभ्याप्रां परिधो खण्डड्ादशकोखूबा: ॥ ४९६ ॥॥ षष्ठीं जीवां लिखेदस्या उत्तराग्रं तदा बृतो । खण्डद्यान्ते स्पृशति प्राकसूत्राग्रस्थ” तूत्तरे ॥| ४९७ ॥ व्याख्या--1, 3. ३० 1४६४. 1०80 परित: ज्या 2. The mss. read 4at Mss. read चाल्पद्वितय 4, 8. दक्षमी मूलंबमूलंब (ऋ.) ८. प्राग्रेखाग्रस्य ह �१२४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ तत: षष्ठया दशम्याश्च जीवायाश्चोत्तराप्रयो:। स्पृष्टोभयाग्रापरिधो चतुर्थो ज्या भवेत्तदा ॥ ४९८॥ बष्ठोचतुर्थ्यप्रयुते दशम्पान्तश्च लम्बतः । तदानयनयुक्त्यथ्थं षष्ठज्याचापमध्यत: ॥ ४९९ ॥। वृत्तकेन्द्रानुसारेण व्यासरेखां लिखेत्तत: । सा स्थात्‌ कर्णोष्स्थ कर्णस्य पूर्वाप्रात्‌ समपश्चिमस्‌र ॥। ५०० ॥ प्रवृत्ता या परिध्यन्ता रेखा सा कोटिका तत:। समोत्तरं प्रवृत्तज्या कोटिकर्णयुतेर्भुजा ॥ ५०१ Ml यन्मध्यतः प्रवृत्तेषा तुल्या तदितरेण सा । इष्टयोर्जीवयोयंस्या: प्रवृत्ता चापमध्यत: ॥ ५०२ ॥ भुजा तदितरंषा स्पाच्चापखण्डाष्टकाश्रयात्‌ । पूर्वसुत्राप्रतश्चापयोगार्धप्रमिता हयो: ॥ ५०३ ॥ पार््वयोयें परिध्यंशे जीवे तन्मध्यगे उभे । इष्टस्य धनुषस्त्यक्ते चार्धे योगार्घतस्ततः ॥ ५०४ ॥ शिष्टं तदितराध स्थादन्यपाश्वेंडपि तन्मिते । स्पृष्टो भयाप्रा यच्चापमध्याग्रा सा निजेतर: ॥ ५०५ ॥ बष्ठज्या चापमध्याप्रा चतुर्थी ज्या भवेत्ततः । चतुर्थचापमध्याग्रा त्वित्थं षष्ठी भवेदपि ॥ ५०६ ॥ जध्यश्नद्वयं प्रमाणं स्थादेतदिच्छाद्य JA: | समानलस्बभुजकमिष्टज्याद्यकर्णकम्‌ ॥ ५०७ ॥ लस्बच्छिन्नों तु यो खण्डो भुवस्तत्कोटिक भवेत्‌ । दिग्वेपरीत्यत: साम्यं वेद्यमिच्छाप्रमाणयो: ॥ Yor i दिक्‍्साम्याद्‌ वेपरीत्याद वा कर्णपोरथवान्ययो: । तुल्याकारत्वमिच्छाप्रमाणयो: क्षेत्रयोभबेत्‌ ॥ ५०९ ॥ स्यास्या--1., ४. लम्बकः 2. 8. पश्चिम: �wits: 9% ] द्वितीयोध्ध्याय: १२५ [ “जीवे परस्पर-न्यायः ] जीवे परस्परनिजेतरमौरविकाभ्या- मम्यस्य विस्तृतिदलेन विभाज्यमाने । TRANGIA Wat यद्दा स्वलम्बकृतिभेदपदीकृते हे ॥ १६॥ [ “जीबे परस्पर'-न्यायाविष्करणम्‌ ] क्षेत्र पदिष्दज्याचापभध्यसंस्पृष्टकर्णकर्म्‌ । इष्टज्याकर्णकेनेतक्क्षेत्रेण सदुशाकृति ॥ ५१० ॥ इष्टेतरेण तन्मध्यस्पृष्कर्ण सदृ्श तथा । यन्मध्यगं यहचासाग्रं ते ढे चेचछाप्रमाणके ॥ ५११ ॥ प्रभाणस्थ फल व्यासाग्रस्पृष्टान्यमिता भुजा । इतरव्यासकर्णाग्रस्पृष्टेष्टज्या च तत्फलम्‌ ॥ ५१२ ॥ इष्टेतरज्ययोलंस्ब: सममिच्छाफलं ह॒यो: । इष्टेतरज्ययोर्घाताद्‌ व्यासाप्तो लम्बको हृत: ॥ ५१३ ॥ अयेष्टतरयो: कोटी ज्ञातव्ये यदि ते उभे । है इष्टेतरज्ये ह॒त्वा स्वेतरकोटब्या हरेत्‌ पुनः ॥ ५१४ ॥॥ व्यासेन लब्धे भूखण्डे स्वस्वकोटीफले च ते। अथ लम्बर्कृति साधारणीमिष्टेतरज्ययो: ॥ ५१५ ॥ कृत्योविशोध्य ये मूले ते वा कोटिफले उभे । चापयोगस्य जीवेषा येत्थं नीता यथोदितम्‌ ॥ ५१६ ॥। “ज्ञीवे परस्परनिजेतरमौविकाभ्या- मभ्यस्य विस्तृतिदलेन विभज्यमाने । अन्योन्ययोगविरहानुगुणे भवेतां यद्दा स्वलम्बकृतिमे दपदी कृते हे” ॥ ५१७ ॥। �१२६ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ श्रध्याय: २ fai अन्न व्यासेन हरणे वक्तव्ये व्यासखण्डत: ॥ यदुक्तहरणं तत्तु जीवार्धानां विवक्षया ॥| ५१८॥ इष्टज्याकर्णकक्षेत्रद्ययकोटच्ोर्यृतिस्तु या | सेष्टज्या/चापयोगस्य जीवा स्थादिति दशितम्‌ ।। ५१९ ॥ अथ कोटीफलभिदा या सा चापान्तरज्यका | महाकोटबप्रत: स्वल्पकोटितुल्ये विशोधिते ॥ ५२० ॥ सध्यतस्तत्र यच्छिष्टमुध्व॑मुत्सर्पयेच्च तत्‌ । स्पृशेद्‌ यथाप्रद्वितयं पर्रिधि सान्तरज्यका । जीवायोगान्तरन्याय:* कृत्स्नज्यास्वपि दृश्यते ॥ ५२१ ।॥ [ व्यासाधमन्तरा ज्यानयनम्‌ ] [1. व््यश्क्षेत्रन्यायः ] “ब्विभुजे भुजयोयोगस्तदन्तरगुणों भुवा हृतो लब्ध्या 1 द्विष्ठा भूखनयुता दलिताबाधे पृथक्‌ स्थाताम्‌ ॥ ५२२ Ut स्वाबाधाभुजकृत्यो रन्त रमूल॑ प्रजायते लम्बः। लम्बगुणं भूम्यर्ध स्फष्टं व्रिभुजि फलं भवति” ॥ ५२३ ॥ ; (लीलावती १६५४-६६) $कर्णयोवर्ग भेदों यः स एवाबाधयोरपि । लम्बाबाधावर्गयोग: कर्णवर्गों भवेदिह ॥ ५२४ ॥ लम्बस्य कृतिरेकंव कर्णयोरुभयो: स्थिता । आबाधावर्ग भेदेन श्रुत्योवर्गान्तरं ततः ॥ ५२४५ ॥ व्याख्या --1. 3. 4, A, afadar 2, 0, इष्टज्या 86. 0. न्याया Verses 524-31 are the same as in Kriyakramakari, verses �श्लोक: १६ ] factatseara: १२७ वर्गान्‍्तरे! ततस्तुल्ये श्रुत्योराबाधयोरपि । वर्गान्‍्तरं च योगोन्‍्तराभ्यास: प्रागुदीरितः ॥॥ ५२६॥ श्रुत्योयोगान्तराध्यास: /स एवाष्बाधयोरपि । श्रुतिह्येन ब्रिभुजे भुजाद्वितयमुच्यते ॥॥| ५२७ ॥ आबाधालस्बदो:कोटदो: श्रुतिभूते च तद्भुजे । ब्रिभुजे भुजयोयोंगस्तदन्तरगुणस्ततः 11 ५२८ ॥ भुवाबाधान्तरं लब्धमाबाधायोगतुल्यया | योगास्तराभ्यामाबाधाह्यसड-क्रमणात्‌ तत: ॥ ५२९ ॥ लम्बवर्गान्‍्तरपदं स्वाबाधाभुजयोभंवेत्‌ । भूम्यर्ध लम्बनिहतं व्यक्नक्षेत्रफलं भवेत्‌ ॥ ५३० ॥ लस्बान्यपाश्वेंःप्येतादुक॒क्षेत्र यत्र प्रकल्प्यते । व्यक्षयोरुभयोमेध्ये यथा लम्बः पतेतु तथा ॥ ५३१॥ विपयंयेण सन्धानात्‌ त्यक्षयों: स्थाच्चतुर्भुजम्‌ । चतुुजान्तस्त्रिभुजद्वितयं युज्यते यत: ॥ ५३२ ॥ लम्बकपाश्वें यत्‌ ठ्यर् यादृहनिस्न भवेदिह । तदनन्‍्यपाश्वत््यभेण तादूडनिस्‍्नेन तद्युतम्‌ ॥ ५३३ ॥ भवेच्चतुर्भुज यद्वत्तयार्धद्ययोगत: । भुजा भूमिभंवेदादये भ्म्पर्धमितरत्र च ॥ लम्बः कोटिश्च भूम्यर्धलम्बघातफलं Aa: URE [ पं. वृत्तमतचतुरभ्षक्षेत्रन्यायः ] “कर्णाश्नितभुजाघातेक्यमुभयथान्योन्य भाजितम्‌ गुणयेत्‌ । योगेन भुजप्रतिभुजवधयोर्मूले श्रुती भवत: ॥ ५३५॥। हु (लीलावती, १८८) इति । व्यास्या--1, 8, 8, (! 1680 वर्गान्तरं; वर्गान्तरे 4609०60 from the Kriya- kramakari passage. 2. A. B.C. read afeta ; @ Ga in Kriyakramakari. �१३६ संव्याख्ये तन्तरसंग्रहे | अध्यायः ३ *चतुभुंज यद्‌ विषम वृत्तान्तर्भागसंस्थितम्‌ । तम्नेभिस्पृष्टतत्कोण: कर्णस्तत्न भवेद्यया ॥ ५३६ ॥ तवूभुजा महतो भूमिसखं स्वल्पा च तद्भुजा । पाएवें, तद्भुजयो: सोस्या स्व॒ल्पा स्थान्महतीतरा ॥ ५३७ ॥ अन्योन्यप्रति“ब्धाग्राश्चतल्नोध्प्पत्न ता भुजा: । नेमिस्पृष्टो भयाप्रत्वात्‌ कृत्स्नज्यावदवस्थिता: ॥॥ ५३८ ॥ तब्‌भुजाभिश्चतसृभिरवृत्तं कात्स्न्येंन पूर्यते । तत्न चापद्ययुत्तेजीबा कर्णतया स्थिता ॥ ५३९ ॥। तत्कणंभूमितत्पाश्वंभुजादितयदो यूं गर्म? ॥ तविभुजद्वितयं कल्प्यं तस्थ कर्णस्य पाश्वंगस्‌ ॥ ५४० ॥ “एक्मेवान्यकर्णेन तद्भूमित्रिभुजद् यम्‌ । ब्रिभुजे भुजयोयोॉगस्तदन्तरसमाहतः ॥ ५४१ ॥ तयोराबाधयोयोंगान्तराभ्यासो भवेदिह । चापयोगसमस्तज्या भवेदाबाधयोय्युतिः ॥ ५४२ ॥। तच्चापान्तरक्ृत्स्नज्या भवेदाबाधान्तरं तथा | यदा5ध्वाधान्तरसुर्ख| क्षेत्र तथ्योगभूमिकम्‌ ॥ ५४३ ॥ ABCA YA तत्र महत्यल्पसमा यदा । कल्प्यते समलम्बत्वं क्षेत्रस्यास्य भवेत्‌ ततः ॥ शडड ॥ लम्बाप्रयोयद्विवरं तत्रा5:बाधान्तरं तु यत्‌ । चापान्तरसमस्तज्या स्पादाबाधान्तरं तत: ५४४५ ॥ व्यास्य--1. YN yey 6. Verses 536-616a are the same as Kriyakramakari, verses 1-81, on Lilavati, 188-90, (Edn., pp. 351-58). A.B.C. aaah; aqyst in Kriya. passage. 2. 8. (.. तद्भुजाम्‌ ; तद्भुजा 11 Kriya. passage. ८. अन्योन्यस्थाति 2. 3. ९. द्वितपयोर्युगम्‌ ; #/ऐव. “दोर्युगम्‌ 8. 8, एवमेवास्य ; ८. एवमेवान्यकर्णोडन्य ; Kriya, cava �एलोकः १६ ] .... द्वितीयोध्ध्याय: १२९ व्यास्या--1, त० सं०--१७ चतुरश्रस्थिते पाश्व॑भुजे स्थातां समे यदि । लम्बयोरुभयो: साम्यं तदीयाबाधयोरपि ॥ ५४६ ॥ लम्बान्तरं यद्‌ भुमिष्ठं तवाबाधान्तरं भवेत्‌ । लम्बाप्रविवरं चापि तदेव स्थाद्‌ यतस्ततः ॥ ५४७ ॥॥ चापान्तरसमस्तज्या साउध्बाधान्तरसम्मिता । चापयोगस्य या जीवा या तच्चापान्तरस्य च ॥ ५४५॥ तत्संवर्गंसमं वर्गान्‍्तरं तद्धनुषोज्यंयों: । भुजायोगान्तराभ्यासो भवेदाबाधयोरपि ॥ ५४९ ॥ चापयोरल्पमहतोजोंबे चात्न भुजे मते । चापद्वयसमस्तज्ये ये त्वत्न विदिते उभे ॥ ५५० ॥ तयोयोगान्तरज्यात्वमुभयो: परिकल्पयेत्‌ । तयोज्यंयोयं: संवर्गो वर्गान्‍्तरसमो5त्न सः XV तच्चापयोगभिदार्धभवयोर्जी वयोहं यो: । ययोज्यंयोर्य: संवर्ग: स तु तच्चापयोदयो: ॥ ५५२ ॥ योगान्तराधोंद्भवयोज्यंयोव॑र्गान्‍्तरं भवेत्‌ । वर्गान्‍्तरं ययोस्तद्वज्जीवयोरुभयोरपि ।। ५५३ ॥ तच्चापयोगास्तरोत्थज्ययोर्घातो भवेत्तु सः । कर्णानयनयुक्त्यर्थमिदं बेच हि धीमता ॥ ५५४ ॥ [ 7. वृत्तगतचतुरश्नकर्ण: ] घातवर्गान्तरन्यायो ज्ययो: सर्वत्न कल्प्यताम्‌ । स वर्गान्तरसंवर्गन्यायो ज्ञेय: TAA: WKY योगान्तरार्धयोर्घाताद्‌ बेच्यं वर्गान्‍्तरं तत:! । वर्गान्‍्तरे तु बिदिते तत्संवर्गों भवेदपि ॥ ५५६ ॥ तच्चापयोयोगिभेदभवयोर्जीवयो हं यो: । योगान्तराध॑ धनुषोज्यंयोव॑र्गान्तरं भवेत्‌ ॥ ५५७ ॥ 8, वर्गान्तरात्‌ ततः �१३० सव्याख्ये Tas [ अध्याय: २ ग्तत्न ज्ययोर्ययोर्घातः कर्णाप्राश्नितयो: कृत: । तच्चापद्ययोगार्धस्यान्तराध॑स्प च हयो: ॥ ५५८ ॥॥ वर्गान्‍्तरसमस्तत्कर्णान्याग्रेषपि तथेव च । तत्नाल्पज्याप्रतव्चापान्तरतुल्ये महत्यतः ॥ ५५९ ॥ बिन्दो कृते तद्विवरं तच्चापान्तरमौविका । ततः शिष्टमहाचापं स्वल्पचापससं भवेत्‌र ॥ ५६० ॥ इतराग्रेषपि कर्णस्य चापान्तरगुणस्तथा । कण ग्निद्वितयस्पृष्टं तत्र रूपान्तरद्यम्‌ ॥ ५६१ ॥ तयोज्यंयोम॑ध्यगतां व्यासरेखां च कल्पयेत्‌ । ज्यामुलाच्चापयोगार्ध व्यासाग्रस्थान्तरं भवेत्‌ ॥ ५६२ ॥ तत्: कर्णाप्रयोश्चापयोगार्धद्वितयं तु यत्‌ । परिध्यर्धंसमं तत्‌ स्पादन्याधंसपि तादुशम्‌ ॥ ५६३ ॥ तदप्रद्वितयस्पृष्टा व्यासरेखा भवेदिह । gor aad परिध्य्धें परिधेश्चतुरंशके ॥ ५६४ ॥ तज्ज्यावर्गयुति: कणणवर्गो व्यासकृते: सम: । चापयो रन्तराधत्यज्ययोवरर्गान्तरं तत: ॥ ५६५॥ चतुरुज स्वल्पमु्ख यन्महद्भुजमुमिकम्‌ । शिष्टयोर्भुजयोगुंबी यास्यसोम्या तथेतरा ॥ ५६६ ॥॥ याम्याद्‌ भूम्यग्रत: सोम्यमुखाग्रान्ता च तच्छृति: । उदम्भूम्यप्रतो याम्यमुखाग्रान्ता तथेतरा ॥ ५६७ ॥ उदम्भ्स्यग्रत। सोम्यचापे मुखधनुभिते । बिन्दुस्तन्मुखसोम्याग्रमध्ये व्यासाग्रमिष्यते ॥ ५६८ ॥ सोम्याद्‌ भूम्यग्रतो याम्यभुजाचापान्तरेइन्तत: । बिन्दुरन्यस्ततो भूमेर्याम्याग्रान्तरमध्यगम्‌ ॥ ५६९ ॥ व्याख्या --1. ८. तत्‌ त्रिज्ययो 2, ८. कर्णा्रश्नुतयो: 3. C. Hapl. om. of three lines after Wa 4. C. Hapl. om. after Tat to aat, three lines below. �श्लोक: १६ ] द्वितीयोड्घ्या यः १३१ व्याससूलं ततो भूमे्याम्थाग्रविवरं' तु यत्‌ । अन्तराधंसमं” तत्तु 'याम्यदोर्भूसिचापयो: ॥। ५७० ॥ ततो याम्यभुजोर्ध्वाग्रं सौम्याग्रं च भुवस्ततः/ । विवरद्वितयं तुल्यं चापयोगार्धसम्मितम्‌ ।। ५७१ !॥ व्यासाग्रान्मुखयास्थाग्रोदग्दोर्मूले उभे समे । मुखसौम्यभुजाघातो याम्पभूम्योश्व यो वध: ॥ ५७२ ॥ तद्योगः कर्णमूलाग्रद्ययदोर्व धयोर्युति: । मुखसौम्यभुजाचापह्यथोगान्तराधेयो: ॥ ५७३ ७ ज्ययोवेर्गान्तरसमों सुखसोस्य asad: | भूमियास्यभुजाचापह्ययोगाल्तराधेवो: ॥ ५७४ ॥ ज्ययोवंर्गान्तरसमों भूमियाम्यभुजावध: । आयद्यकर्ण प्रिसंस्पृष्टचापयोगदलं तु यत्‌ ॥ ५७५ ॥ यच्च तन्सूलसंस्पृष्टचापयोगदल परम्‌ । चापाधंयोस्तयोयोग: परिध्यर्धसलमों मबेत्‌ ॥ ५७६॥। चापयोगद्वययुतियंत:' परिधिसस्मिता' । वर्गयोगो व्यासवर्गइचापयोगार्धजीवयो: )॥ ५७७ Ul परिध्यर्ध द्विधा भकते कृत्स्नज्ये भागयोहंयो: । व्यासकर्णस्य दो:फोटिरूपत्वेन व्यवस्थिते ॥ ५७५८ ॥ तयोव्॑गयुतिस्तस्माद्‌ व्यासवर्गसमा सता । योगारधंज्यावगंयोगो वर्गयोगसमो5्ज यः ॥ ५७९ ॥ चापान्तराधेज्यावगंदयेन रहितस्ततः* ॥ कर्णाश्रितभुजाघातद्ृवयोगसमो भवेत्‌ ।। ५८० ॥ व्याख्या--1. 3. 8. 9, यामाग्रविवरं 2. 8. ८. भ्रन्ताग्रान्तसमं फ्र. याम्या दोर्भूमि 4. A.C. तथा 8, मूलसौम्य 6. 38. 8, ८. युत+ छ. सम्मता 8 &. ८. तथा �१३२ weet Teas [ अ्रध्यायः २ तत्न चापान्तराधंज्यावर्गंयोव्यासवर्गतः शोध्ययोरुभ्नयोरेक वर्ग प्रथमतस्त्यजेत्‌ ॥ ५८१ ॥। fend वर्गान्तरं व्यासस्थान्तराधस्य चोमयो: । योगान्तरोत्यज्याघातसमं वर्गान्‍्तरं च तत्‌ ॥ ५८२॥ चापान्तराधयुक्‍तोनपरिध्यध॑ च तद्धनुः । तत्र ज्ययोहंयो: साम्याद्‌ घातो वर्गसमस्तयों: ॥। ५८३ ॥। परिध्यधेस्थ या जीवा कृत्स्नव्याससमा हिसा। तुल्यान्तरितयोर्््यासाज्जीबे तत्पाश्वंयो: समे ॥ ५८४ ॥ इष्टोनयुक्तपरिधिदल/ज्ये दे समे तत: । तुल्पयोस्तु ज्ययोर्घातस्तद्वगंप्रमितो मत: ॥ yey 14 अन्तराधोनिपरिधिदलज्याकृतिरेव तत्‌ । कर्णाप्रद्ठितयोद्भूतभुजाघातयुतिभंवेत्‌ ॥ ५८६ ।। नेम्यधंस्य [तदफ्रोत्थ ]/चापान्तरदलस्य च | ज्ययोव॑र्गान्‍्तरात्‌ साध्यं तद्धनुययोग्रेदयों: ॥ ५८७ ॥॥ जीवयोरुभयोर्घातस्तत्न [ गुण्यगुणों | समो । नैम्पर्धयोहयो: साम्यादन्‍्तराधोनयुक्तयो: | ५८८ ॥ तदून॑ यत्परिध्यर्ध यदन्यार्ध॑ च तदच्चुतम्‌ एकंव हि तयोर्जीवाघातो वर्गस्तयोस्ततः ॥ ५८९ ॥ समह्विधात: सर्वत्र वर्गरूपो भवेद्यतः । मुखोदगग्नाद्‌ व्यासाप्रविवरे प्राग विशोधिते ॥ ५९० ॥ नेम्यधंमुखसोम्याप्राद्‌ व्यासान्याग्रावधि स्मृतम्‌ । व्यासेतराप्रतो भूमेयास्याग्रावधिकोडपि यः ॥ ५९१ ॥ परिध्यंशो5थ तस्य स्थादन्तराधंगुणो उपर: । मुखोदगग्नाद्‌ व्यासेतराग्रान्तो* धनुरंशकः ॥ ५९२ ॥ व्या्या--1. A. B.C. ad 2. 8. 8. ८, तदर्घोत्य 3. 8. 9. ८. गरुण्यगुणा 4. ९. राग्रांशो �शलोक: १६ ] द्वितीयो5्ध्या य: १३३ चापान्तराधंसपरं यच्च वर्गान्‍्तरात्‌ तयोः । जीवयोरुभयोर्घातस्तद्धनुयोंगभिदत: ॥ ५९३ ॥ वर्गान्‍्तरं gat राश्यो: संवर्गात्मकमेव हि-। मुखोदगग्नादा याम्यभुजाभ्म्यग्रस ज्रूमम्‌ ॥ ५९४ ॥ आ घ भूमिष्ठबिन्दन्तं परिध्यंशावुभो च यो । तज्ज्याघातो भवेद्‌ व्यासवर्गो वर्गंदयोनितः ॥ ५९५॥ मुखयाम्यभुजाचापयोगज्याद्यात्र कल्पिता । सुखभूचापयोगज्या द्वितीया च प्रकल्पिता ॥ ५९६॥ यतो याम्यभुजाचाप॑ तद्भूचापान्तरान्वितम्‌ । कृत्स्नेन भूमिचापेन तुल्यमेव तु तद्‌ भवेत्‌ ॥ ५९७ ॥ तत्न ज्ययोयंयोर्घात: स कर्ण: प्रथमो मत: । मुखयाम्यभुजाचापयोगज्या कर्ण आदिमः ॥ ५९८ ।। तृतीयकर्णस्त्वन्य: स्याद्‌ व्यस्तन्यस्ते भुजाहये । द्वितीयो भूमिसोस्‍्याग्रान्मुखयास्याग्रगो मत: ॥ ५९९ ॥ तयोव्यंत्यस्तयो: कर्ण: प्राच्य एवं भवेत्‌ सदा । आद्यान्यकर्ण सम्पातो मुखसोम्याग्रगो भवेत्‌ ॥ ६००॥ आद्यकर्णस्य चान्याग्रं याम्यदोर्भूमिसड्भमे । तृतीयकर्णस्थान्याग्रं भूचापस्थितबिन्दुगम्‌ ॥॥ ६०१ ।। भूमिसोम्यभुजाचापान्तरतुल्यं तदन्तरम्‌ । आद्यान्त्यकर्णद्वितयदोयुंगं त्रिभुजं तत: ॥ ६०२ ॥ कर्णेतराग्रविवरभूमिक परिकल्पयेत्‌ । त्रिभुजे भुजयोर्घाताद व्यासभक्तः स लम्बकः ॥ ६०३ Ut तच्चापह्ययोगज्याभूमिके त्रिभुजे ततः । आद्यान्त्यकर्णयो रत्न भुजात्वेन प्रकल्पनात्‌ ॥ ६०४ ॥ तव्घाताद्‌ व्यासबविहतस्तत्र लम्बो भवेत्‌ स्फुट: । gar द्वितोयकर्णेन विभकते5स्मिइचतुर्भुजे ॥। ६०५ ut �१३४ व्याख्या---1, सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ अ्रध्याय! २ तत्कणंपाश्व॑योस्त्यभ्रहययं तद्भूमि कल्पयरेत्‌ । तल्लस्बद्ययोगेन समो नीतो5त्न लम्बकः ॥ ६०६ ॥ आश्ान्त्यकर्णद्वितयदोर्युगत्रिभुजस्य च । तच्चापद्ययोगज्याभूमिकस्प स लम्बक: ॥ ६०७ ॥ कर्णदयाश्रितभुजाघातंक्यद्वितयं त्विह । भुजप्रतिभुजाभ्यासयुतिश्चेति युतित्रयम्‌ ॥ ६०८॥ कर्णमूलस्थयोददोष्णोर्घातो5प्राश्रितयो रपि | कर्णाश्रितभुजाघातद्वयं या तु! तयोयुंति: ॥ ६०९ ॥ एक कर्णाश्ितभुजाघातक्यं तत्‌ प्रकीतितम्‌ । द्वितीयकर्णाश्रितयोर्घातिक्यमपरं तथा ६१० ।॥ भुजप्रतिभुजाभ्यासद्ययो गो$न्तिमो वध: । मुखसौम्यभुजाघातो यास्यभ्स्योश्व यो वध: ॥ ६११ ॥ आश्यान्त्यकर्णसंवर्ग स्तयोर्घातयुतिभंवेत्‌ । तत्न स्वल्पभुजाचापयोगज्येका5परा पुनः ॥ ६१२ ॥ द्रयोरप्यल्पमहतो श्चापयोगज्यका मता । द्वितीयकर्णाप्रोद्भूत भुजाद्यवधो5त्र यः ॥ ६१३ ॥ तत्कर्ण मुलसंस्पृष्टभुजाद्यवधोउपर: । मुखयाम्यभुजाघात आध्वस्तत्र प्रकल्पितः ॥ ६१४ ॥ भूमिसाम्यभुजाघातो द्वितीयश्च दयोवंधः । aaah भूमुखयोभुजयोयास्यसोम्ययों: ॥ ६१५ ॥ योगज्ययोहयोर्घातः श्रुत्योरन्त्यद्वितीययो: । भुजप्रतिभुजाभ्यासयोग आद्यद्वितीययो:* ॥ ६१६ ॥ श्रुत्योव॑ध: स्थादिति यत्‌ तत्न घातयुतित्रयम्‌ । कर्णंद्रयेषु दन्द्रानामेतद्‌ घातत्रयं भवेत्‌ ॥ ६१७ ॥ A.C. द्यया तु C. Hapl. om, after 74}: upto aay:, three lines below. �इलोकः १६ ] द्वितीयोड्ध्याय: १३१ यस्‍्तत्राद्यान्त्ययोर्धातः श्रृत्योषचाद्यद्वितीययो: । तयोहंयोश्च संवर्गाद्‌ द्वितीयान्त्यवधेन यत्‌ ॥ ६१८ hh विभज्य लक्यते सा स्थादाद्यकर्णकृतिस्तथा । द्वितीयकरावर्गो5पि भवेतां दो:भुती ततः ॥ ६१९ ॥ [ 1५. व्यासारधमन्तरा ज्यानयनम्‌ ] न्यायेनानेन चार्धज्या: सर्वा अपि नयेद्यथा । तत्तज्ज्यावर्गमाच्यज्यावगं हीन॑ हरेत्‌ पुनः ॥ ६२० ॥ आसन्नाध:स्थशिड्जिन्या लब्धा स्यादुत्तरोत्तरा । इत्थं साध्या: गुणा: सर्वे व्यासाध॑निरपेक्षका: ॥ ६२१ ॥ इति । कृत्स्नज्यार्धद्वितीयज्यावर्गयोलेम्बजां कृतिम्‌ । त्यकत्वा तन्मुलयोयोगस्तृतोयज्या भवेत्‌ ततः ॥ ६२२ ॥ अन्तरं प्रथमज्या स्थादिति प्रागेव द्शितम्‌ । अनेन विधिना कर्णोः्प्यानेतव्यश्चतुभुजे ॥ ६२३ ॥ चतुर्थधनुरप्रान्तात्‌ तृतीयधनुरग्रत: । समस्तज्या5थ तन्मध्यभेदि व्यासदल नयेत्‌ ॥ WIN तृतीयधनुरप्रान्तं कृत्स्नज्याधधभुजा तत: । तत्कोटिका च॒ व्यासार्ध तत्कृत्स्नज्याशरोनितम्‌ ॥ ६२५ ॥ या स्यात्‌ प्रागपरा सुत्राव्‌ द्वितीयधनुरप्रगा । सा भुजा तच्छरोन च व्यासार्ध कोटिका परा ॥ ६२६ ॥ तामिशचतसृत्ति: क्षेत्र भवेद्‌ भिन्‍नचतुर्भुजम्‌ । केन्द्राद्‌ द्वितीयज्याप्रान्त: कर्ण एकोउपर:ः पुनः ॥ ६२७ ॥ कृत्स्नज्यामध्यतो वेद्यो द्वितीयगुणमूलक- । फृत्स्नज्याधंद्वितीयज्याभुजयोर्भूमिरेव सा ।1 ६२८ ॥ व्यादया--1, 8. मूलत:; (८. मूलगः 2. 8. से �१३६ संव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ प्रध्याथः २ तृतोय गुणतुल्यत्व॑ तस्थ प्रागेव दर्शितम्‌ । faa: कोटिध्नयोयोंगात्‌ स तु कर्णाशकस्तयो: ॥ ६२९ ॥ भुजप्रतिभुजाभ्यासयोगस्तत्कर्णयोबंध: । कल्पितेनात्र हारेण भागहारे हते सति ॥ ६३० ॥ हारोउन्यस्तत्फलं चापि स्यातां भाज्यस्य हारकों । कयोश्चिदथ संवर्गो हाराभ्यां हियते यदा ॥ ६३१ ॥ तदा गुणावुभो हायो हाराष्यां पृथगेव तौ । तयोर्घात: पुनः कार्य: फलसाम्यात्तु सवंदा ॥ ६३२ ॥ हारेण न पुनर्हाय केवलस्थ स्फुटत्वतः । अपवर्तितयोर्बाद्वोयंद्वा घातेषपि वर्गिते ॥ ६३३ ॥। तयोः केवलयोब द्वोव॑र्गाभ्यां शोधिते सति ॥ पृथक्‌ तयोमूलयुतिद्वितोय: कर्ण इष्यते ॥ ६३४ ।॥ यासो भुजप्रतिभुजासंवर्गदयसंयुतिः । कर्णसंवर्गतुल्यत्वं तस्था: सम्पडः निरूपितम्‌ ॥ ६३५ ॥। तदवायतचतुर्बाहो तथा समचतुभुंजे । क्षेत्रे तु संवदत्येव तथा भिन्‍्तचतुभुंजे ॥ ६३६ ॥ इयोईयोभुंजाकोटिस्वरूप नान्ययोदंयो:* । यत्नेक: कर्णसंवर्ग: स्थाद दो:कोटब्रोबंर्गयोगत: ॥ ६३७ ॥ #ाप्यन्यकर्णस्तद्वेश नापि” भिन्‍नचतुर्भुजम्‌ । aquiafa बाहुनां नास्ति दो:कोटिरूपता ॥ ६३८॥ यस्सिन्‌ नियतक aaa eta’ तत्नाप्यसो पुन: । भुजप्रतिभुजाभ्यासयुतिः कर्णवधो भवेत्‌ ॥ ६३९ ।। व्याख्या--1. C. aa 2. B, atfzeqed 3. B.C, areqarefa 4. C, om. the line, 5. B. om. arf 6, 8. 9. च क्षेत्र �श्लोक: १६ | द्वितीयोव्ध्यायः १३७ विप्रकृष्ट परं कोणचतुष्क वृत्तकेन्द्रतः । न्यादुक॒क्षेत्रफलतः फल यत्राधिकं भवेत्‌ ॥ ६४० ॥ यत्र कोणचतुष्क च वृत्तनेम्याश्नितं भवेत्‌ । चतुर्भुजं तन्नियतकर्णक्षेत्रमुदीरितम्‌ 11 ६४१ ॥ आद्यबाहोद्वितोयाद्यास्तत्न प्रतिभुजाह्यया: 1 अतो भुजप्रतिभुजघातयोगास्त्रयों सता; ॥ ६४ ॥ कर्णद्वितयसंवर्गास्त्रय एवं भवन्त्यत: । आाद्यद्वितीययोर्घातो यस्तथा55च्यतृतोीययो: ॥ ६४३ ॥ तद्घातो हियते घाते न द्वितोयतृतीययोः । लब्ध: प्रथमकर्णस्य वर्गो भवति स स्फूटम्‌ ॥ ६४४ ॥ कर्णवर्गदयं चान्यन्तीयते विधिनामुना । हार: स कृत्स्नं गृहीतभुजप्रतिभुजावध: ॥ ६४५ ॥ [ वृत्तान्तगंतचतुरश्रक्षेत्रफलद्दारा व्यासानयनम्‌ | न्यायेनानेन चतुरक्षदोभि: परिधि बिना । व्यासानयनसिद्धचर्थ फलानयनमुच्यते ॥ ६४६ ॥ गचतुभुंज यदिषम वृत्तान्तर्भागसंस्थितम्‌ । तन्नेमिस्पृष्टतत्कोणः कर्णस्तत्न भवेद्‌ यथा ॥ ६४७ ॥ तत्कर्णभूमितत्पाश्वंभुजाद्वितयदोर्युगम्‌ । त्रिभुजद्वितयं कल्प्यं तस्य कर्णस्य पाश्वंगम्‌ ॥ ६४८॥॥ तल्लम्बद्ययोगध्नं भूम्यर्ध स्थात्‌ फल स्फुटम्‌ । चतुर्भुजान्तततयोस्त्रिभुजक्षेत्रयोर्भुवि ॥ ६४९ ॥ लस्बद् यस्पृर्विवरं यत्तल्लम्बान्तरं मतम्‌ । “अस्य वर्गयुताल्लम्बयोगवर्गात्‌ पदं तु यत्‌ ॥ ६५० ॥ Verse 647-48 are the same as verses 1 and 5 of the Kriyakramakari on Lilavati, 188-90, (Edn., pp. 351-52), A. B. saat �935 सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ a earg द्वितीयकर्णोउ्तो द्वितीयश्रुतिवर्गत: । लम्बान्तरकृतित्यागाल्‍लम्बयोगक्तिभवेत्‌ ।। ६५१ ॥ लम्बान्तरं त्वेकदिग्गताबाधाद्वितयान्तरम्‌ । भूमध्याल्लम्बमूलस्पशेस्थ भूमो यदन्तरम्‌ ॥ ६५२ ॥ स्वाबाधयोरन्तरस्य Tei TAA: ITA | आबाधयोरमन्‍्यलस्ब सम्बन्ध्यो रन्त रा दलम्‌! ॥ ६५३ ॥ ![ तयो्योगोडन्तरं ] वा स्पाल्लस्बयोविवरं भुवि । यत्न भूमध्यतस्तृभयतो लम्बद्यं पतेत्‌ ॥॥ ६५४ ॥ तत्र योगोषन्यथा भेदः स्थाल्लम्बद्दितयान्तरम्‌ । लम्बदयेकदिश्याबाधयोरप्पन्तरं च तत्‌ ॥ ६५५ ॥ भूमध्याललघुदोर्भागे लम्बमूलं पतेद्‌ भुवि । अतो लघुभुजायुम्म॑ कर्णेकाग्रं स्पृशेद्य दि Nn EXE भूमध्यादेकपाश्वें तत्‌ तहि लम्बद्यं पतेत्‌ । भूमध्याललस्ब॒पाइवें लम्बपातस्त्वन्यथा भवेत्‌ ॥ ६५७ ॥ भुजावर्गान्‍्तराद्‌ भूम्पुद्धृतमा बाधयोभिदा । तदल॑ लम्बमूलाद भूमध्यान्तरमुदाहृतम्‌ ॥ ६४५८ ॥ भुजावर्गान्तरार्धा भ्म्युद्धृतं तद्‌ भवेत्‌ ततः । ततस्तदिष्टकर्णस्य पृथक्‌ पाश्वंहयोत्थयोः ॥ ६५९ ॥ दोष्णोब॑र्गास्तराधें ये तद्यो गादथ वान्तरात्‌ । भुवा विभज्य लब्धव्यं लम्बपातद्ययान्तरम्‌ ॥ ६६० ॥ तत्न तावद्‌ दयो राश्योभेंदेध््यद्द्वितयान्तरम्‌ । क्षिप्येत यदि तत्नाद्यराश्योय॑स्तु महान्‌ भवेत्‌ ॥ ६६१ I यश्चान्ययोस्तद्युतितः स्वल्पद्दययुति त्यजेत्‌ । स्पादन्तरद्दययुतिरथ यत्रान्तरान्तरम्‌ ॥ ६६२ ॥। व्यास्या--1,. A, HTT TAT 2. Mss, read aatafareatt at �लोक: १६ ] fadtatseata: १३९ कार्य तत्नाल्पमहतोयोंगादन्ययुरति त्यजेत्‌ । शिष्दं हृयोरन्तरयोरन्तरं स्थादितीरितम्‌ ॥ ६६३ ॥ “अन्तरयोगे कार्य राशिह्ययो'मंहदुयुतेस्त्याज्या । इतरयुतिरन्तरे चेन्न्यूनाधिकयोगतोउन्ययुति:” ॥ egy यत्रेष्टकर्णमूले वा तदग्रे वा महाभुजे । संयुते तत्र महतोभुंजयोवर्गयोगत:? ॥॥ ६६५ ॥ त्याज्योडन्यकृतियोगो5त: प्रतिदो्गंतयोगतः | संयुज्येते तदा त्रयश्रद्दयोत्यमहुृदल्पयों: ॥ ६६६ ॥ दोवेगेंयोगः कार्यो$त: प्रतिदोबेगंयोगत: । प्रतिदोव॑र्गंयोगोनाद्‌ दलं यत्तत्‌ समोहितम्‌ ॥ ६६७ ॥। यत्रेक भवयो दो ष्णोमहती कर्णमूलगा । श्तवप्रगान्योत्यथमहाभुजा तत्र मह॒दयुते:/ ॥| ६६८ ॥ यतस्त्याज्योइल्पयोगत: प्रतिदोव॑र्गयोगत: । इतरप्रतिदोव॑र्गयोगोनार्धमिहापि तत्‌ ॥। ६६९ ॥ तदेव प्रतिदोव॑र्गयोगारधद्वितयान्तरम्‌ । सर्वत्रात: प्रतिभुजावर्गयोगदलान्तरात्‌ ॥ ६७० ॥ इष्टकर्णोद्धृतं भूस्यां लम्बपातद्यान्तरस्‌ । प्रतिदोव॑र्गयो गार्ध विवरस्प कृतेस्तत:* ॥॥ ६७१ Ul यदीष्टकर्णवर्गाप्ता सा लम्बान्तरभुजाकृति: । लस्बान्तरकृतित्यागादितरश्रुतिवर्गंत: ॥ ६७२ ॥ लम्बयोगक्ृतिः स्थादित्यपि वेद्यं यथोदितम्‌ ॥ ६७२ ॥ “आबाधयोरेकककृप्स्थयोयंत्स्थादन्तरं तत्कृतिसंयुतस्य । लस्बंक्यवर्गस्थ पर्द द्वितीयकर्णों भवेदि' 'त्यत एवं सिद्धमू ॥ ६७३ ॥ (लीलावती, १८१) व्यास्या--1. A. gaat 2. A.C. aT: 3. 2४. उदग्न 4... 9. महयुते 5. ८९. कृतेष्तु ते �१४० सय्याख्ये तम्त्संग्रहे [ भ्रध्याय: २ लस्बेक्यवर्गंगुणितादिष्टकर्णस्य बर्गंत: । तुर्पाशश्चतुरभ्षक्षेत्रफलस्य कृतिभंवेत्‌ ॥ ६७८ ॥ यतो लस्बगुण' भूमेदल त्यक्रफल भवेत्‌ । व््यक्द्ययोत्थफलयुक्‌ चतुरभुजफल भवेत्‌ ॥ ६७५ ॥ यतश्चत्‌ भुंजस्यास्य भवेत्‌ ्यभ्र्वयात्मतार । यप्रेष्टकर्णवगंघ्नादितरश्ुतिवर्गंत: ॥ ६७६ ॥ त्यज्येत लम्बान्तरजा* कृति: साप्यत्न हन्यताम्‌ । यर्गेणेष्टश्तेयंस्मात्‌ कार्या सच्छेदतानयो: ॥ ६७७ ॥॥ अतो लस्बान्तरक्रति चान्यकर्णकृति पृथक्‌। हत्वेष्टकर्ण वर्गेण फलवर्गस्तवन्तरम्‌ ॥ ६७८ ॥ हदिगुणो5यमतो5स्माच्चतुरंशो य: स केवल: । फलवर्गो यतो भूम्यर्धध्नो लस्बः फल भवेत्‌ ॥ ६७९ ॥ इष्टकर्णकृतिहारो यत्तदर्धकृतिगुंण: । चतुष्न॑तुर्पो वर्गों यद्‌ द्विगुणाधंस्वमूलयो: ॥ go अत: प्रतिभुजाधंद्वितयक्ृत्यन्वयात्‌ पदम्‌ । तादुशं कृतियोगं त्यकत्वा तच्छिष्टरक्ृति त्यजेत्‌ । कर्णघातार्धवर्ग: स्थात्‌ फलवर्गों बथोदितम्‌ ॥ ६८१ ॥ “प्रतिभुजदलकृतियुत्योयंदन्‍्तरं यच्च कर्णघातदलम्‌ । वर्गान्तरपदमनयोश्चतुभुंजे क्षेत्रफलमधिकम्‌” ॥ ६८२ ।। इति। कर्णाप्रश्मितयोवें ष्णोर्घातोन्याहतिसंयुत: । तथान्यकर्ण सम्बन्धि प्रतिदोधतियुक्‌ पर: ॥ ६८३ ॥ आदयो गुण्यो क्रमाद्‌ व्यस्तं तो हारो ग्रणको5पर: । लब्धावाद्यद्वितीयो eat पृथक्कर्णावितीरितम्‌ ॥ ६८४॥ व्याद्या--1, 6. लम्बान्तरं (एा.); ८. लम्बाणां 2. 8. ८. तत्‌ त्रिफलं 3. ४. द्योत्थता 4. 9. लम्बान्तरजः $. A.B. aS for Ho �इलोक: १६ ] द्वितीयोध्ध्याय: १४१ इत्युक्तस्थायतः कर्णसंवर्गों यदि दीयते । गुणघ्नाव्‌ गुण्यघातात्‌ स हारघातेन लक्यते ॥ ६८५॥ अल्नाच्राश्योर्घातो यः सेब गुण्याहतियेतः । स एव हारघातोःतस्तुल्यत्वाल्ष्टयोदंयो: ॥ ६८६ ॥ लक्यते गुण एवात: फलत्वेन तत: स्थितम्‌ । प्रतिदोर्धातयोगो यः सः स्पात्कर्णाहृतिस्त्विति ॥ ६५७ ॥ तडमंवर्गंतस्त्याज्यमिष्टकर्णरधिसंगुणम्‌! । लम्बपातान्तरक्वत शिष्टं फलक्ृतिभंवेत्‌ ॥ ६८८ ॥ इह प्रतिभुजावर्गयोगयोर्भेदतो दलस्‌ । इष्टकर्णेन हाय भूयों गुण्यं तत्फलेन तम्‌र ॥ ६८९ ॥ यतोञत: प्रतिदोव॑र्गयोगद्वितयतुर्ययो: । या भिदा सँव नेयात्र ततः प्रतिभुजाधयो: ॥ ६९० ॥ बर्गेयोगद्वितययोरन्तरेणापि ल्यते । यतो यत्कृतितुल्यांशः स तहलकते: समः ॥ ६९१ ॥ घाताधंतुल्यो दलयोर्घातो द्िगुणितों यतः । अतो घातो टिंगुणितों प्रतिदोदंलयोः पुथक्‌ ॥ ६९२ ॥ यौ तयो: संयुतेस्तुल्यं कर्णघातदलं भतस्‌ । योगभेदाहयोरेको राशि: सो5तः परः पुनः ॥ ३९३ ॥ प्रतिदोरध॑वर्गंद्वितययों गद्ययान्तरम्‌ । तो ह राशी ययोयोगान्तरघातात्‌* फल भवेत्‌ ॥ ६९४ ॥ यद्वान्तरं तयोयोगिश्चेत्थमत्र निरूप्यताम्‌ । भूमुखाधहतो द्विघ्न्यां युडज्यात्‌ कृतियुतं तयो: ॥ ६९५ ॥ अन्यद्दोरधंघाताद्‌ द्विघ्नात्‌ तत्कृतियुति त्यजेत्‌ । तयोयोगस्तु योगान्तरयोरन्‍्यतरों मबेत्‌ ॥ ६९६ ॥ व्यास्या--1. ९. संगुण: 2. 8. ९. तदल्पेन तत्‌ 3, C. Hapl. om, after alg to TATE in the third line below. �१४२ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्यायः २ इति । व्याख्या -1. 3. पाश्वंदोदंलघाते द्विघ्ने तत्कृतियुति' क्षिपेत्‌ । भूमुषाधंहते द्विघ्न्यास्त्याज्यं स्थात्‌ तत्कृतिद्ययम्‌ ॥ ६९७ ॥ तयोपोगश्च योगान्तरयोरन्यतरो भवेत्‌ । वर्गयोगो हयो राश्योद्विष्नघातेन संयुत: ॥ ६९८ ॥ हीनो वा तत्पदे राश्योयोगभिदों यतस्ततः । “उकता यत्कृतियुत्युनद्विष्नघातस्थ योज्यता ॥ ६९९ ॥ तदाधिक्यात्‌ कृतियुतेस्तत: शिष्टमृू्ं मतम्‌ । “अतो भूमुखयोरघधंयोगवर्गाद्यदान्ययो: ॥ ७०० ॥ दोष्णोरधधान्तरकृतिस्त्यक्तव्या स्थात्‌ तदा दयो: । वर्गात्मकत्वात्‌ तद्‌ भेदो राश्योव॑र्गान्‍्तरं मतम्‌ ॥ ७०१॥ भूमुजारधयुतो तस्मात्‌ पृथक्‌ पार्श्वार्धदोभिदाम्‌ । क्षिपेत्‌ त्यजेच्च तौ राशी स्थातां योगान्तरात्मकौ ॥ ७०२ 1 पाश्वंदोरधंविवरं योज्यं यत्रोक्तयुक्तित: महयद्युतिस्वल्पभेदात्‌ तत्र सिद्धच्चेच्च तथ्ुतम्‌ ॥ ७०३ ॥ कार्यान्तरवियोगे5त्न स्वल्पं योज्यं महत्‌ त्यजेत्‌ 1 तदन्तरवियुक्‍तं स्थादथवेत्थं नयेदिमों ७०४ ॥ सर्वदोदलयोगात्‌ तत्कृत्स्नं पाइवेभुजां कृशास्‌ । त्यजेत्‌ पृथकस्थान्महतीं चात्र शिष्टो क्रमादिमों ॥ ७०५ ॥ एवं पाश्व॑स्थदो रधंयोगावर्धाद्‌ भिदा कृतिम्‌ । मुखभूम्पर्धयोस्त्याज्या यदत्नाप्येवसूह्मताम्‌ ॥ ७०६ ॥। सर्वदोदलयोगात्तन्मुखं त्याज्यं पृथडः महीम्‌ । तो दो चतुर्णां घात: स्थात्‌ फलवर्गों यथोदितम्‌ ॥॥ ७०७ ॥ “सर्वदोयुतिदल चतु:स्थितं बाहुभिविरहित a aaa: | मुलितं नियतकर्णके फलं स्पष्टमेवमुदितं त्रिबाहुके” ॥| ७०८॥ (लीलावती, १६६) A, afta 2. ९. उक्तयत्कृति A. wat �श्लौकः १६ 1 द्वितीयोष्ध्याय॑ः १४३ कर्णत्रयाहतिकलादू व्यासेनाप्येतदाप्यते । aged “कर्णयोर्घाताद व्यासाप्तो लम्ब” इत्यसो ॥ ७०९ ॥ लम्बयोगसमो5तो5यमन्यकर्ण दलाहत: । चतुर्मुजक्षेत्रफलं भवतीत्युपपद्यते । ७१० ॥ कर्णत्रयाहतिदलात्‌ फलाप्तं व्यास इत्यपि । aa ua a कर्ण॑त्रितयवर्गंसमाहते ॥ ७११ ॥।॥ फलकृत्या चतुर्घ्न्यप्तं यत्‌ सा व्यासकृतिर्भवेत्‌ । घोडशघ्नी फलकइतियंत्तया तुक्‍्तघाततः ॥ ७१२ ॥ भवेद्‌ व्यासाधवर्गश्वेत्युपपन्नं यथोदितम्‌ । दोष्णां दृयोद्व॑योर्घातयुतीनां तिसृर्णा व्धे! ॥ ७१३ ७ एकंकोनेतरत्यैक्यचतुष्के वधभाजिते | लब्धमूलेन यद्वृत्तं विष्कम्भार्धेन नि्नितम्‌ ॥ ७१४ ॥। सब चतुर्मुज क्षेत्र तस्मिन्नेवावतिष्ठते । यत्सवंतोर्यृतिदलमेकंकभुजर्वाजतम्‌ Uw ७१५ ॥ दिगुणेनामुना तुल्यमेकेकोनेतरत्रियुक्‌ 1 तद्घातः षोडशगुणं फलवर्गों भवेद्‌ यत: ॥ ७१६ ॥ चतुष्कत्वो द्विगुणित: षोडशध्नो भवेदत: । कर्णकृत्या ह॒तेस्तेना$पप्यते व्यासाधजा कृति: ॥ ७१७ ॥ जीवाभिरेव तद्॒घ्याससिद्धिरेवमुदीरितम्‌ ॥ ७१८ ॥ [ वृत्तान्तर्गतचतु रअ्षफलन्यायस्य व्यक्षक्षेत्रफले अतिदेश: ] चतुरश्रफलन्यायस्व्यश्रक्षेत्रेशतिदिश्यते । यत्सवंदोर्यूतिदल चतुर्था परिकल्पितम्‌ ॥ ७१९ ॥ तदिदं कर्णयोगार्ध भूस्यर्धेन च संयुतम्‌ । तत्न भूमिविहीन यद्‌ यच्च केनाप्यनूनितम्‌ ७२० ॥ व्यास्या--1. 2, C. Hapl. om. after #0f to %of in the second line below, C. 4% for at �१४४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याथ: २ भूस्यर्धयुक्तहोने दे! कर्णयोगदले उभे । लम्बवर्गसम: प्रायस्तयो: संवर्ग इष्यते ।। ७२१ tt राश्योयोगान्तराभ्यासो यतो वर्गान्तरं मतम्‌ । यत्सवंदोर्युतिदल भुजाध्यां रहित॑ं ऋमात्‌ ॥ ७२२ ॥। भुजान्तराधंयुक्तोन भूम्य्धद्वितयं हि तत्‌ । ततस्तयोदंयोर्घातो हीनो भूम्यर्धवर्गतः 1. ७२३ ॥ भुजान्तराधंवगेणेत्येतद्‌ वर्गे प्रदशितम्‌ । “इष्टोनयुप्राशिवध: कृति रिव्युदितं यत: ॥ ७२४ ॥ आवबाधाभुजयोव॑र्गान्तरं लम्बकृतियंत: । भुजयोवं्गयोगार्धादाबाधावर्गयोदंले? ॥ ७२५ ॥॥ विशुद्धे लम्बवर्गोउत्न शिष्यते त्रिभुजे यतः । भूजयोगार्धवर्गादत्राबाधायोगपोर्दले ॥ ७२६ ॥ वर्गोकृत्य विशुद्धेअस्मिन्‌ अधिक लम्बबर्गंत: । बाद्वीराबाधयोश्चान्तरार्धयोवंर्ग भेदत: ॥॥ ७२७ ॥ तथाहि वर्गयोगाधें घाते भेवक्तेदेलम्‌ । योगार्धवर्ग तु तयोर्घातस्तद्भेदवर्गत: ॥। ७२८ ॥ तुर्याशश्च स्थित: सों5शोः्प्यन्तराधंकृतेः समः । योगारधंवर्गंतस्तस्माद्‌ वर्गयोगदलस्थ तु ॥॥ ७२९ ॥ आधिक्यमन्तरार्धस्य वर्गेण स्थादिति स्थितम्‌ 1 योगाधंवर्ग भुजयोस्तथैवाउ्बाधयोरपि ॥ ७३० ॥ स्वस्वभेदार्धवर्गेण न्यूनत्वं यत्पुनढंयों: । आाबाधयोरन्तराधंवर्गस्तत्राधिकोडन्यत: ॥ ७३१ ॥ स शोध्यरादेन्र्यूनोंशः$स्त्यक्तेःन्यत्रावशिष्यते । न्यूनोंइश:* शोध्यराशिस्थ: शुद्धराशो तु शिष्पत्ते ॥ ७३२ ॥ व्यास्या-1. 0, ते 0 दे 2. 1४४४. 1280 योगतो बले 3. A.C, eater �श्लोक: १६ ) द्वितीयो5घ्याय: qxy योगार्धवर्गे भुजयोवर्गों भेदवलस्थ य: । स न्यूनोंइशोन्तराधंस्य वर्गादाबाधयोस्तत: ॥ ७३३ ul त्यक्तेडस्मिन्‌ लम्बवर्गे तु स एवांशो४तिरिच्यते । योगार्धयोयों नियम: स स्थाद्‌ भेदार्धयोरपि ॥ ७३४ ॥ तादुक्‌ तद्वगंयोस्तस्मात्‌ तद्वर्गान्‍्तरयोरपि । योगार्धयोवंर्गभेदात्‌ ततस्तवृभुजयोहँतात्‌'! ॥ ७३५ ॥ अन्तरार्धेस्थ वर्गंण भक्त आबाधयोदयो: । योगारधंकृत्या भेदारधवर्ग भेदोउत्न लक्यते ॥ ७३६ ॥। स एवं लम्बवग्गे5स्मिन्नधिकोंडशो यतस्तत: । ताभ्यां च गुणहाराभ्यां लब्धं भूम्यधंवर्गत: ॥ ७३७ ॥ शोध्यं ततो भुजाभेददलवर्गंसम॑ च तत्‌ । भुजान्तराधं॑वर्गध्नाद्‌ यतो भूम्यधंवर्गत: ॥ ७३८ Ul आबाधयोयों गदलवर्गाप्त: स्वगुणो भवेत्‌ । भूमध्यवर्गो ह्याबाधायोगारधधस्प* कृतियंतः ॥ ७३९ ॥ गुणहारकयो: साम्ये गुण एवं फल यदा । तत्सवंदोयुतिदलद्व ये बाहुद्योनिते ॥ ७४० ॥ तयोहं योस्तु संवर्गेस्तत्न लब्धफलोनितः । भूम्यर्धवर्गों भवतीत्येष लब्धफलोनित: ॥ ७४१ ॥ योगार्धयोबंग भेदहतो वर्ग: फलोजडूब: । तन्पूलं त्रिभुजक्षेत्रफलं भवति सुस्फुदम्‌ ॥ ७४२ ॥ इति। [ शरानयनम्‌ ] qa वृत्तान्तरप्रस्ते सति* न्‍्यायो5यमूह्य ताम्‌ । वृ त्तकेन्द्रदययस्पृष्ठो व्यास एको भवेत्‌ तयो: ॥ ७४३ ॥। व्यास्या--1, 0. क्ेतात्‌ 2. Mss. read atder 3, A afe; 0. समि fo Wo १९ : �१४६ सव्याख्ये तन्त्संग्रहे [ अ्रध्याय: २ साधारणी समस्तज्या तत्सम्पातान्तरोज्धूवा । कृत्स्नज्यामध्यगो व्यासे शरो वृत्तद्योज्ूवो ॥ ७४४ ॥ तत्नाल्पवृत्तस्य शरो महानन्यस्य चाल्पकः । शरोनव्यासशरयोर्घातस्तुल्यस्तयोभवेत्‌ ॥ ७४५ ॥ समस्तज्याधंवर्गस्य तुल्यत्वादुभयो रपि । शरोनव्यासयोर्यादृडनियमों महृदल्पयों: ॥ ७४६ !॥ तावुझो नियमों वेद्व: शरयोर्महदल्पयो: । व्यासयोनियमस्तादूक शराद्ववविहीनयो: ॥ ७४७॥ शरद्रयोनितों व्यासौं शरवर्गहतो पुन: । शरद्यो नितव्यासयोगभक्‍तो शरों तत: । एब एवं विधि: सम्यगाचार्येंग प्रदशितः !। ७४८ ।॥॥ “भ्रासोने ढ्वे वृत्ते प्रासगुणे भाजयेत्‌ पृथवत्वेन । प्रासोनयोगलब्धो सम्पातशरों परस्परत:” ॥ ७४९ ॥ (ग्रार्यभटीयम्‌, गणित १८) इति। [ गोलपृष्ठक्षेत्रफलम्‌ ] वृत्तव्यास-धनु-बाणि-जीवा-न्यायं सविस्तरम्‌ । इत्थं प्रोच्याथ तत्साम्याव्‌ घनगोलफलं बुबे )। ७५० ॥ यज्ज्ञातवृत्तव्यासाध्यां तदनन्‍्यदनुपाततः । सिद्धचेत्‌ खण्डान्तरयुति: पिण्डज्यायोगतश्च यत्‌ ॥ ७५१॥ ततस्तनयायत: सिद्धचेद्‌ गोलस्थान्तबंहि:फलम्‌ । “तुल्यचापान्तरे सध्यात्‌ पाश्वंयोरुभयोरपि ॥ ७५२ ॥ व्यास्या--1, 4. 0. तादुक्‌ करे 2. Verses 752b-94 are the same as verses 1-44 of the Kriya- kramakari, on the Lilavati, 201-03, (Edn., pp. 395-99), �इलोक: १६ ] द्वितीयो5्ध्याय: axe गोलपृष्ठं तथा चिछन्यात्‌ परिष्यंशो यथा समः । चापभागान्तरेखास्तु तुल्यान्तरायता यतः! ॥ ७५३ UN रेखान्तरालविस्तारं रेखामध्यसमायतम्‌ । ऋणजूकतं यथा क्षेत्र समलम्बं चतुभुंजम्‌ ॥ ७५४ ॥ रेखा55स्य महती भूमि: स्वल्पा च मुखमिष्यते । रेखान्तराल लम्बोउस्थ चापभागसमों भवेत्‌ ॥ ७५५४ Ut मुखातिरिक्तं तद्भागमादाया55स्थेकपाश्व॑तः । तत्पाश्वेंबन्यत्र तु व्यस्तन्यस्ते दीघंचतुभजम्‌ ॥ ७५६ ॥ रेखान्तरालविस्तारं रेखामध्यायतं भवेत्‌ । आयामविस्ताराभ्यासो गोलपृष्ठफलं WAT 1 ७५७ ॥। घनानपेक्ष॑ सर्वत्र फल समचतुर्भुजम्‌ ।. तदर्थमर्धजीवानां व्यासाधेत्वप्रकल्पनात्‌ ॥ ७५८ ॥ तत्तत्परिधयो नेया: क्षेत्रनायामप्रसिद्धये । तत्ततपिण्डगुणात्‌ क्ृत्स्नज्यावर्ग निहताद्‌ यथा ॥ ७५९ ॥ ब्रिज्यावर्गेण विह॒तं” तत्तत्वण्डान्तरं भवेत्‌ ॥ तत्तत्खण्डान्तरात्तद्वत्‌ त्रिज्यावर्गंसमाहतात्‌ ॥ ७६० ॥। कृत्स्नज्यावगंविहृता: पिण्डज्या: प्रातिलोम्यतः । तद्वत्‌ खण्डान्तरयुते: पिण्डज्यायुतिराप्यते ॥| ७६१ ॥ सा गोलपरिधिक्षुण्णा व्यासार्धेन च संहता । लब्ध: परिधियोग: स्थाच्चापखण्डहत: स च ॥ ७६२ ॥। फल गोलेकपाश्वस्थं द्विघ्नं कृत्स्यफलं भवेत्‌ । अन्न खण्डान्तरयुति: प्रायश्चापं प्रकल्प्यते ॥ ७६३ ॥ स त्वादों गुणकार: स्थाच्चापभागस्तथान्तिम: । हार: समस्तज्यावर्ग सस्तुल्यत्वादुभयोस्ततः ॥ ७६४ ॥ व्याख्या---1, &. ०7. यतः . 2. A.B. निहतं 3. ABC, af �qe सथ्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्यायः २ meee र् ़ऊखझऊझझ1 चापवर्गेण ग्रुणनं विधूय हरणं तथा। ब्यासाधंवर्गंगुणने तेनेब हरणे पुनः ॥ ७६५॥ गुणन केवलेनंव व्यासाधेंन विधीयये । परिधेद्विगुणत्वार्थ व्यासेन गुणन॑ं मतम्‌ | ७६६ ॥ जिज्ञासितफल॑ गोल घनसास्येन खण्डयेत्‌ । यथा दर्षणवृत्ताभा: खण्डा नानाप्रमाणका: ॥ ७६७ ॥ तेषां व्यासार्धनिहतं परिध्यर्ध फल भवेत्‌ । वत्तक्षेत्रे द्विधा भवते पाश्वंयोरुभयोस्ततः ॥ ७६८॥ णण्डाः केन्द्रस्थतोदषणाप्रा नेमिस्थस्थूलमूलका: । ऋण कृत्य तयोयोगि तदायतचतुर्भुजम्‌ ॥ ७६९ ॥ तीक्ष्णाप्रसुचीक्रान्त्यान्यविवरं निबिडं' भवेत्‌ । परिध्यर्ध यदायामो व्यासाध॑ चापि विस्तृति: ॥॥ ७७० ॥ अतो व्यासाधंनिहत परिध्यध फल भवेत्‌ । है तद्गोलव्यासनिह॒तं ज्ञातव्यासहतं फलम्‌ ॥ ७७१ ॥ व्यासो5न्र गोलमध्यस्थो विदितो नापरस्ततः । व्याप्तार्धन्यान्यखण्डानामानेयानि पृथक्‌ पृथक्‌ ॥। ७७२॥ तत्तद्च्यासाधंतो गोलपरिधिषध्नात्‌ ततो हतम्‌ । गोलब्यासेन सर्वेषां परिध्यधमवाप्यते ॥ ७७३ ॥ स्वव्यासाधहते तस्मिन्‌ वृत्तकेन्द्रफलं भवेत्‌ । तत्तद्चासाधंवगेंण गोलस्य परिधिहंतम्‌ 1 ७७४॥ गोलव्यासेन विहृतं तत्तत्क्षेत्रफलं भवेत्‌ । फल समुदितं तेषां गोलक्षेत्रफलं भवेत्‌ ॥ ७७५ ॥॥ व्यासाधंवर्गा: खण्डानामर्धज्यावगगंसम्मिता: । शरयोवंगंयोगोन क्ृत्स्नव्यासस्थ या कृति: ॥ ७७६॥ व्याख्या-- 1. ४. विविदं �ware: 9¢ ] द्वितीयो5्ध्याय: १४९ बलिता शरसंवर्गंतुल्याधंज्याकृतिभंवेत्‌ । याबद्धा खण्डितो व्यासो गच्छे तत्खण्डसम्मिते ॥ ७७७ ॥ एकाश्रेकोत्तराड्धरानां वर्गसडूलितं तु यत्‌ । शरवर्गयुति: केन्द्रस्येकपाइवस्थिता भवेत्‌ ॥ ७७८॥ संब द्विगुणिता वेद्या वृत्तपाश्वंहयोज्भूवा । ग्यः स्वल्पशरवर्ग॑स्तत्रैकपाश्वंगतो भवेत्‌ ॥ ७७९ ॥ स त्वन्यपाइवंस्थमहाशरवर्गेण संयुत:” । शरयोरल्पमहतोवंगंयोगो भवेद्‌ FAT UN ७८० ॥ यावानल्पशरो व्यासस्तदूनस्तु महाशर: । शरयोरल्पमहतोयोगो व्याससमों यतः ॥ ७८१॥ यावन्तो5ल्पश रास्तावन्तो5न्यपाश्वें महाशरा: । वर्गयोगस्ततस्तेषां शरसंवर्गसम्मित: ॥ ७८२ ॥ वर्गयोगोनिते योगे वर्गंधात हय॑ भवेत्‌ । यावद्धा खण्डितं वृत्त व्यासवर्गाच्च तावता ॥॥ ७८३ ॥ गुणिताच्छरवर्गाणां त्याज्यं agfad am: 1 खण्डानां व्याससंख्यात्वात्‌ तद्गंस्तवुगुणो घन: ॥ ७८४ ॥॥ व्यासस्प घनतस्तस्माद्‌ वर्गंसद्धूलितं त्यजेत्‌ । शिष्ठार्धमर्धजीवानां गोले वर्गयुतिभंवेत्‌ ॥ ७८५ ॥ सा गोलपरिधिक्षुण्णा गोलव्याससमुद्धृता* । लब्धं गोलफल ज्ञेयमित्याहुगंणकोत्तमाः ॥ ७८६ ॥ द्विघ्नी गच्छकृति: सेकगच्छपध्नो षड़्भिरुद्धृता। एकाञेकोत्तराड्ूनां वर्गसडूलितं भवेत्‌ ॥ ७८७ ॥ तत्र गच्छस्य सेकत्वमाद्याड्रूस्य जिघुक्षया । अत्यल्पत्वाविहाययस्य सेकत्व॑ न विधित्सितम्‌ ॥ ७८८ ॥ व्यास्या--1. ४. यत्‌ स्वल्प 2. 8. ८. संयुत॑ 3. A.C. aH Ta 4. A.B, C. Hapl. om. of two lines after °gat to “Eat. These; lines have been restored from this verse occurring as Kriyakramakari verse 35, (p. 398). �१५० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्यायः २ तत्न गच्छकृतिगंच्छनिहता तद्घनो भवेत्‌ 1 दिध्नाद्‌ घनाद्‌ यः षष्ठांशो वर्गंसद्धूलितं भवेत्‌ ॥ ७८९ ॥ केवलश्चेद्‌ घनत्यंशों वर्गसद्धूलि[तं ततः ]* । भवेत्‌ पाश्वद्र यापेक्षं द्विघ्नं त्यंशदवयं तु तत्‌ ॥ ७९० ॥ तस्मिन्‌ व्यासघनात्‌ त्यक्ते त्यंशो व्यासघनाद भवेत्‌ । एवंकृतो घनत्र्यंशों दलितो$त्न विधीयते ॥ ७९१ 1! शिष्टं घातद्वयं बर्गयोगोनाद्‌ योगवर्गंत: । स पुनः परिधिक्षुण्णो व्यासेन च विभज्यते ॥ ७९२॥. तत्र व्यासेन गुणन तेनेव हरणं तथा। त्यक्त्वो भय व्यासवर्गों गुष्य: परिधिनंव तु ॥ ७९३ ॥ घड्भिहंतं गोलघनफलं भवति सुस्फुटम्‌ । अधेज्यानां च॒ सर्वेषां व्यासाधेत्वप्रकल्पनात्‌ ॥ ७९४ Ul तद्योगाद्‌ गोलपरिधिक्षुण्णाद्‌ व्यासदलोद्धृतम्‌ । गोलक्षेत्रे क्षेत्रफलमित्याहु्गंणकोत्त मा: 1 ७९५ ॥॥ [ “जीवे परस्पर -न्यायेन ज्या-चापानयनम्‌ ] यन्निजेतरकोटिघ्नजीवयोर्यूतिभेदत: । ब्रिज्याप्ते तद्धनु्योगमिदज्ये स्तासितीरितम्‌ ॥ ७९६ ॥ ज्याचापीकरण5प्येष विधियोज्यों मनीषिभिः । मरिथः कीटिघ्नयोयंद्वा त्रिज्याप्ता वा युतिभिदा ॥ ७९७ ॥ तच्चापान्तरजीवा स्याच्चापिता धनुरन्तरम्‌ । ज्याबाणवर्गयोयगि त्यंशं बाणकृते: क्षिपेत्‌ ॥। ७९८ ॥ तन्मूलं तद्धनुश्चेबमुनाधिकधनुनंयेत्‌ । अन्योन्यकोटिहतयोभेंदादासन्नदोर्ज्ययो:/ ॥ ७९९ ।॥ zareat—1,__B, Hapl. om, after 44a to Wa , in the third line below. 2. Mss, a¥ for & aa: 3. ४५७. त्यक्तोभयं 4... 8. 8. सस्लयोज्येयो: �इलोकाः १७-२१० ] द्वितीयो5्ध्याय: १५१ शिष्ट्चापघनषष्ठभागतो विस्तराधकतिभक्तवर्जितम्‌ ॥ शिष्ट्चापमिह शिड्जिनी भवेत्‌ स्पष्टता भवति चाल्पतावशात्‌ ॥ १७ ॥ [ इष्टज्यानयनम्‌ ] ऊनाधिकधनुर्ज्या च नीत्वैबं पठिता न्‍्यसेत्‌ ॥ १८॥ ऊनाधिकधनुःकोटिजीवया तां समीपजाम । निहत्य पठितां तस्याः कोट्या शिष्टगुएं च तम्‌॥ १९ ॥ aan वाथ विश्लेषं हरेद्‌ व्यासदलेन तु। इष्टज्या भव॒ति, स्पष्टा तत्फलं स्पात्‌ कलादिकम्‌ ॥ Re ॥ न्‍्यायेनानेन कोट्याश्च मौर्व्याः कार्या सुल्नृद्मता | २१०५ ॥ fasaraad azarrat vedere क्षिपेत्‌ । तन्मुलमधऊध्व॑स्थचापसन्धेध॑नुभंबेत्‌ ॥॥ ८०० ॥ तद्युक्तोनाधऊध्वेस्थचापसन्धिधनुर्धनु: । इति ज्याप्रहणोपायस्तच्चापीकरणे भवेत्‌ ॥ ८०१ ॥ इति॥ शिष्टचापेति (1. 17-219)-- | इष्टज्यानयनम्‌ ) इष्टचापसमस्तज्यावर्गाद्‌ व्यासोद्धृतः शर: । ब्यासेन हरणात्‌ पूर्व स तु व्यासाहतो भवेत्‌ ॥ ८०२ ॥। अत एवं शरस्पास्य वर्गस्तदवगंसम्मित: । कृत्स्नज्यावगे [ vied | saat feat afa so u a sarei—1. A. B. om, aed. B has a gap here. �१५२ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्याय: २ [ रविस्फुट: ] ज्यभ्यस्तवाहुको टिस्यां अशीत्याप्ते फले उभे ॥ २१७ ॥ चापितं दोःफलं कार्य cat wae qq | केन्द्रो्धार्धे च पूर्वाें तत्कालाकस्फुटः, स च॥ २२ ॥ फृत्स्नव्यासस्य वर्गोडपि हारक: परिकल्प्यते । चापाधंज्यान्तराप्तो च सत्यंशो5स्मिश्चिकीषिते ॥ co¥ 1 कृत्स्नज्यावगंवर्गो5यं चतुध्नों हियते त्रिभि: । अथवा व्यासवर्गस्थ चतुर्थोंइशोषत्र हारकः ॥ ८०५ ॥ स तु व्यासाधंवर्ग: स्थात्‌ स च॒ त्रिध्नोडत्न हारकः ।॥। वर्गास्‍्यां गुणहाराश्यामिह वर्गात्मकं फलम्‌ ॥ ८०६॥ बाणवर्गात्‌ कर्ण कोट्योयोंगलब्ध॑ तदन्‍्तरम्‌ । कर्णकोट्योयोगदलमिष्टचापमिह स्मृतम्‌ ॥ ८०७ ॥ तदीयमर्धंकरणं हारके परिकल्पिते । इष्टचापं तथा त्रिज्यावर्गो द्वित््योबंधस्तथा' ॥ ८०८ ॥ कृत्स्नज्यावगंवर्गस्य हारका: स्युरमी त्रय: । इष्टचापोद्धृत: कृत्स्नज्यावगंस्तद्घनस्त्विह ॥। तत: षड्मिहता त्विज्याकृत्या तद्धनु/रन्तरम्‌ ॥। ८०९ ॥। इति ॥। >्यभ्यस्तेति (1. 210-238) [ रविस्फुट: ] व्यस्तं गच्छति नीचोच्चपरिधौ* मध्यत्: स्फुट: । दोःफलेन a gate, ward wegft ऋ्रमात्‌ ॥ ८१० ॥ स्वर्ण तद्दो:फलं तस्मात्‌ केन्द्रे जूकक्रियादिगे । कक्ष्यामण्डलनेमिस्थं Fe TAG स्फुटम्‌ ॥ ८११ ॥ ब्यास्या--1. 3. द्विश्योस्तथा वध: 2. ४55, तत्तद्धनु 3. 8, ९. परिधा �इलोकौ २३-२४ | द्वितीयो5्ध्याय: १४३ मध्यसावनसिद्धो5तः कार्य! स्थादुदये पुन! ॥ २३० ॥ [ चरप्राणा: ] संस्कृतायनभागादेदोरज्यां कार्या रेस्ततः Ul २३७ ॥ चतुर्विशतिभागज्याहतायास्त्रिज्यया हतः । अपक्रमगुणोउकरय तात्कालिक इह स्फुटः ॥ २४ ॥ [ चरप्राणवासना ] स्वदो:फलावापोद्वापसाध्यो मध्यात्‌ स्फुटस्तत: । पश्चात्‌ पुरोषपि वोदेति सो5कंस्तद्ध्रमकालत: ॥॥ ८१२ ॥ तद्भोगो5पि ततः कार्यस्तद्वन्मध्ये स्फुटेडपि वा। शिन्‍ने रव्युदये प्राणकलान्तरचरासुभि: ॥ ८१३ ॥ तद्गतिः किन्‍न कतंव्या तद्बत्‌ तदवधो ग्रहे । भगोलेन ग्रहों गच्छन्‌ यदा यत्रेव दृश्यते ॥ ८१४ ॥ ततो दिनान्तरे दृश्यों दिनभोगकलान्तरे । स्वभोगलिप्तासहिताश्चक्र लिप्तास्ततो fat i say ut अ्राम्यन्ति प्रत्यहं तत्र भोगकालो विभिद्यते । तत्कलाप्रतिबद्धानां राशीनां कालभेदत: ॥ ८१६ ॥ फालस्तु चक्रलिप्तानां भ्रमणे सर्वदा सम:। प्रत्यहूं सड्चितो भोग: स यावान्‌ गोलसन्धित: ॥ ८१७ ॥ कलात्मा तावत: कालाद भेदः प्राणकलान्तरम्‌ । अधिका: स्थु: कलागोलाचन्तयो: प्राणपिण्डत: ॥॥ ८१८ ॥ अयनाइन्तयोलिप्तापिण्डात्‌ प्राणास्तथाधिका: । अतो युग्मोजपदयो: स्वर्ण प्राणकलान्तरम्‌ ॥ ८१९ ॥ उदेति क्षितिजस्थो5के: प्राकू, पश्चादस्तमेति च । सौस्यगोलेडथ, याम्पे5स्मिन्‌ व्यस्तमस्तोदयों तत: ॥ ८२० ॥ दक्षिणोत्त रवृत्तस्थ॑ क्षितिजोन्मण्डलान्तरम्‌ । बक्षज्या सा क्षितिज्या स्पादिष्टक्रान्तिप्रदेशना ॥ ८२१॥ व्यास्या--1. ह० सं० २० 8. तत्कृति;; 8, तद्‌ "“*तिः 2. 8- सहितो चक्र �uy सव्याख्ये तस्त्नसं ग्रहे [ भ्रध्याथ: २ तल्जिज्याकृतिविश्लेषान्मूलं चुज्याथ कोटिका । दोज्यपक्रमकृत्योश्च भेदान्मूलमथापि वा ॥ २४ ॥ अन्त्यधुज्याहता दोर्ज्या त्रिज्याभक्तेष्टकोटिका | त्रिज्यास्नेष्टययुजीवाप्ता चापिताकश्र॒जासवः ॥ २६ ॥ दोशप्राणलिप्तिकाभेदमविनष्टं तु पालयेत्‌ । विषुवद्धाहता क्रान्तिः सर्याप्ता क्षितिमौविंका ॥ २७ ॥ त्िज्याध्नेष्टबुजीवाप्ता चापिता स्युश्चरासवः ॥ २८५ ॥ सेयमिष्ट्यूवृत्तस्था क्षितिजोन्मण्डलान्तरम्‌ । चरज्या सा स्ववृत्तांशप्रमिता यद्धनुश्चरम्‌ । द२२॥ घटिकावृत्तमागेंण भ्राम्यति प्रवहोःन्‍्वहम्‌ । भगोल्‌ प्रेयंते येनर प्रहनक्षत्रसंभय: ॥ ८5२३ ॥ इष्टक्रान्त्यन्तरे तस्मात्‌ स्वचवुत्ते द्युचारिण:॥ प्रवहप्रेरिता भ्राम्यन्त्युदग्दक्षिणतस्तत/॥ ८२४ ॥ घटिकासमपाएव॑स्थं निरक्षक्षितिजं भवेत्‌ । निरक्षदेशे यत्राकं: सदोदेत्यस्तमेति च ॥ ८5२५ ॥ स्वाक्षे स्वक्षितिजे ज्ञेयावुदयास्तमयौ रवे:। उन्मण्डलक्षितिजयोरन्तरालधनुइचरम्‌ ॥ ८२६॥॥। ate पूर्वेमुदेत्यकं: पश्चात्तेनास्तमेति च॑। अतद्चरेण द्विध्नेन दिनं तत्न तु ब्धते ॥॥ ५२७ ॥ क्षीयते च निशा यस्मान्मिथो भिन्‍्ने दिनक्षये । यास्ये पश्चादुदेत्यकंस्तेन प्रागस्तमेति च ॥ ८२८ ॥ अतश्चरेण द्विघ्नेन तत्र तु क्षीयते दिनम्‌ । वर्धते च निशा यस्माद्‌ व्यस्तत्वं गोलयोमिथ: ॥ ८२९ ॥ चरप्राणगति: स्वर्ण याम्पोदग्गोलयोस्तत: । उदये$स्तमये ध्यस्तं प्रहे रव्युदयाबधो ॥| ८५३० ॥॥ सध्याकंप्रसितं तुल्यरूपसेव सदा दिनम्‌ । तुल्यत्वात्‌ तद्गतेभिस्न स्फुटाकंप्रसितं विनम्र ॥ ८३१ ॥ �RAST: २८-३३ ] द्वितीयो&्ध्याय: १५५ [ रवेगंतिकला: | लिप्ताप्राणान्तरं भानोदों!फ़लं च चरासवः || २८७ ॥ स्वणंसाम्येन संयोज्या मिन्‍नेन तु वियोजयेत्‌ । भाजुमध्यमअुक्तिष्न॑ चक्रलिप्ताहतं फलम्‌॥ २६ ॥ भाजुमध्ये तु संस्काये स्फुटभरुक्त्याहत॑ सफुटे ॥ Fea Il [ ग्रहेषु चरस्य संस्कारप्रकार: ] उदक्स्थेउकें चरप्राणाः शोध्याः स्व॑ याम्यगोलगे ॥ ३०७ ॥ व्यस्तमस्ते तु संस्कार्या, न मध्याह्ाधंरात्रयोः । युग्मीजपदयोः स्वर्ण रत्रौ श्राणकलान्तरम्‌ ॥ ३१ ॥ दोःफलं पूर्ववत्कार्य रवेरेमिर्वेंचारिणाम | मध्यभुकित रफूटां वापि हत्या चक्रललाहतम्‌ ॥ ३२ ॥ waa कार्य यथोवत, तदू व्यस्तं वक्रगतौ स्फुटे ॥ ३३०॥ इति। सिन्‍नत्वाद दोःफलप्राणकलास्तरचरैगते: 1 तद्क्षचऋ्लिप्तानां ध्रमकालाद दिन यतः ॥ ८३२ ॥ वोःफलाय्पयुकतार्कात्‌ कतंव्या दोःफलादय: । तत्कृतस्य विशेषस्य तेष्वकेंडपि च सम्भवात्‌ ॥ ८३३ ॥ अकंतद्दोःफलादीनां यदिष्टा तुल्यकालता । अन्यथा सिन्‍नकालत्वाद ब्रजन्त्यस्फुटतामसी ॥ ८३४ ॥ बिनभेदादकंभेदों दोःफलादेसिदा तत:। इत्यन्योन्याभ्रयो दोषस्त्वविशेषान्निरस्थते || ८5३५ ॥ �१५६ सव्याख्ये तस्त्संग्रहे.. [ प्रध्याया २ [ चरसंस्कारेण दिनरात्रिमानम्‌ ] अहोरात्रचतुर्भगे चरप्राणान्‌ क्षिपेदुदकू॥ ३३७ ॥ याम्ये शोध्या दिनाथ तदू राज्यधे व्यत्ययाद्‌ भवेत्‌ । Raat द्विनिध्ने ते चन्द्रादेः स्वैश्चरासुभिः ॥ gee ll श्रहोरात्चचतुर्भागे इति (330-34)-- [ चरसंस्कारवासना ] राशिकूटायनान्तों द्वौ व्यस्तविक्कों समोदयो । सोम्पायनान्ते क्षितिजं याते वा दक्षिणोत्तरम्‌ ॥ ८३६ ॥ and wad ae a alee गच्छति तवृद्ययम्‌ । परस्परानुसारिध्वात्‌ सदेव तु तयोद्वयो: ॥ ८३७ ॥ परमक्रान्तितुल्या च भक्टस्पोननति: परा । अयनान्तो यदा साक्षौ दक्षिणोत्तरमण्डले ॥ ८रे८ ॥। कोटबपक्रमा तुल्या स्पात्ततोडन्यत्न तदुन्नति: । अयनान्तोननतिवशाद्‌ भक्टस्योन्नतिस्तत: ॥ ८३९ ॥। भक्टस्योन्नतिवशाद भवेत्‌ क्षेपाग्रमुन्नतम्‌ । भकूटाभिमुखं सर्वे विक्षिप्यन्ते ग्रहा यतः ॥ ८४० ॥। फोट्यपक्रभ्नकोटिघ्न: क्षेपस्त्रिज्याहत: स्फुटः । क्षेपस्यास्थ तथा क्रास्ते: ऋ्रान्तियोगान्तरात्‌ स्फुट: ॥ ८४१ ॥। faa: कोटिह्तत्रिज्याहरणाभ्यां च तद्िधि:। ययोर्योगो वियोगो वा दोःकरान्तिक्षेपशालिनाम्‌ ॥ ८४२ ॥ अन्त्यक्रान्तीष्टविक्षेपौ मिथ: कोटिज्यया हतो । तद्योगविरहाधन्त्यक्रान्तिस्त्रिज्याहृता स्फुटा ॥ ८३ ॥ तत्‌ त्रिज्याक्षतिविश्लेषान्मूलं द्युज्यान्तिमा भवेत्‌ । अन्त्यय्युज्याहता दोर्ज्या त्रिज्याभकतेष्टकोटिका ।। ८डं४ड ॥ व्याक्या--1, 2. ८. कोट््यापक्रम �श्लोक: ३५ ] द्वितीयोध्ध्यायः १५७ [ चनम्द्रस्फुट: | इन्द्च्चयोः स्वदेशोत्थरव्यानीतचरादिजम्‌ । deat WAY Hear स्फुटीकार्यों निशाकरः । ३५ ॥ इति 1 क्रान्तिज्या क्षेपकोटिष्ना क्षेपोसन्त्यक्रान्तिताडितः । व्यस्तं तद्योगविश्लेषात्‌ कोटिज्या त्रिज्यया हृता ॥ ८४५ ॥ दोर्ज्याहता परक्रान्तिकोटिस्त्रिज्याहृताइथवा । भूयस्त्रिज्याहता स्वद्युज्याप्ता सा कालदोर्गुण: ॥ ८४६ ॥ तच्चापं कालदो:प्राणाः पदयो: प्रथमान्त्ययों: । चरप्राणास्ततः शोध्या: पदयोस्त्वन्ययो: क्षिपेत्‌ ॥ ८४७ tt काललग्नं तदेवादे द्वितीये तु तदूनितम्‌ । राशिषट्क पदेः्न्यस्मस्तयुतं चरमे पुनः ॥| ८४८ ॥ तदूनं मण्डल लग्नकाल: स्यात्‌ स्वोदयो विधो: । क्षेपसंस्कृतया करान्त्या कर्तेव्या स्वचरासव: ॥ ८४९ ॥ दिनान्तरितयोरेव॑ नीतयोः काललग्नयो: । विवरं दिनमानं स्याच्चऋलिप्तासमन्वितम्‌ ॥ ८५० ॥ एतत्सवंमभिप्रेत्य चन्द्रादेः स्वेश्चरासुभि: । तहिनानयन प्रोक्‍्तमाचा र्ये: सुक्ष्मर्शशिभि: ॥ ८५१ ॥ दिनपाश्व॑स्थयो: काललग्नयोविवरं दिनम्‌ । तात्कालिका्कंदो:प्राणचरभेदेन भिययते ॥ ८५२ ॥ इन्दोरविकृतक्षेपक्रान्तितत्कोटिभिदत: । दो:प्राणचरतो भिन्‍ने काललग्ने ततो दिनम्‌ ॥॥ ८५३ ॥। | चन्द्रस्फुटः ] इन्दृच्चयो रिति (35-39)-- [ चरादिज्यानां चापीकरणम्‌ ] स्वोच्चात्‌ स्ववृत्तपादेन विप्रकृष्टे स्वमध्यमे । नीचोच्चवृत्तव्यासाधेनोच्चासन्नस्फुटप्रह: ॥ ८५४ ॥ �qyus सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ दोःकोटिज्ये तु सप्तप्ने अशीस्याप्ते फले उमे । चापित॑ दोःफलं कार्य स्वमध्ये स्फुटसिद्धये ॥ ३६ ॥ [ चरज्यादीनां चापीकरणम्‌ ] ज्याचापान्तरमानीय शिष्ट्वापघनादिना । युक्‍त्वा, ज्यायां धनु! कार्य पठितज्याभिरेव वा ॥ ३७ ॥ उच्चमध्यान्तरे स्वीयवृत्तव्यासाधंसम्मिते । मध्यस्फूटान्तरं स्वोच्चान्नीचव्यासाधेसम्मितम्‌ ।। ८५५ ॥ तन्मध्ये च तयोस्तादृइनियमेत विना TIA उच्चमध्यान्तरालज्यां मन्दवृत्तहतां ततः ॥ ८५६ ॥ विभजेद्‌ प्रहवृत्तेन स्फुटमध्यान्तराप्तये । यद्दोच्चमध्यभेदज्य' सन्दान्त्यफलताडितम्‌ ॥ ८५५७ 0४ व्रिज्यया विभजेल्लब्धं स्फुटमध्यान्तरं भवेत्‌ । अपवर्तितयोस्तत्न वृत्तयोरधेपञ्चमे: ॥ ८५८ ॥ तादइनीचोच्चवृत्तध्तां तादूग्वृत्तेन संहरेत्‌ सध्यसफुटान्तरं लब्धं कर्णवृत्तस्य केन्द्रतः ॥ ८५९ ॥ तन्नेमिगतनीचोच्चवृत्तकेन्द्रनुसारत: १ या कर्णवृत्तनेम्यन्ता रेखा सा तथुतोनिता ॥ ८६० ॥ प्रतिवृत्तणतो मध्य: कर्णवृत्ते स्फुटों भवेत्‌ । उवत॑ चापघने षड़्घ्नत्निज्यावर्ग कलासमस्‌ ॥ ८5६१ ॥ दर्शांशे तत्कृतेश्चापज्यान्तरं विकलाससस्‌ । एकादिध्नात्ततस्त्रिज्यावर्गतो दशभिहतात्‌ ॥ ८६२॥ घनमूलं तु यल्लब्धं तत्तुल्ये धनुषि स्थिते । एकद्ठबाद्या विलिप्ताः स्युश्चापज्याविवरोड्भूवा: ॥ ८६३ ॥ तदून॑ चापमर्धज्या तथुता ज्या च तद्धनुः।॥ हि फार्योडविशेषश्चापाप्तो चापाल्पत्वे Fs TATU Se gra व्याद्या--1. . &. यदोच्चभेदमध्यज्यं �श्लोकौ रे८-२९ ] द्वितीयो5्ध्य Ta: १५९ 118,18,103 त्रिखरूपाष्टभूनागरुदे! त्रिज्याऊृतिः समा। एकादिष्स्या दशाप्ताया घनमूलं, ततो5पि यत्‌ ॥ ३८॥ तन्मितज्यासु योज्याः स्पुरेकद्याद्या विलिप्तिका! । चरदो!फलजीवादे रेवमल्प धलुनयेत्‌ ॥ ३६ ॥ [ गोलसंस्थानम्‌ ] #निजमन्दपरिधिगोच्च केन्द्रोकृत्य भ्रमन्ति कक्ष्यासु । fag, रविचन्द्रससोभंगोलमध्य स्वमन्दवृतिमध्यम्‌ | ८६१॥ अपमण्डलमध्यस्थस्वशी त्रवृतिसद्भतोच्चमन्येषाम्‌ । पाताद्‌ विक्षिप्तघुदह मृदुवुत्ताथ, ततोघन्यतोष्न्यारधम्‌ ॥ ८६६ ॥ न्द्रादीनां मन्दानुसारत: स्वस्वकक्ष्या: स्थुः। क्षयबुद्धिः सर्वेषां परिधेर्मान्दस्थ तु स्वकर्णवशात्‌ ॥ ८६७ ॥ प्राघां ध्रमतां स्वे स्वे कक्ष्यावलये तु योजनेस्तुल्या । लिप्ताभेदेभिन्ता गतिग्रंहाणां मिथो वापि ॥ ८६८ ॥ (गोलसारः, २. १०-१३) [ भगोले ग्रहम्नमः | गोलसारे स्फुठक्षेत्रसंस्थानमिति दर्शितम्‌ । प्रतिमण्डलतो गच्छेत्‌ स्वया गत्या प्रह: सदा ॥ ८६९ ॥ तत्केन्द्रं मन्दनीचोच्चवृत्तने म्यां ध्रमेत्‌ पुनः । सन्दोच्चगत्या मन्दोच्चवृत्तनेम्पुच्चगं तत।॥ ८७० Ul अकेन्‍्द्रोमेन्दनीचोच्चवृत्तकेन्द्रं प्रतिष्ठितम्‌ | भगोलमध्येड्न्येषां तु शीघ्रवृत्तस्थ नेसिगस्‌ ॥ ८७१ ॥ प्रतिवृत्तसमं वृत्तं कक्ष्याख्यं वा प्रकल्प्यताम्‌ । तहदास्थ फेन्द्रनीचोच्चवृत्तकेन्द्राशितं भवेत्‌ ॥ ८७२ ॥ कक्ष्यावृत्तस्थ नेम्यां च कल्प्यं नोचोच्चमण्डलस्‌ । कक्ष्यानेमिस्थतत्केन्द्रं विदुस्तन्मध्यमग्रहम्‌ ।! ८७३ ॥ यतो सध्यमया गत्या कक्ष्यानेस्यां भ्रमेद्‌ विनस्‌ । उच्चगत्या तु तस्तेम्या प्रहो गच्छन्‌ प्रकल्प्यते ॥ ८७४ ॥ eal A a �१६० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्यायः ३ स्ववृत्ते तद्‌गतः खेटो यावद्‌ राश्यंशलिप्तकः । - : नोचोच्चकेन्द्रं कक्ष्यायां तावद्‌ राश्यादिक भवेत्‌ ॥॥ ८७५ ॥॥ कक्ष्याकेन्द्रस्थनी चोच्चवृत्तनेम्पां AAT JA: t प्रतिवृत्तस्य केन्द्र तद्‌ यावद्‌ राश्यंशलिप्तिकम्‌ ॥ ८७६ ॥ कक्ष्यानेमिस्थनीचोच्चनेम्यां तावति स ग्रह: । स्ववृत्तस्वोच्चवृत्तेन स्वोच्चासन्नयुतोी स च ॥ ८७७ ॥ प्रतिमण्डलकेन्द्रस्य स्वोच्चभुकत्या प्रतिक्षणम्‌ 1 नीचोच्चवृत्तपरिधो कल्प्येत यदि तु श्रम: ॥ ८७८ | यथा पूर्वापरेकंव रेखा यास्‍्योत्तरापि च । तथा च तत्तत्परिधो तद्श्रमः परिकल्प्यताम्‌ 1 ८७९ ॥ फक्ष्यानेमिस्थनीचोच्चवृत्तस्यापि तथा श्रमः । प्रतिमण्डलकेन्द्रं तद्‌वृत्ते श्राम्यति यादृशि ॥ ८८० ॥ फृत्स्त॑ तत्परिधिः श्रास्येत्‌ प्रदेशेबन्यन्न तादुशि | प्रहवृत्तस्य नेमिस्थों प्रहो भ्राम्यति तद्शात्‌ ॥ ८८१ ॥ स्वाश्रयभ्रमणाधीन भ्रमोउसो स्वश्नमं बिना । कक्ष्याकेन्द्रस्थनीचोच्चवृत्तनेमिस्थितस्थ यः ॥ ८८२ ॥ अ्रमः स कक्ष्यानेमिस्थे नीचोच्चे वा प्रकल्प्यताम्‌ । सा त्विहोच्चवशाद्‌ भुक्तिः स्वव्यापारेण कल्पिता ॥ ८णर ॥ प्रहे वत्ते ग्रहस्पापि स्वव्यापारेण या गति: । नोचोच्चवृत्तकेन्द्रस्य कक्ष्यानेम्पां गतिइ्च सा ॥ sak ut कक्ष्यानेम्यां हि नीचोच्चकेन्द्रभुक्तिस्तु सध्यमा । केचनेम्योद्योस्तुल्पं वृत्तमागेंण weg’: wacky fasta tanta तस्नेमिस्थप्रहश्न म: । नीचोच्चवृत्तनेमिस्थं प्रतिमण्डलमेव वा ॥ ८८६ ॥ कक्ष्यानेमिस्थनोचोच्चवृत्तकेन्द्रमथापि वा । प्रहगत्याश्यस्वेन कल्प्यते गोलवित्तमे: ॥ ८८७ ॥॥ �एलोकः ४० | द्वितीयो5्ध्याय: १६१ [ मन्दशी क्रकणौ J ara पदे चतुर्थे च व्यासार्ध कोटिज फलम्‌। FHA IAAT TAM TIT TH | Vo UI तत्कक्ष्यावृत्तनेमिस्थनीचोच्चग्रहवृत्तयो: । उच्चासन्ने तु सम्पाते नेम्योस्तिष्ठेत्‌ स्फूटग्रह: ॥ पद८ ॥ कक्ष्यानीचोच्चयोर्वा पि स्वान्यवृत्तद्ययं बिना । कक्ष्यावृत्त च तन्नेमिस्थोच्चचीचं च यद्‌ Faq UN ८८९ ॥ नीचोच्च निजनेमिस्थग्रहवृत्तं च यद्द्ययम्‌ । ता्यां हयाध्यां साध्या स्थात्‌ स्फुटभुक्तिर्यचारिणाम्‌ ॥ ८९० ॥ चतुर्भिरथवा वृत्तर्युगपत्परिकल्पितेः । कक्ष्यामण्डलनेमिस्थनीचोच्चग्रहवृत्तयो: ॥ ८९१ ॥ उच्चास्ते तु सम्पाते दृश्यते PATA: | यत्कक्ष्याप्रहनोचोच्चवृत्तकेन्द्समुदूग॒तम_ ॥ ८९२ ॥ सृत्रं तदग्रे य्ूचरो भवेत स्वोच्चयुतस्तत: 1 नीचोच्चवृत्ते कक्ष्यायां वृत्तपादान्तरस्थिते ॥ ८९३ ॥ तन्नेमिस्थाद_ ग्रहादुच्चभाग: पादान्तरस्थित: । ततो$पि पादान्तरितों प्रहो नीचांशसंश्रित: ॥ ८९४ ॥ एवमेवेतराधेंडपि तयोरन्तरयोस्ततः । एकेनवान्तरालेन तदन्यदनुपातत: ॥ sey ut इति। [श्राद्ये पदे चतुर्थे चेति |! (40-42)-- [ मन्द-शी ध्रकणों ] प्रहोच्चसुत्रान्तरालं प्रहवृत्तणतं? भुजा । कोटिस्तत्केन्द्रतो दोज्यामूलान्ता परिकल्प्यते ॥ eq व्यादया--1. 8. 8. 0. 276 (16 #767/4 35 श्राद्यन्तपदग इति। 0, 8005 मूलइलो ० 2. 8, गता fo Go 24 �१६२ सव्याख्ये Teas [ अ्रध्याय: २ कर्णः स्यादविशेषो5्स्य कार्यो मन्दे', चले न तु। हु [ मन्दकर्ण। | दोप्कोटिफल निष्नाथे कर्णात्‌ त्रिज्याहते फले ॥ ४१ ॥ ताभ्यां कर्ण: पुन! साध्यो भूयः पूवेफलाहतात्‌ । तत्तत्कशांत्‌ त्रिभज्याप्तफलाम्यामविशेषयेत्‌ ॥ ४२ ॥ केन्रान्तरं चान्त्यफलं स्थात, कक्ष्याग्रहवृत्तयों: । दोर्ज्यामूले तु कक्ष्यातों बहिरन्तर्गते क्रमातू. ॥॥ ८९७ ॥ कोटघन्त्यफलयोयों गभेदाश्यां स्फुटकोटिका । तयोवंगंयुतेमूल कक्ष्याकेन्द्रग्रहान्तरम_ ॥ ८९८ ॥ कर्ण: स एव विज्ञेय: प्रतिवत्तकलामित: | तज, ज्ञेयवृत्तव्यासार्धज्ञातवृत्तकलामितम_॥ ८५९९ ॥ कक्ष्यावृत्तस्य तन्नेमिस्थोच्चनीचस्थ च द्वयो: । केन्द्रद्यावभेदी यो सार्गस्तस्माद्‌ प्रहा्तरम ॥ ९०० ॥ दो:फल यत्तु तन्मूलान्तरं नीचोच्चकेन्द्रत: । कोटीफल तद्युतोना त्रिज्या कक्ष्याख्यवृत्ततः ॥ ९०१ tt क्रमाद, दो:फलमूले तु बहिरन्तर्गंते सति । सा तु दोःफलमूलस्थ कक्ष्याकेन्द्रस्य चान्तरम्‌ ॥ ९०२ ॥ तत्कृतो दो:फलर्कृति युक्‍त्वा! कर्ण: पदीकृत: । एवं कर्णो द्विधा साध्य: स तु मान्दो विशिष्यते ॥ ९०३ ॥ सान्दं नीचोच्चवृत्तं तत्कर्णवृत्तकलासितम_ | यतस्तत्कर्णवृद्धिक्षयानुसारी दमुच्यते ॥ ९०४ ॥ सन्दकर्ण स्वलिप्तानि: प्रसिते त्रिज्यया समें । पठित: परिधिर्मान्द: कर्णवृत्तकलामित: ॥ ९०५ ॥ मूलम्‌--1. 8, मान्दे 2. 86. 8. निष्नाद्‌ यत्‌ व्यादया--1. 8, त्यक्त्वा 0 युकत्वा �श्लोक: ४३ ] fadtatseata: १६३ [ मन्दकर्णे प्रकारान्तरम्‌ ] विस्वृतिदलदोःफलकृति- वियुतिपदं कोटिफलविही नयुतम्‌ । केन्द्रे मगकरकिंगते स खलु विपययक्ृतो भवेत्‌ कर्ण! ॥ ४३ ॥ saris aa: wo प्रतिवृत्तकलामिते । तेन कर्णेन दो:कोटिफले ताभ्यां च तन्‍नयेत्‌ ॥ ९०६॥ अन्योन्याधयता चेषासविशेषान्निरस्थते । तत्तत्कर्णायदो:कोटिघाताभ्यां त्विज्यया हृते ॥| ९०७ ॥ ताभ्यां त्रिभज्यया चापि प्राग्वत्‌ कर्ण मुहुनंयेत । अथवा कोटिदोर्जोबाधिशिष्टान्त्यफलेनंयेत ॥ अविशेषं विना यद्दा मन्दकर्ण नयेत्‌ तथा ॥ ९०८॥ विस्तृतीति (43-45)-- [ अविशेषं विना सन्दकर्णः ] सध्यस्फुटान्तरं मन्‍दे कर्णवृत्तकलामितम 1 मध्यस्फुटान्तरक्ृृति त्यजेत, व्विज्याकृतेस्तदा' ॥ ९०९ ॥ तन्मूल विवरं कक्ष्याकेन्धदो:फलमुलयो: । Wa दोःफलमूलस्थ यस्तु नोघोच्चकेन्द्रत: ॥॥ ९१० ॥ कोटिजं तत त्यजेत कक्ष्याकेन्द्रदो:फलमुलयो: । भेदाद दो:फलसुलेडस्सिन कक्ष्यावत्ताद बहिगते ॥ ९११ ॥ अन्तगंते तत्‌ प्रक्षेप्यं कक्ष्याव्यासदल Aa: | कक्ष्याव्यासदलं तत्तु कर्णवृत्तकलामितम_ ॥। ९१२ ॥ व्याख्या-1. 3. 8, कृते: सदा 2. A. om. 4a: ८. ००. स्वकलामिता �१६४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्याय: २ तेन हता त्रिज्याऋृति- र्यत्नविहितो5विशेषकर्णः स्थात्‌ । af ar aa: area मान्दे सकृदेव माधवप्रोक्तः ॥ ४४ ॥ [ मन्दकर्णन रविस्फुटः ] Premed दोगुंणः कर्णभक्तः' स्फुटशुजागुणः । awe संस्कृत स्वोच्च॑ नीच्चं वा युक्तितः स्फूटम्‌ ew [ सब्दस्फुटः ] कोटीफलयुतोनायास्त्रिज्याया दो:फलस्थ च । वर्गंयोगपदं कर्ण इति पूर्व प्रद्शितम, ॥ ९१३ ॥ कक्ष्यावत्तव्यासदलेनेत्थं कर्णमितेन च । रे प्रतिवृत्तमिदं कर्णवृत्तव्यासाधमानयेत_ ॥ ९१४ ॥ तत्पुनव्यंस्तकर्णेन व्रिज्यावर्गात्तु ल्यते । प्रहोच्चसूत्रविवरं प्रहवृत्तकलामितम_ ॥ ९१५॥ कर्णवृत्तमितं कृत्वा चापितं तत्कलासितम ॥ सम्पातात कर्णवृत्तोच्चसूत्रयो: स्थाद्‌ प्रहावधि ॥ ९१६ ॥ कर्णवृत्तोच्चसम्पाते धनर्ण तद्‌ यथाविधि । एवं कृत्वा कर्णवृत्ते ग्रहस्थ गतिरिष्यते ॥ ९१७ ॥ सम्पाते ग्रहवृत्तोच्चसुत्रयोर्यावती कला । avant actadsit ga केन्रह् यस्थिते: !। ९१८ ॥। यत:-- :. ततो ग्रहोच्चसृत्रास्तरालं कर्णकलामितम, । तड़नयोंगभेदाभ्यां स्वोच्चे सिद्धयेत्‌ स्फुटग्रह: । व्यस्तकर्णस्फुटोच्चान्तरालदो्गुणतो5थवा ॥ ९१९ ॥ सूलम--1. . ८. कर्ण: भक्तः व्यास्या---1, A, om, ad: �इलोकौ ४६-४७ ] द्वितीयो5्ध्याय: १६५ [ रविस्फुटाद्‌ प्रहमध्यम! ] अकंस्फुटेनानयन TAT स्वमध्यमस्यात्र वितुद़्मानों!। भ्ुजागुण कोटिगुण च कृत्वा मृगादिकेन्द्रेडन्ल्यफलाख्यकोट्यो!' ॥ ४६ Ul भेद), कुलीरादिगते तु योग- स्तदवर्गयुक्ताद्‌ FAW FT | a विपर्यासकृत: स करण, त्रिज्याऊतेस्तद्विहतस्तुः कर्णः | ४७ ॥ _अरकस्फुटेनेति (46-50)- . [ रविस्फुटाद्‌ प्रहमध्यम: ] कर्णवृत्ते स्फुटोच्चान्तरालज्या स्वकलामिता। तदुच्चसुत्रसम्पातात्‌ कोटिस्तत्केन्द्रगामिनी ॥ ९२० ॥ तदन्त्यफलयोयोॉगो विश्लेषो वा यथोचितम्‌ । प्रतिमण्डलकेन््रस्य दोर्ज्यापुलस्थ चान्तरम्‌ ॥ ९२१॥ तद्दोबंगंयुतेमूल प्रतिमण्डलकेन्द्रतः । प्रहावधि व्यासदलं कर्णवृत्तकलामितम्‌ ॥ ९२२॥ व्यसार्ध प्रतिवृत्तस्थ त्रिज्येव स्वकलामिता । तदेव व्यस्तकर्ण: स्थात्‌ कर्णवृत्तकलामितम्‌ ॥ ९२३॥ त्रिज्यातुल्ये व्यस्तकर्णे कर्णो न्यूनाधिकस्तत: । ततस्त्रेरालिकेनात्र मन्दकर्णस्फूटो भवेत्‌ ॥ ९२४ ॥ उच्चोनस्फुटतो दोज्याँ मन्वकर्णहतां हरेत्‌ । त्रिज्यया तद्गुणां दोर्ज्या व्यस्तकर्णन वा हरेत्‌ ॥ ९२५ ॥ मूलम्‌--1. व्याख्या--1, 25. 8. 03.५ कोटबा 2. ८0६. विह्ृृत: स कर्ण: ९. ०७. स्वकलामिता �१६६ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय; २ तेनाहताम॒च्चविद्दी न भानो- जींवां भजेत्‌ व्यासदलेन, लब्धम्‌। स्वोच्चे क्षिपेच्चापितमाथ्पादे, चक्राधंतः शुद्धमपि द्वितीये ॥ ४८ ॥ चक्राधयुकत तु ठृतीयपादे, संशोधित॑ मण्डलतश्चतुर्थे । एवंकृत॑ सच्मतरं हि मध्यं पूर्व पद यावदिहाधिक Fara Ul ve Il अन्त्यात्‌ फलात' कोटिगुरंः चतुर्थ त्वारभ्यतेः य्धिकात्र कोटिः । स्वक्ष विष्कम्भदलं श्रुती वा व्यासाधके स्याद विपरौतकर्णः ॥। ४० Ul लब्धचापं धनर्ण स्पात्‌ स्वोच्चे सध्यमसिद्धये । यादृशो नियमस्तत्न' व्यस्तकर्णत्रिजीवयो: ॥ ९२६ ॥ तादृशो नियमो वेद्यस्त्रिजोवामन्दकर्णयो: । कर्णस्त्नेराशिकेनातो व्यस्तकर्णाद्‌ विधीयते | ९२७ ॥ सध्यमात्‌ स्फुटसंसिद्धिदों:फलाद यदि केवलातू । मध्यसिद्धिस्फुटात तस्मात्‌ कर्णघ्नात्‌ त्रिज्यया हतात्‌ ॥1 ९२८ ॥ अथ स्फुटोच्चान्तरदोगुणं भ्रुतिहतं हरेत्‌ । त्रिज्यया लब्धचापेन कृते स्वोच्चे स्वभध्यम: ॥ ९२९ 0 ada चापितं स्वोच्चे चक्रार्ध तेन वजितम्‌ । चक्राधयुक्‍त चक्राउच त्यक्तं पदवशात्‌ क्षिपेत्‌ ॥ ९३० ॥ सूलस्‌--1. 3. ध्याख्या--1. Cyare-g THT 2. BC.seacg OT ८3.७ चारस्थते /&. यदुशा नियमास्तत्र �इ्लोकः ५१ ] द्वितीयोड्ध्यायः १६७ [ स्फुटान्मध्यमे प्रकारान्तरम्‌ ] wea! epee मृद्च्चरहिताद दोःकोटिजाते फले नील्वा, कर्किसगादितों विनिमयेनानीय करण सकृत्‌ । त्रिज्यादोःफलघाततः श्रुतिहतं चापीकृतं, तत्‌ स्फुटे केन्द्रे मेपतुलादिग धनमृरं तन्‍्मध्यसंसिद्धये ॥ ५१ ॥ इति। आधे पदे कोटिजीवा यदान्त्यफलसम्मिता । तावदाद्य पद कल्प्यं ततः पश्चाद्‌ द्वितोयकमम्‌ ॥ ९३१ ॥। चतुर्थेषपि पदे यावत्‌ कोट्यन्त्यफलतुल्यता । तावत्‌ कर्प्यं तृतोय॑ तु पद पश्चाच्चतुर्थकम्‌ ॥ ९३२ ॥ अकेन्‍्द्रो: स्फुटत इति (51)-- [ प्रकारान्तरेण मध्यमः ] तत्रोच्चरेखाप्रहयोभेंद: कर्णकलामितः । त॑ कर्णवृत्तकेन््रस्थे नीचोच्चे परिकल्पयेत्‌ ॥ ९३३ ॥ परान्तरालमाध् तत्नान्यदिष्टान्तरं भवेत्‌ । प्रहोच्चसूत्रविवरं दो:फल तद्‌ भवेदिह ॥ ९३४ ॥ प्रतिमण्डलकेन्द्राग्रं नीचोच्चे तं प्रकल्पयेत्‌ । तस्य दो:फलमूलस्था प्रहसुत्रेण संयुतेः ॥ ९३५ ॥ कण्णमण्डलकेन्द्रान्तं तस्य कोटिफलं भवेत_॥ कोटीफलोन व्यासाधं तत्र दो:फलमुलतः ॥ ९३६ ॥ प्रहान्तराल तद्बाहुफलवर्गेक्यमूलत: । प्रहान्तरालं तव्वृत्तकेन्द्रात कर्णणलामितम ॥ ९३७ ॥ उच्चासन्ने प्रहे चेवं नीचासन्ने विधि: पुनः । Bera प्रहस्पृष्ठः कर्णवृत्तकलासित: ॥ ९३५८ ॥ समूलम्‌ू--1. व्याख्या --1. ए. भ्रकेन्दो: ; ९. भ्रकेन्दु 8. फलसूत्रस्य 2, A. aya �१६८ संव्याख्ये तन्त्संग्रहे ( अध्याय: २ [ मन्दकर्णे प्रकारान्तरम्‌ ] ; मध्यतः स्फुटतश्चोच्चम्रुज्कित्वा तद्भुजे TI | गुद्दीत्वाद्यां तयोस्त्रिज्याहताउन्याप्ता, श्रृतिः स्फुटा' ॥ ४२ ॥ तद््यासार्ध कोटिफलयुकतं कोटिरिहेष्यते । प्रतिमण्डलकेन्द्रान्तं कोटिमूलात्तु दोः:फ:लम_ ॥ ९३९ ॥। सा भुजाथ तयोवंगंयोगमूल तु तच्छति: । तदेव ग्रहव॒त्तस्थ व्यासाधंमिति कथ्यते ॥ ९४० ॥ यत्कक्ष्यावृत्ततन्नेमिस्थितनीचो च्चवृत्तयो: । सृत्र केन्द्रद्रयोद्भेदि कर्णवृत्तस्य नेमिगम_ ॥1 ९४१ ॥ ततो प्रहान्तरं यत्तद्दोःफल तत्कलामितम_। qa केन्द्रहयं स्पृष्टं तथ्ुक्तोनं स्फुटग्रह: ॥ ९४२ ॥ Hea FAA सम्पाते कक्ष्यायां यावती कला । तत्कर्णवृत्तनेम्योश्च सम्पाते ताबती कला ॥॥ ९४३ ॥ केन्द्रेक्यात्‌ कर्णकक्ष्यामण्डलयोरुभयो रपि । तस्य मध्यमतुल्यत्वान्मध्ये दो:फलसंस्कृते: ॥ ९४४ ॥ शेयभोगग्रहे कर्णवत्ते सिध्येत स्फुटग्रहः 1 च्यत्ययेनास्थ संस्कारात्‌? स्फुटे स्थान्मध्यम: स तु ॥ ९४५ ॥ मध्यमात_ स्फुटसंसिद्धिदों:फलाद्‌ यदि केवलात_ । मध्यसिद्धि: स्फुटात्तस्मात, कर्णध्नात्‌ त्रिज्यया हृतात्‌ ॥ त्रिज्याध्नाद_ व्यस्तकर्णाप्तादथवा फलसास्यतः ॥ ९४६ ॥॥ इति॥ मध्यत इति (52)-- ' [ प्रकारान्तरेण मन्दकर्ण: ] यादशो नियमस्तत्न मन्‍्दकर्णत्रिजीवयों: । स्वोच्चोनसध्यस्फुटयो दोज्येयोरपि तादुश: ॥ ९४७ ॥ सुलम--1. 56. स्फुट: व्यास्या--1. /. व्यत्ययेनान्यसंस्का रात्‌ �श्लोकः ५३ | द्वितीयोडध्याय: १६९ [ रविचन्द्रयो: तत्कालस्फुट: ] चन्द्रबाहुफलवर्ग शोधितत्रिज्यकाकृतिपदेन संहरेत । तस्य कोटिफललिप्तिकाहतां केन्द्रशुक्तिमिह, यच्च लम्यते ॥ ४३ ॥ स्वोच्चोनमध्यदोर्ज्यायास्त्रिज्याध्नायास्ततो हृत: । सन्दकर्णो भवेत_ सुक्ष्म: स्वोच्चोनस्फुटदोज्यंया ॥ ९४८ ॥ इति। घन्द्रवाहुफलेति (53-54)-- [ रवीन्द्रोः स्फुटगतिवासना ] इष्टकाले प्रहे स्वोच्चात पदे यावति वतंते । उच्चनीचावधिस्तत्न दोरज्यापदवशात, ग्रहात्‌! ॥ ९४९ ॥ ततो5परा च कोठिज्या दोर्ज्यातो व्यस्तदिग्गता । यादूग्‌ वेगो5न्न दोर्ज्यायास्तादूक्‌ तह्दोः:फलस्थ व ॥ ९५० ॥ तत्संस्कृते मध्यभोगे स्फुटभोग TATA: | दोज्यविद्धिरिहाल्पा चेद्‌ दो:फलस्थापि सा तथा ॥९५१॥ इतरेतरवुद्धिक्षयानुसारितया यो: । सा चर कोटिगुणे पूर्णे पूर्णा तत्राल्पकेडल्पिका ॥९५२॥ ततः कोटिगुणेनव तद्गुद्धि: परिकल्प्यते । ओजसयुग्मपदाध्न्त दोज्यविगो धनुमितः ॥। ९५३ ॥ पूर्णत्वात्‌ कोटिजीवाया दोर्ज्याह्नासाप्रवृत्तितः । कोटिह्ासानुरूप्येण ततः सः क्षीयते क्रमात्‌ ॥ ९५४ ॥ दोज्यगितिश्चापगतेरल्पिका स्थात्तत: ऋमात्‌ । दोज्यावृद्धों च सा कोद्यां क्षीणायां शुन्‍्यतामियात्‌ 11 ९५५ ॥ ward Aaa: क्षीणा तद्॒द्धिबंधते ततः । खण्डज्यासस्मिता दोर्ज्यागतिस्तन्न प्रकल्प्यते ॥ ९५६ ।। ब्याख्या--1. 8. दोर्ज्याग्रहवशात्‌ पदात्‌ 2. 8. पदान्यन्त | त० सं० २२ �१७० इति। मूलमू--1. सव्याख्ये तन्त्तसंग्रहे [ भ्रध्यांथः २ तह्िशोधय मृगादिके' गतेः/ क्षिप्यतामिह तु ककटादिके' । तद्‌ भवेत्‌ रफुटतरा गतिविंधोरस्य तत्समयजा, रवेरपि' ॥ ५४॥ छण्डानां व स्वकोटिज्यावृद्धिहासानुसारिता | कोटिज्यानिह॒तां तस्माद्‌ दिनकेन्द्र गति हरेत्‌ 1! ९५७ ॥ 80 त्रिज्यया स्फुटवृत्तध्नामशीत्या च विभाजिताम्‌ । भूयस्त्रिज्याहतां बाहुफलकोट्ा च संहरेत्‌ ॥ ९५८ ॥ लब्धं मध्यगतो स्वर्ण केन्द्रे ककिमृगादिगे । क्षणकेन्द्रगतिस्तत्र विनक्षणगुणा सती ॥ ९५९ ॥ दिनकेन्द्रगतेस्तुल्या तत्कृत्स्ूज्यापि तत्समा | दिनकेन्द्रगते: कृत्स्नज्या पुनः स्थात्‌ ततोइल्पिका ।। ९६० ॥ इष्टक्षणगतेभिन्ना प्रायस्तत्पाश्व॑योगंति: । दिनभुकतेने षष्टचंश: स्वेष्टनाडीगतिस्तत: 1 ९६१॥ तदिनाधंगति: स्वोच्चाद्‌ दिनगत्यध॑तो<धिका । क्रमेण वर्धमानत्वात्‌ गतेस्तत्पाश्व॑योद्दयो: ॥ ९६२॥ नीचस्थे तु ततोडल्पैव क्षीणत्वात्‌ पाश्व॑योहंयो: । क्षीणत्वं तु यदा कोटचास्तदा तुल्यं गतिद्वयम्‌ ॥ ९६३ ॥ दिनमध्यगति: कल्प्या दिनभुक्तितया सदा। द्रष्टथ्यं तदिदं चन्द्रस्फुटवाक्येषु स्वदा ॥ ९६४ ॥ यत्र चन्द्रोच्चयोयोगो दिनान्तान्नातिदृरग: | तहिने स्फुटभुक्तियाँ संवास्तमयिकी गति: । अस्तवाब्यान्तरं चेन्दो: स्फुटा हझौदयिको यतिः॥ ९६५ ॥ ८६ मृगादिगे 2, ८५७६ गतौ 8. ९५-५७ ककंटादिगे 4, ८५० विधोरपषि �एलोकाः ५५-५९ ] द्वितीयो5ध्यायः १७१ | तत्कालनक्षत्रम्‌ ] लिप्तीकृतों निशानाथः शर्तै्माज्यो5षष्टमि), फलम्‌। अश्विन्यादीनि भानि स्यु), पष्ट्या हलवा गतागते ॥ १५ ॥ गतगन्तव्यनाड्यः स्थुः स्फूट शुकत्योदयावधेः । ] तत्कालतिथिः ] अकहीनो निशानाथो लिप्तीकृत्य विभज्यते ॥ १६ ॥ 820 शुन्याश्विपव्तैलंब्धास्तिथयो या गताः क्रमात्‌ । [ तत्कालकरणम्‌ ] BRITT AST ET VLA SAT TATA Uv Ul तिथ्यधहारलब्धानि करणानि बबादितः । विरूपाशि सिते पत्ते सरूपाण्यसिते विहुः ॥ ५८ ॥ [ तत्कालविष्कम्भः ] विष्कम्मादा रवीन्द्रैक्याद्योगाश्चाष्टशतीहताः । सुक्तियुकत्या गवैष्याभ्यां पष्टिष्नाभ्यां च नाडिका। ॥ ५६ Ul [ नक्षत्र-तिथि-योग-करणवासना ] लिप्तीकृत इत्यादि (55-59)-- नक्षत्रतिथियोगानां संवित्ति: करणस्थ च्‌ । स्फुटप्रहाद्‌ रवीन्द्रेक्यात्‌ तद्भेदाच्च तदर्धत: ॥ ९६६ MI भचतक्रस्वविभागांशलंध्यन्ते हरणात्‌ क्रमात्‌ । अश्विन्यादीनि भानि स्थुस्तिथय: प्रतिपन्छुखाः । विष्कम्भा्ं च योगक्ष करणानि बबादितः ॥ ९६७ ॥ �१७२ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे. [ प्रध्यायः २ | कुजादिस्फुटः ] मान्दं शैत्रं पुनर्मान्दं शैप्त चत्वाय॑लुक्रमात्‌ । 0! कुजगुवकजानां हि कर्माण्युक्तानि सूरिभिः ॥ ६० ॥ [ स्फुटकर्स ] दोःकोटिज्याष्टमांशी rarest शनेः फले | दोर्ज्या त्रिज्याप्तसप्तैक्यं गुणों मान्दे कुजेड्ययो! ॥ ६१ ॥ नवाग्नयो इबशीतिश्च हारी दोःकोटिजीवयो! । पृथक्स्थे मध्यमे कार्य दोःफलस्य धलुर्दलम्‌॥ ६२॥ रविमध्यं विशोध्यास्मात्‌ एथक्स्थाद्‌ बाहुकोटिके । आनीय बाहुजीवायास्त्रिज्याप्तं गुरुमन्दयोः॥ ६३ Ul पोडशभ्यों नवभ्यश्च, कुजस्थापि स्वदोगुंणात्‌ । 53 feared Rat wet Ages: शिष्यते गुणः ॥ ६४ ॥ [ ग्रहस्फुटवासना | मान्दमित्यादि (60-680)-- कर्ण॑वृत्तं तदकेंन्द्रोभंगोलाभिन्नकेन्द्रकम्‌ । अतः सैव तयोभुंक्ति: स्थाद्‌ भगोलकलामिता ॥ ९६८ ॥ भगोलमध्ये चान्येषां! शीघ्रनीचोच्चकेन्द्रकम्‌ । तन्नेम्या मन्दनीचोच्चकेन्द्रं भ्रास्यत्यनुक्षणम्‌! ॥ ९६९ ॥॥ मन्दनीचोच्चनेम्यां च सर्वेषां प्रतिमण्डलम्‌ । सन्दनीचोच्चकेन्द्रं स्वकर्णवृत्तस्थ केन्द्रगम्‌ ॥ ९७० ॥ शीघ्रनीचोच्चनेमिस्थकेन्द्रत्वादुभयोस्तयो: । प्रतिवृत्ततया sect शेप्ने तत्कणंमण्डलम्‌ ।। ९७१ ॥ तत्नत्यग्रहभोगस्य ज्ञातत्वान्मन्दकर्मंणा । यः शो घ्रकर्ण: शी प्रोच्चनीचकेन्द्राद्‌ ग्रहावधि: ।। ६७२ ।॥॥ व्याख्या--1, 8. वान्येषां 2, 8, 02% 0 क्षणम्‌ �श्लोका: ६५-६८ ] द्वितीयोड्ध्यायः १७३ अशीतिरेव तेषां हि हारस्ताभ्यां फले उमे । आनीय, पूर्ववत्‌ कर्ण सकृत्‌ कृत्वा,थः दोःफलम्‌॥ ६४ ॥ त्रिज्याध्नं कर्ण भक्त यत्‌ तदू धलुदलमेव च । मध्यमे कृतामान्दे तु संस्कृत्यातो विशोधयेत्‌ ।। ६६ ॥ मन्दोच्च॑ तत्फलं कृत्स्नं कुर्यात्‌ केवलमध्यमे । तस्मात्‌ प्रथककृता चछेप्रे प्राखदानीय चापितम्‌ ॥ ६७॥ कृतमान्दे तु HIT THe, TMT CHE: ATM Gea ll [ बुधशुक्रयो: स्फुटः ] बुधमध्यात्‌ स्वमन्दोच्च॑ त्यकत्वा दोःकोटिजीवयो। ॥ ६८७ ॥ तद॒चासार्धकृतं वृत्त ज्ेपभोगं तु सण्डलम्‌ । दोःकोटिफलकर्णययिंगं तिस्तत्रापि पूर्वेबत्‌ ॥ ९७३ ॥ “ज्ञातभोगग्रहं वृत्तं सर्वत्र प्रतिमण्डलम्‌ । कक्ष्यावृत्तं च तत्तल्यं ज्ञेयभोगप्रदेशनम्‌” ॥ ९७४ ॥ (सिद्धान्तदर्पणम्‌ , 22) ज्ञातज्ञेयप्रहगतिवृत्तकेन्दान्तरं तु यत्‌ । तदचासाधंक्ृतं वृत्त कक्ष्याकेन्द्रे प्रकल्पयेत्‌ ॥ ९७५ ॥ तेम्यां चास्यां मन्दफलसंस्कृतग्रहकेन्द्रकम्‌ । तेषु व्रिभिज्ञेयभोग: पञ्चभ्षिवां प्रकल्प्पताम्‌ ॥ ९७६ 0 इति । [ बुधशुक्रयोः स्फुटकर्मणि वेशिष्ट्चस्‌ ] बुधमध्या दिति (6809-80) -- ज्ञातभोगग्रहं वृत्त स्वल्पमन्यं महृद्‌ यदा | वृत्तस्य महत: केन्द्र कबलीकुरुते न तु ॥ ९७७ ॥। मूलम्‌ू-- 1. 0; इत्वा तु 2. 0.५७ पृथक्स्थितात्‌ 3. Cy dead for Hier �१७४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्यायः २ पडंशाभ्यां फलास्यां तु कर! कार्योडविशेषित/ । acre Fae स्वर केन्द्रे जुृकक्रियादिग ॥ ६६ ॥ एवंकृतं हि यन्मध्यं स्फुटमध्यं बुधस्य तु । रविमध्यं ततः शोध्य॑, दोःकोटिज्ये ततो नयेत्‌ ॥ ७० ॥ दोर्ज्या द्विध्ना त्रिभज्याप्ता शोध्येकर्त्रिशतो' गुणः । मन्दकणहतः सोअपि त्रिज्याप्तः स्यात्‌ सफुटो गुण/ ॥ ७१॥ वृत्तमल्पं तदा केन्द्रान्तरव्यासदलं तयो: । कक्ष्यावृत्त प्रकल्प्यं स्थात्‌ तन्‍्नेमिस्थं तथापरम्‌ ॥ ९७८ ॥ व्यासाध॑ ज्ञेयवृत्तस्य कक्ष्याकेन्द्राद्‌ प्रहावधि । कक्ष्यानेमिस्थनीचोच्चवृत्ते तत्र प्रहाभ्यये ॥ ९७९ ॥ तत्केन्द्रस्य गति: कल्प्या प्रहसम्बन्धिनी गति: । तन्नेमिस्थग्रहगतिरुच्चस्यापि प्रकल्प्पते ॥ ९८० ॥ यन्सन्दकर्ण व्यासाध॑ मण्डल बुधशुक्रयो: । भगोलकेन्द्रं तन्नेव कबलीकुरुते तत: ॥ ९८१ ॥ शैत्रन॑ नीचोच्चवृत्तं स्व! कक्ष्यावत्‌ परिकल्प्यते। मन्दकर्णकृतं वृत्त तस्नेम्यामुच्चनोचवत्‌ ॥ ९८२ ॥ अन्न एवं हि शीघ्रोच्चनीचवृत्तकलामितम्‌ 1 उच्चनोचतया प्रोक्‍तं ग्रहवुत्तं बुधाच्छयो: ॥ ९८३ ॥ कुजादेः शी त्रवत्तं तु प्रहवृत्तकलामितम_। भतो प्रहगतिज्ञेयभोगवृत्ते तु पुबंबत्‌ ॥ ९८४ ॥ कक्ष्यावृत्तस्य परिधो रविभुक्तकलामिते । मृदुकर्णवृत्तकेन्द्राकान्ते शैत्न॑ तु दो:फलम्‌ ॥ ९८५ ॥ मूलमू-- 1. ९1 _-८.३० कार्योइविशेषतः 2, 8, 0७.५ चु गि हि 3. 0. त्रिशको ध्याद्या--1, 8. वृत्तस्य �इलोकाः ७२-७४ ] द्वितीयोड्ध्याय: १७५ 80 तद्घते बाहुकोटिज्ये खाहिभक्ते फले उभे । ताभ्यां कर्ण सकुन्नीत्वा त्रिज्याप्नं दोःफलं हरेत्‌ ॥ ७२ ॥ HUAI TSANG Heed TT ATTA" | क्रमेश प्रत्षिपेजल्यात्‌ केन्द्रे मेपतुलादिगे। ७३॥ एवं शीघ्रफलेनेव dead carey | बुधः स्यात्‌ स रफुट), शुक्रोउ्प्येवमेव स्फुटो भवेत्‌ ॥ ७४ ॥ शीघ्रकर्णबवृतेनेंम्यां रविभुक्तकलामिते । धनण्ण क्रियते तन्न सर्वदा बुधशुक्रयो: !। ९८६ ॥ क्रान्तिमण्डलमार्गस्थं शैत्रं नीचोच्चसण्डलम्‌ । तन्नेमिस्थितनीचोच्चवृत्तं वलितमर्धशः ॥ ९८७ ॥ तन्मन्दकर्णवृत्तं च प्रहवृत्त च तह॒शात्‌ । तन्मन्दकर्णवुत्तस्य क्रान्तिमण्डलमार्गत: ।। ९८८ ॥ विक्षेपादर्धशों मन्दस्फुटाद्‌ विक्षेपसम्भव: । क्षेपकोटिश्च ततृत्रिज्यावर्ग भेदात्‌ पद भवेत्‌ ॥ ९८९ ॥ विक्षेपकोटिवृत्तं च क्रान्तिमण्डलपाश्वंतः । घटिकामण्डलस्येव द्ुवृत्तं परिकल्प्यते ॥| ९९० ॥ भगोलमध्याद्‌ विक्षेपकोटिमण्डलकेन्द्रकम्‌ । शीघ्रोच्चनीचव्यासार्धेनोन्नतं क्रान्तिमागंतः ॥ ९९१ ॥ समन्‍्तादिष्टविक्षेपान्तरितं च प्रकत्प्यते । शीघ्रोच्चबृत्त चेष्ठक्षेपान्तरं तद्ददेव हि ॥ ९९२ ७ तथा सति तु शीप्रोच्चनीचवृत्तस्य नेमिगम्‌ । विक्षेपकोटिवृत्तस्य केन्द्रमप्यवतिष्ठते ॥ ९९३ ॥ तन्नाद्वं शीक्रनीचोच्चमन्यत्तु प्रतिमण्डलम्‌। विक्षिप्ताविक्षिप्तनीचोच्चकेन्द्रान्तरजां कृतिम्‌ ॥ ९९४ ॥ शीक्षनीचोच्चकेन्द्रप्रहान्तरालइतौ क्षिपेत्‌ । सूल भगोलमध्यात्तदन्तरालं ग्रहस्य तु ॥ भगोलमध्यतस्तेन विक्षेपों नीयतां बुधै: ॥ ९९५॥ �१७६ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ [ शुक्रे विशेषः ] 240 मन्दकेन्द्र भुजाजीवा खजिनाशिन संयुता | 14 मनवस्तस्य हारः स्यात्‌, तद्भक्ते बाहुकोटिके ॥ ७५ ॥ अविक्षिप्ते मन्दकर्णवृत्ते तत्प्रतिमण्डलम्‌ । शीघ्रकर्मण्यथ क्षिप्ते ज्ञेयं तत्कोटिमण्डलम्‌ ॥ ९९६ ॥ तन्मन्दकर्ण विक्षेपवर्गयो रस्तरं पदम्‌! | क्षेपोल्तत्यः कर्णवृत्तेन प्रमाय पठितस्त्विहु ॥ ९९७ ॥ इष्ठक्षेपोः्प्पत: कर्णस्त्रिज्येव स्वकलामित: । प्रतिवत्तमिते कर्ण तत ऊनाधिके सति ॥ ९९८ ॥ मन्दकर्ण हतक्षेपस्त्रिज्याभक्तो भवेत्‌ स्फुट: । विक्षेपकोटिस्तन्मन्दकर्णवर्गान्‍्तरात्‌ पदम्‌ ॥ ९९९ ॥ शीघ्रोच्चनीचवृत्तं च प्रतिवृत्तकलामितम्‌ । तत्कोटिफलयुक्तोनक्षे पकोट्याश्च वर्गत: ॥ १००० ॥॥ तद्दो:फलकृति युक्‍त्वा शीघ्रकर्ण: पद भवेत्‌ । ज्रिज्याघ्नं दो:फलं येन भकतं शीघ्रविधों स्फुटमू ॥ १००१॥ शीघ्रकर्णस्फूठक्षेपवर्ग योगपद J aq | भूताराप्रहयोस्तत्तु विवरं सुश्फुर भवेत्‌ ॥ १००२॥ व्िज्याध्नस्फुटविक्षेपस्तेन भक्तो ह्यतिस्फुट: । मन्दस्फुटात्‌ स्वपातोनाद्‌ दोर्ज्पासन्त्यक्षे पताडिता ॥॥ १००३ ॥ त्रिज्यया विहता भूयों मन्दकर्णेन ताडिता। भूताराग्रहयोरन्‍्तराप्त: क्षेपस्ततो भवेत्‌ ॥ १००४॥ मन्दस्फूटाओं विक्षेपों यद्‌ भूताराग्रहान्तरम्‌ । तयोरानयनोपायोःप्येवमेव ज्ञशुक्रयो: ॥ १००५ ४७ किन्तु क्षेपोईस्तिमः शीक्रवृत्तेन पठितस्तयो: । अल्पत्त्वान्निजवृत्तस्थ शैन्नान्त्यफलबत्‌ सदा ॥ १००६ ७ व्यादया--1, A, adds here Wat �इलोक: ७६ ] द्वितीयो5ध्याय: eee स्यातां, मन्दफले तस्य दोःफलं च स्वमध्यमे । 'कृत्वाउविशेषकर्ण च.' क्रियतां शीघ्रकम च ॥ ७६ ॥ ततस्त्रिज्याहत: क्षेप:' ज्ञेप्नोपत्यफलभाजित: । स भूयों मन्दकर्णध्नस्त्रिज्ययेव समुद्धृत1 ॥ १००७ ॥ तन्मन्दकर्णयो: क्षेपकोटिवर्गान्तरात्‌ पदस्‌ । तच्छीघ्रकर्णयोवंर्गेक्यपदं भूग्रहान्तरम्‌ ॥ १००८॥ क्षेपकोटीहतं शी घ्रवृत्तत्रिज्याहतं तयो: । शीघ्रकर्णोडपि तद्दोःकोटिफलक्षेपकोटिभि: ॥। १००९ ॥ [ गोलसारगतं स्फुटकर्म ] गुरुभिः स्फुटकर्मेत्यं गोलसारे प्रदशितम्‌ ॥ १०१० ॥ “विवितविहृद्धमवृत्तप्रसिता प्रहतत्तदुच्चविवरभुजा | वेधग्रहवलयो ज्भूवलिप्तामिर्मोयते, भिदा च तयो: ॥ १०११ ॥ कक्ष्यासण्डलसध्यस्वमन्दवृत्तस्थबाहुको टिस्याम्‌ । भरुतिवृत्तप्रमिताष्यां तन्‍्मानेनात्र मौयते कक्ष्या ॥ १०१२ ॥ स्फुटभुजकोटिभ्यां वा परिधिर्व्यासाधंतोईपि तन्‍्मानम्‌ । श्रतिवृत्तमिदं क्षिप्तं ह्यत्रत्यगप्रहवशाद्‌ यत: क्षेपः ॥ १०१३ ॥ तत्नापि स्वप्रमित: क्षेपो, न तु योजन: समानतया । हेन म कर्णेनाप्य:, प्रसित:* स हि कक्ष्यया सदा समय।' || १०१४ ॥ 4 एतत्कक्षयाशैन्ने क्षिप्तेडस्सिन्‌ कोटिमण्डल a aa: 1 कर्णप्नतिज्याप्तक्षेपभुजासान्दकर्णको टिकया ॥ १०१५ ॥ मूलमू-- !. ब्यावया--1. 3. 5. Bode २३ Cy, Fal for Hat 2, 58. 0, ७ कर्णश्च 8. हतक्षेपः 2, 8. भिदापि तयो: A. om, & 4. A.B. Hapl. om. of 7 8. कर्णेनाप्रमित: 6, 58. समा समया �१७८ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे . [ श्रष्याय; २ दिध्ना दोरज्या त्रिभज्याप्ता त्याज्या उस्पैकोनषष्टितः । am, सोउपि स्फुटीकार्यों मन्दकर्णेन पूवंबत्‌॥ ७७॥ विह॒गध्न मवलयांशेरुदितात्‌ परिधेः फलाभ्यां च। साध्य: कर्णस्‌ू, तेन त्रिज्याध्ना बो:फलात्तु विवरभुजा ॥ १०१६॥ एवमिह स्फुटसिद्धिद भ्यासे वारजीवसन्दानाम्‌ । भूप्रहविवरक्षवर्णे कोटिः कर्णो भुजोक्तविक्षेप: ॥ १०१७ ॥ सेव भुजा त्रिज्याध्ना भूग्रहविवरोद्धृता स्फुट: क्षेपः । सन्दश्रुतिनिष्नोडसो सान्‍्द: क्षेपो विभज्यतेड्नेन ।। १०१८ ॥ विदितग्रहवलयमितात्‌ परिघधेव्यासार्धतो5३थवा कर्ण:। तस्य च कोटित्वेउत्न क्षेपो मान्दों भुजा तत: स्पष्ट: ॥ १०१९ ॥ प्राग्वन्भन्दफलेन स्वमध्यमं स्पष्टसत्न बुधसितयो:! । तत एवं च॒ विक्षेप: पुनः स्वशी प्लोच्चयोविपर्यासः ।। १०२० ॥ अल्पतया कक्ष्याया: शैक्नाद्‌ वृत्तात्‌ तदा5ऋहत्य। सन्दश्रुतिविक्षिप्त्यो: कोट्या त्रिज्याहृतं सुफुटं afag uw १०२१॥ क्षेपो विबुधेः पठितास्त्रिज्यानिष्नोध्त्यफलभाज्य: । भूप्रहविवराधं॑मिहाप्यन्यो प्राह्म:' स्फुटश्च तत: ॥ १०२२ ॥ शीघ्रफलेनंव रवेः संस्कृतमिह मध्यम स्फुटं तु तयो:। स्वक्षितिविवरघ्न॑ तद्‌ योजनमपि केवलान्त्यफलभाज्यम्‌ ॥ १०२३ ॥ बहुकारणगतिकत्वादेवं नियता ग्रहा भगोलगता: । कतमेन चिदेवेषां' ज्ञेयः कालस्तु तब॒गति: कालात्‌ ॥ १०२४॥ इत्यन्योन्याश्रयता5प्यसकृत्कियया निराक्ियते । सम्समयत्वात्‌ प्रवहश्रमणस्यानेन ते परिच्छेद्या: ॥ १०२४५॥॥ मुलमू-- 1. 0, .6.३० शोध्या शि त्याज्या व्याद्या--1. 8. सितबुधयो: 2, ८. भृग्रज 100 पठित 3. ८, ग्रह्य णि प्राह्मः 4, 8, चिदेतेषां �श्लोकौ ७८-७९ ] द्वितीयो«्ध्याय: १७९ गुणः स मन्दकर्णप्नस्त्रिज्याप्तस्तस्य च स्फूटः । अशीत्याप्ते श्रुजाकोटी, तद्ध्ने शीप्रफले भगो! ॥ ७८॥ न ut दोःफलं त्रिज्यया हत्वा शीघ्रकणहत॑ भृगो! । चापित॑ भास्वतो मध्ये संस्कुर्यात्‌ सः स्फुटः सितः ॥ ७६ ॥ घटिकापक्रम सण्डलयोगश्चलतीह पुर्वपश्चिमयों: । रवितमसो: सुत्रेणोद्गच्छति चन्द्रोच्चतो भगोलो5पि” ॥ १०२६॥ है (गोलसार:, ३.१४-३०)? [ ग्रहाणां स्फुटीकरणवासना | इह विप्रतिपन्नेशु प्रहाणां स्फुटकर्मणि । . स्फुटहयेन दृक्‍्तुल्यास्ते यथा स्युस्तथोच्यते ॥ १०२७ ॥ स्फुटकर्म द्विधा प्रोक्तं मन्दशी क्रविभेदत:* । सन्दान्त्यफलनीचोच्चवृत्ते भुक्तिश्व सध्यमा ॥ १०२८ ॥ प्रतिमण्डलकर्णश्च प्रतिवृत्तकलामितः । प्रतिमण्डलकर्ण: स भिन्‍नरूप: प्रतिक्षणम्‌ ॥ १०२६ ॥ व्रिज्यातुल्यस्तथाप्येष: स्ववृत्तप्रमित: सदा । प्रतिमण्डलकर्णान्त्यफलयोर्न्पायसास्यतः ॥॥ १०३० ॥ भेदः परस्परायत्त: कृतो यत्राविशेषणात्‌ । अन्त्यं फल त्रिजीवाघ्न॑ तेन क्रणेंन संहृतम्‌ ॥ १०३१ ॥ प्रतिवत्तमितं तस्मात्‌ कर्णवृत्तमितं भवेत्‌ । स्ववृत्तप्रमितः कर्ण: प्रतिवत्तकलामितात्‌ु ॥ १०३२ ॥ यादृगंशाधिकोन: स्यात्‌ तादृगन्त्यफलं ततः। कर्णान्त्य फलयोर्बुद्धिक्षययोर्न्पायसास्यत:4 ॥ १०३३ ॥ इति । व्यख्या--1. 2, 3. A. B. C. om. TH, but restored from Golasara. The references are to the Go/astra of Nilakantha Somayaji, ed. by K.V. Sarma, (Hoshiarpur, 1972), A, sea: 4, ९. साम्यता � 450 सब्याख्ये तस्तसंग्रहे [ श्रध्यायः २ गेनास्योन्याभ्यत्वेन सन्‍्दकर्णो$विशेष्यते । मस्वकर्णानत्यफलयोस्तत्न तुल्यस्वभावयोः YORE तिज्याहतं फर्णभवतत प्राप्यमेष फल सदा । अतो! यथागतं सन्‍्दफल कार्य तु सध्यमे॥ १०३५॥ प्रतिवृत्तप्रसित्यर्थ प्राग्‌ यत्‌ करों कलासितस्‌। मन्दकर्णेन ग्रुणितं पुरस्तात्‌ त्रिज्ययोद्धृतम्‌ ॥ १०३६॥ तद्‌ भूयस्त्रिज्ययाध्यस्तं कार्य कर्णोद्धृत प्रहे । श्तत्प्राच्यात्‌ क्ेवलान्मन्द*फलान्न तु विभिद्यते ॥ १०३७॥ शैप्रनीचोच्चवत्तस्य प्रोक्तत्वात्‌ प्रतिमण्डले । ह मन्दकर्ण तु कतंव्ये शेत्रे कोटिभुजाफले ॥ १०३८॥ यहा मन्दस्फुटाच्छी प्रोच्चोनात्‌ फोटिसुजाफले । क्रिज्यया गुणिते भूयो मन्‍्दकर्णविभाजिते ॥ १०३६ UM स्थातामुभे तु ते मन्दकर्णवृत्तकलासिते । स्ववृत्त प्रसिते त्विज्यातुल्ये कर्ण समानयेत्‌ ॥ १०४० ॥ तत्कोटिफलयुक्तोनत्रिज्याया मृगककितः । दो:फलस्थ च वर्गेक्यात्‌ शीघ्रकर्ण: पदीकृत: ॥ १०४१॥ प्रतिबृत्तमिते शैत्नबाहुकोटिफले उसे । त्विज्याहते कर्णपक्षे कर्णवृत्तमिते यतः ॥ १०४२॥ कर्णवुत्ते सदा त्रिज्याव्यासार्थे परिकल्पिते । शैघ्रदो:कोटिफलयोस्त्रिज्यागुणितयोरिह ॥ १०४३ ॥ कर्णेन हृतयोभेदो यः प्राच्यात्तु| फलद्यात्‌ । मन्‍्दकोटी फलेनापि स तु शक्यक्रियो भवेत्‌ ॥ १०४४ Nt ज्रिज्यातो मन्दकर्णेस्थ तत्कोटिफलतो Firat | मन्ददोःफलवर्गेण भेदोउत्यल्पो भवेद्‌ यतः ॥ qovR व्याख्या--1. C. aa 2. 58. तत्‌ प्राप्यात्‌ 3. ८. केवलं मन्द 4.8. ०, कर्ण 5. B. Hapl. om. of the line. 6. 38. 3, प्रात्यात्तु ~ �श्लोक: ७९ ] द्वितीयोध्ध्याय: १५१ सनन्‍्दकोटिफलाध्यस्ते शीक्रकोटिभुजाफले । भनन्‍्वकर्णविभक्तेन युक्‍्तहीने! उ्े स्फूटे ॥ १०४६॥ गुणहारकयोरभेंदों मन्दकोटीफल यत: । गुणहारकभेदघ्नाद्‌ गुण्याद्‌ हारहतं फलम्‌ ॥ १०४७ ॥ गुणकारे5धिके गुण्पे क्षेप्यं हारेडधिके त्यजेत्‌ 1 मन्दकर्णवशादेवं तत्कोट्या नीयते भिदा ॥ १०४८॥ शेप्न दो:फलतस्तत्र मन्दकोटीफलाहतात्‌ । त्रिज्यया विहतो मन्ददो:खण्डः शैघ्रचापके ॥॥| १०४९ ॥। चापखण्डेस्तु यावद्धिस्तुल्यं तच्छीत्नदो:फलम्‌ । तावता” मन्ददो:खण्डा लप्यन्ते नियमेक्यतः ॥ १०५० ॥ क्षोटिज्यात्रिज्ययोर्यावृडः नियमस्तादुगेव हि । चापखण्डसमस्तज्याबाहुखण्डज्ययो रपि ॥ १०५१ ॥ मन्दकोटीफलेनातो गुणिताच्छीघ्रदो:फलात्‌ । सन्दकर्णोद्धृुतो भेदस्तदीयो मृदुदो:फलात्‌ ॥ १०४२ ॥ सिध्येत्‌ तदर्थ प्रागेव मध्यमे शीघ्रदो:फलम्‌ ॥ पश्चान्मन्दफल कुर्यादन्ते शीघ्रफल तथा ॥ १०४३ ॥ मन्दकर्णवशाद्‌ भिन्‍ने ततः शीघ्रफल स्फूटस्‌ । स्थादेतन्मन्दकर्णोउत्र यदि त्रिज्यासमों भवेत्‌ |॥ १०५४॥॥ ad, भैदाचछुतेमन्दबाहुकोटी फलद्रयात्‌ 1 सत्यं, तथापि कर्णोडसौ तिज्यातुल्प: प्रकलप्यते ॥ १०५५ ॥ स्पादेतन्मन्दकर्णोउत्न विदिते शीघ्रदो: पृथक । पृथडमन्दफले चापि केवले विदिते त्विदम्‌ ॥ १०५६ ॥ तदभावे कर्थ कार्यमित्यं मन्दफल बुधे: ॥॥ सत्यं, तथा तदज्ञानात्‌ को दोष:, को गुणोधन्यदा ॥ १०५७ ॥ ब्याख्या--1. 8. युतहीने 2. ८. तावतां 3. B. Gap left for Jay �१८५२ सव्याख्ये तम्तसंग्रहे [ भ्रध्यायः २ ननु शीक्रफलांशस्य स्वण्णंत्वं शीघ्रकेन्द्रतः ॥ न मन्दकेन्द्रवशत इति दोषों महान्‌ भवेत्‌ ॥ १०४८ ॥ सन्दकोटीफलायत्तस्ततन्र शीघ्रफलांशक: । संस्कार: शीघ्रकर्णन दोषोउन्यस्तदभावतः ॥ १०५९ सत्यं, स पुनरेतादुइमृदुदो:फलसंस्कृतात्‌ । eve. शीघ्रदोःफलतो नीताद्‌ दोष: प्रतिसमाहित? ॥ १०६० ॥ तदेतद्‌ विशदीकतु' स्फूटयुक्तिनिरूप्यते । सन्दकर्णवशाद्‌ भेदः शीघ्रबाहुफलस्थ य: ॥ १०६१ ॥ कुतशी प्रफलान्मन्दफले नीते कृत: स तु। यदेतन्मन्दकर्णेन हियते त्रिज्यया ge? ॥ १०६२ ॥ सनन्‍्दकोटिफलघ्नात्तन्मन्दकर्णाप्तसंस्कृतम्‌ ' त्रिज्याहतं मन्‍्दकर्णहतं सम्पद्यते फलम्‌ ॥ १०६३ ॥ मन्दकोटिफल हूत्र त्रिज्याकर्णान्तरं यतः । मृदुकोटिफलाभ्यस्तत्रिज्यया चेद्‌ विभज्यते ॥ १०६४ ॥ सन्ददो:खण्ड एव स्याच्छेत्रदोश्चापसम्मिते । शैघ्रदो:फलचापं हि तत्कृत्स्नज्यात्र कल्प्यते ॥ १०६५ ॥ यादृड्नियमसश्षित्य त्रिज्याकोटिफले स्थिते । तादूइनियमत: कृत्स्नज्यादो:खण्डो व्यवस्थितो ॥ १०६६ ॥ त्रिज्येव मन्दकर्ण: स्थादभेदेनात्र कल्पित: । तत: शीघ्रफलाभिन्नां मन्‍्दकोटिहतां हरेत्‌ ॥ १०६७ ॥ कृत्स्नज्यां मन्‍्दकर्णेन मन्ददो:खण्डसिद्धये । कृतशी प्रफलान्मध्यात्‌ कृतं चेन्मन्ददो:फलम्‌ 1 १०६८ ॥ तत्रत्यों मन्वखण्ड: स्थावित्याचार्या व्यवस्थिता:* 1 तत: शीघ्षफल मन्दकर्णायत्त भवेत्‌ स्फुटम ॥ १०६९ ॥ तत्न केवलमध्याद्यद्‌ आनीत॑ मन्ददो: फलम्‌ । छृतशी प्र फलाद्‌ यच्च फलयोरन्तरं तयो: ॥ १०७०॥ व्यास्या--1. (८. समादह्ितिम्‌ 2. Mss, gary 3. ९. त्याचार्यव्यवस्थिला: �श्लोक: ७९ ] fadtatseara १८३ मसन्दकर्णवशायातं शेप्रवृद्धिक्षयात्मकस्‌ । तत्‌ केवले शीघ्र फले कृत्वा त्रिज्याहतं पुन: ॥ १०७१ ॥ शीघ्रकर्णेन विह॒तं मध्ये कार्य यथाविधि । कुर्याद्‌ गुणहरो त्रिज्याकर्णाम्यां वा प्रथक्‌ तयोः ॥| १०७२ ॥ योगमिदो पुनः कार्याविति केचिद्‌ व्यवस्थिता: । तत्र केवलशी ध्रस्थ त्रिज्यया गुणनं पुनः ॥ १०७३ ॥ शीघ्रकर्णेन हरणं स्पष्ट प्रहितादिषु । येनेदं हरिदत्तेन! पठित॑ नियतं सदा ॥॥ १०७४ ॥ सन्वकर्णवशो भेदस्तत्न शीत्रफलस्य यः । गुण त्रिमगुणे तस्य शीघ्रकर्ण च हारके || १०७५ ॥ शीघ्रकोटा ह॒तं प्राग्वद्‌ गुणहारान्तरात्मना । शीघ्रकर्णेन बिह॒तं कुर्याच्छीप्रफलं तु तत्‌ ॥ १०७६ ॥ तन्मन्दफलभेदाख्यसमस्तज्यास्वरूपके । शीघ्रकेन्द्रेषथ तद्ाहुफलखण्डो भवेत्‌ स्फुटम्‌ ॥ १०७७ ॥। यः पुनस्तत्र मन्दश्रुत्यधीनः शीघ्रखण्डकः? । शी प्रकेन्द्रवशान्मन्दस्फुटे कार्याइस्थ संस्कृति: ॥ १०७८ ॥ न मन्दकेद्रवशतस्तस्थ युक्‍ता धनर्णता । नंतन्मन्दभुतिवशात्‌ क्रियमाणों न बृष्पति ॥ १०७९ ॥ यथा हि सन्दकर्णोत्य: शी क्रवृद्धिक्षयात्मक:४ । स्‌ पुनर्सन्दकर्णस्य त्रिज्योनाधिकतावशात्‌ ॥ १०८० ।॥। धनर्ण भूतोइसो मन्दकेन्द्रे ककिमृगादिगे । स तु प्राकृतशैप्रस्य कृते” मन्दफले ga: १०८१ ॥ तथाहि धनभूतं तद्यदा शीघक्रफलं भवेत्‌ । तन्मेषादों मन्दफले मन्दकर्णमहत्त्वतः qos? I व्याद्या--1. 3. 5. 8, हरदत्तेन 2. ८. बण्डत: A.B. defer: 4. ८. तथा हि 8. क्षयापह: 6. A. sat �aay सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: २ तदायत्त शैघ्नफल स्वल्पं स्थादन्यशेप्रतः ॥ सन्दकोट्यागतं शीघ्रफल त्थाज्यं स्वमध्यतः ॥ १०८३॥ raed wane चापि तद्योगस्त्यज्यते ततः । ततो' मन्दवशात्‌ ठस्माच्छीघ्रस्योक्ता धनर्णता ॥ १०४८४ ॥ कर्व्यादिगे सन्‍्वकेन्द्रे तत्कर्णस्याल्पतावशात्‌ । HARE MTG स्पादन्‍्यतो महत्‌ ॥| १०८५ ॥। धन यद्यपि तन्मन्‍्दकेन्द्रकोटयात्मके सति । अर्ध्वोध्वें तद्भुजाल्पत्वाद्‌ धनत्वे पर्यवस्यति ॥ १०८६॥ तुलादो मन्दकर्णस्य स्वल्पत्वाच्छीघ्रजं महत्‌ । सान्दं धनं च तत्केन्द्रात्‌ ततोषत्रापि धनर्णता ॥ १०८७ ॥ मन्दकेन्द्रात्‌ ततस्तत्राप्युचिता तद्धनर्णता । सुगादो मन्‍्दकर्णस्य महत्वाच्छेप्लमल्पकम्‌ ॥ १०८८॥ कोटित्वान्मृदुकेन्द्रस्य धनत्वेषपि फलत्यूणम्‌ । सन्वकेन्द्राद्धनर्णत्वमेवं शी घ्रफले5प्यूणे ॥ १०८९ ॥ अतः शीघ्रफल पूर्व कार्य केवलसध्यमे । अतो मन्दफलं मध्ये केवले शीघ्रजं तत:र ॥ १०९० ॥ कृतमान्दे तु कर्तंव्यं इति खेटस्फुटत्रयात्‌ । सन्दकर्णो5थ/ तत्त्निज्यायोगार्ध कल्प्यते यदा ॥ १०९१ ॥॥ सन्दकोटीदलं तत्र गुणकारोप्थ, हारकः । कर्णत्रिज्यायुतिदलं, सर्वमन्यत्तु पूवंबत्‌ ॥ १०९२॥ तत्न शीघ्रदलं क्रृत्वाः पुनर्भन्दफल aaa | सध्यकोटबर्धवशतः शी त्रवृद्धिक्षया यत:” ॥ १०९३ ॥ अतः शीघ्रफलस्यार्ध॑ क्रियते प्राक्‌ तु मध्यमे । यवा मन्दश्रुतिस्त्रिज्याभेदार्धवशतो द्यो: ॥ १०९४॥ व्याय्या--1. 9. 029 0 ततो 2, 358. शीघ्रगं 3. 8. तथा 4. ८, मन्दकर्णेड्य 5. C. year 6. A.B. aa: �wits: ८० ] fadtatseara: १८५ [ प्रहाणां दिनभुक्त्यानयनम्‌॒] श्वस्तनेःचतनाच्छुद्टे वक्रभोगो5्वशिष्यते । विपरीतविशेषोत्थश्चारभोगस्तयोः स्फुटः ॥ ८० ॥ स्ातां वृद्धिक्षयों मन्दक्ञी प्रनीचोच्चवृत्तयो: । तवा went शीघ्रफल च॒ त्रिज्यया हते ॥ १०९५॥ हरेन्मन्दश्रृ तित्रिज्यायोगार्धेच फले स्फुटे । स्थातामुभे यतो सन्दकर्णवृत्तकलामिते ॥| १०९६॥। aa arene Hed wed ets पुनः । व्विज्याकोटिफलाध्यां तत्कर्णानयनपुर्वेक्म्‌ ॥ १०९७॥ व्विज्यया निहतं कर्णभकत चापीकृत पुनः । कृतमान्दे तु कततंव्यमेवं सिद्धचेत्‌ स्फुटद्यात्‌ ॥ १०९८ ॥ सन्दकर्णोत्थसंस्कारानपेक्षं वा फलद्यम्‌ । चापीकृत्य पठेत्‌ ताश्यां कुर्यात्‌, स्फुटचतुष्टयम्‌ ॥ १०९९ ॥ Arad मध्यमे कुर्यान्नीतं शीघ्र दल ततः । मध्यमे कृतमान्दाधें' कृत्स्नं सन्दफल तत: ॥ ११०० ॥ आनीतकेवले मध्ये कुर्याच्छी प्र फल॑ तत: । छत्स्नं तत्कृतमान्दे तु सिद्धचत्पेवं स्फुटग्रह: । अत एवोक्‍्तमा चार्य रित्थं स्फुटचतुष्टयम्‌ ॥। ११०१ ॥ एवस्तन इति (80)-- स्पष्टम्‌ इत्येष परक्रोडाबासद्विजवरसमी रितो योडर्थ: । स तु तन्त्रसंग्रहस्य प्रोक्तोष्ध्यायो द्वितीयोहभूत्‌ ॥ ११०२ ॥ [ इति तन्त्रसंग्रहस्य पद्व्याख्यायां युक्तिदीपिकायां स्फुटप्रकरणं नाम द्वितोयोऽध्यायः ॥ ] व्याद्या--1, 2४. ८. मन्दार्थे 2. A.C. om. the colophon, B, reads: इति तन्‍्त्रसंग्रहव्याब्यायां द्वितीयोऽध्यायः । ह० सं० २४ </poem> ==अथ तृतीयोऽध्यायः == <poem> छायाप्रकरणम्‌ [ शङ्कुस्थापनम्‌ ] शिलातलेऽ।5पि वा भूमो समायां मएडलं लिखेत्‌ । तन्मध्ये स्थापयेच्छडकूं कल्पितं दादशाहुगुलम्‌ ॥ १॥ [ मङ्गलाचरणम्‌ ] यत्सेबनत: सद्यो लभते मूफो5पि वावदूकत्वम्‌ । कर्प रामलगात्ों सरस्वतीं तां नमस्थामि ॥ १॥ अर्कादीनां स्फुटविधिमित्थं प्रोच्य सविस्तरम्‌ । अथाध्यायान्तरं वक्ष्ये दिककालादिप्रसाधकम्‌ ॥ २॥ शिलातले इत्यादि (1-7०) [ भू-वायु-राशि-गोलसंस्थानम्‌ ] “समघनबुत्ता भूमिः स्वयेव शक्‍त्या धृता मृदादिमयी । ज्योतिर्गोलकमध्ये बिर्भात विश्वं समन्‍्ततो वस्तु ॥ ३ ॥| ब्रव्याणि गुरूणि यत: पतन्ति भूमो समन्‍्ततो नभसः 1 we Ua adel भूस्तस्मात्‌ प्रतियोगिनी दिगुर्ध्वा्या ॥| ४ ॥ कतिपययोजनपरिमितम्‌ अतः समन्ताद विहायसि विहायः । अमति हथूध्व॑ वायु: प्रवहास्यों श्रामयन्‌ विहगान्‌ ॥ ५॥। तत्न भ्रमन्ति यत्र क्रमेण दृश्यानि भानि सर्वाणि । पाश्वेस्थे ध्रुवतारे! निरक्षसंज्ञो भुवि प्रदेश: सः ॥ ६ ॥ a व्याद्या--1, ४. पाइवेस्थप्रुवतारे १८६ �श्लोक: १ ] तृतीयो&5्ध्याय: qe घटिकासण्डलसाहुस्तत् यदधऊध्वंगं श्रमव्‌ वृत्तम्‌ । अभितो$पि च तद्‌ भ्रमतां भवन्ति नाना ध्रवा छूवृत्तानि ॥ ७॥ प्रत्यप्‌ श्रमति भचक्र मेधीकृत्य श्रुवो नियतम्‌ । चक्रकलासमसंख्ये: प्रवहेण भ्राम्यते च TT ATT Ws ॥ द्वादशराशिविभक्तो भगोल इह, तस्थ सध्यवलयं यत्‌ । अपयात॑ घटिकाख्याद्‌ तदर्धश: सौस्ययाम्पदिशों: ॥ ९॥ तत्समतियंग्वलय: प्रविभज्यन्तेउत्न राशिभागकला: । यत्र क्वापि च दुष्टं ज्योतिमेषादिराशिंगं तस्मात्‌ ॥| १० ॥ लग्नव्यवहारस्तु भ्रमद्भगोलस्थमध्यवृत्तवशात्‌ । स्वाधिष्ठितात्‌ तथोद्यति भिन्‍ने राशावुड्‌दयो5पि भवेत्‌” ॥| ११ ॥ (गोलसारः, २.१-६) “प्रत्यग्‌ ध्मतां तेषां दिनाधंवलुप्त्ये प्रकल्प्यते स्थायि । बलयमुदरदक्षिणत: समपाश्व॑स्थं च दिवसनिशो: ॥ १२ ॥ एवं निरक्षदेशजमुन्मण्डलमवरनिज ततोडन्यत्र 1 सममण्डलसपि भिन्न घटिकावृत्तात्‌ स्वदेशवशात्‌” ॥ १३ ॥ (गोलसारः, २.१४-१५) “घटिका [ पक्रम ]/मण्डलयोश्चलतीह पूर्वपश्चिसयो: । रवितमसो: सुत्रेणोद्गच्छति चन्द्रोच्चतो भगोलोइपि” ॥ १४॥ (गोलसारः, ३.३०) इति भू-वायु-राशीनां गोलसंस्थानमीरितम्‌ । फऋान्तिसण्डलतो याति प्राइमुखं भास्करोउन्वहम्‌ 1 १५॥ अपक्रान्तं च घटिकावृत्तात्‌ तत्सौम्पयाम्ययो: । समोपरि निरक्षेषु घटिकामण्डल भवेत्‌ ॥ १६ ॥॥ समतियंग्गतं तस्माद्‌ दक्षिणोत्तरमण्डलम्‌ । चतसृष्वषि विक्वन्यन्मण्डलं स्वस्तिकोज्ज्वलम्‌ ॥ १७ ॥ sareat—1. A, B,C. om. 74, which has been restored from Golasara. �ass सव्याख्ये- तम्त्नसंग्रहे [ प्रध्यायः 3 [ पूर्वापररेखा ] तच्छायाग्र॑ स्प्शेद्रश्न वृत्ते! पूर्वापराह्ययो! । . तत्र बिन्द्‌ निधातव्यों बृत्ते पूर्वापरामिधी ॥ २॥ मेदात्‌ पूर्वापरक्रान्त्योश्छायाकर्णाइगुलाहतातू । . लम्बकाप्तं पू्वबिन्दोर्नीत्वा कार्योउत्र सोडयनात्‌ ॥ ३॥ [ याम्योत्तरादिरेखाः | मध्यं ऋत्वा तयोर्बिन्द्रोस्तुल्ये वत्ते समालिखेत । तत्संश्लेषोत्थमत्स्पेन ज्ञेये याम्योत्तरे दिशौं ॥ ४॥ निरक्षे घनभूमध्यपाश्व॑स्थं क्षितिज भवेत्‌ । वक्षिणोत्त रसम्पातह्ये यस्य श्रुवो स्थिरों ॥ १८ ॥ अध्वेस्थात्‌ स्वस्तिकाद्‌ यास्‍्ये सौस्ये चाधोगतादपि। चतुविशतिभागान्ते भवति क्रान्तिमण्डलम्‌ ॥ १९ ॥ भिद्यते येन वृत्तेन प्राक्‌ पश्चात्‌ स्वस्तिकद्यस्‌ । सोस्‍्यगोलोउस्य सौस्‍्यार्ध याम्यगोलस्तथेतरत्‌ ॥ २० ॥॥ सध्ये सोस्यायन यस्य घटिकावृत्तसंयुति: 1 सध्ये याम्यायनं चान्या राशिषट्कं यदन्‍्तरम्‌ ॥ २१॥ घटिकावृत्तमागेंण श्राम्यति प्रवहोडन्वहम्‌ । पश्चान्मुख: समजवो ग्रहर्क्षाणि समीरयन्‌ ॥ २२॥ [ दिगवगसनप्रकारः ] तत्नायनवशात्‌ सौस्ययाम्ययोगेच्छतो रवे: । समपूर्वापरे स्यातां छायाग्रे नेष्टसण्डले ॥ २३ tl प्रवेशनियंत्समयक्रान्तिभिदेन भेदतः । सिन्‍नकालरविक्रान्तिविवरोत्ये फले कृते ॥ २४॥ �इलोकौ ५-६ ] तृतीयोध्ध्याय: १८९ तद्व॒त्तमध्यमत्स्येन पूर्वापरदिशावपि । दिड्मध्यमत्स्यसंसाध्याश्चतल्तो विदिशोडपि च॥ ४॥ [ अधऊध्वदिगवगसनस्‌ | अधऊध्यंदिशौ ज्ञेये लम्बकेनेव नान्यथा ॥ ६०॥ शकया कल्पयितु तत्र समपूर्वापरस्थिति:। इष्टसण्डलनेमिस्थच्छायाग्राहगुलवर्गतः ॥ २५ ॥ तच्छडक्वडगुलवर्गाढ्या छायाकर्णपद TAT | छायाकर्णहतं कालद्वितयापक्रमान्तरम्‌ ॥ २६ ॥ लस्बकेन हरेल्लब्धं तद्वृत्ते क्रान्तिजं फलम्‌ । तेनायनवशान्तेयं प्राच्यां छायाप्रमन्न तु ॥ २७॥ अयनव्यत्ययात्‌ पश्चाच्छायाग्रं वाथ मण्डले । समपुर्वापरं येन छापाग्रद्वितयं भवेत्‌ ॥ २८ ॥ छायाप्रद्वितयस्पृष्टं सूत्र प्रागपरं ततः । समतियंग्गतं सूत्र ततः स्थाद्‌ दक्षिणोत्तरम्‌ ॥ २९ ॥ ननु लम्बेन सिद्धेन कर्तव्यं क्रान्तिजं फलस्‌ । विषुवद्दिनमध्याह्नच्छायातोष्प्पक्षलस्बको ॥ ३० ॥ तयोलंस्बाक्षयो: सिद्धिदिक्परिच्छेदपुरविका । स पुन्लस्बकाधोननिजक्रान्तिफलान्तरात्‌ ॥ ३१॥ इति यत्तदुपायेईस्मिंश्चक्रग्रस्ततया भवेत्‌! । ततोध्यनान्ते मध्याहने दिनपूर्वापराक्लयों: ॥ ३२ ॥ तुल्यकालान्तरितयो: समपूर्वापरं भवेत्‌ । छायाग्रद्वितयं ऋान्तिफलेनवान्यदा सदा ॥ ३३ ॥ भानामस्तोदयाभ्यां वा समपूर्वापरे दिशों ज्ञातव्येट :तद्विपर्यस्तसुत्रतो दक्षिणोत्तरे ॥ av ब्याख्या--1, 8. चक्रकग्रस्तका भवेत्‌ 2. &- यातव्ये �१९० सव्याख्ये तस्तसंग्रहे [ प्रध्यायः [ विषुवच्छाया ] एकसत्र'गता च्छाया यस्मिन्नहथुदयास्तयो! ॥ ६७ ॥ मध्याहे विषुवाख्यः स्यात्‌ कालस्तस्मिन दिने यतः तस्मात्‌ तद्िनिमध्याहच्छाया AGT मता ॥ ७॥ s सुत्राधतो5धिकव्यासतदभ्रस्थितकेन्द्रयो: । वृत्तयोनेंसिसम्पातद्वितयाज्जायते झषः।। ३५ ॥ व्यस्तसूत्र॑ भवेत्तस्थ मुखपुच्छविनिस्सृतम्‌ । दिशश्चतत्रो विज्ञेयास्ततोधन्या विदिशोषपि च॥ ३६ ॥ गुरुद्रव्यनिबद्धाग्रं सूत्र यत्रावलस्ब्यते! । यतो वा तद्शाद्‌ वेचेवाधउध्वंदिशो: स्थिति: ।| ३७ ॥ इति । [ विषुवच्छायाबासना ] एकसूत्रगतेति (60-7)-- क्रान्त्योभिन्नदिशों: साम्यं सायनास्तोदयाक्कयो: । यस्मिन्नहनि तत्रार्को मध्याहने बिषुवं व्जेत्‌ ॥ ३८॥ नान्यदास्तोदयक्रान्त्यो विदिशोर्भेद्सस्भवात्‌ । एकसूत्रगता च्छाया तत्न स्थादुदयास्तयो: ॥ ३९ ॥। इष्टशड्भीयंत: केन्द्र सूत्रेईस्मिन्‌ प्रतितिष्ठति । aa सध्यन्दिनच्छाया कथ्यते विषुवत्प्रभा ॥ ४० ॥ छायाशइक्‌ भुजाकोट्यो तत्र कर्ण ततो नयेत्‌ । अक्षलम्बकयो: सिद्धिस्तेस्त्रिज्याकर्णतो भवेत्‌ ॥ ४१ ॥ fat मूलमू-- 1. 9, एकत्सुत्र ; 2५_७.४_० एतस्सूत्र व्यासद्या--1. 8. लम्बते �इलोका; ८-१० J तृतीयोअ्ष्यायः १९१ [ छायाशड-कुकर्णानां सम्बन्ध: ] तच्छढुकुवर्गसंयो गमूल॑ कर्णो,5सय वर्गतः । RA Te, Yet छायाशढूकुर्विपयेयात्‌ ॥ = ज्ञेयों दोःकोटिकरेंषु द्ाभ्यामन्यो5खिलेष्यषि sa Ul [ अक्षो लम्बश्च ] छायां ता त्रिज्यया हा सकरेंन हरेतू, फलम्‌ ॥ &०॥ अक्षजीवा, तथा शदूकुं कृत्या लम्बकमानयेत्‌ ॥१०४॥ तच्छड्कुवर्गेति (8-11)- [ छाइकु-च्छाया-फर्णयो: सम्बन्ध: | समतियंग्गतत्वेन च्छायाशडूववो: परस्परम्‌ । दो:कोटिरूपता, कर्णस्तयोवर्गयुते: पदम्‌ ॥॥ ४२ |। दोःकर्णयोवर्गभिदाव्‌ यवि वा कोटिकर्ण यो: । मूल कोटिभुजा[ बित्थ॑ं ]! द्ाभ्यां तदितरोन्नय: ॥ ४३ ॥॥ [ दृग्गोलच्छायात: अक्षलम्बकौ ] त्रिज्यया विषुवच्छायां शडकुं च द्वादशाहइगुलम्‌ । निह॒त्य विषुवत्कर्णनोद्धतावक्षलस्वकों ॥ डंडे ॥ [ दग्गोलाक्षलम्बकयों: भगोलापादनम्‌ ] भूव्यासाध हि वृग्ज्यायां' व्रिज्यायां लम्बयोजनम्‌? । कियत्तविष्टद्ग्ज्यायां स्वकक्ष्यायां भवेत्‌ तदा ॥ ४५॥ इत्थं त्रेराशिकात्‌ कल्प्यं दृग्ज्यालस्बनथोजनम्‌ । सध्ययोजनकर्णन त्रिज्यातुल्या: कला यवि ॥ ४६ ॥ इष्टयोजनलस्बेन कियत्यस्तत्कलास्तदा । स्फुटभुकत्या हतास्ताश्च मध्यभुकत्या विभाजिता: || ४७ |॥ व्याद्या--1, 6. 0. वर्थ ; 9. वर्ध 2. 8. दृश्यायां; 8. 0, दृश्याया 3, A. Hapl. om, of two lines after योजनम्‌ �१९२ सव्याख्ये तन्त्संग्रहे . [ भ्रष्याया! ३ [ भगोले अक्षज्या लम्बज्या च ] 51770 अक्षज्याकंगतिध्नाप्ता खस्वराद्रयेकसायके! ॥ १०७॥ फलोनमक्षचाप॑ स्पादकंबिम्परार्धसंयुतम्‌ । eRe, तज्ज्याक्षजीवापि, तस्या। कोटिश्च लम्बकः ॥ ११ ॥ स्फुटलम्बनलिप्ता: स्पुरिति त्रेराशिकत्नयात्‌ 1 हारो गुणश्च त्विज्येका तथोराद्यद्वितीययों: | ४८ ॥ सध्ययोजनकर्णश्च सध्यभुक्तिश्व हारको । अन्ययोगुणकस्त्वाद्ये तद्भुव्यासाधयोजनम्‌ ॥ ४९ ॥ गुणकारहते हारे हार vata At गुण: । सध्ययोजनकर्णध्नसध्यभुक्तेस्ततो हत: ॥ ५० ॥ नियतंरेब लस्‍्बार्थ भूव्यासाधंस्थ योजने: । 51770 स॒ एवं हारक: खस्वराद्रच्रेकेषुसितों मत: ॥ ५१ ॥ स्फुटभुक्तिगुंणो याध्यां दृग्ज्यातः स्फुटलम्बनस्‌ । घनभूमध्यपाश्व॑स्थं सर्वत्र क्षितिजं भवेत्‌ ॥ ५२ ॥ उन्नतज्या ततः शडकुस्तद्भुजा महती प्रभा । भूपृष्ठगामिनः शड्भूश्छाया स्थाल्लम्बिता तत: ॥ ५३ ॥ भूव्यासाध विहोनो$सो शड्क॒भृंपृष्ठतो'उन्‍्यतः । छाया च॒ वर्धते व्विज्याकर्ण कोटिभुजत्वत: ॥ ४५४ ॥ तललम्बनवशात्‌ तस्या यदाधिक्यं भवेदिह । दृक्सिद्धायास्त्यजेत्‌ तत्तु च्छाया येन भगोलगा ॥ ५५ ॥ ततृत्रिज्यावगंविश्लेषमूलं शडकुश्च कोटिका । बिस्‍्थोध्वेनेम्या: प्रसृता रश्मय: क्रशयन्ति भाम्‌ ॥ ५६ ॥ बिस्वव्यासाधंनिष्पन्नश डकुखण्डेन भास्वत: । वर्धयन्ति च दो:खण्डा: शडकुं भूपृष्ठवरतिनम्‌ ॥ ५७ ॥ व्यास्या--1. &« भृपृष्ठगो �इलोकौ १२-१३ ] तृतीयोअ्ध्यायः १९३ [ सममण्डलं उन्मण्डलं अग्रा च ] पूर्वापरायता रेखा प्रोच्यते सममएडलम्‌ । रेखा प्राच्यपरा साध्या विषुवद्भाग्रगा तथा ॥ १२॥ उन्मण्डलं च॒ विषुवन्मएडलं सामिधीयते | इष्टच्छायाग्रतद्रेखाबिवर त्वग्रसंज्ञितम्‌ ॥ १३ ॥ बिस्बस्थ घनसध्यान्तों भवेच्छडकुर्यतो5पर: । फलयोरन्तरं शड्कुच्छाययोस्तदू्णं धनम्‌ । प्रत्यक्षसिद्धयोविस्वघनमसध्यगतो यतः 1॥ ५८ ॥ इति ॥ [ सममण्डलं, उन्मण्डलं श्रग्राच ] पूर्वापरायतेति (12-13)- विषुवद्धाहताच्छडूरे: शड्कवग्रं द्वादशोद्धृतम्‌ । FMEA Aa: शडकूद्धूतं यल्लभ्यते फलम्‌ ॥ ५९ ॥ शड्ो्दादशसंख्यस्य शडक्वग्रं तत्‌ सदा समम्‌ । दावशघ्नो महाशडकूर्यत्र हारो गुणोईपि च ॥ ko I अतो5त्र विषुवच्छायवेका शइकक्‍्वग्रमिष्यते । छायाभुजकदेशत्वं यस्य तुपरि वक्ष्यते ॥| ६१ ॥ द्रष्टु: पूर्वापरा रेखा प्रोच्यते सममण्डलस्‌ 1 तस्यास्तु विषुव:द्भाग्रे रेखा पूर्वापरापरा ॥ ६२ ॥। उन्मण्डल च विषुवन्मण्डलं साम्रिधीयते । इष्टच्छायाग्रविषुवद्रेखाभेदो5प्रसं ज्ञित: ! एततृत्रयोपयोगस्तु च्छायाध्नमणकर्मणि । ६३ ॥ इति॥ to Ho २५ �१९४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे - [ श्रध्यायः ३ [ लड्भोदयप्राणाः स्वदेशराश्युदयप्राणाश्च ] राश्यन्तापक्रमे! कोटिः प्राणाः प्राग्यच्चरासवः । प्राणान्‌ लझ्कोदयान्‌ प्राहुः स्तोदयाश्चरसंस्कृताः ॥ १४ ॥ राश्यन्तापक्रमैरिति (14-16) -- [ लड्ज्रोदयप्राणवासना ] याघ्यायनान्तक्षितिजसस्पाताक्रान्तने सिकस्‌ । घटीवृत्ततिरश्चीनं तद्भ्रुवद्ययसड्भतम्‌' ॥ ६४ ॥ तिर्यग्वृत्तं तु तत्‌ तस्य क्षितिजेन तु संयुतौ । सोम्यायना्भाद्यंशों युगपत्‌ तबृढ्यं स्पृशेत्‌॥ ६५॥ प्रवहप्रेरणाद्‌ राशेनित्य: प्रत्यड्मु्ख यतः । राशेरन्त्यों$शको नेव युगपत्‌ तदूद्यं स्पृशेत्‌ ॥ ६६ ॥ तियंग्वृत्तस्थ संस्पर्शात्‌ प्राग्यत: क्षितिजं स्पृशेत्‌ । क्षितिजस्थ नतत्वेन तियंग्वत्तादुदडसुखम्‌ ॥ ६७ ॥ तियंग्वृत्ते तु भाद्यन्ते स्पशंकालोत्थमन्तरम्‌ । लड्गोदयासवस्ते स्युः क्षितिजे स्वोदयासव: ॥॥ ६८॥॥ [ स्वदेशराश्युदयप्राणवासना ] तियंग्वत्तस्थसंस्पर्शात्‌ प्रागेव क्षितिजस्पृश: । भान्तस्य तद्द्यस्पर्शान्तरं स्वचरखण्डतः ॥ ६९ ॥ अतो5पनाद्यराशेस्तु येइ्सी लद्भोदयासव: । होना; स्वचरखण्डेन ते स्वदेशोदयासव:ः ॥॥ ७० tt एवं सोस्‍्यायनान्तानां ये तु लद्धोदयासव: । ते स्वस्वचरखण्डोना राशीनां स्वोदयासब: ॥ ७१ |॥ यास्येब्यने च राशीनां ये स्युल जी दयासव: । ते स्वस्वचरखण्डेन युता: स्यु: स्वोदयासव: ॥ ७२ ॥ सोस्ययास्पायनगतराशीनां व्यत्ययात्‌ स्थिते: । चरखण्डे: स्वक: शुद्धिक्षेपो कायों विपर्ययात्‌ ॥ ७३ ॥ ब्याख्या--1. 3. नं ध्रुवद्दयसमुद्गतम्‌ �इलोकौ १५-१६ ] तृतीयोड्ध्याय: १९५ चरमादन्त्ययोः शोध्य पदयो,योज्यमन्ययोः । एवंकृतास्तु विश्लिष्टा राशीनामुदयासवः ॥ १४ ॥ MAN KATA, युग्मयोरुत्क्मेण च ॥ १६७ ॥ तियंग्वृत्तस्थभाद्यन्तस्पर्शकालोत्थमन्तरम्‌ । लड्भगेदयासवो यत्तत्‌ क्षितिजे स्वोदयासव: ॥ ७४॥ तियंग्वृत्तक्षितिजयोर्भान्तस्पर्शान्तरं चरम्‌ । यदा तज्ज्या य्रुवृत्तस्था घटीवृत्तमिता भवेत्‌ ॥ ७५॥ चुज्या तदा चरज्या तु युवृत्तप्रमिता भवेत्‌ । वास्यायनान्तक्षितिजसम्पातस्पृष्टनेसिकम्‌ ॥ ७६ ॥॥ घटीवृत्ततिर॒श्चीनं ध्रुवद्वितयसद्भतम्‌ । ad aafe ada राशयो दक्षिणायने ।। ७७ ut arediafa तत्तेषां कालो लड्भूगेदयासव: । न त्वेव॑ क्षितिजे तेषामुदयास्तमयों यत:॥॥ ७८ ॥ सौम्यायनान्तात्‌ क्षितिज ऋमेणोध्व॑स्थितं निजम्‌ । याम्यायनान्तात्‌ क्षितिजं ऋ्रेणाधोगत तथा ॥ ७९ ॥ प्रत्येक स्‍्वचरप्राणयुक्तेल डूदयासुभिः । उद्यन्ति राशय: साक्षे ततो याम्येडखिला भवेत्‌ ॥ ८० ॥ तदाशितानां नक्षत्रग्रहाणामपि तद्बशात्‌ । विविधेषु दुवृत्तेषु तुल्यकालो श्रमो भवेत्‌ ॥ ८१ ॥ तियेग्वृत्तश्रमवशाद्‌ चुवृत्तञ्रमर्ण za: | प्रहर्धषाणां च सर्वेषां श्रमतां स्वचुवृत्तत: ॥ ८२ ॥ कालवृत्तान्यनन्तानि घटिकावृत्तपाश्व॑यो: । तेषां मिथो विभिन्‍नानां प्रवहप्रेरणातु सदा ॥ ८३ ॥ ऋगन्तिमण्डलपातेषु श्रमकाल: समो भवेत्‌ । तद्भागेषु J ada fran wat ata sk क्रान्यन्तरद्वत्तेषु तद्दोज्याभागभेदत: । घटिकामण्डले कृत्वा तच्चापीकरणे सति ॥ ८5५ ॥ �१९६ सव्याख्ये तन्त्संग्रहे [ भ्रध्याय: ३ निरक्षेष्यषि राश्यादे: कालंभेदों भवेत्‌ स्फुटम्‌ । चरमप्यपरं साक्षे तद्भेदाय विजुस्भते ॥ ८६ ॥ स्वदेशक्षितिज यस्म्ादुवगुन्सण्डलान्नतम्‌ । वक्षिणेनोननतं/ यस्‍्माद्‌ व्यस्तत्वं गोलयोमिथः ॥ ८७ ॥ चरं धुवृत्तप्रमितं यदन्तरधनुभंवेत्‌ क्षितिज्या घटिकावृत्तप्रमिता धनुषोषस्य तु॥ ८८ ॥ भिन्‍नास्ते स्वचरप्राणस्ततः साक्षनिरक्षयो: । सोम्यायने तु सौम्याग्रं राशीनां क्षितिजे स्वके ॥ ८९ ॥ निरक्षोदयतः प्रागेबोदेति स्वचरासुभिः । उन्मण्डलक्षितिजयोस्तत्र तावन्मितेष्तरे ॥ ९० ॥ प्रवहप्रेरणात्‌ प्राच्यामुद्गच्छश्कान्तिमण्डलस्‌ । आधस्त्यवत्तसम्पातं प्रागेव कुरुते ततः ॥ ९१ ॥ पश्चादेवोध्वंवृत्तेन चरप्राणा यदन्तरम्‌ । यास्यायने च यास्याग्रं राशीनां स्वेइ्चरासुस्ति: ॥ ९२ ॥ निरक्षोदयत: पश्चादुदेति क्षितिजे स्वके । अतो लड्भोदयासुभ्य: त्यज्यन्ते स्वचरासव: ॥ ९३ ॥ सौस्येध्यनेःन्यथा याम्ये स्वोदयप्राणसिद्धये । तत आध्वन्तपदयोनिरक्षोदयमानत: ॥ SY शोधनं स्वचरासुनां पदयोम॑ध्ययो्यूति: । क्रान्तिवृत्तेष्टदोर्ज्यायाः कोटिज्याया द्युमण्डले ॥ ९५॥ सब लज्भोदयप्राग्ज्या घटिकामण्डले कृते । चापीकृता च सा वृत्ते तस्मिन्‌ लद्भोदयासवः ॥ ९६ ॥ ऋरान्तिवृत्तेष्टदेशस्थ ते: प्राणेरुदयों यतः । ऋन्तिमण्डललिप्ताभ्यस्तत्प्राणानों यदन्तरम्‌ ॥ ९७ ॥॥ व्याख्या--1. 8. 3, दक्षिणे चोन्‍नतं �श्लोकः १६ ] तृतीयोः्ध्याय: १९७ [ इष्टशडःकु: छाया च ] प्राककपाले गतान्‌ प्राणान्‌, गम्यान्‌ मध्यदिनात्‌! परम ॥ १६० ॥ तदेव कालसिद्धथर्थ कार्य प्राणकलान्तरस्‌ । निरक्षदेशे साक्षे तु कार्यास्‍तत्न चरासव: ॥ ९८ ॥ युग्मौजपदयो: स्वर्ण भवेत्‌ प्राणकलान्तरम्‌ । चरप्राणा: फ्रान्तिवृत्त गोलयोर्यास्यसौम्ययों: 1 ९९ ॥ घटिकामण्डलप्राणक्रान्तिवृत्तकलान्तरम्‌ । युक्त हीन चरप्राणे: सौम्ये याम्ये तथायने ॥ १०० ॥ कालक्षेत्रान्तरं स्वर्ण गोलयोर्याम्थसौम्पयो: । केवलं क्षितिजे कार्य क्षेत्रात्‌ कालप्रसिद्धये ॥ १०१ ॥ नतोन्‍नतत्वात्‌ तन्नेव क्षितिजस्वचरासुभि: । फ्रान्तिमण्डलतियंकक्‍त्वं केवल दक्षिणोत्तरे ॥ १०२ ॥ क्रान्तिवृत्तेष्टदोर्ज्याया: कोटिज्याया द्युमण्डले । तामिमां घटिकावृत्ते कृत्वा चापीकृतासुभि: । सध्यकालो भवेत्‌ तेन मध्यलग्नं तथा नयेत्‌ ॥ १०३ Ut इति। [ गतगन्तव्यप्राणे: महाशडःकुच्छायानयनवासना ] प्राककपाले इति (160-198)--- ज्यार्धानां निजपाश्व॑स्थवृत्तसस्पातमुलता । मिथो दो:कोटिरूपाणां वृत्तेषु निखिलेष्वपि ॥ १०४ ॥ वृत्तयोधिप्रकर्ष श्व॒ ज्याया नंव प्रमीयते । उन्मण्डलयुवृत्तानां समपाश्वंगतं भवेत्‌ ॥| १०५ ॥ मूलमू--1. 8, मध्यस्दिनात्‌ व्याख्या--1, 3, युक्तहीनं �१९८ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे अध्याय: ३ विन्यस्याक चरप्राणाः शोध्या भानाबुदग्गते । योज्या दक्षिणगे, तेभ्यो जीवा ग्राह्मा यथोदितम्‌ ॥ १७॥ card Hear चरज्यां च घुज्याप्तां त्रिज्यया हरेत्‌। लम्बकम्तात्‌ फलात्‌ त्रिज्याहतः शबूकुर्विवस्वतः ॥ १८ ॥ ततृत्रिज्याकृतिविश्लेषान्मूलं छाया महत्यपि। न तु स्वदेशक्षितिजं तयोभेंदात्‌ क्षितिज्यया । ज्यार्धानां तद्द्युवृत्तोन्मण्डलसम्पातमूलतः ॥ १०६॥ चुवत्तात्‌ क्षितिजस्पृष्टादुन्नतज्या विवक्षिता । क्षितिज्ययाधिकोना सा गोलयो:? सौम्ययाम्ययों: ॥ १०७ ॥ चुवृत्तात्‌ क्षितिजस्पृष्टात्‌ तत एवोन्नतासव: । चरप्राणोनसंयुक्ता गोलयो: सौम्ययाम्ययो। ॥ १०८ ॥ युवृत्तोन्मण्डलस्पर्शावधित्वार्थ प्रकल्पिताः । ज्यार्धानामिह सर्वेषां तत्प्रवृत्ते: सपाश्वंत: ॥॥ १०९ ॥ क्षितिजावधिकत्वाय चरज्या तह्ठिपयंयात्‌ 1 युवृत्तोन्नतजीवासु कार्यास्तत्प्रमिता: पुनः ॥ ११० ॥ सा घ॒ य॒वृत्तक्षितिजपरमान्तरसंगुणा: । त्रिज्याभक्ता भवेच्छडकु: क्षितिज्याद्या ग्रहोन्‍्नति: ॥ १११॥॥ लम्बदुवृत्तव्यासाधंकृता द्वेधा तदुन्व॒ति: । अत एवं तयोर्घातो गुणस्त्रिज्याकृतिहंतः ॥। ११२ ॥ त्रिज्याकृतिलंस्वभकक्‍तो हारो द्युज्याथवा गुण: । युवृत्तोन्नतजी वाया: क्षितिजाच्छड्कुसिद्धये ॥ ११३ ॥ द्रष्ट्मध्यं ग्रहस्पृष्ट यद्वृत्तं परिकल्प्यते । तत्न प्रहक्षितिजयोरन्तरं शड्कुरिष्यते । तत्कोटिश्च महाच्छाया नभोमध्यप्रहान्तरम्‌ ॥ ११४॥ ' इति। व्याख्या--1, &. धिकोनस्थगोलयो; �इलोकौ १९-२० ] galatseara: १९९ 863 छायायास्व्यज्/नागाप्त' लिप्ताव्यासाध॑तस्त्यजेत्‌ ॥ १६ ॥ शिष्टेन शद्कुमाहत्य त्रिज्याप्तं स्यज्यतामिह' | छायाया, श्छायया55हत्य त्रिज्याप्तं शेषतोषपि च॥ २० ॥ [ शड्कु-च्छायातः लम्बाक्षानयनवासना | छायाया इति (19-238)-- स्वबिस्वघनमध्यान्तान्नतज्या स्थात्‌ खमरध्यतः 1 महाच्छाया तदासन्नबिस्बनेम्यवधिस्ततः ।। ११५॥, बिस्‍्बव्यासार्धधनुषस्तत्खण्डज्या तदन्तरम्‌ 1 इत्स्नज्याकोटिसंवर्गात्‌ खण्डज्या त्रिज्ययोद्धृता ॥ ११६ ॥॥ च्छायाशड्क्वोइच दो:कोटिरूपत्वं सम्मतं मिथः । अतोषघत्न बिस्वव्यासार्धाच्छाया शडःकुहतात्‌ पृथक्‌ ॥ ११७ ॥ शड्कुतच्छाययो: स्वर्ण ब्विज्ययाप्तं फलद्ययम्‌ । एवं दृग्विषये शइक्च्छाययोरिष्यते विधि: ॥| ११८॥ किड्च स्वपाश्व॑लग्नेईकें शडकोर्भूपृष्ठवर्तिन: । छाया पूर्येत न पुनर्घेनभूमध्यपाइवंगे ॥ ११९ ॥ पार्शवान्तरं तद्व्यासार्ध भूपृष्ठघनसध्ययो: । प्रहाणां निजकक्ष्यायां कार्यात्तद्योजनै: कला: ॥ १२० ॥ वेद्यं भगोलदृग्गोलच्छाययोरन्तरं च तत्‌! । fasargeat aat चछाया दृग्गोले भास्वतो भवेत्‌ ॥१२१॥ भूव्यासाधंकलाहीना भगोले सा निरूप्यते । भूव्यासाधबिहीनो5सो शडकुभृपृण्ठगोडन्यत: ॥ १२२ ॥ A. B. C, insert lines 21b and 22a before this, ८. ब्र्यग 3. 8. नागाप्ता A. 9. योजयेदिह्‌ 5, 8. छायायां A. a for a �२०० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे . [ अध्याय: हे चिपेच्छड़ो' सुस्नच्मो5्यं शडकुश्च महती प्रभा। छायां द्वादशमभिह त्वा शद्कुभक्तेष्टशडकुमा' ॥ २१ ॥ [ महाशज्भोः गतगन्तव्यप्राणाः ] शढकुच्छाये त्रिजीवाध्ने महत्यौ कर्णसंहते । AAMAS AMAA AMAA TAT UR Ul तथा नृच्छाययोः कार्य विपरीतप्रभाविधी । व्यासाधमात्‌ ततः श्लोलंम्वकाप्तं त्रिजीवया' ॥२३॥ grt a वर्धते त्रिज्याकर्ण कोटिभुजात्वत: । स्वकक्ष्यागतभूव्यासार्धाहता त्रिज्ययोद्धृुता ॥ १२३ ॥ कलार्थ! त्विज्ययाभ्यस्ता योजनश्रवणोद्धृता । भगोलगामिनी च्छाया दृग्गोले तत्फलान्विता ॥ १२४ ॥ गुणन हरणं चात्र विहाय त्रिज्ययेकया । फलाभेदेन कृतयोहंययो: कृतयोरपि ॥ १२५ ॥ स्फुटयोजनकर्णे स्वे भूव्यासाधहते तत: । 863 ह्यज्भुनागसमं* लब्धं येन च्छाया विभज्यते ॥ १२६॥ लब्धयुक्ता भगोलस्था चछाया दृग्गोलगा भवेत्‌ । तदिहीना च दृग्गोलगामिनी स्थाद्‌ भगोलगा ॥ १२७ ॥ सा बिस्वघनमध्यान्ता बिस्बव्यासार्धसंयुता । तत्कोटिरेव शड़कु: स्थादिति प्रागेव दशितम्‌ ॥ १२९८ ॥ मूलम--1. 8. 8. शद्भोस्त्यजेत्‌ 2. 8. ९.. शड्कुभां 3. 8. 98, कार्य /ण स्वर्ण. 4. A. Fated Gat 5. ४9, लम्बकाप्तत्रिजीवया sareat—1. The mss. read fate? 2. 8. फल॑ for aa �श्लोकौ २४-२५ ] तृतीयो5्ध्याय: २०१ (0, हत्वा चुज्याविभक्ते तच्चरज्या स्वणमेव च | याम्पोदग्गोलयोस्तस्य चापे व्यस्तं चरासवः ॥ २४ ॥ संस्कार्या गतगम्यास्ते पूर्वापरकपालयो: ।। २४० ॥ [ सध्यन्दिनच्छाया ] क्रान्त्यज्षचापयोगाच्च भेदाद्वा याम्यसौम्ययो! ॥ VY Il इतरेतरतो लब्धफलसंस्कारत: स्फुटो । लस्बाक्षों कथितों यस्मात्तुल्यन्यायकतोभयो/ ॥ १२९ ॥ इति । [ महाशडूगे: गतगन्तव्यप्राणानयनवासना ] व्यासाध॑ध्नादिति (239-258)-- वृत्तव्यासाधंनिहता वृत्तयोरिष्टतोःन्तरात्‌ । अन्त्यान्तरालविह॒ता तद्नोज्येंष्टा भवेत्‌ स्फूटा ॥ १३० ॥ am शह्कुभंवेदिष्टवृत्तक्षितिजान्तरम्‌ । अन्तरालं परं लम्बस्ववृत्तप्रमितस्तयो: ॥ १३१॥ स्ववृत्तप्रमितत्वोनत्रिज्यांशत्वं विवक्षितम्‌ । अतो&त्र शडकुस्त्रिज्याध्नो लम्बकेन विभज्यते ॥ १३२ ॥ वृत्तान्तरप्रतीत्यर्थ ्रिज्याध्नं द्युज्यया हरेत्‌ । उन्मण्डलावधित्वाय चरज्या क्रियते पुन: ॥ १३३ ॥ याम्योदग्गोलयो: स्वर्ण चापीकृत्य ततोषषि च । कार्याश्चरासवो व्यस्तं गत॑ष्पप्राणसिद्धये । गतास्ते क्षितिजासन्ना: प्राककपालेडन्यतो5परे ॥ १३४ ॥ इति। [ क्रान्त्यक्षाभ्यां मध्यन्दिनच्छायानयनवासना ] क्रान्त्यक्षेति (2509-30) -- समपूर्वापरं वृत्त साक्षेपु समपण्डलम्‌ 1 उपर्यधश्च स्वाक्षेण” घटिकामण्डलं यत: ॥ १३४५ ॥ व्यास्या--1, 6. न्यायतयोभयो: 2, 8. साक्षेण तन्सं० २६ �RoR सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे « | अध्याय: ३ जीवा मध्यन्दिनच्छाया, ततो वाकंस्फु्ट TAT | २६०॥ [ मध्यन्दिनच्छायया अकेस्फुटः ] मध्याकनतभागेस्यः स्वाक्षमागान्‌ विशोधयेत्‌ ॥ २६७ ॥ शट्ढोरुदग्गता भा चेद्‌ याम्यक्रान्तिहिं शिष्यते । स्वाक्षमागान्नताश्चोना नतांस्तहिं विशोधयेत्‌ ॥ २७ ॥ उदकूक्रान्तिस्तदा शिष्टाः नत्यक्षयुतिरन्यदा । तज्ज्या त्रिज्याहता भकता क्रान्त्या परमया रवेः ॥ २८ ॥ वलितं वायुगोलस्थं स्यान्निरक्षसमोपरि । भवेत्‌ क्षितिजसंस्पर्शें सम्पातद्वितयं ययो: ॥ १३६ ॥ घटिकावृत्तमागेंण प्रवहस्य परिश्रमात्‌ । प्रहाणां क्रान्त्यभावेषपि समपूर्वोदयें सत्ति ॥| १३७ ॥ दक्षिणोत्तरसंस्पशें: स्वाक्षेण' बलते सदा । कि पुनः क्रान्तिसद्धावात्‌ स तद्योगवियोगत: ॥ १३८ ॥ घटिकामण्डलस्यात्र स्वाक्षेण सममण्डलातू । तत्पाश्वेयोद्युवुत्तानां ऋ्रान््यापि बलन॑ भवेत्‌ ॥ १३९ ॥ तदेवार्कनवांशज्या दक्षिणोत्त रमण्डले । तयोमंध्यन्दिनच्छाया तत्तुल्या व्यस्तदिग्गता ॥ १४० ॥ ऋन्यक्षयो: समदिशोरव॑र्धते क्षीयतेडन्‍्यतः । दक्षिणोत्त रवृत्ते सा गतियोगान्तराद्ययो: ॥ १४१ ॥॥ सदा याम्यविशो5क्षस्य याम्यक्रान्त्या यदा युति: । यास्यक्रान्तिस्तदा शिष्टा नतेरक्षे विशोधिते ॥ १४२ ॥ यक्न क्रान्यक्षसंयोगादतिरिक्ताक्षतों नतिः। अत एवात्र मध्याक्नच्छाया eng ateafeegat n avs u qaa—l, A. farsé ब्यायया--. A, watt �इलोकः २९ ] तृतीयो5ष्ध्यायः २०३ दोर्ज्या, तच्चापमेव स्यात्‌ सोम्ये गोलेड्यनेडपि च। रवि,स्तत्रायने भिन्‍ने राशिषट्क तदूनितम्‌ ॥ २६॥ उदकक्रान्योदितः सौम्ये तद्द्युवृत्तेन भास्कर: । मध्याहने बलते नत्या दक्षिण सममण्डलात्‌ ॥ १४४ ॥ नतिर्याम्या तदा मध्यच्छाया चोवडसुखी मवेत्‌ । तत्राक्षतों नतति त्यवत्वा सौम्यक्रान्तिहि शिष्यते ॥॥ १४४५ ॥ सौम्यादपक्रमादक्षस्याधिवयं यत्र लक्ष्यते । अधोदक्फ्रान्तिरधिका यदाक्षादुपलक्यते ॥ १४६ ॥ तदा तहलयं यास्‍्य॑ लड्भयेदुत्तरा नति: । यत्र सध्यन्दिनच्छाया दृश्यते याम्यविडूमुखी ॥ १४७ nl नत्यक्षधनुषोर्योगस्तदोदक्‌ऋन्तिरिष्यते । ऋए्तिज्येष्टा्तरं चोक्‍्तं घटिकाक्रान्तिवृत्तयों! ॥ १४८॥। इष्टान्तराहता त्रिज्या तयोरन्त्यान्तरोद्धृता । ऋन्तिवृत्तगता दोर्ज्या स्वासन्नविषुवावधि: ॥ १४९ ॥ asad AAT: EAI तत्काले प्रथमे पदे । यदा स्थात्‌ सौम्यदिवकत्वं दृयोरयनगोलयो: ॥ १५० ॥ तच्चापहीन चक्रार्ध तत्र याम्येडयने सति । चत्रार्धयुक्त तद्याम्यदिशो रयनगोलयो: ॥ १५१ ॥ गप्नण्डलं तहिहीन च तत्न सौम्पेषयने सति । ओजयोः पदयोगेस्मादधस्तादिषुवद्दयस्‌ ॥ १५२ ॥ प्रत्यासन्नं गतज्येब ततोउत्न विषुवावधि: । अधस्तश्चापमेवात्र कल्प्यते सायनो रवि: ॥ १५३ ॥ आधे पदे तृतोये तु पदे षड़ाशिसंयुत: । युग्सयो: पदयोस्‍्तृध्व॑मासन्न विषुवदद्यस्‌ ॥ १५४ ॥ sarei—1. C. For the verse Wea etc, C, reads only तच्चापहीनं योयस्मात्‌ दघस्ताद्विषुवद्‌ दयम्‌ (?)॥ �RoW सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्यायः ३ याम्ये) गोलेड्यने चापि राशिषट्कयुत॑ रविः । तदून॑ मण्डलं भानुर्याम्यस्थे चोत्तरायणे ॥ ३० ॥ [ अयनचलनम्‌ ] करणागतस्यस्य छायानीतस्य चान्तरम्‌। आयन चलने ज्ञेयं तात्कालिकमिदं स्फुटम्‌॥ ३१॥ प्रन्तव्यज्याधनुस्तत्न कल्प्यते सायनो रवि: । पढे द्वितीये चक्रार्धात्त्य[ज्य] 'स्तुयें तु चक्रतः । उदग्विषुवदादि: स्थादजादि: सायनो रवि: ॥ १५५॥ इति। [ तात्कालिकायनचलनवासना ] करणागतेति (31-359)-- aged वक्षिणे गोले नतिः क्रान्त्यक्षयोयुति: । तत्रेकरू पेणाक्षेण रवदेशे भूयते सदा ॥ १५६ ॥ प्रदेशभेदाद्‌ भूपृष्ठे तस्य भेदसमर्थनात्‌ । विषुवहिनमध्याह्नच्छायायत्तो यतो हि सः ॥ १५७ ॥ नतत्वाद्‌ वायुगोलस्य स्वदेशसममण्डलात्‌ | सदा दृश्याधंमध्यस्थ दक्षिणेन खमध्यतः ।। १५८ ॥ विषुवहिनमध्याह्गच्छाया भिद्येत स्वतः । तथाप्यभिन्नदेशस्था सेकरूपोपलभ्यते ॥ १५९ |॥ अतस्तद्व शतो5क्षस्पाप्येकरूपत्वसम्भवात्‌ । इप्टक्रान्त्येव भिद्येत दिनमध्ये रवेनंति: ॥ १६० ॥ सेव मध्यन्दिनच्छाया किस्त्वेषा व्यस्तदिग्गता । पूर्णायां क्रान्तिजीवायां तत्रासौ पूर्णतामियात्‌ ॥ १६१ 0 मूलमू--1, ८. सौम्ये (0 यास्‍म्ये व्याख्या--1, A,B. om. the bracketted portion. C. om. the entire verse 92 fgdl¥ etc. 2. B. Adt for wat �श्लोक: ३२ ] तृतीयोष्ध्याय: २०५ छायाकदधिकेउन्यस्मिन्‌ शोध्यं, योज्यं विपयये । उदग्विषुवदादिल्वसिद्धये करणागते ॥ ३२ ॥ क्रमात्‌ तत्पाश्व॑मध्याह्नच्छाययो रल्पतावशात्‌ । याम्यगोले यदा पूर्णा मध्यच्छायोपलक्यते ॥ १६२ ॥ यास्यायनान्तस्तत्रेव परमक्रान्तिलक्षण: । अन्तरं यादृशं तस्य दृश्यते करणागतात्‌ ॥ १६३ ॥# चलितत्वाद्‌ भगोलस्य कृत्स्नस्यापीह तावता । आयन चलन तादुकू तदानीमवगम्यते॥॥ १६४ ॥ अयन॑ नास घटिकाक्रान्तिवृत्तान्तरं परम्‌ । यस्समिन्‌ प्रदेशे घटिकाक्रान्तिमण्डलयोयेंदा ॥ १६५ ॥ famed: a दृष्ट: स तु कालान्तरे तत: । पुरस्ताच्च परस्ताच्च चलति प्राकप्रदेशतःः ॥ १६६ ॥ चापान्ते मिथुनान्ते च विप्रकर्ष: परोउत्न यः । स चिरेण तयोः सप्तविशत्यंशान्तरे ततः ॥ १६७ ॥ प्रदेशान्तरसम्बन्धो न युक्तश्चलनं (AAT | अतोध्यनस्य चलन॑ वृत्तयोरनुमीयते ॥ १६८ ॥॥ चलति स्वयुवृत्तेन भकूटद्वितवं तथा । अंशके: सप्तविशत्या स्ववृत्तप्रमितैस्ततः ॥ १६९ ॥ चलतः क्रान्तिवृत्तस्य घटिकावृत्तसंयुति: । दृष्टेवाचलिते तस्मिन्‌ सा प्रदेशान्तरस्थिता ॥ १७० ॥ भकूटेन बिना क्रान्तिवृत्तमेव चलेद्यदि । भगो लमध्यावस्थत्वं क्रान्तिवृत्तस्य होयते ॥ १७१ ॥ प्रसिद्धों हीयते लग्नव्यवहारादिरप्यत: । अतो भक्टयोवेंद्यं चलन स्वद्युमण्डले ॥ १७२ ॥ व्याख्या--1. A. Hap. repetition of the three lines fawad:, पुरस्ताच्च 800 चापान्ते । �२०६ सब्याख्ये arate [ अध्याय: ३ मेषादिके ग्रहे कायमंशादिकमिदं खलु । वृद्धि! क्षयश्च दिव्याब्दे! पश्चमिः स्थाद्‌ धनणयो! ॥ ३३ ॥ घटिकामण्डलस्थापि चलन न कदाचन । व्यवस्थितत्वात्‌ तस्येतत्पाश्वेस्थप्रुवयो रपि ॥ १७३ ॥॥ घटिकामण्डलं वायुगोले भ्रमति तद्॒शम्‌ विषुवत्स्वस्तिकात्‌ ऋन्‍्तिघटिकाबृत्तयोगतः ॥ १७४॥ दिग्व्यवस्था प्रसिद्धेयं नान्यथा स्थात्‌ कदाचन । घटिकामण्डलस्यातश्चलनं नोपपद्यते ॥| १७५ ॥ weeds aed विदुश्चलनमायनम्‌ । क्रान्तिवृत्त यदि चलेद्‌ भानि तत्न स्थितान्यतः ॥ १७६ ॥। अमन्ति भिन्‍तकालानि तद्॒शात्‌ तहिनानि च। ARTA AAA ततश्चलनमायनम्‌ ॥॥ १७७ ॥ तत: क्रान्तेघंटीवृत्ताद्‌ विप्रकर्षोव्प्यनुक्षणस्‌ । तथा हि घटिकाक्रान्तिवृत्तयोरेककेन्द्रयो: ॥ १७८॥। परमापक्रमः प्रोक्तस्तुल्ययो: परमान्तरम्‌ । यदक्षयोगभेदाभ्यां दिनमध्ये रवेनंतिः ॥ १७९ ॥ मध्यच्छायाथवा व्यस्तं दक्षिणोत्त रगोलयो: । छापायां तत्र पूर्णायां क्रास्ते: पूर्णत्वसम्भवात्‌ ॥ १८० ॥ पाश्वंयो?रुभ्योस्तस्या: क्रमेणाल्पत्वदर्शनात्‌ । भाव्यं तत्नायनास्तेन दृक्संवादान्निरगेलम्‌ ॥ १८१ ७ सौम्ययाम्यायनान्तौ द्वौ चक्रार्धान्तरितों मिथ: । तयोमंध्ये च गोलान्तो तावतान्तरितो मिथः ॥ १८२ ॥ सम्पातसम्भवात्‌ तत्न घटिकाक्रान्तिवृत्तयो: । इष्टान्तरालभूतासो ऋन्तिज्या नोपलभ्यते ॥ १८३ ॥ व्याख्या--1, 2. विदुर्वेलन; ऐे. विदु-लन 2. ८. क्रान्तयो �इलोकौ ३४-३५ J gatatseara: Row दशाशोनाब्दतुल्या स्यादू गतिस्तस्य कलात्मिका | सप्त्विंशतिभागान्तं चलने चापनक्रयो! ॥ ३४॥ सिद्धान्तेपूदितं, तस्थ छाययापि विनिर्णयः ॥ ३४० ॥ घटिकामण्डलाभिन्नं ततस्तत्न द्युमण्डलम्‌ । दृश्यादृश्याधयोयेस्थ क्षितिजिनत विभिन्‍नयो: ॥ १८४ ७ तुल्यत्वात्‌ तद्भ्रमोद्भूतग्युनिशोरषि तुल्यता 1 अत एवं च' सम्पातो विषुवत्वेन सम्मत: ॥ १८४ ॥ गोलायनान्तद्ययोभेदश्चेत्‌ करणागतात्‌ । स्‌ भगोलस्यथ कृत्स्नस्य भेदे सत्येव युज्यते ॥ १८६ ॥ शगोलायनान्तद्वययो भंगोलावयवं तत:/। चलत्यवयवा नव चलत्यवयवी स्वयम्‌* ॥ १८७ ॥ इति तन्त्रविदां पक्षो नातोव हृदयद्धभम: । तत्न कृत्स्नो भगोलो5यं यदेव प्राइमुखश्चलेत्‌ ॥ १८८ ॥ पश्चाद्गतत्वान्मेषादेस्ततस्तत्न तदन्तरम्‌ 1 उवग्विषुवदादित्वसिद्धये प्रविशोध्यते ॥ १८९ ॥ यतो मेषादितस्तावदतोत्य विषुवत्‌ स्थितम्‌ । यदा पश्चान्मुखं तस्य चलन प्रक्षिपेतू तदा ॥ १९० ॥ उदग्विषुवतस्तत्न तावता प्राकृप्रवृत्तित: 1... बुद्धि क्षयश्च दिव्याब्द: पञ्चभिस्तद्धनर्णयो:' ॥ १९१ ॥ विव्याब्दपञ्चक येन तत्पदत्वेन कल्प्यते । तत एवास्य विव्याब्दविशत्येवेकपर्ययः ॥ १९२॥। B. Gap for 4 8. समगोलस्य 3. A. adds भ 9४४०७ गोल C. 4 aq for aa: 5. ८. चलत्यवनिस्वनम्‌ C, safaa: 7. 0. पञ्चभि: स्पाद्तर्णयों। �Ros सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे - [अध्यायः ३ [ नत्यपक्रमाध्याम्‌ अक्षः ] BAHAMAS याम्ये गोले युतिः पुनः ॥ ३५७ ॥ छायायामपि सोम्ये5कें5प्यन्यथा स्यात्तदन्तरम्‌ ॥ ३६० ॥ तंद्व दशसहल्नेस्तु मिते तस्माच्चतुयुंगे । विशांशा: पर्ययास्तस्थ कथिता: षट्छितीमिता: ॥ १९३ ॥ दिव्याब्दों मानुषाब्दानां षष्ट्यूत्तरशतत्रयम्‌ । दर्शांशोनाब्दतुल्या सा भगोलस्थ कलागयति:! ॥ १९४ ॥ आद्यत्यंशेडब्दतुल्या सा दरशांशोना च मध्यमे । पञ्चमांशविहीनान्त्ये तत्र सा परिकल्प्यते ॥ १९५ ॥ दशांशोनाब्दतुल्यत्वं सम्भूयोक्‍त गतेस्ततः | चापज्याखण्ड यत्प्रायस्तद्ु द्धिक्षयसस्भवात्‌ ॥ १९६ ॥ [ नत्यपक्रसाभ्यां अक्षानयनवासना ] क्रान्त्यक्षेति (359-360)--- प्रहाणां घटिकाक्रान्तिवृत्तसस्पातगासिनाम्‌ 1 समपूर्वोदितानामप्यक्षेण बलते सदा ॥ १९७ ॥ वक्षिणोत्तरसंस्पर्शो दक्षिणेन खमध्यत: । स तु क्रान्त्यक्षसंयोगाद्‌ दक्षिणक्रान्तिसस्भवे ॥ १९८॥। सत्यां पुनरुदकक्रान्तो तस्थेतस्थ sat afar: । अक्षस्पाधिक्यत: क्रास्ते्यास्ये सौम्ये विपयंयात्‌ ॥ १९९ li दक्षिणोत्तरवृत्ते तत्‌ खमध्याद्‌ वलनं रवे:। ऋन्त्यक्षभेदयोगाभ्यां तदेव वलन॑ नति: ॥ २०० ॥ नति: क्रान्त्यक्षयोगाच्चेन्नते: क्रान्तिविशोधनात्‌ । क्रान्त्यक्षयोस्तु विश्लेषे क्रान्तेनेतिविशोधनात्‌ ॥ २०१ ॥ अक्षात्‌ क्रान्तेविशुद्धत्वे नतिक्रान्त्योयुंतेरपि । अक्षज्या भवतीत्येतदुपपन्‍न भवेत्‌ तत:॥ २०२ ॥ eareat—1, A. ae ofa: �एलोका: ३६-३८ ] gatatseara: २०९ [ छायया दिगवगसनम्‌ ] सायनाकेश्व॒ुजाजीवा परमक्रान्तिताडिता ॥ ३६९ ॥ लम्बकाप्ताग्रजीवा स्याच्छायाकर्णहता हता। त्रिज्ययाग्राइगुलं याम्ये विषुवद्धायुतं घुजा ॥ ३७॥ सौम्याथ सौम्यगोले5पि न्यूनमग्राइगुल॑ यदि । शोधयेद विषुबद्धायाः सोम्यो बाहुस्तदापि च ॥ ३८॥ सायनाक ति (36b-50) — [ छायया दिड्निर्णयवासना ] wile aaa प्रत्यक स्रहूं प्रवहोषन्‍वहम्‌ । यन्‍्सागंसध्यतो याति निरक्षसमपश्चिमम्‌ .। २०३॥ घटिकामण्डलं पाश्वंगतानन्तद्युमण्डलम्‌ । निरक्षदेशतस्तत्न साक्षाणां सौम्यत: स्थिते: ॥ २०४ ॥ समोपरिगतं वृत्तं साक्षेण बलते ततः । समोपरिगतं वृत्तं साक्षेपु ससमण्डलम्‌ ।! २०५ ॥ समोपरि निरक्षेषु घटिकामण्डलं तथा । दक्षिणोत्तरसंस्पर्श: स्वाक्षेणान्तरितस्तयो: ॥ २०६ ॥ न तु क्षितिजसंस्पर्शस्तत्न सम्पाततस्तयो: । ATAU Aa BEATA: | Row tl समपूर्वापरे तन्न कल्पिते समसण्डले । घटिकामण्डलस्थेव ततो वलनकल्पना ॥ २०८ ॥ भ्क्षेण तुल्यं ब्यासा्े क्षितिजादुन्‍्नते च तत्‌ । उन्‍नते घटिकावृत्ते लम्बेनाक्षसमं हि तत्‌॥ २०९॥ व्यास्या--1, ९. तन्न ० ततः Me Fo २७ �२१० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्यायः ३ विषुवर्धां त्यजेत्‌ तस्माद्‌ रवावुत्तरगेडधिकात्‌ । याम्य एवं तदा बाहुस्तच्छायाकृतिभेदतः | ३६ ॥ मूल॑ कोटि, श्रुतिः, छाया त्रिभिरत्रयश्र॑ भवेदिदम्‌ । आमयित्वाध्थ तत्‌ व्यश्र॑ यावच्छायाजुगा श्रुति! ॥ ४० ॥ कोट्या पूर्वापरे ज्ञेये, बाहुना दक्षिणोत्तरे ॥ ४१९ ॥ ताभ्यां त्रेराशिकात्‌ साध्यमिष्टशड्कून्नतेश्व तत्‌ । योगविश्लेषयोग्यं च भवेदर्काग्रयापि तत्‌ ॥1 २१० ॥ अर्काग्रा घढिकेष्टदयुवृत्तयो: क्षितिजेड्त रम्‌ । कऋत्तिज्योन्मण्डले कर्णकोट्यौ ते, क्षितिजा भुजा | २११॥ ब्रिज्यालस्बकयो रक्ष: कर्णकोटयौ भुजा यथा | तुल्यस्वभावता यस्माद्‌ दयोस्त्रिभुजयोस्तयो: ॥ २१२ ॥ साध्या: स्युः कोटिदो:कर्णा मिथस्त्नेराशिकात्‌ तत: ॥ अत एवाककंदो:ऋरान्तिस्त्रिज्याध्ना लम्बकोद्धृतः ॥ २१३ ॥ दोर्ज्या वापक्रमक्रान्तिनिहता लम्बकोब्धुता । हरणं गुणनं चान्तविहाय आ्रिज्ययेकया ।॥ २१४ ॥ अर्काग्रा स्थाद्‌ यदन्ते5कं: सममण्डलतो भवेत्‌ । तदिशि क्षितिजस्पर्शो याम्योदर्गोलयो रबे: ॥ ११५॥ क्षितिजादुन्तमन्नर्क: प्रवहप्रेरणात्‌ Bata | यास्पदिश्येव मध्याहन यात्यस्तोदयसुत्रत: ॥ २१६ ॥ बलनाद्‌ वायुगोलस्य स्वाक्षेण सममण्डलात्‌ | घटिकामण्डलं यत्र सममण्डलतां ब्जेत्‌ ॥ २१७ ॥ अर्काग्रा ऋ्रान्तितुल्या स्थात्‌ तबाक्षोस्नत्यभावत: । याम्यतो5क्षेण वलने सत्यर्काप्रा ततोषधिका ॥ २१८५॥ छायाभुजा तु शड्क्‍्वग्रं यास्याकाप्रासमन्वितम्‌ । sagged a शड्क्यप्रान्य्युनार्काप्रा यदोत्तरा ।। २१९ ॥ �श्लोका: ३९-४१ ] तृतीयो5ध्याय: २११ शड्क्‍्वग्रतो विशोध्येनां शिष्टा छायाभुजोत्तरा । शड्क्वग्ररहितार्काग्रा त्वन्यदा याम्यदिडमुखी ॥ २२० ॥ अक्षजीवाहताच्छडूते: शड्‌क्वग्रं लम्बकोद्धृतम्‌ । यदस्ने क्षितिजे शड्कुः स्यादस्तोदयसुत्रतः ॥ २२१ ॥ योगमेदा [ वेव कायो' ]! शडक्‍्वप्राकग्रियोस्तत: । हयोरन्योन्यशेषत्वादेकवृत्तमतत्वत: ॥ RZ Ul यदयप्यन्योन्यको टिघ्नत्रिज्याभक्तावुभौ गुणों । योगभेदक्षमो स्पातां तथाप्यक्राग्रयोहंयो: ॥ २२३ ॥ मार्गभेदाद्योगमेदो कायो केवलयोरिह। भन्वत्न विषुवन्मूलादर्काग्रा दक्षिणोत्तरा ॥ २२४ ॥ तदग्रादषि शड्क्‍्वग्न॑ प्रवृत्त' नित्यदक्षिणम्‌ । सत्य प्रथतंते3र्काप्रा विषुचत्क्षितिजाश्िता | २२५॥ इष्ट्यूबृत्तं यद्‌ यच्च तत्तुल्यं सममण्डलम्‌ । तयोरिष्टान्तरालं तु शड्बवंग्र कथितं बुधे: ॥ २२६॥ दक्षिणोत्तरवृत्ते स्थात्‌ तयोः परसमन्तरम्‌ । परान्तरानुसारेण स्थितेरिष्टान्तरस्य च ॥ २२७ MN दक्षिणोत्त रता नित्यमाशाग्रावध्यवस्थिता । शज्भ्रोरग्रगत तत्तु तन्मुलिषपि च कल्प्यते ॥ २२८ ut अत: क्षितिजगामित्व” तस्यार्काप्राववास्थितम । एकमार्म प्रसृतयोदंक्षिणोत्तरयोस्तयो: ॥| २२९ ॥ तियंकत्वाभावतोःन्योन्यकोट्या न हतिरिष्यते । अतः केवलयोरेव कार्य योगान्तरे तयो: ॥ २३० ॥ शड्बवप्रार्काप्रयोस्तस्माद्‌ दक्षिणोत्तरगोलयो: । योगान्तरकृता च्छायाभुजा स्याद्‌ व्यस्तविडमुखी ॥ २३१ ॥ zareqt—1. Mss, defective and show a gap. 2, A.C. safe 3, ८. गामित्वां 4. ८. तस्‍्यार्काप्रव॑दवस्थितम्‌ �२१२ सय्याख्ये तस्तसंग्रदे [ भ्रध्याया! ३ [ छायाश्ञमणवृत्तपरिलेखः ] छायाभ्रमणमप्येवं ज्ेयमिष्टदिनोज्बस्‌ ॥ ४१० ॥ इष्टकालोड्रवां छायां बाहु कोर्टिं' च पूर्ववत्‌ । तत्तुल्यामिः शलाकाभिस्तिसुमिस्त्रिभुज॑ तथा ॥ ४२ ॥ ऋत्वा, पूर्वापराँ कोर्टि वृत्तमध्याद्‌ यथादिशम्‌ | BAT, बाई च बाहोश्च छायायाश्चाग्रयोयुती ॥ ४३॥ बिन्दु कृत्वाउपराह्े5पि बिन्दु तत्र प्रकल्पयेत्‌ । मध्यच्छायाशिरस्यन्यस्तृतीयो बिन्दुरिष्यते ॥ ४४ ॥ लिखेद्‌ वृत्तत्रयं, तेनः Fat TATA AAT | तन्मत्स्यमध्यगे सत्रे प्रसायैंव तयोयुतिः ॥ ४५ ॥ , दृश्यते यत्र तन्मध्यं बृत्तं* विन्दुस्णगालिखेत्‌ । छाया तन्नेमिगा तस्मिन्‌ दिने स्यात्‌ सर्ददापि च॥ ४६ ॥ छापातद्भुजयो: कोटिवंर्गान्तरपदं भवेत्‌ । छायाभुजानुसारित्वं दक्षिणोत्तरयोदिशो: ॥ २३२ ॥ छायाकोटबचनुसारित्व॑ पूर्वापरदिशोरपि । तत्तुल्याभिः शलाकामिः तदर्थ त्रिभुजे कृते ॥| २३३ ॥॥ तत्र शहकुं निधायेष्टकर्णकोटग्रसंयुतो । यदा कर्णशलाकास्था च्छाया तत्प्रमिता भवेत्‌ ॥ २३४ ॥। भुजाकोटिशलाके द्वे दिक्‍्परिच्छेदिके तदा! । छायाकोटघनुसारेण तत्न पूर्वापरे दिशो ॥ २३५ ॥ सूलम्‌-- 1. A.B. agatfe 2. A. Cyo 8G for a4 3. Bom. aa दयाख्या--1,. &. परिच्छेदकैस्तथा ; ९. परिच्छेदके तथा �इलोकाः ४७-५० ] तृतीयो5्ध्यायः २१३ [ प्रकारान्तरेण छायाभुजानयनम्‌ ] अक्षज्याध्नान्महाशझ्लोः शड्कवग्र लम्बकाहतम्‌ । सर्वदा दक्षिण तद्धि, योज्यमर्काग्रयापि तत्‌ ॥ ४७॥ यास्‍्ये गोले महाबाहु), सौम्पे चाग्रहयान्तरम्‌ | अधिकेउत्रापि शड्कबग्रे याम्यः स्पादन्यथोत्तरः ॥| ४८॥ छायाकर्णहतः, सोडपि त्रिज्याभक्तो5ढ्गुलात्मक! । विपरीतदिगप्येष पूर्वानीतसमो5पि च ॥ ४६ ॥ द्वादशध्नोज्थवा बाहुः शदकुना महता हतः । अढ्गुलात्मकमेव॑ वा छायाभ्यामथवा नयेत्‌ ॥ ४० ॥ छायाभुजानुसारेण याम्पोत्तरदिशावषि । एथमिष्टदिने कार्य छायया विग्विनिर्णय: ॥ २३६ ॥ [ छाावृत्तपरिलेखन प्रकारः ] अथ यस्सिन्‌ दिने च्छायाश्रसवृत्तं चिकीषितम्‌ । तत्र च्छायाभुजाकोटित्रयं स्फुटतरं नयेत्‌ ॥ ROU तसतुल्याभि: शलाकानि: त्िभुजह्वितये कृते । तत्न कोटिशलाके दे पूर्वापरदियाश्षिते ॥ २३८ ॥। कर्णकोटअग्रसस्पाते शड्कुमूल दयोरपि । यस्य शद्धरेरिमाश्च्छायास्तद्भुजाकोटयो मता:॥ २३९ ॥ छापाभुजाप्रयोबिन्दू कुर्यात्‌ पूर्वापराह्यो: । तृतीयमपरं fag मध्यच्छायाग्रगासिनम्‌ ॥ २४० ॥ तद्विन्दुत्नितयस्पृष्टे बत्ते सम्यक्‌ प्रकल्पिते । छायाग्र॑ वृत्तपरिधो तत्न भ्राम्यति तददिने ॥ २४१ ॥ भाव्यं तुल्यान्तरालास्यां बिन्दुभ्यां निजमध्यत: । तत: सम्तिरश्चीनान्मार्गदिषि च सर्वतः ॥ २४२ 0 �२१४ सव्याख्ये तस्त्नसंग्रहे .._[ श्रध्यायः ३ [ सम(सण्डल)शडः-कुः ] अक्षज्योना यदा क्रान्तिः सौम्या, ता त्रिज्यया हताम्‌। अक्षज्यया विभज्याप्तः NSH: TTT THATS | ४१ ॥ [ समशड्कुना अकंस्फुटः ] अक्षज्याध्नः परक्रान्त्या' हतः LER A NTs | तच्चापमेव भानुः स्यात्‌ चक्राध वा तदूनितम्‌ ॥ ५२ ॥ तयोरेकतरस्थातस्तृतीयस्यापि सध्यत: । भाव्यं तुल्यान्तरालाभ्यां ताभ्यां तन्मध्यमागंतः ॥। २४३ ॥॥ सम्पातो सार्गयोयंत्र ततो दूरप्रसारणात्‌ । ततस्त्रिभिदच तंस्तुल्येभंवितव्यं यतस्ततः ॥ २४४ ॥ । सम्पाततस्तदेकस्पृग्वृत्त सर्वाष्यषि स्पृशेत्‌ । स्वसध्यमार्गसस्पातात्‌ त्रिस्पृग्वत्तं ततः स्मृतम्‌ ॥ २४५ ॥ छायाभ्रमणवृत्तं यदुक्‍्त प्रायिकमेव तत्‌ । वृत्तमाग्गेण भाग्रय भ्रमणानुपपत्तितः । पूर्वाचा यानुरोधेन केवल तदिहोदितम्‌ ॥ २४६ ॥ [ समशडःकुः तद्‌द्वारा स्फुटाकंश्च ] अ्रक्षज्योनेति (51-52)-- उदगर्काग्रया तुल्ये शडक्‍्वग्रे नित्यदक्षिणे । प्रतिक्षणं भिन्‍नरूपे areas: सममण्डलम्‌ ॥ २४७ ॥ [तर्थ न्यूनता फ्रान्ते: सौम्यता ]! कथ्यतेकक्षतः । क्रान्यक्षनियसों वेद: शडकवर्काग्राप्रयोरषि ॥ २४८॥ सौम्यक्रास्तेयं दाक्षेण तुल्यता जायते FATT 1 ब्रष्दुः समोपरि तदा यात्यकंः सममण्डलस्‌ ॥ २४९ ॥ उदवक्रान्त्यल्पतायत्ता समशडः-क्‍्वल्पता ततः । ऋान्तिः सौम्याक्षतुल्या चेत्‌ समशड्कुस्त्रिमोविका ॥ २५० ॥ मूलस्‌ू-- 1. ९.५. पराक्रान्त्या 2. 8. स्वदोर्गुण: व्याख्या--1.. 1४5७. 1680 : तदर्थन्यूनता करान्ते सौम्या ता3 �श्लौकः ५३ ] तृतीयोड्ध्याय: २१५ [ समशझूेरडगुलात्मकः कर्ण: ] लम्बाज्षज्ये विषुवद्धाकप्ने क्रान्तिजीवया भकते | सममणडलगे भानों कर्णो तावड्गुलात्मकों स्पष्टो ॥ ४३ ॥ समोपरिष्टादककंस्य दिनमध्ये प्रवृत्तित: । अक्षतो न्यूनसंख्यायास्तस्या: शइकुं ततो नयेत्‌ ॥ २५१ ॥ agit त्रिज्यासमे सोम्पक्रान्तिरक्षसमा यवि । समशडूे ततो न्यूने तत्कान्तिमपि चानयेत्‌ ॥ २५२ ॥ अन्त्यक्रान्तिसमायां च क्रास्त्यां त्रिज्या भुजा यदा । ऋन्त्यां ततो5थ न्यूनायां दोज्याँ चेराशिकान्नयेत्‌ ॥ २५३ ॥ वोर्ज्याचापसमो भानुस्तत्काले प्रथमे पदे । द्वितोये तु पदे बेच्यं चक्रार्ध स्थात्‌ तदुनितम्‌ ॥ २५४ ॥॥ क्रान्त्यल्पतावशात्‌ सौम्थगोले Bq पदयोद् यो: । सायनाकंस्य सममण्डलप्राप्तिभवेद्‌ यतः ॥ २५५ ॥ इति। [ समशइ्क्सम्बन्धि-द्वादशाइगुलशडक-कर्णवासना ] लम्बाक्षज्ये इति (53-558)-- उदवक्ान्त्यक्षसास्ये तु समशडकुस्त्रिमोविका । समोपरि यदा द्रष्टुर्यात्यक: समसण्डलम्‌ ॥ २१५६ ॥ छायायां शडकुलीनायां तत्कर्णोषपि च तत्सम:। न्यूनायामक्षत: क्रान्त्यां शड्ो व द्वावशाइगगुले ॥ २५७ ॥ तत्कर्णो वर्धते तस्माद्‌ व्यस्तत्नेराशिकोद्गमात्‌ । इच्छाल्पतावशाद्‌ यत्र तत्फलं TT क्रमात्‌ ॥ २५८ ॥ प्रमाणफलयोर्घातात्‌ फलं तत्रेच्छया हतम्‌ । समशइकुहंतो$क्षेण त्रिज्याघ्नोदगपक्रमात्‌ ॥ २५९ ॥। व्िज्या चेद्‌ द्वादशाभ्यस्ता हियेत समशडकुना । श झूठ दिशसंख्यस्थ कर्णो यः समसण्डले ॥ २६० ॥ �२१६ संव्याख्ये तल्संग्रहे [ अध्याय: ३ [ प्रकारान्तरेण समशइकुकर्ण: ] मध्यच्छाया यदा मध्ये विषुवत्समरेखयोः । तन्मध्याह्ृभवः कर्णो विषुवच्छायया हतः ॥ ४४ | AUTEM AAT: Be स्यात्‌ सममएडले ॥ ४५६ ॥ [ समशड्कुना गतेष्यप्राणा: ] सममण्डलशढूकुल म्वध्नस्त्रिज्यया हतः ॥ ४४० ॥ वक्षज्या द्वादशाभ्यस्ता तया क्रान्या विभज्यताम्‌ । अक्षांश: समशड्‌कु: स्यात्‌ ब्रिज्यापक्रमयोवंध 1त्‌ ॥। २६१ ॥ समशइक्वंक: कर्णो द्वादशब्रिज्यंयोवंधात्‌ । त्रिज्यामेकान्ततस्त्यवत्वा साज्यभाजकगामिनो म्‌ ॥ २६२ ॥ अक्षज्यां द्वादशाभ्यस्तामुदक्क्रान्त्या तया हरेत्‌ । सममण्डलकर्ण: स्थात्‌ तत्न लब्धो5डगुलात्मक: ॥ २६३ ॥ यद्येव॑ं विषुवद्भाघ्न॑ लम्बं क्रान्या तया Ra सममण्डलकर्ण: स्थात्‌ साम्यतो घातयोस्तयो: ॥ Rev ॥ अक्षज्या द्वादशाभ्यस्ता लम्बध्ना विषुवत्प्रभा । तुल्ये स्पातामुभे दो:कोट्यात्मकत्वान्मिथस्तयों: ॥ २६५ ॥ इतरेतरदो:कोटयथो: क्षेत्रयोर्धातसाम्यत: । कर्णो माध्याद्विको! यहा विषुवच्छायया हतः ॥ २६६ ॥ अध्याह्वाप्राश्गुलेमंक्तः कर्ण: स्थात्‌ सममण्डले । सध्यच्छाया तदा मध्ये विषुवत्समरेखयों: 11 २६७ ।1 विशोध्य बिषुवद्धाया दिनमध्योद्भुवां प्रभाम्‌ । सध्याह्याप्राइगुलानि स्युरवशिष्टसमानि हि ॥ २६८॥ ब्यादया--1. 9. मध्याह्विको �इलोकौ ५६-५७ ] तृतीयो5ध्याय: २१७ उन्मणडला युबृत्तज्या, त्रिज्याध्ना GSAT हता | तच्चाप॑ चरचापाढ्य॑ गतैष्यासव एवं हि॥ ५६ ॥ [ समशइकुना नतप्राणः ] लम्पध्नः समशढकुः स चुज्याभक्तोज्थ तत्कृतिम्‌ | स्यक्ला त्रिज्याइतेम्मूल चापितं दि नतासवः ॥ १७ ॥ सममण्डलग इति (550-59)-- [ अक्षक्षेत्राणि युवृत्तेष्टान्तरालं यत्क्षितिजात्‌ सममण्डले । समशडकुरसो कोटिय्यृवृत्ते कर्णतांगते ॥ २६९ ॥ यद्यपि क्षितिजादिष्टान्तरं कर्णो चुवृत्तमम्‌ । तथाप्पुन्मण्डलादुध्वंखण्डस्थेष्टेव कोटिका! ॥ २७० ॥ समशइडकुश्च तत्कर्ण: क्रान्तिज्या च भुजा भवेत्‌ । उन्मण्डलक्षितिजयोयंद्‌ य्ुवृत्तस्थमन्तरम्‌ ॥ २७१॥ कर्णात्‌ पृथककृते कोटिखण्डे यदव्शिष्यते ॥ क्षितिज्या सा भुजाककाग्रा कर्ण: कोटिरपक्रम: ॥ २७२ ॥ [ समशडकुना गतैष्यप्राणाः नतप्राणाश्च ] एवं ह्यश्रद्वयं त्यश्रे स्वेकस्मिन्तवतिष्ठते । ब्रिज्याक्षलस्ब॒कत्यश्र* यत्तत्‌ त्यक्षत्रयं तु तत्‌ ॥ २७३ 0 उन्मण्डलाद छूवत्ते यत्‌ तस्येवेष्टान्तरं भवेत्‌ । कर्णरूपे से शड्भोय या कोटि: परिकल्पिता ॥ २७४ ॥ लम्बकेनाहता त्रिज्याभक्तत्वात्‌ समशड्कुत: । ब्विज्यया गुणनाव्‌ भूयों चयुज्यया हरणादषि ॥ २७५ ॥ ब्यास्या--1. 9. कोटिता 2. A. B. aT we do Re �R45 सव्याख्ये तस्तसंग्रहे [ प्रध्याय: हे [ प्रकारान्तरेण नतप्राणाः ] सममण्डलगा छाया त्रिज्याध्ना चुज्यया eat ॥ चापिता वा नतप्राणाः कोट्या वा सबंदा तथा ॥ ४८॥ - [ wang): fafasat | अक्षज्याध्नौ समी शद्कू त्रिज्यालम्बकभाजितों । क्रान्त्य्काग्रे, तयोः क्त्योमेंदूलं ज्षितेगुंणः ॥ ५६ Ul झवृत्तप्रसितं चापं यदीयं तून्नतासव: । उन्मण्डलात्‌ प्रवृत्तानां तेषां क्षितिजतो5पि व ॥ २७६॥ प्रवृत्तिरिष्टा स्वचरप्राणसंयोगतस्तदा । घुवृत्तेष्टान्तरालज्या) दक्षिणोत्तरमण्डलात्‌ ॥ २७७ ।॥ युवृत्तप्रमितं त्रिज्यागुणितं द्ज्यया हृतम्‌ । तच्चापं तन्‍नतप्राणा: समच्छायाकृता: सदा ॥ २७८ ॥ चुवृत्तेष्टान्तरालज्या या तून्मण्डलतो5थवा । सममण्डलसम्पातावधिका तत्र तन्म्तिता ॥ २७९ Ul तत्त्रिज्याकृतिविश्लेषमूलचापं नतासवः । व्रिज्याघ्ना झुज्यया भकता सछायाकोटि: सदाथवा ॥ २८० ॥ तच्चापं तन्‍नतप्राणा दक्षिणोत्तरसज्भूमात्‌ । अत एवं नतांशज्या चुज्याध्ना' व्विज्यया हृता ॥ २८१॥ समच्छाया भवेदिष्टशडरोस्त्नैराशिकात्‌ तत: । छा्पाकोटी पमच्छाये स्यातां पूर्वापरायते ।। २८२ ॥ नतांशस्थापि तत्तुल्या द्ुवृत्तप्रमिता तु सा। ज़िज्यावृत्तमिते स्थातां छायाकोटी समप्रभे ॥ Ya ॥ इति ॥ व्यादया--1, A. Tat; BUT 2. A, Gear ar �श्लोका: ६०-६२ ] तृतीयोध्ध्यायः २१९ [ दशप्रश्नाः ] इह शढकु-नत-क्रान्ति-दिगग्रा-उक्षेषु पश्चसु । हयोहयोरानयन दशधा स्यात्‌ परेस्जिमिः ॥ ६० ॥ सशइवो नतक्रान्तिदिगज्ञाः सनतास्तथा । अपक्रमदिगग्राक्षा दिगज्ञौ क्रान्तिसंयुतो ॥ ३१ ॥ दिगज्ञाविति नीयन्ते इन्द्रीभूयेतरेस्त्रिमिः ॥ ६२१ ॥ [ प्रश्नः १. अपक्रसा-इशाग्रा-इक्षेः शडकु-तत्यों ] आशाग्रा लम्बकाभ्यस्ता त्रिज्याभक्ता च कोटिका ॥ ६२० ॥ [ दशप्रश्नोत्तरम्‌ ] इह शडकुनतेत्यादि (60-628)-- [ शडक्वादिपञ्चस्‌ दक्षप्रश्नानां सद्भुतिः ] इह त्वाद्येन साध्येन द्वितीयादे: समन्वयात्‌ । चत्वारो,5थ द्वितीयेन तृतीयादे: समन्‍्वयात्‌ ॥ २८४ ॥ गन्नय,स्तथा तृतीयेन कृतपऊचसयोरपि । दो, तुर्येस्थान्त्यसम्बन्धादेक:, TIAMAT STA गच्छे चतुष्के त्वेकादिचयस्भूलितं तु तत्‌ ॥ २८५ ॥ [ अपक्रमाशाग्राक्षेः शडकुनत्यानयनवासना ] आशाग्रेत्यादि (620-67) -- एतेषामुत्तरेष्वा् रनुक्‍्तेषु दशस्वषि । आदिमस्योत्तरं सूर्य सिद्धान्ते लेशतः कृतम्‌ । कोणशडकुप्रकरणे शड्क्‍्वर्थ तदचों यथा ॥ २८६ ॥ #त्रिज्यावर्गाधतो5प्रज्यावर्गोनाद्‌ द्वदशाहतात्‌ । पुनर्दविशनिध्नाच्च यत्‌ फल लक्यते बुधेः ॥ २८७ ॥ व्याद्या--1. 0. तृतीय णि त्रय �२२० सथ्याख्ये तत्तसंग्रहे [ प्रध्याय: ३ : श्रुजाचज्या TAA Ae AIT | क्रान्त्यक्षयर्गों तदर्गात्‌ त्यकत्वा कौट्यौ तयोः पदेः ॥ ६३ ॥ कुर्यात्‌ क्रान्त्यज्षयोर्घातं कोट्योर्घातं तथा TT | सौम्ये गोले तयोयोंगात्‌ भेदाद्‌ याम्ये तु घातयोः ॥ ६४ ॥ शडकुवर्गाधसंयुक्तविषुवद्वगं भाजितात्‌ 1 लब्धं तु करणी नाम तां प्रृथक्‌ स्थापयेत्‌ ततः॥ रष८ ॥ विषुवच्छायाकंवधादग्रज्यासंगुणात्‌ ततः । भकक्‍तात्‌ फलाख्यं तद्व गंसंयुक्तकरणीपदस्‌ ॥ २८९ ॥ air ha aged दक्षिणोत्तरगोलयो: | याम्ययोविदिशो: शडकुः एवं याम्योत्तरे रवो । परिश्रमति शड्भरोस्तु शडकुरत्तरयोस्तु सः” ॥ २९० ॥ ( सू्यसिद्धान्त:, त्रिप्रश्नाध्याय:, ३.२८-३२ ) इति तन्‍्त्रान्तरश्लोका! । सौस्ययाम्यदिशो: शडक्रिष्टो यत्र विदिग्गतः । दिगप्राध्यर्ध राशिज्या तत्र तदहिग्गता मता ॥ २९१ ॥ राशित्रयान्तरितयोदिशों मध्यगतत्वत: । आशाप्रा भत्रयस्थात: कृत्स्तज्याधंसमा भवेत्‌ ॥ २९२ ॥ ज्याबाणयोव॑र्गयोगात्‌ कृत्स्वज्या हिं पदीकृता । ज्याबाणों चक्रपादे तौ त्रिज्यातुल्यों समो मिथ: ॥ २९३ ॥ अतस्तयोवंर्गयोगो द्विघ्नत्रिज्याकृते: सम: । अस्यारधराशिज्यावर्ग इचतुर्थोशस्ततो भवेत्‌ ॥ २९४ ॥ द्विष्नवर्गंचतुर्थांशस्थार्ध वर्गत्वकल्पनात्‌ । o> दलटद्विगुणयोश्चेतदगंक्षे त्रे निवश्यंताम्‌ ॥। २९५ ॥। त्रिज्यावर्गारधतुल्यत्व॑ अध्यर्धज्या कृतेस्तत: । द्विष्मवर्ग चतुर्भागो वर्गो5धंस्थ भवेद्‌ यत: ॥ २९६ ॥ मूलमू--- 1. 2. ०7. पदे ब्याद्या--1, 8. तुल्यत्वमध्याघंज्या �श्लोक: ६५ ] तृतीयौब्ष्याय: २२१ आधद्यघाते5धिके सौम्ये योगमेदद्यादपि । त्रिज्याघ्नाद्‌ हारवर्गाप्तः शब्कुरिष्टदिगुद्धवः ॥ ६५ Ul लम्बबगर्धितुल्योज्सो लम्बब॒त्ते प्रकल्पित:! । अक्षज्यावगंसंयुक्ताद्धारो मुलीकृतस्तत: ॥ २९७ ॥ घात: कान्त्यक्षयोय: स्यथात्‌ तत्कोट्योरपि योहपरः । तयोयोगान्तराच्छडकु्हाराप्त: सौम्ययाम्ययों: ॥ २९८॥ बर्गेयोगान्तराष्यां वा हारवर्गोद्धुतो भवेत्‌ । हारको लस्बवर्गाधमक्षवर्गंयुतं भवेत्‌ ॥ २९९ ॥ तत्न क्रान्त्यक्षयो: कोट्योवबर्गंघाते चिकीषिते । स्वस्ववर्गोनिताद्धारवर्गंत: कोटिरेत॒यो: ॥ ३०० ॥ गुण्येउक्षकोटिवर्गेउत्र ऋ्रान्तिकोटिकृतो गुणे । अल्पता गुणकारस्य क्रान्तिवर्गंेण हारकात्‌ ॥ ३०१ ७ विवरं फ्रान्तिवर्ग: स्थात्‌* गुणहारकयोस्तत: । तद्गुणाद्‌ गुण्यतो हारवर्गाप्तं ATA BAT Ut २३०२ ॥ गुण्यस्थ हारादल्पस्वादधिकत्वे पुन: क्षिपेत्‌ । स्थादेतदक्षकोटयाश्चेद्रर्गो गरुण्येत केवल: ॥ ३०३ ॥ नव क्षिप्ताक्षवर्गस्थ हारतुल्यत्वकल्पनात्‌ । येन क्रान्तिकृतेरेव त्याज्यत्वं परिकल्पितम्‌ ॥ ३०४ ॥ ऋरान्तिवर्गस्त/तस्तत्र गुणहारान्तरोज्भूव: । गुष्पस्थ हारसास्यार्थ क्षिप्येताक्षकृतियंदा ॥ ३०५॥ गुणक्षेपाहतेह रलब्धं त्याज्यं तदा' त्यजेत्‌ । त्याज्यस्य फ्रान्तिवगेंण तुल्यत्वं प्राक्‌ प्रपडिचितम्‌ ॥ ३०६ ॥ शडूगेरितरखण्डेन तुल्यं निस्संशयं च तत्‌ । क्रान्त्यक्षयोवर्गंघाताद्‌ हारवर्गोद्धृतो ह्ासो ॥ ३०७ ॥ व्याख्या---1. 3. 3. 8. प्रकल्पितम्‌ 2, 8. वर्गस्य ८. केवलम्‌ 4. B. Hapl. om. of & 8. त्याज्यात्तदा �RRR सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ भध्याय: ३ किन्त्वेतत्‌ त्याज्यत: शुद्धे क्षेप्पमेव फल भवेत्‌ । इतरस्य धनणंत्व॑ गोलयो: सौम्ययाम्पयो: 305 1 अक्षकृत्यूनहाराख्याल्लस्बवर्गाधत'स्तत: । शोधयेत्‌ फ्रान्तिवर्ग स्वलब्धशोध्यफलोनितम्‌ ॥ ३०९ ॥ जिज्यावर्गा धतो5प्रज्या/ वर्गों यदि विशोध्यते । एकवृत्तगतत्वेन द्योस्त्रिज्याग्रजीबयो: ॥ ३१० ॥ शिष्ट तत्कोटिवृत्तेन्‍त्न पुनविपरिणस्यते । शडकुखण्डस्य तस्यास्य हारवृत्तगतत्वत:॥॥ ३११॥ ब्विज्यावृत्ते gz: शडकुखण्डो विपरिणम्यते । कोटिवृत्तगता त्रिज्या हारकत्वेन सम्मता ॥ ३१२॥ स्ववृत्ते च गुणस्तेन तुल्यत्वादुभ्यं त्यजेत्‌ । लम्बवर्गाधनिघ्नं तद्‌ हारवर्गेण चोद्धरेत्‌ ॥| ३१३ ॥ शडकुखण्डकृतिलंब्धा शड्कुखण्ड: पर” तत: । बक्षापक्रमयोर्घाताद्‌ हारकाप्तसमो5पर: ॥ रे१४ ॥ स चेदक्षाग्रयोर्घातात्‌ कोटिवृत्ते विधीयते । हारवृत्तगतः सोष्यं त्रिज्यावृत्ते विधीयताम्‌ ॥ ३१४५ ॥ हरणं गुणनं त्यवत्वा तन्मध्ये व्विज्ययैकया । लम्बध्नाक्षाग्रसंवर्गान्मूलवर्गृहृतो5पर: ॥ ३१६ ॥ शहकुखण्डो ययोगोगान्‍्तराच्छुड-कु: स्फुटो भवेत्‌ | अक्षावलम्बको यत्र विषुवत्कर्णणामिनों ॥ ३१७ ॥ तत्र तौ विषुवच्छायो* तच्छुडकू परिकल्पितो । हारवर्गोष्त्र विषुबच्छायावर्गाड-गुलान्विता ॥ रे१८॥ grameqangieg aie स्थाद्‌ द्विसप्तति: । शेष पूर्ववदन्यत्‌ स्थादिष्टशड्धून विदिग्गते ॥ ३१९ ॥ ब्याख्या--1. 9. वर्गोद्धुत 2. 9. तोध॑ज्या 3. 8. पं 4, 8. लब्धाध्नाक्षाग्र 5. ४, छाया �इलौक: ६६ | तृतीयोअ्ध्याय1 २२३ छाया तत्कोटिराशाग्राकोटिष्ना सा चुजीवया । भकक्‍ता नतज्या क्रान्ल्यक्षद्गग्राभिमवेदिति ।। ६६ ॥ एवंनीतोः्प्यसों शड्कु: क्वचित्‌ सौम्यविदिग्गतः । प्रदक्षिणक्रमाद्‌ भ्राम्यन्नेम्यां च विदिशं व्जेत्‌ । प्रत्यक्कपाले विविशो व्युत्कमात्ते विगाहते ॥ ३२० ॥ इति ॥ [ नतज्या तद्बासना च ] प्राच्यादिष्टदिगप्रान्ते स्वस्तिकात्‌ क्षितिजाश्रितम्‌ । वचचात्‌ स्वस्तिकतस्तावत्यन्तरे क्षितिजाश्वितम्‌ ॥ ३२१ ॥ इष्टविड्सण्डल तत्‌ स्थात्‌ खमध्यस्पृष्टनेमिकस्‌ | तावतान्तरितं चान्यद्‌ याम्योदक्स्वस्तिकद्दयात्‌ WW RRR il खमध्यस्पृष्टपरिधिव्यस्तविड्मण्डलं भवेत्‌ । क्षितिजव्यस्तदिग्वुत्तसम्पातद्वितयोद्‌गतम्‌ !॥ ३२१३ ॥ ध्रुवद्वितयसंस्पृष्टं तियंग्बृतं तथापरम्‌ । इष्टदिग्घटिकावुत्तह्यतियंग्गतत्वतः ॥ रेर४ ॥ तियंग्वृत्तगतं वेच्ं तयोस्तु परमान्तरम्‌ । याम्योदग्वृत्ततो व्यस्तदिग्वृत्तस्थ यवन्तरम्‌ ॥ ३२५ ॥ क्षितिजस्थं दिगग्रा सा सेव तत्परमान्तरम्‌ 1 याम्योदग्व्यस्तदिग्वुत्तपाश्वेस्थं क्षितिजं यतः ॥ ३२६ ॥ समपाश्वस्थिते वृत्ते वृत्तपोहि परान्तरस्‌ । खमध्यतोउत्न लम्बान्ते तयोरिष्टान्तरं नयेत्‌ ॥ ३२७ ॥ खमध्यतस्तु लम्बान्‍्ते भ्रुवः सोम्यो व्यवस्थितः। व्यस्तविष्दमण्डलस्थेष्टान्तराल झ्रुवतो5त्र TI WRU सा कोटिस्तदूभुजाक्षज्या तयोबेर्गयुतेः पदम्‌' । स कर्णो श्रुवतस्तियंग्वृत्तस्थं क्षितिजान्तरम्‌ ॥ ३२९ ॥ व्यायया--1, 8. ०॥. 016 [116 2. A, weet 3, A.B. TH �२२४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे - [ श्रध्यायः हे क्रान्त्यक्षघाते तत्कोट्योर्घाताद याम्येडधिके सति । 'जेष्ट/ शड्कुमवेत्‌ सोम्ये हाराच्चापक्रमेडधिके ॥ ६७ ॥ इष्टविड्मण्डलघटीवृत्तयोस्तत्परान्तरम्‌ । क्षितिजव्यस्तविग्वुत्तसम्पातो यो श्रुवो च यो ॥ ३३० ॥ तच्चतुष्टयसंस्पृष्ट वृत्त तियंग्गतं तयो: । घटिकावृत्तपाश्व॑स्थो श्रुवो द्वावषि सर्वदा । ३३१॥ दिव्वृत्तात्‌ क्षितिजव्यस्तदिक्सम्पातों तथाविधौ । तयो: समतिरश्चीन तियंग्वृत्त ततो भवेत्‌ ॥ ३३२ ॥ अत: समतिरश्चीने वृत्ते तत्न परान्तरम्‌ । परान्तरेण दिग्वुत्तत्यासाधं यदि लक्ष्यते ॥ ३३३ ॥ अक्षेणेष्टान्तरालेन तत: कि लक्ष्यते फलम्‌ । घटीवृत्तात्‌ खमध्यान्तों ह्मक्षो याम्योत्तरायत: ॥ ३३४ ॥ सम्पाततः खमध्यान्तों घटीदिग्वृत्तयोदयों: । अन्तरालं च दिग्वुत्तगतमिच्छाफलं त्विह ॥ ३३४५॥ , इच्छुया भुजया ह्ात्र कर्ण दच्छाफलं भवेत्‌ । अक्षस्थानीयमेतत्तु तत्कोटिलेम्बकस्तत: ॥ ३३६ ॥॥ तद्वत्‌ क्रान्तिधुजायाश्च फर्ल तत्कर्णमानयेत्‌ । ऋन्तिस्तु घटिकावृत्ताद्‌ युवृत्तावधिका भुजा ॥ ३३६७ ॥ विग्वत्ते घटिकावृत्ताद्‌ द्युवृत्तावधिका श्रुति: । कऋान्त्यक्षफलकोट्यो तौ' त्रिज्यावर्गान्तरात्‌ पदे ॥ रे३८॥॥ अन्योन्यकोटिहतयोस्त्रिज्यया हृतयोदयो: । क्रान््यक्षफलयोयों गभिदाभ्यां सवतीष्टभा ।॥ ३३९ Ut मूलमू-- 1. 8. नेष्टशड्कु: व्याख्या--1. ४. हिग्वृत्तत्‌ क्षितिज ; 9, दिग्बुत्तक्षितिज 2. A.C. Hapl. upto afaat, next line. 3. A.B, aq for at �इलौक: ६८ ] तृतीयो5ध्याय: . २१५ [ प्रश्नः २. नताशाग्राक्षे: शडक्वपक्रमः | नतलम्बकयोर्घातात्‌ त्रिज्याप्तं तत्‌ स्वदेशजम्‌ । स्वदेशनतकोट्याप्त॑ नताक्षज्यावधात्तु यत्‌ ॥ ६८ ॥ कऋान्तिलस्बोत्यफलयोब्यत्ययाद्‌ योगमेदत: । इष्टशड्कुश्च कतंव्यश्छायावन्योन्यतो5य ते ॥ ३२४० ॥ इष्टदिग्घटिकावृत्तान्तरेण परमेण वा । चुज्यावलम्बका हत्वा त्रिज्यया विभजेदुमो ॥| ३४१ ॥ लब्घे क्रान्त्यक्षयो: कोटयोौ यद्दा BATA: Gal | परान्तरालवर्गात्तु त्यक्त्वा मूलीकृते उभे ॥ ३४२ ॥ मिथः कोटीहतक्रान्त्यक्षयोयोंगान्तरात्‌ तत: 1 परान्तरालवर्गाप्तौ त्रिज्याध्नात्‌ भानरावुभो ॥ ३४३ ॥। याम्यगोलेउत्न शहकु: स्थाल्लम्बक्रान्त्यंशभेदत: । क्रान््यंशके5त्र लम्बांशादधिके क्षितिजादध: ॥ ३४४ ॥ शडककु: स्पादथ हाराच्चेत्‌ सोइधिको न तु सम्भवेत्‌ । सोस्‍्यगोले तु यास्‍्या चेदग्ना ऋ्रान््यंशलम्बयो: ॥ ३४४५ ॥। शहकुर्योगोद्भूवः ater दिगग्ना चेत्‌ तबन्तरात्‌ । दिड्मण्डलघटीवृत्तविवरादधिके सति । दूघटीवृत्तविवरे भवेच्छडकुर्न तादूशःः ॥ ३४६ 11 इति ॥ [ नताशाग्राक्षे: शहक्वपक्रमानयनवासना ] नतलम्बकयोरिति (68-73)-- श्रुवद्वितयसंस्पृष्ट प्रहाधिष्ठितनेमिकम्‌ । नतवृत्तं भवेद्‌ यस्य दक्षिणोत्त रमण्डलात्‌ ॥ रे४७ ॥ घटिकामण्डलगतं कल्प्यते परमान्तरम्‌ । मतन्ितिजसम्पातद्व य॑ स्पृष्ड खमध्यगम्‌ ॥॥ ३४८ ॥ . ब्याख्या--1. ८. तादुशम्‌ fo Go २६ �२१२६ संव्याख्ये' तन्त्नसं ग्रहे [ अध्याय: हे तदाशाग्रावधे कोटयोस्तयोर्घातं ज्षिपेदथ' । शोधयेदू दक्षिणाग्रायां त्रिज्यया च ततो हरेत्‌ ॥ ६६ ॥ लब्धात्‌ स्वनतकोटिष्नात्‌ एथक्‌ त्रिज्याप्तवर्गितम्‌ | _ gad स्वनतवगेण तन्मूलेन हतं॑ फलम्‌॥ ७० ॥ aa facta तु नतसममण्डलमीरितम्‌ । याम्योदग्वृत्तसम्पातात्‌ क्षितिजे यावदन्‍्तरे ॥ ३४९ ॥ नताख्यसमवृत्तस्य सम्पातो5्य तत: स्थितम्‌ । क्षितिजे वृत्तपादान्ते खमध्यस्फुटनेमिकम्‌ ॥ ३५० ॥ नतदवक्षेपवत्ते इन्‍्तयंत्र स्थात्‌ परमान्तरस्‌ । नतक्षितिजयोस्तद्व न्नततत्समवृत्तयो: ॥ ३५१ ॥॥ स्वदेशनतकोटिश्च तद्‌भुजा चेति ते उभे । दिग्वुत्तव्यस्तदिग्बृत्ते पूरवंबत्‌ परिकल्पयेत्‌ ॥ २३५२ ॥ नतवृत्तं खमध्यात्तु नतदुवक्षेपसण्डले । यावन्‍नतं स्यात्‌ तत्पाश्व॑ क्षितिजात्‌ तावदुन्नतम्‌ ॥ ३५३ ॥। क्षितिजव्यस्तदिग्वुत्तसम्पातद्वितपोद्गतम्‌ । नतेष्टविड्मण्डलयो: समतियंग्गतं तथा ॥ ३५४ |॥ नतपा श्वॉन्नतिस्पृष्टं तियंग्वृत्त प्रचक्षते । तिर्यग्वत्तस्य बिउवृत्ते क्षितिजादुन्‍्नतिस्तु या ॥ ३५५ ॥ तत्रेव नतवृत्तस्य खमध्यात्‌ तावती नति: । छाया सा नतवृत्तस्थ सम्पातान्ता खमध्यतः ॥| ३५६ ॥ तश्सम्पाते प्रहस्तस्मात्‌ तत्कोटि: शडकुरिष्यते । समन्तात्‌ क्षितिजादुध्वें यत्स्वदेशनतान्तरे ॥ ३५७ ॥ वृत्तस्वनतकोद्यार्यं नतवृत्तस्थ नाभिगम्‌ । बक्षिणोत्तरवुत्ते यन्तभोमध्यश्रुवान्तरम्‌ ॥ रेश५८ ॥ सूलम्‌ू-- 1. 0+9- क्षिपेदुदक्‌ ब्याद्या--1., 9. संदेश �श्लौका: ७१-७३ ] ' तृतीयोब्ध्यायः २२७ पृथक्क्ृताद्‌ भवेच्छदूकु), छाया तत्कोटिका भवेत्‌ । छायाग्रकोटिसंवर्गाद्‌ ज्या लब्धा नतज्यया ॥ ७१ ॥ नतज्यायुज्ययोस्तद्वत्‌ छायाकोटित्रिजीवयोः । छायादिगग्राकोट्योश्च घात एको भवेत्‌ ततः ॥ ७२ ॥ इयोरेकेन विहृतस्तत्सम्बन्धीतरों भवेत्‌ । चुज्यात्रिजीवयोदगमेद्मूलमपक्रमः ॥ ७३ ॥ स लस्बो5स्मान्नतज्याध्नात्‌ त्रिज्याप्तं स्वनतं भवेत्‌ । नतवृत्तक्षितिजयोस्तत्कोटिः परमान्तरम्‌ ॥ ३५९ ॥ स्वदेशनतकोट्याप्तमक्षाद्‌ यत्‌ त्रिज्यया हतात्‌ । नतक्षितिजसम्पाताद्‌ पश्रुवस्य विवरं तु तत्‌ ॥ ३६० ॥ नतवृत्तगतं तत्तु नतघ्न॑ व्रिज्यया हरेत्‌ | क्षितिजि नतयास्योदस्वृत्तयोलेब्धमन्तरम्‌ ॥ ३६१ ॥ योगसेवो तदाशाप्राकोट्यो: कार्यो तथाविधि । अन्‍्योन्यकोटिगुणनात्‌ त्रिज्यया हरणादषि ॥। ३६२ ॥॥ क्षितिजे नतिविड्सण्डलान्तरालं तु तद्‌ भवेत्‌ । क्षितिजे नतिदृक्‍क्षेपविदिग्वुत्तान्तरं च तत्‌ ॥ ३६३ ॥ maven स्वया ह॒त्वा त्रिज्यया विभजेत्‌ तु तत्‌ 1 बृत्ते स न[त]कोट्युक्ते! नतदुवक्षेपसण्डलात्‌ ॥ ३६४ ॥ विदिग्वृत्तान्तरं कोटिरेषा स्थात्‌ स्वनतं भुजा । तियंग्वृत्तनतः कर्ण: तयोवर्गयुते: पदम्‌ ॥ ३६५ ॥ नतदृवक्षेपवृत्तात्तु क्षितिजस्पान्तरं च सः । तद्दोःकोटयौ त्रिजीवाध्ने कर्णन विभजेत्‌ फले ॥॥ ३६६ ॥ स्पातां विड्मण्डले ते दे क्षितिजाच्च खमध्यतः । तियंग्वृत्तस्थान्तराले छायाशइक्‌ श्र ते ऋुमात्‌ ॥ ३६७ ॥ व्याख्या--1. 1४६७. 1०80 न कोट्युक्त 2. 8. वृत्ता ततः 1 वृत्तान्तर 3. फ्र.तुणिस �QRS सव्याख्ये तन्तसंग्रहे [ प्रध्याय: ३ छायाशइक्‌ च॒ ते स्पातामिष्टविड्सागंगे उसे। क्षाशाप्राकोटिगुणितां हरेच्छायां नतज्यया ॥ ३६८॥ धुज्या भवेद्‌ यत्तो घाते नतज्याशुज्ययोस्तु यः। छायाप्राकोटिघातोइसो भाकोटित्रिज्ययोरपि ॥ ३६९ ॥ तुल्यरूपात्‌ ततो घाताव्‌ हन्द्रेष्वन्यतरोद्धुत:। तत्सम्बन्धी तदितरों भवतीत्युपपद्यते ॥ ३७० ॥ अप्रा'कोटिहि दिव्वत्तदक्षिणोत्तरवृत्तयों: । अन्तरालं परं तत्र छायाकोटिश्च तादूशी ॥ ३७१ ॥ क्षितिजस्था भवेदाद्या छायाकोटिग्रंहावधि: । यथा दिगग्ना दिग्वृत्तात्‌ समवृत्तान्तरं परम्‌ ॥ २७२ ॥ तथा च्छायाभुजाषि स्थात्‌ aa एव ग्रह्वधि: । अप्रा कोटिहता त्रिज्या च्छायया हियते यदा॥ ३७३ ॥ छायाकोटियेतस्त्रिज्याच्छाययो: कर्णरूपता ॥ युबृत्ते नतभागज्या त्रिज्यावृत्तमिता च सा॥ ३७४॥ स्ववृत्त प्रसिता सेव नतज्या भवति स्फुटा । त्रिज्यातुल्या भवेद्‌ झुज्या स्ववृत्तप्रमिता यत: ॥ Roy It छायाकोटिहता fasat भकता युज्या नतज्यया । यादृशो नियमस्त्रिज्याद्युज्ययो: स्पात्‌ परस्परम्‌ ॥ रे७६॥ तादूशो नियमो वेद्यश्च्छायाकोटिनतज्ययो: । अप्रा कोटिहता च्छाया त्रिज्यया हियते यदा ॥ ३७७ ॥। लब्धं त्रिज्याहतं मूयो हियते च नतज्यया । carat गुणं च हारं च यदि वा त्रिज्ययेकया ॥ रे७८५ ॥। अग्रा कोटिहता चछाया पर हार्या नतज्यया । aa चज्या भवेल्लब्धा तत्कोटि: फ्रान्तिरिष्यते ॥ २७९ ॥ व्यास्या---1. A. Hapl. om. from sat to fara, in the fourth line below. A.C. am: �श्लोकौ ७४-७५ ] तृतीयो5ध्याय: २२९ [ प्रश्तः ३. नतापक्षमाक्षे: शडक्‍्वाशाग्रे ] नतकोट्या हता दुज्या विभकता त्रिभजीवया | सौम्ययाम्यदिशोर्भूज्यायुतोना लम्बकाहता ॥ ७४ ॥ fis gegen, Seder a aT | ७४० ॥ [ प्रश्नः ४. नतक्रान्त्याशाग्राभिः शडक्‍्वक्षौ ] छायां नीत्वाथ तत्कोटियुज्यावर्गान्‍्तरात्‌ पद्म ॥ ७४०॥ मूलीकरणतस्त्रिज्याद्युज्ययोवर्गभेदत: । इत्थं नतदिगग्नाक्षे: शडक्वपक्रमयोविधिः ॥ ३े८० ॥॥ इति ॥ [ नतापक्रमाक्षैः शडक्वाशाग्रानयनवासना ] नतकोट्येति (74-759) — प्रहावधिनंतज्या स्थाद्‌ दक्षिणोत्त रमण्डलात्‌ । छापाकोटिसमा ह्ेषा युवृत्तस्था सदा भवेत्‌ ॥ ३८१॥ सैब स्ववृत्त प्रमिता नतज्या परिकीत्येते । उन्मण्डलाच्च तत्कोटिरुन्‍नतज्योपरिस्थिता ॥ रे८र ॥ क्षितिजावधिकत्वार्थ क्षितिज्याउस्यां विधीयते । ऋण धन च फ्रमतो गोलयोर्यास्यसौम्ययो: ॥ रे८३े ॥ लम्बकध्नोन्ततज्या सा त्रिज्यया विह॒ता स्फुटा । भवेदिष्टान्तरालज्या क्षितिजेष्ट्यूवत्तयो: ॥ रेपड ॥ स एवं शडकु,स्तत्कोटिश्छाया, चुज्यानतज्ययों: । संबर्गात्‌ छायया भक्‍ता दिगग्नाकोटिरिष्यते ॥ रे८५ ॥ इति ॥ [ नतक्रान्त्याशाग्राभिः शडक्वक्षानयनवासना ] छायां नीत्वेति (759-789)-- भाको टित्रिज्ययोर्भाग्राकोटघ्ो्यूज्यानतज्ययोः । मिथो घातत्रयस्यात्र तुल्यत्वं प्राक्‌ प्रदशितम्‌ ॥ ३८६ ॥ �२३० सव्याख्ये array . [ झध्याय: ३ | हच्छायाबाहुघातो यः शहडकुक्रान्त्योब॑घोडपि यः । क्रान्त्यग्रयोस्तुल्यदिशोस्तयोमेंदोउन्यथा युतिः ॥ ७६ th उन्‍्मण्डलक्षितिजयोरन्तरेडके च तथुतिः । तद्धतां विभजेत्‌ त्रिज्यां तच्छायाकोटिवर्गगो! ॥ ७७॥ - अन्तरेण भवेदक्षो नताय्रैविंदितिस्त्रिमिः ॥ ७८० ॥ fag दृयेष्वन्यतरभक्तस्तदितरो यत: । क्रान्तिको्टि ततो दुज्यां नतज्यानिहतां हरेत्‌ ॥ ३२८७ ॥ अग्ना कोटा भवेच्छाया तत्कोटिस्त्रिज्ययोद्धता 1 वर्गान्‍्तरपद॑ं त्रिज्याच्छाययो: शड्क्रिष्यते ॥॥ ३८८ ॥ छायातत्कोटिकावर्गमूलभेदं॑ च तद्भुजा । छायाघ्नाया दिगग्रायास्त्रिज्याभक्ताथवा भुजा ॥ ३८९ ॥ भाकोटचन्तरितं यास्‍्योत्तरवृत्तात्‌ समन्‍्ततः । चुवृत्तवत्तत्पा श्वेस्थं वृत्तं यत्परिकल्पितम्‌ ॥ ३९० ॥ अक्षस्तत्न घटीवृत्तात्‌ समवृत्तान्तरं भवेत्‌ । झूवृत्तविवरं क्रान्तिघटिकामण्डलात्‌ ततः॥ ३९१ ॥ छायाभुजात्र विवरं युवृत्तसमवृत्तयो: । भाकोटिद्युज्ययोर्वगंभेदतो यत्‌ पद भवेत्‌ ॥ २९२ ॥ ऋन्तिकोटिभंवेद्‌ यत्र तादुग्वृत्त प्रकल्प्यते । व्यासाध यस्य भाकोटित्िज्यावर्गान्तरात्‌ पदम्‌ ॥ ३९३ ॥ तत्तच्छाया' भुजाशडक्वोर्वगंयोगपद॑ भवेत्‌ । तदेव तत्न व्यासार्ध यत्तद्‌ वृत्तान्तरं कृतम्‌ ॥ BR¥ छाया हि स्वभुजाकोटयदोवंगंयोगपदं भवेत्‌ । शडकुच्छायाकृतियुतेर्मूलं त्रिज्या च सम्मता ॥ ३९५॥ छापाया: कोटिबाहू हो तच्छडकुरिति ये त्रयः । तेषां त्रयाणां वर्गेक्यं सम्यक्‌ त्रिज्याकृतो स्थितम्‌ ॥ ३९६ ॥ व्यास्या--1. &. ततश्छाया �ratte: 05 ] तृतीयौष्ध्यायः २३१ [ प्रश्नः ५. शडक्‍्वाशाग्राक्षेः नतापक्रमों ] अजक्षशड़क्वोवंघो यश्च यश्च मात्राहुलम्बयोः ॥ ७८० ॥ शडकुच्छायाभुज्ावर्गयोगे तस्माच्चिकीधिते । छायाकोटिकृतिस्त्रिज्यावर्गतोउत्न विशोध्यते ॥ ३९७ ॥ कऋरान्तिवर्गं ततस्त्यक्ते तत्कोटया: शिष्यते कृति: । सा च दुज्याकृतेश्छायाकोटिवर्गे विशोधिते ॥ २९८ ॥ छायाभुजायाः फोटिश्च तच्छडकुरिह सम्मतः । यतस्तयोवरर्गयोगमूल व्यासाधंमिष्यते ॥॥ २९९ ॥। छायाभुजाकरान्तिकोटयो: शहकुक्रान्त्योइ्च घातयो: । क्रान्त्यप्रयोदिशोभिन्नतुल्ययोयो गभेदत: ॥ ४०० ॥ उन्मण्डलक्षितिजयो रन्तरस्थरवेर्युते: । बक्षस्तदीयव्यासार्ध भक्तस्तद्वृत्त गो भवेत्‌ ॥| ४०१ ॥ ब्रिज्यया निहतो भुयस्तदृव्यासाधों हृतः स्फुट:। मिथः कोटिहते यद्दा ्रान्तिच्छायाभुजे उसे ॥ ४०२ ॥ योगान्तरात्‌ तयोरक्षो हारवर्गोद्धत: स्फुट: । - छापयायां याम्यदिक्कायां याम्यदिक्त्वेष्प्यपक्रमे ॥॥ ४०३ ॥॥ तयोभेंदो भवेदक्ष इति प्रागेव दर्शितम्‌ । क्रान्यकंनतिभेदो5क्षो यास्‍्ये प्रायुवितों यतः ॥ ४०४ ॥ अप्रा याम्या सौम्यदिकका ऋ्रान्तिश्चेद्योग इष्यते । उन्मण्डलक्षितिजयोमं ध्ये दृश्ये च भारकरे । उभयो: फ्रान्तिभाबाद्वोः योग एवाक्ष इष्यते ॥ ४०५॥। इति। [ शइकक्‍्वाशाग्राक्षे:ः नतापक्रमानयनवासना ] ग्ग्रक्षशड्क्वोवंध इति (7180-79)-- स्ववृत्त गामिनी च्छायाभुजा सर्वत्र दृश्यते । छापाबाहुमुजं यत्‌ स्थाद्‌ व्यासार्ध शडकुकोटिकम्‌ ॥ ४०६ ॥॥ व्याद्या--1, The Mss. read the pratika ४$ श्रशइकुबघ इति ॥ �232 सबथ्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय! ३ 'सौम्ययाम्यस्थिते भानौ तयोरयोंगान्तरात्‌ ततः । ‘ y क्रान्तिस्त्रिज्याहता प्राग्वन्नतज्यां च समानयेत्‌ ॥ ७६ || alana waa क्रान्तियोंगइछायाभुजाक्षेयो: । . याम्यगोले तयोभेंद इति प्रागेव दरशितस्‌ !॥ ४०७ lt त्रिज्यावृत्तगताक्षज्या सर्वत्र परिकल्प्यते । छायाभुजा सा सर्वेत्रापीष्टवृत्तनता भवेत्‌ ॥ ४०८ ॥ छायाभुजाक्षो कर्तंव्याविष्टवृत्तगतावुभो । योगान्तरात्तयोरिष्टक्रान्तिरानीयते Ta: Ww ४०९ ॥ ~ छायाशुजाया: कोटिश्च स्ववृत्ते शडकुरिष्पते । ब्रिज्यावृत्तगताक्षस्थ कोटिलेम्बोडपि दशित: ॥ ४१० ॥ छायाभुजाया: कतंव्या त्रिज्यावृत्त गतिस्ततः | तजिज्यया गुणनाद्‌ वृत्तव्यासाधहरणादपषि ॥ ४११ ॥ भूयो लम्बेन निहता त्रिज्यया च विभज्यताम्‌ । लम्बध्ना वा स्ववृत्तस्थ व्यासार्धेनोद्धृता स्फुटा ॥ ४१२ ॥ गुणनं हरणं चापि विधूय त्रिज्ययेकया । येन साक्षज्यया योगवियोगापादनक्षम्ा ॥ ४१३ ॥ अक्षज्यासपि तां ह॒त्वा तत्कोदया शइकुतुल्यया । हरेत्‌ स्ववृत्तव्यासार्धेनाद्येनेव फल स्फुटम्‌ ॥ ४१४॥ योगभेदकृता फ्रान्तिस्तयो: स्थात्‌ सोस्ययास्ययो: । अतः शडकुहृताक्षज्या भाबाहुलंस्बकाहुतः ॥ ४१५ ॥ योगमेदात्तयो: फक्रान्तिरिष्टा व्यासार्धसंहता । अप्राशडक्‍्वोस्तथा च्छायाप्राकोटयोरपि घाततः । भाकोटित्रिज्ययोयंद्रा नतज्या छुज्ययोद्धुता ॥ ४१६॥॥ सूलमू--1. &. 9. ९५ स्फुटार्क सोम्ययाम्यस्थे �एलोकौ ८०-८१ ] तृतीयोड्ध्याय: २३३ [ प्रश्नः ६० शडक्वपत्रमाक्षे: नताशाग्रे ] त्रिज्यापक्रमघातो यो यश्च शडक्वक्षयोवघः । तयोयोंगान्तरं यत्तु गोलयोर्याम्यसोम्पयोः ॥ ८० ॥ भाबाहुलम्बकाप्तो5स्मात्‌ त्रिज्याध्नाद्‌ भाहतेष्टदिकू ॥ ८११ ॥ [ प्रश्नः ७. शडक्वपक्रमाशाग्राभिः नताक्षो ] वर्गान्‍्तरपदं यत्‌ स्थात्‌ छायाकोटिय्ुजीबयो! ॥ ८१९ ॥ [ शडक्वपक्रमाक्षे: नताशाग्रयोरानयनवासना ] त्विज्यापक्रमघात aft (80-81a)— aur fasareraraleat नतज्या युज्ययोद्धृता । तथा विस्पष्टमेवेतत्तत्न तत्न प्रद्शितम्‌ ॥ ४१७॥॥ शडकवग्रार्काग्रयोयोगभेदात्‌ छायाभुजा भवेत्‌ । शड॒क्वग्नं तन्महाशडूरे रक्षष्नाल्‍लम्बकोद्धृतम्‌ ॥॥ ४१८॥ अर्काग्रादोर्गुणादन्त्यक्रान्तिष्नाल्लम्बकोद्धृता । लम्बकोद्धरणात्‌ पूर्व तयोरन्योन्यशेषता ॥ ४१९ ॥ तत्नापक्रमतोडई्काग्रा त्रिज्याध्ना लम्बकोद्धृता । इति ब्रिज्याहतक्रान्ते: शड्धरोरक्षहृतस्थ च ॥ ४२० ॥ योगभेदात्‌ तयोर्यास्यसौस्ययोर्गोलयो: ऋरमात्‌ । भाबाहुलंम्बकाप्तो5स्मात्‌ त्रिज्याध्नाद्‌ भाहते5ष्टदिक्‌ ॥ ४२१॥ [ शड॒क्वपक्रमाशाग्राभिः नताक्षयोरानयनवासना | त्र्गान्‍्त्रपदमिति (810-838)- fo de Ro भाकोटियुज्ययोबंगं भेदसूल J Tad | उन्मण्डलाद्‌ युवृत्तज्या त्रिज्यावृत्तमितोध्वंगा ॥ ४२२ ॥ क्षितिज्ययाधिका यास्ये सोम्ये सा स्पात्‌ तदूनिता । ल्षितिजादधऊध्व॑स्थं यस्‍्मादुन्मण्डल तयो: ॥ ४२३ UN �१३४ सव्याख्ये Trade | श्रध्याय: है तच्छायाबाहुयोगो यः शदकुक्रान्त्यैक्यवर्गतः । तेनाप्तं यत्‌ Bel aha aq eA TAG ॥ ८२॥ तयोरल्पहता त्रिज्या महता5ंथप्ताक्षमोर्विका ॥| ८३० ॥ क्षेत्रह्ययगतत्वेन तत्र दो:कर्णयोर्युतिः । ~ याम्यगोलोस्नतज्यायां स्यात्‌ क्षितिज्याधिकत्वत: ॥ ४२४ ॥ उनन्‍नतज्या क्षितिज्यात: कर्णतां भजते क्वचित्‌ । अधोगता क्षितिज्या या संवान्यत्र भुजा भवेत्‌ ॥ ४२५ ॥ अतस्तत्नोननतज्यायां वेद्या दो:कर्णयोर्यू ति: । छायाबाहुयंदा तस्यां क्षिप्पत्ते याम्यदिग्भवः ॥ ४२६ ॥ तस्थापि शहकक्‍वप्रार्काप्रायोगरूपतया स्थिते: । कर्णो3र्काग्रात्‌ क्षितिज्या तदभुजाकोटिरपक्रमः ॥ ४२७ ॥ Mera a YaST यत्क्षेत्रं शइडकुकोटिकः 1 तथोयोगे ततः कर्णकोट्योयों गावुभो स्थितो ॥ ४२८ ॥ क्षेत्रयोस्तद्‌ ह॒य॑ तुल्यस्वभावं व भवेन्मसिथ: । एवं दो:कर्णयोयोंगद्यं याम्ये प्रदशितस्‌ ॥ ४२९ ॥ सौस्‍्यगोले तु दोःकर्णविवरद्वितयं स्थितम्‌ । यास्‍्ये गोले तु तद्योगे सोम्ये च विदितेडन्तरे ॥ ४३० ॥ वर्गान्‍्तरं च॑ दो:श्रुत्योनुक्रान्त्येक्यक्ृतिभंवेत्‌ । शड्क्वप्रादुत्त रार्काग्रा यदा न्‍्यूना भवेत्‌ तदा ॥ ४३१ ॥ शड्कुक्रान्त्यन्तरगति: प्रोक्‍्ते वर्गान्‍्तरं भवेत्‌र । योगान्तराभ्यासकृतशहूकुक्रान्तिकृ तिभंवेत्‌ ॥ ४३२ ॥ ततो दोःकर्णयोगेन हृत्वा लब्धं तवन्तरम्‌ । वर्गान्‍्तराद्‌ द्योयोग्क्‍्तो भेदो भवेद्‌ यत: ॥ ४३३ ॥ व्याख्या--1. 6. शडक्‍्वग्रा भुजारूपं ; ८. शड्यप्राण्यभुजारूपं 2. 0. कोटिका 3, 8. 0, प्॒थ्का, श्री भवेत्‌ 10 भवेत्‌ , 165६ ॥16, �ए्लोकौ ८३-८४ 1] तृतीयोअ्ध्यायः २३५ [ प्रश्नः ८. शड्कुनताक्षेः अपक्रमाशाप्रे ] त्रिज्याहताक्षशड्कू स्वनतकोट्योद्घ्ृती प्रथक्‌ ॥ ८३० ॥ ये तत्कोट्यौ च तत्त्रिज्यावर्ग भेदपदीकृते' । मिथः कोटिध्नयोयोंगाद्‌ यास्‍्ये सौम्येडन्तरात्‌ तयोः ॥ ८४ ॥ ततो दो:कर्णभेदेन हृत्वा तद्योग आप्यते । वर्गान्‍्तराद्‌ भेदभक्तो राश्योयोगो भवेद्‌ यतः ॥ ४३४॥ योगेघन्तरे च॒ विदिते स्थातां सड-क्रमणावुभो । तत्राद्यों द्विगुण: कर्णो द्वितीयो द्विगुणा भुजा । ब्रिज्याकर्णे ततस्ताभ्यामक्षस्त्रराशिकाद्‌ भवेत्‌ ॥ ४३५॥ इति ॥ [ शडइकुनताक्षे: अपक्रमाश/प्रयोरानयनवासना ] विज्याहतेति (830-87)-- इष्टशइकुस्वदेशाक्षो त्रिज्यया निहतो पृथक्‌ । स्वदेशनतकोटचाप्तो ततृत्रिज्यावरगंभेदत: ॥ ४३६ ॥ मुलान्नीत्वा तयोः कोटच्ो: स्वान्यकोटिहतो च तौ । नतमण्डलदुश्याध॑मध्याद्‌ याम्योत्त रे रवो || ४३७ ॥ तयोयगान्तरात्‌ त्रिज्याभकता झुज्या भवेदिह । शुज्यात्रिजोवयोव॑र्गभेदात्‌ क्रान्तिन दुष्करा ॥ ४३८ ॥॥ स्वदेशनतकोटचा प्त॑ शड्धूगेस्त्रिज्याहतात्‌ फलम्‌ । नतवृत्तगतं तत्तु क्षितिजद्यग॒तान्तरम्‌ ॥ ४३९ ॥॥ arent तु गुणहाराष्यां तद् दक्षाउचच यत्फलम्‌ । नतवृत्तगतं तत्तु स्थाद्‌ प्रुवक्षितिजान्तरम्‌ ॥ ४४० ॥ सोम्याद्‌ ध्रुवाक विवरं तयोविश्लेषसम्मितम्‌ । याम्यश्षुवार्कान्तरालं तद्धत्‌ तद्योगसस्मितम्‌ ॥ ४४१ ॥ सूलमू--1. 0, _४.३० पदीकृतो �२३६ सव्याख्ये तस्व्सेंग्रहे ; [ प्रध्यायः ३ त्रिज्यया विहता घुज्या क्राम्त्याशाग्रे तु TA | नतमण्डलच्श्याधमध्यतः सौम्ययाम्यदा ॥ ८४ tt + ] प्रश्नौ ९-१०. अपरेस्त्रिभिः क्रान्त्यक्षो, आश्ाग्राक्षो च ] दिमग्रायास्तु तत्कोटिस्तच्छायाघाततो हता । नतज्यया भवेद्‌ चुज्या, तदूभरुजा क्रान्तिरिव हि ॥ ८६ ॥ चुज्यानतज्ययोर्घातादग्राकोटिः प्रभाहता । अक्षः प्रावदिति प्रश्ददशकोत्तरमी रितम्‌ | ८७॥ युज्यात्राकंतदासन्न भ्रुवयोविवरं भवेत्‌ । नतवुत्ते भवेत्‌ फ्रान्तिघटिकार्कानतरं तथा ॥ ४४२ ॥ चुज्यानतसंवर्गात्‌ त्रिज्याभक्ता प्रभाकोटि: । तच्छायावर्गान्‍्तरमूलं छायाभुजा कथिता ॥ ४४३ ॥ छायाभुजा त्रिभज्यानिहता च्छायोद्धृता दिगप्रा स्थात्‌ । तदभिप्रायेणोक्तं फ्रान्त्याशाग्रे तु पू्वंबदितीह ॥। ४४४ ॥ [ शइकुनताशाग्राभिः क्रान्त्यक्षयो रानयनस्य, NEHA: आज्ञाग्राक्षयोरानयनस्थ च वासना ] दिगप्रायास्तु या कोटि: सिद्धचेत्‌ छाया स्वशडकुतः । छापाविग्रग्नाकोटयोइच घातान्नतगुणोद्घृुता ॥ ४४५ ॥ ASAT CATA तद्भुजारूपा फ्रान्तिज्या च भवेत्‌ ततः । नतज्यादुज्ययोर्घातादग्रा कोटि: प्रभोद्धृता ॥ ४४६ ॥ . ततृत्रिज्यावगंविश्लेषाद्‌ दिगग्ना च पद भवेत्‌ । चतुर्थे सप्तमे चापि प्रश्नेउक्षज्या स्फुटोदिता ॥ ४४७ ॥ छायाकोटित्रिज्यावर्गान्तरमूलककर्णके वत्ते। क्रान््योश्छायाबाहुस्वेतरकोठिष्नयोर्यु तिवियुति: ॥ ves ब्यास्या--1, ९. तत्कोदिः �शलोकौ ८८-८९ ] : तृतीयोष्ध्यायः २३७ [ इष्टदिक्छाया ] दिग्ग्रा विहता यद्वा तत्कोटिष्ना पलप्रभा। तत्कीटिका तयोः क्ृत्योयोंगमूलं स्वच्ग्युणः | ८८ ॥ शहकुद्ग्गुणयोः कृत्यो! छायाकर्ों JA TA | शबकुच्छाये त्रिजीवाप्ने छायाकर्णहते स्फुटे ॥ ८६ ॥ क्रान्ययप्रादिग्भेदे सास्येडयोन्मण्डलादधश्च यूति: । त्रिज्याहतस्तदीयश्रुतिकृतिभकतो भवेदक्षः | ४४९ ॥ छायाकोटित्रिज्या/वर्गान्‍्तरमूलभाभुजायोग: \ शडकक्रान्यैक्यकृतेस्तेनाप्ते हारक पृथक्‌ स्वर्णम्‌ स्वल्पेन महता त्विज्या महता भकता भवेद्‌ वाक्षः ॥ ४५०॥॥ इति॥ [ इष्टदिक्छायानयनवासना | दिगग्नाविहतेति (88-91)-- इष्टच्छायाकृते वत्ते छायाकोटिभुजे उसे । स्पातां दिगग्रातत्कोट्यौ त्रिज्यावत्ते प्रवतिते ॥ ४५१ ॥ शडक्‍वप्रार्काप्रयोश्छायाभुजा योगान्तरं भवेत्‌ । छायातद्भुजयोश्छायाकोटियर्गान्तरात्‌ पदम्‌ ॥। ४५२ ॥ छाया भवेद्‌ भुजाकोट्योवर्गयोगपर्द ययो: | छायाकर्णो भवेच्छायाशड-क्वोवंर्गयुते: पदम्‌ ।! ४५३ ।॥ श्वडकवग्नार्काप्रयोश्छायाबाहुयोंगो भवेद्‌ यदा । तत्तुल्यत्वाव्‌ हयोस्तस्मिन्तक्षापक्रमभागयों: ॥ ४५४ ॥ तत्कोटिद्द यसंयोगाच्छायाकोटिभंवेत्‌ तदा । तत्कर्णयोगतस्तत्न च्छाया तत्कर्णरूपिणी ॥ ४५५ ॥ व्याख्या--1.. /. युज्या 07 त्रिज्या 2. 8. ९. इष्टा च्छाया 3. A. Tr. this two lines above, �RRS सब्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ प्रध्यायः ३ इग्गुणामिहतक्रान्तेरक्षज्याप्तो हपक्रमः । क्रान्तिद्ग्युणयो: कोटिस्त्रिज्यावर्गान्तरात्‌ पद्म | ६० ॥ मिथः कोटिहतत्रिज्याभक्तयोः क्रान्तिच््ज्ययोः । तयोयोंगान्तरं छायागोलयोय्यम्पशौम्ययोः ॥ ६१ ॥ 3अक्षखण्डानुसा रित्वात्‌” क्रान्तिखण्डस्थ सर्वतः । श्तयोरन्योन्यदोषत्वादक्षापक्रमखण्ड यो: ॥ ४५६ ॥ ततस्त्रेराशिकेनेव सिद्ध्येदन्‍्योन्यतो द यस्‌ । छायाशड्ब्वोवर्गयोगाच्छायाकर्ण: पदं॑ भवेत्‌ ॥ ४५७ ॥ तुल्यरूपतया च्छायाकर्णत्रिज्योत्थवत्तयो: | हयोरदों:कोटिकर्णानां सिद्धिस्त्रेराशिकान्मिथ: ॥। ४ं/८ ॥ अतो दिगगप्रातत्कोट््योः सिद्धे: क्षितिजसंस्थयो: । बृत्तान्तरे तयो: सिद्धिरनुपातान्न दुष्करा ॥ ४५९ ॥ छायावृत्तेष्य तद्बाहुरक्ष: शड्क्वप्रसम्मितः । द्वादशाइ-गुलशडूते त॑च्छडक्वग्न॑ विषुवत्प्रभा 1 ४६० ॥ साध्या तत्कोटिराशाप्राकोटिभ्यामनुपाततः । स्यातां दिगग्रातत्कोट्यौ क्षितिजस्थे उभे यतः ॥॥ ४६१ ॥ छाया च स्वभुजाकोद्योबंर्गयोगपद॑ भवेत्‌ । शड्कुच्छायाकृतियुतेइछायाकर्ण: पद भवेत्‌ ॥ ४६२ ॥ शडकुच्छाये त्रिजीवाघ्ने छायाकर्णहते:” स्फुटः । त्िज्यावृत्तनते तद्च्छायाक्रान्त्यंशक॑ नयेत्‌ ॥ ४६३ ॥ समूलमू-- 1. 28. 8. लब्धयो: 0 भक्तयो: व्याख्या--1. 3. श्राक्ष 2. B. aed 3. 86. द्योरन्योन्य 4. A. aaet; C. amet: 5. ४. त्रिज्योत्थयोईयो: 6. B, eget for ga: �इलोका: ९२-९५ | तृतीयी<ध्याय: २३९ [ कोणशइकुच्छाया ] Basa, लम्बबर्गाधमूलं कोटि, श्रुतिस्तयोः । हार क्रान्तिध्नकोट्योश्च दोःश्रुत्योः क्रान्तिहारयो! ॥ ६२ ॥ कोटिष्नाक्षस्य चाप्तेक्यं याम्ये भेद उदकप्रभा। अजक्ञकोट्यधिकायां तु क्रान्त्यां योगो5्प्युदक्प्रभा ॥ ६३ Ul क्रान्त्यक्षयोश्च तत्कोट्योबंधाद भेदयुती aT | तद्वद्‌ द्विरुदगन्यत्राप्यभावः कोणयोह योः ॥ ६४ ॥ BREA APTA TERA I अडगुलात्मिके ॥ ६४० |) मिथ: कोटिघ्नयोयोंगस्तयो: क्रान्त्यक्षभागयों: । व्यासार्धाप्ते! प्रभा याम्ये, सोम्ये गोले तथान्तरात्‌ । इष्टच्छायाविधौ चेष न्‍्यायो गोलबिदां मतः ॥ ४६४ ॥॥ इति | [ कोणशइकु-च्छायानयनवासना | भुजाक्ष इति (92-958)-- आशाप्राध्यर्धराशिज्या कोणशडः कुप्रभाविधो । लम्बवर्गाधमूल तु सा पुनः कोटिवृत्तगा ॥ ४६५ ॥ कोटि: साक्षो भुजाकर्णो बर्गयोगपदं तयो: । हारक: स पुनः क्रान्त्यक्षयो: कोटिष्नयोभिथ: ॥ vee क्रान्व्यक्षकोट्यो तत्कर्णवर्गंभेदपदोद्भवे । तत्न लब्धफलैक्य यत्‌ स्थाच्छाया याम्यगोलगा ॥ YE I भेदस्तयो: सौस्यगोले छापेति प्राक्‌ प्रदर्शितम्‌ । कक्षकोट्यधिका फ्रान्तियंदोदर्गोलगामिनी | ४६८ ॥। श्वाक्या--1, A.C. ध्यासार्घाप्ता �R¥o सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ श्रध्यायः हे . [ प्राग्लग्नम्‌ ] संस्कृतायनभानृत्थराशिगन्तव्यलिप्तिकाः ॥ eye i तद्राशिस्तोदयप्राणहता राशिकलाहताः । HAA TATE गतासुम्पस्त्यजेच्च तानू ॥ ६६ ॥ उत्तरोत्तरराशीनां प्राणाः शोध्याश्च शेषतः प्रयित्वा रवे राशि क्षिपेद्‌ राशीश्च तावतः ॥ ६७॥ विशुद्धा यावतां प्राणाः शेषात्‌ त्िंशद्गुणात्‌ पुनः । तदृध्वंराशिमानाप्तान्‌ भागान्‌ चिप्त्वा रखी तथा ॥ ६८ ॥ पष्टिष्नाच्च पुनः शेषात्‌ तनन्‍्मानाप्तकला अपि। एवं प्राग्लग्नमानेयम्‌, अस्तलग्नं तु पड़भयुक्‌ ॥ ६६ ॥ व्यत्ययेनायनं कार्य मेषादित्वप्रसिद्धये ॥| १००१ ॥ तदा तत्फलयोयोगादपि चउछाया TT भवेत्‌ । ऋन्त्यक्षयोश्च तत्कोट्योर्घाताद्‌ Taga? AT ॥ ४६९ ॥ तद्वद्‌ द्विरुदगन्यत्राप्यभाव: कोणयोद्यो: । अकंघ्ने भाश्ुती शडकुभक्ते ते अडगुलात्मिके ॥ ४७० ॥ इति ॥ संस्कृतायनेति (950-101)-- [ लग्नानयने त्रेराशिकस्यायुक्तता ] प्राणानां राशिलिप्ताभि्यादूशों नियमों भवेत्‌ । तादृशो नियमो न स्थात्‌ तद्भागावयवेष्वषि ॥ ४७१ ॥ अतस्त्रेराशिक नात्न* कर्तेव्यं लग्नसिद्धये । लग्नतो विपरीतत्वान्ताडिकाकरणे४पि au vow मूलमू-- 1. C. शेषाः 2. 8, शेषा: saremt—1. ४55. 7680 भेदे युती 2. 89, तैराशिकान्नात्र �इलोकाः १००-१०४० ] तृतीयो5्ध्याय: १४१ [ प्राग्लग्नस्य स्थूलता ] एकस्मिन्नपि राशों तु क्रमात्‌ कालो हि. मिद्चते ॥ १००० ॥ तेन त्रैराशिक नात्र कतुं युक्‍्तं यतस्ततः । एवमानीतलग्नस्य स्थूलतैव न श्रत्टमता ॥ १०१॥ [ काललग्नम्‌ ] सायनाकंश्ुजाप्राणाः प्राखत्‌ स्वचरसंस्कृताः । काललग्नं तदेवादे, द्वितीयें तु तदुनितम्‌ ॥ १०२॥ राशिषट्क॑ पदेउन्यस्मिस्तदुतं चरमे पुनः । तदून॑ मएडलं लग्नकालः स्यादुदये रबेः ॥ १०३॥ चुगतप्राणसंयुक्तः* कालो" विषुवदादिकः goes सायनाकेंति (102-6)-- [ लग्नप्रदेश भगोलसन्निवेशः ] क्रान्तिवृत्तक्षितिजयो: सम्पातद्वितयोद्‌गतम्‌ । खमध्यस्पशि यद्वुत्ते दृकक्षेपसममण्डलम्‌ ॥ ४७३ ॥ पूर्वापरस्व॒स्तिकाश्यां दृक्‍क्षेपसससण्डलम्‌ । यावता वलितं तावद्‌ याम्योदक्‍स्वस्तिकद्यात्‌ ॥ डेढ़ ॥ क्षितिजस्थं नभोमध्यस्फुट दुवक्षेपसण्डलस्‌ । तत्रत्यं ऋ्ान्तिवृत्तस्य क्षितिजादन्तरं परम्‌ ॥ ४७५ ॥ समवृत्ताच्च तत्रेव क्रान्तिवत्तान्तरं परम्‌ । वृत्तपादान्तरत्वेन समक्षितिजवृत्तयो: ॥ ४७६ ॥ मभूलमू-- 1. Cada 2. Cy fade 3, ४. संयुक्त- 4. ८. कालो (८; काले) 5. 38. दादित:; (५. दादिकम्‌ तन सं० ३१ �२४२ सव्याख्ये तस्त्नसंग्रहें [ भ्रध्यायः रे [ arta: ] अन्त्यदुज्याइताब्ाद यत्‌ त्रिज्याप्तं यश्च लम्बकः ॥ १०४९ ॥ 8452 काललरूग्नोत्थकोटिध्नः करार्थाब्ध्युरगैहेतः । टक्‍त्षेपस्तद्धिदैक्यं च काले shares Ul १०५ ॥ भत्रयान्तरिते वेच्े खमध्यक्षितिजे सिथः । राशिकूटह्यक्रान्तिमण्डलाच्च तथाविधम्‌ ॥ ४७७ ॥ दृषक्षेपसण्डलगतं राशिकूठद्वयं च तत्‌ । ऋग्तिमण्डलवृश्यार्धमध्यं तद्यावता नतम्‌ ॥ ४७८ ॥ खमध्यात्‌ क्षितिजात्‌ तावद्‌ भकूट॑ चान्यदुन्नतम्‌ । समपाश्व॑गतत्वेन राशिकूटायनान्तयो: ॥ ४७९ ॥ एकवृत्तगतेर्भाव्यं मिथस्तुत्यान्तरेश्च ते: । यास्यसौस्यायनन्ताभ्यां सौस्ययास्यमकूठयो: ॥ ४८० ॥ उन्मण्डलेन संयोगस्तुल्यकालस्ततो भवेत्‌ । यास्यायतवशात्‌ सौस्यराशिकूटोन्नतिस्तत: ॥ ४८१ ॥ सौम्यायनवशाद्‌ राशिकूट ated cater | क्षितिजाद्‌ राशिकूटं तद्‌ यावतेवोन्नतं भवेत्‌ ॥ ४८२॥ सममण्डलतो दृषक्षेपलग्नं ताववन्तरे 1 उन्नति: सर्वंदा तत्र सिद्धयेत्‌ तत्कालशडःकुना ॥ Yaz Ul [ दृकक्षेपानयनवासना ] (श्लोकाः 104b-106a—] उन्मण्डलाब यूवृत्तज्या लम्बकध्ना त्रिजीवया । बिहृता क्षितिजोन्मण्डलान्तरालान्वितोन्नतिः ॥ ४८४ 1॥॥ सेष्टययुज्याहता भुयः स्वद्युज्यापहृता THT | राशिफूटे य्ुवृत्तज्या' परमक्रान्तिसस्सिता ॥ ४८५ ॥ ड्यासया --1. 3. छ. सेष्टा युज्याह्ृता 2. B, sat fagat #« स्ववृत्तज्या �इलोकः १०६ ] तृतीयो5्ध्यायः २४३ विश्लेपे लम्बजाधिक्ये सोम्यो याम्योउन्यदा सदा । तत्त्रिज्याकृतिविश्लेषान्मूलं दकक्षेपकोटिका ॥ १०६ ॥ तद्व्यासाधंकृते वत्ते भ्राम्यत्येव तवन्वहस्‌ । चुज्यालस्बकघातध्ना त्रिज्यावर्गोद्धृताइयवा ॥ ४८६ ॥ भूयोडन्त्यक्रान्तिनिहता स्वथुज्याविह्वता FET | काललग्नस्थ कोटिज्या राशिकूटोन्नतिभंवेत्‌ ॥ ४८७ ॥ चुज्यालस्बापक्रमास्तु' त्रय एते गुणा सता: । त्रिज्याहयमथ दुज्या ऋ्रमात्‌ तेषां च हारकाः ॥ ४८८ ॥ got हरणं चात्र त्यज्यते झुज्ययेकया । अन्त्यक्रान्त्या तु विद्वतत्रिज्यावर्गोषत्न हारक: ॥ ४८९ ॥ 8452 लम्बाहतस्य स पुनः करार्थाव्ध्युरगैमितः । काललग्नस्थ कोटिज्या झुज्याध्ता त्रिज्यया हृता ॥ ४९० ॥ उन्मण्डलादुध्वंगता दुवृत्तज्येशति दशितम्‌ ॥ अयनास्तोस्नति: काललग्नाद्‌ राशित्रयोनितात्‌ ॥ ४९१ ॥ सेषाद्यं काललग्नं तदयनान्तो मृगादिकः । काललग्नात्‌ ब्िराश्यूनात्‌ ततो ज्याप्रहणं मतम्‌ ॥ ४९२ ॥ तिराश्यूनस्थ दोर्ज्या या क्ोटिज्या या च ते समे । राशिकूटोन्नतिद्युज्या परमक्रान्तिसम्मिता ।। ४९३ ॥ काललग्नोत्यकोटिज्यां ततोडत्त्यक्रान्तिताडिताम्‌ । ल्रिज्यया विभजेदुन्सण्डलाल्लब्धा तदुन्नति: ॥ ४९४ ॥ अन्नोन्मण्डलयास्योदग्वृत्तसस्पातयोदयो: । श्रुवी हो प्रवहाक्षिप्तावपि स्थैयं न मुड्चत: ॥ ४९५ ॥ तयो: समतिरश्चीन: प्रवहो5सों परिभ्रसन्‌ । अ्ामयेत्‌ परितो बिस्बनेमि केन्द्र बिना तयो: ॥ ४९६ ॥ व्याख्या---1, A. THAT: स्युः 2. 5. 8. द्वारका: �सथ्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय! ३ ततो श्रुवत्वमनयोघंटिकावृत्त पाश्वंयो: । मिरक्षाद घटिकावृत्तं समोपरिगतं भवेत्‌ ॥ ४९७ ॥ "*भिरक्षपाश्व॑योस्तस्माद्‌ श्रुवयो: स्थितिरिष्यते । निरस्तलक्षणं तस्माद्‌ दृश्यत्वश्र्‌बयोढंयो: ॥॥ ४९८ ॥ साक्षस्थ लक्षण साक्षतुल्यसोम्यभ्रुवोन्नति:। - भगोलमध्यत: सौम्य भुवावधिकमार्गतः ॥ ४९९ ॥ अन्त्यक्रान्त्यन्तरे सोम्यं राशिकू्ट सदा भवेत्‌ । . उन्मण्डलगतेः सौम्यायनादो तद्गतं च तत्‌ ॥ ५०० ॥ दक्षिणोत्त रवृत्तस्थे तदृवत्त चाधिरोहति । अयमान्तानुकारित्वं भकूटस्य स्थितं तत: ॥ ५०१॥ पलितत्वेन घटिकावक्षिणोत्त वृत्तयो: । एकपाश्वेंन परमान्तरालस्थितवृत्ततः ॥ ५०२ ॥ भक्टवृत्तव्यासार्धमूलं सौम्य भ्रुवात्‌ ततः । भगोलमध्यसान्निध्यमन्त्यक्रान्त्युत्कमाद्‌ भजेत्‌ ॥ ५०३ ॥ तद्बाहुफलतुल्याया मूल तद्॒त्‌ तदुन्नतेः ॥ बेच्या समाध' ऊर्ध्वेस्था निरक्षे सा तदुन्नतिः ॥ ५०४ ॥। साक्षे त्वक्षौल्क्रोणापि ततोःन्तर्गतिसम्भवात्‌ । तियंग्भूतेव लम्बध्ना त्रिज्याप्ता सा भवेद्‌ ऋजु: ॥ ५०५॥ काललग्नस्य कोटिज्यां ततोःन्त्यक्रान्तिताडिताम्‌ लम्बकेन पुनहुंत्वा त्रिज्यावर्गेण संहरेत्‌ ॥ ५०६ ॥ यहा विज्याकृतेरन्त्यक्रान्त्या लब्धेन TTA | काललग्नस्थ कोटिज्यां लम्बकध्नां फ्लक्यतः ॥ ५०७ Ul याम्योदहमण्डलेकक्षज्या क्षितिजाबु या श्रुवोन्नति: । तया निरक्षक्षितिजराशिकट्युवृत्तयोः ॥ ५०८॥ ब्याख्या--1, A.C. समाय �श्लोकौ १०७-१०८ ] तृतीयोध्ध्याय: २४५ [ दृक्‍्क्षेपलग्नम्‌ ] मध्याह्ाद्या नतप्राणा' निशीयादोननतासवः । एतद्बाणोनिता त्रिज्या चरज्यादया नता यदि ॥ १०७॥ उननताश्चेच्चरज्योना TMA ae ArT | चुज्या लम्बकघातध्ना त्रिज्याप्ता च पुनहता ॥ १०८॥ सम्पातस्योननतिः शडकुश्चरांशस्य स नीयते । परमक्रान्तिकोटिघ्ना ततो5क्षज्या विभाजिता ॥ ४०९ ॥ fava ay ded स्वर्ण पूर्थोंदितं फलस्‌ । इत्युपायान्तरेणापि दुक्‍्क्षेप: साध्यते स्फुटः ॥ ५१० ॥ [श्लोक: 1060--] [ दृक्‍्क्षेपकोटिः ] बृष्क्षेपवर्गहीनस्य त्िज्यावर्गस्थ यत्पदस्‌ । Rar दृवक्षेपकोटिः सा दुग्गतिज्या च सा मता ॥ ५११॥ मध्याह्वादिति (107-10)-- [ उदयास्तलग्नवासना ] क्षितिजादुन्नतज्या हि दुज्यालम्बवधाहता । ब्रिज्यावर्गोद्धृता शड्कुरिष्टकालसमुझूबः ॥ ५१२॥ स एवेष्टान्तरालं स्थात्‌ क्षितिजक्रान्तिवत्तयों: । दृष्क्षेपकोटिश्व तयोरन्तरालं परं भवेत्‌ ॥ ५१३ ॥। तिज्यादुक्‍क्षे पकोटिश्यां क्षितिजक्रान्तिवृत्तयों: । सिद्धचेदिष्टान्तरेणापि कान्तिवृत्तस्थदोर्गुण: ॥ ५१४ ॥ प्राग्लग्न प्रावकपाले स्थात्‌ तद्धनुःसंयुतो रवि: । अस्तलग्नं भवेत्‌ पश्चात्कपाले तद्विवजितम्‌ ॥॥ ५१५॥ शुडिक्षेप विपयंस्तो योजयेन्निशि लग्नयो:। दयुनिशोरन्नतज्या च व्यत्ययात्‌ कल्प्यते सिथः ॥ ५१६॥ ya— 1. Cyo मध्याद्वात्‌ प्राइनतप्राणा � २४६ सब्याख्ये तस्तसंग्रहे [ प्रष्यायः ३ कोटया इक्‍्केपजीवाया खब्धचापप रवो जिपेत्‌। तल्लग्नं प्राककरपाले स्थान्निशि चेत्‌ तद्विवर्जितम्‌ ॥ १०६ ॥ प्रत्यग्गतेःस्तलग्नं स्याद्‌ व्यस्तमेव दिवानिशो! । प्राकृपथाल्लसनयोमंध्यं लग्न दकु्तेपसंशितम्‌ ॥ ११०॥ सध्याह्नतो नतासूनामुत्कमज्या विवरजिता । उन्नतज्या भवेत्‌ लिज्यागोलयो: सोस्यवाम्ययों: ॥ ५१७ ॥ चरज्यया च॒ युक्तोना भवेद्‌ दृश्याधंसंस्थिते: । अवृश्याधंगते” कार्या चरज्या eA Ta: MAAS उत्क्रमज्योन्नतासुनां यत्र ग्राह्मार्धरात्रतः । तत्र तद्रहिता त्रिज्या नतज्या क्षितिजात्‌ ततः ॥ ५१९ ॥ एवंसिद्धां नतज्यां वा क्षितिजादुननतां तु वा। चूज्यालम्बकघातेन हत्वा त्रिज्याहतां पुनः ॥ ५२० ॥ वृक्‍क्षेपकोट्या विभजेत्‌ तपोघतिन वा हरेत्‌ । लब्धचापं क्षिपेदर्के प्राग्लग्न प्रावकपालगर्मर ॥ ५२१॥ तच्चापम्कंतस्त्याज्यं निशि प्राग्लगनसिद्धये । प्रत्यक्कपालेःस्तलग्नं तच्चापोनों दिवा रवि: ॥ प्रत्यककपालेःस्तलग्नं तच्चापाद्यो रविनिशि ॥ ५२२ ॥ [ दृवक्षेपलग्नम्‌ ] दुक्क्षेपलग्न प्रावपश्चाल्लग्नयोम॑ ध्यसंस्थितम्‌ | प्रहणावसरे चेतदर्कस्य वितनिष्यते ॥ ५२३ ॥ इति॥ व्याख्या--1. 9. संस्थिते 2. B. wa; 3, 8. कपालकम्‌ �श्लोकौ १११ -११२ ] तृतीयोष्ध्याय: २४७ [ मध्यलग्नस्‌ ] - काललग्नं त्रिराश्यूनं मध्यकालस्ततः पुनः । लिप्ताप्राणान्तरं नीता तद्दोथापे तु योजयेत्‌ ॥ १११॥ ततशाश्नन्‌ नयेत्‌ प्राग्यत्‌ तल्लिप्तान्तरम॒द्धरेत्‌ | कालदोर्ध॑नुषि क्षेप्य॑ ततः प्राणकलान्तरम्‌ ॥ ११२ ॥ काललग्नमिति (111-117)-- व्याख्या--1. 3. 3. [ भगोलावस्थितिमन्तरा मध्याह्ललग्नानयनवासना ] अआस्यति प्रत्यहं प्रत्यड्सुखः प्रवहमादतः । गोलाकारो घटीषष्ट्या निरक्षसमपश्चिमः ॥ ५२४ ॥ घटिकामण्डलं यस्य मध्येमार्ग प्रकल्प्यते । अम्यतः पादर्ययोयस्थ स्थानाद | प्रच्युतो |! झ्ुवों ॥ ५२५ ॥ घटिकामण्डलस्पृष्ट' दृयोविषुवतोस्तत:” । अपनद्वितये* फ्रान्त्या परयान्तरितं परम्‌ ॥ ५२६ ॥ ऋ'्तिवृत्तं स्वपाश्वेस्थराशिकूटद्वयं भवेत्‌ । समपाश्वेस्थिते्बायुगोलतो शुवयोह्यो: ॥ ५२७ ॥। प्रवहप्रेरितर्क्षाणि परियन्ति झ्ुवद्वयम्‌ । वायुगोलगतान्येव नक्षत्राष्यखिलान्यपि ॥ ४२८ ॥॥ व्याप्यते येरिदं गोलसंस्थानेरखिलं नभ:ः । वायुयोलगतं येन त॑ गृणन्ति भपड्जरम्‌” ॥ ५२९ ॥ राशय: क्रमशः सुक्ष्माप्रस्पृक्कूटढ् यान्विता: । ज्योतिश्चक्राउ्यतन्मध्यस्थितापक्रममण्डला: ॥ १३० Ul राशिचक्र यत: प्राहुस्तदपक्रममण्डलस्‌ । राशीनामिह सर्वेषां यत्रास्ति युगपत्स्थितिः ॥ ५३१ ॥ १॥55. प्रत्त्युतो 2. 8. मण्डल स्पृष्टं A. faqaaeaa: 4. B. wad fart 9. fead: « 6. A. ISAT �ave है सैव्याख्ये तन्त्संग्रहे - [ भ्रेध्याय। ३ कालदोर्धूतुषि ज्षिप्ता तच्चापमविशेषयेत्‌ । मध्यलग्नं तदेव स्यात्‌ तत्काले प्रथमे पदे ॥ ११३ ॥ द्वितीयादिषु च प्रागवन्मध्यलग्नमिहानयेत्‌ ॥ ११४० ॥ [ अविशेषं विना मध्यलग्नानयनम्‌ ] अविशेष॑ विना मध्यलग्नमानीयते यथा ॥ ११४० ॥ मध्यकालस्य कोटिज्या परमापक्रमाहता | त्रिज्यालब्धकृतिं त्यक्वा कालकोटिबत्रिजीवयो! ॥ ११४ ॥ राशौनां सध्गगासित्वाद्‌ राशिचक्र तदिष्यते । AANA कृत्स्नस्थाप्यन्यथा तत्प्रसद्भुत: ॥ ५३२ ॥ aa क्वापि च दुष्टानि भानि सेषादिगान्यतः । घटिकावृत्तपाश्वस्थ ध्रुवद्धितयतो5न्बहम्‌ ॥ ५३३ ॥ श्राम्यतः प्रवहाक्षिप्ते राशिकूटे समन्‍्तत: । चत्नरपादान्तरितयो: फ्रान्तिवृत्ताद्ययो: स्थिति: ॥ ४५३४ ॥ घटिकावृत्ततों यद्वव्‌ श्ुवयोरभयो: स्थिति: । pret प्रदक्षिणीकृत्य गतिः स्पाद्‌ राशिकूडयो: ॥ ५३५ ॥ प्रवहाक्षिप्तयोरन्त्यक्रान्तिव्यासाधंमण्डले । पाश्वें तयोः क्रान्तिवृत्ता वृश्यादृश्याधसध्यगे ॥ ५२६ ॥ सम्पाताध्यां च घटिकावक्षिणोत्त रृत्तयो: । अधऊध्व॑स्थितो तो च सम्पातो स्तो निरक्षतः ॥ ५३७ U उन्मण्डलावस्थितयोह योविषुवतोः सतो: । बक्षिणोत्त रवृत्तस्थं राशिकूठट् यं भवेत्‌ 11 ५३८ ॥ ततो fagaa: फ्रान्तियादृक्‌ सौस्‍्या प्रवर्तते । दक्षिणोत्त रतस्तावृग्‌ राशिकूठद्वयं ब्जेत्‌ ॥ ५३९ ॥। मूलमु-- 1... 9. 0003 70 1876 16 ए७86४ 1140-17. �श्लोक: ११६ ] तृतीयोध्ष्यायः २४९ वर्गाभ्यां शिष्टमूले दे कोटिज्या स्याद्‌ द्विमौन्येपि । कोटिज्यायुज्ययोर्घाताद चुज्यावाप्तं तु चापितम्‌ ॥ ११६ ॥ विक्षेपद्वितयं प्रोकर्त राशिकूटट् योन्मुखम्‌ । याम्यं भकूट सोम्यान्त्यक्रान्त्पामुन्मण्डलाशितम्‌ ॥ ५४० ॥ ated @ याम्यान्त्यक्रान्त्यां तद्ृदुस्मण्डलाशितस्‌ । व्यस्तायनान्तानुसारि भकूटद्वितयं तत: ॥ ५४१ ॥ कोटिज्याया: प्रवृत्तिइच सर्वेत्राप्पयनान्ततः । कोटिकान्त्या च तियंकत्वं श्रुवाभ्यां राशिकूटयो: ॥ ५४२ ॥ दक्षिणोत्त रवृत्तस्थे! सोस्थयास्यायनद्वये । wad याम्यसौस्‍्ये द्वे तत्नेवोपर्यथोगते ॥ ५४३ ॥ उन्मण्डलस्थे तत्नेव प्रावपश्चाद्‌ भवति दयम्‌ । अन्तरालेश्नुपातेन वेद्या तदनुसारिता ॥ ५४४ ॥ तियंग्वृत्त प्रहस्पृष्ट यज्भुकुटद्॒योद्गतम्‌? । विषुवद्द्वितयस्पृष्टं वृत्त चात्यद्‌ श्रुवोदुगतम्‌ ॥ ५४५ It तदन्तराले घटिकावृत्तज्या कालदोर्गुणः तच्चापं कालदो:प्राणा घटिकावृत्तगामिनः ॥ ५४६ ॥ क्रान्तिक्षितिजसम्पातस्पृक्‌ तियंग्वलन हि तत्‌ । उन्मण्डलघटीवृत्तपातस्पृग्‌ यच्च सण्डलम्‌ ॥ ५४७॥ तयोयंद्‌ घटिकावृत्ते विवरं तच्चरासब: । न्यूनास्ते: कालदो:प्राणा आद्यन्तपदयोरिह्‌ ॥ ५४८॥ अधिका सध्यपदयोस्तद्वशात्‌ ते त्वृणं धनम्‌ । दो:प्राणलिप्ताविवरमिष्टं प्राणकलान्तरम्‌ ॥ ५४९ ॥ प्रहात्‌ प्राणस्ततः प्राणकलान्तरचरासुन्रि: । सध्यलसग्नविधो कार्य परं प्राणकलान्तरम्‌ ॥ ५५० ॥ व्यादया--1. ८. वृत्तस्थ: 2. ८. स्पृष्दं यत्कूटद्योद्‌गतम्‌ Wo ढंग ३२ �३२५० सव्याख्ये तश्त्संग्रहे . [ अ्रध्यायः ३ कालासवो मध्यलग्नभ्वजा तद्बीनभत्रयम्‌ ! पदव्यवस्था सुगमेवाद्यमध्य'विलग्नवत्‌ ॥ ११७॥ [ ॥ इति तन्त्नसंग्रहे छायाप्रकरणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ] काललग्नविधिः कार्यो ध्यस्तं ततविशेषणात्‌ । सध्यकालात्‌ ततो मध्यलग्न प्राणकलान्तरात्‌ 1 अविशिष्टाद्‌ विपयंस्तसंस्कृतात्‌ स्फुटतामियात्‌ ॥ ५५१ ॥ इत्येष परकफ्रोडावासद्विजवरसमी रितो यो5थे: । इति तन्त्रसंप्रहस्य प्रोक्‍्तोःध्याये तृतीये स: ॥ ५५२॥ [ इति तन्त्रसंग्रहस्य पद्यव्याख्यायां युक्तिदीपिकायां छायाप्रकरणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥] मूलमू-- 1. ८: सुग्मवान्यमध्य इयारुया--1. कालाल्लग्नविधिः 2. ८0. मध्ये लग्नं 3. A.C. No colophon, 8, इति तनत्रसंग्रहव्याख्याने तृतीयोऽध्याय: ॥ �ay aquisea: </poem> == अथ चतुर्थोऽध्यायः == <poem> चन्द्रग्रहणप्रकरणाम्‌ [ चन्द्रग्रहणे योगकालः ] HAGE TAR भूच्छायास्फुटमुच्यते । सूर्यास्तमयकालोत्यी छायाचन्द्रो समीपगो ॥ १ ॥ उदये वाथ विन्यस्य तदथोगो5त्र निरूप्यताम | घन्द्रेईधिके गतो योगो, न्यूने चैष्य इति स्थितिः ॥ २॥ तदन्तरं तु पष्टिष्नं गत्यन्तरहतं तयोः । योगकालो घटीपूर्वों गतो गम्यो5पि वा क्रमात्‌ ॥ ३ 0 [ मङ्गलाचरणम्‌ ] बालव्युत्पत्तिफलो वावप्रसरो यत्म्ंसादतो विदुषाम्‌ । बालेन्दुलसन्मौलि वारदेवों तां नमस्यामि ॥ १॥। विककालो भाश्चरमविधि दशप्रश्नोत्तरं तथा । दर्शयित्वाध सुर्यन्द्रोवेक्ष्यते प्रहणद्यम्‌ ॥ २-॥ [ योगकालवासना ] अकेस्फुटमिति (1-3)-- भूच्छाया च्छादयेच्चन्द्र चर्करार्धान्तरिताकंतः । पक्षाम्तेष्य विधु: सूर्य मासान्ते प्रहणद्ये ॥ ३ ॥ यवार्कास्तमयासन्न प्रहणं शीतदीधिते: ॥ तदार्कास्तसये कार्यों चन्द्रार्कावुदयेइन्यथा ॥ ४ ॥ चन्द्रेधधिके विप्रकर्ष उपर्युपरि वर्धते । अकं:घिके सन्निकर्ष: ऋरमेण स्थात्‌ तयोद्व यो: ॥ ५ ॥ २५१ �२५२ सथ्याख्ये तस्तसंग्रहे ..[ पभ्रध्यायः ४ [ रवीन्द्रो: पर्वेन्तकालस्फुटः ] तात्कालिकौ पुनर्नीत्वा मध्याकेन्दुस्फुटावपि । उदयाधोगकालेन नीयेते चेत्‌ तदुक्तवत्‌ || ४ ॥ तात्कालिकाकनिष्पन्नचरसंस्कार इष्यते । अस्तकालोक्तवत्‌ तस्मात्‌ चाल्येते' चेत्‌ चरोद्धवः ॥ ४ ॥ इष्टफालाकतश्वैवं काय।' प्राणकलान्तरात्‌ । दोभभेंदाच्चापि संस्कारों रवीन्दू तो स्फुटी तदा ॥ ६ ॥ गत्यन्तरेण च तयोयोग ऊध्बेंसमोडपि वा । विनगत्यन्तरेणात्र षष्टिनॉड्यो भवन्ति हि ॥ ६ |। इष्टगत्यन्तरात्‌ काल: कल्प्यस्तन्नियमात्‌ ततः । गमस्यस्त्वकंधिके योगकालश्चन्द्रेषधिके गत: ॥ ७ ॥ तात्कालिकाविति (4-80)-- [ प्रहणे स्फुटसुक्ष्मताया आवश्यकता ] प्रतिक्षणं प्रभिन्‍नेव स्फुटभुक्तिर्युचारिणाम्‌ । कालसुक्त्योभिथस्तस्मान्नानुपातः प्रवर्तते ॥ ८ ॥ क्षणान्तरेषु तद्भुक्तेभिन्‍्नरूपतया स्थिते: 1 कालभुवत्योरेकरूपसम्बन्धानुपपत्तितः ॥ ९ ॥ agratad कालमुहिइ्यारोपिते सति । नियमे कालतद्भुक्त्योरनुपात: प्रवतते ॥ १० ॥ तदर्थ स्फुटतो$केंन्द्रोयोगकाले निरूपिते। कालान्तरे सुहुमंध्यस्फुटकालादि नीयते ॥ ११ ॥ इति । [ रवीन्द्रोरविशिष्टस्फुटः ] तथा-- अकेन्द्रन्तरलिप्ताभ्यो गत्यन्तरकलाहतः | योगकालो स्फुटे भुक्तेभिन्‍्नत्वात्‌ प्रतिनाडिकम्‌ ॥ १२॥ aaa— 1. ८९. नीयते 2. 0. चाल्यते 3. ८. कार्य व्यासया--1. 0. छृतम्‌ �श्लोकाः ७-९ ] , चतुर्थोष्ध्यायः २५३ योगकालस्ततो नेयस्तन्निध्ना सवा स्फुटा गतिः । TATA AGS TSA गम्ये योगेउन्यथान्यथा ॥ ७ ॥ समलिप्ती भवेतां तौ पर्वान्तसमयोद्धवी ॥ ८० ॥ [ रवोन्द्रोः कक्ष्याव्यासाधेयोजनम्‌ ] दशास्यस्ता त्रिजीवेन्दोः कव्याव्यासाधयोजनम्‌ ॥ ८० ॥ तच्चन्द्रभगणाभ्यस्तं भानोः स्वभगणोद्श्तम्‌ ॥ ६१ ॥। प्रसिद्व! प्रत्यहं भेद: स्फुटभुक्ते्शचारिणाम्‌ । विनांशेष्यपि! तद्भेद: किनन स्थान्नाडिकादिषु ॥ १३ ॥ ततस्त्रेराशिकानीत: कालो$सी न स्फूटो भवेत्‌ । कालान्मध्यौ स्फूटो ताध्यां काल॑ चेन्द्रकंयोनंयेत्‌ । aes? न्‍्यायतस्त्वस्य स्फुटत्वादविशेषतः ॥ १४ ॥ इति ॥ | कक्ष्याव्यासाधयोजनवासना ] दशाम्यस्तेति (80-98)-- दशयोजनविस्तीर्णा यत्र स्वप्रमिता: कला: । चराम्यति प्रत्यहूं भुक्‍्त्या स्वयेन्दुस्तत्न मण्डले ॥ १५॥ सगोलमध्याद्‌ यत्केन्द्रमुपर्यन्त्यफलान्निजात्‌ । ततस्तवृभगणाध्यस्तादू भानुः स्वभगणोद्धूते ॥ १६॥। इन्द्रोयुंगकला यसस्‍्मात्‌ खकक्ष्या स्थाद्‌ दशाहता | खकक्ष्यायोजनगतिर्यगेनेकेन च प्रह: ॥ १७ ॥ तत्कक्ष्या च भकक्ष्यातों भवेत्‌ स्वभगणोद्धृता । कक्ष्याणां सह॒ृदल्पत्वे भगणाल्पमहत्त्वत: ॥ १८ Ul मूलमू-- 1. ८. त्रिजीवेन्दो: saren—l. 2. दिना्रेष्वषि 2. A. aa �२५४ सय्याख्ये तस्त्रसंग्रहे [ प्रध्यायः ४ [ -भू-रवि-शशीनां बिस्वयोजनव्यासाः ] भृूतृत्तादुदितात्‌ प्राग्वद्‌ व्यासस्तस्यापि! नीयताम्‌ ॥ &० ॥ 4410 315 दिग्वेदाब्धिमितो भानोव्यासस्तिथ्यग्नयो विधो। ॥ १०१ ॥ [ रविशशिनो: स्फुटयोजनकर्ण: ] Cs ९ कालकणहतं” स्वस्वकत््याव्यासाधयोजनम्‌ ॥ १०० ॥ त्रिज्याप्तं स्‍्थाद्‌ भगोलस्प मण्डलस्य च मध्ययोः । योजनैरन्तरालं स्यात्‌ तत्तत्कालोद्भव॑ स्फुटम ॥ ११ ॥ खकक्ष्यातों दिनगतिग्रंहाणां भूदिनोद्घृता | योजनैरेकरूपत्वं तद्गतेभूदिनेक्यत: ॥ १९ ॥ स्ववृत्तोच्चावचत्वेन तेषां भेद: कलागते: । कंणो5पि तेषां वृत्तानां व्यासार्ध योजनात्मकम्‌ ॥ २० ॥ तत्सिद्धभगणाश्यस्तं साध्यस्थ भगणोद्धृतम्‌ । भगणाल्पतया तेषां कर्णगोरवदर्शनात्‌ ॥ २१ ॥ aft [ भ्रविशज्ञीनां बिम्बयोजनव्यासा: ] भूवृत्तादिति (४-0४) -- - 3300 उक्त: प्रागेव परिधि: खखदेवमितों भुवः । 113 355 त्रीशघ्नपरिधेस्तस्माद्‌ व्यासोःयेष्वस्तिभिहत: ॥ अकेन्द्रोबिस्बयोयोजनव्यासाविह कीतितो ॥ २२ ॥ [ रविशशिनोः स्फुटयोजनकर्णवासना ] कलांकर्णहतमिति (100-11)-- स्थितिर्यादुहनियमतस्त्रिजीवामन्दकर्णयो: । तादृशो नियमों मध्यस्फुटयोजनकर्णयो:1॥ २३ ॥ 4 मूलमू-- 1. ८. तन्नापि 2. C. gt sateat—1, C. omits this line and the next line, �शलोका: १२-१४ ] चतुर्थोध्ध्याय: २५५ [ रवीन्द्रोः द्वितीयस्फुटयोजनकर्ण: ] उच्चोनशशिको टिज्यादलं पर्वान्तजं स्फूटम्‌ । 'स्फूटयोजनकर्णे स्व जह्यात्‌ कर्क्यादिज ततः ॥ १२॥ स्वभूम्यन्तरकर्णः स्थात्‌ तेन बिम्बकलां नयेत्‌' । स्फुटयोजनकर्णे स्वे मासान्ते शशिवद्‌ रवे! ॥ १३ ॥ व्यस्तं पत्तान्तजं कार्ये रविभूम्यन्तराप्तये ॥ १४० ॥ सध्यपोजनकर्णोकतो मन्दकर्णकुलाहत: । स्फुटयोजनकर्ण: स्यात्‌ सूर्येन्द्रोस्त्रिज्यया हृत: ॥| २४ ॥ उच्चोनेति (12-148)-- [ भगोले अर्केन्दृच्चानामवस्थितिः गतिप्रकारश्च ] इन्द्च्चोनाकंकोटिज्यावलतुल्येश्व योजने। । भुवो5कंतमसोर्मा्गं भुगोलो यात्युपर्यध: ॥ २५ ।॥॥ अतस्तदेवान्त्यफलं गृह्मते योजनात्मकम्‌ । इन्दूच्चोनाकंको टिज्यादलेनोपरि गच्छति ॥ २६ ॥ भूगोलतो भगोलो5यमुच्चात्‌ तत्सप्तमादंध: । अकोनचन्द्रदो:कोद्योर्ज्याद् येड्न्त्यफलाहते ॥ २७ ॥ ब्रिज्याहते फले स्यातां दो:कोट्योर्योजनात्मके । अकनिन्दुतदुच्चोना्कायनेक्यभिदावशात्‌ ।॥ २८ ॥ स्फुटयोजनकर्णे स्वे धनर्ण कोटिज तयो: । इन्दृच्चसन्निकृष्टेडकें याते तत्सन्निधि विधो ॥ २९ ॥ भूगोलतो विप्रकृष्ट: स्थाद्‌ भगोलगतो विधुः । तद्वदिन्दूज्चतो विप्रक्षष्टेकेंडकाच्चि शीतगों ॥ ३० ॥ प्राग्वद्भूगोलो भूगोलाद्‌ विप्रकृष्टो भवेव्‌ ध्रुवम्‌ । इन्दूच्चसन्निकृष्टेडकें ततो वृरस्थिते विधो ॥ ३१ ॥ मूलमू-- 1. 3, स्फुटे 2. C. a (wr.) 3. 8, कला नयेत्‌ �२५६ बिम्बस्य योजनव्यास॑ विष्कम्भाधेहतं हरेत्‌ ॥ १४९ ॥ संव्याख़्ये तन्त्रसंग्रहे [ अकेंन्द्रोबिस्बकलाव्यासः ] | अध्यायः ४ इन्दूच्च विप्रकृष्टेर्क याते चन्द्रडकेसन्तिधिम्‌ । इन्द्राश्रितों सगोलोउयमध एव ब्रजेद्‌ भुवः ॥ ३२२ ॥ तद्‌ भगोलगति: कल्प्या चन्द्रोच्चवदुपयंधः । चन्द्रोच्चाकंतदिन्दूनां विवरद्वितयायनात्‌ ॥॥ ३३ ॥ [ ह्वितीयस्फुटयोजनकर्णवासना ] कोटीफलघनर्णत्वं तुल्यं, तुल्यात्‌ ततः कृतम्‌ । स्फुटयोजनकर्ण स्वे तत्स्वदो: फलवर्गयो: ॥ ३४ ॥ योगतो प्रहभूबिस्वघनमध्यान्तरं Tay | त्रिज्याध्नतद्दोीःफलतस्तेन कर्णेन यद्धृतम्‌ ॥ ३५ ॥ कर्व्यादि स्‍्वे विधृच्चोनरवों सति धनात्मकम्‌ । ऋण मृगाविगे चा्कनिन्दो मेषादिसंस्थिते ॥ ३६ ॥ व्यत्ययेन तुलादिस्थे द्वितीयस्फुटकर्म तत्‌ । द्वितोयस्फुटसिद्धश्च ग्राह्मो दृग्विषये विधु: ॥॥ ३७ ॥। स्पष्टीकरिष्यते चैतदृध्व॑ श्रृद्धोन्नतो विधो:! । कोटोफलस्य पूृणंत्वात्‌ पक्षमासान्तयोरिह्‌ ॥ 3s ॥ तदेव केवल शोध्यं स्फुटयोजनकर्णतः । उच्चेनेन्दौ सुगादिस्थे कर्क्यादों त्यज्यते च तत्‌ ॥ ३९ ॥ चन्द्रेषकंसल्निकृष्टेइसो विधिद्‌रगतेप्यथा । कर्णयोब परीत्येन पक्षमासान्तयोभिथ: 1 बो:फलाभावत्तस्तत्र भवेत्‌ तस्वेब कर्णता ॥ ४० ॥ बिम्बस्थ योजनव्यासमिति (140-1728)-- | रवीन्दुबिम्बकलाव्यासवासना | बिस्वान्यकेन्दुतससां विप्रकर्षक्रमाद्‌ भुवः । क्ृशतामुपगच्छन्ति वर्घन्ते सन्निकर्षत: ॥ ४१ ॥ समूलम्‌-- 1. व्याद्या--1. ८. योजन व्यास This refers to ch. VIII of the work. �इलोका: १५-१७ ] ' चतुर्थो्ध्याय: Trio” स्वभूम्यन्तरकर्णेन लिप्ताव्यासः शशीनयोः ॥ १५१ ॥ [ भूच्छायाबिम्बकलाव्यास: |] 1050 3360 ५ रविशभूम्यन्तरं खेषु'पढ्कितष्नं, खतुनिजर। ॥ १४०॥ हत॑, भूगोलविष्कम्भाद्‌ भूच्छायादैध्येयोजनम्‌ । चन्द्रभुम्यन्तर त्यक्त्वा शेषे भूव्यासताडिते ॥ १६ ॥ छायादैध्यहते व्यास, चन्द्रबत्‌ तमसः कला; ॥ १७० ॥ स्वभूम्यन्तरकर्णानां ह्ासवृद्धिवशात्‌ तत:। बिस्‍्बानां हासवृद्धिभ्यां व्यस्तत्नेराशिकं भवेत्‌ ॥ ४२ ॥ ब्रिज्यातुल्यकलाव्याप्ते: स्वभूम्यन्तरयोजने: । उद्धुता: स्यु:ः कलाव्यासा बिम्बानां योजनात्मना ॥ ४३ ॥ मानद्वयेन मेयत्वं यत्रेकस्येव वस्तुन: । मानतन्मेययोस्तत्न वृद्धिह्ासौ विपर्ययात्‌ ॥ ४४ ॥ व्यस्तत्रेराशिकेनेव तत्नातस्तत्फलोन्नयः । एको5त्र योजनव्यास: स्वकर्ण ह्ासबुद्धितः ॥ ४५ ॥ सहदरल्पत्ववेचित्यान्नानारूप: कलात्मक: । व्रिज्येवेका भगोलस्य ब्यासार्ध स्थात्‌ कलास्मकम्‌ ॥ ४६ ॥ स्फुटयोजनकर्णस्य [उसे]! सत्यप्युपर्यंध: । बिस्वध्यासस्ततस्त्रिज्यानिहृतो योजनात्मक:* ॥ ४७ ॥ स्वपृम्यन्तरकर्णेन Ease: THAT: | इत्थं योजनकर्णाप्ते क्षिज्यया निहते सति ॥ ४८ ॥ ल्लेराशिकेन लिप्तात्व! बिस्‍्थाा योजनात्मनाम्‌ । . व्यस्तत्नेराशिक चास्य* वशावत्न यदन्तरा' ॥ ४९ ॥ सूलम-- 1. ८. स्वेषु (छा.) * व्याख्या--1. 0. रूपा 2. C. Mss. read only ¥ 3. ८. योजनात्मकम्‌ 4. 8. लिप्तवं 5. 5. काञ्चस्य; 8. काञ्जस्य 6. 38. यदुत्तरा Fe Go RR �२५८ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय! ४ [ चन्द्रविक्षेप: स्फुटभुक्तिश्व ] 270 पातोनेन्दोर्भेजाजीवा ध्योमताराहइता, FAT | १७० ॥ स्फुटयोजनकर्णेन हरणं गुणनं तथा । फलाभिदात्‌ तदुभयसाचार्येग न द्शितम्‌ ॥ ५० !। [ भरूच्छायाकलाव्यासवासना ] ज्योतिर्गोलो महाव्यासो, भासयत्यखिलं रवि: । आत्माभिमुथम्‌, अन्या्थें चछायां कुर्वन्‌ RATT FATT XT अतो5र्काभिमुखं दीप्तं भुस्यर्ध मलिनं! परम्‌ । छाया च॒ तस्या भुव्याससमादो क्रमशः कृशा ॥ ५२॥ रवियोजनकर्णघ्नाद भूव्यासाध्यासयोस्तयो:” | अन्तरेण विभज्याप्तं भूच्छायादेध्यंमिष्यते ॥ ५३ ॥ समन्ततो5कंबिस्बस्य व्यासाप्रात्‌ प्रसृता: FATA | यत्रातिलड्ध्य भूव्यासं संगच्छन्तेउ््यपाश्वंगा: ॥ ५४ ॥ भूच्छाया तत्र विज्ञेया मूले भुव्याससम्मिता । दी्घ॑वृत्ता कृशाग्रा च चक्रार्धान्तरिता रबे: ॥| ५५ ॥ रविभृव्यासविवरेणाकंफर्णो भवेद्‌ यदि। भूव्यासेन [ कियान्‌ ]* रश्मिसन्निकर्षो रवेभंवेत्‌ ॥ ५६ ॥ इति त्रेराशिकात्‌ छातादंध्यं भूगोलतो भवेत्‌ । तवृष्यासस्य भवेदप्रास्मूले भूव्याससस्मित: ॥ ५७ ॥ चन्द्रभ्म्यन्तरोनस्य तस्य व्यासोषत्न नीयतास्‌ । छायाव्यासश्चन्द्रमागें' तत: स्थाद्‌ योजनात्मक: XS कक्ष्येक्या विन्दुतमसोप्राह्म प्राहकयो | TTA AT बिम्बलिप्तानां हारकों हयो: ॥ ५९ ॥ पातोनेन्दोरिति (170-199)-- [ चन्द्रविक्षेपानयनवासना ] विक्षिप्ते मन्‍्दवृत्ताधें स्वपातात्‌ सौम्ययाम्पयों: । ध्तद्शाद्‌ प्रहवृत्त च तन्नेमिस्थोच्चकेन्द्रकम्‌ ॥ ६० ॥ व्यास्या--1. /. भूम्य्घमखिलं 2, C. taa: 3. Mss. frat 4, A.C. earaea qari 5. 28. ९८. defective : ¢ arquegqd �एलोकौ १५-१९ ] चतुर्थोड्ध्या यः २५९ त्रिज्यया, सोम्ययाम्येन्दोः ज्षिप्तिः, सा च स्फूटा गतिः । भगोलचन्द्रकर् प्ने भूचन्द्रान्तरयोजनैः | १८॥ हते, स्फुटे इद ग्राद्ने ज्षिप्तियक्ती स्थितेदले ॥ १६१ ॥ [ ग्रहणस्य सदस-द्भावः ] fafa: ar चन्द्रभूच्छायाबिम्बेक्यार्धाधिका यदि ॥ १६०९ ॥ स्ववत्तपरिधों यत्र भवेन्मन्दस्फूटो प्रहः | मन्दकर्णस्तदवधिसंन्दनीचोच्चकेन्द्रत: ॥ ६१ ॥ ऊनाधिको 5सौ त्रिज्यातो प्रहवृत्तकलामित:! । तद्व्यासाध च यद्गुत्तं कर्णवृत्त तबिष्यते ॥ ६२ ॥ तत्कालप्रमितो मान्दः कर्णस्त्रिज्यासमस्तदा 1 प्रहाणां पठित: क्षेपो मन्‍्दकर्णकलामित: ॥ ६३ ॥। पातोनमन्दस्फुटतों दोज्यन्त्यक्षेपताडिता । त्रिज्यया हियते तस्मात्‌ क्षेपाप्त्य क्षेपशालिनाम्‌ ॥ ६४ ॥ पठितो प्रहवृत्ते चेत्‌ क्षेपोइसो व्रिज्यया हत:। हियेत मन्दकर्णेन शोध्य: पातश्च सध्यसात्‌ ॥ ६५७ पातोन/स्फुटतस्तस्माद्‌ दोर्गुणात्‌ क्षेपताडितात्‌ । व्रिज्याप्तोइसो स्फूट: सूर्य सिद्धान्तवचनं यथा ॥ ६६ ॥ स पुनर्मन्दकर्णेन निहतो योजनात्मना । 4द्वितीयस्फुटकर्णन विह॒तो दृग्विधो स्फुट: । स्फुटभुक्तिस्तथानीतेर्वाकेन्द्रोदू ग्विधो स्‍्फुटा ॥ GON [ चन्द्रग्रहणसम्भववासना ] क्षिप्ति: सेति (190-218)-- चन्द्रभुच्छाययोरेककलावस्थितयो रपि । सौम्ययास्यात्मकात्‌ क्षेपाद्‌ प्रहणं प्रतिबध्यते ॥ ६८ ॥। व्याख्या--1. A. मिता 2. $. समस्सदा 3. A.B. att 4. A. fae �२६० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अ्रध्यायः ४ ग्रहण नैव चन्द्रस्य, हीना चेदस्प सम्भवः ॥ २००॥ [ समसस्‍्तपग्रहणम्‌ ] चन्द्रबिम्बोनभूच्छाया बिम्बार्धादधिका यदि ॥ २००॥ सब्ग्रासो न चैव स्यादू, हीना चेद्‌ ग्रस्यतेडखिलम्‌ ॥ २११ ॥ [ स्थित्यर्ध॑ स्पशंमोक्षौ च ] सम्पर्काधऋतेस्त्यकत्वा क्षेपवर्ग पदीकृतम्‌ ॥ २१९ ॥ भूच्छाया ऋत्तिवृत्तस्था विक्षिप्तश्चन्द्रमास्तत: । विक्षेपश्चन्द्रतमसो बिम्बकेन्द्रान्तरं मतस्‌ ॥ ६९ ॥ विक्षेपश्चन्द्रमूच्छायाबिम्बाधेक्यस मो यदा । तद्विस्बनेस्यो: संस्पर्शाविव स्थात्‌ तत्न न प्रहः ॥ ७० ॥ [ समस्तग्रहणवासना ] [श्लोक: २००-२१० ] गृह्मते तमसा चन्द्र: क्षेपरो न्यूनस्ततो यदि । चन्द्रबिस्बोन भूच्छायाबिस्वार्धादल्पके सति ॥ ७१ ॥ क्षेपे समस्तप्रहणमिन्दो: स्थादधिके पुन: ॥ क्षेपाधिक्यवशादिन्दो बिम्ब भागस्थ वृश्यता ॥ ७२॥ यावद्‌ ग्राहकबिस्वा्॑ ग्राह्मबिम्बाधतो5धिकम्‌ । तत्तुल्ये स्फुटविक्षेपे न्यूने वा निखिलग्रह: ॥ ७३ ॥ ग्राह्मार्धरहितप्राहकार्धतो यावताधिक: । क्षेपस्तत्सदुशो प्राह्मविम्बभागो बहिगेंतः ॥॥ ७४ ॥॥ ग्राह्मग्राहकयोगार्धात्‌ क्षेपो न्यूनश्च यावता । तत्तुल्यो प्राह्मबिस्‍्बांशो ग्राहकान्तर्गतो भवेत्‌ ॥ ७१॥ प्राह्मप्राहकयो बिस्वघनमध्यान्तरं हि सः । ग्रासमानं ततः सम्परकाधित: क्षेपरवजितात्‌ ॥ ७६ ॥ [ चन्द्रप्रहणे स्थित्यर्धस्पशमोक्षयासना ] सम्पर्काधकृते रिति (210-27)-- कृत्स्तेकदेशसदस:द्भाबादिग्र हणस्य यः । स तु क्षेपवशात्‌ सोस्ययाम्याद्‌ बिस्वान्तरान्मतः ॥ ७७ ॥ �शलोका: २२-२४ ] 'चतुर्थोव्ध्याय: २६1१ पष्टिप्न॑ मानुशीतांश्वोहत॑ गत्यन्तरेण यत्‌ । स्थित्यर्धनाडिकायं तत्‌ , पर्वान्ते तथयुतोनिते ॥ २२ ॥ ara: स्पशंश्च चन्द्रस्याप्यविशिष्टो' स्फुटो तु ती॥ २३० Ul [ स्थित्यधे-स्पश-मोक्षाणाम्‌ अविशेषः ] स्थित्यधध्ने स्फुटे शुक्ती पष्ट्याप्ते भालुचन्द्रयोः ॥ २३९ ॥ शोधयेत्‌ समलिप्तेन्दौ' सर्याच्च स्पा्शिकाबु भी । स्वभुक्तिमन्यथा पाते सदा तात्कालिकीकृती ॥ २४ ॥ स्पशंमोक्षो तयोबिस्बान्तरात्‌ प्रागपरात्‌ तथा। स्पशंमोक्षान्तरालं च स्थित्यधंद यसम्मितम्‌ ॥ ७८ ॥ स्पर्शमध्यग्रहणयो: स्पर्शस्थित्यर्ध मन्त रम्‌ । मोक्षमध्यप्रहणयोस क्षस्थित्यधंसंज्ितम्‌ ॥ ७९ ॥। स्वस्वविक्षेपतश्चेतव्‌ भिन्‍नरूपढयं मिथ: । >समन्तादिष्टविक्षेपान्तरितं क्रान्तिमण्डलात्‌ ॥ ८० ॥॥ विक्षेपकोटिवृत्त तन्‍नानारूप॑ प्रतिक्षणम्‌ । क्षेपो भिन्‍नो भवेत्‌ स्पशंमध्यमोक्षेषु शीतगो: ॥ ८१ ॥ विक्षेपकोटिवृत्तेन सदा भ्राम्यति चन्द्रमा: । स्पशंमोक्षान्तरं मध्याद्‌ बिस्वेक्याधंसमं हयो: ॥ ८२ ।॥ कान्तिवृत्तेष्य तत्क्षेपवर्गभेदपदं तु यत्‌ । विक्षेपकोटिवृ्त्तोत्यं स्थित्यर्धक्षेत्रमिष्यते ॥ ८३ ॥ एकसार्गंगतानां तु योगो गत्यन्तराद्‌ भवेत्‌ । दिनगत्यन्तरेणात्र षष्टिनडिदो भवन्ति चेत्‌ ॥ ८४ ॥ स्थित्य्धक्षेत्रतुल्पेन कियान्‌ कालो भवेत्‌ ततः ॥ स्थित्यधं॑मेवानीतं भवति स्पर्शमोक्षयो: ॥ ८५ ॥ मूलम--1, 0. शिष्टौ तु तो स्फुटो 2. 0. (०४०००४ 8) भुक्ति 3, (0. समलिप्तेन्दो: व्यास्या--1. 8, सन्तादिष्ठ ; 8. सतादिष्ड �२६२ है सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अरध्यायः ४ स्प्शेन्दोश्च पुनः ज्षेपस्थित्य्ध तद्गति/ शशी । प्राग्वदेवासकृत्‌ कार्या निश्चललदिरिज्षुणा ॥ २४५ ॥ शस्थित्यर्थगतिमरकेंन्द्रोः ज्षिप्ता तो मौज्षिकों नयेत्‌ । अन्यत्‌ सबवे सम मोच्े स्थित्यर्धस्याविशेषणे ॥ २६ ॥ [ स्पर्श-मोक्ष-स्थित्यर्धानाम्‌ अविशेषकर्मवासना ] [ श्लोका: 230-26--] «.. तबूने मध्यकालेःस्य स्पर्शो मोक्षोड्य तथुते । स्थादेतद्‌ यदि विक्षेपो तुल्यो स्थातां हृघोभिथः ॥ ८६ ॥ स्थित्यधंद्वितयं भिन्‍न॑ क्षेपे भिन्‍ने भवेत्‌ ततः॥ ततो विशेषविधिना स्थित्यधद्वयमानयेत्‌ ॥ ८७ tl तदा तन्मध्यविक्षेपबिम्बयोगार्धयोदेयों: । वर्गान्‍्तरपद॑ं षष्ट्या ह॒त्वा गत्यन्तरोद्ठतम्‌ ॥ ८८ ॥ स्थित्यर्ध मध्यपर्वान्तात्‌ त्यजेत्‌ तत्नापि शीतगुम्‌ । पातं सबड्भमर्क! च नीत्वा विक्षेपमानयेत्‌ ॥ ८९ ॥। बिम्बयोगार्धतश्चास्मात्‌ क्षेपात्‌ स्थित्यधमानयेत्‌ । स्थित्यर्ध बिस्‍्बयोगार्ध॑तत्तत्क्षेपसमागतम्‌ ॥ ९० ध आद्यतो मध्यपर्वान्तात्‌ त्यजेदेव मुहुमुंहुः । अविशिष्टे पुनस्तस्मात्‌ स्पर्शकाल समादिशेत्‌ ॥ ९१ ॥ प्रक्षिपेन्मध्यपर्वान्ति स्थित्यध॑ प्राक्‍्तन क्षिपेत्‌ । नीत्वाकेन्दू तथा पातं तत्र विक्षेपमानयेत्‌ ॥ ९२ ॥ स्थित्यर्धं च तत: क्षेपात्‌ बिम्बयोगाधतो नयेत्‌ । ara g मध्यपर्वान्ति स्थित्यध प्रक्षेपिदपि ॥ ९३ ॥ qaq—l. Ama; C. (edn.) गती 2... 8. स्थित्यर्घे ह्यादया--1, .. / 8. पा षष्ट्भमर्क �इलोक: २७ ] agatseara: २६३ [ स्थित्यर्धास्यां स्पशेमोक्षो ] स्पर्शस्थितिदलं शोध्य॑ पर्वान्तादितरत्‌ लिपेत्‌ । स्पशमोत्तौ तु तो स्यातां मध्ये स्पात्‌ परमो ग्रहः ॥ २७ ॥ अर्केंन्दुपातांस्तत्रापि aa ad waa a स्थित्यर्ध॑ मध्यपर्वान्ति त्वाद्य एव क्षिपेन्सुहु: ॥॥ ९४ ॥। तावत्कुर्यादिदं यावत्‌ स्थित्यर्धेस्थाविशिष्टता । स्थित्यर्धेनाविशिष्टेन युक्‍्ते+स्मिन्‌ मोक्षमादिशेत्‌ ।. ९५ ॥ [ स्थित्यर्धाष्यां स्पर्शमोक्षानयनवासना ] [ श्लोक: 27-- ] अध्यप्रहवचलेत्‌ स्थित्यधें$धिके स्पशंमोक्षपो:। अन्तयविक्षेपकोटिध्नात्‌ पातोनाक्कस्य दोर्गुणात्‌ ॥ ९६ ॥ इष्टविक्षेपकोट्ाप्ता क्षेपकोटिगुणो भवेत्‌ । अन्त्यद्युज्याहता दोर्ज्या यथेष्ट्युज्यया हृता ॥ ९७ 0 इष्टविक्षेपकोटचाश्च तस्याः क्षेपस्थ तस्य च । बर्गयोगपदं यत्‌ स्थाच्चापितं यच्च दोर्धनु: ॥ ९५॥ पातोनाकंस्य विश्लेषं तयो: षष्ट्या निहत्य तु । गत्यन्तरेण विभजेदकेंन्द्रोनोडिकादिकम्‌ ।। ९९ ॥। प्रक्षिपेत्‌ पूर्वपर्वान्ते विक्षेपे युक्पदस्थिते । त्यजेदोजपदस्थे5स्मिन्‌ पर्वान्तः सुस्फुटो यतः ॥ १०० ॥ क्षेप ओजपदस्थश्चेदुपर्यु परि वर्धते । क्षीयते युक्‍्पदगते क्षेत्र स्थित्य्धसम्भवम्‌ ॥॥ १०१ ॥ पर्वान्त: प्रचलेत्‌ स्थित्यधेंड्घिके पूर्वंपवंत: । एवंकृतो हि पर्वान्तः सूर्येन्ध्ोग्रंहणे स्फुट: ॥ १०२ ॥ मूलमू--1. 0. परमग्रहः �२६४ सव्याख्ये तस्तसंग्रहे .. [ अध्याय: ४ ह * [ रव्युदयास्तमये स्पर्शमोक्षयो: दृश्यावृश्यत्वम्‌] उदयास्तमयासन्ने सपशें मोक्षे च संशयः । स्पशों दृश्य उतादृश्यश्चन्द्रस्यास्तमये त्विति ॥ २८ ॥। AAT TRAST HTT: स्यात्‌ तत्मदेशोदयादिति ॥ २६३ ॥ [ स्प्शंसोक्षयो: दृश्यादृश्यत्वनिर्णयवासना ] उदयास्तमयासन्ने इति (28-36) - खमध्यतस्तमोबिस्वघनमध्यस्थनेमिकम्‌ । वृत्तं यत्तत्‌ तमोबिम्बदृड्सण्डलमुदीरितम्‌ ॥ १०३ ॥ ततो वृड्मण्डलात्‌ फ्रान्तिवृत्तस्थ विवरं हि यत्‌ । अधोभागे तमोबिम्षनेम्थां तत्‌ परिकल्पयेत्‌ ॥ १०४ ॥ तमोबिस्बे परिणतः स दुक्‍्क्षेपो5भिधीयते । तदिष्दक्षेपयोयोगि विश्लेषो वा यथोचितम्‌ ॥॥ १०५॥ तावदन्तरिते दृड्सण्डलादिन्दुस्तमो ब्रजेत्‌ । तबन्‍्तरं तमोबिस्बगतं दोज्या प्रकल्प्यते ॥ १०६ ॥। तत्‌ तसोव्यासदलयो: कोटिवंर्गान्तरात्‌ पदस्‌ । दोज्यमूलात्‌ तमोबिस्थघनसध्यान्तरं च सा ।। १०७ ॥ तत्कोदिलम्बनयुतेस्तमश्शड्कुर्य दा सम:। तदेन्द्रोग्रंहणे स्पशंमोक्षो लक्ष्यों न चान्यथा ॥। १०८ ॥। तमोबिस्बे चन्द्रबिस्वस्पर्शमोक्षों तदंव हि । भूपृष्ठसमपाइ्वस्थों नान्‍्यदा व्यवधानतः ॥ १०९ ॥ बलनक्षेपसद्धावे त्वेब॑ वृश्यत्वकल्पना । विक्षेपवलनाभावे तो दृद्मण्डलमूलगों ॥| ११० ॥ तदा लम्बनसंयुक्ततमोव्यासाधंसम्मिते । दृश्याविन्दों स्पशंसोक्षो न तु न्यूने कथठ्खन ॥ १११ ॥ �श्लोकाः २९-३२ ] * चतुर्थो्ध्याय: २६५ [ स्पशंमोक्षयो: दृश्यादृश्यत्वनिर्णयः ] स्प्शे रव्युदये grat cada: क्षिप्तिरैन्ददी ॥ २६० ॥ व्यासाधेध्नः CHS: क्षेप:' सम्पर्काधहतस्तु यः | तद्दक्क्षेपधनुभेंदो दिशोः साम्येडन्यथा युतिः ॥ ३० ॥ तदूनभत्रयाज्जीवा तमोव्यासदलाहता | त्रिज्याप्ता लम्बने योज्या भूच्छायाशदूकुलब्धये ॥ ३१ ॥ द्वितीयरफुटभागस्य तिथ्यंशो लम्बनं त्विह । राशित्रयाधिके क्षेपथक्ल्षेपानीतकार्मुके ॥ ३२ ॥ बलनक्षेपबाहुल्याद्‌ यदा तथोगससम्भव:!। बलन स्यात्‌ तमोबरिस्बपादतोभ्यधिक भवेत्‌ ॥ ११३ ॥ पाश्बप्रदेशात्‌ तमसः स्पर्शमोक्षौ तदोपरि | ततस्तत्कोटिरहिते शड्भूरे दृश्यों तु ताबुभो ॥ ११३ ॥ भूपृष्ठसमपाश्वस्थे तत्प्रदेशे तथाविधे । तदा तमोबिस्वघनमध्ये भूपृष्ठपाश्वंत: ।; ११४ ॥ तत्कोद्चाध:स्थिते स्पशंमोक्षो दृश्यो नभस्तले । तदग्रकोट्या रहित लम्बनं शइकुरिष्यते । शडकुसिद्ध॑नंतप्रा्णस्तद्वृश्यादृश्यकल्पना ॥ ११५ ॥ इति ॥ [ स्पशंमोक्षयोर्दृश्यादृश्यत्वनिर्ण बवासना ] . [ श्लोका: २९-३६ ]- प्राह्मप्राहकयो श्चन्द्रतमसतोरकचन्द्रयो: । बिस्बयो रन्तरं सम्पर्काध स्थात्‌ स्पशमोक्षयो: ॥ ११६ ॥ गूलमू--1., 8. स्पुट क्षेप:; ८. स्फुटक्षेप: 2. 325. त॑ दुकक्षेप ; 0. तद्दृकक्षेपाद्‌ 3. ८. भागत्या (wr.) व्याख्या--1, 4. 8, सम्भवात्‌ . fo Ho Bv �२६६ सब्याख्ये तस्तसंग्रहे [ भ्रष्याय: ४ अधिकस्य गुणात्‌ प्रावत्‌ लब्ध॑ शोध्यं तु लम्बनात्‌ । शेषरतस्य तमःशद्कुस्त्रिज्याऊुत्या हृतः स च॥ ३३ ॥ हतो' घातेन सयस्य ब्युज्याया लम्बकस्प च । लब्धाः प्राणाः क्षपाशेषे यदि रव्युदयात्‌ ततः ॥ ३४ ॥ बिस्बयोनें सिमात्रेण संस्पर्श: स्थात्‌ तयोयंत: । बिस्वयो्घतमध्ये तद्व्यासार्धान्तरिते हयो: ॥ ११७ ॥ सम्पर्कार्ध ततो बिस्‍्बान्तरं स्थात्‌ स्पर्शमोक्षयों: । क्रान्तिवृत्तगता दर्कात्‌ क्षिप्तः स्वक्षेपत्ों विधु:॥ ११८ ॥ सम्पर्काधगतेः वुत्ते क्षेपो तत्स्पशंमोक्षयों: । कल्प्यते तद॒झ्ञाद्‌ यत्र घनमध्यान्तरं हयो: ॥ ११९ ॥ सम्पर्कारधइते वृत्ते क्षेपों तत्स्प्शमोक्षयों: । जिज्याहताच्च सम्पर्कार्धाप्तस्तदृवृत्ततः स च ॥ १२० ॥ दुवक्षेपस्त्विष्टकालोत्थस्त्रिज्यावृत्तनतः स्वत: । तुल्यातुल्यविशोर्योगा न्तरोत्थ॑ बलन॑ तयो: ॥ १२१ ॥ तदेव बलनं तत्न तमोबिस्बे प्रकल्पयेत्‌ । तत्नैव चन्द्रबिस्बस्थ सम्भवात्‌ स्परशमोक्षयो: ॥। १२२ Ul क्षेपद्‌वक्षेपयो भिन्नतुल्ययोभेंदयो गत: 1 तमोबिस्बे परिणतं वलनं स्पर्शमोक्षयो: ॥ १२३ ॥॥ तत्कोटिस्तत्तमोव्यासदलवर्गान्तरात्‌ पदम्‌ । त्रिज्या वा क्षेपदृवक्षे पयोगभिदश रोनिता ॥ १२४ ॥। बिस्वव्यासाधनिहता तमसस्त्रिज्यया हता । क्षेपदृक्क्षेपचापैक्यस्पोजपुग्मपदक्रमात्‌ ॥ 1२५ Ul A. B. ga: (wr.) 2. A. eat (wr.) B. Hapl. om. of a7: to Fa: next line. &. सम्पकाघं#ते 2. 0. दिशा योग �श्लोकौ ३५-३६ | चतुर्थोड्ध्याय: २६७ eM: Ma, aaa Eat Cala Fa TT | एवं रव्यस्तकालोत्थक्षेपाद्याप्तन शड्कुना ॥ ३५ ॥ fad: प्राणैयंदा मो्षो रव्यस्तमयतः परम्‌ | तदेव दृश्यतामेति ततः प्राढमोक्षणेन च॥ ३६ ॥ इन्दोलंम्बनलिप्तासु क्षिपेदथ विश्योधयेत्‌ । हद्वित्तीयस्फूटभोगस्य प्रायः पञचदर्शांशकः ॥ १२६॥ उदयास्तमयासन्ने चन्द्रलम्बनलिप्तिकाः । विनपञ्चदशांशो5पि यत्र लस्बननाडिकाः ॥ १२७ ॥ तदेतद्‌ प्रहणेः्कंस्य पश्चात्‌ स्पष्टीकरिष्यते!। तासां लम्बनलिप्तानां शड़कुत्बे परिकल्पिते ॥| १२८ ॥ पूर्वंबद्‌ गतगन्तव्या: प्राणा: कार्याश्च तद्यथा । त्रिज्यावगहताच्छडूरे/रुज्यालम्बवधो द्ुता: ॥ १२९ It चापिता गतगम्थास्ते पूर्वापरकपालयो: । मोक्षे स्प्शं च तत्तुल्ये: प्राणयंद्रा ततोईधिकः ॥ १३० ॥ गतगम्येनिशायां तद्दृश्यत्वं नान्यथा zat: भूपृष्ठपाश्वद्ध्वेस्थो स्पर्शभोक्षी यदा विधो: । १३१ ॥ तदंब दृश्यों नान्यत्र भूपृष्ठठ्यवधानत: 1 भूपृष्ठपाश्ब भूमध्यपार्श्वादृध्वंगतं सदा ॥ १३२ ॥॥ निजलम्बनलिप्ताभिभिन्नाभि: स्वस्वकक्ष्ययाँ । तदन्तरस्थितं सर्वे दृश्याधेंडपि न दृश्यते ॥ १३३ ॥ यद्भूपृष्ठव्यवहित यात्यदृश्याधशेषताम्‌ । भगोलमध्यान्मन्दान्त्यफलान्ते कृतकेन्द्रकम्‌ ॥ १३४ ॥॥ मुलमू--1. B. Hapl. om. after T to I, next line. sareqt—1. The allusion is to ch. V. GaxgTTHUTA | 3. . &- त्रिज्यावर्गोत्यिशड्धो: 3. &- ९. भिन्‍नाभिम्नस्वकक्ष्यया �२६८५ सब्याख्ये तस्त्रसंग्रहे [ भ्रध्यायः ४ ध्राम्यत: प्राइमु्ख पुष्षवन्तो वृत्ते निजेल्वहम्‌ । भुक्तिः प्रतिदिन तुल्या निजवृत्तमतानयो: ।। १३५ ॥ भगोलप्रमिता भुक्तिभिन्ना प्रागेव वक्षिता । झगोलमध्यग्रहयोम॑न्दकर्णोपन्तरं भवेत्‌ ॥ १३६ ॥ स्ववृत्तप्रसितव्चासो त्रिज्यातुल्या भवेदसों । प्रहवृत्तमितस्त्रिज्यातो5घिकोनो भवेदवि ॥ १३७ ॥ बिम्बभुक्तघो: कर्णवृत्तकलामिरनुमेयता । स्फुटयोजनकर्णाप्ते 'यतस्त्रिज्याहते स्फुटे ॥ १३८॥ स्थादेतद्‌ यदि कल्प्येते गोले चेदुमे अपि । ततो न्यूनाधिके स्थातां भगोलविषये उप्ते ॥ १३९ ॥ भगोलमध्यं भूगोलाद यातोलृच्चादुपयं धः । सन्दकर्णस्य तेनापि स्यातां बुद्धिक्षयों ततः ॥ १४० ॥ द्वितीयस्फूटकर्मापि ततो दृग्विषये भवेत्‌ । , उपयंधश्च भूगोलाद्‌ भगोलेईस्मश्चलत्यपि ॥ १४१ ॥ वायुगोलस्थ भूगोल परितः स्थितिरिष्यते । भूगोलस्थानुहरते वायुगोल: सदाप्यध:१ ॥ १४२ ॥ अन्यथा वायुगोलो<5यं भूगोल श्रामयेदपि 1 यतो रव्यादिवत्‌ सोईपि कुयदिबोदयादिकम्‌ ॥ १४३ ॥ येनेकस्मिन्‌ दिने5कंस्य दृश्यावृश्याधंयो: स्थिति: 1 भगोलेनोपपद्येत युगपत्परिकल्पनात्‌ ॥ १४४ ॥॥ वायुगोलस्य मध्यस्थो भुगोलः कल्प्यते तत: । भगोलस्त्वक॑तमसोः सुत्रेणोपयंधों ब्रजेत्‌ ॥ १४५ ॥ इन्दृच्चदिशि भुगोलाद्‌ यत्र श्रास्यन्त्यमी ग्रहा: । भूगोलमध्यकेन्द्रत्वे वायुगोलस्थ निश्चिते ॥ ave i स्थायया--1, ९. यत्र त्रिज्या 2, By aat-gap-a; �श्लोका: २९-३६ ] चतुर्थो ध्ध्याय: २६९ व्याख्या--1. 3. इन्दूज्चोनार्ककोटिज्यादलतुल्येश्व योजने: । भगोलमध्यं भूगोलमध्यात्‌ गच्छदुपर्यधः ॥। १४७ ॥ भ्राम्यते बायुगोलेन तदान्ताकंतया मुह: । ततस्तदाधश्षितानां च झुवृत्तानि द्युचारिणाम्‌ ॥ १४८॥ वायुगोलानुसारेण कुर्वंतामुदयादिकम्‌ । विप्रकरषंवशाद्‌ भूमेविविधानि स्पुरन्वहम्‌ ॥ १४९॥ द्वितीयस्फुटकर्णस्थ यद्‌ व्यासाधंत्वमिष्यते । व्यासा्ध॑ स्ववृत्तानां त्रिज्या स्थात्‌! स्वकलामिता ॥ १५० ॥ तयो: सम्बन्धनियमात्‌ त्रिज्यायोजनकर्णयो: । लिप्तास्त्रेराशिकात्‌ साध्या बिस्‍्बादेयोजनात्मताः ॥ १५१ ॥ तद्द्‌ दृग्विषये साध्या भुक्तिलिप्ता: स्वयोजने: । भुक्तिरम्बरकक्ष्यातो भूदिनर्योजनात्मिका ॥ १५२ ॥ भगोलस्थानुहरते विक्षेप:* पठितों बुधेः । कर्णवृत्तमितत्वेन तद्दद्‌ वृद्धिक्षयान्वित: ॥ १५३ ॥ ब्रिज्या भगोलव्यासाध॑ सबंवा स्वकलामितम्‌ । क्षेप्तत्प्रसित'स्तद्वत्‌ सर्वंदा स्वकलासम: ॥ १५४ ॥ अन्त्यक्षेपहता दोरज्या व्रिज्यपेव विभज्यते । न पुनर्मन्दकर्णेन पातोनस्फुटचन्द्रत:॥ १५५ ॥ प्रतिमण्डललिप्ताभिसंन्दकर्ण; प्रमीयते । क्षेपो भगोलप्रमितस्त्रिज्याव्यासदलो हि सः॥ १५६७ भगोलविषयस्त्वेवं विक्षेप: परिकल्प्यते । स्फुटयोजनकर्णध्नात्‌ क्षेपात्‌ तस्मात्‌ समुद्घृत: ॥ १५७ ॥ द्वितीयस्फुटकर्णन क्षेपो प्राह्मो विधोग्रंहे । भगोलविषयादेव चन्द्रात्‌ पातो विशोध्यताम्‌ ॥ १५८ ॥ A. has an extra at here. 2. 8. 8, ८. योजनात्मना 8. 8, faetd: 4. A. oft �२७० सव्याख्ये तस्त्संग्रहे क्षेपस्थेव विभिन्नत्वाद्‌ भगोलेन!ं विधोरपि । भगोलस्थं हि सर्वत्र पातेन्द्रन्तरमिष्यते ।। १५९ ॥ स्फुटेन्दीं: केवलादेव तत: पातविशोधनम्‌ । अत एबोक्तममुना स्वयं प्रकरणान्तरे ॥ १६० ॥ “द्वितीयस्फुटत: पूर्व विज्लेपो नीयतां विधोः । अपक्रम पुनः कुर्याद्‌ द्वितीयस्फुटितेन्दरतः” ॥ १६१७४ इति स्फुटेन्दरतस्तस्मात्‌ केवलात्‌ पातशोधनस्‌ । न तु स्फुटीकृतादिष्टं द्वितीयस्फुटकर्णता ॥ १६२ ॥ स्फुटयोजनकर्णध्ना भगोलविषया गति: । द्वितीयस्फुटकर्णेन हता दृग्विषये गति: ॥ १६३ ॥ मण्डलार्धान्तरितयोभिथो5पक्रममण्डले । श्राम्यतोरकतमसो: पाश्वे नेन्दु: परिभ्रमन्‌ । १६४ ॥ इष्टक्षेपास्तरे ऋ्रान्तिवृत्तात्‌ तत्कोटिमण्डले । पक्षमासान्तयोस्ताभ्यां युअ्जानो5पि मुहर्मुह: ॥ १६५ Ul क्षेपाल्पत्वाद्‌ यदा पातासच्त्या बिम्ब॑ तयोविशेत्‌ । रवेबिम्बप्रवेशेन प्रहणं तस्य जायते ॥ १६६ ॥॥ छनन्‍्नत्वाद्‌ रविबिम्बस्य तत्रेन्दोस्तमसि स्थितेः । पश्चाद्‌गतं शीघ्रगतिः पुरोगं सन्दगासिनस्‌ ॥ १६७ ॥। आक्रामत्येकमार्गस्थः पृष्ठस्थं भिन्‍नसार्गंग:। युगपत्‌ प्राइमुखो प्रत्यड्मुखावप्येकदिड्मुखो ॥ १६८ ॥। प्रत्यड्मुखं च भ्रमण प्रहाणां वक्रगासिनाम्‌ । श्रमणं प्राइमु्ं नित्यमुभयोरफंचन्द्रयोः ॥ १६९ ॥। ताराप्रहाणां चन्यिषां स्वदा क्रचारिणाम्‌ । द्योगंत्यन्तराद्‌ यत्र योगकालो निरूप्यते ॥ १७० ॥ [ प्रष्याय: ४ ब्याख्या---1. ९. भूगोलेन �शलोका: २९-३६ | चतुर्थोडष्यायः २७१ व्याख्या--1. 3. गत्या शीघ्रगतस्तत्न मन्दं गच्छति रिक्तपाँ । आसत्त्या प्रहयोर्भाव्यं भेदाभावस्ततो5 न्‍्यथा ॥ १७१ ॥। आसत्तिगंतियोगेन भिन्‍नदिडमुखयोढयो: । यत्रासन्‍नों ऋ्रमात्‌ स्थातां गतियोगेन तावुभो ॥ १७२ 0 अतोड्त्र गत्योथेगिन योगकालो निरूप्यते । एकदिडमुखता यस्मादुभयोरक चन्द्रयो: ॥ १७३ ॥। ततो गत्यन्तरेणव पर्वान्तो नीयते तयो: । शीघ्रभुक्तियंदा मन्दुकतेयाति पुरस्सरा ॥॥ १७४ ॥। विप्रकर्षात्‌ क्रमाद्योगस्तयो्नोपरि विद्यते । अत एच तयोरयोगस्तत्रानीत: प्रकल्पितः ॥ १७५ ॥ मन्दभुक्तियंदा शीघ्रभुक्‍्ते्याति पुरस्सरा । सन्निकर्षक्रमात्‌ तत्न भावी योगरतयोसंत: ॥ १७६ ॥ योगे साविनि पर्वान्तकालः प्रतिपदोषन्यथा 1 तत्कालानोतभागेन स्थातां तो समलिप्तकौ*॥ १७७ a एकमागगंस्थयोस्तत्न तयोयोगो भवेद्‌ ध्रुवम्‌ । क्षेपे सति तु तत्कोटिमार्गेणेन्दु: परिश्रमन्‌ ॥ १७८ ॥ प्राह्मप्राहकयो: क्षेपे बिस्वयोगार्धतोइल्पके । प्राह्मप्राहकयो रकंतमसोबिस्बमाविशन्‌ ॥ १७९ ॥ विक्षेपकोटिवृत्तस्पृर्भागान्मुक्तस्ततो5पि सन्‌ । सस्पर्काधेंडपि विक्षेपकोटच्ा कुर्यात्‌ स्थितेदंलम्‌ aso ut अतो5त्र क्षेपवर्गो नसस्पर्का्धकृते: पदात्‌ । षष्टिष्नावकंशोतांशोगग त्यन्तरकलोद्धृतम्‌ ॥ १८१ ॥ स्थित्यर्धं नाडिकादं तवुभयो: स्पर्शमोक्षयों: 1 स्वेष्टविक्षेपजनितं भिन्‍नत्वं स्थात्‌ तयो्रिथ: ॥ १८२ ॥। ८. गरम्यनिरिक्तया 2. 8. ८. परस्परम्‌ ; 8. पुरस्सर: 8. ८. पुरस्सरः 4. 8. 8. लिप्तिको �२७२ सथ्याख्ये तस्त्संग्रहे | अध्याय: ४ है [ स्पशसोक्षेष्टग्रासाः सध्यग्रहणं च ] यद्दा तत्कालसर्येन्दुस्फुटपातादिक नयेत्‌। तत्रेन्दुधरणिच्छायास्फुटान्तरकला हताः ॥ ३७॥ स्थित्यर्धात्‌ स्वात्‌ भवेत्‌ क्षेप: स्थित्यघ॑ क्षेपत्त: स्वतः । अन्योन्यायत्तसिद्धित्वात्‌ स्थित्यक्षेपयोहंघो: ॥ १८३ ॥ स्थित्यधंयोविभिन्‍नत्वात्‌ क्षेपात्‌ स्पात्‌ स्पर्शमोक्षयों: | स्थित्यधंहीनसंयुक्त: पर्वान्तस्पशंमोक्षयो: ॥ १८४ ॥। तत्कालेन्दुं च॒ तत्क्षेपं तत्रत्यं कि न भेदयेत्‌ । अत एवाविशेषो5त्र कार्य: स्थित्यधंयोहंयो: ॥ १८५ ॥ स्थित्यर्धेनाविशिष्टेन पर्वान्तो हि न संयुतः । पृथगेको हयो: काल विवध्यात्‌ स्पशेसोक्षयोः ॥ १८६ ॥ मध्यकालो5पि तन्मध्याच्चलेत्‌ स्थितिदलेःधिके । तदीय॑ चलन चात्र सम्यग्‌ युवत्या निदर्शितम्‌ ॥ १८७ ॥ यद्देति (37-43)-- [ इष्टग्रासानयनवासना ] प्राह्म प्राहकयो: क्षेपे बिस्‍्वयोगार्धतोल्‍्पके । उक्तो प्रहणस:्भावस्तदभावस्ततो5घिके 1. १८८ ॥। मध्यप्रहणत: स्पर्शमोक्षो स्थित्यर्धतो निजात । बिस्‍्बान्तरेण सुक्ष्मेण तत्परिच्छिद्यतेईखिलम्‌ ॥ १८९ ॥ ततो बिम्बान्तरं नेयमिष्टकालोड्ूबं स्फुटम्‌ । सम्पर्कार्धाद्‌ विशुद्धेईस्मिल्निष्टप्रासो भवेद्‌ यतः ॥ १९० ॥ | प्राह्म क्रमोत्कमज्ये द्वे ग्राह्मप्राहकभेदत: । क्रमज्यावर्गंत: क्षेपवर्गायुक्तात्‌ तयोरथ ॥ १९१ ॥ उत्क्रमज्यान्तरर्ृति युक्‍त्वा मुलीकृतं तु यत्‌ । बिस्बान्तरं सुसूक्षमं स्थाद प्राह्मप्राहकयोइयो: ॥ १९२ 0 �WAHT: ३८-४० ] चतुर्थो ध्यायः २७३ दितीयगतिभेदेन पूवश्ुक्त्यन्तरोद्श्ता । स्फुटान्तरमिह ग्राह्मं तस्य ज्षिप्तेश्व बगेयोः ॥ ३८॥ Dy aA a Tra पदीकृते । बिम्बान्तर सुस्त्तम॑ स्यादिष्टप्रासे तथेवब च ॥ ३६ ॥ स्फुटान्तरस्य वर्गात्‌ तु कृत्स्नव्यासहतः' शरः । क्षेपस्थाप्येवमेव स्यात्‌ स्वेषुबर्गयुतान्युहुः | ४० ॥ असुक्ष्मं बिस्‍्वान्तरं कर्तु गृहोते ज्याशरों यतः । द्वितीयगतिभेदध्नं पु्वंगत्यन्तरोद्धतम्‌ ॥ १९३ ॥ तत्र स्फुटान्तरं प्राह्मं चन्द्रभ्च्छाययोद्ध यो: । सुक्ष्मं बिम्बान्तरं wg गृह्मेते ज्याशरो यतः ॥ १९४ ॥ नन्‍्वत्रानोयते बाण: कथदूररं स्फूटान्तरात्‌ । समस्तज्याकृतेर्बाण: कृत्स्नव्यासोद्धुतो बत: ॥ १९५ ॥ सत्यं किन्त्विह कृत्स्नज्या प्रायः स्वधनुषा समा । प्राह्मप्राहकयोभेंदलिप्तानां स्वल्पतावशात्‌ ॥ १९६ ॥ पातोनेन्दोर्भवेत्‌ क्षेपस्तदर्धज्यात्मको सतः । ततस्तद्वर्गत: क्रुत्स्नव्यासाप्तो दृष्कर: TT 1 १९७ ॥ छृत्स्नज्यावगंतस्तु स्पादर्धज्यावर्गतस्तु चेत्‌ । PASTA भवेद्‌ बाणः झृत्स्नज्या सा च बाणत: ॥ १९८ ॥ इत्यन्योन्याभयस्वेन स्फुटो बाणोईविशेषतः । अर्धज्यावर्गतो लब्धबाणवर्गयुतान्मुहु: ॥॥ १९९ ॥ समस्तज्यात्वमानीतात्‌ ऋत्स्नव्यासोद्धुतः AT | ह्रयंशो बाणक्ृतेयंद्वा कृत्स्नज्याचापवर्गयो: ॥ oo ॥॥ मुूलम-- 1. 2. व्यासोद्घूतः saveat— 1. C. om, this line, Ao Fo ३५-३६ �२७४ ~ सव्याख्ये तन्तसंग्रहे [ प्रध्यायः ४ इृष्टवर्गत्रिभागोनचापवर्गात्‌ तथापि वा । सम्पर्कार्धाद्‌ विशुद्धे उस्मिन्‌ ग्रामो विम्बान्तरे सदा ॥ ४१ ॥ [ प्रहणस्थ अदृश्यत्वावस्थितिः ] स्वच्छत्वात्‌ षोडशांशो5पि ग्रस्तश्चन्द्रो न दृश्यते । लिप्तात्रयमपि ग्रस्तं तीचणल्वान्न विवस्वतः ॥ ४२ Ul अन्तर स्थात्‌ ततो 'बाणवर्गत्यंशविवर्जितात्‌। चापबर्गात्‌ स्वकृत्स्नज्यावर्गंतुल्थात्‌ तदुत्कम: ॥ २०१ ॥ कृत्स्नव्यासोद्धतो बाणः समस्तज्याकृतेयूतः । किन्तु बाण: स कृत्स्तज्यायत्त: सापि स्ववाणत. ॥॥ २०२ ॥ इत्यन्योन्याश्रयत्वं॑ तद्‌ अविशेषान्निरस्थते । तवर्थ प्रथम चापवर्गाद्‌ बाण समानयेत्‌ ॥ २०३ ॥ तत्कृतेस्त्यंशहीनाज्च कृत्स्नज्यां चापवर्गत: ॥ अर्धज्यावर्गत: कर्णकोटीयोगहत: शरः ॥ २०४ 1॥॥ इत्पर्धज्याकृतेर्बाणं कृत्स्नज्यां वा ततो नयेत्‌ । स्फुटान्तरक्रमज्या वा विक्षेपस्थ व वर्गयो: ॥ २०५॥। योगे तच्छरयोभेंदवर्ग युक्त्वा पदीकृतस्‌ | बिस्‍्बान्तरं सुसुक्ष्मं स्थाद्‌ इृष्टप्रासेडकंचन्द्रयो॥ २०६ ७ तदूनाद्‌ बिस्बयोगार्धादिष्टप्रासोउवशिष्यते । तादूग्बिस्वान्तरे बिम्बयोगार्धेन समे सति ॥ २०७ ॥ स्पर्शमोक्षो स्फुटो बिस्बनेम्यो: संस्पर्शमात्रत: । बिस्‍्बान्तरे स्वल्पतसे परमग्राससम्भवः ॥ २०८ ॥ [ परमग्रासस्य स्फुटपर्वान्ताच्चलनं ग्रहणादेश्यानादेश्यता च ] [श्लोकौ 42-48 |-- स्थित्यधंयोद यो: सोडयमधिको दृश्यते क्वचित्‌ । प्रसिद्धात्‌ स्फुटपर्वान्ताच्चलनं सम्भवेद्‌ यत: ॥ २०९ ॥ ब्यायया---1.. 0. प्र, णा. अल बाण 10 बाण, (० 1165 0८10प्तम- 2, 68.8. छते युत: ; 0. झते सति 3. ८. पदीकृते �श्लोकौ ४३-४४ ] चतुर्थोह्ध्याय: २७५ [ परमग्रासस्य स्फुटपर्वान्ततश्चलनस्‌ ] अल्पश्चेत्‌ परमग्रासश्चलेत्‌ स्थितिदले5पिके । तस्माद्‌ बिम्बान्तरेणैव ग्रासोअन्वेष्यो महानिह | ४३॥ [ अक्षवलनं अयनवलनं च॒] नतज्याचज्ययोर्घातस्त्रिज्याप्तस्तस्य' कार्मुकम्‌ । तदंशाः सौम्ययाम्यास्ते पूर्वापकपालयोः ॥ ४४ ॥ प्रहणं वाच्यमादेश्यानादेश्यादिविभागत: । - अन्यथा निर्दिशन्‌ लोके हास्थ एवं भवेद्‌ झुबस्‌ ॥ २१० ॥ [ बलनस्वरूपम्‌ ] नतज्याक्षज्ययोरिति (44-469)-- श्राम्यन्ति ऋ्रान्तिवृत्तेन स्वग॒त्या प्राइमुर्ख प्रहा:। sae च॒ प्रवहाक्षिप्ता यान्ति घुवृत्ततः ॥ २११७ निरक्षसमपूर्वापराधऊध्वेदिगाश्ितम्‌ घटिकामण्डलं तत्तु छुवृत्तं विषुवद्हये ॥ २१२ ॥ विषुवद्द्वितयस्पृष्टं त्मध्ये तस्य TAT: | अन्त्यक्रान्त्यन्तरे चान्यत्‌ तत्तुल्यं क्रान्तिमण्डलम्‌।. २१३ ॥ घटिकामण्डल: स्पष्टस्तत्र स्थाद्‌ विषुवद्द्॒यम्‌ । विप्रकृष्ट परक्रान्त्या द॒योरप्ययनान्तयों: ॥ २१४ ॥ पाएवंद्रयावगाहित्वात्‌ तत्स्फुटत्वाच्च तत्समम्‌ । ऋन्तिवृत्त तु तद्यन्न भ्राम्यन्ति प्राडूमु् प्रहा:॥ २१५॥ यद्यपि farts arate megan: | तथापि प्रवहाक्षिप्ता पान्ति प्रत्यड्सुखा: सदा ॥। २१६ ॥ सूलम्‌ू--1. ८, घातत्रिज्याप्तं तस्य �२७६ सव्याख्ये तन्तसंग्रहे [ श्रध्याय: ४ राशित्रययुताद्‌ ग्राह्यात्‌ क्रान्त्यंशैर्दिक्समैयुनात्‌ । भेदे5न्तराद गुणस्तेन हत्वा बिम्बान्तरं हरेत्‌ ॥ ४५ ॥ त्रिज्यया वलन॑ स्पष्टं वत्ते बिम्बान्तरोड्वे ॥ ४६० ॥ प्रत्यग्श्रमानुसारेण भवेत्‌ तेषां छमण्डलम्‌ । प्रत्यहूं सिन्नरूपं तद्‌ घटिकावृत्तपाश्वंगम्‌ ॥ २१७ ॥ समपूर्वापरदिशोनिरक्षे क्षितिजाश्रितम्‌ । घटिकामण्डलं याम्ये खमध्याव्‌ वलतेइक्षतः ॥ २१८ ॥॥ तत्पाइर्वस्थय्वृत्तानि तद्त्‌ साक्षे बहुन्यपि । सद्गतानां प्रहर्क्षाणां प्रतोचां प्रवहश्रमात्‌ ॥ २१९ ॥ बिस्थ॒पूर्वापराधें दे वलिते सौम्ययास्थयो: । प्रावकपाले, तत: प्रत्यक्कपाले तु विपर्ययात्‌ ॥॥ २२० ॥ [ अक्षवलनस्‌ | तथात्वाद्‌ वृत्तपादस्य पूर्वापरकपालयो: । तवक्षायत्तसिद्धित्वादाक्षं वलनमुच्यते ॥ २२१ ॥ खमध्यतो नतांशज्या त्रिज्यातुल्या यदा भवेत्‌ । तदा स्वाक्षज्यया तुल्यमाक्षं वलनमिष्पते ॥ २२२ ॥ नतज्यया प्राह्मबिम्बघनमध्यावधेस्तत: । आक्ष वलनमुद्दिष्टं सम्बन्धनियमात्‌ ततः॥ २२३ ॥ [ अयनवलनम्‌ ] अयनान्तोत्यिता दोर्ज्या fasargeat gat wag | हि तदान्त्यक्रान्तितुल्यं तदायनं वलनं भवेत्‌ ॥ २२४ ॥। गच्छतां फ्रान्तिवृत्तेन तद्॒द्‌ वलनसम्भवात्‌ । अपनान्ताब्‌ प्राह्मविम्बधनमध्यावधेस्तत: ॥ २२५ ॥ दोर्ज्याया: परमक्रान्तिहतायास्त्रिज्ययोद्ृतम्‌ 1 आयन बलन शेयमयनाद्‌ बलितत्वतः ॥ २२६ ॥ �श्लोकौ: ४६-४७ ] चतुर्थोड्ध्या थ २७७ [ ग्रहणपरिलेखनस्‌ ] बिम्बान्तरसमेनादी लिखेत्‌ सत्रेण मए्डलम्‌ ॥ ४६० ॥ बिम्बान्तरं तु सम्पकदलं स्थात्‌ स्पशमोक्षयोः । शलाका छ्वितमध्या या' वलनद्विगुणायता ॥ ४७ ॥ [ स्फुटवलनानयनवासना ] बलनद्वितयं चेतत्‌ भिन्नतुल्यविशो: क्रमात्‌ । विश्लिष्टमथ युक्‍त च स्फु्टं बलनमिष्यते ॥ २२७ ॥ बिम्बान्तरव्यासदले वुत्ते तत्‌ कल्पयेत्‌ ततः। बिस्‍्बान्तरेण गुणनात्‌ त्रिज्यया हरणादषि ॥ २२८॥ भाबाह्वन्तरितं वृत्तं समन्‍्ताद्‌ सममण्डलात्‌ । युवृत्तवद्‌ प्राह्म8बिस्वधनमध्यस्थनेमिकम्‌ ॥ २२९ ॥। क्ान्तिद्यवत्ते तद्विस्बधनमध्यस्थनेमिके । भाबाह्वन्तरितं यत्तु तत्राद्यं सममण्डलात्‌ ॥ २३० ॥ तद्‌ युवृत्तान्तरं बिम्बनेम्यां वलनमक्षजम्‌ 1 क्रान्तिद्यवृत्तयोबिस्वनेम्यां विवरमायनस्‌ ॥ २३१ ॥ तदिष्टक्षेपयो्योगभिदतोउल्तरिते ततः । प्राह्मप्रहस्य परिधो प्राहकेण तु गृह्मते । बलन प्राह्मबिम्बोकत वृत्तेश्यत्रापि कल्प्यताम्‌ ॥ २३२॥ [ चन्द्रग्रहणपरिलेखनवासना ] बिम्बान्तरसमेनेति (460-53)-- ्राह्मग्राहकयोबिस्वान्त रव्यासाधंमण्डले । दलनद्वितयं' कलप्यं स्पशंमोक्षेष्टकालजम्‌ ॥ २३३ ।॥॥ सूलम्‌-- 1, ९. मध्याया व्यास्या- 1. Mss. read aaa feat � Res है सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ भ्रध्याय: ४ प्राग्रेखागतमध्याडूनेमिस्पृष्टोभयाग्रया । वलन॑ नीयतां स्पष्ट यथादिशमथानया | ४८ ॥। MATA HTN IAAT व्यस्तमेव च | रेखां पूर्वापरां कुर्यात्‌ तदशादपि चेतराम्‌ ॥ ४६ ॥ छायामारगों$नयोः पूर्वो विक्षेपान्तरिता विधो! । रेखाविक्षेपदिक्स्थातो मार्गों तत्कालजौ तु तौ ॥ ४० ॥ बिस्‍्वान्तरं बिम्बयोगदल स्यात्‌ स्पर्शमोक्षयों: । संस्पशें नेमिसात्रेण घनमध्याम्तरं हयो: ॥ २३४ ॥ प्राह्मग्राहकयोबिस्व सम्पर्काधंसमं भवेत्‌ । व्यासार्धानतरिता नेमि: स्वविस्वघनमध्यतः ॥ २३४५ ॥ उभयोरन्तरं तेन सम्पर्काधसमं कृतम्‌ । निजान्यबिस्बब्यासाध॑ स्वव्यासार्धाद्‌ बहियंतः ।। २३६ ॥ अतो बिस्वान्तरं बिम्बयोगाध॑ स्परशमोक्षयों: । बिस्‍्बान्तरव्यासदलमण्डलं प्रथमं लिखेत्‌ ॥ २३७॥ तत्र पूर्वापरां रेखां कुर्याद्‌ याम्योत्तरां तथा । ततश्चिह्नितमध्यं यद्‌ वलनद्िगुणायतम्‌ ॥ २३८ ॥ तत्पूर्वापररेखास्थमध्यं सृत्रं प्रसारयेत्‌ । यथा तन्‍्नेमिसंस्पृष्टं तदग्रह्ि तयं भवेत्‌ ॥॥ २३९ ॥ पोरणणमास्यां प्रतीच्यां तु प्रागेव प्रतिपद्यपि। सम्पर्काधकृते बत्ते बलन स्पशंमोक्षयो: 1 २४० ॥ नीत्वा यथादिशं तस्माद्‌ रेखां पूर्वापरां लिखेतू । व्यस्तविक्थान्यवलनस्पृष्टाप्रां सध्यभेदिनीम्‌ ॥ २४१ ॥ मूलमू---1. ८. प्रत्यग्रेल्लारत 2. 86. विक्षेपान्तरितं �Relat 49-22 ] aqatseata: २७९ लिप्ताव्यासदलेनेन्दोः स्वमार्गे परिधो लिखेत्‌ । पौर्णमास्पां प्रतीच्यां तु प्रागेव प्रतिपद्धपि ॥ ११॥ वृत्तमध्ये तमोबिम्बं स्वमार्गे सवंदा AAT | तमोबिम्बाद्‌ बहिर्भूतं दश्यमिन्दी न तद्गतम्‌ । हनुपार्श्वादिभेदादि दृश्यतामत्र सुस्फुटम्‌ ॥ ४२ ॥ [ ॥ इति तन्त्नसंग्रहे चन्द्रग्रहणप्रकरणं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ] तत: समतिरश्चीनां रेखां यास्योत्तरां लिखेत्‌ । छायासार्गोडनयो: पूर्वा विक्षेपान्तरिता विधो: ॥ २४२ ॥। रेखाविक्षेपदिक्स्थातो मागों तत्कालजो तु तो । लिप्ताव्यास दलेनेन्दो: स्वमार्गे परिधो लिखेत्‌ ॥ र४र३े ॥ पौरणमास्यां प्रतीच्यां तु प्रागेव प्रतिपद्यपि। वृत्तसध्ये तमोबिस्यं स्वमार्गे सवंदा लिखेत्‌ ॥ रे४डं४ड ॥ स्पशंमध्येष्टमोक्षादि दर्शयेत्‌ तत्न सुस्फुटम्‌ । तमोबिस्थाढ हिर्भूत दृश्यमिन्दों न तद्गतम्‌ ॥ २४५ ॥ हनुभेव: पाश्वेभेदस्तत्न भेदान्तराण्यपि । क्षरामलकवत्‌ सर्व दर्शयेत विचक्षण: ॥ २४६ ॥। व्यास्या-1, ४. हनुभेदा: �२८४०-८८ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ अध्याय: ४ इत्येष परक्रोडावासद्विजवरसमीरितो योशर्थ: । स तु तन्त्रसंग्रहस्य प्रोक्तोष्याये चतुर्थेड्मूत! ॥ २४७ ।॥ [ इति तन्त्रसंग्रहस्य पद्मव्याख्यायां युक्तिदीपिकायां चन्द्रग्रहणप्रकरणं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ] व्याख्या--1, C. aqdisyt i Mss. A. B.C. end with ch, IV. 2. 8. तन्त्रसंग्रहः समाप्त: । शुभमस्तु | छे. 2. इति तन्त्रसंग्रहव्याख्याने चतुर्थोऽध्यायः । </poem> == अथ पञ्चमोऽध्यायः == <poem> रविग्रहणप्रकरणम्‌ [ ग्रहणसस्भवः ] 6 a ‘ ग्रहे दश्याधमध्यस्थे न किश्वद्पि लम्बनम्‌ । तस्माद्‌ क्‍्तषेत्रपलग्नात्‌ स्यात्‌ प्राक्‌ पश्चाद्दा स्थिते Hz lle समोध्यंगापवृत्तस्थे नतेरपि न सम्भवः । ततब्षेपकोटिशते क्वाप्यूध्व॑सत्रस्पशि स्थिते ॥ २॥ सममण्डलमध्यात्तदिग्रकर्पे नतिभवेत्‌ ॥ Za ॥ 2 * तन्त्रसंग्रहव्याख्या लघुविब्वतिः | ग्रहणसम्भवः ] अ्रथ सूरयग्रहणे लम्बनावनतिम्यां विशेषं प्रदर्शयिष्यन्‌ प्रथम तावत्‌ तयो: सम्भवभूमि दर्शयति-- [ प्रहे दृश्यार्ध इति। ] Re BY Ada प्रवहेण SMEG भ्राम्यमाणस्यापत्रमवृत्तस्य क्षितिजादृध्वेगत: खण्डो दृश्यार्ध, 'ग्रन्यददृश्यार्धम्‌ । तत्न* दृश्याधस्थ स्वसम- तिरश्चीनेन खमध्यस्पृष्टेन दुक्‍क्षेपव॒ृत्तेन सह यत्र सम्पातः तत्र स्थितं तदानीं दुक्‍क्षेपलग्नम्‌ । तत्‌ पुनः तद्दृश्यारधमध्यगतमेव । तस्मिन्‌* यदा ग्रहों वर्तते * Text-cum-Com. Mss. used: A. Ms. with K.V. Sarma. 8. ए. V, R. I. Ms. No. 3810. Ci_19 Mss used in TSS, No. 188. qaa— 1. C. a व्याख्या--1, ९. ततोन्यत्‌ 2. °C. aat 3, ८. ततस्तस्मिन्‌ fo Ho ३७ २८९ �२९० सब्याख्ये TARTS [ अध्याय: ५ [ दृग्गतिः दुक्‍्क्षेपज्या च ] राश्यष्टमांशलड्ढोत्थप्राणैश्चापि नतासुभिः ॥ ३७ ॥ तदा तस्य न किड्चिदषि लम्बन भवति | ततो दृवक्षेपलस्नात्‌ प्राग! पश्चाद्‌ वा स्थिते ग्रहे सम्भवत्येव । अत एवं भानुदक॒क्षेपलग्नयोरन्तरालतो लम्बनानयन- मुपरिष्टाद वक्ष्यते । aa? द्रष्ट: समोपरिवर्तिनि अपक्रममण्डलप्रदेशे यदा ग्रहों वर्तते* तदा नतेरप्यसम्भवों बोद्धव्य: | 'तिदिदं खमध्यावसिते विषुवद्धितये भवति। तत्नेव च तदानीं क्रान्तिवृत्तोदयास्तश्रदेशस्पृष्टस्य लग्नसममण्डलस्य मध्य- मवतिष्ठते । यदुक्‍्तम्‌-- ऋ्तिवृत्तोदयास्तस्पृक्‌ खमध्यस्पृष्टनेमिकम्‌ । अधऊध्वेस्थितं वृत्त स्पाललग्नसममण्डलम्‌ ॥। इति । aa: AISA TAA दृवक्षेपज्यान्तरितं यत्‌ ततू कोडि- मण्डलम्‌ । तत्‌ कुत्नचिद्धऊध्ब॑ वा खमध्यं स्पृशत्येव । ततस्तस्थ सममण्डलतो यो विप्रक्ष: <“दृकक्षेपज्यारूप: तस्मिनू सति तदधीनसिद्धिका नति- भेवतीति ॥ १-३७ ॥ व्याख्या- 1, ९. प्राग्वा 2. ९. तदा 3, 0. ४008 ध्रढा० : यथा घटिकामण्डलात्‌ स्वदेशाक्षज्यान्तरितस्य श्रप- कऋमवृत्तभागस्य दक्षिणोत्तरमण्डलस्पृष्टत्वे 4. 707 तदिदं 10 विप्रकर्ष: 9 [65 9९109, (. 16805 : कदा पुनः सा नतिः सम्भवतीति Fa, तसस्‍्यापक्रमवृत्तमागस्य खमध्यतो | दक्षिणेनोत्तरेण वा यो क्षेप:, तस्य च यत्‌ कोटिवृत्तं दक्षिणेन विक्षिप्तेडप- क्रमवृत्तमागे सति उत्तरं, भ्रन्यथा दक्षिणं, तदवश्यं खमध्यस्पृष्टमेव परिकल्पितव्यम्‌ । क्रान्तिवृत्तोदयास्तलग्नेश(लग्नप्रदेश ? )स्पृष्टं लग्न- सममण्डलमपि खमध्यस्पृष्टमेव सवंदा भवति । भ्रतस्तस्य लग्नसममण्डलस्य खमध्यस्पृष्टभागतो वा क्षेपकोटिवृत्तलग्नसममण्डलयो रूध्वंसू चस्पृष्ट- प्रदेशाद्वा तस्यापक्रमवृत्तमागस्य यो विप्रकर्षो 5. 0. 8008 : दुकक्षेपमण्डलगतो �श्लोक: ४ ] पञ्चमोड्ध्यायः २९१ TT TVA Fal TIA we aA | तस्मादिषुवदादेः स्वक्रान्तिकार्मुकमानयेत्‌ ॥ ४ ॥ [ दृग्गतिः दृक्‍्क्षेपज्या च ] wa aa लम्बनांवनत्योदेग्गतिदृक/क्षेफज्याइयाधीनसिद्धित्वात्‌ तदानयनायाह-- [ राश्यष्टमांशेति। ] तत्नराश्यष्टमांशतुल्यचापभागस्य ये लज्भोबयप्रणा: प्रागुक्तमार्गेण समानीता:, ये च तदानीं नतासवो दिनपुर्वापराध॑यो: दिनाधप्राणेभ्यो द्ुगत- प्राणविशोधनेन द्युगतप्राणेभ्यो दिनार्धविशोधनेन' च॒ सम्पादिता:, तैरुभयरपि त्रैराशिकेन क्षयधनात्मकं फलद्यमानीय विधिवद्‌ रबौ कुर्यात्‌। तन्मध्यलग्नं भवति | तद्यथा-पूर्वाहने तावतू तात्कालिकस्य सायनाकैस्यथ वर्तमान- चापखण्डे aaa कलीकृत्य तत्सम्बन्धिभिल॑क्कोदयप्राणैनिहत्य चापखण्डेन विभज्य लब्धान्‌ "नतप्राणेभ्यो विशोध्य रवेर्गतचापभागं च विशोधयेत्‌ । पुनरपि शिष्टेभ्यो नतप्राणेम्यो यावतां चापखण्डानां लझ्कोदय- प्राणा: ततः प्राक्तनां उत्क्रमेण विशोधयितुं शक्या: तावतो विशोध्य चापखण्डानपि तावतः पूर्वागत'चापभागविशुद्धाद्‌ रवे: शोधयेत्‌*। *पुनरव- शिष्टेभ्योषपि चापखण्डनिहतेभ्य''स्तल्लड्भोदयप्राणैविभज्य लब्धा: कला: तस्मादेव” रवे; शोधयेत्‌ । तत्न शिष्टं भध्यलग्न भवति । अपराहने पुनस्तात्कालिकस्थ साथनाकंस्यथ गनन्‍्तव्यचापखण्डसम्बन्धिनों लद्कोदयप्राणान्‌ प्राग्वदानीय नतप्राणेभ्यो विशोध्य गन्तव्यचापखण्ड च रवौ प्रक्षिप्य पुनरव- शिष्टेश्यो” नतप्राणेभ्यो यावतां चापखण्डानां लक्कोदयप्राणा: तदृध्व॑गता: ध्या्या--1. ९. 1७. 10. ये 0 तयो: 2. 8. ०. दृक्‌ 3, ८. ००. सिद्धि 4. $, दिनाधंप्रविशोधनेन 5. 8. ०7, नत; ८. गत 6. C. (except. 9) गत 7. A, Jatt 8. B, Hapl. om. ataaq i [gata to WeaaAq 1 J, third line, 9. (९. 1-63 8४-1० पुनरपि 10, C. age a9 चापखण्डनिर्गतेम्यः 11. 0. ००, एवं 12, 98. ८. 1.७. 8. 33 पुनरपि शिष्टेम्यो �२९२ सव्याख्ये तस्तसंग्रहे [ श्रध्या:य ५ तदक्षचापसंयोगो दिक्‌ साम्येडन्तरमन्यथा । मध्यज्याख्या FE assay TAT MATE TTA HT UNM उदयज्या तयोर्घाता त्रिज्याप्ता बाहुमौबिंका । मध्यज्याया[स्त्रिजीवायाः कृतिभ्यां तत्कृतिं त्यजेत्‌ ॥ ६ Ul ऋमेण शोधयितुं शक्या: तावतो विशोध्य चापखण्डानपि तावतो रवौ प्रक्षिप्य शिष्टान्‌ नतप्राणांश्चापखण्डेन निहत्य वर्तंमानैलंड्डोदयप्राणविभज्य cee: कला अप प्रक्षिपेत्‌ । एवंकृतो रविर्मध्यलग्नं भवति । गतस्मान्मध्यलग्नादयनचलनसंस्कारेण उदग्विषुवदादितान्तीतातू क्ान्ति- STATA” sea स्वदेशाक्षब्रापस्थ च याम्योदग्गोलयोयोगमन्तरं वा FAT जीवामानयेत्‌ । सा मध्यज्या इत्युच्यते। ग्रथ तात्कालिकमुदयलग्नं च सूक्ष्म- मानयेत्‌ । तत्त प्रागेवोक्तम्‌-- संस्कृतायनभानूत्थराशिगन्तव्यलिप्तिका: । तद्राशिस्वोदयप्राणहुता राशिकलाहता: ॥ असवो राशिशेषस्य गतासुम्यस्त्यजेच्च तान्‌ | उत्तरोत्तरराशीनां प्राणा: शोध्याश्व शेषतः ॥ सूलसू-- 1. व्याख्या -- 1. रा 2, 8. स्याक्षमौविका 2. ८. त्रिज्याप्तं ८. 4005 : इत्येवं सायनाकंस्थ श्रोजपदस्थत्वे सति मध्यलग्नानयनप्रकार:। तस्येव युग्मपदस्थत्वे पुनः प्रावकपाले वतंमानचापखण्डे गतभागसम्बन्धिनो agree नतप्राणेम्यो विशोध्य रवेगंतचापभागं च विशोध्य पुनस्तदृध्वोध्व॑गतान्‌ लक्कोदयप्राणान्‌ नतप्राणेम्य: क्रमेण विशोध्य चाप- खण्डानपि तावतो रवेविशोध्य अवशिष्टप्राणसम्बन्धिनश्चापभागानपि विशोध्य मध्यलग्नमानेतव्यम्‌ । अत्रेव भ्रपराह्ले पुनः प्राग्वत्‌ वरतेमान- चापखण्डस्यैष्यभागे पूरणं ततो aah agers तच्चापखण्डप्रक्षेपणं. अवशिष्टप्राणसम्बन्धिनश्चापभागप्रक्षेपणं च Tat कुर्यात्‌ । एवंकृतो युग्मपदस्थो रविमंध्यलग्नं भवति। यदा पुननंतप्राणेम्यो लद्भ्ोदयप्राणविशोधने तेषां मध्ये पदसमाप्तिभंवति तदा तदवशिष्टेम्यो विशोधने पदान्तरोक्तन्यायमनुसन्धेय इति । ८. 1.७६ 8 10 Shara Gaara � श्लोकौ ७-८ ] पञ्चमोध्ध्याय: २९३ तन्मूलयोस्त्रिजीवाध्नामादचमन्येन संहरेत्‌ । लम्यते तत्र दक्‍च्षेपस्तत्कोटिदृग्गतिमंता ॥ ७ ॥ [ लम्बननाडिकाः तत्संस्कारश्च ] एकज्यावर्गतश्छेदो लब्धं दग्गतिजीवया । छेदाप्तान्तरबाहुज्या भानुदक्त्षेपलग्नयोः ॥ ८॥ पूरयित्वा रवे राशि क्षिपेद्राशीइएच तावत: । विशुद्धा यावतां प्राणा: शेषात्‌ त्रिशद्‌गुणात्‌ पुनः ॥ तदृध्वंराशिमानाप्तान्‌ भागान्‌ क्षिप्त्ता रवो तथा । षष्टिध्नाच्च ga: शेषात्‌ तन्मानाप्तकला अपि ॥ एवं प्राग्लग्नमानेयम्‌ । (तन्त्रसंग्रह:, ३. ६५०-६६) इति। तथा5ध्नीतस्य प्राग्लग्नस्य याग्रज्या-- सायनाकंभुजाजीवा परमक्रान्तिताडिता । लम्बकाप्ताग्रजीवा स्थाद्‌ । (तम्त्रसंग्रह', ३. ३६-३७) इत्युक्तप्रकारेणानीता! सैवोदयज्या । तपयोर्मध्यज्ययोदयज्ययों: data? त्रिज्यया विभज्य लब्धं* बाहुज्या नाम | तस्या बाहुज्याया वर्ग सध्य- ज्यायास्त्रिज्यायाशव वर्गतो* विशोध्य शिष्टद्वयं मूलीकृत्य तयोराचमूलं व्िज्यया निह॒त्य ह्वितीयमूलेन विभजेत्‌ aa लब्धं दृवक्षेपज्या नाम | तद्र्ग॑ व्िज्यावर्गतो विशोध्य शिष्टस्थ मूल दुकक्षेपकोडि:। सैव दृग्गतिज्या चेति ॥ ३०-७ ॥ [ लम्बनाडिकाः तत्संस्कारश्च ] अथ दृग्गतिज्याया लम्बननाडिकानयनं पर्वान्ति तत्संस्कारप्रकारं चाह-- [ एकज्यावर्गत इति । ] मूलम्‌ू-- 1. 3. दृक्‍क्षेपं व्याख्या--1, (:. ण समानीता 2. ८. संवर्ग तं 3. ८. लब्धा 4. ८, मध्यज्याव्गंत: तिज्यावर्गतश्च �२९४ सब्याख्ये तन्त्रसंग्रहे | अ्रध्यायः ५ लम्बनं नाडिकादिः स्यात्‌ स्वर्णभूनाधिके रबौ। पर्वान्ते मुहुरप्येवं पर्वान्तमविशेषयेत्‌ | & ॥ | रवेनंतिकलाः ] अविशिष्टात्‌ तु दक्‍क्षेपात्‌ स्फुटश्ुक्त्याहताद रवे! । ससवरेष्वेकभूताप्ता नतिर्क्त्षेपवद्‌ दिशा ॥ १० ॥ [ चन्द्रस्य नतिकलाः ] तत्कालेन्दुस्फुटात क्षेपं प्रा्बत्‌ कृत्वा स्फुर्ट ततः । त्षेपटक्‍्ल्षेपचापेक्यात्‌ साम्ये भेदेउन्तराद गुणः ॥ ११ ॥ * तत्नैकराशिज्यावर्गंतो दृग्गतिज्यया विभज्य लब्धः छेदो नाम। तेन छेदेन इष्टकाले भानुद्वक्षेपलग्तयो रन्त रालदोज्या विभज्य लब्धं॑ फलं लम्बनं नाडिकादिक भँवति ।* ततू पर्बान्ति दृकक्षेपलग्नतो रवेरनाधिकतावशाद धन- मृ्णं च कुर्याद्‌ इति। ग्रत्न लम्बनसंस्कृतस्फुटपर्वान्त एव* तात्कालिकार्क- दृकक्षेपलग्नादिक कर्तव्यम्‌॥ तत एवं च लम्बनमिति । ग्रविशेषकरणेनैव स्फुटत्वादुक्तम्‌- मुहुरप्पेतं पर्बान्तमविशेषयेदिति ॥। ८-९ ॥ | रवेनंतिकलाः | अ्थ लम्बननाडिकानामविशेषे* दृवक्षेपज्याया अप्यविशेषलाभात्‌* तया रे्नतिलिप्तानयनायाह--- [ अविशिष्टास्विति । ] उक्तप्रकारेण अविशिष्टां दृक्‍्क्षेपज्यां रबेः स्फुटभुक्तिकला भिनिहत्य खस्वरेष्वेकृमृते: (५१५७०) विभजेत्‌ । तत्र लब्धा रवेनंतिकला भवन्ति* ॥ १० ॥ [ चर्रस्य नतिकलाः ] अथ चन्द्रस्यापि नतिलिप्तानयनायाहु-- [ तत्कालेन्दुस्फुटादिति ॥ ] व्याड्या--1. (., रालतो 2, ८. 17. नाडिकादिक लम्बनं भवति 3. 0. पर्वान्तत एवं 4, ८. मविशेष 5. (९. श्रप्यवशिष्टत्वात्‌ 6... ९. 4005 : तासां दृक्‍्क्षेपज्यावद्‌ दिग्विज्ञातव्या । दृकक्षेपज्याया: पुनलेम्ब- नाधिक्ये सोम्यत्वं, अन्यद्ा याम्यत्वं च प्रागेवोक्तमिति । �श्लोका: १२-१५ ] पञुचमोव्ध्याय: २९५ 51570 द्वितीयस्फुटशुक्तिध्नो हतः खाद्रीषुभूशरेः । नतिस्तत्लेपयो रैक्‍्यं दिक्साम्येउन्तरमन्यथा ॥ १२ ॥ तदकनतिलिप्तानां दिक्साम्येडन्तरमेव च । दिग्भेदे चैक्यमेव स्यात्‌ स्फुटा स्यग्रहे नतिः ॥ १३ ॥ अकस्प चेन्नतिः शिष्टा विश्लेपे व्यत्ययेन Ra | चन्द्रस्येव नतेग्राद्या दिक्‌ तस्थाश्चान्यदा सदा ॥ १४ ॥ [ रविप्रहणस्य सदस:द्भावः परमग्रासप्रमाणं च ] सम्पर्कार्धाधिका सा चेत्‌ ग्रहण नैव भास्वतः । सम्पर्कार्धात्‌ त्यजेदूनां परमग्राससिद्धये ॥ ey अविशिष्टेन लम्बनेन' कृतसञ्चालनात्‌*॑ तत्कालेबुस्फुटात्‌.. पात॑ विशोध्य विक्षेपमानीय प्राग्वदेव मन्दस्फुटकर्णेन निह॒त्य द्वितीयस्फुटकर्णेन विभज्य लब्धस्य स्फुटविक्षेपस्थ यच्चापं तस्थ दृवक्षेयचापस्थ च मिथों दिक्साम्यभेदवशादः योगमन्तरं/ वा क्ृत्वा ततो जीवामानीय चन्द्रस्य द्वितीयस्फुटग तिकलाभिनिहत्य खाद्रीषुभूश रै: (५१५७०) विभजेत्‌ । तत्न लब्धाश्चन्द्रस्य स्फुटा नतिकला भवन्ति। तथाउश्नीतायाश्चन्द्रस्थ स्फुटनते: स्फुटविक्षेपस्प area दिक्‍्साम्यभेदवशाद योगमन्तरं वा कृत्वा पुनस्तस्या अकंनतेश्च दिशोभेंदे साम्ये चयोगमन्तरंवा कुर्यात्‌ । एवंकता सूर्यग्रहणे स्फुटा नतिभंवति, अ्रकेन्द्रोरेकदिशा नतयोरन॑त्यन्तरस्यान्यदा तद्योगस्य च स्फुटनति- त्वात्‌। तत्न यदि नत्योरन्तरेःकंस्थ नतिः शिष्येत तहि व्यत्ययेनेव नतेदिग्‌ ग्राह्मया, अन्यदा यथास्थितेवेति ॥ ११-१४ ॥ व्याख्या--1, ८. लम्बकेन 2. ८. सञज्चलनात्‌ 3. 8. भेदसाम्यवशात्‌ 4, 8. विशोः साम्ये भेदे च योगमन्तरं; 0. दिशोर्भेदे योगं साम्ये चान्तरं 5. 0०, ००, वा �२९६ सव्याख्ये तन्त्रसग्रहे [ अ्रध्यांयः ५ [ मध्यग्रहणम्‌ ] रवीन्दुबिम्बसम्प्कंदलात्‌ स्फुटनतेरपि । स्थित्य्थ प्राग्यदानेय तत्र तत्र च लम्बनम्‌ ॥ १६ ॥ कपालैक्ये तु संयोज्य॑ स्थित्यधें लम्बनान्तरम्‌ । लम्बनेक्ये तु तद्भेदे तत्‌ स्थित्यर्थे तु योजयेत्‌ ॥ १७ ॥ प्रावकपाले क्रमानन्यूनं स्पशंकालादिलम्बनम्‌ः्। क्रमेण चाधिक प्रत्यक्कपाले तेषु लम्बनम्‌ ॥ १८ Il [ रविग्नरहणस्य सदसद्भाबः परमप्रासप्रसाणं च॒ ] ग्रथैवमानीतया स्फुटनत्या सूर्यग्रहणस्य सदसद्भावी परमग्रासप्रमाणं च दर्शयितुमाह-- [ सम्पर्कार्धाधिकेति | ] तक्ार्केन्द्दो रवनत्योर्योगान्तरोत्पन्ता येयं स्फुटनति:! प्रदर्शिता” सा रवीन्द्वोविम्बसम्पर्का्धतो यद्यघिका स्यात्‌, तहिं तयोः बिम्बनेम्योरितरेतरा- ऋरान्तत्वाभावात्‌ प्राहकविम्बावच्छादितग्राह्मबिम्बलक्षणं रवेग्रंहणं नेब सम्भवति, हीनत्व एवं तत्सम्भवात्‌ oo wa एवं परमग्रासप्र माणमपि तयोरेव बिम्ब- सम्पर्काध॑त: स्फूटावनति विशोध्य शिष्टतुल्यमिति* ॥ १५ ॥ [ मध्यग्रहणम्‌ ] ad water’ प्रसाध्य तत्नापि स्थित्यर्धद्यं चन्द्रग्रहणवदेव कतंव्यमित्याह-- [ रवीन्दुबिस्बेति । ] t अत्न रबीन्द्रो'बिम्बस स्पर्कार्धत: स्फुटनतेरपि स्थित्यध॑ चन्द्रग्रहणोक्तन्यायेन कर्तंव्यम्‌ू । तद्यथा--विम्ब सम्पर्कार्धिवर्ग त: स्फुटनलैवे्ग विशोध्य शिष्टं मूलीकृत्य षष्ट्या निहत्य 'स्फुटगत्यन्तरकलाभिविभजेतु । तब लब्धं मूलम्‌-- 1. ८. प्राग्वदानीय 2. 8. 00. लम्बनम्‌ व्यादया--1. A.B. स्फुटगतिः 2. ९. 09. प्रदर्शिता 3. ९. तत्स्वभवात्‌ 4. ९. शिष्टं तुल्यमिति 5. ८. मध्यमग्रह् . 6. C. has an extra word fata, here, 7. C, fart 8. C, adds here fadta �RATT: १९-२२३ ] पञ्चमो&्ध्याय: २९७ 'यन्नैतद्विपरीतं स्पात्‌ शोध्यं तल्‍्लम्बनान्तरम्‌ । आसन्न उदयान्मोक्षे लधिक मोक्षलम्बनम्‌ ॥ १६ UI निशि चेन्मध्यकालो:5त्र विश्रकृष्टश्व मौज्षिकात्‌ । मौदिकाल्लम्बनात्‌ त्याज्यं तदा स्पान्मध्यलम्बनम्‌ ॥ २० ॥ मोज्ञस्थितिदलात्‌ तत्र शोध्यं तल्लम्बनान्तरम्‌ । एवमस्तमयासन्ने स्प्शें तल्लम्बने5घिके ॥ २१ ॥ मध्यलम्बनकालात्तु त्याज्यं तत्र तदन्तरम्‌ ॥ २२०॥ नाडिकादिक स्थित्यर्ध भवति । तस्य स्पर्शमोक्षद्वयसाधा रणत्वात्‌ स्वस्वलम्बन- संस्कारेणैव स्फुटत्वातू लम्बनमानेतव्यम्‌ ।? तद्यथा--तत्र॒ स्पर्शमध्यमोक्षेप्‌ एककपालावस्थितेषु _ स्परशमध्य- लम्बनान्तर स्पर्शस्थित्य्थें प्रक्षिपेत्‌ । मोक्षमध्यलम्बनान्तरं च मोक्षस्थित्यधें प्रक्षिपेत्‌* | स्पशमध्ययोमक्षमध्ययोवा कपालभेदे” लम्बनैक्यं aq स्थित्य्े प्रक्षिपेत्‌ । प्रत्यक्कपाले शोध्यमेव' मूलमू-- 1. व्याख्या - 1, यस्मात्‌ प्रावकपाले स्परशमध्यमोक्षाणां लम्बनं॑ करमान्यूनं भवति। पुनः क्रमेण चाधिकमिति । यत्र पुनरेतद्विपरीतं स्थात्‌, तदा लम्बनान्तरं । यथा तत्व प्राक्पाले 'रव्युदयादधऊध्व॑वर्सिनोग्रेहणमध्य- C,. wat 2. Cy e-g-yo BANAT C. adds here : a4 Sax ararcqeata आनीतमेतत्स्थित्यरध॑ ग्रहण- मध्यकालादविशिष्टस्वलम्बनसंस्कृतपर्वान्तादिशोध्य प्राथिक: स्पर्शकाल श्रानितव्य:1 श्रथ तस्मिन्‌ स्पर्श कालेडपि काललग्नादिपुरस्सरं नतिलम्बने समानीय तल्लम्बनं स्थित्यधे संस्कुर्यात्‌ । 5. स्पश मध्यतया लम्बनान्तरं C, adds here : यदा पुनविशेषणीययोलंम्बनयोरन्यतरस्य शून्यत्वं तदितरलम्बनतुल्यमेव लम्बनान्तरमपि इत्यवगन्तव्यम्‌ । “at ad aq सममित्ति” न्यायस्य वियोगेः्प्युपलक्षणात्‌ । येन ८. कपाले भेदे 0. 7९405 116 9888886 85 :.रव्युदयादधोवर्तिनि मध्यग्रहणे तदृध्व॑- बतिनि च मोक्षे यदा मोक्षस्य उदयासन्नतरत्वं Go Go—kc �R85 . सव्याख्ये तन्त्संग्रहे [ अध्याय: ५ [ स्पर्शकालाविशेषः ] स्थित्यर्धमेवमानीत स्पाशिक' परवेणसस्‍्त्यजेत्‌ ॥ २२९ ॥ अविशिष्टात्‌ पुनस्तस्मिन्‌ स्पशेंडपि नतिलम्बने । स्थित्यधमपि चानीय तन्‍नत्यानीतया सकृत्‌ ॥ २३ ॥ स्थित्यर्ध स्परशमध्योत्यलम्बनान्तरसंस्कृतम्‌ । लम्बनैक्ययुतं वा स्पात्‌ स्पशमध्यकपालयोः ॥ २४॥ भेदे तेन विहीनो यो मध्यकालो5विशेषितः” | तत्रापि सकृदानीय नतिस्थितिदलादिकम्‌ || २४ ॥ aA ~ लम्पनान्तरमैक्य वा कुर्यात्‌ स्थितिदलेउ्त्र च | तेनापि स्पशंकालादीन प्राखदेवानयेन्युहुः | २६ ॥ मोक्षयोयंदा मोक्षस्योपरिवर्तित उदय प्रत्यासन्ततरत्वं, ग्रहणमध्यस्य च 'निशावसानस्थितत्वेषि रव्युदयं प्रति मोक्षकालाद्‌ विप्रकृष्टत्वं, तदा मौक्षिकाल्लस्बनात्‌ मध्यलस्वनं त्याज्यमू, तत्र शिष्टं लम्बनान्तरं मोक्षस्थिति- दलाच्छोष्यमेव । तथा प्रत्यक्क्रपाले स्पर्श मध्यग्रहणतोःप्यस्तमयासन्ने स्पर्श- लम्बनेड्धिके च सति स्तर्शमध्यलम्बनयोरन्तरं स्पर्शस्थितिदलातू त्याज्यमेव/ इति ॥ १६-२२०॥ [ स्पर्शकालाविशेषः ] ग्रथ स्पर्शस्थित्य्धमविशेषयितुमाह*--[ स्थित्यघेमिति | ] तव्रोक्तवल्लम्बनसंस्कृतं स्पर्शस्थित्यर्ध. ग्रहणमध्यपर्वान्तादविशिष्ट- स्वलम्बनसंस्कृताद्‌ विशोधयेत्‌र। से स्प्शंकालो भवति। परुनस्तस्मिन्‌ स्पर्शेपि मूलम्‌ू-- 1. ८. तादूशं 2. 0. 4.७: ४-7० कैले विशेषतः व्याख्या--1. 0, 7805 ०गा9 : निशावसानस्थितस्थ विप्रकृष्टत्वं 2. 0. ब्वोध्यमेव 107 त्याज्यमेव 3... 8. स्थित्यर्धमपि चानीय तप(? )यितुमाह 4. 0. (०००७४ 9) संस्क्ृतादपि शोधयेत्‌ �इलोकाः २७-२८ ] पञ्चमोष्ध्याय: २९९ काल॑ त॑ निश्चलीकृत्य मोक्षकालं तथानयेत्‌ ॥ २७१ ॥ [ सोक्षकालाविशेषः ] े अविशिष्टे तु पर्वान्ते स्थित्यधे तत्‌ ज्षिपेन्युहुः ॥ २७० ॥ लम्बनान्तरमैक्यं वा मोज्ञस्थितिदलेडपि च। तत्तन्नतिकृते कार्य प्राववत्तच्चाविशेषयेत्‌ ॥ २८ || काललग्नादिपुरस्सरं नतिलम्बने स्थित्यधंभपि एकयैवावृत्त्या' नीत्वा तस्मिन्‌ स्पर्शस्थित्यधें स्पर्शभध्यलम्बनयो: कपालैक्यभेदवशाद्‌ विश्लेष॑ योगं वा अक्षिपेत्‌ । यदा पुनः स्पर्शभध्यग्रहणयोर्मध्ये रवे रस्तमयः तदा अ्रस्तमयासन्मतरे स्पर्श तत्स्थित्यर्धे. स्पर्शमध्य लम्बनयो रन्तरं शोधयेत्‌ । तथाक्ृतं स्पशंस्थित्यर्ध॑पूर्वोक्तादेवग्रहणमध्यपर्वान्ततो विशोधयेत्‌ । पुनरपि a स्पर्शकालं परिकल्प्य तत्नापि काललग्नाद्यानयनपूर्वकं एक्यैवावृत्त्या नतिलम्बने समानीय तत्न स्फुटनतिसिद्धे स्थित्यधें पूर्ववत्‌ लम्बनास्तरमेक्य वा कुर्यात्‌ । तथाक्ृते स्थित्यर्ध॑पूर्वोक्तान्मध्यग्रहणपर्वान्ततो विशोध्य पुनरप्येवमेव कुर्यातू, यावदविशेष: | अ्रविशिष्टेन *स्थित्यर्धेन विहीनो मध्य- ग्रहणपर्वान्त: THe: स्पर्शकालो भवति। एवं स्पर्शकालं निश्चलीकृत्य मोक्षकाल- मप्यविशेषकर्मणैव स्फुटीकुर्यादेति ॥| २२०-२७३ ॥ [ मोक्षकालाविशेषः | तदेव दर्शयति-- [ अविशिष्ट इति । ] तत्न॒पूर्वानीतमध्यग्रहणत एव. यन्मोक्षस्थित्यर्ध, तस्मिस्तयो- लेम्बनयोयोगमन्तरं वा प्रक्षिपेत्‌ । मध्यग्रहणतो मोक्षस्थ कपालभेदे सति तयोलंम्बनयोयोगं, ग्रन्यथा तयोरन्तरं प्रक्षिपेत्‌। मोक्षे तु रव्युदयादृध्वे- वर्तिति तदधोवर्तिनों मध्यकालादुदयासन्ते तयोलंम्बनयोरन्तरं मोक्ष- स्थित्यर्धतो विशोधयेत्‌ । तथाकृतं तत्स्थित्य्ध॑ पूर्वोक्त एवं मध्यग्रहणपर्वान्ति* कृताविशिष्टस्वलम्बने प्रक्षिपेतू.1. स मोक्षकालो भवति । ततस्तस्मिन्‌ व्यास्या--1, ९. एकया वृत्त्या 2, C.om, FF 3. ८. स्पशस्थित्यर्घेन 4. ९. 900$ पूर्वानीतं 5. A. adds wt �३०० ~ सव्याख्ये तन्त्संग्रहे [ श्रध्याय: ५ तथुतेः मध्यकालेड्स्य मोक्षो वाच्यों विवस्वतः ॥ २६०॥ [ बिमर्दार्ध निमीलनोन्मीलनं च ] चन्द्रषिम्बाद रवेविंम्बे त्यक्ते शिष्टरय यदलम्‌॥ २६० ॥ ततः रफुटनतिहीना यदि स्यातू सकलग्रहः । , चन्द्रबिम्बे रवेबिंम्बात्‌ त्यकते शिष्टस्य यदलम्‌ ॥ ३० ॥ मोक्षकालेषपि!.. काललग्नादिपुरस्सरमेकयैवावृत््या” नतिलम्बने समानीय तत्स्फुटनत्युत्पन्न/मोक्षस्थित्यधें पूर्ववद्‌ ग्रहणमध्यमोक्षद्वयोत्पन्तयो लेम्बनयो र- स्तरमेकक्‍्यं' वा विधिवत्‌ कुर्यात्‌। ततस्तेन स्थित्यधेंन युकते ग्रहणमध्यपर्वान्ति पुनरपि काललम्नपूर्वकमेक्यैवावृत्त्या' नतिलम्बने समानीय स्फुट्ट स्थित्यधें- मप्यानयेत्‌ । ततो मोक्षकालं, ततोडपि स्थित्यर्धमेवं" मुहः कुर्याद्‌ यावद- विशेष: । अ्रविशिष्टेन मोक्षस्थित्यर्धेन aged) मध्यग्रहणकालस्फुटों मोक्ष- कालो भवतीति । तत्नैव काले” विवस्वतो मोक्षो वाच्य: । मोक्षग्रहणं स्परशस्याप्युपलक्षणम्‌ । तेनाविशिष्ट एवं स्पर्शकाले ्तत्स्पशोडपि वक्‍तव्य इति ॥ २७०-२९१ ॥ [ विमर्दार्ध निमीलनोन्मीलनं च ] प्रथ सकलान्‍्तग्रेहयोविमर्दाधान्तग्रेहार्धानयन'पूर्वक॑ निमीलनोन्मीलने पूर्तिष्छेदो च प्रदर्शयितुमाह-- [ चन्ब्बिम्बादिति। ] तत्न अकंग्रहणे ग्राह्मात्‌ स्वबिम्बाद्‌ ग्राहके चन्द्रब्स्बेदधिके सति ततो5कबिम्ब॑ विशोध्य.. शिष्टार्धत: स्फुटनतेहॉनसंख्यत्वे कार्त्स्न्येन ग्रहण बोद्धव्यम्‌ । अर्थात्‌ तत्तुल्यत्वेडपि!" सकलपग्रहणमेवेति | अ्थ चस्द्विस्बे रवे- बिम्बात्‌ त्यकते शिष्टस्थ यदर्ध ततः! स्फुटनतेहीबसंख्यत्वे सति अन्तर्ग्रह एवं भवति । अ्रत एवं aa बिम्बान्तर्भागस्थैव गृहीतत्वात्‌ समन्ततस्तत्परिधि- qq —l. 9. तयुकते व्याख्या--1. . &. 0.9 स्पर्शकालेडपि 2, ८. मेककया वावृत््या 3. Qa 4. ८. मोक्षयोलेम्बनान्तरमैक्‍्यं 5. ८. पूर्वकमेकावृत्त्यैव 6. C. aft for ve 7, 8, ततव कालो 8. C.om, at 9. 9, ग्रहणार्धानयन; 0. ग्रहानयन 10. A. अ्रथार्कात्तुल्यत्वेडपि 11, C. aa for aa: �weiter: 39-2¥ ] पञ्चमोष्ध्यायेः ३०१ ततो यदि नतिहींना दृश्या स्यात्‌ परिधिस्तदा । बिम्बे भेदार्धवर्गात्त नतित्रगोंनितातू पद्म ॥ ३१॥ पष्टिष्नं गतिमेदाप्तं विमर्दाथ रवेरपि । चन्देउल्पेउन्त्रद्मार्थ स्थात्‌ प्राखत्‌ ते चाविशेषयेत्‌ | ३२ ॥ मध्यकालाद विमर्दाधें शुद्धेपत्रापि निमीलनम्‌ । चिप्ते चोन्मीलन तद्वत्‌ पूर्तिश्छेदश्व नेमिग/ ॥ ३३ ॥ [ ग्रहणस्य हक्संवादः ] द्रष्टु्भूपृष्ठगस्पेन्दु विम्त्रो ईर्काच्च महान्‌ भवेतू । नानालात प्रतिदेश तन्नेय॑ बिम्ब॑ स्वदेशजम्‌ ॥ ३४ UI deat | तत् ग्राह्मग्राहकयोबिम्बभेदश्य यदर्ध तस्य स्फुटनतेश्च वर्गान्तरसूलं षष्टया निहत्य अ्रकंचन्द्रयो: 'स्फुटगत्यन्तरेण विभजेत्‌ । तत्न लब्धं खेग्रहणे विमर्दाध भवति । अपिशब्देन चन्द्रग्रहणेः्प्येवमेव विधर्दार्धमानेतव्यमिति दर्शितम्‌” । तत् चब्द्रबिस्बेडल्पे सति तथानीतमन्तग्रंहा्ध वेदितव्यम्‌ू | ते च विमर्दार्धान्‍्तग्रहार्धे स्थित्यधवदेवाबिशेषयेत्‌र । अव्वाषि ग्रहणम्रध्यकालादू विमर्दाथे त्यक्ते निमोलनं, क्षिप्ते च उन्मीलनं, “अन्तग्रंहार्थे त्यक्ते पूतिः क्षिप्ते Bare ग्राह्म३बिम्बनेमिगो" बोद्धव्य इति' ॥ २९४७-३३ ॥। [ ग्रहणस्य हक्संवादः ] एवं रवीन्द्रोबिम्बद्यनतिविक्षेपाणां भगोलगतत्वमाश्रित्यग्रहणसद- सदख्भाव-सर्वग्रास-मध्यतमांसि प्रदर्शितानि । इदानीं दृग्गोलगतैरेव 'तैर्दृक्संवाद- लाभात्‌ तदानयनायाह-- [ दष्टुरिति॥ ] saveat—l. C. adds fedta 2, ८९. दर्शयति 3, ८. वदविशेषणीये 4... 0. 8005 तथा 5. &. त्यक्ते पूतिः छेदश्च; 8. त्यक्ते क्षिप्ते च पूर्ति: छेदश्च 6. 0. (०००७६ 9) नेमिगों 7. C. (except 9) बौद्धव्यौँ इति । 8. A.om, @: 9. C. (other than 6, 9) arqa �३०२ - सब्याख्ये . तन्त्रसंग्रहे [ भ्रध्यायः: ५ मध्यकालशुजाज्यायाः प्रावद दक्‍क्षेपमानयेत्‌ । भानोईक्च्ेपलग्ना ज्या हता दृक्‍क्षेपशढूकुना ॥ By Ul त्रिज्याप्ता दग्गतिर्भानोय॑त्तद्‌ दक्लेपवर्गयोः । योगात्‌ पद तदेक्योन त्रिज्यावर्गाच्च यतू पदम््‌ ॥ ३६ ॥ 0 a छायाशढक्‌ रवेस्ताभ्यां भृव्यासाधस्य योजनेः । हताभ्यां त्रिज्यया लब्धे दो!कोटी योजनात्मिके ॥ ३७ Ul तत्र तावद्‌ घनभूमध्यकेन्द्रके! वृत्ते यानि बिम्बादीनां मानानि प्रदर्शितानि, तास्येव भरृपृष्ठावस्थितबष्टुदृक्केन्द्रके दृग्गोलाख्ये वृत्ते समानीय- मानानि महत्त्वमेवोपयान्ति । तत्नापि इन्दुबिम्बोइकेबिम्बादतीव महान भूपृष्ठसन्निहितत्वात्‌ । प्रतिदेश नानारूपत्वात्‌, तत्पुन:' स्वदेशजमेव बिम्बादिक- मानेतव्यम्‌ । तदिदं दुक्‍्कर्णायत्तमिति प्रथम दुक्करण॑मानयेत्‌ । तद्यथा-- मध्यकालभुजाज्याया:' काललग्नकोटिज्यारूपायाः स्वदेश- लम्बकेन निहत्य किरार्थाब्ध्यु रगै: (८४५२) विभज्य यल्लब्धं यच्चान्त्यदुज्या- क्षज्ययोर्घातात्‌ त्रिज्यया विभज्य लब्धं तयो: काललमग्नस्य मृगकर्क्यादिवशाद्‌ योग विश्लेषं वा कुर्यात्‌ ॥ सा दृवक्षेपज्या | सा पुनः फलयोविश्लेषे लम्बजफलस्य शिष्टत्वे सौम्या,' अन्यदा [सर्वदा' दक्षिणा एवं, तस्‍्या: स्वदुवक्षेपज्यायास्त्िज्यायाश्व' वर्गान्तरमूलं दृक्क्षेपकोटिरिति' । एतत्सरव॑ प्राग्वदित्यनेन दर्शितम्‌ । ततो दृकक्षेपलग्नतो$केस्य यान्‍्तरालदोर्ज्या सा दृक्क्षेपशड्कुना दुकक्षेप- कोट्या निहता त्रिज्यया विभकता भानोददग्गतिज्या भवति । तसस्‍या दुग्गतिज्याया दृवक्षेपज्यायाश्व यो वर्गयोग:, यश्च तदूनत्निज्यावर्ग: तयोयें' qa aa रे: छायाशइकू स्थातामिति । तौ छायाशडक्‌ पृथग्‌ भुव्यासाधंयोजनेनिहत्य ब्रिज्यणा विभजेत्‌ । da ae क्रमेण. दोः्कोटिफले योजनात्मके स्थाताम्‌ । तत्न छायातो लब्धं दोः:फलं, शद्ोर्लब्धं atfe- eareat—1. C3 -g-10 FF 2, ८. तस्मात्‌ 3. 58. भुजज्यायाः 4. 8. कामार्था; 0, 1- 8.3० करार्का 5. ८. सौम्यदिक्का 6. ९0. ००. सवेदा 7. A. wea स्वदृक्क्षेपज्यायाइव ; 0. तस्यास्त्रिज्यायाश्च 8, ८0. 1७०१० गलमिति 9. ०. ०८% ये �इलोक: ३८-४२ ] पञ्चमोड्ध्याय: ३०३ रविभूम्यन्तरात्‌ कोर्टि त्यक्ववा तदुबाहुवर्गयोः । योगात्‌ पद भवेद्‌ मानोर्क्कर्णों योजनात्मकः ॥ = U क्षेपटक्लेपचापैक्य नतिः साम्येउन्यथान्तरम्‌ | राशित्रयं यदून॑ यतू तज्ज्या शहकुः परामिधः ॥ ३६ ॥ चन्द्रोनलग्नवाहूना त्रिज्या जूकादिजानिता । क्षेपकोद्या हता भकता त्रिज्यया बाण उच्यते ॥ ४० ॥ ततो दक्‍्क्षेपकोटिध्न॑ त्रिज्याप्तं परतस्त्यजेत्‌। da: meg: MAMET Ta BAT A TATU ४१॥ भृव्यासाधहतें ते च त्रिज्याप्ते कोटिदोःफले। इवकर्णोंकवरदिन्दोस्ततू स्वभूम्यन्तरयोजनेः ॥ ४२ ॥ फलमिति । तत्न कोटिफलं रविभूम्यन्तराद्‌ रवेड्ितीयस्फुटयोजनकर्णादिशोध्य शिष्टस्थ तद्दोःफलस्थ च वर्गंयोयोंगपर्द रवेयॉजनात्मको gaat waft) एवं रेदृक्कर्णयोजनानयतम्‌ । अ्थ चन्द्रस्यापि पूर्ववदानीतदृवक्षेपचापस्थ तत्कालकेवलसायनचन्द्र- समुद्भूतविक्षेपचापस्थ च दिक्साम्यभेदवशाद्‌ योगमन्तर वा HAT राशि- त्रयाद्विशोध्य शिष्टचापस्थ or sat ar परशडकुर्ताम। ततस्तदानीं लग्नतः केवल सायनेन्दुं विशोध्य शिष्टे मेषादिगते सति तहोरज्याँ ब्रिज्यातो विशोधयेत्‌ । तुलादिगते सति क्षिज्यायां प्रक्षिपेत्‌ । एवंकछतां दोर्ज्या विक्षेपकोटया. निहृत्य त्रिज्यया विभज्य लब्धो बाण इत्युच्यते । TEATS बाणाद्‌ दृक्क्षेपकोटिगुणितात्‌ त्रिज्यया विभज्य aed wet पूर्वानीतपरश झी- विशोधयेत्‌ । aa शिष्टश्चन्द्रस्येष्टशइकु: स्थात्‌ | aa वृश्ज्या च पूर्वबत्‌ ततृत्विज्यावर्गविश्लेषमूलेनेव कर्तव्या । तथाकृते चन्द्रस्य शबड्कुच्छाये पृथर्व्यासाधंयोज नैनिह॒त्य व्िज्यया विभजेत्‌ । वतन meq? aT gral कोटिदोःफले स्याताम्‌ । ततो दृककर्णोएपि अ्कंवदेव कर्तेब्य: । यस्मात्‌ तदेव* कोटिफलं. चर्द्रस्थ द्वितीयस्फुटयोजनकर्णतोी विशोध्य शिष्टस्य मूलम्‌-- 1. 9. कोटिध्त; 0. कोटिध्ना 2. ९. (other than 6, 9) a ब्याख्या--1. 5-8. स 2, 0. 4. ७-४-1०- विभज्य लब्धे 3. A, aeda for इन्दो 4. ८९. प्रतस्तदेव �३०४ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ प्रध्याय: ५ त्रिज्याध्नाद्‌ योजनव्यासात्‌ तेनाप्ता बिम्बलिप्तिकाः । इष्टेन्दुः समलिप्लेन्दोडिंती यस्फुटभोगतः ॥ ४३ ॥ इष्टकेवलपर्वान्तद्युगतान्तरकालजातू । Rag केवलाच्चन्द्रात्‌ प्रावत्‌ त्रिज्याहतो हतः ॥ ४४॥ योजनैविंवरे चन्द्रभगोलघनमध्ययोः । दक्‍कर्णयोजनैमक्तो दग्गोले क्षेप इष्यताम्‌ ॥ ४४ ॥ केवलादेव दक्त्षेपात्‌ भूव्यासार्धेन ताडितातू | विधोयोजनटक्करणभकतात्र नतिलिप्तिकाः ॥ ४६ ॥ तद्॒देव च दक्‍्क्षेपात्‌ स्ववक्क्षे पेन' भास्वतः। खीन्द्रोने तिभेद! स्यात्‌ स्वदेबंश नतिरविंधों! ॥ ४७ ॥ तद्दोःफलस्य च वर्गयोगमूलं चन्द्रस्य दक्‍कर्णो योजनात्मको भवति इति। ततो रवीन्द्वोविम्बयोजनव्यासाँ पृथक्‌ त्िज्यया निहत्य स्वस्वदृक्क्र्ण- योजनैविभजेत्‌ । तत्न लब्धा दृग्गोलगता बिम्बलिप्ता भवन्ति । अथ लम्बनायविकृतपर्वान्तस्य इष्ठकालस्यथ चान्तरनाडिका द्वितीयस्फुद- भुक्तिकलाभिनिह॒त्य षष्टया विभज्य लब्धा: कला; समलिप्तचन्द्रे तदिष्टकालस्या- घिकोनतावशाद्‌ धनमृणं वा कुर्यात्‌ । ततस्तस्मादेव केवलचन्द्रतः प्राग्वद्धिशु द्ध- पाताद्‌ दोर्ज्यामानीय परमक्षेपेण निह॒त्य ब्रिज्यया विभज्य लब्धं फल पुनरपि चन्द्रभगोलघनमध्ययोबिवरेण' मन्दस्फुटयोजनकर्णेन निह॒त्य तस्येव दृक्‍्कर्णययोजनैविभजेत्‌ । तत्न लब्धो दृग्गोल/विक्षेपो भवति। ततो दृषक्षेपमपि चन्द्रस्य विक्षेप॑ विना केवलमेव भृव्यासाधयोजनेनिहत्य aeda दृश्कर्णयोजनैविभजेत्‌ । तत्नर लब्धा दृग्गोले नतिकला भवन्ति । एवं रवेरपि दृक्क्षेपतों भूव्यासार्धवोजनैनिहतातू तस्यैव दृक्‍्कर्णयोजनैविभजेत्‌ । सूलमू-- 1. Corser स्वदृक्‍्कर्णेन 2. 0. adda ध्यादया--1. ८. मध्ययो रन्तरेण 4. ८९, दृग्गोले �श्लोका: ४८-५१ ] परञचमोड्ध्याथ: ३०५ तद्भूपृष्ठोदितक्षेपयुतिः साम्येडन्यथान्तरम्‌ । एवं भूपृष्ठगां नीत्वा नतिं बिम्बद्दयं तथा ॥ ४८ ॥ स्ग्रासो विनिर्णेयो नाम्ना मध्यतमस्तथा । TET UTA AT THAN AT: THERE Ul VE [ ग्रहणमध्यम्‌ ] तत्कालचन्द्रस्क्त्तेपलग्नान्तरभुजागुणात्‌ । अकवदू दग्गतिः साध्या भूव्यासाधंहते तयोः ॥ ४० ॥ दर्गती' स्वस्ववक्कर्णयोजनैविंहते कला: । धर TET BAHT WMATA | ye qa weer तस्थ नतिकलाः। तयोदुग्गोलगतयोनेत्यो: दिग्भेदसाम्यवशाद्‌ योगमन्तरं वा कुर्यात्‌ू'र । सा बविधो: स्फुटनतिर्भवति । एवमानीताया स्फुटनतेः भूषृष्ठसम्पादितस्य विक्षेपस्प च दिक्साम्यभेदवशाद योगोउ्तरं वा सूर्यग्रहणे स्फुटतरा नतिभंवति । एवं भूपृष्ठगां स्फुटनति बिस्बद्य- मप्यानीय स्फुटस्तन्मानैरेव प्रहणतदसद्भावसमस्तग्रहान्तग्रेहादिकं' सकल॑ वाच्यमिति ॥ ३४-४९ ॥ [ ग्रहणमध्यम्‌ | अथार्कन्द्वोबिम्बयो रत्यन्तसन्निकर्ष लक्षणस्थग्रहणमध्यस्य प्रदर्शना- याह-- [ तत्कालचन्द्रेति। ] तत्न यथा तत्कालाक॑दुवक्षेपलग्नयो रन्तराल दोर्ज्यातो दृक्‍्क्षेपकोटया निहतया त्िज्यया विभज्य लब्धा दृग्गतिज्या च स्थातू। तथा तत्कालेन्दु मूलमू--- 1. 8. ९. 1.-8-10 Ala for afa 2. ८. दृग्गतिः 3. C. a4 for at व्यासया--1, ९. विभज्य लब्धा: 007 तत्र लब्धाः 2. ८. 1-७.3० नेत्यो: सर्वदास्तरमेव कुर्यात्‌ । 3. ८. ग्रहन्तादिकं 4. A.B. Hapl, om. of TUF to Vata, two lines below. त० सं० ३९ �३०६ हि सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ अध्याय: ५ एवंकृताकशीतांश्वोः साम्ये स्थात्‌ सन्निक्ृष्टता । कृतलम्बनलिप्ताकंचन्द्रयोविंवरस्थ च ॥ ४२ ॥ कृत्यो। स्फूटनतेश्वैक्यात्‌ मूल॑ बिम्बान्तरं ग्रहे ॥ ४३० ॥ [ ग्रहणानादेश्यता ] एवमस्तमये रपर्शे मोक्षे वाप्युदये रवे! ॥ १३७ ॥ अल्पश्चेद्‌ ग्रास आनीतो न वाच्यों द्वादशांशतः । अल्पेष्कंगतितिथ्यंशयुताल्पव्यासखए्डतः ॥ ५४ ॥ दृवक्षे पलग्नयो रन्त रालदो र्ज्याया श्रपि तद्वदेव दृग्गति: साध्या । ततस्तयोरुभयो- रपि दूग्गतिज्ये भूव्यासाधंयोजनेनिह॒त्य 'स्वस्ववृककर्णयोजनविभजेत्‌ | तत्न लब्धा व्यथास्व॑ लम्बनकला: भवन्ति । ता* लम्बनकला: सूर्येन्दोदृकक्षेपलग्नत: प्राग्गतयोः प्रक्षिपेत्‌ , प्रत्यग्गतयोविशोधयेत्‌ । एवं कृतलम्बनयोरकेचन्द्रयो:* सास्‍्ये सत्येव तद्विम्बषनमध्ययो: पर: सन्निकर्ष इति | तत्नैव ग्रहणमध्येनापि भाव्यम्‌ । इतलम्बनयोरकंचन्द्रयोविवरकलानां स्फुटनतिकलानां च वर्गेक्यमूलं रखेग्रेहणे बिम्बान्तरं भवति । तथाकृतेनैव विम्बान्तरेण स्पर्शमोक्षेष्टप्रासादिक सर्व निर्देष्टव्यमिति ॥| ५०-५३०७ il [ ग्रहणानादेश्यता | एवं स्पर्शमोक्षेष्टग्रासादिरूपं ग्रहणं विस्तरत: प्रदर्शितम्‌ | इदानीं सम्भविनोध्प्यस्य क्वचिदनादेश्यतामाह -- [ एव्मस्तमय इति। ] उक्तवदानीतबिम्बान्त रविहितसम्पर्काधाविशिष्टलक्षण इष्टग्रासो यदा रवेरस्तमयासन्ने स्पशें तदुदयासन्ने मोक्षे वा रवि"बिम्बव्यास'द्वाइशभागादल्पो समूलम्‌ू-- 1. 0,.७४-1० चैक्यम्‌ 2, 0,.३ खण्डकः व्याद्या--1, _ (. ०॥. 016 स्व 2. ९. यथा स्वलम्बन 3. (९. ताइ्च 4. A. Hapl. ०7. ० चन्द्रयो: 10 चन्द्रयोट, (४० 1163 below, 5. 8, परस्पर 6. (0. ००, रवि 7. 5. ब्यासाद्‌ 0णि व्यास: ; ९. ००, व्यास �श्लोक: ५५-४७ ] पञ्चमोब्ध्याय: ३०७ WE मध्यतमः सर्वग्रहणं वा न लक्ष्यते । अस्तोदयाक चन्द्रौ तत्पाणभोगोनसंयुतौ' ॥ vy ॥ कृत्या तत्काललग्न॑ तैनंयद्‌ बिम्बान्तरें हयोः। अधिके बिम्पभेदार्धात्‌ प्राक्‌ पश्चाद्‌ ग्रासमध्यतः ॥ ५६ ॥ नैव ते ग्रहणे दरृश्ये स्ेः मध्यतमोडपि वा | ४७० ॥ [ ग्रहणपरिलेखनम्‌ ] स्पशें मध्ये च मोक्षे चाप्यन्यत्रेष्टेडपि वा एथक्‌ ॥ ४७९ ॥ भवति, तदा तद्ग्रहणं सदपि न वक्‍तव्यम्‌। ग्रस्तांशस्य अत्यल्पत्वाद , 8 अनादेश्यत्वात्‌ । किज्च यत्न अ्रकेन्‍्द्रोरल्पबिम्बस्य व्यासाधंतोष्क॑गतेः पठ्चदर्शांशेन तल्लम्बनेन युतात्‌ तत्कालशड्कुरल्पो wale तत्न सम्भवदपि मध्यतमस्क! सर्ग्रहणं वा न लक्ष्यये, भूपृष्ठव्यवहितित्वातू , तस्य इष्टग्रासः पुनस्तत्न लक्ष्येतापीतिः । aft च उदयास्तमयासन्ने तत्नेव मध्यतमसि सर्वग्रहणे' वा चन्द्रार्का- वुभावषि उदयास्तमये वा समानीय तयो“रिष्टकालसम्बन्धिनां गतगन्तव्य- प्राणानां गते: क्षेपशोधने च छत्वा ताभ्यां विधिवतकृतप्राणकलान्तरचरा- सुभ्यां गतगन्तव्यप्राणैश्व काललग्नहयमानीय तयोरुभयोरपि स्वदृवक्षेप- लग्तान्तरालदोज्याया दृग्गतिज्यानयनपूवेकं लम्बनकला: समानीय तयोविधिवतू- atl तदन्तरालकलासु वर्गीक्तासु स्फुटावनतेर्वर्ग प्रक्षिप्प मूलीकृत॑ं ag बिम्बान्तराल॑ं तस्मिन्‌ दयोविस्वविश्लेषाधदविधिके सति सकल ग्रहण मध्यतम- स्कमपिः नव दृश्यं, अ्रल्पे सत्येव तयोस्तथादृश्यमानत्वादिति ॥ ५३७-५७३ ॥ [ प्रहणपरिलेखनम्‌ ] एवं प्रतिदेश प्रतिक्षणं च भिन्‍नरूप॑ सूर्यग्रहणं विस्तरतः प्रदर्शितम्‌ । सम्प्रति तदेव परिलेखनेन स्पष्टी कर्तुमाह-- [ स्पशें मध्ये चेति । ] मूलम्‌-- 1. ८. भोगेन संयुतौ 2. ८. बिम्बान्तरं 3. 8. सर्व 10 सर्व व्याख्या--1, ८. ,.७- ४० 1० तमसं 2, ९. 4-8-1०0 लक्ष्यतामिति 3, ८. 1.७-1० सर्वग्रहणो 4. (९. समानीतयो $. (९. 1-७-3० तमस्तमो5पि �Ros सब्याख्ये तस्त्संग्रहे [ भ्रध्याय! ५ वलनद्यमानीय प्राम्रत्‌ तथ्योगमेदजात्‌ । 191 गुणादेकाडूभू भक्त वलन स्यात्‌ सफुर्ट त्विह ॥ ५८॥ 18 ad धृतिमितास्ेन कर्कटेन लिखेतः लितो । दिशौ पूर्वापरे व्यस्तं लेखने फलके यदि ॥ vs Ul तत्न सूर्यग्रहणे स्पशें मध्ये मोक्षेणप वा ततोथ्ल्यत्रेष्टप्रासे वा प्रोक्‍्तरूपं बलनहयमानयेत्‌ । प्राग्वदित्यनेनात्राप्यक्षज्यानिहताया नतज्याया! व्िज्यया वा आप्तफलस्यथ यच्चापं पूर्वापरकपालयो: क्रमेण सौम्ययाम्यदिक्क॑ आक्षं वलनं तथा राशित्ययुताद्‌ ग्राह्माद्‌ रवेदोज्यां परमक्रान्त्या निह॒त्य त्रिज्यया विभज्य लब्धस्य यच्चापं तस्यैवायनसमानदिक्क आ्राक्षं वलनमिति पूर्वोकतं ad स्मारितं, ततस्तयोवलनयोदिक्साम्यभेदवशाद्‌ योगम्न्तरं वा कृत्वां दोर्ज्यामानीय तत एकाडू:भूमि(191)भक्तं स्फुट बलन॑ स्थादिति । इहेत्यनेन ge चन्द्र्रणवलनतो भेदों दर्शितः, यतस्तत्न बिम्बान्तरेण निह॒त्य तिज्यया विभकतं स्फुटं वलनम्‌ । ग्रथ त्विज्यात (3438) एकाडू.भू(191)भागस्य धृति(18)सट्डयत्वात्‌र । तत्तुल्याग्रद्ययविवरेण कर्कटेन समभुवि फलके वा बृत्तं विरचय्य तद्वृत्तमध्याव- भेदिनीं पूर्वापररेखां दक्षिणोत्तररेखां च* कुर्बात्‌ । फलके पुनः पूर्वाप रदिशो व्यस्तं परिकल्पयितव्येर । यत उत्तानीभूत॑' फलकमुद्धृत्य' अ्रधोमुखं कझत्वैव तत्रेष्टग्रासादिप्रदर्शन॑ क्रियते । ग्रत: पूर्वापरदिशो: विपर्यास: स्थादिति। ततस्तथा विरचिते दिग्रेखाद्िति वृत्ते यथादिशं स्फुटवलन- मपि नयेत्‌ । पूवंबदि्यनेनात्रापि वलनद्विगुणायतया वृत्तपरिधिस्पृष्टो- भयाग्रया ततृपुर्वापररेखास्थमध्याडरया शलाकया ततूपरिधावेव यथादिशं वलनस्य नयन वृत्तापरभागेडपि तत्ूर्वापररेखात: “तदहिपरीतदिशि च बिन्दुविरचन॑ तदुभयस्पृष्टवृत्तमध्यावगाढप्रागपररेखाविरचन॑ तह्विपरीत- qaq— 1. (८. कर्कटेनालिखेत्‌ व्याख्या--1. 0. नतज्यया 2. छ. तस्थेबायनात्‌ दिक्‍क॑ 3. ९. संख्यः स्थात्‌ 4. ८. भेदिन्यो पूर्वापरदक्षिणोत्तररेखे 5. ८. व्यस्तमेव॑ परिकल्पयेत्‌ 6. ८0. उक्तवदानीत॑ 7. ८. भूफलक समुद्धृत्य 8. 0. 1_७-४-३० परिस्पृष्टो 9, B. Hapl. om. after afgraa to afavda, next line, �श्लोका: ६०-६३० | qaqa scary: ३०९ Ted Gaara Ts WMT ATM | नतेदिशि विधोस्तस्मात्‌ स्फुटनत्यन्तरे परः। ॥ ६० ॥ कार्यस्तदूवृत्तमध्येडथ रविबिम्बं सफुटट लिखेत्‌। मालवा तत्केन्द्रगैकाग्रबिम्बान्तरशलाकया ॥ ६१ ॥ बिन्दुं कृत्वा विधोर्मा्गे तदबिम्बं तत्र संलिखेत्‌ । स्थशें प्रत्यड्मुखीं मोक्षे शलाकां प्राहमुखीं नयेत्‌ ॥ ६२ ॥ एवमेवेष्टकाले5पि प्राक्‌ पश्चाद्‌ ग्रासमध्यतः । रेखाविरचनं च सर्व पूर्वोक्तं स्मारितम्‌॥। ततः! तथाक्ृताया: पूर्वापररेखाया पाश्वेतो यथादिशं स्वावनत्यन्तरितामपरामपि प्रागपरां रेखां कुर्यात्‌। स इह wait: | ततश्चन्द्राकंयो रवनत्योयोगान्‍्तरोत्पन्नस्फुटावनतितुल्येडन्तरे तदिश्य- परामपि प्रागपरां रेखां कुर्यात्‌ । स॒ बिधोमार्ग: । एवंकृतयोस्तयो- मर्गियोस्तस्य धृतिमितव्यासधधवृत्तस्य मध्ये रविबिम्बं' स्ववृत्तव्यासाधेंन स्फुटतरं लिखेत्‌ । ततस्तस्यापि बिम्बस्थ घनमध्यतो विधोमार्गे बिस्वान्तरशलाकया बिन्दु नीत्वा विधोबिम्बमपि तत्र संलिखेत्‌ । तत् स्पशें प्रत्यडामुखीमेव बिम्बान्तरशलाकां नीत्वा तन्‍्मागें चन्द्रविम्बमालिखेत्‌ । ग्राह्मादकबिम्बाद्‌ ग्राहकस्य चन्द्रविम्बस्य प्रत्यग्गतत्वात्‌ । मोक्षे पुनः प्राइमुखीं नीत्वा तत्रेव तद्विम्बमालिखेत्‌ू। प्राग्गत- त्वात्‌ चन्द्रबिम्बस्यथ । इष्टग्रासेप्येवमेव ग्रहणमध्यकालत:* पूर्वापरकालानुबन्धितया पश्चा- स्मुखं प्राइमुखं च स्वमार्गेण चन्द्रविम्बस्थ रविबिम्बतो बिम्बान्तरेण विप्रक्ृष्य विलेखनं स्पर्शमोक्षानुसारेण कर्तव्यमू । एवंलिखिते सत्यकेन्द्रो - बिम्बढये चम्द्रबिस्बतो बहिर्भुतोउकंबिम्ब्रभागों भूपृष्ठावस्थितैरद्रष्दुं शक्‍्यः । तदन्तगंत: पुन: तद्भागो नैव दृश्य: । चन्द्रबिम्बेन ग्रस्तत्वादसितत्वादिति । व्यास्या--1. ९. तत्र 2, ८. बिम्ब 3. 8. मध्यग्रहणकालत; �RYo . सव्याख्ये तस्त्संग्रहे [ wear: ¥ चन्द्रविम्पादू बह़िर्मूती भागो दृश्योष्केमण्डले। तदन्तर्गतभागस्तु ग्रस्तस्तेनासितः सदा ॥ ६३ ॥ [ इति तन्त्रसंग्रहे रविग्रहणप्रकरण नाम पञुचमो5ध्यायः ॥॥ ] सदेत्यनेनैवक्रियमाणस्थ. परिलेखनस्थ दृक्सम्पर्कादौचित्यं दर्शितम्‌ । तस्मादनेनैव प्रकारेण ग्रहणसदसद्भावेष्टग्रासादिक सर्व निर्णीय वक्‍तव्य- मिति* ॥ ५७-६३ ।। इति तन्त्रसंग्रहस्थ क्रियाकलापं क्रमेण संगृहय । रचिते तद्व्याख्याने पूर्णोइमुत्‌ पञ्चमोथ्ध्याय: ॥ [ इति तन्तसंग्रहे रविग्रहणप्रकर् नाम पञचमो5ध्यायः UW | व्याख्या--1, A.B. Hapl. om, 344 to 44a, next line, 2. 8. 8. भावेषु ग्रासादिक 3. A. adds afary 4, A. actually reads : efa aeadag पठ्चमोडष्याय; सम्पूर्ण: । 8. ५. omit this colophon. </poem> == अथ षष्ठोऽध्यायः == <poem> व्यतीपातप्रकरणम्‌ [ व्यतीपातसम्भवः ] अ्केन्‍्द्रोहीयते चैका यदान्या aay क्रमात्‌ । क्रान्तिज्ययोस्तदा साम्ये व्यतीपातों न चान्यथा ॥ १ ॥ वैश्वतो5पनसाम्ये स्थात्‌ लाटः स्पादेकगोलयो! ॥ २० ॥। | व्यतीपातसम्भवः ] एवं रवीन्द्ोर्ग्रहणद्यं दृग्गोलविषयं स्पष्टतरं प्रदर्शितभ्‌ । इदानों भगोलविषयं तयोरेव क्रान्तिसाम्यजनितं व्यतीपातं.प्रदर्शयितुमाह-- [ अकेन्द्रोरिति ॥ ] ः तत्न यदाकेंन्द्रोरेकत रस्थ इष्टक्रान्तिज्या युग्मपदोद्भूतत्वात्‌ क्रमेण हीपते, तदितरस्थ ओजपदोदु्भूतत्वाद्‌ ब्धते च, तत्न तथा क्रमेण क्षीय- माणाया वर्धभानायाश्च कान्ते'यंदा मिथः साम्यं* स्थात्‌ तदा व्यतोपातों नाम दोष: सम्भवति। स॒पुनरयनान्ततो गोलान्ततश्च तुल्यान्तरितयोरोज- युग्मतया भिन्‍नपदावस्थितयो रकेन्द्रोबोद्वव्यय । न पुनरेकपदावस्थित- त्वात्‌ । क्रान्तिज्ययोर्युगपद्‌ वृद्धी क्षये वा क्रान्तिज्ययो: साम्याभावे” वा तस्या- भावादिति। तत्राप्येकायनगतयोगोलभेदे बेधृताख्यो व्यत्तीपात:, एकगोलगतयो- रयनभेदे लाट|ख्यो व्यतीपात इति | उक्तरूप॑ं क्रान्तिसाम्यमेव तयो; सामान्य- लक्षणम्‌। विशेषलक्षणं पुनरयनेक्यं गोलैक्यं चेति ॥ १-२३ ॥ व्यादया--1, ८. 1४.1० कन्‍्त्यो: 2. ८. साम्य: 3. (९.१1-४-३० साम्यभावे ३११ �३१२ ' सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे. [ अध्यायः ६ [ अर्केन्द्रोरिष्टक्रान्तिः ] संस्कृतायनव्रेन्द्रोः क्रान्तिज्ये पूंबन्‍नयेत्‌ ॥ २७॥ | चन्द्रस्थेष्टक्रान्तों विशेषः ] पातोनेन्दोभजाजीवा परमक्षेपताडिता । त्रिज्याभक्ता विधोः चेपः तत्कोठिमपि चानयेत्‌ ॥ ३॥ परमापक्रमकोट्या विक्षेपज्यां निहस्य तत्कोट्या । इष्टक्रानित चोभे त्रिज्याप्ते योगविरहयोग्ये स्तः ॥ ४ ॥ सदिशोः संयुतिरनयोवियुतिविंदिशोरपक्रमः स्पष्टः । स्पष्टापक्रमकोटियरुज्या' विक्षेपमण्डले बसताम्‌ ॥ ४॥ [ अर्केन्द्रोरिष्टफ्रान्ति: ] अथा्केन्द्वो रिष्टक्रान्त्यानयनायथाह-- [ संस्कृतायनेति । ] तत्र सूर्येन्दरो रिष्टकालसायनस्फुटाद्‌ दोर्ज्यामानीय चतुविशतिभागज्यया निह॒त्य त्रिज्यया विभज्य लब्धे तयोरिष्टक्रान्तिज्ये स्थातामिति ॥ २० ॥। | चन्द्रस्येष्टक्रान्तों विशेषः ] तत्र खेरित्थमानीतैव स्फुटक्रान्तिज्या । चन्द्रस्थ पुनविक्षेपसंस्क्ृताया एव* स्फुटत्वात्‌ तदानयनायाह-- [ पातोनेन्दोरिति | ] aa wad स्फुटेन्द्रोदोज्यां' गृहीत्वा परमविक्षेपेण freer ब्रिज्यया विभज्य लब्धो विधोरिष्टविक्षेपः । तद्वर्ग त्रिज्यावर्गतो विशोध्य शिष्टस्थ” मूल विक्षेपकोटिरिति । aa परमापक्रमस्य चतुविशतिभाग- saat staat विधोरिष्टविक्षेपज्यां निहत्य तस्येष्टविक्षेपस्प कोद्या तस्येष्ड- ऋन्तिज्यां च निहत्य तयोर्वातियो:* समदिशोयोग भिन्‍तदिशोरन्तरं a seat मूलमू-- 1. 8. 8. ८५ दृग्ज्या ८. वसतामिति ब्याख्या--1, 0. विभजेत्‌ तत्र 3, 0. 1-७-2० 400 तस्य 5. 8. शेषस्थ ९. ३1_8 ३० सैंस्‍्कृतायां ९. 8१05 गृहीत्वा A, Hapl. om. of saat: a FN N �एलोका: ६-९० ] षष्ठोड्ध्याये: ३१३ इत्युक्तात्र स्फूटा क्रान्तिगद्यतां गोलवित्तमैः ॥ ६५ ॥ [ चब्वस्पेष्टक्रान्तो प्रकारान्तरम ] अथवा क्रान्तिरानेया परक्रान्त्यां विधोरपि ॥ ab I 24 परमक्षेपकोटिध्न॑ जिन भागगुर्ण हरेत्‌ । त्रिज्यया, क्षेपतृत्तस्थ नास्युच्छय* इहाप्यते ॥ ७ ॥ पातस्य सायनस्याथ दोश्क्रोटिज्ये उभे हते । जिप्त्या परमया त्रिज्याभक्ते स्यातां च तत्फले ॥ ८ ॥ अन्त्यचुज्याइत तत्र कोटिज॑ त्रिज्यया हरेत्‌ । त्रिज्यया विभजेत्‌ । तत्न लब्धा विधोरिष्टापक्रमज्या स्फुटा भवति। तस्या वर्ग त्रिज्यावर्गतो विशोध्य शिष्टस्थ मूल विक्षेपमण्डले वसर्ता इष्ट्युज्या च स्थादिति प्रसज्भादुक्‍तम्‌ । इत्युक्तप्रकारेण समानीतैव स्फूटक्रान्ति: दूगगोलविषये व्यतीपातादौ गोलवित्तमर्गृहातामिति ॥| ४-६७ 1 | चर्द्रस्थेष्टऋान्तो THAT | भ्रथ प्रकारान्तरेण तस्वैव स्फुटक्रान्यानयनायाह--._ [ अथवा कऋरान्तिरिति। ] अथवा विधोरिष्टक्रान्तिस्तस्थैव 'परमक्रान्त्या नीयतामू । यथा*--चतु- विशतिभागज्यां परमविक्षेपस्य व्योमतारा( 2707 प्रमितस्य कोट्या निह॒त्य त्रिज्यया विभजेत्‌ । तत्न लब्धः परम विक्षेपव्यासाध 'वृत्तस्य राशिकूटद्य- प्रतिबद्धसुत्रकेन्द्रस्य नाध्युच्छूयो नाम । अथ सायनपातस्य दोःकोटिज्ये उमर समानीय परमविक्षेपेण fager तिज्यया विभजेत्‌। तत्नर लब्धे दो:कोटिफले स्थाताम्‌ । तयो: कोठिफलं सूलमू-- 1. (८. ३ 8 स्फुटकरान्त्या 2 Coys. g Faseq 3. (८. 3_6 नाड्युच्छय व्याद्या--1. &, परक्रान्त्या 2. ८. तत्प्रकारस्तु 10 यथा 3. ८. व्यासाधंस्य 4. A.B, Hapl. om. from a7 a4 to TA, next line, ao to—vo �३२१४ ‘ सव्याख्ये, तल्तसंग्रहे. [ प्रध्याय: ६ नाम्युस्सेथे च तत्स्वर्ण मृगकर्क्यादिपातजम्‌ ॥ & ॥ तद्बाहुफलवर्गैक्यमूलं क्रान्ति! परा विधोः । त्रिज्याप्नं दोःफ़लं भक्त तया चलनमायनम्‌ ॥ १० ॥ जूकक्रियादिगे पाते स्॒णें तत्‌ सायने विधो। तदूबाहुज्या हता क्रान्त्या तदा परमया स्वया ॥ ११॥ त्रिज्याप्तापक्रमज्येन्दोः स्फुटा तात्कालिकी भवेत्‌ ॥ १२०॥ | व्यतीपातस्थ सदसख्भावः ] संस्कृतक्षेपचलनसायनेन्दोी रवे! पदात्‌ ॥ १२९ ॥ अन्त्यदयुज्यया निह॒त्य त्रिज्य्या विभजेतु । तत्न wed फल ततुक्षेपवृत्तस्य aged पूर्वानीते सायनपातस्थ मृगकर्क्यादिवशाद्धसमृ्णं वा कुर्यात्‌ । एवंकृतस्थ तन्‍्ताभ्युच्छूयस्थ दो:फलस्थ चा वर्गयोगमूल fat: परम- क्रान्तिर्नाम । तत: पूर्वानीतं दो:फलं त्िज्यया निहत्य/ तया परमत्रान्त्या विभजेत्‌। तत्न लब्ध॑ विधोरणनचलनं नाम । तत्पुनविक्षेपेणानीतत्वात्‌ विक्षेपचलनमिति चोच्यते । तदिदं सायनपातस्य जूकक्रियादिवशात्‌ साथनचन्द्रे धनमृणण च कर्तव्यम्‌। ब्तत: प्रागुक्तेनेदमानीतेन चायनचलनेन संस्क्ृतात्‌ 'स्फुटेन्दोदो्ज्यामानीय तदानीं नीतया' स्वया परमक्रान्त्या निहत्य त्िज्यया विभजेत्‌ । तत्न लब्धा चन्द्रस्येष्टक्रान्ति: स्फुटा स्थादिति ॥। ६-१२० ॥ [ व्यतीपातस्यथ सदस-खड्भावः ] एवं 'रवीन्द्वोरिष्टक्रान्त्यानयन प्रदर्श इदानीं तयो: साम्ये व्यतीपात- सदसद्भावनियमं दर्शयति -- [ संस्कृतक्षेपचलनेति । ] सूलसम्‌ू-- 1. ८. पत्रमज्येन्द्रोः व्याख्या-1. ९. इतस्य नाम्युच्छयस्थ तद्दोःफलस्यथ च 2. A. om. freer 3. ९५.७ भ्रथ तत्संस्कृतात्‌ 4, ९. सायनेन्द्रो: 5. (९. तदानीमानीतया 6, 9, रवीन्दोरिष्ट; 0., रवेरिन्दोरापि इष्ट �श्लोका: १३-१५ ] षष्ठोब्घ्यायः ' ३१५ ओजयुग्मतया भेदे व्यतीपातो, न चान्यथा ॥ १३७ ll [ व्यतीपाताभावस्थानम्‌ ] अर्केन्‍्द्रो! परमक्रान्त्योरल्पा त्रिज्याहतान्यया ॥ १३७ ॥ भकक्‍ता, ततो5घिके बाहौ महाक्रान्तेन तुल्यता/ । तच्चाप॑ भत्रयाच्छोष्यं तदादयों नायनान्तयो: ॥ १४ ॥ अन्तरालं गते तस्मिन क्रान्त्योः साम्य॑ न जायते ॥ १५५ ॥ उक्तरूपेण विक्षेपचलनेन श्रयनचलनेन च॒ संस्कृतस्फुटेन्दुर्यदा सायना- कांदोजयुग्मतया भिन्‍नपदो>वतिष्ठते, तत्नेव क्रान्तिसाम्ये व्यतीपातों भवति। न पुनरन्यत्रापीति । श्रतएवं उकतं-- ऋगन्तिसास्थे व्यतीपातो भवेद्‌ भिन्‍नपदस्थयो: । नामिन्नपदयो रकंचन्द्रयो्नाप्यतुल्ययो: ॥ इति ॥ १२७-१३० ॥ [ व्यतीपाताभावस्थानम्‌ _] एवं भिन्‍नपदावस्थितयोरकचन्द्रयो: क्रान्तिसाम्याद्‌ व्यतीपातं प्रदर्श्य “न चान्यथा” इति दर्शितं तदभावस्थानं विवरीतुमाह-- [ अरकेन्द्रोरिति | ] अर्केन्द्रीं: परमक्रान्योरल्पीयससीं परमक्रान्ति ब्रिज्यया निहत्यः महत्या परमक्रान्त्या विभजेत्‌ु । तत्र लब्धफलात' महापरम'क्रान्तिसम्बन्धिन्यां दोर्ज्यायामधिकायां सत्यां इष्टक्रान्त्योस्तुल्यता न IT | Tq a: कियदवधिकमिति चेत्‌ तथानीतं फल॑ चापीक्ृत्य राशित्रयाद्विशोध्य 'यच्छिष्यते aq ह्योरयनान्तयो' राशित्रयराशिनवात्मकयों: gay saa प्रक्षिपेद्‌ विशोधयेच्च । 'ततस्तथाकृतयोस्तयो रन्तरालंगते तस्मिन्‌ अल्पेत रपरमक्रान्तौ स॒ति करान्त्यो: साम्यं नेब सम्भवति । तस्येष्टक्रान्तेस्तदितरपरक्रान्तितोउ्प्यधिक- त्वादिति ॥ १३०-१ ५० ॥। मूलमू--- 1. ८. तुल्यया 2. $. ८1 _३.३० Waa Tar: व्याख्या--1. 0.. फलतो 2, 0. ०0, परम 3. (७-१० शिष्टं यो 4 6 5. C. om, sae ८. द्यो रप्ययनान्तयो C. om. aa: �३१६ सव्याख्ये तन्तरसंग्रहे. [ प्रध्याय: ६ I व्यतोपातस:द्भावस्थानम्‌ ] दोर्ज्यां रवेः परक्रान्त्याः हस्वा चान्द्रया तया हरेत्‌ ॥ १४० ॥ लब्धचापसमे चन्द्रबाहों क्रान्तिमुणो समी । चन्द्रस्यौजपदस्थस्य दोध॑नुष्यधिके ततः । १६ ॥ व्यतीपातो गतो, न्यूने भावी, युग्मपदे उन्‍्यथा । तदिष्टचन्द्रधनुषो स्वस्वशुक्तिष्नमन्तरम्‌ | १७ ॥ गतियोगहत॑ स्वण Ja wey Tash a | सर्येन्द्रोरन्यथा पाते तावत कुर्यादिद मुहुए ॥ १८ ॥ [ व्यतीपातसद्भधावस्थानम्‌ ] aad क्वैतत्‌! सम्भवतीत्याहु-- [ दोज्यां रबेरिति। ] सायनरवेदोज्याँ स्‍्वकीयपरमापक्रमेण निह॒त्य चाद्च्वा परमक्रान्त्याः विभजेत्‌ । तत्र लब्धस्य चापेन तुल्ये तत्कालचन्द्रस्य बाहुचापे सति चन्द्राकंयोरुकतवदानीतो क्रान्तिगुणी तुल्यौँ स्याताम्‌ । अ्रतस्ततैव व्यती- पातो5पि भवति इत्यर्थ:ः। यदा पुनरोजपदावस्थितस्य चन्धस्थ भुजाचाप- मिदानीमानी तफलादधिक स्यात्‌ तदा व्यतीपातो गतोउतिक्रान्त: स्थात*। ऊने पुनः तस्मिन्‌ भावी व्यतीपातः। युग्मपदाव स्थिते” चन्द्रे विपरीतं, स्वभुजाचापेधिके९ भावी, न्यूने” गत इति। तस्मादेवमानीतफलचापस्य तदानीमयनचलनद्वितयसंस्कृत चन्द्र - चापस्यथ चान्तरं पृथग्‌ अकंचन्द्रयोगंतिकलाभिनिहत्य तयोगंतियोगकलाभि- विभजेत्‌। तत्न लब्धफलं” व्यतीपातस्थ गतगन्तव्यत्ववशात्‌ qa ao धनं च कुर्यात्‌। पाते त्वन्यथा, विलोमगतित्वात्‌ तस्य | इदं कर्म ताबत्‌ कुर्याद्‌ मूलम-- 1. ४. परमक्रान्त्या व्याख्या--1. ९. क्व पुनरेतत्‌ 2, 8. चन्द्रपरमक्रान्त्या 3, 0. ०0, इत्यर्थ: 4, ९. गत: भूत इत्यथे: 5. ९. 4005 पुनः 6. Cy¢-, चापाधिकः 7. ८०. ऊने 8. ८,_8 चलनमितस्य संस्कृत; 0५1० चलनद्वितयस्य संस्कृ .. 9. ९. लब्धं फलं �श्लोक: १९ ] षष्ठो5्ध्यायः ३१७ यावदकोत्थघनुषा तत्कालेन्दुधनु! समम््‌ ॥ १६७ ॥ [ व्यतीपातमध्यः ] क्रान्तिसाम्ये व्यतीपातमध्यकालः सुदारुणः' ॥ १६७ ॥ याववर्कंदोज्योत्पन्न चन्द्रधनुषा तत्कालेन्बुधनुषस्तुल्यत्वं स्थात्र | तदर्थ एवं- कृतादर्कात्‌ पुनरपि दोर्ज्यामानीय स्वकीयपरमत्रान्त्या निहत्य चान्द्रभा परमक्रान्त्या विभज्य लब्धस्थ यच्चापं तस्य सकह्ृत्संस्कृततत्फलप्रागा- नीतायनचलनद्वितयसंस्कृतचन्द्रभुजाचापस्य चान्तरं कलीकृत्य'* स्वस्वगति- कलाभिनिहत्याकेन्द्रोग तियोगकलाभिविभजेत्‌ । तत्न लब्धं फलमपि प्राचीनेषु तत्संस्कृततत्फलेषु चन्द्रार्कपातेषु पूर्वव॒त्‌' कुर्यात्‌ । एवं तावद्यावदर्कोत्थिन्दुचापेन तत्कालचन्द्रचापं तुल्यं भवेत्‌ । तत्र ऋ्रान्त्योस्साम्योपलम्भाद्‌ व्यतीपातो5पि fasta इति ॥ १५०-१९७ ॥ | व्यतीपातमध्यः ] ay क्रान्तिसाम्येन तत्परिज्ञानमित्यत आह-- [ फ्रान्तिसास्थेति । ] इत्थमानीतयोः क्रान्तिज्ययोस्तुल्यत्वे व्यतीपातस्थ सध्यकालो विज्ञातव्य:।॥ मध्यकाल इत्यनेन तत्पूर्वापरकालानुबन्धितया कियन्तश्चित्‌'कालमवस्थानं सूचितम्‌ । यदुक्‍तं सुर्यस्तिद्धान्ते-- आद्यन्तकालयो मंध्ये ब्यतीपातो5तिदारुण: । प्रज्वलज्ज्वलनाकार: सर्वकर्मंबहिष्कृतः ॥ इति। यथा -- बिम्बनेस्पोर्ब हिर्भावः तयोस्तत्सत्रतों यदा। तावत्कालं विजानीयाद्‌ व्यतीपातमवस्थितम्‌ ॥ इति ॥ १९७ ॥ मूलमू-- 1. A,B. a ae: व्याद्या--1. 01. ४.1० पंत्कालेन्दोर्भुजाधनु: सम॑ भवति 2, ८. तस्य प्राचीनायनचलन 3, (०. च विश्लेषकला। 4. ८. प्राग्वत्‌ 5. A, Wa a 6. C. fafeaq 7. ८. पातः सुदारुण: 8 0. तथा 9. ९. ०0. तयो; �३१८ सव्यीख्ये तस्त्नस॑ग्रहे [ भ्रध्यायः ६ [ व्यतीपातप्रारम्भः पर्यवसानं च ] 89. 25 . नवांशपर्चक तत्त्वभागों बिम्बी स्व॒श्ुक्तितः | सर्येन्द्रोबिम्बसम्पकंद्ल पष्ट्या निहत्य यत्‌ ॥ २० ॥ गतियोगोद्शवतं तद्धभि व्यतीपातदलं विदुः । व्यतीपातदले तस्मिन्‌ नाडिकादौ विशोधिते ॥ २१ ॥ मध्यकालाद भवेत्‌ तस्य प्रारम्भसमयः सफुटश । तद्युते मध्यकालेड्स्थ मोच्ो बराच्यो हि धीमता॥ २२॥ [ ब्यतीपातप्रारम्भ: पर्यवसानं च ] अथ श्रकन्‍्द्रोभगोलगतलिप्ताव्यासाम्यां व्यतीपातदलानयनपुरस्सरं तस्यैव प्रारम्भपयेवसानकालौ दर्शयति-- [ नवांशेति। ] तत्र तावदू रवेः स्फुटभुक्तिकला: पठ्चभिनिहत्य नवभिविभजेत्‌ । तत् लब्धास्तस्यैव बिम्बकला । भवन्ति | इन्दोः पुन: 'गतिकलाभ्य: पञ्च- विशत्या विभज्य लब्धा बिम्बफला:। तथानीतयोस्तद्विम्बयो: सम्पके- दल ocean निहत्य तयोर्गतियोगेन विभजेत्‌ । तत्न लब्धं नाडिकादिक व्यततीपात- बल नाम । तेन द्विगुणितेन तुल्यों व्यतीपातस्थ कृत्स्त काल:। तस्मिन्‌ व्यतीपातदले तन्मध्यकालतो* विशोधिते तस्यप्रारस्भसमय: weet waft । पुनस्तेनैव संयुक्ते तस्मिन्‌ मोक्षो5पि वाच्य: । घोमतेत्यनेनेवमेव व्यतीपात विज्ञान * युक्‍ततममिति दर्शितम्‌ ॥ २०-२२ ॥ मूलमू-- 1. समयस्फुटः व्याख्या--1. ८. स्फुटगति 2. 8. लब्धनाडिकादिकं 3. ऊ. कृत्स्नं 4. 8, मध्यकाले 5. ८. व्यतीपातकाल विज्ञान 6. Cadds: fardt स्वभुक्तित इत्यत्र स्फुटमुक्तिविवक्षिता | गति- योगोद्धृत॑ तद्धीत्यत्न गतियोगशब्देन क्रान्तिगतियोगो विवक्षित इति युक्तिवशात्‌ सिध्यति । सूर्यस्य पूर्वापरदिनोत्ययोः क्रान्तिचापयोर्य दन्‍्तरं तदल्र ,सूर्यगतिर्भवति । चन्द्रस्य पूर्वापरदिनोत्ययो: '्रान्तिचापयोयेदन्तरं तदन्र घन्द्रगतिरभवति । तयोयगोअ्त्र गतियोग इत्युच्यते ॥ �श्लोकौ २३-२४ ] षष्ठौ5्ध्याय: ३१९ [ विष्कस्भादियोगान्‍्त्यार्धानां त्याज्यत्वम्‌ ] विष्कम्मादिषु योगेषु व्यतीपाताह्यो5पि यः । तस्य सप्तदशस्यान्त्यमथे चाप्यतिदारुणम्‌ ॥ २३ ॥ [ व्यतोपातत्रयाणां त्याज्यत्वम्‌ ] व्यतीपातत्रयं घोरं सवेकर्मसु ग्हितम्‌ । 0 स्नानदानजपश्रादूवतहोमादिकमसु । प्राप्यते सुमहच्छेय। तत्कालज्ञानतस्ततः ॥ २४ ॥ [ इति तन्तसंग्रहे व्यतीपातप्रकरणम्‌ नाम घष्ठो5ध्यायः ॥॥ ] [ विष्कस्भादियोगान्त्यार्धानां त्याज्यत्वम्‌ ] न केवलमनयोरेव लाटबैधुतयो: स्वयं व्यतीपतनात्‌र तज्जनकत्वाह्ा दारुणतरत्वं, अ्रपि तु विष्कम्भादिषु, *सप्तदशयोगस्था यार्धस्यापीत्याह-- [ विष्कम्भादिष्विति। ] यदुक्‍्तम्‌*- सूर्येन्दुयोगे मत्स्य परार्ध सम्भवेद्‌ यदि । सा्पमस्तकसंज्ञ: स्थात्‌ तदा दोषो5तिनिन्दित: ॥ इति ॥ २३॥ [ लाट-बेधृत-सार्पमस्तकारनां त्याज्यत्वम्‌ ] उक्तरूप॑ व्यतीपांतत्रयं सर्वेकर्मसु त्याज्यमेवेत्याह--[ व्यतीपातत्रयेति । ] एतद्‌ व्यतीपातत्रयं घोररूपं यतस्ततः तस्मिन्‌ यदि स्वानवानादिक क्रियेत तदा अतिमहव्‌ श्रेय: प्राप्येतापीति' ॥| २४ ॥। इति तन्त्रसंप्रहस्थ क्रियाकलापं ऋमेण संगृहय । रचिते तद्व्याख्याने षष्ठोष्ध्यायः प्रपूर्णोउभृत्‌ ॥ ॥ इति तन्त्रसंग्रहे सव्याख्याने पष्ठोऽध्यायः ॥ व्याद्या--1. 0. पातनात्‌ 2, ८. जनकत्वादुरुतरत्वम्‌ 3, 8. 0. सप्तदक्शस्य योगस्य 4. C. aga 5, C.reads: उक्तरूप॑ लाटबैधृतसापंमस्तकाख्यं व्यतीपातत्नयमेतद्‌ घोर- रूपं यतः, श्रतः सर्वकमंसु गहितमेव । यदि पुनस्तस्मिन्‌ स्नानदानजपश्चाद्ध- श्तहोमादिकर्म क्रियेत तत्‌ सुमह्‌ श्रेय: प्राप्येत इति। 6. B,C. om, this colophon. �BY Aaa SEA: </poem> == अथ सप्तमोऽध्यायः == <poem> दृक्कर्मप्रकरणम्‌ [ दृक्‍कमंद्रयम--आक्षं आयनं च॒] विषुवद्भाध्नविज्ञेपाद्‌ द्वादशाप्तं विधोः स्फुटात्‌ | उदये सौम्यविक्षेपे शोध्यमस्तमये धनम्‌॥ १ ॥ व्यस्तं तद याम्यविज्षेपे, न मध्यस्थे विधाविदम्‌ । सत्रिभग्रहजक्रान्तिभागप्नाः क्षेपलिप्तकाः ॥ २ ॥ faa स्वमृणं क्रान्तिक्षेपयोमिन्नतुल्ययो! । Rasa ग्रहों लग्नं स्वोदये भवति सफुटम्‌ ॥ ३ ॥ [ दृक्‍कसंहयम्‌-आक्ष आयनं च॒] एवं व्यतीपातस्वरूपं विस्तरत: प्रदर्शितम्‌ । इदानीं घन्द्रादीनामर्कंतो विप्रकर्षवशाद्‌ दृश्यादृश्यविभागस्य दृक्‍्कर्मद्वयसापेक्षत्वात्‌ तत्प्रदर्शनायाह -- [ विषुवद्भेति । ] तत्न चन्द्रस्य विक्षेपानयन पूर्वेमेव प्रदर्शितम्‌-- पातोनेन्दोभूं जाजीवा! व्योमताराहता हता । त्रिज्यया. सौम्ययास्पेन्द्रो: ॥ (तन्त्रसंग्रह', ४.२७७-२८७) इति। ततश्चन्द्रस्येष्ट विक्षेपं स्वदेशविषुवच्छाया इगुलै निहत्य दादश भि- विभजेत्‌ । तत्न लब्धमुदये सौस्‍्यविक्षेपे सायनात्‌ स्फूटेन्दोविशोधयेत्‌, मस्तमये पुनस्तस्मिन्‌ प्रक्षिपेत्‌ । याम्यविक्षेपे पुनस्तव्‌ व्यस्तम्‌ उदये सायनस्फुटेन्दौ प्रक्षिपेत्‌, अस्तमये ततो विशोधयेदिति | खमध्यस्थे विधौ पुनः इदं कर्म न कर्तव्यम्‌ । एतदाक्ष दृक्‍कर्मेति । व्याद्या---1, A, om. stat 2. 86. 8. ८, ४.३० om. 4 RRo �एलोकौ ४-५ ] सप्तमोष्ध्याय: ३२१ स्वास्तेउस्तलग्नमेव॑ स्यान्मध्यलग्नं खमध्यगे | Ya ॥ [ ग्रहाणां इष्टविक्षेपः ] मन्दरफुटात्‌ स्रपातोनात्‌ भोमादीनां भ्ुजागुणात्‌ ॥ Vb tl परमक्षेपनिध्ना स्यात्‌ क्षेपोन्त्यश्रवणोद्ध्तः । 4 2 8 6 10. 10 कृत-नेत्र-धुजज्ञा-ज्ञा दिशो दश-गुणाः क्रमात्‌॥ ५ ॥ ततः षष्ट्या विभज्य लब्धा: क्रान्तिभागा:। तद्गुणिता इष्टविक्षेपकला एवं दर्शनसंस्का रविकला: । ताश्च राशिव्रयसहितग्रहक्रान्तेः केवलोत्पन्न विक्षेपस्य च गोलभेदे ग्रहे प्रक्षिपेत्‌। तुल्यगोलत्वे ततो विशोधयेत्‌ | एतदायनं TAHA afa तद्दृक्‍्करमंफलह्यसंस्कृतों ग्रहः तदानीमुदयलग्नं, स्वास्ते पुन- रस्तलग्नं, खमध्यगे मध्यलग्नम्‌। किन्तु मध्यलग्ने3स्मिन्‌ झआायनमेव दृक्कममफलं कर्तव्यम्‌ । न पुनराक्षमपोति ॥ १-४० ॥ [ ग्रहाणां इष्टविक्षेपः ] भ्रथ कुजादीनामिष्टविक्षेपानयनायाह-- [ मन्दस्फुटादिति । ] qa भौमादीनां पञ्चानां स्वमन्दस्फुटत: पातभागान्‌ विशोध्य शिष्टतो ग़ोलद्यमवधाय दोर्ज्यामानीय परमविक्षेपकलाभिनिह॒त्य. अ्रन्त्यश्रवणेन शीघ्रकर्णेण विभजेत्‌ । तत्न लब्ध इष्टविक्षेप: । प्रत्न मन्दस्फुट- शब्देन कृत्स्तमन्दफलसंस्कृतस्फुटमध्यम उच्यते । शी ध्रकर्णश्चान्त्यस्फुट- कर्मण्यानीत: | भ्रत एवोक्‍त॑ अन्त्यक्वणोद्धूत इति । भौमादीनां पञ्चानां पातभागा: क्ृत-नेत्न-भुजद्भा-ज्भ-विजश्ो दश-गुणिता: । तत्न" कुजस्थ चत्वारि- शद्‌ भागा:। बुधस्य विशतिः। गुरोरशीति:। शुक्रस्य षष्टि: । मन्दस्य व्याख्या--1, 8, क्रियाचाप 2, Cyo mt 3. C. om. ag 4. ९. कृतमध्यलग्ने 5. ८, स्वशीघ्र 6. C. om. a7 त० सं० ४१ �३२२ सव्याख्ये, तन्त्रसंग्रहे . [ श्रध्यायः ७ पातभागाः कुजादीनाम्‌, अथ विक्षेपलिप्तिकाः । 9 12 6 12 12 10 नवा-क-ल्व-क-रवयो दशघ्नाः परमाः क्रमात्‌ ॥ ६ ॥ [ semi zeny ] विक्षेपाच्छशिवत्‌ कार्यें तेषां दक्‍्कर्मणी उभे ॥ ७॥ [ दृक्‍्कर्मणि प्रकारान्तरम्‌ ] विज्ञषेपदक्क्षेपवधे त्रिमोर्या निहत्य तत्कोटिवधेन waz | धनुर्धनर्ण हरिदेक्यभेदात्‌ तयोः शशाझ्लाधुदये उन्‍्यथास्ते ॥ ८ ॥ शतमिति । तेषां परमविक्षेपलिप्ता: नवा-कं-त्ब॑-कं-रबयो दश-गुणिता: । तत्न कुजस्थ नवति:। बुधस्य विशत्यधिक शतम्‌ । गुरो: षष्टि:। शुक्रशनैश्च रयो- विशत्यधिक शतमिति । अत्न विक्षेपस्वरूपं प्रति यद्धक्तव्यं तन्मयेव एतद्व्याख्यायां युक्तिदीपिकायां प्रपञिचितमिति तत एवावधारयम्‌ ॥| ४०-६।॥। [ ग्रहाणां हकक्‍्कर् | अथ तेषामपि इष्टविक्षेपतों दृक्कर्मगुगलं शशिवदेव कतेव्यमित्याह-- [ विक्षेपादिति। ] कुजादीनां मन्दस्फुटादानीत॑ इष्टविक्षेप॑ विषुवच्छायाडम्गुलैनिहत्य द्वादशर्भिविभज्य लब्धं आ्राक्ष॑ दृककर्मफलं॑ सौम्यविक्षेपे ग्रहस्योदये aa: शोध्यं, अस्तमये क्षेप्यम्‌। याम्यविक्षेपे विपरीतम्‌ । श्रथ सायनस्फुटग्रहाद्‌ राशित्रयसहिताद्‌ भुजाया: क्रान्तिभागानानीय तद्गुणिता विक्षेपकला एवायन दृक्क्रमेफलं विकलात्मकम्‌ | तत्‌ सत्रिभग्रहस्य विक्षेपस्थ च गोलभेदे धनं, गोलसाम्ये तु ऋणम्‌ । एवंक्ृतो भ्रह: स्वोदये उदयलग्नं, अस्तमये चास्तलग्नम्‌। खमध्यगे पुनरायनेनैव दृक्‍्कर्मणा संस्क्ृतस्फुटग्रहो मध्य- लग्नमिति ॥ ७॥ [ दृक्‍्कर्मणि प्रकारान्तरम ] अथ दृक्‍्कमेप्येव प्रकारान्‍्तरमाह*-- [ विक्षेपेति । ] मूलम्‌ू--1. C. saat (wr.) व्यादया--1, ८. दर्शयति 107 श्राह �एलोको ९-१० ] सप्तमोड्ध्यायः ३२३ एवं वा युगपत्‌ कार्य दक्‍्कर्मयुगल स्फुटम्‌ ॥ ६ ॥ [ काललग्नस्‌, कालभागाश्च | एवंकृतस्थ चन्द्रादेः स्वोदयेउस्तमये5पि वा । सायनस्य रवेश्चापि काललग्नं नयेद्‌ दयोः ॥ १०॥ तत्रोदयास्तमययो: सायनस्फुटग्रहस्य यो विक्षेप', यश्च तदानीं काल- लग्नकोट्या: समानीतो दृक्‍क्षेप:, तयो: संवर्गात्‌! त्िज्यया निहतात्‌* तयोविक्षेप- दुवक्षेपयो: 'कोट्योधातिन विभजेत्‌ । तत्न लब्धस्य यच्चापं तद्विक्षेपदृकक्षेपयो- स्तुल्यदिक्कत्वे सायनस्फुटग्रहे धन कुर्यात्‌ु, भिन्‍नदिक्‍कत्वे पुनः ऋणं कुर्यात्‌ । अस्तमये पुनरन्यथा, दिग्भेदे धनं दिक्साम्ये पुनः: ऋणं इति। एवं क्रियमाण- मेव आक्षायनं दृककमंयुगल स्फुटमिति। अत दृक्फलसिद्धादेव “स्फुटग्रहाद्‌ दृक्क्षेपानयनमुचितम्‌ । तत एवं च दृक्फलमित्यन्योन्याश्रयत्वात्‌ श्रविशेषकर्मणव स्फुटत्वं स्यादिति | तदुक्तम्‌-- स्थादेतद्यदि दृक्‍्क्षेपस्सिद्धस्तात्कालिको भवेत्‌ । नहि कालान्तरोत्पन्न: स लग्नापादनक्षम: ॥। “लमग्नाधीन: स दृवक्षेपस्तदधीनं च” TAHA | इत्यन्योन्याभ्रयत्व॑ तदविशेषान्निरस्थते ॥॥ इति ॥ ८-९ ॥ [ काललग्नम्‌, कालभागाश्च ] अथ दृक्‍्कर्मयुगलसिद्धस्थ ग्रहस्या्कस्थ च काललग्नानयनपूर्वक दर्शन- हेतून्‌ तदन्‍्तरालकालभागानुपदिशति-- [ एवंइतस्थेति | उक्तवद्‌ दृक्‍कर्मयुगलसंस्कृतस्य सायनस्फुटग्रहस्य. उद्येधस्तमये वा लग्नतां नीतस्य सायनाकेस्थ च काललग्नमानयेत्‌ ॥ ततू पुनरुदयास्तलग्नयो- एचरप्राणकलान्तरसंस्कारादेव भवति 1 तयो: काललग्नयोरन्तरालो- त्पन्नेदरदिशादिभि: कालभागग्रेहा दृश्या भवन्ति। ततो न्यून्न द्रष्टुं शक्‍यन्ते, व्यास्या--1. 0. सम्पर्क 2, C. g-10 faa 3, ८. कोट्या 4... (0. 2005 युगपत्‌ 5. ८. स्फुटदुकक्षेप 6. (८. लग्नादीनसदुवक्षेप 7. 8. तदधीनश्च �३२४ सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ प्रध्याय: ७ तदन्तरभवैभ्भागेःः दृश्यः स्याद्‌ द्वादशादिभिः | न्यूनेंः खेटो न दृश्यः स्याद्‌ भानुरश्मिहतप्रभः ॥ ११ ॥ 12 17 13 11 9 15 द्वादशा-त्यष्टयो विश्वे रुद्रा-ह-तिथयः क्रमात्‌ । चन्द्रादिकालभागास्तैरृश्या स्वार्कान्तरोद्भवैः || १२ ॥ [ ग्रहाणां उदयास्तमयद्श्यादृश्यता | अस्त यान्तीड्यशन्याराः पश्चात्‌ प्राशुदयन्ति च | ज्शुक्रों वक्रिणावेवमन्यथा शीघ्रगा रवेः ॥ १३-॥ पश्चाच्चेद्‌ पड़भयुक्ताकंग्रहयोरन्तरोड्धवे! । कालभागैरिह ज्ञेयं दृश्यत्वं वाप्यदर्शनम्‌ ॥ १४ ॥ भानुरस्मिभिहंतप्रभत्वात्‌ । अधिक: पुनः सुतरां द्रष्दुं शक्या इति। तत्न दृक्कमंयुगलसंस्कृतश्चन्द्र: स्वस्यार्कस्य च काललग्नीकृतयो रन्तरालोत्पन्नै- इदिशभिभरगिर्दृश्यो भवति। कुजः पुनरत्यष्टिभिः सप्तदशनि:,' बुधो fad स्त्रयोदशभि:, जीवो रवरेकादशमि:, शुक्रोडड्ेंनेव भिः, मन्दस्तिथिभि: पझचदशनि: इति ॥ १०-१२ ॥ [ ग्रहाणां उदयास्तमयदृश्यादृश्यता ] अथ ग्रहणामुदयास्तमययोर्दूक्फल/संस्कारार्थ तद्विभागं दर्शयति-- [ अस्तमभिति। ] wa vem रविविम्बप्रवेशः ततो निर्गमश्चोदयास्तमयशब्दाभ्या- मुच्यते। न पुनः प्राक्पश्चात्‌ क्षितिजसंस्पर्शाविति । ततो5कन्मिन्दगतयः शनिग्ुरुकुजा: पश्चात्‌ पश्चिमदिश्येवास्तं गच्छन्ति , प्रार्िदिशि ted गच्छन्ति । वक्रिणों बुधशुक्रावप्येवमेव। अकतः शीघ्रगतय: पुनः ऋ्रमगती बुधशुक्रों चन्द्रश्च, अन्यथा पश्चादुदयं यान्ति, प्राग्दिश्यस्तं यान्ति च॑। तत्न प्राग्देशि यथोक्‍्तमेव । काललग्नीकृतयोग्रेहाकंयो रन्‍्तरालो त्पन्नैं: कालभागै: दृश्यादृश्यविभाग: परिकल्पयितव्य:। पश्चिमदिशि पुनः षड्भयुक्तयोरेव ग्रह्म्कयो- रिति विभाग: इति ॥ १३-१४ ॥ भूलसू--1, ८, काले: 10 भागे: व्याख्या--1, 8. ०1, सप्तदशभि: 2. ८, दृक्‍्कमंफल �श्लोक: १५ ] सप्तमोड्ध्याय: ३२५ स्वारूटभांशलिप्ताचः स्वस्वविक्षेपतो5पि a | ज्योतिषामितरेषां च कालांशै्नीयते स्वकैः । दर्शनादश्शने वाच्ये सम्यगेव परीक्षकैः ॥ १५॥ [ इति तन्त्रसंग्रहे दृक्कम प्रकरण नाम सप्तमोष्ध्यायः ॥ ] एवमितरेषामपि ज्योतिषां दर्शनादर्शनविभाग इत्याह-- [स्वारूढेति 1] तत्र यथा चन्द्रादीनां भगोलावस्थितिरनियता,' तास्वारूढराश्य॑- शस्य विक्षेपस्थ च प्रतिक्षणं विभिन्‍नत्वात्‌ । न त्वेवमन्येषां ज्योतिषां सदैवा- 5स्थिरत्वान्नियतरूपत्वादुभयोरिति । ततस्तेषामपि तद्द्वितयावगमपूर्वकं उक्तन्यायेन दृक्‍्फलद्यमानीय तत्संस्कृतस्य तस्वैव ज्योतिष: सायनाकस्य च द्यो: काललग्तानयनपूर्वक॑ नियतैस्तदन्तरालोत्पन्नै: कालभागै: दर्शना- दशने वक्‍तव्ये इति। अन्न ज्योतिषां स्वविम्बमहत्त्वाल्यवशात्‌ कालांशनियम इति ॥ १५॥ इति तन्त्रसंग्रहस्य क्रियाकलापं ऋ्रमेण संगृह्म । रचिते तद्व्याख्याने पूर्णोह्भुत्‌ सप्तमोष्ष्यायः ॥ ॥ इति तन्त्रसंग्रहे सव्याख्याने सप्तमोऽध्यायः ॥ व्याख्या--1. ९. स्थितीरानीय (wr.) 2 A.adds; समाप्त:॥ शम्‌1 9, 0, om. the colophon. </poem> == अथ अष्टमोऽध्यायः == <poem> शृङ्गोन्नतिप्रकरणम्‌ el | चन्द्रस्य द्वितीयस्फुटः | व्यकेन्दुबाहुकोटिज्ये हते5पीन्दूच्चभास्ततः । कोट्यर्धेन त्रिजीवाप्तदशध्नेन्द्कलाश्रतो ॥ १ ॥ अयनेक्ये च भेदे च स्वर्ण कोटिजमेतयोः । तदूबाहुफलवर्गैक्यमूलमिन्दु धरान्तरम्‌ ॥ २ ॥ [ aren fgetaege: | एवं ग्रहाणां भगोलविषयं दृक्‍्कर्मयुगलं स्फुटतरं प्रदर्शितम्‌ । इदानीं waa fran ज्रोल्नत्यादिक॑ प्रदर्शयितुमाह-- [ व्यकेन्द्रबाहुरिति । ] तत्न 'स्फुटाकोनिस्फुटेन्दो: दो:कोटिज्ये उभे समानीय चन्द्रोच्चविरहित- स्फुटाकेकोटिज्याधेंन निह॒त्य त्रिज्यया विभजेत्‌ । तत्र लब्धे दो:कोटिफले स्याताम्‌ । तत्न कोटिफलं दशगुणिते चन्द्रस्फुटकलाकर्ण कुर्यात्‌ । स्फुटाकॉन- स्फुटचन्द्रस्य चन्द्रोच्चोनस्फुटाकंस्थ च अयनेक्ये धनं कुर्यात्‌। श्रयनभेदे पुनः amt gata i ca तत्कोटिफलसंस्कृतस्थ दशगुणितचन्द्रमन्दस्फुटकर्णस्य तद्राहुफलस्य च वर्गयोगमूलं इन्दरुधरयोरन्तरं योजनात्मक द्वितीयस्फुटकर्ण इत्यर्थ: ततो बाहुफलं ब्रिज्यया निहत्य तेन कर्णन विभजेत्‌ 1 aa लब्धं विधो: स्फुटे कुर्यात्‌ । तद्यथा-शुक्लपक्षे चन्द्रोच्चोनस्फुटार्को कर्क्यादिगते विधु- eed at Hala, Grater va चन्द्रोच्चोनस्फुटार्क मृगादिगतेः पुनस्तस्मिन्नेव विधुस्फुटे ऋण कुर्यात्‌ । असिते क्ृष्णपक्षे पुनरन्‍्यथा । कर्क्यादावृणं, मृगादौ* धन कुर्यादित्यर्थ: । एवं द्वितीयस्फुटीकरणसिद्धों विधुभवति ॥ १-३ ॥ व्याद्या--1, B. Hapl.om. : ®hzT to eget, next line, 2. ९५% मेषादिगते 3, (८५७ मकरादो RRS �इलोका: ३-६ ] अष्टमो5ध्याय: ३२७ त्रिज्याप्न॑ बाहुज तेन भक्त स्व॒ण fret: eee | कर्क्येंणादी विधृच्चोनरवी शुक्लेडन्यथाउसिते ॥ ३॥ मध्यश्ुक्तिदंशध्नेन्दोस्त्रिज्याध्ना योजनै्ता । भूचन्द्रान्तरगैसु क्तिविंधोरस्य स्फूटा मता ॥ ४ ॥ Masa भूस्थानां द्रष्टर्ा चन्द्रमा: सदा । तिथिनक्षत्रयोगादी लाटे चान्यो भगोलगः ॥ ५ ॥ [ विक्षेपः नतिश्च ] पात॑ विशोध्य चान्यस्मादू व्यतीपातोक्तवर्त्मना । आनीतमिष्टविक्षेप॑ योजनश्रुतिताडितम्‌ ॥ ६ ॥ अ्रथ तत्नेव स्फुटभुक्ते रानयनमाह-- [ मध्यभुक्तिरिति | ] चन्द्रन्य मध्यभुक्तिकला दशभिस्त्रिज्यया च निह॒त्य भूचन्दवान्तरगैयोंजनै: द्वितीयस्फुटकर्णाख्यैरिदानीमानीतैविभजेतू । तत्न लब्धा चन्द्रस्य द्वितीयस्फुट- भुक्तिभवतीति ॥ ४॥ द्वितीयस्फुटीक रणस्य विभागमाह! -- [ प्राह्मोड्यमिति ] “भूपृष्ठा वस्थितद्रष्टृदृक्केन्द्रेण ग्रहप्रापिणा? प्रतिक्षणमन्याद्शसंस्थानेन दृड्मण्डलेन यदा ग्रह: परिच्छिद्यते* यथा ग्रहणढ्ये चन्द्राकां यथा वां आुज्धोन्‍्नतोा चन्द्र: तत्रोक्तवद्‌, द्वितीयस्फुटसिद्ध एवं, चन्द्रों ग्राह्मः । अन्यत् तिथिनक्षत्रयोगादाँ लाटे च भगोलगत एवं। प्रथमस्फुटसिद्ध एवे- age [ विक्षेपः नतिश्च ] अथ विक्षेपानयनायाह-- [ पातं विशोध्येति । ] व्याक्या-1, (18. विषयं दर्शयति 2. B. Hapl. om. of Yg8s to wita, 3 lines below. 3. A. agarafaat; B. Included in hapl, om, above, 4. 0५.५. विच्छिदते �RRs सथ्याख्ये तन्त्रसंग्रहे [ प्रध्यायः ८ भूचन्द्रान्तरगैहत्वा लब्धः क्षेपस्तथैव च । रखीन्द्रोः एथगानीय नतिलम्बनलिप्तिका! ॥ ७॥ aa द्वितीयस्फुर्ट विना अन्यस्मादेव केवलात्‌ स्फुटेन्दो: पातं विश्योध्य गोलद्वयमवधायें दोर्ज्यामानीय परमविक्षेपेण निह॒त्य त्रिज्यया विभजेत्‌। तत्न लब्धो विक्षेपो व्यतीपातोक्तवरत्मंना55नीत: । यदुक्तम्‌-- पातोनेन्दोभुंजाजीवा परमक्षेपताडिता । ब्रिज्याभकता विधो: क्षेपः ॥ (तन्त्रसंग्रह:, ६.३) इति। तमिष्टविक्षेपे मन्दयोजतकर्णेन!. निह॒त्य.. ट्वितीयस्फुटयोजनकर्णेन विभजेत्‌ । ह्वितीयस्फुटकर्णस्थैव भृचन्वान्‍्तरयोजनरूपत्वात्‌ । तत्न लब्धों भुगोल- विषय इष्टविक्षेपः । सः पुनर्दुग्गोले! कतंव्य: । तच्च प्राग्वदेव । यदुक्‍तं sR facia: केवलाच्चन्द्रात्‌ प्राग्वत्‌ व्रिज्याहतों हतः ॥ योजनविवरे चन्द्रभगोलघनमध्ययो: ॥ दृक्‍्कर्णयोजने भंक्‍्तो दुग्मोले क्षेप इष्यताम्‌ ॥ (तन्त्रसं ग्रह, ५.४४७-४५) इति। aa उक्तवदानीतं विक्षेप॑ पुनक्ितीयस्फुटयोजनकर्णेन निह॒त्य दृक्‍्कर्णयोजनैविभजेत्‌ः । अ्रथवा पग्रत्न द्वितीययोजनकर्णेन हरणं पुनस्तेनेव गुणन॑ च विधाय* त्िज्यया विभज्य लब्धं इष्टविक्षेपं स्फुटयोजनकर्णेन निहत्य दृक्‍कर्णयोजनैरेव विभजेतू । तत्न लब्ध: स्फुटो विक्षेप इति | स च विक्षेप इन्दुनतिसंस्कृतो बिम्बान्तरे नतित्वेन गृह्यते । अर्कंस्थ पुनविक्षेपाभावात्‌ स्वाभा- विक्येव नतिरिति। नत्यानयन प्रागेवोक्तम्‌ -- व्याख्या--1,. 0,.६.७ TT 2, ८. मन्दस्फुटयोजनकर्णेन 3. ८0. एवमानीतो विक्षेप: 0णि स 4. ८. भगोले 5, B.Hapl.om,: विभजेत्‌ 10 विभजेत्‌ ० next sentence, 6. (९. चावधूय �एलोकौ ८-९ ] अष्टमोध्ध्यायः ३२९ प्रावद्‌ भूषृष्ठविक्षेपः स चेन्दुनतिसंस्कृतः । बिम्बान्तरे नतिर्ग्राद्या विधोरकंस्प चेत्‌ स्वकाः ॥ ८ ॥ [ चन्द्राकेबिम्बास्तरानयनम्‌ ] कृतलम्बनचन्द्राकेषिवराज्ज्याशरी TAT | _तज्ज्यामिन्दुनतीषुष्नां त्रिज्याप्तां गुणतस्त्यजेत्‌ ॥ & ॥ फेवलादेव दृक्‍क्षेपाद्‌ भूव्यासा्धेन ताडितात्‌ 1 विधोर्योजनदुक्कर्ण भक्तात्र नतिलिप्तिका: ॥ तद्ददेव च दृक्‍क्षेपात्‌ स्ववृक्कर्णेन भास्वतः ॥ (aeaaag:, ५.४६-४७४) इति । तत्र विधोनंतिविक्षेपयों: तुल्यदिशोयोगं भिन्‍नदिशोविश्लेष॑ च कुर्यात्‌ । एवंकृत इन्दुनतिसंस्कृतस्फुटो विक्षेपो भवति । नत्युत्कमो४पि स्फुटनतिचापस्योत्क्रज्यैवः । लम्बनमपि तयो: प्रागेवोक्तम्‌-- तत्कालचन्द्रदृकक्षेपलग्नान्तरभुजागुणात्‌ । अकंवद्‌ दृग्गति: साध्या भूव्यासाधंहते तथोः ॥ दृग्गती स्वस्वदृक्कर्णयोजनेविहते कला: । धन दृवक्षेपलग्नात्‌ प्राक्‌ सूर्येन्द्रोऋणमन्यथा ॥ (तन्त्रसंग्रह, ५.१५०-५१) इति। एतत्सव॑ प्राग्वदित्यनेन सूचितम्‌!। श्रतएवं वर्क्यति*- कृतलम्बनचल्द्ार्क- बिवरात्‌ इति । (तन्त्रसंग्रह:, ८5.९) ॥ ८५ ॥। [ चन्द्राकंबिस्वान्तरानयनम्‌ ] अथ चन्द्रार्कान्तरे प्रथमपदगते बिम्बान्तरानयनायाहु-- [कतलस्ब- नेति 1 ] मूलमू-- 1. 8. ८. विक्षेपं 2. ८. 'संस्कृतम्‌ ब्यास्या--1. 0. 8005 : नान्‍्यत्‌ किड्चिदिति । 2, C, दरशितम्‌ [0 सुचितम्‌ 3. ९. वक्ष्यते fo do ¥R �३३० सव्याख्ये तश्त्संग्रहे._ [ भ्रष्याय: ८ नतीषुफलकत्योश्च भेदान्मूलमिषी जिपेत्‌ । गुणबाणौ तथाभूतावुच्येते' विवरोकृवी ॥ १० ॥ विवरोत्थशरस्पाकनतिबाणस्य चान्तरम्‌ । अन्तरज्या च या यच्च नतिज्या बिवरं तयोः ॥ ११॥ योग एव दिशोभेंदे नत्योरत्र शशीनयोः | त्रयाणां वर्गयोगस्य मूल॑ बिम्बान्तरं स्फुटम्‌ ॥ १२॥ कृतलम्बनचन्द्राकविवरे भत्रयाधिके । , ठदन्तरदलस्यैव ज्या ग्राह्मा न शरस्तदा ॥ १३ ॥ उक्तवल्लम्बनसंस्कृतयोश्चन्द्राकंपोयेदन्‍्तरालचापं॑ ततः . कऋ्रमज्याँ व्युत्क्रजज्यां चानीय तयो: क्रमज्यां पृथमिन्दोः नत्युस्क्रमज्यया पूर्वानीतया निहत्य त्िज्यया विभजेत्‌ । तत्न लब्धं नतीषुफल नाम । तत TI स्थिताया: क्रमज्याया विशोधयेत्‌ । aa “लब्धश्चन्द्रा्कयोविवरोत्पन्नो गुण: । अथ नत्युत्कमस्थ नतीषुफलस्थ च वर्भान्तरतों यन्मूल तच्चन्द्रार्का- न्तरोत्क्रमज्यायां प्रक्षिपेत 1 स तयोविवरोत्पन्न उत्क्रमगरुण:। श्रथ तस्मादु विवरोत्क्रमगुणाद्‌ भ्रकस्य नत्युत्कमग्रुण: सर्वदैव विशोध्य:। तत्न शिष्ट एको राशि:। नतीषुफलसंस्कृता चन्द्रार्कान्तरालज्या द्वितीयों राशि: । चन्द्रा- कंयोर्नतिज्ययोभिन्नतुल्यदिशोर्योगोउन्त रं» वा तृतीयों राशि:। तेषां त्रयाणां राशीनां बर्गयोगमूलक्ृतलम्बनयोश्चन्द्रारकयो रन्तरे 'प्रथमपदगते स्फुर्ट बिस्बान्तर- मिति ॥ ९-१२॥ अथ द्वितीयपदगते बिम्बान्तरानयनायाहु- [ इतलम्बनेति । ] कृतलस्बनयोश्चन्द्राकंयो विवरचापे. राशित्रयादधिके सति तदर्धस्य कऋमज्यैव प्राह्मा, न पुनरुत्कमज्यापि। तत: तथा गृहीतां ऋ्रमज्यामुभयत्र कृत्वा ते उभे अ्रपि पूर्ववद्‌ रवीन्द्रों: “उत्क्रमज्याम्यां निह॒त्य व्रिज्यया विभजेत्‌। मूलम्‌-- 1. ०. उच्चते 2. B. Hapl. om. of विवरोद्धवो 3, B. om. Req 4. ९.1-5*1० पत्तलल्‍लम्बत व्यास्या--1, 8. उत्क्रमज्यां ; छे. घ०छ, 00, ण॑ 8 ०14, 2. fase for eT 3. ८. योगमन्तरं 4. 3, प्रथमस्फुटगते बिम्बा �श्लोका: १४-१६ ] अ्रष्टमो5्ध्याय: ३३१० रवीन्दुनतिबाणघ्ना डिष्ठा त्रिज्याहता एथक्‌ | योज्ये स्वस्वफलोने ते जीवा सैवान्तरोछृवा ॥ १४ ॥ नतीषुफलकुत्योर्य भेदमूले तदन्तरम्‌ । द्वितीय चरमा प्राग्वन्नतियोगो भिदापि वा ॥ १५ ॥ त्रयाणामपि वर्गेक्यान्मूलं बिम्बान्तरं तदा। सदा बिम्पान्तराधस्य चाप॑ द्विगुशमन्तरम्‌ ॥ १६ ॥ तत्न॒ लब्धं॑ फलद्यं॑ तयोरुभयोर्नतीषुफल॑ नामों । तद्द्॒य॑ पृथककताभ्यां स्वस्वक्रमज्याभ्यां विशोध्य शिष्टे द्वे मियो योजयेत्‌ । सैवेहान्तरोद््रवा स्फुटा जीवा स्थात्‌ ।॥ सा तावदिहैको राशि: । प्रथ रवीन्द्वोयें नत्युत्कमज्ये ये च तयोनंतीषुफले तत्न तत्र खे॑त्युत्कमस्थ *ततीषुफलस्थ च॒ यद्वर्गान्तरं यच्च चन्द्रस्यापि नत्युत्कम॑ तनन्‍नतीषुफलयोरवर्गान्तिरम्‌ । तयोरुभयोर्मूलयो रन्तरं हितीषो. राशि: । तयोरेव नत्योदिग्भेदैक्यवशात्‌ पूर्ववद्योगोडत्तरं वा तृतीयों राशि: । तेषां ब्रयाणां वर्गयोगमुलं feta qa स्फुर्ट बिम्वान्तराल- मिति॥ १३-१६०३ ॥ एवमानीतमेव विम्बान्तरालं दृग्विषये” स्फुरट भवतीत्याह-[सदेति | ] भूपृष्ठावस्थितद्रष्ट्रमध्य' चन्द्राकंयोबिम्बधनमध्यद्वयावभेदि यद्‌ दृड- मण्डलं परिकत्प्यते, यत्राकंभासा तदभिमुखं चन्द्रबिम्बं दीप्यते* । यदुकत॑ सिद्धान्तदर्पणे -- हिस्पृग्वत्तेडकं भासेन्दो र॒ध॑ भात्यतिरोहितम्‌ ॥॥ afa | (सिद्धान्तदपंणम्‌ , ३०) मूलमू-- 1. 3. तदा व्यास्या--1, C. Hapl. om. of तयोरुभयोर्न॑तीषुफलं नाम 2. ८0. तन्‍नतीषु 3. ८. योगमन्तरं 4... 8. ०७, वा तृतीयो राशि: 5. &8- पादे 6. 0,.8& दिग्विषये (wr-) 7. 9, मर्क (का) 8. &#. भासते �३३२ सब्याख्ये तस्त्संग्रहे [ भ्रष्याय। ८ रवीन्द्वोवेलये तत्र द्रष्ट्मध्योभयस्पृशि ॥ १७० ॥ [ सितमानार्थ बिस्‍्बान्तरम्‌ ] तद्बाहुज्या च कोटिज्या चन्द्रवबकर्णताडिते ॥ १७७ ॥ श्ुुजाकोटिफले wad 'रविव्क्कर्णयोजनेः । ताभ्यां त्रिभज्यया कर्णाच्छीप्रन्यायेन दोःफलम्‌ ॥ १८ Ul चापित॑ धनमेवात्र विम्बान्तरधनुष्यदः । कक्‍्येणादो त्रिभज्यायां सर कोटिफलं Raz ee Ul सितमानाथमेवैवं रवीन्द्नन्तरमिष्यते ॥ २०० ॥ तत्रेवमानीतस्यबिम्बान्तरसमस्तज्यारूपस्य यदर्ध॑ तस्यैव यच्चापं द्विगुणितं तदेव तयोबिम्बान्तरालमित्येतन्न क्वचिद्‌ व्यभिचरति ॥१६७-१७०॥ - [ सितमानार्थ बिम्बान्तरम्‌ ] अ्रथेवमानीतस्थ बिम्बान्तरालस्य चन्द्रबिम्बे सम्पादनायाह-- [ तद्वाहुज्पेति । ] उक्तवदानीते बिम्बान्तरे चापे राशित्रयादूने सति ततो ग्रहीता ज्या बाहुज्या। तच्चापं राशित्रयाद्विशोध्य शिष्टस्था ज्या तत्कोडिज्या चेति। राशित्रयादधिके पुनः तस्मिन्‌ ततो राशित्नयं विशोध्य शिष्टस्य sar कोटिज्या। तच्चापं राशित्रयाद्विशोध्य ज्या तद्बाहुज्येति। तां बाहुज्यां कोटिज्यां च चन्द्रस्य दृषकर्णयोजनैः निह॒त्य रवेदंक्कर्णयोजनेविभजेत्‌ \ तत्न लब्धे क्रोण भुजाकोटिफले waa 1 तयो: कोटिफलं त्रिज्यायाम्‌ प्रन्तरालचापस्य मृगकर्क्यादिगतत्ववशादू्णं gat A HAT Te: तद्भुजा- wae a Tay तत्कर्ण: स्थात्‌। ततः शीक्रस्फुटन्यायेन तद्बाहु- फल विज्यया निहत्य तेन कर्णेन विभजेत्‌ । तत्र लब्धफलस्य यच्चापं तत्‌ बिम्बान्तरालधनुषि सर्वदा धनमेव कतंव्यमू। न पुनः कदाचिदृणमिति । उक्तरूपमिदं रवीन्द्वो: बिम्बान्तरानयनं सितमानार्थमेव कतंव्यमू, न पुनरन्यत्र । मूलम-- 1. 8. विदृक्‍्कर्ण (जा) 2, 38. त्रिभज्ये यत्‌ (जा) earemi—1. B, Hapl. om. after farszeq to farszeq, next line. 2. B. wt aaa aT 3. ४8. तद्भुजास्य च; C. Tea �श्लोका: २०-२३ ] भ्रष्टमोः्याया। + ३३३ उत्क्रमज्या ततो ग्राह्या क्रजज्या च समे पदे ॥ २०० ॥ बिम्बमानाहताद बाणात्‌ त्रिज्यादया च पदाधिके। तदूगुणात्‌ कृत्स्नविष्कम्भभक्तमेव सित॑ सदा ॥ २१ ॥ [ सितसानस्य वलनम्‌ ] प्रावच्छायाअजा भानोः स्त्ाग्राभ्याः च विधोनयेत्‌ । शढ्क्वग्नं सौम्यदिक्क स्पादरश्याधंगते ग्रहे ॥ २२ ॥ इक्‍्कर्णानयने शझ्ढोः फलमप्यत्र योजयेत्‌ । व्यासार्धात्‌ 'तद्धताच्छायाभक्ते ज्षितिजगे उमे ॥ २३ ॥ अथवा बिम्बान्तरमिदं सितमानार्थमेवमेव कर्तेव्यमू। न पुनः प्रकाराष्तरेण इति ॥ १७४७-२०० ॥ ग्रथ सितमानानयनार्थमाह-- [ उत्कमज्येति । ] उक्तवदानीतादकेंन्द्रो: स्फुटान्तरालचापादोजपदे तस्समिन्नुत्क्रमज्यां, wage तु राशित्रयादधिकस्यथ क्रमज्यां तिज्यया सहितामानीय चन्द्र- बिम्बमानकलाभिनिहत्य कृत्स्नविष्कस्भेण द्विगुणितत्रिज्यातुल्येन विभजेत्‌ । तत्न ' लब्धं सितमानं भवति । रुदेत्यनेत प्रकारान्तरं पराकरोतिः ॥| २०७०-२१ ॥ [ सितसानस्य वलनम्‌ ] aay सितमानस्य वलनानयनायाह-- [ प्राग्वच्छायेति। ] तत्न॒भानोश्चन्द्रस्य च छायाभुजां शड्क्‍वग्रार्काग्राभ्यां प्रांग्वदेवानयेत्‌ । यथोकक्‍त प्राकू- अक्षज्याध्तान्महाशडूरे: शडक्‍्वग्रं लम्बकाहुतम्‌ । सबंदा वक्षिणं तद्ि योज्यमर्काप्रयापि तत्‌ ॥ यास्‍्ये गोले महाबाहुः सोस्पे चाग्रद्ययान्तरम्‌ । अधिके5त्नापि शड्क्यग्रे याम्य: स्यादन्यथोत्तर: ॥ इति । (तन्त्रसं ग्रह, ३.४७-४८) qaq— 1. 2. स्वग्राभ्यां 2. (९. तद्धृतात्‌ (छा) व्याद्या--1, 98. 10791026४ युग्मपदे (0 क्रमज्यां 2. C. a waft (wr.) �Rv सब्याख्ये तस्त्संग्रहे [ भ्रध्याय: ८ योगस्तद्ध नुषो! कार्यो यथा युक्त्यन्तरं तथा। छायाबाहोर्दिशोमेंदे योगः साम्येउन्तरं तथा ॥ २४ ॥ विश्लेषचन्द्रबाहुश्चेत! शिष्टः स्यादू व्यत्ययेन दिकू । स्यस्यैब ततोउन्यत्र ग्राह्मा दिग योगमेदयोः ॥ २४ ॥ इन्द्ग्रस्थापि तस्य परमापक्रमस्य सिद्धत्वातू-- सायनेन्दोर्भुजाज्यां! स्वपरसक्रान्तिताडिताम्‌ ।॥। लस्‍्बकेन विभज्येन्दोरप्रज्या साध्यतेडकंबत्‌ ॥ इति सुकरैवम्‌ । शह्क्वग्रानयनमप्युभयो: समानमेव । किन्तु अदृश्यार्धगते ग्रहे शड़क्‍्वग्र॑ं सौम्यदिग्गतमेव भवतीति । तत्न-- छायाशइक्‌ रवेस्ताध्यां भूव्यासाधेस्थ योजने: । हताभ्यां त्रिज्यया लब्धे दो:कोटी योजनात्मिके ॥ रविभूम्यन्तरात्‌ कोर्टि त्यकत्वा तद्बाहुवगयो: ॥ योगात्‌ पं भवेद्‌ भानो: दुककर्णो योजनात्मक: ॥ (तन्त्रसंग्रहः, ५. ३७-३८) इत्यत्न दृक्‍कर्णानयने द्वितीयस्फुटकर्णत: शड्कुफलस्थ शोधनीयत्वं यदुकतं तदिह अवृध्याधंगते ग्रहे”! योज्यमेव । canoer द्वितीयस्फुटकरास्य छायाफलस्य च॒ वर्गयोगमूलं geet इति । अ्रथोक्‍्तवदानीते अ्रक्केन्द्रो: छायाभुजे द्वे अपि त्रिज्यया निहत्य छायया विभजेत्‌। तत्न लब्धे द्वे भ्रपि क्षितिजगते स्थाताम । येन तयोः त्रिज्यावृत्तगतत्वात्‌ चापीकरणं सुकरं स्यात्‌ । ततस्तयो: चापयोदिशोर्भेदे मिथो युञ्ज्यात्‌ । दिक्‍्साम्ये च॑ विश्लेषं कुर्यात्‌। तत् विश्लेषे चन्द्रबाह्यो: शिष्टत्वे व्यत्ययेन दिग्‌ ग्राह्मा। अन्यत्र gaara: शिष्टत्वे छायाभुजाचापयोयोगे च सूर्यस्थेव छायाभुजाया विए्‌ प्राह्मा । मूलमू-- 1. 28. ००, चेत्‌ व्याख्या--1., ८. भुजाभ्यां (जा) 2, 8. 8. प्रदृश्याधंग्रहे 3. Com. �श्लोका: २६-३० ] अ्रष्टमौष्थ्याय: ३३५ स्वभूम्यन्तरनिध्नस्वच्ूम्ज्या दक्कर्णभाजिता । अकेन्द्रोः सुस्फुटा ररज्या द्रष्टृभूपृष्ठगस्य हि ॥ २६ ॥ बाहुचापान्तरज्याध्ना रण्ज्या त्रिज्याहता wae | चन्द्रविम्वाधनिध्नाथ बिम्प्रान्तरभ्चुजाहता ॥ २७ ॥ उन्‍नतिश्चन्द्रशज्वस्य नतिवर्धिगुणात्मिका । वर्गत्रयैक्यमूलस्य दलस्य दिगुण धनु! ॥ २८ ॥ यत्तस्य बाहुजीवात्र बिम्बान्तरभ्जोदिता' ॥ २६० ॥ [ श्यूडगोन्नतेः परिलेखनम्‌ ] चन्द्रबिम्वाधमानेन लिखें बृत्तं तु, तदूगते ॥ २६७ ॥ रेखे हे दिग्विभागाथे, प्रत्यग्रेखाग्रतः पुनः । नीला शृज्लोन्नतेर्मान प्रावदर्धुणात्मकम्‌॥ ३० ॥ ay awa: Togs स्वेन द्वितीयस्फुटयोजनकर्णेन निह॒त्य दृक्‍कर्ण- योजनैविभजेत्‌ । तत् weet भृपृष्ठगतस्थ द्रष्दु: सम्बन्धिन्यौं स्फुटे! वृर्ज्ये स्थातामू । A छायाभुजाचापयोगान्तरतो वा ज्यामानीय स्फुटया स्वस्ववृग्ज्यया निह॒त्य त्रिज्यया विभजेत्‌। तत्न लब्धं फल पुनरपि चख्र- बिम्बव्यासाधेन निहत्य बिस्बान्तरभुजया विभजेत्‌ । तत्न wear aE श्वद्धस्पोन्नतिरवनतिर्वा अधंज्यात्मिका स्यांदिति। बिस्बान्तभुजा च तयाणां राशीनां वर्गयोगमूलस्यार्धीकृतस्य यच्चापं द्विगुणित॑ प्रागेव प्रदर्शितं तद्‌ भुजाया अर्धज्येति ॥| २२-२९०३ tt | श्द्धोन्नतेः परिलेखनम्‌ ] अथैवामानीतां श्ज्भोन्‍्नरति परिलेखनेन स्पष्टीकर्तुमाह-- [ घन्द- बिस्‍्वार्धेति । ] तत्न॒ घन्द्बिम्बस्थ व्यासार्धमानेन paca वृत्तमालिख्य तन्मध्ये बिम्बकेन्द्रावभेदिनीं समपूर्वापरां समदक्षिणोत्तरां च रेखां कुर्यात्‌। येनात्न मूलमू--1. 8. भुजोदितम्‌ 2. ८. रेखांग्रता (छा) व्यायया--1, C. eget (wr.) �३३६ राव्याख्ये तस्तसंग्रहे , कि [ प्रध्याये: ८ चन्द्रादकदिशीन्दोस्तु परिधौ प्राम्विपर्ययात्‌ । face छा लिखेद्‌ रेखां तन्मागेण सितं नयेत्‌ ॥ ३१॥ seaming faa Ta प्रागग्रादसितेईपि च। सितान्ते बिन्दुमाधाय तियग्रेखाग्रयोस्ततः ॥ ३२ ॥ बिन्दु peat fees ga feet Aft यथा। SAAB ATA TAA प्रद्यताम्‌ ॥ ३३ ॥ व्यस्तदिक्को5कंबाहुः स्पात्‌ तयो्नानाकपालयोः । प्रत्यासन्नरवेर्भागादिहाप्यन्तनयेत्‌ सितम ॥ ३४ ॥ दिग्विभाग: स्थादिति । तत:ः पूर्वापररेखाया: प्रत्यगप्राच्चन्द्रतोःर्कावस्थित- दिशि, प्रांगग्रात तद्दिपरीतदिशि च तत्परिधाबर्धंगुणात्मक श्यृद्धोन्नतेः मान उक्तवदानीतं नीत्वा विन्दुद्ययमपिं विरचय्य तद्द्वयस्पृष्टां विम्बकेन्द्राव- भेदिनीं अपरामपि रेखां कुर्यात्‌*। ततस्तदूद्वितयावष्टब्धकेन्द्रयोरुभयोव्‌त्तयो परिधिभेदोत्पन्नमत्स्थानुसारेण तत्समतिर्यग्गतामपरामपि रेखां कुर्यात्‌। सा तियंग्रेखा नाम । तयोरायरेखाया: प्रत्यगप्रात्‌ सित्े पक्षे तन्‍्मागेंग सितमानं *बिम्बान्त- नंयेत । तत: सितान्ते तस्थामेव रेखायां बिन्दुमाधाय तत्तियंग्रेखाप्रयोरप्युभौ बिन्दू कुर्यात्‌ । एवंकृतेषु तिषु बिन्दुषु तत्त्रितवावगाढनेमिकमपरमपि* वृत्त॑ः विरचयेत ॥ तत एवंकतस्यास्य त्रिस्पृम्वत्तस्य “चन्द्रबिम्बाध॑वृत्तस्य च यद्‌ बिम्बनेम्योरन्तराल॑ तस्य 'सुधादिता धवलीक्रियमाणस्थेवाकृतियेस्थ तादुश- एचन्र: तदानीं श्यद्भोन्नत्या समुपरक्षितः सन्‌ प्रदश्यंताम्‌ । व्या्या-1. 8. ०7०. श्रपि 2... 8, पछ4छा, ०0. शी कुर्यात्‌ 40 कुर्यातू, 10 118. 3. C, farared 4. 6. नेमितोपरमपि; 0. नेमितमप्रमपि 5. A. fare (wr.) 6. C. om, चम्द्रविस्‍्वाधंवृत्तस्य �श्लोक: ३५ ] अष्टमो5्ध्यायः ३३७ अन्यस्मादसितं वापि स्वेमन्यद्‌ यथोदितम्‌ ॥ ३५० ॥ [ अर्कास्तमयात्परं चन्द्रस्योदयादिगणना ] उदयास्तमयाविन्दोरविशेषेण सिद्ध्यतः ॥ ३४७ ॥ यदा पुनरकन्दू भिन्‍नकपालौ! स्यातां तदार्कस्य छायाबाहुरव्यस्त- दिक्‍्कोउवगन्तव्य: । तत्न चक्रार्धन्तिरितादेवा कंतस्तद्बाहो रिष्यमाणत्वात्‌ तस्य च प्रागुक्तवेपरीत्यादिति । तत्नापि सितमानानयन प्रत्यासन्नरवेर्भागादेव । एतदुकक्‍त॑ भवति- यद्यप्यकेन्द्रो भिन्‍्नकपालावस्थितयो:. सतोरक्क- बाहुः चक्रार्धान्‍्तरितादेवाकंतो are:, तथापि सितमानं चन्द्रबिम्बे सुर्या- भिमुखस्येवार्धस्य वेदितव्यम्‌ू । तत्करस्पशदिव तदानीं तस्य शौक्ल्योप- लम्भाद्‌ असितमान पुनस्ततो व्यस्तदिग्गतमेव, तत्नेव तत्करस्पश प्रतिबन्धा- न्‍्मालिन्योपलम्भात्‌ तत्नापि चन्द्रविम्बगतया अर्ध॑ग्रुणात्मिकया शज्भोन्नत्या तन्मध्यगतप्रागपरसूत्रस्य भ्रावप्रत्यगग्राभ्यां बिन्दोः सञ्चालनं, तदुभयस्पृष्ठ- रेखान्तरविरचनं, तत्तियंग्रेखापरिकल्पनम्‌, तद्रेखानुसारेण” तदग्रतो बिम्बा- न्तरसितमानप्रवेशनं, तदग्रे तियंग्रेखाग्रयोश्व बिच्दुत्रयविरचनं, faeqqe- परिलेखनं,* बिम्बपरिध्यन्तरालेनासितमानप्रदर्शनं च पूवंवदेव । किन्तु तत्न बिम्बपरिध्यन्तरालस्य मष्यादिविलेपनतो* मालिस्योत्पादनेनासितमान प्रदर्श- यितव्यमिति ॥ २९७-३५७ ।॥ [ अर्कास्तमयात्परं चन्द्रस्योदयादिगणना ] एवं चन्द्रविम्बसितमानश्वद्धो लवत्यादिक सप्रपञ्च॑ प्रद्शितम्‌ । इदानीं तस्यैव अकस्तमयात्परं उदयादिकालपरिज्ञानम्‌ उक्तमार्गेणैव सेत्स्यतीत्याह-- [ उदयास्तमयेति । ] इन्दोरुदयादिकालावगत्यर्थमविशेष॑ कर्मेंव अभिधातव्यं, दृक्कर्मादीनां प्रागेव प्रदर्शितत्वादिति । तत्र तावतू ऋष्णपक्षे सूर्यास्तमयकालोत्थौ स्फुटावकेन्दू समानीयाकों राशिषट्कं च॒ ज्षिप्त्वा स्फुटादाबुदयोक्तं" दुक्‍्कर्म- व्यास्या--1. 8. कपाले 2. 28. तत्करस्पशॉपलम्भात्‌; ९. तत्करस्पशंगतिलम्भात्‌ 3. ८. तत्तियंग्रेलानुसारेण. 4. 8. ००. त्रिस्पृववृत्तपरिलेखन 5. ८०. विलेखनतो 6. ८. स्फुटोभावुदयोक्‍त Ao Ho ३३ �३३८ सव्याख्ये तन्त्नसंग्रहे [ अध्याय: ८ मध्यप्राप्तिश्व कालश्च छाययैष्यो गतोडपि वा ॥ ३६० ॥ युगल च तयो: कृतप्राणकलान्तरयो: विवरकलाभिः प्राणतुल्यान्रिः 'तैराशि- केन स्फुटगतिद्यमानीय तयोः प्रक्षिपेत । पुनरप्येवंक्ृतस्य चन्द्रस्थ कृत- दृक्कर्मयुगलस्थाकंस्थ च केवलस्य कृतप्राणकलान्तरचरयो*विव रप्राणेः स्फुट* गतिमानीय प्राच्ययोरेवः चन्द्राकंस्फुटयोः प्रक्षिप्य उक्तवदेव तद्विवर- प्राणान्‌ मुहुरानयेतु, यावदविशेषः। अ्विशिष्टः सो5कस्तमयाच्च” चन्द्रो- दयावधिकः कालो भवति। एवं शुक्लपक्षे तदस्तमयकालो5पि वेदितव्यः॥ किन्तु, तत्न चन्द्रे अस्तमयोक्‍तं दृक्‍्कर्मयुगलं कार्यम्‌ । सध्यप्राप्लिकाला- नयनमप्येवमेव कार्यम्‌ू । किन्तु तत्ायनमेव दृक्‍कर्म कार्यमू । तदप्युक्तम्‌ अमुनेव-- बृक्‍क्षेप: काललग्नस्थ क्रान्तिरेव खमध्यगे । क्रान्तिक्षे पदिशोभेंदे धनं साम्ये त्वृणं तदा ॥ (चन्द्रच्छायागणितम्‌, २३) इति। सर्वेत्नापि तत्तदुदृककर्मसंस्क्ृतो ग्रह एव लग्नम्‌"। यदुक्तम्‌-- उदयास्तखमध्येषु लग्नमेवंकृतो ग्रह: ॥ (चन्द्रच्छायागणितम्‌, २४) इति। तत्न कृतप्राणकलान्तरमेव” मध्यलग्नं मध्यकाल:, कृतप्राणकलान्तरचर- मुदयलग्नमुदयकाल: । तदुक्तम्‌-- सध्यलग्नं स्वकाल: स्पात्‌ कृते प्राणकलान्तरे । चर॑ं चोदयलग्नस्थ कुर्यात्‌ कालप्रसिद्धये ॥ इति । मध्यलग्नस्याविशेषणमप्युक्तम्‌- सत्रिभो लग्नकालः स्थात्‌ तत्क्रान्तीन्द्ादिभिमुंहु: । सध्यलग्नं तथा कार्य यावस्निश्चवलतासियात्‌ ॥ (चन्द्रच्छायागणितम्‌, २५) इति। व्याख्या-1. 8. भानीतयो: (wr.) oO 2. ८. कलान्तरस्य चरयोः 3. ८. प्राचीनयोरेव 4. A. Tal for TF 5. ८. भ्रस्तमयः 10 अस्तमयाच्च 6, 8. बलनम्‌ 00 लग्नमू 7. 39. कलान्तरमध्यमेव �एलोक: ३६ ] अ्ष्टमो5्ध्याय: ३३९ अस्तलन्नं तस्याविशेषणमपि!ः-- अस्तलग्नं सचक्रार्ध प्राग्लग्नं, तस्य कालत: । चन्द्रदृवक्षेपकालादि नोत्वा तमविशेषयेत्‌ ॥ (चन्द्रच्छायागणितम्‌, २६३-२७४७) इति। एवंकृतस्य लग्नकालस्य रविकालस्य च यो भेदः स दिवानिशो: काल इति। तदुक्तम्‌-- रविकालस्य तस्यापि भेद: कालो दिवानिशो: ॥ fs (चन्द्रच्छाधागणितम_, २७७) इंति । तत्र खमध्ये रविकालो राशित्रयविरहितः क्ृतप्राणकलान्तरो रविरेव । ततस्तस्य मध्यकालस्थापि' विवरप्राणान्‌ प्राग्वदविशेष्य तम्म्रध्यप्राप्तिकालो5पि साधयितव्य एवं। तथा चन्द्रस्य छायया गतेष्यकालानयनं सिध्यत्येव । तद्यथा--प्रथमं॑ छायावाक्ये: स्वदेशपठितेः चन्द्रस्थ गतगरन्तव्यनाडीरवगम्य seas तत्कालचन्द्रं लग्न॑ च अवगम्य लग्नाकॉन्तरनाडिकाश्चानयेत्‌ ।* ऊहसिद्ध/नाडिकादिगतिसंस्कृतस्य ware wate Tal AAS F प्राणकलान्तरं चरं च विधिवत्‌ कत्वा लग्नकालात्‌ सूर्यकाल॑ विशोध्य शिष्टा गन्तव्यासव:, अन्यथा गतासव:। दिनमानादधिकाश्चेद राशिगत'नाडथादि- कमिति ज्ञेयम्‌ । एवंसिद्धाभिर्गतगन्तव्यनाडी भिस्तत्कालेन्दुमवगम्य gant विधिवत्‌ कृत्वा लग्नं लग्नकालं a aria तस्य रविकालस्थापि भेदतो गतगन्तव्यप्राणानानीय कुत्नचिद्‌ रक्षेत्‌। अ्रथ प्रकारान्तरेणापि गतगन्तव्य- प्राणानानीय तानू पूर्वानीतै सह विश्लेष्य शिष्टस्फुटगतिमानीय तत्काल- चन्द्राकेयोधनमृ्णं च कुर्यात्‌, यदि प्रकारान्तरसमानीता अ्रधिका: स्यु:। अन्यथा पुनऋणधने व्यत्ययतः कार्ये” । एवं गन्तव्यकालविषये ज्ञेयम्‌। गतकालविषये पुनर्व्य॑त्ययेनेदं कर्म असक्ृत्‌ कुर्यात्‌ू, यावदुभयश्ना समानीतयो: Baa: aed FATT | एतत्सर्वममुनेवान्यत्र प्रदर्शितमू-- ब्याख्या--1. ै/.. भ्रस्तलग्नस्याविशेषणमपि 2. C, Hapl. om. after पि 10 कालोषपि, (णा०णा।ए- 3. 8४ ०ा. गम्य ऊहसिद्धं_ 4. ८. 9005 साधयेत्‌ 5. A. véfaanen aafad (wr.) 6. ४. चन्द्रलग्नत्वात्‌ 7. 8. रात्रिगत (छा.) 8. 8. पूर्वमानीते; 9. 0. कक, कार्ये �३४० सव्याख्ये तन्त्रसंग्रहे . [ प्रध्याय: ८ [ कुजादीनां कश्ष्योद्यानयनम,] रविवच्चन्द्रकक्ष्याया नेयाउन्येषां हि साम ततः Ul ३६७-॥ शइकुच्छायाकतो युक्‍त्वा स्वकर्णार्थ पदं नयेत्‌ । यास्योदस्मुगुणों नाढया झुज्यान्त्या, विषुवच्छते:/ ॥ $ त्रिज्याध्ताया: स्वकर्णाप्ता हौनान्त्या त्रिज्यया हता । शुज्याप्ता चापिता बाणनतप्राणविधोरमी ॥ त्याज्या मध्याह्नकालात्‌ प्राक्‌, क्षेप्याः प्रत्यग्गतासुभि:? । एभिविश्लिष्यपुर्वास्तानन्तरप्राणभोगत: || नीत्वाकेन्द्रादिक भूय: कुर्यात्‌ कर्मासकृत्‌ तथा । साम्यसिद्धय रवीन्दुभ्यां सिद्धयोः कालयोहंयो: 1 (चन्द्रच्छायागणितम्‌, २८-३१) इति । इदमेव हि प्रकारान्तरेण गतगन्तव्यप्राणानयनम्‌ ॥ तथ्था--अ्रडगुला- त्मिकयोः छायाशइक्वोर्वगगंयोगमूलेन तत्कर्णमानयेत्‌ । श्रथ याम्योदक्‌ स्वक्षिति- ज्यया ऊना सहिता च स्वथुज्यान्त्या नांम । अथ त्विज्यागुणितां विषुवच्छति छायाकर्णेन विभज्य लब्धमन्त्यतो विशोध्य fase fasaat acat स्वच्युज्यया विभज्य लब्धमुस्क्रमज्याभिश्चापीकुर्यात्‌॥ तच्चापकला विधोनंतप्राणा: स्यु:। तान्‌ नतप्राणान्‌ दिनार्धप्राणतो विशोध्य उनन्‍्नतप्राणानानीय पूर्वानीते:ः सह विश्लेषयेत्‌ | तत्र शिष्टस्य स्फुटगतिमानीय चन्द्रार्कयो: कुर्यात्‌ । तत्प्रकारस्तु प्रागेव दशित:। एवंकताभ्यां रवीन्दुभ्यां भूयो5प्येतत्कर्म कुर्यात्‌ु, यावद्‌ द्वयो: कालयो: साम्यमिति । अविशिष्टश्च गतष्यकाल: समीचीन: स्थादिति ॥ ३५०-३६० UI [ कुजादीनां कक्ष्याद्यानयनम्‌ ] अथ कुजादीनां कक्ष्याद्यानयनं दर्शयति--[रविवच्चन्द्रेति 1] मुलम्‌ू--1. B. a7 for ar व्याख्या--1. ८. भूगणो (शा) 2. 98. श्रुती 3. 8. 8, ८. प्रत्यगधासुभि: ॥ But the original text of Candra- cchayaganita 1०405 प्रत्यग्गतासुभि: 4. C, ataaat: (wre) �शलोकौ ३७-३८ ] अष्टमो5ध्याय: ३४१ भेदे समागमादो च लम्बनाथेवमेव हि॥ ३७० ॥ [ बुधशुक्रयो: कक्ष्याआनयनम्‌ ] शीघ्रकर्घकच्यायास्तदवुत्तेन सितज्ञयो: ॥ ३७७ ॥ आप्ता हि स्फुटकर्या स्पात्‌, तद्शाल्लम्बनादि च ॥ ३८१॥ [ बिस्बमानादीनां दृवसास्यपरीक्षणम्‌ ] चक्रांशायड्डिते वृत्ते तन्मव्यासक्तचज्षुपा ॥ ३८७॥ अन्येषां कुजादीनां सा कक्ष्या चन्द्रकक्ष्यातो रविवन्नेया | यर्था-- दशाभ्यस्ता त्रिजोवेन्दो: कक्ष्याव्यासाधंयोजनम्‌ । तच्चन्द्र भगणाभ्यस्तं कुजादेभंगणोद्धुतम्‌! । (तम्त्रसंग्रह:, ४. ८०-६०) इति । ततस्तस्था एवं कक्ष्याया भेदे समागमे युद्धादो च तस्य TET लम्बनमपि ग्रहणोक्तन्यायेनैवावगन्तव्यमिति ॥। ३६७-३७७ ॥ [ बुधशुक्रयो: कक्ष्याद्यानयनम्‌ ] पथ बुधशुक्रयो रपि श्तदानयनायाह - [ शौद्रकर्णघ्नेति । 'सतज्ञयोरक्‍्तवदानीतं॑ कक्ष्याव्यासाधयोजनं स्वशीघ्रकर्णन. निहत्य शीघ्रवृत्तप्रमितस्ववृत्तव्यासारधेन विभजेतू । तत्न लब्धा स्फुटकक्ष्या भवति। अन्येषां तु प्राग्वल्लब्ध कक्ष्याव्यासाध स्वशीघ्रकर्णगुणितं ब्िज्यया' विभक्तमिति विशेष: 1 एवमानीतेन स्फुटकक्ष्याव्यासाधेंन स्वस्वविक्षेपद्वक्षेपादिना' च विधिवत्‌ समानीतेन लम्बनावनत्यादिक सर्व कर्तव्यमिति । तद्विषयं यद्वक्तव्यं तत्सर्वमुक्तमेवेति | ३७०-३८० ॥। [ बिस्वमानादीनां दुक्‍्सास्यपरीक्षणम्‌ ] उक्तरूपस्यास्य दृक्‍्साम्यपरीक्षार्थमाह- [ चक्रांज्षादेति । मूलम्‌ू--1. 9. शक्रांशायंशिते व्याख्या--1, ९. ०॥. यथा 2, For g91%: etc. Tantrasangraha, 4.9a, 7०905 : भानो: स्वभगणो- दधृतम्‌ । 3. C. seat for तत्‌ 4. 8. सितज्ञयोरपि उक्त 5. A. aa for wet (wr.) 6. C. favatat (wr-) 7. B दुक्‍्क्षेपविक्षेपादिना, ९. दुक्‍क्षेपादिना �RR सव्याख्यें तृम्तरसंग्रहे [ भ्रध्याय: ८ HA ग्रहान्तरं बिम्बच्ग्ज्याचापादिक EGTA Ul Ball [ aeatadare: | गोलः कालः क्रिया चापि द्योत्यतेज्त्र मया स्फुटमू ॥ ३६७ ॥ watt? षष्टयुत्तरशतत्रयपरिमितैरड्धितं यद्‌ वृत्तम्‌ । आदिशब्देन तत्कलाभिवा खखषड्घनपरिमिताभि: । तन्मध्ये समासकतचक्षुपषा गोलविदा प्रहान्तरं बिम्वद्‌ग्ज्याचापादिक a eee ज्ञेयम्‌। कथमिति चेत्‌ृ- तद्‌ वृत्तमध्यं चक्षुगोलिसन्निहितं कृत्वा अ्रभीष्टग्रहद्ययस्फुटपरिधिक यथा भवति तथा at तस्मिन्नभीष्टग्रहान्तरालपरिधिभागे यावन्तोंडशा: कला वा सम्भवन्ति* तावदेव तयोबिम्बान्तरम्‌ । एवं तत्तद्विम्बमानं दृग्ज्याचापादिकमपि स्फुटमेव विज्ञातू शक्‍्यमिति ॥ ३८४७-३९० ॥॥ | प्रन्थोपसंहारः ] इदानीमुक्तरूपं प्रकरणविशेषमुपसंहरन्‌ अ्रस्य सर्वेव्यापितां दर्शयति-- [गोल: काल इति |] श्यद्यप्यस्मिन्‌' गणितविशेष एवं सम्यक्‌ प्रदर्शित, तथाप्यस्थ समीचीनां युक्तिपदवीमपहनुवानेन मया ate गणितगम्यक्षेत्रविशेष:, कालक्रिया च ततू- परिच्छेदिका' स्पष्टतरमेव” प्रकाशिते' स्थाताम्‌। नस्वन्यप्रदर्शनेन अन्यस्या प्रकाशनं कथमित्यत आह- लक्ष्मीशनिहित''ध्यानेरिति | यत; परममजूलदेवता- लीलावलोकनवशंबवदे भगवति भवतानुग्रहपरे लक्ष्मीनारायणाख्ये” निहित ध्यान व्याख्या-1. 8. शत्रांश: (शा) 2. 8. वा भवन्ति 3. 89. यद्यस्मिन्‌ 4. 0. 8003, प्रबन्धे 5. B.axfit for gaat 6. ८. 8005. स्फुर्ट 7. C.adds, atert 8. ८. प्रकाइ्यते 9, Baad: 10. B. Hapl om, after fafect to fafgd, next line. 11. a . adds fafgaeart; 12. 0. 805 आवेशितं �asta: vo ] अष्टमो5्ध्याय: ३४३ लक्ष्मीशनिहितध्यानैरिष्टं से हि लम्यते ॥ ४० ॥ [ इति तन्त्रसंग्रहे शृङ्गोन्नतिप्रकरणं नाम अष्टमोऽध्यायः ॥ ] प्रत्ययैकतानता येषां तैः । इष्टं सब॑ fant wees एवं । हि इत्यनेन प्रकरण-* समाप्तिसमयाहगंणश्च. दर्शितो. 'लक्ष्मीशनिहितध्यानै/ (16,80,553) इत्यक्षरसडख्यया इतिः ॥ ३९०७-४० ॥ इति तन्त्रसंप्रहस्थ क्रियाकलापं ऋमेण संगृह्य । रचिते तद्व्याख्याने पूर्णोउभूद्‌ अष्टमोडध्याय: ।। ॥ इति तन्त्रसंग्रहे सव्याख्याने अष्टमोऽध्यायः ॥ ---- व्याल्या--1, C. adds : अ्तएवं तदावेशलब्धतादात्म्यैरभीष्टट: wate ara इत्यनेन प्रात्मना क्रियमाणस्थ प्रबन्धस्यथ गौरवातिशयश्ञालितां प्रदशेयता परमात्मन्यौद्धत्यं च परिहरति । 2, छ, प्रकर्षण (ज्ा.); ९. प्रकारेण (छा) 3. 0. 2108 स्वेमवदातम्‌ 4, A. adds: amrct: waaay) C. om. this colophon, but adds: ated BaH 1 One of the mss. of C has the scribal verse giving the date of its transcription as Kali 18,03,25 in A.D. 1836 : “कामारिलीनहुत्के'न कलितेन गुरून्मया । तन्त्रसंग्रह्टीका तु लिखिता शोध्यतां बुधैः॥ </poem> == स्रोतः == *[https://archive.org/details/TantraSangrahaOfNilakantha/mode/2up तन्त्रसंग्रहः युक्तिदीपिका-लघुविवृत्याख्य-व्याख्याहयोपेतः] == ध्यातव्यं == ;इदं यन्त्रेण ORC कृतः । अतः त्रुटिपूर्णः अस्ति। अस्य शोधनं करणीयम् । e0u6c59rvhqpk6rvq9orawzn36fgaak ज्ञानार्णवतन्त्रम् 0 165973 418696 2026-10-03T15:16:34Z अनुनाद सिंह 1115 ॥ श्रीः ॥ '''ईश्वरप्रोक्तं ज्ञानार्णवतन्त्रम् ==प्रथमः पटलः == अथ प्रथमः पटलः श्रीदेव्युवाच -- गणेशनन्दिचण्डेशसुरेन्द्रपरिवारित । सर्ववन्द्य गणाधीश किं त्वया... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418696 wikitext text/x-wiki ॥ श्रीः ॥ '''ईश्वरप्रोक्तं ज्ञानार्णवतन्त्रम् ==प्रथमः पटलः == अथ प्रथमः पटलः श्रीदेव्युवाच -- गणेशनन्दिचण्डेशसुरेन्द्रपरिवारित । सर्ववन्द्य गणाधीश किं त्वया जप्यते सदा ॥ १-१ ॥ अक्षमालेति किं नाम संशयो मे हृदि स्थितः । शब्दातीतं परं ब्रह्म त्वमेव परमार्थवित् ॥ १-२ ॥ कथयाऽऽनन्दनिष्यन्दसान्द्रमानसनिश्चयात् । ईश्वर उवाच -- कथयामि वरारोहे यन्मया जप्यते सदा ॥ १-३ ॥ अकारादिक्षकारान्ता मातृका पीठरूपिणी । चतुर्दशस्वरोपेता बिन्दुत्रयविभूषिता ॥ १-४ ॥ अनुस्वारेण देवेशि बिन्दुनैकेन मण्डिता । विसर्गेण च बिन्दुभ्यां संलग्नाभ्यां विराजिता ॥ १-५ ॥ कलामण्डलमाख्यातं शक्तिरूपं महेश्वरि । ककारादिक्षकारान्ता वर्णास्तु शिवरूपिणः ॥ १-६ ॥ व्यञ्जनत्वात्सदाऽऽनन्देनोच्चारसहिता यतः । उच्चरेत्स्वरसंभिन्नांस्तदा देवि न संशयः ॥ १-७ ॥ पञ्चाशद्वर्णरूपेण शब्दाख्यं वस्तु सुव्रते । अकारः प्रथमो देवि क्षकारोऽन्तिम इष्यते ॥ १-८ ॥ अक्षमालेति विख्याता मातृका वर्णरूपिणी । शब्दब्रह्मस्वरूपेयं शब्दातीतं तु जप्यते ॥ १-९ ॥ शब्दातीतं परं धाम गणनारहितं सदा । आत्मस्वरूपं जानीहि हंसस्तु परमेश्वरः ॥ १-१० ॥ अस्मिन्नेव परे तत्त्वे बिन्दुत्रयविभूषिते । मातृकासंपुटत्वेन संस्थितं व्यक्तिमागतम् ॥ १-११ ॥ बिन्दुत्रयं प्रवक्ष्यामि बीजरूपं वरानने । हकारं बिन्दुरूपेण ब्रह्माणं विद्धि पार्वति ॥ १-१२ ॥ सकारः सर्गबिन्दुभ्यां हरिश्चाहं सुरेश्वरि । अविनाभावसंस्थानाल्लोके हरिहराविति ॥ १-१३ ॥ ब्रह्मबिन्दुर्महेशानि वामा शक्तिनीगद्यते । विश्वं वमति यस्मात्तद्वामेयं परिकीतीता ॥ १-१४ ॥ ज्येष्ठा तु वैष्णवी शक्तिः पालयन्ती जगत्त्रयम् । ततो रौद्री ग्रसन्ती तु क्रमेण परमेश्वरी ॥ १-१५ ॥ एवं बिन्दुत्रयं विद्धि गुणत्रयविभूषितम् । बिन्दुशब्देन शून्यं तु तथाऽपि गुणसूचकम् ॥ १-१६ ॥ इच्छाज्ञानक्रियारूपं भूर्भुवःस्वःस्वरूपकम् । पुरत्रयात्मकं विद्धि तत्त्वत्रयमयं प्रिये ॥ १-१७ ॥ बिन्दुत्रये महेशानि सर्वमेतत्प्रतिष्ठितम् । अम्बिकाबिन्दुभिर्देवि गुणत्रयपरम्परा ॥ १-१८ ॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश्च बिन्दुत्रयभवा शिवे । जाग्रत्सत्त्वगुणा ज्ञेया केवलं शक्तिरूपिणी ॥ १-१९ ॥ मनोव्यावृत्तिविस्तारा दुःखदोषाभिलाषिणी । शिवरूपा सुषुप्तिस्तु सर्वव्यावृत्तिहारिणी ॥ १-२० ॥ देहधर्मपरित्यक्ता शिवतत्त्वस्वरूपिणी । तमोगुणमयी कर्म ग्रसन्ती मोक्षरूपिणी ॥ १-२१ ॥ सुषुप्त्यन्ते जागरादौ स्वप्नावस्था रजोमयी । उभयैर्लक्षणैर्युक्ता तृष्णालक्षणलक्षिता ॥ १-२२ ॥ अवस्थात्रयमेतत्तु कथितं बिन्दुसंभवम् । एतस्मिन्बैन्दवे ज्ञाते तुर्यावस्थां शृणु प्रिये ॥ १-२३ ॥ निद्रादौ जागरस्यान्ते स्फुरत्तामात्रलक्षणा । अवस्था पूर्णतां प्राप्ता तुर्यावस्था परा कला ॥ १-२४ ॥ भावाभावपरित्यक्ता गुणातीता सुनिश्चला । इयमेव यदा देवि मनसा प्राप्यते सदा ॥ १-२५ ॥ उन्मनी नाम सद्रूपा ज्ञानवल्ली चिदात्मिका । बिन्दुत्रयेण नादेन प्रसृताऽऽनन्दरूपिणी ॥ १-२६ ॥ बिन्दुत्रयसमायोगात् त्रिपुरानामरूपिणी । वर्णातीता सवर्णाऽपि केवलं ज्ञानचित्कला ॥ १-२७ ॥ एनां विद्यां समाराध्य सर्वज्ञत्वं मयि प्रिये । उपास्यते मया देवि त्रिपुरा चाक्षमालया ॥ १-२८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे स्वरूपज्ञेयमात्रं नाम प्रथमः पटलः ॥ १॥ == द्वितीयः पटलः == अथ द्वितीयः पटलः श्री देव्युवाच -- त्रिपुरा परमेशान ज्ञानमार्गेण सूचिता । तत्त्वरूपेण कथय यद्यहं तव वल्लभा ॥ २-१ ॥ त्रिपुरायाः प्रकारस्तु मन्त्रभेदश्च किंविधः । सर्वं तच्छ्रेतुमिच्छामि येन सौभाग्यमाप्नुयाम् ॥ २-२ ॥ ईश्वर उवाच -- त्रिपुरा त्रिविधा देवि बालां तु प्रथमं शृणु । यया विज्ञातया देवि साक्षात्सुरगुरुर्भवेत् ॥ २-३ ॥ सूर्यस्वरं समुच्चार्य बिन्दुनादकलान्वितम् । स्वरान्तं पृथिवीयुक्तं तूर्यस्वरविभूषितम् ॥ २-४ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं सर्गवान्भृगुरव्ययः । शक्रस्वरसमोपेतो विद्येयं त्र्यक्षरी मता ॥ २-५ ॥ गङ्गातरङ्गकल्लोलवाक्पटुत्वप्रदायिनी । महासौभाग्यजननी महासारस्वतप्रदा ॥ २-६ ॥ महासौन्दर्यसुभगा महामृत्युविनाशिनी । ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्रादिवन्दिता पापहारिणी ॥ २-७ ॥ सर्वतीर्थमयी देवी स्वर्णरत्नादिदायिनी । सर्वलोकमयी देवी सर्वलोकवशंकरी ॥ २-८ ॥ सर्वक्षेत्रमयी देवी सर्वकार्यार्थसाधिका । महामोक्षप्रदा शान्ता महामुक्तिप्रदायिनी ॥ २-९ ॥ वक्त्रकोटिसहस्रैस्तु जिह्वाकोटिशतैरपि । वणीतुं नैव शक्येयं विद्येयं त्र्यक्षरी परा ॥ २-१० ॥ पञ्चवक्त्रेण जिह्वाभिः पञ्चभिर्नैव शक्यते । वाग्भवेनेन्दुमहसा वागीशत्वप्रदायिनी ॥ २-११ ॥ कामराजेन बीजेन शक्रगोपस्फुरत्त्विषा । त्रैलोक्यं मोहयन्तीयं शक्तिबीजेन सुव्रते ॥ २-१२ ॥ स्फुरत्सुवर्णवर्णेन सौभाग्यं तस्य मन्दिरे । एतस्याः साधनं देवि कथयामि समासतः ॥ २-१३ ॥ प्रातरुत्थाय देवेशि ब्रह्मरन्ध्रे निजं गुरुम् । स्मृत्वा देवीमयो भूत्वा तत्प्रभापटलामलः ॥ २-१४ ॥ स्नानकर्म ततः कुर्यान्मूलमन्त्रं स्मरन्बुधः । त्रिवारमञ्जलौ वारि मन्त्रयित्वा तु मूर्धनि ॥ २-१५ ॥ निक्षिपेत् परमेशानि त्रिधा चाऽऽचम्य तर्पयेत् । त्रिधा च प्रोक्षयेद्देहं सूर्यायार्घं निवेदयेत् ॥ २-१६ ॥ मूलमन्त्रेण देवेशि सूर्यमन्त्रेण वा प्रिये । शिवबीजं वह्निसंस्थं वामनेत्रविभूषितम् ॥ २-१७ ॥ बिन्दुनादसमायुक्तं हंसःपदमथोच्चरेत् । अनेन मनुना देवि सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् ॥ २-१८ ॥ यथाशक्त्या जपेन्मन्त्रं गायत्रीं परमेश्वरीम् । मूलविद्याद्यमुच्चार्य वागीश्वरि च विद्महे ॥ २-१९ ॥ द्वितीयं बीजमुच्चार्य कामेश्वरि च धीमहि । तृतीयं बीजमुच्चार्य तन्नः शक्तिः प्रचोदयात् ॥ २-२० ॥ यथाशक्त्या जपेत्पश्चाद्यागमण्डपमाविशेत् । धातारं च विधातारं गङ्गां च यमुनां तथा ॥ २-२१ ॥ द्वारश्रियं देहलीं च पुरुषं वास्तुसंज्ञकम् । संपूज्य परमेशानि पूजयेदासनं बुधः ॥ २-२२ ॥ पराबीजं समुच्चार्य ततश्चाऽऽधारपूर्वकम् । शक्तीतिपदमालिख्य कमलासनमालिखेत् ॥ २-२३ ॥ ङेन्तं नमःपदं कृत्वा चाऽऽसनस्य मनुः प्रिये । उपविश्य ततो देवि भूतान् संत्रासयेद्बुधः ॥ २-२४ ॥ भूतशुद्धिविधिं कुर्यात्प्राणायामत्रयेण तु । वायुबीजं समुच्चार्य षट्कोणादागतं महत् ॥ २-२५ ॥ कृष्णवर्णं महेशानि शोषयेदेनसः तनुम् । आसने सम्यगासीनो वामेनाऽऽपूर्य चोदरम् ॥ २-२६ ॥ कुम्भकेन त्रिरावृत्त्या दक्षिणेन च रेचयेत् । कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठेर्यन्नासापुटधारणम् ॥ २-२७ ॥ प्राणायामः स विज्ञेयस्तर्जनीमध्यमे विना । वामकुक्षिस्थितं पापपुरुषं कज्जलप्रभम् ॥ २-२८ ॥ ब्रह्महत्या शिरो यस्य स्वर्णस्तेयं भुजद्वयम् । सुरापानहृदा युक्तं गुरुतल्पकटिद्वयम् ॥ २-२९ ॥ तत्संसगीपदद्वन्द्वमङ्गप्रत्यङ्गपातकम् । उपपातकरोमाणं कृष्णश्मश्रुविलोचनम् ॥ २-३० ॥ खड्गचर्मधरं क्रुद्धं कुक्षौ पापं विचिन्तयेत् । शोषयेद्वायुबीजेन देहं च परमेश्वरि ॥ २-३१ ॥ पापेन सहितं शुष्कं कृत्वा तेन क्रमेण हि । वह्निबीजेन संदग्धं पापेन सहितं शिवे ॥ २-३२ ॥ पापेन रहितं पश्चात्प्लावयेदमृताम्बुना । प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेण जीवं देहे निधापयेत् ॥ २-३३ ॥ मुखवृत्तं समुच्चार्य हंसस्तु विपरीततः । उच्चरेत्परमेशानि विद्येयं त्र्यक्षरी भवेत् ॥ २-३४ ॥ प्राणप्रतिष्ठामन्त्रोऽयं सर्वकर्माणि साधयेत् । तेनैव विधिना देवि स्थिरी कुर्यान्निजां तनुम् ॥ २-३५ ॥ विशुद्धदेहो देवेशि न्यासं कुर्यात्समाहितः । ऋषिरस्य महेशानि दक्षिणामूतीरव्ययः ॥ २-३६ ॥ न्यसेच्छिरसि पूज्यत्वात्पङ्क्तश्छन्दो मुखे प्रिये । देवता हृदये बाला त्रिपुरा परमेश्वरी ॥ २-३७ ॥ बीजं तु वाग्भवं शक्तिस्तार्तीयं कीलकं तथा । कामराजं महेशानि छन्दो न्यास उदाहृतः ॥ २-३८ ॥ नाभ्यादिपादपर्यन्तं गलादानाभि चापरम् । मूर्धादिगलपर्यन्तं त्र्यक्षरीं विन्यसेत्क्रमात् ॥ २-३९ ॥ वामपाणितले चैक दक्षपाणितले तथा । उभयोः संपुटे विद्यां त्रिबीजां विन्यसेत्प्रिये ॥ २-४० ॥ पञ्च बाणान्क्रमेणैव कराङ्गुलिषु विन्यसेत् । अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं क्रमेण परमेश्वरि ॥ २-४१ ॥ थान्तद्वयं समालिख्य वन्हिसंस्थ क्रमेण हि । मुखवृत्तेन नेत्रेण वामेन परिमण्डितम् ॥ २-४२ ॥ बाणद्वयमिदं प्रोक्तं मादनं भूमिसंस्थितम् । चतुर्थस्वरबिन्द्वाढ्यं नावरूपं वरानने ॥ २-४३ ॥ फान्तं क्रमसमायुक्तं वामकर्णविभूषितम् । बिन्दुनादसमायुक्तं सर्गवांश्चन्द्रमाः प्रिये ॥ २-४४ ॥ पञ्च बाणा महेशानि नामानि शृणु पार्वति । क्षोभणद्रावणौ देवि तथा कर्षणसंज्ञकः ॥ २-४५ ॥ वश्योन्मादौ क्रमेणैव नामानि परमेश्वरि । कामास्तत्रैव विज्ञेयास्तेषां बीजानि संशृणु ॥ २-४६ ॥ पराबीजं मध्यबाणं वाग्भवं परमेश्वरि । तूर्यबाणं ततश्चैव स्त्रीबीजं च क्रमात्प्रिये ॥ २-४७ ॥ पञ्च कामा इमे देवि नामानि शृणु वल्लभे । काममन्मथकन्दर्पमकरध्वजसंज्ञकाः ॥ २-४८ ॥ मीनकेतुर्महेशानि पञ्चमः परिकीतीतः । एतान्विन्यस्य देवेशि करन्यासं ततः परम् ॥ २-४९ ॥ मूलविद्यां द्विरावृत्त्या सर्वाङ्गुलितलेषु च । षडङ्गक्रमयोगेन मातृकां विन्यसेत्ततः ॥ २-५० ॥ मातृकां शृणु देवेशि न्यासात्पापनिकृन्तनीम् । ऋषिर्ब्रह्माऽस्य मन्त्रस्य गायत्रं छन्द उच्यते ॥ २-५१ ॥ देवता मातृका देवि बीजं व्यञ्जनसंचयः । शक्तयस्तु स्वरा देवि षडङ्गन्यासमाचरेत् ॥ २-५२ ॥ अंआंमध्ये कवर्गं च इं ई मध्ये चवर्गकम् । उं ऊं मध्ये टवर्गं च एं एं मध्ये तवर्गकम् ॥ २-५३ ॥ ओं औ मध्ये पवर्गं च क्रमेण परमेश्वरि । अनुस्वारविसर्गांन्ते यशवर्गौ सलक्षकौ ॥ २-५४ ॥ हृदयं च शिरा देवि शिखां च कवचं ततः । नेत्रमस्त्रं न्यसेन्ङेन्तं नमःस्वाहाक्रमेण तु ॥ २-५५ ॥ वषड्ढुंवौषडन्तं च फडन्तं योजयेत्प्रिये । षडङ्गोऽयं मातृकायाः सर्वपापहरः स्मृतः ॥ २-५६ ॥ द्व्यष्टपत्राम्बुजे कण्ठे स्वरान्षोडश विन्यसेत् । द्वादशच्छदहृत्पद्मे कादीन्द्वादश विन्यसेत् ॥ २-५७ ॥ दशपत्राम्बुजे नाभौ डकारादीन्न्यसेद्दश । षट्पत्रे लिङ्गसंस्थे च बकारादीन्न्यसेच्च पट् ॥ २-५८ ॥ आधारे चतुरो वर्णान्न्यसेद्वादींश्चतुर्दले । हक्षौ भ्रूमध्यगे पद्मे द्विदले विन्यसेत्प्रिये ॥ २-५९ ॥ इत्यन्तर्मातृकां न्यस्य सर्वाङ्गन्यासमाचरेत् । मूर्धनि मुखवृत्ते च नेत्रकर्णेषु पार्वति ॥ २-६० ॥ नासागण्डोष्ठदन्तेषु मूर्धास्येषु च विन्यसेत् । पाणिपादयुगस्यान्ते संध्यग्रेषु क्रमात्प्रिये ॥ २-६१ ॥ पार्श्वद्वये पृष्ठनाभिजठरेषु क्रमान्न्यसेत् । यादीन्सधातुकान्देवि क्रमेणैव ततो न्यसेत् ॥ २-६२ ॥ त्वगसृग्मांसमेदोस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः । प्राणात्मा चैव जीवात्मा परमात्मा च विन्यसेत् ॥ २-६३ ॥ हृदये बाहुमूले च तथाऽपरगले प्रिये । कक्षयोर्हृदयप्रान्ते पाणिपादयुगे तथा ॥ २-६४ ॥ जठराननयोर्देवि व्यापकं च क्रमान्न्यसेत् । पञ्चाशद्वर्णरूपां च कन्दर्पशशिभूषणाम् ॥ २-६५ ॥ शुद्धस्फटिकसंकाशां शुद्धक्षौमविराजिताम् । मुक्तावज्रस्फुरद्भूषां जपमालां कमण्डलुम् ॥ २-६६ ॥ पुस्तकं वरदानं च विभ्रतीं परमेश्वरीम् । एवं ध्यात्वा न्यसेत्पश्चाद्विद्यान्यासं सुरेश्वरि ॥ २-६७ ॥ कुर्वीत देहसंन्नाहं त्रिभिर्बीजैः क्रमात्प्रिये । करयोवीन्यसेदादौ मणिबन्धे तले नखे ॥ २-६८ ॥ दक्षे वामे च विन्यस्य कक्षकूर्परपाणिषु । पुनर्दक्षे च वामे च पादयोश्च तथा न्यसेत् ॥ २-६९ ॥ पादान्ते हृदये लिङ्गे न्यसेद्देवि ततः परम् । एतेष्वङ्गेषु देवेशि संहारक्रमतो न्यसेत् ॥ २-७० ॥ विद्यां सृष्टिक्रमेणैव जानीहि परमेश्वरि । ततो न्यसेन्महादेवि नवयोन्यङ्किताभिधम् ॥ २-७१ ॥ कर्णयोश्चुबुके भूयः शङ्खयोर्मुखमण्डले । नेत्रयोर्नासिकायां च बाहुयुग्मे हृदि प्रिये ॥ २-७२ ॥ तथा कूर्परयोर्नाभौ जान्वोरन्धुनि विन्यसेत् । पादयोर्देवि गुह्ये च पार्श्वयोर्हृत्स्तनद्वये ॥ २-७३ ॥ कण्ठे च नवयोन्याख्यं न्यसेद् बीजत्रयात्मकम् । षडङ्गमाचरेद्देवि द्विरावृत्त्या क्रमेण तु ॥ २-७४ ॥ त्रिद्व्येकदशकत्रिद्विसंख्यया शैलसंभवे । अङ्गुलीनां पुनर्देवि बाणान्कामांश्च विन्यसेत् ॥ २-७५ ॥ ललाटगलहृन्नाभिमूलाधारेषु वै क्रमात् । मूलेन व्यापकं कृत्वा प्राणायामं समाचरेत् ॥ २-७६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे बालान्यासविधिर्नाम द्वितीयः पटलः ॥ २ ॥ </poem> == तृतीयः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- एवं विन्यस्तदेहः सन्समाहितमनास्ततः । अन्तर्यागविधिं कुर्यात्साक्षाद्ब्रह्ममयं प्रिये ॥ ३-१ ॥ मूलाधारे मूलविद्यां विद्युत्कोटिसमप्रभाम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशां चन्द्रकोटिद्रवां प्रिये ॥ ३-२ ॥ बिसतन्तुस्वरूपां तां बिन्दुत्रिवलयां प्रिये । ऊर्ध्वशक्तिनिपातेन सहजेन वरानने ॥ ३-३ ॥ मूलशक्तिदृढत्वेन मध्यबीजप्रबोधतः । परमानन्दसंदोहसानन्दं चिन्तयेत्पराम् ॥ ३-४ ॥ इत्यन्तर्यजनं कृत्वा बाह्यपूजां समाचरेत् । तत्र प्राङ्मुख आसीनश्चक्रोद्धारं समाचरेत् ॥ ३-५ ॥ सुस्थले श्रीभवे पट्टे लिखेद्यन्त्रमनुत्तमम् । ईशानादग्निपर्यन्तमृजुरेखां समालिखेत् ॥ ३-६ ॥ ईशादग्नेस्तदग्राभ्यां रेखे आकृष्य देशिकः । एकीकृत्य च वारुण्यां शक्तिरेखा परा प्रिये ॥ ३-७ ॥ त्रिकोणाकाररूपेयं तस्या उपरि संलिखेत् । त्रिकोणाकाररूपात्तु शक्तिद्वयमुदाहृतम् ॥ ३-८ ॥ पूर्वशक्त्यग्रभागे तु मानयष्टिवदालिखेत् । रेखां तु परमेशानि वायुराक्षसकोणगाम् ॥ ३-९ ॥ संधिभेदक्रमेणैव तयोः शक्त्योस्ततः परम् । रेखे आकृष्य कोणाभ्यां तदग्रात्पूर्वगे कुरु ॥ ३-१० ॥ वह्निमण्डलमेतत्तु पूर्वाग्रं वीरवन्दिते । एकेन वह्निना शक्तिद्वयेनैतद्भवेत्प्रिये ॥ ३-११ ॥ नवयोनिविशोभाढ्यं चक्रराजमिदं प्रिये । सर्वसौभाग्यजनकं सर्वैश्वर्यप्रदायकम् ॥ ३-१२ ॥ सर्वसिद्धिप्रदं रोगहरणं धनदायकम् । एतद्बाह्ये तु संलेख्यं वृत्तं पूर्णेन्दुसंनिभम् ॥ ३-१३ ॥ तल्लग्नमष्टपत्रं च ग्रन्थिभिश्चाष्टभिर्युतम् । ग्रन्थयः प्रणवाभ्यां च संपुटत्वेन कारयेत् ॥ ३-१४ ॥ ग्रन्थयः कुलिशा ज्ञेयाः प्रणवैरेव सुव्रते । त्रिशूलाष्टकमालिख्य चतुरस्रं लिखेत्प्रिये ॥ ३-१५ ॥ चतुर्द्वारविशोभाढ्यं सर्वानन्दकरं तथा । हसौःकारं त्रिकोणान्तः सांलिख्य वरवणीनि ॥ ३-१६ ॥ कामबीजं मध्यमं यदष्टकोणेषु संलिखेत् । स्वरान् षोडश देवेशि युग्मयुग्ममभेदतः ॥ ३-१७ ॥ दलाष्टकेषु संलिख्य पश्चिमादिप्रदक्षिणम् । ग्रन्थिस्थानेषु वर्गाणां कादीनां परमेश्वरिः ॥ ३-१८ ॥ विलिखेत्सप्तसंख्यानामाद्यार्णं क्रमतः प्रिये । क्षकारमष्टमे योज्यं शेषान्वर्णान्क्रमेण तु ॥ ३-१९ ॥ त्रिशूलाग्रेषु संलिख्य पश्चिमादिक्रमेण तु । तद्बाह्ये मातृकावृत्तं विलिख्य परमेश्वरि ॥ ३-२० ॥ चतुरस्रे महेशानि मातृकां कामगभीताम् । विलिख्य पूजयेद्यन्त्रं हेमरौप्यादिपट्टके ॥ ३-२१ ॥ ताम्रे वा दर्पणे ताले काश्मीरप्रभवेऽपि वा । चन्दनाद्यन्विते भूमौ कुङ्कुमेनाथ वा पुनः ॥ ३-२२ ॥ सिन्दूररजसा वाऽपि कस्तूरीघुसृणेन्दुभिः । भूर्जे गोरोचनाद्रव्यैः कल्पितं मानसेऽथ वा ॥ ३-२३ ॥ सुवर्णरत्नलेखिन्या सर्वकार्यार्थसाधकः । विलिख्य यन्त्रं देवेशि पूजाद्रव्यैः प्रपूजयेत् ॥ ३-२४ ॥ कुलागमक्रमेणैव ध्यात्वा ब्रह्मविकाशिनीम् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं बिसतन्तुतनीयतीम् ॥ ३-२५ ॥ उद्यदादित्यरुचिरां स्मरेदशुभशान्तये । भ्रमदूभ्रमरनीलाभधम्मिल्लामलपुष्पिणीम् ॥ ३-२६ ॥ ब्रह्मरन्ध्रस्फुरद्भृङ्गमुक्तारेखाविराजिताम् । मुक्तारेखालसद्रत्नतिलकां मुकुटोज्ज्वलाम् ॥ ३-२७ ॥ विशुद्धमुक्तारत्नाढ्यां चन्द्ररेखाकिरीटिनीम् । भ्रमद्भ्रमरनीलाभनयनत्रयराजिनीम् ॥ ३-२८ ॥ सूर्यभास्वन्महारत्नकुण्डलालङ्कृतां पराम् । शुक्राकारस्फुरन्मुक्ताहारभूषणभूषिताम् ॥ ३-२९ ॥ ग्रैवेयाङ्गदमुक्ताभिः स्फुरत्कान्तिविराजिताम् । गङ्गातरङ्गकर्पूरशुभ्राम्बरविराजिताम् ॥ ३-३० ॥ श्रीखण्डवल्लीसदृशबाहुवल्लीविराजिताम् । कङ्कणादिलसद्भूषां मणिबन्धलसत्प्रभाम् ॥ ३-३१ ॥ प्रवालपल्लवाकारपाणिपल्लवराजिताम् । वज्रवैदूर्यमुक्तालिमेखलां विमलप्रभाम् ॥ ३-३२ ॥ रक्तोत्पलदलाकारपादपल्लवभूषिताम् । नक्षत्रमालासंकाशमुक्तामञ्जीरमण्डिताम् ॥ ३-३३ ॥ वामेन पाणिनैकेन पुस्तकं चापरेण तु । अभयं च प्रयच्छन्तीं साधकाय वरानने ॥ ३-३४ ॥ अक्षमालां च वरदं दक्षपाणिद्वयेन हि । दधतीं चिन्तयेद्देवीं वश्यसौभाग्यवाक्प्रदाम् ॥ ३-३५ ॥ क्षीरकुन्देन्दुधवलां प्रसन्नां संस्मरेत्प्रिये ॥ ३-३६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीध्यानं नाम तृतीयः पटलः ॥ ३॥ </poem> == चतुर्थः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- चक्रमण्डलमाख्यातं न पूजा तत्र मण्डले । कथिता परमेशान श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ४-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूजामण्डलमुत्तमम् । पीठपूजां विधायादौ रविदेवीविराजिताम् ॥ ४-२ ॥ वामा ज्येष्ठा च रौद्री च अम्बिकेच्छा ततः परम् । ज्ञाना क्रिया कुब्जिका च ऋद्धिश्चैव विषघ्निका ॥ ४-३ ॥ दूतरी चैव आनन्दा देवि द्वादश शक्तयः । मुक्ताफलामलमणिस्फुरच्छत्रं शशिप्रभम् ॥ ४-४ ॥ गङ्गातरङ्गधवलं चामरद्वयमद्रिजे । नवरत्नस्फुरद्दीप्ति ताम्बूलस्य करण्डकम् ॥ ४-५ ॥ मल्लिकामालतीजातीशतपत्रादिदामभिः । पूर्णं रत्नमयं भाण्डं तथाऽलङ्कारपूरिताम् ॥ ४-६ ॥ पेटिकां व्यजनद्वन्द्वं नवरत्नाभिभूषितम् । नीलकण्ठस्य पिच्छैस्तु तथोशीरविराजितम् ॥ ४-७ ॥ कर्पूरमृगनाभ्याढ्यं कुङ्कुमक्षोदमण्डितम् । चषकं स्वर्णरचितं कङ्कतीं हीरराजिताम् ॥ ४-८ ॥ कज्जलस्य शलाकां च करण्डं चन्द्रपूरितम् । दधानाः परमेशानि शक्तयः पीठसंस्थिताः ॥ ४-९ ॥ पूर्वादिपरितः पूज्या रविसंख्या वरानने । संपूज्य मध्ये देवेशि प्रेतसिंहासनं यजेत् ॥ ४-१० ॥ रत्नस्वर्णाकृति स्फारं दीप्तिमच्छुद्धमव्ययम् । पञ्चप्रेतासनं साक्षान्मोक्षदायि न संशयः ॥ ४-११ ॥ श्रीदेव्युवाच -- पञ्च प्रेतान् महेशान ब्रूहि तेषां तु कारणम् । निर्जीवा अविनाशस्ते नित्यरूपाः कथं विभो ॥ ४-१२ ॥ निर्जीवे नाश एवास्ति ते कथं नित्यतां गताः । ईश्वर उवाच -- साधु पृष्टं त्वया भद्रे पञ्चप्रेतमयं कथम् ॥ ४-१३ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । पञ्च प्रेता वरारोहे निश्चला एव सर्वदा ॥ ४-१४ ॥ ब्रह्मणः परमेशानि मातृत्वं सृष्टिरूपकम् । वामाशक्तेस्तु विज्ञेयं ब्रह्मा प्रेतो न संशयः ॥ ४-१५ ॥ शिवस्य करणं नास्ति शक्तेस्तु करणं सदा । ब्रह्माण्डलक्षनिर्माणं जायते शक्तितः प्रिये ॥ ४-१६ ॥ अत एव महेशानि शिवः प्रेतो न संशयः । विष्णौ च पालनं नास्ति पालयन्ती परा शिवा ॥ ४-१७ ॥ ज्येष्ठाभिधा महेशानि सैव विष्णुरितीरिता । विष्णुस्तु निश्चलो देवि वैष्णवी व्याप्तिकारिणी ॥ ४-१८ ॥ पालयन्ती जगत्सर्वं विश्वनाटककारिणी । अत एव महेशानि विष्णुः प्रेतो न संशयः ॥ ४-१९ ॥ रुद्रस्तु परमं तत्त्वं शिवो निश्चल एव हि । ग्रसन्ती रुद्रशक्तिस्तु तमोरूपा वरानने ॥ ४-२० ॥ गुणत्रयं शिवे नास्ति गुणातीतः परमेश्वरः । निर्गुणस्य कथं ग्रासो निश्चलस्य वरानने ॥ ४-२१ ॥ ग्रसन्ती रुद्रशक्तिस्तु त्रैलोक्यं सचराचरम् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च गुणातीताः सदा प्रिये ॥ ४-२२ ॥ सगुणाः परमेशानि सृष्टिस्थितिलयात्मकाः । ईश्वरोऽपि वरारोहे महाप्रेतः सदाऽनघे । शिवे निश्चलता कस्मादीश्वरत्वं भवेत्प्रिये ॥ ४-२३ ॥ यः कर्ता च स्वयं हर्ता स ईशो नान्यथा भवेत् । कर्तृहर्तृत्वयुगलं निश्चले न हि सुन्दरि ॥ ४-२४ ॥ ईश्वरत्वं शिवायां तु न शिवे परमेश्वरि । अत एव महाप्रेत ईश्वरो नान्यथा भवेत् ॥ ४-२५ ॥ सदाशिवो महाप्रेतः केवलं निश्चलः प्रिये । अव्यक्तः परमानन्दो ब्रह्मानन्दमयी शिवा ॥ ४-२६ ॥ शक्त्या विना शिवे देवि वासना न प्रवर्तते । अत एव महेशानि महाप्रेतासनं यजेत् ॥ ४-२७ ॥ चक्रमध्ये स्थितं बीजं सदाशिवमहापदम् । प्रेतपद्मासनं ङेन्तं हृन्मनुर्मनुरीरितः ॥ ४-२८ ॥ महासनस्य मन्त्रोऽयं कलार्णः परमेश्वरि । सिंहासनं समभ्यर्च्य ततश्चाऽऽवाहनं कुरु ॥ ४-२९ ॥ वहन्नाडीक्रमेणैव मूलादिब्रह्मरन्ध्रगाम् । संवित्कलां परेशानि सर्वज्ञां कुलसुन्दरीम् ॥ ४-३० ॥ आवाह्य चक्रमध्ये तु तर्पयेत्कुलसुन्दरीम् । आवाहनादिमुद्रास्तु कथयामि तवानघे ॥ ४-३१ ॥ ऊर्ध्वांञ्जलिमधः कुर्यादियमावाहनी भवेत् । इयं तु विपरीता स्यात्तदा वै स्थापनी मता ॥ ४-३२ ॥ मिलितं मुष्टियुगलं संनिधापनरूपिणी । अन्तरङ्गुष्ठमुष्टिभ्यां संनिरोधनरूपिणी ॥ ४-३३ ॥ एतस्या एव मुद्रायास्तर्जन्यौ सरले यदा । सव्यापसव्यभ्रमणान्मुद्रेयमवगुण्ठनी ॥ ४-३४ ॥ अङ्गमन्त्रैर्न्यसेद्देवि देव्यङ्गे साधकोत्तमः । संकलीकरणं नाम मुद्रेयं व्याप्तिकारिणी ॥ ४-३५ ॥ करावेकत्र संयोज्यावङ्गुष्ठौ बन्धयेत्प्रिये । परमीकरणं नाम मुद्रेयं तु ततः परम् ॥ ४-३६ ॥ परिवर्त्य करौ पश्चात्तर्जनीमध्यमायुगम् । कनिष्ठानामिकायुग्मं परस्परयुतं कुरु ॥ ४-३७ ॥ धेनुमुद्रेवमाख्याता अमृतीकरणं भवेत् । एता साधारणा मुद्रा दर्शयित्वा ततः परम् ॥ ४-३८ ॥ वरदाभयमुद्रे च वरदाभयवत्प्रिये । पुस्तकवद्वामकरं कुर्यात्समतलं प्रिये ॥ ४-३९ ॥ पुस्तकं नाम मुद्रेयं वाग्विलासं प्रयच्छति । तर्जन्यङ्गुष्ठयोगे तु दक्षहस्ते तु पार्वति ॥ ४-४० ॥ अक्षमालेति मुद्रेयं ज्ञानमुद्रा च वै भवेत् । मुष्टिं बध्वा दक्षकरे तर्जन्यङ्कुशरूपिणी ॥ ४-४१ ॥ अङ्कुशाख्या महामुद्रा त्रैलोक्याकषीणी भवेत् । तर्जनीयुगलं देवि वामांसे शृङ्खलाकृति ॥ ४-४२ ॥ पाशमुद्रा समाख्याता त्रैलोक्याकर्षणक्षमा । यथा हस्तगतं चापं तथा हस्तं कुरु प्रिये ॥ ४-४३ ॥ चापमुद्रेयमाख्याता वामहस्ते व्यवस्थिता । यथा हस्तगतो बाणस्तथा हस्तं कुरु प्रिये ॥ ४-४४ ॥ बाणमुद्रेयमाख्याता रिपुवर्गनिकृन्तनी । वामहस्ततलं देवि कपालाकृति कारयेत् ॥ ४-४५ ॥ कपालमुद्रा देवेशि देव्यानन्दकरी सदा । हस्ताभ्यां कमलाकारो यदा तत्कमलं भवेत् ॥ ४-४६ ॥ एषा कमलमुद्रा च लक्ष्मीवृद्धिकरी मता । इति चाऽऽयुधमुद्रास्तु दर्शयित्वा वरानने ॥ ४-४७ ॥ गन्धपुष्पाक्षतादीनि दद्यात्स्त्रीसहितः सदा । उपचारैरलंकारैस्तोषयेत् परमेश्वरीम् ॥ ४-४८ ॥ लयाङ्गं कल्पयेद्देहे सम्यक्सन्तर्पयेच्छिवाम् । परिवारार्चनं पश्चादादावङ्गाकृतिं प्रिये ॥ ४-४९ ॥ गुरुपूजानन्तरं तु प्रथमं गुरुमर्चयेत् । प्राग्योनिमध्ययोन्योस्तु मध्ये निजगुरुं यजेत् ॥ ४-५० ॥ विशेषमुद्रां देवेशि दर्शयेत्सर्वसिद्धये । परिवर्त्य करौ सम्यक्तर्जनीवाहनी समे ॥ ४-५१ ॥ मध्यमे कुरु तन्मध्ये योजयेत्तदनन्तरम् । अन्योन्यामिके देवि कनिष्ठे तु यथास्थिते ॥ ४-५२ ॥ अङ्गुष्ठाभ्यां योजिताभ्यां योन्याकारं तु कल्पयेत् । योनिमुद्रेयमाख्याता परा त्रैलोक्यमातृका ॥ ४-५३ ॥ इयमेव हृदि क्षिप्ता त्रैलोक्यक्षोभिणी भवेत् । त्रैलोक्यद्राविणी नाम मुखस्था परमेश्वरी ॥ ४-५४ ॥ भ्रूमध्यस्था महादेवि त्रैलोक्याकषीणी भवेत् । ललाटस्था महादेवि त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ ४-५५ ॥ ब्रह्मरन्ध्रस्थिता देवि त्रैलोक्योन्मादकारिणी । पञ्चमुद्रामयीं मुद्रां योनिमुद्रां च दर्शयेत् ॥ ४-५६ ॥ ततः षडङ्गावरणं परितः पीठमद्रिजे । अग्नीशासुरवायव्यमध्ये दिक्षु च पूजयेत् ॥ ४-५७ ॥ अग्रकोणे रतिं यष्ट्वा प्रीतिमुत्तरकोणके । मनोभवां दक्षकोणे ततो बाणान् समर्चयेत् ॥ ४-५८ ॥ उत्तरस्यां द्वयं देवि दक्षिणस्यां दिशि द्वयम् । अग्रे चैकं क्रमेणैव बाणान् पञ्चाद्रिजे यजेत् ॥ ४-५९ ॥ पञ्च कामांस्तथा देवि बाणवत्परिपूजयेत् । अनङ्गकुसुमां देवि तथाऽनङ्गादिमेखलाम् ॥ ४-६० ॥ अनङ्गमदनां पश्चादनङ्गमदनातुराम् । सुभगां पञ्चमीं देवि भगां च भगसपीणीम् ॥ ४-६१ ॥ भगमालां महादेवि पूर्वादिक्रमतो यजेत् । अष्टयोनिषु देवेशि ततो ब्राह्म्यादिका यजेत् ॥ ४-६२ ॥ युग्मयुग्मप्रभेदेन वसुपत्रे वरानने । असिताङ्गं तथा ब्राह्मीं रुरुं माहेश्वरीं प्रिये ॥ ४-६३ ॥ चण्डं कौमारिकां चैव क्रोधं वैष्णवदेवताम् । उन्मत्तं चैव वाराहीं माहेन्द्रीं च कपालिनम् ॥ ४-६४ ॥ भीषणं चैव चामुडां संहारं चाष्टमं यजेत् । महालक्ष्मीं महादेवि युग्मानि परिपूजयेत् ॥ ४-६५ ॥ पश्चिमादिक्रमेणैव ततः पीठाष्टकं यजेत् । कामरूपं च मलयं ततः कौलगिरिं तथा ॥ ४-६६ ॥ कुलान्तकं च चौहारं जालन्धरमतः परम्ं । उड्डीयानं द्देवकूटं पीठाष्टकमिदं क्रमात् ॥ ४-६७ ॥ ग्रन्थिस्थानेषु संपूज्यं पश्चिमादिक्रमेण तु । त्रिशूलं परितो देवि मातृकावृत्तमण्डले ॥ ४-६८ ॥ भैरवा दश संपूज्याः पश्चिमादिक्रमात् प्रिये । हेतुकं चैव वेतालं तन्मध्ये त्रिपुरान्तकम् ॥ ४-६९ ॥ अग्निजिह्वं च कालान्तं तथा चैव कपालिनम् । एकपादं भीमरूपं मलयं हाटकेश्वरम् ॥ ४-७० ॥ दशाभ्यर्च्य महादेवि भैरवान् मातृमण्डले । चतुरस्रे महेशानि लोकपालाष्टकं यजेत् ॥ ४-७१ ॥ इन्द्रमग्निं यमं देवि राक्षसं वरुणं तथा । वायुं कुबेरमीशानं पूर्वादिक्रमतो यजेत् ॥ ४-७२ ॥ ब्रह्माणं चैव विष्णुं च ऊर्ध्वाधः क्रमतो यजेत् । वांकारं बीजमुच्चार्य बटुकाय नमो लिखेत् ॥ ४-७३ ॥ यांकारं बीजमुच्चार्य योगिनीभ्यो नमस्तथा । क्षांकारं बीजमुच्यार्य क्षेत्रपालाय वै नमः ॥ ४-७४ ॥ गांकारं बीजमुच्चार्य ततो गणपतिं लिखेत् । ङेन्तं नमः पश्चिमादिदिक्षु पूज्याः क्रमेण तु ॥ ४-७५ ॥ चतुरस्रे तु संपूज्या विदिक्षु परमेश्वरि । वायव्यादिक्रमेणैव वक्ष्यमाणा महेश्वरि ॥ ४-७६ ॥ वसवो द्वादशाऽऽदित्या रुद्राश्चैव ततः प्रिये । सर्वे भूता वरारोहे क्रमेण परिपूजयेत् ॥ ४-७७ ॥ पूजां विधाय देवेशीमुपचारैः प्रपूजयेत् । उत्तराभिमुखो भूत्वा यदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-७८ ॥ उत्तराशा तदा देवि पूर्वाशैव व्यवस्थिता । पश्चिमाशामुखो देवि यदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-७९ ॥ पश्चिमाशा तदा देवि पूर्वाशैव व्यवस्थिता । दक्षिणाशामुखो देवि तदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-८० ॥ दक्षिणाशा ततो देवि पूर्वाशैव न संशयः ॥ ४-८१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीपूजाक्रमविधिर्नाम चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ </poem> == पञ्चमः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- कुमारीक्रम आख्यातो मुद्रासनसमन्वितः । इदानीं श्रोतुमिच्छामि बलिदानादिकं विभो ॥ ५-१ ॥ ईश्वर उवाच -- धूपं विस्तारयेत्सम्यङ्मूलमन्त्रं हृदि स्मरन् । वनस्पतिरसोत्पन्नो गन्धाढ्यो धूप उत्तमः ॥ ५-२ ॥ आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । अनेन मनुना देवि देव्यै धूपं निवेदयेत् ॥ ५-३ ॥ सुप्रकाशो महादीपः सर्वत्र तिमिरापहः । सबाह्याभ्यन्तरं ज्योतिर्दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ५-४ ॥ तथैव दीपमन्त्रोऽयं विद्यान्ते परमेश्वरि । आरात्रिकं ततः कुर्यात्सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ ५-५ ॥ सौवर्णे राजते कांस्ये स्थालके परमेश्वरि । कुङ्कुमेन लिखेत्पद्मं वसुपत्रं मनोहरम् ॥ ५-६ ॥ चन्द्ररूपं चरुं कृत्वा तन्मध्ये मस्तके शिवे । दीपमेकं विनिक्षिप्य वसुपत्रेऽष्ट दीपकान् ॥ ५-७ ॥ यवगोधूममुद्गादिरचिताञ् शर्करायुतान् । चषकान्वितमुद्राभिः शोभितान्घृतपूरितान् ॥ ५-८ ॥ अभिमन्त्र्य महेशानि रत्नेश्वर्या ततः परम् । श्रीबीजं च पराबीजं संलिख्य वरवणीनि ॥ ५-९ ॥ गसौ च मपनाः पश्चादिन्द्रस्थाः क्रमतः प्रिये । वामकर्णसमायुक्ता बिन्दुनादविभूषिताः ॥ ५-१० ॥ बीजपञ्चकमेतत्तु पञ्चरत्नानि सुन्दरि । पूर्वबीजे विलोमेन रत्नेशीयं नवाक्षरी ॥ ५-११ ॥ मूलमन्त्रेण चाभ्यर्च्य ततश्चाऽऽरात्रिकं चरेत् । स्थालकं तु समुद्धृत्य मस्तकान्तं पुनः पुनः ॥ ५-१२ ॥ नववारं महेशानि ततो नीराजनं चरेत् । समस्तचक्रचक्रेशीयुते देवि नवात्मिके ॥ ५-१३ ॥ आरातीकमिदं देवि गृहाण मम सिद्धये । नीराजनमनुर्देवि विद्यान्ते प्रकटीकृतः ॥ ५-१४ ॥ आरातीके महेशानि चक्रमुद्रा व्यवस्थिता । वामहस्ताङगुष्ठगर्भे कनिष्ठां दक्षिणां नयेत् ॥ ५-१५ ॥ कनिष्ठागर्भगे वामे दक्षाङ्गुष्ठंं विनिक्षिपेत् । अन्योन्यकरयोर्देवि चक्रमुद्रेयमीरिता ॥ ५-१६ ॥ आरातीकविधिं कृत्वा नैवैद्यं तु निवेदयेत् । शुद्धस्फटिकसंकाशश्चन्द्ररश्मिसमप्रभः ॥ ५-१७ ॥ लसत्तण्डुलजो देवि चारुमृद्वोदनः प्रिये । हिङ्गुजीरमरीचाढ्यैरार्द्रकै रुचिरः प्रिये ॥ ५-१८ ॥ वटकः कुङ्कुमाकारः पायसं हेमसंनिभम् । दुग्धगम्भीरसुभगं शर्करापूरपूरितम् ॥ ५-१९ ॥ कपिलाघृतसंयुक्तं भूर्जत्वङ्मण्डकाः प्रिये । शर्करालोलिता देवि सूपं मुद्गोद्भवं तथा ॥ ५-२० ॥ नानाविधानि पेयानि व्यञ्जनानि बहूनि च । इत्याद्यन्नरसोपेतं नैवेद्यं कल्पयेद्बुधः ॥ ५-२१ ॥ मनःकल्पितरूपं वा त्रिपुरायै निवेदयेत् । हेमापात्रगतं दिव्यं परमान्नं सुसंस्कृतम् ॥ ५-२२ ॥ पञ्चधा षड्र्सोपेतं गृहाण परमेश्वरि । विद्यान्ते परमेशानि नैवेद्यमनुरीरितः ॥ ५-२३ ॥ परिषिंच्य ततो देवि नित्यहोमं समाचरेत् । मूलमन्त्रेण देवेशि हुनेत्पञ्चाऽऽहुतिः क्रमात् ॥ ५-२४ ॥ प्राणापानौ तथा व्यान उदानञ्च समानकः । एतत्स्वरूपं जानीयादाहुतीनां च पञ्चकम् ॥ ५-२५ ॥ षडाहुतीः षडङ्गेन नित्यहोमोऽयमीरितः । नित्यहोमविधिं कृत्वा बलिदानविधिं चरेत् ॥ ५-२६ ॥ ईशाने च तथाऽऽग्नेये नैरृत्ये च तथा प्रिये । वायव्ये क्रमतो देवि मण्डलानां चतुष्टयम् ॥ ५-२७ ॥ श्रीचक्रमभितो देवि त्रिकोणं व्योम चाऽऽलिखेत् । पूर्वमन्त्रैः समभ्यर्च्य बटुकादिभिरद्रिजे ॥ ५-२८ ॥ एह्येहि देवि पुत्रान्ते वटुकान्तेऽथ नाथ च । कपिलान्ते जटाभार भासुरान्ते त्रिनेत्र च ॥ ५-२९ ॥ ज्वालामुख च सर्वान्ते विघ्नान्नाशय नाशय । सर्वोपचारसहितं बलिं गृह्ण द्विधापदम् ॥ ५-३० ॥ वह्निजायान्वितो मन्त्रो बटुकस्य उदाहृतः । अनेन विधिना देवि बटुकस्य बलिं प्रिये ॥ ५-३१ ॥ ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डतो वा दिवि वा गगनतले भूतले निष्कले वा । पाताले वाऽनले वा सलिल-- पवनयोर्यत्र कुत्र स्थिता वा ॥ ५-३२ ॥ क्षेत्रे पीठोपपीठादिषु च कृतपदा धूपदीपादिकेन । प्रीता देव्यः सदा नः शुभद-- बलिविधिना पान्तु वीरेन्द्रवन्द्याः ॥ ५-३३ ॥ एतदन्ते महेशानि यां बीजं योगिनी ततः । भ्यः स्वाहा सर्ववर्णान्ते योगिनीपदमालिखेत् ॥ ५-३४ ॥ कवचं चास्त्रमालिख्य वह्निजायां पुनलीखेत् । अनेन मनुना देवि योगिनीनां बलिं हरेत् ॥ ५-३५ ॥ षड्दीर्घस्वरसंभिन्नं क्षकारं विलिखेत्प्रिये । स्थानक्षेत्रपदं पालधूपदीपादि चाऽऽलिखेत् ॥ ५-३६ ॥ सहितं बलिमालिख्य गृह्ण गृह्ण वदेत् ततो । वह्निजायान्वितो मन्त्रः क्षेत्रपालस्य सुन्दरि ॥ ५-३७ ॥ अनेन मनुना देवि क्षेत्रपालबलिः स्मृतः । गांगींगूंत्रयमालिख्य डेन्तं गणपतिं ततः ॥ ५-३८ ॥ वरान्ते वरदान्ते च सर्वान्ते जनमालिखेत् । मे वशं चाऽऽनय प्रोच्य सर्वोपपदमालिखेत् ॥ ५-३९ ॥ चारान्ते सहितं चोक्त्वा बलिं गृह्ण द्विधापदम् । वह्निजायान्वितो मन्त्रो गणपस्य बलिं हरेत् ॥ ५-४० ॥ वामाङ्गुष्ठानामिकाभ्यां बटुकस्य बलिं हरेत् । तर्जन्यनामिका चैव मध्यमोपरि योजयेत् ॥ ५-४१ ॥ योन्याकारेण वामेन योगिनीनां बलिर्भवेत् । अङ्गुष्ठमध्यमानामा योन्याकारेण योजयेत् ॥ ५-४२ ॥ वाममुष्टिं विधायाऽऽदौ तर्जनीं सरलां कुरु । अनया मुद्रया देवि क्षेत्रपालबलिर्भवेत् ॥ ५-४३ ॥ तथा मुष्टेस्तु मध्यस्थामङगुलीं दण्डवत्कुरु । गजतुण्डा महामुद्रा गणपस्य बलिर्भवेत् ॥ ५-४४ ॥ अथवा वामभागे तु मण्डलं चैकमालिखेत् । तत्रैव बलिदामं तु कुर्यात्सर्वार्थसिद्धये ॥ ५-४५ ॥ आत्मविद्यां शिवैस्तत्त्वैर्गुरुं संतर्प्य देवताम् । संतोष्याऽऽनन्दसहितः सर्वकर्माणि साधयेत् ॥ ५-४६ ॥ अनेन विधिना देवि पूजयेत्परमेश्वरीम् । पञ्चसिंहासनोन्नद्धां परमानन्दरूपिणीम् ॥ ५-४७ ॥ पञ्चसिंहासनोन्नद्धां चित्कलां चिन्तयेत्सदा । वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं हुनेत्प्रिये ॥ ५-४८ ॥ तर्पणं तु तथा कुर्यात्सर्वसौभाग्यवान्भवेत् ॥ ५-४९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीयजनविधिर्नाम पञ्चमः पटलः ॥ ५ ॥ </poem> == षष्ठः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- पञ्चसिंहासनगता कथं सा त्रिपुरा परा । कथयस्व महेशान कथं सिंहासनं भवेत् ॥ ६-१ ॥ ईश्वर उवाच -- यथा श्रीत्रिपुरा बाला तथा त्रिपुरभैरवी । संंपत्प्रदा नाम तस्याः शृणु निर्मलमानसे ॥ ६-२ ॥ शिवचन्द्रौ वह्निसंस्थौ वाग्भवं तदनन्तरम् । कामराजं तथा देवि शिवचन्द्रान्वितं ततः ॥ ६-३ ॥ पृथ्वीबीजान्तवह्न्याढ्यं तार्तीयं शृणु वल्लभे । शक्तिबीजे महेशानि शिवं वह्निं च योजयेत् ॥ ६-४ ॥ व्योमादिवह्निसंस्थं तु विशेषं शृणु वल्लभे । कुमार्याः परमेशानि हित्वा सर्गं तु बैन्दवम् ॥ ६-५ ॥ त्रिपुरा भैरवी देवी महासंपत्प्रदा प्रिये । अनया सदृशी विद्या त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ ६-६ ॥ ब्रह्मानन्दमयी साक्षात्सर्वसाम्राज्यदायिनी । ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि महासंपत्प्रदं प्रिये ॥ ६-७ ॥ आताम्रार्कसहस्राभां स्फुरच्चन्द्रजटाशिखाम् । किरीटरत्नविलसच्चित्रचित्रितमौक्तिकाम् ॥ ६-८ ॥ स्रवद्रुधिरपङ्काढ्यमुण्डमालावलीयुताम् । नयनत्रयशोभाढ्यां पूर्णेन्दुवदनान्विताम् ॥ ६-९ ॥ मुक्ताहारलताराजत् पीनोन्नतघनस्तनीम् । त्रिवलीखचितालग्नां नानाभरणभूषिताम् ॥ ६-१० ॥ रक्ताम्बरपरीधानां यौवनोन्मत्तरूपिणीम् । पुस्तकं चाभयं वामे दक्षिणे चाक्षमालिकाम् ॥ ६-११ ॥ वरदानरतां नित्यं महासंपत्प्रदां स्मरेत् । न्यासपूजादिकं सर्वं कुमार्या इव सुव्रते ॥ ६-१२ ॥ त्रिपुरा भैरवी देवी पञ्चसिंहासनान्विता । प्रथमं शृणु देवेशि ब्रह्मा सृष्टिकरो यदा ॥ ६-१३ ॥ निश्चेतनोऽपि देवेशि तदा त्रिपुरदेवताम् । समाराध्याभवत्कर्ता सृष्टेस्तु परमेश्वरि ॥ ६-१४ ॥ ब्रह्माणं तं समाराध्य तपसा महता प्रिये । शक्रोऽभूद्देवराजोऽयं पूर्वस्यां दिशि पालकः ॥ ६-१५ ॥ तदा प्रसन्ना त्रिपुरा पूर्वसिंहासनस्थिता । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूर्वसिंहासनस्थिताम् ॥ ६-१६ ॥ वाग्भवं बीजमुच्चार्य जीवप्राणसमन्विताम् । सकला भुवनेशानि द्वितीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ६-१७ ॥ जीवं प्राणं वह्निसंस्थं शक्रस्वरविभूषितम् । विसर्गाढ्यं महेशानि विद्या त्रैलोक्यमातृका ॥ ६-१८ ॥ त्रैलोक्यमोहनी देवी परब्रह्मचिदात्मिका । चैतन्यभैरवी नाम चेतना निष्कले शिवे ॥ ६-१९ ॥ उद्यद्भास्वत्सहस्राभां नानालंकारभूषिताम् । मुकुटोज्ज्वलसच्चन्द्रलेखां रक्ताम्बरान्विताम् ॥ ६-२० ॥ पाशाङ्कुशधरां नित्यां वामहस्तकपालिनीम् । वरदाभयशोभाढ्यां पीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ६-२१ ॥ एवं ध्यात्वा भजेद्देवीं पूर्वसिंहासनस्थिताम् । द्विरावृत्त्या षडङ्गानि न्यसेत्सर्वाङ्गलक्षणाम् ॥ ६-२२ ॥ यन्त्रमस्याः प्रवक्ष्यामि देवि त्रैलोक्यमोहनम् । त्रिकोणं चैव षट्कोणं वसुपत्रं वरानने ॥ ६-२३ ॥ चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् । तत्राऽऽवाह्य महादेवीं पूर्ववत्परमेश्वरीम् ॥ ६-२४ ॥ मुद्राः प्रदर्शयेत्पश्चात्परिवारार्चनं यजेत् । प्रथमावरणं देवि षडङ्गानां तु पूर्ववत् ॥ ६-२५ ॥ रत्यादिकास्ततः पूज्याः पूर्ववत्परमेश्वरि । अग्रे वसन्तं वामे तु कामदेवं वरानने ॥ ६-२६ ॥ चापं दक्षिणकोणे च बाणान् पूर्ववदद्रिजे । डाकिनीं राकिनीं चैव लाकिनीं काकिनीं तथा ॥ ६-२७ ॥ शाकिनीं हाकिनीं देवि पश्चिमादिक्रमाद्यजेत् । अनङ्गकुसुमा मुख्या वसुपत्रेषु पूर्ववत् ॥ ६-२८ ॥ परभृत्सारसौ चैव शुकमेघाह्वयौ पुनः । अपाङ्गम्भ्रूविलासौ च हावभावौ प्रपूजयेत् ॥ ६-२९ ॥ इन्द्राद्या लोकपालास्तु क्रमेण परिपूजयेत् । पूर्वसिंहासने देवि कथिता वीरवन्दिते ॥ ६-३० ॥ कामेश्वरी च रुद्राणां पूर्वसिंहासनस्थिता । एतस्या एव विद्याया बीजद्वयमुदाहृतम् ॥ ६-३१ ॥ तदन्ते परमेशानि नित्यक्लिन्ने मदद्रवे । एतस्या एव तार्तीयं रुद्राणां परमेश्वरि ॥ ६-३२ ॥ पूजाध्यानादिकं देवि चैतन्यायाश्च पूर्ववत् । त्रिकोणे तु विशेषोऽस्ति कथयामि तवानघे ॥ ६-३३ ॥ अग्रकोणक्रमेणैव नित्यां क्लिन्नां मदद्रवाम् । षडङ्गावरणात्पश्चात्पूजयेत्सर्वसिद्धये ॥ ६-३४ ॥ अनेनैव प्रकारेण पूर्वसिंहासनस्थिताम् । त्रिपुरां भैरवीं देवीं पूजयेत्परमेश्वरीम् ॥ ६-३५ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे पूर्वसिंहासनकथनं नाम षष्ठः पटलः ॥ ६ ॥ </poem> == सप्तमः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- एतामाराध्य देवेशि महात्रिपुरभैरवीम् । पालकोऽभून्निश्चलोऽपि प्रेतत्वात्सुरवन्दिते ॥ ७-१ ॥ योगनिद्राछलाद्देवि प्रेतत्वं तस्य निश्चलम् । तद्ध्यानेन स्वयं शक्तिरभूत्कुवलयेक्षणे ॥ ७-२ ॥ तामाराध्य महाविष्णुरघोरेण मुखेन च । त्रिपुरो निजीतो देवि त्रैलोक्यभयकारकः ॥ ७-३ ॥ तदा सिंहासने प्रौढा दक्षिणे परमेश्वरि । मन्त्रं तस्याः प्रवक्ष्यामि रिपुभारनिकृन्तनम् ॥ ७-४ ॥ शिवचन्द्रौ मादनान्तं वान्तं वह्निसमन्वितम् । शक्तिभिन्नं बिन्दुनादकलाढ्यं वाग्भवं प्रिये ॥ ७-५ ॥ संपत्प्रदाया भैरव्याः कामराजं तदेव हि । सदाशिवस्य बीजं तु सिंहासनगतस्य च ॥ ७-६ ॥ एषा विद्या महेशानि वणीतुं केन शक्यते । ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि रिपुभारनिकृन्तनम् ॥ ७-७ ॥ उद्यत्सूर्यसहस्राभां चन्द्रचूडां त्रिलोचनाम् । नानालंकारसुभगां सर्ववैरिनिकृन्तनीम् ॥ ७-८ ॥ स्रवद्रुधिरमुण्डालिकलितां रक्तवाससम् । त्रिशूलं डमरुं चैव खड्गं खेटकमेव च ॥ ७-९ ॥ पिनाकं च शरान्देवि पाशाङ्कुशयुगं क्रमात् । पुस्तकं चाक्षमालां च शिवसिंहासने स्थिताम् ॥ ७-१० ॥ एवं ध्यात्वा महेशानि पूजामण्डलमारभेत् । त्रिकोणं चैव वृत्तं च वृत्ताष्टदलनीरजम् ॥ ७-११ ॥ वृत्तं भूसदनोपेतमेषा त्रिपुरयन्त्रिका । वामां ज्येष्ठां च रौद्रीं च काली च वरलोचने ॥ ७-१२ ॥ कलाढ्यां च बलाढ्यां च यजेद्विकरिणीं पिरये । बलप्रमथिनीं चैव सर्वभूतान्तमावदेत् ॥ ७-१३ ॥ दमनीं च तथाऽचीत्वा मनोन्मनीपदान्विताम् । एवं पीठं समभ्यर्च्य ततः सिंहासनं यजेत् ॥ ७-१४ ॥ अघोरविद्यारूपं तु महापापनिकृन्तनम् । अघोरे वाग्भवं देवि घोरे तु भुवनेश्वरीम् ॥ ७-१५ ॥ घोरघोरतरेभ्यश्च विलिख्य सुरवन्दिते । सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो देव्या बीजयुगं लिखेत् ॥ ७-१६ ॥ नमस्तेऽस्तुपदं कुर्याद्रुद्ररूपे ह्सौ लिखेत् । त्रिंशद्भिश्च त्रिभिर्वर्णैवीद्येयं कथिता प्रिये ॥ ७-१७ ॥ अनेन मनुना देवि यजेत्सिंहासनं बुधः । आवाहनादिकं कुर्यात् क्रमार्चनमतः परम् ॥ ७-१८ ॥ आदावङ्गावृत्तिर्देवि द्विरावृत्त्याऽङ्गपूजनम् । रत्यादित्रयमभ्यर्च्य तथाऽनङ्गादिका यजेत् ॥ ७-१९ ॥ ब्राह्म्यादियुग्मं संपूज्य वसुपत्रेषु मातृकाः । भूबिम्बे लोकपालांश्च सायुधान्परमेश्वरी ॥ ७-२० ॥ द्वितीयसिंहासनगां पूजयेद्रुद्रभैरवीम् ॥ ७-२१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे द्वितीयसिंहासने रुद्रभैरवीयजनं नाम सप्तमः पटलः ॥ ७ ॥ </poem> == अथाष्टमः पटलः ईश्वर उवाच -- पश्चिमे भैरवी देवी षट्कूटा परमेश्वरी । यत्स्फूर्त्या स शिवो देवि सृष्टिसंहारणक्षमः ॥ ८-१ ॥ डाकिनीराकिनीबीजे लाकिनीकाकिनीयुगात् । बीजे आहृत्य देवेशि योजयेच्चन्द्रसूर्ययोः ॥ ८-२ ॥ आद्यमैकारसंयुक्तमन्यदीकारमण्डितम् । शक्रस्वरसमायुक्तं तार्तीयं बीजमालिखेत् ॥ ८-३ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं तृतीयं शैलसम्भवे । एषा विद्या महेशानि रुद्रसिंहासेन स्थिता ॥ ८-४ ॥ ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि सर्वभूतनिकृन्तनम् । बालसूर्यप्रभां देवीं जपाकुसुमसन्निभाम् ॥ ८-५ ॥ मुण्डमालावलीरम्यां बालसूर्यसमांशुकाम् । सुवर्णकलशाकारपीनोन्नतपयोधराम् ॥ ८-६ ॥ पाशाङ्कुशौ पुस्तकं च दधानां जपमालिकाम् । एवं ध्यात्वा यजेद्देवीं मानसैरुपचारकैः ॥ ८-७ ॥ द्विरावृत्त्यां षडङ्गानि विधाय परमेश्वरि । यन्त्रमस्या वरारोहे त्रिकोणं तत्पुटं लिखेत् ॥ ८-८ ॥ बहिरष्टदलं पद्मं रविपत्रं समालिखेत् । चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् ॥ ८-९ ॥ षडङ्गावरणं देवि पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये । रत्यादित्रितयं देवि त्रिकोणे परिपूजयेत् ॥ ८-१० ॥ डाकिन्याद्यास्तु षट्कोणे वसुपत्रे ततः परम् । ब्राह्म्यादियुगलं पश्चाद्रविपत्रे ततः परम् ॥ ८-११ ॥ बालायाः पीठशक्तीस्तु वामाद्याः पूजयेत्प्रिये । चतुरस्रे लोकपालान् सायुधान् परमेश्वरि ॥ ८-१२ ॥ एवं पूजाविधिं कुर्याद्भोगमोक्षफलाप्तये । अनेनैव विधानेन नित्याख्यां भैरवीं यजेत् ॥ ८-१३ ॥ सर्वसौभाग्यदां नित्यां सर्वसाम्राज्यदायिनीम् । एतस्या एव विद्यायाः षड्वर्णान् क्रमतः स्थितान् ॥ ८-१४ ॥ विपरीतान् वद प्रौढे विद्येयं भोगमोक्षदा । नित्याख्या भैरवी देवि रिपुभारनिकृन्तनी ॥ ८-१५ ॥ न्यासपूजादिकं सर्वमस्याः पूर्ववदाचरेत् ॥ ८-१६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे पश्चिमसिंहासनकथनं नामाष्टमः पटलः ॥ ८ ॥ </poem> == नवमः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- शृणु देवि महाविद्यां चिन्तितेष्टफलप्रदाम् । यस्या विज्ञानमात्रेण भुवनाधिपतिर्भवेत् ॥ ९-१ ॥ हंसाद्यं वाग्भवं चाऽऽद्यं हसकान्ते सुरेश्वरि । भूबीजं भुवनेशानी द्वितीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ९-२ ॥ शिवचन्द्रौ महेशानि शक्रस्वरविभूषितम् । बिन्दुनादकलाक्रान्तं तृतीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ९-३ ॥ एषा विद्या महेशानि भुवनेश्वरभैरवी । मध्यबीजेन देवेशि षड्दीर्घस्वरभेदिना ॥ ९-४ ॥ षडङ्गानि प्रविन्यस्य ध्यायेद्देवीं चतुर्भुजाम् । जपाकुसुमसंकाशां दाडिमीकुसुमप्रभाम् ॥ ९-५ ॥ चन्द्ररेखाजटाजूटां त्रिनेत्रां रक्तवाससम् । नानालंकारसुभगां पीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ९-६ ॥ पाशाङ्कुशवराभीतीर्धारयन्तीं शिवां स्मरेत् । एवं ध्यात्वाऽर्चयेद्देवीं यन्त्रोद्धारं च पूर्ववत् ॥ ९-७ ॥ चैतन्यभैरवी देवी यन्त्रवत्परमेश्वरि । सिंहासनं समभ्यर्च्य परिवारार्चनं यजेत् ॥ ९-८ ॥ षडङ्गावरणं देवि पूर्ववत्परिपूजयेत् । रत्याद्याः पूजयेद्देवि त्रिकोणे तदनन्तरम् ॥ ९-९ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च पूज्यास्तत्रैव सुन्दरि । डाकिन्याद्यास्तथा पूज्या वसुपत्रे ततः परम् ॥ ९-१० ॥ अनङ्गकुसुमाद्याश्च ब्राह्म्यादियुगलं ततः । भूबिम्बे लोकपालांश्च बटुकाद्यांश्च पूजयेत् ॥ ९-११ ॥ योगिनीनां चतुःषष्टिं पूजयेत्सुरवन्दिते । सदाशिवसखा यस्मात्कुबेरः परमेश्वरि ॥ ९-१२ ॥ येनेयं प्राथीता देवी राजराजस्ततो भवेत् । तेनैव प्राथीता विद्या गौरी गौरफलप्रदा ॥ ९-१३ ॥ अन्नपूर्णेश्वरी नाम सर्वसंपत्प्रदा सताम् । अनया विद्यया देवि कुबेरो धननायकः ॥ ९-१४ ॥ लोकपालेषु सर्वेषु धनरत्नादिपूर्णता । तथाऽन्नपूर्णता तस्मिन्सुस्थिराऽस्याः प्रसादतः ॥ ९-१५ ॥ अन्नपूर्णा महादेवि साक्षात्कामदुघाऽद्रिजे । मन्त्रमस्याः प्रवक्ष्यामि सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ९-१६ ॥ तारं च भुवनेशानीं श्रीबीजं कामराजकम् । हृदन्ते भगवत्यर्णा माहेश्वरि पदं लिखेत् ॥ ९-१७ ॥ अन्नपूर्णेऽग्निजाया च विद्येयं विंशदक्षरी । अनया सदृशी विद्या सिद्धिदा नास्ति भूतले ॥ ९-१८ ॥ भुवनेशी महेशानि षड्दीर्घस्वरभिन्नया । षडङ्गानि महेशानि च्छन्दोन्यासानन्तरम् ॥ ९-१९ ॥ ऋषिर्ब्रह्माऽस्य मन्त्रस्य पङ्तिश्छन्दो वरानने । अन्नपूर्णेश्वरी देवि देवता परिकीतीता ॥ ९-२० ॥ बीजं च भुवनेशानी श्रीबीजं शक्तिरुच्यते । कीलकं कामराजं स्यात्षडङ्गानन्तरं ततः ॥ ९-२१ ॥ एकमेकं पुनश्चैकं पुनरेकं द्वयं चतुः । चतुश्चतुस्तथा द्वाभ्यां पदान्येतानि पार्वति ॥ ९-२२ ॥ पदानि नव देवेशि नव द्वारेषु विन्यसेत् । मूर्धादिगुदपर्यन्तं पुनस्तेषु वरानने ॥ ९-२३ ॥ गुदादिब्रह्मरन्ध्रान्तं पदानां नवकं न्यसेत् । ब्रह्मरन्ध्रास्यहृदयमूलाधारेष्वनुक्रमात् ॥ ९-२४ ॥ चतुर्बीजानि विन्यस्य शेषेष्वन्यान् प्रविन्यसेत् । गोलकं च ततो देवि विन्यस्य विधिवत्प्रिये ॥ ९-२५ ॥ प्राणायामं प्रकुर्वीत पूजामण्डलमालिखेत् । त्रिकोणं च चतुःपत्रं वसुपत्रं ततः परम् ॥ ९-२६ ॥ कलापत्रं च भूबिम्बं चतुर्द्वारं समालिखेत् । सिंहासनस्य परितः पीठदेवीः समर्चयेत् ॥ ९-२७ ॥ सिंहासने दक्षिणे तु कथिताः पीठनायिकाः । ता एव पूजयेत्पीठे वामाद्याः परमेश्वरि ॥ ९-२८ ॥ जया च विजया चैव अजिता चापराजिता । नित्या विलासिनी दोग्ध्री अघोरा मङ्गलात्मिका ॥ ९-२९ ॥ नवमी परमेशानी सिंहासनसमीपगाः । समावाह्य यजेद्देवीं ध्यानं कुर्वन्समाहितः ॥ ९-३० ॥ तप्तकाञ्चनवर्णाभां बालेन्दुकृतशेखराम् । नवरत्नप्रभादीप्तमुकुटां कुङ्कुमारुणाम् ॥ ९-३१ ॥ चित्रवस्त्रपरीधानां मदिराक्षीं त्रिलोचनाम् । सुवर्णकलशाकारपीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ९-३२ ॥ गोक्षीरधामधवलं पञ्चवक्त्रं त्रिलोचनम् । प्रसन्नवदनं शान्तं नीलकण्ठविराजितम् ॥ ९-३३ ॥ कपदीनं स्फुरत्सर्पभूषणं कुन्दसंनिभम् । नृत्यतन्तमतिसंहृष्टं दृष्ट्वाऽऽनन्दमयीं पराम् ॥ ९-३४ ॥ सानन्दमुद्यल्लोलाक्षीं मेखलाढ्यनितम्बिनीम् । अन्नदानरतां नित्यां भूमिश्रीभ्यामलंकृताम् ॥ ९-३५ ॥ एवं ध्यात्वा यजेद्देवि षडङ्गावरणं यजेत् । अग्नीशासुरवायव्यमध्ये दिक्ष्वङ्गपूजनम् ॥ ९-३६ ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि त्रिकोणस्य च पूजनम् । तारं प्रासादबीजं च हृच्छिवाय ततः परम् ॥ ९-३७ ॥ सप्ताक्षरी महाविद्या त्वनया देवि पूजयेत् । नृत्यन्तमीश्वरं देवि त्रिकोणाग्रे सुरेश्वरि ॥ ९-३८ ॥ ओं नमः पदमाभाष्य ततो भगवते पदम् । ततो वराहरूपाय भूर्भुवःस्वःपतिं तथा ॥ ९-३९ ॥ ङेन्तं च भूपतिं च त्वं मे देहीति च दापय । वह्निजायान्वितो मन्त्रो वराहस्य वरानने ॥ ९-४० ॥ अनया विद्यया देवि वामकोणे प्रपूजयेत् । ओं नमः पदमाभाष्य ङेन्तं नारायणं लिखेत् ॥ ९-४१ ॥ नारायणं दक्षकोणे क्रमेण परिपूजयेत् । वामदक्षिणयोः पूज्ये भूश्रियौ परमेश्वरि ॥ ९-४२ ॥ एकेन मनुना देवि कथयामि तवानघे । ओं नमो हि पदं चान्नं मे देह्यन्नाधिपान्तङे ॥ ९-४३ ॥ तथेयमान्नं संलिख्य प्रदापय ततः परम् । वह्निजायान्वितो मन्त्रः संपुटीकृत्य योजयेत् ॥ ९-४४ ॥ ग्लौमात्मकेन रमया वामदक्षिणयोः क्रमात् । ततश्चर्तुर्दले पूज्या पश्चिमादिक्रमेण तु ॥ ९-४५ ॥ तारेणं परविद्यां च भुवनेशीं तदात्मना । कमलां रमया भद्रे कामेन सुभगां यजेत् ॥ ९-४६ ॥ वसुपत्रे महेशानि ब्राह्म्याद्याः पश्चिमादितः । षोडशारे परेशानि चन्द्रमण्डलरूपिणीः ॥ ९-४७ ॥ कलाः षोडश संपूज्याः पश्चिमादिक्रमेण हि । अमृता मानसी पुष्टिस्तुष्टिः प्रीती रतिस्तथा ॥ ९-४८ ॥ श्रीश्च ह्रीश्च स्वधा रात्रिर्ज्योत्स्ना हैमवती तथा । छाया च पूणीमा नित्या अमावास्या च षोडशी ॥ ९-४९ ॥ शेषवर्णैः प्रपूज्यास्तु अन्नपूर्णान्तशब्दकाः । चतुरस्रे लोकपालान्क्रमेण परिपूजयेत् ॥ ९-५० ॥ इत्युत्तरपतेः सम्यक्पूजितान्नसुवर्णदा । स्वशक्त्या या करोत्येव राजराजं धनाधिपम् ॥ ९-५१ ॥ सिद्धिप्रदा सिद्धिविद्या ममाप्यन्नप्रदा प्रिये । भुवनेश्वरभैरव्या भेदान्तरमथोच्यते ॥ ९-५२ ॥ सहाद्या सैव देवेशि तदा स सकलेश्वरी । ध्यानपूजादिकं सर्वमेतस्या एव पार्वति ॥ ९-५३ ॥ उत्तरस्यां वरारोहे सिंहासनमिदं दिशि । संपत्प्रदा भैरवी च विद्धि कौलेशभैरवी ॥ ९-५४ ॥ हसराद्या भैरवी सा त्रिषु बीजेषु पार्वति । इयं तु सहराद्या स्यात्पूजाध्यानादिकं तथा ॥ ९-५५ ॥ एतस्या एव विद्याया आद्यन्ते रेफवजीते । तदेयं परमेशानि नाम्ना सकलभैरवी ॥ ९-५६ ॥ संपत्प्रदा भैरवी च ध्यानपूजादिकं प्रिये । पञ्चसिंहासनमयी महात्रिपुरभैरवी ॥ ९-५७ ॥ चतुराम्नायविद्याभिर्मान्यं सिंहासनं प्रिये । हस्रीमात्मकमुच्चार्य सह्रीमात्मकमद्रिजे ॥ ९-५८ ॥ शक्तिः सकलह्रीमन्ते चतुर्बीजमुदाहृतम् । श्रीबीजं कुरु तार्तीयं नित्या वेदाक्षरी भवेत् ॥ ९-५९ ॥ उन्मनी नाम विद्येयं भोगमोक्षफलप्रदा । पूर्वाम्नाये महाविद्या दक्षिणाम्नाय उच्यते ॥ ९-६० ॥ वाग्भवं बीजमुच्चार्य क्लिन्ने कामस्य बीजकम् । मदद्रवे कुले हस्रौ विद्येयं भोगिनी प्रिये ॥ ९-६१ ॥ दक्षिणाम्नायविद्येयं पश्चिमाम्नाय उच्यते । वाग्भवं च परा श्रीश्च हसखफ्रोमिति प्रिये ॥ ९-६२ ॥ हस्रौभस्तास्ततो देवि पञ्चैते प्रणवाः स्मृताः । भगवत्यम्ब आलिख्य पृथक्पदमथेश्वरि ॥ ९-६३ ॥ चतुर्थं प्रणवं चैव हसकफ्रोमिति प्रिये । कुब्जिके चैव हस्रां च हस्रीं हस्रौ ततः परम् ॥ ९-६४ ॥ अघोरे चैव घोरे च त्वघोरमुखि चाऽऽलिखेत् । हस्रां हस्रीं किणिद्वन्द्व विच्चे द्वात्रिंशदक्षरी ॥ ९-६५ ॥ पूर्वोक्तैः प्रणवैर्देवि संपुटीकृत्य संस्मरेत् । कुब्जिकेयं महाविद्या पश्चिमाम्नायदेवता ॥ ९-६६ ॥ खफ्रेमात्मकमुच्चार्य महाचण्डपदं लिखेत् । योगेश्वरीपदं पश्चाद्विद्येयं कालिका प्रिये ॥ ९-६७ ॥ उत्तराम्नायविद्येयं नाम्ना कालीति विश्रुता । एताभिः परमेशानि पूज्यं सिंहासनं सदा ॥ ९-६८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे सिंहासनविद्याविधानं नाम नवमः पटलः ॥ ९ ॥ </poem> == दशमः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- त्रिपुरा द्विविधा देव भवता प्रकटी कृता । त्रिविधेति यदुक्तं तत्प्रकटी कुरु शंकर ॥ १०-१ ॥ ईश्वर उवाच -- परं ब्रह्मस्वरूपं यन्नादबिन्दुत्रयात्मकम् । शिवशक्तिमयं तत्तु कथयामि तवानघे ॥ १०-२ ॥ व्याप्य तिष्ठति विश्वं सा शिवं च परमेश्वरि । पूर्वं गुणैस्तु कथिता शिवशक्त्यात्मकं शणु ॥ १०-३ ॥ हकारादिसकारान्ता मातृका शक्तिरव्यया । हकारः परमेशानि केवलं शिव उच्यते ॥ १०-४ ॥ आद्यन्ताक्षरभावेन तदाऽहं सकलात्मकः । यदुच्यते मातृकार्णैस्तत्सर्वमहमीश्वरि ॥ १०-५ ॥ हकारः परमेशानि शून्यरूपी सदाऽव्ययः । सकारः शक्तिरूपत्वात्परावाची विसर्गवान् ॥ १०-६ ॥ उत्पत्तेः कारणं यस्माच्छक्तिरित्यभिधीयते । आत्मानं दर्शयेद्योगः सोऽहंशब्देन सुन्दरि ॥ १०-७ ॥ बिन्दुत्रयसमायोगान् महात्रिपुरसुन्दरी । नादरूपेण सा देवी हकारार्धस्वरूपिणी ॥ १०-८ ॥ हकारः परमेशानि शिवरूपी यतस्तदा । तस्यार्धांङ्गं महाशक्तिर्हकारार्धस्वरूपिणी ॥ १०-९ ॥ अत एव महाविद्या महात्रिपुरसन्दरी । नित्येति कथ्यते देवि चित्कला परमेश्वरी ॥ १०-१० ॥ श्रीगुरोः कृपया भद्रे संप्रदायकुलान्वितः । प्रातरुत्थाय देवेशि गुरुं नत्वा स्वनामभिः ॥ १०-११ ॥ संध्यास्नानादिकं देवि विधाय मनुवित्तमः । सर्वशृङ्गारवेषाढ्यः कर्पूरघुसृणादिभिः ॥ १०-१२ ॥ महार्हैश्चन्दनाद्यैश्च दीप्ताङ्गः कुङ्कुमारुणः । नवरत्नविभूषाढ्यो रक्ताम्बरविराजितः ॥ १०-१३ ॥ ताम्बूलरागवदनो मदिरानन्दमानसः । यागमन्दिरमागत्य लाक्षाचित्रविचित्रितम् ॥ १०-१४ ॥ अनेकधूपबहलं पुष्पप्रकरपूरितम् । गोमयेन च संलिप्तं चारुपुष्पवितानितम् ॥ १०-१५ ॥ मनोहरे मृदुश्लक्ष्ण आसने उपविश्य तु । मन्त्रोद्धारं प्रकुर्वीत सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ १०-१६ ॥ आद्यं वाग्भवमुच्चार्य कामराजं द्वितीयकम् । कुमार्यास्तु तृतीयं तु त्रिपुरा परमेश्वरी ॥ १०-१७ ॥ करशुद्धिकरी विद्या प्रथमा परमेश्वरि । कुमारी तु द्वितीया स्यात्त्रिपुरेशी महेश्वरि ॥ १०-१८ ॥ त्रिपुरेश्यादिमं त्यक्त्वा भुवनेशीं परिक्षिपेत् । अनयाऽऽत्मासनं दद्यात्त्रिपुरेश्या षडङ्गकम् ॥ १०-१९ ॥ त्रिपुरेशी महेशानि त्रिबीजा हस्थिता यदा । चक्रासनगतां देवि विद्धि त्रिपुरवासिनीम् ॥ १०-२० ॥ त्रिपुरेशी महेशानि वाग्भवे कामराजके । शिवचन्द्रसमायुक्ता तार्तीये शिवरूपिणी ॥ १०-२१ ॥ सर्वमन्त्रासनगता त्रिपुरा श्रीरियं प्रिये । आत्मासनगतायास्तु हित्वा तार्तीयमद्रिजे ॥ १०-२२ ॥ ब्लेमात्मकमारोप्य साध्यसिद्धासनस्थिता । (त्रिपुरामालिनी प्रोक्ता सिद्धाख्यां त्रिपुरां शृणु ॥ १०-२३ ॥ भुवनेशी श्रिया युक्ता कुमारी च तथोत्तमा । मूतीविद्या समुद्दिष्टा माया लक्ष्मीः परास्थिता ॥ १०-२४ ॥ अनया विद्यया देवि यजेत्त्रिपुरसिद्धिकाम्।) । मायालक्ष्म्योस्तु बीजे द्वे शक्तिबीजं तृतीयकम् ॥ १०-२५ ॥ त्रिपुराद्या त्र्यम्बिकेयमष्टमी परिकीतीता । संपत्प्रदा भैरवी या तस्यास्तार्तीयबीजके ॥ १०-२६ ॥ बिन्दुं हित्वा तत्र सर्गं निक्षिपेत्सुरसुन्दरि । अनयाऽऽवाहनं देवि कारयेत्सुरवन्दिते ॥ १०-२७ ॥ मूतीविद्या समुद्दिष्टा माया लक्ष्मीः परा स्थिता । अनया विद्यया देवि यजेत्त्रिपुरसिद्धिदा {म्} ॥ १०-२८ ॥ सिद्धाम्बावाहिनीमूतीवीद्या च सुरसुन्दरि । मूलविद्यां शृणु प्रौढे सकलागमसेविताम् ॥ १०-२९ ॥ सर्वदर्शनवन्द्यां च चित्कलामव्ययां प्रिये । भूमिश्चन्द्रः शिवो माया शक्तिः कृष्णाध्वमादनौ ॥ १०-३० ॥ अर्धचन्द्रश्च बिन्दुश्च नवार्णो मेरुरुच्यते । महात्रिपुरसुन्दर्या मन्त्रा मेरुसमुद्भवाः ॥ १०-३१ ॥ लकारात्पृथिवी देवि सशैलवनकानना । पञ्चाशत्पीठसंपन्ना सर्वतीर्थमयी परा ॥ १०-३२ ॥ सर्वगङ्गामयी सर्वक्षेत्रस्थानमयी शिवे । सकाराच्चन्द्रतारादिग्रहराशिस्वरूपिणी ॥ १०-३३ ॥ हकाराच्छिवसंवादव्योममण्डलंसस्थिता । ईकाराद्विश्वकर्त्रीयं माया तुर्यात्मिका प्रिये ॥ १०-३४ ॥ एकाराद्वैष्णवी शक्तिवीश्वपालनतत्परा । रकारात्तेजसा युक्ता परं ज्योतिः स्वरूपिणी ॥ १०-३५ ॥ ककारात्कामदा कामरूपिणी स्फुरदव्यया । अर्धचन्द्रेण देवेशि विश्वयोनिरितीरिता ॥ १०-३६ ॥ बिन्दुना शिवरूपेण शून्यरूपेण साक्षिणी । अनया सह सर्वत्र व्याप्तिनिश्चलताऽऽत्मना ॥ १०-३७ ॥ एवं परब्रह्मरूपा मेरुणाऽनेन सुव्रते । एभिर्नवात्मकैर्वर्णैर्जायते त्रिपुरामनुः ॥ १०-३८ ॥ अन्यथा नैव निष्पत्तिर्नास्ति श्रीत्रिपुरामनौ । श्रीचक्रमपि देवेशि मेरुरूपं न संशयः ॥ १०-३९ ॥ लकारः पृथिवीबीजं तेन भूबिम्बमुच्यते । सकारश्चन्द्रमा भद्रे कलाषोडशकात्मकः ॥ १०-४० ॥ तस्मात्षोडशपत्रं तु हकारः शिव उच्यते । अष्टमूतीः सदा भद्रे तस्माद्वसुदलं भवेत् ॥ १०-४१ ॥ ईकारस्तु महामाया भुवनानि चतुर्दश । पालयन्तो परा तस्माच्छक्रकोणं भवेत्प्रिये ॥ १०-४२ ॥ शक्तिरेकादशस्थाने स्थित्वा सूतै जगत्त्रयम् । विश्वयोनिरिति ख्याता सा विष्णुर्दशरूपकम् ॥ १०-४३ ॥ रकारात्परमेशानि चक्रं व्याप्य विजृम्भते । दशकोणकरी यस्माद्रकारो ज्योतिरव्ययः ॥ १०-४४ ॥ कलादशान्वितो वह्निर्दशकोणप्रकारकः । ककारान्मदनो देवि शिवश्चाष्टस्वरूपकः ॥ १०-४५ ॥ योनिवश्यं तदा चक्रे वसुयोन्यङ्कितं भवेत् । अर्धमात्रा गुणान्सूते नादरूपा यतस्ततः ॥ १०-४६ ॥ त्रिकोणरूपा योनिस्तु बिन्दुना बैन्दवं भवेत् । कामेश्वरस्वरूपं तु विश्वाकारस्वरूपकम् ॥ १०-४७ ॥ श्रीचक्रं तु वरारोहे श्रीविद्यार्णवसंभवम् । तत्र प्राङ्मुख आसीनश्चक्रराजं समालिखेत् ॥ १०-४८ ॥ भूप्रदेशे समे वर्ये सिन्दूररजसाऽथ वा । कुङ्कुमस्य रजोभिस्तु भूमौ चक्रं समालिखेत् ॥ १०-४९ ॥ ऋजुरेखं नेत्ररम्यं सन्धिभेदसमं ऋजु । अथ वा हेमरौप्याभ्यां ताम्रेण बहुधातुभिः ॥ १०-५० ॥ पट्टं विरच्य श्रीखण्डरक्तचन्दनसंभवे । पट्टे संस्थाप्य विलिखेल्लेखन्या हेमया प्रिये ॥ १०-५१ ॥ रोचनाकुङ्कुमाभ्यां तु कस्तूरीचन्दनेन्दुभिः । ईशानादग्निपर्यन्तमृजुरेखां समालिखेत् ॥ १०-५२ ॥ ईशादग्नेस्तदग्राभ्यां रेखे आकृष्य देशिकः । एकीकृत्य च वारुण्यां शक्तिरेखा परा प्रिये ॥ १०-५३ ॥ त्रिकोणाकाररूपेयं तस्या उपरि संलिखेत् । त्रिकोणाकाररूपं तु शक्तिद्वयमुदाहृतम् ॥ १०-५४ ॥ पूर्वशक्त्यग्रभागे तु मानयष्टिवदालिखेत् । रेखा तु परमेशानि वायुराक्षसकोणगाम् ॥ १०-५५ ॥ सन्धिभेदक्रमेणैव तयोः शक्त्योस्ततः परम् । रेखे आकृष्य कोणाभ्यां तदग्रात्पूर्वगे कुरु ॥ १०-५६ ॥ वह्निमण्डलमेतत्तु पूर्वाग्रं वीरवन्दिते । चक्रत्रयभभूत्तत्र ततः शृणु वरानने ॥ १०-५७ ॥ पूर्वशक्तीशवह्निभ्यां कोणाभ्यां सुरवन्दिते । पूर्वरेखां तु विस्तार्य तथा पश्चिमवह्नितः ॥ १०-५८ ॥ वायुराक्षसकोणाभ्यां रेखां पश्चिमगां तथा । विस्तार्य योजयेद्देवि संधिभेदक्रमेण तु ॥ १०-५९ ॥ योन्यग्रगां पूर्वदेशे दक्षिणोत्तरतः क्रमात् । तथा रेखे वह्निसंस्थे पश्चिमस्यां दिशि क्रमात् ॥ १०-६० ॥ कोणाग्राभ्यां योजयित्वा दशकोणं तथा भवेत् । तथैव देवदेवेशि द्वितीयं दशकोणकम् ॥ १०-६१ ॥ ईशानवह्निगे रेखे पूर्वयोन्यग्रयोः क्रमात् । विस्तार्य योजयेत्पश्चात्पश्चिमायां दिशि क्रमात् ॥ १०-६२ ॥ वायुराक्षसकोणाग्ने रेखे विस्तार्य सुन्दरि । पश्चिमाग्रे तथा देवि योजयेदिन्द्रदिग्गते ॥ १०-६३ ॥ एकत्र पूर्वकोणाग्रचुम्बिनी तु मनोहरा । योजयेद्देवदेवेशि यथा पङ्क्त्यस्रकं भवेत् ॥ १०-६४ ॥ दक्षकोणस्य देवेशि त्यक्त्वा कोणचतुष्टयम् । दशकोणान्तरे देवि मध्ये रेखे प्रकाशयेत् ॥ १०-६५ ॥ द्वे दक्षिणे विभागे तु तथा चोत्तरभागके । षट्कोणस्य ततो देवि सन्धिभेदक्रमेण तु ॥ १०-६६ ॥ योनिं वह्निं च संयोज्य शकारं जायते सदा । कक्षामध्यगता रेखा ऋजुरूपास्तु योजयेत् ॥ १०-६७ ॥ ऋज्वाकृति यथा देवि जायतेऽतिमनोहरम् । संमुखं पञ्चशक्त्यग्रं प्राग्वक्त्रं चतुरग्निकम् ॥ १०-६८ ॥ बिन्दुत्रिकोणे वस्वारचक्रमेतद्वरानने । चक्रमध्यं तु जानीहि दशारयुगलं तथा ॥ १०-६९ ॥ शक्रयोन्यङ्कितं देवि बाह्यमध्यगतं भवेत् । एतच्चक्रं महेशानि सर्वसौभाग्यवर्धनम् ॥ १०-७० ॥ सर्वसाम्राज्यदं देवि सर्वोपद्रवनाशनम् । अनेकरत्नमाणिक्यसुवर्णपरिपूरकम् ॥ १०-७१ ॥ महामोक्षप्रदं देवि वाग्विलासकरं महत् । एतद्बाह्ये महेशानि वृत्तं पूर्णेन्दुसंनिभम् ॥ १०-७२ ॥ तद्युक्तं कुरु मीनाक्षि वसुपत्रं मनोहरम् । ततः षोडशपत्रं तु विलिखेत्सुरवन्दिते ॥ १०-७३ ॥ तद्बाह्ये देवदेवेशि निवृत्तं मातृकान्वितम् । चतुरस्रं चतुर्द्वारसहितं परमेश्वरि ॥ १०-७४ ॥ चतुःषष्टियुताः कोट्यो योगिनीनां महौजसाम् । चक्रेस्मिन्स्ंनिविष्टास्ताः साधकं मानयन्ति हि ॥ १०-७५ ॥ चतुरस्रं मातृकार्णैर्मण्डितं सिद्धिहेतवे । मुक्तामाणिक्यघटितं समस्थलविराजितम् ॥ १०-७६ ॥ त्रैलोक्यमोहनं नाम कल्पद्रुमफलप्रदम् । षोडशारं चन्द्रबिम्बरूपं तु सकलालयम् ॥ १०-७७ ॥ सर्वाशापूरकं भद्रे स्रवत्पीयूषवर्षणम् । अष्टपत्रं महेशानि जपाकुसुमसंनिभम् ॥ १०-७८ ॥ सर्वसंक्षोभणं नाम सर्वकामप्रपूरकम् । एतत्त्रयं महेशानि सृष्टिचक्रं सुखप्रदम् ॥ १०-७९ ॥ पूर्वाम्नायाधिदेव्या तु मण्डितं सर्वसिद्धिदम् । चतुर्दशारं देवेशि दाडिमीकुसुमप्रभम् ॥ १०-८० ॥ अनन्तफलदं भद्रे सर्वसौभाग्यसंप्रदम् । दशारं तप्तहेमाभं सिन्दूरसदृशं प्रिये ॥ १०-८१ ॥ सर्वार्थसाधकं चक्रं मनश्चिन्तितदं सदा । द्वितीयमपि पङ्क्त्यस्रं जपाकुसुमसंनिभम् ॥ १०-८२ ॥ सर्वरक्षाकरं चक्रं महाज्ञानमयं शिवे । एतत्त्रयं महेशानि स्थितिचक्रं सुखप्रदम् ॥ १०-८३ ॥ दक्षिणाम्नायपूज्यं तु यथेप्सितफलप्रदम् । अष्टकोणं वरारोहे बालार्ककिरणारुणम् ॥ १०-८४ ॥ पद्मरागसमप्रख्यं सर्वरोगहरं सदा । उद्यत्सूर्यसहस्राभं बन्धूककुसुमप्रभम् ॥ १०-८५ ॥ सर्वसिद्धिप्रदं चक्रं सकलालयमीश्वरि । त्रिकोणं सर्वसंभूतिकारणं भूतिदं सदा ॥ १०-८६ ॥ बिन्दुचक्रं वरारोहे सर्वानन्दमयं परम् । सदाशिवमयं चक्रनायकं परमेश्वरि ॥ १०-८७ ॥ एतच्चक्रं तु संहाररूपं ब्रह्ममयं सदा । पश्चिमाम्नायसंसेव्यं त्रयमुत्तरसेवितम् ॥ १०-८८ ॥ अस्ंमिश्चक्रे षड्ध्वानो वर्तन्ते वीरवन्दिते । चक्रपत्रेषु देवेशि पदाध्वा तु निगद्यते ॥ १०-८९ ॥ चक्रत्रिसंधिभागेषु भुवनाध्वा व्यवस्थितः । वर्णाध्वा मातृकारूपी कथयामि तवानघे ॥ १०-९० ॥ वर्गाष्टकं मातृकाया दिक्षु सिद्धं यतः क्रमात् । पाथीवं तन्मयं विद्धि षोडशारं कलात्मकम् ॥ १०-९१ ॥ अष्टपत्रं कादिवर्णैः क्षान्तैदीक्षु विदिक्षु च । कादिढान्ताः शक्रवर्णाः शक्रकोणेषु संस्थिताः ॥ १०-९२ ॥ णकारादिभकारान्ता दशवर्णा दशारके । मकारादिशकारान्ता द्वितीयेऽपि दशारके ॥ १०-९३ ॥ वर्णाष्टकं चाष्टकोणे त्रिकोणे कथयामि ते । अकथादित्रिकोणान्तं हक्षयुग्मं तु मध्यगम् ॥ १०-९४ ॥ वर्णाध्वा कथितो देवि मातृकापीठरूपकः । षट्विंशत्तत्त्वभरितं चक्रं मूलानुसारतः ॥ १०-९५ ॥ तत्त्वाध्वा कथितो देवि तत्त्वरूपो वरानने । पञ्चसिंहासनोन्नद्धकलाध्वा चक्रशासनात् ॥ १०-९६ ॥ साबाला भैरवीयुक्ता महात्रिपुरसुन्दरी । त्रिपुरा त्र्यम्बिकान्साढ्या चक्रं प्राप्य विजृम्भते ॥ १०-९७ ॥ मन्त्राध्वाऽयं समाख्यातो निश्चयेन सदाऽनघे । एवं षडध्वविमलं श्रीचक्रं परिचिन्तयेत् ॥ १०-९८ ॥ उत्तराशामुखो देवि यदा चक्रं समुद्धरेत् । उत्तराशा तदा देवि पूर्वाशैव निगद्यते ॥ १०-९९ ॥ ईशानकोणं देवेशि तदाऽऽग्नेयं न संशयः । पश्चिमादिङ्मुखो मन्त्री यदा चक्रं समुद्धरेत् ॥ १०-१०० ॥ पश्चिमाशा तदा ज्ञेया पूर्वाशैव न संशयः । वायुकोणं तदाग्नेयमैशानं राक्षसं भवेत् ॥ १०-१०१ ॥ दक्षिणाभिमुखो मन्त्री यदा चक्रं समुद्धरेत् । पूर्वाशैव तदा सा दिग्रक्षःकोणं तु वह्निवत् ॥ १०-१०२ ॥ एतच्चक्रं मेरुरूपं श्रीविद्यार्णैः समुद्धृतम् । सर्वागममयं देवि कथितं वीरवन्दिते ॥ १०-१०३ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे करशुद्धिविद्याचतुरासनविद्यावाहन-- विद्यायजनविद्यामेरुस्वरूपश्रीचक्रोद्धारषडध्व निरूपणं नाम दशमः पटलः ॥ १० ॥ </poem> == अथैकादशः पटलः ईश्वर उवाच -- एभिर्वर्णैस्तु देवेशि त्रिपुरा कथ्यतेऽधुना । नवाक्षरो महामेरुरयं ब्रह्माण्डगोलकः ॥ ११-१ ॥ चतुरस्रं च कोदण्डं त्रिकोणं तत्पुटं मुखम् । निरालाम्बं तवाऽऽख्यातमेतद्ब्रह्माण्डमण्डलम् ॥ ११-२ ॥ लकारश्चतुरस्रं स्यात्पृथ्वीबीजतया प्रिये । अर्धमात्रा तु कोदण्डं स्रवत्पीयूषवषीणी ॥ ११-३ ॥ त्रिकोणरूपी वह्निः स्यात्त्रिकोणत्वात्परा शिवा । एकारश्च रकारश्च ईकारश्च त्रयं भवेत् ॥ ११-४ ॥ मायाविकाररूपेण षट्कोणाश्रयरूपिणी । हकारो व्योमरूपत्वाद् बिन्दुश्च मुखमण्डले ॥ ११-५ ॥ इच्छारूपेण कामस्तु सर्वत्र परमेश्वरि । तस्मान्मादनव्याख्यातमेतद्वै मेरुमण्डलम् ॥ ११-६ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि बीजं कामेश्वरीमतम् । सकला भुवनेशानि कामेशीबीजमुत्तमम् ॥ ११-७ ॥ अनेन सकला विद्याः कथयामि विशेषतः । शक्त्यर्णस्तुर्यवर्णोंऽयं कलमध्ये सुलोचने ॥ ११-८ ॥ वाग्भवं पञ्चवर्णं तु कामराजमथोच्यते । मादनं शिवचन्द्राद्यं शिवान्तं मीनलोचने ॥ ११-९ ॥ कामराजमिदं भद्रे षड्वर्णं सर्वमोहनम् । शक्तिबीजं वरारोहे चन्द्राद्यं सर्षसिद्धिदम् ॥ ११-१० ॥ चतुरक्षररूपं तु त्र्यक्षरी त्रिपुरा परा । सर्वतीर्थमयी देवि सर्वदेवस्वरूपिणी ॥ ११-११ ॥ सर्वशास्रमयी विद्या सर्वयोगमयी परा । सर्वयज्ञमयी संवित्सर्वज्ञानस्वरूपिणी ॥ ११-१२ ॥ सर्वदेवमयी साक्षात्सर्वसौभाग्यसुन्दरी । एनामुपास्य देवेशि कामः सर्वाङ्गसुन्दरः ॥ ११-१३ ॥ कामराजो भवेद्देवि नित्येयं ब्रह्मरूपिणी । इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे एकादशः पटलः ॥ ११ ॥ </poem> == द्वादशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- एतस्या देवदेवेश भेदान् कथय सुन्दर । केन केनोपासितेयं विशदी कुरु तत्त्वतः ॥ १२-१ ॥ ईश्वर उवाच-- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि लोपामुद्राभिधां वराम् । कामराजाख्यविद्यायाः शक्तिं तुर्यां च सुन्दरि ॥ १२-२ ॥ हित्वा मुखे शिवेन्द्वाढ्या लोपामुद्रा प्रकाशिता । अगस्त्योपासिता विद्या त्रैलोक्यक्षोभकारिणी ॥ १२-३ ॥ एषा विद्या कामराजपूजितैव न संशयः । विद्याद्वयमिदं भद्रे दुर्लभं भुवनत्रये ॥ १२-४ ॥ कामराजाख्यविद्याया वाग्भवेन वरानने । विद्योद्धारं प्रवक्ष्यामि शक्तिमादनमध्यगम् ॥ १२-५ ॥ शिवं कुर्याद्वाग्भवे तु शिवाद्यं कामराजकम् । चन्द्राद्यं तु तृतीयं स्याद्विद्येयं मनुपूजिता ॥ १२-६ ॥ सहाद्यं वाग्भवं देवि चन्द्राद्यं शिवमध्यगम् । मादनं कामराजे तु शक्तिबीजं सहाननम् ॥ १२-७ ॥ चन्द्राराधितविद्येयं भोगमोक्षफलप्रदा । हसाद्यं वाग्भवं विद्धि शिवाद्यं सहमध्यगम् ॥ १२-८ ॥ मादनं कामराजे तु तार्तीयं शृणु पार्वति । हसाद्यं शक्तिबीजं तु कुबेरेण प्रपूजिता ॥ १२-९ ॥ कामराजाख्यविद्यायास्तार्तीयं सुरवन्दिते । शक्तिबीजं सहाद्यं स्याद्विद्याऽगस्त्यप्रपूजिता ॥ १२-१० ॥ लोपामुद्रा प्रभावेन् साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपिणी । कामराजाख्यविद्याया वाग्भवे मादनं त्यज ॥ १२-११ ॥ चन्द्रं तत्रैव संयोज्य कामराजे ततः परम् । हित्वा चन्द्रं मुखे कुर्याद्विद्येयं नन्दिपूजिता ॥ १२-१२ ॥ कामराजाख्यविद्याया हित्वा भूमिं तृतीयके । शक्तिकण्ठे स्थितां देवि चन्द्राधः कुरु तत्र च ॥ १२-१३ ॥ इन्द्राराधितविद्येयं भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । लोपामुद्राख्यविद्याया द्वितीयाया महेश्वरि ॥ १२-१४ ॥ कामराजे भृगुं हित्वा तार्तीये शक्रगः शिवः । एषा विद्या वरारोहे त्रिपुरा सूर्यपूजिता ॥ १२-१५ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि चतुष्कूटां च शाङ्करीम् । लोपामुद्रां द्वितीयां तु विलिख्य सुरवन्दिते ॥ १२-१६ ॥ पुनवीलिख्य तामेव चतुर्थे पञ्चमे स्थिताम् । हित्वा तु भुवनेशानीमेकोच्चारेण प्रपूजिता ॥ १२-१७ ॥ चतुष्कूटा महाविद्या शङ्करेण प्रपूजिता । लोपामुद्रां पुनर्देवि विलिख्य तदनन्तरम् ॥ १२-१८ ॥ नन्दिकेश्वरविद्यां च षट्कूटा वैष्णवी भवेत् । दुर्वाससा पुरा देवि निष्कूटा पूजिता परा ॥ १२-१९ ॥ कामराजाख्यविद्यायास्रिकूटेषु वरानने । या स्थिता भुवनेशानि द्विधा कुरु महेश्वरी ॥ १२-२० ॥ बिन्दुहीना नादहीना दुर्वासःपूजिता भवेत् । एतैर्द्वादशसंख्याकैर्मन्त्रैस्तु सुरवन्दिते ॥ १२-२१ ॥ द्वादशान्ता स्थिता देवि परब्रह्मस्वरूपिणी । राज्ञीयं सर्वविद्यानां सर्वाम्नायैस्तु सेविता ॥ १२-२२ ॥ सर्वागममहामन्त्रवन्दिता देववन्दिता । सर्वयोगैर्नता नित्या केवलं ब्रह्मरूपिणी ॥ १२-२३ ॥ एवं त्रिधा महाविद्या विद्या त्रिपुरसुन्दरी । इयमेव महादेवी त्रिकूटा परमेश्वरी ॥ १२-२४ ॥ वक्तुं न शक्यते सर्वैर्ब्रह्मविष्ण्वादिभिः सदा । नो वाचा मनसा बुद्ध्या तुर्या वक्तुं न शक्यते ॥ १२-२५ ॥ साक्षाद्ब्रह्ममयी देवी षोडशार्णस्वरूपिणी । मनसैव महेशानि स्मृत्वाऽहं तु सदाशिवः ॥ १२-२६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरसुन्दरी (विद्याविवरणं नाम) द्वादश पटलः ॥ १२ ॥ </poem> == त्रयोदशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- परब्रह्मतया साक्षाच्छ्रीविद्या षोडशाक्षरी । कथय त्वं महादेव यद्यहं तव वल्लभा ॥ १३-१ ॥ त्रिकूटाः कथिताः सर्वाश्चतुष्कूटा च शाङ्करी । षट्कूटा वैष्णवी चैव मनवः कथिता विभो ॥ १३-२ ॥ एतास्तु सकला विद्यास्रिविधास्तु श्रुता मया । इदानीं श्रोतुमिच्छामि श्रीविद्यां षोडशाक्षरीम् ॥ १३-३ ॥ ईश्वर उवाच -- शठत्वेन वरारोहे श्रीविद्यामन्त्रविद्बुधः । योगिनीनां भवेद्भक्ष्यः श्रीगुरोः शासनात्प्रिये ॥ १३-४ ॥ षोडशार्णां महाविद्यां न दद्यात्कस्यचित् प्रिये । राज्ञे राज्यप्रदायापि पुत्राय प्राणदाय वा ॥ १३-५ ॥ देयं तु सकलं भद्रे साम्राज्यमपि पार्वति । शिरोऽपि प्राणसहितं न देया षोडशाक्षरी ॥ १३-६ ॥ उच्चार्यमाणा ये मन्त्रास्ते सर्वे वाचिकाः प्रिये । उच्चाररहितं वस्तु श्रीविद्या षोडशाक्षरी ॥ १३-७ ॥ सवर्णाऽपि वरारोहे वस्तु साक्षान्निरक्षरम् । भृङ्गोपभुक्तपुष्पं तु शिवे योग्यं यथा भवेत् ॥ १३-८ ॥ तथा निरक्षरं वस्तु ह्यक्षरैरपि संयुतम् । उदके लिखितं यद्वन्मन्त्रोच्चारस्तथा भवेत् ॥ १३-९ ॥ भोगमोक्षप्रदा विद्या श्रीविद्या षोडशाक्षरी । विना गुरूपदेशेन शापो भवति निश्चयात् ॥ १३-१० ॥ चन्द्रान्तं वारुणान्तं च शक्रादिसहितं पृथक् । वामाक्षि बिन्दुनादाढ्यं विश्वमातृकलात्मकम् ॥ १३-११ ॥ चतुवीधप्रकारेण शृणु देवि प्रकथ्यते । त्वं मनोहारिणी यस्मात्कथ्यते भुवि दुर्लभम् ॥ १३-१२ ॥ विद्यादौ योजयेद्देवि साक्षाज्जाग्रत्स्वरूपिणी । उत्पत्तिर्जागरो बोधो व्यावृत्तिर्मनसः सदा ॥ १३-१३ ॥ कलाचतुष्टयं जाग्रदवस्थायां व्यवस्थितम् । जाग्रत्सत्त्वगुणा प्रोक्ता केवलं शक्तिरूपिणी ॥ १३-१४ ॥ त्रिकूटा सकला भेदाः पञ्चकूटा भवन्ति हि । वैष्णवी वसुकूटा स्यात्षट्कूटा शांकरी भवेत् ॥ १३-१५ ॥ द्वितीयोऽयं प्रकारः स्याद्दुर्लभो भुवनत्रये । एषैव शिवरूपा तु व्यापकत्वात्सुरेश्वरि ॥ १३-१६ ॥ निश्चला सर्वभूतेषु सदाशिवमयी परा । सुषुप्तिरूपिणी साक्षाद्ब्रह्मरूपा यतः प्रिये ॥ १३-१७ ॥ मरणं विस्मृतिर्मूर्छा निद्रा च तमसा वृता । सुषुप्तिस्तु कला ज्ञेया सुषुप्तिः शिवरूपिणी ॥ १३-१८ ॥ केवलत्वेन जाग्रत्स्यात्पञ्चकूटा च शाम्भवी । सुषुप्त्यन्ते जागरादौ स्वप्नावस्था रजोमयी ॥ १३-१९ ॥ अभिलाषो भ्रमश्चिन्ता विषयेषु पुनः स्मृतिः । कलाचतुष्टयं स्वप्नावस्थायां तु विधीयते ॥ १३-२० ॥ शिवरूपा शक्तिरूपा महात्रिपुरदेवता । वेदादिमण्डिता देवि शिवशक्तिमयी सदा ॥ १३-२१ ॥ सप्त भेदास्तु सकलाः षट्कूटाः परमेश्वरि । वैष्णवी नवकूटा स्यात्सप्तकूटा च शाङ्करी ॥ १३-२२ ॥ अस्याः स्मरणमात्रेण गजदानं शतं भवेत् । भेदत्रयं तु कथितं तूर्यां विद्यां शृणु प्रिये ॥ १३-२३ ॥ यस्या विज्ञानमात्रेण ब्रह्म साक्षान्न संशयः । सुषुप्त्यादौ जागरान्ते स्फुरत्तामात्रलक्षणा ॥ १३-२४ ॥ अवस्थाशेषतां प्राप्ता तुर्या तु परमा कला । भावाभावविनिर्मुक्ता गुणातीता निगद्यते ॥ १३-२५ ॥ वैराग्यं च मुमुक्षत्वं शमादि विमलं मनः । सदसद्वस्तुनिर्धारस्तुर्यायास्तु कला इमाः ॥ १३-२६ ॥ आद्यबीजद्वयं भद्रे विपरीतक्रमेण हि । विलिख्य परमेशानि ततोऽन्यानि समुद्धरेत् ॥ १३-२७ ॥ अन्तर्मुखा वरारोहे कुमारी त्रिपुरेश्वरी । एभिस्तु पञ्चसंख्याकैर्बीजैः संपुटिता यजेत् ॥ १३-२८ ॥ षट्कूटा परमेशानि विद्येयं षोडशाक्षरी । त्रिकूटा सकला भद्रे षोडशार्णा भवन्ति हि ॥ १३-२९ ॥ वैष्णव्येकोनविंशार्णा शैवी सप्तदशाक्षरी । वक्त्रकोटिसहस्रैस्तु जिह्वाकोटिशतैरपि ॥ १३-३० ॥ वणीतुं नैव शक्येयं श्रीविद्या षोडशाक्षरी । वैष्णवी पञ्चमी चैव कः शक्तो गुणवर्णने ॥ १३-३१ ॥ यतो निरक्षरं वस्तु परा तत्र तु कारणम् । मूकीभूता हि पश्यन्ति मध्यमा मध्यमा भवेत् ॥ १३-३२ ॥ ब्रह्मविद्यास्वरूपेण भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । एकोच्चारेण देवेशि वाजपेयस्य कोटयः ॥ १३-३३ ॥ अश्वमेधसहस्राणि प्रादक्षिण्यं भुवस्तथा । काश्यादितीर्थयात्राश्च सार्धकोटित्रयान्विताः ॥ १३-३४ ॥ तुलां नार्हन्ति देवेशि नात्र कार्या विचारणा । एकोच्चारेण गिरिजे किं पुनर्ब्रह्म केवलम् ॥ १३-३५ ॥ षोडशार्णा महाविद्या न प्रकाश्या कदाचन । गोपितव्या त्वया भद्रे स्वयोनिरिव पार्वति ॥ १३-३६ ॥ शिवशक्तिसमायोगाद्यद्यत्कर्म प्रजायते । वेद्यं तन्न भवेत्तद्वच्छ्रीविद्यां षोडशाक्षरीम् ॥ १३-३७ ॥ विना गुरूपदेशेन श्रीविद्या षोडशाक्षरी । दृष्ट्वा प्रजपते यस्तु स भक्ष्यो योगिनीगणैः ॥ १३-३८ ॥ श्रीगुरोः कृपया लब्धा सर्वसाम्राज्यदायिनी । भुवनत्रयसौभाग्यं ददाति विपुलां श्रियम् ॥ १३-३९ ॥ साक्षान्मदनसौभाग्यं त्रैलोक्याकर्षणक्षमम् । सुधातरंङ्गिणीवेयं शब्दचातुर्यदायिनी ॥ १३-४० ॥ सौभाग्यभाग्यसंपन्नकलापटलदायिनी । परब्रह्मणि लीनत्वं ददाति यश उत्तमम् ॥ १३-४१ ॥ प्रपञ्चसागरे लीनानुद्धरेद्वेदमातृका । यस्याः सामर्थ्यतो देवि भुवनानि चतुर्दश ॥ १३-४२ ॥ अभूवन्परमेशानि तेषां कारणरूपिणी । चतुःसागरसामर्थ्यं कृपालोकनतो भवेत् ॥ १३-४३ ॥ ब्रह्माण्डकोटिजननी महामोक्षप्रदायिनी । निःसरन्ति महामन्त्रा विस्फुलिङ्गा यथा प्रिये ॥ १३-४४ ॥ वह्नेः सकाशाद् बहवो विद्यास्तु बहवस्तथा । वाग्भवात्तु समुत्पन्नास्तस्माद्वाग्भवमुच्यते ॥ १३-४५ ॥ मातृकार्णास्तथा भद्रे वाग्भवान्निसृताः क्रमात् । अत एव महेशानि शब्दब्रह्ममयी प्रिये ॥ १३-४६ ॥ पालयन्ती जगत्सर्वं तथा त्रैलोक्यमोहिनी । मोहयन्ती कामकला पुत्रपौत्रप्रवधीनि ॥ १३-४७ ॥ स्रीपुंभावेन सकलं ग्रथितं कामसूत्रके । तदा सौभाग्यसंपन्ना ब्रह्मस्थाननिवासिनी ॥ १३-४८ ॥ सौभाग्यगर्वगहना विश्वयोनिरितीरिता । चतुर्वाङ्मयनिष्ठेयं त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ १३-४९ ॥ साक्षात्संविन्मयी ज्ञानरूपिणी भोगदायिनी । महासंपत्प्रदा नित्या साक्षादक्षररूपिणी ॥ १३-५० ॥ षोडशार्णा मया भद्रे श्रीविद्या कथिता परा । निधानमिव चोरेभ्यो रक्षणीया तथा प्रिये ॥ १३-५१ ॥ न देया यस्य कस्यापि देया प्राणप्रदायिने । निर्मलाय स्वभक्ताय प्राणेभ्योऽप्यधिकाय च ॥ १३-५२ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे षोडशीविद्याविवरणं नाम त्रयोदशः पटलः ॥ १३ ॥ Das Shri Yantra gehört zur Verehrung der Tripurasundari. </poem> == चतुर्दशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- चक्रमण्डलमाख्यातं न पूजा तत्र मण्डले । कथिता परमेशान श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १४-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूजाविधिमनुत्तमम् । तदङ्गकलशादीनां स्थापनं प्रथमं भवेत् ॥ १४-२ ॥ तद्विधानं शृणु प्राज्ञे यथाविधि समासतः । मण्डलं वामतः कृत्वा जलेन चतुरस्रकम् ॥ १४-३ ॥ बृहत्कराभ्यां देवेशि तत्राऽऽधारं मनोहरम् । सौवर्णरौप्यताम्रादिरचितं पूजयेत्प्रिये ॥ १४-४ ॥ वह्निमण्डलरूपं तु कलादशकमर्चयेत् । धूम्रा च नीलवर्णा च कपिला विस्फुलिङ्गिनी ॥ १४-५ ॥ ज्वाला हैमवती कव्यवाहिनी हव्यवाहिनी । रौद्री संकषीणी चैव वैश्वानरकला दश ॥ १४-६ ॥ आभिः कलाभिः सहितं वह्निं तत्र प्रपूजयेत् । कलशं हेमजं वाऽन्यं स्थापयेत्तत्र सुन्दरि ॥ १४-७ ॥ पूजयेत्सूर्यरूपं तु कलाभिः परमेश्वरि । तपिनी तापिनी चैव विबुधा बोधिनी तथा ॥ १४-८ ॥ कलिनी शोषणी चैव वारुण्याकषीणी तथा । माया विश्वावती हेमा प्रभा सौरकला इमाः ॥ १४-९ ॥ कलशं तु समापूर्य जलेन कमलेक्षणे । तत्रस्थममृतं साक्षाच्चन्द्ररूपं विचिन्तयेत् ॥ १४-१० ॥ चन्द्रमण्डलमभ्यर्च्य कलाभिः सुरवन्दिते । अमृता मानसी तुष्टिः पुष्टिः प्रीति रतिस्तथा ॥ १४-११ ॥ श्रीश्च ह्रींश्च स्वधा रात्रिर्ज्योत्स्ना हैमवती तथा । छाया च पूणीमा नित्या अमावास्या च षोडशी ॥ १४-१२ ॥ एभिः समभ्यर्च्य मन्त्रैर्यजेदानन्दभैरवम् । शिवचन्द्रौ मातृकान्तं कलाशक्राम्बुवह्नयः ॥ १४-१३ ॥ वायुश्च वामकर्णेन योजितो बिन्दुल्लाञ्छितः । बीजमेतत्समुच्चार्य तथा चाऽऽनन्दभैरवम् ॥ १४-१४ ॥ ङेन्तं शिखामन्त्रयुक्तं पुनर्बीजं तु संलिखेत् । चन्द्रं हित्वाऽऽदिमं कुर्यात्कर्णे वामाक्षि योजयेत् ॥ १४-१५ ॥ सुरादेव्यै ततो वौषडियमानन्दभैरवी । अनेन चन्द्रं संपूज्य पूजार्हः कलशो भवेत् ॥ १४-१६ ॥ विधाय वामभागे तु चतुरस्रं तु मण्डलम् । यन्त्रिकां तत्र संस्थाप्य शङ्खं तत्र विनिक्षिपेत् ॥ १४-१७ ॥ शुद्धोदकेन संपूर्य पूजयेत्कारणान्वितम् । षडङ्गं तत्र संपूज्य सामान्यार्घ्यमिदं प्रिये ॥ १४-१८ ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि विशेषार्ध्यस्य लक्षणम् । आत्मश्रीचक्रयोर्मध्ये चतुरस्रं तु मण्डलम् ॥ १४-१९ ॥ सामान्यार्घ्यस्य तोयेन देशिको भूमिजानुकः । वहत्करोर्ध्वपुटतो यन्त्रिकां तत्र योजयेत् ॥ १४-२० ॥ त्रिकोणवृत्तषट्कोणं चतुरस्रं तु मण्डलम् । वह्निं तत्र विचिन्त्याथ पूजयेद्यन्त्रिकामयम् ॥ १४-२१ ॥ पूर्ववत्परमेशानि त्रिकूटां मध्यगां यजेत् । व्यस्तकूटैर्यजेत्तत्र त्रिकोणे परमेश्वरि ॥ १४-२२ ॥ द्विरावृत्त्या षडङ्गानि षट्कोणेषु प्रपूजयेत् । सौवर्णं राजतं वाऽपि पात्रं संस्थापयेत्प्रिये ॥ १४-२३ ॥ सूर्यरूपं प्रपूज्याथ यन्त्रं पूर्ववदालिखेत् । समस्तव्यस्तकूटैस्तु पूजयेत्पूर्वत्क्रमात् ॥ १४-२४ ॥ विशेषेण पयापूर्य चन्द्रं द्रवमयं प्रिये । पूर्ववद्यन्त्रमालिख्य त्रिकूटां यन्त्रमध्यगाम् ॥ १४-२५ ॥ त्रिकोणं चिन्तयेत्तत्तु त्रिकूटैः पूजितं प्रिये । अकथादित्रिरेखाढ्यं हक्षाभ्यन्तरमुत्तमम् ॥ १४-२६ ॥ द्विरावृत्त्या षडङ्गानि षट्कोणेषु प्रपूजयेत् । आत्मानं हंसमनुना आनन्देन च पूजयेत् ॥ १४-२७ ॥ मूलविद्यां यजेत्तत्र षोडशार्णां जपेत्ततः । धूपदीपौ निवेद्याथ नमस्कृत्यार्घ्यकं बुधः ॥ १४-२८ ॥ मुद्राः संदर्शयेत्तत्र साक्षाद्ब्रह्ममयं भवेत् । प्रोक्षयेत्तेन चाऽऽत्मानं पूजोपकरणानि च ॥ १४-२९ ॥ सर्वत्र प्रोक्षणं कुर्यात्सर्वं ब्रह्ममयं भवेत् । आत्मानं तु समभ्यर्च्य भूतान्संत्रासयेत्ततः ॥ १४-३० ॥ मूलविद्यास्त्रमुच्चार्य दिग्बन्धं स्फोटनादिभिः । तन्मुखः संनतो देवि भूतशुद्धिं तु पूर्ववत् ॥ १४-३१ ॥ ततो न्यासादिकं कुर्यात्संनाहं तु शरीरके । करशुद्धिकरीं विद्यां मध्यमादितलान्तकम् ॥ १४-३२ ॥ अङ्गुलीषु द्विरावृत्त्या करशुद्धिरियं प्रिये । अत आत्मासनं दद्यात्ततश्चकासन प्रिये ॥ १४-३३ ॥ सर्वमन्त्रासनं दद्यात्साध्यसिद्धासनं यजेत् । पादयोर्जङ्घयोर्जान्वोलीङ्गे न्यस्य चतुष्टयम् ॥ १४-३४ ॥ कुमार्यास्रिपुरेशान्याः षडङ्गानि च पूर्ववत् । अथ वक्ष्ये महेशानि श्रीविद्यान्यासमुत्तमम् ॥ १४-३५ ॥ सम्पूर्णां चिन्तयेद्विद्यां ब्रह्मरन्ध्रेऽरुणप्रभाम् । स्रवत्सुधां षोडशार्णां महासौभाग्यदां स्मरेत् ॥ १४-३६ ॥ वामांसदेशे सौभाग्यदण्डिनीं भ्रामयेत्ततः । रिपुजिह्वाग्रहां मुद्रां पादमूले न्यसेत्प्रिये ॥ १४-३७ ॥ त्रैलोक्यस्य त्वहं कर्ता ध्यात्वैवं तिलके न्यसेत् । सम्पूर्णामेव वदने वेष्टनत्वेन विन्यसेत् ॥ १४-३८ ॥ पुनः सम्पूर्णया देहे गलोर्घ्वे विन्यसेत्ततः । पुनः सम्पूर्णया देहे व्यापकत्वेन विन्यसेत् ॥ १४-३९ ॥ व्यापकान्ते योनिमुद्रां मुखे क्षिप्त्वाऽभिवन्द्य च । श्रीविद्यापूर्णरूपोऽयं न्यासः सौभाग्यवर्धनः ॥ १४-४० ॥ परिभ्राम्यानामिकां तु मूर्धानं परितः प्रिये । ब्रह्मरन्ध्रे क्षिपेद्देवि मणिबन्धे न्यसेत्ततः ॥ १४-४१ ॥ ललाटेऽनामिका कुर्यात्षोडशार्णा स्मरन्बुधः । संमोहनाख्यो देवेशि न्यासोऽयं क्षोभकारकः ॥ १४-४२ ॥ त्रैलोक्यमरुणं ध्यायेच्छ्रीविद्यां मनसि स्मरेत् । पादयोर्जङ्घयोर्जान्वोः कट्योरन्धुनि पृष्टके ॥ १४-४३ ॥ नाभौ पार्श्वद्वये चैव स्तनयोरंसयोस्तथा । कर्णयोर्ब्रह्मरन्ध्रे च वदनेऽक्षिणि पार्वति ॥ १४-४४ ॥ ततः कण्ठप्रदेशे तु करवेष्टनयोः क्रमात् । संहारोऽयं महान्यासो बीजैः षोडशभिः क्रमात् ॥ १४-४५ ॥ श्रीविद्याया षोडशार्णैर्न्यासैवीश्वेश्वरो भवेत् । सृष्ट्यन्तां विन्यसेद्देवि मातृकां पूर्ववत्प्रिये ॥ १४-४६ ॥ मातृकार्णस्वरूपां च वर्गाष्टकसमन्विताम् । वशिनीं मातृकां न्यस्येद् बीजाष्टकसमन्विताम् ॥ १४-४७ ॥ अवर्गान्ते लिखेद्बीजं वह्निफान्तं क्षमान्वितम् । वामकर्णविशोभाढ्यं बिन्दुनादाङ्कितं प्रिये ॥ १४-४८ ॥ वशिनीं पूजयेद्वाचां देवतां देवि सुव्रते । कवर्गान्ते महेशानि कामेशीबीजमुत्तमम् ॥ १४-४९ ॥ मेरूद्धतं समुच्चार्य वाग्देवीं पूजयेत्ततः । च वर्गान्ते धान्तलान्तं क्षमातुर्यस्वरान्वितम् ॥ १४-५० ॥ मोदिनीं पूजयेद्वाचां देवतां तदनन्तरम् । टवर्गान्ते वायुतोयं मुखसंस्थं महेश्वरि ॥ १४-५१ ॥ वामकर्णेन्दुबिद्वाढ्यं विमलां वागधीश्वरीम् । तवर्गान्ते जमक्ष्माद्यं वामनेत्रविभूषितम् ॥ १४-५२ ॥ बिन्दुनादाङ्कितं बीजं वाग्देवीमरुणां यजेत् । पवर्गान्ते व्योमचन्द्रं क्षमातोयाग्निमुख्यकम् ॥ १४-५३ ॥ उकारस्वरसंयुक्तं बिन्दुनादकलाङ्कितम् । जयिनीं पूजयेद्वाचां देवतां वीरवन्दिते ॥ १४-५४ ॥ यवर्गान्ते जान्तकालरेफवायुसमन्वितम् । ऊमाढ्यं देवतां वाचां सर्वेशीं परिपूजयेत् ॥ १४-५५ ॥ क्षमोवह्निगतं तुर्यं बीजेन परिमण्डितम् । बिन्दुनादकलाक्रान्तं कौलिनीं वाचमर्चयेत् ॥ १४-५६ ॥ शवर्गान्ते महेशानि न्यसेत् सर्वार्थसिद्धये । शिरोललाटभ्रूमध्यकण्ठहृन्नाभिगोचरे ॥ १४-५७ ॥ आधारे व्यूहकं यावन्न्यसेद्देवीः क्रमात्प्रिये । षोढान्यासं ततः कुर्याद्येन ब्रह्माण्डरूपकः ॥ १४-५८ ॥ विराट्स्वरूपी वर्णात्मा शिवः साक्षान्न संशयः । गणेशः प्रथमो न्यासः सर्वविघ्नविनाशनः ॥ १४-५९ ॥ अरुणादित्यसंकाशान्गजवक्त्रांस्रिलोचनान् । पाशाङ्कुशवराभीतिकराञ्शक्तिसमन्वितान् ॥ १४-६० ॥ ध्यात्वा प्रविन्यसेद्देवि मातृकान्यासवत्ततः । विघ्नेश्वरस्तथा श्रीश्च विघ्नराजस्तथा ह्रिया ॥ १४-६१ ॥ विनायकस्तथा तुष्टिः शान्तियुक्तः शिवोत्तमः । विघ्नकृत्पुष्टियुक्तस्तु विघ्नहृच्च सरस्वती ॥ १४-६२ ॥ विघ्नराड्रतियुक्तस्तु मेधावान् गणनायकः । एकदन्तश्च कान्तिश्च द्विदन्तः कामिनीयुतः ॥ १४-६३ ॥ गजवक्त्रो मोहिनी च निरञ्जनजटा ततः । कपर्दी तु तथा तीव्रा दीर्घवक्त्रस्ततः प्रिये ॥ १४-६४ ॥ ज्वालिनीसहितः पश्चान्नन्दासंकर्षणौ ततः । वृषध्वजश्च शुभगा गणनाथेन संयुता ॥ १४-६५ ॥ कामरूपिणिका पश्चाद्गजेन्द्रः शुभ्रया युतः । शूर्पकर्णस्तु जयिनी त्रिनेत्रः सत्ययाऽन्वितः ॥ १४-६६ ॥ लम्बोदरश्च विघ्नेशी महानादस्वरूपिणी । चतुमूत्तीः कामदा च सदाशिवयुता ततः ॥ १४-६७ ॥ मदविह्वलनाम्नी च आमादविकटे ततः । दुर्मुखश्च तथा घूर्णा सुमुखो भूतिमांस्ततः ॥ १४-६८ ॥ प्रमोदश्च तथा भूमीरेकपादस्तथा सती । द्विजिह्वश्च रमायुक्तः शूरश्चैव तु मानुषी ॥ १४-६९ ॥ वीरेण सहिता पश्चाच्छैलजे मकरध्वजः । षण्मुखश्च विकर्णा च वरदो भृकुटी तथा ॥ १४-७० ॥ वामदेवस्तथा लज्जा वक्रतुण्डस्तथा परम् । दीर्घघोणान्वितः पश्चाद्विरण्डकधनुर्धरा ॥ १४-७१ ॥ सेनानीर्यामिनीयुक्तो ग्रामणी रात्रिसंयुतः । मत्तश्च चण्डिकायुक्तो विमत्तश्च शशिप्रभा ॥ १४-७२ ॥ मत्तवाहनलोले च जटी च चपलेक्षणा । शुण्डि ऋज्वीयुतः पश्चात्खड्गी दुर्भगयाऽन्वितः ॥ १४-७३ ॥ वरेण्यश्चैव सुभगा वृषकेतुस्तथा शिवा । भक्ष्यप्रियश्च दुर्गा च मेघनादश्च कालिका ॥ १४-७४ ॥ गणेशः कालकुब्जा च गणपो विघ्नहारिणी । मातृवर्णैर्न्यसेद्देवि ग्रहन्यासं ततो न्यसेत् ॥ १४-७५ ॥ पद्मरागं सितं रक्तं श्यामं पीतं च पाण्डुरम् । धूम्रकृष्णं कृष्णधूम्रं धूम्रधूम्रं विचिन्तयेत् ॥ १४-७६ ॥ रविमुख्यान्कामरूपान्सर्वाभरणभूषितान् । वामोरुन्यस्तहस्तांश्च दक्षहस्ताभयप्रदान् ॥ १४-७७ ॥ स्वरैरर्कं हृदि न्यस्य यवर्गेण शशी ततः । भ्रूमध्येऽथ कवर्गेण भौमं नेत्रत्रये न्यसेत् ॥ १४-७८ ॥ चवर्गेण बुधो हृत्स्थष्टवर्गेण बृहस्पतिः । हृदयोपरि देवेशि तवर्गेण गले भृगुः ॥ १४-७९ ॥ पवर्गेण शनिर्नाभौ राहुर्वक्त्रे शवर्गतः । लक्षाभ्यां तु गुदे केतुर्न्यसेदेवं वरानने ॥ १४-८० ॥ अथ नक्षत्रवृन्दस्य न्यासं कुर्यात्सुखप्रदम् । ज्वलत्कालाग्निसंकाशाः सर्वाभरणभूषिताः ॥ १४-८१ ॥ नतिपाण्योऽश्विनीमुख्या वरदाभयपाणयः । युग्मं युग्मं तथा युग्मं युग्मयुग्मेन रोहिणीम् ॥ १४-८२ ॥ एकमेकं तथा द्वन्द्वमेकं पुष्यान्तमुच्यते । ललाटे चक्षुषोः पश्चाद्वामदक्षिणकर्णयोः ॥ १४-८३ ॥ नासाद्वये च देवेशि तथा कण्ठे क्रमान्न्यसेत् । पुष्यान्तं च प्रविन्यस्य खगार्णाभ्यां तु सार्पकम् ॥ १४-८४ ॥ दक्षस्कन्धे घङाभ्यां तु मघां स्कन्धे द्वितीयके । चपूर्वाफाल्गुनीं दक्षे कूर्परे छजसंयुताम् ॥ १४-८५ ॥ उत्तरफाल्गुनीं वामे कूर्परे विन्यसेत्प्रिये । झञवर्णास्थितो हस्तो मणिबन्धेऽथ दक्षिणे ॥ १४-८६ ॥ चित्रां टठस्थां वामे च मणिबन्धे न्यसेत्प्रिये । डकारेण युतां स्वातीं दक्षहस्ते प्रविन्यसेत् ॥ १४-८७ ॥ ढणयुक्तां विशाखां तु वामहस्ते प्रविन्यसेत् । तथदस्थानुराधां तु नाभौ विन्यस्य पार्वति ॥ १४-८८ ॥ धकारेण युतां ज्येष्ठां न्यसेद्दक्षकटौ प्रिये । नपफस्थं तथा मूलं न्यसेद् वामकटौ प्रिये ॥ १४-८९ ॥ पूर्वाषाढां वकारेण दक्षोरौ विन्यसेत्प्रिये । भकारेणोत्तराषाढां वामोरौ तदनन्तरम् ॥ १४-९० ॥ मकारयुक्तं श्रवणं दक्षजानुनि विन्यसेत् । यरस्थितां धनिष्ठां तु वामजानुनि विन्यसेत् ॥ १४-९१ ॥ लकारेण ततो देवि शतभिषं न्यसेत्प्रिये । दक्षजङ्घागतां पश्चात्पूर्वाभाद्रपदां ततः ॥ १४-९२ ॥ वशवर्णस्थितां न्यस्य वामजङ्घागतां क्रमात् । षसहस्थोत्तराभाद्रपदां दक्षिणापादके ॥ १४-९३ ॥ क्षकारेण ततो बिन्दुविसर्गाभ्यां च रेवती । वामपादे प्रविन्यस्य योगिनीन्यासमाचरेत् ॥ १४-९४ ॥ सितासितारुणा बभ्रूचित्रापीताश्च चिन्तयेत् । चतुर्भुजाः समैर्वक्त्रैः सर्वाभरणभूषिताः ॥ १४-९५ ॥ डांडींबीजद्वयं चोक्त्वा डमला वरयाः प्रिये । वामकर्णेन्दुनादाढ्यं डाकिन्यै नम इत्यपि ॥ १४-९६ ॥ स्वरान्ते तु प्रवक्तव्यं मान्ते रक्षपदद्वयम् । त्वगात्मने कण्ठदेशे विशुद्धौ विन्यसेत्पिरये ॥ १४-९७ ॥ कण्ठवर्णै राकिनीं तु रकाराद्यक्षरैः क्रमात् । पूर्ववद्बीजसंयुक्तैरसृगात्माऽत्र संवदेत् ॥ १४-९८ ॥ अनाहते न्यसेत्पश्चाड्डकारादिफकारकैः । लाकिनी च तथा देवि मांसात्मा मणिपूरके ॥ १४-९९ ॥ बंलंवर्णैः काकिनीं तु स्वाधिष्ठाने तथाविधाम् । भेदस्वरूपां विन्यस्य वसवर्णैस्तु साकिनीम् ॥ १४-१०० ॥ अस्थिरूपां च पूर्वोक्तबीजेनाऽऽधारके न्यसेत् । हक्षवर्णास्थितां तद्वन्मज्जारूपिणिकां यजेत् ॥ १४-१०१ ॥ भुवोर्मध्ये महेशानि हाकिनीं द्विदले न्यसेत् । पूर्ववद्बीजसंयुक्तां तद्वच्छुक्रात्मिकां यजेत् ॥ १४-१०२ ॥ सर्वधातुगतां देवीं शुक्लवर्णां तु याकिनीम् । ब्रह्मरन्ध्रे महेशानि न्यासोऽयं योगिनीयुतः ॥ १४-१०३ ॥ राशिन्यासं ततः कुर्यात्सर्वरक्षाकरं सदा । रक्तश्वेतहरिद्वर्णपाण्डुचित्राशितान्स्मरेत् ॥ १४-१०४ ॥ पिशङ्गपिङ्गलौ बभ्रुकर्बुरासितधूम्रकान् । अकारादिचतुष्केण विन्यसेत्सुरवन्दिते ॥ १४-१०५ ॥ मेषं दक्षिणपद्गुल्फे ततो द्वन्द्वेन वै वृषम् । न्यसेज्जानुनि वेदैस्तु मिथुनं वृषणे ततः ॥ १४-१०६ ॥ द्वाभ्यां कर्काटकं कुक्षौ द्वाभ्यां स्कन्धे च सिंहकम् । अनुस्वारविसर्गाभ्यां शवर्गेण च कन्यकाम् ॥ १४-१०७ ॥ दक्षिणे तु शिरोभागे विन्यसेद्वीरवन्दिते । तथा वामशिरोभागे कवर्गेण तुलाभृतम् ॥ १४-१०८ ॥ चवर्गेण तथा स्कन्धे वृश्चिकं विन्यसेत्प्रिये । टवर्गेण तथा कुक्षौ धन्विनं विन्यसेत्प्रिये ॥ १४-१०९ ॥ मकरं तु तवर्गेण वृषणे विन्यसेत्क्रमात् । पवर्गेण तथा कुम्भं वामजानुनि विन्यसेत् ॥ १४-११० ॥ यवर्गेणं क्षकारेण मीनं गुल्फेऽथ वामके । अथ पीठानि विन्यस्येत्सर्वतीर्थमयानि हि ॥ १४-१११ ॥ सितासितारुणाश्यामहारित्पीतान्यनुक्रमात् । पुनः पुनः क्रमाद्देवि पञ्चाशत्पीठसंचयः ॥ १४-११२ ॥ पीठानि संस्मरेद्विद्वान् सर्वमातृकया युतान्(?) । मातृकार्णैर्न्यसेद्विद्वान् सर्वकामार्थसिद्धये ॥ ११३ ॥ कामरूपं महापीठं पीठं वाराणसीं ततः । नेपालं च तथा पीठं तथा वै पौण्ड्र्वर्धनम् ॥ १४-११४ ॥ पुरस्थिरं तथा पीठं चन्द्रस्थिरमतः परम् । पूर्णशैलं महापीठमर्बुदं च ततः परम् ॥ १४-११५ ॥ आम्रातकेश्वरं पीठमेकाम्रं च ततः परम् । विस्रोतःपीठमनघं कामकोटं ततः परम् ॥ १४-११६ ॥ कैलासभृगुकेदारं पीठं चन्द्रपुरं ततः । श्रीपीठं च तथोंकारं जालन्धरमतः परम् ॥ १४-११७ ॥ मालवं च ततः पीठं कुलान्तं देवकोटकम् । गोकर्णं च महापीठं मारुतेश्वरमेव च ॥ १४-११८ ॥ अट्टहासं च विरजं राजगेहं महापथम् । पीठं कोल्लगिरिं प्रोक्तमेलापुरमतः परम् ॥ १४-११९ ॥ कामेश्वरं महापीठं महापीठं जयन्तिका । पीठमुज्जयनी चैव चरित्रं क्षीरकाभिधम् ॥ १४-१२० ॥ हस्तिनापुरपीठं च उड्डीशं च प्रयागकम् । षष्ठीशं पीठश्रीशैलं मायापूरजलेश्वरम् ॥ १४-१२१ ॥ मलयं च महापीठं श्रीशैलं मेरुकं गिरिम् । महेन्द्रं वामनं चैव हिरण्यपुरमेव च ॥ १४-१२२ ॥ महालक्ष्मीमयं पीठमुड्डीयानमतः परम् । छायाच्छत्रपुरं पीठं तथैव परमेश्वरि ॥ १४-१२३ ॥ पञ्चाशत्पीठविन्यासं मातृकाविन्न्यसेत् सदा । षोढान्यासो महादेवि न्यस्त्वा साक्षात्स्वयं शिवः ॥ १४-१२४ ॥ अथ कामान्न्यसेद्देवी दाडिमीकुसुमप्रभान् । वामाङ्कशक्तिसहितान्पुष्पबाणेक्षुकार्मुकान् ॥ १४-१२५ ॥ शक्तयः कुङ्कुमनिभाः सर्वाभरणभूषिताः । नीलोत्पलकरा ध्येयास्त्रैलोक्याकर्षणक्षमाः ॥ १४-१२६ ॥ न्यसेत्कामरतिं पश्चात्कामप्रीतिं सुरेश्वरि । कान्तश्च कामिनीयुक्तो भ्रान्तो वै मोहिनीयुतः ॥ १४-१२७ ॥ कामाङ्गः कमले तद्वत्कामचारो विलासिनी । कर्णकल्पलते तद्वत्कोमलश्यामले तथा ॥ १४-१२८ ॥ कामवर्धनसंयुक्ता विज्ञेया तु शुचिस्मिता । कामश्च विस्मितायुक्तो विशालाक्षीयुतो रमः ॥ १४-१२९ ॥ रमणो लेलिहायुक्ता रतिनाथदिगम्बरे । रतिप्रियश्च वामा च रात्रिनाथश्च कुब्जिका ॥ १४-१३० ॥ स्मरेण च युता कान्ता रमणः सत्यया युतः । निशाचरश्च कल्याणी नन्दनो भोगिनी तथा ॥ १४-१३१ ॥ नन्दकः कामदायुक्तो मदनश्च सुलोचना । सुलावण्यायुतो देवि तथा नन्दसुताभिधः ॥ १४-१३२ ॥ निशाचरश्च मदीन्या रतिर्हंसस्ततः परम् । कलहः प्रियया युक्तः पुष्पधन्वा च काङ्क्षिणी ॥ १४-१३३ ॥ महाधनुश्च सुमुखा ग्रामणीर्नलिनीयुतः । भीमश्च जटिनीयुक्तो भ्रामणः पालिनीयुतः ॥ १४-१३४ ॥ भ्रमणः शिखिनीयुक्तो शान्तमुग्धे ततः परम् । भ्रामणो रमया युक्तो भृगुर्भूमा ततः परम् ॥ १४-१३५ ॥ भ्रान्तश्चामरलोला च भ्रमावहसुचञ्चले । मोहनो दीर्घजिह्वा च मोचकश्च तथा सती ॥ १४-१३६ ॥ तथा मुग्धश्च लोलाक्षी मोहमर्दनभृङ्गिणी । मोहकश्च चपेटा च मन्मथो नाथया युतः ॥ १४-१३७ ॥ मातङ्गमालिनीयुग्मं भृङ्गा च कलहंसिनी । गायकेन समायुक्ता तथा वै विश्वतोमुखी ॥ १४-१३८ ॥ गजःनन्दिकया युक्तो गीतिश्च तदनन्तरम् । नर्तकः सह रञ्जिन्या खेलः कान्तिसमन्वितः ॥ १४-१३९ ॥ उन्मत्तः कलकण्ठे च मत्तकश्च वृकोदरी । मेघः श्यामान्वितो देवी विमलश्रीः क्रमात्प्रिये ॥ १४-१४० ॥ मातृकार्णैर्न्यसेद्देवि मातृकावत्सदाऽनघे । अनेन न्यासयोगेन त्रैलोक्यक्षोभको भवेत् ॥ १४-१४१ ॥ बालायास्रिपुरेशान्या नवयोन्यङ्कितं न्यसेत् । श्रोत्रयोश्चुबुके चैव शङ्खास्येषु दृशोर्नसि ॥ १४-१४२ ॥ अंसद्वये च हृदये न्यसेत्कूर्परकुक्षिषु । जान्वन्धुपादगुह्येषु पार्श्वहृत्सु स्तनद्वये ॥ १४-१४३ ॥ कण्ठे च नवयोन्याख्यं न्यसेद्बीजत्रयात्मकम् । पुनर्बालां समुच्चार्य षोडशार्णां प्रविन्यसेत् ॥ १४-१४४ ॥ पुनर्बालां समुच्चार्य चतुरस्रं च चिन्तयेत् । गोलकं न्यासयोगेन श्रीचक्रं परिचिन्तयेत् ॥ १४-१४५ ॥ षट्चक्रेषु ललाटे च सीमन्ते च शिरोबिले । नव स्थानानि संकल्प्य न्यसेद्देवि ततः परम् ॥ १४-१४६ ॥ श्रीविद्यां ब्रह्मरन्ध्रे च पृष्ठतो गुरवः क्रमात् । तिथिनित्यास्ततो देवि मातृकास्वरसंयुताः ॥ १४-१४७ ॥ मातृकावन्न्यसेद्वक्त्रे सर्वसौभाग्यदायकाः ॥ १४-१४८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यान्यासविधानं नाम चतुर्दशः पटलः ॥ १४ ॥ </poem> == पञ्चदशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच-- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि नित्यामण्डलमुत्तमम् । कामेश्वरी महाविद्या सर्वलोकवशंकरी ॥ १५-१ ॥ बालां तारं च हृत्प्रान्ते कामेश्वरिपदं लिखेत् । इच्छाकामफलप्रान्ते प्रदेसर्वपदं लिखेत् ॥ १५-२ ॥ ततः सत्त्ववशं ब्रूयात्करिसर्वजगत्पदम् । क्षोभणान्ते करि ब्रूयाद्धुंकारत्रितयं लिखेत् ॥ १५-३ ॥ पञ्च बाणान्समालिख्य संहारेण कुमारिकाम् । एषा कामेश्वरी नित्या प्रसङ्गात्कथिताऽद्रिजे ॥ १५-४ ॥ वाग्भवं भगशब्दान्ते भुगे भगिनि चाऽऽलिखेत् । भगोदरीति वर्णान्ते च भगमाले भगावहे ॥ १५-५ ॥ भगगुह्ये भगप्रान्ते योनिप्रान्ते भगान्तिके । निपातिनि च सर्वान्ते ततो भगवशंकरि ॥ १५-६ ॥ भगरूपे ततो लेख्यं नीरजायतलोचने । नित्यक्लिन्ने भगप्रान्ते स्वरूपे सर्व चाऽऽलिखेत् ॥ १५-७ ॥ भगानि मे ह्यानयेति वरदेति समालिखेत् । रेत सुरेते भग च क्लिन्ने क्लिन्नद्रवे ततः ॥ १५-८ ॥ क्लेदय द्रावयाथो च सर्वसत्त्वान्भगेश्वरि । अमोघे भगविच्चे च क्षुभ क्षोभय सर्व च ॥ १५-९ ॥ सत्त्वान्भगेश्वरि ब्रूयाद्वाग्भवं ब्लूंजमादिमम् । भेब्लूं भोब्लूं च हेंब्लूं च हें क्लिन्ने च ततः परम् ॥ १५-१० ॥ सर्वाणि च भगान्यन्ते मे वशं चाऽऽनयेति च । स्त्रीबीजं च हर प्रान्ते बलेमात्मकमक्षरम् ॥ १५-११ ॥ भुवनेशीं समालिख्य विद्येयं भगमालिनी । प्रसङ्गात्कथिता पञ्चचत्वारिंशच्छताक्षरी ॥ १५-१२ ॥ पराबीजं समुच्चार्य नित्यक्लिन्ने मदद्रवे । अग्निजायान्वितो मन्त्रो नित्यक्लिन्नेयमीरिता ॥ १५-१३ ॥ सर्वसौभाग्यदात्री च सर्वैश्वर्यप्रदायिनी । प्रणवं पूर्वमुच्चार्य तथाऽङ्कुशयुगं लिखेत् ॥ १५-१४ ॥ तन्मध्ये विलिखेद्देवि भरोमात्मकमक्षरम् । चवर्गमन्त्यहीनं तु विलिखेद्वह्निसंस्थितम् ॥ १५-१५ ॥ चतुर्दशस्वरोपेतं बिन्दुनादाङ्कितं पृथक् । वह्निजायान्वितो मन्त्रो भेरुण्डायाः फलप्रदः ॥ १५-१६ ॥ भुवनेशीं समुच्चार्य चतुर्थ्या वह्निवासिनीम् । हृदन्तोऽयं मनुर्देवि नित्येयं वह्निवासिनी ॥ १५-१७ ॥ प्रणवं भुवनेशानि फरेमात्मकमक्षरम् । सविसर्गः शशी पश्चान्नित्यक्लिन्ने मदद्रवे ॥ १५-१८ ॥ वह्निजायान्विता विद्या सर्वैश्वर्यप्रदायिनी । महाविद्येश्वरी नित्या प्रसङ्गेन मयेरिता ॥ १५-१९ ॥ पराबीजं समुच्चार्य शिवदूतीं च ङेयुताम् । हृदन्तोऽयं मनुर्देवि दूतीयं सर्वकामदा ॥ १५-२० ॥ ओंकारबीजमुच्चार्य परां कवचमालिखेत् । खे च छे क्षः समालिख्य स्त्रीबीजं च समालिखेत् ॥ १५-२१ ॥ हूंकारं क्षे परा चास्त्रं विद्येयं द्वादशाक्षरी । त्वरिता नाम नित्येयं त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ १५-२२ ॥ सर्वसिंहासनमयी बालेव कुलसुन्दरी । बालया पुटितां कुर्यात्तथा वै नित्यभैरवी ॥ १५-२३ ॥ पञ्च बाणाश्च देवेशी नित्या शक्राक्षरी भवेत् । त्रैलोक्यविमला विद्या नित्याख्या परमेश्वरी ॥ १५-२४ ॥ पञ्चाक्षरी बाणबीजैनीत्येयमपरा प्रिये । प्रणवं भुवनेशानी फरेमात्मकमक्षरम् ॥ १५-२५ ॥ स्रूमात्मकं द्वितीयं च भुवनेश्यङ्कुशं ततः । नित्यशब्दं समुद्धृत्य संबुद्ध्या तु मदद्रवाम् ॥ १५-२६ ॥ कवचं चाङ्कुशं पञ्चदशैर्नीलपताकिनी । वान्तं कालसमायुक्तं वह्निवायुगतं ततः ॥ १५-२७ ॥ पृथक्पञ्समायुक्तं ततः शक्रस्वरान्वितम् । बिन्दुनादाङ्कितं बीजं नित्येयं विजया प्रिये ॥ १५-२८ ॥ चन्द्रवारुणसंयुक्तं तारबीजं समालिखेत् । चतुर्थ्या तु ततो देवि विलिखेत्सर्वमङ्गलाम् ॥ १५-२९ ॥ हृदन्तोऽयं मनुर्देवि नित्येयं सर्वमङ्गला । तारं हृद्भगवत्यन्ते ज्वालामालिनी देवि च ॥ १५-३० ॥ द्विरुच्चार्य च सर्वान्ते भूतसंहारकारिके । जातवेदसि संलिख्य ज्वलन्तिपदयुग्मकम् ॥ १५-३१ ॥ ज्वलेतिप्रज्वलद्वन्द्वं हुंकारद्वितयं लिखेत् । वह्निबीजत्रयं हुं च अस्त्रस्वाहृन्वितो मनुः ॥ १५-३२ ॥ इयं नित्या महादेवि ज्वालामालिनिका परा । कवर्गान्तं स्वरान्तं च शक्रस्वरविभूषितम् ॥ १५-३३ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं विचित्रा परमेश्वरी । अकारादिषु सर्वेषु स्वरेषु क्रमतो न्यसेत् ॥ १५-३४ ॥ अःस्वरे परमेशानि श्रीविद्यां विश्वमातृकाम् । स्वरवद्विन्यसेन्नित्या नीरजायतलोचने ॥ १५-३५ ॥ प्रकटाद्या न्यसेत्पश्चादाधारादिषु मन्त्रवित् । स्थितिन्यासं ततः कुर्याच्छ्रीविद्याषोडशाक्षरैः ॥ १५-३६ ॥ पञ्चाङ्गुलीषु करयोर्ब्रह्मरन्ध्रे मुखे हृदि । त्रयं विन्यस्य नाभ्यादिपादान्ते चैकमद्रिजे ॥ १५-३७ ॥ गलादिनाभिपर्यन्तमपरं हि ततः परम् । ब्रह्मरन्ध्रादिकण्ठान्तमेकं विन्यस्य पादयोः ॥ १५-३८ ॥ अङ्गुलीषु च विन्यस्य न्यासोऽयं स्थितिकारकः । सृष्टिन्यासं ततः कुर्यात्सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ १५-३९ ॥ ब्रह्मरन्ध्रेऽलिके नेत्रश्रुतिघ्राणोष्ठकेषु च । दन्तान्तरोर्ध्वके देवि जिह्वायां गलकूपके ॥ १५-४० ॥ पृष्ठे सर्वाङ्गहृदयस्तनकुक्षिषु लिङ्गके । श्रीविद्यार्णैर्न्यसेद्देवि मन्त्रं सर्वसमृद्धये ॥ १५-४१ ॥ सर्वाङ्गे विन्यसेत्पश्चाद्व्यापकत्वेन सुन्दरि । प्राणानायम्य विधिवन्मुद्रासन्नद्धविग्रहः ॥ १५-४२ ॥ संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः । खेचरी बीजरूपा च योनिमुद्रेत्यनुक्रमात् ॥ १५-४३ ॥ बीजानि वक्ष्ये क्रमतो मुद्राणां परमेश्वरि । पञ्चबाणैः पञ्च मुद्राः क्रोमात्मकमक्षरम् ॥ १५-४४ ॥ आद्यं तु रुद्रभैरव्या बीजं सादाशिवं ततः । ततस्तु वाग्भवं देवि क्रमेण हि चतुष्टयम् ॥ १५-४५ ॥ चतुर्मुद्रासु बीजानि नवमुद्रास्वनुक्रमात् । अथ वक्ष्ये महेशत्नि मुद्राविवरणं क्रमात् ॥ १५-४६ ॥ वामहस्तेन मुष्टिं तु बद्ध्वा कर्णप्रदेशके । तर्जनीं सरलां कृत्वा भ्रामयेत्तन्त्रवित्तमः ॥ १५-४७ ॥ सौभाग्यदण्डिनी मुद्रा न्यासकाले तु सूचिता । अन्तरङ्गुष्ठमुष्ट्या तु निरुध्य जगतीमिमाम् ॥ १५-४८ ॥ रिपुजिह्वाग्रहा मुद्रा न्यासकाले तु सूचिता । पाणिद्वयं महेशानि परिवर्तनयोगतः ॥ १५-४९ ॥ योजयित्वा तर्जनीभ्यामनामे वारयेत्प्रिये । मध्यमे योजयेन्मध्ये कनिष्ठे तदधस्तथा ॥ १५-५० ॥ अङ्गुष्ठावपि संयोज्य त्रिधा युग्मक्रमेण तु । त्रिखण्डा नाम मुद्रेयं त्रिपुराह्वानकर्मणि ॥ १५-५१ ॥ विरलौ तु करौ कृत्वा मध्यमे मध्यमे कुरु । अङ्गुष्ठाभ्यां कनिष्ठे च संपीड्य सरले ततः ॥ १५-५२ ॥ तर्जन्यौ दण्डवत्कुर्यान्मध्यमस्थ ह्यनामिके । सर्वसंक्षोभिणी मुद्रा त्रैलोक्यक्षोभकारिणी ॥ १५-५३ ॥ मध्यमे तर्जनीयुक्ते सरले स्यात्तदा भवेत् । सर्वविद्राविणी मुद्रामोहयेत्सचराचरम् ॥ १५-५४ ॥ मध्यमे तर्जनीयुग्मे वक्रे कुर्यात्सुलोचने । एतस्या एव मुद्रायास्तदा कर्षणकारिणी ॥ १५-५५ ॥ विपरीतौ तलौ कृत्वा चाङ्गुली हृन्मुखा यजेत् । परिवर्तनमार्गेण क्रमेण निबिडास्ततः ॥ १५-५६ ॥ अङ्गुष्ठावग्रदेशे तु तर्जन्यावङ्कुशाकृती । सर्वा एकत्र संयोज्य सर्ववश्यकरी भवेत् ॥ १५-५७ ॥ पुटाञ्जलिकरौ कृत्वा मध्यमागर्भसंस्थिते । परस्परकनिष्ठे तु तर्जन्यग्रगते ततः ॥ १५-५८ ॥ अनामिके तु सरले मध्यमामुखदेशगौ । अङ्गुष्ठौ परमेशानि सर्वोन्मादनकारिणी ॥ १५-५९ ॥ एतस्या एव मुद्राया अनामातर्जनीक्रमात् । अङ्कुशाकारूपा तु मुद्रेयं तु महाङ्कुशा ॥ १५-६० ॥ वामं भुजं दक्षभुजे दक्षिणं वामदेशतः । निवेश्य योजयेत्पश्चात्परिवर्त्य क्रमेण हि ॥ १५-६१ ॥ कनिष्ठानामिकायुग्मे तर्जनीभ्यां निरोधयेत् । मध्यमे सरले कृत्वा योनिवत्सरलौ ततः ॥ १५-६२ ॥ अङ्गुष्ठौ खेचरी मुद्रा पाथीवस्थानयोजिनी । प्रियेयं सर्वदेवानां खेचरत्वप्रदायिनी ॥ १५-६३ ॥ परिवर्त्याञ्जलिं कृत्वा कनिष्ठाग्रगते ततः । मध्यमे स्थापयेद्देवि कनिष्ठे धारयेत्ततः ॥ १५-६४ ॥ अनामिकाभ्यां सुदृढं तर्जनीमध्यमायुगम् । अङ्गुष्ठाभ्यां समायोज्यमर्धचन्द्राकृतिं प्रिये ॥ १५-६५ ॥ बीजमुद्रेयमाख्याता सर्वानन्दकरी पिरये । परिवर्त्य करौ सम्यक्तर्जनीवामने समे ॥ १५-६६ ॥ मध्यमे कुरु तन्मध्ये योजयेत्तदनन्तरम् । अन्योन्यानामिके देवि कनिष्ठे तु यथास्थिते ॥ १५-६७ ॥ अङ्गुष्ठाभ्यां योजिताभ्यां योन्याकारं तु कारयेत् । योनिमुद्रेयमाख्याता परा त्रैलोक्यमातृका ॥ १५-६८ ॥ एवं विन्यस्तदेहः सन् मुद्रासन्नद्धविग्रहः । अन्तर्यागविधिं कुर्याद्येन साक्षात्स्वयं विभुः ॥ १५-६९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यान्यासविवरणं नाम पञ्चदशः पटलः ॥ १५ ॥ </poem> == षोडशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- अन्तर्यागविधिं देव बहिर्यागविधिं तथा । सकलं कथयेशान यद्यहं तव वल्लभा ॥ १६-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यजनं चाऽऽन्तरं महत् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं बिसतन्तुतनीयसीम् ॥ १६-२ ॥ उद्यत्सूर्यप्रभाजालविद्युत्कोटिप्रभामयी । चन्द्रकोटिप्रभाद्रावां त्रैलोक्यैकप्रभामयीम् ॥ १६-३ ॥ अशेषजगदुत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणीम् । ध्यायेन्मनो यथा देवीं निश्चलं जायते तथा ॥ १६-४ ॥ सहजानन्दसंदोहमन्दिरं भवति क्षणात् । मनो निश्चलतां प्राप्तं शिवशक्तिप्रभावतः ॥ १६-५ ॥ समाधिर्जायते तत्र संज्ञाद्वयविजृम्भितः । स्वयंप्रज्ञातनामैको ह्यसंप्रज्ञातनामधृत् ॥ १६-६ ॥ स्वयंप्रज्ञातसंज्ञस्तु शक्त्याधिक्येन जायते । असंप्रज्ञातनामैको शिवाधिक्येन वै भवेत् ॥ १६-७ ॥ स्वयंप्रज्ञातभेदस्तु तीव्रस्तीव्रतरो भवेत् । असंप्रज्ञातभेदस्तु मन्दो मन्दतरस्तथा ॥ १६-८ ॥ (संज्ञा प्रज्ञान यत्रैवं स्वयंप्रज्ञोऽभिधीयते । असंप्रज्ञो हि भूयस्तु स्थितप्रज्ञः प्रतिष्ठितः ॥ १६-९ ॥ प्रज्ञाप्रज्ञानमेवेदमसंस्मयमिति द्वयम् । संज्ञाद्वयमिदं देवि शिवतत्त्वेन वै भवेत् ॥ १६-१० ॥ हास्यरोदनरोमाञ्चकम्पस्वेदादिलक्षणः । तीव्रस्तीव्रतरो देवि समाधिरुपलक्षितः ॥ १६-११ ॥ निमेषवजीते नेत्रे वपुस्तल्लक्षणं स्थिरम् । मन्दो मन्दतरो देवि समाधिः परिकीतीतः ॥ १६-१२ ॥ शाम्भवेन च वेद्येन सुखी भूयान्निरन्तरम् । अन्तर्यागविधिं कृत्वा बहिर्यजनमाचरेत् ॥ १६-१३ ॥ एवं विन्यस्तदेहः सन्सर्वात्मा साधकोत्तमः । ध्यायेन्निरामयं वस्तु जगत्त्रयविमोहिनीम् ॥ १६-१४ ॥ अशेषव्यवहाराणां स्वामिनीं संविदं पराम् । उद्यत्सूर्यसहस्राभां दाडिमीकुसुमप्रभाम् ॥ १६-१५ ॥ जपाकुसुमसंकाशां पद्मरागमणिप्रभाम् । स्फुरत्पद्मनिभां तप्तकाञ्चनाभां सुरेश्वरीम् ॥ १६-१६ ॥ रक्तोत्पलदलाकारपादपल्लवराजिताम् । अनर्घ्यरत्नखचितमञ्जीरचरणद्वयाम् ॥ १६-१७ ॥ पादाङ्गुलीयकक्षिप्तरत्नतेजोविराजिताम् । कदलीललितस्तम्भसुकुमारोरुकोमलाम् ॥ १६-१८ ॥ नितम्बबिम्बविलसद्रक्तवस्त्रपरिष्कृताम् । मेखलाबद्धमाणिक्यकिङ्किणीनादविभ्रमाम् ॥ १६-१९ ॥ अलक्ष्यमध्यमां निम्ननाभिं शातोदरीं पराम् । रोमराजिलतोद्धूतमहाकुचफलान्विताम् ॥ १६-२० ॥ सुवृत्तनिबिडोत्तुङ्गकुचमण्डलराजिताम् । अनर्घ्यमौक्तिकस्फारहारभारविराजिताम् ॥ १६-२१ ॥ नवरत्नप्रभाराजद् ग्रैवेयकविभूषणाम् । श्रुतिभूषामनोरम्यकपोलस्थलमञ्जुलाम् ॥ १६-२२ ॥ उद्यदादित्यसंकाशताटङ्कसुमुखप्रभाम् । पूर्णचन्द्रमुखीं पद्मवदनां वरनासिकाम् ॥ १६-२३ ॥ स्फुरन्मदनकोदण्डसुभ्रुवं पद्मलोचनाम् । ललाटपट्टसंराजद्रत्नाढ्यतिलकाङ्किताम् ॥ १६-२४ ॥ मुक्तामाणिक्यघटितमुकुटस्थलकिंङ्किणीम् । स्फुरच्चन्द्रकलाराजन्मुकुटां च त्रिलोचनाम् ॥ १६-२५ ॥ प्रवालवल्लीविलसद्बाहुवलीचतुष्टयाम् । इक्षुकोदण्डपुष्पेषुपाशाङ्कुशचतुर्भुजाम् ॥ १६-२६ ॥ सर्वदेवमयीमम्बां सर्वसौभाग्यसुन्दरीम् । सर्वतीर्थमयीं दिव्यां सर्वकामप्रपूरिणीम् ॥ १६-२७ ॥ सर्वमन्त्रमयीं नित्यां सर्वागमविशारदाम् । सर्वक्षेत्रमयीं देवीं सर्वविद्यामयीं शिवाम् ॥ १६-२८ ॥ सर्वयागमयीं विद्यां सर्वदेवस्वरूपिणीम् । सर्वशास्रमयीं नित्यां सर्वागमनमस्कृताम् ॥ १६-२९ ॥ सर्वाम्नायमयीं देवीं सर्वायतनसेविताम् । सर्वानन्दमयीं ज्ञानगह्वरां संविदं पराम् ॥ १६-३० ॥ एवं ध्यात्वा परामम्बां वहन्नासापुटं क्रमात् । आवाह्य चक्रमध्ये तु मुद्रया हि त्रिखण्डया ॥ १६-३१ ॥ संस्थितां चिन्तयेत्तत्र श्रीपीठान्तनीवासिनीम् । मुद्राः संदर्शयेद्देवि तर्पणैस्तु त्रिधा यजेत् ॥ १६-३२ ॥ लयाङ्गं कल्पयेद्देहे देव्यास्तु परमेश्वरि । गन्धपुष्पाक्षतादींश्च देव्यै सम्यङ् निवेदयेत् ॥ १६-३३ ॥ उपचारैः षोडशभिः संपूज्य परदेवताम् । तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं मूलविद्यया ॥ १६-३४ ॥ एतस्मिन्समये देवि तिथिनित्यां प्रपूजयेत् । कामेश्वर्यादिका नित्या विचित्रान्ताः परेश्वरि ॥ १६-३५ ॥ प्रतिपत्पौर्णमास्यन्ततिथिरूपाः प्रपूजयेत् । विभाव्य च महात्र्यस्रं पूर्वदक्षोत्तरं क्रमात् ॥ १६-३६ ॥ रेखासु विलिखेत्तत्र पञ्चपञ्च क्रमेण हि । अकराद्या उवर्णान्ता दक्षिणस्यां विचिन्तयेत् ॥ १६-३७ ॥ ततश्च पूर्वरेखायामूकारादिकपञ्चकम् । विलिख्योत्तररेखायां शक्त्यादि विलिखेत्ततः ॥ १६-३८ ॥ अनुस्वारान्तमन्त्रस्तु विसर्गे षोडशीं यजेत् । वामावर्तेन देवेशि नित्याः षोडश कीतीताः ॥ १६-३९ ॥ प्रतिपत्तिथिमारभ्य पौर्णमास्यन्तमद्रिजे । एकैकां पूजयेन्नित्यां महासौभाग्यमाप्नुयात् ॥ १६-४० ॥ कृष्णपक्षे महेशानि पूजयेत्तिथिमण्डलम् । विचित्राद्या वरारोहे यावत्कामेश्वरी भवेत् ॥ १६-४१ ॥ पूजनीया विलोमेन भक्त्या तु परमेश्वरि । कलाः षोडश देवेशि यस्तु चन्द्रकलाः क्रमात् ॥ १६-४२ ॥ तिथिनित्यां त्रिधा देवि पूजयेद्भाग्यहेतवे । पुनः श्रीत्रिपुरानित्या यजेत्सौभाग्यहेतवे ॥ १६-४३ ॥ स सौभाग्यं महादेवि प्राप्नोति गुरुशासनात् । कामेश्वर्यादिका नित्याः पूजयित्वा क्रमात्ततः ॥ १६-४४ ॥ एतस्मिन्समये देवि गुरुन्संपूजयेद्बुधः । पुष्पसंकोचयोगेन कथयामि तवानघे ॥ १६-४५ ॥ रश्मिवृन्दं दलमितं गुरवस्तु शताधिकाः । तस्मांत्संकोचयेत्पुष्पममिताः सिद्धिहानिदाः ॥ १६-४६ ॥ नष्टसंततिविज्ञेया मिताः सर्वसमृद्धिदाः । पुष्पं संकोचयेन्नोचेद्द्वादशे नष्टसंततिः ॥ १६-४७ ॥ संतत्या नष्टरूपः सन्न भवेद्देवताप्रियः । अत एव मया सम्यक्पुष्पं संकुचितं प्रिये ॥ १६-४८ ॥ कामराजाख्यविद्याया गुरवस्तु समृद्धिदाः । मध्यप्राक्त्र्यश्रमध्ये हि गुरुपङ्क्तिं त्रिधाऽर्चयेत् ॥ १६-४९ ॥ परारब्धान्पूजयेदादौ परापरविभक्तिकान् । ततोऽपरांस्त्रिधा देवि गुरुन् संपूजयेत्प्रिये ॥ १६-५० ॥ दिव्यौघे तु परान्विद्धि सप्तसंख्यान्वरानने । आनन्दनाथशब्दान्ता गुरवः पुरुषाः प्रिये ॥ १६-५१ ॥ स्त्रियः पराम्बाशब्दान्ता विज्ञेया वीरवन्दिते । परप्रकाशो देवेशि ततः परशिवो मतः ॥ १६-५२ ॥ परा शक्तिस्तथा देवि कौलेश्वर इति प्रिये । शुक्ला देवि कुलेशानकामेश्वर्यम्बिकाः क्रमात् ॥ १६-५३ ॥ मुनिसंख्यास्तु गुरवः पराख्या दिव्यरूपिणः । भोगक्लिन्नस्तु समयो वेदाख्यः सहजस्तथा ॥ १६-५४ ॥ परापराख्यसिद्धौघे मानवौघे शृणु प्रिये । गगनो विश्वविमलौ मदनो भुवनस्तथा ॥ १६-५५ ॥ लीला स्वात्माप्रियः पश्चान्नागसंख्यास्तु मानवाः । अपराः परमेशानि नियता अक्षरा इमे ॥ १६-५६ ॥ एतत्त्रयं तु नियतं देशिकानां हिताय च । मयोद्धृतं महेशानि पुष्पं संकुचितं प्रिये ॥ १६-५७ ॥ मानवौघान्तिके पश्चात्स्वगुरुत्रितयं यजेत् । परमेष्ठी गुरुः पश्चाद्गुरुः परमसंज्ञितः ॥ १६-५८ ॥ स्वगुरुश्च महेशानि पुजयेत्तु गुरुत्रयम् । अथ वा मानवौघान्त एकं स्वगुरुमर्चयेत् ॥ १६-५९ ॥ अयं प्रकारः कथितः प्रकारान्तरमुच्यते । वन्द्यं सर्वप्रकाराणां मानवौघाष्टकादथ ॥ १६-६० ॥ गुरवो नवसंख्याका इह यावद्भवन्ति हि । नवचक्रेश्वरी यस्मात्तावत्पुष्पं प्रकाशयेत् ॥ १६-६१ ॥ मानवौघे तदा देवि दशसप्त भवन्ति हि । पश्चात्संकोचयेत्पुष्पं नवमं श्रीगुरुं यजेत् ॥ १६-६२ ॥ अज्ञातगुरुशिष्याणां कथयामि वरानने । गुरुभ्यो नम उच्चार्य पादुकाभ्यो नमो लिखेत् ॥ १६-६३ ॥ गुर्वन्ते परमान्ते च गुरुभ्यो नम इत्यपि । एतेषां पादुकास्तद्वदाचार्येभ्यो नमो वदेत् ॥ १६-६४ ॥ आचार्यपादुकास्तद्वत्पूर्वसिद्धास्तु पादुकाः । सामान्यगुरुशिष्याणां गुरुपङ्क्तिरियं भवेत् ॥ १६-६५ ॥ गुरुपङ्क्तिं प्रपूज्याथ स्वयं श्रीत्रिपुरा भवेत् । गुरुपङ्क्तिविहीनस्तु पुरुषः पङ्क्तिवजीतः ॥ १६-६६ ॥ सामान्यगुरुपङ्क्तित्वान्न भवेत्पङ्क्तिवजीतः । पुष्पसंकोचमार्गोऽयं मया सिद्धः कृतः प्रिये ॥ १६-६७ ॥ कृपया परमेशानि साधकानां हिताय च । कामराजाख्यगुरवः श्रीविद्याविषये क्रमात् ॥ १६-६८ ॥ लोपामुद्राख्यविद्याऽप्यान् गुरुञ्शृणु वरानने । परमाद्यशिवश्चाऽऽद्या कामेश्वर्यम्बिका तथा ॥ १६-६९ ॥ दिव्यौघश्च महौघश्च सर्वानन्दस्ततः परम् । प्रज्ञादेव्यम्बिका पश्चात्प्रकाशः सप्तमो भवेत् ॥ १६-७० ॥ दिव्याः पराख्यगुरवो लोपामुद्राप्रभामयाः । दिव्यश्चित्रश्च कैवल्यदेव्यम्बा च महोदयाः ॥ १६-७१ ॥ सिद्धाः परापरा ज्ञेया मानवौघे शृणु प्रिये । विद्या शक्तिश्च विश्वश्च चतुर्थः कोमलो भवेत् ॥ १६-७२ ॥ पञ्चमस्तु परानन्दो मनोहर इति प्रिये । स्वात्मानन्दः सप्तमस्तु प्रतिभोऽष्टम उच्यते ॥ १६-७३ ॥ अपराख्या इमे देवि गुरवः परिकीतीताः । पूर्ववद्योजयेत् पश्चादष्टानन्तरमेव च ॥ १६-७४ ॥ त्रयं वा स्वगुरुं वाऽपि नवान्तं वाऽब्जलोचने । दक्षिणामूतीशिष्याणां गुरुक्रम उदाहृतः ॥ १६-७५ ॥ संप्रदाया अनेके च ज्ञातव्याः स्वगुरुक्रमात् । संप्रदायविहीनस्य न दद्यात्पङ्क्तिमुत्तमाम् ॥ १६-७६ ॥ साधारणास्तु गुरवः सर्वभेदेषु वै समाः । गुरुक्रमं प्रपूज्याथ यजेदाम्नायदेवताः ॥ १६-७७ ॥ त्रैलोक्यमोहने देवि सर्वाशापरिपूरके । सर्वसंक्षोभणे चक्रे पूर्वाम्नायं प्रपूजयेत् ॥ १६-७८ ॥ सर्वसौभाग्यदे चक्रे तथा सर्वार्थसाधके । सर्वरक्षाकरे चक्रे दक्षाम्नायं प्र पूजयेत् ॥ १६-७९ ॥ मध्यचक्रत्रये देवि पश्चिमाम्नायमर्चयेत् । नवचक्रेषु देवेशि कौबेराम्नायमर्चयेत् ॥ १६-८० ॥ बैन्दवे परमेशानि मध्यसिंहासनं यजेत् । अनेनैव प्रकारेण पूजयेत्पञ्च पञ्चिकाः ॥ १६-८१ ॥ श्रीविद्या च प्ररं ज्यौतिः परा निष्कलशाम्भवी । अजया मातृका चेति पञ्च कोशाः प्रकीतीताः ॥ १६-८२ ॥ श्रीविद्या च तथा लक्ष्मीर्महालक्ष्मीस्तथैव च । त्रिशक्ति सर्वसाम्राज्या पञ्च लक्ष्म्यः प्रकीतीताः ॥ १६-८३ ॥ श्रीविद्या त्वरिता चैव पारिजातेश्वरी तथा । त्रिपुटा पञ्चबाणेशी पञ्च कल्पलताः स्मृताः ॥ १६-८४ ॥ श्रीविद्या मूलपीठेशी सुधा श्रीरमृतेश्वरी । अन्नपूर्णेति विख्याताः पञ्चैताः कामधेनवः ॥ १६-८५ ॥ श्रीविद्यां सिद्धलक्ष्मीश्च मातङ्गी भुवनेश्वरी । वाराहीति च संमोक्ताः पञ्च रत्नाः प्रकीतीताः ॥ १६-८६ ॥ मूलविद्या महेशानि श्रीविद्या परिकीतीता । वारुणान्तं वह्निसंस्थं बिन्दुनादसमन्वितम् ॥ १६-८७ ॥ वामनेत्रसमायुक्तं लक्ष्मीबीजमुदाहृतम् । श्रीबीजं तु पराबीजं लक्ष्मीबीजमुदाहृतम् ॥ १६-८८ ॥ प्रणवं पूर्वमुच्चार्य ह्रीमात्मकं समुच्चरेत् । श्रीपुटां च नु कमले कमलाग्रे प्रसीदतु ॥ १६-८९ ॥ लये मध्यगतां भूमिं रुद्रस्थाने नियोजयेत् । प्रसीद युगलं दद्याच्छ्रीबीजं भुवनेश्वरीम् ॥ १६-९० ॥ श्रिया बीजं ततो दद्यान्महालक्ष्मी च { श्च} हृन्मनुः । सप्तविंशतिवर्णात्मा महालक्ष्मीमनुर्मतः ॥ १६-९१ ॥ श्रीबीजं च पराबीजं कामराजं समालिखेत् । इयं त्रिशक्तिर्देवेशि त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ १६-९२ ॥ चन्द्रेण मादनं लक्ष्मीर्देवी दीर्घाक्षिमण्डिता । विष्णुक्रूरेश्वरीयुक्ता रित्ययं वैष्णवीयुता (?) ॥ १६-९३ ॥ श्रीबीजसंपुटं कुर्यात्सर्वशास्त्रप्रदायिनी । प्रणवं पूर्वमुच्चार्य पराहंसं समुद्धरेत् ॥ १६-९४ ॥ ततः सोऽहं शिरो देवि वसुवर्णोऽयमीरितः । वेदादिकेवला देवी परा निष्कलशाम्भवी ॥ १६-९५ ॥ हंसोऽजपार्णान्तः त(वर्णवस्त)त्र मातृकेति प्रकीतीता(तः) । प्रणवं भुवनेशानी वियच्चन्द्राग्निवायवम् ॥ १६-९६ ॥ भुवनेशी ध्रुवं चैव सरस्वत्यै नमो लिखेत् । इयं तु पारिजातेशी पारिजातरतोपमा ॥ १६-९७ ॥ काण्डवानीश्वरीविद्या प्रसङ्गात्कथिता मया । त्रिबीजं च पराबीजं सकामा त्रिपुटोदिता ॥ १६-९८ ॥ पञ्चकामेश्वरीविद्या बालान्यासे समीरिता । वाग्भवं वामनेत्रं च ध्रुवान्तं बिन्दुसंयुतम् ॥ १६-९९ ॥ मूलपीठेश्वरीविद्या सुगुप्ता कथिता मया । पराबीजं तु श्रीबीजं बालायामाद्यमक्षरम् ॥ १६-१०० ॥ राज्यदे राजलक्ष्मीति चन्द्रः सर्गविभूषितः । बिलोमान्यादिबीजानि सुधा श्रीश्च प्रकीतीताः (ता) ॥ १६-१०१ ॥ वाग्भवं भुवनेशानि श्रीबीजं तदनन्तरम् । वियत्तदादिखफलेमित्यवर्णं समालिखेत् ॥ १६-१०२ ॥ वियत्तदादिकं तं च फ्रानित्येव मनुर्मतः । चवर्गतृतीयं तुर्यं मायारेफेन्दुसंयुत्तम् ॥ १६-१०३ ॥ महाचण्डं समुद्धृत्य संकर्षणीति संलिखेत् । कालमहान इत्युक्त्वा वियदिन्दुसमन्वितः (?) ॥ १६-१०४ ॥ मायाबीजं तु कथितः सिद्धलक्ष्म्या महामनुः । अन्नपूर्णा च देवेशि उत्तराम्नायकीतीता ॥ १६-१०५ ॥ मातङ्गिन्येति चांशं वाङ्मायाश्रीसंपुटं लिखेत् । इयं मातङ्गिनी विद्या द्वादशार्णा प्रकीतीता ॥ १६-१०६ ॥ वियदग्निसमायुक्ता वामनेत्रेन्दुविभूषितम्(ता) । भुवनेशी महेशानि दुर्लभा भुवनत्रये ॥ १६-१०७ ॥ वाग्भवं पूर्वमुद्धृत्य संबुद्ध्या भगवत्यपि । वार्ताली द्वे च वाराही युग्मवाराहमुख्यपि ॥ १६-१०८ ॥ अन्धे अन्धिन्यै नत्यन्तं रुन्धिनी तत्परः परम् । जम्भे जम्भिन्यै नत्यन्तं मोहे मोहिन्यै युतं नमः ॥ १६-१०९ ॥ स्तम्भे स्तम्भिन्यै हृद्युक्तममुकं स्तम्भनद्वये । सर्वदुष्टप्रदुष्टानां सर्वेषां सर्वमुच्चरेत् ॥ १६-११० ॥ जिह्वास्तम्भं कुरु द्वन्द्वं शीघ्रवश्यं कुरु द्वयम् । वाग्क्कूट त्रयं वाचं मन्त्रपावकवल्लभा ॥ १६-१११ ॥ महाविद्येयमाख्याता सर्वतन्त्रेषु गोपिता । श्री देव्युवाच -- मन्त्रास्तु कथिता देव सर्वतन्त्रेषु गोपिताः ॥ १६-११२ ॥ तानाराध्य कथं लोका जायन्ते भुवि दुर्लभाः । एतत्सर्वं महादेव कथय त्वं सुविस्तरम् ॥ १६-११३ ॥ ईश्वर उवाच -- साधु पृष्टं त्वया भद्रे लोकानां हितकाम्यया । अविज्ञातमनस्तत्त्वं भजता दुःसुता यथा (?) ॥ १६-११४ ॥ कथ्यतेऽत्र तथा देवि सर्वतन्त्रेषु गोपितम् । मन्त्राविशोधनं कुर्यान्मन्त्राणां च विशुद्धये ॥ १६-११५ ॥ चतुरस्रभुवं भित्त्वा कृत्वा रेखात्रयं त्रयम् । वृत्तः षोडशके चैव ततो वर्णान् समालिखेत् ॥ १६-११६ ॥ इन्द्राग्नि रुद्रनवनेत्रयुगेन दिक्षु ऋत्वष्टषोडशचतुर्दश भौतिकेषु । पाताल पञ्चदशवह्निहिमांशुकोष्ठे वर्णाल्लिखेल्लिपिभवान्क्रमशस्तु धीमान् ॥ १६-११७ ॥ मन्त्राद्यसाधकानां तु नामार्णः पतति ध्रुवम् । सिद्धिस्थानं च विज्ञेयं द्वितीयं साध्यनामकम् ॥ १६-११८ ॥ सुसिद्धं तु तृतीयं स्याच्चतुर्थमरिसंज्ञकम् । सिद्धः सिध्यतिकालेन साध्यः सिध्यति वा न वा ॥ १६-११९ ॥ सुसिद्धस्तत्क्षणादेव साधकं भक्षयेदरिः । सिद्धसिद्धो जपात्सिद्धिद्वीगुणात्सिद्धसाध्यकः ॥ १६-१२० ॥ सिद्धसुसिद्धः संग्राहात्सिद्धारिर्हन्ति वै द्विजान् । साध्यः सिध्यति संक्लेशात्साध्यसाध्योऽतिदुःखकृत् ॥ १६-१२१ ॥ साध्यः सुसिद्धो भजनात्साध्यारिः स्वाश्रयं हरेत् । सुसिद्धसिद्धोऽध्ययनात्फलं दद्युर्यथेप्सितम् ॥ १६-१२२ ॥ सुसिद्धसाध्यो जपाद्यैः सिद्धिर्यस्मादतोऽन्यथा । सुसिद्धे तु सुसिद्धस्तु पूर्वजन्मकृतश्रमात् ॥ १६-१२३ ॥ संस्मात्तु सर्वं सिद्धानां साधको यो जपेन्मनुः । अभिचारे रिपोरवं यदि स्यान्भुविपन्नयोः (?) ॥ १६-१२४ ॥ संसिद्धेऽरिविशेषेण स्वकुलान्नाशयेद्ध्रुवम् । अरिसिद्धस्तु संहन्यादरिसाध्यं तु योषितः ॥ १६-१२५ ॥ अरिसिद्धस्वमन्त्रश्च कुलाच्छादनकृच्छलैः । अर्यरिस्वामहामन्त्रप्राप्तेन सुनिश्चितम् {?} ॥ १६-१२६ ॥ एतदुक्तं महेशानि त्यक्त्वाऽन्यमतमुत्तमम् । स्वप्नलब्धे स्त्रिया दत्ते मालमन्त्रे त्रिबीजके ॥ १६-१२७ ॥ सिद्धादिशोधनं देवी न वै तेषां तु विद्यते । श्रीविद्यापूजनस्थाने चक्रराजे महेश्वरि ॥ १६-१२८ ॥ महाकोशेश्वरावृन्दमण्डिता सनसंस्थिता ॥ १६-१२९ ॥ सर्वसौभाग्यजननीपादुकां पूजयामि च । इत्युच्चार्य परं ज्योतिःकोशाद्यां पूजयेत्सुधीः ॥ १६-१३० ॥ अनेनैव प्रकारेण पूजयेत्पञ्चपञ्चिकाः । शैवं तु दर्शनं देवि बैन्दवे पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१३१ ॥ परितो दर्शनं शाक्तं चक्रस्य परमेश्वरी । ब्राह्मं तु दर्शनं पूज्यं भूबिम्बे प्रथमे प्रिये ॥ १६-१३२ ॥ शिवस्य वामतो देवि वैष्णवं दर्शनं यजेत् । सृष्टिचक्रे भवेत्सूर्यदर्शनं कमलेक्षणे ॥ १६-१३३ ॥ स्थितिचक्रे तु संपूज्यं बौद्धदर्शनमुत्तमम् । एवं संपूज्य सकलं श्रीविद्यां परितोषयेत् ॥ १६-१३४ ॥ तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं तत्त्वमुद्रया । अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु तत्त्वमुद्रेयमीरिता ॥ १६-१३५ ॥ पुष्पं समर्पयेद्देवि मुद्रया ज्ञानसंज्ञया । अङ्गुष्ठतर्जनीयोगाज्ज्ञानमुद्रा प्रतिष्ठिता ॥ १६-१३६ ॥ सर्वोपचारैराराध्य मुद्राः संदर्शयेत्क्रमात् । अथाङ्गावरणं कुर्याच्छ्रीविद्यामनुसंभवम् ॥ १६-१३७ ॥ अग्नीशासुरवायव्यमध्यदिक्ष्वङ्गपूजनम् । मायालक्ष्मीमयं बीजयुग्मं पूर्वक्रमेण तु ॥ १६-१३८ ॥ कथितं योजयेद्देवि त्रयं वा परमेश्वरि । संपुटक्रमयोगेन चाथवा वीरवन्दिते ॥ १६-१३९ ॥ संयोज्य पूजयेत्सर्वाः क्रमादेव वरानने । त्रैलोक्यमोहने चक्रे प्रकटा योगिनीर्यजेत् ॥ १६-१४० ॥ चतुरस्रे चतुर्द्वारे शोभिते सिद्धिदायकाः । अणिमां पश्चिमद्वारे दक्षभागे प्रपूजयेत् ॥ १६-१४१ ॥ लघिमामुत्तरद्वारे दक्षभागे प्रपूजयेत् । पूर्वद्वारे तु महिमामुत्तरे पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१४२ ॥ ईशित्वसिद्धिंर्देवेशि दक्षिणद्वारि पूर्ववत् ॥ १६-१४३ ॥ वशित्वसिद्धिं वायव्ये तेनैव क्रमयोगतः ॥ १६-१४४ ॥ इच्छासिद्धिं पूर्वभागे नैरृत्ये च प्रपूजयेत् । प्राप्तिसिद्धिः सर्वकामा सिद्धिश्च परमेश्वरि ॥ १६-१४५ ॥ अधोर्ध्वक्रमरूपेण ज्ञातव्ये सुरसुन्दरि । ब्राह्मी माहेश्वरी चैन्द्री कौमारी वैष्णवी तथा ॥ १६-१४६ ॥ वाराही च तथा षष्ठी चामुण्डा सप्त मातरः । अष्टमी तु महालक्ष्मीः पश्चिमादिक्रमेण हि ॥ १६-१४७ ॥ वामभागे तु संपूज्या वायव्यादि च पूर्ववत् । संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः ॥ १६-१४८ ॥ खेचरीबीजयोन्याख्यास्त्रिखण्डां च प्रपूजयेत् । एताः संपूज्य चक्रेशीं त्रिपुरां पूजयेत्पराम् ॥ १६-१४९ ॥ अणिमासिद्धिपुरतः सर्वकार्यार्थसाधिकाम् । सर्वसंक्षोभिणीं मुद्रां दर्शयेत्कमलानने ॥ १६-१५० ॥ सर्वाशापूरकं चक्रं गुप्तयोगिन्यधिष्ठितम् । षोडशारं ततो देवि पूजयेत्कार्यसिद्धये ॥ १६-१५१ ॥ कामाकषीणिकां देवि बुध्द्याकषीणिकां तथा । अहंकाराकषीणीं च शब्दाकर्षणरूपिणीम् ॥ १६-१५२ ॥ स्पर्शाकषीणिरूपां च रूपाकषीणिरूपिणीम् । रसाकर्षकरीं चैव गन्धाकर्षणकारिणीम् ॥ १६-१५३ ॥ चित्ताकषीणिकां तद्वद्धैर्याकषीणिकां प्रिये । नामाकषीणिकां चैव बीणाकषीणिकां तथा ॥ १६-१५४ ॥ अमृताकषीणीं चैव बीजाकषीणिकां प्रिये । शरीराकषीणीं चैव आत्माकर्षणरूपिणीम् ॥ १६-१५५ ॥ पश्चिमादिविलोमेन षोडशारे स्वरान्विताः । एता नित्याः कलाः पूज्याः स्रवत्पीयूषमण्डलाः ॥ १६-१५६ ॥ चक्रेश्वरीं यजेद्देवीं त्रिपुरेशीं समृद्धिदाम् । कामाकर्षणरूपायाः पुरतः पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१५७ ॥ सर्वविद्राविणीं मुद्रां दर्शयित्वा निवेदयेत् । सर्वसंक्षोभणे चक्रे यजेद्गुप्ततराभिधाः ॥ १६-१५८ ॥ अनङ्गकुसुमां प्राच्यां कवर्गेण प्रपूजयेत् । दक्षिणे च चवर्गेण तथा चानङ्गमेखलाम् ॥ १६-१५९ ॥ अनङ्गमदनां पश्चाट्टवर्गेण प्रपूजयेत् । तवर्गेणोत्तरे पश्चादनङ्गमदनातुराम् ॥ १६-१६० ॥ अनङ्गरेखामाग्नेये पवर्गेण प्रपूजयेत् । राक्षसेऽनङ्गवेगां तु यवर्गेण प्रपूजयेत् ॥ १६-१६१ ॥ वायव्ये तु शवर्गेण तथाऽनङ्गाङ्कुशां यजेत् । ईशान्ये लक्षवर्गेण पूज्याऽनङ्गादिमालिनी ॥ १६-१६२ ॥ चक्रेश्वरीं यजेद्देवीं ततस्त्रिपुरसुन्दरीम् । अनङ्गकुसुमाग्रे च सर्वसाम्राज्यदायिनीम् ॥ १६-१६३ ॥ सर्वाकर्षणमुद्रां च दर्शयेत्सुरवन्दिते । चक्रपूजां निवेद्याथ चतुर्थं चक्रमर्चयेत् ॥ १६-१६४ ॥ सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः सर्वविद्राविणी तथा । सर्वाकषीणिका शक्तिः सर्वाह्लादनकारिणी ॥ १६-१६५ ॥ सर्वसंमोहिनी शक्तिः सर्वस्तम्भनकारिणी । सर्वजृम्भिणिका शक्तिः सर्वावशकरी तथा ॥ १६-१६६ ॥ सर्वार्थरञ्जिनी शक्तिर्नवमी परमेश्वरी । सर्वोन्मादनिका शक्तिः शक्तिः सर्वार्थसाधिका ॥ १६-१६७ ॥ सर्वसंपत्तिपूर्णा च सर्वमन्त्रमयी तथा । चतुर्दशारशक्तिस्तु सर्वद्वन्द्वक्षयंकरी ॥ १६-१६८ ॥ सर्वसौभाग्यदे चक्रे पश्चिमादिविलोमतः । वाममार्गेण देवेशि संपूज्याः सर्वसिद्धिदाः ॥ १६-१६९ ॥ सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः पुरतः पूजयेत्ततः । चक्रेश्वरी सिद्धिदात्रीं परां त्रिपुरवासिनीम् ॥ १६-१७० ॥ वश्यमुद्रां प्रदर्श्याथ निवेद्य तदनन्तरम् । सर्वार्थसाधके चक्रे दशारे कुलयोगिनीः ॥ १६-१७१ ॥ पूजयेत्सर्वकार्यार्थसिद्धिदाः पञ्चमे क्रमात् । सर्वसिद्धिप्रदा देवी सर्वसंपत्प्रदा तथा ॥ १६-१७२ ॥ सर्वप्रियकरी देवी सर्वमङ्गलकारिणी । सर्वकामप्रपूर्णा च सर्वदुःखप्रमोचनी ॥ १६-१७३ ॥ सर्वमृत्युप्रशमनी सर्वविघ्ननिवारिणी । सर्वाङ्गसुन्दरी देवी सर्वसौभाग्यदायिनी ॥ १६-१७४ ॥ पश्चिमादिविलोमेन दशारे पूजयेदिमाः । सर्वसिद्धिप्रदा देवि पुरतश्चक्रनायिकाम् ॥ १६-१७५ ॥ सर्वसिद्धिप्रदां देवि पूजयेत्त्रित्पुराश्रियम् । सर्वोन्मादनमुद्रां च दर्शयित्वा निवेद्य च ॥ १६-१७६ ॥ सर्वरक्षाकरे चक्रे नगर्भा योगिनीर्यजेत् । सर्वज्ञा सर्वशक्तिश्च सर्वैश्वर्यप्रदा ततः ॥ १६-१७७ ॥ सर्वज्ञानमयी देवी सर्वव्याधिविनाशिनी । सर्वाधारस्वरूपा च सर्वपापहरा तथा ॥ १६-१७८ ॥ सर्वानन्दमयी देवी सर्वरक्षास्वरूपिणी । सर्वेप्सितार्थफलदा देव्यः सर्वसमृद्धिदाः ॥ १६-१७९ ॥ पश्चिमादिविलोमेन पूजयेत्पङ्क्तयोनिके । सर्वज्ञापुरतो देवि चक्रेशीं मालिनीं यजेत् ॥ १६-१८० ॥ महाङ्कुशां महामुद्रां दर्शयित्वा निवेद्य च । मध्यचक्रे महेशानि योगिनीः पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१८१ ॥ सर्वरोगहरे चक्रे वसुकोणे सुरेश्वरि । रहस्ययोगिनीर्देवि वशिन्याद्यास्तु सिद्धिदाः ॥ १६-१८२ ॥ पश्चिमादिविलोमेन पूर्वोक्ताः पूजयेत्क्रमात् । वशिनीपुरतः पूज्या सिद्धाम्बा चक्रनायिका ॥ १६-१८३ ॥ खेचरीं दर्शयेन्मुद्रां निवेद्यानन्तरं ततः । सर्वसिद्धिप्रदे चक्रे त्रिकोणे सर्वकामदे ॥ १६-१८४ ॥ परापररहस्याख्ययोगिनीः परिपूजयेत् । पञ्च बाणान्समुच्चार्य कामकामेश्वरीमयान् ॥ १६-१८५ ॥ जम्भनाख्यान्महेशानि पूजयेद्बाणदेवताम् । धमात्मकं कामचापं द्वितीयं तु थमात्मकम् ॥ १६-१८६ ॥ कामेश्वर्या मोहनाख्यां पूजयेच्चापदेवताम् । द्वितीयं भुवनेशानीपाशयुग्मं वशंकरम् ॥ १६-१८७ ॥ कामेशस्य च कामेश्यास्त्रैलोक्याकर्षणं प्रिये । अङ्कुशाख्यं करोमात्मबीजं स्तम्भनसंज्ञकम् ॥ १६-१८८ ॥ कामेशस्य च कामेश्या अङ्कुशं पूजयेत्प्रिये । षडङ्गावरणद्वाह्ये समीपे क्रमतो यजेत् ॥ १६-१८९ ॥ पश्चिमादिक्रमेणैव चतुदीक्षु प्रपूजयेत् । कामेश्वरीं रुद्रशक्तिमाद्यकूटेन चाग्रतः ॥ १६-१९० ॥ द्वितीयेन च कूटेन कामाख्येन च वैष्णवीम् । दक्षकोणे समभ्यर्च्य तृतीयेन च पूजयेत् ॥ १६-१९१ ॥ भगमालां ब्रह्मशक्तिमुत्तरे विश्वमातृकाम् । चक्रेश्वरीमम्बिकाख्यां कामेशीपुरतो यजेत् ॥ १६-१९२ ॥ बीजमुद्रामुपास्याथ चक्रपूजां निवेदयेत् । सर्वानन्दमये चक्रराजे बैन्दवसंज्ञके ॥ १६-१९३ ॥ ब्रह्मरूपे चित्स्वरूपे संविद्वेद्ये शृणु प्रिये । परापररहस्याख्यां योगिनीं त्रिपुरां यजेत् ॥ १६-१९४ ॥ कूटत्रयं समुच्चार्य सर्वविद्यास्वरूपकम् । समस्तदेवतारूपं सर्ववस्तुमयं यजेत् ॥ १६-१९५ ॥ चक्रेशीमपि तामेव महात्रिपुरसुन्दरीम् । श्रीविद्यां षोडशार्णां च भुक्तिमुक्तिफलप्रदाम् ॥ १६-१९६ ॥ समस्तचक्रचक्रेशीं सर्वागमनमस्कृताम् । सर्वाम्नायेश्वरीं विद्यालंकृतां ब्रह्मरूपिणीम् ॥ १६-१९७ ॥ उपचारैः समभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं मूलविद्यया ॥ १६-१९८ ॥ योनिमुद्रां प्रदर्श्याथ मुद्राः संदर्शयेत्क्रमात् । वनस्पतिरसोत्पन्नैः पवित्रै रम्यगन्धिभिः ॥ १६-१९९ ॥ दशाङ्गाद्यैर्धूपवर्यैर्धूपयेत्परमेश्वरीम् । (कस्तूरीकुङ्कुमं देवि गुग्गुलं शालसंभवम् ॥ १६-२०० ॥ चन्दनागरुकर्पूरसिताज्यमधुसंयुतम् । धूपयेद्देशिको नित्यं सर्वसौभाग्यसिद्धये ॥ १६-२०१ ॥ धूपमन्त्रेण देवेशि त्रैलोक्यस्यापि दुर्लभम् । अभितो वेदिकाचक्रं दीपमाला घृतप्लुताः ॥ १६-२०२ ॥ कर्पूररचिताश्चापि तैलपूर्णास्तु वा यजेत् । धूपदीपौ निवेद्याथ तर्पयेत्पूर्ववत्प्रिये ॥ १६-२०३ ॥ आरातीकविधिं कुर्यात्पूर्ववद्देववन्दिते । अन्यदारातीकं वक्ष्ये सर्वकाममपूरकम् ॥ १६-२०४ ॥ स्वर्णादिनिमीते पात्रे मध्ये चक्रं लिखेद्बुधः । तण्डुलोल्लासितं कृत्वा नवधा कारयेत्ततः ॥ १६-२०५ ॥ नव गोलांश्चन्द्ररूपान्विरच्य तदनन्तरम् । शर्करागर्भभरितान्मण्डकान्युग्मरूपकान् ॥ १६-२०६ ॥ विरच्य घटिकाः कार्या योजयित्वा तु सप्तकम् । सप्तसप्तप्रकारेण घटिका नव योजयेत् ॥ १६-२०७ ॥ अष्टकोणेषु संस्थाप्य गोलकांञ्चोपरि क्षिपेत् । चणमुद्रा विकीर्याथ दीपकान्घृतपाचितान् ॥ १६-२०८ ॥ मुष्टिकाकृतिमुष्टिश्च स्थापयेत्तत्र तत्र तु । दीपान्प्रज्वाल्य पश्चात्तु पञ्चरत्नैः प्रपूजयेत् ॥ १६-२०९ ॥ पञ्चसिंहासनगता विद्यास्तत्र प्रपूजयेत् । आमस्तकं समुद्धृत्य नववारं पुनः पुनः ॥ १६-२१० ॥ नवावरणवद्देवि परिभ्राम्य पुनः पुनः । उत्तीर्य स्थापयेत्पश्चाद्दीपमालामयं महः ॥ १६-२११ ॥ नेत्रयोः सुस्थिरं ध्यायेदारातीकविधिः प्रिये । नैवेद्यं षड्र्सोपेतं सितापूपादिसंयुतम् ॥ १६-२१२ ॥ शर्करापूरभरितमण्डकैः पायसान्वितम् । मुक्ताकर्पूरधवलं शुद्धौदनसुपूरितम् ॥ १६-२१३ ॥ घृतकर्पूरशोभाढ्यं सम्पूर्णघृतमण्डितम् । नानाव्यञ्जनशोभाढ्यं वटकैः कुङ्कुमप्रभैः ॥ १६-२१४ ॥ माषान्नभरितं नानारसपानविराजितम् । घृतक्षीरेण भरितं चतुर्मुद्राविराजितम् ॥ १६-२१५ ॥ संकल्प्य परमेशान्यै नित्यहोमविधिं चरेत् । मूलेन प्राणसहिता आहुतीः पञ्च होमयेत् ॥ १६-२१६ ॥ षडाहुतीः षडङ्गानां नित्यहोमः प्रकीतीतः । उपविश्याऽऽसने रम्ये वामभागे ततः परम् ॥ १६-२१७ ॥ वहत्करोर्ध्वपुटतः साधको भूमिजानुकः । मण्डलं चतुरस्रं तु तन्मध्ये विलिखेत्प्रिये ॥ १६-२१८ ॥ त्रिकोणमध्ये व्योमाख्यं मण्डलं पूजयेत्ततः । व्यापकान्ते मण्डलाय हृदन्तो वाग्भवं परम् ॥ १६-२१९ ॥ मुखे कृत्वा पूजनीयं मण्डलं मनुना प्रिये । एतन्मण्डलमभ्यर्च्य मण्डलानां चतुष्टयम् ॥ १६-२२० ॥ ईशानवह्निनैरृत्यवायुकोणेषु पूर्ववत् । मण्डलानि निधायाथ पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये ॥ १६-२२१ ॥ पूर्ववद्बलिदानं च दद्यात्सर्वसमृद्धये । बटुकाय महेशानि योगिनीभ्यश्च वल्लभे ॥ १६-२२२ ॥ क्षेत्रपालगणेशाभ्यां पूर्ववद्बलिमुत्सृजेत् । वामभागे कृतस्याथ मण्डलस्योपरि क्षिपेत् ॥ १६-२२३ ॥ आधारं पूजयेत्तत्र पात्रं चान्नोदकान्वितम् । सकारणं मन्त्रयित्वा सर्वभूतबलिं हरेत् ॥ १६-२२४ ॥ षोडशार्णेन मनुना त्रिवारं वीरवन्दिते । तारं च भुवनेशानि सर्वविघ्नपदं ततः ॥ १६-२२५ ॥ कृद्भ्यश्च सर्वभूतेभ्यो हुंकारं वह्निवल्लभाम् । समुच्चरन्बलिं दद्यान्मुद्रया तत्त्वसंज्ञया ॥ १६-२२६ ॥ बलिपञ्चकमाख्यातं सर्वरक्षाकरं सताम् । एकत्र वा पञ्च बलीन्दद्याद्व्यापकमण्डले ॥ १६-२२७ ॥ वामभागे स्थितो देवि सर्वविघ्नहरो भवेत् । चक्रमभ्यर्च्य सकलं विधिवत्परमेश्वरि । श्रीगुरोः कृपया देवि सर्वज्ञः सर्वतत्त्ववित् ॥ १६-२२८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे उमामहेश्वरसंवादे श्रीविद्यायजन-- विधिर्नाम षोडशः पटलः ॥ १६ ॥ </poem> == सप्तदशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- देवदेव महादेव अश्रुतार्थं महेश्वर । षोडशाक्षरविद्यायाः श्रीचक्रविधिमुत्तमम् ॥ १७-१ ॥ जपादिकं च यत्सर्वमेकैकाक्षरसाधनम् । कथयस्व महेशान यद्यहं तव वल्लभा ॥ १७-२ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु सर्वांगसुभगे श्रीविद्याविधिमुत्तमम् । यस्य विज्ञानमात्रेण कर्ता हर्ता स्वयं विभुः ॥ १७-३ ॥ अनेन विधिना यत्र श्रीचक्रं क्रमसंयुतम् । पूज्यते तत्र सकलं वशी कुर्यान्न संशयः ॥ १७-४ ॥ नगरं वशमायाति देशमण्डलमद्रिजे । योषितः सकला वश्या ज्वलत्कामाग्निपीडिताः ॥ १७-५ ॥ विद्याविमूढहृदयाः साधकन्यस्तमानसाः । तद्दर्शनेन देवेशि जायन्ते सर्वयोषितः ॥ १७-६ ॥ अक्षमालां समाश्रित्य मातृकावर्णरूपिणीम् । अथ मुक्ताफलमयी वाङ्मोक्षफलदायिनी ॥ १७-७ ॥ सर्वसिद्धप्रदा नित्यं सर्वराजवशंकरी । यथा मुक्ताफलमयी तथा स्फटिकनिमीता ॥ १७-८ ॥ रुद्राक्षमालिका मोक्षे सर्वसंपत्समृद्धिदा । प्रवालमाला वश्ये तु सर्वकार्यार्थसाधिका ॥ १७-९ ॥ माणिक्यमाला फलदा साम्राज्यफलदायिनी । पुत्रजीवकमाला तु विद्यालक्ष्मीप्रदा सताम् ॥ १७-१० ॥ पद्माक्षमालया लक्ष्मीर्जायते महती परा । रक्तचन्दनमाला तु सर्वभोगप्रदायिनी ॥ १७-११ ॥ अक्षमालां प्रपूज्याथ चन्दनेन विलेपिताम् । समाश्रित्य जपेद्विद्यां लक्षमात्रं यदा बुधः ॥ १७-१२ ॥ योषितो भ्रमयन्त्येव मनस्तस्य सुनिश्चलम् । तदा द्वितीयलक्षं तु प्रजपेत्साधकोत्तमः ॥ १७-१३ ॥ पातालतलनागेन्द्रकन्यकाः क्षोभयन्ति तम् । तासां कटाक्षजालैस्तु न मोहं याति साधकः ॥ १७-१४ ॥ तदा लक्षत्रयं कुर्यात्साधकः स्थिरमानसः । तृतीयलक्षे संप्राप्ते द्रावयन्ति सुराङ्गनाः ॥ १७-१५ ॥ अभिमानेन सौन्दर्यात्सौभाग्यमदकारिणः । साधकं द्रावयन्त्येव ततश्चासौ मनस्थिरः ॥ १७-१६ ॥ तदा लक्षत्रयं साधु सर्वपापनिकृन्तनम् । एवं लक्षत्रयजपेद् व्रतस्थः स्वस्थमानसः ॥ १७-१७ ॥ संक्षोभयति भूर्लोकस्वर्लोकततलवासिनः । पुरुषा योषितो वश्याश्चराचरमपि प्रिये ॥ १७-१८ ॥ गोरोचनादिभिर्द्रव्यैश्चक्रराजं समालिखेत् । अतीव सुन्दरं रम्यं तन्मध्ये प्रतिमां वराम् ॥ १७-१९ ॥ ज्वलन्तीं नामसहितां महाबीजविदभीताम् । चिन्तयेत्तु ततो देवि योजनानां सहस्रशः ॥ १७-२० ॥ अदृष्टपूर्वा देवेशि श्रुतमात्राऽपि दुर्लभा । राजकन्याऽथ वा चार्वी भयलज्जाविवजीता ॥ १७-२१ ॥ आयाति साधकं सम्यग्मन्त्रमूढा सती प्रिये । चक्रमध्यगतो भूत्वा साधकश्चिन्तयेद्यदा ॥ १७-२२ ॥ उद्यत्सूर्यसहस्राभमात्मानमरुणं तथा । साध्यमप्यरुणीभूतं कृत्वा मन्त्रं जपेद्बुधः ॥ १७-२३ ॥ अनेन क्रमयोगेण स्वयं कन्दर्परूपवान् । सर्वसौन्दर्यसुभगः कामिनीवल्लभो भवेत् ॥ १७-२४ ॥ सर्वलोकेषु सुभगः सर्वलोकवशंकरः । सर्वरक्तोपचारैस्तु मुद्रासनद्धविग्रहः ॥ १७-२५ ॥ चक्रं प्रपूरयेद्यस्तु यस्य नाम विदभीतम् । स भवेद्दासवद्देवि धनाढ्ये वाऽपि भूपतिः ॥ १७-२६ ॥ चक्रमध्यगतं कुर्यान्नाम यस्यास्तु योषितः । अदृष्टाया महेशानि योनिमुद्राधरो बुधः ॥ १७-२७ ॥ हठादानयते शीघ्रं यक्षिणीं राजकन्यकाम् । नागकन्यांसाप्सरसं खेचरीं वा सुराङ्गनाम् ॥ १७-२८ ॥ विद्याधरीं दिव्यरूपामृषिकन्यां रिपुस्रियम् । मदनोद्भवसंतापां स्फुरज्जघनमण्डलाम् ॥ १७-२९ ॥ कामबाणप्रभिन्नान्तःकरणां लोलचक्षुषाम् । महाकामकलाध्यानयोगात्तु सुरवन्दिते ॥ १७-३० ॥ क्षोभयेत्स्वर्गभूर्लोकपातालतलयोषितः । रोचनाभागमेकं तु भागमेकं तु कुङ्कुमम् ॥ १७-३१ ॥ अथ भागद्वयं देवि चन्दनं मर्दयेत्समम् । एकत्र तिलकं कुर्यात् त्रैलोक्यवशकारिणम् ॥ १७-३२ ॥ अष्टोत्तरशतावृत्त्या मन्त्रयित्वा वशं नयेत् । राजानं नगरं ग्रामं तेन यद्यत्प्रद्दश्यते ॥ १७-३३ ॥ मन्त्रिणा परमेशानि तत्सर्वं तस्य वश्यगम् । ताम्बूलं धूपमुदकं पत्रं पुष्पं फलं दधि ॥ १७-३४ ॥ दुग्धं घृतं चूर्णमन्नं वस्त्रं कर्पूरमेव च । कस्तूरी घुसृणं चैलां लवङ्गं जातिपत्रकम् ॥ १७-३५ ॥ फलं वा वस्तु यद्यत्तु सकलं परमेश्वरि । शतमष्टोत्तरं जप्त्वा यस्मै कस्मै प्रयच्छति ॥ १७-३६ ॥ स वश्यो जायते देवि नात्र कार्या विचारणा । स्त्रियस्तु सकला वश्या दासीभूता भवन्ति हि ॥ १७-३७ ॥ जगत्कर्षणमेतत्तु कथितं नान्यथा भवेत् । रहस्यस्थानके मन्त्री लिखेद्रोचनया भुवि ॥ १७-३८ ॥ चारुशृङ्गारवेषाढ्यां सर्वाभरणभूषिताम् । प्रतिमां सुन्दरां गीतां विलिख्य सुमनोहराम् ॥ १७-३९ ॥ तद्भालकण्ठहृन्नाभिजन्ममण्डलयोजिताम् । जन्मनाममहाविद्यामङ्कुशान्तवीदभीताम् ॥ १७-४० ॥ सर्वसन्धिषु देहस्य मदनाक्षरमालिखेत् । लीनं दाडिमपुष्पाभं चिन्तयेद्देहसन्धिषु ॥ १७-४१ ॥ तदाशाभिमुखो भूत्वा स्वयं देवीस्वरूपकः । मुद्रां तु क्षोभिणीं बद्ध्वा मन्त्रमष्टशतं जपेत् ॥ १७-४२ ॥ नियोज्य मदनागारे चन्द्रसूर्यकलात्मके । ततो विकलसर्वाङ्गी कामबाणैः प्रपीडिताम् ॥ १७-४३ ॥ अनन्यमानसां प्रेमभ्रममाणानां मदालसाम् । एवमाकर्षयेन्नारीं योजनानां शतादपि ॥ १७-४४ ॥ मातृकां विलिखेच्चक्रबाह्यतः सकलां प्रिये । भूर्जपत्रे स्वर्णपत्रे रौप्यपत्रेऽथ ताम्रजे ॥ १७-४५ ॥ अवध्यः सर्वजन्तूनां व्याघ्रादीनां विशेषतः । तथैव मातृकायुक्तस्वसंज्ञाचक्रमण्डितः । कर्पूरकुङ्कुमाद्यैस्तु अजरामरतां लभेत् ॥ १७-४६ ॥ अनेन विधिना देवि रोचनागरुकुङ्कुमैः ॥ १७-४७ ॥ विलिखंश्चक्रयोगेण साध्यनाम वरानने । विदभीतं स्वनाम्ना तु यस्मिन्कस्न्निपि स्थितम् ॥ १७-४८ ॥ स्थावरं जङ्गमं चापि सकलं जनमण्डलम् । वशी कुर्यान्महेशानि पादाक्रान्तं न संशयः ॥ १७-४९ ॥ महात्रिपुरसुन्दर्याः कामकूटेन भास्वता । एकमेकमवष्टभ्य साध्यनामाक्षराणि च ॥ १७-५० ॥ बहिरप्यखिलैर्वर्णैर्मातृकायाः प्रवेष्टयेत् । हेममध्यगतं कुर्याच्छिखायां वामके भुजे ॥ १७-५१ ॥ धारयेद्यत्र कुत्रापि त्रैलोक्यवशकारकम् । राजेन्द्रमपि देवेशि दासभूतं करोति हि ॥ १७-५२ ॥ राजानो वाजिनः सर्पा गजा दुष्टा मदोत्कटाः । व्याघ्राः केसरिणो मत्ता वश्यास्तस्य भवन्ति हि ॥ १७-५३ ॥ पूर्वक्रमेण नगरनाम संदर्भ्य शैलजे । मध्ये चतुष्पथे वाऽपि चतुदीक्षु निधापयेत् ॥ १७-५४ ॥ महाक्षोभो योषितां तु जनानां महतामपि । तथैव सर्वदुष्टानां पुरस्थानां च जायते ॥ १७-५५ ॥ एतन्मध्यगतां पृथ्वीं सशैलवनगह्वराम् । ज्वलन्तीं सर्वराजेन्द्रमण्डितां सागराम्बराम् ॥ १७-५६ ॥ मासषट्कं चिन्तयेद्यः साक्षात्कामोपमो भवेत् । कटाक्षक्षेपमात्रेण नार्यस्तस्य वशाः प्रिये ॥ १७-५७ ॥ राजानो ब्राह्मणा वैश्याः शूद्राश्च पशवो जगत् । दृष्ट्वा त्वाकर्षयेद्देवि त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १७-५८ ॥ सपत्नान्नाशयेद्दृष्ट्वा नात्र कार्या विचारणा । भूतप्रेतपिशाचांश्च ज्वरांश्चातुथीकादिकान् ॥ १७-५९ ॥ शूलगूल्मादिरोगांश्च दृष्ट्वा नाशयते क्षणात् । एतत्सिन्दूरसुभगं रात्रौ संपूजितं प्रिये ॥ १७-६० ॥ योजनानां शताद्वाऽपि सम्यगाकर्षयेस्रियम् । यदा दिक्षु विदिक्ष्वेवं दिविष्ठानपि सुन्दरि ॥ १७-६१ ॥ वशमानयते शीघ्रं सपुत्रपशुबान्धवान् । भूर्जपत्रे समालिख्य रोचनागरुकुङ्कुमैः ॥ १७-६२ ॥ तन्मध्ये नगर देशं मण्डलं खण्डमेव च । नाम्ना विदभीतं स्वस्य पूजयित्वा यथाविधि ॥ १७-६३ ॥ भूमिमध्यगतं कृत्वा त्रैलोक्यं वशमानयेत् । अथ वा धारयेत्कण्ठे शिखायां बाहुमूलके ॥ १७-६४ ॥ यत्र कुत्र स्थितं भद्रे क्षोभयेन्नगरं महत् । अर्कक्षीरेण संयुक्तं धत्तूरकरसं तथा ॥ १७-६५ ॥ रोचनाकुङ्कुमे चैव लाक्षालक्तकसंयुतम् । कस्तूरीचन्द्रसंयुक्तमेकीकृत्य ततः परम् ॥ १७-६६ ॥ चक्रमेतत्समालिख्य यस्य नाम्ना महेश्वरि । तस्य व्याघ्रगजव्याधिरिपुसर्पभयादिकम् ॥ १७-६७ ॥ चोरग्रहजलारिष्टशाकिनीडाकिनीभयम् । भयं न विद्यते देवि परमन्त्राभिचारजम् ॥ १७-६८ ॥ नित्यं संधारयेद्देवि कालमृत्युं विनाशयेत् ॥ १७-६९ ॥ अथवा मध्यगां देवीं त्रिकोणोभयमध्यगाम् । अथ स्वनामसंयुक्तां रोचनाकुङ्कुमाङ्किताम् ॥ १७-७० ॥ निधापयेच्च सप्ताहाद्दासवत्ंकिकरो भवेत् । पीतद्रव्यैः समालिख्य पीतपुष्पैः समर्चयेत् ॥ १७-७१ ॥ पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा स्तम्भयेत्सर्ववादिनः । सहस्रवदनो देवि मूढो भवति तत्क्षणात् ॥ १७-७२ ॥ नाम्ना यस्य स वाग्ग्मी हि पाषाण इव जायते । चक्रं विलिख्य देवेशि महानीलीरसेन तु ॥ १७-७३ ॥ नाम संयोज्य विधिवद्दक्षिणाभिमुखो बुधः । वह्नौ दग्ध्वा महेशानि मारणं वैरिणां प्रिये ॥ १७-७४ ॥ महिषाश्वपुरीषाभ्यां सम्यगाधृष्य शैलजे । गोमूत्रेण च संलिख्य नामसंदर्भ्य पूर्ववत् ॥ १७-७५ ॥ क्षिप्त्वाऽऽरनालमध्यस्थं विद्वेषणकरं भवेत् । कृत्वा रोचनया नाम काकपक्षस्य मध्यगम् ॥ १७-७६ ॥ लम्बमानं तदाकाशे शत्रूच्चाटनकारकम् । महानीलीरोचनाभ्यां दुग्धलाक्षारसेन हि ॥ १७-७७ ॥ विलिख्य धारयेन्मन्त्री सर्ववर्णान्वशं नयेत् । अनेनैव विधानेन स्थापयेद्वारिमध्यगम् ॥ १७-७८ ॥ तेनोदकेन संस्नातः पीतं तत्सर्ववश्यकृत् । सौभाग्यं जायते तेन पानीयेन न संशयः ॥ १७-७९ ॥ एतन्मध्यगतां पृथ्वीं नगरीं वा सुलोचने । सप्ताहात्क्षोभयेत्सम्यग्ज्वलमानां विचिन्तयेत् ॥ १७-८० ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि महापातकनाशनम् । शिवां संपूजयेद्देवि सुगन्धैः कुसुमैः प्रिये ॥ १७-८१ ॥ महापातकयुक्तात्मा तत्क्षणात्पापहा भवेत् । शमीदूर्वाङ्कुराश्वत्थपलाशैरथ वाऽर्कजैः ॥ १७-८२ ॥ मासेन हन्ति कलुषं सप्तजन्मकृतं नरः । पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा पीतद्रव्यैः समर्चयेत् ॥ १७-८३ ॥ पीतस्थाने समालिख्य स्तम्भयेत्सर्ववादिनः । उत्तराशामुखो भूत्वा सिन्दूररजसा लिखेत् ॥ १७-८४ ॥ पूजयेद्विधिवद्विद्वान् सर्वलोकं वशं नयेत् । पश्चिमाभिमुखो भूत्वा चन्दनेन समालिखेत् ॥ १७-८५ ॥ संपूज्य विधिवद्विद्वान् सर्वयोषिन्मनो हरेत् । वल्लभो जायते देवि दासीमिव वशं नयेत् ॥ १७-८६ ॥ यमाशाभिमुखो भूत्वा चक्रे कृष्णं यदाऽर्चयेत् । यस्य नामाङ्कितं तस्य मन्त्रहानिः प्रजायते ॥ १७-८७ ॥ अग्निराक्षसवायव्यशम्भुकोणेषु पूजितम् । पूर्ववत्परमेशानि क्रमेण परिपूजितम् ॥ १७-८८ ॥ स्तम्भविद्वेषणव्याधिशत्रूच्चाटकरं भवेत् । रोचनालिखितं चक्रं क्षीरमध्ये क्षिपेद्बुधः ॥ १७-८९ ॥ सर्ववश्यकरं देवि भवत्येव न संशयः । गोमूत्रमध्यगं सम्यक्शत्रूच्चाटकरं भवेत् ॥ १७-९० ॥ तैलस्थं चक्रराजं तद्विद्वेषणकरं भवेत् । ज्वलज्ज्वलनमध्यस्थं शत्रुनाशकरं भवेत् ॥ १७-९१ ॥ यदेकान्ते चतुर्मार्गे सिन्दूररजसा लिखेत् । सर्वबाह्यत आरभ्य यावन्मध्यं महेश्वरि ॥ १७-९२ ॥ आकारादिक्षकारान्तां मातृकां तत्र विन्यसेत् । पूजयेद्रात्रिसमये कुलाचारक्रमेण तु ॥ १७-९३ ॥ साधकः खेचरो देवि जायते नात्र संशयः । गिरावेकतरौ तद्वदर्चयेत्कुलमार्गतः ॥ १७-९४ ॥ अजरामरतां लब्ध्वा सुखी भवति मान्त्रिकः । श्मशाने पूजयेच्चक्रं महाभूतदिने बुधः ॥ १७-९५ ॥ पूर्वक्रमेण विधिवत्साधकः स्थिरमानसः । खड्गसिद्धिं च मनःसिद्धिं च गुटिकामपि ॥ १७-९६ ॥ पादुकां वेतालसिद्धिं च मनःसिद्धिं च धातुदाम् । महाविवरसिद्धिं च यक्षिणीचेटकोद्भवाम् ॥ १७-९७ ॥ सर्वं तल्लभते मन्त्री नात्र कार्या विचारणा । अथ वक्ष्ये महेशानि श्रीविद्यापूजनं महत् ॥ १७-९८ ॥ ब्रह्महत्यादिदोषाणां पुरश्चरणमुत्तमम् । रक्तपद्मैर्महेशानि पूजयेच्चक्रमुत्तमम् ॥ १७-९९ ॥ समस्तरश्मिसहितं नित्याम्नायपुरस्कृतम् । कुलाचारक्रमाद्देवि कर्पूरक्षोदमण्डितम् ॥ १७-१०० ॥ मासमात्रेण देवेशि महापातककोटयः । जन्मान्तरकृता सर्वा नाशयेन्नात्र संशयः ॥ १७-१०१ ॥ लक्ष्मीस्तस्य गृहे रम्या सुस्थिरा सुरवन्दिते । जपापुष्पैर्महेशानि पूर्ववत्पूजयेच्छिवाम् ॥ १७-१०२ ॥ मासमात्रं क्रमेणैव पूर्ववत्परमेश्वरि । ब्रह्महत्यादिपापांश्च पूर्वजन्मकृतान्प्रिये ॥ १७-१०३ ॥ नाशयेन्नात्र संदेहो धनवाञ्जायते बुधः । केतकैस्तरुणैः पत्रैः पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये ॥ १७-१०४ ॥ उपपातकसंघांश्च मासमात्रेण नाशयेत् । सौभाग्यमतुलं तस्य जायते नात्र संशयः ॥ १७-१०५ ॥ शतपत्रैर्मनोरम्यैः पूजयेन्मासमात्रकम् । पूर्ववत्परमेशानि पूर्वपापं विनाशयेत् ॥ १७-१०६ ॥ चम्पकैः सुमनोरम्यैः पूर्ववत्पूजयेच्छिवाम् । मासमात्रेण हन्त्येव पातकाञ्शतजन्मजान् ॥ १७-१०७ ॥ सौभाग्यवान्भवेन्मन्त्री त्रिपुरायाः प्रसादतः । श्वेतपद्मैर्महेशानि महद्भिः पूजयेत्पराम् ॥ १७-१०८ ॥ पूर्ववन्नाशयेत्पापं विंशज्जन्मभवं प्रिये । मासमात्रेण सकलं मोक्षस्तस्य करे स्थितः ॥ १७-१०९ ॥ बन्धूककुसुमैर्देवि मासमात्रं प्रपूजयेत् । त्रैलोक्यं वशगं तस्य पूर्वपापं दहेद्बुधः ॥ १७-११० ॥ बिल्वपत्रैश्च जलजैः सहैव परिपूजयेत् । पूर्ववत्परमेशानि मासमात्रं प्रसन्नधीः ॥ १७-१११ ॥ समृद्धिमान् भवेद्देवि सर्वपापहरः सदा । मल्लिकामालतीजातीकुन्दैश्च शतपत्रकैः ॥ १७-११२ ॥ श्वेतोत्पलैमीश्रितैस्तु पूजयेन्मासमात्रकम् । कुलाचारक्रमेणैव पातकं शतजन्मजम् ॥ १७-११३ ॥ ब्रह्महत्यादिजनितं नाशयेन्नात्र संशयः । मुक्तिस्तस्य करे देवि वाचा जीवसमो भवेत् ॥ १७-११४ ॥ अगस्त्यबाणबन्धूकजपारक्तोत्पलैः प्रिये । पूर्वक्रमेण संपूज्य मासमात्रं प्रसन्नधीः ॥ १७-११५ ॥ पातकं नाशयेन्मन्त्री साक्षात्कामसमो भवेत् । चम्पकैः पाटलैर्दैवि बकुलैर्नागकेसरैः ॥ १७-११६ ॥ कह्लारैः सिन्दुरै रम्यैः पूर्ववत्पूजयेत्क्रमात् । सौभाग्यमतुलं तस्य मासमात्रेण जायते ॥ १७-११७ ॥ पापं विनाशयेद्देवि यदि जन्मसहस्रजम् । इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्याप्रयोगविधिर्नाम सप्तदशः पटलः ॥ १७ ॥ </poem> == अथाष्टादशः पटलः ईश्वर उवाच -- रत्नपूजाविधानं तु कथयामि तवानघे । पुष्पाणि रचयेद्देवि माणिक्यरचितानि हि ॥ १८-१ ॥ तैस्तु पूजा प्रकर्तव्या चक्रराजस्य पूर्ववत् । नानापुष्पैः सुगन्धैश्च कर्पूरक्षोदचन्दनैः ॥ १८-२ ॥ एकविंशतिरात्रेण विंशतिं धरणीभुजाम् । दासीभूतां करोत्येव महारोगांश्च नाशयेत् ॥ १८-३ ॥ सूर्यवत्कान्तिमान्मन्त्री जायते नात्र संशयः । मुक्तारत्नैश्च रचयेत्स्वर्णपुष्पाणि सुन्दरि ॥ १८-४ ॥ तैस्तु पूजा प्रकर्तव्या नानापुष्पैश्च पूर्ववत् । एकविंशतिरात्रेण राजपत्न्यो वशाः प्रिये ॥ १८-५ ॥ कलाकान्तियुतो देवि जायते सुभगः क्षितौ । प्रवालघटितैः स्वर्णपुष्पैस्तु बहुभिर्यजेत् ॥ १८-६ ॥ पूर्ववत्परमेशानि कुलाचारक्रमेण तु । पुष्पैश्च विविधैर्देवि त्रिःसप्ताहात्सुरेश्वरि ॥ १८-७ ॥ क्रूरास्तस्य वशाः सर्वे वैरिवर्गान्विनाशयेत् । तथा मरकतक्षिप्तस्वर्णपुष्पैस्तु पूजयेत् ॥ १८-८ ॥ एकविंशतिरात्रेण नानापुष्पैः क्रमं यजेत् । विबुधास्तस्य वरदा वैरी नश्यति नान्यथा ॥ १८-९ ॥ पुष्परागमहारत्नघटितैः स्वर्णनिमीतैः । कुसुमैः पूजयेच्चक्रं त्रिःसप्ताहात्सुरेश्वरि ॥ १८-१० ॥ सुरास्तस्य वशा देवि बृहस्पतिसमो भवेत् । सुवर्णरचितैः पुष्पैर्वज्रकेयूरराजितैः ॥ १८-११ ॥ एकविंशतिरात्रेण मोहयेज्जगतीमिमाम् । दैवदैत्या वशास्तस्य जायन्ते नात्र संशयः ॥ १८-१२ ॥ इन्द्रनीलमयैः स्वर्णपुष्पैश्चक्रं समर्चयेत् । एकविंशतिरात्रेण तथा नीलैश्च नीरजैः ॥ १८-१३ ॥ वैरिणो नाशमायान्ति शेषा वश्या भवन्ति हि । गोमेदेघटितैः पुष्पैः सुवर्णस्य यजेद्बुधः ॥ १८-१४ ॥ किंशुकैश्च कुसुमैश्च पूर्ववत्परमेश्वरि । सप्ताहाद्वैरिणो वश्या घातस्तेषु प्रजायते ॥ १८-१५ ॥ त्रिःसप्ताहान्महापापसंचयं नाशयेत्प्रिये । क्रव्यादजीवा वश्या हि भवन्त्येव न संशयः ॥ १८-१६ ॥ वैदूर्यघटितैः स्वर्णपुष्पैरभ्यर्चयेत्क्रमम् । चम्पकादिभिरभ्यर्च्य त्रैलोक्यं स्तम्भयेत्क्षणात् ॥ १८-१७ ॥ एकविंशतिभिर्वारैः सर्वपापहरो भवेत् । पुष्पैः पर्युषितैर्देवि नार्चयेत्स्वर्णजैरपि ॥ १८-१८ ॥ निर्माल्यभूतैः कुसुमैरुच्छिष्टैः परमेश्वरि । नवरत्नमयैः स्वर्णपुष्पैर्यदि शिवांं यजेत् ॥ १८-१९ ॥ तदा देवा मनुष्याश्च पन्नगा राक्षसादयः । सर्वे वश्या भवन्त्येव त्रिःसप्ताहान्न संशयः ॥ १८-२० ॥ जन्मकोटिभवं पापं नाशयेन्नात्र संशयः । स्वर्णरत्नमयैः पुष्पैर्नवरत्नैः प्रपूजयेत् ॥ १८-२१ ॥ तदाऽश्वमेधदशकं कृतं भवति शैलजे । स्वर्णरत्नादिपूर्णत्वं यदा नास्ति तदा शृणु ॥ १८-२२ ॥ तैरेव पुष्पैः पूजा तु कर्तव्या साधकोत्तमैः । यद्यत्पुष्पं यत्र यत्र दत्तं तत्तत्सुरेश्वरि ॥ १८-२३ ॥ तत्र तत्र प्रदातव्यं न दातव्यं यथेच्छया । अलंकारस्वरूपेण पूजयेच्चक्रनायकम् ॥ १८-२४ ॥ केवलं स्वर्णपुष्पैस्तु त्रैलोक्यं स्तम्भयेच्छिवे । मासमात्रेण पापानि सप्तजन्मभवान्यपि ॥ १८-२५ ॥ नाशयेन्मोहयेत्सर्वां समुद्रवलयां धराम् ॥ १८-२६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यास्वर्णरत्नपूजाविधि-- विवरणं नामाष्टदशकः पटलः ॥ १८ ॥ </poem> == अथैकोनविंशः पटलः श्रीदेव्युवाच -- त्रिपुरा परमा शक्तिस्त्रैलोक्यवशकारिणी । एतस्याः परमानन्दसाधनं कथय प्रभो ॥ १९-१ ॥ बीजत्रयस्य देवेश यद्यहं तव वल्लभा । ईश्वर उवाच -- एषा विद्या वरारोहे पारम्पर्यक्रमागता ॥ १९-२ ॥ भवबन्धं घातयन्ती संस्मृता पापहारिणी । जपान्मृत्युञ्जयेशानि ध्याता सर्वार्थसाधिका ॥ १९-३ ॥ दुःखदौर्भाग्यदारिद्र्यभयघ्नी पूजिता भवेत् । विघ्नौघशमनी चैव हवनान्नात्र संशयः ॥ १९-४ ॥ पृथग्बीजत्रयस्याहं साधनं कथयामि ते । शुभ्राम्बरपरीधानो गन्धकर्पूरमण्डनः ॥ १९-५ ॥ मुक्ताफलस्फुरद्रूपभूषणः शुभ्रमाल्यधृत् । शुभ्रमन्दिरसंविष्टो ब्रह्मचर्यसमन्वितः ॥ १९-६ ॥ पूजयेच्छुभ्रकुसुमैर्नैवेद्यमपि सूज्ज्वलम् । पायसं घृतसंपन्नं तथाऽमृतफलौदनम् ॥ १९-७ ॥ घृतमोदकसंपन्नं नानाशुभ्रान्नपूरितम् । नैवेद्यं दर्शयेद्देव्यै वागीश्वर्यै सुरेश्वरि ॥ १९-८ ॥ उपचारैः सुशुभ्रैश्च साधयेन्मोक्षवाङ्मयम् । वाग्भवाख्यां जपेद्विद्यां वागीशीं संस्मरन्बुधः ॥ १९-९ ॥ कर्पूरधवलां शुभ्रपुष्पाभरणभूषिताम् । अत्यन्तशुभ्रवसनां वज्रमौक्तिकभूषणाम् ॥ १९-१० ॥ मुक्ताफलामलमणिजपमालालसत्कराम् । पुस्तकं वरदानं च दधतीमभयप्रदाम् ॥ १९-११ ॥ एवं ध्यायेन्महेशानि सर्वविद्याधिपो भवेत् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं स्रवत्पीयूषवषीणीम् ॥ १९-१२ ॥ तस्माज्ज्योतिर्मयीं ध्यायेज्जिह्वां दीपस्वरूपिणीम् । पाषाणेन समो वाऽपि मूर्खो जीवसमो भवेत् ॥ १९-१३ ॥ अथ कामकलाशक्तिसाधकः परमेश्वरि । रक्तालंकारसुभगो रक्तगन्धानुलेपनः ॥ १९-१४ ॥ रक्तवस्त्रावृतः सम्यङ्मध्ये कामकलात्मना । रक्तपुष्पैश्च विविधैः कुङ्कुमादिभिरर्चयेत् ॥ १९-१५ ॥ मूलादिब्रह्मपर्यन्तं स्फुरद्दीपस्वरूपिणीम् । बन्धूककुसुमाकारकान्तिभूषणभूषिताम् ॥ १९-१६ ॥ इक्षुकोदण्डपुष्पेषुवरदाभयसत्कराम् । तदीयकायसिन्दूरभरितं भुवनत्रयम् ॥ १९-१७ ॥ चिन्तयेत्परमेशानि त्रैलोक्यं मोहयेत्क्षणात् । राजानो वशमायान्ति पन्नगा राक्षसाः सुराः ॥ १९-१८ ॥ कन्दर्प इव देवेशि योषितां मानहारकः । मनश्चिन्तितयोषित्तु दासीव वशगा भवेत् ॥ १९-१९ ॥ चलच्चलेन्दुसंकाशां तरुणारुणविग्रहाम् । चिन्तयेद्योषितां योनौ क्षोभयेत्सुरसुन्दरीः ॥ १९-२० ॥ किं पुनर्मानुषीर्देवि त्रैलोक्यमपि मोहयेत् । एषैव चिन्तिता देवी सिन्दूराभा हृदि क्षणात् ॥ १९-२१ ॥ आकर्षयेत्तदा शीघ्रं रम्भां वाऽपि तिलोत्तमाम् । रक्तवर्णां स्त्रियं ध्यात्वा तदीयसहसत्तमः (?) ॥ १९-२२ ॥ तस्या र्मूध्नि स्मरेद्बीजान्स्रवत्पीयूषवषीणीम् । ध्यायन्संमोहयेद्देवि मदनोत्तप्तमानसाम् ॥ १९-२३ ॥ क्षणमात्रेण वेशि त्रैलोक्यं वशमानयेत् । एतत्कामकलाध्यानात्पञ्च कामा वरानने ॥ १९-२४ ॥ मोहयन्ति जगत्सर्वं प्रयोगं शृणु पार्वति । पूर्वोक्तकामा देवेशि ज्ञातव्याः पञ्चसंज्ञकाः ॥ १९-२५ ॥ विदर्भ्याद्येन कामेन मन्मथान्तर्गतं कुरु । कन्दर्पसंपुटं कृत्वा कोणगर्भगतं ततः ॥ १९-२६ ॥ मकरध्वजसंज्ञं तु सर्वमेतद्वरानने । मीनकेतुगतं कुर्यान्मोहयेज्जगतीमिमाम् ॥ १९-२७ ॥ त्रैलोक्यमोहनं नाम योगोऽयं परिकीतीतः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि शक्तिबीजस्य साधनम् ॥ १९-२८ ॥ सृष्टिसंहारपर्यन्तं शरीरे चिन्तयेत्पराम् । स्रवत्पीयूषधाराभिर्वर्षन्तीं विषहारिणीम् ॥ १९-२९ ॥ हेमप्रभाभासमानां विद्युन्निकरसुप्रभाम् । स्फुरच्चन्द्रकलापूर्णकलशं वरदाभयौ ॥ १९-३० ॥ ज्ञानमुद्रां च दधतीं साक्षादमृतरूपिणीम् । ध्यायन्विषं हरेन्मन्त्री नानाकारव्यवस्थितम् ॥ १९-३१ ॥ एतस्याः स्मरणाद्देवि नीलकण्ठत्वमागतः । अहं मृत्युञ्जयो भूत्वा विचरामि जले स्थले ॥ १९-३२ ॥ वैनतेयसमो मन्त्री विषभारसहस्रनुत् । भूतप्रेतपिशाचांश्च नाशयेद्रोगसंचयम् ॥ १९-३३ ॥ चातुथीकज्वरान्सर्वानपस्मारांश्च नाशयेत् । अथ त्रिकूटा सम्पूर्णा महात्रिपुरसुन्दरी ॥ १९-३४ ॥ चिन्तिता साधकस्याऽऽशु त्रैलोक्यवशकारिणी । क्रमेण नाभिहृद्वक्त्रमण्डलस्थाऽरुणप्रभा ॥ १९-३५ ॥ पद्मरागमणिस्वच्छा चिन्तनात्सुरवन्दिते । तस्याष्टगुणमैश्वर्यं सौभाग्यं च प्रजायते ॥ १९-३६ ॥ तन्नाम संस्मरन्मन्त्री योगिनीनां भवेत्प्रियः । मातृचक्रं तस्य काये तेन सार्धं सुखी भवेत् ॥ १९-३७ ॥ पुत्रवान् देवदेवेशि मन्त्री ध्यानान्न संशयः । यदा चक्रस्थिता पूर्णा खेचरी सिद्धिदायिनी ॥ १९-३८ ॥ चतुःषष्टिर्यतः कोट्यो योगिनीनां महौजसाम् । चक्रमेतत्समाराध्य संस्थिता वीरवन्दिते ॥ १९-३९ ॥ आदौ संबन्धिनि पदे बीजाष्टकं बहिः । कलां ध्यात्वाऽङ्गनासङ्गे कामराज इवापरः ॥ १९-४० ॥ पाशाङ्कुशधनुर्बाणैर्मादनैर्मोहयेत्प्रिये । त्रैलोक्यसुन्दरीं देवीं किं पुनर्मर्त्ययोषितः ॥ १९-४१ ॥ तथैव शक्तिसंबन्धशस्त्रैस्तन्मयविग्रहः । सिद्धगन्धर्वदेवांश्च वशी कुर्यान्न संशयः ॥ १९-४२ ॥ एतामाराध्य देवेशि कामः सौभाग्यसुन्दरः । हरिश्च परमेशानि त्रिपुरासाधनात्प्रिये ॥ १९-४३ ॥ त्रैलोक्यमोहनो भूत्वा स्थितिकर्ताऽभवत्सदा । एतत्समाराधनेन ब्रह्मा सृष्टिकरोऽभवत् । चन्द्रसूर्यौ वरारोहे सृष्टिसंहारकारकौ ॥ १९-४४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रेत्रिपुराबीजत्रयसाधनविधि-- र्नामैकोनविंशः पटलः ॥ १९ ॥ </poem> == विंशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- जपहोमविधिं ब्रूहि येन विघ्नं विनाशयेत् । साधकानां हिताय त्वं वद शंकर सुव्रत ॥ २०-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि जपहोमविधिं प्रिये । चक्रं समर्चयेद्देवि सकलं नियतव्रतः ॥ २०-२ ॥ बाह्यं मध्यगतं वाऽपि मध्यं वा चक्रमर्चयेत् । उपचारैः समाराध्य सहस्रं प्रजपेच्छुचिः ॥ २०-३ ॥ तदग्रे संस्थितो मन्त्री तदनन्तफलं भवेत् । ध्यात्वाऽथ वा चक्रराजमत्र पूजासमन्वितम् ॥ २०-४ ॥ जपारम्भं सुधीः कुर्यान्महापातकहा भवेत् । निगदेनोपांशुना वा मानसेनाथ वा जपेत् ॥ २०-५ ॥ निगदः परमेशानि स्पष्टवाचा निगद्यते । अव्यक्तस्तु स्फुरद्वक्त्र उपांशुः परिकीतीतः ॥ २०-६ ॥ मानसस्तु वरारोहे चिन्तनाक्षररूपवान् । निगदेन तु यज्जप्तं लक्षमात्रं वरानने ॥ २०-७ ॥ उपांशुस्मरणेनैव तुल्यं भवति शैलजे । उपांशु लक्षमात्रं तु यज्जप्तं कमलेक्षणे ॥ २०-८ ॥ मानसोच्चारणात्तुल्यमेकेन परमेश्वरि । मुद्रासंनद्धदेहः सन्पूर्वोक्तध्यानयोगतः ॥ २०-९ ॥ लक्षमात्रं जपेद्यस्तु महापापैः प्रमुच्यते । लक्षद्वयेन पापानि सप्तजन्मभवान्यपि ॥ २०-१० ॥ महापातकमुख्यानि नाशयेन्नात्र संशयः । ततो लक्षत्रयं जप्त्वा यस्तु मन्त्रं कुलेश्वरि ॥ २०-११ ॥ महापातककोटीस्तु नाशयेन्नात्र संशयः । चतुर्लक्षं जपेद्देवि स हि वागीश्वरो भवेत् ॥ २०-१२ ॥ कुबेर एव देवेशि पञ्चलक्षान्न संशयः । षड्लक्षजपमात्रेण महाविद्याधरो भवेत् ॥ २०-१३ ॥ सप्तलक्षजपान्मन्त्री खेचरीमेलको भवेत् । अष्टलक्षजपान्मन्त्री देवपूज्यो भवेन्नरः ॥ २०-१४ ॥ अणिमाद्यष्टसिद्धीनां नायको भवति प्रिये । वशगास्तस्य राजानो योषितस्तु विशेषतः ॥ २०-१५ ॥ नवलक्षप्रमाणं तु जपेत् त्रिपुरसुन्दरीम् । रुद्रमूतीः स्वयं कर्ता हर्ता साक्षान्न संशयः ॥ २०-१६ ॥ सर्ववन्द्यः सदा सर्वस्वस्थः सौभाग्यभाग्भवेत् । यत्र वा कुवचिद्भागे लिङ्गं यत्पश्चिमामुखम् ॥ २०-१७ ॥ स्वयंभूबाणलिङ्गं वा वृषशून्यं जलस्थितम् । पश्चिमायतनं चापि इतरद्वाऽपि सुव्रते ॥ २०-१८ ॥ शक्तिक्षेत्रेषु गङ्गायां नद्यां पर्वतमस्तके । पवित्रे सुस्थले देवि जपेद्विद्यां प्रसन्नधीः ॥ २०-१९ ॥ तत्र स्थित्वा जपेल्लक्षं साक्षाद्देवीस्वरूपकः । ततो भवति विद्येयं त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ २०-२० ॥ एवं जपेद्यथाशक्ति होमकर्म समारभेत् । किंशुकैर्हवनं कुर्याद्दशांशेन वरानने ॥ २०-२१ ॥ कुसुम्भकुसुमैर्दैवि मधुत्रयविमिश्रितैः । विधिनोक्तप्रकारेण विघ्नौघं नाशयेत्क्षणात् ॥ २०-२२ ॥ सर्वकामप्रदा राज्यभुक्तिमुक्तिफलप्रदा । कुण्डं विरच्य विधिवत्सर्वलक्षणलक्षितम् ॥ २०-२३ ॥ योनिकुण्डं वाक्प्रदं स्यादाकृष्टिकरणं भगम् । लक्ष्मीप्रदं वर्तुलं स्याच्चन्द्रार्धे हि त्रयं भवेत् ॥ २०-२४ ॥ नवत्रिकोणकुण्डं तु खेचरीसिद्धिदायकम् । चतुरस्रं शान्तिलक्ष्मीपुष्टिवृद्ध्यम्बुकारणम् ॥ २०-२५ ॥ षडस्रं सर्वसंपत्तिधनसौभाग्यवर्धनम् । पद्माङ्कं सर्वसंपत्तिकारणं सुरवन्दिते ॥ २०-२६ ॥ अष्टपत्रं वरारोहे समीहितफलप्रदम् । एतानि सर्वकार्याणि चतुरस्रे भवन्ति हि ॥ २०-२७ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि चतुरस्रस्य लक्षणम् । चतुरस्रं समं हस्तमात्रं विरचयेत्सुधीः ॥ २०-२८ ॥ मेखलासहितं देवि शृणु लक्षणमुत्तमम् । पञ्चदशाङ्गुलं खातं रमणीयं यथा भवेत् ॥ २०-२९ ॥ कण्ठदेशेऽङ्गुलं त्यक्त्वा नवाङ्गुलसमुन्नता । षडङ्गुलप्रविस्तारा मेखला प्रथमा भवेत् ॥ २०-३० ॥ द्वितीया मेखला देवि चतुरङ्गुलविस्तरा । सप्ताङ्गुलोच्चा कर्तव्या तृतीया मेखला ततः ॥ २०-३१ ॥ पञ्चाङ्गुलोच्चा देवेशि विस्तारे द्व्यङ्गुला भवेत् । वेदाग्निपक्षविस्तारा कर्तव्या मेखला प्रिये ॥ २०-३२ ॥ कर्तव्यमथ वा खातं द्वादशाङ्गुलसंमितम् । द्वादशाष्टतदर्धैस्तु मेखला देवि कारयेत् ॥ २०-३३ ॥ चतुरङ्गुलमायामो तथा चैवोच्चता भवेत् । कुण्डस्य पश्चिमे भागे योनिं कुर्यात्सुलक्षणाम् ॥ २०-३४ ॥ द्वादशाङ्गुलदीर्घी तु तथाऽष्टाङ्गुलविस्तराम् । अश्वत्थपर्णरूपां तु त्रिकोणां वा विचक्षणः ॥ २०-३५ ॥ अथ चैकतमे पक्षे शृणु वक्ष्ये हि लक्षणम् । अष्टादशाङ्गुलं खातं कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-३६ ॥ चतुरङ्गुलविस्तारा षडङ्गुलसमुन्नता । मेखला पूर्ववत्कार्या योनिश्चापि तथा भवेत् ॥ २०-३७ ॥ चतुवींशाङ्गुलं कुण्डं त्रिकोणं परितः पृथक् । खातं तु पूर्ववत्कुर्यात्कण्ठे हित्वाऽङ्गुलं तथा ॥ २०-३८ ॥ पूर्ववन्मेखलाः कार्या एकाऽपि च तथा भवेत् । योनिस्तद्वन्महेशानि त्रिकोणं परिकीतीतम् ॥ २०-३९ ॥ चतुरस्रेण कुण्डेन समं कुण्डं यथा भवेत् । तथा परिमितं कुर्यात्त्रिकोणादिकमद्रिजे ॥ २०-४० ॥ योनिकुण्डं योनिरूपं भगाङ्कं भगरूपकम् । कुर्यात्त्रिकोणवद्देवि चतुरस्रस्य संख्यया ॥ २०-४१ ॥ चतुर्हस्तमितं सूत्रं वर्तुलाकृति योजयेत् । वर्तुलं रचयेत्तेन खननं पूर्ववद्भवेत् ॥ २०-४२ ॥ मेखला पूर्ववद्योनिस्तथैव परिकीतीता । अर्धचन्द्रं तु कुण्डं हि परिवेषक्रमेण च ॥ २०-४३ ॥ चतुर्हस्तमितं कुर्यादर्धचन्द्रं यथा भवेत् । मेखला योनिसहिता पूर्ववत्परमेश्वरि ॥ २०-४४ ॥ नवत्रिकोणकुण्डं तु कथयामि वरानने । मध्यचक्रेण सदृशं कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-४५ ॥ मध्यत्रिकोणं देवेशि त्रिकोणमिव पूर्ववत् । मेखलारहितं तेन नवकोणं यथा भवेत् ॥ २०-४६ ॥ सन्धिभेदक्रमेणैव ततः कोणाष्टकं भवेत् । खनेत्तत्तत्प्रकारेण गणितेन यथाक्रमम् ॥ २०-४७ ॥ मेखलाः पूर्ववत्कार्यास्त्यक्त्वा कण्ठेऽङ्गुलं क्रमात् । योनिस्तथैव रचयेत्सर्वसौभाग्यवर्धनी ॥ २०-४८ ॥ अष्टपत्रं महेशानि कमलाकृति संभवेत् । चतुरस्रस्य मानेन यथा चाष्टदलं भवेत् ॥ २०-४९ ॥ एकत्र खननं चास्य कुर्यान्नेत्रसुखप्रदम् । मेखला पूर्ववत्कार्या पद्माकृतिसुखावहा ॥ २०-५० ॥ योनिस्तथैव देवेशि कुर्यात्सर्वसमृद्धये । एवं विरच्य कुण्डं हि होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-५१ ॥ दीपस्थानं समाश्रित्य कुण्डस्य रचना भवेत् । वर्तुलं रचयेद्देवि कूर्माकृति सुलोचने ॥ २०-५२ ॥ तन्मध्ये नव कोष्ठानि कृत्वा वर्णान्समालिखेत् । मध्यकोष्ठे क्षेत्रनाम ततोऽन्यत्र समालिखेत् ॥ २०-५३ ॥ स्वरयुग्मं क्रमेणैव दिक्षु चाष्टसु योजयेत् । अवर्गः कथितो देवि कवर्गादिकसप्तमम् ॥ २०-५४ ॥ पूर्वादक्रमतो देवि कुबेरान्तं ततो लिखेत् । लक्षवर्णौ शम्भुकोणे विलिखेत्कूर्मसंज्ञके ॥ २०-५५ ॥ यस्मिन्कोष्ठे क्षेत्रनाम तन्मुखं विद्धि पार्वति । मुखस्य पार्श्वयोः पाणियुग्मं जानीहि पार्वति ॥ २०-५६ ॥ ततः पार्श्वद्वयं कुक्षिस्थानं हि सुरवन्दिते । ततः पादद्वयं विद्धि चान्ते पुच्छं प्रकीतीतम् ॥ २०-५७ ॥ मुखे कार्याणि सिध्यन्ति मनोरथशतानि हि । करस्थाने महाक्लेशः सर्वकार्यविनाशकृत ॥ २०-५८ ॥ उदरे दुःखमधिकं पादयोर्हानिरुच्यते । पुच्छे तु धनहानिश्च जायते नान्यथा भवेत् ॥ २०-५९ ॥ दीपस्थानं मया प्रोक्तं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् । दीपस्थानं पुरे पश्येद्ग्रामे वा विषयेऽपि वा ॥ २०-६० ॥ यत्र कुत्रापि वा पश्येत्कार्यसिद्धिर्भवेत्प्रिये । क्षेत्राधिपस्य नाम्ना हि दीपस्थानं विचारयेत् ॥ २०-६१ ॥ दीपस्थाने जपं कुर्याद्धोमं च फलदं सदा । कुण्डं सुलक्षणं कुर्यादीशाने मण्डपस्य च ॥ २०-६२ ॥ अङ्गुष्ठपर्वमात्रोच्चं वालुकामण्डलं कुरु । गोमयेन च संलिप्तभूम्यां सुस्थलरूपकम् ॥ २०-६३ ॥ तत्र चोल्लेखनं कुर्यात्त्रिरेखाः पश्चिमाः क्रमात् । पूर्वाग्रे विलिखेत्पश्चात्तिस्रो रेखाः प्रदक्षिणाः ॥ २०-६४ ॥ उत्तरान्तास्ततो देवि लेखनीं तत्र संक्षिपेत् । प्रोक्षणं च ततः कृत्वा सिन्दूरेण ततः परम् ॥ २०-६५ ॥ कुङ्कुमेनाथ वा देवि कर्पूररजसाऽथ वा । चूर्णेन वा हरिद्राया धान्यपिष्टेन वा प्रिये ॥ २०-६६ ॥ त्रिकोणं चैव षट्कोणं वसुपत्रं समालिखेत् । चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् ॥ २०-६७ ॥ मध्ये पुष्पं विनिक्षिप्य त्रिपुरेश्या वरानने । ततः स्रुवादिपात्राणां पवित्रीकरणं यजेत् ॥ २०-६८ ॥ इध्मदूर्वाश्च दर्भाश्च द्विधा कृत्वा वरानने । आज्यस्थालीं चरुस्थालीं स्थापयेद्युग्मभेदतः ॥ २०-६९ ॥ स्रुवं स्रुचं ततः पश्चात्प्रणीतां प्रोक्षणीं क्रमात् । द्वन्द्वशः परमेशानि स्थापयाधोमुखानि च ॥ २०-७० ॥ अर्ध्यपात्रस्थमुदकं गृहीत्वा प्रोक्षणीं यजेत् । त्रिधा चोत्पवनं कृत्वा प्रोक्षयेत्तेन वारिणा ॥ २०-७१ ॥ तानि सर्वाणि पात्राणि पवित्रीकरणं भवेत् । उन्मुखानि ततः कृत्वा बालया चाभिमन्त्रयेत् ॥ २०-७२ ॥ परिस्तीर्य च दूर्वाभिः कुण्डस्य परितः प्रिये । पूर्वाग्रमुत्तराग्रं च परिस्तरणमुच्यते ॥ २०-७३ ॥ स्रुवं गृहीत्वा वामेन करेण सुमुखं ततः । दुर्भाङ्कुरेण तद्वक्त्रं पश्चिमात्पूर्वदेशतः ॥ २०-७४ ॥ त्रिवारं परिमृज्याथाधस्तत्करणमानयेत् । उपरिष्टात्ततो देवि यावद्वक्त्रं तु मन्त्रयेत् ॥ २०-७५ ॥ बालयाऽथ वरारोहे पवित्राणि भवन्ति हि । मूलविद्यां समुच्चार्य कुण्डाय नम आलिखेत् ॥ २०-७६ ॥ अनेन मनुना देवि कुण्डं सम्पूजयेत्सुधीः । कामेश्वरीं कुण्डमध्ये सकामामृतुसंयुताम् ॥ २०-७७ ॥ समावाह्य च संपूज्य तद्गर्भे वह्निमानयेत् । मूलविद्यानेत्रमन्त्रार्णद्वयेन विलोकयेत् ॥ २०-७८ ॥ अस्रमन्त्रेण संरक्ष्य संपुटस्थं ततः परम् । भ्रामयेत्कुण्डपरितस्त्रिधा दक्षिणतः क्रमात् ॥ २०-७९ ॥ संपुटादग्निखण्डं तु हुंफडन्तेन संत्यजेत् । क्रव्यादंशं कोणभागे राक्षसे वीरवन्दिते ॥ २०-८० ॥ कवचेन च संपूज्य जानुभ्यामवनिं गतः । कुण्डमध्ये प्रतिष्ठाप्य कामबीजं च वह्नि च ॥ २०-८१ ॥ मूर्तये नम आलिख्य मनुना पूजयेच्छिवाम् । नाभिमण्डलदेशस्थवहन्नाडीपुटक्रमात् ॥ २०-८२ ॥ ज्ञानाग्निं बाह्यवह्निं च एकीकृत्य प्रपूजयेत् । मूलविद्यां समुच्चार्य आंसोहमिति चोच्चरेत् ॥ २०-८३ ॥ वह्निचैतन्यमुच्चार्य ङेन्तं हृन्मन्त्रसंयुतम् । अनेन मनुना गर्भे कामेश्वर्या विचिन्तयेत् ॥ २०-८४ ॥ वर्ह्नेदेहे षडङ्गानि योजयेत्सुरवन्दिते । सहस्राचीः स्वस्तिपूर्ण उत्तिष्ठ पुरुषस्तथा ॥ २०-८५ ॥ धूमव्यापी सप्तजिह्वो धनुर्धर उदाहृतः । चतुर्थ्यन्तान्षडङ्गेषु योजयेत्कमलेक्षणे ॥ २०-८६ ॥ तारं वैश्वानरप्रान्ते जातवेद इहाऽऽवह । लोहिताक्ष ततः सर्वकर्माणीति च साधय ॥ २०-८७ ॥ वह्निजायान्वितो मन्त्रो वह्निं सम्यक्समर्चयेत् । ध्यायेद्वह्निं हेमवर्णं शक्तिस्वस्तिकधारिणम् ॥ २०-८८ ॥ वरदायकशोभाढ्यं सुवर्णवरभूषणम् । एवमग्निं समभ्यर्च्य तन्मुखे कमलेक्षणे ॥ २०-८९ ॥ षट्कोणं चिन्तयेत्तत्र सप्त जिह्वाः समर्चयेत् । वह्निवायुं वामकर्णं भूषितं नादबिन्दुना ॥ २०-९० ॥ अनेन योजयेद्देवि क्रमेण रसनाः प्रिये । यकारादिसकारान्ता जिह्वाः सप्त भवन्ति हि ॥ २०-९१ ॥ पद्मरागतप्तहेमवर्णा हि सुरवन्दिते । हिरण्याख्याः शम्भुकोणे पूजयेत्सुरवन्दिते ॥ २०-९२ ॥ वैदूर्याभा सुवर्णा तु कनकाख्या ततः परम् । पूर्वकोणे समभ्यर्च्य पूजयेद्रुद्रलोहिताम् ॥ २०-९३ ॥ उद्यदादित्यसंकाशां रक्ताख्यां वह्निकोणके । नीलां नीलप्रभां देवि कृष्णाख्यां राक्षसे यजेत् ॥ २०-९४ ॥ श्वेतां मुक्ताप्रभां देवि शुभ्राख्यां पश्चिमे यजेत् । धूमिनीं पद्मरागाभां वायौ रक्ततरां यजेत् ॥ २०-९५ ॥ करालीं चन्द्रकोट्याभां बहुरूपां तु मध्यगाम् । दक्षिणोत्तरभागस्थां पूजयेत्सर्वसिद्धिदाम् ॥ २०-९६ ॥ क्रमेण जिह्वाबीजान्ते नामानि परिपूजयेत् । अग्निर्हुतवाहनेऽथ हुताशनेऽथ वर्त्मने ॥ २०-९७ ॥ देवमुखः सप्तजिह्वो वैश्वानरो जातवेदाः । क्रमेण पूजयेतत्र अष्टौ नामान्यनुक्रमात् ॥ २०-९८ ॥ एवमग्निं तु संपूज्य कामेशीगर्भसंभवम् । दर्भकङ्कणमादाय करबन्धं सुलोचने ॥ २०-९९ ॥ मूलमन्त्रेण बाणेन चतुर्थेन च होमयेत् । गर्भाधानं विधायेत्थं सीमन्तोन्नयनादिकम् ॥ २०-१०० ॥ कामेशीगर्भजातस्य वह्नेश्चौलादिसत्क्रियाः । मूलमन्त्रेण संचिन्त्य बाह्यचक्रं समचंयेत् ॥ २०-१०१ ॥ षट्कोणेषु षडङ्गानि वसुकोणेषु मातरः । लोकपालांश्च भूबिम्बे वह्निं प्रौढं विचिन्तयेत् ॥ २०-१०२ ॥ ब्रह्माणं दक्षिणेऽभ्यर्च्य घृतस्थालीं प्रपूजयेत् । वह्निं सम्पूज्य विधिवत्तन्मुखे शैलसंभवे ॥ २०-१०३ ॥ चक्रराजं समावाह्य सर्वरश्मिसमन्वितम् । सर्वसिंहासनैः सेव्यमुपचारैः समर्चयेत् ॥ २०-१०४ ॥ धूपं विस्तारयेत्सम्यक्कुण्डमण्डपपूरितम् । दीपं च दर्शयेन्मन्त्री ततो दीपान्बहु प्रिये ॥ २०-१०५ ॥ मालाकारेण संवेष्ट्य मेखलात्रयमाद्रिजे । विस्तार्य चरुकं पश्चात्सर्वदिक्षु सुखाप्तये ॥ २०-१०६ ॥ नित्यहोमं ततः प्रोक्तं कामनाहोममाचरेत् । मालतीजातिकामल्लीकुसुमैर्मधुमिश्रितैः ॥ २०-१०७ ॥ घृतपूर्णैर्हुनेद्देवि वागीशत्वं प्रजायते । मूकस्यापि च मूढस्य शिलारूपस्य नान्यथा ॥ २०-१०८ ॥ जपापुष्पैराज्ययुक्तैः करवीरैस्तथाविधैः । हवनान्मोहयेन्मन्त्री लोकत्रयनिवासिनः ॥ २०-१०९ ॥ कर्पूरकुङ्कुमे देवि मिश्रं मृगमदेन हि । हवनान्मदनो देवि मन्त्रिणा विजितो भवेत् ॥ २०-११० ॥ सौभाग्येन विलासेन सामर्थ्येनापि सुव्रते । चम्पकैः पाटलैर्हुत्वा श्रियं प्रोल्लसिताम्बराम् ॥ २०-१११ ॥ मन्त्री प्राप्नोति महतीं स्तम्भयेज्जगतीभिमाम् । श्रीखण्डं गुग्गुलं चन्द्रमगरुं होमयेत्ततः । राजनागेन्द्रदेवानां पुरन्ध्रीर्वशमानयेत् ॥ २०-११२ ॥ सर्वलोका वशास्तस्य भवन्त्येव न संशयः । लाक्षाहोमाद्भवेद्राज्यं दारिद्र्यभयपीडितः । दुर्गोपसर्गशमनं पलत्रिमधुहोमतः ॥ २०-११४ ॥ दूरस्थितानां देवेशि गुरुणा प्रोक्तमार्गतः । होमं कुर्याद्वश्यकामैरन्यथा निष्फलं भवेत् ॥ २०-११५ ॥ रुधिराक्तेन च्छागस्य मांसेन निशि होमतः । मधुरत्रययुक्तेन गुरुणोक्तविधानतः ॥ २०-११६ ॥ परराष्ट्र्ं महादुर्गं समस्तं स्ववशं नयेत् । महापलेन देवेशि रिपोः सैन्यं विनाशयेत् ॥ २०-११७ ॥ खेचरो जायते रात्रौ कृत्वा होमं चतुष्पथे । क्षीरं मधु दधि त्वाज्यं पृथग्घुत्वा वरानने ॥ २०-११८ ॥ आयुर्धनमथाऽऽरोग्यं समृद्धिर्जायते नृणाम् । क्रमेण शैलजे क्षीरमधुभ्यां मृत्युनाशनम् ॥ २०-११९ ॥ दधिमाक्षिकहोमेन सौभाग्यं धनमाप्नुयात् । सितया केवलं होमो वैरिस्तम्भनकारकः ॥ २०-१२० ॥ होमो दधिमधुक्षीरलाजभिर्वीरवन्दिते । रोगहन्ता कालहन्ता मृत्युहन्ता न संशयः ॥ २०-१२१ ॥ कमलैररुणैर्होमः सम्यक्संपत्तिदायकः । रक्तोत्पलैर्जगद्वश्यं राजानो वशगाः क्षणात् ॥ २०-१२२ ॥ नीलोत्पलैर्महादुष्टा वशमायान्ति नान्यथा । श्वेतोत्पलैः श्रियं वाचं लभते हवनात्प्रिये ॥ २०-१२३ ॥ श्वेतैश्च ब्रह्मकमलैर्लक्ष्मीं सौभाग्यमाप्नुयात् । कह्लारहवनान्मन्त्री सौभाग्यं च धनं लभेत् ॥ २०-१२४ ॥ पूर्णं दाडिमहोमेन वशी कुर्यान्महासुरान् । मातुलुङ्गफलोद्भूतहोमेन क्षत्रिया वशाः ॥ २०-१२५ ॥ नारङ्गफलहोमेन वैश्या वश्या भवन्ति हि । कूष्माण्डफलहोमेन शूद्रा वश्यास्तथाऽपरे ॥ २०-१२६ ॥ द्राक्षाफलैः सिद्धयोऽष्टौ लक्षहोमान्न संशयः । कदलीफलहोमेन लक्षमात्रेण भूभृतः ॥ २०-१२७ ॥ वश्यास्तु दशसंख्याका भवन्त्येव न संशयः । खर्जूरीफलहोमेन लक्षमात्रेण भूभुजः ॥ २०-१२८ ॥ वश्या विंशतिसंख्याका इत्याज्ञा पारमेश्वरी । नारिकेलफलैर्होमात्समृद्धिर्जायते प्रिये ॥ २०-१२९ ॥ लक्षमात्रेण मन्त्रज्ञो राजाऽपर इव प्रिये । पक्वाम्रफलहोमेन लक्षमात्रेण सुन्दरि ॥ २०-१३० ॥ चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेदिनी वशमानयेत् । पनसस्य फलैर्होमाल्लक्षेण शतभूभुजः ॥ २०-१३१ ॥ वशा भवन्ति देवेशि नात्र कार्या विचारणा । तिलाज्यहोमाद्देवेशि कार्यसिद्धिर्भवोत्प्रिये ॥ २०-१३२ ॥ राजिकालवणाभ्यां तु दुष्टलोकान्वशं नयेत् । गुग्गुलस्य च होमेन सर्वदुःखानि नाशयेत् ॥ २०-१३३ ॥ कुङ्कुमेन हुनेद्देवि त्रैलोक्यं वशमानयेत् । वैरिणो वशगाः शीघ्रं चन्दनस्यापि होमतः ॥ २०-१३४ ॥ रक्तचन्दनहोमेन वश्या हि पुरुषाः स्त्रियः । कर्पूरस्य च होमेन वाग्वश्यं जायते नृणाम् ॥ २०-१३५ ॥ कस्तूरीहोमतो देवि राजानो राजमन्त्रिणः । वश्या भवन्ति सकलाः परिवारयुताः प्रिये ॥ २०-१३६ ॥ तिलतण्डुलहोमेन शान्तिर्भवति मन्दिरे । शर्करागुडहोमेन सर्वकामार्थसाधकः ॥ २०-१३७ ॥ घृतपायसहोमेन सिता युक्तेन मान्त्रिकः । त्रैलोक्यं वशमायाति धान्यसिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् ॥ २०-१३८ ॥ सोपस्करैश्च वटकैरुपसर्गान् विनाशयेत् ॥ २०-१३९ ॥ बन्धूककुसुमैर्होमः सर्वशत्रून् विनाशयेत् । जपापुष्पैर्जगद्वश्यं वनपुष्पैश्च मोहनम् ॥ २०-१४० ॥ बकुलस्य हुनेत्पुष्पैः सौभाग्यं जायते महत् । दशाङ्गधूपहोमेन सौभाग्यमतुलं भवेत् ॥ २०-१४१ ॥ जम्बूफलैः स्त्रियो वश्याः कूष्माण्डैर्दैत्यकन्यकाः । श्रीफलैरतुलां लक्ष्मीं पत्रैर्वा सुरवन्दिते ॥ २०-१४२ ॥ इक्षुखण्डैः सुखावाप्तिस्तद्रसाद्राजकन्यकाः । वश्या भवन्ति देवेशि नारिकेलजलेन वा ॥ २०-१४३ ॥ केवलं घृतहोमेन वरदाः सर्वशक्तयः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मानं हवनसिद्धिदम् ॥ २०-१४४ ॥ पुष्पं समग्रं जुहुयात्कमलं वाऽपि पुष्कलम् । कुसुम्भवनपुष्पाणि यथेष्टानि हुनेत्प्रिये ॥ २०-१४५ ॥ शतसंख्यास्तिला देवि राजिकाः शतसंख्यया । लाजा मुष्टिप्रमाणास्तु घृतं गद्याणमात्रकम् ॥ २०-१४६ ॥ चुलुकार्धं पयः क्षीरमन्नं ग्रासमितं भवेत् । स्थूलं फलं महेशानि कूष्माण्डं मातुलुङ्गकम् ॥ २०-१४७ ॥ मनःप्रियैश्च खण्डैश्च फलं भवति निश्चयात् । रम्भाफलं चतुःखण्डैर्लघु चेत्खण्ड्यते न हि ॥ २०-१४८ ॥ नारिकेलस्य खण्डं हि रम्भायाः फलवत्प्रिये । पर्वस्थाने चेक्षुखण्डं मनःसंतोषकारि वा ॥ २०-१४९ ॥ द्राक्षाफलं समग्रं स्यान्नारङ्गं खार्जुरं तथा । गुग्गुलं क्रमुकार्धं तु कुङ्कुमं च तथा भवेत् ॥ २०-१५० ॥ गुञ्जासमं च कर्पूरं कस्तूरी घुसृणं तथा । चन्दनं चागरुं देवि क्रमुकेन समं भवेत् ॥ २०-१५१ ॥ मनःप्रियाणि सर्वाणि फलानि हवने प्रिये । लाक्षा गुग्गुलसंख्या स्याद्यद्यद्वस्तु मनोहरम् ॥ २०-१५२ ॥ मनःप्रियाहुतीः कृत्वा होमं कुर्यात्सुलोचने । एतदाहुतिमानं ते कथितं सर्वविघ्नहृत् ॥ २०-१५३ ॥ यथेच्छया वरारोहे श्रीविद्यां परितोषयेत् । यथाशक्ति जपं कृत्वा तद्दशांशेन होमयेत् ॥ २०-१५४ ॥ किंशुकैः पापसंघातनाशकैरथ वा प्रिये । नानाद्रव्यैः पृथग्भूतैमीश्रितैर्वा वरानने ॥ २०-१५५ ॥ यथाशक्त्या तु मिलितैर्होमं कुर्याद्विचक्षणः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि विशेषविधिमुत्तमम् ॥ २०-१५६ ॥ आदौ कुण्डं समुत्पाद्य सर्वलक्षणसंयुतम् । चतुरस्रं तु शोभाढ्यं शतहोमेऽर्धहस्तकम् ॥ २०-१५७ ॥ सहस्रे हस्तमात्रं च चतुरस्रं द्विहस्तकम् । द्विहस्तमयुते प्रोक्तं लक्षे हस्तचतुष्टयम् ॥ २०-१५८ ॥ कोटिहोमेऽष्टहहस्तं च कृत्वा कुण्डस्य लक्षणम् । शान्तिके चतुरस्रं तु वश्ये चैवार्धचन्द्रकम् ॥ २०-१५९ ॥ षट्कोणं स्तम्भने चैव मारणे तद्वदेव हि । आकर्षणे त्रिकोणं च वृत्तमुच्चाटने तथा ॥ २०-१६० ॥ नानासिद्धिहितार्थाय पद्मकोणं च सिद्धिदम् । उत्तरे शान्तिकं चैव स्तम्भने वारुणीं दिशम् ॥ २०-१६१ ॥ मारणं दक्षिणे चैव पश्चिमे वश्यकर्मणि । दाहकर्म च आग्नेये विद्वेषो नैरृते तथा ॥ २०-१६२ ॥ उच्चाटने तु वायव्य ईशान्ये (एशाने) सर्वसिद्धिदम् । कृत्तिका कर्षणे प्रोक्ता भरणी मारणे तथा ॥ २०-१६३ ॥ स्वाती वश्ये तथोच्चाटे ज्येष्ठा स्तभनमेव च । विद्वेषणे शततारं चाभिजित्वं तु शान्तिके ॥ २०-१६४ ॥ सोमे सर्वाकर्षणं च मारणं मङ्गले तथा । बुधेन स्तम्भ कार्यं गुरुवारे तु पौष्टिकम् ॥ २०-१६५ ॥ शुक्रे च सर्वकामास्तु भानोरथ(नावथ)शुभानि च । पूर्वाह्णे वश्यकर्माणि मध्यान्हे प्रीतिनाशनम् ॥ २०-१६६ ॥ उच्चाटनं चापराह्णे संध्यायां मारणे तथा । शान्तिके अर्धरात्रं च पौष्टिकं प्रातरेव हि ॥ २०-१६७ ॥ स्तम्भने गजचर्माणि मारणे माहिषं तथा । मृगचर्म तथोच्चाटे छागलं वश्यकर्मणि ॥ २०-१६८ ॥ विद्वेषे जम्बुकं प्रोक्तं गोचर्मं शान्तिके तथा । नानासिद्धिहितार्थाय व्याघ्रचर्ममुदाहृतम् ॥ २०-१६९ ॥ श्वेतं व्याघ्रे भवेच्छान्त्यै पीतं स्तम्भनकारकम् । वश्याकर्षणयो रक्तं क्षोभणार्थं प्रियावहम् ॥ २०-१७० ॥ कृष्णं च मारणे प्रोक्तं धूम्रमुच्चाटनादिके । राजवृक्षस्य समिधो होतव्याः स्तम्भकर्मणि ॥ २०-१७१ ॥ महिषीघृतसंयुक्तं सदा वै सिद्धिदायकम् । मारणेऽत्यचिराहोमं समिधै {द्भि} र्दाडिमोद्भवैः ॥ २०-१७२ ॥ अजाघृतेन देवेशि वशयेत्सचराचरम् । विद्वेषस्यैव होतव्य { व्या } उन्मत्तसमिधस्तथा ॥ २०-१७३ ॥ अतसीतैलसंयुक्ता विद्वेषणमतः परम् । सर्वविघ्नसमूहं तु नाशयेन्नात्र संशयः ॥ २०-१७४ ॥ पूर्णाहुतिं ततो देवि पूजयित्वा तु कन्यकाः । पूजितं तेन त्रैलोक्यं कन्यका येन पूजिताः ॥ २०-१७५ ॥ बालया पूजयेद्देवी श्रीविद्यां पूजयेत्ततः । पञ्चसिंहासनैर्देवि श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् ॥ २०-१७६ ॥ सुवासिनीस्ततः पूज्याः श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् । विप्रान्संतोषयेत्पश्चाच्छ्रीविद्यां तत्र पूजयेत् ॥ २०-१७७ ॥ योगिन्यश्च तथा पूज्याः श्रीविद्यां परितोषयेत् । दर्शनानि समग्राणि पूजयेद्विविधानि च ॥ २०-१७८ ॥ श्रीविद्यां तोषयेत्तत्र पूर्णाहुतिमथाऽऽचरेत् ॥ २०-१७९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे विंशः पटलः ॥ २० ॥ </poem> == अथैकविंशः पटलः ईश्वर उवाच -- होमान्तरं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्म सनातनम् । ज्ञानेन चतुरस्राख्यं कुण्डं संचिन्त्य पूर्ववत् ॥ २१-१ ॥ आत्मभिश्चतुरस्रं तद्विज्ञेयं वीरवन्दिते । आत्मानो वेदसंख्या हि ज्ञातव्या देशिकोत्तमैः ॥ २१-२ ॥ येषां विज्ञानमात्रेण पुनर्जन्म न विद्यते । साधारणेन पक्षेण वर्तते सर्वजन्तुषु ॥ २१-३ ॥ स आत्मा परमेशानि प्राणरूपी वरानने । प्राणस्तु पवनो देवि हृदयस्थानमन्दिरः ॥ २१-४ ॥ शरीरं व्याप्य सकलं चरस्याप्यचरस्य च । हंसस्वरूपी विज्ञेयः श्वासोच्छ्वासविलासवान् ॥ २१-५ ॥ जीव इत्येव नामास्य भ्रान्त्या भासान्न वस्तुतः । श्वासोच्छ्वासो देहभावाद्भ्रान्तिरेव न संशयः ॥ २१-६ ॥ कुलालचक्रभेदेन घटाकाशं यथा घटे । दृश्यते परमेशानि आकाशं व्याप्य तिष्ठति ॥ २१-७ ॥ घटे भवति भिन्नत्वं नाऽऽकाशे भिन्नता भवेत् । तथा देहगतो जीवो देहनाशे वरानने ॥ २१-८ ॥ व्याप्य तिष्ठति सर्वत्र तस्मादात्मा परं महत् । आत्मज्ञानं मया प्रोक्तं द्वितीयस्य शृणु प्रिये ॥ २१-९ ॥ अन्तरात्मेति किं नाम तच्छृष्णुष्व पदं महत् । अन्तःशब्देन देवेशि रहस्यं सूक्ष्मरूपकम् ॥ २१-१० ॥ परमाणुस्वरूपेण सर्वं व्याप्य विजृम्भते । अन्तरङ्गतया तेन चरं वाऽप्यथ वाऽचरम् ॥ २१-११ ॥ व्याप्यते सकलं तस्मादन्तरात्मेति गीयते । स एव हंस आत्मा हि योगिगम्यो यदा भवेत् ॥ २१-१२ ॥ तारचञ्चुर्वरारोहे निगमागमपक्षवान् । शिवशक्तिपदद्वन्द्वो बिन्दुत्रयविलोचनः ॥ २१-१३ ॥ अयं परमहंसस्तु सृष्टिं व्याप्यावतिष्ठति । तदा भूतानि जायन्ते क्रमेण कमलेक्षणे ॥ २१-१४ ॥ आकाशं पवनोऽग्निश्च जलं पृथ्वी वरानने । पञ्चकस्यास्य देवेशि प्रथमं चित्तमुच्यते ॥ २१-१५ ॥ अविद्याख्यसरोमध्ये मोहपङ्कप्रपूरिते । प्रपञ्चकमले भूतपञ्चकपरिजृम्भिते ॥ २१-१६ ॥ विहारोऽस्यैव हंसस्य सृष्ट्या मायामयो भवेत् । अयमेव महादेवि निष्प्रपञ्चो यदा भवेत् ॥ २१-१७ ॥ संहाररूपी हंसस्तु तदाऽऽत्मानं प्रदर्शयेत् । पक्षित्वमस्य नास्त्येव सोऽहमात्मा प्रतिष्ठितः ॥ २१-१८ ॥ परमात्मेति जानीहि त्रयमेतदुदाहृतम् । पक्षपुच्छशिरो देवि आकारप्रतिभासकः ॥ २१-१९ ॥ ज्ञानात्मा कथ्यते भद्रे यः साक्षात्साक्षिरूपकः । येनेदं ज्ञायते सर्वं समत्वेन वरानने ॥ २१-२० ॥ चन्द्रबिम्बं यथा देवि जलक्षीरेषु दृश्यते । न लिप्तस्त { सं त} स्य देवशि नीरक्षीरविभेदतः ॥ २१-२१ ॥ कर्दमे चन्दने बिम्बं न भवेल्लिप्तमद्रिजे । सर्वसाक्षी तथा भद्रे ज्ञानात्मा परिकीतीतः ॥ २१-२२ ॥ आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्मानः प्रकीतीताः । एतद्रूपं हि चित्कुण्डं चतुरस्रं वरानने ॥ २१-२३ ॥ आनन्दमेखलारम्यं बिन्दुत्रिवलयाङ्कतम् । अर्धमात्रा योनिरूपं ब्रह्मानन्दमयं सदा ॥ २१-२४ ॥ पराहन्तामये सर्वज्ञानदीपविजृम्भिते । संविदग्नौ हुनेद्देवि प्रपञ्चहविरुत्कटम् ॥ २१-२५ ॥ शब्दाख्यं मातृकारूपमक्षवर्णविराजितम् । अक्षराणि हुतान्यत्र निःशब्दं ब्रह्म जायते ॥ २१-२६ ॥ पुण्यपापे हविर्देवि कृत्याकृत्ये हविः प्रिये । संकल्पश्च विकल्पश्च धर्माधर्मौ हविस्तथा ॥ २१-२७ ॥ जुहुयात्परमेशानि मन्त्राभ्यां विमलानने । मूलविद्यां ब्रह्मरूपां ध्यात्वा तु तदनन्तरम् ॥ २१-२८ ॥ तदन्ते चोच्चरेत्पश्चाद्ब्रह्मप्रात्यै तु देशिकः । धर्माधर्महविर्दीप्त आत्माग्नौ मनसा स्रुचा ॥ २१-२९ ॥ सुषुम्नावर्त्मना नित्यमक्षवृत्तिं जुहोम्यहम् । स्वाहान्तेन हुनेद्देवि सकलं निष्कलं जगत् ॥ २१-३० ॥ अन्तर्होममनुर्देवि सर्वमायानिकृन्तनः । प्रकाशाकाशहस्ताभ्यामवलम्ब्योन्मनीस्रुचा ॥ २१-३१ ॥ धर्माधर्मौ कलास्नेहपूर्णवह्नौ जुहोम्यहम् । अग्निजायान्वितो मन्त्रो विद्यान्ते कथतस्तव ॥ २१-३२ ॥ निप्रपञ्चे यदा देवि जायते मन्त्रवित्तमः । तदा सच्चिन्मयः साक्षात्केवलं ब्रह्म साधकः ॥ २१-३३ ॥ दश सोऽहं जुहंसोऽपि पीत्वा मृत्युं सुखी भवेत् ॥ २१-३४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे ज्ञानहोमविधि-- र्नामैकविंशः पटलः ॥ २१ ॥ </poem> == द्वाविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- होमादिकं तु सकलं कुमारीपूजनं विना । परिपूर्णफलं नैव पूजनात्सफलं भवेत् ॥ २२-१ ॥ कुमारीपूजनाद्देवि पूजाकोटिफलं भवेत् । पुष्पं कुमार्यै यद्दत्तं तन्मेरुसदृशं भवेत् ॥ २२-२ ॥ कुमारी भोजिता येन त्रैलोक्यं तेनं भोजितम् । कुमार्यै यज्जलं दत्तं तज्जलं सागरोपमम् ॥ २२-३ ॥ अन्नं तु मीननयने कुलाचलसमं भवेत् । एकाब्दात्षोडशाब्दान्ताः कन्यकाः पूजयेच्छुभाः ॥ २२-४ ॥ विवाहरहिताः स्युश्चेदुत्तरोत्तरसिद्धिदाः । विवाहितास्तु देवेशि बाला एव कुमारिकाः ॥ २२-५ ॥ सुवासिन्यो मदप्रौढ.ः संशये त्यज सुव्रते । कुमारीपूजने देवि कुमारीमनुना भवेत् ॥ २२-६ ॥ मन्त्रभेदेन तेनैव श्रीविद्यां च प्रपूजयेत् । नैमित्तिकं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्ममयो बुधः ॥ २२-७ ॥ निवीकल्पस्य देवेशि नान्यस्य सुरवन्दिते । सर्वशङ्काविनिर्मुक्तः सर्वज्ञः साधकोत्तमः ॥ २२-८ ॥ दूतीयागविधिं कुर्यात्खेचरो जायते प्रिये । अर्घ्यपात्रे वह्निसूर्यसोमामृतमये शिवे ॥ २२-९ ॥ सोमामृतं तु जानीहि नानाद्रव्यमयं सदा । सविकल्पस्य देवेशि वर्णानुक्रमभेदतः ॥ २२-१० ॥ कथ्यन्ते द्रव्यभेदास्तु क्रमेण वरवणीनि । क्षीराज्यमधुमैरेयद्रव्यभेदा भवन्ति हि ॥ २२-११ ॥ सर्वज्ञत्वे वरारोहे यज्ञे दोषो न विद्यते । अश्वमेधादियज्ञेषु वाजिहत्या कथं भवेत् ॥ २२-१२ ॥ द्रव्यभेदा वरारोहे बहवः सन्ति भेदतः । जलं क्षीरं घृतं भद्रे मधु मैरेयमैक्षवम् ॥ २२-१३ ॥ पौष्पं तरुमयं धान्यसंभवं बहुनिमीतम् । सहकारभवं देवि विविधं बहुभेदतः ॥ २२-१४ ॥ मादकं धर्मसंछेदाद्वर्ज्यमासीत्सुलोचने । ज्ञानेन संस्कृतं तत्तु महापातकनाशनम् ॥ २२-१५ ॥ ब्रह्महत्त्यासुरापानस्वर्णस्तेयादिपातकान् । नाशयेत्पूजनाद्देवि निवीकल्पः स मन्त्रवित् ॥ २२-१६ ॥ विचारयेत्सदा सर्वं सर्वविद्वीरवन्दिते । जलं जलचरं विद्धि घटं पूर्णं समानयेत् ॥ २२-१७ ॥ स्थापितं देवि सप्ताहाज्जलं जीवसमन्वितम् । क्षीरं वै यस्य जीवस्य तस्य मांसं न संशयः ॥ २२-१८ ॥ कृशा पुत्रवती नारी वन्ध्या पुष्टा यतः प्रिये । माकन्दफलजं रम्यं द्रावं सेव्यं द्विजातिभिः ॥ २२-१९ ॥ अमादकत्वाद्देवेशि चैक्षुत्वं सेव्यते बुधैः । अनामिषं नास्ति किंचित्सर्वं क्षीरादिकं प्रिये ॥ २२-२० ॥ वेदशास्रपुराणेषु गूढो ज्ञानसमुच्चयः । शमीवृक्षे यथा वह्निस्तथा तिष्ठति सुन्दरि ॥ २२-२१ ॥ सर्वभूतेषु विज्ञानं ज्ञातव्यं देशिकोत्तमैः । काष्ठनिर्मथनाद्देवि प्रकटो वह्निरुच्यते ॥ २२-२२ ॥ तत्काष्ठं दह्यते तेन तथा ब्रह्ममयं जगत् । पापपुण्यविनिर्मुक्तं ज्ञानमेतद्वरानने ॥ २२-२३ ॥ किंचिदुल्लासपर्यन्तं ग्राह्यमेतत्सुरेश्वरि । यज्ञाङ्गं तु यतो लौल्यात्पातकी ब्रह्महा भवेत् ॥ २२-२४ ॥ मादकं वस्तु सकलं वर्जयेत्कनकादिकम् । कलञ्जं पातकी तस्माद्ब्रह्म ब्रह्मविदां वरः ॥ २२-२५ ॥ धर्माधर्मपरिज्ञानात्सकलेऽपि पवित्रता । विण्मूत्रं स्रीरजो वाऽपि नखास्थि सकलं प्रिये ॥ २२-२६ ॥ विचारयेन्मन्त्रवित्तु पवित्राण्येव सुव्रते । अन्नं ब्रह्म विजानीयात्तेन यस्य समुद्भवः ॥ २२-२७ ॥ नानाजीवाश्रयं तत्तु पुरीषं केन निन्द्यते । नानाविधा हि देवेशि देवताः सलिलस्थिताः ॥ २२-२८ ॥ तेनोदकेन यज्जातं मूत्रं कस्मात्तु दूषयेत् । गोमूत्रप्राशनं देवि गोमयस्यापि भक्षणम् ॥ २२-२९ ॥ प्रायश्चित्ते तु कथितं ब्रह्महत्यादिके प्रिये । मले मूत्रे कथं दोषो भ्रान्तिरेव न संशयः ॥ २२-३० ॥ स्त्रीरजः परमेशानि देहस्तेनैव जायते । कथं तु दूषणं येन प्राप्यते परमं पदम् ॥ २२-३१ ॥ पुरुषस्य तु यद्वीर्यं बिन्दुरित्यभिधीयते । बिन्दुस्तु परमेशानि कायोऽयं शिवरूपकः ॥ २२-३२ ॥ शिवतत्त्वेन चास्थ्यादिदूषणं नास्ति बैन्दवे । रेतः पवित्रं देहस्य कारणं केन निन्द्यते ॥ २२-३३ ॥ ज्ञानमार्गोऽयं सकलो निवीकल्पस्य सुन्दरि । सविकल्पो महेशानि पापभाग्जायते नरः ॥ २२-३४ ॥ मातृगर्भाद्विनिर्गत्य शिशुरेव न संशयः । इन्द्रियाण्यखिलान्यस्य देहस्थान्यपि वल्लभे ॥ २२-३५ ॥ निवीकारतया तत्र नान्यथा भवति प्रिये । भगलिङ्गसमायोगो जन्मकाले भवेत्सदा ॥ २२-३६ ॥ काम्यते सा यदा देवि जायते गुरुतल्पगः । अत एव यदा तस्य वासना कुत्सिता भवेत् ॥ २२-३७ ॥ तत्तद्भूषणसंयुक्तमन्यत्सर्वं शुभं भवेत् । पवित्रं सकलं भद्रे वासना कलुषा स्मृता ॥ २२-३८ ॥ अत एवार्घ्यपात्रस्य प्रतिष्ठानन्तरं ततः । मञ्चकं गजदन्तस्य हेमरूप्यादिनिमीतम् ॥ २२-३९ ॥ विशुद्धक्षौमरचितां तूलिकां तत्र योजयेत् । पुष्पान्विकीर्य तन्मध्ये कर्पूरस्य रजस्तथा ॥ २२-४० ॥ मण्डूकादींस्ततो देवि उपर्युपरि शैलजे । मण्डूकं पूजयेदादौ रुद्रं कालाग्निसंयुतम् ॥ २२-४१ ॥ आधारशक्तिं कूर्मं च तथाऽनन्तं वराहकम् । पृथिवीं च तथा कन्दं नालं पद्मं तथा दलान् ॥ २२-४२ ॥ केसराणि च सम्पूज्य कणीकां पूजयेत्ततः । मञ्चकं च समभ्यर्च्य तत्र पादचतुष्टये ॥ २२-४३ ॥ धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च क्रमाद्यजेत् । अपूर्वान्पूजयेदेतांस्तत्पादानां समीपके ॥ २२-४४ ॥ आत्मन्तरात्मपरम--ज्ञानात्मनः क्रमाद्यजेत् । मञ्चकाग्रेषु सम्पूज्य गुणत्रयमथार्चयेत् ॥ २२-४५ ॥ दूतीं सुलक्षणां रम्यां सर्वलक्षणलक्षिताम् । नानालंकारसुभगां सर्वज्ञां शारदामिव ॥ २२-४६ ॥ पूजयेत्परमेशानि पञ्चकामैः शरैस्तथा । बटुकादिंश्चतुदीक्षु पूजयेत्सिद्धिहेतवे ॥ २२-४७ ॥ मातृकां विन्यसेत्तस्या देहे कामशरान्विताम् । त्रिकोणं चिन्तयेन्मूघ्नी तत्र सम्पूजयेत्क्रमात् ॥ २२-४८ ॥ त्रिकोणमध्ये बालाख्यां कामेशीं परिपूजयेत् । गणेशं च कुलाध्यक्षं तथा लक्ष्मीं सरस्वतीम् ॥ २२-४९ ॥ त्रिकोणेषु च सम्पूज्य वसन्तं मदनं प्रिये । स्तनयोः पूजयेत्पश्चान्मुखे तस्याः कलाधरम् ॥ २२-५० ॥ दक्षपादादिमूर्धान्तं वामे मूर्धादि सुन्दरि । पादान्तं पूजयेत्सर्वाः कला वै कामसोमयोः ॥ २२-५१ ॥ श्रद्धा प्रीती रतिश्चैव धृतिः कान्तिर्मनोरमा । मनोहरा मनोरामा मदनोन्मादिनी प्रिये ॥ २२-५२ ॥ मोहिनी दीपनी चैव शोषणी च वशंकरी । रञ्जनी सुभगा देवि षोडशी प्रियदर्शना ॥ २२-५३ ॥ षोडशस्वरसंयुक्ता एताः कामकला यजेत् । पूषा वशा च सुमना रतिः प्रीतिस्तथा धृतिः ॥ २२-५४ ॥ ऋद्धिः सौम्या मरीचिश्च शैलजे चांशुमालिनी । अङ्गिराः शशिनी चैव छाया सम्पूर्णमण्डला ॥ २२-५५ ॥ तथा तुष्ट्यमृते चैव कलाः सोमस्य षोडश । स्वरैरेव प्रपूज्या हि सर्वकार्यार्थसिद्धिदाः ॥ २२-५६ ॥ बालाक्रमं मस्तकेऽस्याः संपूज्य तदनन्तरम् । तस्या मदनगेहं तु पूजयेद्भगमालया ॥ २२-५७ ॥ त्रिकोणं तद्भगं ज्ञात्वा सर्वसिद्धिप्रदाभिधम् । सर्वानन्दमयं मध्ये चक्रयुग्मं प्रपूजयेत् ॥ २२-५८ ॥ पूर्ववत्क्रमयोगेन (ण) श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् । धूपादिकं समर्प्याथ स्वलिङ्गे तदनन्तरम् ॥ २२-५९ ॥ तारं च भुवनेशानि महात्रिपुरसुन्दरि । नमः शिवाय विद्येयं दशार्णा परिकीतीता ॥ २२-६० ॥ अनया विद्यया देवि स्वलिङ्गे पूजयेच्छिवम् । यजेत्तत्पुरुषाघोरसद्योवामेशसंज्ञया ॥ २२-६१ ॥ निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च । शान्त्यतीता च सम्पूज्या षडङ्गावरणं यजेत् ॥ २२-६२ ॥ समग्रविद्यामुच्चार्य नन्दिकेशं प्रपूजयेत् । मध्ये वृषणयोर्देवि गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ॥ २२-६३ ॥ निवेद्य धूपदीपादि विजितेन्द्रियमानसः । सर्वक्षोभिणीं मुद्रां बद्ध्वा योनिं प्रचालयेत् ॥ २२-६४ ॥ क्षोभिण्यां वाऽथ वा देवि गजतुण्डाख्ययाऽथ वा । उच्चरन्भगमालां तु द्राविणीबीजमुच्चरेत् ॥ २२-६५ ॥ अक्षुब्धः सन् वरारोहे यावद्रेतः प्रवर्तते । रजोमयं रजः साक्षात्संविदेव न संशयः ॥ २२-६६ ॥ प्रकृतिः परमेशानि वीर्य पुरुष उच्यते । सर्वं साक्षात्सामरस्यं शिवशक्तिमयं ततः ॥ २२-६७ ॥ तयोर्योगो महेशानि योग एव न संशयः । सीत्कारो मन्त्ररूपस्तु वचनं स्तवनं भवेत् ॥ २२-६८ ॥ नखदन्तक्षतान्यत्र पुष्पाणि विविधानि च । कूजनं गायनं स्तुत्या ताडनं हवनं भवेत् ॥ २२-६९ ॥ आलिङ्गनं तु कस्तूरीघुसृणादिकमद्रिजे । मर्दनं तर्पणं विद्धि वीर्यपातो विसर्जनम् ॥ २२-७० ॥ कुलद्रव्येण संशोध्य शिवशक्तिमयं प्रिये । बीजामृतं परब्रह्मरूपं निक्षिप्य सुन्दरि ॥ २२-७१ ॥ अर्घ्यपात्रामृते त्यक्त्वा निवीकल्पः सदाऽनघः । श्रीविद्याक्रममभ्यर्च्य परब्रह्ममयो भवेत् ॥ २२-७२ ॥ एतत्ते कथितं ज्ञानं सामरस्यं वरानने । सविकल्पस्तु देवेशि पापभाग्जायते नरः ॥ २२-७३ ॥ विचिकित्साकारो मन्त्री जायते गुरुतल्पगः । अत एव वरारोहे निवीकल्पः सदा भवेत् ॥ २२-७४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यादूतीयजनविधिर्नाम द्वाविंशः पटलः ॥ २२ ॥ </poem> == त्रयोविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दूत्यन्तरं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्म सनातनम् । प्रणवाख्यं यागगेहं प्रविश्य सुरवन्दिते ॥ २३-१ ॥ इच्छाज्ञानक्रियाद्रव्यरचितं सुधया युतम् । अम्बया परमेशानि तत्त्वज्ञानमये शिवे ॥ २३-२ ॥ पर्यङ्के पुरुषार्थैस्तु पादैश्च परिमण्डिते । आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्माङ्गविभूषिते ॥ २३-३ ॥ तत्पदार्थस्त्वंपदार्थोऽसिपदार्थश्च सुन्दरि । पदार्थत्रयमेतत्तु ज्ञानसूत्रप्रकाशकम् ॥ २३-४ ॥ एतत्सूत्रमयैः पट्टैर्गुम्फितेऽम्बरमण्डिते । सुमनोवाससुभगे परां तत्र प्रपूजयेत् ॥ २३-५ ॥ जातिभेदस्तु दूतीनां चतुर्धा वीरवन्दिते । हस्तिनी शङ्खिनी चैव चित्रिणी पद्मिनी प्रिये ॥ २३-६ ॥ चतुवीधा हि दूत्यस्तु सुन्दर्यश्चारुलोचनाः । वैखरी हस्तिनी ज्ञेया स्थूला यस्माद्वरानने ॥ २३-७ ॥ ययेदं धार्यते सर्वं ब्रह्माण्डपरिमण्डलम् । वर्गाष्टकेन देवेशि सूते दिग्गजसंचयम् । तेनेयं करिणी प्रोक्ता मध्यमा शङ्खिनी भवेत् ॥ २३-८ ॥ शङ्खिनी तु यथा भद्रे विशुद्धा पापवजीता । सर्वदेवप्रिया सा हि शान्तिसौभाग्यशोभिता ॥ २३-९ ॥ तथा वनस्पतिगता मध्यमा वाग्वरानने । चित्रिणी वल्लरी देवि महादोषविनाशिनी ॥ २३-१० ॥ यस्याः फलं वरारोहे शिवशक्तिमयं सदा । शिवशक्तिमयं देवि प्राणिमात्रजगत्त्रयम् ॥ २३-११ ॥ तेषु सर्वेषु पश्यन्ती जीवेषु परमाश्रया । परब्रह्मणि सा लीना परा वाक्परमेश्वरि ॥ २३-१२ ॥ तां दूतीं तत्र संपूज्य समाधिकुसुमैः शुचिः । तदङ्गेषु कलाः पूज्याः क्रमेण सुरवन्दिते ॥ २३-१३ ॥ पद्मिनी तु परा ज्ञेया हंसस्वच्छविकासिनी । हंसोदयेन पद्मं हि त्यक्त्वा संकोचमद्रिजे ॥ २३-१४ ॥ विकासयति सौभाग्यं तथा वस्तुविलासतः । परा प्रकाशमायाति पद्मिनीत्वमतो भवेत् ॥ २३-१५ ॥ तस्या देहे वरारोहे कलाः पूज्यास्तु षोडश । चित्कला सत्कला ज्ञानकला संवित्कला तथा ॥ २३-१६ ॥ आत्मनस्तु कला ज्ञेयाश्चतस्रः परमेश्वरि । विरागता मोक्षकला परमाणुकला तथा ॥ २३-१७ ॥ विद्याकलाचतुष्कं तु विज्ञेयं चान्तरात्मनि । विद्या संतोषता तृप्तिः परब्रह्मप्रकाशता ॥ २३-१८ ॥ परमात्मकला ज्ञेयाः संलीनाः परवस्तुनि । लुप्तिः शान्तिकला बोधकला व्याप्तिकला परा ॥ २३-१९ ॥ ज्ञानात्मनः कला ज्ञेयाश्चतस्रः परमेश्वरि । कलाः षोडश देवेशि श्रीविद्यार्णेषु संस्थिताः ॥ २३-२० ॥ षोडशार्णा ब्रह्मरूपा कला षोडशरूपिणी । आत्मा जाग्रत्स्वरूपेण त्रैलोक्यं रचयत्यसौ ॥ २३-२१ ॥ अन्तरात्मा सत्त्वरूपस्तमोरूपश्च मिश्रितः । अत एव रजोरूपस्तमोरूपः परः शिवः ॥ २३-२२ ॥ परमात्मा हि विज्ञेयो ज्ञानात्मा तुर्यया युतः । एताः कला वरारोहे तस्या देहे प्रकाशयेत् ॥ २३-२३ ॥ तत्पदार्थं तु जानीहि मुखमस्या वरानने । त्वंपदार्थोऽसिवाक्यार्थः कुचयुग्मं क्रमेण हि ॥ २३-२४ ॥ भोगस्तु परमेशानि नादो ब्रह्ममयो भवेत् । नादोदितं वरारोहे विश्वं योनिर्न संशयः ॥ २३-२५ ॥ तत्रैव शक्तिं संपूज्य स्वात्मलिङ्गं शिवं यजेत् । परस्परप्रभावेण ब्रह्मानन्दरसो भवेत् ॥ २३-२६ ॥ तं रसं मनसा देवि वहन्नाड्यगतं प्रिये । अर्घ्यामृतेन संयोज्य ततः श्रीचक्रमर्चयेत् ॥ २३-२७ ॥ ब्रह्मानन्दमयं ज्ञानं कथयामि वरानने । न ब्राह्मणो ब्राह्मणस्तु क्षत्रियः क्षत्रियस्तथा ॥ २३-२८ ॥ वैश्यो न वैश्यः शूद्रो न शूद्रस्तु परमेश्वरि । चाण्डालो नैव चाण्डालः पौल्कसो न च पौल्कसः ॥ २३-२९ ॥ सर्व समं विजानीयात्परमात्मविनिश्चयात् । आकाशात्पतितं तोयं निम्नमार्गेण गच्छति ॥ २३-३० ॥ ग्राममध्यगतं सर्वं विष्ठामूत्रादिपूरितम् । मृतगोश्वानमार्जारखरादिरुधिरान्वितम् ॥ २३-३१ ॥ समस्तमपि देवेशि गङ्गायां मिलितं यथा । गङ्गामृते तु देवेशि कालुष्यं नैव तिष्ठति ॥ २३-३२ ॥ तथा सच्चिन्मये ज्ञाने समता सर्वजन्तुषु । सर्वद्रव्येषु गिरिजे समता नात्र संशयः ॥ २३-३३ ॥ यथा सूर्यप्रकाशोऽयं समत्वेन प्रवर्तते । उत्तमस्यापि चान्यस्य तमः संहरते क्षणात् ॥ २३-३४ ॥ शोषयन्दुग्धमूत्राणि चन्दनं चैव कर्दमम् । अत एव महेशानि मन्त्री सर्वसमो यदा ॥ २३-३५ ॥ सिद्धिस्तदैव विज्ञेया श्रीगुरोः कृपया प्रिये ॥ २३-३६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे ज्ञानदूतीयजनविधिर्नाम त्रयोविंशः पटलः ॥ २३ ॥ </poem> == चतुवींशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दीक्षाविधिं प्रवक्ष्यामि येन शिष्यः सुखी भवेत् । दीयते सकलं देवि गुरवे प्राणसंयुतम् ॥ २४-१ ॥ धन--रत्न--सुवर्णादि--पट्टवस्र--समुच्चयम् । क्षयं प्राप्नोति तद्भावान्नानापापसमुच्चयः ॥ २४-२ ॥ तस्माद्दीक्षेति नामास्याः सर्वशास्रेषु सुव्रते । पापिने कृपणायापि शठाय कपटाय च ॥ २४-३ ॥ अदीनायाऽऽचारशून्याय मन्त्रद्वेषपराय च । निन्दकाय च मूर्खाय तीर्थद्वेषपराय च ॥ २४-४ ॥ भक्तिहीनाय देवेशि न देया मलिनाय च । दानशीलाय भक्ताय साधवे तीर्थचेतसे ॥ २४-५ ॥ सन्मार्गवतीने चाग्निदेवद्विजरताय च । सर्वशास्रार्थवेदार्थज्ञानिने सुव्रताय च ॥ २४-६ ॥ दीक्षा देया वरारोहे अन्यथाऽऽपत्तिभाग्भवेत् । अथ वक्ष्ये वरारोहे दीक्षाकरणमुत्तमम् ॥ २४-७ ॥ मण्डपं वेदिकां कृत्वा पुष्पवैतानमण्डितम् । दीपमालावलीरम्यं नानाधूपसुधूपितम् ॥ २४-८ ॥ सिन्दूररङ्गमालाभिर्मण्डितं चित्रचित्रितम् । वेदिकायां वरारोहे कुङ्कुमेनाथ वा प्रिये ॥ २४-९ ॥ सिन्दूररजसा वाऽपि विलिखेच्चक्रमुत्तमम् । मध्यचक्रं वरारोहे नवकोणविराजितम् ॥ २४-१० ॥ चतुरस्रं च संलिख्य सुवर्णकलशान्नव । रौप्यताम्रादिरचितान्मृत्तिकारचितांश्च वा ॥ २४-११ ॥ जलपूर्णान्विशेषाढ्यान् स्वर्णरत्नप्रपूरितान् । फलैः पुष्पैश्च सुभगान् सुगन्धेन च चचीतान् ॥ २४-१२ ॥ वशिन्याद्यष्टकं तत्र वसुकुम्भेषु पूजयेत् । मध्यकुम्भे वरारोहे श्रीविद्यां परितोषयेत् ॥ २४-१३ ॥ क्रमं समस्तमभ्यर्च्य कुमार्याद्यर्चनं यजेत् । सुवासिनीर्ब्रह्मवृन्दं योगिनो विविधानपि ॥ २४-१४ ॥ तदङ्गहवनं कुर्यात्सर्वेषां तृप्तिहेतवे । गुरुः शिष्यमुपानीय भक्तिनम्रमकल्मषम् ॥ २४-१५ ॥ प्राणानायम्य विधिवच्छुद्धपीठे निवेश्य च । सुरास्त्वामेत्यादिमन्त्रैश्चिरण्टीभिर्युतः स्वयम् ॥ २४-१६ ॥ अभिषिञ्चेच्च तन्मूघ्नी तदेतत्कलशोदकैः । परिधायय सुवासोभिश्चन्दनादवलेप्य च ॥ २४-१७ ॥ वामतः परमेशानि स्वासने पूजिते शुचिम् । सर्वशृङ्गारवेषाढ्यं शिष्यं तत्र निवेशयेत् ॥ २४-१८ ॥ षडध्वरूपं श्रीचक्रं तस्य र्मूध्नि विचिन्तयेत् । अभावे तु बृहच्छङ्खं जलेनाऽऽपूर्य सुन्दरि ॥ २४-१९ ॥ कलास्तत्र समाराध्य देवीं सम्पूज्य सेवयेत् । स्वदृष्ट्याऽऽलोकयेत्तं तु दृष्ट्या दृष्टिं तु मेलयेत् ॥ २४-२० ॥ आज्ञासंक्रमणं कुर्याद्यावन्निश्चलता भवेत् । नैश्चलं शाम्भवो वेद्यः शून्याशून्यविवजीतः ॥ २४-२१ ॥ शून्यं शिवमयं वस्तु पुरुषः परमेश्वरि । अशून्यं शक्तिराद्या हि प्रकृतिः परमेश्वरि ॥ २४-२२ ॥ शक्त्याधिक्ये रजःस्थौल्यं संयोगाच्छिवयोर्यदा । स्वप्नावस्था तदा ज्ञेया योगः शक्त्यधिकस्ततः ॥ २४-२३ ॥ शक्तिर्जाग्रदिति ख्याता शिवो निश्चलता पिरये । सुषुप्तिरिति मन्त्रज्ञैः कथिता निश्चला यतः ॥ २४-२४ ॥ गुणत्रयं तु कथितं जाग्रत्सत्त्वगुणा प्रिये । तमोगुणा सुषुप्तिस्तु शिवे निश्चलरूपिणी ॥ २४-२५ ॥ शिवाधिक्याद्गुणातीतं वस्तु जानीहि सुन्दरि । शिवशक्तिसमायोगाच्छिवाधिक्यं यदा भवेत् ॥ २४-२६ ॥ तदा तुर्यां विजानीयात्सर्वबन्धनिकृन्तनीम् । कलाः षोडश देवेशि आत्मज्ञाने व्यवस्थिताः ॥ २४-२७ ॥ श्रीविद्याबीजसंलीनाः शिष्यदेहे प्रकाशयेत् । चतुवीधा षोडशार्णा महात्रिपुरसुन्दरी ॥ २४-२८ ॥ तद्ध्यानात्तु मनःस्थैर्यमुन्मनीति निगद्यते । ब्रह्मज्ञाने मनः पक्षी तृष्णाचञ्चुविलक्षितः ॥ २४-२९ ॥ संकल्पेन विकल्पेन पक्षाभ्यां चञ्चलः सदा । मोहमत्सरकामैश्च क्रोधाहंकारदुर्मदैः ॥ २४-३० ॥ संनद्धपिच्छैःसबलः कृत्याकृत्यपदद्वयः । संसारवृक्षे देवेशि धनपुत्रादिमूलके ॥ २४-३१ ॥ अविद्याविस्तृते निन्दास्तुतिशाखासुशोभिते । अभिलाषस्फुरत्पुष्पभरिते पातकादिभिः ॥ २४-३२ ॥ पर्णपूर्णे वरारोहे पापपुण्यफलान्विते । तत्र शाखाद्वये स्थूले श्रुतदृष्टाभिधः स्थितः ॥ २४-३३ ॥ पक्षिणं तं समाक्रम्य ज्ञानपाशेन पाशयेत् । पक्षिखेलारतो नित्यं कटाक्षः श्रीगुरोः प्रिये ॥ २४-३४ ॥ तेन पक्षद्वयं छिन्नं यदा भवति निश्चयात् । तदा समुन्मनीभूत उन्मुखो निश्चयात्प्रिये ॥ २४-३५ ॥ सर्वसंकल्परहिता कला सप्तदशी भवेत् । उन्मनी नाम तस्या हि भवपाशनिकृन्तनम् ॥ २४-३६ ॥ उन्मन्या सहितो योगी न योगी नोन्मनी परा । यथा कर्पूरगो दीपो न दीपो न पुनः शशी ॥ २४-३७ ॥ अत एव महेशानि दृष्ट्या संक्रमणं यजेत् । तत्त्वमस्यादिवाक्येन पश्चाद्वाच्यं हि योजयेत् ॥ २४-३८ ॥ आदावकथ्यसंयोज्यं स्पर्शेनैव सुलोचने । स्पर्शः स्पर्श इवाऽऽभाति श्रीगुरोः करसंभवः ॥ २४-३९ ॥ स्पर्शेन धातवः सद्यो लोहाद्याः सुरवन्दिते । सुवर्णतां प्राप्य सर्वे विशिष्टाभरणान्विताः ॥ २४-४० ॥ करस्पर्शस्तु देवेशि प्रपञ्चमलिनादिकम् । लोहत्वं नाशयित्वा हि सुवर्णत्वं करोति हि ॥ २४-४१ ॥ करे पुष्पफलान्कृत्वा ब्रह्मरन्ध्रे करं क्षिपेत् । तस्माद्ब्रह्मत्वमेवासीति वाक्यार्थः कराद्भवेत् ॥ २४-४२ ॥ अनिर्वाच्योपदेशोऽयं स्पर्शनाद्ब्रह्मरन्ध्रके । ब्रह्मरन्ध्रे सहस्रारे कर्पूरधवलो गुरुः ॥ २४-४३ ॥ वराभयकरो नित्यो ब्रह्मरूपी सदाऽनघः । जागती परमेशानि निजस्थानप्रकाशकः ॥ २४-४४ ॥ पश्चात्षट्चक्रविज्ञानं शिष्याय प्रतिबोधयेत् । आधारं स्वर्णवर्णं च चतुर्दलसुशोभितम् ॥ २४-४५ ॥ वादिसान्तैश्चतुर्वर्णैस्तप्तहेमसमप्रभैः । गणेशसहितं विद्धि स्वाधिष्ठानं ततः प्रिये ॥ २४-४६ ॥ इन्द्रगोपप्रतीकाशं स्फुरद्विद्रुमसंनिभैः । बादिलान्तैः स्फुरद्वर्णैर्ब्रह्मणा मण्डितं प्रिये ॥ २४-४७ ॥ नीलवर्णं तृतीयं हि मणिपूरं दशारकम् । विद्युत्पुञ्जप्रभावर्णैर्डादिफान्तैश्च मण्डितम् ॥ २४-४८ ॥ गदाधरहरिं प्रौढं चतुर्थं शृणु सुव्रते । पिङ्गाभं द्वादशारं तु कादिठान्तैः सुलोचने ॥ २४-४९ ॥ विस्फुलिङ्गप्रभैर्वर्णैः शिवेन च युतं प्रिये । विशुद्धचक्रं देवेशि धूम्रवर्णं कलात्मकम् ॥ २४-५० ॥ स्वरैर्माणिक्यसंकाशैर्मण्डितं परमेश्वरि । जीवात्मानऽधिष्ठितं हि तज्जानीहि तदन्ततः ॥ २४-५१ ॥ आज्ञाचक्रं महेशानि विद्युत्कोटिसमप्रभम् । द्विदलं हक्षवर्णाभ्यां शुभ्राभ्यां परिमण्डितम् ॥ २४-५२ ॥ परमात्मस्वरूपाढ्यं नादरूपं हि सप्तमम् । नादो विलीनो यस्मात्तु तस्माद्ब्रह्म तदुच्यते ॥ २४-५३ ॥ देहेऽक्षराणि देवेशि नाद एवात्र कारणम् । नादः पवनसंयोगत्कुण्डलिन्या युतो यदा ॥ २४-५४ ॥ प्रसन्नः परमेशानि षट्श्चकाणां दलेषु सः । पञ्चाशद्वर्णरूपत्वं माप्तवान्सुरवन्दिते ॥ २४-५५ ॥ अव्यक्तरूपता प्राप्ता उदात्तादिस्वरैः क्रमात् । एवं सर्वज्ञतां तस्मै दद्याच्छिष्याय सद्गुरुः ॥ २४-५६ ॥ शिष्यस्तदा श्रीगुरोस्तु पूजां कुर्यात्सुलक्षणाम् । रत्नाभरणशोभाढ्यां पट्टवस्रधनान्विताम् ॥ २४-५७ ॥ गजाश्वसहितां भद्रे महिषीगोसमन्विताम् । क्षेत्रग्राममहारामरम्यां चेटीशतान्विताम् ॥ २४-५८ ॥ सुवर्णरश्मिभरितां कस्तूरीचन्द्रचन्दनाम् । गुरुं संतोष्य विधिवत्प्रसादं तत्त्वसंयुतम् ॥ २४-५९ ॥ गृह्णीयाच्छिष्यवर्यस्तु गुरुस्तस्मा अनन्तरम् । बालां प्रकाशयेत्कर्णे दक्षिणे च ततः परम् ॥ २४-६० ॥ पञ्चसिंहासनगता विद्याः पश्चात्प्रकाशयेत् । ततो रहस्यं परमं महात्रिपुरसुन्दरीम् ॥ २४-६१ ॥ प्रकाशयेद्दक्षकर्णे परब्रह्ममयीं प्रिये । सर्वसौभाग्यजननीं भोगमोक्षफलप्रदाम् ॥ २४-६२ ॥ श्रीविद्यां षोडशार्णां तु ब्रह्मानन्दस्फुरत्कलाम् । न प्रकाशये द्देवेशि सर्वस्वमिव सुव्रते ॥ २४-६३ ॥ वेदशास्त्रपुराणेषु यामलेष्वपि सुव्रते । मुप्ता श्रीषोडशार्णेयं निधानमिव संस्मरेत् ॥ २४-६४ ॥ सहोदराय सर्वस्वप्राणदायापि बन्धवे । राज्ञे राज्यप्रदायापि पुत्राय प्राणदाय च ॥ २४-६५ ॥ न देया षोडशार्णेयं देयं सर्वस्वमद्रिजे । सुपुत्रदारसहितं शिरो देयं कथंचन ॥ २४-६६ ॥ न देया षोडशार्णा हि प्राणैः कण्ठगतैरपि । गोपितव्या महाविद्या स्वयोनिरिव पार्वति ॥ २४-६७ ॥ उदके लवणं लीनं यथा भवति शैलजे । मनो भवति वै लीनं पादयोः श्रीगुरौः प्रिये ॥ २४-६८ ॥ तदा देया महाविद्या कृपया षोडशाक्षरी । अक्षरैः सहिता वाऽपि निरक्षरतया स्थिता ॥ २४-६९ ॥ आकाशे नीलिमा देवि भ्रान्त्या दृष्टोदरे यथा । अक्षराणि तथा सन्ति श्रीविद्यायां सुरेश्वरि ॥ २४-७० ॥ षोडशार्णां ब्रह्मरूपां जानीहि परमेश्वरि । यथा रत्नमये दीपे कज्जलं नैव विद्यते ॥ २४-७१ ॥ श्रीविद्यायां यथाऽव्यक्तव्यक्तता वीरवन्दिते । न दद्याद्यस्य कस्यापि दद्यात्प्राणप्रियाय च ॥ २४-७२ ॥ कृतार्थोऽसि शिशोर्वाक्यं प्रवदेद्देशिकोत्तमः । षोडशार्णां महाविद्यां न दद्याद् ब्रह्मरूपिणीम् ॥ २४-७३ ॥ एकोच्चारेण देवेशि वाजपेयस्य कोटयः । अश्वमेधसहस्रं तु तुलां नाऽऽयाति सर्वदा ॥ २४-७४ ॥ एकोच्चारेण देवेशि प्रादक्षिण्यं भुवो भवेत् । धेनूनां कपिलानां हि दत्ता यैः कोटिकोटयः ॥ २४-७५ ॥ एकोच्चारेण देवेशि तुलां नाऽऽयाति सर्वदा । अर्धोदये पुण्यतिथौ हेमभारसहस्रकम् ॥ २४-७६ ॥ तुलापुरुषकोट्यस्तु तुलां नाऽऽयान्ति षोडशीम् । यदा यद्वर्ण्यते वस्तु तदा सर्व निरामयम् ॥ २४-७७ ॥ तथा ज्ञेया महाविद्या षोडशार्णा वरानने । परमात्मस्वरूपेयं विश्वस्पन्दनरूपिणी ॥ २४-७८ ॥ श्वासोच्छ्वासतया देवि षट्शतान्येकविंशतिः । सहस्राणि दिवा रात्रौ हंसः शब्दजपो भवेत् ॥ २४-७९ ॥ स्यन्दनत्वेन सकलं व्याप्य तिष्ठति सर्वतः । आत्मत्वेनाजपा ज्ञेया सूर्यसोमस्वरूपिणी ॥ २४-८० ॥ निरञ्जनस्वरूपा च निराभासस्वरूपिणी । अतनुत्वतनुत्वाभ्यां सूक्ष्मत्वेन वरानने ॥ २४-८१ ॥ प्रबोधापादनेनापि मण्डिता वह्निजायया । षडङ्गैः शोभितां देवीं हंसेनैव प्रपूजिताम् ॥ २४-८२ ॥ अव्यक्तरूपगायत्रीछन्दोवक्त्रां वरानने । साक्षात्परमहंसाभां देवतां परमेश्वरीम् ॥ २४-८३ ॥ श्रीविद्यां व्यापिकां विद्धि परज्योतिः स्वरूपिणीम् । आत्मस्वरूपलिङ्गं हि मायागेहगतं प्रिये ॥ २४-८४ ॥ श्रद्धातरङ्गिणीनीरक्षालितं भववन्दनम् । सुमनोमण्डितं वाऽपि समाधिकुसुमैर्वरम् ॥ २४-८५ ॥ ज्ञानाङ्गारे प्रपञ्चाख्यं धूपं दीपं च चिन्मयम् । अधितिष्ठति सर्वत्र सर्वनैवेद्यमण्डितम् ॥ २४-८६ ॥ निष्प्रपञ्चं निराभासं केवलं ब्रह्मसत्कलम् । षोडशार्णा परा विद्या श्रीविद्येत्यभीधीयते ॥ २४-८७ ॥ शुक्लपक्षे शुभदिने शुभवारे वरानने । मन्त्राद्यारम्भणं कुर्याद्ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥ २४-८८ ॥ न वारमासदोषा हि ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । पवित्रं सर्व देवेशि दानमेव शुभे दिने ॥ २४-८९ ॥ चैत्रे वै निष्फलं ज्ञेयं नीरजायतलोचने । वैशाखे क्षेत्रलाभं च ज्येष्ठे च मरणं ध्रुवम् ॥ २४-९० ॥ आषाढे बन्धुनाशं च श्रावणे च शतायुषम् । क्षयो भाद्रपदे मासि आश्विने रत्नसंपदः ॥ २४-९१ ॥ कातीके तु भवेल्लक्ष्मीर्मार्गशीर्षे धनं महत् । पौषे तु सम्भवेत्क्लेशो माघे सम्पत्तिरुत्तमा ॥ २४-९२ ॥ फाल्गुने सर्वकार्याणि मासानां फलमीदृशम् । शिष्यस्य प्रथमार्णं हि गृहीत्वा सुन्दरि पिरये ॥ २४-९३ ॥ नाम संकल्पयेद्देवि मनोज्ञं स्थिरबुद्धये ॥ श्रीविद्यां हृदये तस्य न्यसेदव्यक्तरूपिणीम् ॥ २४-९४ ॥ श्रीविद्याक्षरपङ्क्तिस्तु परब्रह्मणि चिन्मयी । उदके लवणं लीनं यथा तिष्ठति पार्वति ॥ २४-९५ ॥ तस्माद्ब्रह्ममयीं विद्धि सर्वशास्रेषु योजिताम् ॥ २४-९६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे दीक्षाविधिर्नाम चतुवींशः पटलः ॥ २४ ॥ Devi und Ishvara: Frage und Unterweisung führen zur Erkenntnis. </poem> == पञ्चविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- पवित्रारोपणं वक्ष्ये साधकानां हिताय च । वर्षमात्रकृता पूजा सफला भवति ध्रुवम् ॥ २५-१ ॥ तस्मात्पवित्रपूजा हि कर्तव्या सिद्धिहेतवे । आरभ्य मिथुनार्कं हि तुलासंक्रान्तिमासकम् ॥ २५-२ ॥ अतिरम्या महापूजा पवित्राणां सुरेश्वरि । पक्षद्वयेऽपि पूजा स्याच्चतुर्थ्यामष्टमीदिने ॥ २५-३ ॥ नवम्यां वा चतुर्दश्यां पवित्रारोपणं यजेत् । सौवर्णरौप्यताम्राणां सूक्ष्मसूत्राणि कारयेत् ॥ २५-४ ॥ कार्पाससंभवान्येव पट्टसूत्रसमुद्भवम् । त्रसरीसूत्रसंभूतं पद्मवल्कलसंभवम् ॥ २५-५ ॥ दर्भमुञ्जशणोद्भूतं पवित्राय प्रकल्पयेत् । प्रणवश्चन्द्रमा वह्निर्ब्रह्मा नागो गुहो रविः ॥ २५-६ ॥ साम्बाख्यः सर्वदेवश्च नवतन्तुषु पूजयेत् । शिरोमन्त्रेणाभिमन्त्र्य हृन्मन्त्रेण ततः परम् ॥ २५-७ ॥ प्रक्षालयेत्ततोऽभ्युक्ष्यास्रमन्त्रेण च देशिकः । अवरुध्य च नेत्रेण ग्रथितं कवचेन हि ॥ २५-८ ॥ रोचनाकुङकुमाभ्यां च रक्तचन्दनचन्दनैः । कस्तूरीघुसृणाद्यैश्च कर्पूरैर्न { र्ना } गरैरपि ॥ २५-९ ॥ गैरिकाद्यैवीचित्रं तत्कारयेत्सुमनोहरम् । मूलमन्त्रेण चाभ्युक्ष्य स्थापयेदीशकोणके ॥ २५-१० ॥ पवित्रवृन्दं सकलं षडङ्गैस्तु पवित्रितम् । कृत्वा देवेशि पूर्वस्मिन्दिवसे सद्य एव वा ॥ २५-११ ॥ अष्टोत्तरशतैः सूत्रैर्नवसूत्रेण कल्पितैः । उत्तमं तत्पवित्रं हि तदर्धं मध्यमं स्मृतम् ॥ २५-१२ ॥ तस्याप्यर्धं कनिष्ठं स्यात्त्रिविधं कथितं प्रिये । अधिवासनवेलायां यवान्विस्तार्य सुव्रते ॥ २५-१३ ॥ चतुभीरासनैस्तत्र पुष्पं निक्षिप्य देशिकः । पवित्राणि पवित्राणि पञ्चामृतसमुच्चयैः ॥ २५-१४ ॥ रचितान्यमलैः पञ्चरत्नैः सर्वौषधीगणैः । नववस्त्रयुगेनाथ सम्यगाच्छाद्य सुव्रते ॥ २५-१५ ॥ देवि कुम्भं प्रतिष्ठाप्य पूर्ण चामीकरादिभिः । देवीमावाह्य तत्कुम्भे मूलमन्त्रेण पूजयेत् ॥ २५-१६ ॥ ततः क्रमं समभ्यर्च्य पवित्रार्पणमारभेत् । श्रीविद्यया पवित्राणि गुरोर्नाम्ना च देशिकः ॥ २५-१७ ॥ पवित्रं गुरवे दद्यात्सर्वेभ्यस्तदनन्तरम् । गुरुभ्यस्त्रिविधेभ्यश्च पवित्राण्यर्पयेत्ततः ॥ २५-१८ ॥ तिथिनित्यागणायाथ पवित्रारोपणं यजेत् । नवचक्रस्थितायाथ चक्रेशीनवकाय च ॥ २५-१९ ॥ रश्मिवृन्दाय देवेशि प्रत्येकं भावपूर्वकम् । पवित्रकं समर्प्याथ गुरून् संतोषयेत्प्रिये ॥ २५-२० ॥ स्वर्णालंकारवस्त्रैश्च नानाधनसमुच्चयैः । तत्प्रसादं पवित्रं च धारयेत्तदनन्तरम् ॥ २५-२१ ॥ तदङ्गहोमं निर्वर्त्य पवित्रेण समर्चयेत् । कुमारीपूजनं कुर्यात्ततः सुवासिनीगणम् ॥ २५-२२ ॥ योगिन्यो योगिनश्चैव ब्राह्मणा विविधा गणाः । पूज्या हि परमेशानि यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः ॥ २५-२३ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यापवित्रारोपणविधिर्नाम पञ्चविंशः पटलः ॥ २५ ॥ </poem> == षड्विंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दमनारोपणं वक्ष्ये साधकानां हिताय च । संवत्सरकृता पूजा येन पूर्णा भवेत् प्रिये ॥ २६-१ ॥ तपोभङ्गाय मदनो मम शैलभवे यदा । भस्मीभवत्तदा पत्नी रतिः प्रीतिश्च दुःखिते ॥ २६-२ ॥ तन्नेत्रवारिसंभूता दमनस्य लता भवेत् । तत्सौरभ्यं च सौभाग्यं महदासीत्सुलोचने ॥ २६-३ ॥ तेन संतुष्टसुहृदा वरो दत्तो मया प्रिये । रत्यै प्रीत्यै च तस्मात्तु मदनः प्रकटीकृतः ॥ २६-४ ॥ दमनेन च यो मन्त्री वर्षमध्ये न पूजयेत् । तस्य सांवत्सरी पूजा मदनाय भविष्यति ॥ २६-५ ॥ इति तस्मै वरो दत्तो मयैव सुरवन्दिते । तस्माद्दमनपूजा हि कर्तव्या वीरवन्दिते ॥ २६-६ ॥ अन्यथा तत्फलं वर्षकृतं कामाय जायते । समूलं दमनं देवि स्थापयेत्पात्रके वरे ॥ २६-७ ॥ दमनं नवधा कूर्यात्पूजयेत्तदनन्तरम् । आनन्देश्वरबीजेन ततो भिन्नेन सुन्दरि ॥ २६-८ ॥ आनन्देश्वरबीजेन नवधा बिन्दुना सह । नवप्रकारभिन्नाङ्गं दमनं पूजयेत्क्रमात् ॥ २६-९ ॥ अघोरविद्यया पश्चादभिषिच्य तमेव हि । पूर्वोक्तया दक्षिणस्यां दिशि सिंहासनोक्तया ॥ २६-१० ॥ अस्त्रेण रक्षणं कुर्यात्कवचेन ततः परम् । बद्ध्वा त्रिशूलमुद्रां तु भ्रामयेद्दमनोपरि ॥ २६-११ ॥ चैत्रे सितचतुर्दश्यां दमनारोपणं भवेत् । उद्धरेदस्त्रमन्त्रेण हृदयेन च लेपयेत् ॥ २६-१२ ॥ श्रीखण्डघुसृणेन्द्राद्यैरधिवासं च कारयेत् । प्रथमे दिवसे कुर्यादधिवासनमुत्तमम् ॥ २६-१३ ॥ सद्योऽधिवासनं वाऽपि वर्षपूर्जासुसिद्धये । प्रातःकाले चतुर्दश्यां नित्यार्चानन्तरं ततः ॥ २६-१४ ॥ नवकोणं विरच्याथ सिन्दुरेण महाप्रभम् । कलशान्नव संस्थाप्य हेमरत्नादिपूरितान् ॥ २६-१५ ॥ एकं वा कलशं रम्यं स्थापयेद्देशिकोत्तमः । दक्षतो मण्डलं कृत्वा कुङ्कुमाद्यैवीचित्रितम् ॥ २६-१६ ॥ अशोकतरुमालिख्य त्रिकोणं मण्डलं लिखेत् । तन्मध्ये पूजयेत्कामं तरुणं चारुणप्रभम् ॥ २६-१७ ॥ रक्तवस्रं रक्तभूषं वामदक्षिणयोः प्रिये । रतिप्रीतिविशोभाढ्यं पञ्चबाणं धनुर्धरम् ॥ २६-१८ ॥ बसन्तसहितं कामं कदम्बवनमध्यगम् । मन्त्रेणानेन तं कामं पूजयेत्सिद्धिहेतवे ॥ २६-१९ ॥ वाग्भवं भुवनेशानीं श्रियं कामात्मकेन च । कामाय नम आलिख्य विद्येयं नववणीनी ॥ २६-२० ॥ कामबीजत्रयं चोक्त्वा रत्यात्मकमुच्चरेत् । रत्यै नमश्चाष्टवर्णां रतिविद्या वरानने ॥ २६-२१ ॥ प्रीतिं वदेद्रतिस्थाने प्रीतिमन्त्रोऽष्टवर्णकः । गौरश्यामे रतिप्रीती क्रमेण मणिभूषणे ॥ २६-२२ ॥ पद्मताम्बूलहस्ते च रक्तवस्त्रविराजिते । दिव्याभरणभूषे च पुष्पदामविराजिते ॥ २६-२३ ॥ वामदक्षिणयोर्ध्यात्वा कामस्य तदनन्तरम् । वसन्तं पूजयेत्पश्चात्कदम्बवनमध्यगम् ॥ २६-२४ ॥ गौरवर्णं वामहस्ते सुधापूर्णघटान्वितम् । दक्षहस्तेन दधतं नानापुष्पसमुच्चयम् ॥ २६-२५ ॥ साङ्गं कामं प्रपूज्याथ धूपदीपादि दर्शयेत् । दमने पूजितः कामः सर्वकार्याणि साधयेत् ॥ २६-२६ ॥ तेन सम्यक्प्रपूज्याथ महात्रिपुरसुन्दरीम् । क्रमं समर्चयेत्सम्यक्कुमारीर्भोजयेद्बुधः ॥ २६-२७ ॥ सुवासिनीश्च सम्पूज्य योगिनीगणमर्चयेत् । ब्राह्मणान् परिपूज्याथ नानादर्शनपारगान् ॥ २६-२८ ॥ तदङ्गहवनात्पश्चाद्गुरुं रत्नादिभूषणैः । स्वर्णभारसहस्रैश्च दिव्यवस्त्रमनोरमैः ॥ २६-२९ ॥ पूजयित्वा ततो देवि पूर्णाहुतिमथोच्चरेत् । अनेन विधिना देवि दमनारोपणं यजेत् ॥ २६-३० ॥ तस्य सांवत्सरी पूजा सफला शैलसंभवे ॥ २६-३१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे देवीश्वरसंवादे श्रीविद्यादमनारोपणविधिर्नाम षड्विंशः पटलः ॥ २६ ॥ ==स्रोतः == *[https://wiki.yoga-vidya.de/Jnanarnava_Tantra_Sanskrit_Devanagari ज्ञानार्णवतन्त्रम्] m0v28514gn1ripl7eyq3w8t0rza1i3s 418697 418696 2026-10-03T15:25:45Z अनुनाद सिंह 1115 418697 wikitext text/x-wiki ॥ श्रीः ॥ '''ईश्वरप्रोक्तं ज्ञानार्णवतन्त्रम् ==प्रथमः पटलः == अथ प्रथमः पटलः श्रीदेव्युवाच -- गणेशनन्दिचण्डेशसुरेन्द्रपरिवारित । सर्ववन्द्य गणाधीश किं त्वया जप्यते सदा ॥ १-१ ॥ अक्षमालेति किं नाम संशयो मे हृदि स्थितः । शब्दातीतं परं ब्रह्म त्वमेव परमार्थवित् ॥ १-२ ॥ कथयाऽऽनन्दनिष्यन्दसान्द्रमानसनिश्चयात् । ईश्वर उवाच -- कथयामि वरारोहे यन्मया जप्यते सदा ॥ १-३ ॥ अकारादिक्षकारान्ता मातृका पीठरूपिणी । चतुर्दशस्वरोपेता बिन्दुत्रयविभूषिता ॥ १-४ ॥ अनुस्वारेण देवेशि बिन्दुनैकेन मण्डिता । विसर्गेण च बिन्दुभ्यां संलग्नाभ्यां विराजिता ॥ १-५ ॥ कलामण्डलमाख्यातं शक्तिरूपं महेश्वरि । ककारादिक्षकारान्ता वर्णास्तु शिवरूपिणः ॥ १-६ ॥ व्यञ्जनत्वात्सदाऽऽनन्देनोच्चारसहिता यतः । उच्चरेत्स्वरसंभिन्नांस्तदा देवि न संशयः ॥ १-७ ॥ पञ्चाशद्वर्णरूपेण शब्दाख्यं वस्तु सुव्रते । अकारः प्रथमो देवि क्षकारोऽन्तिम इष्यते ॥ १-८ ॥ अक्षमालेति विख्याता मातृका वर्णरूपिणी । शब्दब्रह्मस्वरूपेयं शब्दातीतं तु जप्यते ॥ १-९ ॥ शब्दातीतं परं धाम गणनारहितं सदा । आत्मस्वरूपं जानीहि हंसस्तु परमेश्वरः ॥ १-१० ॥ अस्मिन्नेव परे तत्त्वे बिन्दुत्रयविभूषिते । मातृकासंपुटत्वेन संस्थितं व्यक्तिमागतम् ॥ १-११ ॥ बिन्दुत्रयं प्रवक्ष्यामि बीजरूपं वरानने । हकारं बिन्दुरूपेण ब्रह्माणं विद्धि पार्वति ॥ १-१२ ॥ सकारः सर्गबिन्दुभ्यां हरिश्चाहं सुरेश्वरि । अविनाभावसंस्थानाल्लोके हरिहराविति ॥ १-१३ ॥ ब्रह्मबिन्दुर्महेशानि वामा शक्तिनीगद्यते । विश्वं वमति यस्मात्तद्वामेयं परिकीतीता ॥ १-१४ ॥ ज्येष्ठा तु वैष्णवी शक्तिः पालयन्ती जगत्त्रयम् । ततो रौद्री ग्रसन्ती तु क्रमेण परमेश्वरी ॥ १-१५ ॥ एवं बिन्दुत्रयं विद्धि गुणत्रयविभूषितम् । बिन्दुशब्देन शून्यं तु तथाऽपि गुणसूचकम् ॥ १-१६ ॥ इच्छाज्ञानक्रियारूपं भूर्भुवःस्वःस्वरूपकम् । पुरत्रयात्मकं विद्धि तत्त्वत्रयमयं प्रिये ॥ १-१७ ॥ बिन्दुत्रये महेशानि सर्वमेतत्प्रतिष्ठितम् । अम्बिकाबिन्दुभिर्देवि गुणत्रयपरम्परा ॥ १-१८ ॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश्च बिन्दुत्रयभवा शिवे । जाग्रत्सत्त्वगुणा ज्ञेया केवलं शक्तिरूपिणी ॥ १-१९ ॥ मनोव्यावृत्तिविस्तारा दुःखदोषाभिलाषिणी । शिवरूपा सुषुप्तिस्तु सर्वव्यावृत्तिहारिणी ॥ १-२० ॥ देहधर्मपरित्यक्ता शिवतत्त्वस्वरूपिणी । तमोगुणमयी कर्म ग्रसन्ती मोक्षरूपिणी ॥ १-२१ ॥ सुषुप्त्यन्ते जागरादौ स्वप्नावस्था रजोमयी । उभयैर्लक्षणैर्युक्ता तृष्णालक्षणलक्षिता ॥ १-२२ ॥ अवस्थात्रयमेतत्तु कथितं बिन्दुसंभवम् । एतस्मिन्बैन्दवे ज्ञाते तुर्यावस्थां शृणु प्रिये ॥ १-२३ ॥ निद्रादौ जागरस्यान्ते स्फुरत्तामात्रलक्षणा । अवस्था पूर्णतां प्राप्ता तुर्यावस्था परा कला ॥ १-२४ ॥ भावाभावपरित्यक्ता गुणातीता सुनिश्चला । इयमेव यदा देवि मनसा प्राप्यते सदा ॥ १-२५ ॥ उन्मनी नाम सद्रूपा ज्ञानवल्ली चिदात्मिका । बिन्दुत्रयेण नादेन प्रसृताऽऽनन्दरूपिणी ॥ १-२६ ॥ बिन्दुत्रयसमायोगात् त्रिपुरानामरूपिणी । वर्णातीता सवर्णाऽपि केवलं ज्ञानचित्कला ॥ १-२७ ॥ एनां विद्यां समाराध्य सर्वज्ञत्वं मयि प्रिये । उपास्यते मया देवि त्रिपुरा चाक्षमालया ॥ १-२८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे स्वरूपज्ञेयमात्रं नाम प्रथमः पटलः ॥ १॥ == द्वितीयः पटलः == अथ द्वितीयः पटलः श्री देव्युवाच -- त्रिपुरा परमेशान ज्ञानमार्गेण सूचिता । तत्त्वरूपेण कथय यद्यहं तव वल्लभा ॥ २-१ ॥ त्रिपुरायाः प्रकारस्तु मन्त्रभेदश्च किंविधः । सर्वं तच्छ्रेतुमिच्छामि येन सौभाग्यमाप्नुयाम् ॥ २-२ ॥ ईश्वर उवाच -- त्रिपुरा त्रिविधा देवि बालां तु प्रथमं शृणु । यया विज्ञातया देवि साक्षात्सुरगुरुर्भवेत् ॥ २-३ ॥ सूर्यस्वरं समुच्चार्य बिन्दुनादकलान्वितम् । स्वरान्तं पृथिवीयुक्तं तूर्यस्वरविभूषितम् ॥ २-४ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं सर्गवान्भृगुरव्ययः । शक्रस्वरसमोपेतो विद्येयं त्र्यक्षरी मता ॥ २-५ ॥ गङ्गातरङ्गकल्लोलवाक्पटुत्वप्रदायिनी । महासौभाग्यजननी महासारस्वतप्रदा ॥ २-६ ॥ महासौन्दर्यसुभगा महामृत्युविनाशिनी । ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्रादिवन्दिता पापहारिणी ॥ २-७ ॥ सर्वतीर्थमयी देवी स्वर्णरत्नादिदायिनी । सर्वलोकमयी देवी सर्वलोकवशंकरी ॥ २-८ ॥ सर्वक्षेत्रमयी देवी सर्वकार्यार्थसाधिका । महामोक्षप्रदा शान्ता महामुक्तिप्रदायिनी ॥ २-९ ॥ वक्त्रकोटिसहस्रैस्तु जिह्वाकोटिशतैरपि । वणीतुं नैव शक्येयं विद्येयं त्र्यक्षरी परा ॥ २-१० ॥ पञ्चवक्त्रेण जिह्वाभिः पञ्चभिर्नैव शक्यते । वाग्भवेनेन्दुमहसा वागीशत्वप्रदायिनी ॥ २-११ ॥ कामराजेन बीजेन शक्रगोपस्फुरत्त्विषा । त्रैलोक्यं मोहयन्तीयं शक्तिबीजेन सुव्रते ॥ २-१२ ॥ स्फुरत्सुवर्णवर्णेन सौभाग्यं तस्य मन्दिरे । एतस्याः साधनं देवि कथयामि समासतः ॥ २-१३ ॥ प्रातरुत्थाय देवेशि ब्रह्मरन्ध्रे निजं गुरुम् । स्मृत्वा देवीमयो भूत्वा तत्प्रभापटलामलः ॥ २-१४ ॥ स्नानकर्म ततः कुर्यान्मूलमन्त्रं स्मरन्बुधः । त्रिवारमञ्जलौ वारि मन्त्रयित्वा तु मूर्धनि ॥ २-१५ ॥ निक्षिपेत् परमेशानि त्रिधा चाऽऽचम्य तर्पयेत् । त्रिधा च प्रोक्षयेद्देहं सूर्यायार्घं निवेदयेत् ॥ २-१६ ॥ मूलमन्त्रेण देवेशि सूर्यमन्त्रेण वा प्रिये । शिवबीजं वह्निसंस्थं वामनेत्रविभूषितम् ॥ २-१७ ॥ बिन्दुनादसमायुक्तं हंसःपदमथोच्चरेत् । अनेन मनुना देवि सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् ॥ २-१८ ॥ यथाशक्त्या जपेन्मन्त्रं गायत्रीं परमेश्वरीम् । मूलविद्याद्यमुच्चार्य वागीश्वरि च विद्महे ॥ २-१९ ॥ द्वितीयं बीजमुच्चार्य कामेश्वरि च धीमहि । तृतीयं बीजमुच्चार्य तन्नः शक्तिः प्रचोदयात् ॥ २-२० ॥ यथाशक्त्या जपेत्पश्चाद्यागमण्डपमाविशेत् । धातारं च विधातारं गङ्गां च यमुनां तथा ॥ २-२१ ॥ द्वारश्रियं देहलीं च पुरुषं वास्तुसंज्ञकम् । संपूज्य परमेशानि पूजयेदासनं बुधः ॥ २-२२ ॥ पराबीजं समुच्चार्य ततश्चाऽऽधारपूर्वकम् । शक्तीतिपदमालिख्य कमलासनमालिखेत् ॥ २-२३ ॥ ङेन्तं नमःपदं कृत्वा चाऽऽसनस्य मनुः प्रिये । उपविश्य ततो देवि भूतान् संत्रासयेद्बुधः ॥ २-२४ ॥ भूतशुद्धिविधिं कुर्यात्प्राणायामत्रयेण तु । वायुबीजं समुच्चार्य षट्कोणादागतं महत् ॥ २-२५ ॥ कृष्णवर्णं महेशानि शोषयेदेनसः तनुम् । आसने सम्यगासीनो वामेनाऽऽपूर्य चोदरम् ॥ २-२६ ॥ कुम्भकेन त्रिरावृत्त्या दक्षिणेन च रेचयेत् । कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठेर्यन्नासापुटधारणम् ॥ २-२७ ॥ प्राणायामः स विज्ञेयस्तर्जनीमध्यमे विना । वामकुक्षिस्थितं पापपुरुषं कज्जलप्रभम् ॥ २-२८ ॥ ब्रह्महत्या शिरो यस्य स्वर्णस्तेयं भुजद्वयम् । सुरापानहृदा युक्तं गुरुतल्पकटिद्वयम् ॥ २-२९ ॥ तत्संसगीपदद्वन्द्वमङ्गप्रत्यङ्गपातकम् । उपपातकरोमाणं कृष्णश्मश्रुविलोचनम् ॥ २-३० ॥ खड्गचर्मधरं क्रुद्धं कुक्षौ पापं विचिन्तयेत् । शोषयेद्वायुबीजेन देहं च परमेश्वरि ॥ २-३१ ॥ पापेन सहितं शुष्कं कृत्वा तेन क्रमेण हि । वह्निबीजेन संदग्धं पापेन सहितं शिवे ॥ २-३२ ॥ पापेन रहितं पश्चात्प्लावयेदमृताम्बुना । प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेण जीवं देहे निधापयेत् ॥ २-३३ ॥ मुखवृत्तं समुच्चार्य हंसस्तु विपरीततः । उच्चरेत्परमेशानि विद्येयं त्र्यक्षरी भवेत् ॥ २-३४ ॥ प्राणप्रतिष्ठामन्त्रोऽयं सर्वकर्माणि साधयेत् । तेनैव विधिना देवि स्थिरी कुर्यान्निजां तनुम् ॥ २-३५ ॥ विशुद्धदेहो देवेशि न्यासं कुर्यात्समाहितः । ऋषिरस्य महेशानि दक्षिणामूतीरव्ययः ॥ २-३६ ॥ न्यसेच्छिरसि पूज्यत्वात्पङ्क्तश्छन्दो मुखे प्रिये । देवता हृदये बाला त्रिपुरा परमेश्वरी ॥ २-३७ ॥ बीजं तु वाग्भवं शक्तिस्तार्तीयं कीलकं तथा । कामराजं महेशानि छन्दो न्यास उदाहृतः ॥ २-३८ ॥ नाभ्यादिपादपर्यन्तं गलादानाभि चापरम् । मूर्धादिगलपर्यन्तं त्र्यक्षरीं विन्यसेत्क्रमात् ॥ २-३९ ॥ वामपाणितले चैक दक्षपाणितले तथा । उभयोः संपुटे विद्यां त्रिबीजां विन्यसेत्प्रिये ॥ २-४० ॥ पञ्च बाणान्क्रमेणैव कराङ्गुलिषु विन्यसेत् । अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं क्रमेण परमेश्वरि ॥ २-४१ ॥ थान्तद्वयं समालिख्य वन्हिसंस्थ क्रमेण हि । मुखवृत्तेन नेत्रेण वामेन परिमण्डितम् ॥ २-४२ ॥ बाणद्वयमिदं प्रोक्तं मादनं भूमिसंस्थितम् । चतुर्थस्वरबिन्द्वाढ्यं नावरूपं वरानने ॥ २-४३ ॥ फान्तं क्रमसमायुक्तं वामकर्णविभूषितम् । बिन्दुनादसमायुक्तं सर्गवांश्चन्द्रमाः प्रिये ॥ २-४४ ॥ पञ्च बाणा महेशानि नामानि शृणु पार्वति । क्षोभणद्रावणौ देवि तथा कर्षणसंज्ञकः ॥ २-४५ ॥ वश्योन्मादौ क्रमेणैव नामानि परमेश्वरि । कामास्तत्रैव विज्ञेयास्तेषां बीजानि संशृणु ॥ २-४६ ॥ पराबीजं मध्यबाणं वाग्भवं परमेश्वरि । तूर्यबाणं ततश्चैव स्त्रीबीजं च क्रमात्प्रिये ॥ २-४७ ॥ पञ्च कामा इमे देवि नामानि शृणु वल्लभे । काममन्मथकन्दर्पमकरध्वजसंज्ञकाः ॥ २-४८ ॥ मीनकेतुर्महेशानि पञ्चमः परिकीतीतः । एतान्विन्यस्य देवेशि करन्यासं ततः परम् ॥ २-४९ ॥ मूलविद्यां द्विरावृत्त्या सर्वाङ्गुलितलेषु च । षडङ्गक्रमयोगेन मातृकां विन्यसेत्ततः ॥ २-५० ॥ मातृकां शृणु देवेशि न्यासात्पापनिकृन्तनीम् । ऋषिर्ब्रह्माऽस्य मन्त्रस्य गायत्रं छन्द उच्यते ॥ २-५१ ॥ देवता मातृका देवि बीजं व्यञ्जनसंचयः । शक्तयस्तु स्वरा देवि षडङ्गन्यासमाचरेत् ॥ २-५२ ॥ अंआंमध्ये कवर्गं च इं ई मध्ये चवर्गकम् । उं ऊं मध्ये टवर्गं च एं एं मध्ये तवर्गकम् ॥ २-५३ ॥ ओं औ मध्ये पवर्गं च क्रमेण परमेश्वरि । अनुस्वारविसर्गांन्ते यशवर्गौ सलक्षकौ ॥ २-५४ ॥ हृदयं च शिरा देवि शिखां च कवचं ततः । नेत्रमस्त्रं न्यसेन्ङेन्तं नमःस्वाहाक्रमेण तु ॥ २-५५ ॥ वषड्ढुंवौषडन्तं च फडन्तं योजयेत्प्रिये । षडङ्गोऽयं मातृकायाः सर्वपापहरः स्मृतः ॥ २-५६ ॥ द्व्यष्टपत्राम्बुजे कण्ठे स्वरान्षोडश विन्यसेत् । द्वादशच्छदहृत्पद्मे कादीन्द्वादश विन्यसेत् ॥ २-५७ ॥ दशपत्राम्बुजे नाभौ डकारादीन्न्यसेद्दश । षट्पत्रे लिङ्गसंस्थे च बकारादीन्न्यसेच्च पट् ॥ २-५८ ॥ आधारे चतुरो वर्णान्न्यसेद्वादींश्चतुर्दले । हक्षौ भ्रूमध्यगे पद्मे द्विदले विन्यसेत्प्रिये ॥ २-५९ ॥ इत्यन्तर्मातृकां न्यस्य सर्वाङ्गन्यासमाचरेत् । मूर्धनि मुखवृत्ते च नेत्रकर्णेषु पार्वति ॥ २-६० ॥ नासागण्डोष्ठदन्तेषु मूर्धास्येषु च विन्यसेत् । पाणिपादयुगस्यान्ते संध्यग्रेषु क्रमात्प्रिये ॥ २-६१ ॥ पार्श्वद्वये पृष्ठनाभिजठरेषु क्रमान्न्यसेत् । यादीन्सधातुकान्देवि क्रमेणैव ततो न्यसेत् ॥ २-६२ ॥ त्वगसृग्मांसमेदोस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः । प्राणात्मा चैव जीवात्मा परमात्मा च विन्यसेत् ॥ २-६३ ॥ हृदये बाहुमूले च तथाऽपरगले प्रिये । कक्षयोर्हृदयप्रान्ते पाणिपादयुगे तथा ॥ २-६४ ॥ जठराननयोर्देवि व्यापकं च क्रमान्न्यसेत् । पञ्चाशद्वर्णरूपां च कन्दर्पशशिभूषणाम् ॥ २-६५ ॥ शुद्धस्फटिकसंकाशां शुद्धक्षौमविराजिताम् । मुक्तावज्रस्फुरद्भूषां जपमालां कमण्डलुम् ॥ २-६६ ॥ पुस्तकं वरदानं च विभ्रतीं परमेश्वरीम् । एवं ध्यात्वा न्यसेत्पश्चाद्विद्यान्यासं सुरेश्वरि ॥ २-६७ ॥ कुर्वीत देहसंन्नाहं त्रिभिर्बीजैः क्रमात्प्रिये । करयोवीन्यसेदादौ मणिबन्धे तले नखे ॥ २-६८ ॥ दक्षे वामे च विन्यस्य कक्षकूर्परपाणिषु । पुनर्दक्षे च वामे च पादयोश्च तथा न्यसेत् ॥ २-६९ ॥ पादान्ते हृदये लिङ्गे न्यसेद्देवि ततः परम् । एतेष्वङ्गेषु देवेशि संहारक्रमतो न्यसेत् ॥ २-७० ॥ विद्यां सृष्टिक्रमेणैव जानीहि परमेश्वरि । ततो न्यसेन्महादेवि नवयोन्यङ्किताभिधम् ॥ २-७१ ॥ कर्णयोश्चुबुके भूयः शङ्खयोर्मुखमण्डले । नेत्रयोर्नासिकायां च बाहुयुग्मे हृदि प्रिये ॥ २-७२ ॥ तथा कूर्परयोर्नाभौ जान्वोरन्धुनि विन्यसेत् । पादयोर्देवि गुह्ये च पार्श्वयोर्हृत्स्तनद्वये ॥ २-७३ ॥ कण्ठे च नवयोन्याख्यं न्यसेद् बीजत्रयात्मकम् । षडङ्गमाचरेद्देवि द्विरावृत्त्या क्रमेण तु ॥ २-७४ ॥ त्रिद्व्येकदशकत्रिद्विसंख्यया शैलसंभवे । अङ्गुलीनां पुनर्देवि बाणान्कामांश्च विन्यसेत् ॥ २-७५ ॥ ललाटगलहृन्नाभिमूलाधारेषु वै क्रमात् । मूलेन व्यापकं कृत्वा प्राणायामं समाचरेत् ॥ २-७६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे बालान्यासविधिर्नाम द्वितीयः पटलः ॥ २ ॥ </poem> == तृतीयः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- एवं विन्यस्तदेहः सन्समाहितमनास्ततः । अन्तर्यागविधिं कुर्यात्साक्षाद्ब्रह्ममयं प्रिये ॥ ३-१ ॥ मूलाधारे मूलविद्यां विद्युत्कोटिसमप्रभाम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशां चन्द्रकोटिद्रवां प्रिये ॥ ३-२ ॥ बिसतन्तुस्वरूपां तां बिन्दुत्रिवलयां प्रिये । ऊर्ध्वशक्तिनिपातेन सहजेन वरानने ॥ ३-३ ॥ मूलशक्तिदृढत्वेन मध्यबीजप्रबोधतः । परमानन्दसंदोहसानन्दं चिन्तयेत्पराम् ॥ ३-४ ॥ इत्यन्तर्यजनं कृत्वा बाह्यपूजां समाचरेत् । तत्र प्राङ्मुख आसीनश्चक्रोद्धारं समाचरेत् ॥ ३-५ ॥ सुस्थले श्रीभवे पट्टे लिखेद्यन्त्रमनुत्तमम् । ईशानादग्निपर्यन्तमृजुरेखां समालिखेत् ॥ ३-६ ॥ ईशादग्नेस्तदग्राभ्यां रेखे आकृष्य देशिकः । एकीकृत्य च वारुण्यां शक्तिरेखा परा प्रिये ॥ ३-७ ॥ त्रिकोणाकाररूपेयं तस्या उपरि संलिखेत् । त्रिकोणाकाररूपात्तु शक्तिद्वयमुदाहृतम् ॥ ३-८ ॥ पूर्वशक्त्यग्रभागे तु मानयष्टिवदालिखेत् । रेखां तु परमेशानि वायुराक्षसकोणगाम् ॥ ३-९ ॥ संधिभेदक्रमेणैव तयोः शक्त्योस्ततः परम् । रेखे आकृष्य कोणाभ्यां तदग्रात्पूर्वगे कुरु ॥ ३-१० ॥ वह्निमण्डलमेतत्तु पूर्वाग्रं वीरवन्दिते । एकेन वह्निना शक्तिद्वयेनैतद्भवेत्प्रिये ॥ ३-११ ॥ नवयोनिविशोभाढ्यं चक्रराजमिदं प्रिये । सर्वसौभाग्यजनकं सर्वैश्वर्यप्रदायकम् ॥ ३-१२ ॥ सर्वसिद्धिप्रदं रोगहरणं धनदायकम् । एतद्बाह्ये तु संलेख्यं वृत्तं पूर्णेन्दुसंनिभम् ॥ ३-१३ ॥ तल्लग्नमष्टपत्रं च ग्रन्थिभिश्चाष्टभिर्युतम् । ग्रन्थयः प्रणवाभ्यां च संपुटत्वेन कारयेत् ॥ ३-१४ ॥ ग्रन्थयः कुलिशा ज्ञेयाः प्रणवैरेव सुव्रते । त्रिशूलाष्टकमालिख्य चतुरस्रं लिखेत्प्रिये ॥ ३-१५ ॥ चतुर्द्वारविशोभाढ्यं सर्वानन्दकरं तथा । हसौःकारं त्रिकोणान्तः सांलिख्य वरवणीनि ॥ ३-१६ ॥ कामबीजं मध्यमं यदष्टकोणेषु संलिखेत् । स्वरान् षोडश देवेशि युग्मयुग्ममभेदतः ॥ ३-१७ ॥ दलाष्टकेषु संलिख्य पश्चिमादिप्रदक्षिणम् । ग्रन्थिस्थानेषु वर्गाणां कादीनां परमेश्वरिः ॥ ३-१८ ॥ विलिखेत्सप्तसंख्यानामाद्यार्णं क्रमतः प्रिये । क्षकारमष्टमे योज्यं शेषान्वर्णान्क्रमेण तु ॥ ३-१९ ॥ त्रिशूलाग्रेषु संलिख्य पश्चिमादिक्रमेण तु । तद्बाह्ये मातृकावृत्तं विलिख्य परमेश्वरि ॥ ३-२० ॥ चतुरस्रे महेशानि मातृकां कामगभीताम् । विलिख्य पूजयेद्यन्त्रं हेमरौप्यादिपट्टके ॥ ३-२१ ॥ ताम्रे वा दर्पणे ताले काश्मीरप्रभवेऽपि वा । चन्दनाद्यन्विते भूमौ कुङ्कुमेनाथ वा पुनः ॥ ३-२२ ॥ सिन्दूररजसा वाऽपि कस्तूरीघुसृणेन्दुभिः । भूर्जे गोरोचनाद्रव्यैः कल्पितं मानसेऽथ वा ॥ ३-२३ ॥ सुवर्णरत्नलेखिन्या सर्वकार्यार्थसाधकः । विलिख्य यन्त्रं देवेशि पूजाद्रव्यैः प्रपूजयेत् ॥ ३-२४ ॥ कुलागमक्रमेणैव ध्यात्वा ब्रह्मविकाशिनीम् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं बिसतन्तुतनीयतीम् ॥ ३-२५ ॥ उद्यदादित्यरुचिरां स्मरेदशुभशान्तये । भ्रमदूभ्रमरनीलाभधम्मिल्लामलपुष्पिणीम् ॥ ३-२६ ॥ ब्रह्मरन्ध्रस्फुरद्भृङ्गमुक्तारेखाविराजिताम् । मुक्तारेखालसद्रत्नतिलकां मुकुटोज्ज्वलाम् ॥ ३-२७ ॥ विशुद्धमुक्तारत्नाढ्यां चन्द्ररेखाकिरीटिनीम् । भ्रमद्भ्रमरनीलाभनयनत्रयराजिनीम् ॥ ३-२८ ॥ सूर्यभास्वन्महारत्नकुण्डलालङ्कृतां पराम् । शुक्राकारस्फुरन्मुक्ताहारभूषणभूषिताम् ॥ ३-२९ ॥ ग्रैवेयाङ्गदमुक्ताभिः स्फुरत्कान्तिविराजिताम् । गङ्गातरङ्गकर्पूरशुभ्राम्बरविराजिताम् ॥ ३-३० ॥ श्रीखण्डवल्लीसदृशबाहुवल्लीविराजिताम् । कङ्कणादिलसद्भूषां मणिबन्धलसत्प्रभाम् ॥ ३-३१ ॥ प्रवालपल्लवाकारपाणिपल्लवराजिताम् । वज्रवैदूर्यमुक्तालिमेखलां विमलप्रभाम् ॥ ३-३२ ॥ रक्तोत्पलदलाकारपादपल्लवभूषिताम् । नक्षत्रमालासंकाशमुक्तामञ्जीरमण्डिताम् ॥ ३-३३ ॥ वामेन पाणिनैकेन पुस्तकं चापरेण तु । अभयं च प्रयच्छन्तीं साधकाय वरानने ॥ ३-३४ ॥ अक्षमालां च वरदं दक्षपाणिद्वयेन हि । दधतीं चिन्तयेद्देवीं वश्यसौभाग्यवाक्प्रदाम् ॥ ३-३५ ॥ क्षीरकुन्देन्दुधवलां प्रसन्नां संस्मरेत्प्रिये ॥ ३-३६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीध्यानं नाम तृतीयः पटलः ॥ ३॥ </poem> == चतुर्थः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- चक्रमण्डलमाख्यातं न पूजा तत्र मण्डले । कथिता परमेशान श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ४-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूजामण्डलमुत्तमम् । पीठपूजां विधायादौ रविदेवीविराजिताम् ॥ ४-२ ॥ वामा ज्येष्ठा च रौद्री च अम्बिकेच्छा ततः परम् । ज्ञाना क्रिया कुब्जिका च ऋद्धिश्चैव विषघ्निका ॥ ४-३ ॥ दूतरी चैव आनन्दा देवि द्वादश शक्तयः । मुक्ताफलामलमणिस्फुरच्छत्रं शशिप्रभम् ॥ ४-४ ॥ गङ्गातरङ्गधवलं चामरद्वयमद्रिजे । नवरत्नस्फुरद्दीप्ति ताम्बूलस्य करण्डकम् ॥ ४-५ ॥ मल्लिकामालतीजातीशतपत्रादिदामभिः । पूर्णं रत्नमयं भाण्डं तथाऽलङ्कारपूरिताम् ॥ ४-६ ॥ पेटिकां व्यजनद्वन्द्वं नवरत्नाभिभूषितम् । नीलकण्ठस्य पिच्छैस्तु तथोशीरविराजितम् ॥ ४-७ ॥ कर्पूरमृगनाभ्याढ्यं कुङ्कुमक्षोदमण्डितम् । चषकं स्वर्णरचितं कङ्कतीं हीरराजिताम् ॥ ४-८ ॥ कज्जलस्य शलाकां च करण्डं चन्द्रपूरितम् । दधानाः परमेशानि शक्तयः पीठसंस्थिताः ॥ ४-९ ॥ पूर्वादिपरितः पूज्या रविसंख्या वरानने । संपूज्य मध्ये देवेशि प्रेतसिंहासनं यजेत् ॥ ४-१० ॥ रत्नस्वर्णाकृति स्फारं दीप्तिमच्छुद्धमव्ययम् । पञ्चप्रेतासनं साक्षान्मोक्षदायि न संशयः ॥ ४-११ ॥ श्रीदेव्युवाच -- पञ्च प्रेतान् महेशान ब्रूहि तेषां तु कारणम् । निर्जीवा अविनाशस्ते नित्यरूपाः कथं विभो ॥ ४-१२ ॥ निर्जीवे नाश एवास्ति ते कथं नित्यतां गताः । ईश्वर उवाच -- साधु पृष्टं त्वया भद्रे पञ्चप्रेतमयं कथम् ॥ ४-१३ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । पञ्च प्रेता वरारोहे निश्चला एव सर्वदा ॥ ४-१४ ॥ ब्रह्मणः परमेशानि मातृत्वं सृष्टिरूपकम् । वामाशक्तेस्तु विज्ञेयं ब्रह्मा प्रेतो न संशयः ॥ ४-१५ ॥ शिवस्य करणं नास्ति शक्तेस्तु करणं सदा । ब्रह्माण्डलक्षनिर्माणं जायते शक्तितः प्रिये ॥ ४-१६ ॥ अत एव महेशानि शिवः प्रेतो न संशयः । विष्णौ च पालनं नास्ति पालयन्ती परा शिवा ॥ ४-१७ ॥ ज्येष्ठाभिधा महेशानि सैव विष्णुरितीरिता । विष्णुस्तु निश्चलो देवि वैष्णवी व्याप्तिकारिणी ॥ ४-१८ ॥ पालयन्ती जगत्सर्वं विश्वनाटककारिणी । अत एव महेशानि विष्णुः प्रेतो न संशयः ॥ ४-१९ ॥ रुद्रस्तु परमं तत्त्वं शिवो निश्चल एव हि । ग्रसन्ती रुद्रशक्तिस्तु तमोरूपा वरानने ॥ ४-२० ॥ गुणत्रयं शिवे नास्ति गुणातीतः परमेश्वरः । निर्गुणस्य कथं ग्रासो निश्चलस्य वरानने ॥ ४-२१ ॥ ग्रसन्ती रुद्रशक्तिस्तु त्रैलोक्यं सचराचरम् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च गुणातीताः सदा प्रिये ॥ ४-२२ ॥ सगुणाः परमेशानि सृष्टिस्थितिलयात्मकाः । ईश्वरोऽपि वरारोहे महाप्रेतः सदाऽनघे । शिवे निश्चलता कस्मादीश्वरत्वं भवेत्प्रिये ॥ ४-२३ ॥ यः कर्ता च स्वयं हर्ता स ईशो नान्यथा भवेत् । कर्तृहर्तृत्वयुगलं निश्चले न हि सुन्दरि ॥ ४-२४ ॥ ईश्वरत्वं शिवायां तु न शिवे परमेश्वरि । अत एव महाप्रेत ईश्वरो नान्यथा भवेत् ॥ ४-२५ ॥ सदाशिवो महाप्रेतः केवलं निश्चलः प्रिये । अव्यक्तः परमानन्दो ब्रह्मानन्दमयी शिवा ॥ ४-२६ ॥ शक्त्या विना शिवे देवि वासना न प्रवर्तते । अत एव महेशानि महाप्रेतासनं यजेत् ॥ ४-२७ ॥ चक्रमध्ये स्थितं बीजं सदाशिवमहापदम् । प्रेतपद्मासनं ङेन्तं हृन्मनुर्मनुरीरितः ॥ ४-२८ ॥ महासनस्य मन्त्रोऽयं कलार्णः परमेश्वरि । सिंहासनं समभ्यर्च्य ततश्चाऽऽवाहनं कुरु ॥ ४-२९ ॥ वहन्नाडीक्रमेणैव मूलादिब्रह्मरन्ध्रगाम् । संवित्कलां परेशानि सर्वज्ञां कुलसुन्दरीम् ॥ ४-३० ॥ आवाह्य चक्रमध्ये तु तर्पयेत्कुलसुन्दरीम् । आवाहनादिमुद्रास्तु कथयामि तवानघे ॥ ४-३१ ॥ ऊर्ध्वांञ्जलिमधः कुर्यादियमावाहनी भवेत् । इयं तु विपरीता स्यात्तदा वै स्थापनी मता ॥ ४-३२ ॥ मिलितं मुष्टियुगलं संनिधापनरूपिणी । अन्तरङ्गुष्ठमुष्टिभ्यां संनिरोधनरूपिणी ॥ ४-३३ ॥ एतस्या एव मुद्रायास्तर्जन्यौ सरले यदा । सव्यापसव्यभ्रमणान्मुद्रेयमवगुण्ठनी ॥ ४-३४ ॥ अङ्गमन्त्रैर्न्यसेद्देवि देव्यङ्गे साधकोत्तमः । संकलीकरणं नाम मुद्रेयं व्याप्तिकारिणी ॥ ४-३५ ॥ करावेकत्र संयोज्यावङ्गुष्ठौ बन्धयेत्प्रिये । परमीकरणं नाम मुद्रेयं तु ततः परम् ॥ ४-३६ ॥ परिवर्त्य करौ पश्चात्तर्जनीमध्यमायुगम् । कनिष्ठानामिकायुग्मं परस्परयुतं कुरु ॥ ४-३७ ॥ धेनुमुद्रेवमाख्याता अमृतीकरणं भवेत् । एता साधारणा मुद्रा दर्शयित्वा ततः परम् ॥ ४-३८ ॥ वरदाभयमुद्रे च वरदाभयवत्प्रिये । पुस्तकवद्वामकरं कुर्यात्समतलं प्रिये ॥ ४-३९ ॥ पुस्तकं नाम मुद्रेयं वाग्विलासं प्रयच्छति । तर्जन्यङ्गुष्ठयोगे तु दक्षहस्ते तु पार्वति ॥ ४-४० ॥ अक्षमालेति मुद्रेयं ज्ञानमुद्रा च वै भवेत् । मुष्टिं बध्वा दक्षकरे तर्जन्यङ्कुशरूपिणी ॥ ४-४१ ॥ अङ्कुशाख्या महामुद्रा त्रैलोक्याकषीणी भवेत् । तर्जनीयुगलं देवि वामांसे शृङ्खलाकृति ॥ ४-४२ ॥ पाशमुद्रा समाख्याता त्रैलोक्याकर्षणक्षमा । यथा हस्तगतं चापं तथा हस्तं कुरु प्रिये ॥ ४-४३ ॥ चापमुद्रेयमाख्याता वामहस्ते व्यवस्थिता । यथा हस्तगतो बाणस्तथा हस्तं कुरु प्रिये ॥ ४-४४ ॥ बाणमुद्रेयमाख्याता रिपुवर्गनिकृन्तनी । वामहस्ततलं देवि कपालाकृति कारयेत् ॥ ४-४५ ॥ कपालमुद्रा देवेशि देव्यानन्दकरी सदा । हस्ताभ्यां कमलाकारो यदा तत्कमलं भवेत् ॥ ४-४६ ॥ एषा कमलमुद्रा च लक्ष्मीवृद्धिकरी मता । इति चाऽऽयुधमुद्रास्तु दर्शयित्वा वरानने ॥ ४-४७ ॥ गन्धपुष्पाक्षतादीनि दद्यात्स्त्रीसहितः सदा । उपचारैरलंकारैस्तोषयेत् परमेश्वरीम् ॥ ४-४८ ॥ लयाङ्गं कल्पयेद्देहे सम्यक्सन्तर्पयेच्छिवाम् । परिवारार्चनं पश्चादादावङ्गाकृतिं प्रिये ॥ ४-४९ ॥ गुरुपूजानन्तरं तु प्रथमं गुरुमर्चयेत् । प्राग्योनिमध्ययोन्योस्तु मध्ये निजगुरुं यजेत् ॥ ४-५० ॥ विशेषमुद्रां देवेशि दर्शयेत्सर्वसिद्धये । परिवर्त्य करौ सम्यक्तर्जनीवाहनी समे ॥ ४-५१ ॥ मध्यमे कुरु तन्मध्ये योजयेत्तदनन्तरम् । अन्योन्यामिके देवि कनिष्ठे तु यथास्थिते ॥ ४-५२ ॥ अङ्गुष्ठाभ्यां योजिताभ्यां योन्याकारं तु कल्पयेत् । योनिमुद्रेयमाख्याता परा त्रैलोक्यमातृका ॥ ४-५३ ॥ इयमेव हृदि क्षिप्ता त्रैलोक्यक्षोभिणी भवेत् । त्रैलोक्यद्राविणी नाम मुखस्था परमेश्वरी ॥ ४-५४ ॥ भ्रूमध्यस्था महादेवि त्रैलोक्याकषीणी भवेत् । ललाटस्था महादेवि त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ ४-५५ ॥ ब्रह्मरन्ध्रस्थिता देवि त्रैलोक्योन्मादकारिणी । पञ्चमुद्रामयीं मुद्रां योनिमुद्रां च दर्शयेत् ॥ ४-५६ ॥ ततः षडङ्गावरणं परितः पीठमद्रिजे । अग्नीशासुरवायव्यमध्ये दिक्षु च पूजयेत् ॥ ४-५७ ॥ अग्रकोणे रतिं यष्ट्वा प्रीतिमुत्तरकोणके । मनोभवां दक्षकोणे ततो बाणान् समर्चयेत् ॥ ४-५८ ॥ उत्तरस्यां द्वयं देवि दक्षिणस्यां दिशि द्वयम् । अग्रे चैकं क्रमेणैव बाणान् पञ्चाद्रिजे यजेत् ॥ ४-५९ ॥ पञ्च कामांस्तथा देवि बाणवत्परिपूजयेत् । अनङ्गकुसुमां देवि तथाऽनङ्गादिमेखलाम् ॥ ४-६० ॥ अनङ्गमदनां पश्चादनङ्गमदनातुराम् । सुभगां पञ्चमीं देवि भगां च भगसपीणीम् ॥ ४-६१ ॥ भगमालां महादेवि पूर्वादिक्रमतो यजेत् । अष्टयोनिषु देवेशि ततो ब्राह्म्यादिका यजेत् ॥ ४-६२ ॥ युग्मयुग्मप्रभेदेन वसुपत्रे वरानने । असिताङ्गं तथा ब्राह्मीं रुरुं माहेश्वरीं प्रिये ॥ ४-६३ ॥ चण्डं कौमारिकां चैव क्रोधं वैष्णवदेवताम् । उन्मत्तं चैव वाराहीं माहेन्द्रीं च कपालिनम् ॥ ४-६४ ॥ भीषणं चैव चामुडां संहारं चाष्टमं यजेत् । महालक्ष्मीं महादेवि युग्मानि परिपूजयेत् ॥ ४-६५ ॥ पश्चिमादिक्रमेणैव ततः पीठाष्टकं यजेत् । कामरूपं च मलयं ततः कौलगिरिं तथा ॥ ४-६६ ॥ कुलान्तकं च चौहारं जालन्धरमतः परम्ं । उड्डीयानं द्देवकूटं पीठाष्टकमिदं क्रमात् ॥ ४-६७ ॥ ग्रन्थिस्थानेषु संपूज्यं पश्चिमादिक्रमेण तु । त्रिशूलं परितो देवि मातृकावृत्तमण्डले ॥ ४-६८ ॥ भैरवा दश संपूज्याः पश्चिमादिक्रमात् प्रिये । हेतुकं चैव वेतालं तन्मध्ये त्रिपुरान्तकम् ॥ ४-६९ ॥ अग्निजिह्वं च कालान्तं तथा चैव कपालिनम् । एकपादं भीमरूपं मलयं हाटकेश्वरम् ॥ ४-७० ॥ दशाभ्यर्च्य महादेवि भैरवान् मातृमण्डले । चतुरस्रे महेशानि लोकपालाष्टकं यजेत् ॥ ४-७१ ॥ इन्द्रमग्निं यमं देवि राक्षसं वरुणं तथा । वायुं कुबेरमीशानं पूर्वादिक्रमतो यजेत् ॥ ४-७२ ॥ ब्रह्माणं चैव विष्णुं च ऊर्ध्वाधः क्रमतो यजेत् । वांकारं बीजमुच्चार्य बटुकाय नमो लिखेत् ॥ ४-७३ ॥ यांकारं बीजमुच्चार्य योगिनीभ्यो नमस्तथा । क्षांकारं बीजमुच्यार्य क्षेत्रपालाय वै नमः ॥ ४-७४ ॥ गांकारं बीजमुच्चार्य ततो गणपतिं लिखेत् । ङेन्तं नमः पश्चिमादिदिक्षु पूज्याः क्रमेण तु ॥ ४-७५ ॥ चतुरस्रे तु संपूज्या विदिक्षु परमेश्वरि । वायव्यादिक्रमेणैव वक्ष्यमाणा महेश्वरि ॥ ४-७६ ॥ वसवो द्वादशाऽऽदित्या रुद्राश्चैव ततः प्रिये । सर्वे भूता वरारोहे क्रमेण परिपूजयेत् ॥ ४-७७ ॥ पूजां विधाय देवेशीमुपचारैः प्रपूजयेत् । उत्तराभिमुखो भूत्वा यदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-७८ ॥ उत्तराशा तदा देवि पूर्वाशैव व्यवस्थिता । पश्चिमाशामुखो देवि यदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-७९ ॥ पश्चिमाशा तदा देवि पूर्वाशैव व्यवस्थिता । दक्षिणाशामुखो देवि तदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-८० ॥ दक्षिणाशा ततो देवि पूर्वाशैव न संशयः ॥ ४-८१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीपूजाक्रमविधिर्नाम चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ </poem> == पञ्चमः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- कुमारीक्रम आख्यातो मुद्रासनसमन्वितः । इदानीं श्रोतुमिच्छामि बलिदानादिकं विभो ॥ ५-१ ॥ ईश्वर उवाच -- धूपं विस्तारयेत्सम्यङ्मूलमन्त्रं हृदि स्मरन् । वनस्पतिरसोत्पन्नो गन्धाढ्यो धूप उत्तमः ॥ ५-२ ॥ आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । अनेन मनुना देवि देव्यै धूपं निवेदयेत् ॥ ५-३ ॥ सुप्रकाशो महादीपः सर्वत्र तिमिरापहः । सबाह्याभ्यन्तरं ज्योतिर्दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ५-४ ॥ तथैव दीपमन्त्रोऽयं विद्यान्ते परमेश्वरि । आरात्रिकं ततः कुर्यात्सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ ५-५ ॥ सौवर्णे राजते कांस्ये स्थालके परमेश्वरि । कुङ्कुमेन लिखेत्पद्मं वसुपत्रं मनोहरम् ॥ ५-६ ॥ चन्द्ररूपं चरुं कृत्वा तन्मध्ये मस्तके शिवे । दीपमेकं विनिक्षिप्य वसुपत्रेऽष्ट दीपकान् ॥ ५-७ ॥ यवगोधूममुद्गादिरचिताञ् शर्करायुतान् । चषकान्वितमुद्राभिः शोभितान्घृतपूरितान् ॥ ५-८ ॥ अभिमन्त्र्य महेशानि रत्नेश्वर्या ततः परम् । श्रीबीजं च पराबीजं संलिख्य वरवणीनि ॥ ५-९ ॥ गसौ च मपनाः पश्चादिन्द्रस्थाः क्रमतः प्रिये । वामकर्णसमायुक्ता बिन्दुनादविभूषिताः ॥ ५-१० ॥ बीजपञ्चकमेतत्तु पञ्चरत्नानि सुन्दरि । पूर्वबीजे विलोमेन रत्नेशीयं नवाक्षरी ॥ ५-११ ॥ मूलमन्त्रेण चाभ्यर्च्य ततश्चाऽऽरात्रिकं चरेत् । स्थालकं तु समुद्धृत्य मस्तकान्तं पुनः पुनः ॥ ५-१२ ॥ नववारं महेशानि ततो नीराजनं चरेत् । समस्तचक्रचक्रेशीयुते देवि नवात्मिके ॥ ५-१३ ॥ आरातीकमिदं देवि गृहाण मम सिद्धये । नीराजनमनुर्देवि विद्यान्ते प्रकटीकृतः ॥ ५-१४ ॥ आरातीके महेशानि चक्रमुद्रा व्यवस्थिता । वामहस्ताङगुष्ठगर्भे कनिष्ठां दक्षिणां नयेत् ॥ ५-१५ ॥ कनिष्ठागर्भगे वामे दक्षाङ्गुष्ठंं विनिक्षिपेत् । अन्योन्यकरयोर्देवि चक्रमुद्रेयमीरिता ॥ ५-१६ ॥ आरातीकविधिं कृत्वा नैवैद्यं तु निवेदयेत् । शुद्धस्फटिकसंकाशश्चन्द्ररश्मिसमप्रभः ॥ ५-१७ ॥ लसत्तण्डुलजो देवि चारुमृद्वोदनः प्रिये । हिङ्गुजीरमरीचाढ्यैरार्द्रकै रुचिरः प्रिये ॥ ५-१८ ॥ वटकः कुङ्कुमाकारः पायसं हेमसंनिभम् । दुग्धगम्भीरसुभगं शर्करापूरपूरितम् ॥ ५-१९ ॥ कपिलाघृतसंयुक्तं भूर्जत्वङ्मण्डकाः प्रिये । शर्करालोलिता देवि सूपं मुद्गोद्भवं तथा ॥ ५-२० ॥ नानाविधानि पेयानि व्यञ्जनानि बहूनि च । इत्याद्यन्नरसोपेतं नैवेद्यं कल्पयेद्बुधः ॥ ५-२१ ॥ मनःकल्पितरूपं वा त्रिपुरायै निवेदयेत् । हेमापात्रगतं दिव्यं परमान्नं सुसंस्कृतम् ॥ ५-२२ ॥ पञ्चधा षड्र्सोपेतं गृहाण परमेश्वरि । विद्यान्ते परमेशानि नैवेद्यमनुरीरितः ॥ ५-२३ ॥ परिषिंच्य ततो देवि नित्यहोमं समाचरेत् । मूलमन्त्रेण देवेशि हुनेत्पञ्चाऽऽहुतिः क्रमात् ॥ ५-२४ ॥ प्राणापानौ तथा व्यान उदानञ्च समानकः । एतत्स्वरूपं जानीयादाहुतीनां च पञ्चकम् ॥ ५-२५ ॥ षडाहुतीः षडङ्गेन नित्यहोमोऽयमीरितः । नित्यहोमविधिं कृत्वा बलिदानविधिं चरेत् ॥ ५-२६ ॥ ईशाने च तथाऽऽग्नेये नैरृत्ये च तथा प्रिये । वायव्ये क्रमतो देवि मण्डलानां चतुष्टयम् ॥ ५-२७ ॥ श्रीचक्रमभितो देवि त्रिकोणं व्योम चाऽऽलिखेत् । पूर्वमन्त्रैः समभ्यर्च्य बटुकादिभिरद्रिजे ॥ ५-२८ ॥ एह्येहि देवि पुत्रान्ते वटुकान्तेऽथ नाथ च । कपिलान्ते जटाभार भासुरान्ते त्रिनेत्र च ॥ ५-२९ ॥ ज्वालामुख च सर्वान्ते विघ्नान्नाशय नाशय । सर्वोपचारसहितं बलिं गृह्ण द्विधापदम् ॥ ५-३० ॥ वह्निजायान्वितो मन्त्रो बटुकस्य उदाहृतः । अनेन विधिना देवि बटुकस्य बलिं प्रिये ॥ ५-३१ ॥ ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डतो वा दिवि वा गगनतले भूतले निष्कले वा । पाताले वाऽनले वा सलिल-- पवनयोर्यत्र कुत्र स्थिता वा ॥ ५-३२ ॥ क्षेत्रे पीठोपपीठादिषु च कृतपदा धूपदीपादिकेन । प्रीता देव्यः सदा नः शुभद-- बलिविधिना पान्तु वीरेन्द्रवन्द्याः ॥ ५-३३ ॥ एतदन्ते महेशानि यां बीजं योगिनी ततः । भ्यः स्वाहा सर्ववर्णान्ते योगिनीपदमालिखेत् ॥ ५-३४ ॥ कवचं चास्त्रमालिख्य वह्निजायां पुनलीखेत् । अनेन मनुना देवि योगिनीनां बलिं हरेत् ॥ ५-३५ ॥ षड्दीर्घस्वरसंभिन्नं क्षकारं विलिखेत्प्रिये । स्थानक्षेत्रपदं पालधूपदीपादि चाऽऽलिखेत् ॥ ५-३६ ॥ सहितं बलिमालिख्य गृह्ण गृह्ण वदेत् ततो । वह्निजायान्वितो मन्त्रः क्षेत्रपालस्य सुन्दरि ॥ ५-३७ ॥ अनेन मनुना देवि क्षेत्रपालबलिः स्मृतः । गांगींगूंत्रयमालिख्य डेन्तं गणपतिं ततः ॥ ५-३८ ॥ वरान्ते वरदान्ते च सर्वान्ते जनमालिखेत् । मे वशं चाऽऽनय प्रोच्य सर्वोपपदमालिखेत् ॥ ५-३९ ॥ चारान्ते सहितं चोक्त्वा बलिं गृह्ण द्विधापदम् । वह्निजायान्वितो मन्त्रो गणपस्य बलिं हरेत् ॥ ५-४० ॥ वामाङ्गुष्ठानामिकाभ्यां बटुकस्य बलिं हरेत् । तर्जन्यनामिका चैव मध्यमोपरि योजयेत् ॥ ५-४१ ॥ योन्याकारेण वामेन योगिनीनां बलिर्भवेत् । अङ्गुष्ठमध्यमानामा योन्याकारेण योजयेत् ॥ ५-४२ ॥ वाममुष्टिं विधायाऽऽदौ तर्जनीं सरलां कुरु । अनया मुद्रया देवि क्षेत्रपालबलिर्भवेत् ॥ ५-४३ ॥ तथा मुष्टेस्तु मध्यस्थामङगुलीं दण्डवत्कुरु । गजतुण्डा महामुद्रा गणपस्य बलिर्भवेत् ॥ ५-४४ ॥ अथवा वामभागे तु मण्डलं चैकमालिखेत् । तत्रैव बलिदामं तु कुर्यात्सर्वार्थसिद्धये ॥ ५-४५ ॥ आत्मविद्यां शिवैस्तत्त्वैर्गुरुं संतर्प्य देवताम् । संतोष्याऽऽनन्दसहितः सर्वकर्माणि साधयेत् ॥ ५-४६ ॥ अनेन विधिना देवि पूजयेत्परमेश्वरीम् । पञ्चसिंहासनोन्नद्धां परमानन्दरूपिणीम् ॥ ५-४७ ॥ पञ्चसिंहासनोन्नद्धां चित्कलां चिन्तयेत्सदा । वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं हुनेत्प्रिये ॥ ५-४८ ॥ तर्पणं तु तथा कुर्यात्सर्वसौभाग्यवान्भवेत् ॥ ५-४९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीयजनविधिर्नाम पञ्चमः पटलः ॥ ५ ॥ </poem> == षष्ठः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- पञ्चसिंहासनगता कथं सा त्रिपुरा परा । कथयस्व महेशान कथं सिंहासनं भवेत् ॥ ६-१ ॥ ईश्वर उवाच -- यथा श्रीत्रिपुरा बाला तथा त्रिपुरभैरवी । संंपत्प्रदा नाम तस्याः शृणु निर्मलमानसे ॥ ६-२ ॥ शिवचन्द्रौ वह्निसंस्थौ वाग्भवं तदनन्तरम् । कामराजं तथा देवि शिवचन्द्रान्वितं ततः ॥ ६-३ ॥ पृथ्वीबीजान्तवह्न्याढ्यं तार्तीयं शृणु वल्लभे । शक्तिबीजे महेशानि शिवं वह्निं च योजयेत् ॥ ६-४ ॥ व्योमादिवह्निसंस्थं तु विशेषं शृणु वल्लभे । कुमार्याः परमेशानि हित्वा सर्गं तु बैन्दवम् ॥ ६-५ ॥ त्रिपुरा भैरवी देवी महासंपत्प्रदा प्रिये । अनया सदृशी विद्या त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ ६-६ ॥ ब्रह्मानन्दमयी साक्षात्सर्वसाम्राज्यदायिनी । ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि महासंपत्प्रदं प्रिये ॥ ६-७ ॥ आताम्रार्कसहस्राभां स्फुरच्चन्द्रजटाशिखाम् । किरीटरत्नविलसच्चित्रचित्रितमौक्तिकाम् ॥ ६-८ ॥ स्रवद्रुधिरपङ्काढ्यमुण्डमालावलीयुताम् । नयनत्रयशोभाढ्यां पूर्णेन्दुवदनान्विताम् ॥ ६-९ ॥ मुक्ताहारलताराजत् पीनोन्नतघनस्तनीम् । त्रिवलीखचितालग्नां नानाभरणभूषिताम् ॥ ६-१० ॥ रक्ताम्बरपरीधानां यौवनोन्मत्तरूपिणीम् । पुस्तकं चाभयं वामे दक्षिणे चाक्षमालिकाम् ॥ ६-११ ॥ वरदानरतां नित्यं महासंपत्प्रदां स्मरेत् । न्यासपूजादिकं सर्वं कुमार्या इव सुव्रते ॥ ६-१२ ॥ त्रिपुरा भैरवी देवी पञ्चसिंहासनान्विता । प्रथमं शृणु देवेशि ब्रह्मा सृष्टिकरो यदा ॥ ६-१३ ॥ निश्चेतनोऽपि देवेशि तदा त्रिपुरदेवताम् । समाराध्याभवत्कर्ता सृष्टेस्तु परमेश्वरि ॥ ६-१४ ॥ ब्रह्माणं तं समाराध्य तपसा महता प्रिये । शक्रोऽभूद्देवराजोऽयं पूर्वस्यां दिशि पालकः ॥ ६-१५ ॥ तदा प्रसन्ना त्रिपुरा पूर्वसिंहासनस्थिता । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूर्वसिंहासनस्थिताम् ॥ ६-१६ ॥ वाग्भवं बीजमुच्चार्य जीवप्राणसमन्विताम् । सकला भुवनेशानि द्वितीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ६-१७ ॥ जीवं प्राणं वह्निसंस्थं शक्रस्वरविभूषितम् । विसर्गाढ्यं महेशानि विद्या त्रैलोक्यमातृका ॥ ६-१८ ॥ त्रैलोक्यमोहनी देवी परब्रह्मचिदात्मिका । चैतन्यभैरवी नाम चेतना निष्कले शिवे ॥ ६-१९ ॥ उद्यद्भास्वत्सहस्राभां नानालंकारभूषिताम् । मुकुटोज्ज्वलसच्चन्द्रलेखां रक्ताम्बरान्विताम् ॥ ६-२० ॥ पाशाङ्कुशधरां नित्यां वामहस्तकपालिनीम् । वरदाभयशोभाढ्यां पीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ६-२१ ॥ एवं ध्यात्वा भजेद्देवीं पूर्वसिंहासनस्थिताम् । द्विरावृत्त्या षडङ्गानि न्यसेत्सर्वाङ्गलक्षणाम् ॥ ६-२२ ॥ यन्त्रमस्याः प्रवक्ष्यामि देवि त्रैलोक्यमोहनम् । त्रिकोणं चैव षट्कोणं वसुपत्रं वरानने ॥ ६-२३ ॥ चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् । तत्राऽऽवाह्य महादेवीं पूर्ववत्परमेश्वरीम् ॥ ६-२४ ॥ मुद्राः प्रदर्शयेत्पश्चात्परिवारार्चनं यजेत् । प्रथमावरणं देवि षडङ्गानां तु पूर्ववत् ॥ ६-२५ ॥ रत्यादिकास्ततः पूज्याः पूर्ववत्परमेश्वरि । अग्रे वसन्तं वामे तु कामदेवं वरानने ॥ ६-२६ ॥ चापं दक्षिणकोणे च बाणान् पूर्ववदद्रिजे । डाकिनीं राकिनीं चैव लाकिनीं काकिनीं तथा ॥ ६-२७ ॥ शाकिनीं हाकिनीं देवि पश्चिमादिक्रमाद्यजेत् । अनङ्गकुसुमा मुख्या वसुपत्रेषु पूर्ववत् ॥ ६-२८ ॥ परभृत्सारसौ चैव शुकमेघाह्वयौ पुनः । अपाङ्गम्भ्रूविलासौ च हावभावौ प्रपूजयेत् ॥ ६-२९ ॥ इन्द्राद्या लोकपालास्तु क्रमेण परिपूजयेत् । पूर्वसिंहासने देवि कथिता वीरवन्दिते ॥ ६-३० ॥ कामेश्वरी च रुद्राणां पूर्वसिंहासनस्थिता । एतस्या एव विद्याया बीजद्वयमुदाहृतम् ॥ ६-३१ ॥ तदन्ते परमेशानि नित्यक्लिन्ने मदद्रवे । एतस्या एव तार्तीयं रुद्राणां परमेश्वरि ॥ ६-३२ ॥ पूजाध्यानादिकं देवि चैतन्यायाश्च पूर्ववत् । त्रिकोणे तु विशेषोऽस्ति कथयामि तवानघे ॥ ६-३३ ॥ अग्रकोणक्रमेणैव नित्यां क्लिन्नां मदद्रवाम् । षडङ्गावरणात्पश्चात्पूजयेत्सर्वसिद्धये ॥ ६-३४ ॥ अनेनैव प्रकारेण पूर्वसिंहासनस्थिताम् । त्रिपुरां भैरवीं देवीं पूजयेत्परमेश्वरीम् ॥ ६-३५ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे पूर्वसिंहासनकथनं नाम षष्ठः पटलः ॥ ६ ॥ </poem> == सप्तमः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- एतामाराध्य देवेशि महात्रिपुरभैरवीम् । पालकोऽभून्निश्चलोऽपि प्रेतत्वात्सुरवन्दिते ॥ ७-१ ॥ योगनिद्राछलाद्देवि प्रेतत्वं तस्य निश्चलम् । तद्ध्यानेन स्वयं शक्तिरभूत्कुवलयेक्षणे ॥ ७-२ ॥ तामाराध्य महाविष्णुरघोरेण मुखेन च । त्रिपुरो निजीतो देवि त्रैलोक्यभयकारकः ॥ ७-३ ॥ तदा सिंहासने प्रौढा दक्षिणे परमेश्वरि । मन्त्रं तस्याः प्रवक्ष्यामि रिपुभारनिकृन्तनम् ॥ ७-४ ॥ शिवचन्द्रौ मादनान्तं वान्तं वह्निसमन्वितम् । शक्तिभिन्नं बिन्दुनादकलाढ्यं वाग्भवं प्रिये ॥ ७-५ ॥ संपत्प्रदाया भैरव्याः कामराजं तदेव हि । सदाशिवस्य बीजं तु सिंहासनगतस्य च ॥ ७-६ ॥ एषा विद्या महेशानि वणीतुं केन शक्यते । ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि रिपुभारनिकृन्तनम् ॥ ७-७ ॥ उद्यत्सूर्यसहस्राभां चन्द्रचूडां त्रिलोचनाम् । नानालंकारसुभगां सर्ववैरिनिकृन्तनीम् ॥ ७-८ ॥ स्रवद्रुधिरमुण्डालिकलितां रक्तवाससम् । त्रिशूलं डमरुं चैव खड्गं खेटकमेव च ॥ ७-९ ॥ पिनाकं च शरान्देवि पाशाङ्कुशयुगं क्रमात् । पुस्तकं चाक्षमालां च शिवसिंहासने स्थिताम् ॥ ७-१० ॥ एवं ध्यात्वा महेशानि पूजामण्डलमारभेत् । त्रिकोणं चैव वृत्तं च वृत्ताष्टदलनीरजम् ॥ ७-११ ॥ वृत्तं भूसदनोपेतमेषा त्रिपुरयन्त्रिका । वामां ज्येष्ठां च रौद्रीं च काली च वरलोचने ॥ ७-१२ ॥ कलाढ्यां च बलाढ्यां च यजेद्विकरिणीं पिरये । बलप्रमथिनीं चैव सर्वभूतान्तमावदेत् ॥ ७-१३ ॥ दमनीं च तथाऽचीत्वा मनोन्मनीपदान्विताम् । एवं पीठं समभ्यर्च्य ततः सिंहासनं यजेत् ॥ ७-१४ ॥ अघोरविद्यारूपं तु महापापनिकृन्तनम् । अघोरे वाग्भवं देवि घोरे तु भुवनेश्वरीम् ॥ ७-१५ ॥ घोरघोरतरेभ्यश्च विलिख्य सुरवन्दिते । सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो देव्या बीजयुगं लिखेत् ॥ ७-१६ ॥ नमस्तेऽस्तुपदं कुर्याद्रुद्ररूपे ह्सौ लिखेत् । त्रिंशद्भिश्च त्रिभिर्वर्णैवीद्येयं कथिता प्रिये ॥ ७-१७ ॥ अनेन मनुना देवि यजेत्सिंहासनं बुधः । आवाहनादिकं कुर्यात् क्रमार्चनमतः परम् ॥ ७-१८ ॥ आदावङ्गावृत्तिर्देवि द्विरावृत्त्याऽङ्गपूजनम् । रत्यादित्रयमभ्यर्च्य तथाऽनङ्गादिका यजेत् ॥ ७-१९ ॥ ब्राह्म्यादियुग्मं संपूज्य वसुपत्रेषु मातृकाः । भूबिम्बे लोकपालांश्च सायुधान्परमेश्वरी ॥ ७-२० ॥ द्वितीयसिंहासनगां पूजयेद्रुद्रभैरवीम् ॥ ७-२१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे द्वितीयसिंहासने रुद्रभैरवीयजनं नाम सप्तमः पटलः ॥ ७ ॥ </poem> == अष्टमः पटलः == <poem> अथाष्टमः पटलः ईश्वर उवाच -- पश्चिमे भैरवी देवी षट्कूटा परमेश्वरी । यत्स्फूर्त्या स शिवो देवि सृष्टिसंहारणक्षमः ॥ ८-१ ॥ डाकिनीराकिनीबीजे लाकिनीकाकिनीयुगात् । बीजे आहृत्य देवेशि योजयेच्चन्द्रसूर्ययोः ॥ ८-२ ॥ आद्यमैकारसंयुक्तमन्यदीकारमण्डितम् । शक्रस्वरसमायुक्तं तार्तीयं बीजमालिखेत् ॥ ८-३ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं तृतीयं शैलसम्भवे । एषा विद्या महेशानि रुद्रसिंहासेन स्थिता ॥ ८-४ ॥ ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि सर्वभूतनिकृन्तनम् । बालसूर्यप्रभां देवीं जपाकुसुमसन्निभाम् ॥ ८-५ ॥ मुण्डमालावलीरम्यां बालसूर्यसमांशुकाम् । सुवर्णकलशाकारपीनोन्नतपयोधराम् ॥ ८-६ ॥ पाशाङ्कुशौ पुस्तकं च दधानां जपमालिकाम् । एवं ध्यात्वा यजेद्देवीं मानसैरुपचारकैः ॥ ८-७ ॥ द्विरावृत्त्यां षडङ्गानि विधाय परमेश्वरि । यन्त्रमस्या वरारोहे त्रिकोणं तत्पुटं लिखेत् ॥ ८-८ ॥ बहिरष्टदलं पद्मं रविपत्रं समालिखेत् । चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् ॥ ८-९ ॥ षडङ्गावरणं देवि पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये । रत्यादित्रितयं देवि त्रिकोणे परिपूजयेत् ॥ ८-१० ॥ डाकिन्याद्यास्तु षट्कोणे वसुपत्रे ततः परम् । ब्राह्म्यादियुगलं पश्चाद्रविपत्रे ततः परम् ॥ ८-११ ॥ बालायाः पीठशक्तीस्तु वामाद्याः पूजयेत्प्रिये । चतुरस्रे लोकपालान् सायुधान् परमेश्वरि ॥ ८-१२ ॥ एवं पूजाविधिं कुर्याद्भोगमोक्षफलाप्तये । अनेनैव विधानेन नित्याख्यां भैरवीं यजेत् ॥ ८-१३ ॥ सर्वसौभाग्यदां नित्यां सर्वसाम्राज्यदायिनीम् । एतस्या एव विद्यायाः षड्वर्णान् क्रमतः स्थितान् ॥ ८-१४ ॥ विपरीतान् वद प्रौढे विद्येयं भोगमोक्षदा । नित्याख्या भैरवी देवि रिपुभारनिकृन्तनी ॥ ८-१५ ॥ न्यासपूजादिकं सर्वमस्याः पूर्ववदाचरेत् ॥ ८-१६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे पश्चिमसिंहासनकथनं नामाष्टमः पटलः ॥ ८ ॥ </poem> == नवमः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- शृणु देवि महाविद्यां चिन्तितेष्टफलप्रदाम् । यस्या विज्ञानमात्रेण भुवनाधिपतिर्भवेत् ॥ ९-१ ॥ हंसाद्यं वाग्भवं चाऽऽद्यं हसकान्ते सुरेश्वरि । भूबीजं भुवनेशानी द्वितीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ९-२ ॥ शिवचन्द्रौ महेशानि शक्रस्वरविभूषितम् । बिन्दुनादकलाक्रान्तं तृतीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ९-३ ॥ एषा विद्या महेशानि भुवनेश्वरभैरवी । मध्यबीजेन देवेशि षड्दीर्घस्वरभेदिना ॥ ९-४ ॥ षडङ्गानि प्रविन्यस्य ध्यायेद्देवीं चतुर्भुजाम् । जपाकुसुमसंकाशां दाडिमीकुसुमप्रभाम् ॥ ९-५ ॥ चन्द्ररेखाजटाजूटां त्रिनेत्रां रक्तवाससम् । नानालंकारसुभगां पीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ९-६ ॥ पाशाङ्कुशवराभीतीर्धारयन्तीं शिवां स्मरेत् । एवं ध्यात्वाऽर्चयेद्देवीं यन्त्रोद्धारं च पूर्ववत् ॥ ९-७ ॥ चैतन्यभैरवी देवी यन्त्रवत्परमेश्वरि । सिंहासनं समभ्यर्च्य परिवारार्चनं यजेत् ॥ ९-८ ॥ षडङ्गावरणं देवि पूर्ववत्परिपूजयेत् । रत्याद्याः पूजयेद्देवि त्रिकोणे तदनन्तरम् ॥ ९-९ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च पूज्यास्तत्रैव सुन्दरि । डाकिन्याद्यास्तथा पूज्या वसुपत्रे ततः परम् ॥ ९-१० ॥ अनङ्गकुसुमाद्याश्च ब्राह्म्यादियुगलं ततः । भूबिम्बे लोकपालांश्च बटुकाद्यांश्च पूजयेत् ॥ ९-११ ॥ योगिनीनां चतुःषष्टिं पूजयेत्सुरवन्दिते । सदाशिवसखा यस्मात्कुबेरः परमेश्वरि ॥ ९-१२ ॥ येनेयं प्राथीता देवी राजराजस्ततो भवेत् । तेनैव प्राथीता विद्या गौरी गौरफलप्रदा ॥ ९-१३ ॥ अन्नपूर्णेश्वरी नाम सर्वसंपत्प्रदा सताम् । अनया विद्यया देवि कुबेरो धननायकः ॥ ९-१४ ॥ लोकपालेषु सर्वेषु धनरत्नादिपूर्णता । तथाऽन्नपूर्णता तस्मिन्सुस्थिराऽस्याः प्रसादतः ॥ ९-१५ ॥ अन्नपूर्णा महादेवि साक्षात्कामदुघाऽद्रिजे । मन्त्रमस्याः प्रवक्ष्यामि सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ९-१६ ॥ तारं च भुवनेशानीं श्रीबीजं कामराजकम् । हृदन्ते भगवत्यर्णा माहेश्वरि पदं लिखेत् ॥ ९-१७ ॥ अन्नपूर्णेऽग्निजाया च विद्येयं विंशदक्षरी । अनया सदृशी विद्या सिद्धिदा नास्ति भूतले ॥ ९-१८ ॥ भुवनेशी महेशानि षड्दीर्घस्वरभिन्नया । षडङ्गानि महेशानि च्छन्दोन्यासानन्तरम् ॥ ९-१९ ॥ ऋषिर्ब्रह्माऽस्य मन्त्रस्य पङ्तिश्छन्दो वरानने । अन्नपूर्णेश्वरी देवि देवता परिकीतीता ॥ ९-२० ॥ बीजं च भुवनेशानी श्रीबीजं शक्तिरुच्यते । कीलकं कामराजं स्यात्षडङ्गानन्तरं ततः ॥ ९-२१ ॥ एकमेकं पुनश्चैकं पुनरेकं द्वयं चतुः । चतुश्चतुस्तथा द्वाभ्यां पदान्येतानि पार्वति ॥ ९-२२ ॥ पदानि नव देवेशि नव द्वारेषु विन्यसेत् । मूर्धादिगुदपर्यन्तं पुनस्तेषु वरानने ॥ ९-२३ ॥ गुदादिब्रह्मरन्ध्रान्तं पदानां नवकं न्यसेत् । ब्रह्मरन्ध्रास्यहृदयमूलाधारेष्वनुक्रमात् ॥ ९-२४ ॥ चतुर्बीजानि विन्यस्य शेषेष्वन्यान् प्रविन्यसेत् । गोलकं च ततो देवि विन्यस्य विधिवत्प्रिये ॥ ९-२५ ॥ प्राणायामं प्रकुर्वीत पूजामण्डलमालिखेत् । त्रिकोणं च चतुःपत्रं वसुपत्रं ततः परम् ॥ ९-२६ ॥ कलापत्रं च भूबिम्बं चतुर्द्वारं समालिखेत् । सिंहासनस्य परितः पीठदेवीः समर्चयेत् ॥ ९-२७ ॥ सिंहासने दक्षिणे तु कथिताः पीठनायिकाः । ता एव पूजयेत्पीठे वामाद्याः परमेश्वरि ॥ ९-२८ ॥ जया च विजया चैव अजिता चापराजिता । नित्या विलासिनी दोग्ध्री अघोरा मङ्गलात्मिका ॥ ९-२९ ॥ नवमी परमेशानी सिंहासनसमीपगाः । समावाह्य यजेद्देवीं ध्यानं कुर्वन्समाहितः ॥ ९-३० ॥ तप्तकाञ्चनवर्णाभां बालेन्दुकृतशेखराम् । नवरत्नप्रभादीप्तमुकुटां कुङ्कुमारुणाम् ॥ ९-३१ ॥ चित्रवस्त्रपरीधानां मदिराक्षीं त्रिलोचनाम् । सुवर्णकलशाकारपीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ९-३२ ॥ गोक्षीरधामधवलं पञ्चवक्त्रं त्रिलोचनम् । प्रसन्नवदनं शान्तं नीलकण्ठविराजितम् ॥ ९-३३ ॥ कपदीनं स्फुरत्सर्पभूषणं कुन्दसंनिभम् । नृत्यतन्तमतिसंहृष्टं दृष्ट्वाऽऽनन्दमयीं पराम् ॥ ९-३४ ॥ सानन्दमुद्यल्लोलाक्षीं मेखलाढ्यनितम्बिनीम् । अन्नदानरतां नित्यां भूमिश्रीभ्यामलंकृताम् ॥ ९-३५ ॥ एवं ध्यात्वा यजेद्देवि षडङ्गावरणं यजेत् । अग्नीशासुरवायव्यमध्ये दिक्ष्वङ्गपूजनम् ॥ ९-३६ ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि त्रिकोणस्य च पूजनम् । तारं प्रासादबीजं च हृच्छिवाय ततः परम् ॥ ९-३७ ॥ सप्ताक्षरी महाविद्या त्वनया देवि पूजयेत् । नृत्यन्तमीश्वरं देवि त्रिकोणाग्रे सुरेश्वरि ॥ ९-३८ ॥ ओं नमः पदमाभाष्य ततो भगवते पदम् । ततो वराहरूपाय भूर्भुवःस्वःपतिं तथा ॥ ९-३९ ॥ ङेन्तं च भूपतिं च त्वं मे देहीति च दापय । वह्निजायान्वितो मन्त्रो वराहस्य वरानने ॥ ९-४० ॥ अनया विद्यया देवि वामकोणे प्रपूजयेत् । ओं नमः पदमाभाष्य ङेन्तं नारायणं लिखेत् ॥ ९-४१ ॥ नारायणं दक्षकोणे क्रमेण परिपूजयेत् । वामदक्षिणयोः पूज्ये भूश्रियौ परमेश्वरि ॥ ९-४२ ॥ एकेन मनुना देवि कथयामि तवानघे । ओं नमो हि पदं चान्नं मे देह्यन्नाधिपान्तङे ॥ ९-४३ ॥ तथेयमान्नं संलिख्य प्रदापय ततः परम् । वह्निजायान्वितो मन्त्रः संपुटीकृत्य योजयेत् ॥ ९-४४ ॥ ग्लौमात्मकेन रमया वामदक्षिणयोः क्रमात् । ततश्चर्तुर्दले पूज्या पश्चिमादिक्रमेण तु ॥ ९-४५ ॥ तारेणं परविद्यां च भुवनेशीं तदात्मना । कमलां रमया भद्रे कामेन सुभगां यजेत् ॥ ९-४६ ॥ वसुपत्रे महेशानि ब्राह्म्याद्याः पश्चिमादितः । षोडशारे परेशानि चन्द्रमण्डलरूपिणीः ॥ ९-४७ ॥ कलाः षोडश संपूज्याः पश्चिमादिक्रमेण हि । अमृता मानसी पुष्टिस्तुष्टिः प्रीती रतिस्तथा ॥ ९-४८ ॥ श्रीश्च ह्रीश्च स्वधा रात्रिर्ज्योत्स्ना हैमवती तथा । छाया च पूणीमा नित्या अमावास्या च षोडशी ॥ ९-४९ ॥ शेषवर्णैः प्रपूज्यास्तु अन्नपूर्णान्तशब्दकाः । चतुरस्रे लोकपालान्क्रमेण परिपूजयेत् ॥ ९-५० ॥ इत्युत्तरपतेः सम्यक्पूजितान्नसुवर्णदा । स्वशक्त्या या करोत्येव राजराजं धनाधिपम् ॥ ९-५१ ॥ सिद्धिप्रदा सिद्धिविद्या ममाप्यन्नप्रदा प्रिये । भुवनेश्वरभैरव्या भेदान्तरमथोच्यते ॥ ९-५२ ॥ सहाद्या सैव देवेशि तदा स सकलेश्वरी । ध्यानपूजादिकं सर्वमेतस्या एव पार्वति ॥ ९-५३ ॥ उत्तरस्यां वरारोहे सिंहासनमिदं दिशि । संपत्प्रदा भैरवी च विद्धि कौलेशभैरवी ॥ ९-५४ ॥ हसराद्या भैरवी सा त्रिषु बीजेषु पार्वति । इयं तु सहराद्या स्यात्पूजाध्यानादिकं तथा ॥ ९-५५ ॥ एतस्या एव विद्याया आद्यन्ते रेफवजीते । तदेयं परमेशानि नाम्ना सकलभैरवी ॥ ९-५६ ॥ संपत्प्रदा भैरवी च ध्यानपूजादिकं प्रिये । पञ्चसिंहासनमयी महात्रिपुरभैरवी ॥ ९-५७ ॥ चतुराम्नायविद्याभिर्मान्यं सिंहासनं प्रिये । हस्रीमात्मकमुच्चार्य सह्रीमात्मकमद्रिजे ॥ ९-५८ ॥ शक्तिः सकलह्रीमन्ते चतुर्बीजमुदाहृतम् । श्रीबीजं कुरु तार्तीयं नित्या वेदाक्षरी भवेत् ॥ ९-५९ ॥ उन्मनी नाम विद्येयं भोगमोक्षफलप्रदा । पूर्वाम्नाये महाविद्या दक्षिणाम्नाय उच्यते ॥ ९-६० ॥ वाग्भवं बीजमुच्चार्य क्लिन्ने कामस्य बीजकम् । मदद्रवे कुले हस्रौ विद्येयं भोगिनी प्रिये ॥ ९-६१ ॥ दक्षिणाम्नायविद्येयं पश्चिमाम्नाय उच्यते । वाग्भवं च परा श्रीश्च हसखफ्रोमिति प्रिये ॥ ९-६२ ॥ हस्रौभस्तास्ततो देवि पञ्चैते प्रणवाः स्मृताः । भगवत्यम्ब आलिख्य पृथक्पदमथेश्वरि ॥ ९-६३ ॥ चतुर्थं प्रणवं चैव हसकफ्रोमिति प्रिये । कुब्जिके चैव हस्रां च हस्रीं हस्रौ ततः परम् ॥ ९-६४ ॥ अघोरे चैव घोरे च त्वघोरमुखि चाऽऽलिखेत् । हस्रां हस्रीं किणिद्वन्द्व विच्चे द्वात्रिंशदक्षरी ॥ ९-६५ ॥ पूर्वोक्तैः प्रणवैर्देवि संपुटीकृत्य संस्मरेत् । कुब्जिकेयं महाविद्या पश्चिमाम्नायदेवता ॥ ९-६६ ॥ खफ्रेमात्मकमुच्चार्य महाचण्डपदं लिखेत् । योगेश्वरीपदं पश्चाद्विद्येयं कालिका प्रिये ॥ ९-६७ ॥ उत्तराम्नायविद्येयं नाम्ना कालीति विश्रुता । एताभिः परमेशानि पूज्यं सिंहासनं सदा ॥ ९-६८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे सिंहासनविद्याविधानं नाम नवमः पटलः ॥ ९ ॥ </poem> == दशमः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- त्रिपुरा द्विविधा देव भवता प्रकटी कृता । त्रिविधेति यदुक्तं तत्प्रकटी कुरु शंकर ॥ १०-१ ॥ ईश्वर उवाच -- परं ब्रह्मस्वरूपं यन्नादबिन्दुत्रयात्मकम् । शिवशक्तिमयं तत्तु कथयामि तवानघे ॥ १०-२ ॥ व्याप्य तिष्ठति विश्वं सा शिवं च परमेश्वरि । पूर्वं गुणैस्तु कथिता शिवशक्त्यात्मकं शणु ॥ १०-३ ॥ हकारादिसकारान्ता मातृका शक्तिरव्यया । हकारः परमेशानि केवलं शिव उच्यते ॥ १०-४ ॥ आद्यन्ताक्षरभावेन तदाऽहं सकलात्मकः । यदुच्यते मातृकार्णैस्तत्सर्वमहमीश्वरि ॥ १०-५ ॥ हकारः परमेशानि शून्यरूपी सदाऽव्ययः । सकारः शक्तिरूपत्वात्परावाची विसर्गवान् ॥ १०-६ ॥ उत्पत्तेः कारणं यस्माच्छक्तिरित्यभिधीयते । आत्मानं दर्शयेद्योगः सोऽहंशब्देन सुन्दरि ॥ १०-७ ॥ बिन्दुत्रयसमायोगान् महात्रिपुरसुन्दरी । नादरूपेण सा देवी हकारार्धस्वरूपिणी ॥ १०-८ ॥ हकारः परमेशानि शिवरूपी यतस्तदा । तस्यार्धांङ्गं महाशक्तिर्हकारार्धस्वरूपिणी ॥ १०-९ ॥ अत एव महाविद्या महात्रिपुरसन्दरी । नित्येति कथ्यते देवि चित्कला परमेश्वरी ॥ १०-१० ॥ श्रीगुरोः कृपया भद्रे संप्रदायकुलान्वितः । प्रातरुत्थाय देवेशि गुरुं नत्वा स्वनामभिः ॥ १०-११ ॥ संध्यास्नानादिकं देवि विधाय मनुवित्तमः । सर्वशृङ्गारवेषाढ्यः कर्पूरघुसृणादिभिः ॥ १०-१२ ॥ महार्हैश्चन्दनाद्यैश्च दीप्ताङ्गः कुङ्कुमारुणः । नवरत्नविभूषाढ्यो रक्ताम्बरविराजितः ॥ १०-१३ ॥ ताम्बूलरागवदनो मदिरानन्दमानसः । यागमन्दिरमागत्य लाक्षाचित्रविचित्रितम् ॥ १०-१४ ॥ अनेकधूपबहलं पुष्पप्रकरपूरितम् । गोमयेन च संलिप्तं चारुपुष्पवितानितम् ॥ १०-१५ ॥ मनोहरे मृदुश्लक्ष्ण आसने उपविश्य तु । मन्त्रोद्धारं प्रकुर्वीत सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ १०-१६ ॥ आद्यं वाग्भवमुच्चार्य कामराजं द्वितीयकम् । कुमार्यास्तु तृतीयं तु त्रिपुरा परमेश्वरी ॥ १०-१७ ॥ करशुद्धिकरी विद्या प्रथमा परमेश्वरि । कुमारी तु द्वितीया स्यात्त्रिपुरेशी महेश्वरि ॥ १०-१८ ॥ त्रिपुरेश्यादिमं त्यक्त्वा भुवनेशीं परिक्षिपेत् । अनयाऽऽत्मासनं दद्यात्त्रिपुरेश्या षडङ्गकम् ॥ १०-१९ ॥ त्रिपुरेशी महेशानि त्रिबीजा हस्थिता यदा । चक्रासनगतां देवि विद्धि त्रिपुरवासिनीम् ॥ १०-२० ॥ त्रिपुरेशी महेशानि वाग्भवे कामराजके । शिवचन्द्रसमायुक्ता तार्तीये शिवरूपिणी ॥ १०-२१ ॥ सर्वमन्त्रासनगता त्रिपुरा श्रीरियं प्रिये । आत्मासनगतायास्तु हित्वा तार्तीयमद्रिजे ॥ १०-२२ ॥ ब्लेमात्मकमारोप्य साध्यसिद्धासनस्थिता । (त्रिपुरामालिनी प्रोक्ता सिद्धाख्यां त्रिपुरां शृणु ॥ १०-२३ ॥ भुवनेशी श्रिया युक्ता कुमारी च तथोत्तमा । मूतीविद्या समुद्दिष्टा माया लक्ष्मीः परास्थिता ॥ १०-२४ ॥ अनया विद्यया देवि यजेत्त्रिपुरसिद्धिकाम्।) । मायालक्ष्म्योस्तु बीजे द्वे शक्तिबीजं तृतीयकम् ॥ १०-२५ ॥ त्रिपुराद्या त्र्यम्बिकेयमष्टमी परिकीतीता । संपत्प्रदा भैरवी या तस्यास्तार्तीयबीजके ॥ १०-२६ ॥ बिन्दुं हित्वा तत्र सर्गं निक्षिपेत्सुरसुन्दरि । अनयाऽऽवाहनं देवि कारयेत्सुरवन्दिते ॥ १०-२७ ॥ मूतीविद्या समुद्दिष्टा माया लक्ष्मीः परा स्थिता । अनया विद्यया देवि यजेत्त्रिपुरसिद्धिदा {म्} ॥ १०-२८ ॥ सिद्धाम्बावाहिनीमूतीवीद्या च सुरसुन्दरि । मूलविद्यां शृणु प्रौढे सकलागमसेविताम् ॥ १०-२९ ॥ सर्वदर्शनवन्द्यां च चित्कलामव्ययां प्रिये । भूमिश्चन्द्रः शिवो माया शक्तिः कृष्णाध्वमादनौ ॥ १०-३० ॥ अर्धचन्द्रश्च बिन्दुश्च नवार्णो मेरुरुच्यते । महात्रिपुरसुन्दर्या मन्त्रा मेरुसमुद्भवाः ॥ १०-३१ ॥ लकारात्पृथिवी देवि सशैलवनकानना । पञ्चाशत्पीठसंपन्ना सर्वतीर्थमयी परा ॥ १०-३२ ॥ सर्वगङ्गामयी सर्वक्षेत्रस्थानमयी शिवे । सकाराच्चन्द्रतारादिग्रहराशिस्वरूपिणी ॥ १०-३३ ॥ हकाराच्छिवसंवादव्योममण्डलंसस्थिता । ईकाराद्विश्वकर्त्रीयं माया तुर्यात्मिका प्रिये ॥ १०-३४ ॥ एकाराद्वैष्णवी शक्तिवीश्वपालनतत्परा । रकारात्तेजसा युक्ता परं ज्योतिः स्वरूपिणी ॥ १०-३५ ॥ ककारात्कामदा कामरूपिणी स्फुरदव्यया । अर्धचन्द्रेण देवेशि विश्वयोनिरितीरिता ॥ १०-३६ ॥ बिन्दुना शिवरूपेण शून्यरूपेण साक्षिणी । अनया सह सर्वत्र व्याप्तिनिश्चलताऽऽत्मना ॥ १०-३७ ॥ एवं परब्रह्मरूपा मेरुणाऽनेन सुव्रते । एभिर्नवात्मकैर्वर्णैर्जायते त्रिपुरामनुः ॥ १०-३८ ॥ अन्यथा नैव निष्पत्तिर्नास्ति श्रीत्रिपुरामनौ । श्रीचक्रमपि देवेशि मेरुरूपं न संशयः ॥ १०-३९ ॥ लकारः पृथिवीबीजं तेन भूबिम्बमुच्यते । सकारश्चन्द्रमा भद्रे कलाषोडशकात्मकः ॥ १०-४० ॥ तस्मात्षोडशपत्रं तु हकारः शिव उच्यते । अष्टमूतीः सदा भद्रे तस्माद्वसुदलं भवेत् ॥ १०-४१ ॥ ईकारस्तु महामाया भुवनानि चतुर्दश । पालयन्तो परा तस्माच्छक्रकोणं भवेत्प्रिये ॥ १०-४२ ॥ शक्तिरेकादशस्थाने स्थित्वा सूतै जगत्त्रयम् । विश्वयोनिरिति ख्याता सा विष्णुर्दशरूपकम् ॥ १०-४३ ॥ रकारात्परमेशानि चक्रं व्याप्य विजृम्भते । दशकोणकरी यस्माद्रकारो ज्योतिरव्ययः ॥ १०-४४ ॥ कलादशान्वितो वह्निर्दशकोणप्रकारकः । ककारान्मदनो देवि शिवश्चाष्टस्वरूपकः ॥ १०-४५ ॥ योनिवश्यं तदा चक्रे वसुयोन्यङ्कितं भवेत् । अर्धमात्रा गुणान्सूते नादरूपा यतस्ततः ॥ १०-४६ ॥ त्रिकोणरूपा योनिस्तु बिन्दुना बैन्दवं भवेत् । कामेश्वरस्वरूपं तु विश्वाकारस्वरूपकम् ॥ १०-४७ ॥ श्रीचक्रं तु वरारोहे श्रीविद्यार्णवसंभवम् । तत्र प्राङ्मुख आसीनश्चक्रराजं समालिखेत् ॥ १०-४८ ॥ भूप्रदेशे समे वर्ये सिन्दूररजसाऽथ वा । कुङ्कुमस्य रजोभिस्तु भूमौ चक्रं समालिखेत् ॥ १०-४९ ॥ ऋजुरेखं नेत्ररम्यं सन्धिभेदसमं ऋजु । अथ वा हेमरौप्याभ्यां ताम्रेण बहुधातुभिः ॥ १०-५० ॥ पट्टं विरच्य श्रीखण्डरक्तचन्दनसंभवे । पट्टे संस्थाप्य विलिखेल्लेखन्या हेमया प्रिये ॥ १०-५१ ॥ रोचनाकुङ्कुमाभ्यां तु कस्तूरीचन्दनेन्दुभिः । ईशानादग्निपर्यन्तमृजुरेखां समालिखेत् ॥ १०-५२ ॥ ईशादग्नेस्तदग्राभ्यां रेखे आकृष्य देशिकः । एकीकृत्य च वारुण्यां शक्तिरेखा परा प्रिये ॥ १०-५३ ॥ त्रिकोणाकाररूपेयं तस्या उपरि संलिखेत् । त्रिकोणाकाररूपं तु शक्तिद्वयमुदाहृतम् ॥ १०-५४ ॥ पूर्वशक्त्यग्रभागे तु मानयष्टिवदालिखेत् । रेखा तु परमेशानि वायुराक्षसकोणगाम् ॥ १०-५५ ॥ सन्धिभेदक्रमेणैव तयोः शक्त्योस्ततः परम् । रेखे आकृष्य कोणाभ्यां तदग्रात्पूर्वगे कुरु ॥ १०-५६ ॥ वह्निमण्डलमेतत्तु पूर्वाग्रं वीरवन्दिते । चक्रत्रयभभूत्तत्र ततः शृणु वरानने ॥ १०-५७ ॥ पूर्वशक्तीशवह्निभ्यां कोणाभ्यां सुरवन्दिते । पूर्वरेखां तु विस्तार्य तथा पश्चिमवह्नितः ॥ १०-५८ ॥ वायुराक्षसकोणाभ्यां रेखां पश्चिमगां तथा । विस्तार्य योजयेद्देवि संधिभेदक्रमेण तु ॥ १०-५९ ॥ योन्यग्रगां पूर्वदेशे दक्षिणोत्तरतः क्रमात् । तथा रेखे वह्निसंस्थे पश्चिमस्यां दिशि क्रमात् ॥ १०-६० ॥ कोणाग्राभ्यां योजयित्वा दशकोणं तथा भवेत् । तथैव देवदेवेशि द्वितीयं दशकोणकम् ॥ १०-६१ ॥ ईशानवह्निगे रेखे पूर्वयोन्यग्रयोः क्रमात् । विस्तार्य योजयेत्पश्चात्पश्चिमायां दिशि क्रमात् ॥ १०-६२ ॥ वायुराक्षसकोणाग्ने रेखे विस्तार्य सुन्दरि । पश्चिमाग्रे तथा देवि योजयेदिन्द्रदिग्गते ॥ १०-६३ ॥ एकत्र पूर्वकोणाग्रचुम्बिनी तु मनोहरा । योजयेद्देवदेवेशि यथा पङ्क्त्यस्रकं भवेत् ॥ १०-६४ ॥ दक्षकोणस्य देवेशि त्यक्त्वा कोणचतुष्टयम् । दशकोणान्तरे देवि मध्ये रेखे प्रकाशयेत् ॥ १०-६५ ॥ द्वे दक्षिणे विभागे तु तथा चोत्तरभागके । षट्कोणस्य ततो देवि सन्धिभेदक्रमेण तु ॥ १०-६६ ॥ योनिं वह्निं च संयोज्य शकारं जायते सदा । कक्षामध्यगता रेखा ऋजुरूपास्तु योजयेत् ॥ १०-६७ ॥ ऋज्वाकृति यथा देवि जायतेऽतिमनोहरम् । संमुखं पञ्चशक्त्यग्रं प्राग्वक्त्रं चतुरग्निकम् ॥ १०-६८ ॥ बिन्दुत्रिकोणे वस्वारचक्रमेतद्वरानने । चक्रमध्यं तु जानीहि दशारयुगलं तथा ॥ १०-६९ ॥ शक्रयोन्यङ्कितं देवि बाह्यमध्यगतं भवेत् । एतच्चक्रं महेशानि सर्वसौभाग्यवर्धनम् ॥ १०-७० ॥ सर्वसाम्राज्यदं देवि सर्वोपद्रवनाशनम् । अनेकरत्नमाणिक्यसुवर्णपरिपूरकम् ॥ १०-७१ ॥ महामोक्षप्रदं देवि वाग्विलासकरं महत् । एतद्बाह्ये महेशानि वृत्तं पूर्णेन्दुसंनिभम् ॥ १०-७२ ॥ तद्युक्तं कुरु मीनाक्षि वसुपत्रं मनोहरम् । ततः षोडशपत्रं तु विलिखेत्सुरवन्दिते ॥ १०-७३ ॥ तद्बाह्ये देवदेवेशि निवृत्तं मातृकान्वितम् । चतुरस्रं चतुर्द्वारसहितं परमेश्वरि ॥ १०-७४ ॥ चतुःषष्टियुताः कोट्यो योगिनीनां महौजसाम् । चक्रेस्मिन्स्ंनिविष्टास्ताः साधकं मानयन्ति हि ॥ १०-७५ ॥ चतुरस्रं मातृकार्णैर्मण्डितं सिद्धिहेतवे । मुक्तामाणिक्यघटितं समस्थलविराजितम् ॥ १०-७६ ॥ त्रैलोक्यमोहनं नाम कल्पद्रुमफलप्रदम् । षोडशारं चन्द्रबिम्बरूपं तु सकलालयम् ॥ १०-७७ ॥ सर्वाशापूरकं भद्रे स्रवत्पीयूषवर्षणम् । अष्टपत्रं महेशानि जपाकुसुमसंनिभम् ॥ १०-७८ ॥ सर्वसंक्षोभणं नाम सर्वकामप्रपूरकम् । एतत्त्रयं महेशानि सृष्टिचक्रं सुखप्रदम् ॥ १०-७९ ॥ पूर्वाम्नायाधिदेव्या तु मण्डितं सर्वसिद्धिदम् । चतुर्दशारं देवेशि दाडिमीकुसुमप्रभम् ॥ १०-८० ॥ अनन्तफलदं भद्रे सर्वसौभाग्यसंप्रदम् । दशारं तप्तहेमाभं सिन्दूरसदृशं प्रिये ॥ १०-८१ ॥ सर्वार्थसाधकं चक्रं मनश्चिन्तितदं सदा । द्वितीयमपि पङ्क्त्यस्रं जपाकुसुमसंनिभम् ॥ १०-८२ ॥ सर्वरक्षाकरं चक्रं महाज्ञानमयं शिवे । एतत्त्रयं महेशानि स्थितिचक्रं सुखप्रदम् ॥ १०-८३ ॥ दक्षिणाम्नायपूज्यं तु यथेप्सितफलप्रदम् । अष्टकोणं वरारोहे बालार्ककिरणारुणम् ॥ १०-८४ ॥ पद्मरागसमप्रख्यं सर्वरोगहरं सदा । उद्यत्सूर्यसहस्राभं बन्धूककुसुमप्रभम् ॥ १०-८५ ॥ सर्वसिद्धिप्रदं चक्रं सकलालयमीश्वरि । त्रिकोणं सर्वसंभूतिकारणं भूतिदं सदा ॥ १०-८६ ॥ बिन्दुचक्रं वरारोहे सर्वानन्दमयं परम् । सदाशिवमयं चक्रनायकं परमेश्वरि ॥ १०-८७ ॥ एतच्चक्रं तु संहाररूपं ब्रह्ममयं सदा । पश्चिमाम्नायसंसेव्यं त्रयमुत्तरसेवितम् ॥ १०-८८ ॥ अस्ंमिश्चक्रे षड्ध्वानो वर्तन्ते वीरवन्दिते । चक्रपत्रेषु देवेशि पदाध्वा तु निगद्यते ॥ १०-८९ ॥ चक्रत्रिसंधिभागेषु भुवनाध्वा व्यवस्थितः । वर्णाध्वा मातृकारूपी कथयामि तवानघे ॥ १०-९० ॥ वर्गाष्टकं मातृकाया दिक्षु सिद्धं यतः क्रमात् । पाथीवं तन्मयं विद्धि षोडशारं कलात्मकम् ॥ १०-९१ ॥ अष्टपत्रं कादिवर्णैः क्षान्तैदीक्षु विदिक्षु च । कादिढान्ताः शक्रवर्णाः शक्रकोणेषु संस्थिताः ॥ १०-९२ ॥ णकारादिभकारान्ता दशवर्णा दशारके । मकारादिशकारान्ता द्वितीयेऽपि दशारके ॥ १०-९३ ॥ वर्णाष्टकं चाष्टकोणे त्रिकोणे कथयामि ते । अकथादित्रिकोणान्तं हक्षयुग्मं तु मध्यगम् ॥ १०-९४ ॥ वर्णाध्वा कथितो देवि मातृकापीठरूपकः । षट्विंशत्तत्त्वभरितं चक्रं मूलानुसारतः ॥ १०-९५ ॥ तत्त्वाध्वा कथितो देवि तत्त्वरूपो वरानने । पञ्चसिंहासनोन्नद्धकलाध्वा चक्रशासनात् ॥ १०-९६ ॥ साबाला भैरवीयुक्ता महात्रिपुरसुन्दरी । त्रिपुरा त्र्यम्बिकान्साढ्या चक्रं प्राप्य विजृम्भते ॥ १०-९७ ॥ मन्त्राध्वाऽयं समाख्यातो निश्चयेन सदाऽनघे । एवं षडध्वविमलं श्रीचक्रं परिचिन्तयेत् ॥ १०-९८ ॥ उत्तराशामुखो देवि यदा चक्रं समुद्धरेत् । उत्तराशा तदा देवि पूर्वाशैव निगद्यते ॥ १०-९९ ॥ ईशानकोणं देवेशि तदाऽऽग्नेयं न संशयः । पश्चिमादिङ्मुखो मन्त्री यदा चक्रं समुद्धरेत् ॥ १०-१०० ॥ पश्चिमाशा तदा ज्ञेया पूर्वाशैव न संशयः । वायुकोणं तदाग्नेयमैशानं राक्षसं भवेत् ॥ १०-१०१ ॥ दक्षिणाभिमुखो मन्त्री यदा चक्रं समुद्धरेत् । पूर्वाशैव तदा सा दिग्रक्षःकोणं तु वह्निवत् ॥ १०-१०२ ॥ एतच्चक्रं मेरुरूपं श्रीविद्यार्णैः समुद्धृतम् । सर्वागममयं देवि कथितं वीरवन्दिते ॥ १०-१०३ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे करशुद्धिविद्याचतुरासनविद्यावाहन-- विद्यायजनविद्यामेरुस्वरूपश्रीचक्रोद्धारषडध्व निरूपणं नाम दशमः पटलः ॥ १० ॥ </poem> == एकादशः पटलः == </poem> अथैकादशः पटलः ईश्वर उवाच -- एभिर्वर्णैस्तु देवेशि त्रिपुरा कथ्यतेऽधुना । नवाक्षरो महामेरुरयं ब्रह्माण्डगोलकः ॥ ११-१ ॥ चतुरस्रं च कोदण्डं त्रिकोणं तत्पुटं मुखम् । निरालाम्बं तवाऽऽख्यातमेतद्ब्रह्माण्डमण्डलम् ॥ ११-२ ॥ लकारश्चतुरस्रं स्यात्पृथ्वीबीजतया प्रिये । अर्धमात्रा तु कोदण्डं स्रवत्पीयूषवषीणी ॥ ११-३ ॥ त्रिकोणरूपी वह्निः स्यात्त्रिकोणत्वात्परा शिवा । एकारश्च रकारश्च ईकारश्च त्रयं भवेत् ॥ ११-४ ॥ मायाविकाररूपेण षट्कोणाश्रयरूपिणी । हकारो व्योमरूपत्वाद् बिन्दुश्च मुखमण्डले ॥ ११-५ ॥ इच्छारूपेण कामस्तु सर्वत्र परमेश्वरि । तस्मान्मादनव्याख्यातमेतद्वै मेरुमण्डलम् ॥ ११-६ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि बीजं कामेश्वरीमतम् । सकला भुवनेशानि कामेशीबीजमुत्तमम् ॥ ११-७ ॥ अनेन सकला विद्याः कथयामि विशेषतः । शक्त्यर्णस्तुर्यवर्णोंऽयं कलमध्ये सुलोचने ॥ ११-८ ॥ वाग्भवं पञ्चवर्णं तु कामराजमथोच्यते । मादनं शिवचन्द्राद्यं शिवान्तं मीनलोचने ॥ ११-९ ॥ कामराजमिदं भद्रे षड्वर्णं सर्वमोहनम् । शक्तिबीजं वरारोहे चन्द्राद्यं सर्षसिद्धिदम् ॥ ११-१० ॥ चतुरक्षररूपं तु त्र्यक्षरी त्रिपुरा परा । सर्वतीर्थमयी देवि सर्वदेवस्वरूपिणी ॥ ११-११ ॥ सर्वशास्रमयी विद्या सर्वयोगमयी परा । सर्वयज्ञमयी संवित्सर्वज्ञानस्वरूपिणी ॥ ११-१२ ॥ सर्वदेवमयी साक्षात्सर्वसौभाग्यसुन्दरी । एनामुपास्य देवेशि कामः सर्वाङ्गसुन्दरः ॥ ११-१३ ॥ कामराजो भवेद्देवि नित्येयं ब्रह्मरूपिणी । इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे एकादशः पटलः ॥ ११ ॥ </poem> == द्वादशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- एतस्या देवदेवेश भेदान् कथय सुन्दर । केन केनोपासितेयं विशदी कुरु तत्त्वतः ॥ १२-१ ॥ ईश्वर उवाच-- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि लोपामुद्राभिधां वराम् । कामराजाख्यविद्यायाः शक्तिं तुर्यां च सुन्दरि ॥ १२-२ ॥ हित्वा मुखे शिवेन्द्वाढ्या लोपामुद्रा प्रकाशिता । अगस्त्योपासिता विद्या त्रैलोक्यक्षोभकारिणी ॥ १२-३ ॥ एषा विद्या कामराजपूजितैव न संशयः । विद्याद्वयमिदं भद्रे दुर्लभं भुवनत्रये ॥ १२-४ ॥ कामराजाख्यविद्याया वाग्भवेन वरानने । विद्योद्धारं प्रवक्ष्यामि शक्तिमादनमध्यगम् ॥ १२-५ ॥ शिवं कुर्याद्वाग्भवे तु शिवाद्यं कामराजकम् । चन्द्राद्यं तु तृतीयं स्याद्विद्येयं मनुपूजिता ॥ १२-६ ॥ सहाद्यं वाग्भवं देवि चन्द्राद्यं शिवमध्यगम् । मादनं कामराजे तु शक्तिबीजं सहाननम् ॥ १२-७ ॥ चन्द्राराधितविद्येयं भोगमोक्षफलप्रदा । हसाद्यं वाग्भवं विद्धि शिवाद्यं सहमध्यगम् ॥ १२-८ ॥ मादनं कामराजे तु तार्तीयं शृणु पार्वति । हसाद्यं शक्तिबीजं तु कुबेरेण प्रपूजिता ॥ १२-९ ॥ कामराजाख्यविद्यायास्तार्तीयं सुरवन्दिते । शक्तिबीजं सहाद्यं स्याद्विद्याऽगस्त्यप्रपूजिता ॥ १२-१० ॥ लोपामुद्रा प्रभावेन् साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपिणी । कामराजाख्यविद्याया वाग्भवे मादनं त्यज ॥ १२-११ ॥ चन्द्रं तत्रैव संयोज्य कामराजे ततः परम् । हित्वा चन्द्रं मुखे कुर्याद्विद्येयं नन्दिपूजिता ॥ १२-१२ ॥ कामराजाख्यविद्याया हित्वा भूमिं तृतीयके । शक्तिकण्ठे स्थितां देवि चन्द्राधः कुरु तत्र च ॥ १२-१३ ॥ इन्द्राराधितविद्येयं भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । लोपामुद्राख्यविद्याया द्वितीयाया महेश्वरि ॥ १२-१४ ॥ कामराजे भृगुं हित्वा तार्तीये शक्रगः शिवः । एषा विद्या वरारोहे त्रिपुरा सूर्यपूजिता ॥ १२-१५ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि चतुष्कूटां च शाङ्करीम् । लोपामुद्रां द्वितीयां तु विलिख्य सुरवन्दिते ॥ १२-१६ ॥ पुनवीलिख्य तामेव चतुर्थे पञ्चमे स्थिताम् । हित्वा तु भुवनेशानीमेकोच्चारेण प्रपूजिता ॥ १२-१७ ॥ चतुष्कूटा महाविद्या शङ्करेण प्रपूजिता । लोपामुद्रां पुनर्देवि विलिख्य तदनन्तरम् ॥ १२-१८ ॥ नन्दिकेश्वरविद्यां च षट्कूटा वैष्णवी भवेत् । दुर्वाससा पुरा देवि निष्कूटा पूजिता परा ॥ १२-१९ ॥ कामराजाख्यविद्यायास्रिकूटेषु वरानने । या स्थिता भुवनेशानि द्विधा कुरु महेश्वरी ॥ १२-२० ॥ बिन्दुहीना नादहीना दुर्वासःपूजिता भवेत् । एतैर्द्वादशसंख्याकैर्मन्त्रैस्तु सुरवन्दिते ॥ १२-२१ ॥ द्वादशान्ता स्थिता देवि परब्रह्मस्वरूपिणी । राज्ञीयं सर्वविद्यानां सर्वाम्नायैस्तु सेविता ॥ १२-२२ ॥ सर्वागममहामन्त्रवन्दिता देववन्दिता । सर्वयोगैर्नता नित्या केवलं ब्रह्मरूपिणी ॥ १२-२३ ॥ एवं त्रिधा महाविद्या विद्या त्रिपुरसुन्दरी । इयमेव महादेवी त्रिकूटा परमेश्वरी ॥ १२-२४ ॥ वक्तुं न शक्यते सर्वैर्ब्रह्मविष्ण्वादिभिः सदा । नो वाचा मनसा बुद्ध्या तुर्या वक्तुं न शक्यते ॥ १२-२५ ॥ साक्षाद्ब्रह्ममयी देवी षोडशार्णस्वरूपिणी । मनसैव महेशानि स्मृत्वाऽहं तु सदाशिवः ॥ १२-२६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरसुन्दरी (विद्याविवरणं नाम) द्वादश पटलः ॥ १२ ॥ </poem> == त्रयोदशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- परब्रह्मतया साक्षाच्छ्रीविद्या षोडशाक्षरी । कथय त्वं महादेव यद्यहं तव वल्लभा ॥ १३-१ ॥ त्रिकूटाः कथिताः सर्वाश्चतुष्कूटा च शाङ्करी । षट्कूटा वैष्णवी चैव मनवः कथिता विभो ॥ १३-२ ॥ एतास्तु सकला विद्यास्रिविधास्तु श्रुता मया । इदानीं श्रोतुमिच्छामि श्रीविद्यां षोडशाक्षरीम् ॥ १३-३ ॥ ईश्वर उवाच -- शठत्वेन वरारोहे श्रीविद्यामन्त्रविद्बुधः । योगिनीनां भवेद्भक्ष्यः श्रीगुरोः शासनात्प्रिये ॥ १३-४ ॥ षोडशार्णां महाविद्यां न दद्यात्कस्यचित् प्रिये । राज्ञे राज्यप्रदायापि पुत्राय प्राणदाय वा ॥ १३-५ ॥ देयं तु सकलं भद्रे साम्राज्यमपि पार्वति । शिरोऽपि प्राणसहितं न देया षोडशाक्षरी ॥ १३-६ ॥ उच्चार्यमाणा ये मन्त्रास्ते सर्वे वाचिकाः प्रिये । उच्चाररहितं वस्तु श्रीविद्या षोडशाक्षरी ॥ १३-७ ॥ सवर्णाऽपि वरारोहे वस्तु साक्षान्निरक्षरम् । भृङ्गोपभुक्तपुष्पं तु शिवे योग्यं यथा भवेत् ॥ १३-८ ॥ तथा निरक्षरं वस्तु ह्यक्षरैरपि संयुतम् । उदके लिखितं यद्वन्मन्त्रोच्चारस्तथा भवेत् ॥ १३-९ ॥ भोगमोक्षप्रदा विद्या श्रीविद्या षोडशाक्षरी । विना गुरूपदेशेन शापो भवति निश्चयात् ॥ १३-१० ॥ चन्द्रान्तं वारुणान्तं च शक्रादिसहितं पृथक् । वामाक्षि बिन्दुनादाढ्यं विश्वमातृकलात्मकम् ॥ १३-११ ॥ चतुवीधप्रकारेण शृणु देवि प्रकथ्यते । त्वं मनोहारिणी यस्मात्कथ्यते भुवि दुर्लभम् ॥ १३-१२ ॥ विद्यादौ योजयेद्देवि साक्षाज्जाग्रत्स्वरूपिणी । उत्पत्तिर्जागरो बोधो व्यावृत्तिर्मनसः सदा ॥ १३-१३ ॥ कलाचतुष्टयं जाग्रदवस्थायां व्यवस्थितम् । जाग्रत्सत्त्वगुणा प्रोक्ता केवलं शक्तिरूपिणी ॥ १३-१४ ॥ त्रिकूटा सकला भेदाः पञ्चकूटा भवन्ति हि । वैष्णवी वसुकूटा स्यात्षट्कूटा शांकरी भवेत् ॥ १३-१५ ॥ द्वितीयोऽयं प्रकारः स्याद्दुर्लभो भुवनत्रये । एषैव शिवरूपा तु व्यापकत्वात्सुरेश्वरि ॥ १३-१६ ॥ निश्चला सर्वभूतेषु सदाशिवमयी परा । सुषुप्तिरूपिणी साक्षाद्ब्रह्मरूपा यतः प्रिये ॥ १३-१७ ॥ मरणं विस्मृतिर्मूर्छा निद्रा च तमसा वृता । सुषुप्तिस्तु कला ज्ञेया सुषुप्तिः शिवरूपिणी ॥ १३-१८ ॥ केवलत्वेन जाग्रत्स्यात्पञ्चकूटा च शाम्भवी । सुषुप्त्यन्ते जागरादौ स्वप्नावस्था रजोमयी ॥ १३-१९ ॥ अभिलाषो भ्रमश्चिन्ता विषयेषु पुनः स्मृतिः । कलाचतुष्टयं स्वप्नावस्थायां तु विधीयते ॥ १३-२० ॥ शिवरूपा शक्तिरूपा महात्रिपुरदेवता । वेदादिमण्डिता देवि शिवशक्तिमयी सदा ॥ १३-२१ ॥ सप्त भेदास्तु सकलाः षट्कूटाः परमेश्वरि । वैष्णवी नवकूटा स्यात्सप्तकूटा च शाङ्करी ॥ १३-२२ ॥ अस्याः स्मरणमात्रेण गजदानं शतं भवेत् । भेदत्रयं तु कथितं तूर्यां विद्यां शृणु प्रिये ॥ १३-२३ ॥ यस्या विज्ञानमात्रेण ब्रह्म साक्षान्न संशयः । सुषुप्त्यादौ जागरान्ते स्फुरत्तामात्रलक्षणा ॥ १३-२४ ॥ अवस्थाशेषतां प्राप्ता तुर्या तु परमा कला । भावाभावविनिर्मुक्ता गुणातीता निगद्यते ॥ १३-२५ ॥ वैराग्यं च मुमुक्षत्वं शमादि विमलं मनः । सदसद्वस्तुनिर्धारस्तुर्यायास्तु कला इमाः ॥ १३-२६ ॥ आद्यबीजद्वयं भद्रे विपरीतक्रमेण हि । विलिख्य परमेशानि ततोऽन्यानि समुद्धरेत् ॥ १३-२७ ॥ अन्तर्मुखा वरारोहे कुमारी त्रिपुरेश्वरी । एभिस्तु पञ्चसंख्याकैर्बीजैः संपुटिता यजेत् ॥ १३-२८ ॥ षट्कूटा परमेशानि विद्येयं षोडशाक्षरी । त्रिकूटा सकला भद्रे षोडशार्णा भवन्ति हि ॥ १३-२९ ॥ वैष्णव्येकोनविंशार्णा शैवी सप्तदशाक्षरी । वक्त्रकोटिसहस्रैस्तु जिह्वाकोटिशतैरपि ॥ १३-३० ॥ वणीतुं नैव शक्येयं श्रीविद्या षोडशाक्षरी । वैष्णवी पञ्चमी चैव कः शक्तो गुणवर्णने ॥ १३-३१ ॥ यतो निरक्षरं वस्तु परा तत्र तु कारणम् । मूकीभूता हि पश्यन्ति मध्यमा मध्यमा भवेत् ॥ १३-३२ ॥ ब्रह्मविद्यास्वरूपेण भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । एकोच्चारेण देवेशि वाजपेयस्य कोटयः ॥ १३-३३ ॥ अश्वमेधसहस्राणि प्रादक्षिण्यं भुवस्तथा । काश्यादितीर्थयात्राश्च सार्धकोटित्रयान्विताः ॥ १३-३४ ॥ तुलां नार्हन्ति देवेशि नात्र कार्या विचारणा । एकोच्चारेण गिरिजे किं पुनर्ब्रह्म केवलम् ॥ १३-३५ ॥ षोडशार्णा महाविद्या न प्रकाश्या कदाचन । गोपितव्या त्वया भद्रे स्वयोनिरिव पार्वति ॥ १३-३६ ॥ शिवशक्तिसमायोगाद्यद्यत्कर्म प्रजायते । वेद्यं तन्न भवेत्तद्वच्छ्रीविद्यां षोडशाक्षरीम् ॥ १३-३७ ॥ विना गुरूपदेशेन श्रीविद्या षोडशाक्षरी । दृष्ट्वा प्रजपते यस्तु स भक्ष्यो योगिनीगणैः ॥ १३-३८ ॥ श्रीगुरोः कृपया लब्धा सर्वसाम्राज्यदायिनी । भुवनत्रयसौभाग्यं ददाति विपुलां श्रियम् ॥ १३-३९ ॥ साक्षान्मदनसौभाग्यं त्रैलोक्याकर्षणक्षमम् । सुधातरंङ्गिणीवेयं शब्दचातुर्यदायिनी ॥ १३-४० ॥ सौभाग्यभाग्यसंपन्नकलापटलदायिनी । परब्रह्मणि लीनत्वं ददाति यश उत्तमम् ॥ १३-४१ ॥ प्रपञ्चसागरे लीनानुद्धरेद्वेदमातृका । यस्याः सामर्थ्यतो देवि भुवनानि चतुर्दश ॥ १३-४२ ॥ अभूवन्परमेशानि तेषां कारणरूपिणी । चतुःसागरसामर्थ्यं कृपालोकनतो भवेत् ॥ १३-४३ ॥ ब्रह्माण्डकोटिजननी महामोक्षप्रदायिनी । निःसरन्ति महामन्त्रा विस्फुलिङ्गा यथा प्रिये ॥ १३-४४ ॥ वह्नेः सकाशाद् बहवो विद्यास्तु बहवस्तथा । वाग्भवात्तु समुत्पन्नास्तस्माद्वाग्भवमुच्यते ॥ १३-४५ ॥ मातृकार्णास्तथा भद्रे वाग्भवान्निसृताः क्रमात् । अत एव महेशानि शब्दब्रह्ममयी प्रिये ॥ १३-४६ ॥ पालयन्ती जगत्सर्वं तथा त्रैलोक्यमोहिनी । मोहयन्ती कामकला पुत्रपौत्रप्रवधीनि ॥ १३-४७ ॥ स्रीपुंभावेन सकलं ग्रथितं कामसूत्रके । तदा सौभाग्यसंपन्ना ब्रह्मस्थाननिवासिनी ॥ १३-४८ ॥ सौभाग्यगर्वगहना विश्वयोनिरितीरिता । चतुर्वाङ्मयनिष्ठेयं त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ १३-४९ ॥ साक्षात्संविन्मयी ज्ञानरूपिणी भोगदायिनी । महासंपत्प्रदा नित्या साक्षादक्षररूपिणी ॥ १३-५० ॥ षोडशार्णा मया भद्रे श्रीविद्या कथिता परा । निधानमिव चोरेभ्यो रक्षणीया तथा प्रिये ॥ १३-५१ ॥ न देया यस्य कस्यापि देया प्राणप्रदायिने । निर्मलाय स्वभक्ताय प्राणेभ्योऽप्यधिकाय च ॥ १३-५२ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे षोडशीविद्याविवरणं नाम त्रयोदशः पटलः ॥ १३ ॥ Das Shri Yantra gehört zur Verehrung der Tripurasundari. </poem> == चतुर्दशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- चक्रमण्डलमाख्यातं न पूजा तत्र मण्डले । कथिता परमेशान श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १४-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूजाविधिमनुत्तमम् । तदङ्गकलशादीनां स्थापनं प्रथमं भवेत् ॥ १४-२ ॥ तद्विधानं शृणु प्राज्ञे यथाविधि समासतः । मण्डलं वामतः कृत्वा जलेन चतुरस्रकम् ॥ १४-३ ॥ बृहत्कराभ्यां देवेशि तत्राऽऽधारं मनोहरम् । सौवर्णरौप्यताम्रादिरचितं पूजयेत्प्रिये ॥ १४-४ ॥ वह्निमण्डलरूपं तु कलादशकमर्चयेत् । धूम्रा च नीलवर्णा च कपिला विस्फुलिङ्गिनी ॥ १४-५ ॥ ज्वाला हैमवती कव्यवाहिनी हव्यवाहिनी । रौद्री संकषीणी चैव वैश्वानरकला दश ॥ १४-६ ॥ आभिः कलाभिः सहितं वह्निं तत्र प्रपूजयेत् । कलशं हेमजं वाऽन्यं स्थापयेत्तत्र सुन्दरि ॥ १४-७ ॥ पूजयेत्सूर्यरूपं तु कलाभिः परमेश्वरि । तपिनी तापिनी चैव विबुधा बोधिनी तथा ॥ १४-८ ॥ कलिनी शोषणी चैव वारुण्याकषीणी तथा । माया विश्वावती हेमा प्रभा सौरकला इमाः ॥ १४-९ ॥ कलशं तु समापूर्य जलेन कमलेक्षणे । तत्रस्थममृतं साक्षाच्चन्द्ररूपं विचिन्तयेत् ॥ १४-१० ॥ चन्द्रमण्डलमभ्यर्च्य कलाभिः सुरवन्दिते । अमृता मानसी तुष्टिः पुष्टिः प्रीति रतिस्तथा ॥ १४-११ ॥ श्रीश्च ह्रींश्च स्वधा रात्रिर्ज्योत्स्ना हैमवती तथा । छाया च पूणीमा नित्या अमावास्या च षोडशी ॥ १४-१२ ॥ एभिः समभ्यर्च्य मन्त्रैर्यजेदानन्दभैरवम् । शिवचन्द्रौ मातृकान्तं कलाशक्राम्बुवह्नयः ॥ १४-१३ ॥ वायुश्च वामकर्णेन योजितो बिन्दुल्लाञ्छितः । बीजमेतत्समुच्चार्य तथा चाऽऽनन्दभैरवम् ॥ १४-१४ ॥ ङेन्तं शिखामन्त्रयुक्तं पुनर्बीजं तु संलिखेत् । चन्द्रं हित्वाऽऽदिमं कुर्यात्कर्णे वामाक्षि योजयेत् ॥ १४-१५ ॥ सुरादेव्यै ततो वौषडियमानन्दभैरवी । अनेन चन्द्रं संपूज्य पूजार्हः कलशो भवेत् ॥ १४-१६ ॥ विधाय वामभागे तु चतुरस्रं तु मण्डलम् । यन्त्रिकां तत्र संस्थाप्य शङ्खं तत्र विनिक्षिपेत् ॥ १४-१७ ॥ शुद्धोदकेन संपूर्य पूजयेत्कारणान्वितम् । षडङ्गं तत्र संपूज्य सामान्यार्घ्यमिदं प्रिये ॥ १४-१८ ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि विशेषार्ध्यस्य लक्षणम् । आत्मश्रीचक्रयोर्मध्ये चतुरस्रं तु मण्डलम् ॥ १४-१९ ॥ सामान्यार्घ्यस्य तोयेन देशिको भूमिजानुकः । वहत्करोर्ध्वपुटतो यन्त्रिकां तत्र योजयेत् ॥ १४-२० ॥ त्रिकोणवृत्तषट्कोणं चतुरस्रं तु मण्डलम् । वह्निं तत्र विचिन्त्याथ पूजयेद्यन्त्रिकामयम् ॥ १४-२१ ॥ पूर्ववत्परमेशानि त्रिकूटां मध्यगां यजेत् । व्यस्तकूटैर्यजेत्तत्र त्रिकोणे परमेश्वरि ॥ १४-२२ ॥ द्विरावृत्त्या षडङ्गानि षट्कोणेषु प्रपूजयेत् । सौवर्णं राजतं वाऽपि पात्रं संस्थापयेत्प्रिये ॥ १४-२३ ॥ सूर्यरूपं प्रपूज्याथ यन्त्रं पूर्ववदालिखेत् । समस्तव्यस्तकूटैस्तु पूजयेत्पूर्वत्क्रमात् ॥ १४-२४ ॥ विशेषेण पयापूर्य चन्द्रं द्रवमयं प्रिये । पूर्ववद्यन्त्रमालिख्य त्रिकूटां यन्त्रमध्यगाम् ॥ १४-२५ ॥ त्रिकोणं चिन्तयेत्तत्तु त्रिकूटैः पूजितं प्रिये । अकथादित्रिरेखाढ्यं हक्षाभ्यन्तरमुत्तमम् ॥ १४-२६ ॥ द्विरावृत्त्या षडङ्गानि षट्कोणेषु प्रपूजयेत् । आत्मानं हंसमनुना आनन्देन च पूजयेत् ॥ १४-२७ ॥ मूलविद्यां यजेत्तत्र षोडशार्णां जपेत्ततः । धूपदीपौ निवेद्याथ नमस्कृत्यार्घ्यकं बुधः ॥ १४-२८ ॥ मुद्राः संदर्शयेत्तत्र साक्षाद्ब्रह्ममयं भवेत् । प्रोक्षयेत्तेन चाऽऽत्मानं पूजोपकरणानि च ॥ १४-२९ ॥ सर्वत्र प्रोक्षणं कुर्यात्सर्वं ब्रह्ममयं भवेत् । आत्मानं तु समभ्यर्च्य भूतान्संत्रासयेत्ततः ॥ १४-३० ॥ मूलविद्यास्त्रमुच्चार्य दिग्बन्धं स्फोटनादिभिः । तन्मुखः संनतो देवि भूतशुद्धिं तु पूर्ववत् ॥ १४-३१ ॥ ततो न्यासादिकं कुर्यात्संनाहं तु शरीरके । करशुद्धिकरीं विद्यां मध्यमादितलान्तकम् ॥ १४-३२ ॥ अङ्गुलीषु द्विरावृत्त्या करशुद्धिरियं प्रिये । अत आत्मासनं दद्यात्ततश्चकासन प्रिये ॥ १४-३३ ॥ सर्वमन्त्रासनं दद्यात्साध्यसिद्धासनं यजेत् । पादयोर्जङ्घयोर्जान्वोलीङ्गे न्यस्य चतुष्टयम् ॥ १४-३४ ॥ कुमार्यास्रिपुरेशान्याः षडङ्गानि च पूर्ववत् । अथ वक्ष्ये महेशानि श्रीविद्यान्यासमुत्तमम् ॥ १४-३५ ॥ सम्पूर्णां चिन्तयेद्विद्यां ब्रह्मरन्ध्रेऽरुणप्रभाम् । स्रवत्सुधां षोडशार्णां महासौभाग्यदां स्मरेत् ॥ १४-३६ ॥ वामांसदेशे सौभाग्यदण्डिनीं भ्रामयेत्ततः । रिपुजिह्वाग्रहां मुद्रां पादमूले न्यसेत्प्रिये ॥ १४-३७ ॥ त्रैलोक्यस्य त्वहं कर्ता ध्यात्वैवं तिलके न्यसेत् । सम्पूर्णामेव वदने वेष्टनत्वेन विन्यसेत् ॥ १४-३८ ॥ पुनः सम्पूर्णया देहे गलोर्घ्वे विन्यसेत्ततः । पुनः सम्पूर्णया देहे व्यापकत्वेन विन्यसेत् ॥ १४-३९ ॥ व्यापकान्ते योनिमुद्रां मुखे क्षिप्त्वाऽभिवन्द्य च । श्रीविद्यापूर्णरूपोऽयं न्यासः सौभाग्यवर्धनः ॥ १४-४० ॥ परिभ्राम्यानामिकां तु मूर्धानं परितः प्रिये । ब्रह्मरन्ध्रे क्षिपेद्देवि मणिबन्धे न्यसेत्ततः ॥ १४-४१ ॥ ललाटेऽनामिका कुर्यात्षोडशार्णा स्मरन्बुधः । संमोहनाख्यो देवेशि न्यासोऽयं क्षोभकारकः ॥ १४-४२ ॥ त्रैलोक्यमरुणं ध्यायेच्छ्रीविद्यां मनसि स्मरेत् । पादयोर्जङ्घयोर्जान्वोः कट्योरन्धुनि पृष्टके ॥ १४-४३ ॥ नाभौ पार्श्वद्वये चैव स्तनयोरंसयोस्तथा । कर्णयोर्ब्रह्मरन्ध्रे च वदनेऽक्षिणि पार्वति ॥ १४-४४ ॥ ततः कण्ठप्रदेशे तु करवेष्टनयोः क्रमात् । संहारोऽयं महान्यासो बीजैः षोडशभिः क्रमात् ॥ १४-४५ ॥ श्रीविद्याया षोडशार्णैर्न्यासैवीश्वेश्वरो भवेत् । सृष्ट्यन्तां विन्यसेद्देवि मातृकां पूर्ववत्प्रिये ॥ १४-४६ ॥ मातृकार्णस्वरूपां च वर्गाष्टकसमन्विताम् । वशिनीं मातृकां न्यस्येद् बीजाष्टकसमन्विताम् ॥ १४-४७ ॥ अवर्गान्ते लिखेद्बीजं वह्निफान्तं क्षमान्वितम् । वामकर्णविशोभाढ्यं बिन्दुनादाङ्कितं प्रिये ॥ १४-४८ ॥ वशिनीं पूजयेद्वाचां देवतां देवि सुव्रते । कवर्गान्ते महेशानि कामेशीबीजमुत्तमम् ॥ १४-४९ ॥ मेरूद्धतं समुच्चार्य वाग्देवीं पूजयेत्ततः । च वर्गान्ते धान्तलान्तं क्षमातुर्यस्वरान्वितम् ॥ १४-५० ॥ मोदिनीं पूजयेद्वाचां देवतां तदनन्तरम् । टवर्गान्ते वायुतोयं मुखसंस्थं महेश्वरि ॥ १४-५१ ॥ वामकर्णेन्दुबिद्वाढ्यं विमलां वागधीश्वरीम् । तवर्गान्ते जमक्ष्माद्यं वामनेत्रविभूषितम् ॥ १४-५२ ॥ बिन्दुनादाङ्कितं बीजं वाग्देवीमरुणां यजेत् । पवर्गान्ते व्योमचन्द्रं क्षमातोयाग्निमुख्यकम् ॥ १४-५३ ॥ उकारस्वरसंयुक्तं बिन्दुनादकलाङ्कितम् । जयिनीं पूजयेद्वाचां देवतां वीरवन्दिते ॥ १४-५४ ॥ यवर्गान्ते जान्तकालरेफवायुसमन्वितम् । ऊमाढ्यं देवतां वाचां सर्वेशीं परिपूजयेत् ॥ १४-५५ ॥ क्षमोवह्निगतं तुर्यं बीजेन परिमण्डितम् । बिन्दुनादकलाक्रान्तं कौलिनीं वाचमर्चयेत् ॥ १४-५६ ॥ शवर्गान्ते महेशानि न्यसेत् सर्वार्थसिद्धये । शिरोललाटभ्रूमध्यकण्ठहृन्नाभिगोचरे ॥ १४-५७ ॥ आधारे व्यूहकं यावन्न्यसेद्देवीः क्रमात्प्रिये । षोढान्यासं ततः कुर्याद्येन ब्रह्माण्डरूपकः ॥ १४-५८ ॥ विराट्स्वरूपी वर्णात्मा शिवः साक्षान्न संशयः । गणेशः प्रथमो न्यासः सर्वविघ्नविनाशनः ॥ १४-५९ ॥ अरुणादित्यसंकाशान्गजवक्त्रांस्रिलोचनान् । पाशाङ्कुशवराभीतिकराञ्शक्तिसमन्वितान् ॥ १४-६० ॥ ध्यात्वा प्रविन्यसेद्देवि मातृकान्यासवत्ततः । विघ्नेश्वरस्तथा श्रीश्च विघ्नराजस्तथा ह्रिया ॥ १४-६१ ॥ विनायकस्तथा तुष्टिः शान्तियुक्तः शिवोत्तमः । विघ्नकृत्पुष्टियुक्तस्तु विघ्नहृच्च सरस्वती ॥ १४-६२ ॥ विघ्नराड्रतियुक्तस्तु मेधावान् गणनायकः । एकदन्तश्च कान्तिश्च द्विदन्तः कामिनीयुतः ॥ १४-६३ ॥ गजवक्त्रो मोहिनी च निरञ्जनजटा ततः । कपर्दी तु तथा तीव्रा दीर्घवक्त्रस्ततः प्रिये ॥ १४-६४ ॥ ज्वालिनीसहितः पश्चान्नन्दासंकर्षणौ ततः । वृषध्वजश्च शुभगा गणनाथेन संयुता ॥ १४-६५ ॥ कामरूपिणिका पश्चाद्गजेन्द्रः शुभ्रया युतः । शूर्पकर्णस्तु जयिनी त्रिनेत्रः सत्ययाऽन्वितः ॥ १४-६६ ॥ लम्बोदरश्च विघ्नेशी महानादस्वरूपिणी । चतुमूत्तीः कामदा च सदाशिवयुता ततः ॥ १४-६७ ॥ मदविह्वलनाम्नी च आमादविकटे ततः । दुर्मुखश्च तथा घूर्णा सुमुखो भूतिमांस्ततः ॥ १४-६८ ॥ प्रमोदश्च तथा भूमीरेकपादस्तथा सती । द्विजिह्वश्च रमायुक्तः शूरश्चैव तु मानुषी ॥ १४-६९ ॥ वीरेण सहिता पश्चाच्छैलजे मकरध्वजः । षण्मुखश्च विकर्णा च वरदो भृकुटी तथा ॥ १४-७० ॥ वामदेवस्तथा लज्जा वक्रतुण्डस्तथा परम् । दीर्घघोणान्वितः पश्चाद्विरण्डकधनुर्धरा ॥ १४-७१ ॥ सेनानीर्यामिनीयुक्तो ग्रामणी रात्रिसंयुतः । मत्तश्च चण्डिकायुक्तो विमत्तश्च शशिप्रभा ॥ १४-७२ ॥ मत्तवाहनलोले च जटी च चपलेक्षणा । शुण्डि ऋज्वीयुतः पश्चात्खड्गी दुर्भगयाऽन्वितः ॥ १४-७३ ॥ वरेण्यश्चैव सुभगा वृषकेतुस्तथा शिवा । भक्ष्यप्रियश्च दुर्गा च मेघनादश्च कालिका ॥ १४-७४ ॥ गणेशः कालकुब्जा च गणपो विघ्नहारिणी । मातृवर्णैर्न्यसेद्देवि ग्रहन्यासं ततो न्यसेत् ॥ १४-७५ ॥ पद्मरागं सितं रक्तं श्यामं पीतं च पाण्डुरम् । धूम्रकृष्णं कृष्णधूम्रं धूम्रधूम्रं विचिन्तयेत् ॥ १४-७६ ॥ रविमुख्यान्कामरूपान्सर्वाभरणभूषितान् । वामोरुन्यस्तहस्तांश्च दक्षहस्ताभयप्रदान् ॥ १४-७७ ॥ स्वरैरर्कं हृदि न्यस्य यवर्गेण शशी ततः । भ्रूमध्येऽथ कवर्गेण भौमं नेत्रत्रये न्यसेत् ॥ १४-७८ ॥ चवर्गेण बुधो हृत्स्थष्टवर्गेण बृहस्पतिः । हृदयोपरि देवेशि तवर्गेण गले भृगुः ॥ १४-७९ ॥ पवर्गेण शनिर्नाभौ राहुर्वक्त्रे शवर्गतः । लक्षाभ्यां तु गुदे केतुर्न्यसेदेवं वरानने ॥ १४-८० ॥ अथ नक्षत्रवृन्दस्य न्यासं कुर्यात्सुखप्रदम् । ज्वलत्कालाग्निसंकाशाः सर्वाभरणभूषिताः ॥ १४-८१ ॥ नतिपाण्योऽश्विनीमुख्या वरदाभयपाणयः । युग्मं युग्मं तथा युग्मं युग्मयुग्मेन रोहिणीम् ॥ १४-८२ ॥ एकमेकं तथा द्वन्द्वमेकं पुष्यान्तमुच्यते । ललाटे चक्षुषोः पश्चाद्वामदक्षिणकर्णयोः ॥ १४-८३ ॥ नासाद्वये च देवेशि तथा कण्ठे क्रमान्न्यसेत् । पुष्यान्तं च प्रविन्यस्य खगार्णाभ्यां तु सार्पकम् ॥ १४-८४ ॥ दक्षस्कन्धे घङाभ्यां तु मघां स्कन्धे द्वितीयके । चपूर्वाफाल्गुनीं दक्षे कूर्परे छजसंयुताम् ॥ १४-८५ ॥ उत्तरफाल्गुनीं वामे कूर्परे विन्यसेत्प्रिये । झञवर्णास्थितो हस्तो मणिबन्धेऽथ दक्षिणे ॥ १४-८६ ॥ चित्रां टठस्थां वामे च मणिबन्धे न्यसेत्प्रिये । डकारेण युतां स्वातीं दक्षहस्ते प्रविन्यसेत् ॥ १४-८७ ॥ ढणयुक्तां विशाखां तु वामहस्ते प्रविन्यसेत् । तथदस्थानुराधां तु नाभौ विन्यस्य पार्वति ॥ १४-८८ ॥ धकारेण युतां ज्येष्ठां न्यसेद्दक्षकटौ प्रिये । नपफस्थं तथा मूलं न्यसेद् वामकटौ प्रिये ॥ १४-८९ ॥ पूर्वाषाढां वकारेण दक्षोरौ विन्यसेत्प्रिये । भकारेणोत्तराषाढां वामोरौ तदनन्तरम् ॥ १४-९० ॥ मकारयुक्तं श्रवणं दक्षजानुनि विन्यसेत् । यरस्थितां धनिष्ठां तु वामजानुनि विन्यसेत् ॥ १४-९१ ॥ लकारेण ततो देवि शतभिषं न्यसेत्प्रिये । दक्षजङ्घागतां पश्चात्पूर्वाभाद्रपदां ततः ॥ १४-९२ ॥ वशवर्णस्थितां न्यस्य वामजङ्घागतां क्रमात् । षसहस्थोत्तराभाद्रपदां दक्षिणापादके ॥ १४-९३ ॥ क्षकारेण ततो बिन्दुविसर्गाभ्यां च रेवती । वामपादे प्रविन्यस्य योगिनीन्यासमाचरेत् ॥ १४-९४ ॥ सितासितारुणा बभ्रूचित्रापीताश्च चिन्तयेत् । चतुर्भुजाः समैर्वक्त्रैः सर्वाभरणभूषिताः ॥ १४-९५ ॥ डांडींबीजद्वयं चोक्त्वा डमला वरयाः प्रिये । वामकर्णेन्दुनादाढ्यं डाकिन्यै नम इत्यपि ॥ १४-९६ ॥ स्वरान्ते तु प्रवक्तव्यं मान्ते रक्षपदद्वयम् । त्वगात्मने कण्ठदेशे विशुद्धौ विन्यसेत्पिरये ॥ १४-९७ ॥ कण्ठवर्णै राकिनीं तु रकाराद्यक्षरैः क्रमात् । पूर्ववद्बीजसंयुक्तैरसृगात्माऽत्र संवदेत् ॥ १४-९८ ॥ अनाहते न्यसेत्पश्चाड्डकारादिफकारकैः । लाकिनी च तथा देवि मांसात्मा मणिपूरके ॥ १४-९९ ॥ बंलंवर्णैः काकिनीं तु स्वाधिष्ठाने तथाविधाम् । भेदस्वरूपां विन्यस्य वसवर्णैस्तु साकिनीम् ॥ १४-१०० ॥ अस्थिरूपां च पूर्वोक्तबीजेनाऽऽधारके न्यसेत् । हक्षवर्णास्थितां तद्वन्मज्जारूपिणिकां यजेत् ॥ १४-१०१ ॥ भुवोर्मध्ये महेशानि हाकिनीं द्विदले न्यसेत् । पूर्ववद्बीजसंयुक्तां तद्वच्छुक्रात्मिकां यजेत् ॥ १४-१०२ ॥ सर्वधातुगतां देवीं शुक्लवर्णां तु याकिनीम् । ब्रह्मरन्ध्रे महेशानि न्यासोऽयं योगिनीयुतः ॥ १४-१०३ ॥ राशिन्यासं ततः कुर्यात्सर्वरक्षाकरं सदा । रक्तश्वेतहरिद्वर्णपाण्डुचित्राशितान्स्मरेत् ॥ १४-१०४ ॥ पिशङ्गपिङ्गलौ बभ्रुकर्बुरासितधूम्रकान् । अकारादिचतुष्केण विन्यसेत्सुरवन्दिते ॥ १४-१०५ ॥ मेषं दक्षिणपद्गुल्फे ततो द्वन्द्वेन वै वृषम् । न्यसेज्जानुनि वेदैस्तु मिथुनं वृषणे ततः ॥ १४-१०६ ॥ द्वाभ्यां कर्काटकं कुक्षौ द्वाभ्यां स्कन्धे च सिंहकम् । अनुस्वारविसर्गाभ्यां शवर्गेण च कन्यकाम् ॥ १४-१०७ ॥ दक्षिणे तु शिरोभागे विन्यसेद्वीरवन्दिते । तथा वामशिरोभागे कवर्गेण तुलाभृतम् ॥ १४-१०८ ॥ चवर्गेण तथा स्कन्धे वृश्चिकं विन्यसेत्प्रिये । टवर्गेण तथा कुक्षौ धन्विनं विन्यसेत्प्रिये ॥ १४-१०९ ॥ मकरं तु तवर्गेण वृषणे विन्यसेत्क्रमात् । पवर्गेण तथा कुम्भं वामजानुनि विन्यसेत् ॥ १४-११० ॥ यवर्गेणं क्षकारेण मीनं गुल्फेऽथ वामके । अथ पीठानि विन्यस्येत्सर्वतीर्थमयानि हि ॥ १४-१११ ॥ सितासितारुणाश्यामहारित्पीतान्यनुक्रमात् । पुनः पुनः क्रमाद्देवि पञ्चाशत्पीठसंचयः ॥ १४-११२ ॥ पीठानि संस्मरेद्विद्वान् सर्वमातृकया युतान्(?) । मातृकार्णैर्न्यसेद्विद्वान् सर्वकामार्थसिद्धये ॥ ११३ ॥ कामरूपं महापीठं पीठं वाराणसीं ततः । नेपालं च तथा पीठं तथा वै पौण्ड्र्वर्धनम् ॥ १४-११४ ॥ पुरस्थिरं तथा पीठं चन्द्रस्थिरमतः परम् । पूर्णशैलं महापीठमर्बुदं च ततः परम् ॥ १४-११५ ॥ आम्रातकेश्वरं पीठमेकाम्रं च ततः परम् । विस्रोतःपीठमनघं कामकोटं ततः परम् ॥ १४-११६ ॥ कैलासभृगुकेदारं पीठं चन्द्रपुरं ततः । श्रीपीठं च तथोंकारं जालन्धरमतः परम् ॥ १४-११७ ॥ मालवं च ततः पीठं कुलान्तं देवकोटकम् । गोकर्णं च महापीठं मारुतेश्वरमेव च ॥ १४-११८ ॥ अट्टहासं च विरजं राजगेहं महापथम् । पीठं कोल्लगिरिं प्रोक्तमेलापुरमतः परम् ॥ १४-११९ ॥ कामेश्वरं महापीठं महापीठं जयन्तिका । पीठमुज्जयनी चैव चरित्रं क्षीरकाभिधम् ॥ १४-१२० ॥ हस्तिनापुरपीठं च उड्डीशं च प्रयागकम् । षष्ठीशं पीठश्रीशैलं मायापूरजलेश्वरम् ॥ १४-१२१ ॥ मलयं च महापीठं श्रीशैलं मेरुकं गिरिम् । महेन्द्रं वामनं चैव हिरण्यपुरमेव च ॥ १४-१२२ ॥ महालक्ष्मीमयं पीठमुड्डीयानमतः परम् । छायाच्छत्रपुरं पीठं तथैव परमेश्वरि ॥ १४-१२३ ॥ पञ्चाशत्पीठविन्यासं मातृकाविन्न्यसेत् सदा । षोढान्यासो महादेवि न्यस्त्वा साक्षात्स्वयं शिवः ॥ १४-१२४ ॥ अथ कामान्न्यसेद्देवी दाडिमीकुसुमप्रभान् । वामाङ्कशक्तिसहितान्पुष्पबाणेक्षुकार्मुकान् ॥ १४-१२५ ॥ शक्तयः कुङ्कुमनिभाः सर्वाभरणभूषिताः । नीलोत्पलकरा ध्येयास्त्रैलोक्याकर्षणक्षमाः ॥ १४-१२६ ॥ न्यसेत्कामरतिं पश्चात्कामप्रीतिं सुरेश्वरि । कान्तश्च कामिनीयुक्तो भ्रान्तो वै मोहिनीयुतः ॥ १४-१२७ ॥ कामाङ्गः कमले तद्वत्कामचारो विलासिनी । कर्णकल्पलते तद्वत्कोमलश्यामले तथा ॥ १४-१२८ ॥ कामवर्धनसंयुक्ता विज्ञेया तु शुचिस्मिता । कामश्च विस्मितायुक्तो विशालाक्षीयुतो रमः ॥ १४-१२९ ॥ रमणो लेलिहायुक्ता रतिनाथदिगम्बरे । रतिप्रियश्च वामा च रात्रिनाथश्च कुब्जिका ॥ १४-१३० ॥ स्मरेण च युता कान्ता रमणः सत्यया युतः । निशाचरश्च कल्याणी नन्दनो भोगिनी तथा ॥ १४-१३१ ॥ नन्दकः कामदायुक्तो मदनश्च सुलोचना । सुलावण्यायुतो देवि तथा नन्दसुताभिधः ॥ १४-१३२ ॥ निशाचरश्च मदीन्या रतिर्हंसस्ततः परम् । कलहः प्रियया युक्तः पुष्पधन्वा च काङ्क्षिणी ॥ १४-१३३ ॥ महाधनुश्च सुमुखा ग्रामणीर्नलिनीयुतः । भीमश्च जटिनीयुक्तो भ्रामणः पालिनीयुतः ॥ १४-१३४ ॥ भ्रमणः शिखिनीयुक्तो शान्तमुग्धे ततः परम् । भ्रामणो रमया युक्तो भृगुर्भूमा ततः परम् ॥ १४-१३५ ॥ भ्रान्तश्चामरलोला च भ्रमावहसुचञ्चले । मोहनो दीर्घजिह्वा च मोचकश्च तथा सती ॥ १४-१३६ ॥ तथा मुग्धश्च लोलाक्षी मोहमर्दनभृङ्गिणी । मोहकश्च चपेटा च मन्मथो नाथया युतः ॥ १४-१३७ ॥ मातङ्गमालिनीयुग्मं भृङ्गा च कलहंसिनी । गायकेन समायुक्ता तथा वै विश्वतोमुखी ॥ १४-१३८ ॥ गजःनन्दिकया युक्तो गीतिश्च तदनन्तरम् । नर्तकः सह रञ्जिन्या खेलः कान्तिसमन्वितः ॥ १४-१३९ ॥ उन्मत्तः कलकण्ठे च मत्तकश्च वृकोदरी । मेघः श्यामान्वितो देवी विमलश्रीः क्रमात्प्रिये ॥ १४-१४० ॥ मातृकार्णैर्न्यसेद्देवि मातृकावत्सदाऽनघे । अनेन न्यासयोगेन त्रैलोक्यक्षोभको भवेत् ॥ १४-१४१ ॥ बालायास्रिपुरेशान्या नवयोन्यङ्कितं न्यसेत् । श्रोत्रयोश्चुबुके चैव शङ्खास्येषु दृशोर्नसि ॥ १४-१४२ ॥ अंसद्वये च हृदये न्यसेत्कूर्परकुक्षिषु । जान्वन्धुपादगुह्येषु पार्श्वहृत्सु स्तनद्वये ॥ १४-१४३ ॥ कण्ठे च नवयोन्याख्यं न्यसेद्बीजत्रयात्मकम् । पुनर्बालां समुच्चार्य षोडशार्णां प्रविन्यसेत् ॥ १४-१४४ ॥ पुनर्बालां समुच्चार्य चतुरस्रं च चिन्तयेत् । गोलकं न्यासयोगेन श्रीचक्रं परिचिन्तयेत् ॥ १४-१४५ ॥ षट्चक्रेषु ललाटे च सीमन्ते च शिरोबिले । नव स्थानानि संकल्प्य न्यसेद्देवि ततः परम् ॥ १४-१४६ ॥ श्रीविद्यां ब्रह्मरन्ध्रे च पृष्ठतो गुरवः क्रमात् । तिथिनित्यास्ततो देवि मातृकास्वरसंयुताः ॥ १४-१४७ ॥ मातृकावन्न्यसेद्वक्त्रे सर्वसौभाग्यदायकाः ॥ १४-१४८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यान्यासविधानं नाम चतुर्दशः पटलः ॥ १४ ॥ </poem> == पञ्चदशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच-- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि नित्यामण्डलमुत्तमम् । कामेश्वरी महाविद्या सर्वलोकवशंकरी ॥ १५-१ ॥ बालां तारं च हृत्प्रान्ते कामेश्वरिपदं लिखेत् । इच्छाकामफलप्रान्ते प्रदेसर्वपदं लिखेत् ॥ १५-२ ॥ ततः सत्त्ववशं ब्रूयात्करिसर्वजगत्पदम् । क्षोभणान्ते करि ब्रूयाद्धुंकारत्रितयं लिखेत् ॥ १५-३ ॥ पञ्च बाणान्समालिख्य संहारेण कुमारिकाम् । एषा कामेश्वरी नित्या प्रसङ्गात्कथिताऽद्रिजे ॥ १५-४ ॥ वाग्भवं भगशब्दान्ते भुगे भगिनि चाऽऽलिखेत् । भगोदरीति वर्णान्ते च भगमाले भगावहे ॥ १५-५ ॥ भगगुह्ये भगप्रान्ते योनिप्रान्ते भगान्तिके । निपातिनि च सर्वान्ते ततो भगवशंकरि ॥ १५-६ ॥ भगरूपे ततो लेख्यं नीरजायतलोचने । नित्यक्लिन्ने भगप्रान्ते स्वरूपे सर्व चाऽऽलिखेत् ॥ १५-७ ॥ भगानि मे ह्यानयेति वरदेति समालिखेत् । रेत सुरेते भग च क्लिन्ने क्लिन्नद्रवे ततः ॥ १५-८ ॥ क्लेदय द्रावयाथो च सर्वसत्त्वान्भगेश्वरि । अमोघे भगविच्चे च क्षुभ क्षोभय सर्व च ॥ १५-९ ॥ सत्त्वान्भगेश्वरि ब्रूयाद्वाग्भवं ब्लूंजमादिमम् । भेब्लूं भोब्लूं च हेंब्लूं च हें क्लिन्ने च ततः परम् ॥ १५-१० ॥ सर्वाणि च भगान्यन्ते मे वशं चाऽऽनयेति च । स्त्रीबीजं च हर प्रान्ते बलेमात्मकमक्षरम् ॥ १५-११ ॥ भुवनेशीं समालिख्य विद्येयं भगमालिनी । प्रसङ्गात्कथिता पञ्चचत्वारिंशच्छताक्षरी ॥ १५-१२ ॥ पराबीजं समुच्चार्य नित्यक्लिन्ने मदद्रवे । अग्निजायान्वितो मन्त्रो नित्यक्लिन्नेयमीरिता ॥ १५-१३ ॥ सर्वसौभाग्यदात्री च सर्वैश्वर्यप्रदायिनी । प्रणवं पूर्वमुच्चार्य तथाऽङ्कुशयुगं लिखेत् ॥ १५-१४ ॥ तन्मध्ये विलिखेद्देवि भरोमात्मकमक्षरम् । चवर्गमन्त्यहीनं तु विलिखेद्वह्निसंस्थितम् ॥ १५-१५ ॥ चतुर्दशस्वरोपेतं बिन्दुनादाङ्कितं पृथक् । वह्निजायान्वितो मन्त्रो भेरुण्डायाः फलप्रदः ॥ १५-१६ ॥ भुवनेशीं समुच्चार्य चतुर्थ्या वह्निवासिनीम् । हृदन्तोऽयं मनुर्देवि नित्येयं वह्निवासिनी ॥ १५-१७ ॥ प्रणवं भुवनेशानि फरेमात्मकमक्षरम् । सविसर्गः शशी पश्चान्नित्यक्लिन्ने मदद्रवे ॥ १५-१८ ॥ वह्निजायान्विता विद्या सर्वैश्वर्यप्रदायिनी । महाविद्येश्वरी नित्या प्रसङ्गेन मयेरिता ॥ १५-१९ ॥ पराबीजं समुच्चार्य शिवदूतीं च ङेयुताम् । हृदन्तोऽयं मनुर्देवि दूतीयं सर्वकामदा ॥ १५-२० ॥ ओंकारबीजमुच्चार्य परां कवचमालिखेत् । खे च छे क्षः समालिख्य स्त्रीबीजं च समालिखेत् ॥ १५-२१ ॥ हूंकारं क्षे परा चास्त्रं विद्येयं द्वादशाक्षरी । त्वरिता नाम नित्येयं त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ १५-२२ ॥ सर्वसिंहासनमयी बालेव कुलसुन्दरी । बालया पुटितां कुर्यात्तथा वै नित्यभैरवी ॥ १५-२३ ॥ पञ्च बाणाश्च देवेशी नित्या शक्राक्षरी भवेत् । त्रैलोक्यविमला विद्या नित्याख्या परमेश्वरी ॥ १५-२४ ॥ पञ्चाक्षरी बाणबीजैनीत्येयमपरा प्रिये । प्रणवं भुवनेशानी फरेमात्मकमक्षरम् ॥ १५-२५ ॥ स्रूमात्मकं द्वितीयं च भुवनेश्यङ्कुशं ततः । नित्यशब्दं समुद्धृत्य संबुद्ध्या तु मदद्रवाम् ॥ १५-२६ ॥ कवचं चाङ्कुशं पञ्चदशैर्नीलपताकिनी । वान्तं कालसमायुक्तं वह्निवायुगतं ततः ॥ १५-२७ ॥ पृथक्पञ्समायुक्तं ततः शक्रस्वरान्वितम् । बिन्दुनादाङ्कितं बीजं नित्येयं विजया प्रिये ॥ १५-२८ ॥ चन्द्रवारुणसंयुक्तं तारबीजं समालिखेत् । चतुर्थ्या तु ततो देवि विलिखेत्सर्वमङ्गलाम् ॥ १५-२९ ॥ हृदन्तोऽयं मनुर्देवि नित्येयं सर्वमङ्गला । तारं हृद्भगवत्यन्ते ज्वालामालिनी देवि च ॥ १५-३० ॥ द्विरुच्चार्य च सर्वान्ते भूतसंहारकारिके । जातवेदसि संलिख्य ज्वलन्तिपदयुग्मकम् ॥ १५-३१ ॥ ज्वलेतिप्रज्वलद्वन्द्वं हुंकारद्वितयं लिखेत् । वह्निबीजत्रयं हुं च अस्त्रस्वाहृन्वितो मनुः ॥ १५-३२ ॥ इयं नित्या महादेवि ज्वालामालिनिका परा । कवर्गान्तं स्वरान्तं च शक्रस्वरविभूषितम् ॥ १५-३३ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं विचित्रा परमेश्वरी । अकारादिषु सर्वेषु स्वरेषु क्रमतो न्यसेत् ॥ १५-३४ ॥ अःस्वरे परमेशानि श्रीविद्यां विश्वमातृकाम् । स्वरवद्विन्यसेन्नित्या नीरजायतलोचने ॥ १५-३५ ॥ प्रकटाद्या न्यसेत्पश्चादाधारादिषु मन्त्रवित् । स्थितिन्यासं ततः कुर्याच्छ्रीविद्याषोडशाक्षरैः ॥ १५-३६ ॥ पञ्चाङ्गुलीषु करयोर्ब्रह्मरन्ध्रे मुखे हृदि । त्रयं विन्यस्य नाभ्यादिपादान्ते चैकमद्रिजे ॥ १५-३७ ॥ गलादिनाभिपर्यन्तमपरं हि ततः परम् । ब्रह्मरन्ध्रादिकण्ठान्तमेकं विन्यस्य पादयोः ॥ १५-३८ ॥ अङ्गुलीषु च विन्यस्य न्यासोऽयं स्थितिकारकः । सृष्टिन्यासं ततः कुर्यात्सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ १५-३९ ॥ ब्रह्मरन्ध्रेऽलिके नेत्रश्रुतिघ्राणोष्ठकेषु च । दन्तान्तरोर्ध्वके देवि जिह्वायां गलकूपके ॥ १५-४० ॥ पृष्ठे सर्वाङ्गहृदयस्तनकुक्षिषु लिङ्गके । श्रीविद्यार्णैर्न्यसेद्देवि मन्त्रं सर्वसमृद्धये ॥ १५-४१ ॥ सर्वाङ्गे विन्यसेत्पश्चाद्व्यापकत्वेन सुन्दरि । प्राणानायम्य विधिवन्मुद्रासन्नद्धविग्रहः ॥ १५-४२ ॥ संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः । खेचरी बीजरूपा च योनिमुद्रेत्यनुक्रमात् ॥ १५-४३ ॥ बीजानि वक्ष्ये क्रमतो मुद्राणां परमेश्वरि । पञ्चबाणैः पञ्च मुद्राः क्रोमात्मकमक्षरम् ॥ १५-४४ ॥ आद्यं तु रुद्रभैरव्या बीजं सादाशिवं ततः । ततस्तु वाग्भवं देवि क्रमेण हि चतुष्टयम् ॥ १५-४५ ॥ चतुर्मुद्रासु बीजानि नवमुद्रास्वनुक्रमात् । अथ वक्ष्ये महेशत्नि मुद्राविवरणं क्रमात् ॥ १५-४६ ॥ वामहस्तेन मुष्टिं तु बद्ध्वा कर्णप्रदेशके । तर्जनीं सरलां कृत्वा भ्रामयेत्तन्त्रवित्तमः ॥ १५-४७ ॥ सौभाग्यदण्डिनी मुद्रा न्यासकाले तु सूचिता । अन्तरङ्गुष्ठमुष्ट्या तु निरुध्य जगतीमिमाम् ॥ १५-४८ ॥ रिपुजिह्वाग्रहा मुद्रा न्यासकाले तु सूचिता । पाणिद्वयं महेशानि परिवर्तनयोगतः ॥ १५-४९ ॥ योजयित्वा तर्जनीभ्यामनामे वारयेत्प्रिये । मध्यमे योजयेन्मध्ये कनिष्ठे तदधस्तथा ॥ १५-५० ॥ अङ्गुष्ठावपि संयोज्य त्रिधा युग्मक्रमेण तु । त्रिखण्डा नाम मुद्रेयं त्रिपुराह्वानकर्मणि ॥ १५-५१ ॥ विरलौ तु करौ कृत्वा मध्यमे मध्यमे कुरु । अङ्गुष्ठाभ्यां कनिष्ठे च संपीड्य सरले ततः ॥ १५-५२ ॥ तर्जन्यौ दण्डवत्कुर्यान्मध्यमस्थ ह्यनामिके । सर्वसंक्षोभिणी मुद्रा त्रैलोक्यक्षोभकारिणी ॥ १५-५३ ॥ मध्यमे तर्जनीयुक्ते सरले स्यात्तदा भवेत् । सर्वविद्राविणी मुद्रामोहयेत्सचराचरम् ॥ १५-५४ ॥ मध्यमे तर्जनीयुग्मे वक्रे कुर्यात्सुलोचने । एतस्या एव मुद्रायास्तदा कर्षणकारिणी ॥ १५-५५ ॥ विपरीतौ तलौ कृत्वा चाङ्गुली हृन्मुखा यजेत् । परिवर्तनमार्गेण क्रमेण निबिडास्ततः ॥ १५-५६ ॥ अङ्गुष्ठावग्रदेशे तु तर्जन्यावङ्कुशाकृती । सर्वा एकत्र संयोज्य सर्ववश्यकरी भवेत् ॥ १५-५७ ॥ पुटाञ्जलिकरौ कृत्वा मध्यमागर्भसंस्थिते । परस्परकनिष्ठे तु तर्जन्यग्रगते ततः ॥ १५-५८ ॥ अनामिके तु सरले मध्यमामुखदेशगौ । अङ्गुष्ठौ परमेशानि सर्वोन्मादनकारिणी ॥ १५-५९ ॥ एतस्या एव मुद्राया अनामातर्जनीक्रमात् । अङ्कुशाकारूपा तु मुद्रेयं तु महाङ्कुशा ॥ १५-६० ॥ वामं भुजं दक्षभुजे दक्षिणं वामदेशतः । निवेश्य योजयेत्पश्चात्परिवर्त्य क्रमेण हि ॥ १५-६१ ॥ कनिष्ठानामिकायुग्मे तर्जनीभ्यां निरोधयेत् । मध्यमे सरले कृत्वा योनिवत्सरलौ ततः ॥ १५-६२ ॥ अङ्गुष्ठौ खेचरी मुद्रा पाथीवस्थानयोजिनी । प्रियेयं सर्वदेवानां खेचरत्वप्रदायिनी ॥ १५-६३ ॥ परिवर्त्याञ्जलिं कृत्वा कनिष्ठाग्रगते ततः । मध्यमे स्थापयेद्देवि कनिष्ठे धारयेत्ततः ॥ १५-६४ ॥ अनामिकाभ्यां सुदृढं तर्जनीमध्यमायुगम् । अङ्गुष्ठाभ्यां समायोज्यमर्धचन्द्राकृतिं प्रिये ॥ १५-६५ ॥ बीजमुद्रेयमाख्याता सर्वानन्दकरी पिरये । परिवर्त्य करौ सम्यक्तर्जनीवामने समे ॥ १५-६६ ॥ मध्यमे कुरु तन्मध्ये योजयेत्तदनन्तरम् । अन्योन्यानामिके देवि कनिष्ठे तु यथास्थिते ॥ १५-६७ ॥ अङ्गुष्ठाभ्यां योजिताभ्यां योन्याकारं तु कारयेत् । योनिमुद्रेयमाख्याता परा त्रैलोक्यमातृका ॥ १५-६८ ॥ एवं विन्यस्तदेहः सन् मुद्रासन्नद्धविग्रहः । अन्तर्यागविधिं कुर्याद्येन साक्षात्स्वयं विभुः ॥ १५-६९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यान्यासविवरणं नाम पञ्चदशः पटलः ॥ १५ ॥ </poem> == षोडशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- अन्तर्यागविधिं देव बहिर्यागविधिं तथा । सकलं कथयेशान यद्यहं तव वल्लभा ॥ १६-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यजनं चाऽऽन्तरं महत् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं बिसतन्तुतनीयसीम् ॥ १६-२ ॥ उद्यत्सूर्यप्रभाजालविद्युत्कोटिप्रभामयी । चन्द्रकोटिप्रभाद्रावां त्रैलोक्यैकप्रभामयीम् ॥ १६-३ ॥ अशेषजगदुत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणीम् । ध्यायेन्मनो यथा देवीं निश्चलं जायते तथा ॥ १६-४ ॥ सहजानन्दसंदोहमन्दिरं भवति क्षणात् । मनो निश्चलतां प्राप्तं शिवशक्तिप्रभावतः ॥ १६-५ ॥ समाधिर्जायते तत्र संज्ञाद्वयविजृम्भितः । स्वयंप्रज्ञातनामैको ह्यसंप्रज्ञातनामधृत् ॥ १६-६ ॥ स्वयंप्रज्ञातसंज्ञस्तु शक्त्याधिक्येन जायते । असंप्रज्ञातनामैको शिवाधिक्येन वै भवेत् ॥ १६-७ ॥ स्वयंप्रज्ञातभेदस्तु तीव्रस्तीव्रतरो भवेत् । असंप्रज्ञातभेदस्तु मन्दो मन्दतरस्तथा ॥ १६-८ ॥ (संज्ञा प्रज्ञान यत्रैवं स्वयंप्रज्ञोऽभिधीयते । असंप्रज्ञो हि भूयस्तु स्थितप्रज्ञः प्रतिष्ठितः ॥ १६-९ ॥ प्रज्ञाप्रज्ञानमेवेदमसंस्मयमिति द्वयम् । संज्ञाद्वयमिदं देवि शिवतत्त्वेन वै भवेत् ॥ १६-१० ॥ हास्यरोदनरोमाञ्चकम्पस्वेदादिलक्षणः । तीव्रस्तीव्रतरो देवि समाधिरुपलक्षितः ॥ १६-११ ॥ निमेषवजीते नेत्रे वपुस्तल्लक्षणं स्थिरम् । मन्दो मन्दतरो देवि समाधिः परिकीतीतः ॥ १६-१२ ॥ शाम्भवेन च वेद्येन सुखी भूयान्निरन्तरम् । अन्तर्यागविधिं कृत्वा बहिर्यजनमाचरेत् ॥ १६-१३ ॥ एवं विन्यस्तदेहः सन्सर्वात्मा साधकोत्तमः । ध्यायेन्निरामयं वस्तु जगत्त्रयविमोहिनीम् ॥ १६-१४ ॥ अशेषव्यवहाराणां स्वामिनीं संविदं पराम् । उद्यत्सूर्यसहस्राभां दाडिमीकुसुमप्रभाम् ॥ १६-१५ ॥ जपाकुसुमसंकाशां पद्मरागमणिप्रभाम् । स्फुरत्पद्मनिभां तप्तकाञ्चनाभां सुरेश्वरीम् ॥ १६-१६ ॥ रक्तोत्पलदलाकारपादपल्लवराजिताम् । अनर्घ्यरत्नखचितमञ्जीरचरणद्वयाम् ॥ १६-१७ ॥ पादाङ्गुलीयकक्षिप्तरत्नतेजोविराजिताम् । कदलीललितस्तम्भसुकुमारोरुकोमलाम् ॥ १६-१८ ॥ नितम्बबिम्बविलसद्रक्तवस्त्रपरिष्कृताम् । मेखलाबद्धमाणिक्यकिङ्किणीनादविभ्रमाम् ॥ १६-१९ ॥ अलक्ष्यमध्यमां निम्ननाभिं शातोदरीं पराम् । रोमराजिलतोद्धूतमहाकुचफलान्विताम् ॥ १६-२० ॥ सुवृत्तनिबिडोत्तुङ्गकुचमण्डलराजिताम् । अनर्घ्यमौक्तिकस्फारहारभारविराजिताम् ॥ १६-२१ ॥ नवरत्नप्रभाराजद् ग्रैवेयकविभूषणाम् । श्रुतिभूषामनोरम्यकपोलस्थलमञ्जुलाम् ॥ १६-२२ ॥ उद्यदादित्यसंकाशताटङ्कसुमुखप्रभाम् । पूर्णचन्द्रमुखीं पद्मवदनां वरनासिकाम् ॥ १६-२३ ॥ स्फुरन्मदनकोदण्डसुभ्रुवं पद्मलोचनाम् । ललाटपट्टसंराजद्रत्नाढ्यतिलकाङ्किताम् ॥ १६-२४ ॥ मुक्तामाणिक्यघटितमुकुटस्थलकिंङ्किणीम् । स्फुरच्चन्द्रकलाराजन्मुकुटां च त्रिलोचनाम् ॥ १६-२५ ॥ प्रवालवल्लीविलसद्बाहुवलीचतुष्टयाम् । इक्षुकोदण्डपुष्पेषुपाशाङ्कुशचतुर्भुजाम् ॥ १६-२६ ॥ सर्वदेवमयीमम्बां सर्वसौभाग्यसुन्दरीम् । सर्वतीर्थमयीं दिव्यां सर्वकामप्रपूरिणीम् ॥ १६-२७ ॥ सर्वमन्त्रमयीं नित्यां सर्वागमविशारदाम् । सर्वक्षेत्रमयीं देवीं सर्वविद्यामयीं शिवाम् ॥ १६-२८ ॥ सर्वयागमयीं विद्यां सर्वदेवस्वरूपिणीम् । सर्वशास्रमयीं नित्यां सर्वागमनमस्कृताम् ॥ १६-२९ ॥ सर्वाम्नायमयीं देवीं सर्वायतनसेविताम् । सर्वानन्दमयीं ज्ञानगह्वरां संविदं पराम् ॥ १६-३० ॥ एवं ध्यात्वा परामम्बां वहन्नासापुटं क्रमात् । आवाह्य चक्रमध्ये तु मुद्रया हि त्रिखण्डया ॥ १६-३१ ॥ संस्थितां चिन्तयेत्तत्र श्रीपीठान्तनीवासिनीम् । मुद्राः संदर्शयेद्देवि तर्पणैस्तु त्रिधा यजेत् ॥ १६-३२ ॥ लयाङ्गं कल्पयेद्देहे देव्यास्तु परमेश्वरि । गन्धपुष्पाक्षतादींश्च देव्यै सम्यङ् निवेदयेत् ॥ १६-३३ ॥ उपचारैः षोडशभिः संपूज्य परदेवताम् । तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं मूलविद्यया ॥ १६-३४ ॥ एतस्मिन्समये देवि तिथिनित्यां प्रपूजयेत् । कामेश्वर्यादिका नित्या विचित्रान्ताः परेश्वरि ॥ १६-३५ ॥ प्रतिपत्पौर्णमास्यन्ततिथिरूपाः प्रपूजयेत् । विभाव्य च महात्र्यस्रं पूर्वदक्षोत्तरं क्रमात् ॥ १६-३६ ॥ रेखासु विलिखेत्तत्र पञ्चपञ्च क्रमेण हि । अकराद्या उवर्णान्ता दक्षिणस्यां विचिन्तयेत् ॥ १६-३७ ॥ ततश्च पूर्वरेखायामूकारादिकपञ्चकम् । विलिख्योत्तररेखायां शक्त्यादि विलिखेत्ततः ॥ १६-३८ ॥ अनुस्वारान्तमन्त्रस्तु विसर्गे षोडशीं यजेत् । वामावर्तेन देवेशि नित्याः षोडश कीतीताः ॥ १६-३९ ॥ प्रतिपत्तिथिमारभ्य पौर्णमास्यन्तमद्रिजे । एकैकां पूजयेन्नित्यां महासौभाग्यमाप्नुयात् ॥ १६-४० ॥ कृष्णपक्षे महेशानि पूजयेत्तिथिमण्डलम् । विचित्राद्या वरारोहे यावत्कामेश्वरी भवेत् ॥ १६-४१ ॥ पूजनीया विलोमेन भक्त्या तु परमेश्वरि । कलाः षोडश देवेशि यस्तु चन्द्रकलाः क्रमात् ॥ १६-४२ ॥ तिथिनित्यां त्रिधा देवि पूजयेद्भाग्यहेतवे । पुनः श्रीत्रिपुरानित्या यजेत्सौभाग्यहेतवे ॥ १६-४३ ॥ स सौभाग्यं महादेवि प्राप्नोति गुरुशासनात् । कामेश्वर्यादिका नित्याः पूजयित्वा क्रमात्ततः ॥ १६-४४ ॥ एतस्मिन्समये देवि गुरुन्संपूजयेद्बुधः । पुष्पसंकोचयोगेन कथयामि तवानघे ॥ १६-४५ ॥ रश्मिवृन्दं दलमितं गुरवस्तु शताधिकाः । तस्मांत्संकोचयेत्पुष्पममिताः सिद्धिहानिदाः ॥ १६-४६ ॥ नष्टसंततिविज्ञेया मिताः सर्वसमृद्धिदाः । पुष्पं संकोचयेन्नोचेद्द्वादशे नष्टसंततिः ॥ १६-४७ ॥ संतत्या नष्टरूपः सन्न भवेद्देवताप्रियः । अत एव मया सम्यक्पुष्पं संकुचितं प्रिये ॥ १६-४८ ॥ कामराजाख्यविद्याया गुरवस्तु समृद्धिदाः । मध्यप्राक्त्र्यश्रमध्ये हि गुरुपङ्क्तिं त्रिधाऽर्चयेत् ॥ १६-४९ ॥ परारब्धान्पूजयेदादौ परापरविभक्तिकान् । ततोऽपरांस्त्रिधा देवि गुरुन् संपूजयेत्प्रिये ॥ १६-५० ॥ दिव्यौघे तु परान्विद्धि सप्तसंख्यान्वरानने । आनन्दनाथशब्दान्ता गुरवः पुरुषाः प्रिये ॥ १६-५१ ॥ स्त्रियः पराम्बाशब्दान्ता विज्ञेया वीरवन्दिते । परप्रकाशो देवेशि ततः परशिवो मतः ॥ १६-५२ ॥ परा शक्तिस्तथा देवि कौलेश्वर इति प्रिये । शुक्ला देवि कुलेशानकामेश्वर्यम्बिकाः क्रमात् ॥ १६-५३ ॥ मुनिसंख्यास्तु गुरवः पराख्या दिव्यरूपिणः । भोगक्लिन्नस्तु समयो वेदाख्यः सहजस्तथा ॥ १६-५४ ॥ परापराख्यसिद्धौघे मानवौघे शृणु प्रिये । गगनो विश्वविमलौ मदनो भुवनस्तथा ॥ १६-५५ ॥ लीला स्वात्माप्रियः पश्चान्नागसंख्यास्तु मानवाः । अपराः परमेशानि नियता अक्षरा इमे ॥ १६-५६ ॥ एतत्त्रयं तु नियतं देशिकानां हिताय च । मयोद्धृतं महेशानि पुष्पं संकुचितं प्रिये ॥ १६-५७ ॥ मानवौघान्तिके पश्चात्स्वगुरुत्रितयं यजेत् । परमेष्ठी गुरुः पश्चाद्गुरुः परमसंज्ञितः ॥ १६-५८ ॥ स्वगुरुश्च महेशानि पुजयेत्तु गुरुत्रयम् । अथ वा मानवौघान्त एकं स्वगुरुमर्चयेत् ॥ १६-५९ ॥ अयं प्रकारः कथितः प्रकारान्तरमुच्यते । वन्द्यं सर्वप्रकाराणां मानवौघाष्टकादथ ॥ १६-६० ॥ गुरवो नवसंख्याका इह यावद्भवन्ति हि । नवचक्रेश्वरी यस्मात्तावत्पुष्पं प्रकाशयेत् ॥ १६-६१ ॥ मानवौघे तदा देवि दशसप्त भवन्ति हि । पश्चात्संकोचयेत्पुष्पं नवमं श्रीगुरुं यजेत् ॥ १६-६२ ॥ अज्ञातगुरुशिष्याणां कथयामि वरानने । गुरुभ्यो नम उच्चार्य पादुकाभ्यो नमो लिखेत् ॥ १६-६३ ॥ गुर्वन्ते परमान्ते च गुरुभ्यो नम इत्यपि । एतेषां पादुकास्तद्वदाचार्येभ्यो नमो वदेत् ॥ १६-६४ ॥ आचार्यपादुकास्तद्वत्पूर्वसिद्धास्तु पादुकाः । सामान्यगुरुशिष्याणां गुरुपङ्क्तिरियं भवेत् ॥ १६-६५ ॥ गुरुपङ्क्तिं प्रपूज्याथ स्वयं श्रीत्रिपुरा भवेत् । गुरुपङ्क्तिविहीनस्तु पुरुषः पङ्क्तिवजीतः ॥ १६-६६ ॥ सामान्यगुरुपङ्क्तित्वान्न भवेत्पङ्क्तिवजीतः । पुष्पसंकोचमार्गोऽयं मया सिद्धः कृतः प्रिये ॥ १६-६७ ॥ कृपया परमेशानि साधकानां हिताय च । कामराजाख्यगुरवः श्रीविद्याविषये क्रमात् ॥ १६-६८ ॥ लोपामुद्राख्यविद्याऽप्यान् गुरुञ्शृणु वरानने । परमाद्यशिवश्चाऽऽद्या कामेश्वर्यम्बिका तथा ॥ १६-६९ ॥ दिव्यौघश्च महौघश्च सर्वानन्दस्ततः परम् । प्रज्ञादेव्यम्बिका पश्चात्प्रकाशः सप्तमो भवेत् ॥ १६-७० ॥ दिव्याः पराख्यगुरवो लोपामुद्राप्रभामयाः । दिव्यश्चित्रश्च कैवल्यदेव्यम्बा च महोदयाः ॥ १६-७१ ॥ सिद्धाः परापरा ज्ञेया मानवौघे शृणु प्रिये । विद्या शक्तिश्च विश्वश्च चतुर्थः कोमलो भवेत् ॥ १६-७२ ॥ पञ्चमस्तु परानन्दो मनोहर इति प्रिये । स्वात्मानन्दः सप्तमस्तु प्रतिभोऽष्टम उच्यते ॥ १६-७३ ॥ अपराख्या इमे देवि गुरवः परिकीतीताः । पूर्ववद्योजयेत् पश्चादष्टानन्तरमेव च ॥ १६-७४ ॥ त्रयं वा स्वगुरुं वाऽपि नवान्तं वाऽब्जलोचने । दक्षिणामूतीशिष्याणां गुरुक्रम उदाहृतः ॥ १६-७५ ॥ संप्रदाया अनेके च ज्ञातव्याः स्वगुरुक्रमात् । संप्रदायविहीनस्य न दद्यात्पङ्क्तिमुत्तमाम् ॥ १६-७६ ॥ साधारणास्तु गुरवः सर्वभेदेषु वै समाः । गुरुक्रमं प्रपूज्याथ यजेदाम्नायदेवताः ॥ १६-७७ ॥ त्रैलोक्यमोहने देवि सर्वाशापरिपूरके । सर्वसंक्षोभणे चक्रे पूर्वाम्नायं प्रपूजयेत् ॥ १६-७८ ॥ सर्वसौभाग्यदे चक्रे तथा सर्वार्थसाधके । सर्वरक्षाकरे चक्रे दक्षाम्नायं प्र पूजयेत् ॥ १६-७९ ॥ मध्यचक्रत्रये देवि पश्चिमाम्नायमर्चयेत् । नवचक्रेषु देवेशि कौबेराम्नायमर्चयेत् ॥ १६-८० ॥ बैन्दवे परमेशानि मध्यसिंहासनं यजेत् । अनेनैव प्रकारेण पूजयेत्पञ्च पञ्चिकाः ॥ १६-८१ ॥ श्रीविद्या च प्ररं ज्यौतिः परा निष्कलशाम्भवी । अजया मातृका चेति पञ्च कोशाः प्रकीतीताः ॥ १६-८२ ॥ श्रीविद्या च तथा लक्ष्मीर्महालक्ष्मीस्तथैव च । त्रिशक्ति सर्वसाम्राज्या पञ्च लक्ष्म्यः प्रकीतीताः ॥ १६-८३ ॥ श्रीविद्या त्वरिता चैव पारिजातेश्वरी तथा । त्रिपुटा पञ्चबाणेशी पञ्च कल्पलताः स्मृताः ॥ १६-८४ ॥ श्रीविद्या मूलपीठेशी सुधा श्रीरमृतेश्वरी । अन्नपूर्णेति विख्याताः पञ्चैताः कामधेनवः ॥ १६-८५ ॥ श्रीविद्यां सिद्धलक्ष्मीश्च मातङ्गी भुवनेश्वरी । वाराहीति च संमोक्ताः पञ्च रत्नाः प्रकीतीताः ॥ १६-८६ ॥ मूलविद्या महेशानि श्रीविद्या परिकीतीता । वारुणान्तं वह्निसंस्थं बिन्दुनादसमन्वितम् ॥ १६-८७ ॥ वामनेत्रसमायुक्तं लक्ष्मीबीजमुदाहृतम् । श्रीबीजं तु पराबीजं लक्ष्मीबीजमुदाहृतम् ॥ १६-८८ ॥ प्रणवं पूर्वमुच्चार्य ह्रीमात्मकं समुच्चरेत् । श्रीपुटां च नु कमले कमलाग्रे प्रसीदतु ॥ १६-८९ ॥ लये मध्यगतां भूमिं रुद्रस्थाने नियोजयेत् । प्रसीद युगलं दद्याच्छ्रीबीजं भुवनेश्वरीम् ॥ १६-९० ॥ श्रिया बीजं ततो दद्यान्महालक्ष्मी च { श्च} हृन्मनुः । सप्तविंशतिवर्णात्मा महालक्ष्मीमनुर्मतः ॥ १६-९१ ॥ श्रीबीजं च पराबीजं कामराजं समालिखेत् । इयं त्रिशक्तिर्देवेशि त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ १६-९२ ॥ चन्द्रेण मादनं लक्ष्मीर्देवी दीर्घाक्षिमण्डिता । विष्णुक्रूरेश्वरीयुक्ता रित्ययं वैष्णवीयुता (?) ॥ १६-९३ ॥ श्रीबीजसंपुटं कुर्यात्सर्वशास्त्रप्रदायिनी । प्रणवं पूर्वमुच्चार्य पराहंसं समुद्धरेत् ॥ १६-९४ ॥ ततः सोऽहं शिरो देवि वसुवर्णोऽयमीरितः । वेदादिकेवला देवी परा निष्कलशाम्भवी ॥ १६-९५ ॥ हंसोऽजपार्णान्तः त(वर्णवस्त)त्र मातृकेति प्रकीतीता(तः) । प्रणवं भुवनेशानी वियच्चन्द्राग्निवायवम् ॥ १६-९६ ॥ भुवनेशी ध्रुवं चैव सरस्वत्यै नमो लिखेत् । इयं तु पारिजातेशी पारिजातरतोपमा ॥ १६-९७ ॥ काण्डवानीश्वरीविद्या प्रसङ्गात्कथिता मया । त्रिबीजं च पराबीजं सकामा त्रिपुटोदिता ॥ १६-९८ ॥ पञ्चकामेश्वरीविद्या बालान्यासे समीरिता । वाग्भवं वामनेत्रं च ध्रुवान्तं बिन्दुसंयुतम् ॥ १६-९९ ॥ मूलपीठेश्वरीविद्या सुगुप्ता कथिता मया । पराबीजं तु श्रीबीजं बालायामाद्यमक्षरम् ॥ १६-१०० ॥ राज्यदे राजलक्ष्मीति चन्द्रः सर्गविभूषितः । बिलोमान्यादिबीजानि सुधा श्रीश्च प्रकीतीताः (ता) ॥ १६-१०१ ॥ वाग्भवं भुवनेशानि श्रीबीजं तदनन्तरम् । वियत्तदादिखफलेमित्यवर्णं समालिखेत् ॥ १६-१०२ ॥ वियत्तदादिकं तं च फ्रानित्येव मनुर्मतः । चवर्गतृतीयं तुर्यं मायारेफेन्दुसंयुत्तम् ॥ १६-१०३ ॥ महाचण्डं समुद्धृत्य संकर्षणीति संलिखेत् । कालमहान इत्युक्त्वा वियदिन्दुसमन्वितः (?) ॥ १६-१०४ ॥ मायाबीजं तु कथितः सिद्धलक्ष्म्या महामनुः । अन्नपूर्णा च देवेशि उत्तराम्नायकीतीता ॥ १६-१०५ ॥ मातङ्गिन्येति चांशं वाङ्मायाश्रीसंपुटं लिखेत् । इयं मातङ्गिनी विद्या द्वादशार्णा प्रकीतीता ॥ १६-१०६ ॥ वियदग्निसमायुक्ता वामनेत्रेन्दुविभूषितम्(ता) । भुवनेशी महेशानि दुर्लभा भुवनत्रये ॥ १६-१०७ ॥ वाग्भवं पूर्वमुद्धृत्य संबुद्ध्या भगवत्यपि । वार्ताली द्वे च वाराही युग्मवाराहमुख्यपि ॥ १६-१०८ ॥ अन्धे अन्धिन्यै नत्यन्तं रुन्धिनी तत्परः परम् । जम्भे जम्भिन्यै नत्यन्तं मोहे मोहिन्यै युतं नमः ॥ १६-१०९ ॥ स्तम्भे स्तम्भिन्यै हृद्युक्तममुकं स्तम्भनद्वये । सर्वदुष्टप्रदुष्टानां सर्वेषां सर्वमुच्चरेत् ॥ १६-११० ॥ जिह्वास्तम्भं कुरु द्वन्द्वं शीघ्रवश्यं कुरु द्वयम् । वाग्क्कूट त्रयं वाचं मन्त्रपावकवल्लभा ॥ १६-१११ ॥ महाविद्येयमाख्याता सर्वतन्त्रेषु गोपिता । श्री देव्युवाच -- मन्त्रास्तु कथिता देव सर्वतन्त्रेषु गोपिताः ॥ १६-११२ ॥ तानाराध्य कथं लोका जायन्ते भुवि दुर्लभाः । एतत्सर्वं महादेव कथय त्वं सुविस्तरम् ॥ १६-११३ ॥ ईश्वर उवाच -- साधु पृष्टं त्वया भद्रे लोकानां हितकाम्यया । अविज्ञातमनस्तत्त्वं भजता दुःसुता यथा (?) ॥ १६-११४ ॥ कथ्यतेऽत्र तथा देवि सर्वतन्त्रेषु गोपितम् । मन्त्राविशोधनं कुर्यान्मन्त्राणां च विशुद्धये ॥ १६-११५ ॥ चतुरस्रभुवं भित्त्वा कृत्वा रेखात्रयं त्रयम् । वृत्तः षोडशके चैव ततो वर्णान् समालिखेत् ॥ १६-११६ ॥ इन्द्राग्नि रुद्रनवनेत्रयुगेन दिक्षु ऋत्वष्टषोडशचतुर्दश भौतिकेषु । पाताल पञ्चदशवह्निहिमांशुकोष्ठे वर्णाल्लिखेल्लिपिभवान्क्रमशस्तु धीमान् ॥ १६-११७ ॥ मन्त्राद्यसाधकानां तु नामार्णः पतति ध्रुवम् । सिद्धिस्थानं च विज्ञेयं द्वितीयं साध्यनामकम् ॥ १६-११८ ॥ सुसिद्धं तु तृतीयं स्याच्चतुर्थमरिसंज्ञकम् । सिद्धः सिध्यतिकालेन साध्यः सिध्यति वा न वा ॥ १६-११९ ॥ सुसिद्धस्तत्क्षणादेव साधकं भक्षयेदरिः । सिद्धसिद्धो जपात्सिद्धिद्वीगुणात्सिद्धसाध्यकः ॥ १६-१२० ॥ सिद्धसुसिद्धः संग्राहात्सिद्धारिर्हन्ति वै द्विजान् । साध्यः सिध्यति संक्लेशात्साध्यसाध्योऽतिदुःखकृत् ॥ १६-१२१ ॥ साध्यः सुसिद्धो भजनात्साध्यारिः स्वाश्रयं हरेत् । सुसिद्धसिद्धोऽध्ययनात्फलं दद्युर्यथेप्सितम् ॥ १६-१२२ ॥ सुसिद्धसाध्यो जपाद्यैः सिद्धिर्यस्मादतोऽन्यथा । सुसिद्धे तु सुसिद्धस्तु पूर्वजन्मकृतश्रमात् ॥ १६-१२३ ॥ संस्मात्तु सर्वं सिद्धानां साधको यो जपेन्मनुः । अभिचारे रिपोरवं यदि स्यान्भुविपन्नयोः (?) ॥ १६-१२४ ॥ संसिद्धेऽरिविशेषेण स्वकुलान्नाशयेद्ध्रुवम् । अरिसिद्धस्तु संहन्यादरिसाध्यं तु योषितः ॥ १६-१२५ ॥ अरिसिद्धस्वमन्त्रश्च कुलाच्छादनकृच्छलैः । अर्यरिस्वामहामन्त्रप्राप्तेन सुनिश्चितम् {?} ॥ १६-१२६ ॥ एतदुक्तं महेशानि त्यक्त्वाऽन्यमतमुत्तमम् । स्वप्नलब्धे स्त्रिया दत्ते मालमन्त्रे त्रिबीजके ॥ १६-१२७ ॥ सिद्धादिशोधनं देवी न वै तेषां तु विद्यते । श्रीविद्यापूजनस्थाने चक्रराजे महेश्वरि ॥ १६-१२८ ॥ महाकोशेश्वरावृन्दमण्डिता सनसंस्थिता ॥ १६-१२९ ॥ सर्वसौभाग्यजननीपादुकां पूजयामि च । इत्युच्चार्य परं ज्योतिःकोशाद्यां पूजयेत्सुधीः ॥ १६-१३० ॥ अनेनैव प्रकारेण पूजयेत्पञ्चपञ्चिकाः । शैवं तु दर्शनं देवि बैन्दवे पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१३१ ॥ परितो दर्शनं शाक्तं चक्रस्य परमेश्वरी । ब्राह्मं तु दर्शनं पूज्यं भूबिम्बे प्रथमे प्रिये ॥ १६-१३२ ॥ शिवस्य वामतो देवि वैष्णवं दर्शनं यजेत् । सृष्टिचक्रे भवेत्सूर्यदर्शनं कमलेक्षणे ॥ १६-१३३ ॥ स्थितिचक्रे तु संपूज्यं बौद्धदर्शनमुत्तमम् । एवं संपूज्य सकलं श्रीविद्यां परितोषयेत् ॥ १६-१३४ ॥ तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं तत्त्वमुद्रया । अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु तत्त्वमुद्रेयमीरिता ॥ १६-१३५ ॥ पुष्पं समर्पयेद्देवि मुद्रया ज्ञानसंज्ञया । अङ्गुष्ठतर्जनीयोगाज्ज्ञानमुद्रा प्रतिष्ठिता ॥ १६-१३६ ॥ सर्वोपचारैराराध्य मुद्राः संदर्शयेत्क्रमात् । अथाङ्गावरणं कुर्याच्छ्रीविद्यामनुसंभवम् ॥ १६-१३७ ॥ अग्नीशासुरवायव्यमध्यदिक्ष्वङ्गपूजनम् । मायालक्ष्मीमयं बीजयुग्मं पूर्वक्रमेण तु ॥ १६-१३८ ॥ कथितं योजयेद्देवि त्रयं वा परमेश्वरि । संपुटक्रमयोगेन चाथवा वीरवन्दिते ॥ १६-१३९ ॥ संयोज्य पूजयेत्सर्वाः क्रमादेव वरानने । त्रैलोक्यमोहने चक्रे प्रकटा योगिनीर्यजेत् ॥ १६-१४० ॥ चतुरस्रे चतुर्द्वारे शोभिते सिद्धिदायकाः । अणिमां पश्चिमद्वारे दक्षभागे प्रपूजयेत् ॥ १६-१४१ ॥ लघिमामुत्तरद्वारे दक्षभागे प्रपूजयेत् । पूर्वद्वारे तु महिमामुत्तरे पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१४२ ॥ ईशित्वसिद्धिंर्देवेशि दक्षिणद्वारि पूर्ववत् ॥ १६-१४३ ॥ वशित्वसिद्धिं वायव्ये तेनैव क्रमयोगतः ॥ १६-१४४ ॥ इच्छासिद्धिं पूर्वभागे नैरृत्ये च प्रपूजयेत् । प्राप्तिसिद्धिः सर्वकामा सिद्धिश्च परमेश्वरि ॥ १६-१४५ ॥ अधोर्ध्वक्रमरूपेण ज्ञातव्ये सुरसुन्दरि । ब्राह्मी माहेश्वरी चैन्द्री कौमारी वैष्णवी तथा ॥ १६-१४६ ॥ वाराही च तथा षष्ठी चामुण्डा सप्त मातरः । अष्टमी तु महालक्ष्मीः पश्चिमादिक्रमेण हि ॥ १६-१४७ ॥ वामभागे तु संपूज्या वायव्यादि च पूर्ववत् । संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः ॥ १६-१४८ ॥ खेचरीबीजयोन्याख्यास्त्रिखण्डां च प्रपूजयेत् । एताः संपूज्य चक्रेशीं त्रिपुरां पूजयेत्पराम् ॥ १६-१४९ ॥ अणिमासिद्धिपुरतः सर्वकार्यार्थसाधिकाम् । सर्वसंक्षोभिणीं मुद्रां दर्शयेत्कमलानने ॥ १६-१५० ॥ सर्वाशापूरकं चक्रं गुप्तयोगिन्यधिष्ठितम् । षोडशारं ततो देवि पूजयेत्कार्यसिद्धये ॥ १६-१५१ ॥ कामाकषीणिकां देवि बुध्द्याकषीणिकां तथा । अहंकाराकषीणीं च शब्दाकर्षणरूपिणीम् ॥ १६-१५२ ॥ स्पर्शाकषीणिरूपां च रूपाकषीणिरूपिणीम् । रसाकर्षकरीं चैव गन्धाकर्षणकारिणीम् ॥ १६-१५३ ॥ चित्ताकषीणिकां तद्वद्धैर्याकषीणिकां प्रिये । नामाकषीणिकां चैव बीणाकषीणिकां तथा ॥ १६-१५४ ॥ अमृताकषीणीं चैव बीजाकषीणिकां प्रिये । शरीराकषीणीं चैव आत्माकर्षणरूपिणीम् ॥ १६-१५५ ॥ पश्चिमादिविलोमेन षोडशारे स्वरान्विताः । एता नित्याः कलाः पूज्याः स्रवत्पीयूषमण्डलाः ॥ १६-१५६ ॥ चक्रेश्वरीं यजेद्देवीं त्रिपुरेशीं समृद्धिदाम् । कामाकर्षणरूपायाः पुरतः पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१५७ ॥ सर्वविद्राविणीं मुद्रां दर्शयित्वा निवेदयेत् । सर्वसंक्षोभणे चक्रे यजेद्गुप्ततराभिधाः ॥ १६-१५८ ॥ अनङ्गकुसुमां प्राच्यां कवर्गेण प्रपूजयेत् । दक्षिणे च चवर्गेण तथा चानङ्गमेखलाम् ॥ १६-१५९ ॥ अनङ्गमदनां पश्चाट्टवर्गेण प्रपूजयेत् । तवर्गेणोत्तरे पश्चादनङ्गमदनातुराम् ॥ १६-१६० ॥ अनङ्गरेखामाग्नेये पवर्गेण प्रपूजयेत् । राक्षसेऽनङ्गवेगां तु यवर्गेण प्रपूजयेत् ॥ १६-१६१ ॥ वायव्ये तु शवर्गेण तथाऽनङ्गाङ्कुशां यजेत् । ईशान्ये लक्षवर्गेण पूज्याऽनङ्गादिमालिनी ॥ १६-१६२ ॥ चक्रेश्वरीं यजेद्देवीं ततस्त्रिपुरसुन्दरीम् । अनङ्गकुसुमाग्रे च सर्वसाम्राज्यदायिनीम् ॥ १६-१६३ ॥ सर्वाकर्षणमुद्रां च दर्शयेत्सुरवन्दिते । चक्रपूजां निवेद्याथ चतुर्थं चक्रमर्चयेत् ॥ १६-१६४ ॥ सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः सर्वविद्राविणी तथा । सर्वाकषीणिका शक्तिः सर्वाह्लादनकारिणी ॥ १६-१६५ ॥ सर्वसंमोहिनी शक्तिः सर्वस्तम्भनकारिणी । सर्वजृम्भिणिका शक्तिः सर्वावशकरी तथा ॥ १६-१६६ ॥ सर्वार्थरञ्जिनी शक्तिर्नवमी परमेश्वरी । सर्वोन्मादनिका शक्तिः शक्तिः सर्वार्थसाधिका ॥ १६-१६७ ॥ सर्वसंपत्तिपूर्णा च सर्वमन्त्रमयी तथा । चतुर्दशारशक्तिस्तु सर्वद्वन्द्वक्षयंकरी ॥ १६-१६८ ॥ सर्वसौभाग्यदे चक्रे पश्चिमादिविलोमतः । वाममार्गेण देवेशि संपूज्याः सर्वसिद्धिदाः ॥ १६-१६९ ॥ सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः पुरतः पूजयेत्ततः । चक्रेश्वरी सिद्धिदात्रीं परां त्रिपुरवासिनीम् ॥ १६-१७० ॥ वश्यमुद्रां प्रदर्श्याथ निवेद्य तदनन्तरम् । सर्वार्थसाधके चक्रे दशारे कुलयोगिनीः ॥ १६-१७१ ॥ पूजयेत्सर्वकार्यार्थसिद्धिदाः पञ्चमे क्रमात् । सर्वसिद्धिप्रदा देवी सर्वसंपत्प्रदा तथा ॥ १६-१७२ ॥ सर्वप्रियकरी देवी सर्वमङ्गलकारिणी । सर्वकामप्रपूर्णा च सर्वदुःखप्रमोचनी ॥ १६-१७३ ॥ सर्वमृत्युप्रशमनी सर्वविघ्ननिवारिणी । सर्वाङ्गसुन्दरी देवी सर्वसौभाग्यदायिनी ॥ १६-१७४ ॥ पश्चिमादिविलोमेन दशारे पूजयेदिमाः । सर्वसिद्धिप्रदा देवि पुरतश्चक्रनायिकाम् ॥ १६-१७५ ॥ सर्वसिद्धिप्रदां देवि पूजयेत्त्रित्पुराश्रियम् । सर्वोन्मादनमुद्रां च दर्शयित्वा निवेद्य च ॥ १६-१७६ ॥ सर्वरक्षाकरे चक्रे नगर्भा योगिनीर्यजेत् । सर्वज्ञा सर्वशक्तिश्च सर्वैश्वर्यप्रदा ततः ॥ १६-१७७ ॥ सर्वज्ञानमयी देवी सर्वव्याधिविनाशिनी । सर्वाधारस्वरूपा च सर्वपापहरा तथा ॥ १६-१७८ ॥ सर्वानन्दमयी देवी सर्वरक्षास्वरूपिणी । सर्वेप्सितार्थफलदा देव्यः सर्वसमृद्धिदाः ॥ १६-१७९ ॥ पश्चिमादिविलोमेन पूजयेत्पङ्क्तयोनिके । सर्वज्ञापुरतो देवि चक्रेशीं मालिनीं यजेत् ॥ १६-१८० ॥ महाङ्कुशां महामुद्रां दर्शयित्वा निवेद्य च । मध्यचक्रे महेशानि योगिनीः पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१८१ ॥ सर्वरोगहरे चक्रे वसुकोणे सुरेश्वरि । रहस्ययोगिनीर्देवि वशिन्याद्यास्तु सिद्धिदाः ॥ १६-१८२ ॥ पश्चिमादिविलोमेन पूर्वोक्ताः पूजयेत्क्रमात् । वशिनीपुरतः पूज्या सिद्धाम्बा चक्रनायिका ॥ १६-१८३ ॥ खेचरीं दर्शयेन्मुद्रां निवेद्यानन्तरं ततः । सर्वसिद्धिप्रदे चक्रे त्रिकोणे सर्वकामदे ॥ १६-१८४ ॥ परापररहस्याख्ययोगिनीः परिपूजयेत् । पञ्च बाणान्समुच्चार्य कामकामेश्वरीमयान् ॥ १६-१८५ ॥ जम्भनाख्यान्महेशानि पूजयेद्बाणदेवताम् । धमात्मकं कामचापं द्वितीयं तु थमात्मकम् ॥ १६-१८६ ॥ कामेश्वर्या मोहनाख्यां पूजयेच्चापदेवताम् । द्वितीयं भुवनेशानीपाशयुग्मं वशंकरम् ॥ १६-१८७ ॥ कामेशस्य च कामेश्यास्त्रैलोक्याकर्षणं प्रिये । अङ्कुशाख्यं करोमात्मबीजं स्तम्भनसंज्ञकम् ॥ १६-१८८ ॥ कामेशस्य च कामेश्या अङ्कुशं पूजयेत्प्रिये । षडङ्गावरणद्वाह्ये समीपे क्रमतो यजेत् ॥ १६-१८९ ॥ पश्चिमादिक्रमेणैव चतुदीक्षु प्रपूजयेत् । कामेश्वरीं रुद्रशक्तिमाद्यकूटेन चाग्रतः ॥ १६-१९० ॥ द्वितीयेन च कूटेन कामाख्येन च वैष्णवीम् । दक्षकोणे समभ्यर्च्य तृतीयेन च पूजयेत् ॥ १६-१९१ ॥ भगमालां ब्रह्मशक्तिमुत्तरे विश्वमातृकाम् । चक्रेश्वरीमम्बिकाख्यां कामेशीपुरतो यजेत् ॥ १६-१९२ ॥ बीजमुद्रामुपास्याथ चक्रपूजां निवेदयेत् । सर्वानन्दमये चक्रराजे बैन्दवसंज्ञके ॥ १६-१९३ ॥ ब्रह्मरूपे चित्स्वरूपे संविद्वेद्ये शृणु प्रिये । परापररहस्याख्यां योगिनीं त्रिपुरां यजेत् ॥ १६-१९४ ॥ कूटत्रयं समुच्चार्य सर्वविद्यास्वरूपकम् । समस्तदेवतारूपं सर्ववस्तुमयं यजेत् ॥ १६-१९५ ॥ चक्रेशीमपि तामेव महात्रिपुरसुन्दरीम् । श्रीविद्यां षोडशार्णां च भुक्तिमुक्तिफलप्रदाम् ॥ १६-१९६ ॥ समस्तचक्रचक्रेशीं सर्वागमनमस्कृताम् । सर्वाम्नायेश्वरीं विद्यालंकृतां ब्रह्मरूपिणीम् ॥ १६-१९७ ॥ उपचारैः समभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं मूलविद्यया ॥ १६-१९८ ॥ योनिमुद्रां प्रदर्श्याथ मुद्राः संदर्शयेत्क्रमात् । वनस्पतिरसोत्पन्नैः पवित्रै रम्यगन्धिभिः ॥ १६-१९९ ॥ दशाङ्गाद्यैर्धूपवर्यैर्धूपयेत्परमेश्वरीम् । (कस्तूरीकुङ्कुमं देवि गुग्गुलं शालसंभवम् ॥ १६-२०० ॥ चन्दनागरुकर्पूरसिताज्यमधुसंयुतम् । धूपयेद्देशिको नित्यं सर्वसौभाग्यसिद्धये ॥ १६-२०१ ॥ धूपमन्त्रेण देवेशि त्रैलोक्यस्यापि दुर्लभम् । अभितो वेदिकाचक्रं दीपमाला घृतप्लुताः ॥ १६-२०२ ॥ कर्पूररचिताश्चापि तैलपूर्णास्तु वा यजेत् । धूपदीपौ निवेद्याथ तर्पयेत्पूर्ववत्प्रिये ॥ १६-२०३ ॥ आरातीकविधिं कुर्यात्पूर्ववद्देववन्दिते । अन्यदारातीकं वक्ष्ये सर्वकाममपूरकम् ॥ १६-२०४ ॥ स्वर्णादिनिमीते पात्रे मध्ये चक्रं लिखेद्बुधः । तण्डुलोल्लासितं कृत्वा नवधा कारयेत्ततः ॥ १६-२०५ ॥ नव गोलांश्चन्द्ररूपान्विरच्य तदनन्तरम् । शर्करागर्भभरितान्मण्डकान्युग्मरूपकान् ॥ १६-२०६ ॥ विरच्य घटिकाः कार्या योजयित्वा तु सप्तकम् । सप्तसप्तप्रकारेण घटिका नव योजयेत् ॥ १६-२०७ ॥ अष्टकोणेषु संस्थाप्य गोलकांञ्चोपरि क्षिपेत् । चणमुद्रा विकीर्याथ दीपकान्घृतपाचितान् ॥ १६-२०८ ॥ मुष्टिकाकृतिमुष्टिश्च स्थापयेत्तत्र तत्र तु । दीपान्प्रज्वाल्य पश्चात्तु पञ्चरत्नैः प्रपूजयेत् ॥ १६-२०९ ॥ पञ्चसिंहासनगता विद्यास्तत्र प्रपूजयेत् । आमस्तकं समुद्धृत्य नववारं पुनः पुनः ॥ १६-२१० ॥ नवावरणवद्देवि परिभ्राम्य पुनः पुनः । उत्तीर्य स्थापयेत्पश्चाद्दीपमालामयं महः ॥ १६-२११ ॥ नेत्रयोः सुस्थिरं ध्यायेदारातीकविधिः प्रिये । नैवेद्यं षड्र्सोपेतं सितापूपादिसंयुतम् ॥ १६-२१२ ॥ शर्करापूरभरितमण्डकैः पायसान्वितम् । मुक्ताकर्पूरधवलं शुद्धौदनसुपूरितम् ॥ १६-२१३ ॥ घृतकर्पूरशोभाढ्यं सम्पूर्णघृतमण्डितम् । नानाव्यञ्जनशोभाढ्यं वटकैः कुङ्कुमप्रभैः ॥ १६-२१४ ॥ माषान्नभरितं नानारसपानविराजितम् । घृतक्षीरेण भरितं चतुर्मुद्राविराजितम् ॥ १६-२१५ ॥ संकल्प्य परमेशान्यै नित्यहोमविधिं चरेत् । मूलेन प्राणसहिता आहुतीः पञ्च होमयेत् ॥ १६-२१६ ॥ षडाहुतीः षडङ्गानां नित्यहोमः प्रकीतीतः । उपविश्याऽऽसने रम्ये वामभागे ततः परम् ॥ १६-२१७ ॥ वहत्करोर्ध्वपुटतः साधको भूमिजानुकः । मण्डलं चतुरस्रं तु तन्मध्ये विलिखेत्प्रिये ॥ १६-२१८ ॥ त्रिकोणमध्ये व्योमाख्यं मण्डलं पूजयेत्ततः । व्यापकान्ते मण्डलाय हृदन्तो वाग्भवं परम् ॥ १६-२१९ ॥ मुखे कृत्वा पूजनीयं मण्डलं मनुना प्रिये । एतन्मण्डलमभ्यर्च्य मण्डलानां चतुष्टयम् ॥ १६-२२० ॥ ईशानवह्निनैरृत्यवायुकोणेषु पूर्ववत् । मण्डलानि निधायाथ पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये ॥ १६-२२१ ॥ पूर्ववद्बलिदानं च दद्यात्सर्वसमृद्धये । बटुकाय महेशानि योगिनीभ्यश्च वल्लभे ॥ १६-२२२ ॥ क्षेत्रपालगणेशाभ्यां पूर्ववद्बलिमुत्सृजेत् । वामभागे कृतस्याथ मण्डलस्योपरि क्षिपेत् ॥ १६-२२३ ॥ आधारं पूजयेत्तत्र पात्रं चान्नोदकान्वितम् । सकारणं मन्त्रयित्वा सर्वभूतबलिं हरेत् ॥ १६-२२४ ॥ षोडशार्णेन मनुना त्रिवारं वीरवन्दिते । तारं च भुवनेशानि सर्वविघ्नपदं ततः ॥ १६-२२५ ॥ कृद्भ्यश्च सर्वभूतेभ्यो हुंकारं वह्निवल्लभाम् । समुच्चरन्बलिं दद्यान्मुद्रया तत्त्वसंज्ञया ॥ १६-२२६ ॥ बलिपञ्चकमाख्यातं सर्वरक्षाकरं सताम् । एकत्र वा पञ्च बलीन्दद्याद्व्यापकमण्डले ॥ १६-२२७ ॥ वामभागे स्थितो देवि सर्वविघ्नहरो भवेत् । चक्रमभ्यर्च्य सकलं विधिवत्परमेश्वरि । श्रीगुरोः कृपया देवि सर्वज्ञः सर्वतत्त्ववित् ॥ १६-२२८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे उमामहेश्वरसंवादे श्रीविद्यायजन-- विधिर्नाम षोडशः पटलः ॥ १६ ॥ </poem> == सप्तदशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- देवदेव महादेव अश्रुतार्थं महेश्वर । षोडशाक्षरविद्यायाः श्रीचक्रविधिमुत्तमम् ॥ १७-१ ॥ जपादिकं च यत्सर्वमेकैकाक्षरसाधनम् । कथयस्व महेशान यद्यहं तव वल्लभा ॥ १७-२ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु सर्वांगसुभगे श्रीविद्याविधिमुत्तमम् । यस्य विज्ञानमात्रेण कर्ता हर्ता स्वयं विभुः ॥ १७-३ ॥ अनेन विधिना यत्र श्रीचक्रं क्रमसंयुतम् । पूज्यते तत्र सकलं वशी कुर्यान्न संशयः ॥ १७-४ ॥ नगरं वशमायाति देशमण्डलमद्रिजे । योषितः सकला वश्या ज्वलत्कामाग्निपीडिताः ॥ १७-५ ॥ विद्याविमूढहृदयाः साधकन्यस्तमानसाः । तद्दर्शनेन देवेशि जायन्ते सर्वयोषितः ॥ १७-६ ॥ अक्षमालां समाश्रित्य मातृकावर्णरूपिणीम् । अथ मुक्ताफलमयी वाङ्मोक्षफलदायिनी ॥ १७-७ ॥ सर्वसिद्धप्रदा नित्यं सर्वराजवशंकरी । यथा मुक्ताफलमयी तथा स्फटिकनिमीता ॥ १७-८ ॥ रुद्राक्षमालिका मोक्षे सर्वसंपत्समृद्धिदा । प्रवालमाला वश्ये तु सर्वकार्यार्थसाधिका ॥ १७-९ ॥ माणिक्यमाला फलदा साम्राज्यफलदायिनी । पुत्रजीवकमाला तु विद्यालक्ष्मीप्रदा सताम् ॥ १७-१० ॥ पद्माक्षमालया लक्ष्मीर्जायते महती परा । रक्तचन्दनमाला तु सर्वभोगप्रदायिनी ॥ १७-११ ॥ अक्षमालां प्रपूज्याथ चन्दनेन विलेपिताम् । समाश्रित्य जपेद्विद्यां लक्षमात्रं यदा बुधः ॥ १७-१२ ॥ योषितो भ्रमयन्त्येव मनस्तस्य सुनिश्चलम् । तदा द्वितीयलक्षं तु प्रजपेत्साधकोत्तमः ॥ १७-१३ ॥ पातालतलनागेन्द्रकन्यकाः क्षोभयन्ति तम् । तासां कटाक्षजालैस्तु न मोहं याति साधकः ॥ १७-१४ ॥ तदा लक्षत्रयं कुर्यात्साधकः स्थिरमानसः । तृतीयलक्षे संप्राप्ते द्रावयन्ति सुराङ्गनाः ॥ १७-१५ ॥ अभिमानेन सौन्दर्यात्सौभाग्यमदकारिणः । साधकं द्रावयन्त्येव ततश्चासौ मनस्थिरः ॥ १७-१६ ॥ तदा लक्षत्रयं साधु सर्वपापनिकृन्तनम् । एवं लक्षत्रयजपेद् व्रतस्थः स्वस्थमानसः ॥ १७-१७ ॥ संक्षोभयति भूर्लोकस्वर्लोकततलवासिनः । पुरुषा योषितो वश्याश्चराचरमपि प्रिये ॥ १७-१८ ॥ गोरोचनादिभिर्द्रव्यैश्चक्रराजं समालिखेत् । अतीव सुन्दरं रम्यं तन्मध्ये प्रतिमां वराम् ॥ १७-१९ ॥ ज्वलन्तीं नामसहितां महाबीजविदभीताम् । चिन्तयेत्तु ततो देवि योजनानां सहस्रशः ॥ १७-२० ॥ अदृष्टपूर्वा देवेशि श्रुतमात्राऽपि दुर्लभा । राजकन्याऽथ वा चार्वी भयलज्जाविवजीता ॥ १७-२१ ॥ आयाति साधकं सम्यग्मन्त्रमूढा सती प्रिये । चक्रमध्यगतो भूत्वा साधकश्चिन्तयेद्यदा ॥ १७-२२ ॥ उद्यत्सूर्यसहस्राभमात्मानमरुणं तथा । साध्यमप्यरुणीभूतं कृत्वा मन्त्रं जपेद्बुधः ॥ १७-२३ ॥ अनेन क्रमयोगेण स्वयं कन्दर्परूपवान् । सर्वसौन्दर्यसुभगः कामिनीवल्लभो भवेत् ॥ १७-२४ ॥ सर्वलोकेषु सुभगः सर्वलोकवशंकरः । सर्वरक्तोपचारैस्तु मुद्रासनद्धविग्रहः ॥ १७-२५ ॥ चक्रं प्रपूरयेद्यस्तु यस्य नाम विदभीतम् । स भवेद्दासवद्देवि धनाढ्ये वाऽपि भूपतिः ॥ १७-२६ ॥ चक्रमध्यगतं कुर्यान्नाम यस्यास्तु योषितः । अदृष्टाया महेशानि योनिमुद्राधरो बुधः ॥ १७-२७ ॥ हठादानयते शीघ्रं यक्षिणीं राजकन्यकाम् । नागकन्यांसाप्सरसं खेचरीं वा सुराङ्गनाम् ॥ १७-२८ ॥ विद्याधरीं दिव्यरूपामृषिकन्यां रिपुस्रियम् । मदनोद्भवसंतापां स्फुरज्जघनमण्डलाम् ॥ १७-२९ ॥ कामबाणप्रभिन्नान्तःकरणां लोलचक्षुषाम् । महाकामकलाध्यानयोगात्तु सुरवन्दिते ॥ १७-३० ॥ क्षोभयेत्स्वर्गभूर्लोकपातालतलयोषितः । रोचनाभागमेकं तु भागमेकं तु कुङ्कुमम् ॥ १७-३१ ॥ अथ भागद्वयं देवि चन्दनं मर्दयेत्समम् । एकत्र तिलकं कुर्यात् त्रैलोक्यवशकारिणम् ॥ १७-३२ ॥ अष्टोत्तरशतावृत्त्या मन्त्रयित्वा वशं नयेत् । राजानं नगरं ग्रामं तेन यद्यत्प्रद्दश्यते ॥ १७-३३ ॥ मन्त्रिणा परमेशानि तत्सर्वं तस्य वश्यगम् । ताम्बूलं धूपमुदकं पत्रं पुष्पं फलं दधि ॥ १७-३४ ॥ दुग्धं घृतं चूर्णमन्नं वस्त्रं कर्पूरमेव च । कस्तूरी घुसृणं चैलां लवङ्गं जातिपत्रकम् ॥ १७-३५ ॥ फलं वा वस्तु यद्यत्तु सकलं परमेश्वरि । शतमष्टोत्तरं जप्त्वा यस्मै कस्मै प्रयच्छति ॥ १७-३६ ॥ स वश्यो जायते देवि नात्र कार्या विचारणा । स्त्रियस्तु सकला वश्या दासीभूता भवन्ति हि ॥ १७-३७ ॥ जगत्कर्षणमेतत्तु कथितं नान्यथा भवेत् । रहस्यस्थानके मन्त्री लिखेद्रोचनया भुवि ॥ १७-३८ ॥ चारुशृङ्गारवेषाढ्यां सर्वाभरणभूषिताम् । प्रतिमां सुन्दरां गीतां विलिख्य सुमनोहराम् ॥ १७-३९ ॥ तद्भालकण्ठहृन्नाभिजन्ममण्डलयोजिताम् । जन्मनाममहाविद्यामङ्कुशान्तवीदभीताम् ॥ १७-४० ॥ सर्वसन्धिषु देहस्य मदनाक्षरमालिखेत् । लीनं दाडिमपुष्पाभं चिन्तयेद्देहसन्धिषु ॥ १७-४१ ॥ तदाशाभिमुखो भूत्वा स्वयं देवीस्वरूपकः । मुद्रां तु क्षोभिणीं बद्ध्वा मन्त्रमष्टशतं जपेत् ॥ १७-४२ ॥ नियोज्य मदनागारे चन्द्रसूर्यकलात्मके । ततो विकलसर्वाङ्गी कामबाणैः प्रपीडिताम् ॥ १७-४३ ॥ अनन्यमानसां प्रेमभ्रममाणानां मदालसाम् । एवमाकर्षयेन्नारीं योजनानां शतादपि ॥ १७-४४ ॥ मातृकां विलिखेच्चक्रबाह्यतः सकलां प्रिये । भूर्जपत्रे स्वर्णपत्रे रौप्यपत्रेऽथ ताम्रजे ॥ १७-४५ ॥ अवध्यः सर्वजन्तूनां व्याघ्रादीनां विशेषतः । तथैव मातृकायुक्तस्वसंज्ञाचक्रमण्डितः । कर्पूरकुङ्कुमाद्यैस्तु अजरामरतां लभेत् ॥ १७-४६ ॥ अनेन विधिना देवि रोचनागरुकुङ्कुमैः ॥ १७-४७ ॥ विलिखंश्चक्रयोगेण साध्यनाम वरानने । विदभीतं स्वनाम्ना तु यस्मिन्कस्न्निपि स्थितम् ॥ १७-४८ ॥ स्थावरं जङ्गमं चापि सकलं जनमण्डलम् । वशी कुर्यान्महेशानि पादाक्रान्तं न संशयः ॥ १७-४९ ॥ महात्रिपुरसुन्दर्याः कामकूटेन भास्वता । एकमेकमवष्टभ्य साध्यनामाक्षराणि च ॥ १७-५० ॥ बहिरप्यखिलैर्वर्णैर्मातृकायाः प्रवेष्टयेत् । हेममध्यगतं कुर्याच्छिखायां वामके भुजे ॥ १७-५१ ॥ धारयेद्यत्र कुत्रापि त्रैलोक्यवशकारकम् । राजेन्द्रमपि देवेशि दासभूतं करोति हि ॥ १७-५२ ॥ राजानो वाजिनः सर्पा गजा दुष्टा मदोत्कटाः । व्याघ्राः केसरिणो मत्ता वश्यास्तस्य भवन्ति हि ॥ १७-५३ ॥ पूर्वक्रमेण नगरनाम संदर्भ्य शैलजे । मध्ये चतुष्पथे वाऽपि चतुदीक्षु निधापयेत् ॥ १७-५४ ॥ महाक्षोभो योषितां तु जनानां महतामपि । तथैव सर्वदुष्टानां पुरस्थानां च जायते ॥ १७-५५ ॥ एतन्मध्यगतां पृथ्वीं सशैलवनगह्वराम् । ज्वलन्तीं सर्वराजेन्द्रमण्डितां सागराम्बराम् ॥ १७-५६ ॥ मासषट्कं चिन्तयेद्यः साक्षात्कामोपमो भवेत् । कटाक्षक्षेपमात्रेण नार्यस्तस्य वशाः प्रिये ॥ १७-५७ ॥ राजानो ब्राह्मणा वैश्याः शूद्राश्च पशवो जगत् । दृष्ट्वा त्वाकर्षयेद्देवि त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १७-५८ ॥ सपत्नान्नाशयेद्दृष्ट्वा नात्र कार्या विचारणा । भूतप्रेतपिशाचांश्च ज्वरांश्चातुथीकादिकान् ॥ १७-५९ ॥ शूलगूल्मादिरोगांश्च दृष्ट्वा नाशयते क्षणात् । एतत्सिन्दूरसुभगं रात्रौ संपूजितं प्रिये ॥ १७-६० ॥ योजनानां शताद्वाऽपि सम्यगाकर्षयेस्रियम् । यदा दिक्षु विदिक्ष्वेवं दिविष्ठानपि सुन्दरि ॥ १७-६१ ॥ वशमानयते शीघ्रं सपुत्रपशुबान्धवान् । भूर्जपत्रे समालिख्य रोचनागरुकुङ्कुमैः ॥ १७-६२ ॥ तन्मध्ये नगर देशं मण्डलं खण्डमेव च । नाम्ना विदभीतं स्वस्य पूजयित्वा यथाविधि ॥ १७-६३ ॥ भूमिमध्यगतं कृत्वा त्रैलोक्यं वशमानयेत् । अथ वा धारयेत्कण्ठे शिखायां बाहुमूलके ॥ १७-६४ ॥ यत्र कुत्र स्थितं भद्रे क्षोभयेन्नगरं महत् । अर्कक्षीरेण संयुक्तं धत्तूरकरसं तथा ॥ १७-६५ ॥ रोचनाकुङ्कुमे चैव लाक्षालक्तकसंयुतम् । कस्तूरीचन्द्रसंयुक्तमेकीकृत्य ततः परम् ॥ १७-६६ ॥ चक्रमेतत्समालिख्य यस्य नाम्ना महेश्वरि । तस्य व्याघ्रगजव्याधिरिपुसर्पभयादिकम् ॥ १७-६७ ॥ चोरग्रहजलारिष्टशाकिनीडाकिनीभयम् । भयं न विद्यते देवि परमन्त्राभिचारजम् ॥ १७-६८ ॥ नित्यं संधारयेद्देवि कालमृत्युं विनाशयेत् ॥ १७-६९ ॥ अथवा मध्यगां देवीं त्रिकोणोभयमध्यगाम् । अथ स्वनामसंयुक्तां रोचनाकुङ्कुमाङ्किताम् ॥ १७-७० ॥ निधापयेच्च सप्ताहाद्दासवत्ंकिकरो भवेत् । पीतद्रव्यैः समालिख्य पीतपुष्पैः समर्चयेत् ॥ १७-७१ ॥ पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा स्तम्भयेत्सर्ववादिनः । सहस्रवदनो देवि मूढो भवति तत्क्षणात् ॥ १७-७२ ॥ नाम्ना यस्य स वाग्ग्मी हि पाषाण इव जायते । चक्रं विलिख्य देवेशि महानीलीरसेन तु ॥ १७-७३ ॥ नाम संयोज्य विधिवद्दक्षिणाभिमुखो बुधः । वह्नौ दग्ध्वा महेशानि मारणं वैरिणां प्रिये ॥ १७-७४ ॥ महिषाश्वपुरीषाभ्यां सम्यगाधृष्य शैलजे । गोमूत्रेण च संलिख्य नामसंदर्भ्य पूर्ववत् ॥ १७-७५ ॥ क्षिप्त्वाऽऽरनालमध्यस्थं विद्वेषणकरं भवेत् । कृत्वा रोचनया नाम काकपक्षस्य मध्यगम् ॥ १७-७६ ॥ लम्बमानं तदाकाशे शत्रूच्चाटनकारकम् । महानीलीरोचनाभ्यां दुग्धलाक्षारसेन हि ॥ १७-७७ ॥ विलिख्य धारयेन्मन्त्री सर्ववर्णान्वशं नयेत् । अनेनैव विधानेन स्थापयेद्वारिमध्यगम् ॥ १७-७८ ॥ तेनोदकेन संस्नातः पीतं तत्सर्ववश्यकृत् । सौभाग्यं जायते तेन पानीयेन न संशयः ॥ १७-७९ ॥ एतन्मध्यगतां पृथ्वीं नगरीं वा सुलोचने । सप्ताहात्क्षोभयेत्सम्यग्ज्वलमानां विचिन्तयेत् ॥ १७-८० ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि महापातकनाशनम् । शिवां संपूजयेद्देवि सुगन्धैः कुसुमैः प्रिये ॥ १७-८१ ॥ महापातकयुक्तात्मा तत्क्षणात्पापहा भवेत् । शमीदूर्वाङ्कुराश्वत्थपलाशैरथ वाऽर्कजैः ॥ १७-८२ ॥ मासेन हन्ति कलुषं सप्तजन्मकृतं नरः । पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा पीतद्रव्यैः समर्चयेत् ॥ १७-८३ ॥ पीतस्थाने समालिख्य स्तम्भयेत्सर्ववादिनः । उत्तराशामुखो भूत्वा सिन्दूररजसा लिखेत् ॥ १७-८४ ॥ पूजयेद्विधिवद्विद्वान् सर्वलोकं वशं नयेत् । पश्चिमाभिमुखो भूत्वा चन्दनेन समालिखेत् ॥ १७-८५ ॥ संपूज्य विधिवद्विद्वान् सर्वयोषिन्मनो हरेत् । वल्लभो जायते देवि दासीमिव वशं नयेत् ॥ १७-८६ ॥ यमाशाभिमुखो भूत्वा चक्रे कृष्णं यदाऽर्चयेत् । यस्य नामाङ्कितं तस्य मन्त्रहानिः प्रजायते ॥ १७-८७ ॥ अग्निराक्षसवायव्यशम्भुकोणेषु पूजितम् । पूर्ववत्परमेशानि क्रमेण परिपूजितम् ॥ १७-८८ ॥ स्तम्भविद्वेषणव्याधिशत्रूच्चाटकरं भवेत् । रोचनालिखितं चक्रं क्षीरमध्ये क्षिपेद्बुधः ॥ १७-८९ ॥ सर्ववश्यकरं देवि भवत्येव न संशयः । गोमूत्रमध्यगं सम्यक्शत्रूच्चाटकरं भवेत् ॥ १७-९० ॥ तैलस्थं चक्रराजं तद्विद्वेषणकरं भवेत् । ज्वलज्ज्वलनमध्यस्थं शत्रुनाशकरं भवेत् ॥ १७-९१ ॥ यदेकान्ते चतुर्मार्गे सिन्दूररजसा लिखेत् । सर्वबाह्यत आरभ्य यावन्मध्यं महेश्वरि ॥ १७-९२ ॥ आकारादिक्षकारान्तां मातृकां तत्र विन्यसेत् । पूजयेद्रात्रिसमये कुलाचारक्रमेण तु ॥ १७-९३ ॥ साधकः खेचरो देवि जायते नात्र संशयः । गिरावेकतरौ तद्वदर्चयेत्कुलमार्गतः ॥ १७-९४ ॥ अजरामरतां लब्ध्वा सुखी भवति मान्त्रिकः । श्मशाने पूजयेच्चक्रं महाभूतदिने बुधः ॥ १७-९५ ॥ पूर्वक्रमेण विधिवत्साधकः स्थिरमानसः । खड्गसिद्धिं च मनःसिद्धिं च गुटिकामपि ॥ १७-९६ ॥ पादुकां वेतालसिद्धिं च मनःसिद्धिं च धातुदाम् । महाविवरसिद्धिं च यक्षिणीचेटकोद्भवाम् ॥ १७-९७ ॥ सर्वं तल्लभते मन्त्री नात्र कार्या विचारणा । अथ वक्ष्ये महेशानि श्रीविद्यापूजनं महत् ॥ १७-९८ ॥ ब्रह्महत्यादिदोषाणां पुरश्चरणमुत्तमम् । रक्तपद्मैर्महेशानि पूजयेच्चक्रमुत्तमम् ॥ १७-९९ ॥ समस्तरश्मिसहितं नित्याम्नायपुरस्कृतम् । कुलाचारक्रमाद्देवि कर्पूरक्षोदमण्डितम् ॥ १७-१०० ॥ मासमात्रेण देवेशि महापातककोटयः । जन्मान्तरकृता सर्वा नाशयेन्नात्र संशयः ॥ १७-१०१ ॥ लक्ष्मीस्तस्य गृहे रम्या सुस्थिरा सुरवन्दिते । जपापुष्पैर्महेशानि पूर्ववत्पूजयेच्छिवाम् ॥ १७-१०२ ॥ मासमात्रं क्रमेणैव पूर्ववत्परमेश्वरि । ब्रह्महत्यादिपापांश्च पूर्वजन्मकृतान्प्रिये ॥ १७-१०३ ॥ नाशयेन्नात्र संदेहो धनवाञ्जायते बुधः । केतकैस्तरुणैः पत्रैः पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये ॥ १७-१०४ ॥ उपपातकसंघांश्च मासमात्रेण नाशयेत् । सौभाग्यमतुलं तस्य जायते नात्र संशयः ॥ १७-१०५ ॥ शतपत्रैर्मनोरम्यैः पूजयेन्मासमात्रकम् । पूर्ववत्परमेशानि पूर्वपापं विनाशयेत् ॥ १७-१०६ ॥ चम्पकैः सुमनोरम्यैः पूर्ववत्पूजयेच्छिवाम् । मासमात्रेण हन्त्येव पातकाञ्शतजन्मजान् ॥ १७-१०७ ॥ सौभाग्यवान्भवेन्मन्त्री त्रिपुरायाः प्रसादतः । श्वेतपद्मैर्महेशानि महद्भिः पूजयेत्पराम् ॥ १७-१०८ ॥ पूर्ववन्नाशयेत्पापं विंशज्जन्मभवं प्रिये । मासमात्रेण सकलं मोक्षस्तस्य करे स्थितः ॥ १७-१०९ ॥ बन्धूककुसुमैर्देवि मासमात्रं प्रपूजयेत् । त्रैलोक्यं वशगं तस्य पूर्वपापं दहेद्बुधः ॥ १७-११० ॥ बिल्वपत्रैश्च जलजैः सहैव परिपूजयेत् । पूर्ववत्परमेशानि मासमात्रं प्रसन्नधीः ॥ १७-१११ ॥ समृद्धिमान् भवेद्देवि सर्वपापहरः सदा । मल्लिकामालतीजातीकुन्दैश्च शतपत्रकैः ॥ १७-११२ ॥ श्वेतोत्पलैमीश्रितैस्तु पूजयेन्मासमात्रकम् । कुलाचारक्रमेणैव पातकं शतजन्मजम् ॥ १७-११३ ॥ ब्रह्महत्यादिजनितं नाशयेन्नात्र संशयः । मुक्तिस्तस्य करे देवि वाचा जीवसमो भवेत् ॥ १७-११४ ॥ अगस्त्यबाणबन्धूकजपारक्तोत्पलैः प्रिये । पूर्वक्रमेण संपूज्य मासमात्रं प्रसन्नधीः ॥ १७-११५ ॥ पातकं नाशयेन्मन्त्री साक्षात्कामसमो भवेत् । चम्पकैः पाटलैर्दैवि बकुलैर्नागकेसरैः ॥ १७-११६ ॥ कह्लारैः सिन्दुरै रम्यैः पूर्ववत्पूजयेत्क्रमात् । सौभाग्यमतुलं तस्य मासमात्रेण जायते ॥ १७-११७ ॥ पापं विनाशयेद्देवि यदि जन्मसहस्रजम् । इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्याप्रयोगविधिर्नाम सप्तदशः पटलः ॥ १७ ॥ </poem> == अष्टादशः पटलः == <poem> अथाष्टादशः पटलः ईश्वर उवाच -- रत्नपूजाविधानं तु कथयामि तवानघे । पुष्पाणि रचयेद्देवि माणिक्यरचितानि हि ॥ १८-१ ॥ तैस्तु पूजा प्रकर्तव्या चक्रराजस्य पूर्ववत् । नानापुष्पैः सुगन्धैश्च कर्पूरक्षोदचन्दनैः ॥ १८-२ ॥ एकविंशतिरात्रेण विंशतिं धरणीभुजाम् । दासीभूतां करोत्येव महारोगांश्च नाशयेत् ॥ १८-३ ॥ सूर्यवत्कान्तिमान्मन्त्री जायते नात्र संशयः । मुक्तारत्नैश्च रचयेत्स्वर्णपुष्पाणि सुन्दरि ॥ १८-४ ॥ तैस्तु पूजा प्रकर्तव्या नानापुष्पैश्च पूर्ववत् । एकविंशतिरात्रेण राजपत्न्यो वशाः प्रिये ॥ १८-५ ॥ कलाकान्तियुतो देवि जायते सुभगः क्षितौ । प्रवालघटितैः स्वर्णपुष्पैस्तु बहुभिर्यजेत् ॥ १८-६ ॥ पूर्ववत्परमेशानि कुलाचारक्रमेण तु । पुष्पैश्च विविधैर्देवि त्रिःसप्ताहात्सुरेश्वरि ॥ १८-७ ॥ क्रूरास्तस्य वशाः सर्वे वैरिवर्गान्विनाशयेत् । तथा मरकतक्षिप्तस्वर्णपुष्पैस्तु पूजयेत् ॥ १८-८ ॥ एकविंशतिरात्रेण नानापुष्पैः क्रमं यजेत् । विबुधास्तस्य वरदा वैरी नश्यति नान्यथा ॥ १८-९ ॥ पुष्परागमहारत्नघटितैः स्वर्णनिमीतैः । कुसुमैः पूजयेच्चक्रं त्रिःसप्ताहात्सुरेश्वरि ॥ १८-१० ॥ सुरास्तस्य वशा देवि बृहस्पतिसमो भवेत् । सुवर्णरचितैः पुष्पैर्वज्रकेयूरराजितैः ॥ १८-११ ॥ एकविंशतिरात्रेण मोहयेज्जगतीमिमाम् । दैवदैत्या वशास्तस्य जायन्ते नात्र संशयः ॥ १८-१२ ॥ इन्द्रनीलमयैः स्वर्णपुष्पैश्चक्रं समर्चयेत् । एकविंशतिरात्रेण तथा नीलैश्च नीरजैः ॥ १८-१३ ॥ वैरिणो नाशमायान्ति शेषा वश्या भवन्ति हि । गोमेदेघटितैः पुष्पैः सुवर्णस्य यजेद्बुधः ॥ १८-१४ ॥ किंशुकैश्च कुसुमैश्च पूर्ववत्परमेश्वरि । सप्ताहाद्वैरिणो वश्या घातस्तेषु प्रजायते ॥ १८-१५ ॥ त्रिःसप्ताहान्महापापसंचयं नाशयेत्प्रिये । क्रव्यादजीवा वश्या हि भवन्त्येव न संशयः ॥ १८-१६ ॥ वैदूर्यघटितैः स्वर्णपुष्पैरभ्यर्चयेत्क्रमम् । चम्पकादिभिरभ्यर्च्य त्रैलोक्यं स्तम्भयेत्क्षणात् ॥ १८-१७ ॥ एकविंशतिभिर्वारैः सर्वपापहरो भवेत् । पुष्पैः पर्युषितैर्देवि नार्चयेत्स्वर्णजैरपि ॥ १८-१८ ॥ निर्माल्यभूतैः कुसुमैरुच्छिष्टैः परमेश्वरि । नवरत्नमयैः स्वर्णपुष्पैर्यदि शिवांं यजेत् ॥ १८-१९ ॥ तदा देवा मनुष्याश्च पन्नगा राक्षसादयः । सर्वे वश्या भवन्त्येव त्रिःसप्ताहान्न संशयः ॥ १८-२० ॥ जन्मकोटिभवं पापं नाशयेन्नात्र संशयः । स्वर्णरत्नमयैः पुष्पैर्नवरत्नैः प्रपूजयेत् ॥ १८-२१ ॥ तदाऽश्वमेधदशकं कृतं भवति शैलजे । स्वर्णरत्नादिपूर्णत्वं यदा नास्ति तदा शृणु ॥ १८-२२ ॥ तैरेव पुष्पैः पूजा तु कर्तव्या साधकोत्तमैः । यद्यत्पुष्पं यत्र यत्र दत्तं तत्तत्सुरेश्वरि ॥ १८-२३ ॥ तत्र तत्र प्रदातव्यं न दातव्यं यथेच्छया । अलंकारस्वरूपेण पूजयेच्चक्रनायकम् ॥ १८-२४ ॥ केवलं स्वर्णपुष्पैस्तु त्रैलोक्यं स्तम्भयेच्छिवे । मासमात्रेण पापानि सप्तजन्मभवान्यपि ॥ १८-२५ ॥ नाशयेन्मोहयेत्सर्वां समुद्रवलयां धराम् ॥ १८-२६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यास्वर्णरत्नपूजाविधिविवरणं नामाष्टदशकः पटलः ॥ १८ ॥ </poem> == एकोनविंशः पटलः == <poem> अथैकोनविंशः पटलः श्रीदेव्युवाच -- त्रिपुरा परमा शक्तिस्त्रैलोक्यवशकारिणी । एतस्याः परमानन्दसाधनं कथय प्रभो ॥ १९-१ ॥ बीजत्रयस्य देवेश यद्यहं तव वल्लभा । ईश्वर उवाच -- एषा विद्या वरारोहे पारम्पर्यक्रमागता ॥ १९-२ ॥ भवबन्धं घातयन्ती संस्मृता पापहारिणी । जपान्मृत्युञ्जयेशानि ध्याता सर्वार्थसाधिका ॥ १९-३ ॥ दुःखदौर्भाग्यदारिद्र्यभयघ्नी पूजिता भवेत् । विघ्नौघशमनी चैव हवनान्नात्र संशयः ॥ १९-४ ॥ पृथग्बीजत्रयस्याहं साधनं कथयामि ते । शुभ्राम्बरपरीधानो गन्धकर्पूरमण्डनः ॥ १९-५ ॥ मुक्ताफलस्फुरद्रूपभूषणः शुभ्रमाल्यधृत् । शुभ्रमन्दिरसंविष्टो ब्रह्मचर्यसमन्वितः ॥ १९-६ ॥ पूजयेच्छुभ्रकुसुमैर्नैवेद्यमपि सूज्ज्वलम् । पायसं घृतसंपन्नं तथाऽमृतफलौदनम् ॥ १९-७ ॥ घृतमोदकसंपन्नं नानाशुभ्रान्नपूरितम् । नैवेद्यं दर्शयेद्देव्यै वागीश्वर्यै सुरेश्वरि ॥ १९-८ ॥ उपचारैः सुशुभ्रैश्च साधयेन्मोक्षवाङ्मयम् । वाग्भवाख्यां जपेद्विद्यां वागीशीं संस्मरन्बुधः ॥ १९-९ ॥ कर्पूरधवलां शुभ्रपुष्पाभरणभूषिताम् । अत्यन्तशुभ्रवसनां वज्रमौक्तिकभूषणाम् ॥ १९-१० ॥ मुक्ताफलामलमणिजपमालालसत्कराम् । पुस्तकं वरदानं च दधतीमभयप्रदाम् ॥ १९-११ ॥ एवं ध्यायेन्महेशानि सर्वविद्याधिपो भवेत् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं स्रवत्पीयूषवषीणीम् ॥ १९-१२ ॥ तस्माज्ज्योतिर्मयीं ध्यायेज्जिह्वां दीपस्वरूपिणीम् । पाषाणेन समो वाऽपि मूर्खो जीवसमो भवेत् ॥ १९-१३ ॥ अथ कामकलाशक्तिसाधकः परमेश्वरि । रक्तालंकारसुभगो रक्तगन्धानुलेपनः ॥ १९-१४ ॥ रक्तवस्त्रावृतः सम्यङ्मध्ये कामकलात्मना । रक्तपुष्पैश्च विविधैः कुङ्कुमादिभिरर्चयेत् ॥ १९-१५ ॥ मूलादिब्रह्मपर्यन्तं स्फुरद्दीपस्वरूपिणीम् । बन्धूककुसुमाकारकान्तिभूषणभूषिताम् ॥ १९-१६ ॥ इक्षुकोदण्डपुष्पेषुवरदाभयसत्कराम् । तदीयकायसिन्दूरभरितं भुवनत्रयम् ॥ १९-१७ ॥ चिन्तयेत्परमेशानि त्रैलोक्यं मोहयेत्क्षणात् । राजानो वशमायान्ति पन्नगा राक्षसाः सुराः ॥ १९-१८ ॥ कन्दर्प इव देवेशि योषितां मानहारकः । मनश्चिन्तितयोषित्तु दासीव वशगा भवेत् ॥ १९-१९ ॥ चलच्चलेन्दुसंकाशां तरुणारुणविग्रहाम् । चिन्तयेद्योषितां योनौ क्षोभयेत्सुरसुन्दरीः ॥ १९-२० ॥ किं पुनर्मानुषीर्देवि त्रैलोक्यमपि मोहयेत् । एषैव चिन्तिता देवी सिन्दूराभा हृदि क्षणात् ॥ १९-२१ ॥ आकर्षयेत्तदा शीघ्रं रम्भां वाऽपि तिलोत्तमाम् । रक्तवर्णां स्त्रियं ध्यात्वा तदीयसहसत्तमः (?) ॥ १९-२२ ॥ तस्या र्मूध्नि स्मरेद्बीजान्स्रवत्पीयूषवषीणीम् । ध्यायन्संमोहयेद्देवि मदनोत्तप्तमानसाम् ॥ १९-२३ ॥ क्षणमात्रेण वेशि त्रैलोक्यं वशमानयेत् । एतत्कामकलाध्यानात्पञ्च कामा वरानने ॥ १९-२४ ॥ मोहयन्ति जगत्सर्वं प्रयोगं शृणु पार्वति । पूर्वोक्तकामा देवेशि ज्ञातव्याः पञ्चसंज्ञकाः ॥ १९-२५ ॥ विदर्भ्याद्येन कामेन मन्मथान्तर्गतं कुरु । कन्दर्पसंपुटं कृत्वा कोणगर्भगतं ततः ॥ १९-२६ ॥ मकरध्वजसंज्ञं तु सर्वमेतद्वरानने । मीनकेतुगतं कुर्यान्मोहयेज्जगतीमिमाम् ॥ १९-२७ ॥ त्रैलोक्यमोहनं नाम योगोऽयं परिकीतीतः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि शक्तिबीजस्य साधनम् ॥ १९-२८ ॥ सृष्टिसंहारपर्यन्तं शरीरे चिन्तयेत्पराम् । स्रवत्पीयूषधाराभिर्वर्षन्तीं विषहारिणीम् ॥ १९-२९ ॥ हेमप्रभाभासमानां विद्युन्निकरसुप्रभाम् । स्फुरच्चन्द्रकलापूर्णकलशं वरदाभयौ ॥ १९-३० ॥ ज्ञानमुद्रां च दधतीं साक्षादमृतरूपिणीम् । ध्यायन्विषं हरेन्मन्त्री नानाकारव्यवस्थितम् ॥ १९-३१ ॥ एतस्याः स्मरणाद्देवि नीलकण्ठत्वमागतः । अहं मृत्युञ्जयो भूत्वा विचरामि जले स्थले ॥ १९-३२ ॥ वैनतेयसमो मन्त्री विषभारसहस्रनुत् । भूतप्रेतपिशाचांश्च नाशयेद्रोगसंचयम् ॥ १९-३३ ॥ चातुथीकज्वरान्सर्वानपस्मारांश्च नाशयेत् । अथ त्रिकूटा सम्पूर्णा महात्रिपुरसुन्दरी ॥ १९-३४ ॥ चिन्तिता साधकस्याऽऽशु त्रैलोक्यवशकारिणी । क्रमेण नाभिहृद्वक्त्रमण्डलस्थाऽरुणप्रभा ॥ १९-३५ ॥ पद्मरागमणिस्वच्छा चिन्तनात्सुरवन्दिते । तस्याष्टगुणमैश्वर्यं सौभाग्यं च प्रजायते ॥ १९-३६ ॥ तन्नाम संस्मरन्मन्त्री योगिनीनां भवेत्प्रियः । मातृचक्रं तस्य काये तेन सार्धं सुखी भवेत् ॥ १९-३७ ॥ पुत्रवान् देवदेवेशि मन्त्री ध्यानान्न संशयः । यदा चक्रस्थिता पूर्णा खेचरी सिद्धिदायिनी ॥ १९-३८ ॥ चतुःषष्टिर्यतः कोट्यो योगिनीनां महौजसाम् । चक्रमेतत्समाराध्य संस्थिता वीरवन्दिते ॥ १९-३९ ॥ आदौ संबन्धिनि पदे बीजाष्टकं बहिः । कलां ध्यात्वाऽङ्गनासङ्गे कामराज इवापरः ॥ १९-४० ॥ पाशाङ्कुशधनुर्बाणैर्मादनैर्मोहयेत्प्रिये । त्रैलोक्यसुन्दरीं देवीं किं पुनर्मर्त्ययोषितः ॥ १९-४१ ॥ तथैव शक्तिसंबन्धशस्त्रैस्तन्मयविग्रहः । सिद्धगन्धर्वदेवांश्च वशी कुर्यान्न संशयः ॥ १९-४२ ॥ एतामाराध्य देवेशि कामः सौभाग्यसुन्दरः । हरिश्च परमेशानि त्रिपुरासाधनात्प्रिये ॥ १९-४३ ॥ त्रैलोक्यमोहनो भूत्वा स्थितिकर्ताऽभवत्सदा । एतत्समाराधनेन ब्रह्मा सृष्टिकरोऽभवत् । चन्द्रसूर्यौ वरारोहे सृष्टिसंहारकारकौ ॥ १९-४४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रेत्रिपुराबीजत्रयसाधनविधि-- र्नामैकोनविंशः पटलः ॥ १९ ॥ </poem> == विंशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- जपहोमविधिं ब्रूहि येन विघ्नं विनाशयेत् । साधकानां हिताय त्वं वद शंकर सुव्रत ॥ २०-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि जपहोमविधिं प्रिये । चक्रं समर्चयेद्देवि सकलं नियतव्रतः ॥ २०-२ ॥ बाह्यं मध्यगतं वाऽपि मध्यं वा चक्रमर्चयेत् । उपचारैः समाराध्य सहस्रं प्रजपेच्छुचिः ॥ २०-३ ॥ तदग्रे संस्थितो मन्त्री तदनन्तफलं भवेत् । ध्यात्वाऽथ वा चक्रराजमत्र पूजासमन्वितम् ॥ २०-४ ॥ जपारम्भं सुधीः कुर्यान्महापातकहा भवेत् । निगदेनोपांशुना वा मानसेनाथ वा जपेत् ॥ २०-५ ॥ निगदः परमेशानि स्पष्टवाचा निगद्यते । अव्यक्तस्तु स्फुरद्वक्त्र उपांशुः परिकीतीतः ॥ २०-६ ॥ मानसस्तु वरारोहे चिन्तनाक्षररूपवान् । निगदेन तु यज्जप्तं लक्षमात्रं वरानने ॥ २०-७ ॥ उपांशुस्मरणेनैव तुल्यं भवति शैलजे । उपांशु लक्षमात्रं तु यज्जप्तं कमलेक्षणे ॥ २०-८ ॥ मानसोच्चारणात्तुल्यमेकेन परमेश्वरि । मुद्रासंनद्धदेहः सन्पूर्वोक्तध्यानयोगतः ॥ २०-९ ॥ लक्षमात्रं जपेद्यस्तु महापापैः प्रमुच्यते । लक्षद्वयेन पापानि सप्तजन्मभवान्यपि ॥ २०-१० ॥ महापातकमुख्यानि नाशयेन्नात्र संशयः । ततो लक्षत्रयं जप्त्वा यस्तु मन्त्रं कुलेश्वरि ॥ २०-११ ॥ महापातककोटीस्तु नाशयेन्नात्र संशयः । चतुर्लक्षं जपेद्देवि स हि वागीश्वरो भवेत् ॥ २०-१२ ॥ कुबेर एव देवेशि पञ्चलक्षान्न संशयः । षड्लक्षजपमात्रेण महाविद्याधरो भवेत् ॥ २०-१३ ॥ सप्तलक्षजपान्मन्त्री खेचरीमेलको भवेत् । अष्टलक्षजपान्मन्त्री देवपूज्यो भवेन्नरः ॥ २०-१४ ॥ अणिमाद्यष्टसिद्धीनां नायको भवति प्रिये । वशगास्तस्य राजानो योषितस्तु विशेषतः ॥ २०-१५ ॥ नवलक्षप्रमाणं तु जपेत् त्रिपुरसुन्दरीम् । रुद्रमूतीः स्वयं कर्ता हर्ता साक्षान्न संशयः ॥ २०-१६ ॥ सर्ववन्द्यः सदा सर्वस्वस्थः सौभाग्यभाग्भवेत् । यत्र वा कुवचिद्भागे लिङ्गं यत्पश्चिमामुखम् ॥ २०-१७ ॥ स्वयंभूबाणलिङ्गं वा वृषशून्यं जलस्थितम् । पश्चिमायतनं चापि इतरद्वाऽपि सुव्रते ॥ २०-१८ ॥ शक्तिक्षेत्रेषु गङ्गायां नद्यां पर्वतमस्तके । पवित्रे सुस्थले देवि जपेद्विद्यां प्रसन्नधीः ॥ २०-१९ ॥ तत्र स्थित्वा जपेल्लक्षं साक्षाद्देवीस्वरूपकः । ततो भवति विद्येयं त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ २०-२० ॥ एवं जपेद्यथाशक्ति होमकर्म समारभेत् । किंशुकैर्हवनं कुर्याद्दशांशेन वरानने ॥ २०-२१ ॥ कुसुम्भकुसुमैर्दैवि मधुत्रयविमिश्रितैः । विधिनोक्तप्रकारेण विघ्नौघं नाशयेत्क्षणात् ॥ २०-२२ ॥ सर्वकामप्रदा राज्यभुक्तिमुक्तिफलप्रदा । कुण्डं विरच्य विधिवत्सर्वलक्षणलक्षितम् ॥ २०-२३ ॥ योनिकुण्डं वाक्प्रदं स्यादाकृष्टिकरणं भगम् । लक्ष्मीप्रदं वर्तुलं स्याच्चन्द्रार्धे हि त्रयं भवेत् ॥ २०-२४ ॥ नवत्रिकोणकुण्डं तु खेचरीसिद्धिदायकम् । चतुरस्रं शान्तिलक्ष्मीपुष्टिवृद्ध्यम्बुकारणम् ॥ २०-२५ ॥ षडस्रं सर्वसंपत्तिधनसौभाग्यवर्धनम् । पद्माङ्कं सर्वसंपत्तिकारणं सुरवन्दिते ॥ २०-२६ ॥ अष्टपत्रं वरारोहे समीहितफलप्रदम् । एतानि सर्वकार्याणि चतुरस्रे भवन्ति हि ॥ २०-२७ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि चतुरस्रस्य लक्षणम् । चतुरस्रं समं हस्तमात्रं विरचयेत्सुधीः ॥ २०-२८ ॥ मेखलासहितं देवि शृणु लक्षणमुत्तमम् । पञ्चदशाङ्गुलं खातं रमणीयं यथा भवेत् ॥ २०-२९ ॥ कण्ठदेशेऽङ्गुलं त्यक्त्वा नवाङ्गुलसमुन्नता । षडङ्गुलप्रविस्तारा मेखला प्रथमा भवेत् ॥ २०-३० ॥ द्वितीया मेखला देवि चतुरङ्गुलविस्तरा । सप्ताङ्गुलोच्चा कर्तव्या तृतीया मेखला ततः ॥ २०-३१ ॥ पञ्चाङ्गुलोच्चा देवेशि विस्तारे द्व्यङ्गुला भवेत् । वेदाग्निपक्षविस्तारा कर्तव्या मेखला प्रिये ॥ २०-३२ ॥ कर्तव्यमथ वा खातं द्वादशाङ्गुलसंमितम् । द्वादशाष्टतदर्धैस्तु मेखला देवि कारयेत् ॥ २०-३३ ॥ चतुरङ्गुलमायामो तथा चैवोच्चता भवेत् । कुण्डस्य पश्चिमे भागे योनिं कुर्यात्सुलक्षणाम् ॥ २०-३४ ॥ द्वादशाङ्गुलदीर्घी तु तथाऽष्टाङ्गुलविस्तराम् । अश्वत्थपर्णरूपां तु त्रिकोणां वा विचक्षणः ॥ २०-३५ ॥ अथ चैकतमे पक्षे शृणु वक्ष्ये हि लक्षणम् । अष्टादशाङ्गुलं खातं कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-३६ ॥ चतुरङ्गुलविस्तारा षडङ्गुलसमुन्नता । मेखला पूर्ववत्कार्या योनिश्चापि तथा भवेत् ॥ २०-३७ ॥ चतुवींशाङ्गुलं कुण्डं त्रिकोणं परितः पृथक् । खातं तु पूर्ववत्कुर्यात्कण्ठे हित्वाऽङ्गुलं तथा ॥ २०-३८ ॥ पूर्ववन्मेखलाः कार्या एकाऽपि च तथा भवेत् । योनिस्तद्वन्महेशानि त्रिकोणं परिकीतीतम् ॥ २०-३९ ॥ चतुरस्रेण कुण्डेन समं कुण्डं यथा भवेत् । तथा परिमितं कुर्यात्त्रिकोणादिकमद्रिजे ॥ २०-४० ॥ योनिकुण्डं योनिरूपं भगाङ्कं भगरूपकम् । कुर्यात्त्रिकोणवद्देवि चतुरस्रस्य संख्यया ॥ २०-४१ ॥ चतुर्हस्तमितं सूत्रं वर्तुलाकृति योजयेत् । वर्तुलं रचयेत्तेन खननं पूर्ववद्भवेत् ॥ २०-४२ ॥ मेखला पूर्ववद्योनिस्तथैव परिकीतीता । अर्धचन्द्रं तु कुण्डं हि परिवेषक्रमेण च ॥ २०-४३ ॥ चतुर्हस्तमितं कुर्यादर्धचन्द्रं यथा भवेत् । मेखला योनिसहिता पूर्ववत्परमेश्वरि ॥ २०-४४ ॥ नवत्रिकोणकुण्डं तु कथयामि वरानने । मध्यचक्रेण सदृशं कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-४५ ॥ मध्यत्रिकोणं देवेशि त्रिकोणमिव पूर्ववत् । मेखलारहितं तेन नवकोणं यथा भवेत् ॥ २०-४६ ॥ सन्धिभेदक्रमेणैव ततः कोणाष्टकं भवेत् । खनेत्तत्तत्प्रकारेण गणितेन यथाक्रमम् ॥ २०-४७ ॥ मेखलाः पूर्ववत्कार्यास्त्यक्त्वा कण्ठेऽङ्गुलं क्रमात् । योनिस्तथैव रचयेत्सर्वसौभाग्यवर्धनी ॥ २०-४८ ॥ अष्टपत्रं महेशानि कमलाकृति संभवेत् । चतुरस्रस्य मानेन यथा चाष्टदलं भवेत् ॥ २०-४९ ॥ एकत्र खननं चास्य कुर्यान्नेत्रसुखप्रदम् । मेखला पूर्ववत्कार्या पद्माकृतिसुखावहा ॥ २०-५० ॥ योनिस्तथैव देवेशि कुर्यात्सर्वसमृद्धये । एवं विरच्य कुण्डं हि होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-५१ ॥ दीपस्थानं समाश्रित्य कुण्डस्य रचना भवेत् । वर्तुलं रचयेद्देवि कूर्माकृति सुलोचने ॥ २०-५२ ॥ तन्मध्ये नव कोष्ठानि कृत्वा वर्णान्समालिखेत् । मध्यकोष्ठे क्षेत्रनाम ततोऽन्यत्र समालिखेत् ॥ २०-५३ ॥ स्वरयुग्मं क्रमेणैव दिक्षु चाष्टसु योजयेत् । अवर्गः कथितो देवि कवर्गादिकसप्तमम् ॥ २०-५४ ॥ पूर्वादक्रमतो देवि कुबेरान्तं ततो लिखेत् । लक्षवर्णौ शम्भुकोणे विलिखेत्कूर्मसंज्ञके ॥ २०-५५ ॥ यस्मिन्कोष्ठे क्षेत्रनाम तन्मुखं विद्धि पार्वति । मुखस्य पार्श्वयोः पाणियुग्मं जानीहि पार्वति ॥ २०-५६ ॥ ततः पार्श्वद्वयं कुक्षिस्थानं हि सुरवन्दिते । ततः पादद्वयं विद्धि चान्ते पुच्छं प्रकीतीतम् ॥ २०-५७ ॥ मुखे कार्याणि सिध्यन्ति मनोरथशतानि हि । करस्थाने महाक्लेशः सर्वकार्यविनाशकृत ॥ २०-५८ ॥ उदरे दुःखमधिकं पादयोर्हानिरुच्यते । पुच्छे तु धनहानिश्च जायते नान्यथा भवेत् ॥ २०-५९ ॥ दीपस्थानं मया प्रोक्तं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् । दीपस्थानं पुरे पश्येद्ग्रामे वा विषयेऽपि वा ॥ २०-६० ॥ यत्र कुत्रापि वा पश्येत्कार्यसिद्धिर्भवेत्प्रिये । क्षेत्राधिपस्य नाम्ना हि दीपस्थानं विचारयेत् ॥ २०-६१ ॥ दीपस्थाने जपं कुर्याद्धोमं च फलदं सदा । कुण्डं सुलक्षणं कुर्यादीशाने मण्डपस्य च ॥ २०-६२ ॥ अङ्गुष्ठपर्वमात्रोच्चं वालुकामण्डलं कुरु । गोमयेन च संलिप्तभूम्यां सुस्थलरूपकम् ॥ २०-६३ ॥ तत्र चोल्लेखनं कुर्यात्त्रिरेखाः पश्चिमाः क्रमात् । पूर्वाग्रे विलिखेत्पश्चात्तिस्रो रेखाः प्रदक्षिणाः ॥ २०-६४ ॥ उत्तरान्तास्ततो देवि लेखनीं तत्र संक्षिपेत् । प्रोक्षणं च ततः कृत्वा सिन्दूरेण ततः परम् ॥ २०-६५ ॥ कुङ्कुमेनाथ वा देवि कर्पूररजसाऽथ वा । चूर्णेन वा हरिद्राया धान्यपिष्टेन वा प्रिये ॥ २०-६६ ॥ त्रिकोणं चैव षट्कोणं वसुपत्रं समालिखेत् । चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् ॥ २०-६७ ॥ मध्ये पुष्पं विनिक्षिप्य त्रिपुरेश्या वरानने । ततः स्रुवादिपात्राणां पवित्रीकरणं यजेत् ॥ २०-६८ ॥ इध्मदूर्वाश्च दर्भाश्च द्विधा कृत्वा वरानने । आज्यस्थालीं चरुस्थालीं स्थापयेद्युग्मभेदतः ॥ २०-६९ ॥ स्रुवं स्रुचं ततः पश्चात्प्रणीतां प्रोक्षणीं क्रमात् । द्वन्द्वशः परमेशानि स्थापयाधोमुखानि च ॥ २०-७० ॥ अर्ध्यपात्रस्थमुदकं गृहीत्वा प्रोक्षणीं यजेत् । त्रिधा चोत्पवनं कृत्वा प्रोक्षयेत्तेन वारिणा ॥ २०-७१ ॥ तानि सर्वाणि पात्राणि पवित्रीकरणं भवेत् । उन्मुखानि ततः कृत्वा बालया चाभिमन्त्रयेत् ॥ २०-७२ ॥ परिस्तीर्य च दूर्वाभिः कुण्डस्य परितः प्रिये । पूर्वाग्रमुत्तराग्रं च परिस्तरणमुच्यते ॥ २०-७३ ॥ स्रुवं गृहीत्वा वामेन करेण सुमुखं ततः । दुर्भाङ्कुरेण तद्वक्त्रं पश्चिमात्पूर्वदेशतः ॥ २०-७४ ॥ त्रिवारं परिमृज्याथाधस्तत्करणमानयेत् । उपरिष्टात्ततो देवि यावद्वक्त्रं तु मन्त्रयेत् ॥ २०-७५ ॥ बालयाऽथ वरारोहे पवित्राणि भवन्ति हि । मूलविद्यां समुच्चार्य कुण्डाय नम आलिखेत् ॥ २०-७६ ॥ अनेन मनुना देवि कुण्डं सम्पूजयेत्सुधीः । कामेश्वरीं कुण्डमध्ये सकामामृतुसंयुताम् ॥ २०-७७ ॥ समावाह्य च संपूज्य तद्गर्भे वह्निमानयेत् । मूलविद्यानेत्रमन्त्रार्णद्वयेन विलोकयेत् ॥ २०-७८ ॥ अस्रमन्त्रेण संरक्ष्य संपुटस्थं ततः परम् । भ्रामयेत्कुण्डपरितस्त्रिधा दक्षिणतः क्रमात् ॥ २०-७९ ॥ संपुटादग्निखण्डं तु हुंफडन्तेन संत्यजेत् । क्रव्यादंशं कोणभागे राक्षसे वीरवन्दिते ॥ २०-८० ॥ कवचेन च संपूज्य जानुभ्यामवनिं गतः । कुण्डमध्ये प्रतिष्ठाप्य कामबीजं च वह्नि च ॥ २०-८१ ॥ मूर्तये नम आलिख्य मनुना पूजयेच्छिवाम् । नाभिमण्डलदेशस्थवहन्नाडीपुटक्रमात् ॥ २०-८२ ॥ ज्ञानाग्निं बाह्यवह्निं च एकीकृत्य प्रपूजयेत् । मूलविद्यां समुच्चार्य आंसोहमिति चोच्चरेत् ॥ २०-८३ ॥ वह्निचैतन्यमुच्चार्य ङेन्तं हृन्मन्त्रसंयुतम् । अनेन मनुना गर्भे कामेश्वर्या विचिन्तयेत् ॥ २०-८४ ॥ वर्ह्नेदेहे षडङ्गानि योजयेत्सुरवन्दिते । सहस्राचीः स्वस्तिपूर्ण उत्तिष्ठ पुरुषस्तथा ॥ २०-८५ ॥ धूमव्यापी सप्तजिह्वो धनुर्धर उदाहृतः । चतुर्थ्यन्तान्षडङ्गेषु योजयेत्कमलेक्षणे ॥ २०-८६ ॥ तारं वैश्वानरप्रान्ते जातवेद इहाऽऽवह । लोहिताक्ष ततः सर्वकर्माणीति च साधय ॥ २०-८७ ॥ वह्निजायान्वितो मन्त्रो वह्निं सम्यक्समर्चयेत् । ध्यायेद्वह्निं हेमवर्णं शक्तिस्वस्तिकधारिणम् ॥ २०-८८ ॥ वरदायकशोभाढ्यं सुवर्णवरभूषणम् । एवमग्निं समभ्यर्च्य तन्मुखे कमलेक्षणे ॥ २०-८९ ॥ षट्कोणं चिन्तयेत्तत्र सप्त जिह्वाः समर्चयेत् । वह्निवायुं वामकर्णं भूषितं नादबिन्दुना ॥ २०-९० ॥ अनेन योजयेद्देवि क्रमेण रसनाः प्रिये । यकारादिसकारान्ता जिह्वाः सप्त भवन्ति हि ॥ २०-९१ ॥ पद्मरागतप्तहेमवर्णा हि सुरवन्दिते । हिरण्याख्याः शम्भुकोणे पूजयेत्सुरवन्दिते ॥ २०-९२ ॥ वैदूर्याभा सुवर्णा तु कनकाख्या ततः परम् । पूर्वकोणे समभ्यर्च्य पूजयेद्रुद्रलोहिताम् ॥ २०-९३ ॥ उद्यदादित्यसंकाशां रक्ताख्यां वह्निकोणके । नीलां नीलप्रभां देवि कृष्णाख्यां राक्षसे यजेत् ॥ २०-९४ ॥ श्वेतां मुक्ताप्रभां देवि शुभ्राख्यां पश्चिमे यजेत् । धूमिनीं पद्मरागाभां वायौ रक्ततरां यजेत् ॥ २०-९५ ॥ करालीं चन्द्रकोट्याभां बहुरूपां तु मध्यगाम् । दक्षिणोत्तरभागस्थां पूजयेत्सर्वसिद्धिदाम् ॥ २०-९६ ॥ क्रमेण जिह्वाबीजान्ते नामानि परिपूजयेत् । अग्निर्हुतवाहनेऽथ हुताशनेऽथ वर्त्मने ॥ २०-९७ ॥ देवमुखः सप्तजिह्वो वैश्वानरो जातवेदाः । क्रमेण पूजयेतत्र अष्टौ नामान्यनुक्रमात् ॥ २०-९८ ॥ एवमग्निं तु संपूज्य कामेशीगर्भसंभवम् । दर्भकङ्कणमादाय करबन्धं सुलोचने ॥ २०-९९ ॥ मूलमन्त्रेण बाणेन चतुर्थेन च होमयेत् । गर्भाधानं विधायेत्थं सीमन्तोन्नयनादिकम् ॥ २०-१०० ॥ कामेशीगर्भजातस्य वह्नेश्चौलादिसत्क्रियाः । मूलमन्त्रेण संचिन्त्य बाह्यचक्रं समचंयेत् ॥ २०-१०१ ॥ षट्कोणेषु षडङ्गानि वसुकोणेषु मातरः । लोकपालांश्च भूबिम्बे वह्निं प्रौढं विचिन्तयेत् ॥ २०-१०२ ॥ ब्रह्माणं दक्षिणेऽभ्यर्च्य घृतस्थालीं प्रपूजयेत् । वह्निं सम्पूज्य विधिवत्तन्मुखे शैलसंभवे ॥ २०-१०३ ॥ चक्रराजं समावाह्य सर्वरश्मिसमन्वितम् । सर्वसिंहासनैः सेव्यमुपचारैः समर्चयेत् ॥ २०-१०४ ॥ धूपं विस्तारयेत्सम्यक्कुण्डमण्डपपूरितम् । दीपं च दर्शयेन्मन्त्री ततो दीपान्बहु प्रिये ॥ २०-१०५ ॥ मालाकारेण संवेष्ट्य मेखलात्रयमाद्रिजे । विस्तार्य चरुकं पश्चात्सर्वदिक्षु सुखाप्तये ॥ २०-१०६ ॥ नित्यहोमं ततः प्रोक्तं कामनाहोममाचरेत् । मालतीजातिकामल्लीकुसुमैर्मधुमिश्रितैः ॥ २०-१०७ ॥ घृतपूर्णैर्हुनेद्देवि वागीशत्वं प्रजायते । मूकस्यापि च मूढस्य शिलारूपस्य नान्यथा ॥ २०-१०८ ॥ जपापुष्पैराज्ययुक्तैः करवीरैस्तथाविधैः । हवनान्मोहयेन्मन्त्री लोकत्रयनिवासिनः ॥ २०-१०९ ॥ कर्पूरकुङ्कुमे देवि मिश्रं मृगमदेन हि । हवनान्मदनो देवि मन्त्रिणा विजितो भवेत् ॥ २०-११० ॥ सौभाग्येन विलासेन सामर्थ्येनापि सुव्रते । चम्पकैः पाटलैर्हुत्वा श्रियं प्रोल्लसिताम्बराम् ॥ २०-१११ ॥ मन्त्री प्राप्नोति महतीं स्तम्भयेज्जगतीभिमाम् । श्रीखण्डं गुग्गुलं चन्द्रमगरुं होमयेत्ततः । राजनागेन्द्रदेवानां पुरन्ध्रीर्वशमानयेत् ॥ २०-११२ ॥ सर्वलोका वशास्तस्य भवन्त्येव न संशयः । लाक्षाहोमाद्भवेद्राज्यं दारिद्र्यभयपीडितः । दुर्गोपसर्गशमनं पलत्रिमधुहोमतः ॥ २०-११४ ॥ दूरस्थितानां देवेशि गुरुणा प्रोक्तमार्गतः । होमं कुर्याद्वश्यकामैरन्यथा निष्फलं भवेत् ॥ २०-११५ ॥ रुधिराक्तेन च्छागस्य मांसेन निशि होमतः । मधुरत्रययुक्तेन गुरुणोक्तविधानतः ॥ २०-११६ ॥ परराष्ट्र्ं महादुर्गं समस्तं स्ववशं नयेत् । महापलेन देवेशि रिपोः सैन्यं विनाशयेत् ॥ २०-११७ ॥ खेचरो जायते रात्रौ कृत्वा होमं चतुष्पथे । क्षीरं मधु दधि त्वाज्यं पृथग्घुत्वा वरानने ॥ २०-११८ ॥ आयुर्धनमथाऽऽरोग्यं समृद्धिर्जायते नृणाम् । क्रमेण शैलजे क्षीरमधुभ्यां मृत्युनाशनम् ॥ २०-११९ ॥ दधिमाक्षिकहोमेन सौभाग्यं धनमाप्नुयात् । सितया केवलं होमो वैरिस्तम्भनकारकः ॥ २०-१२० ॥ होमो दधिमधुक्षीरलाजभिर्वीरवन्दिते । रोगहन्ता कालहन्ता मृत्युहन्ता न संशयः ॥ २०-१२१ ॥ कमलैररुणैर्होमः सम्यक्संपत्तिदायकः । रक्तोत्पलैर्जगद्वश्यं राजानो वशगाः क्षणात् ॥ २०-१२२ ॥ नीलोत्पलैर्महादुष्टा वशमायान्ति नान्यथा । श्वेतोत्पलैः श्रियं वाचं लभते हवनात्प्रिये ॥ २०-१२३ ॥ श्वेतैश्च ब्रह्मकमलैर्लक्ष्मीं सौभाग्यमाप्नुयात् । कह्लारहवनान्मन्त्री सौभाग्यं च धनं लभेत् ॥ २०-१२४ ॥ पूर्णं दाडिमहोमेन वशी कुर्यान्महासुरान् । मातुलुङ्गफलोद्भूतहोमेन क्षत्रिया वशाः ॥ २०-१२५ ॥ नारङ्गफलहोमेन वैश्या वश्या भवन्ति हि । कूष्माण्डफलहोमेन शूद्रा वश्यास्तथाऽपरे ॥ २०-१२६ ॥ द्राक्षाफलैः सिद्धयोऽष्टौ लक्षहोमान्न संशयः । कदलीफलहोमेन लक्षमात्रेण भूभृतः ॥ २०-१२७ ॥ वश्यास्तु दशसंख्याका भवन्त्येव न संशयः । खर्जूरीफलहोमेन लक्षमात्रेण भूभुजः ॥ २०-१२८ ॥ वश्या विंशतिसंख्याका इत्याज्ञा पारमेश्वरी । नारिकेलफलैर्होमात्समृद्धिर्जायते प्रिये ॥ २०-१२९ ॥ लक्षमात्रेण मन्त्रज्ञो राजाऽपर इव प्रिये । पक्वाम्रफलहोमेन लक्षमात्रेण सुन्दरि ॥ २०-१३० ॥ चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेदिनी वशमानयेत् । पनसस्य फलैर्होमाल्लक्षेण शतभूभुजः ॥ २०-१३१ ॥ वशा भवन्ति देवेशि नात्र कार्या विचारणा । तिलाज्यहोमाद्देवेशि कार्यसिद्धिर्भवोत्प्रिये ॥ २०-१३२ ॥ राजिकालवणाभ्यां तु दुष्टलोकान्वशं नयेत् । गुग्गुलस्य च होमेन सर्वदुःखानि नाशयेत् ॥ २०-१३३ ॥ कुङ्कुमेन हुनेद्देवि त्रैलोक्यं वशमानयेत् । वैरिणो वशगाः शीघ्रं चन्दनस्यापि होमतः ॥ २०-१३४ ॥ रक्तचन्दनहोमेन वश्या हि पुरुषाः स्त्रियः । कर्पूरस्य च होमेन वाग्वश्यं जायते नृणाम् ॥ २०-१३५ ॥ कस्तूरीहोमतो देवि राजानो राजमन्त्रिणः । वश्या भवन्ति सकलाः परिवारयुताः प्रिये ॥ २०-१३६ ॥ तिलतण्डुलहोमेन शान्तिर्भवति मन्दिरे । शर्करागुडहोमेन सर्वकामार्थसाधकः ॥ २०-१३७ ॥ घृतपायसहोमेन सिता युक्तेन मान्त्रिकः । त्रैलोक्यं वशमायाति धान्यसिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् ॥ २०-१३८ ॥ सोपस्करैश्च वटकैरुपसर्गान् विनाशयेत् ॥ २०-१३९ ॥ बन्धूककुसुमैर्होमः सर्वशत्रून् विनाशयेत् । जपापुष्पैर्जगद्वश्यं वनपुष्पैश्च मोहनम् ॥ २०-१४० ॥ बकुलस्य हुनेत्पुष्पैः सौभाग्यं जायते महत् । दशाङ्गधूपहोमेन सौभाग्यमतुलं भवेत् ॥ २०-१४१ ॥ जम्बूफलैः स्त्रियो वश्याः कूष्माण्डैर्दैत्यकन्यकाः । श्रीफलैरतुलां लक्ष्मीं पत्रैर्वा सुरवन्दिते ॥ २०-१४२ ॥ इक्षुखण्डैः सुखावाप्तिस्तद्रसाद्राजकन्यकाः । वश्या भवन्ति देवेशि नारिकेलजलेन वा ॥ २०-१४३ ॥ केवलं घृतहोमेन वरदाः सर्वशक्तयः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मानं हवनसिद्धिदम् ॥ २०-१४४ ॥ पुष्पं समग्रं जुहुयात्कमलं वाऽपि पुष्कलम् । कुसुम्भवनपुष्पाणि यथेष्टानि हुनेत्प्रिये ॥ २०-१४५ ॥ शतसंख्यास्तिला देवि राजिकाः शतसंख्यया । लाजा मुष्टिप्रमाणास्तु घृतं गद्याणमात्रकम् ॥ २०-१४६ ॥ चुलुकार्धं पयः क्षीरमन्नं ग्रासमितं भवेत् । स्थूलं फलं महेशानि कूष्माण्डं मातुलुङ्गकम् ॥ २०-१४७ ॥ मनःप्रियैश्च खण्डैश्च फलं भवति निश्चयात् । रम्भाफलं चतुःखण्डैर्लघु चेत्खण्ड्यते न हि ॥ २०-१४८ ॥ नारिकेलस्य खण्डं हि रम्भायाः फलवत्प्रिये । पर्वस्थाने चेक्षुखण्डं मनःसंतोषकारि वा ॥ २०-१४९ ॥ द्राक्षाफलं समग्रं स्यान्नारङ्गं खार्जुरं तथा । गुग्गुलं क्रमुकार्धं तु कुङ्कुमं च तथा भवेत् ॥ २०-१५० ॥ गुञ्जासमं च कर्पूरं कस्तूरी घुसृणं तथा । चन्दनं चागरुं देवि क्रमुकेन समं भवेत् ॥ २०-१५१ ॥ मनःप्रियाणि सर्वाणि फलानि हवने प्रिये । लाक्षा गुग्गुलसंख्या स्याद्यद्यद्वस्तु मनोहरम् ॥ २०-१५२ ॥ मनःप्रियाहुतीः कृत्वा होमं कुर्यात्सुलोचने । एतदाहुतिमानं ते कथितं सर्वविघ्नहृत् ॥ २०-१५३ ॥ यथेच्छया वरारोहे श्रीविद्यां परितोषयेत् । यथाशक्ति जपं कृत्वा तद्दशांशेन होमयेत् ॥ २०-१५४ ॥ किंशुकैः पापसंघातनाशकैरथ वा प्रिये । नानाद्रव्यैः पृथग्भूतैमीश्रितैर्वा वरानने ॥ २०-१५५ ॥ यथाशक्त्या तु मिलितैर्होमं कुर्याद्विचक्षणः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि विशेषविधिमुत्तमम् ॥ २०-१५६ ॥ आदौ कुण्डं समुत्पाद्य सर्वलक्षणसंयुतम् । चतुरस्रं तु शोभाढ्यं शतहोमेऽर्धहस्तकम् ॥ २०-१५७ ॥ सहस्रे हस्तमात्रं च चतुरस्रं द्विहस्तकम् । द्विहस्तमयुते प्रोक्तं लक्षे हस्तचतुष्टयम् ॥ २०-१५८ ॥ कोटिहोमेऽष्टहहस्तं च कृत्वा कुण्डस्य लक्षणम् । शान्तिके चतुरस्रं तु वश्ये चैवार्धचन्द्रकम् ॥ २०-१५९ ॥ षट्कोणं स्तम्भने चैव मारणे तद्वदेव हि । आकर्षणे त्रिकोणं च वृत्तमुच्चाटने तथा ॥ २०-१६० ॥ नानासिद्धिहितार्थाय पद्मकोणं च सिद्धिदम् । उत्तरे शान्तिकं चैव स्तम्भने वारुणीं दिशम् ॥ २०-१६१ ॥ मारणं दक्षिणे चैव पश्चिमे वश्यकर्मणि । दाहकर्म च आग्नेये विद्वेषो नैरृते तथा ॥ २०-१६२ ॥ उच्चाटने तु वायव्य ईशान्ये (एशाने) सर्वसिद्धिदम् । कृत्तिका कर्षणे प्रोक्ता भरणी मारणे तथा ॥ २०-१६३ ॥ स्वाती वश्ये तथोच्चाटे ज्येष्ठा स्तभनमेव च । विद्वेषणे शततारं चाभिजित्वं तु शान्तिके ॥ २०-१६४ ॥ सोमे सर्वाकर्षणं च मारणं मङ्गले तथा । बुधेन स्तम्भ कार्यं गुरुवारे तु पौष्टिकम् ॥ २०-१६५ ॥ शुक्रे च सर्वकामास्तु भानोरथ(नावथ)शुभानि च । पूर्वाह्णे वश्यकर्माणि मध्यान्हे प्रीतिनाशनम् ॥ २०-१६६ ॥ उच्चाटनं चापराह्णे संध्यायां मारणे तथा । शान्तिके अर्धरात्रं च पौष्टिकं प्रातरेव हि ॥ २०-१६७ ॥ स्तम्भने गजचर्माणि मारणे माहिषं तथा । मृगचर्म तथोच्चाटे छागलं वश्यकर्मणि ॥ २०-१६८ ॥ विद्वेषे जम्बुकं प्रोक्तं गोचर्मं शान्तिके तथा । नानासिद्धिहितार्थाय व्याघ्रचर्ममुदाहृतम् ॥ २०-१६९ ॥ श्वेतं व्याघ्रे भवेच्छान्त्यै पीतं स्तम्भनकारकम् । वश्याकर्षणयो रक्तं क्षोभणार्थं प्रियावहम् ॥ २०-१७० ॥ कृष्णं च मारणे प्रोक्तं धूम्रमुच्चाटनादिके । राजवृक्षस्य समिधो होतव्याः स्तम्भकर्मणि ॥ २०-१७१ ॥ महिषीघृतसंयुक्तं सदा वै सिद्धिदायकम् । मारणेऽत्यचिराहोमं समिधै {द्भि} र्दाडिमोद्भवैः ॥ २०-१७२ ॥ अजाघृतेन देवेशि वशयेत्सचराचरम् । विद्वेषस्यैव होतव्य { व्या } उन्मत्तसमिधस्तथा ॥ २०-१७३ ॥ अतसीतैलसंयुक्ता विद्वेषणमतः परम् । सर्वविघ्नसमूहं तु नाशयेन्नात्र संशयः ॥ २०-१७४ ॥ पूर्णाहुतिं ततो देवि पूजयित्वा तु कन्यकाः । पूजितं तेन त्रैलोक्यं कन्यका येन पूजिताः ॥ २०-१७५ ॥ बालया पूजयेद्देवी श्रीविद्यां पूजयेत्ततः । पञ्चसिंहासनैर्देवि श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् ॥ २०-१७६ ॥ सुवासिनीस्ततः पूज्याः श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् । विप्रान्संतोषयेत्पश्चाच्छ्रीविद्यां तत्र पूजयेत् ॥ २०-१७७ ॥ योगिन्यश्च तथा पूज्याः श्रीविद्यां परितोषयेत् । दर्शनानि समग्राणि पूजयेद्विविधानि च ॥ २०-१७८ ॥ श्रीविद्यां तोषयेत्तत्र पूर्णाहुतिमथाऽऽचरेत् ॥ २०-१७९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे विंशः पटलः ॥ २० ॥ </poem> == एकविंशः पटलः == <poem> अथैकविंशः पटलः ईश्वर उवाच -- होमान्तरं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्म सनातनम् । ज्ञानेन चतुरस्राख्यं कुण्डं संचिन्त्य पूर्ववत् ॥ २१-१ ॥ आत्मभिश्चतुरस्रं तद्विज्ञेयं वीरवन्दिते । आत्मानो वेदसंख्या हि ज्ञातव्या देशिकोत्तमैः ॥ २१-२ ॥ येषां विज्ञानमात्रेण पुनर्जन्म न विद्यते । साधारणेन पक्षेण वर्तते सर्वजन्तुषु ॥ २१-३ ॥ स आत्मा परमेशानि प्राणरूपी वरानने । प्राणस्तु पवनो देवि हृदयस्थानमन्दिरः ॥ २१-४ ॥ शरीरं व्याप्य सकलं चरस्याप्यचरस्य च । हंसस्वरूपी विज्ञेयः श्वासोच्छ्वासविलासवान् ॥ २१-५ ॥ जीव इत्येव नामास्य भ्रान्त्या भासान्न वस्तुतः । श्वासोच्छ्वासो देहभावाद्भ्रान्तिरेव न संशयः ॥ २१-६ ॥ कुलालचक्रभेदेन घटाकाशं यथा घटे । दृश्यते परमेशानि आकाशं व्याप्य तिष्ठति ॥ २१-७ ॥ घटे भवति भिन्नत्वं नाऽऽकाशे भिन्नता भवेत् । तथा देहगतो जीवो देहनाशे वरानने ॥ २१-८ ॥ व्याप्य तिष्ठति सर्वत्र तस्मादात्मा परं महत् । आत्मज्ञानं मया प्रोक्तं द्वितीयस्य शृणु प्रिये ॥ २१-९ ॥ अन्तरात्मेति किं नाम तच्छृष्णुष्व पदं महत् । अन्तःशब्देन देवेशि रहस्यं सूक्ष्मरूपकम् ॥ २१-१० ॥ परमाणुस्वरूपेण सर्वं व्याप्य विजृम्भते । अन्तरङ्गतया तेन चरं वाऽप्यथ वाऽचरम् ॥ २१-११ ॥ व्याप्यते सकलं तस्मादन्तरात्मेति गीयते । स एव हंस आत्मा हि योगिगम्यो यदा भवेत् ॥ २१-१२ ॥ तारचञ्चुर्वरारोहे निगमागमपक्षवान् । शिवशक्तिपदद्वन्द्वो बिन्दुत्रयविलोचनः ॥ २१-१३ ॥ अयं परमहंसस्तु सृष्टिं व्याप्यावतिष्ठति । तदा भूतानि जायन्ते क्रमेण कमलेक्षणे ॥ २१-१४ ॥ आकाशं पवनोऽग्निश्च जलं पृथ्वी वरानने । पञ्चकस्यास्य देवेशि प्रथमं चित्तमुच्यते ॥ २१-१५ ॥ अविद्याख्यसरोमध्ये मोहपङ्कप्रपूरिते । प्रपञ्चकमले भूतपञ्चकपरिजृम्भिते ॥ २१-१६ ॥ विहारोऽस्यैव हंसस्य सृष्ट्या मायामयो भवेत् । अयमेव महादेवि निष्प्रपञ्चो यदा भवेत् ॥ २१-१७ ॥ संहाररूपी हंसस्तु तदाऽऽत्मानं प्रदर्शयेत् । पक्षित्वमस्य नास्त्येव सोऽहमात्मा प्रतिष्ठितः ॥ २१-१८ ॥ परमात्मेति जानीहि त्रयमेतदुदाहृतम् । पक्षपुच्छशिरो देवि आकारप्रतिभासकः ॥ २१-१९ ॥ ज्ञानात्मा कथ्यते भद्रे यः साक्षात्साक्षिरूपकः । येनेदं ज्ञायते सर्वं समत्वेन वरानने ॥ २१-२० ॥ चन्द्रबिम्बं यथा देवि जलक्षीरेषु दृश्यते । न लिप्तस्त { सं त} स्य देवशि नीरक्षीरविभेदतः ॥ २१-२१ ॥ कर्दमे चन्दने बिम्बं न भवेल्लिप्तमद्रिजे । सर्वसाक्षी तथा भद्रे ज्ञानात्मा परिकीतीतः ॥ २१-२२ ॥ आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्मानः प्रकीतीताः । एतद्रूपं हि चित्कुण्डं चतुरस्रं वरानने ॥ २१-२३ ॥ आनन्दमेखलारम्यं बिन्दुत्रिवलयाङ्कतम् । अर्धमात्रा योनिरूपं ब्रह्मानन्दमयं सदा ॥ २१-२४ ॥ पराहन्तामये सर्वज्ञानदीपविजृम्भिते । संविदग्नौ हुनेद्देवि प्रपञ्चहविरुत्कटम् ॥ २१-२५ ॥ शब्दाख्यं मातृकारूपमक्षवर्णविराजितम् । अक्षराणि हुतान्यत्र निःशब्दं ब्रह्म जायते ॥ २१-२६ ॥ पुण्यपापे हविर्देवि कृत्याकृत्ये हविः प्रिये । संकल्पश्च विकल्पश्च धर्माधर्मौ हविस्तथा ॥ २१-२७ ॥ जुहुयात्परमेशानि मन्त्राभ्यां विमलानने । मूलविद्यां ब्रह्मरूपां ध्यात्वा तु तदनन्तरम् ॥ २१-२८ ॥ तदन्ते चोच्चरेत्पश्चाद्ब्रह्मप्रात्यै तु देशिकः । धर्माधर्महविर्दीप्त आत्माग्नौ मनसा स्रुचा ॥ २१-२९ ॥ सुषुम्नावर्त्मना नित्यमक्षवृत्तिं जुहोम्यहम् । स्वाहान्तेन हुनेद्देवि सकलं निष्कलं जगत् ॥ २१-३० ॥ अन्तर्होममनुर्देवि सर्वमायानिकृन्तनः । प्रकाशाकाशहस्ताभ्यामवलम्ब्योन्मनीस्रुचा ॥ २१-३१ ॥ धर्माधर्मौ कलास्नेहपूर्णवह्नौ जुहोम्यहम् । अग्निजायान्वितो मन्त्रो विद्यान्ते कथतस्तव ॥ २१-३२ ॥ निप्रपञ्चे यदा देवि जायते मन्त्रवित्तमः । तदा सच्चिन्मयः साक्षात्केवलं ब्रह्म साधकः ॥ २१-३३ ॥ दश सोऽहं जुहंसोऽपि पीत्वा मृत्युं सुखी भवेत् ॥ २१-३४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे ज्ञानहोमविधि-- र्नामैकविंशः पटलः ॥ २१ ॥ </poem> == द्वाविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- होमादिकं तु सकलं कुमारीपूजनं विना । परिपूर्णफलं नैव पूजनात्सफलं भवेत् ॥ २२-१ ॥ कुमारीपूजनाद्देवि पूजाकोटिफलं भवेत् । पुष्पं कुमार्यै यद्दत्तं तन्मेरुसदृशं भवेत् ॥ २२-२ ॥ कुमारी भोजिता येन त्रैलोक्यं तेनं भोजितम् । कुमार्यै यज्जलं दत्तं तज्जलं सागरोपमम् ॥ २२-३ ॥ अन्नं तु मीननयने कुलाचलसमं भवेत् । एकाब्दात्षोडशाब्दान्ताः कन्यकाः पूजयेच्छुभाः ॥ २२-४ ॥ विवाहरहिताः स्युश्चेदुत्तरोत्तरसिद्धिदाः । विवाहितास्तु देवेशि बाला एव कुमारिकाः ॥ २२-५ ॥ सुवासिन्यो मदप्रौढ.ः संशये त्यज सुव्रते । कुमारीपूजने देवि कुमारीमनुना भवेत् ॥ २२-६ ॥ मन्त्रभेदेन तेनैव श्रीविद्यां च प्रपूजयेत् । नैमित्तिकं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्ममयो बुधः ॥ २२-७ ॥ निवीकल्पस्य देवेशि नान्यस्य सुरवन्दिते । सर्वशङ्काविनिर्मुक्तः सर्वज्ञः साधकोत्तमः ॥ २२-८ ॥ दूतीयागविधिं कुर्यात्खेचरो जायते प्रिये । अर्घ्यपात्रे वह्निसूर्यसोमामृतमये शिवे ॥ २२-९ ॥ सोमामृतं तु जानीहि नानाद्रव्यमयं सदा । सविकल्पस्य देवेशि वर्णानुक्रमभेदतः ॥ २२-१० ॥ कथ्यन्ते द्रव्यभेदास्तु क्रमेण वरवणीनि । क्षीराज्यमधुमैरेयद्रव्यभेदा भवन्ति हि ॥ २२-११ ॥ सर्वज्ञत्वे वरारोहे यज्ञे दोषो न विद्यते । अश्वमेधादियज्ञेषु वाजिहत्या कथं भवेत् ॥ २२-१२ ॥ द्रव्यभेदा वरारोहे बहवः सन्ति भेदतः । जलं क्षीरं घृतं भद्रे मधु मैरेयमैक्षवम् ॥ २२-१३ ॥ पौष्पं तरुमयं धान्यसंभवं बहुनिमीतम् । सहकारभवं देवि विविधं बहुभेदतः ॥ २२-१४ ॥ मादकं धर्मसंछेदाद्वर्ज्यमासीत्सुलोचने । ज्ञानेन संस्कृतं तत्तु महापातकनाशनम् ॥ २२-१५ ॥ ब्रह्महत्त्यासुरापानस्वर्णस्तेयादिपातकान् । नाशयेत्पूजनाद्देवि निवीकल्पः स मन्त्रवित् ॥ २२-१६ ॥ विचारयेत्सदा सर्वं सर्वविद्वीरवन्दिते । जलं जलचरं विद्धि घटं पूर्णं समानयेत् ॥ २२-१७ ॥ स्थापितं देवि सप्ताहाज्जलं जीवसमन्वितम् । क्षीरं वै यस्य जीवस्य तस्य मांसं न संशयः ॥ २२-१८ ॥ कृशा पुत्रवती नारी वन्ध्या पुष्टा यतः प्रिये । माकन्दफलजं रम्यं द्रावं सेव्यं द्विजातिभिः ॥ २२-१९ ॥ अमादकत्वाद्देवेशि चैक्षुत्वं सेव्यते बुधैः । अनामिषं नास्ति किंचित्सर्वं क्षीरादिकं प्रिये ॥ २२-२० ॥ वेदशास्रपुराणेषु गूढो ज्ञानसमुच्चयः । शमीवृक्षे यथा वह्निस्तथा तिष्ठति सुन्दरि ॥ २२-२१ ॥ सर्वभूतेषु विज्ञानं ज्ञातव्यं देशिकोत्तमैः । काष्ठनिर्मथनाद्देवि प्रकटो वह्निरुच्यते ॥ २२-२२ ॥ तत्काष्ठं दह्यते तेन तथा ब्रह्ममयं जगत् । पापपुण्यविनिर्मुक्तं ज्ञानमेतद्वरानने ॥ २२-२३ ॥ किंचिदुल्लासपर्यन्तं ग्राह्यमेतत्सुरेश्वरि । यज्ञाङ्गं तु यतो लौल्यात्पातकी ब्रह्महा भवेत् ॥ २२-२४ ॥ मादकं वस्तु सकलं वर्जयेत्कनकादिकम् । कलञ्जं पातकी तस्माद्ब्रह्म ब्रह्मविदां वरः ॥ २२-२५ ॥ धर्माधर्मपरिज्ञानात्सकलेऽपि पवित्रता । विण्मूत्रं स्रीरजो वाऽपि नखास्थि सकलं प्रिये ॥ २२-२६ ॥ विचारयेन्मन्त्रवित्तु पवित्राण्येव सुव्रते । अन्नं ब्रह्म विजानीयात्तेन यस्य समुद्भवः ॥ २२-२७ ॥ नानाजीवाश्रयं तत्तु पुरीषं केन निन्द्यते । नानाविधा हि देवेशि देवताः सलिलस्थिताः ॥ २२-२८ ॥ तेनोदकेन यज्जातं मूत्रं कस्मात्तु दूषयेत् । गोमूत्रप्राशनं देवि गोमयस्यापि भक्षणम् ॥ २२-२९ ॥ प्रायश्चित्ते तु कथितं ब्रह्महत्यादिके प्रिये । मले मूत्रे कथं दोषो भ्रान्तिरेव न संशयः ॥ २२-३० ॥ स्त्रीरजः परमेशानि देहस्तेनैव जायते । कथं तु दूषणं येन प्राप्यते परमं पदम् ॥ २२-३१ ॥ पुरुषस्य तु यद्वीर्यं बिन्दुरित्यभिधीयते । बिन्दुस्तु परमेशानि कायोऽयं शिवरूपकः ॥ २२-३२ ॥ शिवतत्त्वेन चास्थ्यादिदूषणं नास्ति बैन्दवे । रेतः पवित्रं देहस्य कारणं केन निन्द्यते ॥ २२-३३ ॥ ज्ञानमार्गोऽयं सकलो निवीकल्पस्य सुन्दरि । सविकल्पो महेशानि पापभाग्जायते नरः ॥ २२-३४ ॥ मातृगर्भाद्विनिर्गत्य शिशुरेव न संशयः । इन्द्रियाण्यखिलान्यस्य देहस्थान्यपि वल्लभे ॥ २२-३५ ॥ निवीकारतया तत्र नान्यथा भवति प्रिये । भगलिङ्गसमायोगो जन्मकाले भवेत्सदा ॥ २२-३६ ॥ काम्यते सा यदा देवि जायते गुरुतल्पगः । अत एव यदा तस्य वासना कुत्सिता भवेत् ॥ २२-३७ ॥ तत्तद्भूषणसंयुक्तमन्यत्सर्वं शुभं भवेत् । पवित्रं सकलं भद्रे वासना कलुषा स्मृता ॥ २२-३८ ॥ अत एवार्घ्यपात्रस्य प्रतिष्ठानन्तरं ततः । मञ्चकं गजदन्तस्य हेमरूप्यादिनिमीतम् ॥ २२-३९ ॥ विशुद्धक्षौमरचितां तूलिकां तत्र योजयेत् । पुष्पान्विकीर्य तन्मध्ये कर्पूरस्य रजस्तथा ॥ २२-४० ॥ मण्डूकादींस्ततो देवि उपर्युपरि शैलजे । मण्डूकं पूजयेदादौ रुद्रं कालाग्निसंयुतम् ॥ २२-४१ ॥ आधारशक्तिं कूर्मं च तथाऽनन्तं वराहकम् । पृथिवीं च तथा कन्दं नालं पद्मं तथा दलान् ॥ २२-४२ ॥ केसराणि च सम्पूज्य कणीकां पूजयेत्ततः । मञ्चकं च समभ्यर्च्य तत्र पादचतुष्टये ॥ २२-४३ ॥ धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च क्रमाद्यजेत् । अपूर्वान्पूजयेदेतांस्तत्पादानां समीपके ॥ २२-४४ ॥ आत्मन्तरात्मपरम--ज्ञानात्मनः क्रमाद्यजेत् । मञ्चकाग्रेषु सम्पूज्य गुणत्रयमथार्चयेत् ॥ २२-४५ ॥ दूतीं सुलक्षणां रम्यां सर्वलक्षणलक्षिताम् । नानालंकारसुभगां सर्वज्ञां शारदामिव ॥ २२-४६ ॥ पूजयेत्परमेशानि पञ्चकामैः शरैस्तथा । बटुकादिंश्चतुदीक्षु पूजयेत्सिद्धिहेतवे ॥ २२-४७ ॥ मातृकां विन्यसेत्तस्या देहे कामशरान्विताम् । त्रिकोणं चिन्तयेन्मूघ्नी तत्र सम्पूजयेत्क्रमात् ॥ २२-४८ ॥ त्रिकोणमध्ये बालाख्यां कामेशीं परिपूजयेत् । गणेशं च कुलाध्यक्षं तथा लक्ष्मीं सरस्वतीम् ॥ २२-४९ ॥ त्रिकोणेषु च सम्पूज्य वसन्तं मदनं प्रिये । स्तनयोः पूजयेत्पश्चान्मुखे तस्याः कलाधरम् ॥ २२-५० ॥ दक्षपादादिमूर्धान्तं वामे मूर्धादि सुन्दरि । पादान्तं पूजयेत्सर्वाः कला वै कामसोमयोः ॥ २२-५१ ॥ श्रद्धा प्रीती रतिश्चैव धृतिः कान्तिर्मनोरमा । मनोहरा मनोरामा मदनोन्मादिनी प्रिये ॥ २२-५२ ॥ मोहिनी दीपनी चैव शोषणी च वशंकरी । रञ्जनी सुभगा देवि षोडशी प्रियदर्शना ॥ २२-५३ ॥ षोडशस्वरसंयुक्ता एताः कामकला यजेत् । पूषा वशा च सुमना रतिः प्रीतिस्तथा धृतिः ॥ २२-५४ ॥ ऋद्धिः सौम्या मरीचिश्च शैलजे चांशुमालिनी । अङ्गिराः शशिनी चैव छाया सम्पूर्णमण्डला ॥ २२-५५ ॥ तथा तुष्ट्यमृते चैव कलाः सोमस्य षोडश । स्वरैरेव प्रपूज्या हि सर्वकार्यार्थसिद्धिदाः ॥ २२-५६ ॥ बालाक्रमं मस्तकेऽस्याः संपूज्य तदनन्तरम् । तस्या मदनगेहं तु पूजयेद्भगमालया ॥ २२-५७ ॥ त्रिकोणं तद्भगं ज्ञात्वा सर्वसिद्धिप्रदाभिधम् । सर्वानन्दमयं मध्ये चक्रयुग्मं प्रपूजयेत् ॥ २२-५८ ॥ पूर्ववत्क्रमयोगेन (ण) श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् । धूपादिकं समर्प्याथ स्वलिङ्गे तदनन्तरम् ॥ २२-५९ ॥ तारं च भुवनेशानि महात्रिपुरसुन्दरि । नमः शिवाय विद्येयं दशार्णा परिकीतीता ॥ २२-६० ॥ अनया विद्यया देवि स्वलिङ्गे पूजयेच्छिवम् । यजेत्तत्पुरुषाघोरसद्योवामेशसंज्ञया ॥ २२-६१ ॥ निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च । शान्त्यतीता च सम्पूज्या षडङ्गावरणं यजेत् ॥ २२-६२ ॥ समग्रविद्यामुच्चार्य नन्दिकेशं प्रपूजयेत् । मध्ये वृषणयोर्देवि गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ॥ २२-६३ ॥ निवेद्य धूपदीपादि विजितेन्द्रियमानसः । सर्वक्षोभिणीं मुद्रां बद्ध्वा योनिं प्रचालयेत् ॥ २२-६४ ॥ क्षोभिण्यां वाऽथ वा देवि गजतुण्डाख्ययाऽथ वा । उच्चरन्भगमालां तु द्राविणीबीजमुच्चरेत् ॥ २२-६५ ॥ अक्षुब्धः सन् वरारोहे यावद्रेतः प्रवर्तते । रजोमयं रजः साक्षात्संविदेव न संशयः ॥ २२-६६ ॥ प्रकृतिः परमेशानि वीर्य पुरुष उच्यते । सर्वं साक्षात्सामरस्यं शिवशक्तिमयं ततः ॥ २२-६७ ॥ तयोर्योगो महेशानि योग एव न संशयः । सीत्कारो मन्त्ररूपस्तु वचनं स्तवनं भवेत् ॥ २२-६८ ॥ नखदन्तक्षतान्यत्र पुष्पाणि विविधानि च । कूजनं गायनं स्तुत्या ताडनं हवनं भवेत् ॥ २२-६९ ॥ आलिङ्गनं तु कस्तूरीघुसृणादिकमद्रिजे । मर्दनं तर्पणं विद्धि वीर्यपातो विसर्जनम् ॥ २२-७० ॥ कुलद्रव्येण संशोध्य शिवशक्तिमयं प्रिये । बीजामृतं परब्रह्मरूपं निक्षिप्य सुन्दरि ॥ २२-७१ ॥ अर्घ्यपात्रामृते त्यक्त्वा निवीकल्पः सदाऽनघः । श्रीविद्याक्रममभ्यर्च्य परब्रह्ममयो भवेत् ॥ २२-७२ ॥ एतत्ते कथितं ज्ञानं सामरस्यं वरानने । सविकल्पस्तु देवेशि पापभाग्जायते नरः ॥ २२-७३ ॥ विचिकित्साकारो मन्त्री जायते गुरुतल्पगः । अत एव वरारोहे निवीकल्पः सदा भवेत् ॥ २२-७४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यादूतीयजनविधिर्नाम द्वाविंशः पटलः ॥ २२ ॥ </poem> == त्रयोविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दूत्यन्तरं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्म सनातनम् । प्रणवाख्यं यागगेहं प्रविश्य सुरवन्दिते ॥ २३-१ ॥ इच्छाज्ञानक्रियाद्रव्यरचितं सुधया युतम् । अम्बया परमेशानि तत्त्वज्ञानमये शिवे ॥ २३-२ ॥ पर्यङ्के पुरुषार्थैस्तु पादैश्च परिमण्डिते । आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्माङ्गविभूषिते ॥ २३-३ ॥ तत्पदार्थस्त्वंपदार्थोऽसिपदार्थश्च सुन्दरि । पदार्थत्रयमेतत्तु ज्ञानसूत्रप्रकाशकम् ॥ २३-४ ॥ एतत्सूत्रमयैः पट्टैर्गुम्फितेऽम्बरमण्डिते । सुमनोवाससुभगे परां तत्र प्रपूजयेत् ॥ २३-५ ॥ जातिभेदस्तु दूतीनां चतुर्धा वीरवन्दिते । हस्तिनी शङ्खिनी चैव चित्रिणी पद्मिनी प्रिये ॥ २३-६ ॥ चतुवीधा हि दूत्यस्तु सुन्दर्यश्चारुलोचनाः । वैखरी हस्तिनी ज्ञेया स्थूला यस्माद्वरानने ॥ २३-७ ॥ ययेदं धार्यते सर्वं ब्रह्माण्डपरिमण्डलम् । वर्गाष्टकेन देवेशि सूते दिग्गजसंचयम् । तेनेयं करिणी प्रोक्ता मध्यमा शङ्खिनी भवेत् ॥ २३-८ ॥ शङ्खिनी तु यथा भद्रे विशुद्धा पापवजीता । सर्वदेवप्रिया सा हि शान्तिसौभाग्यशोभिता ॥ २३-९ ॥ तथा वनस्पतिगता मध्यमा वाग्वरानने । चित्रिणी वल्लरी देवि महादोषविनाशिनी ॥ २३-१० ॥ यस्याः फलं वरारोहे शिवशक्तिमयं सदा । शिवशक्तिमयं देवि प्राणिमात्रजगत्त्रयम् ॥ २३-११ ॥ तेषु सर्वेषु पश्यन्ती जीवेषु परमाश्रया । परब्रह्मणि सा लीना परा वाक्परमेश्वरि ॥ २३-१२ ॥ तां दूतीं तत्र संपूज्य समाधिकुसुमैः शुचिः । तदङ्गेषु कलाः पूज्याः क्रमेण सुरवन्दिते ॥ २३-१३ ॥ पद्मिनी तु परा ज्ञेया हंसस्वच्छविकासिनी । हंसोदयेन पद्मं हि त्यक्त्वा संकोचमद्रिजे ॥ २३-१४ ॥ विकासयति सौभाग्यं तथा वस्तुविलासतः । परा प्रकाशमायाति पद्मिनीत्वमतो भवेत् ॥ २३-१५ ॥ तस्या देहे वरारोहे कलाः पूज्यास्तु षोडश । चित्कला सत्कला ज्ञानकला संवित्कला तथा ॥ २३-१६ ॥ आत्मनस्तु कला ज्ञेयाश्चतस्रः परमेश्वरि । विरागता मोक्षकला परमाणुकला तथा ॥ २३-१७ ॥ विद्याकलाचतुष्कं तु विज्ञेयं चान्तरात्मनि । विद्या संतोषता तृप्तिः परब्रह्मप्रकाशता ॥ २३-१८ ॥ परमात्मकला ज्ञेयाः संलीनाः परवस्तुनि । लुप्तिः शान्तिकला बोधकला व्याप्तिकला परा ॥ २३-१९ ॥ ज्ञानात्मनः कला ज्ञेयाश्चतस्रः परमेश्वरि । कलाः षोडश देवेशि श्रीविद्यार्णेषु संस्थिताः ॥ २३-२० ॥ षोडशार्णा ब्रह्मरूपा कला षोडशरूपिणी । आत्मा जाग्रत्स्वरूपेण त्रैलोक्यं रचयत्यसौ ॥ २३-२१ ॥ अन्तरात्मा सत्त्वरूपस्तमोरूपश्च मिश्रितः । अत एव रजोरूपस्तमोरूपः परः शिवः ॥ २३-२२ ॥ परमात्मा हि विज्ञेयो ज्ञानात्मा तुर्यया युतः । एताः कला वरारोहे तस्या देहे प्रकाशयेत् ॥ २३-२३ ॥ तत्पदार्थं तु जानीहि मुखमस्या वरानने । त्वंपदार्थोऽसिवाक्यार्थः कुचयुग्मं क्रमेण हि ॥ २३-२४ ॥ भोगस्तु परमेशानि नादो ब्रह्ममयो भवेत् । नादोदितं वरारोहे विश्वं योनिर्न संशयः ॥ २३-२५ ॥ तत्रैव शक्तिं संपूज्य स्वात्मलिङ्गं शिवं यजेत् । परस्परप्रभावेण ब्रह्मानन्दरसो भवेत् ॥ २३-२६ ॥ तं रसं मनसा देवि वहन्नाड्यगतं प्रिये । अर्घ्यामृतेन संयोज्य ततः श्रीचक्रमर्चयेत् ॥ २३-२७ ॥ ब्रह्मानन्दमयं ज्ञानं कथयामि वरानने । न ब्राह्मणो ब्राह्मणस्तु क्षत्रियः क्षत्रियस्तथा ॥ २३-२८ ॥ वैश्यो न वैश्यः शूद्रो न शूद्रस्तु परमेश्वरि । चाण्डालो नैव चाण्डालः पौल्कसो न च पौल्कसः ॥ २३-२९ ॥ सर्व समं विजानीयात्परमात्मविनिश्चयात् । आकाशात्पतितं तोयं निम्नमार्गेण गच्छति ॥ २३-३० ॥ ग्राममध्यगतं सर्वं विष्ठामूत्रादिपूरितम् । मृतगोश्वानमार्जारखरादिरुधिरान्वितम् ॥ २३-३१ ॥ समस्तमपि देवेशि गङ्गायां मिलितं यथा । गङ्गामृते तु देवेशि कालुष्यं नैव तिष्ठति ॥ २३-३२ ॥ तथा सच्चिन्मये ज्ञाने समता सर्वजन्तुषु । सर्वद्रव्येषु गिरिजे समता नात्र संशयः ॥ २३-३३ ॥ यथा सूर्यप्रकाशोऽयं समत्वेन प्रवर्तते । उत्तमस्यापि चान्यस्य तमः संहरते क्षणात् ॥ २३-३४ ॥ शोषयन्दुग्धमूत्राणि चन्दनं चैव कर्दमम् । अत एव महेशानि मन्त्री सर्वसमो यदा ॥ २३-३५ ॥ सिद्धिस्तदैव विज्ञेया श्रीगुरोः कृपया प्रिये ॥ २३-३६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे ज्ञानदूतीयजनविधिर्नाम त्रयोविंशः पटलः ॥ २३ ॥ </poem> == चतुवींशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दीक्षाविधिं प्रवक्ष्यामि येन शिष्यः सुखी भवेत् । दीयते सकलं देवि गुरवे प्राणसंयुतम् ॥ २४-१ ॥ धन--रत्न--सुवर्णादि--पट्टवस्र--समुच्चयम् । क्षयं प्राप्नोति तद्भावान्नानापापसमुच्चयः ॥ २४-२ ॥ तस्माद्दीक्षेति नामास्याः सर्वशास्रेषु सुव्रते । पापिने कृपणायापि शठाय कपटाय च ॥ २४-३ ॥ अदीनायाऽऽचारशून्याय मन्त्रद्वेषपराय च । निन्दकाय च मूर्खाय तीर्थद्वेषपराय च ॥ २४-४ ॥ भक्तिहीनाय देवेशि न देया मलिनाय च । दानशीलाय भक्ताय साधवे तीर्थचेतसे ॥ २४-५ ॥ सन्मार्गवतीने चाग्निदेवद्विजरताय च । सर्वशास्रार्थवेदार्थज्ञानिने सुव्रताय च ॥ २४-६ ॥ दीक्षा देया वरारोहे अन्यथाऽऽपत्तिभाग्भवेत् । अथ वक्ष्ये वरारोहे दीक्षाकरणमुत्तमम् ॥ २४-७ ॥ मण्डपं वेदिकां कृत्वा पुष्पवैतानमण्डितम् । दीपमालावलीरम्यं नानाधूपसुधूपितम् ॥ २४-८ ॥ सिन्दूररङ्गमालाभिर्मण्डितं चित्रचित्रितम् । वेदिकायां वरारोहे कुङ्कुमेनाथ वा प्रिये ॥ २४-९ ॥ सिन्दूररजसा वाऽपि विलिखेच्चक्रमुत्तमम् । मध्यचक्रं वरारोहे नवकोणविराजितम् ॥ २४-१० ॥ चतुरस्रं च संलिख्य सुवर्णकलशान्नव । रौप्यताम्रादिरचितान्मृत्तिकारचितांश्च वा ॥ २४-११ ॥ जलपूर्णान्विशेषाढ्यान् स्वर्णरत्नप्रपूरितान् । फलैः पुष्पैश्च सुभगान् सुगन्धेन च चचीतान् ॥ २४-१२ ॥ वशिन्याद्यष्टकं तत्र वसुकुम्भेषु पूजयेत् । मध्यकुम्भे वरारोहे श्रीविद्यां परितोषयेत् ॥ २४-१३ ॥ क्रमं समस्तमभ्यर्च्य कुमार्याद्यर्चनं यजेत् । सुवासिनीर्ब्रह्मवृन्दं योगिनो विविधानपि ॥ २४-१४ ॥ तदङ्गहवनं कुर्यात्सर्वेषां तृप्तिहेतवे । गुरुः शिष्यमुपानीय भक्तिनम्रमकल्मषम् ॥ २४-१५ ॥ प्राणानायम्य विधिवच्छुद्धपीठे निवेश्य च । सुरास्त्वामेत्यादिमन्त्रैश्चिरण्टीभिर्युतः स्वयम् ॥ २४-१६ ॥ अभिषिञ्चेच्च तन्मूघ्नी तदेतत्कलशोदकैः । परिधायय सुवासोभिश्चन्दनादवलेप्य च ॥ २४-१७ ॥ वामतः परमेशानि स्वासने पूजिते शुचिम् । सर्वशृङ्गारवेषाढ्यं शिष्यं तत्र निवेशयेत् ॥ २४-१८ ॥ षडध्वरूपं श्रीचक्रं तस्य र्मूध्नि विचिन्तयेत् । अभावे तु बृहच्छङ्खं जलेनाऽऽपूर्य सुन्दरि ॥ २४-१९ ॥ कलास्तत्र समाराध्य देवीं सम्पूज्य सेवयेत् । स्वदृष्ट्याऽऽलोकयेत्तं तु दृष्ट्या दृष्टिं तु मेलयेत् ॥ २४-२० ॥ आज्ञासंक्रमणं कुर्याद्यावन्निश्चलता भवेत् । नैश्चलं शाम्भवो वेद्यः शून्याशून्यविवजीतः ॥ २४-२१ ॥ शून्यं शिवमयं वस्तु पुरुषः परमेश्वरि । अशून्यं शक्तिराद्या हि प्रकृतिः परमेश्वरि ॥ २४-२२ ॥ शक्त्याधिक्ये रजःस्थौल्यं संयोगाच्छिवयोर्यदा । स्वप्नावस्था तदा ज्ञेया योगः शक्त्यधिकस्ततः ॥ २४-२३ ॥ शक्तिर्जाग्रदिति ख्याता शिवो निश्चलता पिरये । सुषुप्तिरिति मन्त्रज्ञैः कथिता निश्चला यतः ॥ २४-२४ ॥ गुणत्रयं तु कथितं जाग्रत्सत्त्वगुणा प्रिये । तमोगुणा सुषुप्तिस्तु शिवे निश्चलरूपिणी ॥ २४-२५ ॥ शिवाधिक्याद्गुणातीतं वस्तु जानीहि सुन्दरि । शिवशक्तिसमायोगाच्छिवाधिक्यं यदा भवेत् ॥ २४-२६ ॥ तदा तुर्यां विजानीयात्सर्वबन्धनिकृन्तनीम् । कलाः षोडश देवेशि आत्मज्ञाने व्यवस्थिताः ॥ २४-२७ ॥ श्रीविद्याबीजसंलीनाः शिष्यदेहे प्रकाशयेत् । चतुवीधा षोडशार्णा महात्रिपुरसुन्दरी ॥ २४-२८ ॥ तद्ध्यानात्तु मनःस्थैर्यमुन्मनीति निगद्यते । ब्रह्मज्ञाने मनः पक्षी तृष्णाचञ्चुविलक्षितः ॥ २४-२९ ॥ संकल्पेन विकल्पेन पक्षाभ्यां चञ्चलः सदा । मोहमत्सरकामैश्च क्रोधाहंकारदुर्मदैः ॥ २४-३० ॥ संनद्धपिच्छैःसबलः कृत्याकृत्यपदद्वयः । संसारवृक्षे देवेशि धनपुत्रादिमूलके ॥ २४-३१ ॥ अविद्याविस्तृते निन्दास्तुतिशाखासुशोभिते । अभिलाषस्फुरत्पुष्पभरिते पातकादिभिः ॥ २४-३२ ॥ पर्णपूर्णे वरारोहे पापपुण्यफलान्विते । तत्र शाखाद्वये स्थूले श्रुतदृष्टाभिधः स्थितः ॥ २४-३३ ॥ पक्षिणं तं समाक्रम्य ज्ञानपाशेन पाशयेत् । पक्षिखेलारतो नित्यं कटाक्षः श्रीगुरोः प्रिये ॥ २४-३४ ॥ तेन पक्षद्वयं छिन्नं यदा भवति निश्चयात् । तदा समुन्मनीभूत उन्मुखो निश्चयात्प्रिये ॥ २४-३५ ॥ सर्वसंकल्परहिता कला सप्तदशी भवेत् । उन्मनी नाम तस्या हि भवपाशनिकृन्तनम् ॥ २४-३६ ॥ उन्मन्या सहितो योगी न योगी नोन्मनी परा । यथा कर्पूरगो दीपो न दीपो न पुनः शशी ॥ २४-३७ ॥ अत एव महेशानि दृष्ट्या संक्रमणं यजेत् । तत्त्वमस्यादिवाक्येन पश्चाद्वाच्यं हि योजयेत् ॥ २४-३८ ॥ आदावकथ्यसंयोज्यं स्पर्शेनैव सुलोचने । स्पर्शः स्पर्श इवाऽऽभाति श्रीगुरोः करसंभवः ॥ २४-३९ ॥ स्पर्शेन धातवः सद्यो लोहाद्याः सुरवन्दिते । सुवर्णतां प्राप्य सर्वे विशिष्टाभरणान्विताः ॥ २४-४० ॥ करस्पर्शस्तु देवेशि प्रपञ्चमलिनादिकम् । लोहत्वं नाशयित्वा हि सुवर्णत्वं करोति हि ॥ २४-४१ ॥ करे पुष्पफलान्कृत्वा ब्रह्मरन्ध्रे करं क्षिपेत् । तस्माद्ब्रह्मत्वमेवासीति वाक्यार्थः कराद्भवेत् ॥ २४-४२ ॥ अनिर्वाच्योपदेशोऽयं स्पर्शनाद्ब्रह्मरन्ध्रके । ब्रह्मरन्ध्रे सहस्रारे कर्पूरधवलो गुरुः ॥ २४-४३ ॥ वराभयकरो नित्यो ब्रह्मरूपी सदाऽनघः । जागती परमेशानि निजस्थानप्रकाशकः ॥ २४-४४ ॥ पश्चात्षट्चक्रविज्ञानं शिष्याय प्रतिबोधयेत् । आधारं स्वर्णवर्णं च चतुर्दलसुशोभितम् ॥ २४-४५ ॥ वादिसान्तैश्चतुर्वर्णैस्तप्तहेमसमप्रभैः । गणेशसहितं विद्धि स्वाधिष्ठानं ततः प्रिये ॥ २४-४६ ॥ इन्द्रगोपप्रतीकाशं स्फुरद्विद्रुमसंनिभैः । बादिलान्तैः स्फुरद्वर्णैर्ब्रह्मणा मण्डितं प्रिये ॥ २४-४७ ॥ नीलवर्णं तृतीयं हि मणिपूरं दशारकम् । विद्युत्पुञ्जप्रभावर्णैर्डादिफान्तैश्च मण्डितम् ॥ २४-४८ ॥ गदाधरहरिं प्रौढं चतुर्थं शृणु सुव्रते । पिङ्गाभं द्वादशारं तु कादिठान्तैः सुलोचने ॥ २४-४९ ॥ विस्फुलिङ्गप्रभैर्वर्णैः शिवेन च युतं प्रिये । विशुद्धचक्रं देवेशि धूम्रवर्णं कलात्मकम् ॥ २४-५० ॥ स्वरैर्माणिक्यसंकाशैर्मण्डितं परमेश्वरि । जीवात्मानऽधिष्ठितं हि तज्जानीहि तदन्ततः ॥ २४-५१ ॥ आज्ञाचक्रं महेशानि विद्युत्कोटिसमप्रभम् । द्विदलं हक्षवर्णाभ्यां शुभ्राभ्यां परिमण्डितम् ॥ २४-५२ ॥ परमात्मस्वरूपाढ्यं नादरूपं हि सप्तमम् । नादो विलीनो यस्मात्तु तस्माद्ब्रह्म तदुच्यते ॥ २४-५३ ॥ देहेऽक्षराणि देवेशि नाद एवात्र कारणम् । नादः पवनसंयोगत्कुण्डलिन्या युतो यदा ॥ २४-५४ ॥ प्रसन्नः परमेशानि षट्श्चकाणां दलेषु सः । पञ्चाशद्वर्णरूपत्वं माप्तवान्सुरवन्दिते ॥ २४-५५ ॥ अव्यक्तरूपता प्राप्ता उदात्तादिस्वरैः क्रमात् । एवं सर्वज्ञतां तस्मै दद्याच्छिष्याय सद्गुरुः ॥ २४-५६ ॥ शिष्यस्तदा श्रीगुरोस्तु पूजां कुर्यात्सुलक्षणाम् । रत्नाभरणशोभाढ्यां पट्टवस्रधनान्विताम् ॥ २४-५७ ॥ गजाश्वसहितां भद्रे महिषीगोसमन्विताम् । क्षेत्रग्राममहारामरम्यां चेटीशतान्विताम् ॥ २४-५८ ॥ सुवर्णरश्मिभरितां कस्तूरीचन्द्रचन्दनाम् । गुरुं संतोष्य विधिवत्प्रसादं तत्त्वसंयुतम् ॥ २४-५९ ॥ गृह्णीयाच्छिष्यवर्यस्तु गुरुस्तस्मा अनन्तरम् । बालां प्रकाशयेत्कर्णे दक्षिणे च ततः परम् ॥ २४-६० ॥ पञ्चसिंहासनगता विद्याः पश्चात्प्रकाशयेत् । ततो रहस्यं परमं महात्रिपुरसुन्दरीम् ॥ २४-६१ ॥ प्रकाशयेद्दक्षकर्णे परब्रह्ममयीं प्रिये । सर्वसौभाग्यजननीं भोगमोक्षफलप्रदाम् ॥ २४-६२ ॥ श्रीविद्यां षोडशार्णां तु ब्रह्मानन्दस्फुरत्कलाम् । न प्रकाशये द्देवेशि सर्वस्वमिव सुव्रते ॥ २४-६३ ॥ वेदशास्त्रपुराणेषु यामलेष्वपि सुव्रते । मुप्ता श्रीषोडशार्णेयं निधानमिव संस्मरेत् ॥ २४-६४ ॥ सहोदराय सर्वस्वप्राणदायापि बन्धवे । राज्ञे राज्यप्रदायापि पुत्राय प्राणदाय च ॥ २४-६५ ॥ न देया षोडशार्णेयं देयं सर्वस्वमद्रिजे । सुपुत्रदारसहितं शिरो देयं कथंचन ॥ २४-६६ ॥ न देया षोडशार्णा हि प्राणैः कण्ठगतैरपि । गोपितव्या महाविद्या स्वयोनिरिव पार्वति ॥ २४-६७ ॥ उदके लवणं लीनं यथा भवति शैलजे । मनो भवति वै लीनं पादयोः श्रीगुरौः प्रिये ॥ २४-६८ ॥ तदा देया महाविद्या कृपया षोडशाक्षरी । अक्षरैः सहिता वाऽपि निरक्षरतया स्थिता ॥ २४-६९ ॥ आकाशे नीलिमा देवि भ्रान्त्या दृष्टोदरे यथा । अक्षराणि तथा सन्ति श्रीविद्यायां सुरेश्वरि ॥ २४-७० ॥ षोडशार्णां ब्रह्मरूपां जानीहि परमेश्वरि । यथा रत्नमये दीपे कज्जलं नैव विद्यते ॥ २४-७१ ॥ श्रीविद्यायां यथाऽव्यक्तव्यक्तता वीरवन्दिते । न दद्याद्यस्य कस्यापि दद्यात्प्राणप्रियाय च ॥ २४-७२ ॥ कृतार्थोऽसि शिशोर्वाक्यं प्रवदेद्देशिकोत्तमः । षोडशार्णां महाविद्यां न दद्याद् ब्रह्मरूपिणीम् ॥ २४-७३ ॥ एकोच्चारेण देवेशि वाजपेयस्य कोटयः । अश्वमेधसहस्रं तु तुलां नाऽऽयाति सर्वदा ॥ २४-७४ ॥ एकोच्चारेण देवेशि प्रादक्षिण्यं भुवो भवेत् । धेनूनां कपिलानां हि दत्ता यैः कोटिकोटयः ॥ २४-७५ ॥ एकोच्चारेण देवेशि तुलां नाऽऽयाति सर्वदा । अर्धोदये पुण्यतिथौ हेमभारसहस्रकम् ॥ २४-७६ ॥ तुलापुरुषकोट्यस्तु तुलां नाऽऽयान्ति षोडशीम् । यदा यद्वर्ण्यते वस्तु तदा सर्व निरामयम् ॥ २४-७७ ॥ तथा ज्ञेया महाविद्या षोडशार्णा वरानने । परमात्मस्वरूपेयं विश्वस्पन्दनरूपिणी ॥ २४-७८ ॥ श्वासोच्छ्वासतया देवि षट्शतान्येकविंशतिः । सहस्राणि दिवा रात्रौ हंसः शब्दजपो भवेत् ॥ २४-७९ ॥ स्यन्दनत्वेन सकलं व्याप्य तिष्ठति सर्वतः । आत्मत्वेनाजपा ज्ञेया सूर्यसोमस्वरूपिणी ॥ २४-८० ॥ निरञ्जनस्वरूपा च निराभासस्वरूपिणी । अतनुत्वतनुत्वाभ्यां सूक्ष्मत्वेन वरानने ॥ २४-८१ ॥ प्रबोधापादनेनापि मण्डिता वह्निजायया । षडङ्गैः शोभितां देवीं हंसेनैव प्रपूजिताम् ॥ २४-८२ ॥ अव्यक्तरूपगायत्रीछन्दोवक्त्रां वरानने । साक्षात्परमहंसाभां देवतां परमेश्वरीम् ॥ २४-८३ ॥ श्रीविद्यां व्यापिकां विद्धि परज्योतिः स्वरूपिणीम् । आत्मस्वरूपलिङ्गं हि मायागेहगतं प्रिये ॥ २४-८४ ॥ श्रद्धातरङ्गिणीनीरक्षालितं भववन्दनम् । सुमनोमण्डितं वाऽपि समाधिकुसुमैर्वरम् ॥ २४-८५ ॥ ज्ञानाङ्गारे प्रपञ्चाख्यं धूपं दीपं च चिन्मयम् । अधितिष्ठति सर्वत्र सर्वनैवेद्यमण्डितम् ॥ २४-८६ ॥ निष्प्रपञ्चं निराभासं केवलं ब्रह्मसत्कलम् । षोडशार्णा परा विद्या श्रीविद्येत्यभीधीयते ॥ २४-८७ ॥ शुक्लपक्षे शुभदिने शुभवारे वरानने । मन्त्राद्यारम्भणं कुर्याद्ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥ २४-८८ ॥ न वारमासदोषा हि ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । पवित्रं सर्व देवेशि दानमेव शुभे दिने ॥ २४-८९ ॥ चैत्रे वै निष्फलं ज्ञेयं नीरजायतलोचने । वैशाखे क्षेत्रलाभं च ज्येष्ठे च मरणं ध्रुवम् ॥ २४-९० ॥ आषाढे बन्धुनाशं च श्रावणे च शतायुषम् । क्षयो भाद्रपदे मासि आश्विने रत्नसंपदः ॥ २४-९१ ॥ कातीके तु भवेल्लक्ष्मीर्मार्गशीर्षे धनं महत् । पौषे तु सम्भवेत्क्लेशो माघे सम्पत्तिरुत्तमा ॥ २४-९२ ॥ फाल्गुने सर्वकार्याणि मासानां फलमीदृशम् । शिष्यस्य प्रथमार्णं हि गृहीत्वा सुन्दरि पिरये ॥ २४-९३ ॥ नाम संकल्पयेद्देवि मनोज्ञं स्थिरबुद्धये ॥ श्रीविद्यां हृदये तस्य न्यसेदव्यक्तरूपिणीम् ॥ २४-९४ ॥ श्रीविद्याक्षरपङ्क्तिस्तु परब्रह्मणि चिन्मयी । उदके लवणं लीनं यथा तिष्ठति पार्वति ॥ २४-९५ ॥ तस्माद्ब्रह्ममयीं विद्धि सर्वशास्रेषु योजिताम् ॥ २४-९६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे दीक्षाविधिर्नाम चतुवींशः पटलः ॥ २४ ॥ Devi und Ishvara: Frage und Unterweisung führen zur Erkenntnis. </poem> == पञ्चविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- पवित्रारोपणं वक्ष्ये साधकानां हिताय च । वर्षमात्रकृता पूजा सफला भवति ध्रुवम् ॥ २५-१ ॥ तस्मात्पवित्रपूजा हि कर्तव्या सिद्धिहेतवे । आरभ्य मिथुनार्कं हि तुलासंक्रान्तिमासकम् ॥ २५-२ ॥ अतिरम्या महापूजा पवित्राणां सुरेश्वरि । पक्षद्वयेऽपि पूजा स्याच्चतुर्थ्यामष्टमीदिने ॥ २५-३ ॥ नवम्यां वा चतुर्दश्यां पवित्रारोपणं यजेत् । सौवर्णरौप्यताम्राणां सूक्ष्मसूत्राणि कारयेत् ॥ २५-४ ॥ कार्पाससंभवान्येव पट्टसूत्रसमुद्भवम् । त्रसरीसूत्रसंभूतं पद्मवल्कलसंभवम् ॥ २५-५ ॥ दर्भमुञ्जशणोद्भूतं पवित्राय प्रकल्पयेत् । प्रणवश्चन्द्रमा वह्निर्ब्रह्मा नागो गुहो रविः ॥ २५-६ ॥ साम्बाख्यः सर्वदेवश्च नवतन्तुषु पूजयेत् । शिरोमन्त्रेणाभिमन्त्र्य हृन्मन्त्रेण ततः परम् ॥ २५-७ ॥ प्रक्षालयेत्ततोऽभ्युक्ष्यास्रमन्त्रेण च देशिकः । अवरुध्य च नेत्रेण ग्रथितं कवचेन हि ॥ २५-८ ॥ रोचनाकुङकुमाभ्यां च रक्तचन्दनचन्दनैः । कस्तूरीघुसृणाद्यैश्च कर्पूरैर्न { र्ना } गरैरपि ॥ २५-९ ॥ गैरिकाद्यैवीचित्रं तत्कारयेत्सुमनोहरम् । मूलमन्त्रेण चाभ्युक्ष्य स्थापयेदीशकोणके ॥ २५-१० ॥ पवित्रवृन्दं सकलं षडङ्गैस्तु पवित्रितम् । कृत्वा देवेशि पूर्वस्मिन्दिवसे सद्य एव वा ॥ २५-११ ॥ अष्टोत्तरशतैः सूत्रैर्नवसूत्रेण कल्पितैः । उत्तमं तत्पवित्रं हि तदर्धं मध्यमं स्मृतम् ॥ २५-१२ ॥ तस्याप्यर्धं कनिष्ठं स्यात्त्रिविधं कथितं प्रिये । अधिवासनवेलायां यवान्विस्तार्य सुव्रते ॥ २५-१३ ॥ चतुभीरासनैस्तत्र पुष्पं निक्षिप्य देशिकः । पवित्राणि पवित्राणि पञ्चामृतसमुच्चयैः ॥ २५-१४ ॥ रचितान्यमलैः पञ्चरत्नैः सर्वौषधीगणैः । नववस्त्रयुगेनाथ सम्यगाच्छाद्य सुव्रते ॥ २५-१५ ॥ देवि कुम्भं प्रतिष्ठाप्य पूर्ण चामीकरादिभिः । देवीमावाह्य तत्कुम्भे मूलमन्त्रेण पूजयेत् ॥ २५-१६ ॥ ततः क्रमं समभ्यर्च्य पवित्रार्पणमारभेत् । श्रीविद्यया पवित्राणि गुरोर्नाम्ना च देशिकः ॥ २५-१७ ॥ पवित्रं गुरवे दद्यात्सर्वेभ्यस्तदनन्तरम् । गुरुभ्यस्त्रिविधेभ्यश्च पवित्राण्यर्पयेत्ततः ॥ २५-१८ ॥ तिथिनित्यागणायाथ पवित्रारोपणं यजेत् । नवचक्रस्थितायाथ चक्रेशीनवकाय च ॥ २५-१९ ॥ रश्मिवृन्दाय देवेशि प्रत्येकं भावपूर्वकम् । पवित्रकं समर्प्याथ गुरून् संतोषयेत्प्रिये ॥ २५-२० ॥ स्वर्णालंकारवस्त्रैश्च नानाधनसमुच्चयैः । तत्प्रसादं पवित्रं च धारयेत्तदनन्तरम् ॥ २५-२१ ॥ तदङ्गहोमं निर्वर्त्य पवित्रेण समर्चयेत् । कुमारीपूजनं कुर्यात्ततः सुवासिनीगणम् ॥ २५-२२ ॥ योगिन्यो योगिनश्चैव ब्राह्मणा विविधा गणाः । पूज्या हि परमेशानि यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः ॥ २५-२३ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यापवित्रारोपणविधिर्नाम पञ्चविंशः पटलः ॥ २५ ॥ </poem> == षड्विंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दमनारोपणं वक्ष्ये साधकानां हिताय च । संवत्सरकृता पूजा येन पूर्णा भवेत् प्रिये ॥ २६-१ ॥ तपोभङ्गाय मदनो मम शैलभवे यदा । भस्मीभवत्तदा पत्नी रतिः प्रीतिश्च दुःखिते ॥ २६-२ ॥ तन्नेत्रवारिसंभूता दमनस्य लता भवेत् । तत्सौरभ्यं च सौभाग्यं महदासीत्सुलोचने ॥ २६-३ ॥ तेन संतुष्टसुहृदा वरो दत्तो मया प्रिये । रत्यै प्रीत्यै च तस्मात्तु मदनः प्रकटीकृतः ॥ २६-४ ॥ दमनेन च यो मन्त्री वर्षमध्ये न पूजयेत् । तस्य सांवत्सरी पूजा मदनाय भविष्यति ॥ २६-५ ॥ इति तस्मै वरो दत्तो मयैव सुरवन्दिते । तस्माद्दमनपूजा हि कर्तव्या वीरवन्दिते ॥ २६-६ ॥ अन्यथा तत्फलं वर्षकृतं कामाय जायते । समूलं दमनं देवि स्थापयेत्पात्रके वरे ॥ २६-७ ॥ दमनं नवधा कूर्यात्पूजयेत्तदनन्तरम् । आनन्देश्वरबीजेन ततो भिन्नेन सुन्दरि ॥ २६-८ ॥ आनन्देश्वरबीजेन नवधा बिन्दुना सह । नवप्रकारभिन्नाङ्गं दमनं पूजयेत्क्रमात् ॥ २६-९ ॥ अघोरविद्यया पश्चादभिषिच्य तमेव हि । पूर्वोक्तया दक्षिणस्यां दिशि सिंहासनोक्तया ॥ २६-१० ॥ अस्त्रेण रक्षणं कुर्यात्कवचेन ततः परम् । बद्ध्वा त्रिशूलमुद्रां तु भ्रामयेद्दमनोपरि ॥ २६-११ ॥ चैत्रे सितचतुर्दश्यां दमनारोपणं भवेत् । उद्धरेदस्त्रमन्त्रेण हृदयेन च लेपयेत् ॥ २६-१२ ॥ श्रीखण्डघुसृणेन्द्राद्यैरधिवासं च कारयेत् । प्रथमे दिवसे कुर्यादधिवासनमुत्तमम् ॥ २६-१३ ॥ सद्योऽधिवासनं वाऽपि वर्षपूर्जासुसिद्धये । प्रातःकाले चतुर्दश्यां नित्यार्चानन्तरं ततः ॥ २६-१४ ॥ नवकोणं विरच्याथ सिन्दुरेण महाप्रभम् । कलशान्नव संस्थाप्य हेमरत्नादिपूरितान् ॥ २६-१५ ॥ एकं वा कलशं रम्यं स्थापयेद्देशिकोत्तमः । दक्षतो मण्डलं कृत्वा कुङ्कुमाद्यैवीचित्रितम् ॥ २६-१६ ॥ अशोकतरुमालिख्य त्रिकोणं मण्डलं लिखेत् । तन्मध्ये पूजयेत्कामं तरुणं चारुणप्रभम् ॥ २६-१७ ॥ रक्तवस्रं रक्तभूषं वामदक्षिणयोः प्रिये । रतिप्रीतिविशोभाढ्यं पञ्चबाणं धनुर्धरम् ॥ २६-१८ ॥ बसन्तसहितं कामं कदम्बवनमध्यगम् । मन्त्रेणानेन तं कामं पूजयेत्सिद्धिहेतवे ॥ २६-१९ ॥ वाग्भवं भुवनेशानीं श्रियं कामात्मकेन च । कामाय नम आलिख्य विद्येयं नववणीनी ॥ २६-२० ॥ कामबीजत्रयं चोक्त्वा रत्यात्मकमुच्चरेत् । रत्यै नमश्चाष्टवर्णां रतिविद्या वरानने ॥ २६-२१ ॥ प्रीतिं वदेद्रतिस्थाने प्रीतिमन्त्रोऽष्टवर्णकः । गौरश्यामे रतिप्रीती क्रमेण मणिभूषणे ॥ २६-२२ ॥ पद्मताम्बूलहस्ते च रक्तवस्त्रविराजिते । दिव्याभरणभूषे च पुष्पदामविराजिते ॥ २६-२३ ॥ वामदक्षिणयोर्ध्यात्वा कामस्य तदनन्तरम् । वसन्तं पूजयेत्पश्चात्कदम्बवनमध्यगम् ॥ २६-२४ ॥ गौरवर्णं वामहस्ते सुधापूर्णघटान्वितम् । दक्षहस्तेन दधतं नानापुष्पसमुच्चयम् ॥ २६-२५ ॥ साङ्गं कामं प्रपूज्याथ धूपदीपादि दर्शयेत् । दमने पूजितः कामः सर्वकार्याणि साधयेत् ॥ २६-२६ ॥ तेन सम्यक्प्रपूज्याथ महात्रिपुरसुन्दरीम् । क्रमं समर्चयेत्सम्यक्कुमारीर्भोजयेद्बुधः ॥ २६-२७ ॥ सुवासिनीश्च सम्पूज्य योगिनीगणमर्चयेत् । ब्राह्मणान् परिपूज्याथ नानादर्शनपारगान् ॥ २६-२८ ॥ तदङ्गहवनात्पश्चाद्गुरुं रत्नादिभूषणैः । स्वर्णभारसहस्रैश्च दिव्यवस्त्रमनोरमैः ॥ २६-२९ ॥ पूजयित्वा ततो देवि पूर्णाहुतिमथोच्चरेत् । अनेन विधिना देवि दमनारोपणं यजेत् ॥ २६-३० ॥ तस्य सांवत्सरी पूजा सफला शैलसंभवे ॥ २६-३१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे देवीश्वरसंवादे श्रीविद्यादमनारोपणविधिर्नाम षड्विंशः पटलः ॥ २६ ॥ ==स्रोतः == *[https://wiki.yoga-vidya.de/Jnanarnava_Tantra_Sanskrit_Devanagari ज्ञानार्णवतन्त्रम्] d527b56vvdp9qiprm9ie0ccnjq5htaz 418698 418697 2026-10-03T15:26:46Z अनुनाद सिंह 1115 /* द्वितीयः पटलः */ 418698 wikitext text/x-wiki ॥ श्रीः ॥ '''ईश्वरप्रोक्तं ज्ञानार्णवतन्त्रम् ==प्रथमः पटलः == अथ प्रथमः पटलः श्रीदेव्युवाच -- गणेशनन्दिचण्डेशसुरेन्द्रपरिवारित । सर्ववन्द्य गणाधीश किं त्वया जप्यते सदा ॥ १-१ ॥ अक्षमालेति किं नाम संशयो मे हृदि स्थितः । शब्दातीतं परं ब्रह्म त्वमेव परमार्थवित् ॥ १-२ ॥ कथयाऽऽनन्दनिष्यन्दसान्द्रमानसनिश्चयात् । ईश्वर उवाच -- कथयामि वरारोहे यन्मया जप्यते सदा ॥ १-३ ॥ अकारादिक्षकारान्ता मातृका पीठरूपिणी । चतुर्दशस्वरोपेता बिन्दुत्रयविभूषिता ॥ १-४ ॥ अनुस्वारेण देवेशि बिन्दुनैकेन मण्डिता । विसर्गेण च बिन्दुभ्यां संलग्नाभ्यां विराजिता ॥ १-५ ॥ कलामण्डलमाख्यातं शक्तिरूपं महेश्वरि । ककारादिक्षकारान्ता वर्णास्तु शिवरूपिणः ॥ १-६ ॥ व्यञ्जनत्वात्सदाऽऽनन्देनोच्चारसहिता यतः । उच्चरेत्स्वरसंभिन्नांस्तदा देवि न संशयः ॥ १-७ ॥ पञ्चाशद्वर्णरूपेण शब्दाख्यं वस्तु सुव्रते । अकारः प्रथमो देवि क्षकारोऽन्तिम इष्यते ॥ १-८ ॥ अक्षमालेति विख्याता मातृका वर्णरूपिणी । शब्दब्रह्मस्वरूपेयं शब्दातीतं तु जप्यते ॥ १-९ ॥ शब्दातीतं परं धाम गणनारहितं सदा । आत्मस्वरूपं जानीहि हंसस्तु परमेश्वरः ॥ १-१० ॥ अस्मिन्नेव परे तत्त्वे बिन्दुत्रयविभूषिते । मातृकासंपुटत्वेन संस्थितं व्यक्तिमागतम् ॥ १-११ ॥ बिन्दुत्रयं प्रवक्ष्यामि बीजरूपं वरानने । हकारं बिन्दुरूपेण ब्रह्माणं विद्धि पार्वति ॥ १-१२ ॥ सकारः सर्गबिन्दुभ्यां हरिश्चाहं सुरेश्वरि । अविनाभावसंस्थानाल्लोके हरिहराविति ॥ १-१३ ॥ ब्रह्मबिन्दुर्महेशानि वामा शक्तिनीगद्यते । विश्वं वमति यस्मात्तद्वामेयं परिकीतीता ॥ १-१४ ॥ ज्येष्ठा तु वैष्णवी शक्तिः पालयन्ती जगत्त्रयम् । ततो रौद्री ग्रसन्ती तु क्रमेण परमेश्वरी ॥ १-१५ ॥ एवं बिन्दुत्रयं विद्धि गुणत्रयविभूषितम् । बिन्दुशब्देन शून्यं तु तथाऽपि गुणसूचकम् ॥ १-१६ ॥ इच्छाज्ञानक्रियारूपं भूर्भुवःस्वःस्वरूपकम् । पुरत्रयात्मकं विद्धि तत्त्वत्रयमयं प्रिये ॥ १-१७ ॥ बिन्दुत्रये महेशानि सर्वमेतत्प्रतिष्ठितम् । अम्बिकाबिन्दुभिर्देवि गुणत्रयपरम्परा ॥ १-१८ ॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश्च बिन्दुत्रयभवा शिवे । जाग्रत्सत्त्वगुणा ज्ञेया केवलं शक्तिरूपिणी ॥ १-१९ ॥ मनोव्यावृत्तिविस्तारा दुःखदोषाभिलाषिणी । शिवरूपा सुषुप्तिस्तु सर्वव्यावृत्तिहारिणी ॥ १-२० ॥ देहधर्मपरित्यक्ता शिवतत्त्वस्वरूपिणी । तमोगुणमयी कर्म ग्रसन्ती मोक्षरूपिणी ॥ १-२१ ॥ सुषुप्त्यन्ते जागरादौ स्वप्नावस्था रजोमयी । उभयैर्लक्षणैर्युक्ता तृष्णालक्षणलक्षिता ॥ १-२२ ॥ अवस्थात्रयमेतत्तु कथितं बिन्दुसंभवम् । एतस्मिन्बैन्दवे ज्ञाते तुर्यावस्थां शृणु प्रिये ॥ १-२३ ॥ निद्रादौ जागरस्यान्ते स्फुरत्तामात्रलक्षणा । अवस्था पूर्णतां प्राप्ता तुर्यावस्था परा कला ॥ १-२४ ॥ भावाभावपरित्यक्ता गुणातीता सुनिश्चला । इयमेव यदा देवि मनसा प्राप्यते सदा ॥ १-२५ ॥ उन्मनी नाम सद्रूपा ज्ञानवल्ली चिदात्मिका । बिन्दुत्रयेण नादेन प्रसृताऽऽनन्दरूपिणी ॥ १-२६ ॥ बिन्दुत्रयसमायोगात् त्रिपुरानामरूपिणी । वर्णातीता सवर्णाऽपि केवलं ज्ञानचित्कला ॥ १-२७ ॥ एनां विद्यां समाराध्य सर्वज्ञत्वं मयि प्रिये । उपास्यते मया देवि त्रिपुरा चाक्षमालया ॥ १-२८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे स्वरूपज्ञेयमात्रं नाम प्रथमः पटलः ॥ १॥ == द्वितीयः पटलः == <poem> अथ द्वितीयः पटलः श्री देव्युवाच -- त्रिपुरा परमेशान ज्ञानमार्गेण सूचिता । तत्त्वरूपेण कथय यद्यहं तव वल्लभा ॥ २-१ ॥ त्रिपुरायाः प्रकारस्तु मन्त्रभेदश्च किंविधः । सर्वं तच्छ्रेतुमिच्छामि येन सौभाग्यमाप्नुयाम् ॥ २-२ ॥ ईश्वर उवाच -- त्रिपुरा त्रिविधा देवि बालां तु प्रथमं शृणु । यया विज्ञातया देवि साक्षात्सुरगुरुर्भवेत् ॥ २-३ ॥ सूर्यस्वरं समुच्चार्य बिन्दुनादकलान्वितम् । स्वरान्तं पृथिवीयुक्तं तूर्यस्वरविभूषितम् ॥ २-४ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं सर्गवान्भृगुरव्ययः । शक्रस्वरसमोपेतो विद्येयं त्र्यक्षरी मता ॥ २-५ ॥ गङ्गातरङ्गकल्लोलवाक्पटुत्वप्रदायिनी । महासौभाग्यजननी महासारस्वतप्रदा ॥ २-६ ॥ महासौन्दर्यसुभगा महामृत्युविनाशिनी । ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्रादिवन्दिता पापहारिणी ॥ २-७ ॥ सर्वतीर्थमयी देवी स्वर्णरत्नादिदायिनी । सर्वलोकमयी देवी सर्वलोकवशंकरी ॥ २-८ ॥ सर्वक्षेत्रमयी देवी सर्वकार्यार्थसाधिका । महामोक्षप्रदा शान्ता महामुक्तिप्रदायिनी ॥ २-९ ॥ वक्त्रकोटिसहस्रैस्तु जिह्वाकोटिशतैरपि । वणीतुं नैव शक्येयं विद्येयं त्र्यक्षरी परा ॥ २-१० ॥ पञ्चवक्त्रेण जिह्वाभिः पञ्चभिर्नैव शक्यते । वाग्भवेनेन्दुमहसा वागीशत्वप्रदायिनी ॥ २-११ ॥ कामराजेन बीजेन शक्रगोपस्फुरत्त्विषा । त्रैलोक्यं मोहयन्तीयं शक्तिबीजेन सुव्रते ॥ २-१२ ॥ स्फुरत्सुवर्णवर्णेन सौभाग्यं तस्य मन्दिरे । एतस्याः साधनं देवि कथयामि समासतः ॥ २-१३ ॥ प्रातरुत्थाय देवेशि ब्रह्मरन्ध्रे निजं गुरुम् । स्मृत्वा देवीमयो भूत्वा तत्प्रभापटलामलः ॥ २-१४ ॥ स्नानकर्म ततः कुर्यान्मूलमन्त्रं स्मरन्बुधः । त्रिवारमञ्जलौ वारि मन्त्रयित्वा तु मूर्धनि ॥ २-१५ ॥ निक्षिपेत् परमेशानि त्रिधा चाऽऽचम्य तर्पयेत् । त्रिधा च प्रोक्षयेद्देहं सूर्यायार्घं निवेदयेत् ॥ २-१६ ॥ मूलमन्त्रेण देवेशि सूर्यमन्त्रेण वा प्रिये । शिवबीजं वह्निसंस्थं वामनेत्रविभूषितम् ॥ २-१७ ॥ बिन्दुनादसमायुक्तं हंसःपदमथोच्चरेत् । अनेन मनुना देवि सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् ॥ २-१८ ॥ यथाशक्त्या जपेन्मन्त्रं गायत्रीं परमेश्वरीम् । मूलविद्याद्यमुच्चार्य वागीश्वरि च विद्महे ॥ २-१९ ॥ द्वितीयं बीजमुच्चार्य कामेश्वरि च धीमहि । तृतीयं बीजमुच्चार्य तन्नः शक्तिः प्रचोदयात् ॥ २-२० ॥ यथाशक्त्या जपेत्पश्चाद्यागमण्डपमाविशेत् । धातारं च विधातारं गङ्गां च यमुनां तथा ॥ २-२१ ॥ द्वारश्रियं देहलीं च पुरुषं वास्तुसंज्ञकम् । संपूज्य परमेशानि पूजयेदासनं बुधः ॥ २-२२ ॥ पराबीजं समुच्चार्य ततश्चाऽऽधारपूर्वकम् । शक्तीतिपदमालिख्य कमलासनमालिखेत् ॥ २-२३ ॥ ङेन्तं नमःपदं कृत्वा चाऽऽसनस्य मनुः प्रिये । उपविश्य ततो देवि भूतान् संत्रासयेद्बुधः ॥ २-२४ ॥ भूतशुद्धिविधिं कुर्यात्प्राणायामत्रयेण तु । वायुबीजं समुच्चार्य षट्कोणादागतं महत् ॥ २-२५ ॥ कृष्णवर्णं महेशानि शोषयेदेनसः तनुम् । आसने सम्यगासीनो वामेनाऽऽपूर्य चोदरम् ॥ २-२६ ॥ कुम्भकेन त्रिरावृत्त्या दक्षिणेन च रेचयेत् । कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठेर्यन्नासापुटधारणम् ॥ २-२७ ॥ प्राणायामः स विज्ञेयस्तर्जनीमध्यमे विना । वामकुक्षिस्थितं पापपुरुषं कज्जलप्रभम् ॥ २-२८ ॥ ब्रह्महत्या शिरो यस्य स्वर्णस्तेयं भुजद्वयम् । सुरापानहृदा युक्तं गुरुतल्पकटिद्वयम् ॥ २-२९ ॥ तत्संसगीपदद्वन्द्वमङ्गप्रत्यङ्गपातकम् । उपपातकरोमाणं कृष्णश्मश्रुविलोचनम् ॥ २-३० ॥ खड्गचर्मधरं क्रुद्धं कुक्षौ पापं विचिन्तयेत् । शोषयेद्वायुबीजेन देहं च परमेश्वरि ॥ २-३१ ॥ पापेन सहितं शुष्कं कृत्वा तेन क्रमेण हि । वह्निबीजेन संदग्धं पापेन सहितं शिवे ॥ २-३२ ॥ पापेन रहितं पश्चात्प्लावयेदमृताम्बुना । प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेण जीवं देहे निधापयेत् ॥ २-३३ ॥ मुखवृत्तं समुच्चार्य हंसस्तु विपरीततः । उच्चरेत्परमेशानि विद्येयं त्र्यक्षरी भवेत् ॥ २-३४ ॥ प्राणप्रतिष्ठामन्त्रोऽयं सर्वकर्माणि साधयेत् । तेनैव विधिना देवि स्थिरी कुर्यान्निजां तनुम् ॥ २-३५ ॥ विशुद्धदेहो देवेशि न्यासं कुर्यात्समाहितः । ऋषिरस्य महेशानि दक्षिणामूतीरव्ययः ॥ २-३६ ॥ न्यसेच्छिरसि पूज्यत्वात्पङ्क्तश्छन्दो मुखे प्रिये । देवता हृदये बाला त्रिपुरा परमेश्वरी ॥ २-३७ ॥ बीजं तु वाग्भवं शक्तिस्तार्तीयं कीलकं तथा । कामराजं महेशानि छन्दो न्यास उदाहृतः ॥ २-३८ ॥ नाभ्यादिपादपर्यन्तं गलादानाभि चापरम् । मूर्धादिगलपर्यन्तं त्र्यक्षरीं विन्यसेत्क्रमात् ॥ २-३९ ॥ वामपाणितले चैक दक्षपाणितले तथा । उभयोः संपुटे विद्यां त्रिबीजां विन्यसेत्प्रिये ॥ २-४० ॥ पञ्च बाणान्क्रमेणैव कराङ्गुलिषु विन्यसेत् । अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं क्रमेण परमेश्वरि ॥ २-४१ ॥ थान्तद्वयं समालिख्य वन्हिसंस्थ क्रमेण हि । मुखवृत्तेन नेत्रेण वामेन परिमण्डितम् ॥ २-४२ ॥ बाणद्वयमिदं प्रोक्तं मादनं भूमिसंस्थितम् । चतुर्थस्वरबिन्द्वाढ्यं नावरूपं वरानने ॥ २-४३ ॥ फान्तं क्रमसमायुक्तं वामकर्णविभूषितम् । बिन्दुनादसमायुक्तं सर्गवांश्चन्द्रमाः प्रिये ॥ २-४४ ॥ पञ्च बाणा महेशानि नामानि शृणु पार्वति । क्षोभणद्रावणौ देवि तथा कर्षणसंज्ञकः ॥ २-४५ ॥ वश्योन्मादौ क्रमेणैव नामानि परमेश्वरि । कामास्तत्रैव विज्ञेयास्तेषां बीजानि संशृणु ॥ २-४६ ॥ पराबीजं मध्यबाणं वाग्भवं परमेश्वरि । तूर्यबाणं ततश्चैव स्त्रीबीजं च क्रमात्प्रिये ॥ २-४७ ॥ पञ्च कामा इमे देवि नामानि शृणु वल्लभे । काममन्मथकन्दर्पमकरध्वजसंज्ञकाः ॥ २-४८ ॥ मीनकेतुर्महेशानि पञ्चमः परिकीतीतः । एतान्विन्यस्य देवेशि करन्यासं ततः परम् ॥ २-४९ ॥ मूलविद्यां द्विरावृत्त्या सर्वाङ्गुलितलेषु च । षडङ्गक्रमयोगेन मातृकां विन्यसेत्ततः ॥ २-५० ॥ मातृकां शृणु देवेशि न्यासात्पापनिकृन्तनीम् । ऋषिर्ब्रह्माऽस्य मन्त्रस्य गायत्रं छन्द उच्यते ॥ २-५१ ॥ देवता मातृका देवि बीजं व्यञ्जनसंचयः । शक्तयस्तु स्वरा देवि षडङ्गन्यासमाचरेत् ॥ २-५२ ॥ अंआंमध्ये कवर्गं च इं ई मध्ये चवर्गकम् । उं ऊं मध्ये टवर्गं च एं एं मध्ये तवर्गकम् ॥ २-५३ ॥ ओं औ मध्ये पवर्गं च क्रमेण परमेश्वरि । अनुस्वारविसर्गांन्ते यशवर्गौ सलक्षकौ ॥ २-५४ ॥ हृदयं च शिरा देवि शिखां च कवचं ततः । नेत्रमस्त्रं न्यसेन्ङेन्तं नमःस्वाहाक्रमेण तु ॥ २-५५ ॥ वषड्ढुंवौषडन्तं च फडन्तं योजयेत्प्रिये । षडङ्गोऽयं मातृकायाः सर्वपापहरः स्मृतः ॥ २-५६ ॥ द्व्यष्टपत्राम्बुजे कण्ठे स्वरान्षोडश विन्यसेत् । द्वादशच्छदहृत्पद्मे कादीन्द्वादश विन्यसेत् ॥ २-५७ ॥ दशपत्राम्बुजे नाभौ डकारादीन्न्यसेद्दश । षट्पत्रे लिङ्गसंस्थे च बकारादीन्न्यसेच्च पट् ॥ २-५८ ॥ आधारे चतुरो वर्णान्न्यसेद्वादींश्चतुर्दले । हक्षौ भ्रूमध्यगे पद्मे द्विदले विन्यसेत्प्रिये ॥ २-५९ ॥ इत्यन्तर्मातृकां न्यस्य सर्वाङ्गन्यासमाचरेत् । मूर्धनि मुखवृत्ते च नेत्रकर्णेषु पार्वति ॥ २-६० ॥ नासागण्डोष्ठदन्तेषु मूर्धास्येषु च विन्यसेत् । पाणिपादयुगस्यान्ते संध्यग्रेषु क्रमात्प्रिये ॥ २-६१ ॥ पार्श्वद्वये पृष्ठनाभिजठरेषु क्रमान्न्यसेत् । यादीन्सधातुकान्देवि क्रमेणैव ततो न्यसेत् ॥ २-६२ ॥ त्वगसृग्मांसमेदोस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः । प्राणात्मा चैव जीवात्मा परमात्मा च विन्यसेत् ॥ २-६३ ॥ हृदये बाहुमूले च तथाऽपरगले प्रिये । कक्षयोर्हृदयप्रान्ते पाणिपादयुगे तथा ॥ २-६४ ॥ जठराननयोर्देवि व्यापकं च क्रमान्न्यसेत् । पञ्चाशद्वर्णरूपां च कन्दर्पशशिभूषणाम् ॥ २-६५ ॥ शुद्धस्फटिकसंकाशां शुद्धक्षौमविराजिताम् । मुक्तावज्रस्फुरद्भूषां जपमालां कमण्डलुम् ॥ २-६६ ॥ पुस्तकं वरदानं च विभ्रतीं परमेश्वरीम् । एवं ध्यात्वा न्यसेत्पश्चाद्विद्यान्यासं सुरेश्वरि ॥ २-६७ ॥ कुर्वीत देहसंन्नाहं त्रिभिर्बीजैः क्रमात्प्रिये । करयोवीन्यसेदादौ मणिबन्धे तले नखे ॥ २-६८ ॥ दक्षे वामे च विन्यस्य कक्षकूर्परपाणिषु । पुनर्दक्षे च वामे च पादयोश्च तथा न्यसेत् ॥ २-६९ ॥ पादान्ते हृदये लिङ्गे न्यसेद्देवि ततः परम् । एतेष्वङ्गेषु देवेशि संहारक्रमतो न्यसेत् ॥ २-७० ॥ विद्यां सृष्टिक्रमेणैव जानीहि परमेश्वरि । ततो न्यसेन्महादेवि नवयोन्यङ्किताभिधम् ॥ २-७१ ॥ कर्णयोश्चुबुके भूयः शङ्खयोर्मुखमण्डले । नेत्रयोर्नासिकायां च बाहुयुग्मे हृदि प्रिये ॥ २-७२ ॥ तथा कूर्परयोर्नाभौ जान्वोरन्धुनि विन्यसेत् । पादयोर्देवि गुह्ये च पार्श्वयोर्हृत्स्तनद्वये ॥ २-७३ ॥ कण्ठे च नवयोन्याख्यं न्यसेद् बीजत्रयात्मकम् । षडङ्गमाचरेद्देवि द्विरावृत्त्या क्रमेण तु ॥ २-७४ ॥ त्रिद्व्येकदशकत्रिद्विसंख्यया शैलसंभवे । अङ्गुलीनां पुनर्देवि बाणान्कामांश्च विन्यसेत् ॥ २-७५ ॥ ललाटगलहृन्नाभिमूलाधारेषु वै क्रमात् । मूलेन व्यापकं कृत्वा प्राणायामं समाचरेत् ॥ २-७६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे बालान्यासविधिर्नाम द्वितीयः पटलः ॥ २ ॥ </poem> == तृतीयः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- एवं विन्यस्तदेहः सन्समाहितमनास्ततः । अन्तर्यागविधिं कुर्यात्साक्षाद्ब्रह्ममयं प्रिये ॥ ३-१ ॥ मूलाधारे मूलविद्यां विद्युत्कोटिसमप्रभाम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशां चन्द्रकोटिद्रवां प्रिये ॥ ३-२ ॥ बिसतन्तुस्वरूपां तां बिन्दुत्रिवलयां प्रिये । ऊर्ध्वशक्तिनिपातेन सहजेन वरानने ॥ ३-३ ॥ मूलशक्तिदृढत्वेन मध्यबीजप्रबोधतः । परमानन्दसंदोहसानन्दं चिन्तयेत्पराम् ॥ ३-४ ॥ इत्यन्तर्यजनं कृत्वा बाह्यपूजां समाचरेत् । तत्र प्राङ्मुख आसीनश्चक्रोद्धारं समाचरेत् ॥ ३-५ ॥ सुस्थले श्रीभवे पट्टे लिखेद्यन्त्रमनुत्तमम् । ईशानादग्निपर्यन्तमृजुरेखां समालिखेत् ॥ ३-६ ॥ ईशादग्नेस्तदग्राभ्यां रेखे आकृष्य देशिकः । एकीकृत्य च वारुण्यां शक्तिरेखा परा प्रिये ॥ ३-७ ॥ त्रिकोणाकाररूपेयं तस्या उपरि संलिखेत् । त्रिकोणाकाररूपात्तु शक्तिद्वयमुदाहृतम् ॥ ३-८ ॥ पूर्वशक्त्यग्रभागे तु मानयष्टिवदालिखेत् । रेखां तु परमेशानि वायुराक्षसकोणगाम् ॥ ३-९ ॥ संधिभेदक्रमेणैव तयोः शक्त्योस्ततः परम् । रेखे आकृष्य कोणाभ्यां तदग्रात्पूर्वगे कुरु ॥ ३-१० ॥ वह्निमण्डलमेतत्तु पूर्वाग्रं वीरवन्दिते । एकेन वह्निना शक्तिद्वयेनैतद्भवेत्प्रिये ॥ ३-११ ॥ नवयोनिविशोभाढ्यं चक्रराजमिदं प्रिये । सर्वसौभाग्यजनकं सर्वैश्वर्यप्रदायकम् ॥ ३-१२ ॥ सर्वसिद्धिप्रदं रोगहरणं धनदायकम् । एतद्बाह्ये तु संलेख्यं वृत्तं पूर्णेन्दुसंनिभम् ॥ ३-१३ ॥ तल्लग्नमष्टपत्रं च ग्रन्थिभिश्चाष्टभिर्युतम् । ग्रन्थयः प्रणवाभ्यां च संपुटत्वेन कारयेत् ॥ ३-१४ ॥ ग्रन्थयः कुलिशा ज्ञेयाः प्रणवैरेव सुव्रते । त्रिशूलाष्टकमालिख्य चतुरस्रं लिखेत्प्रिये ॥ ३-१५ ॥ चतुर्द्वारविशोभाढ्यं सर्वानन्दकरं तथा । हसौःकारं त्रिकोणान्तः सांलिख्य वरवणीनि ॥ ३-१६ ॥ कामबीजं मध्यमं यदष्टकोणेषु संलिखेत् । स्वरान् षोडश देवेशि युग्मयुग्ममभेदतः ॥ ३-१७ ॥ दलाष्टकेषु संलिख्य पश्चिमादिप्रदक्षिणम् । ग्रन्थिस्थानेषु वर्गाणां कादीनां परमेश्वरिः ॥ ३-१८ ॥ विलिखेत्सप्तसंख्यानामाद्यार्णं क्रमतः प्रिये । क्षकारमष्टमे योज्यं शेषान्वर्णान्क्रमेण तु ॥ ३-१९ ॥ त्रिशूलाग्रेषु संलिख्य पश्चिमादिक्रमेण तु । तद्बाह्ये मातृकावृत्तं विलिख्य परमेश्वरि ॥ ३-२० ॥ चतुरस्रे महेशानि मातृकां कामगभीताम् । विलिख्य पूजयेद्यन्त्रं हेमरौप्यादिपट्टके ॥ ३-२१ ॥ ताम्रे वा दर्पणे ताले काश्मीरप्रभवेऽपि वा । चन्दनाद्यन्विते भूमौ कुङ्कुमेनाथ वा पुनः ॥ ३-२२ ॥ सिन्दूररजसा वाऽपि कस्तूरीघुसृणेन्दुभिः । भूर्जे गोरोचनाद्रव्यैः कल्पितं मानसेऽथ वा ॥ ३-२३ ॥ सुवर्णरत्नलेखिन्या सर्वकार्यार्थसाधकः । विलिख्य यन्त्रं देवेशि पूजाद्रव्यैः प्रपूजयेत् ॥ ३-२४ ॥ कुलागमक्रमेणैव ध्यात्वा ब्रह्मविकाशिनीम् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं बिसतन्तुतनीयतीम् ॥ ३-२५ ॥ उद्यदादित्यरुचिरां स्मरेदशुभशान्तये । भ्रमदूभ्रमरनीलाभधम्मिल्लामलपुष्पिणीम् ॥ ३-२६ ॥ ब्रह्मरन्ध्रस्फुरद्भृङ्गमुक्तारेखाविराजिताम् । मुक्तारेखालसद्रत्नतिलकां मुकुटोज्ज्वलाम् ॥ ३-२७ ॥ विशुद्धमुक्तारत्नाढ्यां चन्द्ररेखाकिरीटिनीम् । भ्रमद्भ्रमरनीलाभनयनत्रयराजिनीम् ॥ ३-२८ ॥ सूर्यभास्वन्महारत्नकुण्डलालङ्कृतां पराम् । शुक्राकारस्फुरन्मुक्ताहारभूषणभूषिताम् ॥ ३-२९ ॥ ग्रैवेयाङ्गदमुक्ताभिः स्फुरत्कान्तिविराजिताम् । गङ्गातरङ्गकर्पूरशुभ्राम्बरविराजिताम् ॥ ३-३० ॥ श्रीखण्डवल्लीसदृशबाहुवल्लीविराजिताम् । कङ्कणादिलसद्भूषां मणिबन्धलसत्प्रभाम् ॥ ३-३१ ॥ प्रवालपल्लवाकारपाणिपल्लवराजिताम् । वज्रवैदूर्यमुक्तालिमेखलां विमलप्रभाम् ॥ ३-३२ ॥ रक्तोत्पलदलाकारपादपल्लवभूषिताम् । नक्षत्रमालासंकाशमुक्तामञ्जीरमण्डिताम् ॥ ३-३३ ॥ वामेन पाणिनैकेन पुस्तकं चापरेण तु । अभयं च प्रयच्छन्तीं साधकाय वरानने ॥ ३-३४ ॥ अक्षमालां च वरदं दक्षपाणिद्वयेन हि । दधतीं चिन्तयेद्देवीं वश्यसौभाग्यवाक्प्रदाम् ॥ ३-३५ ॥ क्षीरकुन्देन्दुधवलां प्रसन्नां संस्मरेत्प्रिये ॥ ३-३६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीध्यानं नाम तृतीयः पटलः ॥ ३॥ </poem> == चतुर्थः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- चक्रमण्डलमाख्यातं न पूजा तत्र मण्डले । कथिता परमेशान श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ४-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूजामण्डलमुत्तमम् । पीठपूजां विधायादौ रविदेवीविराजिताम् ॥ ४-२ ॥ वामा ज्येष्ठा च रौद्री च अम्बिकेच्छा ततः परम् । ज्ञाना क्रिया कुब्जिका च ऋद्धिश्चैव विषघ्निका ॥ ४-३ ॥ दूतरी चैव आनन्दा देवि द्वादश शक्तयः । मुक्ताफलामलमणिस्फुरच्छत्रं शशिप्रभम् ॥ ४-४ ॥ गङ्गातरङ्गधवलं चामरद्वयमद्रिजे । नवरत्नस्फुरद्दीप्ति ताम्बूलस्य करण्डकम् ॥ ४-५ ॥ मल्लिकामालतीजातीशतपत्रादिदामभिः । पूर्णं रत्नमयं भाण्डं तथाऽलङ्कारपूरिताम् ॥ ४-६ ॥ पेटिकां व्यजनद्वन्द्वं नवरत्नाभिभूषितम् । नीलकण्ठस्य पिच्छैस्तु तथोशीरविराजितम् ॥ ४-७ ॥ कर्पूरमृगनाभ्याढ्यं कुङ्कुमक्षोदमण्डितम् । चषकं स्वर्णरचितं कङ्कतीं हीरराजिताम् ॥ ४-८ ॥ कज्जलस्य शलाकां च करण्डं चन्द्रपूरितम् । दधानाः परमेशानि शक्तयः पीठसंस्थिताः ॥ ४-९ ॥ पूर्वादिपरितः पूज्या रविसंख्या वरानने । संपूज्य मध्ये देवेशि प्रेतसिंहासनं यजेत् ॥ ४-१० ॥ रत्नस्वर्णाकृति स्फारं दीप्तिमच्छुद्धमव्ययम् । पञ्चप्रेतासनं साक्षान्मोक्षदायि न संशयः ॥ ४-११ ॥ श्रीदेव्युवाच -- पञ्च प्रेतान् महेशान ब्रूहि तेषां तु कारणम् । निर्जीवा अविनाशस्ते नित्यरूपाः कथं विभो ॥ ४-१२ ॥ निर्जीवे नाश एवास्ति ते कथं नित्यतां गताः । ईश्वर उवाच -- साधु पृष्टं त्वया भद्रे पञ्चप्रेतमयं कथम् ॥ ४-१३ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । पञ्च प्रेता वरारोहे निश्चला एव सर्वदा ॥ ४-१४ ॥ ब्रह्मणः परमेशानि मातृत्वं सृष्टिरूपकम् । वामाशक्तेस्तु विज्ञेयं ब्रह्मा प्रेतो न संशयः ॥ ४-१५ ॥ शिवस्य करणं नास्ति शक्तेस्तु करणं सदा । ब्रह्माण्डलक्षनिर्माणं जायते शक्तितः प्रिये ॥ ४-१६ ॥ अत एव महेशानि शिवः प्रेतो न संशयः । विष्णौ च पालनं नास्ति पालयन्ती परा शिवा ॥ ४-१७ ॥ ज्येष्ठाभिधा महेशानि सैव विष्णुरितीरिता । विष्णुस्तु निश्चलो देवि वैष्णवी व्याप्तिकारिणी ॥ ४-१८ ॥ पालयन्ती जगत्सर्वं विश्वनाटककारिणी । अत एव महेशानि विष्णुः प्रेतो न संशयः ॥ ४-१९ ॥ रुद्रस्तु परमं तत्त्वं शिवो निश्चल एव हि । ग्रसन्ती रुद्रशक्तिस्तु तमोरूपा वरानने ॥ ४-२० ॥ गुणत्रयं शिवे नास्ति गुणातीतः परमेश्वरः । निर्गुणस्य कथं ग्रासो निश्चलस्य वरानने ॥ ४-२१ ॥ ग्रसन्ती रुद्रशक्तिस्तु त्रैलोक्यं सचराचरम् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च गुणातीताः सदा प्रिये ॥ ४-२२ ॥ सगुणाः परमेशानि सृष्टिस्थितिलयात्मकाः । ईश्वरोऽपि वरारोहे महाप्रेतः सदाऽनघे । शिवे निश्चलता कस्मादीश्वरत्वं भवेत्प्रिये ॥ ४-२३ ॥ यः कर्ता च स्वयं हर्ता स ईशो नान्यथा भवेत् । कर्तृहर्तृत्वयुगलं निश्चले न हि सुन्दरि ॥ ४-२४ ॥ ईश्वरत्वं शिवायां तु न शिवे परमेश्वरि । अत एव महाप्रेत ईश्वरो नान्यथा भवेत् ॥ ४-२५ ॥ सदाशिवो महाप्रेतः केवलं निश्चलः प्रिये । अव्यक्तः परमानन्दो ब्रह्मानन्दमयी शिवा ॥ ४-२६ ॥ शक्त्या विना शिवे देवि वासना न प्रवर्तते । अत एव महेशानि महाप्रेतासनं यजेत् ॥ ४-२७ ॥ चक्रमध्ये स्थितं बीजं सदाशिवमहापदम् । प्रेतपद्मासनं ङेन्तं हृन्मनुर्मनुरीरितः ॥ ४-२८ ॥ महासनस्य मन्त्रोऽयं कलार्णः परमेश्वरि । सिंहासनं समभ्यर्च्य ततश्चाऽऽवाहनं कुरु ॥ ४-२९ ॥ वहन्नाडीक्रमेणैव मूलादिब्रह्मरन्ध्रगाम् । संवित्कलां परेशानि सर्वज्ञां कुलसुन्दरीम् ॥ ४-३० ॥ आवाह्य चक्रमध्ये तु तर्पयेत्कुलसुन्दरीम् । आवाहनादिमुद्रास्तु कथयामि तवानघे ॥ ४-३१ ॥ ऊर्ध्वांञ्जलिमधः कुर्यादियमावाहनी भवेत् । इयं तु विपरीता स्यात्तदा वै स्थापनी मता ॥ ४-३२ ॥ मिलितं मुष्टियुगलं संनिधापनरूपिणी । अन्तरङ्गुष्ठमुष्टिभ्यां संनिरोधनरूपिणी ॥ ४-३३ ॥ एतस्या एव मुद्रायास्तर्जन्यौ सरले यदा । सव्यापसव्यभ्रमणान्मुद्रेयमवगुण्ठनी ॥ ४-३४ ॥ अङ्गमन्त्रैर्न्यसेद्देवि देव्यङ्गे साधकोत्तमः । संकलीकरणं नाम मुद्रेयं व्याप्तिकारिणी ॥ ४-३५ ॥ करावेकत्र संयोज्यावङ्गुष्ठौ बन्धयेत्प्रिये । परमीकरणं नाम मुद्रेयं तु ततः परम् ॥ ४-३६ ॥ परिवर्त्य करौ पश्चात्तर्जनीमध्यमायुगम् । कनिष्ठानामिकायुग्मं परस्परयुतं कुरु ॥ ४-३७ ॥ धेनुमुद्रेवमाख्याता अमृतीकरणं भवेत् । एता साधारणा मुद्रा दर्शयित्वा ततः परम् ॥ ४-३८ ॥ वरदाभयमुद्रे च वरदाभयवत्प्रिये । पुस्तकवद्वामकरं कुर्यात्समतलं प्रिये ॥ ४-३९ ॥ पुस्तकं नाम मुद्रेयं वाग्विलासं प्रयच्छति । तर्जन्यङ्गुष्ठयोगे तु दक्षहस्ते तु पार्वति ॥ ४-४० ॥ अक्षमालेति मुद्रेयं ज्ञानमुद्रा च वै भवेत् । मुष्टिं बध्वा दक्षकरे तर्जन्यङ्कुशरूपिणी ॥ ४-४१ ॥ अङ्कुशाख्या महामुद्रा त्रैलोक्याकषीणी भवेत् । तर्जनीयुगलं देवि वामांसे शृङ्खलाकृति ॥ ४-४२ ॥ पाशमुद्रा समाख्याता त्रैलोक्याकर्षणक्षमा । यथा हस्तगतं चापं तथा हस्तं कुरु प्रिये ॥ ४-४३ ॥ चापमुद्रेयमाख्याता वामहस्ते व्यवस्थिता । यथा हस्तगतो बाणस्तथा हस्तं कुरु प्रिये ॥ ४-४४ ॥ बाणमुद्रेयमाख्याता रिपुवर्गनिकृन्तनी । वामहस्ततलं देवि कपालाकृति कारयेत् ॥ ४-४५ ॥ कपालमुद्रा देवेशि देव्यानन्दकरी सदा । हस्ताभ्यां कमलाकारो यदा तत्कमलं भवेत् ॥ ४-४६ ॥ एषा कमलमुद्रा च लक्ष्मीवृद्धिकरी मता । इति चाऽऽयुधमुद्रास्तु दर्शयित्वा वरानने ॥ ४-४७ ॥ गन्धपुष्पाक्षतादीनि दद्यात्स्त्रीसहितः सदा । उपचारैरलंकारैस्तोषयेत् परमेश्वरीम् ॥ ४-४८ ॥ लयाङ्गं कल्पयेद्देहे सम्यक्सन्तर्पयेच्छिवाम् । परिवारार्चनं पश्चादादावङ्गाकृतिं प्रिये ॥ ४-४९ ॥ गुरुपूजानन्तरं तु प्रथमं गुरुमर्चयेत् । प्राग्योनिमध्ययोन्योस्तु मध्ये निजगुरुं यजेत् ॥ ४-५० ॥ विशेषमुद्रां देवेशि दर्शयेत्सर्वसिद्धये । परिवर्त्य करौ सम्यक्तर्जनीवाहनी समे ॥ ४-५१ ॥ मध्यमे कुरु तन्मध्ये योजयेत्तदनन्तरम् । अन्योन्यामिके देवि कनिष्ठे तु यथास्थिते ॥ ४-५२ ॥ अङ्गुष्ठाभ्यां योजिताभ्यां योन्याकारं तु कल्पयेत् । योनिमुद्रेयमाख्याता परा त्रैलोक्यमातृका ॥ ४-५३ ॥ इयमेव हृदि क्षिप्ता त्रैलोक्यक्षोभिणी भवेत् । त्रैलोक्यद्राविणी नाम मुखस्था परमेश्वरी ॥ ४-५४ ॥ भ्रूमध्यस्था महादेवि त्रैलोक्याकषीणी भवेत् । ललाटस्था महादेवि त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ ४-५५ ॥ ब्रह्मरन्ध्रस्थिता देवि त्रैलोक्योन्मादकारिणी । पञ्चमुद्रामयीं मुद्रां योनिमुद्रां च दर्शयेत् ॥ ४-५६ ॥ ततः षडङ्गावरणं परितः पीठमद्रिजे । अग्नीशासुरवायव्यमध्ये दिक्षु च पूजयेत् ॥ ४-५७ ॥ अग्रकोणे रतिं यष्ट्वा प्रीतिमुत्तरकोणके । मनोभवां दक्षकोणे ततो बाणान् समर्चयेत् ॥ ४-५८ ॥ उत्तरस्यां द्वयं देवि दक्षिणस्यां दिशि द्वयम् । अग्रे चैकं क्रमेणैव बाणान् पञ्चाद्रिजे यजेत् ॥ ४-५९ ॥ पञ्च कामांस्तथा देवि बाणवत्परिपूजयेत् । अनङ्गकुसुमां देवि तथाऽनङ्गादिमेखलाम् ॥ ४-६० ॥ अनङ्गमदनां पश्चादनङ्गमदनातुराम् । सुभगां पञ्चमीं देवि भगां च भगसपीणीम् ॥ ४-६१ ॥ भगमालां महादेवि पूर्वादिक्रमतो यजेत् । अष्टयोनिषु देवेशि ततो ब्राह्म्यादिका यजेत् ॥ ४-६२ ॥ युग्मयुग्मप्रभेदेन वसुपत्रे वरानने । असिताङ्गं तथा ब्राह्मीं रुरुं माहेश्वरीं प्रिये ॥ ४-६३ ॥ चण्डं कौमारिकां चैव क्रोधं वैष्णवदेवताम् । उन्मत्तं चैव वाराहीं माहेन्द्रीं च कपालिनम् ॥ ४-६४ ॥ भीषणं चैव चामुडां संहारं चाष्टमं यजेत् । महालक्ष्मीं महादेवि युग्मानि परिपूजयेत् ॥ ४-६५ ॥ पश्चिमादिक्रमेणैव ततः पीठाष्टकं यजेत् । कामरूपं च मलयं ततः कौलगिरिं तथा ॥ ४-६६ ॥ कुलान्तकं च चौहारं जालन्धरमतः परम्ं । उड्डीयानं द्देवकूटं पीठाष्टकमिदं क्रमात् ॥ ४-६७ ॥ ग्रन्थिस्थानेषु संपूज्यं पश्चिमादिक्रमेण तु । त्रिशूलं परितो देवि मातृकावृत्तमण्डले ॥ ४-६८ ॥ भैरवा दश संपूज्याः पश्चिमादिक्रमात् प्रिये । हेतुकं चैव वेतालं तन्मध्ये त्रिपुरान्तकम् ॥ ४-६९ ॥ अग्निजिह्वं च कालान्तं तथा चैव कपालिनम् । एकपादं भीमरूपं मलयं हाटकेश्वरम् ॥ ४-७० ॥ दशाभ्यर्च्य महादेवि भैरवान् मातृमण्डले । चतुरस्रे महेशानि लोकपालाष्टकं यजेत् ॥ ४-७१ ॥ इन्द्रमग्निं यमं देवि राक्षसं वरुणं तथा । वायुं कुबेरमीशानं पूर्वादिक्रमतो यजेत् ॥ ४-७२ ॥ ब्रह्माणं चैव विष्णुं च ऊर्ध्वाधः क्रमतो यजेत् । वांकारं बीजमुच्चार्य बटुकाय नमो लिखेत् ॥ ४-७३ ॥ यांकारं बीजमुच्चार्य योगिनीभ्यो नमस्तथा । क्षांकारं बीजमुच्यार्य क्षेत्रपालाय वै नमः ॥ ४-७४ ॥ गांकारं बीजमुच्चार्य ततो गणपतिं लिखेत् । ङेन्तं नमः पश्चिमादिदिक्षु पूज्याः क्रमेण तु ॥ ४-७५ ॥ चतुरस्रे तु संपूज्या विदिक्षु परमेश्वरि । वायव्यादिक्रमेणैव वक्ष्यमाणा महेश्वरि ॥ ४-७६ ॥ वसवो द्वादशाऽऽदित्या रुद्राश्चैव ततः प्रिये । सर्वे भूता वरारोहे क्रमेण परिपूजयेत् ॥ ४-७७ ॥ पूजां विधाय देवेशीमुपचारैः प्रपूजयेत् । उत्तराभिमुखो भूत्वा यदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-७८ ॥ उत्तराशा तदा देवि पूर्वाशैव व्यवस्थिता । पश्चिमाशामुखो देवि यदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-७९ ॥ पश्चिमाशा तदा देवि पूर्वाशैव व्यवस्थिता । दक्षिणाशामुखो देवि तदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-८० ॥ दक्षिणाशा ततो देवि पूर्वाशैव न संशयः ॥ ४-८१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीपूजाक्रमविधिर्नाम चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ </poem> == पञ्चमः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- कुमारीक्रम आख्यातो मुद्रासनसमन्वितः । इदानीं श्रोतुमिच्छामि बलिदानादिकं विभो ॥ ५-१ ॥ ईश्वर उवाच -- धूपं विस्तारयेत्सम्यङ्मूलमन्त्रं हृदि स्मरन् । वनस्पतिरसोत्पन्नो गन्धाढ्यो धूप उत्तमः ॥ ५-२ ॥ आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । अनेन मनुना देवि देव्यै धूपं निवेदयेत् ॥ ५-३ ॥ सुप्रकाशो महादीपः सर्वत्र तिमिरापहः । सबाह्याभ्यन्तरं ज्योतिर्दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ५-४ ॥ तथैव दीपमन्त्रोऽयं विद्यान्ते परमेश्वरि । आरात्रिकं ततः कुर्यात्सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ ५-५ ॥ सौवर्णे राजते कांस्ये स्थालके परमेश्वरि । कुङ्कुमेन लिखेत्पद्मं वसुपत्रं मनोहरम् ॥ ५-६ ॥ चन्द्ररूपं चरुं कृत्वा तन्मध्ये मस्तके शिवे । दीपमेकं विनिक्षिप्य वसुपत्रेऽष्ट दीपकान् ॥ ५-७ ॥ यवगोधूममुद्गादिरचिताञ् शर्करायुतान् । चषकान्वितमुद्राभिः शोभितान्घृतपूरितान् ॥ ५-८ ॥ अभिमन्त्र्य महेशानि रत्नेश्वर्या ततः परम् । श्रीबीजं च पराबीजं संलिख्य वरवणीनि ॥ ५-९ ॥ गसौ च मपनाः पश्चादिन्द्रस्थाः क्रमतः प्रिये । वामकर्णसमायुक्ता बिन्दुनादविभूषिताः ॥ ५-१० ॥ बीजपञ्चकमेतत्तु पञ्चरत्नानि सुन्दरि । पूर्वबीजे विलोमेन रत्नेशीयं नवाक्षरी ॥ ५-११ ॥ मूलमन्त्रेण चाभ्यर्च्य ततश्चाऽऽरात्रिकं चरेत् । स्थालकं तु समुद्धृत्य मस्तकान्तं पुनः पुनः ॥ ५-१२ ॥ नववारं महेशानि ततो नीराजनं चरेत् । समस्तचक्रचक्रेशीयुते देवि नवात्मिके ॥ ५-१३ ॥ आरातीकमिदं देवि गृहाण मम सिद्धये । नीराजनमनुर्देवि विद्यान्ते प्रकटीकृतः ॥ ५-१४ ॥ आरातीके महेशानि चक्रमुद्रा व्यवस्थिता । वामहस्ताङगुष्ठगर्भे कनिष्ठां दक्षिणां नयेत् ॥ ५-१५ ॥ कनिष्ठागर्भगे वामे दक्षाङ्गुष्ठंं विनिक्षिपेत् । अन्योन्यकरयोर्देवि चक्रमुद्रेयमीरिता ॥ ५-१६ ॥ आरातीकविधिं कृत्वा नैवैद्यं तु निवेदयेत् । शुद्धस्फटिकसंकाशश्चन्द्ररश्मिसमप्रभः ॥ ५-१७ ॥ लसत्तण्डुलजो देवि चारुमृद्वोदनः प्रिये । हिङ्गुजीरमरीचाढ्यैरार्द्रकै रुचिरः प्रिये ॥ ५-१८ ॥ वटकः कुङ्कुमाकारः पायसं हेमसंनिभम् । दुग्धगम्भीरसुभगं शर्करापूरपूरितम् ॥ ५-१९ ॥ कपिलाघृतसंयुक्तं भूर्जत्वङ्मण्डकाः प्रिये । शर्करालोलिता देवि सूपं मुद्गोद्भवं तथा ॥ ५-२० ॥ नानाविधानि पेयानि व्यञ्जनानि बहूनि च । इत्याद्यन्नरसोपेतं नैवेद्यं कल्पयेद्बुधः ॥ ५-२१ ॥ मनःकल्पितरूपं वा त्रिपुरायै निवेदयेत् । हेमापात्रगतं दिव्यं परमान्नं सुसंस्कृतम् ॥ ५-२२ ॥ पञ्चधा षड्र्सोपेतं गृहाण परमेश्वरि । विद्यान्ते परमेशानि नैवेद्यमनुरीरितः ॥ ५-२३ ॥ परिषिंच्य ततो देवि नित्यहोमं समाचरेत् । मूलमन्त्रेण देवेशि हुनेत्पञ्चाऽऽहुतिः क्रमात् ॥ ५-२४ ॥ प्राणापानौ तथा व्यान उदानञ्च समानकः । एतत्स्वरूपं जानीयादाहुतीनां च पञ्चकम् ॥ ५-२५ ॥ षडाहुतीः षडङ्गेन नित्यहोमोऽयमीरितः । नित्यहोमविधिं कृत्वा बलिदानविधिं चरेत् ॥ ५-२६ ॥ ईशाने च तथाऽऽग्नेये नैरृत्ये च तथा प्रिये । वायव्ये क्रमतो देवि मण्डलानां चतुष्टयम् ॥ ५-२७ ॥ श्रीचक्रमभितो देवि त्रिकोणं व्योम चाऽऽलिखेत् । पूर्वमन्त्रैः समभ्यर्च्य बटुकादिभिरद्रिजे ॥ ५-२८ ॥ एह्येहि देवि पुत्रान्ते वटुकान्तेऽथ नाथ च । कपिलान्ते जटाभार भासुरान्ते त्रिनेत्र च ॥ ५-२९ ॥ ज्वालामुख च सर्वान्ते विघ्नान्नाशय नाशय । सर्वोपचारसहितं बलिं गृह्ण द्विधापदम् ॥ ५-३० ॥ वह्निजायान्वितो मन्त्रो बटुकस्य उदाहृतः । अनेन विधिना देवि बटुकस्य बलिं प्रिये ॥ ५-३१ ॥ ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डतो वा दिवि वा गगनतले भूतले निष्कले वा । पाताले वाऽनले वा सलिल-- पवनयोर्यत्र कुत्र स्थिता वा ॥ ५-३२ ॥ क्षेत्रे पीठोपपीठादिषु च कृतपदा धूपदीपादिकेन । प्रीता देव्यः सदा नः शुभद-- बलिविधिना पान्तु वीरेन्द्रवन्द्याः ॥ ५-३३ ॥ एतदन्ते महेशानि यां बीजं योगिनी ततः । भ्यः स्वाहा सर्ववर्णान्ते योगिनीपदमालिखेत् ॥ ५-३४ ॥ कवचं चास्त्रमालिख्य वह्निजायां पुनलीखेत् । अनेन मनुना देवि योगिनीनां बलिं हरेत् ॥ ५-३५ ॥ षड्दीर्घस्वरसंभिन्नं क्षकारं विलिखेत्प्रिये । स्थानक्षेत्रपदं पालधूपदीपादि चाऽऽलिखेत् ॥ ५-३६ ॥ सहितं बलिमालिख्य गृह्ण गृह्ण वदेत् ततो । वह्निजायान्वितो मन्त्रः क्षेत्रपालस्य सुन्दरि ॥ ५-३७ ॥ अनेन मनुना देवि क्षेत्रपालबलिः स्मृतः । गांगींगूंत्रयमालिख्य डेन्तं गणपतिं ततः ॥ ५-३८ ॥ वरान्ते वरदान्ते च सर्वान्ते जनमालिखेत् । मे वशं चाऽऽनय प्रोच्य सर्वोपपदमालिखेत् ॥ ५-३९ ॥ चारान्ते सहितं चोक्त्वा बलिं गृह्ण द्विधापदम् । वह्निजायान्वितो मन्त्रो गणपस्य बलिं हरेत् ॥ ५-४० ॥ वामाङ्गुष्ठानामिकाभ्यां बटुकस्य बलिं हरेत् । तर्जन्यनामिका चैव मध्यमोपरि योजयेत् ॥ ५-४१ ॥ योन्याकारेण वामेन योगिनीनां बलिर्भवेत् । अङ्गुष्ठमध्यमानामा योन्याकारेण योजयेत् ॥ ५-४२ ॥ वाममुष्टिं विधायाऽऽदौ तर्जनीं सरलां कुरु । अनया मुद्रया देवि क्षेत्रपालबलिर्भवेत् ॥ ५-४३ ॥ तथा मुष्टेस्तु मध्यस्थामङगुलीं दण्डवत्कुरु । गजतुण्डा महामुद्रा गणपस्य बलिर्भवेत् ॥ ५-४४ ॥ अथवा वामभागे तु मण्डलं चैकमालिखेत् । तत्रैव बलिदामं तु कुर्यात्सर्वार्थसिद्धये ॥ ५-४५ ॥ आत्मविद्यां शिवैस्तत्त्वैर्गुरुं संतर्प्य देवताम् । संतोष्याऽऽनन्दसहितः सर्वकर्माणि साधयेत् ॥ ५-४६ ॥ अनेन विधिना देवि पूजयेत्परमेश्वरीम् । पञ्चसिंहासनोन्नद्धां परमानन्दरूपिणीम् ॥ ५-४७ ॥ पञ्चसिंहासनोन्नद्धां चित्कलां चिन्तयेत्सदा । वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं हुनेत्प्रिये ॥ ५-४८ ॥ तर्पणं तु तथा कुर्यात्सर्वसौभाग्यवान्भवेत् ॥ ५-४९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीयजनविधिर्नाम पञ्चमः पटलः ॥ ५ ॥ </poem> == षष्ठः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- पञ्चसिंहासनगता कथं सा त्रिपुरा परा । कथयस्व महेशान कथं सिंहासनं भवेत् ॥ ६-१ ॥ ईश्वर उवाच -- यथा श्रीत्रिपुरा बाला तथा त्रिपुरभैरवी । संंपत्प्रदा नाम तस्याः शृणु निर्मलमानसे ॥ ६-२ ॥ शिवचन्द्रौ वह्निसंस्थौ वाग्भवं तदनन्तरम् । कामराजं तथा देवि शिवचन्द्रान्वितं ततः ॥ ६-३ ॥ पृथ्वीबीजान्तवह्न्याढ्यं तार्तीयं शृणु वल्लभे । शक्तिबीजे महेशानि शिवं वह्निं च योजयेत् ॥ ६-४ ॥ व्योमादिवह्निसंस्थं तु विशेषं शृणु वल्लभे । कुमार्याः परमेशानि हित्वा सर्गं तु बैन्दवम् ॥ ६-५ ॥ त्रिपुरा भैरवी देवी महासंपत्प्रदा प्रिये । अनया सदृशी विद्या त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ ६-६ ॥ ब्रह्मानन्दमयी साक्षात्सर्वसाम्राज्यदायिनी । ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि महासंपत्प्रदं प्रिये ॥ ६-७ ॥ आताम्रार्कसहस्राभां स्फुरच्चन्द्रजटाशिखाम् । किरीटरत्नविलसच्चित्रचित्रितमौक्तिकाम् ॥ ६-८ ॥ स्रवद्रुधिरपङ्काढ्यमुण्डमालावलीयुताम् । नयनत्रयशोभाढ्यां पूर्णेन्दुवदनान्विताम् ॥ ६-९ ॥ मुक्ताहारलताराजत् पीनोन्नतघनस्तनीम् । त्रिवलीखचितालग्नां नानाभरणभूषिताम् ॥ ६-१० ॥ रक्ताम्बरपरीधानां यौवनोन्मत्तरूपिणीम् । पुस्तकं चाभयं वामे दक्षिणे चाक्षमालिकाम् ॥ ६-११ ॥ वरदानरतां नित्यं महासंपत्प्रदां स्मरेत् । न्यासपूजादिकं सर्वं कुमार्या इव सुव्रते ॥ ६-१२ ॥ त्रिपुरा भैरवी देवी पञ्चसिंहासनान्विता । प्रथमं शृणु देवेशि ब्रह्मा सृष्टिकरो यदा ॥ ६-१३ ॥ निश्चेतनोऽपि देवेशि तदा त्रिपुरदेवताम् । समाराध्याभवत्कर्ता सृष्टेस्तु परमेश्वरि ॥ ६-१४ ॥ ब्रह्माणं तं समाराध्य तपसा महता प्रिये । शक्रोऽभूद्देवराजोऽयं पूर्वस्यां दिशि पालकः ॥ ६-१५ ॥ तदा प्रसन्ना त्रिपुरा पूर्वसिंहासनस्थिता । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूर्वसिंहासनस्थिताम् ॥ ६-१६ ॥ वाग्भवं बीजमुच्चार्य जीवप्राणसमन्विताम् । सकला भुवनेशानि द्वितीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ६-१७ ॥ जीवं प्राणं वह्निसंस्थं शक्रस्वरविभूषितम् । विसर्गाढ्यं महेशानि विद्या त्रैलोक्यमातृका ॥ ६-१८ ॥ त्रैलोक्यमोहनी देवी परब्रह्मचिदात्मिका । चैतन्यभैरवी नाम चेतना निष्कले शिवे ॥ ६-१९ ॥ उद्यद्भास्वत्सहस्राभां नानालंकारभूषिताम् । मुकुटोज्ज्वलसच्चन्द्रलेखां रक्ताम्बरान्विताम् ॥ ६-२० ॥ पाशाङ्कुशधरां नित्यां वामहस्तकपालिनीम् । वरदाभयशोभाढ्यां पीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ६-२१ ॥ एवं ध्यात्वा भजेद्देवीं पूर्वसिंहासनस्थिताम् । द्विरावृत्त्या षडङ्गानि न्यसेत्सर्वाङ्गलक्षणाम् ॥ ६-२२ ॥ यन्त्रमस्याः प्रवक्ष्यामि देवि त्रैलोक्यमोहनम् । त्रिकोणं चैव षट्कोणं वसुपत्रं वरानने ॥ ६-२३ ॥ चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् । तत्राऽऽवाह्य महादेवीं पूर्ववत्परमेश्वरीम् ॥ ६-२४ ॥ मुद्राः प्रदर्शयेत्पश्चात्परिवारार्चनं यजेत् । प्रथमावरणं देवि षडङ्गानां तु पूर्ववत् ॥ ६-२५ ॥ रत्यादिकास्ततः पूज्याः पूर्ववत्परमेश्वरि । अग्रे वसन्तं वामे तु कामदेवं वरानने ॥ ६-२६ ॥ चापं दक्षिणकोणे च बाणान् पूर्ववदद्रिजे । डाकिनीं राकिनीं चैव लाकिनीं काकिनीं तथा ॥ ६-२७ ॥ शाकिनीं हाकिनीं देवि पश्चिमादिक्रमाद्यजेत् । अनङ्गकुसुमा मुख्या वसुपत्रेषु पूर्ववत् ॥ ६-२८ ॥ परभृत्सारसौ चैव शुकमेघाह्वयौ पुनः । अपाङ्गम्भ्रूविलासौ च हावभावौ प्रपूजयेत् ॥ ६-२९ ॥ इन्द्राद्या लोकपालास्तु क्रमेण परिपूजयेत् । पूर्वसिंहासने देवि कथिता वीरवन्दिते ॥ ६-३० ॥ कामेश्वरी च रुद्राणां पूर्वसिंहासनस्थिता । एतस्या एव विद्याया बीजद्वयमुदाहृतम् ॥ ६-३१ ॥ तदन्ते परमेशानि नित्यक्लिन्ने मदद्रवे । एतस्या एव तार्तीयं रुद्राणां परमेश्वरि ॥ ६-३२ ॥ पूजाध्यानादिकं देवि चैतन्यायाश्च पूर्ववत् । त्रिकोणे तु विशेषोऽस्ति कथयामि तवानघे ॥ ६-३३ ॥ अग्रकोणक्रमेणैव नित्यां क्लिन्नां मदद्रवाम् । षडङ्गावरणात्पश्चात्पूजयेत्सर्वसिद्धये ॥ ६-३४ ॥ अनेनैव प्रकारेण पूर्वसिंहासनस्थिताम् । त्रिपुरां भैरवीं देवीं पूजयेत्परमेश्वरीम् ॥ ६-३५ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे पूर्वसिंहासनकथनं नाम षष्ठः पटलः ॥ ६ ॥ </poem> == सप्तमः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- एतामाराध्य देवेशि महात्रिपुरभैरवीम् । पालकोऽभून्निश्चलोऽपि प्रेतत्वात्सुरवन्दिते ॥ ७-१ ॥ योगनिद्राछलाद्देवि प्रेतत्वं तस्य निश्चलम् । तद्ध्यानेन स्वयं शक्तिरभूत्कुवलयेक्षणे ॥ ७-२ ॥ तामाराध्य महाविष्णुरघोरेण मुखेन च । त्रिपुरो निजीतो देवि त्रैलोक्यभयकारकः ॥ ७-३ ॥ तदा सिंहासने प्रौढा दक्षिणे परमेश्वरि । मन्त्रं तस्याः प्रवक्ष्यामि रिपुभारनिकृन्तनम् ॥ ७-४ ॥ शिवचन्द्रौ मादनान्तं वान्तं वह्निसमन्वितम् । शक्तिभिन्नं बिन्दुनादकलाढ्यं वाग्भवं प्रिये ॥ ७-५ ॥ संपत्प्रदाया भैरव्याः कामराजं तदेव हि । सदाशिवस्य बीजं तु सिंहासनगतस्य च ॥ ७-६ ॥ एषा विद्या महेशानि वणीतुं केन शक्यते । ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि रिपुभारनिकृन्तनम् ॥ ७-७ ॥ उद्यत्सूर्यसहस्राभां चन्द्रचूडां त्रिलोचनाम् । नानालंकारसुभगां सर्ववैरिनिकृन्तनीम् ॥ ७-८ ॥ स्रवद्रुधिरमुण्डालिकलितां रक्तवाससम् । त्रिशूलं डमरुं चैव खड्गं खेटकमेव च ॥ ७-९ ॥ पिनाकं च शरान्देवि पाशाङ्कुशयुगं क्रमात् । पुस्तकं चाक्षमालां च शिवसिंहासने स्थिताम् ॥ ७-१० ॥ एवं ध्यात्वा महेशानि पूजामण्डलमारभेत् । त्रिकोणं चैव वृत्तं च वृत्ताष्टदलनीरजम् ॥ ७-११ ॥ वृत्तं भूसदनोपेतमेषा त्रिपुरयन्त्रिका । वामां ज्येष्ठां च रौद्रीं च काली च वरलोचने ॥ ७-१२ ॥ कलाढ्यां च बलाढ्यां च यजेद्विकरिणीं पिरये । बलप्रमथिनीं चैव सर्वभूतान्तमावदेत् ॥ ७-१३ ॥ दमनीं च तथाऽचीत्वा मनोन्मनीपदान्विताम् । एवं पीठं समभ्यर्च्य ततः सिंहासनं यजेत् ॥ ७-१४ ॥ अघोरविद्यारूपं तु महापापनिकृन्तनम् । अघोरे वाग्भवं देवि घोरे तु भुवनेश्वरीम् ॥ ७-१५ ॥ घोरघोरतरेभ्यश्च विलिख्य सुरवन्दिते । सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो देव्या बीजयुगं लिखेत् ॥ ७-१६ ॥ नमस्तेऽस्तुपदं कुर्याद्रुद्ररूपे ह्सौ लिखेत् । त्रिंशद्भिश्च त्रिभिर्वर्णैवीद्येयं कथिता प्रिये ॥ ७-१७ ॥ अनेन मनुना देवि यजेत्सिंहासनं बुधः । आवाहनादिकं कुर्यात् क्रमार्चनमतः परम् ॥ ७-१८ ॥ आदावङ्गावृत्तिर्देवि द्विरावृत्त्याऽङ्गपूजनम् । रत्यादित्रयमभ्यर्च्य तथाऽनङ्गादिका यजेत् ॥ ७-१९ ॥ ब्राह्म्यादियुग्मं संपूज्य वसुपत्रेषु मातृकाः । भूबिम्बे लोकपालांश्च सायुधान्परमेश्वरी ॥ ७-२० ॥ द्वितीयसिंहासनगां पूजयेद्रुद्रभैरवीम् ॥ ७-२१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे द्वितीयसिंहासने रुद्रभैरवीयजनं नाम सप्तमः पटलः ॥ ७ ॥ </poem> == अष्टमः पटलः == <poem> अथाष्टमः पटलः ईश्वर उवाच -- पश्चिमे भैरवी देवी षट्कूटा परमेश्वरी । यत्स्फूर्त्या स शिवो देवि सृष्टिसंहारणक्षमः ॥ ८-१ ॥ डाकिनीराकिनीबीजे लाकिनीकाकिनीयुगात् । बीजे आहृत्य देवेशि योजयेच्चन्द्रसूर्ययोः ॥ ८-२ ॥ आद्यमैकारसंयुक्तमन्यदीकारमण्डितम् । शक्रस्वरसमायुक्तं तार्तीयं बीजमालिखेत् ॥ ८-३ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं तृतीयं शैलसम्भवे । एषा विद्या महेशानि रुद्रसिंहासेन स्थिता ॥ ८-४ ॥ ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि सर्वभूतनिकृन्तनम् । बालसूर्यप्रभां देवीं जपाकुसुमसन्निभाम् ॥ ८-५ ॥ मुण्डमालावलीरम्यां बालसूर्यसमांशुकाम् । सुवर्णकलशाकारपीनोन्नतपयोधराम् ॥ ८-६ ॥ पाशाङ्कुशौ पुस्तकं च दधानां जपमालिकाम् । एवं ध्यात्वा यजेद्देवीं मानसैरुपचारकैः ॥ ८-७ ॥ द्विरावृत्त्यां षडङ्गानि विधाय परमेश्वरि । यन्त्रमस्या वरारोहे त्रिकोणं तत्पुटं लिखेत् ॥ ८-८ ॥ बहिरष्टदलं पद्मं रविपत्रं समालिखेत् । चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् ॥ ८-९ ॥ षडङ्गावरणं देवि पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये । रत्यादित्रितयं देवि त्रिकोणे परिपूजयेत् ॥ ८-१० ॥ डाकिन्याद्यास्तु षट्कोणे वसुपत्रे ततः परम् । ब्राह्म्यादियुगलं पश्चाद्रविपत्रे ततः परम् ॥ ८-११ ॥ बालायाः पीठशक्तीस्तु वामाद्याः पूजयेत्प्रिये । चतुरस्रे लोकपालान् सायुधान् परमेश्वरि ॥ ८-१२ ॥ एवं पूजाविधिं कुर्याद्भोगमोक्षफलाप्तये । अनेनैव विधानेन नित्याख्यां भैरवीं यजेत् ॥ ८-१३ ॥ सर्वसौभाग्यदां नित्यां सर्वसाम्राज्यदायिनीम् । एतस्या एव विद्यायाः षड्वर्णान् क्रमतः स्थितान् ॥ ८-१४ ॥ विपरीतान् वद प्रौढे विद्येयं भोगमोक्षदा । नित्याख्या भैरवी देवि रिपुभारनिकृन्तनी ॥ ८-१५ ॥ न्यासपूजादिकं सर्वमस्याः पूर्ववदाचरेत् ॥ ८-१६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे पश्चिमसिंहासनकथनं नामाष्टमः पटलः ॥ ८ ॥ </poem> == नवमः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- शृणु देवि महाविद्यां चिन्तितेष्टफलप्रदाम् । यस्या विज्ञानमात्रेण भुवनाधिपतिर्भवेत् ॥ ९-१ ॥ हंसाद्यं वाग्भवं चाऽऽद्यं हसकान्ते सुरेश्वरि । भूबीजं भुवनेशानी द्वितीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ९-२ ॥ शिवचन्द्रौ महेशानि शक्रस्वरविभूषितम् । बिन्दुनादकलाक्रान्तं तृतीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ९-३ ॥ एषा विद्या महेशानि भुवनेश्वरभैरवी । मध्यबीजेन देवेशि षड्दीर्घस्वरभेदिना ॥ ९-४ ॥ षडङ्गानि प्रविन्यस्य ध्यायेद्देवीं चतुर्भुजाम् । जपाकुसुमसंकाशां दाडिमीकुसुमप्रभाम् ॥ ९-५ ॥ चन्द्ररेखाजटाजूटां त्रिनेत्रां रक्तवाससम् । नानालंकारसुभगां पीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ९-६ ॥ पाशाङ्कुशवराभीतीर्धारयन्तीं शिवां स्मरेत् । एवं ध्यात्वाऽर्चयेद्देवीं यन्त्रोद्धारं च पूर्ववत् ॥ ९-७ ॥ चैतन्यभैरवी देवी यन्त्रवत्परमेश्वरि । सिंहासनं समभ्यर्च्य परिवारार्चनं यजेत् ॥ ९-८ ॥ षडङ्गावरणं देवि पूर्ववत्परिपूजयेत् । रत्याद्याः पूजयेद्देवि त्रिकोणे तदनन्तरम् ॥ ९-९ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च पूज्यास्तत्रैव सुन्दरि । डाकिन्याद्यास्तथा पूज्या वसुपत्रे ततः परम् ॥ ९-१० ॥ अनङ्गकुसुमाद्याश्च ब्राह्म्यादियुगलं ततः । भूबिम्बे लोकपालांश्च बटुकाद्यांश्च पूजयेत् ॥ ९-११ ॥ योगिनीनां चतुःषष्टिं पूजयेत्सुरवन्दिते । सदाशिवसखा यस्मात्कुबेरः परमेश्वरि ॥ ९-१२ ॥ येनेयं प्राथीता देवी राजराजस्ततो भवेत् । तेनैव प्राथीता विद्या गौरी गौरफलप्रदा ॥ ९-१३ ॥ अन्नपूर्णेश्वरी नाम सर्वसंपत्प्रदा सताम् । अनया विद्यया देवि कुबेरो धननायकः ॥ ९-१४ ॥ लोकपालेषु सर्वेषु धनरत्नादिपूर्णता । तथाऽन्नपूर्णता तस्मिन्सुस्थिराऽस्याः प्रसादतः ॥ ९-१५ ॥ अन्नपूर्णा महादेवि साक्षात्कामदुघाऽद्रिजे । मन्त्रमस्याः प्रवक्ष्यामि सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ९-१६ ॥ तारं च भुवनेशानीं श्रीबीजं कामराजकम् । हृदन्ते भगवत्यर्णा माहेश्वरि पदं लिखेत् ॥ ९-१७ ॥ अन्नपूर्णेऽग्निजाया च विद्येयं विंशदक्षरी । अनया सदृशी विद्या सिद्धिदा नास्ति भूतले ॥ ९-१८ ॥ भुवनेशी महेशानि षड्दीर्घस्वरभिन्नया । षडङ्गानि महेशानि च्छन्दोन्यासानन्तरम् ॥ ९-१९ ॥ ऋषिर्ब्रह्माऽस्य मन्त्रस्य पङ्तिश्छन्दो वरानने । अन्नपूर्णेश्वरी देवि देवता परिकीतीता ॥ ९-२० ॥ बीजं च भुवनेशानी श्रीबीजं शक्तिरुच्यते । कीलकं कामराजं स्यात्षडङ्गानन्तरं ततः ॥ ९-२१ ॥ एकमेकं पुनश्चैकं पुनरेकं द्वयं चतुः । चतुश्चतुस्तथा द्वाभ्यां पदान्येतानि पार्वति ॥ ९-२२ ॥ पदानि नव देवेशि नव द्वारेषु विन्यसेत् । मूर्धादिगुदपर्यन्तं पुनस्तेषु वरानने ॥ ९-२३ ॥ गुदादिब्रह्मरन्ध्रान्तं पदानां नवकं न्यसेत् । ब्रह्मरन्ध्रास्यहृदयमूलाधारेष्वनुक्रमात् ॥ ९-२४ ॥ चतुर्बीजानि विन्यस्य शेषेष्वन्यान् प्रविन्यसेत् । गोलकं च ततो देवि विन्यस्य विधिवत्प्रिये ॥ ९-२५ ॥ प्राणायामं प्रकुर्वीत पूजामण्डलमालिखेत् । त्रिकोणं च चतुःपत्रं वसुपत्रं ततः परम् ॥ ९-२६ ॥ कलापत्रं च भूबिम्बं चतुर्द्वारं समालिखेत् । सिंहासनस्य परितः पीठदेवीः समर्चयेत् ॥ ९-२७ ॥ सिंहासने दक्षिणे तु कथिताः पीठनायिकाः । ता एव पूजयेत्पीठे वामाद्याः परमेश्वरि ॥ ९-२८ ॥ जया च विजया चैव अजिता चापराजिता । नित्या विलासिनी दोग्ध्री अघोरा मङ्गलात्मिका ॥ ९-२९ ॥ नवमी परमेशानी सिंहासनसमीपगाः । समावाह्य यजेद्देवीं ध्यानं कुर्वन्समाहितः ॥ ९-३० ॥ तप्तकाञ्चनवर्णाभां बालेन्दुकृतशेखराम् । नवरत्नप्रभादीप्तमुकुटां कुङ्कुमारुणाम् ॥ ९-३१ ॥ चित्रवस्त्रपरीधानां मदिराक्षीं त्रिलोचनाम् । सुवर्णकलशाकारपीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ९-३२ ॥ गोक्षीरधामधवलं पञ्चवक्त्रं त्रिलोचनम् । प्रसन्नवदनं शान्तं नीलकण्ठविराजितम् ॥ ९-३३ ॥ कपदीनं स्फुरत्सर्पभूषणं कुन्दसंनिभम् । नृत्यतन्तमतिसंहृष्टं दृष्ट्वाऽऽनन्दमयीं पराम् ॥ ९-३४ ॥ सानन्दमुद्यल्लोलाक्षीं मेखलाढ्यनितम्बिनीम् । अन्नदानरतां नित्यां भूमिश्रीभ्यामलंकृताम् ॥ ९-३५ ॥ एवं ध्यात्वा यजेद्देवि षडङ्गावरणं यजेत् । अग्नीशासुरवायव्यमध्ये दिक्ष्वङ्गपूजनम् ॥ ९-३६ ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि त्रिकोणस्य च पूजनम् । तारं प्रासादबीजं च हृच्छिवाय ततः परम् ॥ ९-३७ ॥ सप्ताक्षरी महाविद्या त्वनया देवि पूजयेत् । नृत्यन्तमीश्वरं देवि त्रिकोणाग्रे सुरेश्वरि ॥ ९-३८ ॥ ओं नमः पदमाभाष्य ततो भगवते पदम् । ततो वराहरूपाय भूर्भुवःस्वःपतिं तथा ॥ ९-३९ ॥ ङेन्तं च भूपतिं च त्वं मे देहीति च दापय । वह्निजायान्वितो मन्त्रो वराहस्य वरानने ॥ ९-४० ॥ अनया विद्यया देवि वामकोणे प्रपूजयेत् । ओं नमः पदमाभाष्य ङेन्तं नारायणं लिखेत् ॥ ९-४१ ॥ नारायणं दक्षकोणे क्रमेण परिपूजयेत् । वामदक्षिणयोः पूज्ये भूश्रियौ परमेश्वरि ॥ ९-४२ ॥ एकेन मनुना देवि कथयामि तवानघे । ओं नमो हि पदं चान्नं मे देह्यन्नाधिपान्तङे ॥ ९-४३ ॥ तथेयमान्नं संलिख्य प्रदापय ततः परम् । वह्निजायान्वितो मन्त्रः संपुटीकृत्य योजयेत् ॥ ९-४४ ॥ ग्लौमात्मकेन रमया वामदक्षिणयोः क्रमात् । ततश्चर्तुर्दले पूज्या पश्चिमादिक्रमेण तु ॥ ९-४५ ॥ तारेणं परविद्यां च भुवनेशीं तदात्मना । कमलां रमया भद्रे कामेन सुभगां यजेत् ॥ ९-४६ ॥ वसुपत्रे महेशानि ब्राह्म्याद्याः पश्चिमादितः । षोडशारे परेशानि चन्द्रमण्डलरूपिणीः ॥ ९-४७ ॥ कलाः षोडश संपूज्याः पश्चिमादिक्रमेण हि । अमृता मानसी पुष्टिस्तुष्टिः प्रीती रतिस्तथा ॥ ९-४८ ॥ श्रीश्च ह्रीश्च स्वधा रात्रिर्ज्योत्स्ना हैमवती तथा । छाया च पूणीमा नित्या अमावास्या च षोडशी ॥ ९-४९ ॥ शेषवर्णैः प्रपूज्यास्तु अन्नपूर्णान्तशब्दकाः । चतुरस्रे लोकपालान्क्रमेण परिपूजयेत् ॥ ९-५० ॥ इत्युत्तरपतेः सम्यक्पूजितान्नसुवर्णदा । स्वशक्त्या या करोत्येव राजराजं धनाधिपम् ॥ ९-५१ ॥ सिद्धिप्रदा सिद्धिविद्या ममाप्यन्नप्रदा प्रिये । भुवनेश्वरभैरव्या भेदान्तरमथोच्यते ॥ ९-५२ ॥ सहाद्या सैव देवेशि तदा स सकलेश्वरी । ध्यानपूजादिकं सर्वमेतस्या एव पार्वति ॥ ९-५३ ॥ उत्तरस्यां वरारोहे सिंहासनमिदं दिशि । संपत्प्रदा भैरवी च विद्धि कौलेशभैरवी ॥ ९-५४ ॥ हसराद्या भैरवी सा त्रिषु बीजेषु पार्वति । इयं तु सहराद्या स्यात्पूजाध्यानादिकं तथा ॥ ९-५५ ॥ एतस्या एव विद्याया आद्यन्ते रेफवजीते । तदेयं परमेशानि नाम्ना सकलभैरवी ॥ ९-५६ ॥ संपत्प्रदा भैरवी च ध्यानपूजादिकं प्रिये । पञ्चसिंहासनमयी महात्रिपुरभैरवी ॥ ९-५७ ॥ चतुराम्नायविद्याभिर्मान्यं सिंहासनं प्रिये । हस्रीमात्मकमुच्चार्य सह्रीमात्मकमद्रिजे ॥ ९-५८ ॥ शक्तिः सकलह्रीमन्ते चतुर्बीजमुदाहृतम् । श्रीबीजं कुरु तार्तीयं नित्या वेदाक्षरी भवेत् ॥ ९-५९ ॥ उन्मनी नाम विद्येयं भोगमोक्षफलप्रदा । पूर्वाम्नाये महाविद्या दक्षिणाम्नाय उच्यते ॥ ९-६० ॥ वाग्भवं बीजमुच्चार्य क्लिन्ने कामस्य बीजकम् । मदद्रवे कुले हस्रौ विद्येयं भोगिनी प्रिये ॥ ९-६१ ॥ दक्षिणाम्नायविद्येयं पश्चिमाम्नाय उच्यते । वाग्भवं च परा श्रीश्च हसखफ्रोमिति प्रिये ॥ ९-६२ ॥ हस्रौभस्तास्ततो देवि पञ्चैते प्रणवाः स्मृताः । भगवत्यम्ब आलिख्य पृथक्पदमथेश्वरि ॥ ९-६३ ॥ चतुर्थं प्रणवं चैव हसकफ्रोमिति प्रिये । कुब्जिके चैव हस्रां च हस्रीं हस्रौ ततः परम् ॥ ९-६४ ॥ अघोरे चैव घोरे च त्वघोरमुखि चाऽऽलिखेत् । हस्रां हस्रीं किणिद्वन्द्व विच्चे द्वात्रिंशदक्षरी ॥ ९-६५ ॥ पूर्वोक्तैः प्रणवैर्देवि संपुटीकृत्य संस्मरेत् । कुब्जिकेयं महाविद्या पश्चिमाम्नायदेवता ॥ ९-६६ ॥ खफ्रेमात्मकमुच्चार्य महाचण्डपदं लिखेत् । योगेश्वरीपदं पश्चाद्विद्येयं कालिका प्रिये ॥ ९-६७ ॥ उत्तराम्नायविद्येयं नाम्ना कालीति विश्रुता । एताभिः परमेशानि पूज्यं सिंहासनं सदा ॥ ९-६८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे सिंहासनविद्याविधानं नाम नवमः पटलः ॥ ९ ॥ </poem> == दशमः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- त्रिपुरा द्विविधा देव भवता प्रकटी कृता । त्रिविधेति यदुक्तं तत्प्रकटी कुरु शंकर ॥ १०-१ ॥ ईश्वर उवाच -- परं ब्रह्मस्वरूपं यन्नादबिन्दुत्रयात्मकम् । शिवशक्तिमयं तत्तु कथयामि तवानघे ॥ १०-२ ॥ व्याप्य तिष्ठति विश्वं सा शिवं च परमेश्वरि । पूर्वं गुणैस्तु कथिता शिवशक्त्यात्मकं शणु ॥ १०-३ ॥ हकारादिसकारान्ता मातृका शक्तिरव्यया । हकारः परमेशानि केवलं शिव उच्यते ॥ १०-४ ॥ आद्यन्ताक्षरभावेन तदाऽहं सकलात्मकः । यदुच्यते मातृकार्णैस्तत्सर्वमहमीश्वरि ॥ १०-५ ॥ हकारः परमेशानि शून्यरूपी सदाऽव्ययः । सकारः शक्तिरूपत्वात्परावाची विसर्गवान् ॥ १०-६ ॥ उत्पत्तेः कारणं यस्माच्छक्तिरित्यभिधीयते । आत्मानं दर्शयेद्योगः सोऽहंशब्देन सुन्दरि ॥ १०-७ ॥ बिन्दुत्रयसमायोगान् महात्रिपुरसुन्दरी । नादरूपेण सा देवी हकारार्धस्वरूपिणी ॥ १०-८ ॥ हकारः परमेशानि शिवरूपी यतस्तदा । तस्यार्धांङ्गं महाशक्तिर्हकारार्धस्वरूपिणी ॥ १०-९ ॥ अत एव महाविद्या महात्रिपुरसन्दरी । नित्येति कथ्यते देवि चित्कला परमेश्वरी ॥ १०-१० ॥ श्रीगुरोः कृपया भद्रे संप्रदायकुलान्वितः । प्रातरुत्थाय देवेशि गुरुं नत्वा स्वनामभिः ॥ १०-११ ॥ संध्यास्नानादिकं देवि विधाय मनुवित्तमः । सर्वशृङ्गारवेषाढ्यः कर्पूरघुसृणादिभिः ॥ १०-१२ ॥ महार्हैश्चन्दनाद्यैश्च दीप्ताङ्गः कुङ्कुमारुणः । नवरत्नविभूषाढ्यो रक्ताम्बरविराजितः ॥ १०-१३ ॥ ताम्बूलरागवदनो मदिरानन्दमानसः । यागमन्दिरमागत्य लाक्षाचित्रविचित्रितम् ॥ १०-१४ ॥ अनेकधूपबहलं पुष्पप्रकरपूरितम् । गोमयेन च संलिप्तं चारुपुष्पवितानितम् ॥ १०-१५ ॥ मनोहरे मृदुश्लक्ष्ण आसने उपविश्य तु । मन्त्रोद्धारं प्रकुर्वीत सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ १०-१६ ॥ आद्यं वाग्भवमुच्चार्य कामराजं द्वितीयकम् । कुमार्यास्तु तृतीयं तु त्रिपुरा परमेश्वरी ॥ १०-१७ ॥ करशुद्धिकरी विद्या प्रथमा परमेश्वरि । कुमारी तु द्वितीया स्यात्त्रिपुरेशी महेश्वरि ॥ १०-१८ ॥ त्रिपुरेश्यादिमं त्यक्त्वा भुवनेशीं परिक्षिपेत् । अनयाऽऽत्मासनं दद्यात्त्रिपुरेश्या षडङ्गकम् ॥ १०-१९ ॥ त्रिपुरेशी महेशानि त्रिबीजा हस्थिता यदा । चक्रासनगतां देवि विद्धि त्रिपुरवासिनीम् ॥ १०-२० ॥ त्रिपुरेशी महेशानि वाग्भवे कामराजके । शिवचन्द्रसमायुक्ता तार्तीये शिवरूपिणी ॥ १०-२१ ॥ सर्वमन्त्रासनगता त्रिपुरा श्रीरियं प्रिये । आत्मासनगतायास्तु हित्वा तार्तीयमद्रिजे ॥ १०-२२ ॥ ब्लेमात्मकमारोप्य साध्यसिद्धासनस्थिता । (त्रिपुरामालिनी प्रोक्ता सिद्धाख्यां त्रिपुरां शृणु ॥ १०-२३ ॥ भुवनेशी श्रिया युक्ता कुमारी च तथोत्तमा । मूतीविद्या समुद्दिष्टा माया लक्ष्मीः परास्थिता ॥ १०-२४ ॥ अनया विद्यया देवि यजेत्त्रिपुरसिद्धिकाम्।) । मायालक्ष्म्योस्तु बीजे द्वे शक्तिबीजं तृतीयकम् ॥ १०-२५ ॥ त्रिपुराद्या त्र्यम्बिकेयमष्टमी परिकीतीता । संपत्प्रदा भैरवी या तस्यास्तार्तीयबीजके ॥ १०-२६ ॥ बिन्दुं हित्वा तत्र सर्गं निक्षिपेत्सुरसुन्दरि । अनयाऽऽवाहनं देवि कारयेत्सुरवन्दिते ॥ १०-२७ ॥ मूतीविद्या समुद्दिष्टा माया लक्ष्मीः परा स्थिता । अनया विद्यया देवि यजेत्त्रिपुरसिद्धिदा {म्} ॥ १०-२८ ॥ सिद्धाम्बावाहिनीमूतीवीद्या च सुरसुन्दरि । मूलविद्यां शृणु प्रौढे सकलागमसेविताम् ॥ १०-२९ ॥ सर्वदर्शनवन्द्यां च चित्कलामव्ययां प्रिये । भूमिश्चन्द्रः शिवो माया शक्तिः कृष्णाध्वमादनौ ॥ १०-३० ॥ अर्धचन्द्रश्च बिन्दुश्च नवार्णो मेरुरुच्यते । महात्रिपुरसुन्दर्या मन्त्रा मेरुसमुद्भवाः ॥ १०-३१ ॥ लकारात्पृथिवी देवि सशैलवनकानना । पञ्चाशत्पीठसंपन्ना सर्वतीर्थमयी परा ॥ १०-३२ ॥ सर्वगङ्गामयी सर्वक्षेत्रस्थानमयी शिवे । सकाराच्चन्द्रतारादिग्रहराशिस्वरूपिणी ॥ १०-३३ ॥ हकाराच्छिवसंवादव्योममण्डलंसस्थिता । ईकाराद्विश्वकर्त्रीयं माया तुर्यात्मिका प्रिये ॥ १०-३४ ॥ एकाराद्वैष्णवी शक्तिवीश्वपालनतत्परा । रकारात्तेजसा युक्ता परं ज्योतिः स्वरूपिणी ॥ १०-३५ ॥ ककारात्कामदा कामरूपिणी स्फुरदव्यया । अर्धचन्द्रेण देवेशि विश्वयोनिरितीरिता ॥ १०-३६ ॥ बिन्दुना शिवरूपेण शून्यरूपेण साक्षिणी । अनया सह सर्वत्र व्याप्तिनिश्चलताऽऽत्मना ॥ १०-३७ ॥ एवं परब्रह्मरूपा मेरुणाऽनेन सुव्रते । एभिर्नवात्मकैर्वर्णैर्जायते त्रिपुरामनुः ॥ १०-३८ ॥ अन्यथा नैव निष्पत्तिर्नास्ति श्रीत्रिपुरामनौ । श्रीचक्रमपि देवेशि मेरुरूपं न संशयः ॥ १०-३९ ॥ लकारः पृथिवीबीजं तेन भूबिम्बमुच्यते । सकारश्चन्द्रमा भद्रे कलाषोडशकात्मकः ॥ १०-४० ॥ तस्मात्षोडशपत्रं तु हकारः शिव उच्यते । अष्टमूतीः सदा भद्रे तस्माद्वसुदलं भवेत् ॥ १०-४१ ॥ ईकारस्तु महामाया भुवनानि चतुर्दश । पालयन्तो परा तस्माच्छक्रकोणं भवेत्प्रिये ॥ १०-४२ ॥ शक्तिरेकादशस्थाने स्थित्वा सूतै जगत्त्रयम् । विश्वयोनिरिति ख्याता सा विष्णुर्दशरूपकम् ॥ १०-४३ ॥ रकारात्परमेशानि चक्रं व्याप्य विजृम्भते । दशकोणकरी यस्माद्रकारो ज्योतिरव्ययः ॥ १०-४४ ॥ कलादशान्वितो वह्निर्दशकोणप्रकारकः । ककारान्मदनो देवि शिवश्चाष्टस्वरूपकः ॥ १०-४५ ॥ योनिवश्यं तदा चक्रे वसुयोन्यङ्कितं भवेत् । अर्धमात्रा गुणान्सूते नादरूपा यतस्ततः ॥ १०-४६ ॥ त्रिकोणरूपा योनिस्तु बिन्दुना बैन्दवं भवेत् । कामेश्वरस्वरूपं तु विश्वाकारस्वरूपकम् ॥ १०-४७ ॥ श्रीचक्रं तु वरारोहे श्रीविद्यार्णवसंभवम् । तत्र प्राङ्मुख आसीनश्चक्रराजं समालिखेत् ॥ १०-४८ ॥ भूप्रदेशे समे वर्ये सिन्दूररजसाऽथ वा । कुङ्कुमस्य रजोभिस्तु भूमौ चक्रं समालिखेत् ॥ १०-४९ ॥ ऋजुरेखं नेत्ररम्यं सन्धिभेदसमं ऋजु । अथ वा हेमरौप्याभ्यां ताम्रेण बहुधातुभिः ॥ १०-५० ॥ पट्टं विरच्य श्रीखण्डरक्तचन्दनसंभवे । पट्टे संस्थाप्य विलिखेल्लेखन्या हेमया प्रिये ॥ १०-५१ ॥ रोचनाकुङ्कुमाभ्यां तु कस्तूरीचन्दनेन्दुभिः । ईशानादग्निपर्यन्तमृजुरेखां समालिखेत् ॥ १०-५२ ॥ ईशादग्नेस्तदग्राभ्यां रेखे आकृष्य देशिकः । एकीकृत्य च वारुण्यां शक्तिरेखा परा प्रिये ॥ १०-५३ ॥ त्रिकोणाकाररूपेयं तस्या उपरि संलिखेत् । त्रिकोणाकाररूपं तु शक्तिद्वयमुदाहृतम् ॥ १०-५४ ॥ पूर्वशक्त्यग्रभागे तु मानयष्टिवदालिखेत् । रेखा तु परमेशानि वायुराक्षसकोणगाम् ॥ १०-५५ ॥ सन्धिभेदक्रमेणैव तयोः शक्त्योस्ततः परम् । रेखे आकृष्य कोणाभ्यां तदग्रात्पूर्वगे कुरु ॥ १०-५६ ॥ वह्निमण्डलमेतत्तु पूर्वाग्रं वीरवन्दिते । चक्रत्रयभभूत्तत्र ततः शृणु वरानने ॥ १०-५७ ॥ पूर्वशक्तीशवह्निभ्यां कोणाभ्यां सुरवन्दिते । पूर्वरेखां तु विस्तार्य तथा पश्चिमवह्नितः ॥ १०-५८ ॥ वायुराक्षसकोणाभ्यां रेखां पश्चिमगां तथा । विस्तार्य योजयेद्देवि संधिभेदक्रमेण तु ॥ १०-५९ ॥ योन्यग्रगां पूर्वदेशे दक्षिणोत्तरतः क्रमात् । तथा रेखे वह्निसंस्थे पश्चिमस्यां दिशि क्रमात् ॥ १०-६० ॥ कोणाग्राभ्यां योजयित्वा दशकोणं तथा भवेत् । तथैव देवदेवेशि द्वितीयं दशकोणकम् ॥ १०-६१ ॥ ईशानवह्निगे रेखे पूर्वयोन्यग्रयोः क्रमात् । विस्तार्य योजयेत्पश्चात्पश्चिमायां दिशि क्रमात् ॥ १०-६२ ॥ वायुराक्षसकोणाग्ने रेखे विस्तार्य सुन्दरि । पश्चिमाग्रे तथा देवि योजयेदिन्द्रदिग्गते ॥ १०-६३ ॥ एकत्र पूर्वकोणाग्रचुम्बिनी तु मनोहरा । योजयेद्देवदेवेशि यथा पङ्क्त्यस्रकं भवेत् ॥ १०-६४ ॥ दक्षकोणस्य देवेशि त्यक्त्वा कोणचतुष्टयम् । दशकोणान्तरे देवि मध्ये रेखे प्रकाशयेत् ॥ १०-६५ ॥ द्वे दक्षिणे विभागे तु तथा चोत्तरभागके । षट्कोणस्य ततो देवि सन्धिभेदक्रमेण तु ॥ १०-६६ ॥ योनिं वह्निं च संयोज्य शकारं जायते सदा । कक्षामध्यगता रेखा ऋजुरूपास्तु योजयेत् ॥ १०-६७ ॥ ऋज्वाकृति यथा देवि जायतेऽतिमनोहरम् । संमुखं पञ्चशक्त्यग्रं प्राग्वक्त्रं चतुरग्निकम् ॥ १०-६८ ॥ बिन्दुत्रिकोणे वस्वारचक्रमेतद्वरानने । चक्रमध्यं तु जानीहि दशारयुगलं तथा ॥ १०-६९ ॥ शक्रयोन्यङ्कितं देवि बाह्यमध्यगतं भवेत् । एतच्चक्रं महेशानि सर्वसौभाग्यवर्धनम् ॥ १०-७० ॥ सर्वसाम्राज्यदं देवि सर्वोपद्रवनाशनम् । अनेकरत्नमाणिक्यसुवर्णपरिपूरकम् ॥ १०-७१ ॥ महामोक्षप्रदं देवि वाग्विलासकरं महत् । एतद्बाह्ये महेशानि वृत्तं पूर्णेन्दुसंनिभम् ॥ १०-७२ ॥ तद्युक्तं कुरु मीनाक्षि वसुपत्रं मनोहरम् । ततः षोडशपत्रं तु विलिखेत्सुरवन्दिते ॥ १०-७३ ॥ तद्बाह्ये देवदेवेशि निवृत्तं मातृकान्वितम् । चतुरस्रं चतुर्द्वारसहितं परमेश्वरि ॥ १०-७४ ॥ चतुःषष्टियुताः कोट्यो योगिनीनां महौजसाम् । चक्रेस्मिन्स्ंनिविष्टास्ताः साधकं मानयन्ति हि ॥ १०-७५ ॥ चतुरस्रं मातृकार्णैर्मण्डितं सिद्धिहेतवे । मुक्तामाणिक्यघटितं समस्थलविराजितम् ॥ १०-७६ ॥ त्रैलोक्यमोहनं नाम कल्पद्रुमफलप्रदम् । षोडशारं चन्द्रबिम्बरूपं तु सकलालयम् ॥ १०-७७ ॥ सर्वाशापूरकं भद्रे स्रवत्पीयूषवर्षणम् । अष्टपत्रं महेशानि जपाकुसुमसंनिभम् ॥ १०-७८ ॥ सर्वसंक्षोभणं नाम सर्वकामप्रपूरकम् । एतत्त्रयं महेशानि सृष्टिचक्रं सुखप्रदम् ॥ १०-७९ ॥ पूर्वाम्नायाधिदेव्या तु मण्डितं सर्वसिद्धिदम् । चतुर्दशारं देवेशि दाडिमीकुसुमप्रभम् ॥ १०-८० ॥ अनन्तफलदं भद्रे सर्वसौभाग्यसंप्रदम् । दशारं तप्तहेमाभं सिन्दूरसदृशं प्रिये ॥ १०-८१ ॥ सर्वार्थसाधकं चक्रं मनश्चिन्तितदं सदा । द्वितीयमपि पङ्क्त्यस्रं जपाकुसुमसंनिभम् ॥ १०-८२ ॥ सर्वरक्षाकरं चक्रं महाज्ञानमयं शिवे । एतत्त्रयं महेशानि स्थितिचक्रं सुखप्रदम् ॥ १०-८३ ॥ दक्षिणाम्नायपूज्यं तु यथेप्सितफलप्रदम् । अष्टकोणं वरारोहे बालार्ककिरणारुणम् ॥ १०-८४ ॥ पद्मरागसमप्रख्यं सर्वरोगहरं सदा । उद्यत्सूर्यसहस्राभं बन्धूककुसुमप्रभम् ॥ १०-८५ ॥ सर्वसिद्धिप्रदं चक्रं सकलालयमीश्वरि । त्रिकोणं सर्वसंभूतिकारणं भूतिदं सदा ॥ १०-८६ ॥ बिन्दुचक्रं वरारोहे सर्वानन्दमयं परम् । सदाशिवमयं चक्रनायकं परमेश्वरि ॥ १०-८७ ॥ एतच्चक्रं तु संहाररूपं ब्रह्ममयं सदा । पश्चिमाम्नायसंसेव्यं त्रयमुत्तरसेवितम् ॥ १०-८८ ॥ अस्ंमिश्चक्रे षड्ध्वानो वर्तन्ते वीरवन्दिते । चक्रपत्रेषु देवेशि पदाध्वा तु निगद्यते ॥ १०-८९ ॥ चक्रत्रिसंधिभागेषु भुवनाध्वा व्यवस्थितः । वर्णाध्वा मातृकारूपी कथयामि तवानघे ॥ १०-९० ॥ वर्गाष्टकं मातृकाया दिक्षु सिद्धं यतः क्रमात् । पाथीवं तन्मयं विद्धि षोडशारं कलात्मकम् ॥ १०-९१ ॥ अष्टपत्रं कादिवर्णैः क्षान्तैदीक्षु विदिक्षु च । कादिढान्ताः शक्रवर्णाः शक्रकोणेषु संस्थिताः ॥ १०-९२ ॥ णकारादिभकारान्ता दशवर्णा दशारके । मकारादिशकारान्ता द्वितीयेऽपि दशारके ॥ १०-९३ ॥ वर्णाष्टकं चाष्टकोणे त्रिकोणे कथयामि ते । अकथादित्रिकोणान्तं हक्षयुग्मं तु मध्यगम् ॥ १०-९४ ॥ वर्णाध्वा कथितो देवि मातृकापीठरूपकः । षट्विंशत्तत्त्वभरितं चक्रं मूलानुसारतः ॥ १०-९५ ॥ तत्त्वाध्वा कथितो देवि तत्त्वरूपो वरानने । पञ्चसिंहासनोन्नद्धकलाध्वा चक्रशासनात् ॥ १०-९६ ॥ साबाला भैरवीयुक्ता महात्रिपुरसुन्दरी । त्रिपुरा त्र्यम्बिकान्साढ्या चक्रं प्राप्य विजृम्भते ॥ १०-९७ ॥ मन्त्राध्वाऽयं समाख्यातो निश्चयेन सदाऽनघे । एवं षडध्वविमलं श्रीचक्रं परिचिन्तयेत् ॥ १०-९८ ॥ उत्तराशामुखो देवि यदा चक्रं समुद्धरेत् । उत्तराशा तदा देवि पूर्वाशैव निगद्यते ॥ १०-९९ ॥ ईशानकोणं देवेशि तदाऽऽग्नेयं न संशयः । पश्चिमादिङ्मुखो मन्त्री यदा चक्रं समुद्धरेत् ॥ १०-१०० ॥ पश्चिमाशा तदा ज्ञेया पूर्वाशैव न संशयः । वायुकोणं तदाग्नेयमैशानं राक्षसं भवेत् ॥ १०-१०१ ॥ दक्षिणाभिमुखो मन्त्री यदा चक्रं समुद्धरेत् । पूर्वाशैव तदा सा दिग्रक्षःकोणं तु वह्निवत् ॥ १०-१०२ ॥ एतच्चक्रं मेरुरूपं श्रीविद्यार्णैः समुद्धृतम् । सर्वागममयं देवि कथितं वीरवन्दिते ॥ १०-१०३ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे करशुद्धिविद्याचतुरासनविद्यावाहन-- विद्यायजनविद्यामेरुस्वरूपश्रीचक्रोद्धारषडध्व निरूपणं नाम दशमः पटलः ॥ १० ॥ </poem> == एकादशः पटलः == </poem> अथैकादशः पटलः ईश्वर उवाच -- एभिर्वर्णैस्तु देवेशि त्रिपुरा कथ्यतेऽधुना । नवाक्षरो महामेरुरयं ब्रह्माण्डगोलकः ॥ ११-१ ॥ चतुरस्रं च कोदण्डं त्रिकोणं तत्पुटं मुखम् । निरालाम्बं तवाऽऽख्यातमेतद्ब्रह्माण्डमण्डलम् ॥ ११-२ ॥ लकारश्चतुरस्रं स्यात्पृथ्वीबीजतया प्रिये । अर्धमात्रा तु कोदण्डं स्रवत्पीयूषवषीणी ॥ ११-३ ॥ त्रिकोणरूपी वह्निः स्यात्त्रिकोणत्वात्परा शिवा । एकारश्च रकारश्च ईकारश्च त्रयं भवेत् ॥ ११-४ ॥ मायाविकाररूपेण षट्कोणाश्रयरूपिणी । हकारो व्योमरूपत्वाद् बिन्दुश्च मुखमण्डले ॥ ११-५ ॥ इच्छारूपेण कामस्तु सर्वत्र परमेश्वरि । तस्मान्मादनव्याख्यातमेतद्वै मेरुमण्डलम् ॥ ११-६ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि बीजं कामेश्वरीमतम् । सकला भुवनेशानि कामेशीबीजमुत्तमम् ॥ ११-७ ॥ अनेन सकला विद्याः कथयामि विशेषतः । शक्त्यर्णस्तुर्यवर्णोंऽयं कलमध्ये सुलोचने ॥ ११-८ ॥ वाग्भवं पञ्चवर्णं तु कामराजमथोच्यते । मादनं शिवचन्द्राद्यं शिवान्तं मीनलोचने ॥ ११-९ ॥ कामराजमिदं भद्रे षड्वर्णं सर्वमोहनम् । शक्तिबीजं वरारोहे चन्द्राद्यं सर्षसिद्धिदम् ॥ ११-१० ॥ चतुरक्षररूपं तु त्र्यक्षरी त्रिपुरा परा । सर्वतीर्थमयी देवि सर्वदेवस्वरूपिणी ॥ ११-११ ॥ सर्वशास्रमयी विद्या सर्वयोगमयी परा । सर्वयज्ञमयी संवित्सर्वज्ञानस्वरूपिणी ॥ ११-१२ ॥ सर्वदेवमयी साक्षात्सर्वसौभाग्यसुन्दरी । एनामुपास्य देवेशि कामः सर्वाङ्गसुन्दरः ॥ ११-१३ ॥ कामराजो भवेद्देवि नित्येयं ब्रह्मरूपिणी । इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे एकादशः पटलः ॥ ११ ॥ </poem> == द्वादशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- एतस्या देवदेवेश भेदान् कथय सुन्दर । केन केनोपासितेयं विशदी कुरु तत्त्वतः ॥ १२-१ ॥ ईश्वर उवाच-- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि लोपामुद्राभिधां वराम् । कामराजाख्यविद्यायाः शक्तिं तुर्यां च सुन्दरि ॥ १२-२ ॥ हित्वा मुखे शिवेन्द्वाढ्या लोपामुद्रा प्रकाशिता । अगस्त्योपासिता विद्या त्रैलोक्यक्षोभकारिणी ॥ १२-३ ॥ एषा विद्या कामराजपूजितैव न संशयः । विद्याद्वयमिदं भद्रे दुर्लभं भुवनत्रये ॥ १२-४ ॥ कामराजाख्यविद्याया वाग्भवेन वरानने । विद्योद्धारं प्रवक्ष्यामि शक्तिमादनमध्यगम् ॥ १२-५ ॥ शिवं कुर्याद्वाग्भवे तु शिवाद्यं कामराजकम् । चन्द्राद्यं तु तृतीयं स्याद्विद्येयं मनुपूजिता ॥ १२-६ ॥ सहाद्यं वाग्भवं देवि चन्द्राद्यं शिवमध्यगम् । मादनं कामराजे तु शक्तिबीजं सहाननम् ॥ १२-७ ॥ चन्द्राराधितविद्येयं भोगमोक्षफलप्रदा । हसाद्यं वाग्भवं विद्धि शिवाद्यं सहमध्यगम् ॥ १२-८ ॥ मादनं कामराजे तु तार्तीयं शृणु पार्वति । हसाद्यं शक्तिबीजं तु कुबेरेण प्रपूजिता ॥ १२-९ ॥ कामराजाख्यविद्यायास्तार्तीयं सुरवन्दिते । शक्तिबीजं सहाद्यं स्याद्विद्याऽगस्त्यप्रपूजिता ॥ १२-१० ॥ लोपामुद्रा प्रभावेन् साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपिणी । कामराजाख्यविद्याया वाग्भवे मादनं त्यज ॥ १२-११ ॥ चन्द्रं तत्रैव संयोज्य कामराजे ततः परम् । हित्वा चन्द्रं मुखे कुर्याद्विद्येयं नन्दिपूजिता ॥ १२-१२ ॥ कामराजाख्यविद्याया हित्वा भूमिं तृतीयके । शक्तिकण्ठे स्थितां देवि चन्द्राधः कुरु तत्र च ॥ १२-१३ ॥ इन्द्राराधितविद्येयं भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । लोपामुद्राख्यविद्याया द्वितीयाया महेश्वरि ॥ १२-१४ ॥ कामराजे भृगुं हित्वा तार्तीये शक्रगः शिवः । एषा विद्या वरारोहे त्रिपुरा सूर्यपूजिता ॥ १२-१५ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि चतुष्कूटां च शाङ्करीम् । लोपामुद्रां द्वितीयां तु विलिख्य सुरवन्दिते ॥ १२-१६ ॥ पुनवीलिख्य तामेव चतुर्थे पञ्चमे स्थिताम् । हित्वा तु भुवनेशानीमेकोच्चारेण प्रपूजिता ॥ १२-१७ ॥ चतुष्कूटा महाविद्या शङ्करेण प्रपूजिता । लोपामुद्रां पुनर्देवि विलिख्य तदनन्तरम् ॥ १२-१८ ॥ नन्दिकेश्वरविद्यां च षट्कूटा वैष्णवी भवेत् । दुर्वाससा पुरा देवि निष्कूटा पूजिता परा ॥ १२-१९ ॥ कामराजाख्यविद्यायास्रिकूटेषु वरानने । या स्थिता भुवनेशानि द्विधा कुरु महेश्वरी ॥ १२-२० ॥ बिन्दुहीना नादहीना दुर्वासःपूजिता भवेत् । एतैर्द्वादशसंख्याकैर्मन्त्रैस्तु सुरवन्दिते ॥ १२-२१ ॥ द्वादशान्ता स्थिता देवि परब्रह्मस्वरूपिणी । राज्ञीयं सर्वविद्यानां सर्वाम्नायैस्तु सेविता ॥ १२-२२ ॥ सर्वागममहामन्त्रवन्दिता देववन्दिता । सर्वयोगैर्नता नित्या केवलं ब्रह्मरूपिणी ॥ १२-२३ ॥ एवं त्रिधा महाविद्या विद्या त्रिपुरसुन्दरी । इयमेव महादेवी त्रिकूटा परमेश्वरी ॥ १२-२४ ॥ वक्तुं न शक्यते सर्वैर्ब्रह्मविष्ण्वादिभिः सदा । नो वाचा मनसा बुद्ध्या तुर्या वक्तुं न शक्यते ॥ १२-२५ ॥ साक्षाद्ब्रह्ममयी देवी षोडशार्णस्वरूपिणी । मनसैव महेशानि स्मृत्वाऽहं तु सदाशिवः ॥ १२-२६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरसुन्दरी (विद्याविवरणं नाम) द्वादश पटलः ॥ १२ ॥ </poem> == त्रयोदशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- परब्रह्मतया साक्षाच्छ्रीविद्या षोडशाक्षरी । कथय त्वं महादेव यद्यहं तव वल्लभा ॥ १३-१ ॥ त्रिकूटाः कथिताः सर्वाश्चतुष्कूटा च शाङ्करी । षट्कूटा वैष्णवी चैव मनवः कथिता विभो ॥ १३-२ ॥ एतास्तु सकला विद्यास्रिविधास्तु श्रुता मया । इदानीं श्रोतुमिच्छामि श्रीविद्यां षोडशाक्षरीम् ॥ १३-३ ॥ ईश्वर उवाच -- शठत्वेन वरारोहे श्रीविद्यामन्त्रविद्बुधः । योगिनीनां भवेद्भक्ष्यः श्रीगुरोः शासनात्प्रिये ॥ १३-४ ॥ षोडशार्णां महाविद्यां न दद्यात्कस्यचित् प्रिये । राज्ञे राज्यप्रदायापि पुत्राय प्राणदाय वा ॥ १३-५ ॥ देयं तु सकलं भद्रे साम्राज्यमपि पार्वति । शिरोऽपि प्राणसहितं न देया षोडशाक्षरी ॥ १३-६ ॥ उच्चार्यमाणा ये मन्त्रास्ते सर्वे वाचिकाः प्रिये । उच्चाररहितं वस्तु श्रीविद्या षोडशाक्षरी ॥ १३-७ ॥ सवर्णाऽपि वरारोहे वस्तु साक्षान्निरक्षरम् । भृङ्गोपभुक्तपुष्पं तु शिवे योग्यं यथा भवेत् ॥ १३-८ ॥ तथा निरक्षरं वस्तु ह्यक्षरैरपि संयुतम् । उदके लिखितं यद्वन्मन्त्रोच्चारस्तथा भवेत् ॥ १३-९ ॥ भोगमोक्षप्रदा विद्या श्रीविद्या षोडशाक्षरी । विना गुरूपदेशेन शापो भवति निश्चयात् ॥ १३-१० ॥ चन्द्रान्तं वारुणान्तं च शक्रादिसहितं पृथक् । वामाक्षि बिन्दुनादाढ्यं विश्वमातृकलात्मकम् ॥ १३-११ ॥ चतुवीधप्रकारेण शृणु देवि प्रकथ्यते । त्वं मनोहारिणी यस्मात्कथ्यते भुवि दुर्लभम् ॥ १३-१२ ॥ विद्यादौ योजयेद्देवि साक्षाज्जाग्रत्स्वरूपिणी । उत्पत्तिर्जागरो बोधो व्यावृत्तिर्मनसः सदा ॥ १३-१३ ॥ कलाचतुष्टयं जाग्रदवस्थायां व्यवस्थितम् । जाग्रत्सत्त्वगुणा प्रोक्ता केवलं शक्तिरूपिणी ॥ १३-१४ ॥ त्रिकूटा सकला भेदाः पञ्चकूटा भवन्ति हि । वैष्णवी वसुकूटा स्यात्षट्कूटा शांकरी भवेत् ॥ १३-१५ ॥ द्वितीयोऽयं प्रकारः स्याद्दुर्लभो भुवनत्रये । एषैव शिवरूपा तु व्यापकत्वात्सुरेश्वरि ॥ १३-१६ ॥ निश्चला सर्वभूतेषु सदाशिवमयी परा । सुषुप्तिरूपिणी साक्षाद्ब्रह्मरूपा यतः प्रिये ॥ १३-१७ ॥ मरणं विस्मृतिर्मूर्छा निद्रा च तमसा वृता । सुषुप्तिस्तु कला ज्ञेया सुषुप्तिः शिवरूपिणी ॥ १३-१८ ॥ केवलत्वेन जाग्रत्स्यात्पञ्चकूटा च शाम्भवी । सुषुप्त्यन्ते जागरादौ स्वप्नावस्था रजोमयी ॥ १३-१९ ॥ अभिलाषो भ्रमश्चिन्ता विषयेषु पुनः स्मृतिः । कलाचतुष्टयं स्वप्नावस्थायां तु विधीयते ॥ १३-२० ॥ शिवरूपा शक्तिरूपा महात्रिपुरदेवता । वेदादिमण्डिता देवि शिवशक्तिमयी सदा ॥ १३-२१ ॥ सप्त भेदास्तु सकलाः षट्कूटाः परमेश्वरि । वैष्णवी नवकूटा स्यात्सप्तकूटा च शाङ्करी ॥ १३-२२ ॥ अस्याः स्मरणमात्रेण गजदानं शतं भवेत् । भेदत्रयं तु कथितं तूर्यां विद्यां शृणु प्रिये ॥ १३-२३ ॥ यस्या विज्ञानमात्रेण ब्रह्म साक्षान्न संशयः । सुषुप्त्यादौ जागरान्ते स्फुरत्तामात्रलक्षणा ॥ १३-२४ ॥ अवस्थाशेषतां प्राप्ता तुर्या तु परमा कला । भावाभावविनिर्मुक्ता गुणातीता निगद्यते ॥ १३-२५ ॥ वैराग्यं च मुमुक्षत्वं शमादि विमलं मनः । सदसद्वस्तुनिर्धारस्तुर्यायास्तु कला इमाः ॥ १३-२६ ॥ आद्यबीजद्वयं भद्रे विपरीतक्रमेण हि । विलिख्य परमेशानि ततोऽन्यानि समुद्धरेत् ॥ १३-२७ ॥ अन्तर्मुखा वरारोहे कुमारी त्रिपुरेश्वरी । एभिस्तु पञ्चसंख्याकैर्बीजैः संपुटिता यजेत् ॥ १३-२८ ॥ षट्कूटा परमेशानि विद्येयं षोडशाक्षरी । त्रिकूटा सकला भद्रे षोडशार्णा भवन्ति हि ॥ १३-२९ ॥ वैष्णव्येकोनविंशार्णा शैवी सप्तदशाक्षरी । वक्त्रकोटिसहस्रैस्तु जिह्वाकोटिशतैरपि ॥ १३-३० ॥ वणीतुं नैव शक्येयं श्रीविद्या षोडशाक्षरी । वैष्णवी पञ्चमी चैव कः शक्तो गुणवर्णने ॥ १३-३१ ॥ यतो निरक्षरं वस्तु परा तत्र तु कारणम् । मूकीभूता हि पश्यन्ति मध्यमा मध्यमा भवेत् ॥ १३-३२ ॥ ब्रह्मविद्यास्वरूपेण भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । एकोच्चारेण देवेशि वाजपेयस्य कोटयः ॥ १३-३३ ॥ अश्वमेधसहस्राणि प्रादक्षिण्यं भुवस्तथा । काश्यादितीर्थयात्राश्च सार्धकोटित्रयान्विताः ॥ १३-३४ ॥ तुलां नार्हन्ति देवेशि नात्र कार्या विचारणा । एकोच्चारेण गिरिजे किं पुनर्ब्रह्म केवलम् ॥ १३-३५ ॥ षोडशार्णा महाविद्या न प्रकाश्या कदाचन । गोपितव्या त्वया भद्रे स्वयोनिरिव पार्वति ॥ १३-३६ ॥ शिवशक्तिसमायोगाद्यद्यत्कर्म प्रजायते । वेद्यं तन्न भवेत्तद्वच्छ्रीविद्यां षोडशाक्षरीम् ॥ १३-३७ ॥ विना गुरूपदेशेन श्रीविद्या षोडशाक्षरी । दृष्ट्वा प्रजपते यस्तु स भक्ष्यो योगिनीगणैः ॥ १३-३८ ॥ श्रीगुरोः कृपया लब्धा सर्वसाम्राज्यदायिनी । भुवनत्रयसौभाग्यं ददाति विपुलां श्रियम् ॥ १३-३९ ॥ साक्षान्मदनसौभाग्यं त्रैलोक्याकर्षणक्षमम् । सुधातरंङ्गिणीवेयं शब्दचातुर्यदायिनी ॥ १३-४० ॥ सौभाग्यभाग्यसंपन्नकलापटलदायिनी । परब्रह्मणि लीनत्वं ददाति यश उत्तमम् ॥ १३-४१ ॥ प्रपञ्चसागरे लीनानुद्धरेद्वेदमातृका । यस्याः सामर्थ्यतो देवि भुवनानि चतुर्दश ॥ १३-४२ ॥ अभूवन्परमेशानि तेषां कारणरूपिणी । चतुःसागरसामर्थ्यं कृपालोकनतो भवेत् ॥ १३-४३ ॥ ब्रह्माण्डकोटिजननी महामोक्षप्रदायिनी । निःसरन्ति महामन्त्रा विस्फुलिङ्गा यथा प्रिये ॥ १३-४४ ॥ वह्नेः सकाशाद् बहवो विद्यास्तु बहवस्तथा । वाग्भवात्तु समुत्पन्नास्तस्माद्वाग्भवमुच्यते ॥ १३-४५ ॥ मातृकार्णास्तथा भद्रे वाग्भवान्निसृताः क्रमात् । अत एव महेशानि शब्दब्रह्ममयी प्रिये ॥ १३-४६ ॥ पालयन्ती जगत्सर्वं तथा त्रैलोक्यमोहिनी । मोहयन्ती कामकला पुत्रपौत्रप्रवधीनि ॥ १३-४७ ॥ स्रीपुंभावेन सकलं ग्रथितं कामसूत्रके । तदा सौभाग्यसंपन्ना ब्रह्मस्थाननिवासिनी ॥ १३-४८ ॥ सौभाग्यगर्वगहना विश्वयोनिरितीरिता । चतुर्वाङ्मयनिष्ठेयं त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ १३-४९ ॥ साक्षात्संविन्मयी ज्ञानरूपिणी भोगदायिनी । महासंपत्प्रदा नित्या साक्षादक्षररूपिणी ॥ १३-५० ॥ षोडशार्णा मया भद्रे श्रीविद्या कथिता परा । निधानमिव चोरेभ्यो रक्षणीया तथा प्रिये ॥ १३-५१ ॥ न देया यस्य कस्यापि देया प्राणप्रदायिने । निर्मलाय स्वभक्ताय प्राणेभ्योऽप्यधिकाय च ॥ १३-५२ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे षोडशीविद्याविवरणं नाम त्रयोदशः पटलः ॥ १३ ॥ Das Shri Yantra gehört zur Verehrung der Tripurasundari. </poem> == चतुर्दशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- चक्रमण्डलमाख्यातं न पूजा तत्र मण्डले । कथिता परमेशान श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १४-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूजाविधिमनुत्तमम् । तदङ्गकलशादीनां स्थापनं प्रथमं भवेत् ॥ १४-२ ॥ तद्विधानं शृणु प्राज्ञे यथाविधि समासतः । मण्डलं वामतः कृत्वा जलेन चतुरस्रकम् ॥ १४-३ ॥ बृहत्कराभ्यां देवेशि तत्राऽऽधारं मनोहरम् । सौवर्णरौप्यताम्रादिरचितं पूजयेत्प्रिये ॥ १४-४ ॥ वह्निमण्डलरूपं तु कलादशकमर्चयेत् । धूम्रा च नीलवर्णा च कपिला विस्फुलिङ्गिनी ॥ १४-५ ॥ ज्वाला हैमवती कव्यवाहिनी हव्यवाहिनी । रौद्री संकषीणी चैव वैश्वानरकला दश ॥ १४-६ ॥ आभिः कलाभिः सहितं वह्निं तत्र प्रपूजयेत् । कलशं हेमजं वाऽन्यं स्थापयेत्तत्र सुन्दरि ॥ १४-७ ॥ पूजयेत्सूर्यरूपं तु कलाभिः परमेश्वरि । तपिनी तापिनी चैव विबुधा बोधिनी तथा ॥ १४-८ ॥ कलिनी शोषणी चैव वारुण्याकषीणी तथा । माया विश्वावती हेमा प्रभा सौरकला इमाः ॥ १४-९ ॥ कलशं तु समापूर्य जलेन कमलेक्षणे । तत्रस्थममृतं साक्षाच्चन्द्ररूपं विचिन्तयेत् ॥ १४-१० ॥ चन्द्रमण्डलमभ्यर्च्य कलाभिः सुरवन्दिते । अमृता मानसी तुष्टिः पुष्टिः प्रीति रतिस्तथा ॥ १४-११ ॥ श्रीश्च ह्रींश्च स्वधा रात्रिर्ज्योत्स्ना हैमवती तथा । छाया च पूणीमा नित्या अमावास्या च षोडशी ॥ १४-१२ ॥ एभिः समभ्यर्च्य मन्त्रैर्यजेदानन्दभैरवम् । शिवचन्द्रौ मातृकान्तं कलाशक्राम्बुवह्नयः ॥ १४-१३ ॥ वायुश्च वामकर्णेन योजितो बिन्दुल्लाञ्छितः । बीजमेतत्समुच्चार्य तथा चाऽऽनन्दभैरवम् ॥ १४-१४ ॥ ङेन्तं शिखामन्त्रयुक्तं पुनर्बीजं तु संलिखेत् । चन्द्रं हित्वाऽऽदिमं कुर्यात्कर्णे वामाक्षि योजयेत् ॥ १४-१५ ॥ सुरादेव्यै ततो वौषडियमानन्दभैरवी । अनेन चन्द्रं संपूज्य पूजार्हः कलशो भवेत् ॥ १४-१६ ॥ विधाय वामभागे तु चतुरस्रं तु मण्डलम् । यन्त्रिकां तत्र संस्थाप्य शङ्खं तत्र विनिक्षिपेत् ॥ १४-१७ ॥ शुद्धोदकेन संपूर्य पूजयेत्कारणान्वितम् । षडङ्गं तत्र संपूज्य सामान्यार्घ्यमिदं प्रिये ॥ १४-१८ ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि विशेषार्ध्यस्य लक्षणम् । आत्मश्रीचक्रयोर्मध्ये चतुरस्रं तु मण्डलम् ॥ १४-१९ ॥ सामान्यार्घ्यस्य तोयेन देशिको भूमिजानुकः । वहत्करोर्ध्वपुटतो यन्त्रिकां तत्र योजयेत् ॥ १४-२० ॥ त्रिकोणवृत्तषट्कोणं चतुरस्रं तु मण्डलम् । वह्निं तत्र विचिन्त्याथ पूजयेद्यन्त्रिकामयम् ॥ १४-२१ ॥ पूर्ववत्परमेशानि त्रिकूटां मध्यगां यजेत् । व्यस्तकूटैर्यजेत्तत्र त्रिकोणे परमेश्वरि ॥ १४-२२ ॥ द्विरावृत्त्या षडङ्गानि षट्कोणेषु प्रपूजयेत् । सौवर्णं राजतं वाऽपि पात्रं संस्थापयेत्प्रिये ॥ १४-२३ ॥ सूर्यरूपं प्रपूज्याथ यन्त्रं पूर्ववदालिखेत् । समस्तव्यस्तकूटैस्तु पूजयेत्पूर्वत्क्रमात् ॥ १४-२४ ॥ विशेषेण पयापूर्य चन्द्रं द्रवमयं प्रिये । पूर्ववद्यन्त्रमालिख्य त्रिकूटां यन्त्रमध्यगाम् ॥ १४-२५ ॥ त्रिकोणं चिन्तयेत्तत्तु त्रिकूटैः पूजितं प्रिये । अकथादित्रिरेखाढ्यं हक्षाभ्यन्तरमुत्तमम् ॥ १४-२६ ॥ द्विरावृत्त्या षडङ्गानि षट्कोणेषु प्रपूजयेत् । आत्मानं हंसमनुना आनन्देन च पूजयेत् ॥ १४-२७ ॥ मूलविद्यां यजेत्तत्र षोडशार्णां जपेत्ततः । धूपदीपौ निवेद्याथ नमस्कृत्यार्घ्यकं बुधः ॥ १४-२८ ॥ मुद्राः संदर्शयेत्तत्र साक्षाद्ब्रह्ममयं भवेत् । प्रोक्षयेत्तेन चाऽऽत्मानं पूजोपकरणानि च ॥ १४-२९ ॥ सर्वत्र प्रोक्षणं कुर्यात्सर्वं ब्रह्ममयं भवेत् । आत्मानं तु समभ्यर्च्य भूतान्संत्रासयेत्ततः ॥ १४-३० ॥ मूलविद्यास्त्रमुच्चार्य दिग्बन्धं स्फोटनादिभिः । तन्मुखः संनतो देवि भूतशुद्धिं तु पूर्ववत् ॥ १४-३१ ॥ ततो न्यासादिकं कुर्यात्संनाहं तु शरीरके । करशुद्धिकरीं विद्यां मध्यमादितलान्तकम् ॥ १४-३२ ॥ अङ्गुलीषु द्विरावृत्त्या करशुद्धिरियं प्रिये । अत आत्मासनं दद्यात्ततश्चकासन प्रिये ॥ १४-३३ ॥ सर्वमन्त्रासनं दद्यात्साध्यसिद्धासनं यजेत् । पादयोर्जङ्घयोर्जान्वोलीङ्गे न्यस्य चतुष्टयम् ॥ १४-३४ ॥ कुमार्यास्रिपुरेशान्याः षडङ्गानि च पूर्ववत् । अथ वक्ष्ये महेशानि श्रीविद्यान्यासमुत्तमम् ॥ १४-३५ ॥ सम्पूर्णां चिन्तयेद्विद्यां ब्रह्मरन्ध्रेऽरुणप्रभाम् । स्रवत्सुधां षोडशार्णां महासौभाग्यदां स्मरेत् ॥ १४-३६ ॥ वामांसदेशे सौभाग्यदण्डिनीं भ्रामयेत्ततः । रिपुजिह्वाग्रहां मुद्रां पादमूले न्यसेत्प्रिये ॥ १४-३७ ॥ त्रैलोक्यस्य त्वहं कर्ता ध्यात्वैवं तिलके न्यसेत् । सम्पूर्णामेव वदने वेष्टनत्वेन विन्यसेत् ॥ १४-३८ ॥ पुनः सम्पूर्णया देहे गलोर्घ्वे विन्यसेत्ततः । पुनः सम्पूर्णया देहे व्यापकत्वेन विन्यसेत् ॥ १४-३९ ॥ व्यापकान्ते योनिमुद्रां मुखे क्षिप्त्वाऽभिवन्द्य च । श्रीविद्यापूर्णरूपोऽयं न्यासः सौभाग्यवर्धनः ॥ १४-४० ॥ परिभ्राम्यानामिकां तु मूर्धानं परितः प्रिये । ब्रह्मरन्ध्रे क्षिपेद्देवि मणिबन्धे न्यसेत्ततः ॥ १४-४१ ॥ ललाटेऽनामिका कुर्यात्षोडशार्णा स्मरन्बुधः । संमोहनाख्यो देवेशि न्यासोऽयं क्षोभकारकः ॥ १४-४२ ॥ त्रैलोक्यमरुणं ध्यायेच्छ्रीविद्यां मनसि स्मरेत् । पादयोर्जङ्घयोर्जान्वोः कट्योरन्धुनि पृष्टके ॥ १४-४३ ॥ नाभौ पार्श्वद्वये चैव स्तनयोरंसयोस्तथा । कर्णयोर्ब्रह्मरन्ध्रे च वदनेऽक्षिणि पार्वति ॥ १४-४४ ॥ ततः कण्ठप्रदेशे तु करवेष्टनयोः क्रमात् । संहारोऽयं महान्यासो बीजैः षोडशभिः क्रमात् ॥ १४-४५ ॥ श्रीविद्याया षोडशार्णैर्न्यासैवीश्वेश्वरो भवेत् । सृष्ट्यन्तां विन्यसेद्देवि मातृकां पूर्ववत्प्रिये ॥ १४-४६ ॥ मातृकार्णस्वरूपां च वर्गाष्टकसमन्विताम् । वशिनीं मातृकां न्यस्येद् बीजाष्टकसमन्विताम् ॥ १४-४७ ॥ अवर्गान्ते लिखेद्बीजं वह्निफान्तं क्षमान्वितम् । वामकर्णविशोभाढ्यं बिन्दुनादाङ्कितं प्रिये ॥ १४-४८ ॥ वशिनीं पूजयेद्वाचां देवतां देवि सुव्रते । कवर्गान्ते महेशानि कामेशीबीजमुत्तमम् ॥ १४-४९ ॥ मेरूद्धतं समुच्चार्य वाग्देवीं पूजयेत्ततः । च वर्गान्ते धान्तलान्तं क्षमातुर्यस्वरान्वितम् ॥ १४-५० ॥ मोदिनीं पूजयेद्वाचां देवतां तदनन्तरम् । टवर्गान्ते वायुतोयं मुखसंस्थं महेश्वरि ॥ १४-५१ ॥ वामकर्णेन्दुबिद्वाढ्यं विमलां वागधीश्वरीम् । तवर्गान्ते जमक्ष्माद्यं वामनेत्रविभूषितम् ॥ १४-५२ ॥ बिन्दुनादाङ्कितं बीजं वाग्देवीमरुणां यजेत् । पवर्गान्ते व्योमचन्द्रं क्षमातोयाग्निमुख्यकम् ॥ १४-५३ ॥ उकारस्वरसंयुक्तं बिन्दुनादकलाङ्कितम् । जयिनीं पूजयेद्वाचां देवतां वीरवन्दिते ॥ १४-५४ ॥ यवर्गान्ते जान्तकालरेफवायुसमन्वितम् । ऊमाढ्यं देवतां वाचां सर्वेशीं परिपूजयेत् ॥ १४-५५ ॥ क्षमोवह्निगतं तुर्यं बीजेन परिमण्डितम् । बिन्दुनादकलाक्रान्तं कौलिनीं वाचमर्चयेत् ॥ १४-५६ ॥ शवर्गान्ते महेशानि न्यसेत् सर्वार्थसिद्धये । शिरोललाटभ्रूमध्यकण्ठहृन्नाभिगोचरे ॥ १४-५७ ॥ आधारे व्यूहकं यावन्न्यसेद्देवीः क्रमात्प्रिये । षोढान्यासं ततः कुर्याद्येन ब्रह्माण्डरूपकः ॥ १४-५८ ॥ विराट्स्वरूपी वर्णात्मा शिवः साक्षान्न संशयः । गणेशः प्रथमो न्यासः सर्वविघ्नविनाशनः ॥ १४-५९ ॥ अरुणादित्यसंकाशान्गजवक्त्रांस्रिलोचनान् । पाशाङ्कुशवराभीतिकराञ्शक्तिसमन्वितान् ॥ १४-६० ॥ ध्यात्वा प्रविन्यसेद्देवि मातृकान्यासवत्ततः । विघ्नेश्वरस्तथा श्रीश्च विघ्नराजस्तथा ह्रिया ॥ १४-६१ ॥ विनायकस्तथा तुष्टिः शान्तियुक्तः शिवोत्तमः । विघ्नकृत्पुष्टियुक्तस्तु विघ्नहृच्च सरस्वती ॥ १४-६२ ॥ विघ्नराड्रतियुक्तस्तु मेधावान् गणनायकः । एकदन्तश्च कान्तिश्च द्विदन्तः कामिनीयुतः ॥ १४-६३ ॥ गजवक्त्रो मोहिनी च निरञ्जनजटा ततः । कपर्दी तु तथा तीव्रा दीर्घवक्त्रस्ततः प्रिये ॥ १४-६४ ॥ ज्वालिनीसहितः पश्चान्नन्दासंकर्षणौ ततः । वृषध्वजश्च शुभगा गणनाथेन संयुता ॥ १४-६५ ॥ कामरूपिणिका पश्चाद्गजेन्द्रः शुभ्रया युतः । शूर्पकर्णस्तु जयिनी त्रिनेत्रः सत्ययाऽन्वितः ॥ १४-६६ ॥ लम्बोदरश्च विघ्नेशी महानादस्वरूपिणी । चतुमूत्तीः कामदा च सदाशिवयुता ततः ॥ १४-६७ ॥ मदविह्वलनाम्नी च आमादविकटे ततः । दुर्मुखश्च तथा घूर्णा सुमुखो भूतिमांस्ततः ॥ १४-६८ ॥ प्रमोदश्च तथा भूमीरेकपादस्तथा सती । द्विजिह्वश्च रमायुक्तः शूरश्चैव तु मानुषी ॥ १४-६९ ॥ वीरेण सहिता पश्चाच्छैलजे मकरध्वजः । षण्मुखश्च विकर्णा च वरदो भृकुटी तथा ॥ १४-७० ॥ वामदेवस्तथा लज्जा वक्रतुण्डस्तथा परम् । दीर्घघोणान्वितः पश्चाद्विरण्डकधनुर्धरा ॥ १४-७१ ॥ सेनानीर्यामिनीयुक्तो ग्रामणी रात्रिसंयुतः । मत्तश्च चण्डिकायुक्तो विमत्तश्च शशिप्रभा ॥ १४-७२ ॥ मत्तवाहनलोले च जटी च चपलेक्षणा । शुण्डि ऋज्वीयुतः पश्चात्खड्गी दुर्भगयाऽन्वितः ॥ १४-७३ ॥ वरेण्यश्चैव सुभगा वृषकेतुस्तथा शिवा । भक्ष्यप्रियश्च दुर्गा च मेघनादश्च कालिका ॥ १४-७४ ॥ गणेशः कालकुब्जा च गणपो विघ्नहारिणी । मातृवर्णैर्न्यसेद्देवि ग्रहन्यासं ततो न्यसेत् ॥ १४-७५ ॥ पद्मरागं सितं रक्तं श्यामं पीतं च पाण्डुरम् । धूम्रकृष्णं कृष्णधूम्रं धूम्रधूम्रं विचिन्तयेत् ॥ १४-७६ ॥ रविमुख्यान्कामरूपान्सर्वाभरणभूषितान् । वामोरुन्यस्तहस्तांश्च दक्षहस्ताभयप्रदान् ॥ १४-७७ ॥ स्वरैरर्कं हृदि न्यस्य यवर्गेण शशी ततः । भ्रूमध्येऽथ कवर्गेण भौमं नेत्रत्रये न्यसेत् ॥ १४-७८ ॥ चवर्गेण बुधो हृत्स्थष्टवर्गेण बृहस्पतिः । हृदयोपरि देवेशि तवर्गेण गले भृगुः ॥ १४-७९ ॥ पवर्गेण शनिर्नाभौ राहुर्वक्त्रे शवर्गतः । लक्षाभ्यां तु गुदे केतुर्न्यसेदेवं वरानने ॥ १४-८० ॥ अथ नक्षत्रवृन्दस्य न्यासं कुर्यात्सुखप्रदम् । ज्वलत्कालाग्निसंकाशाः सर्वाभरणभूषिताः ॥ १४-८१ ॥ नतिपाण्योऽश्विनीमुख्या वरदाभयपाणयः । युग्मं युग्मं तथा युग्मं युग्मयुग्मेन रोहिणीम् ॥ १४-८२ ॥ एकमेकं तथा द्वन्द्वमेकं पुष्यान्तमुच्यते । ललाटे चक्षुषोः पश्चाद्वामदक्षिणकर्णयोः ॥ १४-८३ ॥ नासाद्वये च देवेशि तथा कण्ठे क्रमान्न्यसेत् । पुष्यान्तं च प्रविन्यस्य खगार्णाभ्यां तु सार्पकम् ॥ १४-८४ ॥ दक्षस्कन्धे घङाभ्यां तु मघां स्कन्धे द्वितीयके । चपूर्वाफाल्गुनीं दक्षे कूर्परे छजसंयुताम् ॥ १४-८५ ॥ उत्तरफाल्गुनीं वामे कूर्परे विन्यसेत्प्रिये । झञवर्णास्थितो हस्तो मणिबन्धेऽथ दक्षिणे ॥ १४-८६ ॥ चित्रां टठस्थां वामे च मणिबन्धे न्यसेत्प्रिये । डकारेण युतां स्वातीं दक्षहस्ते प्रविन्यसेत् ॥ १४-८७ ॥ ढणयुक्तां विशाखां तु वामहस्ते प्रविन्यसेत् । तथदस्थानुराधां तु नाभौ विन्यस्य पार्वति ॥ १४-८८ ॥ धकारेण युतां ज्येष्ठां न्यसेद्दक्षकटौ प्रिये । नपफस्थं तथा मूलं न्यसेद् वामकटौ प्रिये ॥ १४-८९ ॥ पूर्वाषाढां वकारेण दक्षोरौ विन्यसेत्प्रिये । भकारेणोत्तराषाढां वामोरौ तदनन्तरम् ॥ १४-९० ॥ मकारयुक्तं श्रवणं दक्षजानुनि विन्यसेत् । यरस्थितां धनिष्ठां तु वामजानुनि विन्यसेत् ॥ १४-९१ ॥ लकारेण ततो देवि शतभिषं न्यसेत्प्रिये । दक्षजङ्घागतां पश्चात्पूर्वाभाद्रपदां ततः ॥ १४-९२ ॥ वशवर्णस्थितां न्यस्य वामजङ्घागतां क्रमात् । षसहस्थोत्तराभाद्रपदां दक्षिणापादके ॥ १४-९३ ॥ क्षकारेण ततो बिन्दुविसर्गाभ्यां च रेवती । वामपादे प्रविन्यस्य योगिनीन्यासमाचरेत् ॥ १४-९४ ॥ सितासितारुणा बभ्रूचित्रापीताश्च चिन्तयेत् । चतुर्भुजाः समैर्वक्त्रैः सर्वाभरणभूषिताः ॥ १४-९५ ॥ डांडींबीजद्वयं चोक्त्वा डमला वरयाः प्रिये । वामकर्णेन्दुनादाढ्यं डाकिन्यै नम इत्यपि ॥ १४-९६ ॥ स्वरान्ते तु प्रवक्तव्यं मान्ते रक्षपदद्वयम् । त्वगात्मने कण्ठदेशे विशुद्धौ विन्यसेत्पिरये ॥ १४-९७ ॥ कण्ठवर्णै राकिनीं तु रकाराद्यक्षरैः क्रमात् । पूर्ववद्बीजसंयुक्तैरसृगात्माऽत्र संवदेत् ॥ १४-९८ ॥ अनाहते न्यसेत्पश्चाड्डकारादिफकारकैः । लाकिनी च तथा देवि मांसात्मा मणिपूरके ॥ १४-९९ ॥ बंलंवर्णैः काकिनीं तु स्वाधिष्ठाने तथाविधाम् । भेदस्वरूपां विन्यस्य वसवर्णैस्तु साकिनीम् ॥ १४-१०० ॥ अस्थिरूपां च पूर्वोक्तबीजेनाऽऽधारके न्यसेत् । हक्षवर्णास्थितां तद्वन्मज्जारूपिणिकां यजेत् ॥ १४-१०१ ॥ भुवोर्मध्ये महेशानि हाकिनीं द्विदले न्यसेत् । पूर्ववद्बीजसंयुक्तां तद्वच्छुक्रात्मिकां यजेत् ॥ १४-१०२ ॥ सर्वधातुगतां देवीं शुक्लवर्णां तु याकिनीम् । ब्रह्मरन्ध्रे महेशानि न्यासोऽयं योगिनीयुतः ॥ १४-१०३ ॥ राशिन्यासं ततः कुर्यात्सर्वरक्षाकरं सदा । रक्तश्वेतहरिद्वर्णपाण्डुचित्राशितान्स्मरेत् ॥ १४-१०४ ॥ पिशङ्गपिङ्गलौ बभ्रुकर्बुरासितधूम्रकान् । अकारादिचतुष्केण विन्यसेत्सुरवन्दिते ॥ १४-१०५ ॥ मेषं दक्षिणपद्गुल्फे ततो द्वन्द्वेन वै वृषम् । न्यसेज्जानुनि वेदैस्तु मिथुनं वृषणे ततः ॥ १४-१०६ ॥ द्वाभ्यां कर्काटकं कुक्षौ द्वाभ्यां स्कन्धे च सिंहकम् । अनुस्वारविसर्गाभ्यां शवर्गेण च कन्यकाम् ॥ १४-१०७ ॥ दक्षिणे तु शिरोभागे विन्यसेद्वीरवन्दिते । तथा वामशिरोभागे कवर्गेण तुलाभृतम् ॥ १४-१०८ ॥ चवर्गेण तथा स्कन्धे वृश्चिकं विन्यसेत्प्रिये । टवर्गेण तथा कुक्षौ धन्विनं विन्यसेत्प्रिये ॥ १४-१०९ ॥ मकरं तु तवर्गेण वृषणे विन्यसेत्क्रमात् । पवर्गेण तथा कुम्भं वामजानुनि विन्यसेत् ॥ १४-११० ॥ यवर्गेणं क्षकारेण मीनं गुल्फेऽथ वामके । अथ पीठानि विन्यस्येत्सर्वतीर्थमयानि हि ॥ १४-१११ ॥ सितासितारुणाश्यामहारित्पीतान्यनुक्रमात् । पुनः पुनः क्रमाद्देवि पञ्चाशत्पीठसंचयः ॥ १४-११२ ॥ पीठानि संस्मरेद्विद्वान् सर्वमातृकया युतान्(?) । मातृकार्णैर्न्यसेद्विद्वान् सर्वकामार्थसिद्धये ॥ ११३ ॥ कामरूपं महापीठं पीठं वाराणसीं ततः । नेपालं च तथा पीठं तथा वै पौण्ड्र्वर्धनम् ॥ १४-११४ ॥ पुरस्थिरं तथा पीठं चन्द्रस्थिरमतः परम् । पूर्णशैलं महापीठमर्बुदं च ततः परम् ॥ १४-११५ ॥ आम्रातकेश्वरं पीठमेकाम्रं च ततः परम् । विस्रोतःपीठमनघं कामकोटं ततः परम् ॥ १४-११६ ॥ कैलासभृगुकेदारं पीठं चन्द्रपुरं ततः । श्रीपीठं च तथोंकारं जालन्धरमतः परम् ॥ १४-११७ ॥ मालवं च ततः पीठं कुलान्तं देवकोटकम् । गोकर्णं च महापीठं मारुतेश्वरमेव च ॥ १४-११८ ॥ अट्टहासं च विरजं राजगेहं महापथम् । पीठं कोल्लगिरिं प्रोक्तमेलापुरमतः परम् ॥ १४-११९ ॥ कामेश्वरं महापीठं महापीठं जयन्तिका । पीठमुज्जयनी चैव चरित्रं क्षीरकाभिधम् ॥ १४-१२० ॥ हस्तिनापुरपीठं च उड्डीशं च प्रयागकम् । षष्ठीशं पीठश्रीशैलं मायापूरजलेश्वरम् ॥ १४-१२१ ॥ मलयं च महापीठं श्रीशैलं मेरुकं गिरिम् । महेन्द्रं वामनं चैव हिरण्यपुरमेव च ॥ १४-१२२ ॥ महालक्ष्मीमयं पीठमुड्डीयानमतः परम् । छायाच्छत्रपुरं पीठं तथैव परमेश्वरि ॥ १४-१२३ ॥ पञ्चाशत्पीठविन्यासं मातृकाविन्न्यसेत् सदा । षोढान्यासो महादेवि न्यस्त्वा साक्षात्स्वयं शिवः ॥ १४-१२४ ॥ अथ कामान्न्यसेद्देवी दाडिमीकुसुमप्रभान् । वामाङ्कशक्तिसहितान्पुष्पबाणेक्षुकार्मुकान् ॥ १४-१२५ ॥ शक्तयः कुङ्कुमनिभाः सर्वाभरणभूषिताः । नीलोत्पलकरा ध्येयास्त्रैलोक्याकर्षणक्षमाः ॥ १४-१२६ ॥ न्यसेत्कामरतिं पश्चात्कामप्रीतिं सुरेश्वरि । कान्तश्च कामिनीयुक्तो भ्रान्तो वै मोहिनीयुतः ॥ १४-१२७ ॥ कामाङ्गः कमले तद्वत्कामचारो विलासिनी । कर्णकल्पलते तद्वत्कोमलश्यामले तथा ॥ १४-१२८ ॥ कामवर्धनसंयुक्ता विज्ञेया तु शुचिस्मिता । कामश्च विस्मितायुक्तो विशालाक्षीयुतो रमः ॥ १४-१२९ ॥ रमणो लेलिहायुक्ता रतिनाथदिगम्बरे । रतिप्रियश्च वामा च रात्रिनाथश्च कुब्जिका ॥ १४-१३० ॥ स्मरेण च युता कान्ता रमणः सत्यया युतः । निशाचरश्च कल्याणी नन्दनो भोगिनी तथा ॥ १४-१३१ ॥ नन्दकः कामदायुक्तो मदनश्च सुलोचना । सुलावण्यायुतो देवि तथा नन्दसुताभिधः ॥ १४-१३२ ॥ निशाचरश्च मदीन्या रतिर्हंसस्ततः परम् । कलहः प्रियया युक्तः पुष्पधन्वा च काङ्क्षिणी ॥ १४-१३३ ॥ महाधनुश्च सुमुखा ग्रामणीर्नलिनीयुतः । भीमश्च जटिनीयुक्तो भ्रामणः पालिनीयुतः ॥ १४-१३४ ॥ भ्रमणः शिखिनीयुक्तो शान्तमुग्धे ततः परम् । भ्रामणो रमया युक्तो भृगुर्भूमा ततः परम् ॥ १४-१३५ ॥ भ्रान्तश्चामरलोला च भ्रमावहसुचञ्चले । मोहनो दीर्घजिह्वा च मोचकश्च तथा सती ॥ १४-१३६ ॥ तथा मुग्धश्च लोलाक्षी मोहमर्दनभृङ्गिणी । मोहकश्च चपेटा च मन्मथो नाथया युतः ॥ १४-१३७ ॥ मातङ्गमालिनीयुग्मं भृङ्गा च कलहंसिनी । गायकेन समायुक्ता तथा वै विश्वतोमुखी ॥ १४-१३८ ॥ गजःनन्दिकया युक्तो गीतिश्च तदनन्तरम् । नर्तकः सह रञ्जिन्या खेलः कान्तिसमन्वितः ॥ १४-१३९ ॥ उन्मत्तः कलकण्ठे च मत्तकश्च वृकोदरी । मेघः श्यामान्वितो देवी विमलश्रीः क्रमात्प्रिये ॥ १४-१४० ॥ मातृकार्णैर्न्यसेद्देवि मातृकावत्सदाऽनघे । अनेन न्यासयोगेन त्रैलोक्यक्षोभको भवेत् ॥ १४-१४१ ॥ बालायास्रिपुरेशान्या नवयोन्यङ्कितं न्यसेत् । श्रोत्रयोश्चुबुके चैव शङ्खास्येषु दृशोर्नसि ॥ १४-१४२ ॥ अंसद्वये च हृदये न्यसेत्कूर्परकुक्षिषु । जान्वन्धुपादगुह्येषु पार्श्वहृत्सु स्तनद्वये ॥ १४-१४३ ॥ कण्ठे च नवयोन्याख्यं न्यसेद्बीजत्रयात्मकम् । पुनर्बालां समुच्चार्य षोडशार्णां प्रविन्यसेत् ॥ १४-१४४ ॥ पुनर्बालां समुच्चार्य चतुरस्रं च चिन्तयेत् । गोलकं न्यासयोगेन श्रीचक्रं परिचिन्तयेत् ॥ १४-१४५ ॥ षट्चक्रेषु ललाटे च सीमन्ते च शिरोबिले । नव स्थानानि संकल्प्य न्यसेद्देवि ततः परम् ॥ १४-१४६ ॥ श्रीविद्यां ब्रह्मरन्ध्रे च पृष्ठतो गुरवः क्रमात् । तिथिनित्यास्ततो देवि मातृकास्वरसंयुताः ॥ १४-१४७ ॥ मातृकावन्न्यसेद्वक्त्रे सर्वसौभाग्यदायकाः ॥ १४-१४८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यान्यासविधानं नाम चतुर्दशः पटलः ॥ १४ ॥ </poem> == पञ्चदशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच-- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि नित्यामण्डलमुत्तमम् । कामेश्वरी महाविद्या सर्वलोकवशंकरी ॥ १५-१ ॥ बालां तारं च हृत्प्रान्ते कामेश्वरिपदं लिखेत् । इच्छाकामफलप्रान्ते प्रदेसर्वपदं लिखेत् ॥ १५-२ ॥ ततः सत्त्ववशं ब्रूयात्करिसर्वजगत्पदम् । क्षोभणान्ते करि ब्रूयाद्धुंकारत्रितयं लिखेत् ॥ १५-३ ॥ पञ्च बाणान्समालिख्य संहारेण कुमारिकाम् । एषा कामेश्वरी नित्या प्रसङ्गात्कथिताऽद्रिजे ॥ १५-४ ॥ वाग्भवं भगशब्दान्ते भुगे भगिनि चाऽऽलिखेत् । भगोदरीति वर्णान्ते च भगमाले भगावहे ॥ १५-५ ॥ भगगुह्ये भगप्रान्ते योनिप्रान्ते भगान्तिके । निपातिनि च सर्वान्ते ततो भगवशंकरि ॥ १५-६ ॥ भगरूपे ततो लेख्यं नीरजायतलोचने । नित्यक्लिन्ने भगप्रान्ते स्वरूपे सर्व चाऽऽलिखेत् ॥ १५-७ ॥ भगानि मे ह्यानयेति वरदेति समालिखेत् । रेत सुरेते भग च क्लिन्ने क्लिन्नद्रवे ततः ॥ १५-८ ॥ क्लेदय द्रावयाथो च सर्वसत्त्वान्भगेश्वरि । अमोघे भगविच्चे च क्षुभ क्षोभय सर्व च ॥ १५-९ ॥ सत्त्वान्भगेश्वरि ब्रूयाद्वाग्भवं ब्लूंजमादिमम् । भेब्लूं भोब्लूं च हेंब्लूं च हें क्लिन्ने च ततः परम् ॥ १५-१० ॥ सर्वाणि च भगान्यन्ते मे वशं चाऽऽनयेति च । स्त्रीबीजं च हर प्रान्ते बलेमात्मकमक्षरम् ॥ १५-११ ॥ भुवनेशीं समालिख्य विद्येयं भगमालिनी । प्रसङ्गात्कथिता पञ्चचत्वारिंशच्छताक्षरी ॥ १५-१२ ॥ पराबीजं समुच्चार्य नित्यक्लिन्ने मदद्रवे । अग्निजायान्वितो मन्त्रो नित्यक्लिन्नेयमीरिता ॥ १५-१३ ॥ सर्वसौभाग्यदात्री च सर्वैश्वर्यप्रदायिनी । प्रणवं पूर्वमुच्चार्य तथाऽङ्कुशयुगं लिखेत् ॥ १५-१४ ॥ तन्मध्ये विलिखेद्देवि भरोमात्मकमक्षरम् । चवर्गमन्त्यहीनं तु विलिखेद्वह्निसंस्थितम् ॥ १५-१५ ॥ चतुर्दशस्वरोपेतं बिन्दुनादाङ्कितं पृथक् । वह्निजायान्वितो मन्त्रो भेरुण्डायाः फलप्रदः ॥ १५-१६ ॥ भुवनेशीं समुच्चार्य चतुर्थ्या वह्निवासिनीम् । हृदन्तोऽयं मनुर्देवि नित्येयं वह्निवासिनी ॥ १५-१७ ॥ प्रणवं भुवनेशानि फरेमात्मकमक्षरम् । सविसर्गः शशी पश्चान्नित्यक्लिन्ने मदद्रवे ॥ १५-१८ ॥ वह्निजायान्विता विद्या सर्वैश्वर्यप्रदायिनी । महाविद्येश्वरी नित्या प्रसङ्गेन मयेरिता ॥ १५-१९ ॥ पराबीजं समुच्चार्य शिवदूतीं च ङेयुताम् । हृदन्तोऽयं मनुर्देवि दूतीयं सर्वकामदा ॥ १५-२० ॥ ओंकारबीजमुच्चार्य परां कवचमालिखेत् । खे च छे क्षः समालिख्य स्त्रीबीजं च समालिखेत् ॥ १५-२१ ॥ हूंकारं क्षे परा चास्त्रं विद्येयं द्वादशाक्षरी । त्वरिता नाम नित्येयं त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ १५-२२ ॥ सर्वसिंहासनमयी बालेव कुलसुन्दरी । बालया पुटितां कुर्यात्तथा वै नित्यभैरवी ॥ १५-२३ ॥ पञ्च बाणाश्च देवेशी नित्या शक्राक्षरी भवेत् । त्रैलोक्यविमला विद्या नित्याख्या परमेश्वरी ॥ १५-२४ ॥ पञ्चाक्षरी बाणबीजैनीत्येयमपरा प्रिये । प्रणवं भुवनेशानी फरेमात्मकमक्षरम् ॥ १५-२५ ॥ स्रूमात्मकं द्वितीयं च भुवनेश्यङ्कुशं ततः । नित्यशब्दं समुद्धृत्य संबुद्ध्या तु मदद्रवाम् ॥ १५-२६ ॥ कवचं चाङ्कुशं पञ्चदशैर्नीलपताकिनी । वान्तं कालसमायुक्तं वह्निवायुगतं ततः ॥ १५-२७ ॥ पृथक्पञ्समायुक्तं ततः शक्रस्वरान्वितम् । बिन्दुनादाङ्कितं बीजं नित्येयं विजया प्रिये ॥ १५-२८ ॥ चन्द्रवारुणसंयुक्तं तारबीजं समालिखेत् । चतुर्थ्या तु ततो देवि विलिखेत्सर्वमङ्गलाम् ॥ १५-२९ ॥ हृदन्तोऽयं मनुर्देवि नित्येयं सर्वमङ्गला । तारं हृद्भगवत्यन्ते ज्वालामालिनी देवि च ॥ १५-३० ॥ द्विरुच्चार्य च सर्वान्ते भूतसंहारकारिके । जातवेदसि संलिख्य ज्वलन्तिपदयुग्मकम् ॥ १५-३१ ॥ ज्वलेतिप्रज्वलद्वन्द्वं हुंकारद्वितयं लिखेत् । वह्निबीजत्रयं हुं च अस्त्रस्वाहृन्वितो मनुः ॥ १५-३२ ॥ इयं नित्या महादेवि ज्वालामालिनिका परा । कवर्गान्तं स्वरान्तं च शक्रस्वरविभूषितम् ॥ १५-३३ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं विचित्रा परमेश्वरी । अकारादिषु सर्वेषु स्वरेषु क्रमतो न्यसेत् ॥ १५-३४ ॥ अःस्वरे परमेशानि श्रीविद्यां विश्वमातृकाम् । स्वरवद्विन्यसेन्नित्या नीरजायतलोचने ॥ १५-३५ ॥ प्रकटाद्या न्यसेत्पश्चादाधारादिषु मन्त्रवित् । स्थितिन्यासं ततः कुर्याच्छ्रीविद्याषोडशाक्षरैः ॥ १५-३६ ॥ पञ्चाङ्गुलीषु करयोर्ब्रह्मरन्ध्रे मुखे हृदि । त्रयं विन्यस्य नाभ्यादिपादान्ते चैकमद्रिजे ॥ १५-३७ ॥ गलादिनाभिपर्यन्तमपरं हि ततः परम् । ब्रह्मरन्ध्रादिकण्ठान्तमेकं विन्यस्य पादयोः ॥ १५-३८ ॥ अङ्गुलीषु च विन्यस्य न्यासोऽयं स्थितिकारकः । सृष्टिन्यासं ततः कुर्यात्सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ १५-३९ ॥ ब्रह्मरन्ध्रेऽलिके नेत्रश्रुतिघ्राणोष्ठकेषु च । दन्तान्तरोर्ध्वके देवि जिह्वायां गलकूपके ॥ १५-४० ॥ पृष्ठे सर्वाङ्गहृदयस्तनकुक्षिषु लिङ्गके । श्रीविद्यार्णैर्न्यसेद्देवि मन्त्रं सर्वसमृद्धये ॥ १५-४१ ॥ सर्वाङ्गे विन्यसेत्पश्चाद्व्यापकत्वेन सुन्दरि । प्राणानायम्य विधिवन्मुद्रासन्नद्धविग्रहः ॥ १५-४२ ॥ संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः । खेचरी बीजरूपा च योनिमुद्रेत्यनुक्रमात् ॥ १५-४३ ॥ बीजानि वक्ष्ये क्रमतो मुद्राणां परमेश्वरि । पञ्चबाणैः पञ्च मुद्राः क्रोमात्मकमक्षरम् ॥ १५-४४ ॥ आद्यं तु रुद्रभैरव्या बीजं सादाशिवं ततः । ततस्तु वाग्भवं देवि क्रमेण हि चतुष्टयम् ॥ १५-४५ ॥ चतुर्मुद्रासु बीजानि नवमुद्रास्वनुक्रमात् । अथ वक्ष्ये महेशत्नि मुद्राविवरणं क्रमात् ॥ १५-४६ ॥ वामहस्तेन मुष्टिं तु बद्ध्वा कर्णप्रदेशके । तर्जनीं सरलां कृत्वा भ्रामयेत्तन्त्रवित्तमः ॥ १५-४७ ॥ सौभाग्यदण्डिनी मुद्रा न्यासकाले तु सूचिता । अन्तरङ्गुष्ठमुष्ट्या तु निरुध्य जगतीमिमाम् ॥ १५-४८ ॥ रिपुजिह्वाग्रहा मुद्रा न्यासकाले तु सूचिता । पाणिद्वयं महेशानि परिवर्तनयोगतः ॥ १५-४९ ॥ योजयित्वा तर्जनीभ्यामनामे वारयेत्प्रिये । मध्यमे योजयेन्मध्ये कनिष्ठे तदधस्तथा ॥ १५-५० ॥ अङ्गुष्ठावपि संयोज्य त्रिधा युग्मक्रमेण तु । त्रिखण्डा नाम मुद्रेयं त्रिपुराह्वानकर्मणि ॥ १५-५१ ॥ विरलौ तु करौ कृत्वा मध्यमे मध्यमे कुरु । अङ्गुष्ठाभ्यां कनिष्ठे च संपीड्य सरले ततः ॥ १५-५२ ॥ तर्जन्यौ दण्डवत्कुर्यान्मध्यमस्थ ह्यनामिके । सर्वसंक्षोभिणी मुद्रा त्रैलोक्यक्षोभकारिणी ॥ १५-५३ ॥ मध्यमे तर्जनीयुक्ते सरले स्यात्तदा भवेत् । सर्वविद्राविणी मुद्रामोहयेत्सचराचरम् ॥ १५-५४ ॥ मध्यमे तर्जनीयुग्मे वक्रे कुर्यात्सुलोचने । एतस्या एव मुद्रायास्तदा कर्षणकारिणी ॥ १५-५५ ॥ विपरीतौ तलौ कृत्वा चाङ्गुली हृन्मुखा यजेत् । परिवर्तनमार्गेण क्रमेण निबिडास्ततः ॥ १५-५६ ॥ अङ्गुष्ठावग्रदेशे तु तर्जन्यावङ्कुशाकृती । सर्वा एकत्र संयोज्य सर्ववश्यकरी भवेत् ॥ १५-५७ ॥ पुटाञ्जलिकरौ कृत्वा मध्यमागर्भसंस्थिते । परस्परकनिष्ठे तु तर्जन्यग्रगते ततः ॥ १५-५८ ॥ अनामिके तु सरले मध्यमामुखदेशगौ । अङ्गुष्ठौ परमेशानि सर्वोन्मादनकारिणी ॥ १५-५९ ॥ एतस्या एव मुद्राया अनामातर्जनीक्रमात् । अङ्कुशाकारूपा तु मुद्रेयं तु महाङ्कुशा ॥ १५-६० ॥ वामं भुजं दक्षभुजे दक्षिणं वामदेशतः । निवेश्य योजयेत्पश्चात्परिवर्त्य क्रमेण हि ॥ १५-६१ ॥ कनिष्ठानामिकायुग्मे तर्जनीभ्यां निरोधयेत् । मध्यमे सरले कृत्वा योनिवत्सरलौ ततः ॥ १५-६२ ॥ अङ्गुष्ठौ खेचरी मुद्रा पाथीवस्थानयोजिनी । प्रियेयं सर्वदेवानां खेचरत्वप्रदायिनी ॥ १५-६३ ॥ परिवर्त्याञ्जलिं कृत्वा कनिष्ठाग्रगते ततः । मध्यमे स्थापयेद्देवि कनिष्ठे धारयेत्ततः ॥ १५-६४ ॥ अनामिकाभ्यां सुदृढं तर्जनीमध्यमायुगम् । अङ्गुष्ठाभ्यां समायोज्यमर्धचन्द्राकृतिं प्रिये ॥ १५-६५ ॥ बीजमुद्रेयमाख्याता सर्वानन्दकरी पिरये । परिवर्त्य करौ सम्यक्तर्जनीवामने समे ॥ १५-६६ ॥ मध्यमे कुरु तन्मध्ये योजयेत्तदनन्तरम् । अन्योन्यानामिके देवि कनिष्ठे तु यथास्थिते ॥ १५-६७ ॥ अङ्गुष्ठाभ्यां योजिताभ्यां योन्याकारं तु कारयेत् । योनिमुद्रेयमाख्याता परा त्रैलोक्यमातृका ॥ १५-६८ ॥ एवं विन्यस्तदेहः सन् मुद्रासन्नद्धविग्रहः । अन्तर्यागविधिं कुर्याद्येन साक्षात्स्वयं विभुः ॥ १५-६९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यान्यासविवरणं नाम पञ्चदशः पटलः ॥ १५ ॥ </poem> == षोडशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- अन्तर्यागविधिं देव बहिर्यागविधिं तथा । सकलं कथयेशान यद्यहं तव वल्लभा ॥ १६-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यजनं चाऽऽन्तरं महत् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं बिसतन्तुतनीयसीम् ॥ १६-२ ॥ उद्यत्सूर्यप्रभाजालविद्युत्कोटिप्रभामयी । चन्द्रकोटिप्रभाद्रावां त्रैलोक्यैकप्रभामयीम् ॥ १६-३ ॥ अशेषजगदुत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणीम् । ध्यायेन्मनो यथा देवीं निश्चलं जायते तथा ॥ १६-४ ॥ सहजानन्दसंदोहमन्दिरं भवति क्षणात् । मनो निश्चलतां प्राप्तं शिवशक्तिप्रभावतः ॥ १६-५ ॥ समाधिर्जायते तत्र संज्ञाद्वयविजृम्भितः । स्वयंप्रज्ञातनामैको ह्यसंप्रज्ञातनामधृत् ॥ १६-६ ॥ स्वयंप्रज्ञातसंज्ञस्तु शक्त्याधिक्येन जायते । असंप्रज्ञातनामैको शिवाधिक्येन वै भवेत् ॥ १६-७ ॥ स्वयंप्रज्ञातभेदस्तु तीव्रस्तीव्रतरो भवेत् । असंप्रज्ञातभेदस्तु मन्दो मन्दतरस्तथा ॥ १६-८ ॥ (संज्ञा प्रज्ञान यत्रैवं स्वयंप्रज्ञोऽभिधीयते । असंप्रज्ञो हि भूयस्तु स्थितप्रज्ञः प्रतिष्ठितः ॥ १६-९ ॥ प्रज्ञाप्रज्ञानमेवेदमसंस्मयमिति द्वयम् । संज्ञाद्वयमिदं देवि शिवतत्त्वेन वै भवेत् ॥ १६-१० ॥ हास्यरोदनरोमाञ्चकम्पस्वेदादिलक्षणः । तीव्रस्तीव्रतरो देवि समाधिरुपलक्षितः ॥ १६-११ ॥ निमेषवजीते नेत्रे वपुस्तल्लक्षणं स्थिरम् । मन्दो मन्दतरो देवि समाधिः परिकीतीतः ॥ १६-१२ ॥ शाम्भवेन च वेद्येन सुखी भूयान्निरन्तरम् । अन्तर्यागविधिं कृत्वा बहिर्यजनमाचरेत् ॥ १६-१३ ॥ एवं विन्यस्तदेहः सन्सर्वात्मा साधकोत्तमः । ध्यायेन्निरामयं वस्तु जगत्त्रयविमोहिनीम् ॥ १६-१४ ॥ अशेषव्यवहाराणां स्वामिनीं संविदं पराम् । उद्यत्सूर्यसहस्राभां दाडिमीकुसुमप्रभाम् ॥ १६-१५ ॥ जपाकुसुमसंकाशां पद्मरागमणिप्रभाम् । स्फुरत्पद्मनिभां तप्तकाञ्चनाभां सुरेश्वरीम् ॥ १६-१६ ॥ रक्तोत्पलदलाकारपादपल्लवराजिताम् । अनर्घ्यरत्नखचितमञ्जीरचरणद्वयाम् ॥ १६-१७ ॥ पादाङ्गुलीयकक्षिप्तरत्नतेजोविराजिताम् । कदलीललितस्तम्भसुकुमारोरुकोमलाम् ॥ १६-१८ ॥ नितम्बबिम्बविलसद्रक्तवस्त्रपरिष्कृताम् । मेखलाबद्धमाणिक्यकिङ्किणीनादविभ्रमाम् ॥ १६-१९ ॥ अलक्ष्यमध्यमां निम्ननाभिं शातोदरीं पराम् । रोमराजिलतोद्धूतमहाकुचफलान्विताम् ॥ १६-२० ॥ सुवृत्तनिबिडोत्तुङ्गकुचमण्डलराजिताम् । अनर्घ्यमौक्तिकस्फारहारभारविराजिताम् ॥ १६-२१ ॥ नवरत्नप्रभाराजद् ग्रैवेयकविभूषणाम् । श्रुतिभूषामनोरम्यकपोलस्थलमञ्जुलाम् ॥ १६-२२ ॥ उद्यदादित्यसंकाशताटङ्कसुमुखप्रभाम् । पूर्णचन्द्रमुखीं पद्मवदनां वरनासिकाम् ॥ १६-२३ ॥ स्फुरन्मदनकोदण्डसुभ्रुवं पद्मलोचनाम् । ललाटपट्टसंराजद्रत्नाढ्यतिलकाङ्किताम् ॥ १६-२४ ॥ मुक्तामाणिक्यघटितमुकुटस्थलकिंङ्किणीम् । स्फुरच्चन्द्रकलाराजन्मुकुटां च त्रिलोचनाम् ॥ १६-२५ ॥ प्रवालवल्लीविलसद्बाहुवलीचतुष्टयाम् । इक्षुकोदण्डपुष्पेषुपाशाङ्कुशचतुर्भुजाम् ॥ १६-२६ ॥ सर्वदेवमयीमम्बां सर्वसौभाग्यसुन्दरीम् । सर्वतीर्थमयीं दिव्यां सर्वकामप्रपूरिणीम् ॥ १६-२७ ॥ सर्वमन्त्रमयीं नित्यां सर्वागमविशारदाम् । सर्वक्षेत्रमयीं देवीं सर्वविद्यामयीं शिवाम् ॥ १६-२८ ॥ सर्वयागमयीं विद्यां सर्वदेवस्वरूपिणीम् । सर्वशास्रमयीं नित्यां सर्वागमनमस्कृताम् ॥ १६-२९ ॥ सर्वाम्नायमयीं देवीं सर्वायतनसेविताम् । सर्वानन्दमयीं ज्ञानगह्वरां संविदं पराम् ॥ १६-३० ॥ एवं ध्यात्वा परामम्बां वहन्नासापुटं क्रमात् । आवाह्य चक्रमध्ये तु मुद्रया हि त्रिखण्डया ॥ १६-३१ ॥ संस्थितां चिन्तयेत्तत्र श्रीपीठान्तनीवासिनीम् । मुद्राः संदर्शयेद्देवि तर्पणैस्तु त्रिधा यजेत् ॥ १६-३२ ॥ लयाङ्गं कल्पयेद्देहे देव्यास्तु परमेश्वरि । गन्धपुष्पाक्षतादींश्च देव्यै सम्यङ् निवेदयेत् ॥ १६-३३ ॥ उपचारैः षोडशभिः संपूज्य परदेवताम् । तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं मूलविद्यया ॥ १६-३४ ॥ एतस्मिन्समये देवि तिथिनित्यां प्रपूजयेत् । कामेश्वर्यादिका नित्या विचित्रान्ताः परेश्वरि ॥ १६-३५ ॥ प्रतिपत्पौर्णमास्यन्ततिथिरूपाः प्रपूजयेत् । विभाव्य च महात्र्यस्रं पूर्वदक्षोत्तरं क्रमात् ॥ १६-३६ ॥ रेखासु विलिखेत्तत्र पञ्चपञ्च क्रमेण हि । अकराद्या उवर्णान्ता दक्षिणस्यां विचिन्तयेत् ॥ १६-३७ ॥ ततश्च पूर्वरेखायामूकारादिकपञ्चकम् । विलिख्योत्तररेखायां शक्त्यादि विलिखेत्ततः ॥ १६-३८ ॥ अनुस्वारान्तमन्त्रस्तु विसर्गे षोडशीं यजेत् । वामावर्तेन देवेशि नित्याः षोडश कीतीताः ॥ १६-३९ ॥ प्रतिपत्तिथिमारभ्य पौर्णमास्यन्तमद्रिजे । एकैकां पूजयेन्नित्यां महासौभाग्यमाप्नुयात् ॥ १६-४० ॥ कृष्णपक्षे महेशानि पूजयेत्तिथिमण्डलम् । विचित्राद्या वरारोहे यावत्कामेश्वरी भवेत् ॥ १६-४१ ॥ पूजनीया विलोमेन भक्त्या तु परमेश्वरि । कलाः षोडश देवेशि यस्तु चन्द्रकलाः क्रमात् ॥ १६-४२ ॥ तिथिनित्यां त्रिधा देवि पूजयेद्भाग्यहेतवे । पुनः श्रीत्रिपुरानित्या यजेत्सौभाग्यहेतवे ॥ १६-४३ ॥ स सौभाग्यं महादेवि प्राप्नोति गुरुशासनात् । कामेश्वर्यादिका नित्याः पूजयित्वा क्रमात्ततः ॥ १६-४४ ॥ एतस्मिन्समये देवि गुरुन्संपूजयेद्बुधः । पुष्पसंकोचयोगेन कथयामि तवानघे ॥ १६-४५ ॥ रश्मिवृन्दं दलमितं गुरवस्तु शताधिकाः । तस्मांत्संकोचयेत्पुष्पममिताः सिद्धिहानिदाः ॥ १६-४६ ॥ नष्टसंततिविज्ञेया मिताः सर्वसमृद्धिदाः । पुष्पं संकोचयेन्नोचेद्द्वादशे नष्टसंततिः ॥ १६-४७ ॥ संतत्या नष्टरूपः सन्न भवेद्देवताप्रियः । अत एव मया सम्यक्पुष्पं संकुचितं प्रिये ॥ १६-४८ ॥ कामराजाख्यविद्याया गुरवस्तु समृद्धिदाः । मध्यप्राक्त्र्यश्रमध्ये हि गुरुपङ्क्तिं त्रिधाऽर्चयेत् ॥ १६-४९ ॥ परारब्धान्पूजयेदादौ परापरविभक्तिकान् । ततोऽपरांस्त्रिधा देवि गुरुन् संपूजयेत्प्रिये ॥ १६-५० ॥ दिव्यौघे तु परान्विद्धि सप्तसंख्यान्वरानने । आनन्दनाथशब्दान्ता गुरवः पुरुषाः प्रिये ॥ १६-५१ ॥ स्त्रियः पराम्बाशब्दान्ता विज्ञेया वीरवन्दिते । परप्रकाशो देवेशि ततः परशिवो मतः ॥ १६-५२ ॥ परा शक्तिस्तथा देवि कौलेश्वर इति प्रिये । शुक्ला देवि कुलेशानकामेश्वर्यम्बिकाः क्रमात् ॥ १६-५३ ॥ मुनिसंख्यास्तु गुरवः पराख्या दिव्यरूपिणः । भोगक्लिन्नस्तु समयो वेदाख्यः सहजस्तथा ॥ १६-५४ ॥ परापराख्यसिद्धौघे मानवौघे शृणु प्रिये । गगनो विश्वविमलौ मदनो भुवनस्तथा ॥ १६-५५ ॥ लीला स्वात्माप्रियः पश्चान्नागसंख्यास्तु मानवाः । अपराः परमेशानि नियता अक्षरा इमे ॥ १६-५६ ॥ एतत्त्रयं तु नियतं देशिकानां हिताय च । मयोद्धृतं महेशानि पुष्पं संकुचितं प्रिये ॥ १६-५७ ॥ मानवौघान्तिके पश्चात्स्वगुरुत्रितयं यजेत् । परमेष्ठी गुरुः पश्चाद्गुरुः परमसंज्ञितः ॥ १६-५८ ॥ स्वगुरुश्च महेशानि पुजयेत्तु गुरुत्रयम् । अथ वा मानवौघान्त एकं स्वगुरुमर्चयेत् ॥ १६-५९ ॥ अयं प्रकारः कथितः प्रकारान्तरमुच्यते । वन्द्यं सर्वप्रकाराणां मानवौघाष्टकादथ ॥ १६-६० ॥ गुरवो नवसंख्याका इह यावद्भवन्ति हि । नवचक्रेश्वरी यस्मात्तावत्पुष्पं प्रकाशयेत् ॥ १६-६१ ॥ मानवौघे तदा देवि दशसप्त भवन्ति हि । पश्चात्संकोचयेत्पुष्पं नवमं श्रीगुरुं यजेत् ॥ १६-६२ ॥ अज्ञातगुरुशिष्याणां कथयामि वरानने । गुरुभ्यो नम उच्चार्य पादुकाभ्यो नमो लिखेत् ॥ १६-६३ ॥ गुर्वन्ते परमान्ते च गुरुभ्यो नम इत्यपि । एतेषां पादुकास्तद्वदाचार्येभ्यो नमो वदेत् ॥ १६-६४ ॥ आचार्यपादुकास्तद्वत्पूर्वसिद्धास्तु पादुकाः । सामान्यगुरुशिष्याणां गुरुपङ्क्तिरियं भवेत् ॥ १६-६५ ॥ गुरुपङ्क्तिं प्रपूज्याथ स्वयं श्रीत्रिपुरा भवेत् । गुरुपङ्क्तिविहीनस्तु पुरुषः पङ्क्तिवजीतः ॥ १६-६६ ॥ सामान्यगुरुपङ्क्तित्वान्न भवेत्पङ्क्तिवजीतः । पुष्पसंकोचमार्गोऽयं मया सिद्धः कृतः प्रिये ॥ १६-६७ ॥ कृपया परमेशानि साधकानां हिताय च । कामराजाख्यगुरवः श्रीविद्याविषये क्रमात् ॥ १६-६८ ॥ लोपामुद्राख्यविद्याऽप्यान् गुरुञ्शृणु वरानने । परमाद्यशिवश्चाऽऽद्या कामेश्वर्यम्बिका तथा ॥ १६-६९ ॥ दिव्यौघश्च महौघश्च सर्वानन्दस्ततः परम् । प्रज्ञादेव्यम्बिका पश्चात्प्रकाशः सप्तमो भवेत् ॥ १६-७० ॥ दिव्याः पराख्यगुरवो लोपामुद्राप्रभामयाः । दिव्यश्चित्रश्च कैवल्यदेव्यम्बा च महोदयाः ॥ १६-७१ ॥ सिद्धाः परापरा ज्ञेया मानवौघे शृणु प्रिये । विद्या शक्तिश्च विश्वश्च चतुर्थः कोमलो भवेत् ॥ १६-७२ ॥ पञ्चमस्तु परानन्दो मनोहर इति प्रिये । स्वात्मानन्दः सप्तमस्तु प्रतिभोऽष्टम उच्यते ॥ १६-७३ ॥ अपराख्या इमे देवि गुरवः परिकीतीताः । पूर्ववद्योजयेत् पश्चादष्टानन्तरमेव च ॥ १६-७४ ॥ त्रयं वा स्वगुरुं वाऽपि नवान्तं वाऽब्जलोचने । दक्षिणामूतीशिष्याणां गुरुक्रम उदाहृतः ॥ १६-७५ ॥ संप्रदाया अनेके च ज्ञातव्याः स्वगुरुक्रमात् । संप्रदायविहीनस्य न दद्यात्पङ्क्तिमुत्तमाम् ॥ १६-७६ ॥ साधारणास्तु गुरवः सर्वभेदेषु वै समाः । गुरुक्रमं प्रपूज्याथ यजेदाम्नायदेवताः ॥ १६-७७ ॥ त्रैलोक्यमोहने देवि सर्वाशापरिपूरके । सर्वसंक्षोभणे चक्रे पूर्वाम्नायं प्रपूजयेत् ॥ १६-७८ ॥ सर्वसौभाग्यदे चक्रे तथा सर्वार्थसाधके । सर्वरक्षाकरे चक्रे दक्षाम्नायं प्र पूजयेत् ॥ १६-७९ ॥ मध्यचक्रत्रये देवि पश्चिमाम्नायमर्चयेत् । नवचक्रेषु देवेशि कौबेराम्नायमर्चयेत् ॥ १६-८० ॥ बैन्दवे परमेशानि मध्यसिंहासनं यजेत् । अनेनैव प्रकारेण पूजयेत्पञ्च पञ्चिकाः ॥ १६-८१ ॥ श्रीविद्या च प्ररं ज्यौतिः परा निष्कलशाम्भवी । अजया मातृका चेति पञ्च कोशाः प्रकीतीताः ॥ १६-८२ ॥ श्रीविद्या च तथा लक्ष्मीर्महालक्ष्मीस्तथैव च । त्रिशक्ति सर्वसाम्राज्या पञ्च लक्ष्म्यः प्रकीतीताः ॥ १६-८३ ॥ श्रीविद्या त्वरिता चैव पारिजातेश्वरी तथा । त्रिपुटा पञ्चबाणेशी पञ्च कल्पलताः स्मृताः ॥ १६-८४ ॥ श्रीविद्या मूलपीठेशी सुधा श्रीरमृतेश्वरी । अन्नपूर्णेति विख्याताः पञ्चैताः कामधेनवः ॥ १६-८५ ॥ श्रीविद्यां सिद्धलक्ष्मीश्च मातङ्गी भुवनेश्वरी । वाराहीति च संमोक्ताः पञ्च रत्नाः प्रकीतीताः ॥ १६-८६ ॥ मूलविद्या महेशानि श्रीविद्या परिकीतीता । वारुणान्तं वह्निसंस्थं बिन्दुनादसमन्वितम् ॥ १६-८७ ॥ वामनेत्रसमायुक्तं लक्ष्मीबीजमुदाहृतम् । श्रीबीजं तु पराबीजं लक्ष्मीबीजमुदाहृतम् ॥ १६-८८ ॥ प्रणवं पूर्वमुच्चार्य ह्रीमात्मकं समुच्चरेत् । श्रीपुटां च नु कमले कमलाग्रे प्रसीदतु ॥ १६-८९ ॥ लये मध्यगतां भूमिं रुद्रस्थाने नियोजयेत् । प्रसीद युगलं दद्याच्छ्रीबीजं भुवनेश्वरीम् ॥ १६-९० ॥ श्रिया बीजं ततो दद्यान्महालक्ष्मी च { श्च} हृन्मनुः । सप्तविंशतिवर्णात्मा महालक्ष्मीमनुर्मतः ॥ १६-९१ ॥ श्रीबीजं च पराबीजं कामराजं समालिखेत् । इयं त्रिशक्तिर्देवेशि त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ १६-९२ ॥ चन्द्रेण मादनं लक्ष्मीर्देवी दीर्घाक्षिमण्डिता । विष्णुक्रूरेश्वरीयुक्ता रित्ययं वैष्णवीयुता (?) ॥ १६-९३ ॥ श्रीबीजसंपुटं कुर्यात्सर्वशास्त्रप्रदायिनी । प्रणवं पूर्वमुच्चार्य पराहंसं समुद्धरेत् ॥ १६-९४ ॥ ततः सोऽहं शिरो देवि वसुवर्णोऽयमीरितः । वेदादिकेवला देवी परा निष्कलशाम्भवी ॥ १६-९५ ॥ हंसोऽजपार्णान्तः त(वर्णवस्त)त्र मातृकेति प्रकीतीता(तः) । प्रणवं भुवनेशानी वियच्चन्द्राग्निवायवम् ॥ १६-९६ ॥ भुवनेशी ध्रुवं चैव सरस्वत्यै नमो लिखेत् । इयं तु पारिजातेशी पारिजातरतोपमा ॥ १६-९७ ॥ काण्डवानीश्वरीविद्या प्रसङ्गात्कथिता मया । त्रिबीजं च पराबीजं सकामा त्रिपुटोदिता ॥ १६-९८ ॥ पञ्चकामेश्वरीविद्या बालान्यासे समीरिता । वाग्भवं वामनेत्रं च ध्रुवान्तं बिन्दुसंयुतम् ॥ १६-९९ ॥ मूलपीठेश्वरीविद्या सुगुप्ता कथिता मया । पराबीजं तु श्रीबीजं बालायामाद्यमक्षरम् ॥ १६-१०० ॥ राज्यदे राजलक्ष्मीति चन्द्रः सर्गविभूषितः । बिलोमान्यादिबीजानि सुधा श्रीश्च प्रकीतीताः (ता) ॥ १६-१०१ ॥ वाग्भवं भुवनेशानि श्रीबीजं तदनन्तरम् । वियत्तदादिखफलेमित्यवर्णं समालिखेत् ॥ १६-१०२ ॥ वियत्तदादिकं तं च फ्रानित्येव मनुर्मतः । चवर्गतृतीयं तुर्यं मायारेफेन्दुसंयुत्तम् ॥ १६-१०३ ॥ महाचण्डं समुद्धृत्य संकर्षणीति संलिखेत् । कालमहान इत्युक्त्वा वियदिन्दुसमन्वितः (?) ॥ १६-१०४ ॥ मायाबीजं तु कथितः सिद्धलक्ष्म्या महामनुः । अन्नपूर्णा च देवेशि उत्तराम्नायकीतीता ॥ १६-१०५ ॥ मातङ्गिन्येति चांशं वाङ्मायाश्रीसंपुटं लिखेत् । इयं मातङ्गिनी विद्या द्वादशार्णा प्रकीतीता ॥ १६-१०६ ॥ वियदग्निसमायुक्ता वामनेत्रेन्दुविभूषितम्(ता) । भुवनेशी महेशानि दुर्लभा भुवनत्रये ॥ १६-१०७ ॥ वाग्भवं पूर्वमुद्धृत्य संबुद्ध्या भगवत्यपि । वार्ताली द्वे च वाराही युग्मवाराहमुख्यपि ॥ १६-१०८ ॥ अन्धे अन्धिन्यै नत्यन्तं रुन्धिनी तत्परः परम् । जम्भे जम्भिन्यै नत्यन्तं मोहे मोहिन्यै युतं नमः ॥ १६-१०९ ॥ स्तम्भे स्तम्भिन्यै हृद्युक्तममुकं स्तम्भनद्वये । सर्वदुष्टप्रदुष्टानां सर्वेषां सर्वमुच्चरेत् ॥ १६-११० ॥ जिह्वास्तम्भं कुरु द्वन्द्वं शीघ्रवश्यं कुरु द्वयम् । वाग्क्कूट त्रयं वाचं मन्त्रपावकवल्लभा ॥ १६-१११ ॥ महाविद्येयमाख्याता सर्वतन्त्रेषु गोपिता । श्री देव्युवाच -- मन्त्रास्तु कथिता देव सर्वतन्त्रेषु गोपिताः ॥ १६-११२ ॥ तानाराध्य कथं लोका जायन्ते भुवि दुर्लभाः । एतत्सर्वं महादेव कथय त्वं सुविस्तरम् ॥ १६-११३ ॥ ईश्वर उवाच -- साधु पृष्टं त्वया भद्रे लोकानां हितकाम्यया । अविज्ञातमनस्तत्त्वं भजता दुःसुता यथा (?) ॥ १६-११४ ॥ कथ्यतेऽत्र तथा देवि सर्वतन्त्रेषु गोपितम् । मन्त्राविशोधनं कुर्यान्मन्त्राणां च विशुद्धये ॥ १६-११५ ॥ चतुरस्रभुवं भित्त्वा कृत्वा रेखात्रयं त्रयम् । वृत्तः षोडशके चैव ततो वर्णान् समालिखेत् ॥ १६-११६ ॥ इन्द्राग्नि रुद्रनवनेत्रयुगेन दिक्षु ऋत्वष्टषोडशचतुर्दश भौतिकेषु । पाताल पञ्चदशवह्निहिमांशुकोष्ठे वर्णाल्लिखेल्लिपिभवान्क्रमशस्तु धीमान् ॥ १६-११७ ॥ मन्त्राद्यसाधकानां तु नामार्णः पतति ध्रुवम् । सिद्धिस्थानं च विज्ञेयं द्वितीयं साध्यनामकम् ॥ १६-११८ ॥ सुसिद्धं तु तृतीयं स्याच्चतुर्थमरिसंज्ञकम् । सिद्धः सिध्यतिकालेन साध्यः सिध्यति वा न वा ॥ १६-११९ ॥ सुसिद्धस्तत्क्षणादेव साधकं भक्षयेदरिः । सिद्धसिद्धो जपात्सिद्धिद्वीगुणात्सिद्धसाध्यकः ॥ १६-१२० ॥ सिद्धसुसिद्धः संग्राहात्सिद्धारिर्हन्ति वै द्विजान् । साध्यः सिध्यति संक्लेशात्साध्यसाध्योऽतिदुःखकृत् ॥ १६-१२१ ॥ साध्यः सुसिद्धो भजनात्साध्यारिः स्वाश्रयं हरेत् । सुसिद्धसिद्धोऽध्ययनात्फलं दद्युर्यथेप्सितम् ॥ १६-१२२ ॥ सुसिद्धसाध्यो जपाद्यैः सिद्धिर्यस्मादतोऽन्यथा । सुसिद्धे तु सुसिद्धस्तु पूर्वजन्मकृतश्रमात् ॥ १६-१२३ ॥ संस्मात्तु सर्वं सिद्धानां साधको यो जपेन्मनुः । अभिचारे रिपोरवं यदि स्यान्भुविपन्नयोः (?) ॥ १६-१२४ ॥ संसिद्धेऽरिविशेषेण स्वकुलान्नाशयेद्ध्रुवम् । अरिसिद्धस्तु संहन्यादरिसाध्यं तु योषितः ॥ १६-१२५ ॥ अरिसिद्धस्वमन्त्रश्च कुलाच्छादनकृच्छलैः । अर्यरिस्वामहामन्त्रप्राप्तेन सुनिश्चितम् {?} ॥ १६-१२६ ॥ एतदुक्तं महेशानि त्यक्त्वाऽन्यमतमुत्तमम् । स्वप्नलब्धे स्त्रिया दत्ते मालमन्त्रे त्रिबीजके ॥ १६-१२७ ॥ सिद्धादिशोधनं देवी न वै तेषां तु विद्यते । श्रीविद्यापूजनस्थाने चक्रराजे महेश्वरि ॥ १६-१२८ ॥ महाकोशेश्वरावृन्दमण्डिता सनसंस्थिता ॥ १६-१२९ ॥ सर्वसौभाग्यजननीपादुकां पूजयामि च । इत्युच्चार्य परं ज्योतिःकोशाद्यां पूजयेत्सुधीः ॥ १६-१३० ॥ अनेनैव प्रकारेण पूजयेत्पञ्चपञ्चिकाः । शैवं तु दर्शनं देवि बैन्दवे पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१३१ ॥ परितो दर्शनं शाक्तं चक्रस्य परमेश्वरी । ब्राह्मं तु दर्शनं पूज्यं भूबिम्बे प्रथमे प्रिये ॥ १६-१३२ ॥ शिवस्य वामतो देवि वैष्णवं दर्शनं यजेत् । सृष्टिचक्रे भवेत्सूर्यदर्शनं कमलेक्षणे ॥ १६-१३३ ॥ स्थितिचक्रे तु संपूज्यं बौद्धदर्शनमुत्तमम् । एवं संपूज्य सकलं श्रीविद्यां परितोषयेत् ॥ १६-१३४ ॥ तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं तत्त्वमुद्रया । अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु तत्त्वमुद्रेयमीरिता ॥ १६-१३५ ॥ पुष्पं समर्पयेद्देवि मुद्रया ज्ञानसंज्ञया । अङ्गुष्ठतर्जनीयोगाज्ज्ञानमुद्रा प्रतिष्ठिता ॥ १६-१३६ ॥ सर्वोपचारैराराध्य मुद्राः संदर्शयेत्क्रमात् । अथाङ्गावरणं कुर्याच्छ्रीविद्यामनुसंभवम् ॥ १६-१३७ ॥ अग्नीशासुरवायव्यमध्यदिक्ष्वङ्गपूजनम् । मायालक्ष्मीमयं बीजयुग्मं पूर्वक्रमेण तु ॥ १६-१३८ ॥ कथितं योजयेद्देवि त्रयं वा परमेश्वरि । संपुटक्रमयोगेन चाथवा वीरवन्दिते ॥ १६-१३९ ॥ संयोज्य पूजयेत्सर्वाः क्रमादेव वरानने । त्रैलोक्यमोहने चक्रे प्रकटा योगिनीर्यजेत् ॥ १६-१४० ॥ चतुरस्रे चतुर्द्वारे शोभिते सिद्धिदायकाः । अणिमां पश्चिमद्वारे दक्षभागे प्रपूजयेत् ॥ १६-१४१ ॥ लघिमामुत्तरद्वारे दक्षभागे प्रपूजयेत् । पूर्वद्वारे तु महिमामुत्तरे पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१४२ ॥ ईशित्वसिद्धिंर्देवेशि दक्षिणद्वारि पूर्ववत् ॥ १६-१४३ ॥ वशित्वसिद्धिं वायव्ये तेनैव क्रमयोगतः ॥ १६-१४४ ॥ इच्छासिद्धिं पूर्वभागे नैरृत्ये च प्रपूजयेत् । प्राप्तिसिद्धिः सर्वकामा सिद्धिश्च परमेश्वरि ॥ १६-१४५ ॥ अधोर्ध्वक्रमरूपेण ज्ञातव्ये सुरसुन्दरि । ब्राह्मी माहेश्वरी चैन्द्री कौमारी वैष्णवी तथा ॥ १६-१४६ ॥ वाराही च तथा षष्ठी चामुण्डा सप्त मातरः । अष्टमी तु महालक्ष्मीः पश्चिमादिक्रमेण हि ॥ १६-१४७ ॥ वामभागे तु संपूज्या वायव्यादि च पूर्ववत् । संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः ॥ १६-१४८ ॥ खेचरीबीजयोन्याख्यास्त्रिखण्डां च प्रपूजयेत् । एताः संपूज्य चक्रेशीं त्रिपुरां पूजयेत्पराम् ॥ १६-१४९ ॥ अणिमासिद्धिपुरतः सर्वकार्यार्थसाधिकाम् । सर्वसंक्षोभिणीं मुद्रां दर्शयेत्कमलानने ॥ १६-१५० ॥ सर्वाशापूरकं चक्रं गुप्तयोगिन्यधिष्ठितम् । षोडशारं ततो देवि पूजयेत्कार्यसिद्धये ॥ १६-१५१ ॥ कामाकषीणिकां देवि बुध्द्याकषीणिकां तथा । अहंकाराकषीणीं च शब्दाकर्षणरूपिणीम् ॥ १६-१५२ ॥ स्पर्शाकषीणिरूपां च रूपाकषीणिरूपिणीम् । रसाकर्षकरीं चैव गन्धाकर्षणकारिणीम् ॥ १६-१५३ ॥ चित्ताकषीणिकां तद्वद्धैर्याकषीणिकां प्रिये । नामाकषीणिकां चैव बीणाकषीणिकां तथा ॥ १६-१५४ ॥ अमृताकषीणीं चैव बीजाकषीणिकां प्रिये । शरीराकषीणीं चैव आत्माकर्षणरूपिणीम् ॥ १६-१५५ ॥ पश्चिमादिविलोमेन षोडशारे स्वरान्विताः । एता नित्याः कलाः पूज्याः स्रवत्पीयूषमण्डलाः ॥ १६-१५६ ॥ चक्रेश्वरीं यजेद्देवीं त्रिपुरेशीं समृद्धिदाम् । कामाकर्षणरूपायाः पुरतः पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१५७ ॥ सर्वविद्राविणीं मुद्रां दर्शयित्वा निवेदयेत् । सर्वसंक्षोभणे चक्रे यजेद्गुप्ततराभिधाः ॥ १६-१५८ ॥ अनङ्गकुसुमां प्राच्यां कवर्गेण प्रपूजयेत् । दक्षिणे च चवर्गेण तथा चानङ्गमेखलाम् ॥ १६-१५९ ॥ अनङ्गमदनां पश्चाट्टवर्गेण प्रपूजयेत् । तवर्गेणोत्तरे पश्चादनङ्गमदनातुराम् ॥ १६-१६० ॥ अनङ्गरेखामाग्नेये पवर्गेण प्रपूजयेत् । राक्षसेऽनङ्गवेगां तु यवर्गेण प्रपूजयेत् ॥ १६-१६१ ॥ वायव्ये तु शवर्गेण तथाऽनङ्गाङ्कुशां यजेत् । ईशान्ये लक्षवर्गेण पूज्याऽनङ्गादिमालिनी ॥ १६-१६२ ॥ चक्रेश्वरीं यजेद्देवीं ततस्त्रिपुरसुन्दरीम् । अनङ्गकुसुमाग्रे च सर्वसाम्राज्यदायिनीम् ॥ १६-१६३ ॥ सर्वाकर्षणमुद्रां च दर्शयेत्सुरवन्दिते । चक्रपूजां निवेद्याथ चतुर्थं चक्रमर्चयेत् ॥ १६-१६४ ॥ सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः सर्वविद्राविणी तथा । सर्वाकषीणिका शक्तिः सर्वाह्लादनकारिणी ॥ १६-१६५ ॥ सर्वसंमोहिनी शक्तिः सर्वस्तम्भनकारिणी । सर्वजृम्भिणिका शक्तिः सर्वावशकरी तथा ॥ १६-१६६ ॥ सर्वार्थरञ्जिनी शक्तिर्नवमी परमेश्वरी । सर्वोन्मादनिका शक्तिः शक्तिः सर्वार्थसाधिका ॥ १६-१६७ ॥ सर्वसंपत्तिपूर्णा च सर्वमन्त्रमयी तथा । चतुर्दशारशक्तिस्तु सर्वद्वन्द्वक्षयंकरी ॥ १६-१६८ ॥ सर्वसौभाग्यदे चक्रे पश्चिमादिविलोमतः । वाममार्गेण देवेशि संपूज्याः सर्वसिद्धिदाः ॥ १६-१६९ ॥ सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः पुरतः पूजयेत्ततः । चक्रेश्वरी सिद्धिदात्रीं परां त्रिपुरवासिनीम् ॥ १६-१७० ॥ वश्यमुद्रां प्रदर्श्याथ निवेद्य तदनन्तरम् । सर्वार्थसाधके चक्रे दशारे कुलयोगिनीः ॥ १६-१७१ ॥ पूजयेत्सर्वकार्यार्थसिद्धिदाः पञ्चमे क्रमात् । सर्वसिद्धिप्रदा देवी सर्वसंपत्प्रदा तथा ॥ १६-१७२ ॥ सर्वप्रियकरी देवी सर्वमङ्गलकारिणी । सर्वकामप्रपूर्णा च सर्वदुःखप्रमोचनी ॥ १६-१७३ ॥ सर्वमृत्युप्रशमनी सर्वविघ्ननिवारिणी । सर्वाङ्गसुन्दरी देवी सर्वसौभाग्यदायिनी ॥ १६-१७४ ॥ पश्चिमादिविलोमेन दशारे पूजयेदिमाः । सर्वसिद्धिप्रदा देवि पुरतश्चक्रनायिकाम् ॥ १६-१७५ ॥ सर्वसिद्धिप्रदां देवि पूजयेत्त्रित्पुराश्रियम् । सर्वोन्मादनमुद्रां च दर्शयित्वा निवेद्य च ॥ १६-१७६ ॥ सर्वरक्षाकरे चक्रे नगर्भा योगिनीर्यजेत् । सर्वज्ञा सर्वशक्तिश्च सर्वैश्वर्यप्रदा ततः ॥ १६-१७७ ॥ सर्वज्ञानमयी देवी सर्वव्याधिविनाशिनी । सर्वाधारस्वरूपा च सर्वपापहरा तथा ॥ १६-१७८ ॥ सर्वानन्दमयी देवी सर्वरक्षास्वरूपिणी । सर्वेप्सितार्थफलदा देव्यः सर्वसमृद्धिदाः ॥ १६-१७९ ॥ पश्चिमादिविलोमेन पूजयेत्पङ्क्तयोनिके । सर्वज्ञापुरतो देवि चक्रेशीं मालिनीं यजेत् ॥ १६-१८० ॥ महाङ्कुशां महामुद्रां दर्शयित्वा निवेद्य च । मध्यचक्रे महेशानि योगिनीः पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१८१ ॥ सर्वरोगहरे चक्रे वसुकोणे सुरेश्वरि । रहस्ययोगिनीर्देवि वशिन्याद्यास्तु सिद्धिदाः ॥ १६-१८२ ॥ पश्चिमादिविलोमेन पूर्वोक्ताः पूजयेत्क्रमात् । वशिनीपुरतः पूज्या सिद्धाम्बा चक्रनायिका ॥ १६-१८३ ॥ खेचरीं दर्शयेन्मुद्रां निवेद्यानन्तरं ततः । सर्वसिद्धिप्रदे चक्रे त्रिकोणे सर्वकामदे ॥ १६-१८४ ॥ परापररहस्याख्ययोगिनीः परिपूजयेत् । पञ्च बाणान्समुच्चार्य कामकामेश्वरीमयान् ॥ १६-१८५ ॥ जम्भनाख्यान्महेशानि पूजयेद्बाणदेवताम् । धमात्मकं कामचापं द्वितीयं तु थमात्मकम् ॥ १६-१८६ ॥ कामेश्वर्या मोहनाख्यां पूजयेच्चापदेवताम् । द्वितीयं भुवनेशानीपाशयुग्मं वशंकरम् ॥ १६-१८७ ॥ कामेशस्य च कामेश्यास्त्रैलोक्याकर्षणं प्रिये । अङ्कुशाख्यं करोमात्मबीजं स्तम्भनसंज्ञकम् ॥ १६-१८८ ॥ कामेशस्य च कामेश्या अङ्कुशं पूजयेत्प्रिये । षडङ्गावरणद्वाह्ये समीपे क्रमतो यजेत् ॥ १६-१८९ ॥ पश्चिमादिक्रमेणैव चतुदीक्षु प्रपूजयेत् । कामेश्वरीं रुद्रशक्तिमाद्यकूटेन चाग्रतः ॥ १६-१९० ॥ द्वितीयेन च कूटेन कामाख्येन च वैष्णवीम् । दक्षकोणे समभ्यर्च्य तृतीयेन च पूजयेत् ॥ १६-१९१ ॥ भगमालां ब्रह्मशक्तिमुत्तरे विश्वमातृकाम् । चक्रेश्वरीमम्बिकाख्यां कामेशीपुरतो यजेत् ॥ १६-१९२ ॥ बीजमुद्रामुपास्याथ चक्रपूजां निवेदयेत् । सर्वानन्दमये चक्रराजे बैन्दवसंज्ञके ॥ १६-१९३ ॥ ब्रह्मरूपे चित्स्वरूपे संविद्वेद्ये शृणु प्रिये । परापररहस्याख्यां योगिनीं त्रिपुरां यजेत् ॥ १६-१९४ ॥ कूटत्रयं समुच्चार्य सर्वविद्यास्वरूपकम् । समस्तदेवतारूपं सर्ववस्तुमयं यजेत् ॥ १६-१९५ ॥ चक्रेशीमपि तामेव महात्रिपुरसुन्दरीम् । श्रीविद्यां षोडशार्णां च भुक्तिमुक्तिफलप्रदाम् ॥ १६-१९६ ॥ समस्तचक्रचक्रेशीं सर्वागमनमस्कृताम् । सर्वाम्नायेश्वरीं विद्यालंकृतां ब्रह्मरूपिणीम् ॥ १६-१९७ ॥ उपचारैः समभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं मूलविद्यया ॥ १६-१९८ ॥ योनिमुद्रां प्रदर्श्याथ मुद्राः संदर्शयेत्क्रमात् । वनस्पतिरसोत्पन्नैः पवित्रै रम्यगन्धिभिः ॥ १६-१९९ ॥ दशाङ्गाद्यैर्धूपवर्यैर्धूपयेत्परमेश्वरीम् । (कस्तूरीकुङ्कुमं देवि गुग्गुलं शालसंभवम् ॥ १६-२०० ॥ चन्दनागरुकर्पूरसिताज्यमधुसंयुतम् । धूपयेद्देशिको नित्यं सर्वसौभाग्यसिद्धये ॥ १६-२०१ ॥ धूपमन्त्रेण देवेशि त्रैलोक्यस्यापि दुर्लभम् । अभितो वेदिकाचक्रं दीपमाला घृतप्लुताः ॥ १६-२०२ ॥ कर्पूररचिताश्चापि तैलपूर्णास्तु वा यजेत् । धूपदीपौ निवेद्याथ तर्पयेत्पूर्ववत्प्रिये ॥ १६-२०३ ॥ आरातीकविधिं कुर्यात्पूर्ववद्देववन्दिते । अन्यदारातीकं वक्ष्ये सर्वकाममपूरकम् ॥ १६-२०४ ॥ स्वर्णादिनिमीते पात्रे मध्ये चक्रं लिखेद्बुधः । तण्डुलोल्लासितं कृत्वा नवधा कारयेत्ततः ॥ १६-२०५ ॥ नव गोलांश्चन्द्ररूपान्विरच्य तदनन्तरम् । शर्करागर्भभरितान्मण्डकान्युग्मरूपकान् ॥ १६-२०६ ॥ विरच्य घटिकाः कार्या योजयित्वा तु सप्तकम् । सप्तसप्तप्रकारेण घटिका नव योजयेत् ॥ १६-२०७ ॥ अष्टकोणेषु संस्थाप्य गोलकांञ्चोपरि क्षिपेत् । चणमुद्रा विकीर्याथ दीपकान्घृतपाचितान् ॥ १६-२०८ ॥ मुष्टिकाकृतिमुष्टिश्च स्थापयेत्तत्र तत्र तु । दीपान्प्रज्वाल्य पश्चात्तु पञ्चरत्नैः प्रपूजयेत् ॥ १६-२०९ ॥ पञ्चसिंहासनगता विद्यास्तत्र प्रपूजयेत् । आमस्तकं समुद्धृत्य नववारं पुनः पुनः ॥ १६-२१० ॥ नवावरणवद्देवि परिभ्राम्य पुनः पुनः । उत्तीर्य स्थापयेत्पश्चाद्दीपमालामयं महः ॥ १६-२११ ॥ नेत्रयोः सुस्थिरं ध्यायेदारातीकविधिः प्रिये । नैवेद्यं षड्र्सोपेतं सितापूपादिसंयुतम् ॥ १६-२१२ ॥ शर्करापूरभरितमण्डकैः पायसान्वितम् । मुक्ताकर्पूरधवलं शुद्धौदनसुपूरितम् ॥ १६-२१३ ॥ घृतकर्पूरशोभाढ्यं सम्पूर्णघृतमण्डितम् । नानाव्यञ्जनशोभाढ्यं वटकैः कुङ्कुमप्रभैः ॥ १६-२१४ ॥ माषान्नभरितं नानारसपानविराजितम् । घृतक्षीरेण भरितं चतुर्मुद्राविराजितम् ॥ १६-२१५ ॥ संकल्प्य परमेशान्यै नित्यहोमविधिं चरेत् । मूलेन प्राणसहिता आहुतीः पञ्च होमयेत् ॥ १६-२१६ ॥ षडाहुतीः षडङ्गानां नित्यहोमः प्रकीतीतः । उपविश्याऽऽसने रम्ये वामभागे ततः परम् ॥ १६-२१७ ॥ वहत्करोर्ध्वपुटतः साधको भूमिजानुकः । मण्डलं चतुरस्रं तु तन्मध्ये विलिखेत्प्रिये ॥ १६-२१८ ॥ त्रिकोणमध्ये व्योमाख्यं मण्डलं पूजयेत्ततः । व्यापकान्ते मण्डलाय हृदन्तो वाग्भवं परम् ॥ १६-२१९ ॥ मुखे कृत्वा पूजनीयं मण्डलं मनुना प्रिये । एतन्मण्डलमभ्यर्च्य मण्डलानां चतुष्टयम् ॥ १६-२२० ॥ ईशानवह्निनैरृत्यवायुकोणेषु पूर्ववत् । मण्डलानि निधायाथ पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये ॥ १६-२२१ ॥ पूर्ववद्बलिदानं च दद्यात्सर्वसमृद्धये । बटुकाय महेशानि योगिनीभ्यश्च वल्लभे ॥ १६-२२२ ॥ क्षेत्रपालगणेशाभ्यां पूर्ववद्बलिमुत्सृजेत् । वामभागे कृतस्याथ मण्डलस्योपरि क्षिपेत् ॥ १६-२२३ ॥ आधारं पूजयेत्तत्र पात्रं चान्नोदकान्वितम् । सकारणं मन्त्रयित्वा सर्वभूतबलिं हरेत् ॥ १६-२२४ ॥ षोडशार्णेन मनुना त्रिवारं वीरवन्दिते । तारं च भुवनेशानि सर्वविघ्नपदं ततः ॥ १६-२२५ ॥ कृद्भ्यश्च सर्वभूतेभ्यो हुंकारं वह्निवल्लभाम् । समुच्चरन्बलिं दद्यान्मुद्रया तत्त्वसंज्ञया ॥ १६-२२६ ॥ बलिपञ्चकमाख्यातं सर्वरक्षाकरं सताम् । एकत्र वा पञ्च बलीन्दद्याद्व्यापकमण्डले ॥ १६-२२७ ॥ वामभागे स्थितो देवि सर्वविघ्नहरो भवेत् । चक्रमभ्यर्च्य सकलं विधिवत्परमेश्वरि । श्रीगुरोः कृपया देवि सर्वज्ञः सर्वतत्त्ववित् ॥ १६-२२८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे उमामहेश्वरसंवादे श्रीविद्यायजन-- विधिर्नाम षोडशः पटलः ॥ १६ ॥ </poem> == सप्तदशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- देवदेव महादेव अश्रुतार्थं महेश्वर । षोडशाक्षरविद्यायाः श्रीचक्रविधिमुत्तमम् ॥ १७-१ ॥ जपादिकं च यत्सर्वमेकैकाक्षरसाधनम् । कथयस्व महेशान यद्यहं तव वल्लभा ॥ १७-२ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु सर्वांगसुभगे श्रीविद्याविधिमुत्तमम् । यस्य विज्ञानमात्रेण कर्ता हर्ता स्वयं विभुः ॥ १७-३ ॥ अनेन विधिना यत्र श्रीचक्रं क्रमसंयुतम् । पूज्यते तत्र सकलं वशी कुर्यान्न संशयः ॥ १७-४ ॥ नगरं वशमायाति देशमण्डलमद्रिजे । योषितः सकला वश्या ज्वलत्कामाग्निपीडिताः ॥ १७-५ ॥ विद्याविमूढहृदयाः साधकन्यस्तमानसाः । तद्दर्शनेन देवेशि जायन्ते सर्वयोषितः ॥ १७-६ ॥ अक्षमालां समाश्रित्य मातृकावर्णरूपिणीम् । अथ मुक्ताफलमयी वाङ्मोक्षफलदायिनी ॥ १७-७ ॥ सर्वसिद्धप्रदा नित्यं सर्वराजवशंकरी । यथा मुक्ताफलमयी तथा स्फटिकनिमीता ॥ १७-८ ॥ रुद्राक्षमालिका मोक्षे सर्वसंपत्समृद्धिदा । प्रवालमाला वश्ये तु सर्वकार्यार्थसाधिका ॥ १७-९ ॥ माणिक्यमाला फलदा साम्राज्यफलदायिनी । पुत्रजीवकमाला तु विद्यालक्ष्मीप्रदा सताम् ॥ १७-१० ॥ पद्माक्षमालया लक्ष्मीर्जायते महती परा । रक्तचन्दनमाला तु सर्वभोगप्रदायिनी ॥ १७-११ ॥ अक्षमालां प्रपूज्याथ चन्दनेन विलेपिताम् । समाश्रित्य जपेद्विद्यां लक्षमात्रं यदा बुधः ॥ १७-१२ ॥ योषितो भ्रमयन्त्येव मनस्तस्य सुनिश्चलम् । तदा द्वितीयलक्षं तु प्रजपेत्साधकोत्तमः ॥ १७-१३ ॥ पातालतलनागेन्द्रकन्यकाः क्षोभयन्ति तम् । तासां कटाक्षजालैस्तु न मोहं याति साधकः ॥ १७-१४ ॥ तदा लक्षत्रयं कुर्यात्साधकः स्थिरमानसः । तृतीयलक्षे संप्राप्ते द्रावयन्ति सुराङ्गनाः ॥ १७-१५ ॥ अभिमानेन सौन्दर्यात्सौभाग्यमदकारिणः । साधकं द्रावयन्त्येव ततश्चासौ मनस्थिरः ॥ १७-१६ ॥ तदा लक्षत्रयं साधु सर्वपापनिकृन्तनम् । एवं लक्षत्रयजपेद् व्रतस्थः स्वस्थमानसः ॥ १७-१७ ॥ संक्षोभयति भूर्लोकस्वर्लोकततलवासिनः । पुरुषा योषितो वश्याश्चराचरमपि प्रिये ॥ १७-१८ ॥ गोरोचनादिभिर्द्रव्यैश्चक्रराजं समालिखेत् । अतीव सुन्दरं रम्यं तन्मध्ये प्रतिमां वराम् ॥ १७-१९ ॥ ज्वलन्तीं नामसहितां महाबीजविदभीताम् । चिन्तयेत्तु ततो देवि योजनानां सहस्रशः ॥ १७-२० ॥ अदृष्टपूर्वा देवेशि श्रुतमात्राऽपि दुर्लभा । राजकन्याऽथ वा चार्वी भयलज्जाविवजीता ॥ १७-२१ ॥ आयाति साधकं सम्यग्मन्त्रमूढा सती प्रिये । चक्रमध्यगतो भूत्वा साधकश्चिन्तयेद्यदा ॥ १७-२२ ॥ उद्यत्सूर्यसहस्राभमात्मानमरुणं तथा । साध्यमप्यरुणीभूतं कृत्वा मन्त्रं जपेद्बुधः ॥ १७-२३ ॥ अनेन क्रमयोगेण स्वयं कन्दर्परूपवान् । सर्वसौन्दर्यसुभगः कामिनीवल्लभो भवेत् ॥ १७-२४ ॥ सर्वलोकेषु सुभगः सर्वलोकवशंकरः । सर्वरक्तोपचारैस्तु मुद्रासनद्धविग्रहः ॥ १७-२५ ॥ चक्रं प्रपूरयेद्यस्तु यस्य नाम विदभीतम् । स भवेद्दासवद्देवि धनाढ्ये वाऽपि भूपतिः ॥ १७-२६ ॥ चक्रमध्यगतं कुर्यान्नाम यस्यास्तु योषितः । अदृष्टाया महेशानि योनिमुद्राधरो बुधः ॥ १७-२७ ॥ हठादानयते शीघ्रं यक्षिणीं राजकन्यकाम् । नागकन्यांसाप्सरसं खेचरीं वा सुराङ्गनाम् ॥ १७-२८ ॥ विद्याधरीं दिव्यरूपामृषिकन्यां रिपुस्रियम् । मदनोद्भवसंतापां स्फुरज्जघनमण्डलाम् ॥ १७-२९ ॥ कामबाणप्रभिन्नान्तःकरणां लोलचक्षुषाम् । महाकामकलाध्यानयोगात्तु सुरवन्दिते ॥ १७-३० ॥ क्षोभयेत्स्वर्गभूर्लोकपातालतलयोषितः । रोचनाभागमेकं तु भागमेकं तु कुङ्कुमम् ॥ १७-३१ ॥ अथ भागद्वयं देवि चन्दनं मर्दयेत्समम् । एकत्र तिलकं कुर्यात् त्रैलोक्यवशकारिणम् ॥ १७-३२ ॥ अष्टोत्तरशतावृत्त्या मन्त्रयित्वा वशं नयेत् । राजानं नगरं ग्रामं तेन यद्यत्प्रद्दश्यते ॥ १७-३३ ॥ मन्त्रिणा परमेशानि तत्सर्वं तस्य वश्यगम् । ताम्बूलं धूपमुदकं पत्रं पुष्पं फलं दधि ॥ १७-३४ ॥ दुग्धं घृतं चूर्णमन्नं वस्त्रं कर्पूरमेव च । कस्तूरी घुसृणं चैलां लवङ्गं जातिपत्रकम् ॥ १७-३५ ॥ फलं वा वस्तु यद्यत्तु सकलं परमेश्वरि । शतमष्टोत्तरं जप्त्वा यस्मै कस्मै प्रयच्छति ॥ १७-३६ ॥ स वश्यो जायते देवि नात्र कार्या विचारणा । स्त्रियस्तु सकला वश्या दासीभूता भवन्ति हि ॥ १७-३७ ॥ जगत्कर्षणमेतत्तु कथितं नान्यथा भवेत् । रहस्यस्थानके मन्त्री लिखेद्रोचनया भुवि ॥ १७-३८ ॥ चारुशृङ्गारवेषाढ्यां सर्वाभरणभूषिताम् । प्रतिमां सुन्दरां गीतां विलिख्य सुमनोहराम् ॥ १७-३९ ॥ तद्भालकण्ठहृन्नाभिजन्ममण्डलयोजिताम् । जन्मनाममहाविद्यामङ्कुशान्तवीदभीताम् ॥ १७-४० ॥ सर्वसन्धिषु देहस्य मदनाक्षरमालिखेत् । लीनं दाडिमपुष्पाभं चिन्तयेद्देहसन्धिषु ॥ १७-४१ ॥ तदाशाभिमुखो भूत्वा स्वयं देवीस्वरूपकः । मुद्रां तु क्षोभिणीं बद्ध्वा मन्त्रमष्टशतं जपेत् ॥ १७-४२ ॥ नियोज्य मदनागारे चन्द्रसूर्यकलात्मके । ततो विकलसर्वाङ्गी कामबाणैः प्रपीडिताम् ॥ १७-४३ ॥ अनन्यमानसां प्रेमभ्रममाणानां मदालसाम् । एवमाकर्षयेन्नारीं योजनानां शतादपि ॥ १७-४४ ॥ मातृकां विलिखेच्चक्रबाह्यतः सकलां प्रिये । भूर्जपत्रे स्वर्णपत्रे रौप्यपत्रेऽथ ताम्रजे ॥ १७-४५ ॥ अवध्यः सर्वजन्तूनां व्याघ्रादीनां विशेषतः । तथैव मातृकायुक्तस्वसंज्ञाचक्रमण्डितः । कर्पूरकुङ्कुमाद्यैस्तु अजरामरतां लभेत् ॥ १७-४६ ॥ अनेन विधिना देवि रोचनागरुकुङ्कुमैः ॥ १७-४७ ॥ विलिखंश्चक्रयोगेण साध्यनाम वरानने । विदभीतं स्वनाम्ना तु यस्मिन्कस्न्निपि स्थितम् ॥ १७-४८ ॥ स्थावरं जङ्गमं चापि सकलं जनमण्डलम् । वशी कुर्यान्महेशानि पादाक्रान्तं न संशयः ॥ १७-४९ ॥ महात्रिपुरसुन्दर्याः कामकूटेन भास्वता । एकमेकमवष्टभ्य साध्यनामाक्षराणि च ॥ १७-५० ॥ बहिरप्यखिलैर्वर्णैर्मातृकायाः प्रवेष्टयेत् । हेममध्यगतं कुर्याच्छिखायां वामके भुजे ॥ १७-५१ ॥ धारयेद्यत्र कुत्रापि त्रैलोक्यवशकारकम् । राजेन्द्रमपि देवेशि दासभूतं करोति हि ॥ १७-५२ ॥ राजानो वाजिनः सर्पा गजा दुष्टा मदोत्कटाः । व्याघ्राः केसरिणो मत्ता वश्यास्तस्य भवन्ति हि ॥ १७-५३ ॥ पूर्वक्रमेण नगरनाम संदर्भ्य शैलजे । मध्ये चतुष्पथे वाऽपि चतुदीक्षु निधापयेत् ॥ १७-५४ ॥ महाक्षोभो योषितां तु जनानां महतामपि । तथैव सर्वदुष्टानां पुरस्थानां च जायते ॥ १७-५५ ॥ एतन्मध्यगतां पृथ्वीं सशैलवनगह्वराम् । ज्वलन्तीं सर्वराजेन्द्रमण्डितां सागराम्बराम् ॥ १७-५६ ॥ मासषट्कं चिन्तयेद्यः साक्षात्कामोपमो भवेत् । कटाक्षक्षेपमात्रेण नार्यस्तस्य वशाः प्रिये ॥ १७-५७ ॥ राजानो ब्राह्मणा वैश्याः शूद्राश्च पशवो जगत् । दृष्ट्वा त्वाकर्षयेद्देवि त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १७-५८ ॥ सपत्नान्नाशयेद्दृष्ट्वा नात्र कार्या विचारणा । भूतप्रेतपिशाचांश्च ज्वरांश्चातुथीकादिकान् ॥ १७-५९ ॥ शूलगूल्मादिरोगांश्च दृष्ट्वा नाशयते क्षणात् । एतत्सिन्दूरसुभगं रात्रौ संपूजितं प्रिये ॥ १७-६० ॥ योजनानां शताद्वाऽपि सम्यगाकर्षयेस्रियम् । यदा दिक्षु विदिक्ष्वेवं दिविष्ठानपि सुन्दरि ॥ १७-६१ ॥ वशमानयते शीघ्रं सपुत्रपशुबान्धवान् । भूर्जपत्रे समालिख्य रोचनागरुकुङ्कुमैः ॥ १७-६२ ॥ तन्मध्ये नगर देशं मण्डलं खण्डमेव च । नाम्ना विदभीतं स्वस्य पूजयित्वा यथाविधि ॥ १७-६३ ॥ भूमिमध्यगतं कृत्वा त्रैलोक्यं वशमानयेत् । अथ वा धारयेत्कण्ठे शिखायां बाहुमूलके ॥ १७-६४ ॥ यत्र कुत्र स्थितं भद्रे क्षोभयेन्नगरं महत् । अर्कक्षीरेण संयुक्तं धत्तूरकरसं तथा ॥ १७-६५ ॥ रोचनाकुङ्कुमे चैव लाक्षालक्तकसंयुतम् । कस्तूरीचन्द्रसंयुक्तमेकीकृत्य ततः परम् ॥ १७-६६ ॥ चक्रमेतत्समालिख्य यस्य नाम्ना महेश्वरि । तस्य व्याघ्रगजव्याधिरिपुसर्पभयादिकम् ॥ १७-६७ ॥ चोरग्रहजलारिष्टशाकिनीडाकिनीभयम् । भयं न विद्यते देवि परमन्त्राभिचारजम् ॥ १७-६८ ॥ नित्यं संधारयेद्देवि कालमृत्युं विनाशयेत् ॥ १७-६९ ॥ अथवा मध्यगां देवीं त्रिकोणोभयमध्यगाम् । अथ स्वनामसंयुक्तां रोचनाकुङ्कुमाङ्किताम् ॥ १७-७० ॥ निधापयेच्च सप्ताहाद्दासवत्ंकिकरो भवेत् । पीतद्रव्यैः समालिख्य पीतपुष्पैः समर्चयेत् ॥ १७-७१ ॥ पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा स्तम्भयेत्सर्ववादिनः । सहस्रवदनो देवि मूढो भवति तत्क्षणात् ॥ १७-७२ ॥ नाम्ना यस्य स वाग्ग्मी हि पाषाण इव जायते । चक्रं विलिख्य देवेशि महानीलीरसेन तु ॥ १७-७३ ॥ नाम संयोज्य विधिवद्दक्षिणाभिमुखो बुधः । वह्नौ दग्ध्वा महेशानि मारणं वैरिणां प्रिये ॥ १७-७४ ॥ महिषाश्वपुरीषाभ्यां सम्यगाधृष्य शैलजे । गोमूत्रेण च संलिख्य नामसंदर्भ्य पूर्ववत् ॥ १७-७५ ॥ क्षिप्त्वाऽऽरनालमध्यस्थं विद्वेषणकरं भवेत् । कृत्वा रोचनया नाम काकपक्षस्य मध्यगम् ॥ १७-७६ ॥ लम्बमानं तदाकाशे शत्रूच्चाटनकारकम् । महानीलीरोचनाभ्यां दुग्धलाक्षारसेन हि ॥ १७-७७ ॥ विलिख्य धारयेन्मन्त्री सर्ववर्णान्वशं नयेत् । अनेनैव विधानेन स्थापयेद्वारिमध्यगम् ॥ १७-७८ ॥ तेनोदकेन संस्नातः पीतं तत्सर्ववश्यकृत् । सौभाग्यं जायते तेन पानीयेन न संशयः ॥ १७-७९ ॥ एतन्मध्यगतां पृथ्वीं नगरीं वा सुलोचने । सप्ताहात्क्षोभयेत्सम्यग्ज्वलमानां विचिन्तयेत् ॥ १७-८० ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि महापातकनाशनम् । शिवां संपूजयेद्देवि सुगन्धैः कुसुमैः प्रिये ॥ १७-८१ ॥ महापातकयुक्तात्मा तत्क्षणात्पापहा भवेत् । शमीदूर्वाङ्कुराश्वत्थपलाशैरथ वाऽर्कजैः ॥ १७-८२ ॥ मासेन हन्ति कलुषं सप्तजन्मकृतं नरः । पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा पीतद्रव्यैः समर्चयेत् ॥ १७-८३ ॥ पीतस्थाने समालिख्य स्तम्भयेत्सर्ववादिनः । उत्तराशामुखो भूत्वा सिन्दूररजसा लिखेत् ॥ १७-८४ ॥ पूजयेद्विधिवद्विद्वान् सर्वलोकं वशं नयेत् । पश्चिमाभिमुखो भूत्वा चन्दनेन समालिखेत् ॥ १७-८५ ॥ संपूज्य विधिवद्विद्वान् सर्वयोषिन्मनो हरेत् । वल्लभो जायते देवि दासीमिव वशं नयेत् ॥ १७-८६ ॥ यमाशाभिमुखो भूत्वा चक्रे कृष्णं यदाऽर्चयेत् । यस्य नामाङ्कितं तस्य मन्त्रहानिः प्रजायते ॥ १७-८७ ॥ अग्निराक्षसवायव्यशम्भुकोणेषु पूजितम् । पूर्ववत्परमेशानि क्रमेण परिपूजितम् ॥ १७-८८ ॥ स्तम्भविद्वेषणव्याधिशत्रूच्चाटकरं भवेत् । रोचनालिखितं चक्रं क्षीरमध्ये क्षिपेद्बुधः ॥ १७-८९ ॥ सर्ववश्यकरं देवि भवत्येव न संशयः । गोमूत्रमध्यगं सम्यक्शत्रूच्चाटकरं भवेत् ॥ १७-९० ॥ तैलस्थं चक्रराजं तद्विद्वेषणकरं भवेत् । ज्वलज्ज्वलनमध्यस्थं शत्रुनाशकरं भवेत् ॥ १७-९१ ॥ यदेकान्ते चतुर्मार्गे सिन्दूररजसा लिखेत् । सर्वबाह्यत आरभ्य यावन्मध्यं महेश्वरि ॥ १७-९२ ॥ आकारादिक्षकारान्तां मातृकां तत्र विन्यसेत् । पूजयेद्रात्रिसमये कुलाचारक्रमेण तु ॥ १७-९३ ॥ साधकः खेचरो देवि जायते नात्र संशयः । गिरावेकतरौ तद्वदर्चयेत्कुलमार्गतः ॥ १७-९४ ॥ अजरामरतां लब्ध्वा सुखी भवति मान्त्रिकः । श्मशाने पूजयेच्चक्रं महाभूतदिने बुधः ॥ १७-९५ ॥ पूर्वक्रमेण विधिवत्साधकः स्थिरमानसः । खड्गसिद्धिं च मनःसिद्धिं च गुटिकामपि ॥ १७-९६ ॥ पादुकां वेतालसिद्धिं च मनःसिद्धिं च धातुदाम् । महाविवरसिद्धिं च यक्षिणीचेटकोद्भवाम् ॥ १७-९७ ॥ सर्वं तल्लभते मन्त्री नात्र कार्या विचारणा । अथ वक्ष्ये महेशानि श्रीविद्यापूजनं महत् ॥ १७-९८ ॥ ब्रह्महत्यादिदोषाणां पुरश्चरणमुत्तमम् । रक्तपद्मैर्महेशानि पूजयेच्चक्रमुत्तमम् ॥ १७-९९ ॥ समस्तरश्मिसहितं नित्याम्नायपुरस्कृतम् । कुलाचारक्रमाद्देवि कर्पूरक्षोदमण्डितम् ॥ १७-१०० ॥ मासमात्रेण देवेशि महापातककोटयः । जन्मान्तरकृता सर्वा नाशयेन्नात्र संशयः ॥ १७-१०१ ॥ लक्ष्मीस्तस्य गृहे रम्या सुस्थिरा सुरवन्दिते । जपापुष्पैर्महेशानि पूर्ववत्पूजयेच्छिवाम् ॥ १७-१०२ ॥ मासमात्रं क्रमेणैव पूर्ववत्परमेश्वरि । ब्रह्महत्यादिपापांश्च पूर्वजन्मकृतान्प्रिये ॥ १७-१०३ ॥ नाशयेन्नात्र संदेहो धनवाञ्जायते बुधः । केतकैस्तरुणैः पत्रैः पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये ॥ १७-१०४ ॥ उपपातकसंघांश्च मासमात्रेण नाशयेत् । सौभाग्यमतुलं तस्य जायते नात्र संशयः ॥ १७-१०५ ॥ शतपत्रैर्मनोरम्यैः पूजयेन्मासमात्रकम् । पूर्ववत्परमेशानि पूर्वपापं विनाशयेत् ॥ १७-१०६ ॥ चम्पकैः सुमनोरम्यैः पूर्ववत्पूजयेच्छिवाम् । मासमात्रेण हन्त्येव पातकाञ्शतजन्मजान् ॥ १७-१०७ ॥ सौभाग्यवान्भवेन्मन्त्री त्रिपुरायाः प्रसादतः । श्वेतपद्मैर्महेशानि महद्भिः पूजयेत्पराम् ॥ १७-१०८ ॥ पूर्ववन्नाशयेत्पापं विंशज्जन्मभवं प्रिये । मासमात्रेण सकलं मोक्षस्तस्य करे स्थितः ॥ १७-१०९ ॥ बन्धूककुसुमैर्देवि मासमात्रं प्रपूजयेत् । त्रैलोक्यं वशगं तस्य पूर्वपापं दहेद्बुधः ॥ १७-११० ॥ बिल्वपत्रैश्च जलजैः सहैव परिपूजयेत् । पूर्ववत्परमेशानि मासमात्रं प्रसन्नधीः ॥ १७-१११ ॥ समृद्धिमान् भवेद्देवि सर्वपापहरः सदा । मल्लिकामालतीजातीकुन्दैश्च शतपत्रकैः ॥ १७-११२ ॥ श्वेतोत्पलैमीश्रितैस्तु पूजयेन्मासमात्रकम् । कुलाचारक्रमेणैव पातकं शतजन्मजम् ॥ १७-११३ ॥ ब्रह्महत्यादिजनितं नाशयेन्नात्र संशयः । मुक्तिस्तस्य करे देवि वाचा जीवसमो भवेत् ॥ १७-११४ ॥ अगस्त्यबाणबन्धूकजपारक्तोत्पलैः प्रिये । पूर्वक्रमेण संपूज्य मासमात्रं प्रसन्नधीः ॥ १७-११५ ॥ पातकं नाशयेन्मन्त्री साक्षात्कामसमो भवेत् । चम्पकैः पाटलैर्दैवि बकुलैर्नागकेसरैः ॥ १७-११६ ॥ कह्लारैः सिन्दुरै रम्यैः पूर्ववत्पूजयेत्क्रमात् । सौभाग्यमतुलं तस्य मासमात्रेण जायते ॥ १७-११७ ॥ पापं विनाशयेद्देवि यदि जन्मसहस्रजम् । इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्याप्रयोगविधिर्नाम सप्तदशः पटलः ॥ १७ ॥ </poem> == अष्टादशः पटलः == <poem> अथाष्टादशः पटलः ईश्वर उवाच -- रत्नपूजाविधानं तु कथयामि तवानघे । पुष्पाणि रचयेद्देवि माणिक्यरचितानि हि ॥ १८-१ ॥ तैस्तु पूजा प्रकर्तव्या चक्रराजस्य पूर्ववत् । नानापुष्पैः सुगन्धैश्च कर्पूरक्षोदचन्दनैः ॥ १८-२ ॥ एकविंशतिरात्रेण विंशतिं धरणीभुजाम् । दासीभूतां करोत्येव महारोगांश्च नाशयेत् ॥ १८-३ ॥ सूर्यवत्कान्तिमान्मन्त्री जायते नात्र संशयः । मुक्तारत्नैश्च रचयेत्स्वर्णपुष्पाणि सुन्दरि ॥ १८-४ ॥ तैस्तु पूजा प्रकर्तव्या नानापुष्पैश्च पूर्ववत् । एकविंशतिरात्रेण राजपत्न्यो वशाः प्रिये ॥ १८-५ ॥ कलाकान्तियुतो देवि जायते सुभगः क्षितौ । प्रवालघटितैः स्वर्णपुष्पैस्तु बहुभिर्यजेत् ॥ १८-६ ॥ पूर्ववत्परमेशानि कुलाचारक्रमेण तु । पुष्पैश्च विविधैर्देवि त्रिःसप्ताहात्सुरेश्वरि ॥ १८-७ ॥ क्रूरास्तस्य वशाः सर्वे वैरिवर्गान्विनाशयेत् । तथा मरकतक्षिप्तस्वर्णपुष्पैस्तु पूजयेत् ॥ १८-८ ॥ एकविंशतिरात्रेण नानापुष्पैः क्रमं यजेत् । विबुधास्तस्य वरदा वैरी नश्यति नान्यथा ॥ १८-९ ॥ पुष्परागमहारत्नघटितैः स्वर्णनिमीतैः । कुसुमैः पूजयेच्चक्रं त्रिःसप्ताहात्सुरेश्वरि ॥ १८-१० ॥ सुरास्तस्य वशा देवि बृहस्पतिसमो भवेत् । सुवर्णरचितैः पुष्पैर्वज्रकेयूरराजितैः ॥ १८-११ ॥ एकविंशतिरात्रेण मोहयेज्जगतीमिमाम् । दैवदैत्या वशास्तस्य जायन्ते नात्र संशयः ॥ १८-१२ ॥ इन्द्रनीलमयैः स्वर्णपुष्पैश्चक्रं समर्चयेत् । एकविंशतिरात्रेण तथा नीलैश्च नीरजैः ॥ १८-१३ ॥ वैरिणो नाशमायान्ति शेषा वश्या भवन्ति हि । गोमेदेघटितैः पुष्पैः सुवर्णस्य यजेद्बुधः ॥ १८-१४ ॥ किंशुकैश्च कुसुमैश्च पूर्ववत्परमेश्वरि । सप्ताहाद्वैरिणो वश्या घातस्तेषु प्रजायते ॥ १८-१५ ॥ त्रिःसप्ताहान्महापापसंचयं नाशयेत्प्रिये । क्रव्यादजीवा वश्या हि भवन्त्येव न संशयः ॥ १८-१६ ॥ वैदूर्यघटितैः स्वर्णपुष्पैरभ्यर्चयेत्क्रमम् । चम्पकादिभिरभ्यर्च्य त्रैलोक्यं स्तम्भयेत्क्षणात् ॥ १८-१७ ॥ एकविंशतिभिर्वारैः सर्वपापहरो भवेत् । पुष्पैः पर्युषितैर्देवि नार्चयेत्स्वर्णजैरपि ॥ १८-१८ ॥ निर्माल्यभूतैः कुसुमैरुच्छिष्टैः परमेश्वरि । नवरत्नमयैः स्वर्णपुष्पैर्यदि शिवांं यजेत् ॥ १८-१९ ॥ तदा देवा मनुष्याश्च पन्नगा राक्षसादयः । सर्वे वश्या भवन्त्येव त्रिःसप्ताहान्न संशयः ॥ १८-२० ॥ जन्मकोटिभवं पापं नाशयेन्नात्र संशयः । स्वर्णरत्नमयैः पुष्पैर्नवरत्नैः प्रपूजयेत् ॥ १८-२१ ॥ तदाऽश्वमेधदशकं कृतं भवति शैलजे । स्वर्णरत्नादिपूर्णत्वं यदा नास्ति तदा शृणु ॥ १८-२२ ॥ तैरेव पुष्पैः पूजा तु कर्तव्या साधकोत्तमैः । यद्यत्पुष्पं यत्र यत्र दत्तं तत्तत्सुरेश्वरि ॥ १८-२३ ॥ तत्र तत्र प्रदातव्यं न दातव्यं यथेच्छया । अलंकारस्वरूपेण पूजयेच्चक्रनायकम् ॥ १८-२४ ॥ केवलं स्वर्णपुष्पैस्तु त्रैलोक्यं स्तम्भयेच्छिवे । मासमात्रेण पापानि सप्तजन्मभवान्यपि ॥ १८-२५ ॥ नाशयेन्मोहयेत्सर्वां समुद्रवलयां धराम् ॥ १८-२६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यास्वर्णरत्नपूजाविधिविवरणं नामाष्टदशकः पटलः ॥ १८ ॥ </poem> == एकोनविंशः पटलः == <poem> अथैकोनविंशः पटलः श्रीदेव्युवाच -- त्रिपुरा परमा शक्तिस्त्रैलोक्यवशकारिणी । एतस्याः परमानन्दसाधनं कथय प्रभो ॥ १९-१ ॥ बीजत्रयस्य देवेश यद्यहं तव वल्लभा । ईश्वर उवाच -- एषा विद्या वरारोहे पारम्पर्यक्रमागता ॥ १९-२ ॥ भवबन्धं घातयन्ती संस्मृता पापहारिणी । जपान्मृत्युञ्जयेशानि ध्याता सर्वार्थसाधिका ॥ १९-३ ॥ दुःखदौर्भाग्यदारिद्र्यभयघ्नी पूजिता भवेत् । विघ्नौघशमनी चैव हवनान्नात्र संशयः ॥ १९-४ ॥ पृथग्बीजत्रयस्याहं साधनं कथयामि ते । शुभ्राम्बरपरीधानो गन्धकर्पूरमण्डनः ॥ १९-५ ॥ मुक्ताफलस्फुरद्रूपभूषणः शुभ्रमाल्यधृत् । शुभ्रमन्दिरसंविष्टो ब्रह्मचर्यसमन्वितः ॥ १९-६ ॥ पूजयेच्छुभ्रकुसुमैर्नैवेद्यमपि सूज्ज्वलम् । पायसं घृतसंपन्नं तथाऽमृतफलौदनम् ॥ १९-७ ॥ घृतमोदकसंपन्नं नानाशुभ्रान्नपूरितम् । नैवेद्यं दर्शयेद्देव्यै वागीश्वर्यै सुरेश्वरि ॥ १९-८ ॥ उपचारैः सुशुभ्रैश्च साधयेन्मोक्षवाङ्मयम् । वाग्भवाख्यां जपेद्विद्यां वागीशीं संस्मरन्बुधः ॥ १९-९ ॥ कर्पूरधवलां शुभ्रपुष्पाभरणभूषिताम् । अत्यन्तशुभ्रवसनां वज्रमौक्तिकभूषणाम् ॥ १९-१० ॥ मुक्ताफलामलमणिजपमालालसत्कराम् । पुस्तकं वरदानं च दधतीमभयप्रदाम् ॥ १९-११ ॥ एवं ध्यायेन्महेशानि सर्वविद्याधिपो भवेत् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं स्रवत्पीयूषवषीणीम् ॥ १९-१२ ॥ तस्माज्ज्योतिर्मयीं ध्यायेज्जिह्वां दीपस्वरूपिणीम् । पाषाणेन समो वाऽपि मूर्खो जीवसमो भवेत् ॥ १९-१३ ॥ अथ कामकलाशक्तिसाधकः परमेश्वरि । रक्तालंकारसुभगो रक्तगन्धानुलेपनः ॥ १९-१४ ॥ रक्तवस्त्रावृतः सम्यङ्मध्ये कामकलात्मना । रक्तपुष्पैश्च विविधैः कुङ्कुमादिभिरर्चयेत् ॥ १९-१५ ॥ मूलादिब्रह्मपर्यन्तं स्फुरद्दीपस्वरूपिणीम् । बन्धूककुसुमाकारकान्तिभूषणभूषिताम् ॥ १९-१६ ॥ इक्षुकोदण्डपुष्पेषुवरदाभयसत्कराम् । तदीयकायसिन्दूरभरितं भुवनत्रयम् ॥ १९-१७ ॥ चिन्तयेत्परमेशानि त्रैलोक्यं मोहयेत्क्षणात् । राजानो वशमायान्ति पन्नगा राक्षसाः सुराः ॥ १९-१८ ॥ कन्दर्प इव देवेशि योषितां मानहारकः । मनश्चिन्तितयोषित्तु दासीव वशगा भवेत् ॥ १९-१९ ॥ चलच्चलेन्दुसंकाशां तरुणारुणविग्रहाम् । चिन्तयेद्योषितां योनौ क्षोभयेत्सुरसुन्दरीः ॥ १९-२० ॥ किं पुनर्मानुषीर्देवि त्रैलोक्यमपि मोहयेत् । एषैव चिन्तिता देवी सिन्दूराभा हृदि क्षणात् ॥ १९-२१ ॥ आकर्षयेत्तदा शीघ्रं रम्भां वाऽपि तिलोत्तमाम् । रक्तवर्णां स्त्रियं ध्यात्वा तदीयसहसत्तमः (?) ॥ १९-२२ ॥ तस्या र्मूध्नि स्मरेद्बीजान्स्रवत्पीयूषवषीणीम् । ध्यायन्संमोहयेद्देवि मदनोत्तप्तमानसाम् ॥ १९-२३ ॥ क्षणमात्रेण वेशि त्रैलोक्यं वशमानयेत् । एतत्कामकलाध्यानात्पञ्च कामा वरानने ॥ १९-२४ ॥ मोहयन्ति जगत्सर्वं प्रयोगं शृणु पार्वति । पूर्वोक्तकामा देवेशि ज्ञातव्याः पञ्चसंज्ञकाः ॥ १९-२५ ॥ विदर्भ्याद्येन कामेन मन्मथान्तर्गतं कुरु । कन्दर्पसंपुटं कृत्वा कोणगर्भगतं ततः ॥ १९-२६ ॥ मकरध्वजसंज्ञं तु सर्वमेतद्वरानने । मीनकेतुगतं कुर्यान्मोहयेज्जगतीमिमाम् ॥ १९-२७ ॥ त्रैलोक्यमोहनं नाम योगोऽयं परिकीतीतः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि शक्तिबीजस्य साधनम् ॥ १९-२८ ॥ सृष्टिसंहारपर्यन्तं शरीरे चिन्तयेत्पराम् । स्रवत्पीयूषधाराभिर्वर्षन्तीं विषहारिणीम् ॥ १९-२९ ॥ हेमप्रभाभासमानां विद्युन्निकरसुप्रभाम् । स्फुरच्चन्द्रकलापूर्णकलशं वरदाभयौ ॥ १९-३० ॥ ज्ञानमुद्रां च दधतीं साक्षादमृतरूपिणीम् । ध्यायन्विषं हरेन्मन्त्री नानाकारव्यवस्थितम् ॥ १९-३१ ॥ एतस्याः स्मरणाद्देवि नीलकण्ठत्वमागतः । अहं मृत्युञ्जयो भूत्वा विचरामि जले स्थले ॥ १९-३२ ॥ वैनतेयसमो मन्त्री विषभारसहस्रनुत् । भूतप्रेतपिशाचांश्च नाशयेद्रोगसंचयम् ॥ १९-३३ ॥ चातुथीकज्वरान्सर्वानपस्मारांश्च नाशयेत् । अथ त्रिकूटा सम्पूर्णा महात्रिपुरसुन्दरी ॥ १९-३४ ॥ चिन्तिता साधकस्याऽऽशु त्रैलोक्यवशकारिणी । क्रमेण नाभिहृद्वक्त्रमण्डलस्थाऽरुणप्रभा ॥ १९-३५ ॥ पद्मरागमणिस्वच्छा चिन्तनात्सुरवन्दिते । तस्याष्टगुणमैश्वर्यं सौभाग्यं च प्रजायते ॥ १९-३६ ॥ तन्नाम संस्मरन्मन्त्री योगिनीनां भवेत्प्रियः । मातृचक्रं तस्य काये तेन सार्धं सुखी भवेत् ॥ १९-३७ ॥ पुत्रवान् देवदेवेशि मन्त्री ध्यानान्न संशयः । यदा चक्रस्थिता पूर्णा खेचरी सिद्धिदायिनी ॥ १९-३८ ॥ चतुःषष्टिर्यतः कोट्यो योगिनीनां महौजसाम् । चक्रमेतत्समाराध्य संस्थिता वीरवन्दिते ॥ १९-३९ ॥ आदौ संबन्धिनि पदे बीजाष्टकं बहिः । कलां ध्यात्वाऽङ्गनासङ्गे कामराज इवापरः ॥ १९-४० ॥ पाशाङ्कुशधनुर्बाणैर्मादनैर्मोहयेत्प्रिये । त्रैलोक्यसुन्दरीं देवीं किं पुनर्मर्त्ययोषितः ॥ १९-४१ ॥ तथैव शक्तिसंबन्धशस्त्रैस्तन्मयविग्रहः । सिद्धगन्धर्वदेवांश्च वशी कुर्यान्न संशयः ॥ १९-४२ ॥ एतामाराध्य देवेशि कामः सौभाग्यसुन्दरः । हरिश्च परमेशानि त्रिपुरासाधनात्प्रिये ॥ १९-४३ ॥ त्रैलोक्यमोहनो भूत्वा स्थितिकर्ताऽभवत्सदा । एतत्समाराधनेन ब्रह्मा सृष्टिकरोऽभवत् । चन्द्रसूर्यौ वरारोहे सृष्टिसंहारकारकौ ॥ १९-४४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रेत्रिपुराबीजत्रयसाधनविधि-- र्नामैकोनविंशः पटलः ॥ १९ ॥ </poem> == विंशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- जपहोमविधिं ब्रूहि येन विघ्नं विनाशयेत् । साधकानां हिताय त्वं वद शंकर सुव्रत ॥ २०-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि जपहोमविधिं प्रिये । चक्रं समर्चयेद्देवि सकलं नियतव्रतः ॥ २०-२ ॥ बाह्यं मध्यगतं वाऽपि मध्यं वा चक्रमर्चयेत् । उपचारैः समाराध्य सहस्रं प्रजपेच्छुचिः ॥ २०-३ ॥ तदग्रे संस्थितो मन्त्री तदनन्तफलं भवेत् । ध्यात्वाऽथ वा चक्रराजमत्र पूजासमन्वितम् ॥ २०-४ ॥ जपारम्भं सुधीः कुर्यान्महापातकहा भवेत् । निगदेनोपांशुना वा मानसेनाथ वा जपेत् ॥ २०-५ ॥ निगदः परमेशानि स्पष्टवाचा निगद्यते । अव्यक्तस्तु स्फुरद्वक्त्र उपांशुः परिकीतीतः ॥ २०-६ ॥ मानसस्तु वरारोहे चिन्तनाक्षररूपवान् । निगदेन तु यज्जप्तं लक्षमात्रं वरानने ॥ २०-७ ॥ उपांशुस्मरणेनैव तुल्यं भवति शैलजे । उपांशु लक्षमात्रं तु यज्जप्तं कमलेक्षणे ॥ २०-८ ॥ मानसोच्चारणात्तुल्यमेकेन परमेश्वरि । मुद्रासंनद्धदेहः सन्पूर्वोक्तध्यानयोगतः ॥ २०-९ ॥ लक्षमात्रं जपेद्यस्तु महापापैः प्रमुच्यते । लक्षद्वयेन पापानि सप्तजन्मभवान्यपि ॥ २०-१० ॥ महापातकमुख्यानि नाशयेन्नात्र संशयः । ततो लक्षत्रयं जप्त्वा यस्तु मन्त्रं कुलेश्वरि ॥ २०-११ ॥ महापातककोटीस्तु नाशयेन्नात्र संशयः । चतुर्लक्षं जपेद्देवि स हि वागीश्वरो भवेत् ॥ २०-१२ ॥ कुबेर एव देवेशि पञ्चलक्षान्न संशयः । षड्लक्षजपमात्रेण महाविद्याधरो भवेत् ॥ २०-१३ ॥ सप्तलक्षजपान्मन्त्री खेचरीमेलको भवेत् । अष्टलक्षजपान्मन्त्री देवपूज्यो भवेन्नरः ॥ २०-१४ ॥ अणिमाद्यष्टसिद्धीनां नायको भवति प्रिये । वशगास्तस्य राजानो योषितस्तु विशेषतः ॥ २०-१५ ॥ नवलक्षप्रमाणं तु जपेत् त्रिपुरसुन्दरीम् । रुद्रमूतीः स्वयं कर्ता हर्ता साक्षान्न संशयः ॥ २०-१६ ॥ सर्ववन्द्यः सदा सर्वस्वस्थः सौभाग्यभाग्भवेत् । यत्र वा कुवचिद्भागे लिङ्गं यत्पश्चिमामुखम् ॥ २०-१७ ॥ स्वयंभूबाणलिङ्गं वा वृषशून्यं जलस्थितम् । पश्चिमायतनं चापि इतरद्वाऽपि सुव्रते ॥ २०-१८ ॥ शक्तिक्षेत्रेषु गङ्गायां नद्यां पर्वतमस्तके । पवित्रे सुस्थले देवि जपेद्विद्यां प्रसन्नधीः ॥ २०-१९ ॥ तत्र स्थित्वा जपेल्लक्षं साक्षाद्देवीस्वरूपकः । ततो भवति विद्येयं त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ २०-२० ॥ एवं जपेद्यथाशक्ति होमकर्म समारभेत् । किंशुकैर्हवनं कुर्याद्दशांशेन वरानने ॥ २०-२१ ॥ कुसुम्भकुसुमैर्दैवि मधुत्रयविमिश्रितैः । विधिनोक्तप्रकारेण विघ्नौघं नाशयेत्क्षणात् ॥ २०-२२ ॥ सर्वकामप्रदा राज्यभुक्तिमुक्तिफलप्रदा । कुण्डं विरच्य विधिवत्सर्वलक्षणलक्षितम् ॥ २०-२३ ॥ योनिकुण्डं वाक्प्रदं स्यादाकृष्टिकरणं भगम् । लक्ष्मीप्रदं वर्तुलं स्याच्चन्द्रार्धे हि त्रयं भवेत् ॥ २०-२४ ॥ नवत्रिकोणकुण्डं तु खेचरीसिद्धिदायकम् । चतुरस्रं शान्तिलक्ष्मीपुष्टिवृद्ध्यम्बुकारणम् ॥ २०-२५ ॥ षडस्रं सर्वसंपत्तिधनसौभाग्यवर्धनम् । पद्माङ्कं सर्वसंपत्तिकारणं सुरवन्दिते ॥ २०-२६ ॥ अष्टपत्रं वरारोहे समीहितफलप्रदम् । एतानि सर्वकार्याणि चतुरस्रे भवन्ति हि ॥ २०-२७ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि चतुरस्रस्य लक्षणम् । चतुरस्रं समं हस्तमात्रं विरचयेत्सुधीः ॥ २०-२८ ॥ मेखलासहितं देवि शृणु लक्षणमुत्तमम् । पञ्चदशाङ्गुलं खातं रमणीयं यथा भवेत् ॥ २०-२९ ॥ कण्ठदेशेऽङ्गुलं त्यक्त्वा नवाङ्गुलसमुन्नता । षडङ्गुलप्रविस्तारा मेखला प्रथमा भवेत् ॥ २०-३० ॥ द्वितीया मेखला देवि चतुरङ्गुलविस्तरा । सप्ताङ्गुलोच्चा कर्तव्या तृतीया मेखला ततः ॥ २०-३१ ॥ पञ्चाङ्गुलोच्चा देवेशि विस्तारे द्व्यङ्गुला भवेत् । वेदाग्निपक्षविस्तारा कर्तव्या मेखला प्रिये ॥ २०-३२ ॥ कर्तव्यमथ वा खातं द्वादशाङ्गुलसंमितम् । द्वादशाष्टतदर्धैस्तु मेखला देवि कारयेत् ॥ २०-३३ ॥ चतुरङ्गुलमायामो तथा चैवोच्चता भवेत् । कुण्डस्य पश्चिमे भागे योनिं कुर्यात्सुलक्षणाम् ॥ २०-३४ ॥ द्वादशाङ्गुलदीर्घी तु तथाऽष्टाङ्गुलविस्तराम् । अश्वत्थपर्णरूपां तु त्रिकोणां वा विचक्षणः ॥ २०-३५ ॥ अथ चैकतमे पक्षे शृणु वक्ष्ये हि लक्षणम् । अष्टादशाङ्गुलं खातं कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-३६ ॥ चतुरङ्गुलविस्तारा षडङ्गुलसमुन्नता । मेखला पूर्ववत्कार्या योनिश्चापि तथा भवेत् ॥ २०-३७ ॥ चतुवींशाङ्गुलं कुण्डं त्रिकोणं परितः पृथक् । खातं तु पूर्ववत्कुर्यात्कण्ठे हित्वाऽङ्गुलं तथा ॥ २०-३८ ॥ पूर्ववन्मेखलाः कार्या एकाऽपि च तथा भवेत् । योनिस्तद्वन्महेशानि त्रिकोणं परिकीतीतम् ॥ २०-३९ ॥ चतुरस्रेण कुण्डेन समं कुण्डं यथा भवेत् । तथा परिमितं कुर्यात्त्रिकोणादिकमद्रिजे ॥ २०-४० ॥ योनिकुण्डं योनिरूपं भगाङ्कं भगरूपकम् । कुर्यात्त्रिकोणवद्देवि चतुरस्रस्य संख्यया ॥ २०-४१ ॥ चतुर्हस्तमितं सूत्रं वर्तुलाकृति योजयेत् । वर्तुलं रचयेत्तेन खननं पूर्ववद्भवेत् ॥ २०-४२ ॥ मेखला पूर्ववद्योनिस्तथैव परिकीतीता । अर्धचन्द्रं तु कुण्डं हि परिवेषक्रमेण च ॥ २०-४३ ॥ चतुर्हस्तमितं कुर्यादर्धचन्द्रं यथा भवेत् । मेखला योनिसहिता पूर्ववत्परमेश्वरि ॥ २०-४४ ॥ नवत्रिकोणकुण्डं तु कथयामि वरानने । मध्यचक्रेण सदृशं कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-४५ ॥ मध्यत्रिकोणं देवेशि त्रिकोणमिव पूर्ववत् । मेखलारहितं तेन नवकोणं यथा भवेत् ॥ २०-४६ ॥ सन्धिभेदक्रमेणैव ततः कोणाष्टकं भवेत् । खनेत्तत्तत्प्रकारेण गणितेन यथाक्रमम् ॥ २०-४७ ॥ मेखलाः पूर्ववत्कार्यास्त्यक्त्वा कण्ठेऽङ्गुलं क्रमात् । योनिस्तथैव रचयेत्सर्वसौभाग्यवर्धनी ॥ २०-४८ ॥ अष्टपत्रं महेशानि कमलाकृति संभवेत् । चतुरस्रस्य मानेन यथा चाष्टदलं भवेत् ॥ २०-४९ ॥ एकत्र खननं चास्य कुर्यान्नेत्रसुखप्रदम् । मेखला पूर्ववत्कार्या पद्माकृतिसुखावहा ॥ २०-५० ॥ योनिस्तथैव देवेशि कुर्यात्सर्वसमृद्धये । एवं विरच्य कुण्डं हि होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-५१ ॥ दीपस्थानं समाश्रित्य कुण्डस्य रचना भवेत् । वर्तुलं रचयेद्देवि कूर्माकृति सुलोचने ॥ २०-५२ ॥ तन्मध्ये नव कोष्ठानि कृत्वा वर्णान्समालिखेत् । मध्यकोष्ठे क्षेत्रनाम ततोऽन्यत्र समालिखेत् ॥ २०-५३ ॥ स्वरयुग्मं क्रमेणैव दिक्षु चाष्टसु योजयेत् । अवर्गः कथितो देवि कवर्गादिकसप्तमम् ॥ २०-५४ ॥ पूर्वादक्रमतो देवि कुबेरान्तं ततो लिखेत् । लक्षवर्णौ शम्भुकोणे विलिखेत्कूर्मसंज्ञके ॥ २०-५५ ॥ यस्मिन्कोष्ठे क्षेत्रनाम तन्मुखं विद्धि पार्वति । मुखस्य पार्श्वयोः पाणियुग्मं जानीहि पार्वति ॥ २०-५६ ॥ ततः पार्श्वद्वयं कुक्षिस्थानं हि सुरवन्दिते । ततः पादद्वयं विद्धि चान्ते पुच्छं प्रकीतीतम् ॥ २०-५७ ॥ मुखे कार्याणि सिध्यन्ति मनोरथशतानि हि । करस्थाने महाक्लेशः सर्वकार्यविनाशकृत ॥ २०-५८ ॥ उदरे दुःखमधिकं पादयोर्हानिरुच्यते । पुच्छे तु धनहानिश्च जायते नान्यथा भवेत् ॥ २०-५९ ॥ दीपस्थानं मया प्रोक्तं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् । दीपस्थानं पुरे पश्येद्ग्रामे वा विषयेऽपि वा ॥ २०-६० ॥ यत्र कुत्रापि वा पश्येत्कार्यसिद्धिर्भवेत्प्रिये । क्षेत्राधिपस्य नाम्ना हि दीपस्थानं विचारयेत् ॥ २०-६१ ॥ दीपस्थाने जपं कुर्याद्धोमं च फलदं सदा । कुण्डं सुलक्षणं कुर्यादीशाने मण्डपस्य च ॥ २०-६२ ॥ अङ्गुष्ठपर्वमात्रोच्चं वालुकामण्डलं कुरु । गोमयेन च संलिप्तभूम्यां सुस्थलरूपकम् ॥ २०-६३ ॥ तत्र चोल्लेखनं कुर्यात्त्रिरेखाः पश्चिमाः क्रमात् । पूर्वाग्रे विलिखेत्पश्चात्तिस्रो रेखाः प्रदक्षिणाः ॥ २०-६४ ॥ उत्तरान्तास्ततो देवि लेखनीं तत्र संक्षिपेत् । प्रोक्षणं च ततः कृत्वा सिन्दूरेण ततः परम् ॥ २०-६५ ॥ कुङ्कुमेनाथ वा देवि कर्पूररजसाऽथ वा । चूर्णेन वा हरिद्राया धान्यपिष्टेन वा प्रिये ॥ २०-६६ ॥ त्रिकोणं चैव षट्कोणं वसुपत्रं समालिखेत् । चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् ॥ २०-६७ ॥ मध्ये पुष्पं विनिक्षिप्य त्रिपुरेश्या वरानने । ततः स्रुवादिपात्राणां पवित्रीकरणं यजेत् ॥ २०-६८ ॥ इध्मदूर्वाश्च दर्भाश्च द्विधा कृत्वा वरानने । आज्यस्थालीं चरुस्थालीं स्थापयेद्युग्मभेदतः ॥ २०-६९ ॥ स्रुवं स्रुचं ततः पश्चात्प्रणीतां प्रोक्षणीं क्रमात् । द्वन्द्वशः परमेशानि स्थापयाधोमुखानि च ॥ २०-७० ॥ अर्ध्यपात्रस्थमुदकं गृहीत्वा प्रोक्षणीं यजेत् । त्रिधा चोत्पवनं कृत्वा प्रोक्षयेत्तेन वारिणा ॥ २०-७१ ॥ तानि सर्वाणि पात्राणि पवित्रीकरणं भवेत् । उन्मुखानि ततः कृत्वा बालया चाभिमन्त्रयेत् ॥ २०-७२ ॥ परिस्तीर्य च दूर्वाभिः कुण्डस्य परितः प्रिये । पूर्वाग्रमुत्तराग्रं च परिस्तरणमुच्यते ॥ २०-७३ ॥ स्रुवं गृहीत्वा वामेन करेण सुमुखं ततः । दुर्भाङ्कुरेण तद्वक्त्रं पश्चिमात्पूर्वदेशतः ॥ २०-७४ ॥ त्रिवारं परिमृज्याथाधस्तत्करणमानयेत् । उपरिष्टात्ततो देवि यावद्वक्त्रं तु मन्त्रयेत् ॥ २०-७५ ॥ बालयाऽथ वरारोहे पवित्राणि भवन्ति हि । मूलविद्यां समुच्चार्य कुण्डाय नम आलिखेत् ॥ २०-७६ ॥ अनेन मनुना देवि कुण्डं सम्पूजयेत्सुधीः । कामेश्वरीं कुण्डमध्ये सकामामृतुसंयुताम् ॥ २०-७७ ॥ समावाह्य च संपूज्य तद्गर्भे वह्निमानयेत् । मूलविद्यानेत्रमन्त्रार्णद्वयेन विलोकयेत् ॥ २०-७८ ॥ अस्रमन्त्रेण संरक्ष्य संपुटस्थं ततः परम् । भ्रामयेत्कुण्डपरितस्त्रिधा दक्षिणतः क्रमात् ॥ २०-७९ ॥ संपुटादग्निखण्डं तु हुंफडन्तेन संत्यजेत् । क्रव्यादंशं कोणभागे राक्षसे वीरवन्दिते ॥ २०-८० ॥ कवचेन च संपूज्य जानुभ्यामवनिं गतः । कुण्डमध्ये प्रतिष्ठाप्य कामबीजं च वह्नि च ॥ २०-८१ ॥ मूर्तये नम आलिख्य मनुना पूजयेच्छिवाम् । नाभिमण्डलदेशस्थवहन्नाडीपुटक्रमात् ॥ २०-८२ ॥ ज्ञानाग्निं बाह्यवह्निं च एकीकृत्य प्रपूजयेत् । मूलविद्यां समुच्चार्य आंसोहमिति चोच्चरेत् ॥ २०-८३ ॥ वह्निचैतन्यमुच्चार्य ङेन्तं हृन्मन्त्रसंयुतम् । अनेन मनुना गर्भे कामेश्वर्या विचिन्तयेत् ॥ २०-८४ ॥ वर्ह्नेदेहे षडङ्गानि योजयेत्सुरवन्दिते । सहस्राचीः स्वस्तिपूर्ण उत्तिष्ठ पुरुषस्तथा ॥ २०-८५ ॥ धूमव्यापी सप्तजिह्वो धनुर्धर उदाहृतः । चतुर्थ्यन्तान्षडङ्गेषु योजयेत्कमलेक्षणे ॥ २०-८६ ॥ तारं वैश्वानरप्रान्ते जातवेद इहाऽऽवह । लोहिताक्ष ततः सर्वकर्माणीति च साधय ॥ २०-८७ ॥ वह्निजायान्वितो मन्त्रो वह्निं सम्यक्समर्चयेत् । ध्यायेद्वह्निं हेमवर्णं शक्तिस्वस्तिकधारिणम् ॥ २०-८८ ॥ वरदायकशोभाढ्यं सुवर्णवरभूषणम् । एवमग्निं समभ्यर्च्य तन्मुखे कमलेक्षणे ॥ २०-८९ ॥ षट्कोणं चिन्तयेत्तत्र सप्त जिह्वाः समर्चयेत् । वह्निवायुं वामकर्णं भूषितं नादबिन्दुना ॥ २०-९० ॥ अनेन योजयेद्देवि क्रमेण रसनाः प्रिये । यकारादिसकारान्ता जिह्वाः सप्त भवन्ति हि ॥ २०-९१ ॥ पद्मरागतप्तहेमवर्णा हि सुरवन्दिते । हिरण्याख्याः शम्भुकोणे पूजयेत्सुरवन्दिते ॥ २०-९२ ॥ वैदूर्याभा सुवर्णा तु कनकाख्या ततः परम् । पूर्वकोणे समभ्यर्च्य पूजयेद्रुद्रलोहिताम् ॥ २०-९३ ॥ उद्यदादित्यसंकाशां रक्ताख्यां वह्निकोणके । नीलां नीलप्रभां देवि कृष्णाख्यां राक्षसे यजेत् ॥ २०-९४ ॥ श्वेतां मुक्ताप्रभां देवि शुभ्राख्यां पश्चिमे यजेत् । धूमिनीं पद्मरागाभां वायौ रक्ततरां यजेत् ॥ २०-९५ ॥ करालीं चन्द्रकोट्याभां बहुरूपां तु मध्यगाम् । दक्षिणोत्तरभागस्थां पूजयेत्सर्वसिद्धिदाम् ॥ २०-९६ ॥ क्रमेण जिह्वाबीजान्ते नामानि परिपूजयेत् । अग्निर्हुतवाहनेऽथ हुताशनेऽथ वर्त्मने ॥ २०-९७ ॥ देवमुखः सप्तजिह्वो वैश्वानरो जातवेदाः । क्रमेण पूजयेतत्र अष्टौ नामान्यनुक्रमात् ॥ २०-९८ ॥ एवमग्निं तु संपूज्य कामेशीगर्भसंभवम् । दर्भकङ्कणमादाय करबन्धं सुलोचने ॥ २०-९९ ॥ मूलमन्त्रेण बाणेन चतुर्थेन च होमयेत् । गर्भाधानं विधायेत्थं सीमन्तोन्नयनादिकम् ॥ २०-१०० ॥ कामेशीगर्भजातस्य वह्नेश्चौलादिसत्क्रियाः । मूलमन्त्रेण संचिन्त्य बाह्यचक्रं समचंयेत् ॥ २०-१०१ ॥ षट्कोणेषु षडङ्गानि वसुकोणेषु मातरः । लोकपालांश्च भूबिम्बे वह्निं प्रौढं विचिन्तयेत् ॥ २०-१०२ ॥ ब्रह्माणं दक्षिणेऽभ्यर्च्य घृतस्थालीं प्रपूजयेत् । वह्निं सम्पूज्य विधिवत्तन्मुखे शैलसंभवे ॥ २०-१०३ ॥ चक्रराजं समावाह्य सर्वरश्मिसमन्वितम् । सर्वसिंहासनैः सेव्यमुपचारैः समर्चयेत् ॥ २०-१०४ ॥ धूपं विस्तारयेत्सम्यक्कुण्डमण्डपपूरितम् । दीपं च दर्शयेन्मन्त्री ततो दीपान्बहु प्रिये ॥ २०-१०५ ॥ मालाकारेण संवेष्ट्य मेखलात्रयमाद्रिजे । विस्तार्य चरुकं पश्चात्सर्वदिक्षु सुखाप्तये ॥ २०-१०६ ॥ नित्यहोमं ततः प्रोक्तं कामनाहोममाचरेत् । मालतीजातिकामल्लीकुसुमैर्मधुमिश्रितैः ॥ २०-१०७ ॥ घृतपूर्णैर्हुनेद्देवि वागीशत्वं प्रजायते । मूकस्यापि च मूढस्य शिलारूपस्य नान्यथा ॥ २०-१०८ ॥ जपापुष्पैराज्ययुक्तैः करवीरैस्तथाविधैः । हवनान्मोहयेन्मन्त्री लोकत्रयनिवासिनः ॥ २०-१०९ ॥ कर्पूरकुङ्कुमे देवि मिश्रं मृगमदेन हि । हवनान्मदनो देवि मन्त्रिणा विजितो भवेत् ॥ २०-११० ॥ सौभाग्येन विलासेन सामर्थ्येनापि सुव्रते । चम्पकैः पाटलैर्हुत्वा श्रियं प्रोल्लसिताम्बराम् ॥ २०-१११ ॥ मन्त्री प्राप्नोति महतीं स्तम्भयेज्जगतीभिमाम् । श्रीखण्डं गुग्गुलं चन्द्रमगरुं होमयेत्ततः । राजनागेन्द्रदेवानां पुरन्ध्रीर्वशमानयेत् ॥ २०-११२ ॥ सर्वलोका वशास्तस्य भवन्त्येव न संशयः । लाक्षाहोमाद्भवेद्राज्यं दारिद्र्यभयपीडितः । दुर्गोपसर्गशमनं पलत्रिमधुहोमतः ॥ २०-११४ ॥ दूरस्थितानां देवेशि गुरुणा प्रोक्तमार्गतः । होमं कुर्याद्वश्यकामैरन्यथा निष्फलं भवेत् ॥ २०-११५ ॥ रुधिराक्तेन च्छागस्य मांसेन निशि होमतः । मधुरत्रययुक्तेन गुरुणोक्तविधानतः ॥ २०-११६ ॥ परराष्ट्र्ं महादुर्गं समस्तं स्ववशं नयेत् । महापलेन देवेशि रिपोः सैन्यं विनाशयेत् ॥ २०-११७ ॥ खेचरो जायते रात्रौ कृत्वा होमं चतुष्पथे । क्षीरं मधु दधि त्वाज्यं पृथग्घुत्वा वरानने ॥ २०-११८ ॥ आयुर्धनमथाऽऽरोग्यं समृद्धिर्जायते नृणाम् । क्रमेण शैलजे क्षीरमधुभ्यां मृत्युनाशनम् ॥ २०-११९ ॥ दधिमाक्षिकहोमेन सौभाग्यं धनमाप्नुयात् । सितया केवलं होमो वैरिस्तम्भनकारकः ॥ २०-१२० ॥ होमो दधिमधुक्षीरलाजभिर्वीरवन्दिते । रोगहन्ता कालहन्ता मृत्युहन्ता न संशयः ॥ २०-१२१ ॥ कमलैररुणैर्होमः सम्यक्संपत्तिदायकः । रक्तोत्पलैर्जगद्वश्यं राजानो वशगाः क्षणात् ॥ २०-१२२ ॥ नीलोत्पलैर्महादुष्टा वशमायान्ति नान्यथा । श्वेतोत्पलैः श्रियं वाचं लभते हवनात्प्रिये ॥ २०-१२३ ॥ श्वेतैश्च ब्रह्मकमलैर्लक्ष्मीं सौभाग्यमाप्नुयात् । कह्लारहवनान्मन्त्री सौभाग्यं च धनं लभेत् ॥ २०-१२४ ॥ पूर्णं दाडिमहोमेन वशी कुर्यान्महासुरान् । मातुलुङ्गफलोद्भूतहोमेन क्षत्रिया वशाः ॥ २०-१२५ ॥ नारङ्गफलहोमेन वैश्या वश्या भवन्ति हि । कूष्माण्डफलहोमेन शूद्रा वश्यास्तथाऽपरे ॥ २०-१२६ ॥ द्राक्षाफलैः सिद्धयोऽष्टौ लक्षहोमान्न संशयः । कदलीफलहोमेन लक्षमात्रेण भूभृतः ॥ २०-१२७ ॥ वश्यास्तु दशसंख्याका भवन्त्येव न संशयः । खर्जूरीफलहोमेन लक्षमात्रेण भूभुजः ॥ २०-१२८ ॥ वश्या विंशतिसंख्याका इत्याज्ञा पारमेश्वरी । नारिकेलफलैर्होमात्समृद्धिर्जायते प्रिये ॥ २०-१२९ ॥ लक्षमात्रेण मन्त्रज्ञो राजाऽपर इव प्रिये । पक्वाम्रफलहोमेन लक्षमात्रेण सुन्दरि ॥ २०-१३० ॥ चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेदिनी वशमानयेत् । पनसस्य फलैर्होमाल्लक्षेण शतभूभुजः ॥ २०-१३१ ॥ वशा भवन्ति देवेशि नात्र कार्या विचारणा । तिलाज्यहोमाद्देवेशि कार्यसिद्धिर्भवोत्प्रिये ॥ २०-१३२ ॥ राजिकालवणाभ्यां तु दुष्टलोकान्वशं नयेत् । गुग्गुलस्य च होमेन सर्वदुःखानि नाशयेत् ॥ २०-१३३ ॥ कुङ्कुमेन हुनेद्देवि त्रैलोक्यं वशमानयेत् । वैरिणो वशगाः शीघ्रं चन्दनस्यापि होमतः ॥ २०-१३४ ॥ रक्तचन्दनहोमेन वश्या हि पुरुषाः स्त्रियः । कर्पूरस्य च होमेन वाग्वश्यं जायते नृणाम् ॥ २०-१३५ ॥ कस्तूरीहोमतो देवि राजानो राजमन्त्रिणः । वश्या भवन्ति सकलाः परिवारयुताः प्रिये ॥ २०-१३६ ॥ तिलतण्डुलहोमेन शान्तिर्भवति मन्दिरे । शर्करागुडहोमेन सर्वकामार्थसाधकः ॥ २०-१३७ ॥ घृतपायसहोमेन सिता युक्तेन मान्त्रिकः । त्रैलोक्यं वशमायाति धान्यसिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् ॥ २०-१३८ ॥ सोपस्करैश्च वटकैरुपसर्गान् विनाशयेत् ॥ २०-१३९ ॥ बन्धूककुसुमैर्होमः सर्वशत्रून् विनाशयेत् । जपापुष्पैर्जगद्वश्यं वनपुष्पैश्च मोहनम् ॥ २०-१४० ॥ बकुलस्य हुनेत्पुष्पैः सौभाग्यं जायते महत् । दशाङ्गधूपहोमेन सौभाग्यमतुलं भवेत् ॥ २०-१४१ ॥ जम्बूफलैः स्त्रियो वश्याः कूष्माण्डैर्दैत्यकन्यकाः । श्रीफलैरतुलां लक्ष्मीं पत्रैर्वा सुरवन्दिते ॥ २०-१४२ ॥ इक्षुखण्डैः सुखावाप्तिस्तद्रसाद्राजकन्यकाः । वश्या भवन्ति देवेशि नारिकेलजलेन वा ॥ २०-१४३ ॥ केवलं घृतहोमेन वरदाः सर्वशक्तयः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मानं हवनसिद्धिदम् ॥ २०-१४४ ॥ पुष्पं समग्रं जुहुयात्कमलं वाऽपि पुष्कलम् । कुसुम्भवनपुष्पाणि यथेष्टानि हुनेत्प्रिये ॥ २०-१४५ ॥ शतसंख्यास्तिला देवि राजिकाः शतसंख्यया । लाजा मुष्टिप्रमाणास्तु घृतं गद्याणमात्रकम् ॥ २०-१४६ ॥ चुलुकार्धं पयः क्षीरमन्नं ग्रासमितं भवेत् । स्थूलं फलं महेशानि कूष्माण्डं मातुलुङ्गकम् ॥ २०-१४७ ॥ मनःप्रियैश्च खण्डैश्च फलं भवति निश्चयात् । रम्भाफलं चतुःखण्डैर्लघु चेत्खण्ड्यते न हि ॥ २०-१४८ ॥ नारिकेलस्य खण्डं हि रम्भायाः फलवत्प्रिये । पर्वस्थाने चेक्षुखण्डं मनःसंतोषकारि वा ॥ २०-१४९ ॥ द्राक्षाफलं समग्रं स्यान्नारङ्गं खार्जुरं तथा । गुग्गुलं क्रमुकार्धं तु कुङ्कुमं च तथा भवेत् ॥ २०-१५० ॥ गुञ्जासमं च कर्पूरं कस्तूरी घुसृणं तथा । चन्दनं चागरुं देवि क्रमुकेन समं भवेत् ॥ २०-१५१ ॥ मनःप्रियाणि सर्वाणि फलानि हवने प्रिये । लाक्षा गुग्गुलसंख्या स्याद्यद्यद्वस्तु मनोहरम् ॥ २०-१५२ ॥ मनःप्रियाहुतीः कृत्वा होमं कुर्यात्सुलोचने । एतदाहुतिमानं ते कथितं सर्वविघ्नहृत् ॥ २०-१५३ ॥ यथेच्छया वरारोहे श्रीविद्यां परितोषयेत् । यथाशक्ति जपं कृत्वा तद्दशांशेन होमयेत् ॥ २०-१५४ ॥ किंशुकैः पापसंघातनाशकैरथ वा प्रिये । नानाद्रव्यैः पृथग्भूतैमीश्रितैर्वा वरानने ॥ २०-१५५ ॥ यथाशक्त्या तु मिलितैर्होमं कुर्याद्विचक्षणः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि विशेषविधिमुत्तमम् ॥ २०-१५६ ॥ आदौ कुण्डं समुत्पाद्य सर्वलक्षणसंयुतम् । चतुरस्रं तु शोभाढ्यं शतहोमेऽर्धहस्तकम् ॥ २०-१५७ ॥ सहस्रे हस्तमात्रं च चतुरस्रं द्विहस्तकम् । द्विहस्तमयुते प्रोक्तं लक्षे हस्तचतुष्टयम् ॥ २०-१५८ ॥ कोटिहोमेऽष्टहहस्तं च कृत्वा कुण्डस्य लक्षणम् । शान्तिके चतुरस्रं तु वश्ये चैवार्धचन्द्रकम् ॥ २०-१५९ ॥ षट्कोणं स्तम्भने चैव मारणे तद्वदेव हि । आकर्षणे त्रिकोणं च वृत्तमुच्चाटने तथा ॥ २०-१६० ॥ नानासिद्धिहितार्थाय पद्मकोणं च सिद्धिदम् । उत्तरे शान्तिकं चैव स्तम्भने वारुणीं दिशम् ॥ २०-१६१ ॥ मारणं दक्षिणे चैव पश्चिमे वश्यकर्मणि । दाहकर्म च आग्नेये विद्वेषो नैरृते तथा ॥ २०-१६२ ॥ उच्चाटने तु वायव्य ईशान्ये (एशाने) सर्वसिद्धिदम् । कृत्तिका कर्षणे प्रोक्ता भरणी मारणे तथा ॥ २०-१६३ ॥ स्वाती वश्ये तथोच्चाटे ज्येष्ठा स्तभनमेव च । विद्वेषणे शततारं चाभिजित्वं तु शान्तिके ॥ २०-१६४ ॥ सोमे सर्वाकर्षणं च मारणं मङ्गले तथा । बुधेन स्तम्भ कार्यं गुरुवारे तु पौष्टिकम् ॥ २०-१६५ ॥ शुक्रे च सर्वकामास्तु भानोरथ(नावथ)शुभानि च । पूर्वाह्णे वश्यकर्माणि मध्यान्हे प्रीतिनाशनम् ॥ २०-१६६ ॥ उच्चाटनं चापराह्णे संध्यायां मारणे तथा । शान्तिके अर्धरात्रं च पौष्टिकं प्रातरेव हि ॥ २०-१६७ ॥ स्तम्भने गजचर्माणि मारणे माहिषं तथा । मृगचर्म तथोच्चाटे छागलं वश्यकर्मणि ॥ २०-१६८ ॥ विद्वेषे जम्बुकं प्रोक्तं गोचर्मं शान्तिके तथा । नानासिद्धिहितार्थाय व्याघ्रचर्ममुदाहृतम् ॥ २०-१६९ ॥ श्वेतं व्याघ्रे भवेच्छान्त्यै पीतं स्तम्भनकारकम् । वश्याकर्षणयो रक्तं क्षोभणार्थं प्रियावहम् ॥ २०-१७० ॥ कृष्णं च मारणे प्रोक्तं धूम्रमुच्चाटनादिके । राजवृक्षस्य समिधो होतव्याः स्तम्भकर्मणि ॥ २०-१७१ ॥ महिषीघृतसंयुक्तं सदा वै सिद्धिदायकम् । मारणेऽत्यचिराहोमं समिधै {द्भि} र्दाडिमोद्भवैः ॥ २०-१७२ ॥ अजाघृतेन देवेशि वशयेत्सचराचरम् । विद्वेषस्यैव होतव्य { व्या } उन्मत्तसमिधस्तथा ॥ २०-१७३ ॥ अतसीतैलसंयुक्ता विद्वेषणमतः परम् । सर्वविघ्नसमूहं तु नाशयेन्नात्र संशयः ॥ २०-१७४ ॥ पूर्णाहुतिं ततो देवि पूजयित्वा तु कन्यकाः । पूजितं तेन त्रैलोक्यं कन्यका येन पूजिताः ॥ २०-१७५ ॥ बालया पूजयेद्देवी श्रीविद्यां पूजयेत्ततः । पञ्चसिंहासनैर्देवि श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् ॥ २०-१७६ ॥ सुवासिनीस्ततः पूज्याः श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् । विप्रान्संतोषयेत्पश्चाच्छ्रीविद्यां तत्र पूजयेत् ॥ २०-१७७ ॥ योगिन्यश्च तथा पूज्याः श्रीविद्यां परितोषयेत् । दर्शनानि समग्राणि पूजयेद्विविधानि च ॥ २०-१७८ ॥ श्रीविद्यां तोषयेत्तत्र पूर्णाहुतिमथाऽऽचरेत् ॥ २०-१७९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे विंशः पटलः ॥ २० ॥ </poem> == एकविंशः पटलः == <poem> अथैकविंशः पटलः ईश्वर उवाच -- होमान्तरं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्म सनातनम् । ज्ञानेन चतुरस्राख्यं कुण्डं संचिन्त्य पूर्ववत् ॥ २१-१ ॥ आत्मभिश्चतुरस्रं तद्विज्ञेयं वीरवन्दिते । आत्मानो वेदसंख्या हि ज्ञातव्या देशिकोत्तमैः ॥ २१-२ ॥ येषां विज्ञानमात्रेण पुनर्जन्म न विद्यते । साधारणेन पक्षेण वर्तते सर्वजन्तुषु ॥ २१-३ ॥ स आत्मा परमेशानि प्राणरूपी वरानने । प्राणस्तु पवनो देवि हृदयस्थानमन्दिरः ॥ २१-४ ॥ शरीरं व्याप्य सकलं चरस्याप्यचरस्य च । हंसस्वरूपी विज्ञेयः श्वासोच्छ्वासविलासवान् ॥ २१-५ ॥ जीव इत्येव नामास्य भ्रान्त्या भासान्न वस्तुतः । श्वासोच्छ्वासो देहभावाद्भ्रान्तिरेव न संशयः ॥ २१-६ ॥ कुलालचक्रभेदेन घटाकाशं यथा घटे । दृश्यते परमेशानि आकाशं व्याप्य तिष्ठति ॥ २१-७ ॥ घटे भवति भिन्नत्वं नाऽऽकाशे भिन्नता भवेत् । तथा देहगतो जीवो देहनाशे वरानने ॥ २१-८ ॥ व्याप्य तिष्ठति सर्वत्र तस्मादात्मा परं महत् । आत्मज्ञानं मया प्रोक्तं द्वितीयस्य शृणु प्रिये ॥ २१-९ ॥ अन्तरात्मेति किं नाम तच्छृष्णुष्व पदं महत् । अन्तःशब्देन देवेशि रहस्यं सूक्ष्मरूपकम् ॥ २१-१० ॥ परमाणुस्वरूपेण सर्वं व्याप्य विजृम्भते । अन्तरङ्गतया तेन चरं वाऽप्यथ वाऽचरम् ॥ २१-११ ॥ व्याप्यते सकलं तस्मादन्तरात्मेति गीयते । स एव हंस आत्मा हि योगिगम्यो यदा भवेत् ॥ २१-१२ ॥ तारचञ्चुर्वरारोहे निगमागमपक्षवान् । शिवशक्तिपदद्वन्द्वो बिन्दुत्रयविलोचनः ॥ २१-१३ ॥ अयं परमहंसस्तु सृष्टिं व्याप्यावतिष्ठति । तदा भूतानि जायन्ते क्रमेण कमलेक्षणे ॥ २१-१४ ॥ आकाशं पवनोऽग्निश्च जलं पृथ्वी वरानने । पञ्चकस्यास्य देवेशि प्रथमं चित्तमुच्यते ॥ २१-१५ ॥ अविद्याख्यसरोमध्ये मोहपङ्कप्रपूरिते । प्रपञ्चकमले भूतपञ्चकपरिजृम्भिते ॥ २१-१६ ॥ विहारोऽस्यैव हंसस्य सृष्ट्या मायामयो भवेत् । अयमेव महादेवि निष्प्रपञ्चो यदा भवेत् ॥ २१-१७ ॥ संहाररूपी हंसस्तु तदाऽऽत्मानं प्रदर्शयेत् । पक्षित्वमस्य नास्त्येव सोऽहमात्मा प्रतिष्ठितः ॥ २१-१८ ॥ परमात्मेति जानीहि त्रयमेतदुदाहृतम् । पक्षपुच्छशिरो देवि आकारप्रतिभासकः ॥ २१-१९ ॥ ज्ञानात्मा कथ्यते भद्रे यः साक्षात्साक्षिरूपकः । येनेदं ज्ञायते सर्वं समत्वेन वरानने ॥ २१-२० ॥ चन्द्रबिम्बं यथा देवि जलक्षीरेषु दृश्यते । न लिप्तस्त { सं त} स्य देवशि नीरक्षीरविभेदतः ॥ २१-२१ ॥ कर्दमे चन्दने बिम्बं न भवेल्लिप्तमद्रिजे । सर्वसाक्षी तथा भद्रे ज्ञानात्मा परिकीतीतः ॥ २१-२२ ॥ आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्मानः प्रकीतीताः । एतद्रूपं हि चित्कुण्डं चतुरस्रं वरानने ॥ २१-२३ ॥ आनन्दमेखलारम्यं बिन्दुत्रिवलयाङ्कतम् । अर्धमात्रा योनिरूपं ब्रह्मानन्दमयं सदा ॥ २१-२४ ॥ पराहन्तामये सर्वज्ञानदीपविजृम्भिते । संविदग्नौ हुनेद्देवि प्रपञ्चहविरुत्कटम् ॥ २१-२५ ॥ शब्दाख्यं मातृकारूपमक्षवर्णविराजितम् । अक्षराणि हुतान्यत्र निःशब्दं ब्रह्म जायते ॥ २१-२६ ॥ पुण्यपापे हविर्देवि कृत्याकृत्ये हविः प्रिये । संकल्पश्च विकल्पश्च धर्माधर्मौ हविस्तथा ॥ २१-२७ ॥ जुहुयात्परमेशानि मन्त्राभ्यां विमलानने । मूलविद्यां ब्रह्मरूपां ध्यात्वा तु तदनन्तरम् ॥ २१-२८ ॥ तदन्ते चोच्चरेत्पश्चाद्ब्रह्मप्रात्यै तु देशिकः । धर्माधर्महविर्दीप्त आत्माग्नौ मनसा स्रुचा ॥ २१-२९ ॥ सुषुम्नावर्त्मना नित्यमक्षवृत्तिं जुहोम्यहम् । स्वाहान्तेन हुनेद्देवि सकलं निष्कलं जगत् ॥ २१-३० ॥ अन्तर्होममनुर्देवि सर्वमायानिकृन्तनः । प्रकाशाकाशहस्ताभ्यामवलम्ब्योन्मनीस्रुचा ॥ २१-३१ ॥ धर्माधर्मौ कलास्नेहपूर्णवह्नौ जुहोम्यहम् । अग्निजायान्वितो मन्त्रो विद्यान्ते कथतस्तव ॥ २१-३२ ॥ निप्रपञ्चे यदा देवि जायते मन्त्रवित्तमः । तदा सच्चिन्मयः साक्षात्केवलं ब्रह्म साधकः ॥ २१-३३ ॥ दश सोऽहं जुहंसोऽपि पीत्वा मृत्युं सुखी भवेत् ॥ २१-३४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे ज्ञानहोमविधि-- र्नामैकविंशः पटलः ॥ २१ ॥ </poem> == द्वाविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- होमादिकं तु सकलं कुमारीपूजनं विना । परिपूर्णफलं नैव पूजनात्सफलं भवेत् ॥ २२-१ ॥ कुमारीपूजनाद्देवि पूजाकोटिफलं भवेत् । पुष्पं कुमार्यै यद्दत्तं तन्मेरुसदृशं भवेत् ॥ २२-२ ॥ कुमारी भोजिता येन त्रैलोक्यं तेनं भोजितम् । कुमार्यै यज्जलं दत्तं तज्जलं सागरोपमम् ॥ २२-३ ॥ अन्नं तु मीननयने कुलाचलसमं भवेत् । एकाब्दात्षोडशाब्दान्ताः कन्यकाः पूजयेच्छुभाः ॥ २२-४ ॥ विवाहरहिताः स्युश्चेदुत्तरोत्तरसिद्धिदाः । विवाहितास्तु देवेशि बाला एव कुमारिकाः ॥ २२-५ ॥ सुवासिन्यो मदप्रौढ.ः संशये त्यज सुव्रते । कुमारीपूजने देवि कुमारीमनुना भवेत् ॥ २२-६ ॥ मन्त्रभेदेन तेनैव श्रीविद्यां च प्रपूजयेत् । नैमित्तिकं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्ममयो बुधः ॥ २२-७ ॥ निवीकल्पस्य देवेशि नान्यस्य सुरवन्दिते । सर्वशङ्काविनिर्मुक्तः सर्वज्ञः साधकोत्तमः ॥ २२-८ ॥ दूतीयागविधिं कुर्यात्खेचरो जायते प्रिये । अर्घ्यपात्रे वह्निसूर्यसोमामृतमये शिवे ॥ २२-९ ॥ सोमामृतं तु जानीहि नानाद्रव्यमयं सदा । सविकल्पस्य देवेशि वर्णानुक्रमभेदतः ॥ २२-१० ॥ कथ्यन्ते द्रव्यभेदास्तु क्रमेण वरवणीनि । क्षीराज्यमधुमैरेयद्रव्यभेदा भवन्ति हि ॥ २२-११ ॥ सर्वज्ञत्वे वरारोहे यज्ञे दोषो न विद्यते । अश्वमेधादियज्ञेषु वाजिहत्या कथं भवेत् ॥ २२-१२ ॥ द्रव्यभेदा वरारोहे बहवः सन्ति भेदतः । जलं क्षीरं घृतं भद्रे मधु मैरेयमैक्षवम् ॥ २२-१३ ॥ पौष्पं तरुमयं धान्यसंभवं बहुनिमीतम् । सहकारभवं देवि विविधं बहुभेदतः ॥ २२-१४ ॥ मादकं धर्मसंछेदाद्वर्ज्यमासीत्सुलोचने । ज्ञानेन संस्कृतं तत्तु महापातकनाशनम् ॥ २२-१५ ॥ ब्रह्महत्त्यासुरापानस्वर्णस्तेयादिपातकान् । नाशयेत्पूजनाद्देवि निवीकल्पः स मन्त्रवित् ॥ २२-१६ ॥ विचारयेत्सदा सर्वं सर्वविद्वीरवन्दिते । जलं जलचरं विद्धि घटं पूर्णं समानयेत् ॥ २२-१७ ॥ स्थापितं देवि सप्ताहाज्जलं जीवसमन्वितम् । क्षीरं वै यस्य जीवस्य तस्य मांसं न संशयः ॥ २२-१८ ॥ कृशा पुत्रवती नारी वन्ध्या पुष्टा यतः प्रिये । माकन्दफलजं रम्यं द्रावं सेव्यं द्विजातिभिः ॥ २२-१९ ॥ अमादकत्वाद्देवेशि चैक्षुत्वं सेव्यते बुधैः । अनामिषं नास्ति किंचित्सर्वं क्षीरादिकं प्रिये ॥ २२-२० ॥ वेदशास्रपुराणेषु गूढो ज्ञानसमुच्चयः । शमीवृक्षे यथा वह्निस्तथा तिष्ठति सुन्दरि ॥ २२-२१ ॥ सर्वभूतेषु विज्ञानं ज्ञातव्यं देशिकोत्तमैः । काष्ठनिर्मथनाद्देवि प्रकटो वह्निरुच्यते ॥ २२-२२ ॥ तत्काष्ठं दह्यते तेन तथा ब्रह्ममयं जगत् । पापपुण्यविनिर्मुक्तं ज्ञानमेतद्वरानने ॥ २२-२३ ॥ किंचिदुल्लासपर्यन्तं ग्राह्यमेतत्सुरेश्वरि । यज्ञाङ्गं तु यतो लौल्यात्पातकी ब्रह्महा भवेत् ॥ २२-२४ ॥ मादकं वस्तु सकलं वर्जयेत्कनकादिकम् । कलञ्जं पातकी तस्माद्ब्रह्म ब्रह्मविदां वरः ॥ २२-२५ ॥ धर्माधर्मपरिज्ञानात्सकलेऽपि पवित्रता । विण्मूत्रं स्रीरजो वाऽपि नखास्थि सकलं प्रिये ॥ २२-२६ ॥ विचारयेन्मन्त्रवित्तु पवित्राण्येव सुव्रते । अन्नं ब्रह्म विजानीयात्तेन यस्य समुद्भवः ॥ २२-२७ ॥ नानाजीवाश्रयं तत्तु पुरीषं केन निन्द्यते । नानाविधा हि देवेशि देवताः सलिलस्थिताः ॥ २२-२८ ॥ तेनोदकेन यज्जातं मूत्रं कस्मात्तु दूषयेत् । गोमूत्रप्राशनं देवि गोमयस्यापि भक्षणम् ॥ २२-२९ ॥ प्रायश्चित्ते तु कथितं ब्रह्महत्यादिके प्रिये । मले मूत्रे कथं दोषो भ्रान्तिरेव न संशयः ॥ २२-३० ॥ स्त्रीरजः परमेशानि देहस्तेनैव जायते । कथं तु दूषणं येन प्राप्यते परमं पदम् ॥ २२-३१ ॥ पुरुषस्य तु यद्वीर्यं बिन्दुरित्यभिधीयते । बिन्दुस्तु परमेशानि कायोऽयं शिवरूपकः ॥ २२-३२ ॥ शिवतत्त्वेन चास्थ्यादिदूषणं नास्ति बैन्दवे । रेतः पवित्रं देहस्य कारणं केन निन्द्यते ॥ २२-३३ ॥ ज्ञानमार्गोऽयं सकलो निवीकल्पस्य सुन्दरि । सविकल्पो महेशानि पापभाग्जायते नरः ॥ २२-३४ ॥ मातृगर्भाद्विनिर्गत्य शिशुरेव न संशयः । इन्द्रियाण्यखिलान्यस्य देहस्थान्यपि वल्लभे ॥ २२-३५ ॥ निवीकारतया तत्र नान्यथा भवति प्रिये । भगलिङ्गसमायोगो जन्मकाले भवेत्सदा ॥ २२-३६ ॥ काम्यते सा यदा देवि जायते गुरुतल्पगः । अत एव यदा तस्य वासना कुत्सिता भवेत् ॥ २२-३७ ॥ तत्तद्भूषणसंयुक्तमन्यत्सर्वं शुभं भवेत् । पवित्रं सकलं भद्रे वासना कलुषा स्मृता ॥ २२-३८ ॥ अत एवार्घ्यपात्रस्य प्रतिष्ठानन्तरं ततः । मञ्चकं गजदन्तस्य हेमरूप्यादिनिमीतम् ॥ २२-३९ ॥ विशुद्धक्षौमरचितां तूलिकां तत्र योजयेत् । पुष्पान्विकीर्य तन्मध्ये कर्पूरस्य रजस्तथा ॥ २२-४० ॥ मण्डूकादींस्ततो देवि उपर्युपरि शैलजे । मण्डूकं पूजयेदादौ रुद्रं कालाग्निसंयुतम् ॥ २२-४१ ॥ आधारशक्तिं कूर्मं च तथाऽनन्तं वराहकम् । पृथिवीं च तथा कन्दं नालं पद्मं तथा दलान् ॥ २२-४२ ॥ केसराणि च सम्पूज्य कणीकां पूजयेत्ततः । मञ्चकं च समभ्यर्च्य तत्र पादचतुष्टये ॥ २२-४३ ॥ धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च क्रमाद्यजेत् । अपूर्वान्पूजयेदेतांस्तत्पादानां समीपके ॥ २२-४४ ॥ आत्मन्तरात्मपरम--ज्ञानात्मनः क्रमाद्यजेत् । मञ्चकाग्रेषु सम्पूज्य गुणत्रयमथार्चयेत् ॥ २२-४५ ॥ दूतीं सुलक्षणां रम्यां सर्वलक्षणलक्षिताम् । नानालंकारसुभगां सर्वज्ञां शारदामिव ॥ २२-४६ ॥ पूजयेत्परमेशानि पञ्चकामैः शरैस्तथा । बटुकादिंश्चतुदीक्षु पूजयेत्सिद्धिहेतवे ॥ २२-४७ ॥ मातृकां विन्यसेत्तस्या देहे कामशरान्विताम् । त्रिकोणं चिन्तयेन्मूघ्नी तत्र सम्पूजयेत्क्रमात् ॥ २२-४८ ॥ त्रिकोणमध्ये बालाख्यां कामेशीं परिपूजयेत् । गणेशं च कुलाध्यक्षं तथा लक्ष्मीं सरस्वतीम् ॥ २२-४९ ॥ त्रिकोणेषु च सम्पूज्य वसन्तं मदनं प्रिये । स्तनयोः पूजयेत्पश्चान्मुखे तस्याः कलाधरम् ॥ २२-५० ॥ दक्षपादादिमूर्धान्तं वामे मूर्धादि सुन्दरि । पादान्तं पूजयेत्सर्वाः कला वै कामसोमयोः ॥ २२-५१ ॥ श्रद्धा प्रीती रतिश्चैव धृतिः कान्तिर्मनोरमा । मनोहरा मनोरामा मदनोन्मादिनी प्रिये ॥ २२-५२ ॥ मोहिनी दीपनी चैव शोषणी च वशंकरी । रञ्जनी सुभगा देवि षोडशी प्रियदर्शना ॥ २२-५३ ॥ षोडशस्वरसंयुक्ता एताः कामकला यजेत् । पूषा वशा च सुमना रतिः प्रीतिस्तथा धृतिः ॥ २२-५४ ॥ ऋद्धिः सौम्या मरीचिश्च शैलजे चांशुमालिनी । अङ्गिराः शशिनी चैव छाया सम्पूर्णमण्डला ॥ २२-५५ ॥ तथा तुष्ट्यमृते चैव कलाः सोमस्य षोडश । स्वरैरेव प्रपूज्या हि सर्वकार्यार्थसिद्धिदाः ॥ २२-५६ ॥ बालाक्रमं मस्तकेऽस्याः संपूज्य तदनन्तरम् । तस्या मदनगेहं तु पूजयेद्भगमालया ॥ २२-५७ ॥ त्रिकोणं तद्भगं ज्ञात्वा सर्वसिद्धिप्रदाभिधम् । सर्वानन्दमयं मध्ये चक्रयुग्मं प्रपूजयेत् ॥ २२-५८ ॥ पूर्ववत्क्रमयोगेन (ण) श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् । धूपादिकं समर्प्याथ स्वलिङ्गे तदनन्तरम् ॥ २२-५९ ॥ तारं च भुवनेशानि महात्रिपुरसुन्दरि । नमः शिवाय विद्येयं दशार्णा परिकीतीता ॥ २२-६० ॥ अनया विद्यया देवि स्वलिङ्गे पूजयेच्छिवम् । यजेत्तत्पुरुषाघोरसद्योवामेशसंज्ञया ॥ २२-६१ ॥ निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च । शान्त्यतीता च सम्पूज्या षडङ्गावरणं यजेत् ॥ २२-६२ ॥ समग्रविद्यामुच्चार्य नन्दिकेशं प्रपूजयेत् । मध्ये वृषणयोर्देवि गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ॥ २२-६३ ॥ निवेद्य धूपदीपादि विजितेन्द्रियमानसः । सर्वक्षोभिणीं मुद्रां बद्ध्वा योनिं प्रचालयेत् ॥ २२-६४ ॥ क्षोभिण्यां वाऽथ वा देवि गजतुण्डाख्ययाऽथ वा । उच्चरन्भगमालां तु द्राविणीबीजमुच्चरेत् ॥ २२-६५ ॥ अक्षुब्धः सन् वरारोहे यावद्रेतः प्रवर्तते । रजोमयं रजः साक्षात्संविदेव न संशयः ॥ २२-६६ ॥ प्रकृतिः परमेशानि वीर्य पुरुष उच्यते । सर्वं साक्षात्सामरस्यं शिवशक्तिमयं ततः ॥ २२-६७ ॥ तयोर्योगो महेशानि योग एव न संशयः । सीत्कारो मन्त्ररूपस्तु वचनं स्तवनं भवेत् ॥ २२-६८ ॥ नखदन्तक्षतान्यत्र पुष्पाणि विविधानि च । कूजनं गायनं स्तुत्या ताडनं हवनं भवेत् ॥ २२-६९ ॥ आलिङ्गनं तु कस्तूरीघुसृणादिकमद्रिजे । मर्दनं तर्पणं विद्धि वीर्यपातो विसर्जनम् ॥ २२-७० ॥ कुलद्रव्येण संशोध्य शिवशक्तिमयं प्रिये । बीजामृतं परब्रह्मरूपं निक्षिप्य सुन्दरि ॥ २२-७१ ॥ अर्घ्यपात्रामृते त्यक्त्वा निवीकल्पः सदाऽनघः । श्रीविद्याक्रममभ्यर्च्य परब्रह्ममयो भवेत् ॥ २२-७२ ॥ एतत्ते कथितं ज्ञानं सामरस्यं वरानने । सविकल्पस्तु देवेशि पापभाग्जायते नरः ॥ २२-७३ ॥ विचिकित्साकारो मन्त्री जायते गुरुतल्पगः । अत एव वरारोहे निवीकल्पः सदा भवेत् ॥ २२-७४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यादूतीयजनविधिर्नाम द्वाविंशः पटलः ॥ २२ ॥ </poem> == त्रयोविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दूत्यन्तरं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्म सनातनम् । प्रणवाख्यं यागगेहं प्रविश्य सुरवन्दिते ॥ २३-१ ॥ इच्छाज्ञानक्रियाद्रव्यरचितं सुधया युतम् । अम्बया परमेशानि तत्त्वज्ञानमये शिवे ॥ २३-२ ॥ पर्यङ्के पुरुषार्थैस्तु पादैश्च परिमण्डिते । आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्माङ्गविभूषिते ॥ २३-३ ॥ तत्पदार्थस्त्वंपदार्थोऽसिपदार्थश्च सुन्दरि । पदार्थत्रयमेतत्तु ज्ञानसूत्रप्रकाशकम् ॥ २३-४ ॥ एतत्सूत्रमयैः पट्टैर्गुम्फितेऽम्बरमण्डिते । सुमनोवाससुभगे परां तत्र प्रपूजयेत् ॥ २३-५ ॥ जातिभेदस्तु दूतीनां चतुर्धा वीरवन्दिते । हस्तिनी शङ्खिनी चैव चित्रिणी पद्मिनी प्रिये ॥ २३-६ ॥ चतुवीधा हि दूत्यस्तु सुन्दर्यश्चारुलोचनाः । वैखरी हस्तिनी ज्ञेया स्थूला यस्माद्वरानने ॥ २३-७ ॥ ययेदं धार्यते सर्वं ब्रह्माण्डपरिमण्डलम् । वर्गाष्टकेन देवेशि सूते दिग्गजसंचयम् । तेनेयं करिणी प्रोक्ता मध्यमा शङ्खिनी भवेत् ॥ २३-८ ॥ शङ्खिनी तु यथा भद्रे विशुद्धा पापवजीता । सर्वदेवप्रिया सा हि शान्तिसौभाग्यशोभिता ॥ २३-९ ॥ तथा वनस्पतिगता मध्यमा वाग्वरानने । चित्रिणी वल्लरी देवि महादोषविनाशिनी ॥ २३-१० ॥ यस्याः फलं वरारोहे शिवशक्तिमयं सदा । शिवशक्तिमयं देवि प्राणिमात्रजगत्त्रयम् ॥ २३-११ ॥ तेषु सर्वेषु पश्यन्ती जीवेषु परमाश्रया । परब्रह्मणि सा लीना परा वाक्परमेश्वरि ॥ २३-१२ ॥ तां दूतीं तत्र संपूज्य समाधिकुसुमैः शुचिः । तदङ्गेषु कलाः पूज्याः क्रमेण सुरवन्दिते ॥ २३-१३ ॥ पद्मिनी तु परा ज्ञेया हंसस्वच्छविकासिनी । हंसोदयेन पद्मं हि त्यक्त्वा संकोचमद्रिजे ॥ २३-१४ ॥ विकासयति सौभाग्यं तथा वस्तुविलासतः । परा प्रकाशमायाति पद्मिनीत्वमतो भवेत् ॥ २३-१५ ॥ तस्या देहे वरारोहे कलाः पूज्यास्तु षोडश । चित्कला सत्कला ज्ञानकला संवित्कला तथा ॥ २३-१६ ॥ आत्मनस्तु कला ज्ञेयाश्चतस्रः परमेश्वरि । विरागता मोक्षकला परमाणुकला तथा ॥ २३-१७ ॥ विद्याकलाचतुष्कं तु विज्ञेयं चान्तरात्मनि । विद्या संतोषता तृप्तिः परब्रह्मप्रकाशता ॥ २३-१८ ॥ परमात्मकला ज्ञेयाः संलीनाः परवस्तुनि । लुप्तिः शान्तिकला बोधकला व्याप्तिकला परा ॥ २३-१९ ॥ ज्ञानात्मनः कला ज्ञेयाश्चतस्रः परमेश्वरि । कलाः षोडश देवेशि श्रीविद्यार्णेषु संस्थिताः ॥ २३-२० ॥ षोडशार्णा ब्रह्मरूपा कला षोडशरूपिणी । आत्मा जाग्रत्स्वरूपेण त्रैलोक्यं रचयत्यसौ ॥ २३-२१ ॥ अन्तरात्मा सत्त्वरूपस्तमोरूपश्च मिश्रितः । अत एव रजोरूपस्तमोरूपः परः शिवः ॥ २३-२२ ॥ परमात्मा हि विज्ञेयो ज्ञानात्मा तुर्यया युतः । एताः कला वरारोहे तस्या देहे प्रकाशयेत् ॥ २३-२३ ॥ तत्पदार्थं तु जानीहि मुखमस्या वरानने । त्वंपदार्थोऽसिवाक्यार्थः कुचयुग्मं क्रमेण हि ॥ २३-२४ ॥ भोगस्तु परमेशानि नादो ब्रह्ममयो भवेत् । नादोदितं वरारोहे विश्वं योनिर्न संशयः ॥ २३-२५ ॥ तत्रैव शक्तिं संपूज्य स्वात्मलिङ्गं शिवं यजेत् । परस्परप्रभावेण ब्रह्मानन्दरसो भवेत् ॥ २३-२६ ॥ तं रसं मनसा देवि वहन्नाड्यगतं प्रिये । अर्घ्यामृतेन संयोज्य ततः श्रीचक्रमर्चयेत् ॥ २३-२७ ॥ ब्रह्मानन्दमयं ज्ञानं कथयामि वरानने । न ब्राह्मणो ब्राह्मणस्तु क्षत्रियः क्षत्रियस्तथा ॥ २३-२८ ॥ वैश्यो न वैश्यः शूद्रो न शूद्रस्तु परमेश्वरि । चाण्डालो नैव चाण्डालः पौल्कसो न च पौल्कसः ॥ २३-२९ ॥ सर्व समं विजानीयात्परमात्मविनिश्चयात् । आकाशात्पतितं तोयं निम्नमार्गेण गच्छति ॥ २३-३० ॥ ग्राममध्यगतं सर्वं विष्ठामूत्रादिपूरितम् । मृतगोश्वानमार्जारखरादिरुधिरान्वितम् ॥ २३-३१ ॥ समस्तमपि देवेशि गङ्गायां मिलितं यथा । गङ्गामृते तु देवेशि कालुष्यं नैव तिष्ठति ॥ २३-३२ ॥ तथा सच्चिन्मये ज्ञाने समता सर्वजन्तुषु । सर्वद्रव्येषु गिरिजे समता नात्र संशयः ॥ २३-३३ ॥ यथा सूर्यप्रकाशोऽयं समत्वेन प्रवर्तते । उत्तमस्यापि चान्यस्य तमः संहरते क्षणात् ॥ २३-३४ ॥ शोषयन्दुग्धमूत्राणि चन्दनं चैव कर्दमम् । अत एव महेशानि मन्त्री सर्वसमो यदा ॥ २३-३५ ॥ सिद्धिस्तदैव विज्ञेया श्रीगुरोः कृपया प्रिये ॥ २३-३६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे ज्ञानदूतीयजनविधिर्नाम त्रयोविंशः पटलः ॥ २३ ॥ </poem> == चतुवींशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दीक्षाविधिं प्रवक्ष्यामि येन शिष्यः सुखी भवेत् । दीयते सकलं देवि गुरवे प्राणसंयुतम् ॥ २४-१ ॥ धन--रत्न--सुवर्णादि--पट्टवस्र--समुच्चयम् । क्षयं प्राप्नोति तद्भावान्नानापापसमुच्चयः ॥ २४-२ ॥ तस्माद्दीक्षेति नामास्याः सर्वशास्रेषु सुव्रते । पापिने कृपणायापि शठाय कपटाय च ॥ २४-३ ॥ अदीनायाऽऽचारशून्याय मन्त्रद्वेषपराय च । निन्दकाय च मूर्खाय तीर्थद्वेषपराय च ॥ २४-४ ॥ भक्तिहीनाय देवेशि न देया मलिनाय च । दानशीलाय भक्ताय साधवे तीर्थचेतसे ॥ २४-५ ॥ सन्मार्गवतीने चाग्निदेवद्विजरताय च । सर्वशास्रार्थवेदार्थज्ञानिने सुव्रताय च ॥ २४-६ ॥ दीक्षा देया वरारोहे अन्यथाऽऽपत्तिभाग्भवेत् । अथ वक्ष्ये वरारोहे दीक्षाकरणमुत्तमम् ॥ २४-७ ॥ मण्डपं वेदिकां कृत्वा पुष्पवैतानमण्डितम् । दीपमालावलीरम्यं नानाधूपसुधूपितम् ॥ २४-८ ॥ सिन्दूररङ्गमालाभिर्मण्डितं चित्रचित्रितम् । वेदिकायां वरारोहे कुङ्कुमेनाथ वा प्रिये ॥ २४-९ ॥ सिन्दूररजसा वाऽपि विलिखेच्चक्रमुत्तमम् । मध्यचक्रं वरारोहे नवकोणविराजितम् ॥ २४-१० ॥ चतुरस्रं च संलिख्य सुवर्णकलशान्नव । रौप्यताम्रादिरचितान्मृत्तिकारचितांश्च वा ॥ २४-११ ॥ जलपूर्णान्विशेषाढ्यान् स्वर्णरत्नप्रपूरितान् । फलैः पुष्पैश्च सुभगान् सुगन्धेन च चचीतान् ॥ २४-१२ ॥ वशिन्याद्यष्टकं तत्र वसुकुम्भेषु पूजयेत् । मध्यकुम्भे वरारोहे श्रीविद्यां परितोषयेत् ॥ २४-१३ ॥ क्रमं समस्तमभ्यर्च्य कुमार्याद्यर्चनं यजेत् । सुवासिनीर्ब्रह्मवृन्दं योगिनो विविधानपि ॥ २४-१४ ॥ तदङ्गहवनं कुर्यात्सर्वेषां तृप्तिहेतवे । गुरुः शिष्यमुपानीय भक्तिनम्रमकल्मषम् ॥ २४-१५ ॥ प्राणानायम्य विधिवच्छुद्धपीठे निवेश्य च । सुरास्त्वामेत्यादिमन्त्रैश्चिरण्टीभिर्युतः स्वयम् ॥ २४-१६ ॥ अभिषिञ्चेच्च तन्मूघ्नी तदेतत्कलशोदकैः । परिधायय सुवासोभिश्चन्दनादवलेप्य च ॥ २४-१७ ॥ वामतः परमेशानि स्वासने पूजिते शुचिम् । सर्वशृङ्गारवेषाढ्यं शिष्यं तत्र निवेशयेत् ॥ २४-१८ ॥ षडध्वरूपं श्रीचक्रं तस्य र्मूध्नि विचिन्तयेत् । अभावे तु बृहच्छङ्खं जलेनाऽऽपूर्य सुन्दरि ॥ २४-१९ ॥ कलास्तत्र समाराध्य देवीं सम्पूज्य सेवयेत् । स्वदृष्ट्याऽऽलोकयेत्तं तु दृष्ट्या दृष्टिं तु मेलयेत् ॥ २४-२० ॥ आज्ञासंक्रमणं कुर्याद्यावन्निश्चलता भवेत् । नैश्चलं शाम्भवो वेद्यः शून्याशून्यविवजीतः ॥ २४-२१ ॥ शून्यं शिवमयं वस्तु पुरुषः परमेश्वरि । अशून्यं शक्तिराद्या हि प्रकृतिः परमेश्वरि ॥ २४-२२ ॥ शक्त्याधिक्ये रजःस्थौल्यं संयोगाच्छिवयोर्यदा । स्वप्नावस्था तदा ज्ञेया योगः शक्त्यधिकस्ततः ॥ २४-२३ ॥ शक्तिर्जाग्रदिति ख्याता शिवो निश्चलता पिरये । सुषुप्तिरिति मन्त्रज्ञैः कथिता निश्चला यतः ॥ २४-२४ ॥ गुणत्रयं तु कथितं जाग्रत्सत्त्वगुणा प्रिये । तमोगुणा सुषुप्तिस्तु शिवे निश्चलरूपिणी ॥ २४-२५ ॥ शिवाधिक्याद्गुणातीतं वस्तु जानीहि सुन्दरि । शिवशक्तिसमायोगाच्छिवाधिक्यं यदा भवेत् ॥ २४-२६ ॥ तदा तुर्यां विजानीयात्सर्वबन्धनिकृन्तनीम् । कलाः षोडश देवेशि आत्मज्ञाने व्यवस्थिताः ॥ २४-२७ ॥ श्रीविद्याबीजसंलीनाः शिष्यदेहे प्रकाशयेत् । चतुवीधा षोडशार्णा महात्रिपुरसुन्दरी ॥ २४-२८ ॥ तद्ध्यानात्तु मनःस्थैर्यमुन्मनीति निगद्यते । ब्रह्मज्ञाने मनः पक्षी तृष्णाचञ्चुविलक्षितः ॥ २४-२९ ॥ संकल्पेन विकल्पेन पक्षाभ्यां चञ्चलः सदा । मोहमत्सरकामैश्च क्रोधाहंकारदुर्मदैः ॥ २४-३० ॥ संनद्धपिच्छैःसबलः कृत्याकृत्यपदद्वयः । संसारवृक्षे देवेशि धनपुत्रादिमूलके ॥ २४-३१ ॥ अविद्याविस्तृते निन्दास्तुतिशाखासुशोभिते । अभिलाषस्फुरत्पुष्पभरिते पातकादिभिः ॥ २४-३२ ॥ पर्णपूर्णे वरारोहे पापपुण्यफलान्विते । तत्र शाखाद्वये स्थूले श्रुतदृष्टाभिधः स्थितः ॥ २४-३३ ॥ पक्षिणं तं समाक्रम्य ज्ञानपाशेन पाशयेत् । पक्षिखेलारतो नित्यं कटाक्षः श्रीगुरोः प्रिये ॥ २४-३४ ॥ तेन पक्षद्वयं छिन्नं यदा भवति निश्चयात् । तदा समुन्मनीभूत उन्मुखो निश्चयात्प्रिये ॥ २४-३५ ॥ सर्वसंकल्परहिता कला सप्तदशी भवेत् । उन्मनी नाम तस्या हि भवपाशनिकृन्तनम् ॥ २४-३६ ॥ उन्मन्या सहितो योगी न योगी नोन्मनी परा । यथा कर्पूरगो दीपो न दीपो न पुनः शशी ॥ २४-३७ ॥ अत एव महेशानि दृष्ट्या संक्रमणं यजेत् । तत्त्वमस्यादिवाक्येन पश्चाद्वाच्यं हि योजयेत् ॥ २४-३८ ॥ आदावकथ्यसंयोज्यं स्पर्शेनैव सुलोचने । स्पर्शः स्पर्श इवाऽऽभाति श्रीगुरोः करसंभवः ॥ २४-३९ ॥ स्पर्शेन धातवः सद्यो लोहाद्याः सुरवन्दिते । सुवर्णतां प्राप्य सर्वे विशिष्टाभरणान्विताः ॥ २४-४० ॥ करस्पर्शस्तु देवेशि प्रपञ्चमलिनादिकम् । लोहत्वं नाशयित्वा हि सुवर्णत्वं करोति हि ॥ २४-४१ ॥ करे पुष्पफलान्कृत्वा ब्रह्मरन्ध्रे करं क्षिपेत् । तस्माद्ब्रह्मत्वमेवासीति वाक्यार्थः कराद्भवेत् ॥ २४-४२ ॥ अनिर्वाच्योपदेशोऽयं स्पर्शनाद्ब्रह्मरन्ध्रके । ब्रह्मरन्ध्रे सहस्रारे कर्पूरधवलो गुरुः ॥ २४-४३ ॥ वराभयकरो नित्यो ब्रह्मरूपी सदाऽनघः । जागती परमेशानि निजस्थानप्रकाशकः ॥ २४-४४ ॥ पश्चात्षट्चक्रविज्ञानं शिष्याय प्रतिबोधयेत् । आधारं स्वर्णवर्णं च चतुर्दलसुशोभितम् ॥ २४-४५ ॥ वादिसान्तैश्चतुर्वर्णैस्तप्तहेमसमप्रभैः । गणेशसहितं विद्धि स्वाधिष्ठानं ततः प्रिये ॥ २४-४६ ॥ इन्द्रगोपप्रतीकाशं स्फुरद्विद्रुमसंनिभैः । बादिलान्तैः स्फुरद्वर्णैर्ब्रह्मणा मण्डितं प्रिये ॥ २४-४७ ॥ नीलवर्णं तृतीयं हि मणिपूरं दशारकम् । विद्युत्पुञ्जप्रभावर्णैर्डादिफान्तैश्च मण्डितम् ॥ २४-४८ ॥ गदाधरहरिं प्रौढं चतुर्थं शृणु सुव्रते । पिङ्गाभं द्वादशारं तु कादिठान्तैः सुलोचने ॥ २४-४९ ॥ विस्फुलिङ्गप्रभैर्वर्णैः शिवेन च युतं प्रिये । विशुद्धचक्रं देवेशि धूम्रवर्णं कलात्मकम् ॥ २४-५० ॥ स्वरैर्माणिक्यसंकाशैर्मण्डितं परमेश्वरि । जीवात्मानऽधिष्ठितं हि तज्जानीहि तदन्ततः ॥ २४-५१ ॥ आज्ञाचक्रं महेशानि विद्युत्कोटिसमप्रभम् । द्विदलं हक्षवर्णाभ्यां शुभ्राभ्यां परिमण्डितम् ॥ २४-५२ ॥ परमात्मस्वरूपाढ्यं नादरूपं हि सप्तमम् । नादो विलीनो यस्मात्तु तस्माद्ब्रह्म तदुच्यते ॥ २४-५३ ॥ देहेऽक्षराणि देवेशि नाद एवात्र कारणम् । नादः पवनसंयोगत्कुण्डलिन्या युतो यदा ॥ २४-५४ ॥ प्रसन्नः परमेशानि षट्श्चकाणां दलेषु सः । पञ्चाशद्वर्णरूपत्वं माप्तवान्सुरवन्दिते ॥ २४-५५ ॥ अव्यक्तरूपता प्राप्ता उदात्तादिस्वरैः क्रमात् । एवं सर्वज्ञतां तस्मै दद्याच्छिष्याय सद्गुरुः ॥ २४-५६ ॥ शिष्यस्तदा श्रीगुरोस्तु पूजां कुर्यात्सुलक्षणाम् । रत्नाभरणशोभाढ्यां पट्टवस्रधनान्विताम् ॥ २४-५७ ॥ गजाश्वसहितां भद्रे महिषीगोसमन्विताम् । क्षेत्रग्राममहारामरम्यां चेटीशतान्विताम् ॥ २४-५८ ॥ सुवर्णरश्मिभरितां कस्तूरीचन्द्रचन्दनाम् । गुरुं संतोष्य विधिवत्प्रसादं तत्त्वसंयुतम् ॥ २४-५९ ॥ गृह्णीयाच्छिष्यवर्यस्तु गुरुस्तस्मा अनन्तरम् । बालां प्रकाशयेत्कर्णे दक्षिणे च ततः परम् ॥ २४-६० ॥ पञ्चसिंहासनगता विद्याः पश्चात्प्रकाशयेत् । ततो रहस्यं परमं महात्रिपुरसुन्दरीम् ॥ २४-६१ ॥ प्रकाशयेद्दक्षकर्णे परब्रह्ममयीं प्रिये । सर्वसौभाग्यजननीं भोगमोक्षफलप्रदाम् ॥ २४-६२ ॥ श्रीविद्यां षोडशार्णां तु ब्रह्मानन्दस्फुरत्कलाम् । न प्रकाशये द्देवेशि सर्वस्वमिव सुव्रते ॥ २४-६३ ॥ वेदशास्त्रपुराणेषु यामलेष्वपि सुव्रते । मुप्ता श्रीषोडशार्णेयं निधानमिव संस्मरेत् ॥ २४-६४ ॥ सहोदराय सर्वस्वप्राणदायापि बन्धवे । राज्ञे राज्यप्रदायापि पुत्राय प्राणदाय च ॥ २४-६५ ॥ न देया षोडशार्णेयं देयं सर्वस्वमद्रिजे । सुपुत्रदारसहितं शिरो देयं कथंचन ॥ २४-६६ ॥ न देया षोडशार्णा हि प्राणैः कण्ठगतैरपि । गोपितव्या महाविद्या स्वयोनिरिव पार्वति ॥ २४-६७ ॥ उदके लवणं लीनं यथा भवति शैलजे । मनो भवति वै लीनं पादयोः श्रीगुरौः प्रिये ॥ २४-६८ ॥ तदा देया महाविद्या कृपया षोडशाक्षरी । अक्षरैः सहिता वाऽपि निरक्षरतया स्थिता ॥ २४-६९ ॥ आकाशे नीलिमा देवि भ्रान्त्या दृष्टोदरे यथा । अक्षराणि तथा सन्ति श्रीविद्यायां सुरेश्वरि ॥ २४-७० ॥ षोडशार्णां ब्रह्मरूपां जानीहि परमेश्वरि । यथा रत्नमये दीपे कज्जलं नैव विद्यते ॥ २४-७१ ॥ श्रीविद्यायां यथाऽव्यक्तव्यक्तता वीरवन्दिते । न दद्याद्यस्य कस्यापि दद्यात्प्राणप्रियाय च ॥ २४-७२ ॥ कृतार्थोऽसि शिशोर्वाक्यं प्रवदेद्देशिकोत्तमः । षोडशार्णां महाविद्यां न दद्याद् ब्रह्मरूपिणीम् ॥ २४-७३ ॥ एकोच्चारेण देवेशि वाजपेयस्य कोटयः । अश्वमेधसहस्रं तु तुलां नाऽऽयाति सर्वदा ॥ २४-७४ ॥ एकोच्चारेण देवेशि प्रादक्षिण्यं भुवो भवेत् । धेनूनां कपिलानां हि दत्ता यैः कोटिकोटयः ॥ २४-७५ ॥ एकोच्चारेण देवेशि तुलां नाऽऽयाति सर्वदा । अर्धोदये पुण्यतिथौ हेमभारसहस्रकम् ॥ २४-७६ ॥ तुलापुरुषकोट्यस्तु तुलां नाऽऽयान्ति षोडशीम् । यदा यद्वर्ण्यते वस्तु तदा सर्व निरामयम् ॥ २४-७७ ॥ तथा ज्ञेया महाविद्या षोडशार्णा वरानने । परमात्मस्वरूपेयं विश्वस्पन्दनरूपिणी ॥ २४-७८ ॥ श्वासोच्छ्वासतया देवि षट्शतान्येकविंशतिः । सहस्राणि दिवा रात्रौ हंसः शब्दजपो भवेत् ॥ २४-७९ ॥ स्यन्दनत्वेन सकलं व्याप्य तिष्ठति सर्वतः । आत्मत्वेनाजपा ज्ञेया सूर्यसोमस्वरूपिणी ॥ २४-८० ॥ निरञ्जनस्वरूपा च निराभासस्वरूपिणी । अतनुत्वतनुत्वाभ्यां सूक्ष्मत्वेन वरानने ॥ २४-८१ ॥ प्रबोधापादनेनापि मण्डिता वह्निजायया । षडङ्गैः शोभितां देवीं हंसेनैव प्रपूजिताम् ॥ २४-८२ ॥ अव्यक्तरूपगायत्रीछन्दोवक्त्रां वरानने । साक्षात्परमहंसाभां देवतां परमेश्वरीम् ॥ २४-८३ ॥ श्रीविद्यां व्यापिकां विद्धि परज्योतिः स्वरूपिणीम् । आत्मस्वरूपलिङ्गं हि मायागेहगतं प्रिये ॥ २४-८४ ॥ श्रद्धातरङ्गिणीनीरक्षालितं भववन्दनम् । सुमनोमण्डितं वाऽपि समाधिकुसुमैर्वरम् ॥ २४-८५ ॥ ज्ञानाङ्गारे प्रपञ्चाख्यं धूपं दीपं च चिन्मयम् । अधितिष्ठति सर्वत्र सर्वनैवेद्यमण्डितम् ॥ २४-८६ ॥ निष्प्रपञ्चं निराभासं केवलं ब्रह्मसत्कलम् । षोडशार्णा परा विद्या श्रीविद्येत्यभीधीयते ॥ २४-८७ ॥ शुक्लपक्षे शुभदिने शुभवारे वरानने । मन्त्राद्यारम्भणं कुर्याद्ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥ २४-८८ ॥ न वारमासदोषा हि ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । पवित्रं सर्व देवेशि दानमेव शुभे दिने ॥ २४-८९ ॥ चैत्रे वै निष्फलं ज्ञेयं नीरजायतलोचने । वैशाखे क्षेत्रलाभं च ज्येष्ठे च मरणं ध्रुवम् ॥ २४-९० ॥ आषाढे बन्धुनाशं च श्रावणे च शतायुषम् । क्षयो भाद्रपदे मासि आश्विने रत्नसंपदः ॥ २४-९१ ॥ कातीके तु भवेल्लक्ष्मीर्मार्गशीर्षे धनं महत् । पौषे तु सम्भवेत्क्लेशो माघे सम्पत्तिरुत्तमा ॥ २४-९२ ॥ फाल्गुने सर्वकार्याणि मासानां फलमीदृशम् । शिष्यस्य प्रथमार्णं हि गृहीत्वा सुन्दरि पिरये ॥ २४-९३ ॥ नाम संकल्पयेद्देवि मनोज्ञं स्थिरबुद्धये ॥ श्रीविद्यां हृदये तस्य न्यसेदव्यक्तरूपिणीम् ॥ २४-९४ ॥ श्रीविद्याक्षरपङ्क्तिस्तु परब्रह्मणि चिन्मयी । उदके लवणं लीनं यथा तिष्ठति पार्वति ॥ २४-९५ ॥ तस्माद्ब्रह्ममयीं विद्धि सर्वशास्रेषु योजिताम् ॥ २४-९६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे दीक्षाविधिर्नाम चतुवींशः पटलः ॥ २४ ॥ Devi und Ishvara: Frage und Unterweisung führen zur Erkenntnis. </poem> == पञ्चविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- पवित्रारोपणं वक्ष्ये साधकानां हिताय च । वर्षमात्रकृता पूजा सफला भवति ध्रुवम् ॥ २५-१ ॥ तस्मात्पवित्रपूजा हि कर्तव्या सिद्धिहेतवे । आरभ्य मिथुनार्कं हि तुलासंक्रान्तिमासकम् ॥ २५-२ ॥ अतिरम्या महापूजा पवित्राणां सुरेश्वरि । पक्षद्वयेऽपि पूजा स्याच्चतुर्थ्यामष्टमीदिने ॥ २५-३ ॥ नवम्यां वा चतुर्दश्यां पवित्रारोपणं यजेत् । सौवर्णरौप्यताम्राणां सूक्ष्मसूत्राणि कारयेत् ॥ २५-४ ॥ कार्पाससंभवान्येव पट्टसूत्रसमुद्भवम् । त्रसरीसूत्रसंभूतं पद्मवल्कलसंभवम् ॥ २५-५ ॥ दर्भमुञ्जशणोद्भूतं पवित्राय प्रकल्पयेत् । प्रणवश्चन्द्रमा वह्निर्ब्रह्मा नागो गुहो रविः ॥ २५-६ ॥ साम्बाख्यः सर्वदेवश्च नवतन्तुषु पूजयेत् । शिरोमन्त्रेणाभिमन्त्र्य हृन्मन्त्रेण ततः परम् ॥ २५-७ ॥ प्रक्षालयेत्ततोऽभ्युक्ष्यास्रमन्त्रेण च देशिकः । अवरुध्य च नेत्रेण ग्रथितं कवचेन हि ॥ २५-८ ॥ रोचनाकुङकुमाभ्यां च रक्तचन्दनचन्दनैः । कस्तूरीघुसृणाद्यैश्च कर्पूरैर्न { र्ना } गरैरपि ॥ २५-९ ॥ गैरिकाद्यैवीचित्रं तत्कारयेत्सुमनोहरम् । मूलमन्त्रेण चाभ्युक्ष्य स्थापयेदीशकोणके ॥ २५-१० ॥ पवित्रवृन्दं सकलं षडङ्गैस्तु पवित्रितम् । कृत्वा देवेशि पूर्वस्मिन्दिवसे सद्य एव वा ॥ २५-११ ॥ अष्टोत्तरशतैः सूत्रैर्नवसूत्रेण कल्पितैः । उत्तमं तत्पवित्रं हि तदर्धं मध्यमं स्मृतम् ॥ २५-१२ ॥ तस्याप्यर्धं कनिष्ठं स्यात्त्रिविधं कथितं प्रिये । अधिवासनवेलायां यवान्विस्तार्य सुव्रते ॥ २५-१३ ॥ चतुभीरासनैस्तत्र पुष्पं निक्षिप्य देशिकः । पवित्राणि पवित्राणि पञ्चामृतसमुच्चयैः ॥ २५-१४ ॥ रचितान्यमलैः पञ्चरत्नैः सर्वौषधीगणैः । नववस्त्रयुगेनाथ सम्यगाच्छाद्य सुव्रते ॥ २५-१५ ॥ देवि कुम्भं प्रतिष्ठाप्य पूर्ण चामीकरादिभिः । देवीमावाह्य तत्कुम्भे मूलमन्त्रेण पूजयेत् ॥ २५-१६ ॥ ततः क्रमं समभ्यर्च्य पवित्रार्पणमारभेत् । श्रीविद्यया पवित्राणि गुरोर्नाम्ना च देशिकः ॥ २५-१७ ॥ पवित्रं गुरवे दद्यात्सर्वेभ्यस्तदनन्तरम् । गुरुभ्यस्त्रिविधेभ्यश्च पवित्राण्यर्पयेत्ततः ॥ २५-१८ ॥ तिथिनित्यागणायाथ पवित्रारोपणं यजेत् । नवचक्रस्थितायाथ चक्रेशीनवकाय च ॥ २५-१९ ॥ रश्मिवृन्दाय देवेशि प्रत्येकं भावपूर्वकम् । पवित्रकं समर्प्याथ गुरून् संतोषयेत्प्रिये ॥ २५-२० ॥ स्वर्णालंकारवस्त्रैश्च नानाधनसमुच्चयैः । तत्प्रसादं पवित्रं च धारयेत्तदनन्तरम् ॥ २५-२१ ॥ तदङ्गहोमं निर्वर्त्य पवित्रेण समर्चयेत् । कुमारीपूजनं कुर्यात्ततः सुवासिनीगणम् ॥ २५-२२ ॥ योगिन्यो योगिनश्चैव ब्राह्मणा विविधा गणाः । पूज्या हि परमेशानि यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः ॥ २५-२३ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यापवित्रारोपणविधिर्नाम पञ्चविंशः पटलः ॥ २५ ॥ </poem> == षड्विंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दमनारोपणं वक्ष्ये साधकानां हिताय च । संवत्सरकृता पूजा येन पूर्णा भवेत् प्रिये ॥ २६-१ ॥ तपोभङ्गाय मदनो मम शैलभवे यदा । भस्मीभवत्तदा पत्नी रतिः प्रीतिश्च दुःखिते ॥ २६-२ ॥ तन्नेत्रवारिसंभूता दमनस्य लता भवेत् । तत्सौरभ्यं च सौभाग्यं महदासीत्सुलोचने ॥ २६-३ ॥ तेन संतुष्टसुहृदा वरो दत्तो मया प्रिये । रत्यै प्रीत्यै च तस्मात्तु मदनः प्रकटीकृतः ॥ २६-४ ॥ दमनेन च यो मन्त्री वर्षमध्ये न पूजयेत् । तस्य सांवत्सरी पूजा मदनाय भविष्यति ॥ २६-५ ॥ इति तस्मै वरो दत्तो मयैव सुरवन्दिते । तस्माद्दमनपूजा हि कर्तव्या वीरवन्दिते ॥ २६-६ ॥ अन्यथा तत्फलं वर्षकृतं कामाय जायते । समूलं दमनं देवि स्थापयेत्पात्रके वरे ॥ २६-७ ॥ दमनं नवधा कूर्यात्पूजयेत्तदनन्तरम् । आनन्देश्वरबीजेन ततो भिन्नेन सुन्दरि ॥ २६-८ ॥ आनन्देश्वरबीजेन नवधा बिन्दुना सह । नवप्रकारभिन्नाङ्गं दमनं पूजयेत्क्रमात् ॥ २६-९ ॥ अघोरविद्यया पश्चादभिषिच्य तमेव हि । पूर्वोक्तया दक्षिणस्यां दिशि सिंहासनोक्तया ॥ २६-१० ॥ अस्त्रेण रक्षणं कुर्यात्कवचेन ततः परम् । बद्ध्वा त्रिशूलमुद्रां तु भ्रामयेद्दमनोपरि ॥ २६-११ ॥ चैत्रे सितचतुर्दश्यां दमनारोपणं भवेत् । उद्धरेदस्त्रमन्त्रेण हृदयेन च लेपयेत् ॥ २६-१२ ॥ श्रीखण्डघुसृणेन्द्राद्यैरधिवासं च कारयेत् । प्रथमे दिवसे कुर्यादधिवासनमुत्तमम् ॥ २६-१३ ॥ सद्योऽधिवासनं वाऽपि वर्षपूर्जासुसिद्धये । प्रातःकाले चतुर्दश्यां नित्यार्चानन्तरं ततः ॥ २६-१४ ॥ नवकोणं विरच्याथ सिन्दुरेण महाप्रभम् । कलशान्नव संस्थाप्य हेमरत्नादिपूरितान् ॥ २६-१५ ॥ एकं वा कलशं रम्यं स्थापयेद्देशिकोत्तमः । दक्षतो मण्डलं कृत्वा कुङ्कुमाद्यैवीचित्रितम् ॥ २६-१६ ॥ अशोकतरुमालिख्य त्रिकोणं मण्डलं लिखेत् । तन्मध्ये पूजयेत्कामं तरुणं चारुणप्रभम् ॥ २६-१७ ॥ रक्तवस्रं रक्तभूषं वामदक्षिणयोः प्रिये । रतिप्रीतिविशोभाढ्यं पञ्चबाणं धनुर्धरम् ॥ २६-१८ ॥ बसन्तसहितं कामं कदम्बवनमध्यगम् । मन्त्रेणानेन तं कामं पूजयेत्सिद्धिहेतवे ॥ २६-१९ ॥ वाग्भवं भुवनेशानीं श्रियं कामात्मकेन च । कामाय नम आलिख्य विद्येयं नववणीनी ॥ २६-२० ॥ कामबीजत्रयं चोक्त्वा रत्यात्मकमुच्चरेत् । रत्यै नमश्चाष्टवर्णां रतिविद्या वरानने ॥ २६-२१ ॥ प्रीतिं वदेद्रतिस्थाने प्रीतिमन्त्रोऽष्टवर्णकः । गौरश्यामे रतिप्रीती क्रमेण मणिभूषणे ॥ २६-२२ ॥ पद्मताम्बूलहस्ते च रक्तवस्त्रविराजिते । दिव्याभरणभूषे च पुष्पदामविराजिते ॥ २६-२३ ॥ वामदक्षिणयोर्ध्यात्वा कामस्य तदनन्तरम् । वसन्तं पूजयेत्पश्चात्कदम्बवनमध्यगम् ॥ २६-२४ ॥ गौरवर्णं वामहस्ते सुधापूर्णघटान्वितम् । दक्षहस्तेन दधतं नानापुष्पसमुच्चयम् ॥ २६-२५ ॥ साङ्गं कामं प्रपूज्याथ धूपदीपादि दर्शयेत् । दमने पूजितः कामः सर्वकार्याणि साधयेत् ॥ २६-२६ ॥ तेन सम्यक्प्रपूज्याथ महात्रिपुरसुन्दरीम् । क्रमं समर्चयेत्सम्यक्कुमारीर्भोजयेद्बुधः ॥ २६-२७ ॥ सुवासिनीश्च सम्पूज्य योगिनीगणमर्चयेत् । ब्राह्मणान् परिपूज्याथ नानादर्शनपारगान् ॥ २६-२८ ॥ तदङ्गहवनात्पश्चाद्गुरुं रत्नादिभूषणैः । स्वर्णभारसहस्रैश्च दिव्यवस्त्रमनोरमैः ॥ २६-२९ ॥ पूजयित्वा ततो देवि पूर्णाहुतिमथोच्चरेत् । अनेन विधिना देवि दमनारोपणं यजेत् ॥ २६-३० ॥ तस्य सांवत्सरी पूजा सफला शैलसंभवे ॥ २६-३१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे देवीश्वरसंवादे श्रीविद्यादमनारोपणविधिर्नाम षड्विंशः पटलः ॥ २६ ॥ ==स्रोतः == *[https://wiki.yoga-vidya.de/Jnanarnava_Tantra_Sanskrit_Devanagari ज्ञानार्णवतन्त्रम्] fxdz16wghzjzx2tiz4v56jm383mu7wl 418699 418698 2026-10-03T16:38:06Z अनुनाद सिंह 1115 /* प्रथमः पटलः */ 418699 wikitext text/x-wiki ॥ श्रीः ॥ '''ईश्वरप्रोक्तं ज्ञानार्णवतन्त्रम् ==प्रथमः पटलः == <poem> अथ प्रथमः पटलः श्रीदेव्युवाच -- गणेशनन्दिचण्डेशसुरेन्द्रपरिवारित । सर्ववन्द्य गणाधीश किं त्वया जप्यते सदा ॥ १-१ ॥ अक्षमालेति किं नाम संशयो मे हृदि स्थितः । शब्दातीतं परं ब्रह्म त्वमेव परमार्थवित् ॥ १-२ ॥ कथयाऽऽनन्दनिष्यन्दसान्द्रमानसनिश्चयात् । ईश्वर उवाच -- कथयामि वरारोहे यन्मया जप्यते सदा ॥ १-३ ॥ अकारादिक्षकारान्ता मातृका पीठरूपिणी । चतुर्दशस्वरोपेता बिन्दुत्रयविभूषिता ॥ १-४ ॥ अनुस्वारेण देवेशि बिन्दुनैकेन मण्डिता । विसर्गेण च बिन्दुभ्यां संलग्नाभ्यां विराजिता ॥ १-५ ॥ कलामण्डलमाख्यातं शक्तिरूपं महेश्वरि । ककारादिक्षकारान्ता वर्णास्तु शिवरूपिणः ॥ १-६ ॥ व्यञ्जनत्वात्सदाऽऽनन्देनोच्चारसहिता यतः । उच्चरेत्स्वरसंभिन्नांस्तदा देवि न संशयः ॥ १-७ ॥ पञ्चाशद्वर्णरूपेण शब्दाख्यं वस्तु सुव्रते । अकारः प्रथमो देवि क्षकारोऽन्तिम इष्यते ॥ १-८ ॥ अक्षमालेति विख्याता मातृका वर्णरूपिणी । शब्दब्रह्मस्वरूपेयं शब्दातीतं तु जप्यते ॥ १-९ ॥ शब्दातीतं परं धाम गणनारहितं सदा । आत्मस्वरूपं जानीहि हंसस्तु परमेश्वरः ॥ १-१० ॥ अस्मिन्नेव परे तत्त्वे बिन्दुत्रयविभूषिते । मातृकासंपुटत्वेन संस्थितं व्यक्तिमागतम् ॥ १-११ ॥ बिन्दुत्रयं प्रवक्ष्यामि बीजरूपं वरानने । हकारं बिन्दुरूपेण ब्रह्माणं विद्धि पार्वति ॥ १-१२ ॥ सकारः सर्गबिन्दुभ्यां हरिश्चाहं सुरेश्वरि । अविनाभावसंस्थानाल्लोके हरिहराविति ॥ १-१३ ॥ ब्रह्मबिन्दुर्महेशानि वामा शक्तिनीगद्यते । विश्वं वमति यस्मात्तद्वामेयं परिकीतीता ॥ १-१४ ॥ ज्येष्ठा तु वैष्णवी शक्तिः पालयन्ती जगत्त्रयम् । ततो रौद्री ग्रसन्ती तु क्रमेण परमेश्वरी ॥ १-१५ ॥ एवं बिन्दुत्रयं विद्धि गुणत्रयविभूषितम् । बिन्दुशब्देन शून्यं तु तथाऽपि गुणसूचकम् ॥ १-१६ ॥ इच्छाज्ञानक्रियारूपं भूर्भुवःस्वःस्वरूपकम् । पुरत्रयात्मकं विद्धि तत्त्वत्रयमयं प्रिये ॥ १-१७ ॥ बिन्दुत्रये महेशानि सर्वमेतत्प्रतिष्ठितम् । अम्बिकाबिन्दुभिर्देवि गुणत्रयपरम्परा ॥ १-१८ ॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश्च बिन्दुत्रयभवा शिवे । जाग्रत्सत्त्वगुणा ज्ञेया केवलं शक्तिरूपिणी ॥ १-१९ ॥ मनोव्यावृत्तिविस्तारा दुःखदोषाभिलाषिणी । शिवरूपा सुषुप्तिस्तु सर्वव्यावृत्तिहारिणी ॥ १-२० ॥ देहधर्मपरित्यक्ता शिवतत्त्वस्वरूपिणी । तमोगुणमयी कर्म ग्रसन्ती मोक्षरूपिणी ॥ १-२१ ॥ सुषुप्त्यन्ते जागरादौ स्वप्नावस्था रजोमयी । उभयैर्लक्षणैर्युक्ता तृष्णालक्षणलक्षिता ॥ १-२२ ॥ अवस्थात्रयमेतत्तु कथितं बिन्दुसंभवम् । एतस्मिन्बैन्दवे ज्ञाते तुर्यावस्थां शृणु प्रिये ॥ १-२३ ॥ निद्रादौ जागरस्यान्ते स्फुरत्तामात्रलक्षणा । अवस्था पूर्णतां प्राप्ता तुर्यावस्था परा कला ॥ १-२४ ॥ भावाभावपरित्यक्ता गुणातीता सुनिश्चला । इयमेव यदा देवि मनसा प्राप्यते सदा ॥ १-२५ ॥ उन्मनी नाम सद्रूपा ज्ञानवल्ली चिदात्मिका । बिन्दुत्रयेण नादेन प्रसृताऽऽनन्दरूपिणी ॥ १-२६ ॥ बिन्दुत्रयसमायोगात् त्रिपुरानामरूपिणी । वर्णातीता सवर्णाऽपि केवलं ज्ञानचित्कला ॥ १-२७ ॥ एनां विद्यां समाराध्य सर्वज्ञत्वं मयि प्रिये । उपास्यते मया देवि त्रिपुरा चाक्षमालया ॥ १-२८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे स्वरूपज्ञेयमात्रं नाम प्रथमः पटलः ॥ १॥ == द्वितीयः पटलः == <poem> अथ द्वितीयः पटलः श्री देव्युवाच -- त्रिपुरा परमेशान ज्ञानमार्गेण सूचिता । तत्त्वरूपेण कथय यद्यहं तव वल्लभा ॥ २-१ ॥ त्रिपुरायाः प्रकारस्तु मन्त्रभेदश्च किंविधः । सर्वं तच्छ्रेतुमिच्छामि येन सौभाग्यमाप्नुयाम् ॥ २-२ ॥ ईश्वर उवाच -- त्रिपुरा त्रिविधा देवि बालां तु प्रथमं शृणु । यया विज्ञातया देवि साक्षात्सुरगुरुर्भवेत् ॥ २-३ ॥ सूर्यस्वरं समुच्चार्य बिन्दुनादकलान्वितम् । स्वरान्तं पृथिवीयुक्तं तूर्यस्वरविभूषितम् ॥ २-४ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं सर्गवान्भृगुरव्ययः । शक्रस्वरसमोपेतो विद्येयं त्र्यक्षरी मता ॥ २-५ ॥ गङ्गातरङ्गकल्लोलवाक्पटुत्वप्रदायिनी । महासौभाग्यजननी महासारस्वतप्रदा ॥ २-६ ॥ महासौन्दर्यसुभगा महामृत्युविनाशिनी । ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्रादिवन्दिता पापहारिणी ॥ २-७ ॥ सर्वतीर्थमयी देवी स्वर्णरत्नादिदायिनी । सर्वलोकमयी देवी सर्वलोकवशंकरी ॥ २-८ ॥ सर्वक्षेत्रमयी देवी सर्वकार्यार्थसाधिका । महामोक्षप्रदा शान्ता महामुक्तिप्रदायिनी ॥ २-९ ॥ वक्त्रकोटिसहस्रैस्तु जिह्वाकोटिशतैरपि । वणीतुं नैव शक्येयं विद्येयं त्र्यक्षरी परा ॥ २-१० ॥ पञ्चवक्त्रेण जिह्वाभिः पञ्चभिर्नैव शक्यते । वाग्भवेनेन्दुमहसा वागीशत्वप्रदायिनी ॥ २-११ ॥ कामराजेन बीजेन शक्रगोपस्फुरत्त्विषा । त्रैलोक्यं मोहयन्तीयं शक्तिबीजेन सुव्रते ॥ २-१२ ॥ स्फुरत्सुवर्णवर्णेन सौभाग्यं तस्य मन्दिरे । एतस्याः साधनं देवि कथयामि समासतः ॥ २-१३ ॥ प्रातरुत्थाय देवेशि ब्रह्मरन्ध्रे निजं गुरुम् । स्मृत्वा देवीमयो भूत्वा तत्प्रभापटलामलः ॥ २-१४ ॥ स्नानकर्म ततः कुर्यान्मूलमन्त्रं स्मरन्बुधः । त्रिवारमञ्जलौ वारि मन्त्रयित्वा तु मूर्धनि ॥ २-१५ ॥ निक्षिपेत् परमेशानि त्रिधा चाऽऽचम्य तर्पयेत् । त्रिधा च प्रोक्षयेद्देहं सूर्यायार्घं निवेदयेत् ॥ २-१६ ॥ मूलमन्त्रेण देवेशि सूर्यमन्त्रेण वा प्रिये । शिवबीजं वह्निसंस्थं वामनेत्रविभूषितम् ॥ २-१७ ॥ बिन्दुनादसमायुक्तं हंसःपदमथोच्चरेत् । अनेन मनुना देवि सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् ॥ २-१८ ॥ यथाशक्त्या जपेन्मन्त्रं गायत्रीं परमेश्वरीम् । मूलविद्याद्यमुच्चार्य वागीश्वरि च विद्महे ॥ २-१९ ॥ द्वितीयं बीजमुच्चार्य कामेश्वरि च धीमहि । तृतीयं बीजमुच्चार्य तन्नः शक्तिः प्रचोदयात् ॥ २-२० ॥ यथाशक्त्या जपेत्पश्चाद्यागमण्डपमाविशेत् । धातारं च विधातारं गङ्गां च यमुनां तथा ॥ २-२१ ॥ द्वारश्रियं देहलीं च पुरुषं वास्तुसंज्ञकम् । संपूज्य परमेशानि पूजयेदासनं बुधः ॥ २-२२ ॥ पराबीजं समुच्चार्य ततश्चाऽऽधारपूर्वकम् । शक्तीतिपदमालिख्य कमलासनमालिखेत् ॥ २-२३ ॥ ङेन्तं नमःपदं कृत्वा चाऽऽसनस्य मनुः प्रिये । उपविश्य ततो देवि भूतान् संत्रासयेद्बुधः ॥ २-२४ ॥ भूतशुद्धिविधिं कुर्यात्प्राणायामत्रयेण तु । वायुबीजं समुच्चार्य षट्कोणादागतं महत् ॥ २-२५ ॥ कृष्णवर्णं महेशानि शोषयेदेनसः तनुम् । आसने सम्यगासीनो वामेनाऽऽपूर्य चोदरम् ॥ २-२६ ॥ कुम्भकेन त्रिरावृत्त्या दक्षिणेन च रेचयेत् । कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठेर्यन्नासापुटधारणम् ॥ २-२७ ॥ प्राणायामः स विज्ञेयस्तर्जनीमध्यमे विना । वामकुक्षिस्थितं पापपुरुषं कज्जलप्रभम् ॥ २-२८ ॥ ब्रह्महत्या शिरो यस्य स्वर्णस्तेयं भुजद्वयम् । सुरापानहृदा युक्तं गुरुतल्पकटिद्वयम् ॥ २-२९ ॥ तत्संसगीपदद्वन्द्वमङ्गप्रत्यङ्गपातकम् । उपपातकरोमाणं कृष्णश्मश्रुविलोचनम् ॥ २-३० ॥ खड्गचर्मधरं क्रुद्धं कुक्षौ पापं विचिन्तयेत् । शोषयेद्वायुबीजेन देहं च परमेश्वरि ॥ २-३१ ॥ पापेन सहितं शुष्कं कृत्वा तेन क्रमेण हि । वह्निबीजेन संदग्धं पापेन सहितं शिवे ॥ २-३२ ॥ पापेन रहितं पश्चात्प्लावयेदमृताम्बुना । प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेण जीवं देहे निधापयेत् ॥ २-३३ ॥ मुखवृत्तं समुच्चार्य हंसस्तु विपरीततः । उच्चरेत्परमेशानि विद्येयं त्र्यक्षरी भवेत् ॥ २-३४ ॥ प्राणप्रतिष्ठामन्त्रोऽयं सर्वकर्माणि साधयेत् । तेनैव विधिना देवि स्थिरी कुर्यान्निजां तनुम् ॥ २-३५ ॥ विशुद्धदेहो देवेशि न्यासं कुर्यात्समाहितः । ऋषिरस्य महेशानि दक्षिणामूतीरव्ययः ॥ २-३६ ॥ न्यसेच्छिरसि पूज्यत्वात्पङ्क्तश्छन्दो मुखे प्रिये । देवता हृदये बाला त्रिपुरा परमेश्वरी ॥ २-३७ ॥ बीजं तु वाग्भवं शक्तिस्तार्तीयं कीलकं तथा । कामराजं महेशानि छन्दो न्यास उदाहृतः ॥ २-३८ ॥ नाभ्यादिपादपर्यन्तं गलादानाभि चापरम् । मूर्धादिगलपर्यन्तं त्र्यक्षरीं विन्यसेत्क्रमात् ॥ २-३९ ॥ वामपाणितले चैक दक्षपाणितले तथा । उभयोः संपुटे विद्यां त्रिबीजां विन्यसेत्प्रिये ॥ २-४० ॥ पञ्च बाणान्क्रमेणैव कराङ्गुलिषु विन्यसेत् । अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं क्रमेण परमेश्वरि ॥ २-४१ ॥ थान्तद्वयं समालिख्य वन्हिसंस्थ क्रमेण हि । मुखवृत्तेन नेत्रेण वामेन परिमण्डितम् ॥ २-४२ ॥ बाणद्वयमिदं प्रोक्तं मादनं भूमिसंस्थितम् । चतुर्थस्वरबिन्द्वाढ्यं नावरूपं वरानने ॥ २-४३ ॥ फान्तं क्रमसमायुक्तं वामकर्णविभूषितम् । बिन्दुनादसमायुक्तं सर्गवांश्चन्द्रमाः प्रिये ॥ २-४४ ॥ पञ्च बाणा महेशानि नामानि शृणु पार्वति । क्षोभणद्रावणौ देवि तथा कर्षणसंज्ञकः ॥ २-४५ ॥ वश्योन्मादौ क्रमेणैव नामानि परमेश्वरि । कामास्तत्रैव विज्ञेयास्तेषां बीजानि संशृणु ॥ २-४६ ॥ पराबीजं मध्यबाणं वाग्भवं परमेश्वरि । तूर्यबाणं ततश्चैव स्त्रीबीजं च क्रमात्प्रिये ॥ २-४७ ॥ पञ्च कामा इमे देवि नामानि शृणु वल्लभे । काममन्मथकन्दर्पमकरध्वजसंज्ञकाः ॥ २-४८ ॥ मीनकेतुर्महेशानि पञ्चमः परिकीतीतः । एतान्विन्यस्य देवेशि करन्यासं ततः परम् ॥ २-४९ ॥ मूलविद्यां द्विरावृत्त्या सर्वाङ्गुलितलेषु च । षडङ्गक्रमयोगेन मातृकां विन्यसेत्ततः ॥ २-५० ॥ मातृकां शृणु देवेशि न्यासात्पापनिकृन्तनीम् । ऋषिर्ब्रह्माऽस्य मन्त्रस्य गायत्रं छन्द उच्यते ॥ २-५१ ॥ देवता मातृका देवि बीजं व्यञ्जनसंचयः । शक्तयस्तु स्वरा देवि षडङ्गन्यासमाचरेत् ॥ २-५२ ॥ अंआंमध्ये कवर्गं च इं ई मध्ये चवर्गकम् । उं ऊं मध्ये टवर्गं च एं एं मध्ये तवर्गकम् ॥ २-५३ ॥ ओं औ मध्ये पवर्गं च क्रमेण परमेश्वरि । अनुस्वारविसर्गांन्ते यशवर्गौ सलक्षकौ ॥ २-५४ ॥ हृदयं च शिरा देवि शिखां च कवचं ततः । नेत्रमस्त्रं न्यसेन्ङेन्तं नमःस्वाहाक्रमेण तु ॥ २-५५ ॥ वषड्ढुंवौषडन्तं च फडन्तं योजयेत्प्रिये । षडङ्गोऽयं मातृकायाः सर्वपापहरः स्मृतः ॥ २-५६ ॥ द्व्यष्टपत्राम्बुजे कण्ठे स्वरान्षोडश विन्यसेत् । द्वादशच्छदहृत्पद्मे कादीन्द्वादश विन्यसेत् ॥ २-५७ ॥ दशपत्राम्बुजे नाभौ डकारादीन्न्यसेद्दश । षट्पत्रे लिङ्गसंस्थे च बकारादीन्न्यसेच्च पट् ॥ २-५८ ॥ आधारे चतुरो वर्णान्न्यसेद्वादींश्चतुर्दले । हक्षौ भ्रूमध्यगे पद्मे द्विदले विन्यसेत्प्रिये ॥ २-५९ ॥ इत्यन्तर्मातृकां न्यस्य सर्वाङ्गन्यासमाचरेत् । मूर्धनि मुखवृत्ते च नेत्रकर्णेषु पार्वति ॥ २-६० ॥ नासागण्डोष्ठदन्तेषु मूर्धास्येषु च विन्यसेत् । पाणिपादयुगस्यान्ते संध्यग्रेषु क्रमात्प्रिये ॥ २-६१ ॥ पार्श्वद्वये पृष्ठनाभिजठरेषु क्रमान्न्यसेत् । यादीन्सधातुकान्देवि क्रमेणैव ततो न्यसेत् ॥ २-६२ ॥ त्वगसृग्मांसमेदोस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः । प्राणात्मा चैव जीवात्मा परमात्मा च विन्यसेत् ॥ २-६३ ॥ हृदये बाहुमूले च तथाऽपरगले प्रिये । कक्षयोर्हृदयप्रान्ते पाणिपादयुगे तथा ॥ २-६४ ॥ जठराननयोर्देवि व्यापकं च क्रमान्न्यसेत् । पञ्चाशद्वर्णरूपां च कन्दर्पशशिभूषणाम् ॥ २-६५ ॥ शुद्धस्फटिकसंकाशां शुद्धक्षौमविराजिताम् । मुक्तावज्रस्फुरद्भूषां जपमालां कमण्डलुम् ॥ २-६६ ॥ पुस्तकं वरदानं च विभ्रतीं परमेश्वरीम् । एवं ध्यात्वा न्यसेत्पश्चाद्विद्यान्यासं सुरेश्वरि ॥ २-६७ ॥ कुर्वीत देहसंन्नाहं त्रिभिर्बीजैः क्रमात्प्रिये । करयोवीन्यसेदादौ मणिबन्धे तले नखे ॥ २-६८ ॥ दक्षे वामे च विन्यस्य कक्षकूर्परपाणिषु । पुनर्दक्षे च वामे च पादयोश्च तथा न्यसेत् ॥ २-६९ ॥ पादान्ते हृदये लिङ्गे न्यसेद्देवि ततः परम् । एतेष्वङ्गेषु देवेशि संहारक्रमतो न्यसेत् ॥ २-७० ॥ विद्यां सृष्टिक्रमेणैव जानीहि परमेश्वरि । ततो न्यसेन्महादेवि नवयोन्यङ्किताभिधम् ॥ २-७१ ॥ कर्णयोश्चुबुके भूयः शङ्खयोर्मुखमण्डले । नेत्रयोर्नासिकायां च बाहुयुग्मे हृदि प्रिये ॥ २-७२ ॥ तथा कूर्परयोर्नाभौ जान्वोरन्धुनि विन्यसेत् । पादयोर्देवि गुह्ये च पार्श्वयोर्हृत्स्तनद्वये ॥ २-७३ ॥ कण्ठे च नवयोन्याख्यं न्यसेद् बीजत्रयात्मकम् । षडङ्गमाचरेद्देवि द्विरावृत्त्या क्रमेण तु ॥ २-७४ ॥ त्रिद्व्येकदशकत्रिद्विसंख्यया शैलसंभवे । अङ्गुलीनां पुनर्देवि बाणान्कामांश्च विन्यसेत् ॥ २-७५ ॥ ललाटगलहृन्नाभिमूलाधारेषु वै क्रमात् । मूलेन व्यापकं कृत्वा प्राणायामं समाचरेत् ॥ २-७६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे बालान्यासविधिर्नाम द्वितीयः पटलः ॥ २ ॥ </poem> == तृतीयः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- एवं विन्यस्तदेहः सन्समाहितमनास्ततः । अन्तर्यागविधिं कुर्यात्साक्षाद्ब्रह्ममयं प्रिये ॥ ३-१ ॥ मूलाधारे मूलविद्यां विद्युत्कोटिसमप्रभाम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशां चन्द्रकोटिद्रवां प्रिये ॥ ३-२ ॥ बिसतन्तुस्वरूपां तां बिन्दुत्रिवलयां प्रिये । ऊर्ध्वशक्तिनिपातेन सहजेन वरानने ॥ ३-३ ॥ मूलशक्तिदृढत्वेन मध्यबीजप्रबोधतः । परमानन्दसंदोहसानन्दं चिन्तयेत्पराम् ॥ ३-४ ॥ इत्यन्तर्यजनं कृत्वा बाह्यपूजां समाचरेत् । तत्र प्राङ्मुख आसीनश्चक्रोद्धारं समाचरेत् ॥ ३-५ ॥ सुस्थले श्रीभवे पट्टे लिखेद्यन्त्रमनुत्तमम् । ईशानादग्निपर्यन्तमृजुरेखां समालिखेत् ॥ ३-६ ॥ ईशादग्नेस्तदग्राभ्यां रेखे आकृष्य देशिकः । एकीकृत्य च वारुण्यां शक्तिरेखा परा प्रिये ॥ ३-७ ॥ त्रिकोणाकाररूपेयं तस्या उपरि संलिखेत् । त्रिकोणाकाररूपात्तु शक्तिद्वयमुदाहृतम् ॥ ३-८ ॥ पूर्वशक्त्यग्रभागे तु मानयष्टिवदालिखेत् । रेखां तु परमेशानि वायुराक्षसकोणगाम् ॥ ३-९ ॥ संधिभेदक्रमेणैव तयोः शक्त्योस्ततः परम् । रेखे आकृष्य कोणाभ्यां तदग्रात्पूर्वगे कुरु ॥ ३-१० ॥ वह्निमण्डलमेतत्तु पूर्वाग्रं वीरवन्दिते । एकेन वह्निना शक्तिद्वयेनैतद्भवेत्प्रिये ॥ ३-११ ॥ नवयोनिविशोभाढ्यं चक्रराजमिदं प्रिये । सर्वसौभाग्यजनकं सर्वैश्वर्यप्रदायकम् ॥ ३-१२ ॥ सर्वसिद्धिप्रदं रोगहरणं धनदायकम् । एतद्बाह्ये तु संलेख्यं वृत्तं पूर्णेन्दुसंनिभम् ॥ ३-१३ ॥ तल्लग्नमष्टपत्रं च ग्रन्थिभिश्चाष्टभिर्युतम् । ग्रन्थयः प्रणवाभ्यां च संपुटत्वेन कारयेत् ॥ ३-१४ ॥ ग्रन्थयः कुलिशा ज्ञेयाः प्रणवैरेव सुव्रते । त्रिशूलाष्टकमालिख्य चतुरस्रं लिखेत्प्रिये ॥ ३-१५ ॥ चतुर्द्वारविशोभाढ्यं सर्वानन्दकरं तथा । हसौःकारं त्रिकोणान्तः सांलिख्य वरवणीनि ॥ ३-१६ ॥ कामबीजं मध्यमं यदष्टकोणेषु संलिखेत् । स्वरान् षोडश देवेशि युग्मयुग्ममभेदतः ॥ ३-१७ ॥ दलाष्टकेषु संलिख्य पश्चिमादिप्रदक्षिणम् । ग्रन्थिस्थानेषु वर्गाणां कादीनां परमेश्वरिः ॥ ३-१८ ॥ विलिखेत्सप्तसंख्यानामाद्यार्णं क्रमतः प्रिये । क्षकारमष्टमे योज्यं शेषान्वर्णान्क्रमेण तु ॥ ३-१९ ॥ त्रिशूलाग्रेषु संलिख्य पश्चिमादिक्रमेण तु । तद्बाह्ये मातृकावृत्तं विलिख्य परमेश्वरि ॥ ३-२० ॥ चतुरस्रे महेशानि मातृकां कामगभीताम् । विलिख्य पूजयेद्यन्त्रं हेमरौप्यादिपट्टके ॥ ३-२१ ॥ ताम्रे वा दर्पणे ताले काश्मीरप्रभवेऽपि वा । चन्दनाद्यन्विते भूमौ कुङ्कुमेनाथ वा पुनः ॥ ३-२२ ॥ सिन्दूररजसा वाऽपि कस्तूरीघुसृणेन्दुभिः । भूर्जे गोरोचनाद्रव्यैः कल्पितं मानसेऽथ वा ॥ ३-२३ ॥ सुवर्णरत्नलेखिन्या सर्वकार्यार्थसाधकः । विलिख्य यन्त्रं देवेशि पूजाद्रव्यैः प्रपूजयेत् ॥ ३-२४ ॥ कुलागमक्रमेणैव ध्यात्वा ब्रह्मविकाशिनीम् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं बिसतन्तुतनीयतीम् ॥ ३-२५ ॥ उद्यदादित्यरुचिरां स्मरेदशुभशान्तये । भ्रमदूभ्रमरनीलाभधम्मिल्लामलपुष्पिणीम् ॥ ३-२६ ॥ ब्रह्मरन्ध्रस्फुरद्भृङ्गमुक्तारेखाविराजिताम् । मुक्तारेखालसद्रत्नतिलकां मुकुटोज्ज्वलाम् ॥ ३-२७ ॥ विशुद्धमुक्तारत्नाढ्यां चन्द्ररेखाकिरीटिनीम् । भ्रमद्भ्रमरनीलाभनयनत्रयराजिनीम् ॥ ३-२८ ॥ सूर्यभास्वन्महारत्नकुण्डलालङ्कृतां पराम् । शुक्राकारस्फुरन्मुक्ताहारभूषणभूषिताम् ॥ ३-२९ ॥ ग्रैवेयाङ्गदमुक्ताभिः स्फुरत्कान्तिविराजिताम् । गङ्गातरङ्गकर्पूरशुभ्राम्बरविराजिताम् ॥ ३-३० ॥ श्रीखण्डवल्लीसदृशबाहुवल्लीविराजिताम् । कङ्कणादिलसद्भूषां मणिबन्धलसत्प्रभाम् ॥ ३-३१ ॥ प्रवालपल्लवाकारपाणिपल्लवराजिताम् । वज्रवैदूर्यमुक्तालिमेखलां विमलप्रभाम् ॥ ३-३२ ॥ रक्तोत्पलदलाकारपादपल्लवभूषिताम् । नक्षत्रमालासंकाशमुक्तामञ्जीरमण्डिताम् ॥ ३-३३ ॥ वामेन पाणिनैकेन पुस्तकं चापरेण तु । अभयं च प्रयच्छन्तीं साधकाय वरानने ॥ ३-३४ ॥ अक्षमालां च वरदं दक्षपाणिद्वयेन हि । दधतीं चिन्तयेद्देवीं वश्यसौभाग्यवाक्प्रदाम् ॥ ३-३५ ॥ क्षीरकुन्देन्दुधवलां प्रसन्नां संस्मरेत्प्रिये ॥ ३-३६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीध्यानं नाम तृतीयः पटलः ॥ ३॥ </poem> == चतुर्थः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- चक्रमण्डलमाख्यातं न पूजा तत्र मण्डले । कथिता परमेशान श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ४-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूजामण्डलमुत्तमम् । पीठपूजां विधायादौ रविदेवीविराजिताम् ॥ ४-२ ॥ वामा ज्येष्ठा च रौद्री च अम्बिकेच्छा ततः परम् । ज्ञाना क्रिया कुब्जिका च ऋद्धिश्चैव विषघ्निका ॥ ४-३ ॥ दूतरी चैव आनन्दा देवि द्वादश शक्तयः । मुक्ताफलामलमणिस्फुरच्छत्रं शशिप्रभम् ॥ ४-४ ॥ गङ्गातरङ्गधवलं चामरद्वयमद्रिजे । नवरत्नस्फुरद्दीप्ति ताम्बूलस्य करण्डकम् ॥ ४-५ ॥ मल्लिकामालतीजातीशतपत्रादिदामभिः । पूर्णं रत्नमयं भाण्डं तथाऽलङ्कारपूरिताम् ॥ ४-६ ॥ पेटिकां व्यजनद्वन्द्वं नवरत्नाभिभूषितम् । नीलकण्ठस्य पिच्छैस्तु तथोशीरविराजितम् ॥ ४-७ ॥ कर्पूरमृगनाभ्याढ्यं कुङ्कुमक्षोदमण्डितम् । चषकं स्वर्णरचितं कङ्कतीं हीरराजिताम् ॥ ४-८ ॥ कज्जलस्य शलाकां च करण्डं चन्द्रपूरितम् । दधानाः परमेशानि शक्तयः पीठसंस्थिताः ॥ ४-९ ॥ पूर्वादिपरितः पूज्या रविसंख्या वरानने । संपूज्य मध्ये देवेशि प्रेतसिंहासनं यजेत् ॥ ४-१० ॥ रत्नस्वर्णाकृति स्फारं दीप्तिमच्छुद्धमव्ययम् । पञ्चप्रेतासनं साक्षान्मोक्षदायि न संशयः ॥ ४-११ ॥ श्रीदेव्युवाच -- पञ्च प्रेतान् महेशान ब्रूहि तेषां तु कारणम् । निर्जीवा अविनाशस्ते नित्यरूपाः कथं विभो ॥ ४-१२ ॥ निर्जीवे नाश एवास्ति ते कथं नित्यतां गताः । ईश्वर उवाच -- साधु पृष्टं त्वया भद्रे पञ्चप्रेतमयं कथम् ॥ ४-१३ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । पञ्च प्रेता वरारोहे निश्चला एव सर्वदा ॥ ४-१४ ॥ ब्रह्मणः परमेशानि मातृत्वं सृष्टिरूपकम् । वामाशक्तेस्तु विज्ञेयं ब्रह्मा प्रेतो न संशयः ॥ ४-१५ ॥ शिवस्य करणं नास्ति शक्तेस्तु करणं सदा । ब्रह्माण्डलक्षनिर्माणं जायते शक्तितः प्रिये ॥ ४-१६ ॥ अत एव महेशानि शिवः प्रेतो न संशयः । विष्णौ च पालनं नास्ति पालयन्ती परा शिवा ॥ ४-१७ ॥ ज्येष्ठाभिधा महेशानि सैव विष्णुरितीरिता । विष्णुस्तु निश्चलो देवि वैष्णवी व्याप्तिकारिणी ॥ ४-१८ ॥ पालयन्ती जगत्सर्वं विश्वनाटककारिणी । अत एव महेशानि विष्णुः प्रेतो न संशयः ॥ ४-१९ ॥ रुद्रस्तु परमं तत्त्वं शिवो निश्चल एव हि । ग्रसन्ती रुद्रशक्तिस्तु तमोरूपा वरानने ॥ ४-२० ॥ गुणत्रयं शिवे नास्ति गुणातीतः परमेश्वरः । निर्गुणस्य कथं ग्रासो निश्चलस्य वरानने ॥ ४-२१ ॥ ग्रसन्ती रुद्रशक्तिस्तु त्रैलोक्यं सचराचरम् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च गुणातीताः सदा प्रिये ॥ ४-२२ ॥ सगुणाः परमेशानि सृष्टिस्थितिलयात्मकाः । ईश्वरोऽपि वरारोहे महाप्रेतः सदाऽनघे । शिवे निश्चलता कस्मादीश्वरत्वं भवेत्प्रिये ॥ ४-२३ ॥ यः कर्ता च स्वयं हर्ता स ईशो नान्यथा भवेत् । कर्तृहर्तृत्वयुगलं निश्चले न हि सुन्दरि ॥ ४-२४ ॥ ईश्वरत्वं शिवायां तु न शिवे परमेश्वरि । अत एव महाप्रेत ईश्वरो नान्यथा भवेत् ॥ ४-२५ ॥ सदाशिवो महाप्रेतः केवलं निश्चलः प्रिये । अव्यक्तः परमानन्दो ब्रह्मानन्दमयी शिवा ॥ ४-२६ ॥ शक्त्या विना शिवे देवि वासना न प्रवर्तते । अत एव महेशानि महाप्रेतासनं यजेत् ॥ ४-२७ ॥ चक्रमध्ये स्थितं बीजं सदाशिवमहापदम् । प्रेतपद्मासनं ङेन्तं हृन्मनुर्मनुरीरितः ॥ ४-२८ ॥ महासनस्य मन्त्रोऽयं कलार्णः परमेश्वरि । सिंहासनं समभ्यर्च्य ततश्चाऽऽवाहनं कुरु ॥ ४-२९ ॥ वहन्नाडीक्रमेणैव मूलादिब्रह्मरन्ध्रगाम् । संवित्कलां परेशानि सर्वज्ञां कुलसुन्दरीम् ॥ ४-३० ॥ आवाह्य चक्रमध्ये तु तर्पयेत्कुलसुन्दरीम् । आवाहनादिमुद्रास्तु कथयामि तवानघे ॥ ४-३१ ॥ ऊर्ध्वांञ्जलिमधः कुर्यादियमावाहनी भवेत् । इयं तु विपरीता स्यात्तदा वै स्थापनी मता ॥ ४-३२ ॥ मिलितं मुष्टियुगलं संनिधापनरूपिणी । अन्तरङ्गुष्ठमुष्टिभ्यां संनिरोधनरूपिणी ॥ ४-३३ ॥ एतस्या एव मुद्रायास्तर्जन्यौ सरले यदा । सव्यापसव्यभ्रमणान्मुद्रेयमवगुण्ठनी ॥ ४-३४ ॥ अङ्गमन्त्रैर्न्यसेद्देवि देव्यङ्गे साधकोत्तमः । संकलीकरणं नाम मुद्रेयं व्याप्तिकारिणी ॥ ४-३५ ॥ करावेकत्र संयोज्यावङ्गुष्ठौ बन्धयेत्प्रिये । परमीकरणं नाम मुद्रेयं तु ततः परम् ॥ ४-३६ ॥ परिवर्त्य करौ पश्चात्तर्जनीमध्यमायुगम् । कनिष्ठानामिकायुग्मं परस्परयुतं कुरु ॥ ४-३७ ॥ धेनुमुद्रेवमाख्याता अमृतीकरणं भवेत् । एता साधारणा मुद्रा दर्शयित्वा ततः परम् ॥ ४-३८ ॥ वरदाभयमुद्रे च वरदाभयवत्प्रिये । पुस्तकवद्वामकरं कुर्यात्समतलं प्रिये ॥ ४-३९ ॥ पुस्तकं नाम मुद्रेयं वाग्विलासं प्रयच्छति । तर्जन्यङ्गुष्ठयोगे तु दक्षहस्ते तु पार्वति ॥ ४-४० ॥ अक्षमालेति मुद्रेयं ज्ञानमुद्रा च वै भवेत् । मुष्टिं बध्वा दक्षकरे तर्जन्यङ्कुशरूपिणी ॥ ४-४१ ॥ अङ्कुशाख्या महामुद्रा त्रैलोक्याकषीणी भवेत् । तर्जनीयुगलं देवि वामांसे शृङ्खलाकृति ॥ ४-४२ ॥ पाशमुद्रा समाख्याता त्रैलोक्याकर्षणक्षमा । यथा हस्तगतं चापं तथा हस्तं कुरु प्रिये ॥ ४-४३ ॥ चापमुद्रेयमाख्याता वामहस्ते व्यवस्थिता । यथा हस्तगतो बाणस्तथा हस्तं कुरु प्रिये ॥ ४-४४ ॥ बाणमुद्रेयमाख्याता रिपुवर्गनिकृन्तनी । वामहस्ततलं देवि कपालाकृति कारयेत् ॥ ४-४५ ॥ कपालमुद्रा देवेशि देव्यानन्दकरी सदा । हस्ताभ्यां कमलाकारो यदा तत्कमलं भवेत् ॥ ४-४६ ॥ एषा कमलमुद्रा च लक्ष्मीवृद्धिकरी मता । इति चाऽऽयुधमुद्रास्तु दर्शयित्वा वरानने ॥ ४-४७ ॥ गन्धपुष्पाक्षतादीनि दद्यात्स्त्रीसहितः सदा । उपचारैरलंकारैस्तोषयेत् परमेश्वरीम् ॥ ४-४८ ॥ लयाङ्गं कल्पयेद्देहे सम्यक्सन्तर्पयेच्छिवाम् । परिवारार्चनं पश्चादादावङ्गाकृतिं प्रिये ॥ ४-४९ ॥ गुरुपूजानन्तरं तु प्रथमं गुरुमर्चयेत् । प्राग्योनिमध्ययोन्योस्तु मध्ये निजगुरुं यजेत् ॥ ४-५० ॥ विशेषमुद्रां देवेशि दर्शयेत्सर्वसिद्धये । परिवर्त्य करौ सम्यक्तर्जनीवाहनी समे ॥ ४-५१ ॥ मध्यमे कुरु तन्मध्ये योजयेत्तदनन्तरम् । अन्योन्यामिके देवि कनिष्ठे तु यथास्थिते ॥ ४-५२ ॥ अङ्गुष्ठाभ्यां योजिताभ्यां योन्याकारं तु कल्पयेत् । योनिमुद्रेयमाख्याता परा त्रैलोक्यमातृका ॥ ४-५३ ॥ इयमेव हृदि क्षिप्ता त्रैलोक्यक्षोभिणी भवेत् । त्रैलोक्यद्राविणी नाम मुखस्था परमेश्वरी ॥ ४-५४ ॥ भ्रूमध्यस्था महादेवि त्रैलोक्याकषीणी भवेत् । ललाटस्था महादेवि त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ ४-५५ ॥ ब्रह्मरन्ध्रस्थिता देवि त्रैलोक्योन्मादकारिणी । पञ्चमुद्रामयीं मुद्रां योनिमुद्रां च दर्शयेत् ॥ ४-५६ ॥ ततः षडङ्गावरणं परितः पीठमद्रिजे । अग्नीशासुरवायव्यमध्ये दिक्षु च पूजयेत् ॥ ४-५७ ॥ अग्रकोणे रतिं यष्ट्वा प्रीतिमुत्तरकोणके । मनोभवां दक्षकोणे ततो बाणान् समर्चयेत् ॥ ४-५८ ॥ उत्तरस्यां द्वयं देवि दक्षिणस्यां दिशि द्वयम् । अग्रे चैकं क्रमेणैव बाणान् पञ्चाद्रिजे यजेत् ॥ ४-५९ ॥ पञ्च कामांस्तथा देवि बाणवत्परिपूजयेत् । अनङ्गकुसुमां देवि तथाऽनङ्गादिमेखलाम् ॥ ४-६० ॥ अनङ्गमदनां पश्चादनङ्गमदनातुराम् । सुभगां पञ्चमीं देवि भगां च भगसपीणीम् ॥ ४-६१ ॥ भगमालां महादेवि पूर्वादिक्रमतो यजेत् । अष्टयोनिषु देवेशि ततो ब्राह्म्यादिका यजेत् ॥ ४-६२ ॥ युग्मयुग्मप्रभेदेन वसुपत्रे वरानने । असिताङ्गं तथा ब्राह्मीं रुरुं माहेश्वरीं प्रिये ॥ ४-६३ ॥ चण्डं कौमारिकां चैव क्रोधं वैष्णवदेवताम् । उन्मत्तं चैव वाराहीं माहेन्द्रीं च कपालिनम् ॥ ४-६४ ॥ भीषणं चैव चामुडां संहारं चाष्टमं यजेत् । महालक्ष्मीं महादेवि युग्मानि परिपूजयेत् ॥ ४-६५ ॥ पश्चिमादिक्रमेणैव ततः पीठाष्टकं यजेत् । कामरूपं च मलयं ततः कौलगिरिं तथा ॥ ४-६६ ॥ कुलान्तकं च चौहारं जालन्धरमतः परम्ं । उड्डीयानं द्देवकूटं पीठाष्टकमिदं क्रमात् ॥ ४-६७ ॥ ग्रन्थिस्थानेषु संपूज्यं पश्चिमादिक्रमेण तु । त्रिशूलं परितो देवि मातृकावृत्तमण्डले ॥ ४-६८ ॥ भैरवा दश संपूज्याः पश्चिमादिक्रमात् प्रिये । हेतुकं चैव वेतालं तन्मध्ये त्रिपुरान्तकम् ॥ ४-६९ ॥ अग्निजिह्वं च कालान्तं तथा चैव कपालिनम् । एकपादं भीमरूपं मलयं हाटकेश्वरम् ॥ ४-७० ॥ दशाभ्यर्च्य महादेवि भैरवान् मातृमण्डले । चतुरस्रे महेशानि लोकपालाष्टकं यजेत् ॥ ४-७१ ॥ इन्द्रमग्निं यमं देवि राक्षसं वरुणं तथा । वायुं कुबेरमीशानं पूर्वादिक्रमतो यजेत् ॥ ४-७२ ॥ ब्रह्माणं चैव विष्णुं च ऊर्ध्वाधः क्रमतो यजेत् । वांकारं बीजमुच्चार्य बटुकाय नमो लिखेत् ॥ ४-७३ ॥ यांकारं बीजमुच्चार्य योगिनीभ्यो नमस्तथा । क्षांकारं बीजमुच्यार्य क्षेत्रपालाय वै नमः ॥ ४-७४ ॥ गांकारं बीजमुच्चार्य ततो गणपतिं लिखेत् । ङेन्तं नमः पश्चिमादिदिक्षु पूज्याः क्रमेण तु ॥ ४-७५ ॥ चतुरस्रे तु संपूज्या विदिक्षु परमेश्वरि । वायव्यादिक्रमेणैव वक्ष्यमाणा महेश्वरि ॥ ४-७६ ॥ वसवो द्वादशाऽऽदित्या रुद्राश्चैव ततः प्रिये । सर्वे भूता वरारोहे क्रमेण परिपूजयेत् ॥ ४-७७ ॥ पूजां विधाय देवेशीमुपचारैः प्रपूजयेत् । उत्तराभिमुखो भूत्वा यदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-७८ ॥ उत्तराशा तदा देवि पूर्वाशैव व्यवस्थिता । पश्चिमाशामुखो देवि यदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-७९ ॥ पश्चिमाशा तदा देवि पूर्वाशैव व्यवस्थिता । दक्षिणाशामुखो देवि तदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-८० ॥ दक्षिणाशा ततो देवि पूर्वाशैव न संशयः ॥ ४-८१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीपूजाक्रमविधिर्नाम चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ </poem> == पञ्चमः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- कुमारीक्रम आख्यातो मुद्रासनसमन्वितः । इदानीं श्रोतुमिच्छामि बलिदानादिकं विभो ॥ ५-१ ॥ ईश्वर उवाच -- धूपं विस्तारयेत्सम्यङ्मूलमन्त्रं हृदि स्मरन् । वनस्पतिरसोत्पन्नो गन्धाढ्यो धूप उत्तमः ॥ ५-२ ॥ आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । अनेन मनुना देवि देव्यै धूपं निवेदयेत् ॥ ५-३ ॥ सुप्रकाशो महादीपः सर्वत्र तिमिरापहः । सबाह्याभ्यन्तरं ज्योतिर्दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ५-४ ॥ तथैव दीपमन्त्रोऽयं विद्यान्ते परमेश्वरि । आरात्रिकं ततः कुर्यात्सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ ५-५ ॥ सौवर्णे राजते कांस्ये स्थालके परमेश्वरि । कुङ्कुमेन लिखेत्पद्मं वसुपत्रं मनोहरम् ॥ ५-६ ॥ चन्द्ररूपं चरुं कृत्वा तन्मध्ये मस्तके शिवे । दीपमेकं विनिक्षिप्य वसुपत्रेऽष्ट दीपकान् ॥ ५-७ ॥ यवगोधूममुद्गादिरचिताञ् शर्करायुतान् । चषकान्वितमुद्राभिः शोभितान्घृतपूरितान् ॥ ५-८ ॥ अभिमन्त्र्य महेशानि रत्नेश्वर्या ततः परम् । श्रीबीजं च पराबीजं संलिख्य वरवणीनि ॥ ५-९ ॥ गसौ च मपनाः पश्चादिन्द्रस्थाः क्रमतः प्रिये । वामकर्णसमायुक्ता बिन्दुनादविभूषिताः ॥ ५-१० ॥ बीजपञ्चकमेतत्तु पञ्चरत्नानि सुन्दरि । पूर्वबीजे विलोमेन रत्नेशीयं नवाक्षरी ॥ ५-११ ॥ मूलमन्त्रेण चाभ्यर्च्य ततश्चाऽऽरात्रिकं चरेत् । स्थालकं तु समुद्धृत्य मस्तकान्तं पुनः पुनः ॥ ५-१२ ॥ नववारं महेशानि ततो नीराजनं चरेत् । समस्तचक्रचक्रेशीयुते देवि नवात्मिके ॥ ५-१३ ॥ आरातीकमिदं देवि गृहाण मम सिद्धये । नीराजनमनुर्देवि विद्यान्ते प्रकटीकृतः ॥ ५-१४ ॥ आरातीके महेशानि चक्रमुद्रा व्यवस्थिता । वामहस्ताङगुष्ठगर्भे कनिष्ठां दक्षिणां नयेत् ॥ ५-१५ ॥ कनिष्ठागर्भगे वामे दक्षाङ्गुष्ठंं विनिक्षिपेत् । अन्योन्यकरयोर्देवि चक्रमुद्रेयमीरिता ॥ ५-१६ ॥ आरातीकविधिं कृत्वा नैवैद्यं तु निवेदयेत् । शुद्धस्फटिकसंकाशश्चन्द्ररश्मिसमप्रभः ॥ ५-१७ ॥ लसत्तण्डुलजो देवि चारुमृद्वोदनः प्रिये । हिङ्गुजीरमरीचाढ्यैरार्द्रकै रुचिरः प्रिये ॥ ५-१८ ॥ वटकः कुङ्कुमाकारः पायसं हेमसंनिभम् । दुग्धगम्भीरसुभगं शर्करापूरपूरितम् ॥ ५-१९ ॥ कपिलाघृतसंयुक्तं भूर्जत्वङ्मण्डकाः प्रिये । शर्करालोलिता देवि सूपं मुद्गोद्भवं तथा ॥ ५-२० ॥ नानाविधानि पेयानि व्यञ्जनानि बहूनि च । इत्याद्यन्नरसोपेतं नैवेद्यं कल्पयेद्बुधः ॥ ५-२१ ॥ मनःकल्पितरूपं वा त्रिपुरायै निवेदयेत् । हेमापात्रगतं दिव्यं परमान्नं सुसंस्कृतम् ॥ ५-२२ ॥ पञ्चधा षड्र्सोपेतं गृहाण परमेश्वरि । विद्यान्ते परमेशानि नैवेद्यमनुरीरितः ॥ ५-२३ ॥ परिषिंच्य ततो देवि नित्यहोमं समाचरेत् । मूलमन्त्रेण देवेशि हुनेत्पञ्चाऽऽहुतिः क्रमात् ॥ ५-२४ ॥ प्राणापानौ तथा व्यान उदानञ्च समानकः । एतत्स्वरूपं जानीयादाहुतीनां च पञ्चकम् ॥ ५-२५ ॥ षडाहुतीः षडङ्गेन नित्यहोमोऽयमीरितः । नित्यहोमविधिं कृत्वा बलिदानविधिं चरेत् ॥ ५-२६ ॥ ईशाने च तथाऽऽग्नेये नैरृत्ये च तथा प्रिये । वायव्ये क्रमतो देवि मण्डलानां चतुष्टयम् ॥ ५-२७ ॥ श्रीचक्रमभितो देवि त्रिकोणं व्योम चाऽऽलिखेत् । पूर्वमन्त्रैः समभ्यर्च्य बटुकादिभिरद्रिजे ॥ ५-२८ ॥ एह्येहि देवि पुत्रान्ते वटुकान्तेऽथ नाथ च । कपिलान्ते जटाभार भासुरान्ते त्रिनेत्र च ॥ ५-२९ ॥ ज्वालामुख च सर्वान्ते विघ्नान्नाशय नाशय । सर्वोपचारसहितं बलिं गृह्ण द्विधापदम् ॥ ५-३० ॥ वह्निजायान्वितो मन्त्रो बटुकस्य उदाहृतः । अनेन विधिना देवि बटुकस्य बलिं प्रिये ॥ ५-३१ ॥ ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डतो वा दिवि वा गगनतले भूतले निष्कले वा । पाताले वाऽनले वा सलिल-- पवनयोर्यत्र कुत्र स्थिता वा ॥ ५-३२ ॥ क्षेत्रे पीठोपपीठादिषु च कृतपदा धूपदीपादिकेन । प्रीता देव्यः सदा नः शुभद-- बलिविधिना पान्तु वीरेन्द्रवन्द्याः ॥ ५-३३ ॥ एतदन्ते महेशानि यां बीजं योगिनी ततः । भ्यः स्वाहा सर्ववर्णान्ते योगिनीपदमालिखेत् ॥ ५-३४ ॥ कवचं चास्त्रमालिख्य वह्निजायां पुनलीखेत् । अनेन मनुना देवि योगिनीनां बलिं हरेत् ॥ ५-३५ ॥ षड्दीर्घस्वरसंभिन्नं क्षकारं विलिखेत्प्रिये । स्थानक्षेत्रपदं पालधूपदीपादि चाऽऽलिखेत् ॥ ५-३६ ॥ सहितं बलिमालिख्य गृह्ण गृह्ण वदेत् ततो । वह्निजायान्वितो मन्त्रः क्षेत्रपालस्य सुन्दरि ॥ ५-३७ ॥ अनेन मनुना देवि क्षेत्रपालबलिः स्मृतः । गांगींगूंत्रयमालिख्य डेन्तं गणपतिं ततः ॥ ५-३८ ॥ वरान्ते वरदान्ते च सर्वान्ते जनमालिखेत् । मे वशं चाऽऽनय प्रोच्य सर्वोपपदमालिखेत् ॥ ५-३९ ॥ चारान्ते सहितं चोक्त्वा बलिं गृह्ण द्विधापदम् । वह्निजायान्वितो मन्त्रो गणपस्य बलिं हरेत् ॥ ५-४० ॥ वामाङ्गुष्ठानामिकाभ्यां बटुकस्य बलिं हरेत् । तर्जन्यनामिका चैव मध्यमोपरि योजयेत् ॥ ५-४१ ॥ योन्याकारेण वामेन योगिनीनां बलिर्भवेत् । अङ्गुष्ठमध्यमानामा योन्याकारेण योजयेत् ॥ ५-४२ ॥ वाममुष्टिं विधायाऽऽदौ तर्जनीं सरलां कुरु । अनया मुद्रया देवि क्षेत्रपालबलिर्भवेत् ॥ ५-४३ ॥ तथा मुष्टेस्तु मध्यस्थामङगुलीं दण्डवत्कुरु । गजतुण्डा महामुद्रा गणपस्य बलिर्भवेत् ॥ ५-४४ ॥ अथवा वामभागे तु मण्डलं चैकमालिखेत् । तत्रैव बलिदामं तु कुर्यात्सर्वार्थसिद्धये ॥ ५-४५ ॥ आत्मविद्यां शिवैस्तत्त्वैर्गुरुं संतर्प्य देवताम् । संतोष्याऽऽनन्दसहितः सर्वकर्माणि साधयेत् ॥ ५-४६ ॥ अनेन विधिना देवि पूजयेत्परमेश्वरीम् । पञ्चसिंहासनोन्नद्धां परमानन्दरूपिणीम् ॥ ५-४७ ॥ पञ्चसिंहासनोन्नद्धां चित्कलां चिन्तयेत्सदा । वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं हुनेत्प्रिये ॥ ५-४८ ॥ तर्पणं तु तथा कुर्यात्सर्वसौभाग्यवान्भवेत् ॥ ५-४९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीयजनविधिर्नाम पञ्चमः पटलः ॥ ५ ॥ </poem> == षष्ठः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- पञ्चसिंहासनगता कथं सा त्रिपुरा परा । कथयस्व महेशान कथं सिंहासनं भवेत् ॥ ६-१ ॥ ईश्वर उवाच -- यथा श्रीत्रिपुरा बाला तथा त्रिपुरभैरवी । संंपत्प्रदा नाम तस्याः शृणु निर्मलमानसे ॥ ६-२ ॥ शिवचन्द्रौ वह्निसंस्थौ वाग्भवं तदनन्तरम् । कामराजं तथा देवि शिवचन्द्रान्वितं ततः ॥ ६-३ ॥ पृथ्वीबीजान्तवह्न्याढ्यं तार्तीयं शृणु वल्लभे । शक्तिबीजे महेशानि शिवं वह्निं च योजयेत् ॥ ६-४ ॥ व्योमादिवह्निसंस्थं तु विशेषं शृणु वल्लभे । कुमार्याः परमेशानि हित्वा सर्गं तु बैन्दवम् ॥ ६-५ ॥ त्रिपुरा भैरवी देवी महासंपत्प्रदा प्रिये । अनया सदृशी विद्या त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ ६-६ ॥ ब्रह्मानन्दमयी साक्षात्सर्वसाम्राज्यदायिनी । ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि महासंपत्प्रदं प्रिये ॥ ६-७ ॥ आताम्रार्कसहस्राभां स्फुरच्चन्द्रजटाशिखाम् । किरीटरत्नविलसच्चित्रचित्रितमौक्तिकाम् ॥ ६-८ ॥ स्रवद्रुधिरपङ्काढ्यमुण्डमालावलीयुताम् । नयनत्रयशोभाढ्यां पूर्णेन्दुवदनान्विताम् ॥ ६-९ ॥ मुक्ताहारलताराजत् पीनोन्नतघनस्तनीम् । त्रिवलीखचितालग्नां नानाभरणभूषिताम् ॥ ६-१० ॥ रक्ताम्बरपरीधानां यौवनोन्मत्तरूपिणीम् । पुस्तकं चाभयं वामे दक्षिणे चाक्षमालिकाम् ॥ ६-११ ॥ वरदानरतां नित्यं महासंपत्प्रदां स्मरेत् । न्यासपूजादिकं सर्वं कुमार्या इव सुव्रते ॥ ६-१२ ॥ त्रिपुरा भैरवी देवी पञ्चसिंहासनान्विता । प्रथमं शृणु देवेशि ब्रह्मा सृष्टिकरो यदा ॥ ६-१३ ॥ निश्चेतनोऽपि देवेशि तदा त्रिपुरदेवताम् । समाराध्याभवत्कर्ता सृष्टेस्तु परमेश्वरि ॥ ६-१४ ॥ ब्रह्माणं तं समाराध्य तपसा महता प्रिये । शक्रोऽभूद्देवराजोऽयं पूर्वस्यां दिशि पालकः ॥ ६-१५ ॥ तदा प्रसन्ना त्रिपुरा पूर्वसिंहासनस्थिता । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूर्वसिंहासनस्थिताम् ॥ ६-१६ ॥ वाग्भवं बीजमुच्चार्य जीवप्राणसमन्विताम् । सकला भुवनेशानि द्वितीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ६-१७ ॥ जीवं प्राणं वह्निसंस्थं शक्रस्वरविभूषितम् । विसर्गाढ्यं महेशानि विद्या त्रैलोक्यमातृका ॥ ६-१८ ॥ त्रैलोक्यमोहनी देवी परब्रह्मचिदात्मिका । चैतन्यभैरवी नाम चेतना निष्कले शिवे ॥ ६-१९ ॥ उद्यद्भास्वत्सहस्राभां नानालंकारभूषिताम् । मुकुटोज्ज्वलसच्चन्द्रलेखां रक्ताम्बरान्विताम् ॥ ६-२० ॥ पाशाङ्कुशधरां नित्यां वामहस्तकपालिनीम् । वरदाभयशोभाढ्यां पीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ६-२१ ॥ एवं ध्यात्वा भजेद्देवीं पूर्वसिंहासनस्थिताम् । द्विरावृत्त्या षडङ्गानि न्यसेत्सर्वाङ्गलक्षणाम् ॥ ६-२२ ॥ यन्त्रमस्याः प्रवक्ष्यामि देवि त्रैलोक्यमोहनम् । त्रिकोणं चैव षट्कोणं वसुपत्रं वरानने ॥ ६-२३ ॥ चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् । तत्राऽऽवाह्य महादेवीं पूर्ववत्परमेश्वरीम् ॥ ६-२४ ॥ मुद्राः प्रदर्शयेत्पश्चात्परिवारार्चनं यजेत् । प्रथमावरणं देवि षडङ्गानां तु पूर्ववत् ॥ ६-२५ ॥ रत्यादिकास्ततः पूज्याः पूर्ववत्परमेश्वरि । अग्रे वसन्तं वामे तु कामदेवं वरानने ॥ ६-२६ ॥ चापं दक्षिणकोणे च बाणान् पूर्ववदद्रिजे । डाकिनीं राकिनीं चैव लाकिनीं काकिनीं तथा ॥ ६-२७ ॥ शाकिनीं हाकिनीं देवि पश्चिमादिक्रमाद्यजेत् । अनङ्गकुसुमा मुख्या वसुपत्रेषु पूर्ववत् ॥ ६-२८ ॥ परभृत्सारसौ चैव शुकमेघाह्वयौ पुनः । अपाङ्गम्भ्रूविलासौ च हावभावौ प्रपूजयेत् ॥ ६-२९ ॥ इन्द्राद्या लोकपालास्तु क्रमेण परिपूजयेत् । पूर्वसिंहासने देवि कथिता वीरवन्दिते ॥ ६-३० ॥ कामेश्वरी च रुद्राणां पूर्वसिंहासनस्थिता । एतस्या एव विद्याया बीजद्वयमुदाहृतम् ॥ ६-३१ ॥ तदन्ते परमेशानि नित्यक्लिन्ने मदद्रवे । एतस्या एव तार्तीयं रुद्राणां परमेश्वरि ॥ ६-३२ ॥ पूजाध्यानादिकं देवि चैतन्यायाश्च पूर्ववत् । त्रिकोणे तु विशेषोऽस्ति कथयामि तवानघे ॥ ६-३३ ॥ अग्रकोणक्रमेणैव नित्यां क्लिन्नां मदद्रवाम् । षडङ्गावरणात्पश्चात्पूजयेत्सर्वसिद्धये ॥ ६-३४ ॥ अनेनैव प्रकारेण पूर्वसिंहासनस्थिताम् । त्रिपुरां भैरवीं देवीं पूजयेत्परमेश्वरीम् ॥ ६-३५ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे पूर्वसिंहासनकथनं नाम षष्ठः पटलः ॥ ६ ॥ </poem> == सप्तमः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- एतामाराध्य देवेशि महात्रिपुरभैरवीम् । पालकोऽभून्निश्चलोऽपि प्रेतत्वात्सुरवन्दिते ॥ ७-१ ॥ योगनिद्राछलाद्देवि प्रेतत्वं तस्य निश्चलम् । तद्ध्यानेन स्वयं शक्तिरभूत्कुवलयेक्षणे ॥ ७-२ ॥ तामाराध्य महाविष्णुरघोरेण मुखेन च । त्रिपुरो निजीतो देवि त्रैलोक्यभयकारकः ॥ ७-३ ॥ तदा सिंहासने प्रौढा दक्षिणे परमेश्वरि । मन्त्रं तस्याः प्रवक्ष्यामि रिपुभारनिकृन्तनम् ॥ ७-४ ॥ शिवचन्द्रौ मादनान्तं वान्तं वह्निसमन्वितम् । शक्तिभिन्नं बिन्दुनादकलाढ्यं वाग्भवं प्रिये ॥ ७-५ ॥ संपत्प्रदाया भैरव्याः कामराजं तदेव हि । सदाशिवस्य बीजं तु सिंहासनगतस्य च ॥ ७-६ ॥ एषा विद्या महेशानि वणीतुं केन शक्यते । ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि रिपुभारनिकृन्तनम् ॥ ७-७ ॥ उद्यत्सूर्यसहस्राभां चन्द्रचूडां त्रिलोचनाम् । नानालंकारसुभगां सर्ववैरिनिकृन्तनीम् ॥ ७-८ ॥ स्रवद्रुधिरमुण्डालिकलितां रक्तवाससम् । त्रिशूलं डमरुं चैव खड्गं खेटकमेव च ॥ ७-९ ॥ पिनाकं च शरान्देवि पाशाङ्कुशयुगं क्रमात् । पुस्तकं चाक्षमालां च शिवसिंहासने स्थिताम् ॥ ७-१० ॥ एवं ध्यात्वा महेशानि पूजामण्डलमारभेत् । त्रिकोणं चैव वृत्तं च वृत्ताष्टदलनीरजम् ॥ ७-११ ॥ वृत्तं भूसदनोपेतमेषा त्रिपुरयन्त्रिका । वामां ज्येष्ठां च रौद्रीं च काली च वरलोचने ॥ ७-१२ ॥ कलाढ्यां च बलाढ्यां च यजेद्विकरिणीं पिरये । बलप्रमथिनीं चैव सर्वभूतान्तमावदेत् ॥ ७-१३ ॥ दमनीं च तथाऽचीत्वा मनोन्मनीपदान्विताम् । एवं पीठं समभ्यर्च्य ततः सिंहासनं यजेत् ॥ ७-१४ ॥ अघोरविद्यारूपं तु महापापनिकृन्तनम् । अघोरे वाग्भवं देवि घोरे तु भुवनेश्वरीम् ॥ ७-१५ ॥ घोरघोरतरेभ्यश्च विलिख्य सुरवन्दिते । सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो देव्या बीजयुगं लिखेत् ॥ ७-१६ ॥ नमस्तेऽस्तुपदं कुर्याद्रुद्ररूपे ह्सौ लिखेत् । त्रिंशद्भिश्च त्रिभिर्वर्णैवीद्येयं कथिता प्रिये ॥ ७-१७ ॥ अनेन मनुना देवि यजेत्सिंहासनं बुधः । आवाहनादिकं कुर्यात् क्रमार्चनमतः परम् ॥ ७-१८ ॥ आदावङ्गावृत्तिर्देवि द्विरावृत्त्याऽङ्गपूजनम् । रत्यादित्रयमभ्यर्च्य तथाऽनङ्गादिका यजेत् ॥ ७-१९ ॥ ब्राह्म्यादियुग्मं संपूज्य वसुपत्रेषु मातृकाः । भूबिम्बे लोकपालांश्च सायुधान्परमेश्वरी ॥ ७-२० ॥ द्वितीयसिंहासनगां पूजयेद्रुद्रभैरवीम् ॥ ७-२१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे द्वितीयसिंहासने रुद्रभैरवीयजनं नाम सप्तमः पटलः ॥ ७ ॥ </poem> == अष्टमः पटलः == <poem> अथाष्टमः पटलः ईश्वर उवाच -- पश्चिमे भैरवी देवी षट्कूटा परमेश्वरी । यत्स्फूर्त्या स शिवो देवि सृष्टिसंहारणक्षमः ॥ ८-१ ॥ डाकिनीराकिनीबीजे लाकिनीकाकिनीयुगात् । बीजे आहृत्य देवेशि योजयेच्चन्द्रसूर्ययोः ॥ ८-२ ॥ आद्यमैकारसंयुक्तमन्यदीकारमण्डितम् । शक्रस्वरसमायुक्तं तार्तीयं बीजमालिखेत् ॥ ८-३ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं तृतीयं शैलसम्भवे । एषा विद्या महेशानि रुद्रसिंहासेन स्थिता ॥ ८-४ ॥ ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि सर्वभूतनिकृन्तनम् । बालसूर्यप्रभां देवीं जपाकुसुमसन्निभाम् ॥ ८-५ ॥ मुण्डमालावलीरम्यां बालसूर्यसमांशुकाम् । सुवर्णकलशाकारपीनोन्नतपयोधराम् ॥ ८-६ ॥ पाशाङ्कुशौ पुस्तकं च दधानां जपमालिकाम् । एवं ध्यात्वा यजेद्देवीं मानसैरुपचारकैः ॥ ८-७ ॥ द्विरावृत्त्यां षडङ्गानि विधाय परमेश्वरि । यन्त्रमस्या वरारोहे त्रिकोणं तत्पुटं लिखेत् ॥ ८-८ ॥ बहिरष्टदलं पद्मं रविपत्रं समालिखेत् । चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् ॥ ८-९ ॥ षडङ्गावरणं देवि पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये । रत्यादित्रितयं देवि त्रिकोणे परिपूजयेत् ॥ ८-१० ॥ डाकिन्याद्यास्तु षट्कोणे वसुपत्रे ततः परम् । ब्राह्म्यादियुगलं पश्चाद्रविपत्रे ततः परम् ॥ ८-११ ॥ बालायाः पीठशक्तीस्तु वामाद्याः पूजयेत्प्रिये । चतुरस्रे लोकपालान् सायुधान् परमेश्वरि ॥ ८-१२ ॥ एवं पूजाविधिं कुर्याद्भोगमोक्षफलाप्तये । अनेनैव विधानेन नित्याख्यां भैरवीं यजेत् ॥ ८-१३ ॥ सर्वसौभाग्यदां नित्यां सर्वसाम्राज्यदायिनीम् । एतस्या एव विद्यायाः षड्वर्णान् क्रमतः स्थितान् ॥ ८-१४ ॥ विपरीतान् वद प्रौढे विद्येयं भोगमोक्षदा । नित्याख्या भैरवी देवि रिपुभारनिकृन्तनी ॥ ८-१५ ॥ न्यासपूजादिकं सर्वमस्याः पूर्ववदाचरेत् ॥ ८-१६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे पश्चिमसिंहासनकथनं नामाष्टमः पटलः ॥ ८ ॥ </poem> == नवमः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- शृणु देवि महाविद्यां चिन्तितेष्टफलप्रदाम् । यस्या विज्ञानमात्रेण भुवनाधिपतिर्भवेत् ॥ ९-१ ॥ हंसाद्यं वाग्भवं चाऽऽद्यं हसकान्ते सुरेश्वरि । भूबीजं भुवनेशानी द्वितीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ९-२ ॥ शिवचन्द्रौ महेशानि शक्रस्वरविभूषितम् । बिन्दुनादकलाक्रान्तं तृतीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ९-३ ॥ एषा विद्या महेशानि भुवनेश्वरभैरवी । मध्यबीजेन देवेशि षड्दीर्घस्वरभेदिना ॥ ९-४ ॥ षडङ्गानि प्रविन्यस्य ध्यायेद्देवीं चतुर्भुजाम् । जपाकुसुमसंकाशां दाडिमीकुसुमप्रभाम् ॥ ९-५ ॥ चन्द्ररेखाजटाजूटां त्रिनेत्रां रक्तवाससम् । नानालंकारसुभगां पीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ९-६ ॥ पाशाङ्कुशवराभीतीर्धारयन्तीं शिवां स्मरेत् । एवं ध्यात्वाऽर्चयेद्देवीं यन्त्रोद्धारं च पूर्ववत् ॥ ९-७ ॥ चैतन्यभैरवी देवी यन्त्रवत्परमेश्वरि । सिंहासनं समभ्यर्च्य परिवारार्चनं यजेत् ॥ ९-८ ॥ षडङ्गावरणं देवि पूर्ववत्परिपूजयेत् । रत्याद्याः पूजयेद्देवि त्रिकोणे तदनन्तरम् ॥ ९-९ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च पूज्यास्तत्रैव सुन्दरि । डाकिन्याद्यास्तथा पूज्या वसुपत्रे ततः परम् ॥ ९-१० ॥ अनङ्गकुसुमाद्याश्च ब्राह्म्यादियुगलं ततः । भूबिम्बे लोकपालांश्च बटुकाद्यांश्च पूजयेत् ॥ ९-११ ॥ योगिनीनां चतुःषष्टिं पूजयेत्सुरवन्दिते । सदाशिवसखा यस्मात्कुबेरः परमेश्वरि ॥ ९-१२ ॥ येनेयं प्राथीता देवी राजराजस्ततो भवेत् । तेनैव प्राथीता विद्या गौरी गौरफलप्रदा ॥ ९-१३ ॥ अन्नपूर्णेश्वरी नाम सर्वसंपत्प्रदा सताम् । अनया विद्यया देवि कुबेरो धननायकः ॥ ९-१४ ॥ लोकपालेषु सर्वेषु धनरत्नादिपूर्णता । तथाऽन्नपूर्णता तस्मिन्सुस्थिराऽस्याः प्रसादतः ॥ ९-१५ ॥ अन्नपूर्णा महादेवि साक्षात्कामदुघाऽद्रिजे । मन्त्रमस्याः प्रवक्ष्यामि सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ९-१६ ॥ तारं च भुवनेशानीं श्रीबीजं कामराजकम् । हृदन्ते भगवत्यर्णा माहेश्वरि पदं लिखेत् ॥ ९-१७ ॥ अन्नपूर्णेऽग्निजाया च विद्येयं विंशदक्षरी । अनया सदृशी विद्या सिद्धिदा नास्ति भूतले ॥ ९-१८ ॥ भुवनेशी महेशानि षड्दीर्घस्वरभिन्नया । षडङ्गानि महेशानि च्छन्दोन्यासानन्तरम् ॥ ९-१९ ॥ ऋषिर्ब्रह्माऽस्य मन्त्रस्य पङ्तिश्छन्दो वरानने । अन्नपूर्णेश्वरी देवि देवता परिकीतीता ॥ ९-२० ॥ बीजं च भुवनेशानी श्रीबीजं शक्तिरुच्यते । कीलकं कामराजं स्यात्षडङ्गानन्तरं ततः ॥ ९-२१ ॥ एकमेकं पुनश्चैकं पुनरेकं द्वयं चतुः । चतुश्चतुस्तथा द्वाभ्यां पदान्येतानि पार्वति ॥ ९-२२ ॥ पदानि नव देवेशि नव द्वारेषु विन्यसेत् । मूर्धादिगुदपर्यन्तं पुनस्तेषु वरानने ॥ ९-२३ ॥ गुदादिब्रह्मरन्ध्रान्तं पदानां नवकं न्यसेत् । ब्रह्मरन्ध्रास्यहृदयमूलाधारेष्वनुक्रमात् ॥ ९-२४ ॥ चतुर्बीजानि विन्यस्य शेषेष्वन्यान् प्रविन्यसेत् । गोलकं च ततो देवि विन्यस्य विधिवत्प्रिये ॥ ९-२५ ॥ प्राणायामं प्रकुर्वीत पूजामण्डलमालिखेत् । त्रिकोणं च चतुःपत्रं वसुपत्रं ततः परम् ॥ ९-२६ ॥ कलापत्रं च भूबिम्बं चतुर्द्वारं समालिखेत् । सिंहासनस्य परितः पीठदेवीः समर्चयेत् ॥ ९-२७ ॥ सिंहासने दक्षिणे तु कथिताः पीठनायिकाः । ता एव पूजयेत्पीठे वामाद्याः परमेश्वरि ॥ ९-२८ ॥ जया च विजया चैव अजिता चापराजिता । नित्या विलासिनी दोग्ध्री अघोरा मङ्गलात्मिका ॥ ९-२९ ॥ नवमी परमेशानी सिंहासनसमीपगाः । समावाह्य यजेद्देवीं ध्यानं कुर्वन्समाहितः ॥ ९-३० ॥ तप्तकाञ्चनवर्णाभां बालेन्दुकृतशेखराम् । नवरत्नप्रभादीप्तमुकुटां कुङ्कुमारुणाम् ॥ ९-३१ ॥ चित्रवस्त्रपरीधानां मदिराक्षीं त्रिलोचनाम् । सुवर्णकलशाकारपीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ९-३२ ॥ गोक्षीरधामधवलं पञ्चवक्त्रं त्रिलोचनम् । प्रसन्नवदनं शान्तं नीलकण्ठविराजितम् ॥ ९-३३ ॥ कपदीनं स्फुरत्सर्पभूषणं कुन्दसंनिभम् । नृत्यतन्तमतिसंहृष्टं दृष्ट्वाऽऽनन्दमयीं पराम् ॥ ९-३४ ॥ सानन्दमुद्यल्लोलाक्षीं मेखलाढ्यनितम्बिनीम् । अन्नदानरतां नित्यां भूमिश्रीभ्यामलंकृताम् ॥ ९-३५ ॥ एवं ध्यात्वा यजेद्देवि षडङ्गावरणं यजेत् । अग्नीशासुरवायव्यमध्ये दिक्ष्वङ्गपूजनम् ॥ ९-३६ ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि त्रिकोणस्य च पूजनम् । तारं प्रासादबीजं च हृच्छिवाय ततः परम् ॥ ९-३७ ॥ सप्ताक्षरी महाविद्या त्वनया देवि पूजयेत् । नृत्यन्तमीश्वरं देवि त्रिकोणाग्रे सुरेश्वरि ॥ ९-३८ ॥ ओं नमः पदमाभाष्य ततो भगवते पदम् । ततो वराहरूपाय भूर्भुवःस्वःपतिं तथा ॥ ९-३९ ॥ ङेन्तं च भूपतिं च त्वं मे देहीति च दापय । वह्निजायान्वितो मन्त्रो वराहस्य वरानने ॥ ९-४० ॥ अनया विद्यया देवि वामकोणे प्रपूजयेत् । ओं नमः पदमाभाष्य ङेन्तं नारायणं लिखेत् ॥ ९-४१ ॥ नारायणं दक्षकोणे क्रमेण परिपूजयेत् । वामदक्षिणयोः पूज्ये भूश्रियौ परमेश्वरि ॥ ९-४२ ॥ एकेन मनुना देवि कथयामि तवानघे । ओं नमो हि पदं चान्नं मे देह्यन्नाधिपान्तङे ॥ ९-४३ ॥ तथेयमान्नं संलिख्य प्रदापय ततः परम् । वह्निजायान्वितो मन्त्रः संपुटीकृत्य योजयेत् ॥ ९-४४ ॥ ग्लौमात्मकेन रमया वामदक्षिणयोः क्रमात् । ततश्चर्तुर्दले पूज्या पश्चिमादिक्रमेण तु ॥ ९-४५ ॥ तारेणं परविद्यां च भुवनेशीं तदात्मना । कमलां रमया भद्रे कामेन सुभगां यजेत् ॥ ९-४६ ॥ वसुपत्रे महेशानि ब्राह्म्याद्याः पश्चिमादितः । षोडशारे परेशानि चन्द्रमण्डलरूपिणीः ॥ ९-४७ ॥ कलाः षोडश संपूज्याः पश्चिमादिक्रमेण हि । अमृता मानसी पुष्टिस्तुष्टिः प्रीती रतिस्तथा ॥ ९-४८ ॥ श्रीश्च ह्रीश्च स्वधा रात्रिर्ज्योत्स्ना हैमवती तथा । छाया च पूणीमा नित्या अमावास्या च षोडशी ॥ ९-४९ ॥ शेषवर्णैः प्रपूज्यास्तु अन्नपूर्णान्तशब्दकाः । चतुरस्रे लोकपालान्क्रमेण परिपूजयेत् ॥ ९-५० ॥ इत्युत्तरपतेः सम्यक्पूजितान्नसुवर्णदा । स्वशक्त्या या करोत्येव राजराजं धनाधिपम् ॥ ९-५१ ॥ सिद्धिप्रदा सिद्धिविद्या ममाप्यन्नप्रदा प्रिये । भुवनेश्वरभैरव्या भेदान्तरमथोच्यते ॥ ९-५२ ॥ सहाद्या सैव देवेशि तदा स सकलेश्वरी । ध्यानपूजादिकं सर्वमेतस्या एव पार्वति ॥ ९-५३ ॥ उत्तरस्यां वरारोहे सिंहासनमिदं दिशि । संपत्प्रदा भैरवी च विद्धि कौलेशभैरवी ॥ ९-५४ ॥ हसराद्या भैरवी सा त्रिषु बीजेषु पार्वति । इयं तु सहराद्या स्यात्पूजाध्यानादिकं तथा ॥ ९-५५ ॥ एतस्या एव विद्याया आद्यन्ते रेफवजीते । तदेयं परमेशानि नाम्ना सकलभैरवी ॥ ९-५६ ॥ संपत्प्रदा भैरवी च ध्यानपूजादिकं प्रिये । पञ्चसिंहासनमयी महात्रिपुरभैरवी ॥ ९-५७ ॥ चतुराम्नायविद्याभिर्मान्यं सिंहासनं प्रिये । हस्रीमात्मकमुच्चार्य सह्रीमात्मकमद्रिजे ॥ ९-५८ ॥ शक्तिः सकलह्रीमन्ते चतुर्बीजमुदाहृतम् । श्रीबीजं कुरु तार्तीयं नित्या वेदाक्षरी भवेत् ॥ ९-५९ ॥ उन्मनी नाम विद्येयं भोगमोक्षफलप्रदा । पूर्वाम्नाये महाविद्या दक्षिणाम्नाय उच्यते ॥ ९-६० ॥ वाग्भवं बीजमुच्चार्य क्लिन्ने कामस्य बीजकम् । मदद्रवे कुले हस्रौ विद्येयं भोगिनी प्रिये ॥ ९-६१ ॥ दक्षिणाम्नायविद्येयं पश्चिमाम्नाय उच्यते । वाग्भवं च परा श्रीश्च हसखफ्रोमिति प्रिये ॥ ९-६२ ॥ हस्रौभस्तास्ततो देवि पञ्चैते प्रणवाः स्मृताः । भगवत्यम्ब आलिख्य पृथक्पदमथेश्वरि ॥ ९-६३ ॥ चतुर्थं प्रणवं चैव हसकफ्रोमिति प्रिये । कुब्जिके चैव हस्रां च हस्रीं हस्रौ ततः परम् ॥ ९-६४ ॥ अघोरे चैव घोरे च त्वघोरमुखि चाऽऽलिखेत् । हस्रां हस्रीं किणिद्वन्द्व विच्चे द्वात्रिंशदक्षरी ॥ ९-६५ ॥ पूर्वोक्तैः प्रणवैर्देवि संपुटीकृत्य संस्मरेत् । कुब्जिकेयं महाविद्या पश्चिमाम्नायदेवता ॥ ९-६६ ॥ खफ्रेमात्मकमुच्चार्य महाचण्डपदं लिखेत् । योगेश्वरीपदं पश्चाद्विद्येयं कालिका प्रिये ॥ ९-६७ ॥ उत्तराम्नायविद्येयं नाम्ना कालीति विश्रुता । एताभिः परमेशानि पूज्यं सिंहासनं सदा ॥ ९-६८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे सिंहासनविद्याविधानं नाम नवमः पटलः ॥ ९ ॥ </poem> == दशमः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- त्रिपुरा द्विविधा देव भवता प्रकटी कृता । त्रिविधेति यदुक्तं तत्प्रकटी कुरु शंकर ॥ १०-१ ॥ ईश्वर उवाच -- परं ब्रह्मस्वरूपं यन्नादबिन्दुत्रयात्मकम् । शिवशक्तिमयं तत्तु कथयामि तवानघे ॥ १०-२ ॥ व्याप्य तिष्ठति विश्वं सा शिवं च परमेश्वरि । पूर्वं गुणैस्तु कथिता शिवशक्त्यात्मकं शणु ॥ १०-३ ॥ हकारादिसकारान्ता मातृका शक्तिरव्यया । हकारः परमेशानि केवलं शिव उच्यते ॥ १०-४ ॥ आद्यन्ताक्षरभावेन तदाऽहं सकलात्मकः । यदुच्यते मातृकार्णैस्तत्सर्वमहमीश्वरि ॥ १०-५ ॥ हकारः परमेशानि शून्यरूपी सदाऽव्ययः । सकारः शक्तिरूपत्वात्परावाची विसर्गवान् ॥ १०-६ ॥ उत्पत्तेः कारणं यस्माच्छक्तिरित्यभिधीयते । आत्मानं दर्शयेद्योगः सोऽहंशब्देन सुन्दरि ॥ १०-७ ॥ बिन्दुत्रयसमायोगान् महात्रिपुरसुन्दरी । नादरूपेण सा देवी हकारार्धस्वरूपिणी ॥ १०-८ ॥ हकारः परमेशानि शिवरूपी यतस्तदा । तस्यार्धांङ्गं महाशक्तिर्हकारार्धस्वरूपिणी ॥ १०-९ ॥ अत एव महाविद्या महात्रिपुरसन्दरी । नित्येति कथ्यते देवि चित्कला परमेश्वरी ॥ १०-१० ॥ श्रीगुरोः कृपया भद्रे संप्रदायकुलान्वितः । प्रातरुत्थाय देवेशि गुरुं नत्वा स्वनामभिः ॥ १०-११ ॥ संध्यास्नानादिकं देवि विधाय मनुवित्तमः । सर्वशृङ्गारवेषाढ्यः कर्पूरघुसृणादिभिः ॥ १०-१२ ॥ महार्हैश्चन्दनाद्यैश्च दीप्ताङ्गः कुङ्कुमारुणः । नवरत्नविभूषाढ्यो रक्ताम्बरविराजितः ॥ १०-१३ ॥ ताम्बूलरागवदनो मदिरानन्दमानसः । यागमन्दिरमागत्य लाक्षाचित्रविचित्रितम् ॥ १०-१४ ॥ अनेकधूपबहलं पुष्पप्रकरपूरितम् । गोमयेन च संलिप्तं चारुपुष्पवितानितम् ॥ १०-१५ ॥ मनोहरे मृदुश्लक्ष्ण आसने उपविश्य तु । मन्त्रोद्धारं प्रकुर्वीत सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ १०-१६ ॥ आद्यं वाग्भवमुच्चार्य कामराजं द्वितीयकम् । कुमार्यास्तु तृतीयं तु त्रिपुरा परमेश्वरी ॥ १०-१७ ॥ करशुद्धिकरी विद्या प्रथमा परमेश्वरि । कुमारी तु द्वितीया स्यात्त्रिपुरेशी महेश्वरि ॥ १०-१८ ॥ त्रिपुरेश्यादिमं त्यक्त्वा भुवनेशीं परिक्षिपेत् । अनयाऽऽत्मासनं दद्यात्त्रिपुरेश्या षडङ्गकम् ॥ १०-१९ ॥ त्रिपुरेशी महेशानि त्रिबीजा हस्थिता यदा । चक्रासनगतां देवि विद्धि त्रिपुरवासिनीम् ॥ १०-२० ॥ त्रिपुरेशी महेशानि वाग्भवे कामराजके । शिवचन्द्रसमायुक्ता तार्तीये शिवरूपिणी ॥ १०-२१ ॥ सर्वमन्त्रासनगता त्रिपुरा श्रीरियं प्रिये । आत्मासनगतायास्तु हित्वा तार्तीयमद्रिजे ॥ १०-२२ ॥ ब्लेमात्मकमारोप्य साध्यसिद्धासनस्थिता । (त्रिपुरामालिनी प्रोक्ता सिद्धाख्यां त्रिपुरां शृणु ॥ १०-२३ ॥ भुवनेशी श्रिया युक्ता कुमारी च तथोत्तमा । मूतीविद्या समुद्दिष्टा माया लक्ष्मीः परास्थिता ॥ १०-२४ ॥ अनया विद्यया देवि यजेत्त्रिपुरसिद्धिकाम्।) । मायालक्ष्म्योस्तु बीजे द्वे शक्तिबीजं तृतीयकम् ॥ १०-२५ ॥ त्रिपुराद्या त्र्यम्बिकेयमष्टमी परिकीतीता । संपत्प्रदा भैरवी या तस्यास्तार्तीयबीजके ॥ १०-२६ ॥ बिन्दुं हित्वा तत्र सर्गं निक्षिपेत्सुरसुन्दरि । अनयाऽऽवाहनं देवि कारयेत्सुरवन्दिते ॥ १०-२७ ॥ मूतीविद्या समुद्दिष्टा माया लक्ष्मीः परा स्थिता । अनया विद्यया देवि यजेत्त्रिपुरसिद्धिदा {म्} ॥ १०-२८ ॥ सिद्धाम्बावाहिनीमूतीवीद्या च सुरसुन्दरि । मूलविद्यां शृणु प्रौढे सकलागमसेविताम् ॥ १०-२९ ॥ सर्वदर्शनवन्द्यां च चित्कलामव्ययां प्रिये । भूमिश्चन्द्रः शिवो माया शक्तिः कृष्णाध्वमादनौ ॥ १०-३० ॥ अर्धचन्द्रश्च बिन्दुश्च नवार्णो मेरुरुच्यते । महात्रिपुरसुन्दर्या मन्त्रा मेरुसमुद्भवाः ॥ १०-३१ ॥ लकारात्पृथिवी देवि सशैलवनकानना । पञ्चाशत्पीठसंपन्ना सर्वतीर्थमयी परा ॥ १०-३२ ॥ सर्वगङ्गामयी सर्वक्षेत्रस्थानमयी शिवे । सकाराच्चन्द्रतारादिग्रहराशिस्वरूपिणी ॥ १०-३३ ॥ हकाराच्छिवसंवादव्योममण्डलंसस्थिता । ईकाराद्विश्वकर्त्रीयं माया तुर्यात्मिका प्रिये ॥ १०-३४ ॥ एकाराद्वैष्णवी शक्तिवीश्वपालनतत्परा । रकारात्तेजसा युक्ता परं ज्योतिः स्वरूपिणी ॥ १०-३५ ॥ ककारात्कामदा कामरूपिणी स्फुरदव्यया । अर्धचन्द्रेण देवेशि विश्वयोनिरितीरिता ॥ १०-३६ ॥ बिन्दुना शिवरूपेण शून्यरूपेण साक्षिणी । अनया सह सर्वत्र व्याप्तिनिश्चलताऽऽत्मना ॥ १०-३७ ॥ एवं परब्रह्मरूपा मेरुणाऽनेन सुव्रते । एभिर्नवात्मकैर्वर्णैर्जायते त्रिपुरामनुः ॥ १०-३८ ॥ अन्यथा नैव निष्पत्तिर्नास्ति श्रीत्रिपुरामनौ । श्रीचक्रमपि देवेशि मेरुरूपं न संशयः ॥ १०-३९ ॥ लकारः पृथिवीबीजं तेन भूबिम्बमुच्यते । सकारश्चन्द्रमा भद्रे कलाषोडशकात्मकः ॥ १०-४० ॥ तस्मात्षोडशपत्रं तु हकारः शिव उच्यते । अष्टमूतीः सदा भद्रे तस्माद्वसुदलं भवेत् ॥ १०-४१ ॥ ईकारस्तु महामाया भुवनानि चतुर्दश । पालयन्तो परा तस्माच्छक्रकोणं भवेत्प्रिये ॥ १०-४२ ॥ शक्तिरेकादशस्थाने स्थित्वा सूतै जगत्त्रयम् । विश्वयोनिरिति ख्याता सा विष्णुर्दशरूपकम् ॥ १०-४३ ॥ रकारात्परमेशानि चक्रं व्याप्य विजृम्भते । दशकोणकरी यस्माद्रकारो ज्योतिरव्ययः ॥ १०-४४ ॥ कलादशान्वितो वह्निर्दशकोणप्रकारकः । ककारान्मदनो देवि शिवश्चाष्टस्वरूपकः ॥ १०-४५ ॥ योनिवश्यं तदा चक्रे वसुयोन्यङ्कितं भवेत् । अर्धमात्रा गुणान्सूते नादरूपा यतस्ततः ॥ १०-४६ ॥ त्रिकोणरूपा योनिस्तु बिन्दुना बैन्दवं भवेत् । कामेश्वरस्वरूपं तु विश्वाकारस्वरूपकम् ॥ १०-४७ ॥ श्रीचक्रं तु वरारोहे श्रीविद्यार्णवसंभवम् । तत्र प्राङ्मुख आसीनश्चक्रराजं समालिखेत् ॥ १०-४८ ॥ भूप्रदेशे समे वर्ये सिन्दूररजसाऽथ वा । कुङ्कुमस्य रजोभिस्तु भूमौ चक्रं समालिखेत् ॥ १०-४९ ॥ ऋजुरेखं नेत्ररम्यं सन्धिभेदसमं ऋजु । अथ वा हेमरौप्याभ्यां ताम्रेण बहुधातुभिः ॥ १०-५० ॥ पट्टं विरच्य श्रीखण्डरक्तचन्दनसंभवे । पट्टे संस्थाप्य विलिखेल्लेखन्या हेमया प्रिये ॥ १०-५१ ॥ रोचनाकुङ्कुमाभ्यां तु कस्तूरीचन्दनेन्दुभिः । ईशानादग्निपर्यन्तमृजुरेखां समालिखेत् ॥ १०-५२ ॥ ईशादग्नेस्तदग्राभ्यां रेखे आकृष्य देशिकः । एकीकृत्य च वारुण्यां शक्तिरेखा परा प्रिये ॥ १०-५३ ॥ त्रिकोणाकाररूपेयं तस्या उपरि संलिखेत् । त्रिकोणाकाररूपं तु शक्तिद्वयमुदाहृतम् ॥ १०-५४ ॥ पूर्वशक्त्यग्रभागे तु मानयष्टिवदालिखेत् । रेखा तु परमेशानि वायुराक्षसकोणगाम् ॥ १०-५५ ॥ सन्धिभेदक्रमेणैव तयोः शक्त्योस्ततः परम् । रेखे आकृष्य कोणाभ्यां तदग्रात्पूर्वगे कुरु ॥ १०-५६ ॥ वह्निमण्डलमेतत्तु पूर्वाग्रं वीरवन्दिते । चक्रत्रयभभूत्तत्र ततः शृणु वरानने ॥ १०-५७ ॥ पूर्वशक्तीशवह्निभ्यां कोणाभ्यां सुरवन्दिते । पूर्वरेखां तु विस्तार्य तथा पश्चिमवह्नितः ॥ १०-५८ ॥ वायुराक्षसकोणाभ्यां रेखां पश्चिमगां तथा । विस्तार्य योजयेद्देवि संधिभेदक्रमेण तु ॥ १०-५९ ॥ योन्यग्रगां पूर्वदेशे दक्षिणोत्तरतः क्रमात् । तथा रेखे वह्निसंस्थे पश्चिमस्यां दिशि क्रमात् ॥ १०-६० ॥ कोणाग्राभ्यां योजयित्वा दशकोणं तथा भवेत् । तथैव देवदेवेशि द्वितीयं दशकोणकम् ॥ १०-६१ ॥ ईशानवह्निगे रेखे पूर्वयोन्यग्रयोः क्रमात् । विस्तार्य योजयेत्पश्चात्पश्चिमायां दिशि क्रमात् ॥ १०-६२ ॥ वायुराक्षसकोणाग्ने रेखे विस्तार्य सुन्दरि । पश्चिमाग्रे तथा देवि योजयेदिन्द्रदिग्गते ॥ १०-६३ ॥ एकत्र पूर्वकोणाग्रचुम्बिनी तु मनोहरा । योजयेद्देवदेवेशि यथा पङ्क्त्यस्रकं भवेत् ॥ १०-६४ ॥ दक्षकोणस्य देवेशि त्यक्त्वा कोणचतुष्टयम् । दशकोणान्तरे देवि मध्ये रेखे प्रकाशयेत् ॥ १०-६५ ॥ द्वे दक्षिणे विभागे तु तथा चोत्तरभागके । षट्कोणस्य ततो देवि सन्धिभेदक्रमेण तु ॥ १०-६६ ॥ योनिं वह्निं च संयोज्य शकारं जायते सदा । कक्षामध्यगता रेखा ऋजुरूपास्तु योजयेत् ॥ १०-६७ ॥ ऋज्वाकृति यथा देवि जायतेऽतिमनोहरम् । संमुखं पञ्चशक्त्यग्रं प्राग्वक्त्रं चतुरग्निकम् ॥ १०-६८ ॥ बिन्दुत्रिकोणे वस्वारचक्रमेतद्वरानने । चक्रमध्यं तु जानीहि दशारयुगलं तथा ॥ १०-६९ ॥ शक्रयोन्यङ्कितं देवि बाह्यमध्यगतं भवेत् । एतच्चक्रं महेशानि सर्वसौभाग्यवर्धनम् ॥ १०-७० ॥ सर्वसाम्राज्यदं देवि सर्वोपद्रवनाशनम् । अनेकरत्नमाणिक्यसुवर्णपरिपूरकम् ॥ १०-७१ ॥ महामोक्षप्रदं देवि वाग्विलासकरं महत् । एतद्बाह्ये महेशानि वृत्तं पूर्णेन्दुसंनिभम् ॥ १०-७२ ॥ तद्युक्तं कुरु मीनाक्षि वसुपत्रं मनोहरम् । ततः षोडशपत्रं तु विलिखेत्सुरवन्दिते ॥ १०-७३ ॥ तद्बाह्ये देवदेवेशि निवृत्तं मातृकान्वितम् । चतुरस्रं चतुर्द्वारसहितं परमेश्वरि ॥ १०-७४ ॥ चतुःषष्टियुताः कोट्यो योगिनीनां महौजसाम् । चक्रेस्मिन्स्ंनिविष्टास्ताः साधकं मानयन्ति हि ॥ १०-७५ ॥ चतुरस्रं मातृकार्णैर्मण्डितं सिद्धिहेतवे । मुक्तामाणिक्यघटितं समस्थलविराजितम् ॥ १०-७६ ॥ त्रैलोक्यमोहनं नाम कल्पद्रुमफलप्रदम् । षोडशारं चन्द्रबिम्बरूपं तु सकलालयम् ॥ १०-७७ ॥ सर्वाशापूरकं भद्रे स्रवत्पीयूषवर्षणम् । अष्टपत्रं महेशानि जपाकुसुमसंनिभम् ॥ १०-७८ ॥ सर्वसंक्षोभणं नाम सर्वकामप्रपूरकम् । एतत्त्रयं महेशानि सृष्टिचक्रं सुखप्रदम् ॥ १०-७९ ॥ पूर्वाम्नायाधिदेव्या तु मण्डितं सर्वसिद्धिदम् । चतुर्दशारं देवेशि दाडिमीकुसुमप्रभम् ॥ १०-८० ॥ अनन्तफलदं भद्रे सर्वसौभाग्यसंप्रदम् । दशारं तप्तहेमाभं सिन्दूरसदृशं प्रिये ॥ १०-८१ ॥ सर्वार्थसाधकं चक्रं मनश्चिन्तितदं सदा । द्वितीयमपि पङ्क्त्यस्रं जपाकुसुमसंनिभम् ॥ १०-८२ ॥ सर्वरक्षाकरं चक्रं महाज्ञानमयं शिवे । एतत्त्रयं महेशानि स्थितिचक्रं सुखप्रदम् ॥ १०-८३ ॥ दक्षिणाम्नायपूज्यं तु यथेप्सितफलप्रदम् । अष्टकोणं वरारोहे बालार्ककिरणारुणम् ॥ १०-८४ ॥ पद्मरागसमप्रख्यं सर्वरोगहरं सदा । उद्यत्सूर्यसहस्राभं बन्धूककुसुमप्रभम् ॥ १०-८५ ॥ सर्वसिद्धिप्रदं चक्रं सकलालयमीश्वरि । त्रिकोणं सर्वसंभूतिकारणं भूतिदं सदा ॥ १०-८६ ॥ बिन्दुचक्रं वरारोहे सर्वानन्दमयं परम् । सदाशिवमयं चक्रनायकं परमेश्वरि ॥ १०-८७ ॥ एतच्चक्रं तु संहाररूपं ब्रह्ममयं सदा । पश्चिमाम्नायसंसेव्यं त्रयमुत्तरसेवितम् ॥ १०-८८ ॥ अस्ंमिश्चक्रे षड्ध्वानो वर्तन्ते वीरवन्दिते । चक्रपत्रेषु देवेशि पदाध्वा तु निगद्यते ॥ १०-८९ ॥ चक्रत्रिसंधिभागेषु भुवनाध्वा व्यवस्थितः । वर्णाध्वा मातृकारूपी कथयामि तवानघे ॥ १०-९० ॥ वर्गाष्टकं मातृकाया दिक्षु सिद्धं यतः क्रमात् । पाथीवं तन्मयं विद्धि षोडशारं कलात्मकम् ॥ १०-९१ ॥ अष्टपत्रं कादिवर्णैः क्षान्तैदीक्षु विदिक्षु च । कादिढान्ताः शक्रवर्णाः शक्रकोणेषु संस्थिताः ॥ १०-९२ ॥ णकारादिभकारान्ता दशवर्णा दशारके । मकारादिशकारान्ता द्वितीयेऽपि दशारके ॥ १०-९३ ॥ वर्णाष्टकं चाष्टकोणे त्रिकोणे कथयामि ते । अकथादित्रिकोणान्तं हक्षयुग्मं तु मध्यगम् ॥ १०-९४ ॥ वर्णाध्वा कथितो देवि मातृकापीठरूपकः । षट्विंशत्तत्त्वभरितं चक्रं मूलानुसारतः ॥ १०-९५ ॥ तत्त्वाध्वा कथितो देवि तत्त्वरूपो वरानने । पञ्चसिंहासनोन्नद्धकलाध्वा चक्रशासनात् ॥ १०-९६ ॥ साबाला भैरवीयुक्ता महात्रिपुरसुन्दरी । त्रिपुरा त्र्यम्बिकान्साढ्या चक्रं प्राप्य विजृम्भते ॥ १०-९७ ॥ मन्त्राध्वाऽयं समाख्यातो निश्चयेन सदाऽनघे । एवं षडध्वविमलं श्रीचक्रं परिचिन्तयेत् ॥ १०-९८ ॥ उत्तराशामुखो देवि यदा चक्रं समुद्धरेत् । उत्तराशा तदा देवि पूर्वाशैव निगद्यते ॥ १०-९९ ॥ ईशानकोणं देवेशि तदाऽऽग्नेयं न संशयः । पश्चिमादिङ्मुखो मन्त्री यदा चक्रं समुद्धरेत् ॥ १०-१०० ॥ पश्चिमाशा तदा ज्ञेया पूर्वाशैव न संशयः । वायुकोणं तदाग्नेयमैशानं राक्षसं भवेत् ॥ १०-१०१ ॥ दक्षिणाभिमुखो मन्त्री यदा चक्रं समुद्धरेत् । पूर्वाशैव तदा सा दिग्रक्षःकोणं तु वह्निवत् ॥ १०-१०२ ॥ एतच्चक्रं मेरुरूपं श्रीविद्यार्णैः समुद्धृतम् । सर्वागममयं देवि कथितं वीरवन्दिते ॥ १०-१०३ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे करशुद्धिविद्याचतुरासनविद्यावाहन-- विद्यायजनविद्यामेरुस्वरूपश्रीचक्रोद्धारषडध्व निरूपणं नाम दशमः पटलः ॥ १० ॥ </poem> == एकादशः पटलः == </poem> अथैकादशः पटलः ईश्वर उवाच -- एभिर्वर्णैस्तु देवेशि त्रिपुरा कथ्यतेऽधुना । नवाक्षरो महामेरुरयं ब्रह्माण्डगोलकः ॥ ११-१ ॥ चतुरस्रं च कोदण्डं त्रिकोणं तत्पुटं मुखम् । निरालाम्बं तवाऽऽख्यातमेतद्ब्रह्माण्डमण्डलम् ॥ ११-२ ॥ लकारश्चतुरस्रं स्यात्पृथ्वीबीजतया प्रिये । अर्धमात्रा तु कोदण्डं स्रवत्पीयूषवषीणी ॥ ११-३ ॥ त्रिकोणरूपी वह्निः स्यात्त्रिकोणत्वात्परा शिवा । एकारश्च रकारश्च ईकारश्च त्रयं भवेत् ॥ ११-४ ॥ मायाविकाररूपेण षट्कोणाश्रयरूपिणी । हकारो व्योमरूपत्वाद् बिन्दुश्च मुखमण्डले ॥ ११-५ ॥ इच्छारूपेण कामस्तु सर्वत्र परमेश्वरि । तस्मान्मादनव्याख्यातमेतद्वै मेरुमण्डलम् ॥ ११-६ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि बीजं कामेश्वरीमतम् । सकला भुवनेशानि कामेशीबीजमुत्तमम् ॥ ११-७ ॥ अनेन सकला विद्याः कथयामि विशेषतः । शक्त्यर्णस्तुर्यवर्णोंऽयं कलमध्ये सुलोचने ॥ ११-८ ॥ वाग्भवं पञ्चवर्णं तु कामराजमथोच्यते । मादनं शिवचन्द्राद्यं शिवान्तं मीनलोचने ॥ ११-९ ॥ कामराजमिदं भद्रे षड्वर्णं सर्वमोहनम् । शक्तिबीजं वरारोहे चन्द्राद्यं सर्षसिद्धिदम् ॥ ११-१० ॥ चतुरक्षररूपं तु त्र्यक्षरी त्रिपुरा परा । सर्वतीर्थमयी देवि सर्वदेवस्वरूपिणी ॥ ११-११ ॥ सर्वशास्रमयी विद्या सर्वयोगमयी परा । सर्वयज्ञमयी संवित्सर्वज्ञानस्वरूपिणी ॥ ११-१२ ॥ सर्वदेवमयी साक्षात्सर्वसौभाग्यसुन्दरी । एनामुपास्य देवेशि कामः सर्वाङ्गसुन्दरः ॥ ११-१३ ॥ कामराजो भवेद्देवि नित्येयं ब्रह्मरूपिणी । इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे एकादशः पटलः ॥ ११ ॥ </poem> == द्वादशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- एतस्या देवदेवेश भेदान् कथय सुन्दर । केन केनोपासितेयं विशदी कुरु तत्त्वतः ॥ १२-१ ॥ ईश्वर उवाच-- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि लोपामुद्राभिधां वराम् । कामराजाख्यविद्यायाः शक्तिं तुर्यां च सुन्दरि ॥ १२-२ ॥ हित्वा मुखे शिवेन्द्वाढ्या लोपामुद्रा प्रकाशिता । अगस्त्योपासिता विद्या त्रैलोक्यक्षोभकारिणी ॥ १२-३ ॥ एषा विद्या कामराजपूजितैव न संशयः । विद्याद्वयमिदं भद्रे दुर्लभं भुवनत्रये ॥ १२-४ ॥ कामराजाख्यविद्याया वाग्भवेन वरानने । विद्योद्धारं प्रवक्ष्यामि शक्तिमादनमध्यगम् ॥ १२-५ ॥ शिवं कुर्याद्वाग्भवे तु शिवाद्यं कामराजकम् । चन्द्राद्यं तु तृतीयं स्याद्विद्येयं मनुपूजिता ॥ १२-६ ॥ सहाद्यं वाग्भवं देवि चन्द्राद्यं शिवमध्यगम् । मादनं कामराजे तु शक्तिबीजं सहाननम् ॥ १२-७ ॥ चन्द्राराधितविद्येयं भोगमोक्षफलप्रदा । हसाद्यं वाग्भवं विद्धि शिवाद्यं सहमध्यगम् ॥ १२-८ ॥ मादनं कामराजे तु तार्तीयं शृणु पार्वति । हसाद्यं शक्तिबीजं तु कुबेरेण प्रपूजिता ॥ १२-९ ॥ कामराजाख्यविद्यायास्तार्तीयं सुरवन्दिते । शक्तिबीजं सहाद्यं स्याद्विद्याऽगस्त्यप्रपूजिता ॥ १२-१० ॥ लोपामुद्रा प्रभावेन् साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपिणी । कामराजाख्यविद्याया वाग्भवे मादनं त्यज ॥ १२-११ ॥ चन्द्रं तत्रैव संयोज्य कामराजे ततः परम् । हित्वा चन्द्रं मुखे कुर्याद्विद्येयं नन्दिपूजिता ॥ १२-१२ ॥ कामराजाख्यविद्याया हित्वा भूमिं तृतीयके । शक्तिकण्ठे स्थितां देवि चन्द्राधः कुरु तत्र च ॥ १२-१३ ॥ इन्द्राराधितविद्येयं भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । लोपामुद्राख्यविद्याया द्वितीयाया महेश्वरि ॥ १२-१४ ॥ कामराजे भृगुं हित्वा तार्तीये शक्रगः शिवः । एषा विद्या वरारोहे त्रिपुरा सूर्यपूजिता ॥ १२-१५ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि चतुष्कूटां च शाङ्करीम् । लोपामुद्रां द्वितीयां तु विलिख्य सुरवन्दिते ॥ १२-१६ ॥ पुनवीलिख्य तामेव चतुर्थे पञ्चमे स्थिताम् । हित्वा तु भुवनेशानीमेकोच्चारेण प्रपूजिता ॥ १२-१७ ॥ चतुष्कूटा महाविद्या शङ्करेण प्रपूजिता । लोपामुद्रां पुनर्देवि विलिख्य तदनन्तरम् ॥ १२-१८ ॥ नन्दिकेश्वरविद्यां च षट्कूटा वैष्णवी भवेत् । दुर्वाससा पुरा देवि निष्कूटा पूजिता परा ॥ १२-१९ ॥ कामराजाख्यविद्यायास्रिकूटेषु वरानने । या स्थिता भुवनेशानि द्विधा कुरु महेश्वरी ॥ १२-२० ॥ बिन्दुहीना नादहीना दुर्वासःपूजिता भवेत् । एतैर्द्वादशसंख्याकैर्मन्त्रैस्तु सुरवन्दिते ॥ १२-२१ ॥ द्वादशान्ता स्थिता देवि परब्रह्मस्वरूपिणी । राज्ञीयं सर्वविद्यानां सर्वाम्नायैस्तु सेविता ॥ १२-२२ ॥ सर्वागममहामन्त्रवन्दिता देववन्दिता । सर्वयोगैर्नता नित्या केवलं ब्रह्मरूपिणी ॥ १२-२३ ॥ एवं त्रिधा महाविद्या विद्या त्रिपुरसुन्दरी । इयमेव महादेवी त्रिकूटा परमेश्वरी ॥ १२-२४ ॥ वक्तुं न शक्यते सर्वैर्ब्रह्मविष्ण्वादिभिः सदा । नो वाचा मनसा बुद्ध्या तुर्या वक्तुं न शक्यते ॥ १२-२५ ॥ साक्षाद्ब्रह्ममयी देवी षोडशार्णस्वरूपिणी । मनसैव महेशानि स्मृत्वाऽहं तु सदाशिवः ॥ १२-२६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरसुन्दरी (विद्याविवरणं नाम) द्वादश पटलः ॥ १२ ॥ </poem> == त्रयोदशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- परब्रह्मतया साक्षाच्छ्रीविद्या षोडशाक्षरी । कथय त्वं महादेव यद्यहं तव वल्लभा ॥ १३-१ ॥ त्रिकूटाः कथिताः सर्वाश्चतुष्कूटा च शाङ्करी । षट्कूटा वैष्णवी चैव मनवः कथिता विभो ॥ १३-२ ॥ एतास्तु सकला विद्यास्रिविधास्तु श्रुता मया । इदानीं श्रोतुमिच्छामि श्रीविद्यां षोडशाक्षरीम् ॥ १३-३ ॥ ईश्वर उवाच -- शठत्वेन वरारोहे श्रीविद्यामन्त्रविद्बुधः । योगिनीनां भवेद्भक्ष्यः श्रीगुरोः शासनात्प्रिये ॥ १३-४ ॥ षोडशार्णां महाविद्यां न दद्यात्कस्यचित् प्रिये । राज्ञे राज्यप्रदायापि पुत्राय प्राणदाय वा ॥ १३-५ ॥ देयं तु सकलं भद्रे साम्राज्यमपि पार्वति । शिरोऽपि प्राणसहितं न देया षोडशाक्षरी ॥ १३-६ ॥ उच्चार्यमाणा ये मन्त्रास्ते सर्वे वाचिकाः प्रिये । उच्चाररहितं वस्तु श्रीविद्या षोडशाक्षरी ॥ १३-७ ॥ सवर्णाऽपि वरारोहे वस्तु साक्षान्निरक्षरम् । भृङ्गोपभुक्तपुष्पं तु शिवे योग्यं यथा भवेत् ॥ १३-८ ॥ तथा निरक्षरं वस्तु ह्यक्षरैरपि संयुतम् । उदके लिखितं यद्वन्मन्त्रोच्चारस्तथा भवेत् ॥ १३-९ ॥ भोगमोक्षप्रदा विद्या श्रीविद्या षोडशाक्षरी । विना गुरूपदेशेन शापो भवति निश्चयात् ॥ १३-१० ॥ चन्द्रान्तं वारुणान्तं च शक्रादिसहितं पृथक् । वामाक्षि बिन्दुनादाढ्यं विश्वमातृकलात्मकम् ॥ १३-११ ॥ चतुवीधप्रकारेण शृणु देवि प्रकथ्यते । त्वं मनोहारिणी यस्मात्कथ्यते भुवि दुर्लभम् ॥ १३-१२ ॥ विद्यादौ योजयेद्देवि साक्षाज्जाग्रत्स्वरूपिणी । उत्पत्तिर्जागरो बोधो व्यावृत्तिर्मनसः सदा ॥ १३-१३ ॥ कलाचतुष्टयं जाग्रदवस्थायां व्यवस्थितम् । जाग्रत्सत्त्वगुणा प्रोक्ता केवलं शक्तिरूपिणी ॥ १३-१४ ॥ त्रिकूटा सकला भेदाः पञ्चकूटा भवन्ति हि । वैष्णवी वसुकूटा स्यात्षट्कूटा शांकरी भवेत् ॥ १३-१५ ॥ द्वितीयोऽयं प्रकारः स्याद्दुर्लभो भुवनत्रये । एषैव शिवरूपा तु व्यापकत्वात्सुरेश्वरि ॥ १३-१६ ॥ निश्चला सर्वभूतेषु सदाशिवमयी परा । सुषुप्तिरूपिणी साक्षाद्ब्रह्मरूपा यतः प्रिये ॥ १३-१७ ॥ मरणं विस्मृतिर्मूर्छा निद्रा च तमसा वृता । सुषुप्तिस्तु कला ज्ञेया सुषुप्तिः शिवरूपिणी ॥ १३-१८ ॥ केवलत्वेन जाग्रत्स्यात्पञ्चकूटा च शाम्भवी । सुषुप्त्यन्ते जागरादौ स्वप्नावस्था रजोमयी ॥ १३-१९ ॥ अभिलाषो भ्रमश्चिन्ता विषयेषु पुनः स्मृतिः । कलाचतुष्टयं स्वप्नावस्थायां तु विधीयते ॥ १३-२० ॥ शिवरूपा शक्तिरूपा महात्रिपुरदेवता । वेदादिमण्डिता देवि शिवशक्तिमयी सदा ॥ १३-२१ ॥ सप्त भेदास्तु सकलाः षट्कूटाः परमेश्वरि । वैष्णवी नवकूटा स्यात्सप्तकूटा च शाङ्करी ॥ १३-२२ ॥ अस्याः स्मरणमात्रेण गजदानं शतं भवेत् । भेदत्रयं तु कथितं तूर्यां विद्यां शृणु प्रिये ॥ १३-२३ ॥ यस्या विज्ञानमात्रेण ब्रह्म साक्षान्न संशयः । सुषुप्त्यादौ जागरान्ते स्फुरत्तामात्रलक्षणा ॥ १३-२४ ॥ अवस्थाशेषतां प्राप्ता तुर्या तु परमा कला । भावाभावविनिर्मुक्ता गुणातीता निगद्यते ॥ १३-२५ ॥ वैराग्यं च मुमुक्षत्वं शमादि विमलं मनः । सदसद्वस्तुनिर्धारस्तुर्यायास्तु कला इमाः ॥ १३-२६ ॥ आद्यबीजद्वयं भद्रे विपरीतक्रमेण हि । विलिख्य परमेशानि ततोऽन्यानि समुद्धरेत् ॥ १३-२७ ॥ अन्तर्मुखा वरारोहे कुमारी त्रिपुरेश्वरी । एभिस्तु पञ्चसंख्याकैर्बीजैः संपुटिता यजेत् ॥ १३-२८ ॥ षट्कूटा परमेशानि विद्येयं षोडशाक्षरी । त्रिकूटा सकला भद्रे षोडशार्णा भवन्ति हि ॥ १३-२९ ॥ वैष्णव्येकोनविंशार्णा शैवी सप्तदशाक्षरी । वक्त्रकोटिसहस्रैस्तु जिह्वाकोटिशतैरपि ॥ १३-३० ॥ वणीतुं नैव शक्येयं श्रीविद्या षोडशाक्षरी । वैष्णवी पञ्चमी चैव कः शक्तो गुणवर्णने ॥ १३-३१ ॥ यतो निरक्षरं वस्तु परा तत्र तु कारणम् । मूकीभूता हि पश्यन्ति मध्यमा मध्यमा भवेत् ॥ १३-३२ ॥ ब्रह्मविद्यास्वरूपेण भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । एकोच्चारेण देवेशि वाजपेयस्य कोटयः ॥ १३-३३ ॥ अश्वमेधसहस्राणि प्रादक्षिण्यं भुवस्तथा । काश्यादितीर्थयात्राश्च सार्धकोटित्रयान्विताः ॥ १३-३४ ॥ तुलां नार्हन्ति देवेशि नात्र कार्या विचारणा । एकोच्चारेण गिरिजे किं पुनर्ब्रह्म केवलम् ॥ १३-३५ ॥ षोडशार्णा महाविद्या न प्रकाश्या कदाचन । गोपितव्या त्वया भद्रे स्वयोनिरिव पार्वति ॥ १३-३६ ॥ शिवशक्तिसमायोगाद्यद्यत्कर्म प्रजायते । वेद्यं तन्न भवेत्तद्वच्छ्रीविद्यां षोडशाक्षरीम् ॥ १३-३७ ॥ विना गुरूपदेशेन श्रीविद्या षोडशाक्षरी । दृष्ट्वा प्रजपते यस्तु स भक्ष्यो योगिनीगणैः ॥ १३-३८ ॥ श्रीगुरोः कृपया लब्धा सर्वसाम्राज्यदायिनी । भुवनत्रयसौभाग्यं ददाति विपुलां श्रियम् ॥ १३-३९ ॥ साक्षान्मदनसौभाग्यं त्रैलोक्याकर्षणक्षमम् । सुधातरंङ्गिणीवेयं शब्दचातुर्यदायिनी ॥ १३-४० ॥ सौभाग्यभाग्यसंपन्नकलापटलदायिनी । परब्रह्मणि लीनत्वं ददाति यश उत्तमम् ॥ १३-४१ ॥ प्रपञ्चसागरे लीनानुद्धरेद्वेदमातृका । यस्याः सामर्थ्यतो देवि भुवनानि चतुर्दश ॥ १३-४२ ॥ अभूवन्परमेशानि तेषां कारणरूपिणी । चतुःसागरसामर्थ्यं कृपालोकनतो भवेत् ॥ १३-४३ ॥ ब्रह्माण्डकोटिजननी महामोक्षप्रदायिनी । निःसरन्ति महामन्त्रा विस्फुलिङ्गा यथा प्रिये ॥ १३-४४ ॥ वह्नेः सकाशाद् बहवो विद्यास्तु बहवस्तथा । वाग्भवात्तु समुत्पन्नास्तस्माद्वाग्भवमुच्यते ॥ १३-४५ ॥ मातृकार्णास्तथा भद्रे वाग्भवान्निसृताः क्रमात् । अत एव महेशानि शब्दब्रह्ममयी प्रिये ॥ १३-४६ ॥ पालयन्ती जगत्सर्वं तथा त्रैलोक्यमोहिनी । मोहयन्ती कामकला पुत्रपौत्रप्रवधीनि ॥ १३-४७ ॥ स्रीपुंभावेन सकलं ग्रथितं कामसूत्रके । तदा सौभाग्यसंपन्ना ब्रह्मस्थाननिवासिनी ॥ १३-४८ ॥ सौभाग्यगर्वगहना विश्वयोनिरितीरिता । चतुर्वाङ्मयनिष्ठेयं त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ १३-४९ ॥ साक्षात्संविन्मयी ज्ञानरूपिणी भोगदायिनी । महासंपत्प्रदा नित्या साक्षादक्षररूपिणी ॥ १३-५० ॥ षोडशार्णा मया भद्रे श्रीविद्या कथिता परा । निधानमिव चोरेभ्यो रक्षणीया तथा प्रिये ॥ १३-५१ ॥ न देया यस्य कस्यापि देया प्राणप्रदायिने । निर्मलाय स्वभक्ताय प्राणेभ्योऽप्यधिकाय च ॥ १३-५२ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे षोडशीविद्याविवरणं नाम त्रयोदशः पटलः ॥ १३ ॥ Das Shri Yantra gehört zur Verehrung der Tripurasundari. </poem> == चतुर्दशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- चक्रमण्डलमाख्यातं न पूजा तत्र मण्डले । कथिता परमेशान श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १४-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूजाविधिमनुत्तमम् । तदङ्गकलशादीनां स्थापनं प्रथमं भवेत् ॥ १४-२ ॥ तद्विधानं शृणु प्राज्ञे यथाविधि समासतः । मण्डलं वामतः कृत्वा जलेन चतुरस्रकम् ॥ १४-३ ॥ बृहत्कराभ्यां देवेशि तत्राऽऽधारं मनोहरम् । सौवर्णरौप्यताम्रादिरचितं पूजयेत्प्रिये ॥ १४-४ ॥ वह्निमण्डलरूपं तु कलादशकमर्चयेत् । धूम्रा च नीलवर्णा च कपिला विस्फुलिङ्गिनी ॥ १४-५ ॥ ज्वाला हैमवती कव्यवाहिनी हव्यवाहिनी । रौद्री संकषीणी चैव वैश्वानरकला दश ॥ १४-६ ॥ आभिः कलाभिः सहितं वह्निं तत्र प्रपूजयेत् । कलशं हेमजं वाऽन्यं स्थापयेत्तत्र सुन्दरि ॥ १४-७ ॥ पूजयेत्सूर्यरूपं तु कलाभिः परमेश्वरि । तपिनी तापिनी चैव विबुधा बोधिनी तथा ॥ १४-८ ॥ कलिनी शोषणी चैव वारुण्याकषीणी तथा । माया विश्वावती हेमा प्रभा सौरकला इमाः ॥ १४-९ ॥ कलशं तु समापूर्य जलेन कमलेक्षणे । तत्रस्थममृतं साक्षाच्चन्द्ररूपं विचिन्तयेत् ॥ १४-१० ॥ चन्द्रमण्डलमभ्यर्च्य कलाभिः सुरवन्दिते । अमृता मानसी तुष्टिः पुष्टिः प्रीति रतिस्तथा ॥ १४-११ ॥ श्रीश्च ह्रींश्च स्वधा रात्रिर्ज्योत्स्ना हैमवती तथा । छाया च पूणीमा नित्या अमावास्या च षोडशी ॥ १४-१२ ॥ एभिः समभ्यर्च्य मन्त्रैर्यजेदानन्दभैरवम् । शिवचन्द्रौ मातृकान्तं कलाशक्राम्बुवह्नयः ॥ १४-१३ ॥ वायुश्च वामकर्णेन योजितो बिन्दुल्लाञ्छितः । बीजमेतत्समुच्चार्य तथा चाऽऽनन्दभैरवम् ॥ १४-१४ ॥ ङेन्तं शिखामन्त्रयुक्तं पुनर्बीजं तु संलिखेत् । चन्द्रं हित्वाऽऽदिमं कुर्यात्कर्णे वामाक्षि योजयेत् ॥ १४-१५ ॥ सुरादेव्यै ततो वौषडियमानन्दभैरवी । अनेन चन्द्रं संपूज्य पूजार्हः कलशो भवेत् ॥ १४-१६ ॥ विधाय वामभागे तु चतुरस्रं तु मण्डलम् । यन्त्रिकां तत्र संस्थाप्य शङ्खं तत्र विनिक्षिपेत् ॥ १४-१७ ॥ शुद्धोदकेन संपूर्य पूजयेत्कारणान्वितम् । षडङ्गं तत्र संपूज्य सामान्यार्घ्यमिदं प्रिये ॥ १४-१८ ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि विशेषार्ध्यस्य लक्षणम् । आत्मश्रीचक्रयोर्मध्ये चतुरस्रं तु मण्डलम् ॥ १४-१९ ॥ सामान्यार्घ्यस्य तोयेन देशिको भूमिजानुकः । वहत्करोर्ध्वपुटतो यन्त्रिकां तत्र योजयेत् ॥ १४-२० ॥ त्रिकोणवृत्तषट्कोणं चतुरस्रं तु मण्डलम् । वह्निं तत्र विचिन्त्याथ पूजयेद्यन्त्रिकामयम् ॥ १४-२१ ॥ पूर्ववत्परमेशानि त्रिकूटां मध्यगां यजेत् । व्यस्तकूटैर्यजेत्तत्र त्रिकोणे परमेश्वरि ॥ १४-२२ ॥ द्विरावृत्त्या षडङ्गानि षट्कोणेषु प्रपूजयेत् । सौवर्णं राजतं वाऽपि पात्रं संस्थापयेत्प्रिये ॥ १४-२३ ॥ सूर्यरूपं प्रपूज्याथ यन्त्रं पूर्ववदालिखेत् । समस्तव्यस्तकूटैस्तु पूजयेत्पूर्वत्क्रमात् ॥ १४-२४ ॥ विशेषेण पयापूर्य चन्द्रं द्रवमयं प्रिये । पूर्ववद्यन्त्रमालिख्य त्रिकूटां यन्त्रमध्यगाम् ॥ १४-२५ ॥ त्रिकोणं चिन्तयेत्तत्तु त्रिकूटैः पूजितं प्रिये । अकथादित्रिरेखाढ्यं हक्षाभ्यन्तरमुत्तमम् ॥ १४-२६ ॥ द्विरावृत्त्या षडङ्गानि षट्कोणेषु प्रपूजयेत् । आत्मानं हंसमनुना आनन्देन च पूजयेत् ॥ १४-२७ ॥ मूलविद्यां यजेत्तत्र षोडशार्णां जपेत्ततः । धूपदीपौ निवेद्याथ नमस्कृत्यार्घ्यकं बुधः ॥ १४-२८ ॥ मुद्राः संदर्शयेत्तत्र साक्षाद्ब्रह्ममयं भवेत् । प्रोक्षयेत्तेन चाऽऽत्मानं पूजोपकरणानि च ॥ १४-२९ ॥ सर्वत्र प्रोक्षणं कुर्यात्सर्वं ब्रह्ममयं भवेत् । आत्मानं तु समभ्यर्च्य भूतान्संत्रासयेत्ततः ॥ १४-३० ॥ मूलविद्यास्त्रमुच्चार्य दिग्बन्धं स्फोटनादिभिः । तन्मुखः संनतो देवि भूतशुद्धिं तु पूर्ववत् ॥ १४-३१ ॥ ततो न्यासादिकं कुर्यात्संनाहं तु शरीरके । करशुद्धिकरीं विद्यां मध्यमादितलान्तकम् ॥ १४-३२ ॥ अङ्गुलीषु द्विरावृत्त्या करशुद्धिरियं प्रिये । अत आत्मासनं दद्यात्ततश्चकासन प्रिये ॥ १४-३३ ॥ सर्वमन्त्रासनं दद्यात्साध्यसिद्धासनं यजेत् । पादयोर्जङ्घयोर्जान्वोलीङ्गे न्यस्य चतुष्टयम् ॥ १४-३४ ॥ कुमार्यास्रिपुरेशान्याः षडङ्गानि च पूर्ववत् । अथ वक्ष्ये महेशानि श्रीविद्यान्यासमुत्तमम् ॥ १४-३५ ॥ सम्पूर्णां चिन्तयेद्विद्यां ब्रह्मरन्ध्रेऽरुणप्रभाम् । स्रवत्सुधां षोडशार्णां महासौभाग्यदां स्मरेत् ॥ १४-३६ ॥ वामांसदेशे सौभाग्यदण्डिनीं भ्रामयेत्ततः । रिपुजिह्वाग्रहां मुद्रां पादमूले न्यसेत्प्रिये ॥ १४-३७ ॥ त्रैलोक्यस्य त्वहं कर्ता ध्यात्वैवं तिलके न्यसेत् । सम्पूर्णामेव वदने वेष्टनत्वेन विन्यसेत् ॥ १४-३८ ॥ पुनः सम्पूर्णया देहे गलोर्घ्वे विन्यसेत्ततः । पुनः सम्पूर्णया देहे व्यापकत्वेन विन्यसेत् ॥ १४-३९ ॥ व्यापकान्ते योनिमुद्रां मुखे क्षिप्त्वाऽभिवन्द्य च । श्रीविद्यापूर्णरूपोऽयं न्यासः सौभाग्यवर्धनः ॥ १४-४० ॥ परिभ्राम्यानामिकां तु मूर्धानं परितः प्रिये । ब्रह्मरन्ध्रे क्षिपेद्देवि मणिबन्धे न्यसेत्ततः ॥ १४-४१ ॥ ललाटेऽनामिका कुर्यात्षोडशार्णा स्मरन्बुधः । संमोहनाख्यो देवेशि न्यासोऽयं क्षोभकारकः ॥ १४-४२ ॥ त्रैलोक्यमरुणं ध्यायेच्छ्रीविद्यां मनसि स्मरेत् । पादयोर्जङ्घयोर्जान्वोः कट्योरन्धुनि पृष्टके ॥ १४-४३ ॥ नाभौ पार्श्वद्वये चैव स्तनयोरंसयोस्तथा । कर्णयोर्ब्रह्मरन्ध्रे च वदनेऽक्षिणि पार्वति ॥ १४-४४ ॥ ततः कण्ठप्रदेशे तु करवेष्टनयोः क्रमात् । संहारोऽयं महान्यासो बीजैः षोडशभिः क्रमात् ॥ १४-४५ ॥ श्रीविद्याया षोडशार्णैर्न्यासैवीश्वेश्वरो भवेत् । सृष्ट्यन्तां विन्यसेद्देवि मातृकां पूर्ववत्प्रिये ॥ १४-४६ ॥ मातृकार्णस्वरूपां च वर्गाष्टकसमन्विताम् । वशिनीं मातृकां न्यस्येद् बीजाष्टकसमन्विताम् ॥ १४-४७ ॥ अवर्गान्ते लिखेद्बीजं वह्निफान्तं क्षमान्वितम् । वामकर्णविशोभाढ्यं बिन्दुनादाङ्कितं प्रिये ॥ १४-४८ ॥ वशिनीं पूजयेद्वाचां देवतां देवि सुव्रते । कवर्गान्ते महेशानि कामेशीबीजमुत्तमम् ॥ १४-४९ ॥ मेरूद्धतं समुच्चार्य वाग्देवीं पूजयेत्ततः । च वर्गान्ते धान्तलान्तं क्षमातुर्यस्वरान्वितम् ॥ १४-५० ॥ मोदिनीं पूजयेद्वाचां देवतां तदनन्तरम् । टवर्गान्ते वायुतोयं मुखसंस्थं महेश्वरि ॥ १४-५१ ॥ वामकर्णेन्दुबिद्वाढ्यं विमलां वागधीश्वरीम् । तवर्गान्ते जमक्ष्माद्यं वामनेत्रविभूषितम् ॥ १४-५२ ॥ बिन्दुनादाङ्कितं बीजं वाग्देवीमरुणां यजेत् । पवर्गान्ते व्योमचन्द्रं क्षमातोयाग्निमुख्यकम् ॥ १४-५३ ॥ उकारस्वरसंयुक्तं बिन्दुनादकलाङ्कितम् । जयिनीं पूजयेद्वाचां देवतां वीरवन्दिते ॥ १४-५४ ॥ यवर्गान्ते जान्तकालरेफवायुसमन्वितम् । ऊमाढ्यं देवतां वाचां सर्वेशीं परिपूजयेत् ॥ १४-५५ ॥ क्षमोवह्निगतं तुर्यं बीजेन परिमण्डितम् । बिन्दुनादकलाक्रान्तं कौलिनीं वाचमर्चयेत् ॥ १४-५६ ॥ शवर्गान्ते महेशानि न्यसेत् सर्वार्थसिद्धये । शिरोललाटभ्रूमध्यकण्ठहृन्नाभिगोचरे ॥ १४-५७ ॥ आधारे व्यूहकं यावन्न्यसेद्देवीः क्रमात्प्रिये । षोढान्यासं ततः कुर्याद्येन ब्रह्माण्डरूपकः ॥ १४-५८ ॥ विराट्स्वरूपी वर्णात्मा शिवः साक्षान्न संशयः । गणेशः प्रथमो न्यासः सर्वविघ्नविनाशनः ॥ १४-५९ ॥ अरुणादित्यसंकाशान्गजवक्त्रांस्रिलोचनान् । पाशाङ्कुशवराभीतिकराञ्शक्तिसमन्वितान् ॥ १४-६० ॥ ध्यात्वा प्रविन्यसेद्देवि मातृकान्यासवत्ततः । विघ्नेश्वरस्तथा श्रीश्च विघ्नराजस्तथा ह्रिया ॥ १४-६१ ॥ विनायकस्तथा तुष्टिः शान्तियुक्तः शिवोत्तमः । विघ्नकृत्पुष्टियुक्तस्तु विघ्नहृच्च सरस्वती ॥ १४-६२ ॥ विघ्नराड्रतियुक्तस्तु मेधावान् गणनायकः । एकदन्तश्च कान्तिश्च द्विदन्तः कामिनीयुतः ॥ १४-६३ ॥ गजवक्त्रो मोहिनी च निरञ्जनजटा ततः । कपर्दी तु तथा तीव्रा दीर्घवक्त्रस्ततः प्रिये ॥ १४-६४ ॥ ज्वालिनीसहितः पश्चान्नन्दासंकर्षणौ ततः । वृषध्वजश्च शुभगा गणनाथेन संयुता ॥ १४-६५ ॥ कामरूपिणिका पश्चाद्गजेन्द्रः शुभ्रया युतः । शूर्पकर्णस्तु जयिनी त्रिनेत्रः सत्ययाऽन्वितः ॥ १४-६६ ॥ लम्बोदरश्च विघ्नेशी महानादस्वरूपिणी । चतुमूत्तीः कामदा च सदाशिवयुता ततः ॥ १४-६७ ॥ मदविह्वलनाम्नी च आमादविकटे ततः । दुर्मुखश्च तथा घूर्णा सुमुखो भूतिमांस्ततः ॥ १४-६८ ॥ प्रमोदश्च तथा भूमीरेकपादस्तथा सती । द्विजिह्वश्च रमायुक्तः शूरश्चैव तु मानुषी ॥ १४-६९ ॥ वीरेण सहिता पश्चाच्छैलजे मकरध्वजः । षण्मुखश्च विकर्णा च वरदो भृकुटी तथा ॥ १४-७० ॥ वामदेवस्तथा लज्जा वक्रतुण्डस्तथा परम् । दीर्घघोणान्वितः पश्चाद्विरण्डकधनुर्धरा ॥ १४-७१ ॥ सेनानीर्यामिनीयुक्तो ग्रामणी रात्रिसंयुतः । मत्तश्च चण्डिकायुक्तो विमत्तश्च शशिप्रभा ॥ १४-७२ ॥ मत्तवाहनलोले च जटी च चपलेक्षणा । शुण्डि ऋज्वीयुतः पश्चात्खड्गी दुर्भगयाऽन्वितः ॥ १४-७३ ॥ वरेण्यश्चैव सुभगा वृषकेतुस्तथा शिवा । भक्ष्यप्रियश्च दुर्गा च मेघनादश्च कालिका ॥ १४-७४ ॥ गणेशः कालकुब्जा च गणपो विघ्नहारिणी । मातृवर्णैर्न्यसेद्देवि ग्रहन्यासं ततो न्यसेत् ॥ १४-७५ ॥ पद्मरागं सितं रक्तं श्यामं पीतं च पाण्डुरम् । धूम्रकृष्णं कृष्णधूम्रं धूम्रधूम्रं विचिन्तयेत् ॥ १४-७६ ॥ रविमुख्यान्कामरूपान्सर्वाभरणभूषितान् । वामोरुन्यस्तहस्तांश्च दक्षहस्ताभयप्रदान् ॥ १४-७७ ॥ स्वरैरर्कं हृदि न्यस्य यवर्गेण शशी ततः । भ्रूमध्येऽथ कवर्गेण भौमं नेत्रत्रये न्यसेत् ॥ १४-७८ ॥ चवर्गेण बुधो हृत्स्थष्टवर्गेण बृहस्पतिः । हृदयोपरि देवेशि तवर्गेण गले भृगुः ॥ १४-७९ ॥ पवर्गेण शनिर्नाभौ राहुर्वक्त्रे शवर्गतः । लक्षाभ्यां तु गुदे केतुर्न्यसेदेवं वरानने ॥ १४-८० ॥ अथ नक्षत्रवृन्दस्य न्यासं कुर्यात्सुखप्रदम् । ज्वलत्कालाग्निसंकाशाः सर्वाभरणभूषिताः ॥ १४-८१ ॥ नतिपाण्योऽश्विनीमुख्या वरदाभयपाणयः । युग्मं युग्मं तथा युग्मं युग्मयुग्मेन रोहिणीम् ॥ १४-८२ ॥ एकमेकं तथा द्वन्द्वमेकं पुष्यान्तमुच्यते । ललाटे चक्षुषोः पश्चाद्वामदक्षिणकर्णयोः ॥ १४-८३ ॥ नासाद्वये च देवेशि तथा कण्ठे क्रमान्न्यसेत् । पुष्यान्तं च प्रविन्यस्य खगार्णाभ्यां तु सार्पकम् ॥ १४-८४ ॥ दक्षस्कन्धे घङाभ्यां तु मघां स्कन्धे द्वितीयके । चपूर्वाफाल्गुनीं दक्षे कूर्परे छजसंयुताम् ॥ १४-८५ ॥ उत्तरफाल्गुनीं वामे कूर्परे विन्यसेत्प्रिये । झञवर्णास्थितो हस्तो मणिबन्धेऽथ दक्षिणे ॥ १४-८६ ॥ चित्रां टठस्थां वामे च मणिबन्धे न्यसेत्प्रिये । डकारेण युतां स्वातीं दक्षहस्ते प्रविन्यसेत् ॥ १४-८७ ॥ ढणयुक्तां विशाखां तु वामहस्ते प्रविन्यसेत् । तथदस्थानुराधां तु नाभौ विन्यस्य पार्वति ॥ १४-८८ ॥ धकारेण युतां ज्येष्ठां न्यसेद्दक्षकटौ प्रिये । नपफस्थं तथा मूलं न्यसेद् वामकटौ प्रिये ॥ १४-८९ ॥ पूर्वाषाढां वकारेण दक्षोरौ विन्यसेत्प्रिये । भकारेणोत्तराषाढां वामोरौ तदनन्तरम् ॥ १४-९० ॥ मकारयुक्तं श्रवणं दक्षजानुनि विन्यसेत् । यरस्थितां धनिष्ठां तु वामजानुनि विन्यसेत् ॥ १४-९१ ॥ लकारेण ततो देवि शतभिषं न्यसेत्प्रिये । दक्षजङ्घागतां पश्चात्पूर्वाभाद्रपदां ततः ॥ १४-९२ ॥ वशवर्णस्थितां न्यस्य वामजङ्घागतां क्रमात् । षसहस्थोत्तराभाद्रपदां दक्षिणापादके ॥ १४-९३ ॥ क्षकारेण ततो बिन्दुविसर्गाभ्यां च रेवती । वामपादे प्रविन्यस्य योगिनीन्यासमाचरेत् ॥ १४-९४ ॥ सितासितारुणा बभ्रूचित्रापीताश्च चिन्तयेत् । चतुर्भुजाः समैर्वक्त्रैः सर्वाभरणभूषिताः ॥ १४-९५ ॥ डांडींबीजद्वयं चोक्त्वा डमला वरयाः प्रिये । वामकर्णेन्दुनादाढ्यं डाकिन्यै नम इत्यपि ॥ १४-९६ ॥ स्वरान्ते तु प्रवक्तव्यं मान्ते रक्षपदद्वयम् । त्वगात्मने कण्ठदेशे विशुद्धौ विन्यसेत्पिरये ॥ १४-९७ ॥ कण्ठवर्णै राकिनीं तु रकाराद्यक्षरैः क्रमात् । पूर्ववद्बीजसंयुक्तैरसृगात्माऽत्र संवदेत् ॥ १४-९८ ॥ अनाहते न्यसेत्पश्चाड्डकारादिफकारकैः । लाकिनी च तथा देवि मांसात्मा मणिपूरके ॥ १४-९९ ॥ बंलंवर्णैः काकिनीं तु स्वाधिष्ठाने तथाविधाम् । भेदस्वरूपां विन्यस्य वसवर्णैस्तु साकिनीम् ॥ १४-१०० ॥ अस्थिरूपां च पूर्वोक्तबीजेनाऽऽधारके न्यसेत् । हक्षवर्णास्थितां तद्वन्मज्जारूपिणिकां यजेत् ॥ १४-१०१ ॥ भुवोर्मध्ये महेशानि हाकिनीं द्विदले न्यसेत् । पूर्ववद्बीजसंयुक्तां तद्वच्छुक्रात्मिकां यजेत् ॥ १४-१०२ ॥ सर्वधातुगतां देवीं शुक्लवर्णां तु याकिनीम् । ब्रह्मरन्ध्रे महेशानि न्यासोऽयं योगिनीयुतः ॥ १४-१०३ ॥ राशिन्यासं ततः कुर्यात्सर्वरक्षाकरं सदा । रक्तश्वेतहरिद्वर्णपाण्डुचित्राशितान्स्मरेत् ॥ १४-१०४ ॥ पिशङ्गपिङ्गलौ बभ्रुकर्बुरासितधूम्रकान् । अकारादिचतुष्केण विन्यसेत्सुरवन्दिते ॥ १४-१०५ ॥ मेषं दक्षिणपद्गुल्फे ततो द्वन्द्वेन वै वृषम् । न्यसेज्जानुनि वेदैस्तु मिथुनं वृषणे ततः ॥ १४-१०६ ॥ द्वाभ्यां कर्काटकं कुक्षौ द्वाभ्यां स्कन्धे च सिंहकम् । अनुस्वारविसर्गाभ्यां शवर्गेण च कन्यकाम् ॥ १४-१०७ ॥ दक्षिणे तु शिरोभागे विन्यसेद्वीरवन्दिते । तथा वामशिरोभागे कवर्गेण तुलाभृतम् ॥ १४-१०८ ॥ चवर्गेण तथा स्कन्धे वृश्चिकं विन्यसेत्प्रिये । टवर्गेण तथा कुक्षौ धन्विनं विन्यसेत्प्रिये ॥ १४-१०९ ॥ मकरं तु तवर्गेण वृषणे विन्यसेत्क्रमात् । पवर्गेण तथा कुम्भं वामजानुनि विन्यसेत् ॥ १४-११० ॥ यवर्गेणं क्षकारेण मीनं गुल्फेऽथ वामके । अथ पीठानि विन्यस्येत्सर्वतीर्थमयानि हि ॥ १४-१११ ॥ सितासितारुणाश्यामहारित्पीतान्यनुक्रमात् । पुनः पुनः क्रमाद्देवि पञ्चाशत्पीठसंचयः ॥ १४-११२ ॥ पीठानि संस्मरेद्विद्वान् सर्वमातृकया युतान्(?) । मातृकार्णैर्न्यसेद्विद्वान् सर्वकामार्थसिद्धये ॥ ११३ ॥ कामरूपं महापीठं पीठं वाराणसीं ततः । नेपालं च तथा पीठं तथा वै पौण्ड्र्वर्धनम् ॥ १४-११४ ॥ पुरस्थिरं तथा पीठं चन्द्रस्थिरमतः परम् । पूर्णशैलं महापीठमर्बुदं च ततः परम् ॥ १४-११५ ॥ आम्रातकेश्वरं पीठमेकाम्रं च ततः परम् । विस्रोतःपीठमनघं कामकोटं ततः परम् ॥ १४-११६ ॥ कैलासभृगुकेदारं पीठं चन्द्रपुरं ततः । श्रीपीठं च तथोंकारं जालन्धरमतः परम् ॥ १४-११७ ॥ मालवं च ततः पीठं कुलान्तं देवकोटकम् । गोकर्णं च महापीठं मारुतेश्वरमेव च ॥ १४-११८ ॥ अट्टहासं च विरजं राजगेहं महापथम् । पीठं कोल्लगिरिं प्रोक्तमेलापुरमतः परम् ॥ १४-११९ ॥ कामेश्वरं महापीठं महापीठं जयन्तिका । पीठमुज्जयनी चैव चरित्रं क्षीरकाभिधम् ॥ १४-१२० ॥ हस्तिनापुरपीठं च उड्डीशं च प्रयागकम् । षष्ठीशं पीठश्रीशैलं मायापूरजलेश्वरम् ॥ १४-१२१ ॥ मलयं च महापीठं श्रीशैलं मेरुकं गिरिम् । महेन्द्रं वामनं चैव हिरण्यपुरमेव च ॥ १४-१२२ ॥ महालक्ष्मीमयं पीठमुड्डीयानमतः परम् । छायाच्छत्रपुरं पीठं तथैव परमेश्वरि ॥ १४-१२३ ॥ पञ्चाशत्पीठविन्यासं मातृकाविन्न्यसेत् सदा । षोढान्यासो महादेवि न्यस्त्वा साक्षात्स्वयं शिवः ॥ १४-१२४ ॥ अथ कामान्न्यसेद्देवी दाडिमीकुसुमप्रभान् । वामाङ्कशक्तिसहितान्पुष्पबाणेक्षुकार्मुकान् ॥ १४-१२५ ॥ शक्तयः कुङ्कुमनिभाः सर्वाभरणभूषिताः । नीलोत्पलकरा ध्येयास्त्रैलोक्याकर्षणक्षमाः ॥ १४-१२६ ॥ न्यसेत्कामरतिं पश्चात्कामप्रीतिं सुरेश्वरि । कान्तश्च कामिनीयुक्तो भ्रान्तो वै मोहिनीयुतः ॥ १४-१२७ ॥ कामाङ्गः कमले तद्वत्कामचारो विलासिनी । कर्णकल्पलते तद्वत्कोमलश्यामले तथा ॥ १४-१२८ ॥ कामवर्धनसंयुक्ता विज्ञेया तु शुचिस्मिता । कामश्च विस्मितायुक्तो विशालाक्षीयुतो रमः ॥ १४-१२९ ॥ रमणो लेलिहायुक्ता रतिनाथदिगम्बरे । रतिप्रियश्च वामा च रात्रिनाथश्च कुब्जिका ॥ १४-१३० ॥ स्मरेण च युता कान्ता रमणः सत्यया युतः । निशाचरश्च कल्याणी नन्दनो भोगिनी तथा ॥ १४-१३१ ॥ नन्दकः कामदायुक्तो मदनश्च सुलोचना । सुलावण्यायुतो देवि तथा नन्दसुताभिधः ॥ १४-१३२ ॥ निशाचरश्च मदीन्या रतिर्हंसस्ततः परम् । कलहः प्रियया युक्तः पुष्पधन्वा च काङ्क्षिणी ॥ १४-१३३ ॥ महाधनुश्च सुमुखा ग्रामणीर्नलिनीयुतः । भीमश्च जटिनीयुक्तो भ्रामणः पालिनीयुतः ॥ १४-१३४ ॥ भ्रमणः शिखिनीयुक्तो शान्तमुग्धे ततः परम् । भ्रामणो रमया युक्तो भृगुर्भूमा ततः परम् ॥ १४-१३५ ॥ भ्रान्तश्चामरलोला च भ्रमावहसुचञ्चले । मोहनो दीर्घजिह्वा च मोचकश्च तथा सती ॥ १४-१३६ ॥ तथा मुग्धश्च लोलाक्षी मोहमर्दनभृङ्गिणी । मोहकश्च चपेटा च मन्मथो नाथया युतः ॥ १४-१३७ ॥ मातङ्गमालिनीयुग्मं भृङ्गा च कलहंसिनी । गायकेन समायुक्ता तथा वै विश्वतोमुखी ॥ १४-१३८ ॥ गजःनन्दिकया युक्तो गीतिश्च तदनन्तरम् । नर्तकः सह रञ्जिन्या खेलः कान्तिसमन्वितः ॥ १४-१३९ ॥ उन्मत्तः कलकण्ठे च मत्तकश्च वृकोदरी । मेघः श्यामान्वितो देवी विमलश्रीः क्रमात्प्रिये ॥ १४-१४० ॥ मातृकार्णैर्न्यसेद्देवि मातृकावत्सदाऽनघे । अनेन न्यासयोगेन त्रैलोक्यक्षोभको भवेत् ॥ १४-१४१ ॥ बालायास्रिपुरेशान्या नवयोन्यङ्कितं न्यसेत् । श्रोत्रयोश्चुबुके चैव शङ्खास्येषु दृशोर्नसि ॥ १४-१४२ ॥ अंसद्वये च हृदये न्यसेत्कूर्परकुक्षिषु । जान्वन्धुपादगुह्येषु पार्श्वहृत्सु स्तनद्वये ॥ १४-१४३ ॥ कण्ठे च नवयोन्याख्यं न्यसेद्बीजत्रयात्मकम् । पुनर्बालां समुच्चार्य षोडशार्णां प्रविन्यसेत् ॥ १४-१४४ ॥ पुनर्बालां समुच्चार्य चतुरस्रं च चिन्तयेत् । गोलकं न्यासयोगेन श्रीचक्रं परिचिन्तयेत् ॥ १४-१४५ ॥ षट्चक्रेषु ललाटे च सीमन्ते च शिरोबिले । नव स्थानानि संकल्प्य न्यसेद्देवि ततः परम् ॥ १४-१४६ ॥ श्रीविद्यां ब्रह्मरन्ध्रे च पृष्ठतो गुरवः क्रमात् । तिथिनित्यास्ततो देवि मातृकास्वरसंयुताः ॥ १४-१४७ ॥ मातृकावन्न्यसेद्वक्त्रे सर्वसौभाग्यदायकाः ॥ १४-१४८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यान्यासविधानं नाम चतुर्दशः पटलः ॥ १४ ॥ </poem> == पञ्चदशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच-- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि नित्यामण्डलमुत्तमम् । कामेश्वरी महाविद्या सर्वलोकवशंकरी ॥ १५-१ ॥ बालां तारं च हृत्प्रान्ते कामेश्वरिपदं लिखेत् । इच्छाकामफलप्रान्ते प्रदेसर्वपदं लिखेत् ॥ १५-२ ॥ ततः सत्त्ववशं ब्रूयात्करिसर्वजगत्पदम् । क्षोभणान्ते करि ब्रूयाद्धुंकारत्रितयं लिखेत् ॥ १५-३ ॥ पञ्च बाणान्समालिख्य संहारेण कुमारिकाम् । एषा कामेश्वरी नित्या प्रसङ्गात्कथिताऽद्रिजे ॥ १५-४ ॥ वाग्भवं भगशब्दान्ते भुगे भगिनि चाऽऽलिखेत् । भगोदरीति वर्णान्ते च भगमाले भगावहे ॥ १५-५ ॥ भगगुह्ये भगप्रान्ते योनिप्रान्ते भगान्तिके । निपातिनि च सर्वान्ते ततो भगवशंकरि ॥ १५-६ ॥ भगरूपे ततो लेख्यं नीरजायतलोचने । नित्यक्लिन्ने भगप्रान्ते स्वरूपे सर्व चाऽऽलिखेत् ॥ १५-७ ॥ भगानि मे ह्यानयेति वरदेति समालिखेत् । रेत सुरेते भग च क्लिन्ने क्लिन्नद्रवे ततः ॥ १५-८ ॥ क्लेदय द्रावयाथो च सर्वसत्त्वान्भगेश्वरि । अमोघे भगविच्चे च क्षुभ क्षोभय सर्व च ॥ १५-९ ॥ सत्त्वान्भगेश्वरि ब्रूयाद्वाग्भवं ब्लूंजमादिमम् । भेब्लूं भोब्लूं च हेंब्लूं च हें क्लिन्ने च ततः परम् ॥ १५-१० ॥ सर्वाणि च भगान्यन्ते मे वशं चाऽऽनयेति च । स्त्रीबीजं च हर प्रान्ते बलेमात्मकमक्षरम् ॥ १५-११ ॥ भुवनेशीं समालिख्य विद्येयं भगमालिनी । प्रसङ्गात्कथिता पञ्चचत्वारिंशच्छताक्षरी ॥ १५-१२ ॥ पराबीजं समुच्चार्य नित्यक्लिन्ने मदद्रवे । अग्निजायान्वितो मन्त्रो नित्यक्लिन्नेयमीरिता ॥ १५-१३ ॥ सर्वसौभाग्यदात्री च सर्वैश्वर्यप्रदायिनी । प्रणवं पूर्वमुच्चार्य तथाऽङ्कुशयुगं लिखेत् ॥ १५-१४ ॥ तन्मध्ये विलिखेद्देवि भरोमात्मकमक्षरम् । चवर्गमन्त्यहीनं तु विलिखेद्वह्निसंस्थितम् ॥ १५-१५ ॥ चतुर्दशस्वरोपेतं बिन्दुनादाङ्कितं पृथक् । वह्निजायान्वितो मन्त्रो भेरुण्डायाः फलप्रदः ॥ १५-१६ ॥ भुवनेशीं समुच्चार्य चतुर्थ्या वह्निवासिनीम् । हृदन्तोऽयं मनुर्देवि नित्येयं वह्निवासिनी ॥ १५-१७ ॥ प्रणवं भुवनेशानि फरेमात्मकमक्षरम् । सविसर्गः शशी पश्चान्नित्यक्लिन्ने मदद्रवे ॥ १५-१८ ॥ वह्निजायान्विता विद्या सर्वैश्वर्यप्रदायिनी । महाविद्येश्वरी नित्या प्रसङ्गेन मयेरिता ॥ १५-१९ ॥ पराबीजं समुच्चार्य शिवदूतीं च ङेयुताम् । हृदन्तोऽयं मनुर्देवि दूतीयं सर्वकामदा ॥ १५-२० ॥ ओंकारबीजमुच्चार्य परां कवचमालिखेत् । खे च छे क्षः समालिख्य स्त्रीबीजं च समालिखेत् ॥ १५-२१ ॥ हूंकारं क्षे परा चास्त्रं विद्येयं द्वादशाक्षरी । त्वरिता नाम नित्येयं त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ १५-२२ ॥ सर्वसिंहासनमयी बालेव कुलसुन्दरी । बालया पुटितां कुर्यात्तथा वै नित्यभैरवी ॥ १५-२३ ॥ पञ्च बाणाश्च देवेशी नित्या शक्राक्षरी भवेत् । त्रैलोक्यविमला विद्या नित्याख्या परमेश्वरी ॥ १५-२४ ॥ पञ्चाक्षरी बाणबीजैनीत्येयमपरा प्रिये । प्रणवं भुवनेशानी फरेमात्मकमक्षरम् ॥ १५-२५ ॥ स्रूमात्मकं द्वितीयं च भुवनेश्यङ्कुशं ततः । नित्यशब्दं समुद्धृत्य संबुद्ध्या तु मदद्रवाम् ॥ १५-२६ ॥ कवचं चाङ्कुशं पञ्चदशैर्नीलपताकिनी । वान्तं कालसमायुक्तं वह्निवायुगतं ततः ॥ १५-२७ ॥ पृथक्पञ्समायुक्तं ततः शक्रस्वरान्वितम् । बिन्दुनादाङ्कितं बीजं नित्येयं विजया प्रिये ॥ १५-२८ ॥ चन्द्रवारुणसंयुक्तं तारबीजं समालिखेत् । चतुर्थ्या तु ततो देवि विलिखेत्सर्वमङ्गलाम् ॥ १५-२९ ॥ हृदन्तोऽयं मनुर्देवि नित्येयं सर्वमङ्गला । तारं हृद्भगवत्यन्ते ज्वालामालिनी देवि च ॥ १५-३० ॥ द्विरुच्चार्य च सर्वान्ते भूतसंहारकारिके । जातवेदसि संलिख्य ज्वलन्तिपदयुग्मकम् ॥ १५-३१ ॥ ज्वलेतिप्रज्वलद्वन्द्वं हुंकारद्वितयं लिखेत् । वह्निबीजत्रयं हुं च अस्त्रस्वाहृन्वितो मनुः ॥ १५-३२ ॥ इयं नित्या महादेवि ज्वालामालिनिका परा । कवर्गान्तं स्वरान्तं च शक्रस्वरविभूषितम् ॥ १५-३३ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं विचित्रा परमेश्वरी । अकारादिषु सर्वेषु स्वरेषु क्रमतो न्यसेत् ॥ १५-३४ ॥ अःस्वरे परमेशानि श्रीविद्यां विश्वमातृकाम् । स्वरवद्विन्यसेन्नित्या नीरजायतलोचने ॥ १५-३५ ॥ प्रकटाद्या न्यसेत्पश्चादाधारादिषु मन्त्रवित् । स्थितिन्यासं ततः कुर्याच्छ्रीविद्याषोडशाक्षरैः ॥ १५-३६ ॥ पञ्चाङ्गुलीषु करयोर्ब्रह्मरन्ध्रे मुखे हृदि । त्रयं विन्यस्य नाभ्यादिपादान्ते चैकमद्रिजे ॥ १५-३७ ॥ गलादिनाभिपर्यन्तमपरं हि ततः परम् । ब्रह्मरन्ध्रादिकण्ठान्तमेकं विन्यस्य पादयोः ॥ १५-३८ ॥ अङ्गुलीषु च विन्यस्य न्यासोऽयं स्थितिकारकः । सृष्टिन्यासं ततः कुर्यात्सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ १५-३९ ॥ ब्रह्मरन्ध्रेऽलिके नेत्रश्रुतिघ्राणोष्ठकेषु च । दन्तान्तरोर्ध्वके देवि जिह्वायां गलकूपके ॥ १५-४० ॥ पृष्ठे सर्वाङ्गहृदयस्तनकुक्षिषु लिङ्गके । श्रीविद्यार्णैर्न्यसेद्देवि मन्त्रं सर्वसमृद्धये ॥ १५-४१ ॥ सर्वाङ्गे विन्यसेत्पश्चाद्व्यापकत्वेन सुन्दरि । प्राणानायम्य विधिवन्मुद्रासन्नद्धविग्रहः ॥ १५-४२ ॥ संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः । खेचरी बीजरूपा च योनिमुद्रेत्यनुक्रमात् ॥ १५-४३ ॥ बीजानि वक्ष्ये क्रमतो मुद्राणां परमेश्वरि । पञ्चबाणैः पञ्च मुद्राः क्रोमात्मकमक्षरम् ॥ १५-४४ ॥ आद्यं तु रुद्रभैरव्या बीजं सादाशिवं ततः । ततस्तु वाग्भवं देवि क्रमेण हि चतुष्टयम् ॥ १५-४५ ॥ चतुर्मुद्रासु बीजानि नवमुद्रास्वनुक्रमात् । अथ वक्ष्ये महेशत्नि मुद्राविवरणं क्रमात् ॥ १५-४६ ॥ वामहस्तेन मुष्टिं तु बद्ध्वा कर्णप्रदेशके । तर्जनीं सरलां कृत्वा भ्रामयेत्तन्त्रवित्तमः ॥ १५-४७ ॥ सौभाग्यदण्डिनी मुद्रा न्यासकाले तु सूचिता । अन्तरङ्गुष्ठमुष्ट्या तु निरुध्य जगतीमिमाम् ॥ १५-४८ ॥ रिपुजिह्वाग्रहा मुद्रा न्यासकाले तु सूचिता । पाणिद्वयं महेशानि परिवर्तनयोगतः ॥ १५-४९ ॥ योजयित्वा तर्जनीभ्यामनामे वारयेत्प्रिये । मध्यमे योजयेन्मध्ये कनिष्ठे तदधस्तथा ॥ १५-५० ॥ अङ्गुष्ठावपि संयोज्य त्रिधा युग्मक्रमेण तु । त्रिखण्डा नाम मुद्रेयं त्रिपुराह्वानकर्मणि ॥ १५-५१ ॥ विरलौ तु करौ कृत्वा मध्यमे मध्यमे कुरु । अङ्गुष्ठाभ्यां कनिष्ठे च संपीड्य सरले ततः ॥ १५-५२ ॥ तर्जन्यौ दण्डवत्कुर्यान्मध्यमस्थ ह्यनामिके । सर्वसंक्षोभिणी मुद्रा त्रैलोक्यक्षोभकारिणी ॥ १५-५३ ॥ मध्यमे तर्जनीयुक्ते सरले स्यात्तदा भवेत् । सर्वविद्राविणी मुद्रामोहयेत्सचराचरम् ॥ १५-५४ ॥ मध्यमे तर्जनीयुग्मे वक्रे कुर्यात्सुलोचने । एतस्या एव मुद्रायास्तदा कर्षणकारिणी ॥ १५-५५ ॥ विपरीतौ तलौ कृत्वा चाङ्गुली हृन्मुखा यजेत् । परिवर्तनमार्गेण क्रमेण निबिडास्ततः ॥ १५-५६ ॥ अङ्गुष्ठावग्रदेशे तु तर्जन्यावङ्कुशाकृती । सर्वा एकत्र संयोज्य सर्ववश्यकरी भवेत् ॥ १५-५७ ॥ पुटाञ्जलिकरौ कृत्वा मध्यमागर्भसंस्थिते । परस्परकनिष्ठे तु तर्जन्यग्रगते ततः ॥ १५-५८ ॥ अनामिके तु सरले मध्यमामुखदेशगौ । अङ्गुष्ठौ परमेशानि सर्वोन्मादनकारिणी ॥ १५-५९ ॥ एतस्या एव मुद्राया अनामातर्जनीक्रमात् । अङ्कुशाकारूपा तु मुद्रेयं तु महाङ्कुशा ॥ १५-६० ॥ वामं भुजं दक्षभुजे दक्षिणं वामदेशतः । निवेश्य योजयेत्पश्चात्परिवर्त्य क्रमेण हि ॥ १५-६१ ॥ कनिष्ठानामिकायुग्मे तर्जनीभ्यां निरोधयेत् । मध्यमे सरले कृत्वा योनिवत्सरलौ ततः ॥ १५-६२ ॥ अङ्गुष्ठौ खेचरी मुद्रा पाथीवस्थानयोजिनी । प्रियेयं सर्वदेवानां खेचरत्वप्रदायिनी ॥ १५-६३ ॥ परिवर्त्याञ्जलिं कृत्वा कनिष्ठाग्रगते ततः । मध्यमे स्थापयेद्देवि कनिष्ठे धारयेत्ततः ॥ १५-६४ ॥ अनामिकाभ्यां सुदृढं तर्जनीमध्यमायुगम् । अङ्गुष्ठाभ्यां समायोज्यमर्धचन्द्राकृतिं प्रिये ॥ १५-६५ ॥ बीजमुद्रेयमाख्याता सर्वानन्दकरी पिरये । परिवर्त्य करौ सम्यक्तर्जनीवामने समे ॥ १५-६६ ॥ मध्यमे कुरु तन्मध्ये योजयेत्तदनन्तरम् । अन्योन्यानामिके देवि कनिष्ठे तु यथास्थिते ॥ १५-६७ ॥ अङ्गुष्ठाभ्यां योजिताभ्यां योन्याकारं तु कारयेत् । योनिमुद्रेयमाख्याता परा त्रैलोक्यमातृका ॥ १५-६८ ॥ एवं विन्यस्तदेहः सन् मुद्रासन्नद्धविग्रहः । अन्तर्यागविधिं कुर्याद्येन साक्षात्स्वयं विभुः ॥ १५-६९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यान्यासविवरणं नाम पञ्चदशः पटलः ॥ १५ ॥ </poem> == षोडशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- अन्तर्यागविधिं देव बहिर्यागविधिं तथा । सकलं कथयेशान यद्यहं तव वल्लभा ॥ १६-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यजनं चाऽऽन्तरं महत् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं बिसतन्तुतनीयसीम् ॥ १६-२ ॥ उद्यत्सूर्यप्रभाजालविद्युत्कोटिप्रभामयी । चन्द्रकोटिप्रभाद्रावां त्रैलोक्यैकप्रभामयीम् ॥ १६-३ ॥ अशेषजगदुत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणीम् । ध्यायेन्मनो यथा देवीं निश्चलं जायते तथा ॥ १६-४ ॥ सहजानन्दसंदोहमन्दिरं भवति क्षणात् । मनो निश्चलतां प्राप्तं शिवशक्तिप्रभावतः ॥ १६-५ ॥ समाधिर्जायते तत्र संज्ञाद्वयविजृम्भितः । स्वयंप्रज्ञातनामैको ह्यसंप्रज्ञातनामधृत् ॥ १६-६ ॥ स्वयंप्रज्ञातसंज्ञस्तु शक्त्याधिक्येन जायते । असंप्रज्ञातनामैको शिवाधिक्येन वै भवेत् ॥ १६-७ ॥ स्वयंप्रज्ञातभेदस्तु तीव्रस्तीव्रतरो भवेत् । असंप्रज्ञातभेदस्तु मन्दो मन्दतरस्तथा ॥ १६-८ ॥ (संज्ञा प्रज्ञान यत्रैवं स्वयंप्रज्ञोऽभिधीयते । असंप्रज्ञो हि भूयस्तु स्थितप्रज्ञः प्रतिष्ठितः ॥ १६-९ ॥ प्रज्ञाप्रज्ञानमेवेदमसंस्मयमिति द्वयम् । संज्ञाद्वयमिदं देवि शिवतत्त्वेन वै भवेत् ॥ १६-१० ॥ हास्यरोदनरोमाञ्चकम्पस्वेदादिलक्षणः । तीव्रस्तीव्रतरो देवि समाधिरुपलक्षितः ॥ १६-११ ॥ निमेषवजीते नेत्रे वपुस्तल्लक्षणं स्थिरम् । मन्दो मन्दतरो देवि समाधिः परिकीतीतः ॥ १६-१२ ॥ शाम्भवेन च वेद्येन सुखी भूयान्निरन्तरम् । अन्तर्यागविधिं कृत्वा बहिर्यजनमाचरेत् ॥ १६-१३ ॥ एवं विन्यस्तदेहः सन्सर्वात्मा साधकोत्तमः । ध्यायेन्निरामयं वस्तु जगत्त्रयविमोहिनीम् ॥ १६-१४ ॥ अशेषव्यवहाराणां स्वामिनीं संविदं पराम् । उद्यत्सूर्यसहस्राभां दाडिमीकुसुमप्रभाम् ॥ १६-१५ ॥ जपाकुसुमसंकाशां पद्मरागमणिप्रभाम् । स्फुरत्पद्मनिभां तप्तकाञ्चनाभां सुरेश्वरीम् ॥ १६-१६ ॥ रक्तोत्पलदलाकारपादपल्लवराजिताम् । अनर्घ्यरत्नखचितमञ्जीरचरणद्वयाम् ॥ १६-१७ ॥ पादाङ्गुलीयकक्षिप्तरत्नतेजोविराजिताम् । कदलीललितस्तम्भसुकुमारोरुकोमलाम् ॥ १६-१८ ॥ नितम्बबिम्बविलसद्रक्तवस्त्रपरिष्कृताम् । मेखलाबद्धमाणिक्यकिङ्किणीनादविभ्रमाम् ॥ १६-१९ ॥ अलक्ष्यमध्यमां निम्ननाभिं शातोदरीं पराम् । रोमराजिलतोद्धूतमहाकुचफलान्विताम् ॥ १६-२० ॥ सुवृत्तनिबिडोत्तुङ्गकुचमण्डलराजिताम् । अनर्घ्यमौक्तिकस्फारहारभारविराजिताम् ॥ १६-२१ ॥ नवरत्नप्रभाराजद् ग्रैवेयकविभूषणाम् । श्रुतिभूषामनोरम्यकपोलस्थलमञ्जुलाम् ॥ १६-२२ ॥ उद्यदादित्यसंकाशताटङ्कसुमुखप्रभाम् । पूर्णचन्द्रमुखीं पद्मवदनां वरनासिकाम् ॥ १६-२३ ॥ स्फुरन्मदनकोदण्डसुभ्रुवं पद्मलोचनाम् । ललाटपट्टसंराजद्रत्नाढ्यतिलकाङ्किताम् ॥ १६-२४ ॥ मुक्तामाणिक्यघटितमुकुटस्थलकिंङ्किणीम् । स्फुरच्चन्द्रकलाराजन्मुकुटां च त्रिलोचनाम् ॥ १६-२५ ॥ प्रवालवल्लीविलसद्बाहुवलीचतुष्टयाम् । इक्षुकोदण्डपुष्पेषुपाशाङ्कुशचतुर्भुजाम् ॥ १६-२६ ॥ सर्वदेवमयीमम्बां सर्वसौभाग्यसुन्दरीम् । सर्वतीर्थमयीं दिव्यां सर्वकामप्रपूरिणीम् ॥ १६-२७ ॥ सर्वमन्त्रमयीं नित्यां सर्वागमविशारदाम् । सर्वक्षेत्रमयीं देवीं सर्वविद्यामयीं शिवाम् ॥ १६-२८ ॥ सर्वयागमयीं विद्यां सर्वदेवस्वरूपिणीम् । सर्वशास्रमयीं नित्यां सर्वागमनमस्कृताम् ॥ १६-२९ ॥ सर्वाम्नायमयीं देवीं सर्वायतनसेविताम् । सर्वानन्दमयीं ज्ञानगह्वरां संविदं पराम् ॥ १६-३० ॥ एवं ध्यात्वा परामम्बां वहन्नासापुटं क्रमात् । आवाह्य चक्रमध्ये तु मुद्रया हि त्रिखण्डया ॥ १६-३१ ॥ संस्थितां चिन्तयेत्तत्र श्रीपीठान्तनीवासिनीम् । मुद्राः संदर्शयेद्देवि तर्पणैस्तु त्रिधा यजेत् ॥ १६-३२ ॥ लयाङ्गं कल्पयेद्देहे देव्यास्तु परमेश्वरि । गन्धपुष्पाक्षतादींश्च देव्यै सम्यङ् निवेदयेत् ॥ १६-३३ ॥ उपचारैः षोडशभिः संपूज्य परदेवताम् । तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं मूलविद्यया ॥ १६-३४ ॥ एतस्मिन्समये देवि तिथिनित्यां प्रपूजयेत् । कामेश्वर्यादिका नित्या विचित्रान्ताः परेश्वरि ॥ १६-३५ ॥ प्रतिपत्पौर्णमास्यन्ततिथिरूपाः प्रपूजयेत् । विभाव्य च महात्र्यस्रं पूर्वदक्षोत्तरं क्रमात् ॥ १६-३६ ॥ रेखासु विलिखेत्तत्र पञ्चपञ्च क्रमेण हि । अकराद्या उवर्णान्ता दक्षिणस्यां विचिन्तयेत् ॥ १६-३७ ॥ ततश्च पूर्वरेखायामूकारादिकपञ्चकम् । विलिख्योत्तररेखायां शक्त्यादि विलिखेत्ततः ॥ १६-३८ ॥ अनुस्वारान्तमन्त्रस्तु विसर्गे षोडशीं यजेत् । वामावर्तेन देवेशि नित्याः षोडश कीतीताः ॥ १६-३९ ॥ प्रतिपत्तिथिमारभ्य पौर्णमास्यन्तमद्रिजे । एकैकां पूजयेन्नित्यां महासौभाग्यमाप्नुयात् ॥ १६-४० ॥ कृष्णपक्षे महेशानि पूजयेत्तिथिमण्डलम् । विचित्राद्या वरारोहे यावत्कामेश्वरी भवेत् ॥ १६-४१ ॥ पूजनीया विलोमेन भक्त्या तु परमेश्वरि । कलाः षोडश देवेशि यस्तु चन्द्रकलाः क्रमात् ॥ १६-४२ ॥ तिथिनित्यां त्रिधा देवि पूजयेद्भाग्यहेतवे । पुनः श्रीत्रिपुरानित्या यजेत्सौभाग्यहेतवे ॥ १६-४३ ॥ स सौभाग्यं महादेवि प्राप्नोति गुरुशासनात् । कामेश्वर्यादिका नित्याः पूजयित्वा क्रमात्ततः ॥ १६-४४ ॥ एतस्मिन्समये देवि गुरुन्संपूजयेद्बुधः । पुष्पसंकोचयोगेन कथयामि तवानघे ॥ १६-४५ ॥ रश्मिवृन्दं दलमितं गुरवस्तु शताधिकाः । तस्मांत्संकोचयेत्पुष्पममिताः सिद्धिहानिदाः ॥ १६-४६ ॥ नष्टसंततिविज्ञेया मिताः सर्वसमृद्धिदाः । पुष्पं संकोचयेन्नोचेद्द्वादशे नष्टसंततिः ॥ १६-४७ ॥ संतत्या नष्टरूपः सन्न भवेद्देवताप्रियः । अत एव मया सम्यक्पुष्पं संकुचितं प्रिये ॥ १६-४८ ॥ कामराजाख्यविद्याया गुरवस्तु समृद्धिदाः । मध्यप्राक्त्र्यश्रमध्ये हि गुरुपङ्क्तिं त्रिधाऽर्चयेत् ॥ १६-४९ ॥ परारब्धान्पूजयेदादौ परापरविभक्तिकान् । ततोऽपरांस्त्रिधा देवि गुरुन् संपूजयेत्प्रिये ॥ १६-५० ॥ दिव्यौघे तु परान्विद्धि सप्तसंख्यान्वरानने । आनन्दनाथशब्दान्ता गुरवः पुरुषाः प्रिये ॥ १६-५१ ॥ स्त्रियः पराम्बाशब्दान्ता विज्ञेया वीरवन्दिते । परप्रकाशो देवेशि ततः परशिवो मतः ॥ १६-५२ ॥ परा शक्तिस्तथा देवि कौलेश्वर इति प्रिये । शुक्ला देवि कुलेशानकामेश्वर्यम्बिकाः क्रमात् ॥ १६-५३ ॥ मुनिसंख्यास्तु गुरवः पराख्या दिव्यरूपिणः । भोगक्लिन्नस्तु समयो वेदाख्यः सहजस्तथा ॥ १६-५४ ॥ परापराख्यसिद्धौघे मानवौघे शृणु प्रिये । गगनो विश्वविमलौ मदनो भुवनस्तथा ॥ १६-५५ ॥ लीला स्वात्माप्रियः पश्चान्नागसंख्यास्तु मानवाः । अपराः परमेशानि नियता अक्षरा इमे ॥ १६-५६ ॥ एतत्त्रयं तु नियतं देशिकानां हिताय च । मयोद्धृतं महेशानि पुष्पं संकुचितं प्रिये ॥ १६-५७ ॥ मानवौघान्तिके पश्चात्स्वगुरुत्रितयं यजेत् । परमेष्ठी गुरुः पश्चाद्गुरुः परमसंज्ञितः ॥ १६-५८ ॥ स्वगुरुश्च महेशानि पुजयेत्तु गुरुत्रयम् । अथ वा मानवौघान्त एकं स्वगुरुमर्चयेत् ॥ १६-५९ ॥ अयं प्रकारः कथितः प्रकारान्तरमुच्यते । वन्द्यं सर्वप्रकाराणां मानवौघाष्टकादथ ॥ १६-६० ॥ गुरवो नवसंख्याका इह यावद्भवन्ति हि । नवचक्रेश्वरी यस्मात्तावत्पुष्पं प्रकाशयेत् ॥ १६-६१ ॥ मानवौघे तदा देवि दशसप्त भवन्ति हि । पश्चात्संकोचयेत्पुष्पं नवमं श्रीगुरुं यजेत् ॥ १६-६२ ॥ अज्ञातगुरुशिष्याणां कथयामि वरानने । गुरुभ्यो नम उच्चार्य पादुकाभ्यो नमो लिखेत् ॥ १६-६३ ॥ गुर्वन्ते परमान्ते च गुरुभ्यो नम इत्यपि । एतेषां पादुकास्तद्वदाचार्येभ्यो नमो वदेत् ॥ १६-६४ ॥ आचार्यपादुकास्तद्वत्पूर्वसिद्धास्तु पादुकाः । सामान्यगुरुशिष्याणां गुरुपङ्क्तिरियं भवेत् ॥ १६-६५ ॥ गुरुपङ्क्तिं प्रपूज्याथ स्वयं श्रीत्रिपुरा भवेत् । गुरुपङ्क्तिविहीनस्तु पुरुषः पङ्क्तिवजीतः ॥ १६-६६ ॥ सामान्यगुरुपङ्क्तित्वान्न भवेत्पङ्क्तिवजीतः । पुष्पसंकोचमार्गोऽयं मया सिद्धः कृतः प्रिये ॥ १६-६७ ॥ कृपया परमेशानि साधकानां हिताय च । कामराजाख्यगुरवः श्रीविद्याविषये क्रमात् ॥ १६-६८ ॥ लोपामुद्राख्यविद्याऽप्यान् गुरुञ्शृणु वरानने । परमाद्यशिवश्चाऽऽद्या कामेश्वर्यम्बिका तथा ॥ १६-६९ ॥ दिव्यौघश्च महौघश्च सर्वानन्दस्ततः परम् । प्रज्ञादेव्यम्बिका पश्चात्प्रकाशः सप्तमो भवेत् ॥ १६-७० ॥ दिव्याः पराख्यगुरवो लोपामुद्राप्रभामयाः । दिव्यश्चित्रश्च कैवल्यदेव्यम्बा च महोदयाः ॥ १६-७१ ॥ सिद्धाः परापरा ज्ञेया मानवौघे शृणु प्रिये । विद्या शक्तिश्च विश्वश्च चतुर्थः कोमलो भवेत् ॥ १६-७२ ॥ पञ्चमस्तु परानन्दो मनोहर इति प्रिये । स्वात्मानन्दः सप्तमस्तु प्रतिभोऽष्टम उच्यते ॥ १६-७३ ॥ अपराख्या इमे देवि गुरवः परिकीतीताः । पूर्ववद्योजयेत् पश्चादष्टानन्तरमेव च ॥ १६-७४ ॥ त्रयं वा स्वगुरुं वाऽपि नवान्तं वाऽब्जलोचने । दक्षिणामूतीशिष्याणां गुरुक्रम उदाहृतः ॥ १६-७५ ॥ संप्रदाया अनेके च ज्ञातव्याः स्वगुरुक्रमात् । संप्रदायविहीनस्य न दद्यात्पङ्क्तिमुत्तमाम् ॥ १६-७६ ॥ साधारणास्तु गुरवः सर्वभेदेषु वै समाः । गुरुक्रमं प्रपूज्याथ यजेदाम्नायदेवताः ॥ १६-७७ ॥ त्रैलोक्यमोहने देवि सर्वाशापरिपूरके । सर्वसंक्षोभणे चक्रे पूर्वाम्नायं प्रपूजयेत् ॥ १६-७८ ॥ सर्वसौभाग्यदे चक्रे तथा सर्वार्थसाधके । सर्वरक्षाकरे चक्रे दक्षाम्नायं प्र पूजयेत् ॥ १६-७९ ॥ मध्यचक्रत्रये देवि पश्चिमाम्नायमर्चयेत् । नवचक्रेषु देवेशि कौबेराम्नायमर्चयेत् ॥ १६-८० ॥ बैन्दवे परमेशानि मध्यसिंहासनं यजेत् । अनेनैव प्रकारेण पूजयेत्पञ्च पञ्चिकाः ॥ १६-८१ ॥ श्रीविद्या च प्ररं ज्यौतिः परा निष्कलशाम्भवी । अजया मातृका चेति पञ्च कोशाः प्रकीतीताः ॥ १६-८२ ॥ श्रीविद्या च तथा लक्ष्मीर्महालक्ष्मीस्तथैव च । त्रिशक्ति सर्वसाम्राज्या पञ्च लक्ष्म्यः प्रकीतीताः ॥ १६-८३ ॥ श्रीविद्या त्वरिता चैव पारिजातेश्वरी तथा । त्रिपुटा पञ्चबाणेशी पञ्च कल्पलताः स्मृताः ॥ १६-८४ ॥ श्रीविद्या मूलपीठेशी सुधा श्रीरमृतेश्वरी । अन्नपूर्णेति विख्याताः पञ्चैताः कामधेनवः ॥ १६-८५ ॥ श्रीविद्यां सिद्धलक्ष्मीश्च मातङ्गी भुवनेश्वरी । वाराहीति च संमोक्ताः पञ्च रत्नाः प्रकीतीताः ॥ १६-८६ ॥ मूलविद्या महेशानि श्रीविद्या परिकीतीता । वारुणान्तं वह्निसंस्थं बिन्दुनादसमन्वितम् ॥ १६-८७ ॥ वामनेत्रसमायुक्तं लक्ष्मीबीजमुदाहृतम् । श्रीबीजं तु पराबीजं लक्ष्मीबीजमुदाहृतम् ॥ १६-८८ ॥ प्रणवं पूर्वमुच्चार्य ह्रीमात्मकं समुच्चरेत् । श्रीपुटां च नु कमले कमलाग्रे प्रसीदतु ॥ १६-८९ ॥ लये मध्यगतां भूमिं रुद्रस्थाने नियोजयेत् । प्रसीद युगलं दद्याच्छ्रीबीजं भुवनेश्वरीम् ॥ १६-९० ॥ श्रिया बीजं ततो दद्यान्महालक्ष्मी च { श्च} हृन्मनुः । सप्तविंशतिवर्णात्मा महालक्ष्मीमनुर्मतः ॥ १६-९१ ॥ श्रीबीजं च पराबीजं कामराजं समालिखेत् । इयं त्रिशक्तिर्देवेशि त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ १६-९२ ॥ चन्द्रेण मादनं लक्ष्मीर्देवी दीर्घाक्षिमण्डिता । विष्णुक्रूरेश्वरीयुक्ता रित्ययं वैष्णवीयुता (?) ॥ १६-९३ ॥ श्रीबीजसंपुटं कुर्यात्सर्वशास्त्रप्रदायिनी । प्रणवं पूर्वमुच्चार्य पराहंसं समुद्धरेत् ॥ १६-९४ ॥ ततः सोऽहं शिरो देवि वसुवर्णोऽयमीरितः । वेदादिकेवला देवी परा निष्कलशाम्भवी ॥ १६-९५ ॥ हंसोऽजपार्णान्तः त(वर्णवस्त)त्र मातृकेति प्रकीतीता(तः) । प्रणवं भुवनेशानी वियच्चन्द्राग्निवायवम् ॥ १६-९६ ॥ भुवनेशी ध्रुवं चैव सरस्वत्यै नमो लिखेत् । इयं तु पारिजातेशी पारिजातरतोपमा ॥ १६-९७ ॥ काण्डवानीश्वरीविद्या प्रसङ्गात्कथिता मया । त्रिबीजं च पराबीजं सकामा त्रिपुटोदिता ॥ १६-९८ ॥ पञ्चकामेश्वरीविद्या बालान्यासे समीरिता । वाग्भवं वामनेत्रं च ध्रुवान्तं बिन्दुसंयुतम् ॥ १६-९९ ॥ मूलपीठेश्वरीविद्या सुगुप्ता कथिता मया । पराबीजं तु श्रीबीजं बालायामाद्यमक्षरम् ॥ १६-१०० ॥ राज्यदे राजलक्ष्मीति चन्द्रः सर्गविभूषितः । बिलोमान्यादिबीजानि सुधा श्रीश्च प्रकीतीताः (ता) ॥ १६-१०१ ॥ वाग्भवं भुवनेशानि श्रीबीजं तदनन्तरम् । वियत्तदादिखफलेमित्यवर्णं समालिखेत् ॥ १६-१०२ ॥ वियत्तदादिकं तं च फ्रानित्येव मनुर्मतः । चवर्गतृतीयं तुर्यं मायारेफेन्दुसंयुत्तम् ॥ १६-१०३ ॥ महाचण्डं समुद्धृत्य संकर्षणीति संलिखेत् । कालमहान इत्युक्त्वा वियदिन्दुसमन्वितः (?) ॥ १६-१०४ ॥ मायाबीजं तु कथितः सिद्धलक्ष्म्या महामनुः । अन्नपूर्णा च देवेशि उत्तराम्नायकीतीता ॥ १६-१०५ ॥ मातङ्गिन्येति चांशं वाङ्मायाश्रीसंपुटं लिखेत् । इयं मातङ्गिनी विद्या द्वादशार्णा प्रकीतीता ॥ १६-१०६ ॥ वियदग्निसमायुक्ता वामनेत्रेन्दुविभूषितम्(ता) । भुवनेशी महेशानि दुर्लभा भुवनत्रये ॥ १६-१०७ ॥ वाग्भवं पूर्वमुद्धृत्य संबुद्ध्या भगवत्यपि । वार्ताली द्वे च वाराही युग्मवाराहमुख्यपि ॥ १६-१०८ ॥ अन्धे अन्धिन्यै नत्यन्तं रुन्धिनी तत्परः परम् । जम्भे जम्भिन्यै नत्यन्तं मोहे मोहिन्यै युतं नमः ॥ १६-१०९ ॥ स्तम्भे स्तम्भिन्यै हृद्युक्तममुकं स्तम्भनद्वये । सर्वदुष्टप्रदुष्टानां सर्वेषां सर्वमुच्चरेत् ॥ १६-११० ॥ जिह्वास्तम्भं कुरु द्वन्द्वं शीघ्रवश्यं कुरु द्वयम् । वाग्क्कूट त्रयं वाचं मन्त्रपावकवल्लभा ॥ १६-१११ ॥ महाविद्येयमाख्याता सर्वतन्त्रेषु गोपिता । श्री देव्युवाच -- मन्त्रास्तु कथिता देव सर्वतन्त्रेषु गोपिताः ॥ १६-११२ ॥ तानाराध्य कथं लोका जायन्ते भुवि दुर्लभाः । एतत्सर्वं महादेव कथय त्वं सुविस्तरम् ॥ १६-११३ ॥ ईश्वर उवाच -- साधु पृष्टं त्वया भद्रे लोकानां हितकाम्यया । अविज्ञातमनस्तत्त्वं भजता दुःसुता यथा (?) ॥ १६-११४ ॥ कथ्यतेऽत्र तथा देवि सर्वतन्त्रेषु गोपितम् । मन्त्राविशोधनं कुर्यान्मन्त्राणां च विशुद्धये ॥ १६-११५ ॥ चतुरस्रभुवं भित्त्वा कृत्वा रेखात्रयं त्रयम् । वृत्तः षोडशके चैव ततो वर्णान् समालिखेत् ॥ १६-११६ ॥ इन्द्राग्नि रुद्रनवनेत्रयुगेन दिक्षु ऋत्वष्टषोडशचतुर्दश भौतिकेषु । पाताल पञ्चदशवह्निहिमांशुकोष्ठे वर्णाल्लिखेल्लिपिभवान्क्रमशस्तु धीमान् ॥ १६-११७ ॥ मन्त्राद्यसाधकानां तु नामार्णः पतति ध्रुवम् । सिद्धिस्थानं च विज्ञेयं द्वितीयं साध्यनामकम् ॥ १६-११८ ॥ सुसिद्धं तु तृतीयं स्याच्चतुर्थमरिसंज्ञकम् । सिद्धः सिध्यतिकालेन साध्यः सिध्यति वा न वा ॥ १६-११९ ॥ सुसिद्धस्तत्क्षणादेव साधकं भक्षयेदरिः । सिद्धसिद्धो जपात्सिद्धिद्वीगुणात्सिद्धसाध्यकः ॥ १६-१२० ॥ सिद्धसुसिद्धः संग्राहात्सिद्धारिर्हन्ति वै द्विजान् । साध्यः सिध्यति संक्लेशात्साध्यसाध्योऽतिदुःखकृत् ॥ १६-१२१ ॥ साध्यः सुसिद्धो भजनात्साध्यारिः स्वाश्रयं हरेत् । सुसिद्धसिद्धोऽध्ययनात्फलं दद्युर्यथेप्सितम् ॥ १६-१२२ ॥ सुसिद्धसाध्यो जपाद्यैः सिद्धिर्यस्मादतोऽन्यथा । सुसिद्धे तु सुसिद्धस्तु पूर्वजन्मकृतश्रमात् ॥ १६-१२३ ॥ संस्मात्तु सर्वं सिद्धानां साधको यो जपेन्मनुः । अभिचारे रिपोरवं यदि स्यान्भुविपन्नयोः (?) ॥ १६-१२४ ॥ संसिद्धेऽरिविशेषेण स्वकुलान्नाशयेद्ध्रुवम् । अरिसिद्धस्तु संहन्यादरिसाध्यं तु योषितः ॥ १६-१२५ ॥ अरिसिद्धस्वमन्त्रश्च कुलाच्छादनकृच्छलैः । अर्यरिस्वामहामन्त्रप्राप्तेन सुनिश्चितम् {?} ॥ १६-१२६ ॥ एतदुक्तं महेशानि त्यक्त्वाऽन्यमतमुत्तमम् । स्वप्नलब्धे स्त्रिया दत्ते मालमन्त्रे त्रिबीजके ॥ १६-१२७ ॥ सिद्धादिशोधनं देवी न वै तेषां तु विद्यते । श्रीविद्यापूजनस्थाने चक्रराजे महेश्वरि ॥ १६-१२८ ॥ महाकोशेश्वरावृन्दमण्डिता सनसंस्थिता ॥ १६-१२९ ॥ सर्वसौभाग्यजननीपादुकां पूजयामि च । इत्युच्चार्य परं ज्योतिःकोशाद्यां पूजयेत्सुधीः ॥ १६-१३० ॥ अनेनैव प्रकारेण पूजयेत्पञ्चपञ्चिकाः । शैवं तु दर्शनं देवि बैन्दवे पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१३१ ॥ परितो दर्शनं शाक्तं चक्रस्य परमेश्वरी । ब्राह्मं तु दर्शनं पूज्यं भूबिम्बे प्रथमे प्रिये ॥ १६-१३२ ॥ शिवस्य वामतो देवि वैष्णवं दर्शनं यजेत् । सृष्टिचक्रे भवेत्सूर्यदर्शनं कमलेक्षणे ॥ १६-१३३ ॥ स्थितिचक्रे तु संपूज्यं बौद्धदर्शनमुत्तमम् । एवं संपूज्य सकलं श्रीविद्यां परितोषयेत् ॥ १६-१३४ ॥ तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं तत्त्वमुद्रया । अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु तत्त्वमुद्रेयमीरिता ॥ १६-१३५ ॥ पुष्पं समर्पयेद्देवि मुद्रया ज्ञानसंज्ञया । अङ्गुष्ठतर्जनीयोगाज्ज्ञानमुद्रा प्रतिष्ठिता ॥ १६-१३६ ॥ सर्वोपचारैराराध्य मुद्राः संदर्शयेत्क्रमात् । अथाङ्गावरणं कुर्याच्छ्रीविद्यामनुसंभवम् ॥ १६-१३७ ॥ अग्नीशासुरवायव्यमध्यदिक्ष्वङ्गपूजनम् । मायालक्ष्मीमयं बीजयुग्मं पूर्वक्रमेण तु ॥ १६-१३८ ॥ कथितं योजयेद्देवि त्रयं वा परमेश्वरि । संपुटक्रमयोगेन चाथवा वीरवन्दिते ॥ १६-१३९ ॥ संयोज्य पूजयेत्सर्वाः क्रमादेव वरानने । त्रैलोक्यमोहने चक्रे प्रकटा योगिनीर्यजेत् ॥ १६-१४० ॥ चतुरस्रे चतुर्द्वारे शोभिते सिद्धिदायकाः । अणिमां पश्चिमद्वारे दक्षभागे प्रपूजयेत् ॥ १६-१४१ ॥ लघिमामुत्तरद्वारे दक्षभागे प्रपूजयेत् । पूर्वद्वारे तु महिमामुत्तरे पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१४२ ॥ ईशित्वसिद्धिंर्देवेशि दक्षिणद्वारि पूर्ववत् ॥ १६-१४३ ॥ वशित्वसिद्धिं वायव्ये तेनैव क्रमयोगतः ॥ १६-१४४ ॥ इच्छासिद्धिं पूर्वभागे नैरृत्ये च प्रपूजयेत् । प्राप्तिसिद्धिः सर्वकामा सिद्धिश्च परमेश्वरि ॥ १६-१४५ ॥ अधोर्ध्वक्रमरूपेण ज्ञातव्ये सुरसुन्दरि । ब्राह्मी माहेश्वरी चैन्द्री कौमारी वैष्णवी तथा ॥ १६-१४६ ॥ वाराही च तथा षष्ठी चामुण्डा सप्त मातरः । अष्टमी तु महालक्ष्मीः पश्चिमादिक्रमेण हि ॥ १६-१४७ ॥ वामभागे तु संपूज्या वायव्यादि च पूर्ववत् । संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः ॥ १६-१४८ ॥ खेचरीबीजयोन्याख्यास्त्रिखण्डां च प्रपूजयेत् । एताः संपूज्य चक्रेशीं त्रिपुरां पूजयेत्पराम् ॥ १६-१४९ ॥ अणिमासिद्धिपुरतः सर्वकार्यार्थसाधिकाम् । सर्वसंक्षोभिणीं मुद्रां दर्शयेत्कमलानने ॥ १६-१५० ॥ सर्वाशापूरकं चक्रं गुप्तयोगिन्यधिष्ठितम् । षोडशारं ततो देवि पूजयेत्कार्यसिद्धये ॥ १६-१५१ ॥ कामाकषीणिकां देवि बुध्द्याकषीणिकां तथा । अहंकाराकषीणीं च शब्दाकर्षणरूपिणीम् ॥ १६-१५२ ॥ स्पर्शाकषीणिरूपां च रूपाकषीणिरूपिणीम् । रसाकर्षकरीं चैव गन्धाकर्षणकारिणीम् ॥ १६-१५३ ॥ चित्ताकषीणिकां तद्वद्धैर्याकषीणिकां प्रिये । नामाकषीणिकां चैव बीणाकषीणिकां तथा ॥ १६-१५४ ॥ अमृताकषीणीं चैव बीजाकषीणिकां प्रिये । शरीराकषीणीं चैव आत्माकर्षणरूपिणीम् ॥ १६-१५५ ॥ पश्चिमादिविलोमेन षोडशारे स्वरान्विताः । एता नित्याः कलाः पूज्याः स्रवत्पीयूषमण्डलाः ॥ १६-१५६ ॥ चक्रेश्वरीं यजेद्देवीं त्रिपुरेशीं समृद्धिदाम् । कामाकर्षणरूपायाः पुरतः पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१५७ ॥ सर्वविद्राविणीं मुद्रां दर्शयित्वा निवेदयेत् । सर्वसंक्षोभणे चक्रे यजेद्गुप्ततराभिधाः ॥ १६-१५८ ॥ अनङ्गकुसुमां प्राच्यां कवर्गेण प्रपूजयेत् । दक्षिणे च चवर्गेण तथा चानङ्गमेखलाम् ॥ १६-१५९ ॥ अनङ्गमदनां पश्चाट्टवर्गेण प्रपूजयेत् । तवर्गेणोत्तरे पश्चादनङ्गमदनातुराम् ॥ १६-१६० ॥ अनङ्गरेखामाग्नेये पवर्गेण प्रपूजयेत् । राक्षसेऽनङ्गवेगां तु यवर्गेण प्रपूजयेत् ॥ १६-१६१ ॥ वायव्ये तु शवर्गेण तथाऽनङ्गाङ्कुशां यजेत् । ईशान्ये लक्षवर्गेण पूज्याऽनङ्गादिमालिनी ॥ १६-१६२ ॥ चक्रेश्वरीं यजेद्देवीं ततस्त्रिपुरसुन्दरीम् । अनङ्गकुसुमाग्रे च सर्वसाम्राज्यदायिनीम् ॥ १६-१६३ ॥ सर्वाकर्षणमुद्रां च दर्शयेत्सुरवन्दिते । चक्रपूजां निवेद्याथ चतुर्थं चक्रमर्चयेत् ॥ १६-१६४ ॥ सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः सर्वविद्राविणी तथा । सर्वाकषीणिका शक्तिः सर्वाह्लादनकारिणी ॥ १६-१६५ ॥ सर्वसंमोहिनी शक्तिः सर्वस्तम्भनकारिणी । सर्वजृम्भिणिका शक्तिः सर्वावशकरी तथा ॥ १६-१६६ ॥ सर्वार्थरञ्जिनी शक्तिर्नवमी परमेश्वरी । सर्वोन्मादनिका शक्तिः शक्तिः सर्वार्थसाधिका ॥ १६-१६७ ॥ सर्वसंपत्तिपूर्णा च सर्वमन्त्रमयी तथा । चतुर्दशारशक्तिस्तु सर्वद्वन्द्वक्षयंकरी ॥ १६-१६८ ॥ सर्वसौभाग्यदे चक्रे पश्चिमादिविलोमतः । वाममार्गेण देवेशि संपूज्याः सर्वसिद्धिदाः ॥ १६-१६९ ॥ सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः पुरतः पूजयेत्ततः । चक्रेश्वरी सिद्धिदात्रीं परां त्रिपुरवासिनीम् ॥ १६-१७० ॥ वश्यमुद्रां प्रदर्श्याथ निवेद्य तदनन्तरम् । सर्वार्थसाधके चक्रे दशारे कुलयोगिनीः ॥ १६-१७१ ॥ पूजयेत्सर्वकार्यार्थसिद्धिदाः पञ्चमे क्रमात् । सर्वसिद्धिप्रदा देवी सर्वसंपत्प्रदा तथा ॥ १६-१७२ ॥ सर्वप्रियकरी देवी सर्वमङ्गलकारिणी । सर्वकामप्रपूर्णा च सर्वदुःखप्रमोचनी ॥ १६-१७३ ॥ सर्वमृत्युप्रशमनी सर्वविघ्ननिवारिणी । सर्वाङ्गसुन्दरी देवी सर्वसौभाग्यदायिनी ॥ १६-१७४ ॥ पश्चिमादिविलोमेन दशारे पूजयेदिमाः । सर्वसिद्धिप्रदा देवि पुरतश्चक्रनायिकाम् ॥ १६-१७५ ॥ सर्वसिद्धिप्रदां देवि पूजयेत्त्रित्पुराश्रियम् । सर्वोन्मादनमुद्रां च दर्शयित्वा निवेद्य च ॥ १६-१७६ ॥ सर्वरक्षाकरे चक्रे नगर्भा योगिनीर्यजेत् । सर्वज्ञा सर्वशक्तिश्च सर्वैश्वर्यप्रदा ततः ॥ १६-१७७ ॥ सर्वज्ञानमयी देवी सर्वव्याधिविनाशिनी । सर्वाधारस्वरूपा च सर्वपापहरा तथा ॥ १६-१७८ ॥ सर्वानन्दमयी देवी सर्वरक्षास्वरूपिणी । सर्वेप्सितार्थफलदा देव्यः सर्वसमृद्धिदाः ॥ १६-१७९ ॥ पश्चिमादिविलोमेन पूजयेत्पङ्क्तयोनिके । सर्वज्ञापुरतो देवि चक्रेशीं मालिनीं यजेत् ॥ १६-१८० ॥ महाङ्कुशां महामुद्रां दर्शयित्वा निवेद्य च । मध्यचक्रे महेशानि योगिनीः पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१८१ ॥ सर्वरोगहरे चक्रे वसुकोणे सुरेश्वरि । रहस्ययोगिनीर्देवि वशिन्याद्यास्तु सिद्धिदाः ॥ १६-१८२ ॥ पश्चिमादिविलोमेन पूर्वोक्ताः पूजयेत्क्रमात् । वशिनीपुरतः पूज्या सिद्धाम्बा चक्रनायिका ॥ १६-१८३ ॥ खेचरीं दर्शयेन्मुद्रां निवेद्यानन्तरं ततः । सर्वसिद्धिप्रदे चक्रे त्रिकोणे सर्वकामदे ॥ १६-१८४ ॥ परापररहस्याख्ययोगिनीः परिपूजयेत् । पञ्च बाणान्समुच्चार्य कामकामेश्वरीमयान् ॥ १६-१८५ ॥ जम्भनाख्यान्महेशानि पूजयेद्बाणदेवताम् । धमात्मकं कामचापं द्वितीयं तु थमात्मकम् ॥ १६-१८६ ॥ कामेश्वर्या मोहनाख्यां पूजयेच्चापदेवताम् । द्वितीयं भुवनेशानीपाशयुग्मं वशंकरम् ॥ १६-१८७ ॥ कामेशस्य च कामेश्यास्त्रैलोक्याकर्षणं प्रिये । अङ्कुशाख्यं करोमात्मबीजं स्तम्भनसंज्ञकम् ॥ १६-१८८ ॥ कामेशस्य च कामेश्या अङ्कुशं पूजयेत्प्रिये । षडङ्गावरणद्वाह्ये समीपे क्रमतो यजेत् ॥ १६-१८९ ॥ पश्चिमादिक्रमेणैव चतुदीक्षु प्रपूजयेत् । कामेश्वरीं रुद्रशक्तिमाद्यकूटेन चाग्रतः ॥ १६-१९० ॥ द्वितीयेन च कूटेन कामाख्येन च वैष्णवीम् । दक्षकोणे समभ्यर्च्य तृतीयेन च पूजयेत् ॥ १६-१९१ ॥ भगमालां ब्रह्मशक्तिमुत्तरे विश्वमातृकाम् । चक्रेश्वरीमम्बिकाख्यां कामेशीपुरतो यजेत् ॥ १६-१९२ ॥ बीजमुद्रामुपास्याथ चक्रपूजां निवेदयेत् । सर्वानन्दमये चक्रराजे बैन्दवसंज्ञके ॥ १६-१९३ ॥ ब्रह्मरूपे चित्स्वरूपे संविद्वेद्ये शृणु प्रिये । परापररहस्याख्यां योगिनीं त्रिपुरां यजेत् ॥ १६-१९४ ॥ कूटत्रयं समुच्चार्य सर्वविद्यास्वरूपकम् । समस्तदेवतारूपं सर्ववस्तुमयं यजेत् ॥ १६-१९५ ॥ चक्रेशीमपि तामेव महात्रिपुरसुन्दरीम् । श्रीविद्यां षोडशार्णां च भुक्तिमुक्तिफलप्रदाम् ॥ १६-१९६ ॥ समस्तचक्रचक्रेशीं सर्वागमनमस्कृताम् । सर्वाम्नायेश्वरीं विद्यालंकृतां ब्रह्मरूपिणीम् ॥ १६-१९७ ॥ उपचारैः समभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं मूलविद्यया ॥ १६-१९८ ॥ योनिमुद्रां प्रदर्श्याथ मुद्राः संदर्शयेत्क्रमात् । वनस्पतिरसोत्पन्नैः पवित्रै रम्यगन्धिभिः ॥ १६-१९९ ॥ दशाङ्गाद्यैर्धूपवर्यैर्धूपयेत्परमेश्वरीम् । (कस्तूरीकुङ्कुमं देवि गुग्गुलं शालसंभवम् ॥ १६-२०० ॥ चन्दनागरुकर्पूरसिताज्यमधुसंयुतम् । धूपयेद्देशिको नित्यं सर्वसौभाग्यसिद्धये ॥ १६-२०१ ॥ धूपमन्त्रेण देवेशि त्रैलोक्यस्यापि दुर्लभम् । अभितो वेदिकाचक्रं दीपमाला घृतप्लुताः ॥ १६-२०२ ॥ कर्पूररचिताश्चापि तैलपूर्णास्तु वा यजेत् । धूपदीपौ निवेद्याथ तर्पयेत्पूर्ववत्प्रिये ॥ १६-२०३ ॥ आरातीकविधिं कुर्यात्पूर्ववद्देववन्दिते । अन्यदारातीकं वक्ष्ये सर्वकाममपूरकम् ॥ १६-२०४ ॥ स्वर्णादिनिमीते पात्रे मध्ये चक्रं लिखेद्बुधः । तण्डुलोल्लासितं कृत्वा नवधा कारयेत्ततः ॥ १६-२०५ ॥ नव गोलांश्चन्द्ररूपान्विरच्य तदनन्तरम् । शर्करागर्भभरितान्मण्डकान्युग्मरूपकान् ॥ १६-२०६ ॥ विरच्य घटिकाः कार्या योजयित्वा तु सप्तकम् । सप्तसप्तप्रकारेण घटिका नव योजयेत् ॥ १६-२०७ ॥ अष्टकोणेषु संस्थाप्य गोलकांञ्चोपरि क्षिपेत् । चणमुद्रा विकीर्याथ दीपकान्घृतपाचितान् ॥ १६-२०८ ॥ मुष्टिकाकृतिमुष्टिश्च स्थापयेत्तत्र तत्र तु । दीपान्प्रज्वाल्य पश्चात्तु पञ्चरत्नैः प्रपूजयेत् ॥ १६-२०९ ॥ पञ्चसिंहासनगता विद्यास्तत्र प्रपूजयेत् । आमस्तकं समुद्धृत्य नववारं पुनः पुनः ॥ १६-२१० ॥ नवावरणवद्देवि परिभ्राम्य पुनः पुनः । उत्तीर्य स्थापयेत्पश्चाद्दीपमालामयं महः ॥ १६-२११ ॥ नेत्रयोः सुस्थिरं ध्यायेदारातीकविधिः प्रिये । नैवेद्यं षड्र्सोपेतं सितापूपादिसंयुतम् ॥ १६-२१२ ॥ शर्करापूरभरितमण्डकैः पायसान्वितम् । मुक्ताकर्पूरधवलं शुद्धौदनसुपूरितम् ॥ १६-२१३ ॥ घृतकर्पूरशोभाढ्यं सम्पूर्णघृतमण्डितम् । नानाव्यञ्जनशोभाढ्यं वटकैः कुङ्कुमप्रभैः ॥ १६-२१४ ॥ माषान्नभरितं नानारसपानविराजितम् । घृतक्षीरेण भरितं चतुर्मुद्राविराजितम् ॥ १६-२१५ ॥ संकल्प्य परमेशान्यै नित्यहोमविधिं चरेत् । मूलेन प्राणसहिता आहुतीः पञ्च होमयेत् ॥ १६-२१६ ॥ षडाहुतीः षडङ्गानां नित्यहोमः प्रकीतीतः । उपविश्याऽऽसने रम्ये वामभागे ततः परम् ॥ १६-२१७ ॥ वहत्करोर्ध्वपुटतः साधको भूमिजानुकः । मण्डलं चतुरस्रं तु तन्मध्ये विलिखेत्प्रिये ॥ १६-२१८ ॥ त्रिकोणमध्ये व्योमाख्यं मण्डलं पूजयेत्ततः । व्यापकान्ते मण्डलाय हृदन्तो वाग्भवं परम् ॥ १६-२१९ ॥ मुखे कृत्वा पूजनीयं मण्डलं मनुना प्रिये । एतन्मण्डलमभ्यर्च्य मण्डलानां चतुष्टयम् ॥ १६-२२० ॥ ईशानवह्निनैरृत्यवायुकोणेषु पूर्ववत् । मण्डलानि निधायाथ पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये ॥ १६-२२१ ॥ पूर्ववद्बलिदानं च दद्यात्सर्वसमृद्धये । बटुकाय महेशानि योगिनीभ्यश्च वल्लभे ॥ १६-२२२ ॥ क्षेत्रपालगणेशाभ्यां पूर्ववद्बलिमुत्सृजेत् । वामभागे कृतस्याथ मण्डलस्योपरि क्षिपेत् ॥ १६-२२३ ॥ आधारं पूजयेत्तत्र पात्रं चान्नोदकान्वितम् । सकारणं मन्त्रयित्वा सर्वभूतबलिं हरेत् ॥ १६-२२४ ॥ षोडशार्णेन मनुना त्रिवारं वीरवन्दिते । तारं च भुवनेशानि सर्वविघ्नपदं ततः ॥ १६-२२५ ॥ कृद्भ्यश्च सर्वभूतेभ्यो हुंकारं वह्निवल्लभाम् । समुच्चरन्बलिं दद्यान्मुद्रया तत्त्वसंज्ञया ॥ १६-२२६ ॥ बलिपञ्चकमाख्यातं सर्वरक्षाकरं सताम् । एकत्र वा पञ्च बलीन्दद्याद्व्यापकमण्डले ॥ १६-२२७ ॥ वामभागे स्थितो देवि सर्वविघ्नहरो भवेत् । चक्रमभ्यर्च्य सकलं विधिवत्परमेश्वरि । श्रीगुरोः कृपया देवि सर्वज्ञः सर्वतत्त्ववित् ॥ १६-२२८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे उमामहेश्वरसंवादे श्रीविद्यायजन-- विधिर्नाम षोडशः पटलः ॥ १६ ॥ </poem> == सप्तदशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- देवदेव महादेव अश्रुतार्थं महेश्वर । षोडशाक्षरविद्यायाः श्रीचक्रविधिमुत्तमम् ॥ १७-१ ॥ जपादिकं च यत्सर्वमेकैकाक्षरसाधनम् । कथयस्व महेशान यद्यहं तव वल्लभा ॥ १७-२ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु सर्वांगसुभगे श्रीविद्याविधिमुत्तमम् । यस्य विज्ञानमात्रेण कर्ता हर्ता स्वयं विभुः ॥ १७-३ ॥ अनेन विधिना यत्र श्रीचक्रं क्रमसंयुतम् । पूज्यते तत्र सकलं वशी कुर्यान्न संशयः ॥ १७-४ ॥ नगरं वशमायाति देशमण्डलमद्रिजे । योषितः सकला वश्या ज्वलत्कामाग्निपीडिताः ॥ १७-५ ॥ विद्याविमूढहृदयाः साधकन्यस्तमानसाः । तद्दर्शनेन देवेशि जायन्ते सर्वयोषितः ॥ १७-६ ॥ अक्षमालां समाश्रित्य मातृकावर्णरूपिणीम् । अथ मुक्ताफलमयी वाङ्मोक्षफलदायिनी ॥ १७-७ ॥ सर्वसिद्धप्रदा नित्यं सर्वराजवशंकरी । यथा मुक्ताफलमयी तथा स्फटिकनिमीता ॥ १७-८ ॥ रुद्राक्षमालिका मोक्षे सर्वसंपत्समृद्धिदा । प्रवालमाला वश्ये तु सर्वकार्यार्थसाधिका ॥ १७-९ ॥ माणिक्यमाला फलदा साम्राज्यफलदायिनी । पुत्रजीवकमाला तु विद्यालक्ष्मीप्रदा सताम् ॥ १७-१० ॥ पद्माक्षमालया लक्ष्मीर्जायते महती परा । रक्तचन्दनमाला तु सर्वभोगप्रदायिनी ॥ १७-११ ॥ अक्षमालां प्रपूज्याथ चन्दनेन विलेपिताम् । समाश्रित्य जपेद्विद्यां लक्षमात्रं यदा बुधः ॥ १७-१२ ॥ योषितो भ्रमयन्त्येव मनस्तस्य सुनिश्चलम् । तदा द्वितीयलक्षं तु प्रजपेत्साधकोत्तमः ॥ १७-१३ ॥ पातालतलनागेन्द्रकन्यकाः क्षोभयन्ति तम् । तासां कटाक्षजालैस्तु न मोहं याति साधकः ॥ १७-१४ ॥ तदा लक्षत्रयं कुर्यात्साधकः स्थिरमानसः । तृतीयलक्षे संप्राप्ते द्रावयन्ति सुराङ्गनाः ॥ १७-१५ ॥ अभिमानेन सौन्दर्यात्सौभाग्यमदकारिणः । साधकं द्रावयन्त्येव ततश्चासौ मनस्थिरः ॥ १७-१६ ॥ तदा लक्षत्रयं साधु सर्वपापनिकृन्तनम् । एवं लक्षत्रयजपेद् व्रतस्थः स्वस्थमानसः ॥ १७-१७ ॥ संक्षोभयति भूर्लोकस्वर्लोकततलवासिनः । पुरुषा योषितो वश्याश्चराचरमपि प्रिये ॥ १७-१८ ॥ गोरोचनादिभिर्द्रव्यैश्चक्रराजं समालिखेत् । अतीव सुन्दरं रम्यं तन्मध्ये प्रतिमां वराम् ॥ १७-१९ ॥ ज्वलन्तीं नामसहितां महाबीजविदभीताम् । चिन्तयेत्तु ततो देवि योजनानां सहस्रशः ॥ १७-२० ॥ अदृष्टपूर्वा देवेशि श्रुतमात्राऽपि दुर्लभा । राजकन्याऽथ वा चार्वी भयलज्जाविवजीता ॥ १७-२१ ॥ आयाति साधकं सम्यग्मन्त्रमूढा सती प्रिये । चक्रमध्यगतो भूत्वा साधकश्चिन्तयेद्यदा ॥ १७-२२ ॥ उद्यत्सूर्यसहस्राभमात्मानमरुणं तथा । साध्यमप्यरुणीभूतं कृत्वा मन्त्रं जपेद्बुधः ॥ १७-२३ ॥ अनेन क्रमयोगेण स्वयं कन्दर्परूपवान् । सर्वसौन्दर्यसुभगः कामिनीवल्लभो भवेत् ॥ १७-२४ ॥ सर्वलोकेषु सुभगः सर्वलोकवशंकरः । सर्वरक्तोपचारैस्तु मुद्रासनद्धविग्रहः ॥ १७-२५ ॥ चक्रं प्रपूरयेद्यस्तु यस्य नाम विदभीतम् । स भवेद्दासवद्देवि धनाढ्ये वाऽपि भूपतिः ॥ १७-२६ ॥ चक्रमध्यगतं कुर्यान्नाम यस्यास्तु योषितः । अदृष्टाया महेशानि योनिमुद्राधरो बुधः ॥ १७-२७ ॥ हठादानयते शीघ्रं यक्षिणीं राजकन्यकाम् । नागकन्यांसाप्सरसं खेचरीं वा सुराङ्गनाम् ॥ १७-२८ ॥ विद्याधरीं दिव्यरूपामृषिकन्यां रिपुस्रियम् । मदनोद्भवसंतापां स्फुरज्जघनमण्डलाम् ॥ १७-२९ ॥ कामबाणप्रभिन्नान्तःकरणां लोलचक्षुषाम् । महाकामकलाध्यानयोगात्तु सुरवन्दिते ॥ १७-३० ॥ क्षोभयेत्स्वर्गभूर्लोकपातालतलयोषितः । रोचनाभागमेकं तु भागमेकं तु कुङ्कुमम् ॥ १७-३१ ॥ अथ भागद्वयं देवि चन्दनं मर्दयेत्समम् । एकत्र तिलकं कुर्यात् त्रैलोक्यवशकारिणम् ॥ १७-३२ ॥ अष्टोत्तरशतावृत्त्या मन्त्रयित्वा वशं नयेत् । राजानं नगरं ग्रामं तेन यद्यत्प्रद्दश्यते ॥ १७-३३ ॥ मन्त्रिणा परमेशानि तत्सर्वं तस्य वश्यगम् । ताम्बूलं धूपमुदकं पत्रं पुष्पं फलं दधि ॥ १७-३४ ॥ दुग्धं घृतं चूर्णमन्नं वस्त्रं कर्पूरमेव च । कस्तूरी घुसृणं चैलां लवङ्गं जातिपत्रकम् ॥ १७-३५ ॥ फलं वा वस्तु यद्यत्तु सकलं परमेश्वरि । शतमष्टोत्तरं जप्त्वा यस्मै कस्मै प्रयच्छति ॥ १७-३६ ॥ स वश्यो जायते देवि नात्र कार्या विचारणा । स्त्रियस्तु सकला वश्या दासीभूता भवन्ति हि ॥ १७-३७ ॥ जगत्कर्षणमेतत्तु कथितं नान्यथा भवेत् । रहस्यस्थानके मन्त्री लिखेद्रोचनया भुवि ॥ १७-३८ ॥ चारुशृङ्गारवेषाढ्यां सर्वाभरणभूषिताम् । प्रतिमां सुन्दरां गीतां विलिख्य सुमनोहराम् ॥ १७-३९ ॥ तद्भालकण्ठहृन्नाभिजन्ममण्डलयोजिताम् । जन्मनाममहाविद्यामङ्कुशान्तवीदभीताम् ॥ १७-४० ॥ सर्वसन्धिषु देहस्य मदनाक्षरमालिखेत् । लीनं दाडिमपुष्पाभं चिन्तयेद्देहसन्धिषु ॥ १७-४१ ॥ तदाशाभिमुखो भूत्वा स्वयं देवीस्वरूपकः । मुद्रां तु क्षोभिणीं बद्ध्वा मन्त्रमष्टशतं जपेत् ॥ १७-४२ ॥ नियोज्य मदनागारे चन्द्रसूर्यकलात्मके । ततो विकलसर्वाङ्गी कामबाणैः प्रपीडिताम् ॥ १७-४३ ॥ अनन्यमानसां प्रेमभ्रममाणानां मदालसाम् । एवमाकर्षयेन्नारीं योजनानां शतादपि ॥ १७-४४ ॥ मातृकां विलिखेच्चक्रबाह्यतः सकलां प्रिये । भूर्जपत्रे स्वर्णपत्रे रौप्यपत्रेऽथ ताम्रजे ॥ १७-४५ ॥ अवध्यः सर्वजन्तूनां व्याघ्रादीनां विशेषतः । तथैव मातृकायुक्तस्वसंज्ञाचक्रमण्डितः । कर्पूरकुङ्कुमाद्यैस्तु अजरामरतां लभेत् ॥ १७-४६ ॥ अनेन विधिना देवि रोचनागरुकुङ्कुमैः ॥ १७-४७ ॥ विलिखंश्चक्रयोगेण साध्यनाम वरानने । विदभीतं स्वनाम्ना तु यस्मिन्कस्न्निपि स्थितम् ॥ १७-४८ ॥ स्थावरं जङ्गमं चापि सकलं जनमण्डलम् । वशी कुर्यान्महेशानि पादाक्रान्तं न संशयः ॥ १७-४९ ॥ महात्रिपुरसुन्दर्याः कामकूटेन भास्वता । एकमेकमवष्टभ्य साध्यनामाक्षराणि च ॥ १७-५० ॥ बहिरप्यखिलैर्वर्णैर्मातृकायाः प्रवेष्टयेत् । हेममध्यगतं कुर्याच्छिखायां वामके भुजे ॥ १७-५१ ॥ धारयेद्यत्र कुत्रापि त्रैलोक्यवशकारकम् । राजेन्द्रमपि देवेशि दासभूतं करोति हि ॥ १७-५२ ॥ राजानो वाजिनः सर्पा गजा दुष्टा मदोत्कटाः । व्याघ्राः केसरिणो मत्ता वश्यास्तस्य भवन्ति हि ॥ १७-५३ ॥ पूर्वक्रमेण नगरनाम संदर्भ्य शैलजे । मध्ये चतुष्पथे वाऽपि चतुदीक्षु निधापयेत् ॥ १७-५४ ॥ महाक्षोभो योषितां तु जनानां महतामपि । तथैव सर्वदुष्टानां पुरस्थानां च जायते ॥ १७-५५ ॥ एतन्मध्यगतां पृथ्वीं सशैलवनगह्वराम् । ज्वलन्तीं सर्वराजेन्द्रमण्डितां सागराम्बराम् ॥ १७-५६ ॥ मासषट्कं चिन्तयेद्यः साक्षात्कामोपमो भवेत् । कटाक्षक्षेपमात्रेण नार्यस्तस्य वशाः प्रिये ॥ १७-५७ ॥ राजानो ब्राह्मणा वैश्याः शूद्राश्च पशवो जगत् । दृष्ट्वा त्वाकर्षयेद्देवि त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १७-५८ ॥ सपत्नान्नाशयेद्दृष्ट्वा नात्र कार्या विचारणा । भूतप्रेतपिशाचांश्च ज्वरांश्चातुथीकादिकान् ॥ १७-५९ ॥ शूलगूल्मादिरोगांश्च दृष्ट्वा नाशयते क्षणात् । एतत्सिन्दूरसुभगं रात्रौ संपूजितं प्रिये ॥ १७-६० ॥ योजनानां शताद्वाऽपि सम्यगाकर्षयेस्रियम् । यदा दिक्षु विदिक्ष्वेवं दिविष्ठानपि सुन्दरि ॥ १७-६१ ॥ वशमानयते शीघ्रं सपुत्रपशुबान्धवान् । भूर्जपत्रे समालिख्य रोचनागरुकुङ्कुमैः ॥ १७-६२ ॥ तन्मध्ये नगर देशं मण्डलं खण्डमेव च । नाम्ना विदभीतं स्वस्य पूजयित्वा यथाविधि ॥ १७-६३ ॥ भूमिमध्यगतं कृत्वा त्रैलोक्यं वशमानयेत् । अथ वा धारयेत्कण्ठे शिखायां बाहुमूलके ॥ १७-६४ ॥ यत्र कुत्र स्थितं भद्रे क्षोभयेन्नगरं महत् । अर्कक्षीरेण संयुक्तं धत्तूरकरसं तथा ॥ १७-६५ ॥ रोचनाकुङ्कुमे चैव लाक्षालक्तकसंयुतम् । कस्तूरीचन्द्रसंयुक्तमेकीकृत्य ततः परम् ॥ १७-६६ ॥ चक्रमेतत्समालिख्य यस्य नाम्ना महेश्वरि । तस्य व्याघ्रगजव्याधिरिपुसर्पभयादिकम् ॥ १७-६७ ॥ चोरग्रहजलारिष्टशाकिनीडाकिनीभयम् । भयं न विद्यते देवि परमन्त्राभिचारजम् ॥ १७-६८ ॥ नित्यं संधारयेद्देवि कालमृत्युं विनाशयेत् ॥ १७-६९ ॥ अथवा मध्यगां देवीं त्रिकोणोभयमध्यगाम् । अथ स्वनामसंयुक्तां रोचनाकुङ्कुमाङ्किताम् ॥ १७-७० ॥ निधापयेच्च सप्ताहाद्दासवत्ंकिकरो भवेत् । पीतद्रव्यैः समालिख्य पीतपुष्पैः समर्चयेत् ॥ १७-७१ ॥ पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा स्तम्भयेत्सर्ववादिनः । सहस्रवदनो देवि मूढो भवति तत्क्षणात् ॥ १७-७२ ॥ नाम्ना यस्य स वाग्ग्मी हि पाषाण इव जायते । चक्रं विलिख्य देवेशि महानीलीरसेन तु ॥ १७-७३ ॥ नाम संयोज्य विधिवद्दक्षिणाभिमुखो बुधः । वह्नौ दग्ध्वा महेशानि मारणं वैरिणां प्रिये ॥ १७-७४ ॥ महिषाश्वपुरीषाभ्यां सम्यगाधृष्य शैलजे । गोमूत्रेण च संलिख्य नामसंदर्भ्य पूर्ववत् ॥ १७-७५ ॥ क्षिप्त्वाऽऽरनालमध्यस्थं विद्वेषणकरं भवेत् । कृत्वा रोचनया नाम काकपक्षस्य मध्यगम् ॥ १७-७६ ॥ लम्बमानं तदाकाशे शत्रूच्चाटनकारकम् । महानीलीरोचनाभ्यां दुग्धलाक्षारसेन हि ॥ १७-७७ ॥ विलिख्य धारयेन्मन्त्री सर्ववर्णान्वशं नयेत् । अनेनैव विधानेन स्थापयेद्वारिमध्यगम् ॥ १७-७८ ॥ तेनोदकेन संस्नातः पीतं तत्सर्ववश्यकृत् । सौभाग्यं जायते तेन पानीयेन न संशयः ॥ १७-७९ ॥ एतन्मध्यगतां पृथ्वीं नगरीं वा सुलोचने । सप्ताहात्क्षोभयेत्सम्यग्ज्वलमानां विचिन्तयेत् ॥ १७-८० ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि महापातकनाशनम् । शिवां संपूजयेद्देवि सुगन्धैः कुसुमैः प्रिये ॥ १७-८१ ॥ महापातकयुक्तात्मा तत्क्षणात्पापहा भवेत् । शमीदूर्वाङ्कुराश्वत्थपलाशैरथ वाऽर्कजैः ॥ १७-८२ ॥ मासेन हन्ति कलुषं सप्तजन्मकृतं नरः । पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा पीतद्रव्यैः समर्चयेत् ॥ १७-८३ ॥ पीतस्थाने समालिख्य स्तम्भयेत्सर्ववादिनः । उत्तराशामुखो भूत्वा सिन्दूररजसा लिखेत् ॥ १७-८४ ॥ पूजयेद्विधिवद्विद्वान् सर्वलोकं वशं नयेत् । पश्चिमाभिमुखो भूत्वा चन्दनेन समालिखेत् ॥ १७-८५ ॥ संपूज्य विधिवद्विद्वान् सर्वयोषिन्मनो हरेत् । वल्लभो जायते देवि दासीमिव वशं नयेत् ॥ १७-८६ ॥ यमाशाभिमुखो भूत्वा चक्रे कृष्णं यदाऽर्चयेत् । यस्य नामाङ्कितं तस्य मन्त्रहानिः प्रजायते ॥ १७-८७ ॥ अग्निराक्षसवायव्यशम्भुकोणेषु पूजितम् । पूर्ववत्परमेशानि क्रमेण परिपूजितम् ॥ १७-८८ ॥ स्तम्भविद्वेषणव्याधिशत्रूच्चाटकरं भवेत् । रोचनालिखितं चक्रं क्षीरमध्ये क्षिपेद्बुधः ॥ १७-८९ ॥ सर्ववश्यकरं देवि भवत्येव न संशयः । गोमूत्रमध्यगं सम्यक्शत्रूच्चाटकरं भवेत् ॥ १७-९० ॥ तैलस्थं चक्रराजं तद्विद्वेषणकरं भवेत् । ज्वलज्ज्वलनमध्यस्थं शत्रुनाशकरं भवेत् ॥ १७-९१ ॥ यदेकान्ते चतुर्मार्गे सिन्दूररजसा लिखेत् । सर्वबाह्यत आरभ्य यावन्मध्यं महेश्वरि ॥ १७-९२ ॥ आकारादिक्षकारान्तां मातृकां तत्र विन्यसेत् । पूजयेद्रात्रिसमये कुलाचारक्रमेण तु ॥ १७-९३ ॥ साधकः खेचरो देवि जायते नात्र संशयः । गिरावेकतरौ तद्वदर्चयेत्कुलमार्गतः ॥ १७-९४ ॥ अजरामरतां लब्ध्वा सुखी भवति मान्त्रिकः । श्मशाने पूजयेच्चक्रं महाभूतदिने बुधः ॥ १७-९५ ॥ पूर्वक्रमेण विधिवत्साधकः स्थिरमानसः । खड्गसिद्धिं च मनःसिद्धिं च गुटिकामपि ॥ १७-९६ ॥ पादुकां वेतालसिद्धिं च मनःसिद्धिं च धातुदाम् । महाविवरसिद्धिं च यक्षिणीचेटकोद्भवाम् ॥ १७-९७ ॥ सर्वं तल्लभते मन्त्री नात्र कार्या विचारणा । अथ वक्ष्ये महेशानि श्रीविद्यापूजनं महत् ॥ १७-९८ ॥ ब्रह्महत्यादिदोषाणां पुरश्चरणमुत्तमम् । रक्तपद्मैर्महेशानि पूजयेच्चक्रमुत्तमम् ॥ १७-९९ ॥ समस्तरश्मिसहितं नित्याम्नायपुरस्कृतम् । कुलाचारक्रमाद्देवि कर्पूरक्षोदमण्डितम् ॥ १७-१०० ॥ मासमात्रेण देवेशि महापातककोटयः । जन्मान्तरकृता सर्वा नाशयेन्नात्र संशयः ॥ १७-१०१ ॥ लक्ष्मीस्तस्य गृहे रम्या सुस्थिरा सुरवन्दिते । जपापुष्पैर्महेशानि पूर्ववत्पूजयेच्छिवाम् ॥ १७-१०२ ॥ मासमात्रं क्रमेणैव पूर्ववत्परमेश्वरि । ब्रह्महत्यादिपापांश्च पूर्वजन्मकृतान्प्रिये ॥ १७-१०३ ॥ नाशयेन्नात्र संदेहो धनवाञ्जायते बुधः । केतकैस्तरुणैः पत्रैः पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये ॥ १७-१०४ ॥ उपपातकसंघांश्च मासमात्रेण नाशयेत् । सौभाग्यमतुलं तस्य जायते नात्र संशयः ॥ १७-१०५ ॥ शतपत्रैर्मनोरम्यैः पूजयेन्मासमात्रकम् । पूर्ववत्परमेशानि पूर्वपापं विनाशयेत् ॥ १७-१०६ ॥ चम्पकैः सुमनोरम्यैः पूर्ववत्पूजयेच्छिवाम् । मासमात्रेण हन्त्येव पातकाञ्शतजन्मजान् ॥ १७-१०७ ॥ सौभाग्यवान्भवेन्मन्त्री त्रिपुरायाः प्रसादतः । श्वेतपद्मैर्महेशानि महद्भिः पूजयेत्पराम् ॥ १७-१०८ ॥ पूर्ववन्नाशयेत्पापं विंशज्जन्मभवं प्रिये । मासमात्रेण सकलं मोक्षस्तस्य करे स्थितः ॥ १७-१०९ ॥ बन्धूककुसुमैर्देवि मासमात्रं प्रपूजयेत् । त्रैलोक्यं वशगं तस्य पूर्वपापं दहेद्बुधः ॥ १७-११० ॥ बिल्वपत्रैश्च जलजैः सहैव परिपूजयेत् । पूर्ववत्परमेशानि मासमात्रं प्रसन्नधीः ॥ १७-१११ ॥ समृद्धिमान् भवेद्देवि सर्वपापहरः सदा । मल्लिकामालतीजातीकुन्दैश्च शतपत्रकैः ॥ १७-११२ ॥ श्वेतोत्पलैमीश्रितैस्तु पूजयेन्मासमात्रकम् । कुलाचारक्रमेणैव पातकं शतजन्मजम् ॥ १७-११३ ॥ ब्रह्महत्यादिजनितं नाशयेन्नात्र संशयः । मुक्तिस्तस्य करे देवि वाचा जीवसमो भवेत् ॥ १७-११४ ॥ अगस्त्यबाणबन्धूकजपारक्तोत्पलैः प्रिये । पूर्वक्रमेण संपूज्य मासमात्रं प्रसन्नधीः ॥ १७-११५ ॥ पातकं नाशयेन्मन्त्री साक्षात्कामसमो भवेत् । चम्पकैः पाटलैर्दैवि बकुलैर्नागकेसरैः ॥ १७-११६ ॥ कह्लारैः सिन्दुरै रम्यैः पूर्ववत्पूजयेत्क्रमात् । सौभाग्यमतुलं तस्य मासमात्रेण जायते ॥ १७-११७ ॥ पापं विनाशयेद्देवि यदि जन्मसहस्रजम् । इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्याप्रयोगविधिर्नाम सप्तदशः पटलः ॥ १७ ॥ </poem> == अष्टादशः पटलः == <poem> अथाष्टादशः पटलः ईश्वर उवाच -- रत्नपूजाविधानं तु कथयामि तवानघे । पुष्पाणि रचयेद्देवि माणिक्यरचितानि हि ॥ १८-१ ॥ तैस्तु पूजा प्रकर्तव्या चक्रराजस्य पूर्ववत् । नानापुष्पैः सुगन्धैश्च कर्पूरक्षोदचन्दनैः ॥ १८-२ ॥ एकविंशतिरात्रेण विंशतिं धरणीभुजाम् । दासीभूतां करोत्येव महारोगांश्च नाशयेत् ॥ १८-३ ॥ सूर्यवत्कान्तिमान्मन्त्री जायते नात्र संशयः । मुक्तारत्नैश्च रचयेत्स्वर्णपुष्पाणि सुन्दरि ॥ १८-४ ॥ तैस्तु पूजा प्रकर्तव्या नानापुष्पैश्च पूर्ववत् । एकविंशतिरात्रेण राजपत्न्यो वशाः प्रिये ॥ १८-५ ॥ कलाकान्तियुतो देवि जायते सुभगः क्षितौ । प्रवालघटितैः स्वर्णपुष्पैस्तु बहुभिर्यजेत् ॥ १८-६ ॥ पूर्ववत्परमेशानि कुलाचारक्रमेण तु । पुष्पैश्च विविधैर्देवि त्रिःसप्ताहात्सुरेश्वरि ॥ १८-७ ॥ क्रूरास्तस्य वशाः सर्वे वैरिवर्गान्विनाशयेत् । तथा मरकतक्षिप्तस्वर्णपुष्पैस्तु पूजयेत् ॥ १८-८ ॥ एकविंशतिरात्रेण नानापुष्पैः क्रमं यजेत् । विबुधास्तस्य वरदा वैरी नश्यति नान्यथा ॥ १८-९ ॥ पुष्परागमहारत्नघटितैः स्वर्णनिमीतैः । कुसुमैः पूजयेच्चक्रं त्रिःसप्ताहात्सुरेश्वरि ॥ १८-१० ॥ सुरास्तस्य वशा देवि बृहस्पतिसमो भवेत् । सुवर्णरचितैः पुष्पैर्वज्रकेयूरराजितैः ॥ १८-११ ॥ एकविंशतिरात्रेण मोहयेज्जगतीमिमाम् । दैवदैत्या वशास्तस्य जायन्ते नात्र संशयः ॥ १८-१२ ॥ इन्द्रनीलमयैः स्वर्णपुष्पैश्चक्रं समर्चयेत् । एकविंशतिरात्रेण तथा नीलैश्च नीरजैः ॥ १८-१३ ॥ वैरिणो नाशमायान्ति शेषा वश्या भवन्ति हि । गोमेदेघटितैः पुष्पैः सुवर्णस्य यजेद्बुधः ॥ १८-१४ ॥ किंशुकैश्च कुसुमैश्च पूर्ववत्परमेश्वरि । सप्ताहाद्वैरिणो वश्या घातस्तेषु प्रजायते ॥ १८-१५ ॥ त्रिःसप्ताहान्महापापसंचयं नाशयेत्प्रिये । क्रव्यादजीवा वश्या हि भवन्त्येव न संशयः ॥ १८-१६ ॥ वैदूर्यघटितैः स्वर्णपुष्पैरभ्यर्चयेत्क्रमम् । चम्पकादिभिरभ्यर्च्य त्रैलोक्यं स्तम्भयेत्क्षणात् ॥ १८-१७ ॥ एकविंशतिभिर्वारैः सर्वपापहरो भवेत् । पुष्पैः पर्युषितैर्देवि नार्चयेत्स्वर्णजैरपि ॥ १८-१८ ॥ निर्माल्यभूतैः कुसुमैरुच्छिष्टैः परमेश्वरि । नवरत्नमयैः स्वर्णपुष्पैर्यदि शिवांं यजेत् ॥ १८-१९ ॥ तदा देवा मनुष्याश्च पन्नगा राक्षसादयः । सर्वे वश्या भवन्त्येव त्रिःसप्ताहान्न संशयः ॥ १८-२० ॥ जन्मकोटिभवं पापं नाशयेन्नात्र संशयः । स्वर्णरत्नमयैः पुष्पैर्नवरत्नैः प्रपूजयेत् ॥ १८-२१ ॥ तदाऽश्वमेधदशकं कृतं भवति शैलजे । स्वर्णरत्नादिपूर्णत्वं यदा नास्ति तदा शृणु ॥ १८-२२ ॥ तैरेव पुष्पैः पूजा तु कर्तव्या साधकोत्तमैः । यद्यत्पुष्पं यत्र यत्र दत्तं तत्तत्सुरेश्वरि ॥ १८-२३ ॥ तत्र तत्र प्रदातव्यं न दातव्यं यथेच्छया । अलंकारस्वरूपेण पूजयेच्चक्रनायकम् ॥ १८-२४ ॥ केवलं स्वर्णपुष्पैस्तु त्रैलोक्यं स्तम्भयेच्छिवे । मासमात्रेण पापानि सप्तजन्मभवान्यपि ॥ १८-२५ ॥ नाशयेन्मोहयेत्सर्वां समुद्रवलयां धराम् ॥ १८-२६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यास्वर्णरत्नपूजाविधिविवरणं नामाष्टदशकः पटलः ॥ १८ ॥ </poem> == एकोनविंशः पटलः == <poem> अथैकोनविंशः पटलः श्रीदेव्युवाच -- त्रिपुरा परमा शक्तिस्त्रैलोक्यवशकारिणी । एतस्याः परमानन्दसाधनं कथय प्रभो ॥ १९-१ ॥ बीजत्रयस्य देवेश यद्यहं तव वल्लभा । ईश्वर उवाच -- एषा विद्या वरारोहे पारम्पर्यक्रमागता ॥ १९-२ ॥ भवबन्धं घातयन्ती संस्मृता पापहारिणी । जपान्मृत्युञ्जयेशानि ध्याता सर्वार्थसाधिका ॥ १९-३ ॥ दुःखदौर्भाग्यदारिद्र्यभयघ्नी पूजिता भवेत् । विघ्नौघशमनी चैव हवनान्नात्र संशयः ॥ १९-४ ॥ पृथग्बीजत्रयस्याहं साधनं कथयामि ते । शुभ्राम्बरपरीधानो गन्धकर्पूरमण्डनः ॥ १९-५ ॥ मुक्ताफलस्फुरद्रूपभूषणः शुभ्रमाल्यधृत् । शुभ्रमन्दिरसंविष्टो ब्रह्मचर्यसमन्वितः ॥ १९-६ ॥ पूजयेच्छुभ्रकुसुमैर्नैवेद्यमपि सूज्ज्वलम् । पायसं घृतसंपन्नं तथाऽमृतफलौदनम् ॥ १९-७ ॥ घृतमोदकसंपन्नं नानाशुभ्रान्नपूरितम् । नैवेद्यं दर्शयेद्देव्यै वागीश्वर्यै सुरेश्वरि ॥ १९-८ ॥ उपचारैः सुशुभ्रैश्च साधयेन्मोक्षवाङ्मयम् । वाग्भवाख्यां जपेद्विद्यां वागीशीं संस्मरन्बुधः ॥ १९-९ ॥ कर्पूरधवलां शुभ्रपुष्पाभरणभूषिताम् । अत्यन्तशुभ्रवसनां वज्रमौक्तिकभूषणाम् ॥ १९-१० ॥ मुक्ताफलामलमणिजपमालालसत्कराम् । पुस्तकं वरदानं च दधतीमभयप्रदाम् ॥ १९-११ ॥ एवं ध्यायेन्महेशानि सर्वविद्याधिपो भवेत् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं स्रवत्पीयूषवषीणीम् ॥ १९-१२ ॥ तस्माज्ज्योतिर्मयीं ध्यायेज्जिह्वां दीपस्वरूपिणीम् । पाषाणेन समो वाऽपि मूर्खो जीवसमो भवेत् ॥ १९-१३ ॥ अथ कामकलाशक्तिसाधकः परमेश्वरि । रक्तालंकारसुभगो रक्तगन्धानुलेपनः ॥ १९-१४ ॥ रक्तवस्त्रावृतः सम्यङ्मध्ये कामकलात्मना । रक्तपुष्पैश्च विविधैः कुङ्कुमादिभिरर्चयेत् ॥ १९-१५ ॥ मूलादिब्रह्मपर्यन्तं स्फुरद्दीपस्वरूपिणीम् । बन्धूककुसुमाकारकान्तिभूषणभूषिताम् ॥ १९-१६ ॥ इक्षुकोदण्डपुष्पेषुवरदाभयसत्कराम् । तदीयकायसिन्दूरभरितं भुवनत्रयम् ॥ १९-१७ ॥ चिन्तयेत्परमेशानि त्रैलोक्यं मोहयेत्क्षणात् । राजानो वशमायान्ति पन्नगा राक्षसाः सुराः ॥ १९-१८ ॥ कन्दर्प इव देवेशि योषितां मानहारकः । मनश्चिन्तितयोषित्तु दासीव वशगा भवेत् ॥ १९-१९ ॥ चलच्चलेन्दुसंकाशां तरुणारुणविग्रहाम् । चिन्तयेद्योषितां योनौ क्षोभयेत्सुरसुन्दरीः ॥ १९-२० ॥ किं पुनर्मानुषीर्देवि त्रैलोक्यमपि मोहयेत् । एषैव चिन्तिता देवी सिन्दूराभा हृदि क्षणात् ॥ १९-२१ ॥ आकर्षयेत्तदा शीघ्रं रम्भां वाऽपि तिलोत्तमाम् । रक्तवर्णां स्त्रियं ध्यात्वा तदीयसहसत्तमः (?) ॥ १९-२२ ॥ तस्या र्मूध्नि स्मरेद्बीजान्स्रवत्पीयूषवषीणीम् । ध्यायन्संमोहयेद्देवि मदनोत्तप्तमानसाम् ॥ १९-२३ ॥ क्षणमात्रेण वेशि त्रैलोक्यं वशमानयेत् । एतत्कामकलाध्यानात्पञ्च कामा वरानने ॥ १९-२४ ॥ मोहयन्ति जगत्सर्वं प्रयोगं शृणु पार्वति । पूर्वोक्तकामा देवेशि ज्ञातव्याः पञ्चसंज्ञकाः ॥ १९-२५ ॥ विदर्भ्याद्येन कामेन मन्मथान्तर्गतं कुरु । कन्दर्पसंपुटं कृत्वा कोणगर्भगतं ततः ॥ १९-२६ ॥ मकरध्वजसंज्ञं तु सर्वमेतद्वरानने । मीनकेतुगतं कुर्यान्मोहयेज्जगतीमिमाम् ॥ १९-२७ ॥ त्रैलोक्यमोहनं नाम योगोऽयं परिकीतीतः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि शक्तिबीजस्य साधनम् ॥ १९-२८ ॥ सृष्टिसंहारपर्यन्तं शरीरे चिन्तयेत्पराम् । स्रवत्पीयूषधाराभिर्वर्षन्तीं विषहारिणीम् ॥ १९-२९ ॥ हेमप्रभाभासमानां विद्युन्निकरसुप्रभाम् । स्फुरच्चन्द्रकलापूर्णकलशं वरदाभयौ ॥ १९-३० ॥ ज्ञानमुद्रां च दधतीं साक्षादमृतरूपिणीम् । ध्यायन्विषं हरेन्मन्त्री नानाकारव्यवस्थितम् ॥ १९-३१ ॥ एतस्याः स्मरणाद्देवि नीलकण्ठत्वमागतः । अहं मृत्युञ्जयो भूत्वा विचरामि जले स्थले ॥ १९-३२ ॥ वैनतेयसमो मन्त्री विषभारसहस्रनुत् । भूतप्रेतपिशाचांश्च नाशयेद्रोगसंचयम् ॥ १९-३३ ॥ चातुथीकज्वरान्सर्वानपस्मारांश्च नाशयेत् । अथ त्रिकूटा सम्पूर्णा महात्रिपुरसुन्दरी ॥ १९-३४ ॥ चिन्तिता साधकस्याऽऽशु त्रैलोक्यवशकारिणी । क्रमेण नाभिहृद्वक्त्रमण्डलस्थाऽरुणप्रभा ॥ १९-३५ ॥ पद्मरागमणिस्वच्छा चिन्तनात्सुरवन्दिते । तस्याष्टगुणमैश्वर्यं सौभाग्यं च प्रजायते ॥ १९-३६ ॥ तन्नाम संस्मरन्मन्त्री योगिनीनां भवेत्प्रियः । मातृचक्रं तस्य काये तेन सार्धं सुखी भवेत् ॥ १९-३७ ॥ पुत्रवान् देवदेवेशि मन्त्री ध्यानान्न संशयः । यदा चक्रस्थिता पूर्णा खेचरी सिद्धिदायिनी ॥ १९-३८ ॥ चतुःषष्टिर्यतः कोट्यो योगिनीनां महौजसाम् । चक्रमेतत्समाराध्य संस्थिता वीरवन्दिते ॥ १९-३९ ॥ आदौ संबन्धिनि पदे बीजाष्टकं बहिः । कलां ध्यात्वाऽङ्गनासङ्गे कामराज इवापरः ॥ १९-४० ॥ पाशाङ्कुशधनुर्बाणैर्मादनैर्मोहयेत्प्रिये । त्रैलोक्यसुन्दरीं देवीं किं पुनर्मर्त्ययोषितः ॥ १९-४१ ॥ तथैव शक्तिसंबन्धशस्त्रैस्तन्मयविग्रहः । सिद्धगन्धर्वदेवांश्च वशी कुर्यान्न संशयः ॥ १९-४२ ॥ एतामाराध्य देवेशि कामः सौभाग्यसुन्दरः । हरिश्च परमेशानि त्रिपुरासाधनात्प्रिये ॥ १९-४३ ॥ त्रैलोक्यमोहनो भूत्वा स्थितिकर्ताऽभवत्सदा । एतत्समाराधनेन ब्रह्मा सृष्टिकरोऽभवत् । चन्द्रसूर्यौ वरारोहे सृष्टिसंहारकारकौ ॥ १९-४४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रेत्रिपुराबीजत्रयसाधनविधि-- र्नामैकोनविंशः पटलः ॥ १९ ॥ </poem> == विंशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- जपहोमविधिं ब्रूहि येन विघ्नं विनाशयेत् । साधकानां हिताय त्वं वद शंकर सुव्रत ॥ २०-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि जपहोमविधिं प्रिये । चक्रं समर्चयेद्देवि सकलं नियतव्रतः ॥ २०-२ ॥ बाह्यं मध्यगतं वाऽपि मध्यं वा चक्रमर्चयेत् । उपचारैः समाराध्य सहस्रं प्रजपेच्छुचिः ॥ २०-३ ॥ तदग्रे संस्थितो मन्त्री तदनन्तफलं भवेत् । ध्यात्वाऽथ वा चक्रराजमत्र पूजासमन्वितम् ॥ २०-४ ॥ जपारम्भं सुधीः कुर्यान्महापातकहा भवेत् । निगदेनोपांशुना वा मानसेनाथ वा जपेत् ॥ २०-५ ॥ निगदः परमेशानि स्पष्टवाचा निगद्यते । अव्यक्तस्तु स्फुरद्वक्त्र उपांशुः परिकीतीतः ॥ २०-६ ॥ मानसस्तु वरारोहे चिन्तनाक्षररूपवान् । निगदेन तु यज्जप्तं लक्षमात्रं वरानने ॥ २०-७ ॥ उपांशुस्मरणेनैव तुल्यं भवति शैलजे । उपांशु लक्षमात्रं तु यज्जप्तं कमलेक्षणे ॥ २०-८ ॥ मानसोच्चारणात्तुल्यमेकेन परमेश्वरि । मुद्रासंनद्धदेहः सन्पूर्वोक्तध्यानयोगतः ॥ २०-९ ॥ लक्षमात्रं जपेद्यस्तु महापापैः प्रमुच्यते । लक्षद्वयेन पापानि सप्तजन्मभवान्यपि ॥ २०-१० ॥ महापातकमुख्यानि नाशयेन्नात्र संशयः । ततो लक्षत्रयं जप्त्वा यस्तु मन्त्रं कुलेश्वरि ॥ २०-११ ॥ महापातककोटीस्तु नाशयेन्नात्र संशयः । चतुर्लक्षं जपेद्देवि स हि वागीश्वरो भवेत् ॥ २०-१२ ॥ कुबेर एव देवेशि पञ्चलक्षान्न संशयः । षड्लक्षजपमात्रेण महाविद्याधरो भवेत् ॥ २०-१३ ॥ सप्तलक्षजपान्मन्त्री खेचरीमेलको भवेत् । अष्टलक्षजपान्मन्त्री देवपूज्यो भवेन्नरः ॥ २०-१४ ॥ अणिमाद्यष्टसिद्धीनां नायको भवति प्रिये । वशगास्तस्य राजानो योषितस्तु विशेषतः ॥ २०-१५ ॥ नवलक्षप्रमाणं तु जपेत् त्रिपुरसुन्दरीम् । रुद्रमूतीः स्वयं कर्ता हर्ता साक्षान्न संशयः ॥ २०-१६ ॥ सर्ववन्द्यः सदा सर्वस्वस्थः सौभाग्यभाग्भवेत् । यत्र वा कुवचिद्भागे लिङ्गं यत्पश्चिमामुखम् ॥ २०-१७ ॥ स्वयंभूबाणलिङ्गं वा वृषशून्यं जलस्थितम् । पश्चिमायतनं चापि इतरद्वाऽपि सुव्रते ॥ २०-१८ ॥ शक्तिक्षेत्रेषु गङ्गायां नद्यां पर्वतमस्तके । पवित्रे सुस्थले देवि जपेद्विद्यां प्रसन्नधीः ॥ २०-१९ ॥ तत्र स्थित्वा जपेल्लक्षं साक्षाद्देवीस्वरूपकः । ततो भवति विद्येयं त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ २०-२० ॥ एवं जपेद्यथाशक्ति होमकर्म समारभेत् । किंशुकैर्हवनं कुर्याद्दशांशेन वरानने ॥ २०-२१ ॥ कुसुम्भकुसुमैर्दैवि मधुत्रयविमिश्रितैः । विधिनोक्तप्रकारेण विघ्नौघं नाशयेत्क्षणात् ॥ २०-२२ ॥ सर्वकामप्रदा राज्यभुक्तिमुक्तिफलप्रदा । कुण्डं विरच्य विधिवत्सर्वलक्षणलक्षितम् ॥ २०-२३ ॥ योनिकुण्डं वाक्प्रदं स्यादाकृष्टिकरणं भगम् । लक्ष्मीप्रदं वर्तुलं स्याच्चन्द्रार्धे हि त्रयं भवेत् ॥ २०-२४ ॥ नवत्रिकोणकुण्डं तु खेचरीसिद्धिदायकम् । चतुरस्रं शान्तिलक्ष्मीपुष्टिवृद्ध्यम्बुकारणम् ॥ २०-२५ ॥ षडस्रं सर्वसंपत्तिधनसौभाग्यवर्धनम् । पद्माङ्कं सर्वसंपत्तिकारणं सुरवन्दिते ॥ २०-२६ ॥ अष्टपत्रं वरारोहे समीहितफलप्रदम् । एतानि सर्वकार्याणि चतुरस्रे भवन्ति हि ॥ २०-२७ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि चतुरस्रस्य लक्षणम् । चतुरस्रं समं हस्तमात्रं विरचयेत्सुधीः ॥ २०-२८ ॥ मेखलासहितं देवि शृणु लक्षणमुत्तमम् । पञ्चदशाङ्गुलं खातं रमणीयं यथा भवेत् ॥ २०-२९ ॥ कण्ठदेशेऽङ्गुलं त्यक्त्वा नवाङ्गुलसमुन्नता । षडङ्गुलप्रविस्तारा मेखला प्रथमा भवेत् ॥ २०-३० ॥ द्वितीया मेखला देवि चतुरङ्गुलविस्तरा । सप्ताङ्गुलोच्चा कर्तव्या तृतीया मेखला ततः ॥ २०-३१ ॥ पञ्चाङ्गुलोच्चा देवेशि विस्तारे द्व्यङ्गुला भवेत् । वेदाग्निपक्षविस्तारा कर्तव्या मेखला प्रिये ॥ २०-३२ ॥ कर्तव्यमथ वा खातं द्वादशाङ्गुलसंमितम् । द्वादशाष्टतदर्धैस्तु मेखला देवि कारयेत् ॥ २०-३३ ॥ चतुरङ्गुलमायामो तथा चैवोच्चता भवेत् । कुण्डस्य पश्चिमे भागे योनिं कुर्यात्सुलक्षणाम् ॥ २०-३४ ॥ द्वादशाङ्गुलदीर्घी तु तथाऽष्टाङ्गुलविस्तराम् । अश्वत्थपर्णरूपां तु त्रिकोणां वा विचक्षणः ॥ २०-३५ ॥ अथ चैकतमे पक्षे शृणु वक्ष्ये हि लक्षणम् । अष्टादशाङ्गुलं खातं कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-३६ ॥ चतुरङ्गुलविस्तारा षडङ्गुलसमुन्नता । मेखला पूर्ववत्कार्या योनिश्चापि तथा भवेत् ॥ २०-३७ ॥ चतुवींशाङ्गुलं कुण्डं त्रिकोणं परितः पृथक् । खातं तु पूर्ववत्कुर्यात्कण्ठे हित्वाऽङ्गुलं तथा ॥ २०-३८ ॥ पूर्ववन्मेखलाः कार्या एकाऽपि च तथा भवेत् । योनिस्तद्वन्महेशानि त्रिकोणं परिकीतीतम् ॥ २०-३९ ॥ चतुरस्रेण कुण्डेन समं कुण्डं यथा भवेत् । तथा परिमितं कुर्यात्त्रिकोणादिकमद्रिजे ॥ २०-४० ॥ योनिकुण्डं योनिरूपं भगाङ्कं भगरूपकम् । कुर्यात्त्रिकोणवद्देवि चतुरस्रस्य संख्यया ॥ २०-४१ ॥ चतुर्हस्तमितं सूत्रं वर्तुलाकृति योजयेत् । वर्तुलं रचयेत्तेन खननं पूर्ववद्भवेत् ॥ २०-४२ ॥ मेखला पूर्ववद्योनिस्तथैव परिकीतीता । अर्धचन्द्रं तु कुण्डं हि परिवेषक्रमेण च ॥ २०-४३ ॥ चतुर्हस्तमितं कुर्यादर्धचन्द्रं यथा भवेत् । मेखला योनिसहिता पूर्ववत्परमेश्वरि ॥ २०-४४ ॥ नवत्रिकोणकुण्डं तु कथयामि वरानने । मध्यचक्रेण सदृशं कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-४५ ॥ मध्यत्रिकोणं देवेशि त्रिकोणमिव पूर्ववत् । मेखलारहितं तेन नवकोणं यथा भवेत् ॥ २०-४६ ॥ सन्धिभेदक्रमेणैव ततः कोणाष्टकं भवेत् । खनेत्तत्तत्प्रकारेण गणितेन यथाक्रमम् ॥ २०-४७ ॥ मेखलाः पूर्ववत्कार्यास्त्यक्त्वा कण्ठेऽङ्गुलं क्रमात् । योनिस्तथैव रचयेत्सर्वसौभाग्यवर्धनी ॥ २०-४८ ॥ अष्टपत्रं महेशानि कमलाकृति संभवेत् । चतुरस्रस्य मानेन यथा चाष्टदलं भवेत् ॥ २०-४९ ॥ एकत्र खननं चास्य कुर्यान्नेत्रसुखप्रदम् । मेखला पूर्ववत्कार्या पद्माकृतिसुखावहा ॥ २०-५० ॥ योनिस्तथैव देवेशि कुर्यात्सर्वसमृद्धये । एवं विरच्य कुण्डं हि होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-५१ ॥ दीपस्थानं समाश्रित्य कुण्डस्य रचना भवेत् । वर्तुलं रचयेद्देवि कूर्माकृति सुलोचने ॥ २०-५२ ॥ तन्मध्ये नव कोष्ठानि कृत्वा वर्णान्समालिखेत् । मध्यकोष्ठे क्षेत्रनाम ततोऽन्यत्र समालिखेत् ॥ २०-५३ ॥ स्वरयुग्मं क्रमेणैव दिक्षु चाष्टसु योजयेत् । अवर्गः कथितो देवि कवर्गादिकसप्तमम् ॥ २०-५४ ॥ पूर्वादक्रमतो देवि कुबेरान्तं ततो लिखेत् । लक्षवर्णौ शम्भुकोणे विलिखेत्कूर्मसंज्ञके ॥ २०-५५ ॥ यस्मिन्कोष्ठे क्षेत्रनाम तन्मुखं विद्धि पार्वति । मुखस्य पार्श्वयोः पाणियुग्मं जानीहि पार्वति ॥ २०-५६ ॥ ततः पार्श्वद्वयं कुक्षिस्थानं हि सुरवन्दिते । ततः पादद्वयं विद्धि चान्ते पुच्छं प्रकीतीतम् ॥ २०-५७ ॥ मुखे कार्याणि सिध्यन्ति मनोरथशतानि हि । करस्थाने महाक्लेशः सर्वकार्यविनाशकृत ॥ २०-५८ ॥ उदरे दुःखमधिकं पादयोर्हानिरुच्यते । पुच्छे तु धनहानिश्च जायते नान्यथा भवेत् ॥ २०-५९ ॥ दीपस्थानं मया प्रोक्तं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् । दीपस्थानं पुरे पश्येद्ग्रामे वा विषयेऽपि वा ॥ २०-६० ॥ यत्र कुत्रापि वा पश्येत्कार्यसिद्धिर्भवेत्प्रिये । क्षेत्राधिपस्य नाम्ना हि दीपस्थानं विचारयेत् ॥ २०-६१ ॥ दीपस्थाने जपं कुर्याद्धोमं च फलदं सदा । कुण्डं सुलक्षणं कुर्यादीशाने मण्डपस्य च ॥ २०-६२ ॥ अङ्गुष्ठपर्वमात्रोच्चं वालुकामण्डलं कुरु । गोमयेन च संलिप्तभूम्यां सुस्थलरूपकम् ॥ २०-६३ ॥ तत्र चोल्लेखनं कुर्यात्त्रिरेखाः पश्चिमाः क्रमात् । पूर्वाग्रे विलिखेत्पश्चात्तिस्रो रेखाः प्रदक्षिणाः ॥ २०-६४ ॥ उत्तरान्तास्ततो देवि लेखनीं तत्र संक्षिपेत् । प्रोक्षणं च ततः कृत्वा सिन्दूरेण ततः परम् ॥ २०-६५ ॥ कुङ्कुमेनाथ वा देवि कर्पूररजसाऽथ वा । चूर्णेन वा हरिद्राया धान्यपिष्टेन वा प्रिये ॥ २०-६६ ॥ त्रिकोणं चैव षट्कोणं वसुपत्रं समालिखेत् । चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् ॥ २०-६७ ॥ मध्ये पुष्पं विनिक्षिप्य त्रिपुरेश्या वरानने । ततः स्रुवादिपात्राणां पवित्रीकरणं यजेत् ॥ २०-६८ ॥ इध्मदूर्वाश्च दर्भाश्च द्विधा कृत्वा वरानने । आज्यस्थालीं चरुस्थालीं स्थापयेद्युग्मभेदतः ॥ २०-६९ ॥ स्रुवं स्रुचं ततः पश्चात्प्रणीतां प्रोक्षणीं क्रमात् । द्वन्द्वशः परमेशानि स्थापयाधोमुखानि च ॥ २०-७० ॥ अर्ध्यपात्रस्थमुदकं गृहीत्वा प्रोक्षणीं यजेत् । त्रिधा चोत्पवनं कृत्वा प्रोक्षयेत्तेन वारिणा ॥ २०-७१ ॥ तानि सर्वाणि पात्राणि पवित्रीकरणं भवेत् । उन्मुखानि ततः कृत्वा बालया चाभिमन्त्रयेत् ॥ २०-७२ ॥ परिस्तीर्य च दूर्वाभिः कुण्डस्य परितः प्रिये । पूर्वाग्रमुत्तराग्रं च परिस्तरणमुच्यते ॥ २०-७३ ॥ स्रुवं गृहीत्वा वामेन करेण सुमुखं ततः । दुर्भाङ्कुरेण तद्वक्त्रं पश्चिमात्पूर्वदेशतः ॥ २०-७४ ॥ त्रिवारं परिमृज्याथाधस्तत्करणमानयेत् । उपरिष्टात्ततो देवि यावद्वक्त्रं तु मन्त्रयेत् ॥ २०-७५ ॥ बालयाऽथ वरारोहे पवित्राणि भवन्ति हि । मूलविद्यां समुच्चार्य कुण्डाय नम आलिखेत् ॥ २०-७६ ॥ अनेन मनुना देवि कुण्डं सम्पूजयेत्सुधीः । कामेश्वरीं कुण्डमध्ये सकामामृतुसंयुताम् ॥ २०-७७ ॥ समावाह्य च संपूज्य तद्गर्भे वह्निमानयेत् । मूलविद्यानेत्रमन्त्रार्णद्वयेन विलोकयेत् ॥ २०-७८ ॥ अस्रमन्त्रेण संरक्ष्य संपुटस्थं ततः परम् । भ्रामयेत्कुण्डपरितस्त्रिधा दक्षिणतः क्रमात् ॥ २०-७९ ॥ संपुटादग्निखण्डं तु हुंफडन्तेन संत्यजेत् । क्रव्यादंशं कोणभागे राक्षसे वीरवन्दिते ॥ २०-८० ॥ कवचेन च संपूज्य जानुभ्यामवनिं गतः । कुण्डमध्ये प्रतिष्ठाप्य कामबीजं च वह्नि च ॥ २०-८१ ॥ मूर्तये नम आलिख्य मनुना पूजयेच्छिवाम् । नाभिमण्डलदेशस्थवहन्नाडीपुटक्रमात् ॥ २०-८२ ॥ ज्ञानाग्निं बाह्यवह्निं च एकीकृत्य प्रपूजयेत् । मूलविद्यां समुच्चार्य आंसोहमिति चोच्चरेत् ॥ २०-८३ ॥ वह्निचैतन्यमुच्चार्य ङेन्तं हृन्मन्त्रसंयुतम् । अनेन मनुना गर्भे कामेश्वर्या विचिन्तयेत् ॥ २०-८४ ॥ वर्ह्नेदेहे षडङ्गानि योजयेत्सुरवन्दिते । सहस्राचीः स्वस्तिपूर्ण उत्तिष्ठ पुरुषस्तथा ॥ २०-८५ ॥ धूमव्यापी सप्तजिह्वो धनुर्धर उदाहृतः । चतुर्थ्यन्तान्षडङ्गेषु योजयेत्कमलेक्षणे ॥ २०-८६ ॥ तारं वैश्वानरप्रान्ते जातवेद इहाऽऽवह । लोहिताक्ष ततः सर्वकर्माणीति च साधय ॥ २०-८७ ॥ वह्निजायान्वितो मन्त्रो वह्निं सम्यक्समर्चयेत् । ध्यायेद्वह्निं हेमवर्णं शक्तिस्वस्तिकधारिणम् ॥ २०-८८ ॥ वरदायकशोभाढ्यं सुवर्णवरभूषणम् । एवमग्निं समभ्यर्च्य तन्मुखे कमलेक्षणे ॥ २०-८९ ॥ षट्कोणं चिन्तयेत्तत्र सप्त जिह्वाः समर्चयेत् । वह्निवायुं वामकर्णं भूषितं नादबिन्दुना ॥ २०-९० ॥ अनेन योजयेद्देवि क्रमेण रसनाः प्रिये । यकारादिसकारान्ता जिह्वाः सप्त भवन्ति हि ॥ २०-९१ ॥ पद्मरागतप्तहेमवर्णा हि सुरवन्दिते । हिरण्याख्याः शम्भुकोणे पूजयेत्सुरवन्दिते ॥ २०-९२ ॥ वैदूर्याभा सुवर्णा तु कनकाख्या ततः परम् । पूर्वकोणे समभ्यर्च्य पूजयेद्रुद्रलोहिताम् ॥ २०-९३ ॥ उद्यदादित्यसंकाशां रक्ताख्यां वह्निकोणके । नीलां नीलप्रभां देवि कृष्णाख्यां राक्षसे यजेत् ॥ २०-९४ ॥ श्वेतां मुक्ताप्रभां देवि शुभ्राख्यां पश्चिमे यजेत् । धूमिनीं पद्मरागाभां वायौ रक्ततरां यजेत् ॥ २०-९५ ॥ करालीं चन्द्रकोट्याभां बहुरूपां तु मध्यगाम् । दक्षिणोत्तरभागस्थां पूजयेत्सर्वसिद्धिदाम् ॥ २०-९६ ॥ क्रमेण जिह्वाबीजान्ते नामानि परिपूजयेत् । अग्निर्हुतवाहनेऽथ हुताशनेऽथ वर्त्मने ॥ २०-९७ ॥ देवमुखः सप्तजिह्वो वैश्वानरो जातवेदाः । क्रमेण पूजयेतत्र अष्टौ नामान्यनुक्रमात् ॥ २०-९८ ॥ एवमग्निं तु संपूज्य कामेशीगर्भसंभवम् । दर्भकङ्कणमादाय करबन्धं सुलोचने ॥ २०-९९ ॥ मूलमन्त्रेण बाणेन चतुर्थेन च होमयेत् । गर्भाधानं विधायेत्थं सीमन्तोन्नयनादिकम् ॥ २०-१०० ॥ कामेशीगर्भजातस्य वह्नेश्चौलादिसत्क्रियाः । मूलमन्त्रेण संचिन्त्य बाह्यचक्रं समचंयेत् ॥ २०-१०१ ॥ षट्कोणेषु षडङ्गानि वसुकोणेषु मातरः । लोकपालांश्च भूबिम्बे वह्निं प्रौढं विचिन्तयेत् ॥ २०-१०२ ॥ ब्रह्माणं दक्षिणेऽभ्यर्च्य घृतस्थालीं प्रपूजयेत् । वह्निं सम्पूज्य विधिवत्तन्मुखे शैलसंभवे ॥ २०-१०३ ॥ चक्रराजं समावाह्य सर्वरश्मिसमन्वितम् । सर्वसिंहासनैः सेव्यमुपचारैः समर्चयेत् ॥ २०-१०४ ॥ धूपं विस्तारयेत्सम्यक्कुण्डमण्डपपूरितम् । दीपं च दर्शयेन्मन्त्री ततो दीपान्बहु प्रिये ॥ २०-१०५ ॥ मालाकारेण संवेष्ट्य मेखलात्रयमाद्रिजे । विस्तार्य चरुकं पश्चात्सर्वदिक्षु सुखाप्तये ॥ २०-१०६ ॥ नित्यहोमं ततः प्रोक्तं कामनाहोममाचरेत् । मालतीजातिकामल्लीकुसुमैर्मधुमिश्रितैः ॥ २०-१०७ ॥ घृतपूर्णैर्हुनेद्देवि वागीशत्वं प्रजायते । मूकस्यापि च मूढस्य शिलारूपस्य नान्यथा ॥ २०-१०८ ॥ जपापुष्पैराज्ययुक्तैः करवीरैस्तथाविधैः । हवनान्मोहयेन्मन्त्री लोकत्रयनिवासिनः ॥ २०-१०९ ॥ कर्पूरकुङ्कुमे देवि मिश्रं मृगमदेन हि । हवनान्मदनो देवि मन्त्रिणा विजितो भवेत् ॥ २०-११० ॥ सौभाग्येन विलासेन सामर्थ्येनापि सुव्रते । चम्पकैः पाटलैर्हुत्वा श्रियं प्रोल्लसिताम्बराम् ॥ २०-१११ ॥ मन्त्री प्राप्नोति महतीं स्तम्भयेज्जगतीभिमाम् । श्रीखण्डं गुग्गुलं चन्द्रमगरुं होमयेत्ततः । राजनागेन्द्रदेवानां पुरन्ध्रीर्वशमानयेत् ॥ २०-११२ ॥ सर्वलोका वशास्तस्य भवन्त्येव न संशयः । लाक्षाहोमाद्भवेद्राज्यं दारिद्र्यभयपीडितः । दुर्गोपसर्गशमनं पलत्रिमधुहोमतः ॥ २०-११४ ॥ दूरस्थितानां देवेशि गुरुणा प्रोक्तमार्गतः । होमं कुर्याद्वश्यकामैरन्यथा निष्फलं भवेत् ॥ २०-११५ ॥ रुधिराक्तेन च्छागस्य मांसेन निशि होमतः । मधुरत्रययुक्तेन गुरुणोक्तविधानतः ॥ २०-११६ ॥ परराष्ट्र्ं महादुर्गं समस्तं स्ववशं नयेत् । महापलेन देवेशि रिपोः सैन्यं विनाशयेत् ॥ २०-११७ ॥ खेचरो जायते रात्रौ कृत्वा होमं चतुष्पथे । क्षीरं मधु दधि त्वाज्यं पृथग्घुत्वा वरानने ॥ २०-११८ ॥ आयुर्धनमथाऽऽरोग्यं समृद्धिर्जायते नृणाम् । क्रमेण शैलजे क्षीरमधुभ्यां मृत्युनाशनम् ॥ २०-११९ ॥ दधिमाक्षिकहोमेन सौभाग्यं धनमाप्नुयात् । सितया केवलं होमो वैरिस्तम्भनकारकः ॥ २०-१२० ॥ होमो दधिमधुक्षीरलाजभिर्वीरवन्दिते । रोगहन्ता कालहन्ता मृत्युहन्ता न संशयः ॥ २०-१२१ ॥ कमलैररुणैर्होमः सम्यक्संपत्तिदायकः । रक्तोत्पलैर्जगद्वश्यं राजानो वशगाः क्षणात् ॥ २०-१२२ ॥ नीलोत्पलैर्महादुष्टा वशमायान्ति नान्यथा । श्वेतोत्पलैः श्रियं वाचं लभते हवनात्प्रिये ॥ २०-१२३ ॥ श्वेतैश्च ब्रह्मकमलैर्लक्ष्मीं सौभाग्यमाप्नुयात् । कह्लारहवनान्मन्त्री सौभाग्यं च धनं लभेत् ॥ २०-१२४ ॥ पूर्णं दाडिमहोमेन वशी कुर्यान्महासुरान् । मातुलुङ्गफलोद्भूतहोमेन क्षत्रिया वशाः ॥ २०-१२५ ॥ नारङ्गफलहोमेन वैश्या वश्या भवन्ति हि । कूष्माण्डफलहोमेन शूद्रा वश्यास्तथाऽपरे ॥ २०-१२६ ॥ द्राक्षाफलैः सिद्धयोऽष्टौ लक्षहोमान्न संशयः । कदलीफलहोमेन लक्षमात्रेण भूभृतः ॥ २०-१२७ ॥ वश्यास्तु दशसंख्याका भवन्त्येव न संशयः । खर्जूरीफलहोमेन लक्षमात्रेण भूभुजः ॥ २०-१२८ ॥ वश्या विंशतिसंख्याका इत्याज्ञा पारमेश्वरी । नारिकेलफलैर्होमात्समृद्धिर्जायते प्रिये ॥ २०-१२९ ॥ लक्षमात्रेण मन्त्रज्ञो राजाऽपर इव प्रिये । पक्वाम्रफलहोमेन लक्षमात्रेण सुन्दरि ॥ २०-१३० ॥ चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेदिनी वशमानयेत् । पनसस्य फलैर्होमाल्लक्षेण शतभूभुजः ॥ २०-१३१ ॥ वशा भवन्ति देवेशि नात्र कार्या विचारणा । तिलाज्यहोमाद्देवेशि कार्यसिद्धिर्भवोत्प्रिये ॥ २०-१३२ ॥ राजिकालवणाभ्यां तु दुष्टलोकान्वशं नयेत् । गुग्गुलस्य च होमेन सर्वदुःखानि नाशयेत् ॥ २०-१३३ ॥ कुङ्कुमेन हुनेद्देवि त्रैलोक्यं वशमानयेत् । वैरिणो वशगाः शीघ्रं चन्दनस्यापि होमतः ॥ २०-१३४ ॥ रक्तचन्दनहोमेन वश्या हि पुरुषाः स्त्रियः । कर्पूरस्य च होमेन वाग्वश्यं जायते नृणाम् ॥ २०-१३५ ॥ कस्तूरीहोमतो देवि राजानो राजमन्त्रिणः । वश्या भवन्ति सकलाः परिवारयुताः प्रिये ॥ २०-१३६ ॥ तिलतण्डुलहोमेन शान्तिर्भवति मन्दिरे । शर्करागुडहोमेन सर्वकामार्थसाधकः ॥ २०-१३७ ॥ घृतपायसहोमेन सिता युक्तेन मान्त्रिकः । त्रैलोक्यं वशमायाति धान्यसिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् ॥ २०-१३८ ॥ सोपस्करैश्च वटकैरुपसर्गान् विनाशयेत् ॥ २०-१३९ ॥ बन्धूककुसुमैर्होमः सर्वशत्रून् विनाशयेत् । जपापुष्पैर्जगद्वश्यं वनपुष्पैश्च मोहनम् ॥ २०-१४० ॥ बकुलस्य हुनेत्पुष्पैः सौभाग्यं जायते महत् । दशाङ्गधूपहोमेन सौभाग्यमतुलं भवेत् ॥ २०-१४१ ॥ जम्बूफलैः स्त्रियो वश्याः कूष्माण्डैर्दैत्यकन्यकाः । श्रीफलैरतुलां लक्ष्मीं पत्रैर्वा सुरवन्दिते ॥ २०-१४२ ॥ इक्षुखण्डैः सुखावाप्तिस्तद्रसाद्राजकन्यकाः । वश्या भवन्ति देवेशि नारिकेलजलेन वा ॥ २०-१४३ ॥ केवलं घृतहोमेन वरदाः सर्वशक्तयः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मानं हवनसिद्धिदम् ॥ २०-१४४ ॥ पुष्पं समग्रं जुहुयात्कमलं वाऽपि पुष्कलम् । कुसुम्भवनपुष्पाणि यथेष्टानि हुनेत्प्रिये ॥ २०-१४५ ॥ शतसंख्यास्तिला देवि राजिकाः शतसंख्यया । लाजा मुष्टिप्रमाणास्तु घृतं गद्याणमात्रकम् ॥ २०-१४६ ॥ चुलुकार्धं पयः क्षीरमन्नं ग्रासमितं भवेत् । स्थूलं फलं महेशानि कूष्माण्डं मातुलुङ्गकम् ॥ २०-१४७ ॥ मनःप्रियैश्च खण्डैश्च फलं भवति निश्चयात् । रम्भाफलं चतुःखण्डैर्लघु चेत्खण्ड्यते न हि ॥ २०-१४८ ॥ नारिकेलस्य खण्डं हि रम्भायाः फलवत्प्रिये । पर्वस्थाने चेक्षुखण्डं मनःसंतोषकारि वा ॥ २०-१४९ ॥ द्राक्षाफलं समग्रं स्यान्नारङ्गं खार्जुरं तथा । गुग्गुलं क्रमुकार्धं तु कुङ्कुमं च तथा भवेत् ॥ २०-१५० ॥ गुञ्जासमं च कर्पूरं कस्तूरी घुसृणं तथा । चन्दनं चागरुं देवि क्रमुकेन समं भवेत् ॥ २०-१५१ ॥ मनःप्रियाणि सर्वाणि फलानि हवने प्रिये । लाक्षा गुग्गुलसंख्या स्याद्यद्यद्वस्तु मनोहरम् ॥ २०-१५२ ॥ मनःप्रियाहुतीः कृत्वा होमं कुर्यात्सुलोचने । एतदाहुतिमानं ते कथितं सर्वविघ्नहृत् ॥ २०-१५३ ॥ यथेच्छया वरारोहे श्रीविद्यां परितोषयेत् । यथाशक्ति जपं कृत्वा तद्दशांशेन होमयेत् ॥ २०-१५४ ॥ किंशुकैः पापसंघातनाशकैरथ वा प्रिये । नानाद्रव्यैः पृथग्भूतैमीश्रितैर्वा वरानने ॥ २०-१५५ ॥ यथाशक्त्या तु मिलितैर्होमं कुर्याद्विचक्षणः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि विशेषविधिमुत्तमम् ॥ २०-१५६ ॥ आदौ कुण्डं समुत्पाद्य सर्वलक्षणसंयुतम् । चतुरस्रं तु शोभाढ्यं शतहोमेऽर्धहस्तकम् ॥ २०-१५७ ॥ सहस्रे हस्तमात्रं च चतुरस्रं द्विहस्तकम् । द्विहस्तमयुते प्रोक्तं लक्षे हस्तचतुष्टयम् ॥ २०-१५८ ॥ कोटिहोमेऽष्टहहस्तं च कृत्वा कुण्डस्य लक्षणम् । शान्तिके चतुरस्रं तु वश्ये चैवार्धचन्द्रकम् ॥ २०-१५९ ॥ षट्कोणं स्तम्भने चैव मारणे तद्वदेव हि । आकर्षणे त्रिकोणं च वृत्तमुच्चाटने तथा ॥ २०-१६० ॥ नानासिद्धिहितार्थाय पद्मकोणं च सिद्धिदम् । उत्तरे शान्तिकं चैव स्तम्भने वारुणीं दिशम् ॥ २०-१६१ ॥ मारणं दक्षिणे चैव पश्चिमे वश्यकर्मणि । दाहकर्म च आग्नेये विद्वेषो नैरृते तथा ॥ २०-१६२ ॥ उच्चाटने तु वायव्य ईशान्ये (एशाने) सर्वसिद्धिदम् । कृत्तिका कर्षणे प्रोक्ता भरणी मारणे तथा ॥ २०-१६३ ॥ स्वाती वश्ये तथोच्चाटे ज्येष्ठा स्तभनमेव च । विद्वेषणे शततारं चाभिजित्वं तु शान्तिके ॥ २०-१६४ ॥ सोमे सर्वाकर्षणं च मारणं मङ्गले तथा । बुधेन स्तम्भ कार्यं गुरुवारे तु पौष्टिकम् ॥ २०-१६५ ॥ शुक्रे च सर्वकामास्तु भानोरथ(नावथ)शुभानि च । पूर्वाह्णे वश्यकर्माणि मध्यान्हे प्रीतिनाशनम् ॥ २०-१६६ ॥ उच्चाटनं चापराह्णे संध्यायां मारणे तथा । शान्तिके अर्धरात्रं च पौष्टिकं प्रातरेव हि ॥ २०-१६७ ॥ स्तम्भने गजचर्माणि मारणे माहिषं तथा । मृगचर्म तथोच्चाटे छागलं वश्यकर्मणि ॥ २०-१६८ ॥ विद्वेषे जम्बुकं प्रोक्तं गोचर्मं शान्तिके तथा । नानासिद्धिहितार्थाय व्याघ्रचर्ममुदाहृतम् ॥ २०-१६९ ॥ श्वेतं व्याघ्रे भवेच्छान्त्यै पीतं स्तम्भनकारकम् । वश्याकर्षणयो रक्तं क्षोभणार्थं प्रियावहम् ॥ २०-१७० ॥ कृष्णं च मारणे प्रोक्तं धूम्रमुच्चाटनादिके । राजवृक्षस्य समिधो होतव्याः स्तम्भकर्मणि ॥ २०-१७१ ॥ महिषीघृतसंयुक्तं सदा वै सिद्धिदायकम् । मारणेऽत्यचिराहोमं समिधै {द्भि} र्दाडिमोद्भवैः ॥ २०-१७२ ॥ अजाघृतेन देवेशि वशयेत्सचराचरम् । विद्वेषस्यैव होतव्य { व्या } उन्मत्तसमिधस्तथा ॥ २०-१७३ ॥ अतसीतैलसंयुक्ता विद्वेषणमतः परम् । सर्वविघ्नसमूहं तु नाशयेन्नात्र संशयः ॥ २०-१७४ ॥ पूर्णाहुतिं ततो देवि पूजयित्वा तु कन्यकाः । पूजितं तेन त्रैलोक्यं कन्यका येन पूजिताः ॥ २०-१७५ ॥ बालया पूजयेद्देवी श्रीविद्यां पूजयेत्ततः । पञ्चसिंहासनैर्देवि श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् ॥ २०-१७६ ॥ सुवासिनीस्ततः पूज्याः श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् । विप्रान्संतोषयेत्पश्चाच्छ्रीविद्यां तत्र पूजयेत् ॥ २०-१७७ ॥ योगिन्यश्च तथा पूज्याः श्रीविद्यां परितोषयेत् । दर्शनानि समग्राणि पूजयेद्विविधानि च ॥ २०-१७८ ॥ श्रीविद्यां तोषयेत्तत्र पूर्णाहुतिमथाऽऽचरेत् ॥ २०-१७९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे विंशः पटलः ॥ २० ॥ </poem> == एकविंशः पटलः == <poem> अथैकविंशः पटलः ईश्वर उवाच -- होमान्तरं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्म सनातनम् । ज्ञानेन चतुरस्राख्यं कुण्डं संचिन्त्य पूर्ववत् ॥ २१-१ ॥ आत्मभिश्चतुरस्रं तद्विज्ञेयं वीरवन्दिते । आत्मानो वेदसंख्या हि ज्ञातव्या देशिकोत्तमैः ॥ २१-२ ॥ येषां विज्ञानमात्रेण पुनर्जन्म न विद्यते । साधारणेन पक्षेण वर्तते सर्वजन्तुषु ॥ २१-३ ॥ स आत्मा परमेशानि प्राणरूपी वरानने । प्राणस्तु पवनो देवि हृदयस्थानमन्दिरः ॥ २१-४ ॥ शरीरं व्याप्य सकलं चरस्याप्यचरस्य च । हंसस्वरूपी विज्ञेयः श्वासोच्छ्वासविलासवान् ॥ २१-५ ॥ जीव इत्येव नामास्य भ्रान्त्या भासान्न वस्तुतः । श्वासोच्छ्वासो देहभावाद्भ्रान्तिरेव न संशयः ॥ २१-६ ॥ कुलालचक्रभेदेन घटाकाशं यथा घटे । दृश्यते परमेशानि आकाशं व्याप्य तिष्ठति ॥ २१-७ ॥ घटे भवति भिन्नत्वं नाऽऽकाशे भिन्नता भवेत् । तथा देहगतो जीवो देहनाशे वरानने ॥ २१-८ ॥ व्याप्य तिष्ठति सर्वत्र तस्मादात्मा परं महत् । आत्मज्ञानं मया प्रोक्तं द्वितीयस्य शृणु प्रिये ॥ २१-९ ॥ अन्तरात्मेति किं नाम तच्छृष्णुष्व पदं महत् । अन्तःशब्देन देवेशि रहस्यं सूक्ष्मरूपकम् ॥ २१-१० ॥ परमाणुस्वरूपेण सर्वं व्याप्य विजृम्भते । अन्तरङ्गतया तेन चरं वाऽप्यथ वाऽचरम् ॥ २१-११ ॥ व्याप्यते सकलं तस्मादन्तरात्मेति गीयते । स एव हंस आत्मा हि योगिगम्यो यदा भवेत् ॥ २१-१२ ॥ तारचञ्चुर्वरारोहे निगमागमपक्षवान् । शिवशक्तिपदद्वन्द्वो बिन्दुत्रयविलोचनः ॥ २१-१३ ॥ अयं परमहंसस्तु सृष्टिं व्याप्यावतिष्ठति । तदा भूतानि जायन्ते क्रमेण कमलेक्षणे ॥ २१-१४ ॥ आकाशं पवनोऽग्निश्च जलं पृथ्वी वरानने । पञ्चकस्यास्य देवेशि प्रथमं चित्तमुच्यते ॥ २१-१५ ॥ अविद्याख्यसरोमध्ये मोहपङ्कप्रपूरिते । प्रपञ्चकमले भूतपञ्चकपरिजृम्भिते ॥ २१-१६ ॥ विहारोऽस्यैव हंसस्य सृष्ट्या मायामयो भवेत् । अयमेव महादेवि निष्प्रपञ्चो यदा भवेत् ॥ २१-१७ ॥ संहाररूपी हंसस्तु तदाऽऽत्मानं प्रदर्शयेत् । पक्षित्वमस्य नास्त्येव सोऽहमात्मा प्रतिष्ठितः ॥ २१-१८ ॥ परमात्मेति जानीहि त्रयमेतदुदाहृतम् । पक्षपुच्छशिरो देवि आकारप्रतिभासकः ॥ २१-१९ ॥ ज्ञानात्मा कथ्यते भद्रे यः साक्षात्साक्षिरूपकः । येनेदं ज्ञायते सर्वं समत्वेन वरानने ॥ २१-२० ॥ चन्द्रबिम्बं यथा देवि जलक्षीरेषु दृश्यते । न लिप्तस्त { सं त} स्य देवशि नीरक्षीरविभेदतः ॥ २१-२१ ॥ कर्दमे चन्दने बिम्बं न भवेल्लिप्तमद्रिजे । सर्वसाक्षी तथा भद्रे ज्ञानात्मा परिकीतीतः ॥ २१-२२ ॥ आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्मानः प्रकीतीताः । एतद्रूपं हि चित्कुण्डं चतुरस्रं वरानने ॥ २१-२३ ॥ आनन्दमेखलारम्यं बिन्दुत्रिवलयाङ्कतम् । अर्धमात्रा योनिरूपं ब्रह्मानन्दमयं सदा ॥ २१-२४ ॥ पराहन्तामये सर्वज्ञानदीपविजृम्भिते । संविदग्नौ हुनेद्देवि प्रपञ्चहविरुत्कटम् ॥ २१-२५ ॥ शब्दाख्यं मातृकारूपमक्षवर्णविराजितम् । अक्षराणि हुतान्यत्र निःशब्दं ब्रह्म जायते ॥ २१-२६ ॥ पुण्यपापे हविर्देवि कृत्याकृत्ये हविः प्रिये । संकल्पश्च विकल्पश्च धर्माधर्मौ हविस्तथा ॥ २१-२७ ॥ जुहुयात्परमेशानि मन्त्राभ्यां विमलानने । मूलविद्यां ब्रह्मरूपां ध्यात्वा तु तदनन्तरम् ॥ २१-२८ ॥ तदन्ते चोच्चरेत्पश्चाद्ब्रह्मप्रात्यै तु देशिकः । धर्माधर्महविर्दीप्त आत्माग्नौ मनसा स्रुचा ॥ २१-२९ ॥ सुषुम्नावर्त्मना नित्यमक्षवृत्तिं जुहोम्यहम् । स्वाहान्तेन हुनेद्देवि सकलं निष्कलं जगत् ॥ २१-३० ॥ अन्तर्होममनुर्देवि सर्वमायानिकृन्तनः । प्रकाशाकाशहस्ताभ्यामवलम्ब्योन्मनीस्रुचा ॥ २१-३१ ॥ धर्माधर्मौ कलास्नेहपूर्णवह्नौ जुहोम्यहम् । अग्निजायान्वितो मन्त्रो विद्यान्ते कथतस्तव ॥ २१-३२ ॥ निप्रपञ्चे यदा देवि जायते मन्त्रवित्तमः । तदा सच्चिन्मयः साक्षात्केवलं ब्रह्म साधकः ॥ २१-३३ ॥ दश सोऽहं जुहंसोऽपि पीत्वा मृत्युं सुखी भवेत् ॥ २१-३४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे ज्ञानहोमविधि-- र्नामैकविंशः पटलः ॥ २१ ॥ </poem> == द्वाविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- होमादिकं तु सकलं कुमारीपूजनं विना । परिपूर्णफलं नैव पूजनात्सफलं भवेत् ॥ २२-१ ॥ कुमारीपूजनाद्देवि पूजाकोटिफलं भवेत् । पुष्पं कुमार्यै यद्दत्तं तन्मेरुसदृशं भवेत् ॥ २२-२ ॥ कुमारी भोजिता येन त्रैलोक्यं तेनं भोजितम् । कुमार्यै यज्जलं दत्तं तज्जलं सागरोपमम् ॥ २२-३ ॥ अन्नं तु मीननयने कुलाचलसमं भवेत् । एकाब्दात्षोडशाब्दान्ताः कन्यकाः पूजयेच्छुभाः ॥ २२-४ ॥ विवाहरहिताः स्युश्चेदुत्तरोत्तरसिद्धिदाः । विवाहितास्तु देवेशि बाला एव कुमारिकाः ॥ २२-५ ॥ सुवासिन्यो मदप्रौढ.ः संशये त्यज सुव्रते । कुमारीपूजने देवि कुमारीमनुना भवेत् ॥ २२-६ ॥ मन्त्रभेदेन तेनैव श्रीविद्यां च प्रपूजयेत् । नैमित्तिकं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्ममयो बुधः ॥ २२-७ ॥ निवीकल्पस्य देवेशि नान्यस्य सुरवन्दिते । सर्वशङ्काविनिर्मुक्तः सर्वज्ञः साधकोत्तमः ॥ २२-८ ॥ दूतीयागविधिं कुर्यात्खेचरो जायते प्रिये । अर्घ्यपात्रे वह्निसूर्यसोमामृतमये शिवे ॥ २२-९ ॥ सोमामृतं तु जानीहि नानाद्रव्यमयं सदा । सविकल्पस्य देवेशि वर्णानुक्रमभेदतः ॥ २२-१० ॥ कथ्यन्ते द्रव्यभेदास्तु क्रमेण वरवणीनि । क्षीराज्यमधुमैरेयद्रव्यभेदा भवन्ति हि ॥ २२-११ ॥ सर्वज्ञत्वे वरारोहे यज्ञे दोषो न विद्यते । अश्वमेधादियज्ञेषु वाजिहत्या कथं भवेत् ॥ २२-१२ ॥ द्रव्यभेदा वरारोहे बहवः सन्ति भेदतः । जलं क्षीरं घृतं भद्रे मधु मैरेयमैक्षवम् ॥ २२-१३ ॥ पौष्पं तरुमयं धान्यसंभवं बहुनिमीतम् । सहकारभवं देवि विविधं बहुभेदतः ॥ २२-१४ ॥ मादकं धर्मसंछेदाद्वर्ज्यमासीत्सुलोचने । ज्ञानेन संस्कृतं तत्तु महापातकनाशनम् ॥ २२-१५ ॥ ब्रह्महत्त्यासुरापानस्वर्णस्तेयादिपातकान् । नाशयेत्पूजनाद्देवि निवीकल्पः स मन्त्रवित् ॥ २२-१६ ॥ विचारयेत्सदा सर्वं सर्वविद्वीरवन्दिते । जलं जलचरं विद्धि घटं पूर्णं समानयेत् ॥ २२-१७ ॥ स्थापितं देवि सप्ताहाज्जलं जीवसमन्वितम् । क्षीरं वै यस्य जीवस्य तस्य मांसं न संशयः ॥ २२-१८ ॥ कृशा पुत्रवती नारी वन्ध्या पुष्टा यतः प्रिये । माकन्दफलजं रम्यं द्रावं सेव्यं द्विजातिभिः ॥ २२-१९ ॥ अमादकत्वाद्देवेशि चैक्षुत्वं सेव्यते बुधैः । अनामिषं नास्ति किंचित्सर्वं क्षीरादिकं प्रिये ॥ २२-२० ॥ वेदशास्रपुराणेषु गूढो ज्ञानसमुच्चयः । शमीवृक्षे यथा वह्निस्तथा तिष्ठति सुन्दरि ॥ २२-२१ ॥ सर्वभूतेषु विज्ञानं ज्ञातव्यं देशिकोत्तमैः । काष्ठनिर्मथनाद्देवि प्रकटो वह्निरुच्यते ॥ २२-२२ ॥ तत्काष्ठं दह्यते तेन तथा ब्रह्ममयं जगत् । पापपुण्यविनिर्मुक्तं ज्ञानमेतद्वरानने ॥ २२-२३ ॥ किंचिदुल्लासपर्यन्तं ग्राह्यमेतत्सुरेश्वरि । यज्ञाङ्गं तु यतो लौल्यात्पातकी ब्रह्महा भवेत् ॥ २२-२४ ॥ मादकं वस्तु सकलं वर्जयेत्कनकादिकम् । कलञ्जं पातकी तस्माद्ब्रह्म ब्रह्मविदां वरः ॥ २२-२५ ॥ धर्माधर्मपरिज्ञानात्सकलेऽपि पवित्रता । विण्मूत्रं स्रीरजो वाऽपि नखास्थि सकलं प्रिये ॥ २२-२६ ॥ विचारयेन्मन्त्रवित्तु पवित्राण्येव सुव्रते । अन्नं ब्रह्म विजानीयात्तेन यस्य समुद्भवः ॥ २२-२७ ॥ नानाजीवाश्रयं तत्तु पुरीषं केन निन्द्यते । नानाविधा हि देवेशि देवताः सलिलस्थिताः ॥ २२-२८ ॥ तेनोदकेन यज्जातं मूत्रं कस्मात्तु दूषयेत् । गोमूत्रप्राशनं देवि गोमयस्यापि भक्षणम् ॥ २२-२९ ॥ प्रायश्चित्ते तु कथितं ब्रह्महत्यादिके प्रिये । मले मूत्रे कथं दोषो भ्रान्तिरेव न संशयः ॥ २२-३० ॥ स्त्रीरजः परमेशानि देहस्तेनैव जायते । कथं तु दूषणं येन प्राप्यते परमं पदम् ॥ २२-३१ ॥ पुरुषस्य तु यद्वीर्यं बिन्दुरित्यभिधीयते । बिन्दुस्तु परमेशानि कायोऽयं शिवरूपकः ॥ २२-३२ ॥ शिवतत्त्वेन चास्थ्यादिदूषणं नास्ति बैन्दवे । रेतः पवित्रं देहस्य कारणं केन निन्द्यते ॥ २२-३३ ॥ ज्ञानमार्गोऽयं सकलो निवीकल्पस्य सुन्दरि । सविकल्पो महेशानि पापभाग्जायते नरः ॥ २२-३४ ॥ मातृगर्भाद्विनिर्गत्य शिशुरेव न संशयः । इन्द्रियाण्यखिलान्यस्य देहस्थान्यपि वल्लभे ॥ २२-३५ ॥ निवीकारतया तत्र नान्यथा भवति प्रिये । भगलिङ्गसमायोगो जन्मकाले भवेत्सदा ॥ २२-३६ ॥ काम्यते सा यदा देवि जायते गुरुतल्पगः । अत एव यदा तस्य वासना कुत्सिता भवेत् ॥ २२-३७ ॥ तत्तद्भूषणसंयुक्तमन्यत्सर्वं शुभं भवेत् । पवित्रं सकलं भद्रे वासना कलुषा स्मृता ॥ २२-३८ ॥ अत एवार्घ्यपात्रस्य प्रतिष्ठानन्तरं ततः । मञ्चकं गजदन्तस्य हेमरूप्यादिनिमीतम् ॥ २२-३९ ॥ विशुद्धक्षौमरचितां तूलिकां तत्र योजयेत् । पुष्पान्विकीर्य तन्मध्ये कर्पूरस्य रजस्तथा ॥ २२-४० ॥ मण्डूकादींस्ततो देवि उपर्युपरि शैलजे । मण्डूकं पूजयेदादौ रुद्रं कालाग्निसंयुतम् ॥ २२-४१ ॥ आधारशक्तिं कूर्मं च तथाऽनन्तं वराहकम् । पृथिवीं च तथा कन्दं नालं पद्मं तथा दलान् ॥ २२-४२ ॥ केसराणि च सम्पूज्य कणीकां पूजयेत्ततः । मञ्चकं च समभ्यर्च्य तत्र पादचतुष्टये ॥ २२-४३ ॥ धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च क्रमाद्यजेत् । अपूर्वान्पूजयेदेतांस्तत्पादानां समीपके ॥ २२-४४ ॥ आत्मन्तरात्मपरम--ज्ञानात्मनः क्रमाद्यजेत् । मञ्चकाग्रेषु सम्पूज्य गुणत्रयमथार्चयेत् ॥ २२-४५ ॥ दूतीं सुलक्षणां रम्यां सर्वलक्षणलक्षिताम् । नानालंकारसुभगां सर्वज्ञां शारदामिव ॥ २२-४६ ॥ पूजयेत्परमेशानि पञ्चकामैः शरैस्तथा । बटुकादिंश्चतुदीक्षु पूजयेत्सिद्धिहेतवे ॥ २२-४७ ॥ मातृकां विन्यसेत्तस्या देहे कामशरान्विताम् । त्रिकोणं चिन्तयेन्मूघ्नी तत्र सम्पूजयेत्क्रमात् ॥ २२-४८ ॥ त्रिकोणमध्ये बालाख्यां कामेशीं परिपूजयेत् । गणेशं च कुलाध्यक्षं तथा लक्ष्मीं सरस्वतीम् ॥ २२-४९ ॥ त्रिकोणेषु च सम्पूज्य वसन्तं मदनं प्रिये । स्तनयोः पूजयेत्पश्चान्मुखे तस्याः कलाधरम् ॥ २२-५० ॥ दक्षपादादिमूर्धान्तं वामे मूर्धादि सुन्दरि । पादान्तं पूजयेत्सर्वाः कला वै कामसोमयोः ॥ २२-५१ ॥ श्रद्धा प्रीती रतिश्चैव धृतिः कान्तिर्मनोरमा । मनोहरा मनोरामा मदनोन्मादिनी प्रिये ॥ २२-५२ ॥ मोहिनी दीपनी चैव शोषणी च वशंकरी । रञ्जनी सुभगा देवि षोडशी प्रियदर्शना ॥ २२-५३ ॥ षोडशस्वरसंयुक्ता एताः कामकला यजेत् । पूषा वशा च सुमना रतिः प्रीतिस्तथा धृतिः ॥ २२-५४ ॥ ऋद्धिः सौम्या मरीचिश्च शैलजे चांशुमालिनी । अङ्गिराः शशिनी चैव छाया सम्पूर्णमण्डला ॥ २२-५५ ॥ तथा तुष्ट्यमृते चैव कलाः सोमस्य षोडश । स्वरैरेव प्रपूज्या हि सर्वकार्यार्थसिद्धिदाः ॥ २२-५६ ॥ बालाक्रमं मस्तकेऽस्याः संपूज्य तदनन्तरम् । तस्या मदनगेहं तु पूजयेद्भगमालया ॥ २२-५७ ॥ त्रिकोणं तद्भगं ज्ञात्वा सर्वसिद्धिप्रदाभिधम् । सर्वानन्दमयं मध्ये चक्रयुग्मं प्रपूजयेत् ॥ २२-५८ ॥ पूर्ववत्क्रमयोगेन (ण) श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् । धूपादिकं समर्प्याथ स्वलिङ्गे तदनन्तरम् ॥ २२-५९ ॥ तारं च भुवनेशानि महात्रिपुरसुन्दरि । नमः शिवाय विद्येयं दशार्णा परिकीतीता ॥ २२-६० ॥ अनया विद्यया देवि स्वलिङ्गे पूजयेच्छिवम् । यजेत्तत्पुरुषाघोरसद्योवामेशसंज्ञया ॥ २२-६१ ॥ निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च । शान्त्यतीता च सम्पूज्या षडङ्गावरणं यजेत् ॥ २२-६२ ॥ समग्रविद्यामुच्चार्य नन्दिकेशं प्रपूजयेत् । मध्ये वृषणयोर्देवि गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ॥ २२-६३ ॥ निवेद्य धूपदीपादि विजितेन्द्रियमानसः । सर्वक्षोभिणीं मुद्रां बद्ध्वा योनिं प्रचालयेत् ॥ २२-६४ ॥ क्षोभिण्यां वाऽथ वा देवि गजतुण्डाख्ययाऽथ वा । उच्चरन्भगमालां तु द्राविणीबीजमुच्चरेत् ॥ २२-६५ ॥ अक्षुब्धः सन् वरारोहे यावद्रेतः प्रवर्तते । रजोमयं रजः साक्षात्संविदेव न संशयः ॥ २२-६६ ॥ प्रकृतिः परमेशानि वीर्य पुरुष उच्यते । सर्वं साक्षात्सामरस्यं शिवशक्तिमयं ततः ॥ २२-६७ ॥ तयोर्योगो महेशानि योग एव न संशयः । सीत्कारो मन्त्ररूपस्तु वचनं स्तवनं भवेत् ॥ २२-६८ ॥ नखदन्तक्षतान्यत्र पुष्पाणि विविधानि च । कूजनं गायनं स्तुत्या ताडनं हवनं भवेत् ॥ २२-६९ ॥ आलिङ्गनं तु कस्तूरीघुसृणादिकमद्रिजे । मर्दनं तर्पणं विद्धि वीर्यपातो विसर्जनम् ॥ २२-७० ॥ कुलद्रव्येण संशोध्य शिवशक्तिमयं प्रिये । बीजामृतं परब्रह्मरूपं निक्षिप्य सुन्दरि ॥ २२-७१ ॥ अर्घ्यपात्रामृते त्यक्त्वा निवीकल्पः सदाऽनघः । श्रीविद्याक्रममभ्यर्च्य परब्रह्ममयो भवेत् ॥ २२-७२ ॥ एतत्ते कथितं ज्ञानं सामरस्यं वरानने । सविकल्पस्तु देवेशि पापभाग्जायते नरः ॥ २२-७३ ॥ विचिकित्साकारो मन्त्री जायते गुरुतल्पगः । अत एव वरारोहे निवीकल्पः सदा भवेत् ॥ २२-७४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यादूतीयजनविधिर्नाम द्वाविंशः पटलः ॥ २२ ॥ </poem> == त्रयोविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दूत्यन्तरं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्म सनातनम् । प्रणवाख्यं यागगेहं प्रविश्य सुरवन्दिते ॥ २३-१ ॥ इच्छाज्ञानक्रियाद्रव्यरचितं सुधया युतम् । अम्बया परमेशानि तत्त्वज्ञानमये शिवे ॥ २३-२ ॥ पर्यङ्के पुरुषार्थैस्तु पादैश्च परिमण्डिते । आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्माङ्गविभूषिते ॥ २३-३ ॥ तत्पदार्थस्त्वंपदार्थोऽसिपदार्थश्च सुन्दरि । पदार्थत्रयमेतत्तु ज्ञानसूत्रप्रकाशकम् ॥ २३-४ ॥ एतत्सूत्रमयैः पट्टैर्गुम्फितेऽम्बरमण्डिते । सुमनोवाससुभगे परां तत्र प्रपूजयेत् ॥ २३-५ ॥ जातिभेदस्तु दूतीनां चतुर्धा वीरवन्दिते । हस्तिनी शङ्खिनी चैव चित्रिणी पद्मिनी प्रिये ॥ २३-६ ॥ चतुवीधा हि दूत्यस्तु सुन्दर्यश्चारुलोचनाः । वैखरी हस्तिनी ज्ञेया स्थूला यस्माद्वरानने ॥ २३-७ ॥ ययेदं धार्यते सर्वं ब्रह्माण्डपरिमण्डलम् । वर्गाष्टकेन देवेशि सूते दिग्गजसंचयम् । तेनेयं करिणी प्रोक्ता मध्यमा शङ्खिनी भवेत् ॥ २३-८ ॥ शङ्खिनी तु यथा भद्रे विशुद्धा पापवजीता । सर्वदेवप्रिया सा हि शान्तिसौभाग्यशोभिता ॥ २३-९ ॥ तथा वनस्पतिगता मध्यमा वाग्वरानने । चित्रिणी वल्लरी देवि महादोषविनाशिनी ॥ २३-१० ॥ यस्याः फलं वरारोहे शिवशक्तिमयं सदा । शिवशक्तिमयं देवि प्राणिमात्रजगत्त्रयम् ॥ २३-११ ॥ तेषु सर्वेषु पश्यन्ती जीवेषु परमाश्रया । परब्रह्मणि सा लीना परा वाक्परमेश्वरि ॥ २३-१२ ॥ तां दूतीं तत्र संपूज्य समाधिकुसुमैः शुचिः । तदङ्गेषु कलाः पूज्याः क्रमेण सुरवन्दिते ॥ २३-१३ ॥ पद्मिनी तु परा ज्ञेया हंसस्वच्छविकासिनी । हंसोदयेन पद्मं हि त्यक्त्वा संकोचमद्रिजे ॥ २३-१४ ॥ विकासयति सौभाग्यं तथा वस्तुविलासतः । परा प्रकाशमायाति पद्मिनीत्वमतो भवेत् ॥ २३-१५ ॥ तस्या देहे वरारोहे कलाः पूज्यास्तु षोडश । चित्कला सत्कला ज्ञानकला संवित्कला तथा ॥ २३-१६ ॥ आत्मनस्तु कला ज्ञेयाश्चतस्रः परमेश्वरि । विरागता मोक्षकला परमाणुकला तथा ॥ २३-१७ ॥ विद्याकलाचतुष्कं तु विज्ञेयं चान्तरात्मनि । विद्या संतोषता तृप्तिः परब्रह्मप्रकाशता ॥ २३-१८ ॥ परमात्मकला ज्ञेयाः संलीनाः परवस्तुनि । लुप्तिः शान्तिकला बोधकला व्याप्तिकला परा ॥ २३-१९ ॥ ज्ञानात्मनः कला ज्ञेयाश्चतस्रः परमेश्वरि । कलाः षोडश देवेशि श्रीविद्यार्णेषु संस्थिताः ॥ २३-२० ॥ षोडशार्णा ब्रह्मरूपा कला षोडशरूपिणी । आत्मा जाग्रत्स्वरूपेण त्रैलोक्यं रचयत्यसौ ॥ २३-२१ ॥ अन्तरात्मा सत्त्वरूपस्तमोरूपश्च मिश्रितः । अत एव रजोरूपस्तमोरूपः परः शिवः ॥ २३-२२ ॥ परमात्मा हि विज्ञेयो ज्ञानात्मा तुर्यया युतः । एताः कला वरारोहे तस्या देहे प्रकाशयेत् ॥ २३-२३ ॥ तत्पदार्थं तु जानीहि मुखमस्या वरानने । त्वंपदार्थोऽसिवाक्यार्थः कुचयुग्मं क्रमेण हि ॥ २३-२४ ॥ भोगस्तु परमेशानि नादो ब्रह्ममयो भवेत् । नादोदितं वरारोहे विश्वं योनिर्न संशयः ॥ २३-२५ ॥ तत्रैव शक्तिं संपूज्य स्वात्मलिङ्गं शिवं यजेत् । परस्परप्रभावेण ब्रह्मानन्दरसो भवेत् ॥ २३-२६ ॥ तं रसं मनसा देवि वहन्नाड्यगतं प्रिये । अर्घ्यामृतेन संयोज्य ततः श्रीचक्रमर्चयेत् ॥ २३-२७ ॥ ब्रह्मानन्दमयं ज्ञानं कथयामि वरानने । न ब्राह्मणो ब्राह्मणस्तु क्षत्रियः क्षत्रियस्तथा ॥ २३-२८ ॥ वैश्यो न वैश्यः शूद्रो न शूद्रस्तु परमेश्वरि । चाण्डालो नैव चाण्डालः पौल्कसो न च पौल्कसः ॥ २३-२९ ॥ सर्व समं विजानीयात्परमात्मविनिश्चयात् । आकाशात्पतितं तोयं निम्नमार्गेण गच्छति ॥ २३-३० ॥ ग्राममध्यगतं सर्वं विष्ठामूत्रादिपूरितम् । मृतगोश्वानमार्जारखरादिरुधिरान्वितम् ॥ २३-३१ ॥ समस्तमपि देवेशि गङ्गायां मिलितं यथा । गङ्गामृते तु देवेशि कालुष्यं नैव तिष्ठति ॥ २३-३२ ॥ तथा सच्चिन्मये ज्ञाने समता सर्वजन्तुषु । सर्वद्रव्येषु गिरिजे समता नात्र संशयः ॥ २३-३३ ॥ यथा सूर्यप्रकाशोऽयं समत्वेन प्रवर्तते । उत्तमस्यापि चान्यस्य तमः संहरते क्षणात् ॥ २३-३४ ॥ शोषयन्दुग्धमूत्राणि चन्दनं चैव कर्दमम् । अत एव महेशानि मन्त्री सर्वसमो यदा ॥ २३-३५ ॥ सिद्धिस्तदैव विज्ञेया श्रीगुरोः कृपया प्रिये ॥ २३-३६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे ज्ञानदूतीयजनविधिर्नाम त्रयोविंशः पटलः ॥ २३ ॥ </poem> == चतुवींशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दीक्षाविधिं प्रवक्ष्यामि येन शिष्यः सुखी भवेत् । दीयते सकलं देवि गुरवे प्राणसंयुतम् ॥ २४-१ ॥ धन--रत्न--सुवर्णादि--पट्टवस्र--समुच्चयम् । क्षयं प्राप्नोति तद्भावान्नानापापसमुच्चयः ॥ २४-२ ॥ तस्माद्दीक्षेति नामास्याः सर्वशास्रेषु सुव्रते । पापिने कृपणायापि शठाय कपटाय च ॥ २४-३ ॥ अदीनायाऽऽचारशून्याय मन्त्रद्वेषपराय च । निन्दकाय च मूर्खाय तीर्थद्वेषपराय च ॥ २४-४ ॥ भक्तिहीनाय देवेशि न देया मलिनाय च । दानशीलाय भक्ताय साधवे तीर्थचेतसे ॥ २४-५ ॥ सन्मार्गवतीने चाग्निदेवद्विजरताय च । सर्वशास्रार्थवेदार्थज्ञानिने सुव्रताय च ॥ २४-६ ॥ दीक्षा देया वरारोहे अन्यथाऽऽपत्तिभाग्भवेत् । अथ वक्ष्ये वरारोहे दीक्षाकरणमुत्तमम् ॥ २४-७ ॥ मण्डपं वेदिकां कृत्वा पुष्पवैतानमण्डितम् । दीपमालावलीरम्यं नानाधूपसुधूपितम् ॥ २४-८ ॥ सिन्दूररङ्गमालाभिर्मण्डितं चित्रचित्रितम् । वेदिकायां वरारोहे कुङ्कुमेनाथ वा प्रिये ॥ २४-९ ॥ सिन्दूररजसा वाऽपि विलिखेच्चक्रमुत्तमम् । मध्यचक्रं वरारोहे नवकोणविराजितम् ॥ २४-१० ॥ चतुरस्रं च संलिख्य सुवर्णकलशान्नव । रौप्यताम्रादिरचितान्मृत्तिकारचितांश्च वा ॥ २४-११ ॥ जलपूर्णान्विशेषाढ्यान् स्वर्णरत्नप्रपूरितान् । फलैः पुष्पैश्च सुभगान् सुगन्धेन च चचीतान् ॥ २४-१२ ॥ वशिन्याद्यष्टकं तत्र वसुकुम्भेषु पूजयेत् । मध्यकुम्भे वरारोहे श्रीविद्यां परितोषयेत् ॥ २४-१३ ॥ क्रमं समस्तमभ्यर्च्य कुमार्याद्यर्चनं यजेत् । सुवासिनीर्ब्रह्मवृन्दं योगिनो विविधानपि ॥ २४-१४ ॥ तदङ्गहवनं कुर्यात्सर्वेषां तृप्तिहेतवे । गुरुः शिष्यमुपानीय भक्तिनम्रमकल्मषम् ॥ २४-१५ ॥ प्राणानायम्य विधिवच्छुद्धपीठे निवेश्य च । सुरास्त्वामेत्यादिमन्त्रैश्चिरण्टीभिर्युतः स्वयम् ॥ २४-१६ ॥ अभिषिञ्चेच्च तन्मूघ्नी तदेतत्कलशोदकैः । परिधायय सुवासोभिश्चन्दनादवलेप्य च ॥ २४-१७ ॥ वामतः परमेशानि स्वासने पूजिते शुचिम् । सर्वशृङ्गारवेषाढ्यं शिष्यं तत्र निवेशयेत् ॥ २४-१८ ॥ षडध्वरूपं श्रीचक्रं तस्य र्मूध्नि विचिन्तयेत् । अभावे तु बृहच्छङ्खं जलेनाऽऽपूर्य सुन्दरि ॥ २४-१९ ॥ कलास्तत्र समाराध्य देवीं सम्पूज्य सेवयेत् । स्वदृष्ट्याऽऽलोकयेत्तं तु दृष्ट्या दृष्टिं तु मेलयेत् ॥ २४-२० ॥ आज्ञासंक्रमणं कुर्याद्यावन्निश्चलता भवेत् । नैश्चलं शाम्भवो वेद्यः शून्याशून्यविवजीतः ॥ २४-२१ ॥ शून्यं शिवमयं वस्तु पुरुषः परमेश्वरि । अशून्यं शक्तिराद्या हि प्रकृतिः परमेश्वरि ॥ २४-२२ ॥ शक्त्याधिक्ये रजःस्थौल्यं संयोगाच्छिवयोर्यदा । स्वप्नावस्था तदा ज्ञेया योगः शक्त्यधिकस्ततः ॥ २४-२३ ॥ शक्तिर्जाग्रदिति ख्याता शिवो निश्चलता पिरये । सुषुप्तिरिति मन्त्रज्ञैः कथिता निश्चला यतः ॥ २४-२४ ॥ गुणत्रयं तु कथितं जाग्रत्सत्त्वगुणा प्रिये । तमोगुणा सुषुप्तिस्तु शिवे निश्चलरूपिणी ॥ २४-२५ ॥ शिवाधिक्याद्गुणातीतं वस्तु जानीहि सुन्दरि । शिवशक्तिसमायोगाच्छिवाधिक्यं यदा भवेत् ॥ २४-२६ ॥ तदा तुर्यां विजानीयात्सर्वबन्धनिकृन्तनीम् । कलाः षोडश देवेशि आत्मज्ञाने व्यवस्थिताः ॥ २४-२७ ॥ श्रीविद्याबीजसंलीनाः शिष्यदेहे प्रकाशयेत् । चतुवीधा षोडशार्णा महात्रिपुरसुन्दरी ॥ २४-२८ ॥ तद्ध्यानात्तु मनःस्थैर्यमुन्मनीति निगद्यते । ब्रह्मज्ञाने मनः पक्षी तृष्णाचञ्चुविलक्षितः ॥ २४-२९ ॥ संकल्पेन विकल्पेन पक्षाभ्यां चञ्चलः सदा । मोहमत्सरकामैश्च क्रोधाहंकारदुर्मदैः ॥ २४-३० ॥ संनद्धपिच्छैःसबलः कृत्याकृत्यपदद्वयः । संसारवृक्षे देवेशि धनपुत्रादिमूलके ॥ २४-३१ ॥ अविद्याविस्तृते निन्दास्तुतिशाखासुशोभिते । अभिलाषस्फुरत्पुष्पभरिते पातकादिभिः ॥ २४-३२ ॥ पर्णपूर्णे वरारोहे पापपुण्यफलान्विते । तत्र शाखाद्वये स्थूले श्रुतदृष्टाभिधः स्थितः ॥ २४-३३ ॥ पक्षिणं तं समाक्रम्य ज्ञानपाशेन पाशयेत् । पक्षिखेलारतो नित्यं कटाक्षः श्रीगुरोः प्रिये ॥ २४-३४ ॥ तेन पक्षद्वयं छिन्नं यदा भवति निश्चयात् । तदा समुन्मनीभूत उन्मुखो निश्चयात्प्रिये ॥ २४-३५ ॥ सर्वसंकल्परहिता कला सप्तदशी भवेत् । उन्मनी नाम तस्या हि भवपाशनिकृन्तनम् ॥ २४-३६ ॥ उन्मन्या सहितो योगी न योगी नोन्मनी परा । यथा कर्पूरगो दीपो न दीपो न पुनः शशी ॥ २४-३७ ॥ अत एव महेशानि दृष्ट्या संक्रमणं यजेत् । तत्त्वमस्यादिवाक्येन पश्चाद्वाच्यं हि योजयेत् ॥ २४-३८ ॥ आदावकथ्यसंयोज्यं स्पर्शेनैव सुलोचने । स्पर्शः स्पर्श इवाऽऽभाति श्रीगुरोः करसंभवः ॥ २४-३९ ॥ स्पर्शेन धातवः सद्यो लोहाद्याः सुरवन्दिते । सुवर्णतां प्राप्य सर्वे विशिष्टाभरणान्विताः ॥ २४-४० ॥ करस्पर्शस्तु देवेशि प्रपञ्चमलिनादिकम् । लोहत्वं नाशयित्वा हि सुवर्णत्वं करोति हि ॥ २४-४१ ॥ करे पुष्पफलान्कृत्वा ब्रह्मरन्ध्रे करं क्षिपेत् । तस्माद्ब्रह्मत्वमेवासीति वाक्यार्थः कराद्भवेत् ॥ २४-४२ ॥ अनिर्वाच्योपदेशोऽयं स्पर्शनाद्ब्रह्मरन्ध्रके । ब्रह्मरन्ध्रे सहस्रारे कर्पूरधवलो गुरुः ॥ २४-४३ ॥ वराभयकरो नित्यो ब्रह्मरूपी सदाऽनघः । जागती परमेशानि निजस्थानप्रकाशकः ॥ २४-४४ ॥ पश्चात्षट्चक्रविज्ञानं शिष्याय प्रतिबोधयेत् । आधारं स्वर्णवर्णं च चतुर्दलसुशोभितम् ॥ २४-४५ ॥ वादिसान्तैश्चतुर्वर्णैस्तप्तहेमसमप्रभैः । गणेशसहितं विद्धि स्वाधिष्ठानं ततः प्रिये ॥ २४-४६ ॥ इन्द्रगोपप्रतीकाशं स्फुरद्विद्रुमसंनिभैः । बादिलान्तैः स्फुरद्वर्णैर्ब्रह्मणा मण्डितं प्रिये ॥ २४-४७ ॥ नीलवर्णं तृतीयं हि मणिपूरं दशारकम् । विद्युत्पुञ्जप्रभावर्णैर्डादिफान्तैश्च मण्डितम् ॥ २४-४८ ॥ गदाधरहरिं प्रौढं चतुर्थं शृणु सुव्रते । पिङ्गाभं द्वादशारं तु कादिठान्तैः सुलोचने ॥ २४-४९ ॥ विस्फुलिङ्गप्रभैर्वर्णैः शिवेन च युतं प्रिये । विशुद्धचक्रं देवेशि धूम्रवर्णं कलात्मकम् ॥ २४-५० ॥ स्वरैर्माणिक्यसंकाशैर्मण्डितं परमेश्वरि । जीवात्मानऽधिष्ठितं हि तज्जानीहि तदन्ततः ॥ २४-५१ ॥ आज्ञाचक्रं महेशानि विद्युत्कोटिसमप्रभम् । द्विदलं हक्षवर्णाभ्यां शुभ्राभ्यां परिमण्डितम् ॥ २४-५२ ॥ परमात्मस्वरूपाढ्यं नादरूपं हि सप्तमम् । नादो विलीनो यस्मात्तु तस्माद्ब्रह्म तदुच्यते ॥ २४-५३ ॥ देहेऽक्षराणि देवेशि नाद एवात्र कारणम् । नादः पवनसंयोगत्कुण्डलिन्या युतो यदा ॥ २४-५४ ॥ प्रसन्नः परमेशानि षट्श्चकाणां दलेषु सः । पञ्चाशद्वर्णरूपत्वं माप्तवान्सुरवन्दिते ॥ २४-५५ ॥ अव्यक्तरूपता प्राप्ता उदात्तादिस्वरैः क्रमात् । एवं सर्वज्ञतां तस्मै दद्याच्छिष्याय सद्गुरुः ॥ २४-५६ ॥ शिष्यस्तदा श्रीगुरोस्तु पूजां कुर्यात्सुलक्षणाम् । रत्नाभरणशोभाढ्यां पट्टवस्रधनान्विताम् ॥ २४-५७ ॥ गजाश्वसहितां भद्रे महिषीगोसमन्विताम् । क्षेत्रग्राममहारामरम्यां चेटीशतान्विताम् ॥ २४-५८ ॥ सुवर्णरश्मिभरितां कस्तूरीचन्द्रचन्दनाम् । गुरुं संतोष्य विधिवत्प्रसादं तत्त्वसंयुतम् ॥ २४-५९ ॥ गृह्णीयाच्छिष्यवर्यस्तु गुरुस्तस्मा अनन्तरम् । बालां प्रकाशयेत्कर्णे दक्षिणे च ततः परम् ॥ २४-६० ॥ पञ्चसिंहासनगता विद्याः पश्चात्प्रकाशयेत् । ततो रहस्यं परमं महात्रिपुरसुन्दरीम् ॥ २४-६१ ॥ प्रकाशयेद्दक्षकर्णे परब्रह्ममयीं प्रिये । सर्वसौभाग्यजननीं भोगमोक्षफलप्रदाम् ॥ २४-६२ ॥ श्रीविद्यां षोडशार्णां तु ब्रह्मानन्दस्फुरत्कलाम् । न प्रकाशये द्देवेशि सर्वस्वमिव सुव्रते ॥ २४-६३ ॥ वेदशास्त्रपुराणेषु यामलेष्वपि सुव्रते । मुप्ता श्रीषोडशार्णेयं निधानमिव संस्मरेत् ॥ २४-६४ ॥ सहोदराय सर्वस्वप्राणदायापि बन्धवे । राज्ञे राज्यप्रदायापि पुत्राय प्राणदाय च ॥ २४-६५ ॥ न देया षोडशार्णेयं देयं सर्वस्वमद्रिजे । सुपुत्रदारसहितं शिरो देयं कथंचन ॥ २४-६६ ॥ न देया षोडशार्णा हि प्राणैः कण्ठगतैरपि । गोपितव्या महाविद्या स्वयोनिरिव पार्वति ॥ २४-६७ ॥ उदके लवणं लीनं यथा भवति शैलजे । मनो भवति वै लीनं पादयोः श्रीगुरौः प्रिये ॥ २४-६८ ॥ तदा देया महाविद्या कृपया षोडशाक्षरी । अक्षरैः सहिता वाऽपि निरक्षरतया स्थिता ॥ २४-६९ ॥ आकाशे नीलिमा देवि भ्रान्त्या दृष्टोदरे यथा । अक्षराणि तथा सन्ति श्रीविद्यायां सुरेश्वरि ॥ २४-७० ॥ षोडशार्णां ब्रह्मरूपां जानीहि परमेश्वरि । यथा रत्नमये दीपे कज्जलं नैव विद्यते ॥ २४-७१ ॥ श्रीविद्यायां यथाऽव्यक्तव्यक्तता वीरवन्दिते । न दद्याद्यस्य कस्यापि दद्यात्प्राणप्रियाय च ॥ २४-७२ ॥ कृतार्थोऽसि शिशोर्वाक्यं प्रवदेद्देशिकोत्तमः । षोडशार्णां महाविद्यां न दद्याद् ब्रह्मरूपिणीम् ॥ २४-७३ ॥ एकोच्चारेण देवेशि वाजपेयस्य कोटयः । अश्वमेधसहस्रं तु तुलां नाऽऽयाति सर्वदा ॥ २४-७४ ॥ एकोच्चारेण देवेशि प्रादक्षिण्यं भुवो भवेत् । धेनूनां कपिलानां हि दत्ता यैः कोटिकोटयः ॥ २४-७५ ॥ एकोच्चारेण देवेशि तुलां नाऽऽयाति सर्वदा । अर्धोदये पुण्यतिथौ हेमभारसहस्रकम् ॥ २४-७६ ॥ तुलापुरुषकोट्यस्तु तुलां नाऽऽयान्ति षोडशीम् । यदा यद्वर्ण्यते वस्तु तदा सर्व निरामयम् ॥ २४-७७ ॥ तथा ज्ञेया महाविद्या षोडशार्णा वरानने । परमात्मस्वरूपेयं विश्वस्पन्दनरूपिणी ॥ २४-७८ ॥ श्वासोच्छ्वासतया देवि षट्शतान्येकविंशतिः । सहस्राणि दिवा रात्रौ हंसः शब्दजपो भवेत् ॥ २४-७९ ॥ स्यन्दनत्वेन सकलं व्याप्य तिष्ठति सर्वतः । आत्मत्वेनाजपा ज्ञेया सूर्यसोमस्वरूपिणी ॥ २४-८० ॥ निरञ्जनस्वरूपा च निराभासस्वरूपिणी । अतनुत्वतनुत्वाभ्यां सूक्ष्मत्वेन वरानने ॥ २४-८१ ॥ प्रबोधापादनेनापि मण्डिता वह्निजायया । षडङ्गैः शोभितां देवीं हंसेनैव प्रपूजिताम् ॥ २४-८२ ॥ अव्यक्तरूपगायत्रीछन्दोवक्त्रां वरानने । साक्षात्परमहंसाभां देवतां परमेश्वरीम् ॥ २४-८३ ॥ श्रीविद्यां व्यापिकां विद्धि परज्योतिः स्वरूपिणीम् । आत्मस्वरूपलिङ्गं हि मायागेहगतं प्रिये ॥ २४-८४ ॥ श्रद्धातरङ्गिणीनीरक्षालितं भववन्दनम् । सुमनोमण्डितं वाऽपि समाधिकुसुमैर्वरम् ॥ २४-८५ ॥ ज्ञानाङ्गारे प्रपञ्चाख्यं धूपं दीपं च चिन्मयम् । अधितिष्ठति सर्वत्र सर्वनैवेद्यमण्डितम् ॥ २४-८६ ॥ निष्प्रपञ्चं निराभासं केवलं ब्रह्मसत्कलम् । षोडशार्णा परा विद्या श्रीविद्येत्यभीधीयते ॥ २४-८७ ॥ शुक्लपक्षे शुभदिने शुभवारे वरानने । मन्त्राद्यारम्भणं कुर्याद्ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥ २४-८८ ॥ न वारमासदोषा हि ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । पवित्रं सर्व देवेशि दानमेव शुभे दिने ॥ २४-८९ ॥ चैत्रे वै निष्फलं ज्ञेयं नीरजायतलोचने । वैशाखे क्षेत्रलाभं च ज्येष्ठे च मरणं ध्रुवम् ॥ २४-९० ॥ आषाढे बन्धुनाशं च श्रावणे च शतायुषम् । क्षयो भाद्रपदे मासि आश्विने रत्नसंपदः ॥ २४-९१ ॥ कातीके तु भवेल्लक्ष्मीर्मार्गशीर्षे धनं महत् । पौषे तु सम्भवेत्क्लेशो माघे सम्पत्तिरुत्तमा ॥ २४-९२ ॥ फाल्गुने सर्वकार्याणि मासानां फलमीदृशम् । शिष्यस्य प्रथमार्णं हि गृहीत्वा सुन्दरि पिरये ॥ २४-९३ ॥ नाम संकल्पयेद्देवि मनोज्ञं स्थिरबुद्धये ॥ श्रीविद्यां हृदये तस्य न्यसेदव्यक्तरूपिणीम् ॥ २४-९४ ॥ श्रीविद्याक्षरपङ्क्तिस्तु परब्रह्मणि चिन्मयी । उदके लवणं लीनं यथा तिष्ठति पार्वति ॥ २४-९५ ॥ तस्माद्ब्रह्ममयीं विद्धि सर्वशास्रेषु योजिताम् ॥ २४-९६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे दीक्षाविधिर्नाम चतुवींशः पटलः ॥ २४ ॥ Devi und Ishvara: Frage und Unterweisung führen zur Erkenntnis. </poem> == पञ्चविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- पवित्रारोपणं वक्ष्ये साधकानां हिताय च । वर्षमात्रकृता पूजा सफला भवति ध्रुवम् ॥ २५-१ ॥ तस्मात्पवित्रपूजा हि कर्तव्या सिद्धिहेतवे । आरभ्य मिथुनार्कं हि तुलासंक्रान्तिमासकम् ॥ २५-२ ॥ अतिरम्या महापूजा पवित्राणां सुरेश्वरि । पक्षद्वयेऽपि पूजा स्याच्चतुर्थ्यामष्टमीदिने ॥ २५-३ ॥ नवम्यां वा चतुर्दश्यां पवित्रारोपणं यजेत् । सौवर्णरौप्यताम्राणां सूक्ष्मसूत्राणि कारयेत् ॥ २५-४ ॥ कार्पाससंभवान्येव पट्टसूत्रसमुद्भवम् । त्रसरीसूत्रसंभूतं पद्मवल्कलसंभवम् ॥ २५-५ ॥ दर्भमुञ्जशणोद्भूतं पवित्राय प्रकल्पयेत् । प्रणवश्चन्द्रमा वह्निर्ब्रह्मा नागो गुहो रविः ॥ २५-६ ॥ साम्बाख्यः सर्वदेवश्च नवतन्तुषु पूजयेत् । शिरोमन्त्रेणाभिमन्त्र्य हृन्मन्त्रेण ततः परम् ॥ २५-७ ॥ प्रक्षालयेत्ततोऽभ्युक्ष्यास्रमन्त्रेण च देशिकः । अवरुध्य च नेत्रेण ग्रथितं कवचेन हि ॥ २५-८ ॥ रोचनाकुङकुमाभ्यां च रक्तचन्दनचन्दनैः । कस्तूरीघुसृणाद्यैश्च कर्पूरैर्न { र्ना } गरैरपि ॥ २५-९ ॥ गैरिकाद्यैवीचित्रं तत्कारयेत्सुमनोहरम् । मूलमन्त्रेण चाभ्युक्ष्य स्थापयेदीशकोणके ॥ २५-१० ॥ पवित्रवृन्दं सकलं षडङ्गैस्तु पवित्रितम् । कृत्वा देवेशि पूर्वस्मिन्दिवसे सद्य एव वा ॥ २५-११ ॥ अष्टोत्तरशतैः सूत्रैर्नवसूत्रेण कल्पितैः । उत्तमं तत्पवित्रं हि तदर्धं मध्यमं स्मृतम् ॥ २५-१२ ॥ तस्याप्यर्धं कनिष्ठं स्यात्त्रिविधं कथितं प्रिये । अधिवासनवेलायां यवान्विस्तार्य सुव्रते ॥ २५-१३ ॥ चतुभीरासनैस्तत्र पुष्पं निक्षिप्य देशिकः । पवित्राणि पवित्राणि पञ्चामृतसमुच्चयैः ॥ २५-१४ ॥ रचितान्यमलैः पञ्चरत्नैः सर्वौषधीगणैः । नववस्त्रयुगेनाथ सम्यगाच्छाद्य सुव्रते ॥ २५-१५ ॥ देवि कुम्भं प्रतिष्ठाप्य पूर्ण चामीकरादिभिः । देवीमावाह्य तत्कुम्भे मूलमन्त्रेण पूजयेत् ॥ २५-१६ ॥ ततः क्रमं समभ्यर्च्य पवित्रार्पणमारभेत् । श्रीविद्यया पवित्राणि गुरोर्नाम्ना च देशिकः ॥ २५-१७ ॥ पवित्रं गुरवे दद्यात्सर्वेभ्यस्तदनन्तरम् । गुरुभ्यस्त्रिविधेभ्यश्च पवित्राण्यर्पयेत्ततः ॥ २५-१८ ॥ तिथिनित्यागणायाथ पवित्रारोपणं यजेत् । नवचक्रस्थितायाथ चक्रेशीनवकाय च ॥ २५-१९ ॥ रश्मिवृन्दाय देवेशि प्रत्येकं भावपूर्वकम् । पवित्रकं समर्प्याथ गुरून् संतोषयेत्प्रिये ॥ २५-२० ॥ स्वर्णालंकारवस्त्रैश्च नानाधनसमुच्चयैः । तत्प्रसादं पवित्रं च धारयेत्तदनन्तरम् ॥ २५-२१ ॥ तदङ्गहोमं निर्वर्त्य पवित्रेण समर्चयेत् । कुमारीपूजनं कुर्यात्ततः सुवासिनीगणम् ॥ २५-२२ ॥ योगिन्यो योगिनश्चैव ब्राह्मणा विविधा गणाः । पूज्या हि परमेशानि यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः ॥ २५-२३ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यापवित्रारोपणविधिर्नाम पञ्चविंशः पटलः ॥ २५ ॥ </poem> == षड्विंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दमनारोपणं वक्ष्ये साधकानां हिताय च । संवत्सरकृता पूजा येन पूर्णा भवेत् प्रिये ॥ २६-१ ॥ तपोभङ्गाय मदनो मम शैलभवे यदा । भस्मीभवत्तदा पत्नी रतिः प्रीतिश्च दुःखिते ॥ २६-२ ॥ तन्नेत्रवारिसंभूता दमनस्य लता भवेत् । तत्सौरभ्यं च सौभाग्यं महदासीत्सुलोचने ॥ २६-३ ॥ तेन संतुष्टसुहृदा वरो दत्तो मया प्रिये । रत्यै प्रीत्यै च तस्मात्तु मदनः प्रकटीकृतः ॥ २६-४ ॥ दमनेन च यो मन्त्री वर्षमध्ये न पूजयेत् । तस्य सांवत्सरी पूजा मदनाय भविष्यति ॥ २६-५ ॥ इति तस्मै वरो दत्तो मयैव सुरवन्दिते । तस्माद्दमनपूजा हि कर्तव्या वीरवन्दिते ॥ २६-६ ॥ अन्यथा तत्फलं वर्षकृतं कामाय जायते । समूलं दमनं देवि स्थापयेत्पात्रके वरे ॥ २६-७ ॥ दमनं नवधा कूर्यात्पूजयेत्तदनन्तरम् । आनन्देश्वरबीजेन ततो भिन्नेन सुन्दरि ॥ २६-८ ॥ आनन्देश्वरबीजेन नवधा बिन्दुना सह । नवप्रकारभिन्नाङ्गं दमनं पूजयेत्क्रमात् ॥ २६-९ ॥ अघोरविद्यया पश्चादभिषिच्य तमेव हि । पूर्वोक्तया दक्षिणस्यां दिशि सिंहासनोक्तया ॥ २६-१० ॥ अस्त्रेण रक्षणं कुर्यात्कवचेन ततः परम् । बद्ध्वा त्रिशूलमुद्रां तु भ्रामयेद्दमनोपरि ॥ २६-११ ॥ चैत्रे सितचतुर्दश्यां दमनारोपणं भवेत् । उद्धरेदस्त्रमन्त्रेण हृदयेन च लेपयेत् ॥ २६-१२ ॥ श्रीखण्डघुसृणेन्द्राद्यैरधिवासं च कारयेत् । प्रथमे दिवसे कुर्यादधिवासनमुत्तमम् ॥ २६-१३ ॥ सद्योऽधिवासनं वाऽपि वर्षपूर्जासुसिद्धये । प्रातःकाले चतुर्दश्यां नित्यार्चानन्तरं ततः ॥ २६-१४ ॥ नवकोणं विरच्याथ सिन्दुरेण महाप्रभम् । कलशान्नव संस्थाप्य हेमरत्नादिपूरितान् ॥ २६-१५ ॥ एकं वा कलशं रम्यं स्थापयेद्देशिकोत्तमः । दक्षतो मण्डलं कृत्वा कुङ्कुमाद्यैवीचित्रितम् ॥ २६-१६ ॥ अशोकतरुमालिख्य त्रिकोणं मण्डलं लिखेत् । तन्मध्ये पूजयेत्कामं तरुणं चारुणप्रभम् ॥ २६-१७ ॥ रक्तवस्रं रक्तभूषं वामदक्षिणयोः प्रिये । रतिप्रीतिविशोभाढ्यं पञ्चबाणं धनुर्धरम् ॥ २६-१८ ॥ बसन्तसहितं कामं कदम्बवनमध्यगम् । मन्त्रेणानेन तं कामं पूजयेत्सिद्धिहेतवे ॥ २६-१९ ॥ वाग्भवं भुवनेशानीं श्रियं कामात्मकेन च । कामाय नम आलिख्य विद्येयं नववणीनी ॥ २६-२० ॥ कामबीजत्रयं चोक्त्वा रत्यात्मकमुच्चरेत् । रत्यै नमश्चाष्टवर्णां रतिविद्या वरानने ॥ २६-२१ ॥ प्रीतिं वदेद्रतिस्थाने प्रीतिमन्त्रोऽष्टवर्णकः । गौरश्यामे रतिप्रीती क्रमेण मणिभूषणे ॥ २६-२२ ॥ पद्मताम्बूलहस्ते च रक्तवस्त्रविराजिते । दिव्याभरणभूषे च पुष्पदामविराजिते ॥ २६-२३ ॥ वामदक्षिणयोर्ध्यात्वा कामस्य तदनन्तरम् । वसन्तं पूजयेत्पश्चात्कदम्बवनमध्यगम् ॥ २६-२४ ॥ गौरवर्णं वामहस्ते सुधापूर्णघटान्वितम् । दक्षहस्तेन दधतं नानापुष्पसमुच्चयम् ॥ २६-२५ ॥ साङ्गं कामं प्रपूज्याथ धूपदीपादि दर्शयेत् । दमने पूजितः कामः सर्वकार्याणि साधयेत् ॥ २६-२६ ॥ तेन सम्यक्प्रपूज्याथ महात्रिपुरसुन्दरीम् । क्रमं समर्चयेत्सम्यक्कुमारीर्भोजयेद्बुधः ॥ २६-२७ ॥ सुवासिनीश्च सम्पूज्य योगिनीगणमर्चयेत् । ब्राह्मणान् परिपूज्याथ नानादर्शनपारगान् ॥ २६-२८ ॥ तदङ्गहवनात्पश्चाद्गुरुं रत्नादिभूषणैः । स्वर्णभारसहस्रैश्च दिव्यवस्त्रमनोरमैः ॥ २६-२९ ॥ पूजयित्वा ततो देवि पूर्णाहुतिमथोच्चरेत् । अनेन विधिना देवि दमनारोपणं यजेत् ॥ २६-३० ॥ तस्य सांवत्सरी पूजा सफला शैलसंभवे ॥ २६-३१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे देवीश्वरसंवादे श्रीविद्यादमनारोपणविधिर्नाम षड्विंशः पटलः ॥ २६ ॥ ==स्रोतः == *[https://wiki.yoga-vidya.de/Jnanarnava_Tantra_Sanskrit_Devanagari ज्ञानार्णवतन्त्रम्] p2nnisnjhsjme42ejqjiaky5ooomph9 418700 418699 2026-10-03T16:38:58Z अनुनाद सिंह 1115 /* एकादशः पटलः */ 418700 wikitext text/x-wiki ॥ श्रीः ॥ '''ईश्वरप्रोक्तं ज्ञानार्णवतन्त्रम् ==प्रथमः पटलः == <poem> अथ प्रथमः पटलः श्रीदेव्युवाच -- गणेशनन्दिचण्डेशसुरेन्द्रपरिवारित । सर्ववन्द्य गणाधीश किं त्वया जप्यते सदा ॥ १-१ ॥ अक्षमालेति किं नाम संशयो मे हृदि स्थितः । शब्दातीतं परं ब्रह्म त्वमेव परमार्थवित् ॥ १-२ ॥ कथयाऽऽनन्दनिष्यन्दसान्द्रमानसनिश्चयात् । ईश्वर उवाच -- कथयामि वरारोहे यन्मया जप्यते सदा ॥ १-३ ॥ अकारादिक्षकारान्ता मातृका पीठरूपिणी । चतुर्दशस्वरोपेता बिन्दुत्रयविभूषिता ॥ १-४ ॥ अनुस्वारेण देवेशि बिन्दुनैकेन मण्डिता । विसर्गेण च बिन्दुभ्यां संलग्नाभ्यां विराजिता ॥ १-५ ॥ कलामण्डलमाख्यातं शक्तिरूपं महेश्वरि । ककारादिक्षकारान्ता वर्णास्तु शिवरूपिणः ॥ १-६ ॥ व्यञ्जनत्वात्सदाऽऽनन्देनोच्चारसहिता यतः । उच्चरेत्स्वरसंभिन्नांस्तदा देवि न संशयः ॥ १-७ ॥ पञ्चाशद्वर्णरूपेण शब्दाख्यं वस्तु सुव्रते । अकारः प्रथमो देवि क्षकारोऽन्तिम इष्यते ॥ १-८ ॥ अक्षमालेति विख्याता मातृका वर्णरूपिणी । शब्दब्रह्मस्वरूपेयं शब्दातीतं तु जप्यते ॥ १-९ ॥ शब्दातीतं परं धाम गणनारहितं सदा । आत्मस्वरूपं जानीहि हंसस्तु परमेश्वरः ॥ १-१० ॥ अस्मिन्नेव परे तत्त्वे बिन्दुत्रयविभूषिते । मातृकासंपुटत्वेन संस्थितं व्यक्तिमागतम् ॥ १-११ ॥ बिन्दुत्रयं प्रवक्ष्यामि बीजरूपं वरानने । हकारं बिन्दुरूपेण ब्रह्माणं विद्धि पार्वति ॥ १-१२ ॥ सकारः सर्गबिन्दुभ्यां हरिश्चाहं सुरेश्वरि । अविनाभावसंस्थानाल्लोके हरिहराविति ॥ १-१३ ॥ ब्रह्मबिन्दुर्महेशानि वामा शक्तिनीगद्यते । विश्वं वमति यस्मात्तद्वामेयं परिकीतीता ॥ १-१४ ॥ ज्येष्ठा तु वैष्णवी शक्तिः पालयन्ती जगत्त्रयम् । ततो रौद्री ग्रसन्ती तु क्रमेण परमेश्वरी ॥ १-१५ ॥ एवं बिन्दुत्रयं विद्धि गुणत्रयविभूषितम् । बिन्दुशब्देन शून्यं तु तथाऽपि गुणसूचकम् ॥ १-१६ ॥ इच्छाज्ञानक्रियारूपं भूर्भुवःस्वःस्वरूपकम् । पुरत्रयात्मकं विद्धि तत्त्वत्रयमयं प्रिये ॥ १-१७ ॥ बिन्दुत्रये महेशानि सर्वमेतत्प्रतिष्ठितम् । अम्बिकाबिन्दुभिर्देवि गुणत्रयपरम्परा ॥ १-१८ ॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश्च बिन्दुत्रयभवा शिवे । जाग्रत्सत्त्वगुणा ज्ञेया केवलं शक्तिरूपिणी ॥ १-१९ ॥ मनोव्यावृत्तिविस्तारा दुःखदोषाभिलाषिणी । शिवरूपा सुषुप्तिस्तु सर्वव्यावृत्तिहारिणी ॥ १-२० ॥ देहधर्मपरित्यक्ता शिवतत्त्वस्वरूपिणी । तमोगुणमयी कर्म ग्रसन्ती मोक्षरूपिणी ॥ १-२१ ॥ सुषुप्त्यन्ते जागरादौ स्वप्नावस्था रजोमयी । उभयैर्लक्षणैर्युक्ता तृष्णालक्षणलक्षिता ॥ १-२२ ॥ अवस्थात्रयमेतत्तु कथितं बिन्दुसंभवम् । एतस्मिन्बैन्दवे ज्ञाते तुर्यावस्थां शृणु प्रिये ॥ १-२३ ॥ निद्रादौ जागरस्यान्ते स्फुरत्तामात्रलक्षणा । अवस्था पूर्णतां प्राप्ता तुर्यावस्था परा कला ॥ १-२४ ॥ भावाभावपरित्यक्ता गुणातीता सुनिश्चला । इयमेव यदा देवि मनसा प्राप्यते सदा ॥ १-२५ ॥ उन्मनी नाम सद्रूपा ज्ञानवल्ली चिदात्मिका । बिन्दुत्रयेण नादेन प्रसृताऽऽनन्दरूपिणी ॥ १-२६ ॥ बिन्दुत्रयसमायोगात् त्रिपुरानामरूपिणी । वर्णातीता सवर्णाऽपि केवलं ज्ञानचित्कला ॥ १-२७ ॥ एनां विद्यां समाराध्य सर्वज्ञत्वं मयि प्रिये । उपास्यते मया देवि त्रिपुरा चाक्षमालया ॥ १-२८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे स्वरूपज्ञेयमात्रं नाम प्रथमः पटलः ॥ १॥ == द्वितीयः पटलः == <poem> अथ द्वितीयः पटलः श्री देव्युवाच -- त्रिपुरा परमेशान ज्ञानमार्गेण सूचिता । तत्त्वरूपेण कथय यद्यहं तव वल्लभा ॥ २-१ ॥ त्रिपुरायाः प्रकारस्तु मन्त्रभेदश्च किंविधः । सर्वं तच्छ्रेतुमिच्छामि येन सौभाग्यमाप्नुयाम् ॥ २-२ ॥ ईश्वर उवाच -- त्रिपुरा त्रिविधा देवि बालां तु प्रथमं शृणु । यया विज्ञातया देवि साक्षात्सुरगुरुर्भवेत् ॥ २-३ ॥ सूर्यस्वरं समुच्चार्य बिन्दुनादकलान्वितम् । स्वरान्तं पृथिवीयुक्तं तूर्यस्वरविभूषितम् ॥ २-४ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं सर्गवान्भृगुरव्ययः । शक्रस्वरसमोपेतो विद्येयं त्र्यक्षरी मता ॥ २-५ ॥ गङ्गातरङ्गकल्लोलवाक्पटुत्वप्रदायिनी । महासौभाग्यजननी महासारस्वतप्रदा ॥ २-६ ॥ महासौन्दर्यसुभगा महामृत्युविनाशिनी । ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्रादिवन्दिता पापहारिणी ॥ २-७ ॥ सर्वतीर्थमयी देवी स्वर्णरत्नादिदायिनी । सर्वलोकमयी देवी सर्वलोकवशंकरी ॥ २-८ ॥ सर्वक्षेत्रमयी देवी सर्वकार्यार्थसाधिका । महामोक्षप्रदा शान्ता महामुक्तिप्रदायिनी ॥ २-९ ॥ वक्त्रकोटिसहस्रैस्तु जिह्वाकोटिशतैरपि । वणीतुं नैव शक्येयं विद्येयं त्र्यक्षरी परा ॥ २-१० ॥ पञ्चवक्त्रेण जिह्वाभिः पञ्चभिर्नैव शक्यते । वाग्भवेनेन्दुमहसा वागीशत्वप्रदायिनी ॥ २-११ ॥ कामराजेन बीजेन शक्रगोपस्फुरत्त्विषा । त्रैलोक्यं मोहयन्तीयं शक्तिबीजेन सुव्रते ॥ २-१२ ॥ स्फुरत्सुवर्णवर्णेन सौभाग्यं तस्य मन्दिरे । एतस्याः साधनं देवि कथयामि समासतः ॥ २-१३ ॥ प्रातरुत्थाय देवेशि ब्रह्मरन्ध्रे निजं गुरुम् । स्मृत्वा देवीमयो भूत्वा तत्प्रभापटलामलः ॥ २-१४ ॥ स्नानकर्म ततः कुर्यान्मूलमन्त्रं स्मरन्बुधः । त्रिवारमञ्जलौ वारि मन्त्रयित्वा तु मूर्धनि ॥ २-१५ ॥ निक्षिपेत् परमेशानि त्रिधा चाऽऽचम्य तर्पयेत् । त्रिधा च प्रोक्षयेद्देहं सूर्यायार्घं निवेदयेत् ॥ २-१६ ॥ मूलमन्त्रेण देवेशि सूर्यमन्त्रेण वा प्रिये । शिवबीजं वह्निसंस्थं वामनेत्रविभूषितम् ॥ २-१७ ॥ बिन्दुनादसमायुक्तं हंसःपदमथोच्चरेत् । अनेन मनुना देवि सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् ॥ २-१८ ॥ यथाशक्त्या जपेन्मन्त्रं गायत्रीं परमेश्वरीम् । मूलविद्याद्यमुच्चार्य वागीश्वरि च विद्महे ॥ २-१९ ॥ द्वितीयं बीजमुच्चार्य कामेश्वरि च धीमहि । तृतीयं बीजमुच्चार्य तन्नः शक्तिः प्रचोदयात् ॥ २-२० ॥ यथाशक्त्या जपेत्पश्चाद्यागमण्डपमाविशेत् । धातारं च विधातारं गङ्गां च यमुनां तथा ॥ २-२१ ॥ द्वारश्रियं देहलीं च पुरुषं वास्तुसंज्ञकम् । संपूज्य परमेशानि पूजयेदासनं बुधः ॥ २-२२ ॥ पराबीजं समुच्चार्य ततश्चाऽऽधारपूर्वकम् । शक्तीतिपदमालिख्य कमलासनमालिखेत् ॥ २-२३ ॥ ङेन्तं नमःपदं कृत्वा चाऽऽसनस्य मनुः प्रिये । उपविश्य ततो देवि भूतान् संत्रासयेद्बुधः ॥ २-२४ ॥ भूतशुद्धिविधिं कुर्यात्प्राणायामत्रयेण तु । वायुबीजं समुच्चार्य षट्कोणादागतं महत् ॥ २-२५ ॥ कृष्णवर्णं महेशानि शोषयेदेनसः तनुम् । आसने सम्यगासीनो वामेनाऽऽपूर्य चोदरम् ॥ २-२६ ॥ कुम्भकेन त्रिरावृत्त्या दक्षिणेन च रेचयेत् । कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठेर्यन्नासापुटधारणम् ॥ २-२७ ॥ प्राणायामः स विज्ञेयस्तर्जनीमध्यमे विना । वामकुक्षिस्थितं पापपुरुषं कज्जलप्रभम् ॥ २-२८ ॥ ब्रह्महत्या शिरो यस्य स्वर्णस्तेयं भुजद्वयम् । सुरापानहृदा युक्तं गुरुतल्पकटिद्वयम् ॥ २-२९ ॥ तत्संसगीपदद्वन्द्वमङ्गप्रत्यङ्गपातकम् । उपपातकरोमाणं कृष्णश्मश्रुविलोचनम् ॥ २-३० ॥ खड्गचर्मधरं क्रुद्धं कुक्षौ पापं विचिन्तयेत् । शोषयेद्वायुबीजेन देहं च परमेश्वरि ॥ २-३१ ॥ पापेन सहितं शुष्कं कृत्वा तेन क्रमेण हि । वह्निबीजेन संदग्धं पापेन सहितं शिवे ॥ २-३२ ॥ पापेन रहितं पश्चात्प्लावयेदमृताम्बुना । प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेण जीवं देहे निधापयेत् ॥ २-३३ ॥ मुखवृत्तं समुच्चार्य हंसस्तु विपरीततः । उच्चरेत्परमेशानि विद्येयं त्र्यक्षरी भवेत् ॥ २-३४ ॥ प्राणप्रतिष्ठामन्त्रोऽयं सर्वकर्माणि साधयेत् । तेनैव विधिना देवि स्थिरी कुर्यान्निजां तनुम् ॥ २-३५ ॥ विशुद्धदेहो देवेशि न्यासं कुर्यात्समाहितः । ऋषिरस्य महेशानि दक्षिणामूतीरव्ययः ॥ २-३६ ॥ न्यसेच्छिरसि पूज्यत्वात्पङ्क्तश्छन्दो मुखे प्रिये । देवता हृदये बाला त्रिपुरा परमेश्वरी ॥ २-३७ ॥ बीजं तु वाग्भवं शक्तिस्तार्तीयं कीलकं तथा । कामराजं महेशानि छन्दो न्यास उदाहृतः ॥ २-३८ ॥ नाभ्यादिपादपर्यन्तं गलादानाभि चापरम् । मूर्धादिगलपर्यन्तं त्र्यक्षरीं विन्यसेत्क्रमात् ॥ २-३९ ॥ वामपाणितले चैक दक्षपाणितले तथा । उभयोः संपुटे विद्यां त्रिबीजां विन्यसेत्प्रिये ॥ २-४० ॥ पञ्च बाणान्क्रमेणैव कराङ्गुलिषु विन्यसेत् । अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं क्रमेण परमेश्वरि ॥ २-४१ ॥ थान्तद्वयं समालिख्य वन्हिसंस्थ क्रमेण हि । मुखवृत्तेन नेत्रेण वामेन परिमण्डितम् ॥ २-४२ ॥ बाणद्वयमिदं प्रोक्तं मादनं भूमिसंस्थितम् । चतुर्थस्वरबिन्द्वाढ्यं नावरूपं वरानने ॥ २-४३ ॥ फान्तं क्रमसमायुक्तं वामकर्णविभूषितम् । बिन्दुनादसमायुक्तं सर्गवांश्चन्द्रमाः प्रिये ॥ २-४४ ॥ पञ्च बाणा महेशानि नामानि शृणु पार्वति । क्षोभणद्रावणौ देवि तथा कर्षणसंज्ञकः ॥ २-४५ ॥ वश्योन्मादौ क्रमेणैव नामानि परमेश्वरि । कामास्तत्रैव विज्ञेयास्तेषां बीजानि संशृणु ॥ २-४६ ॥ पराबीजं मध्यबाणं वाग्भवं परमेश्वरि । तूर्यबाणं ततश्चैव स्त्रीबीजं च क्रमात्प्रिये ॥ २-४७ ॥ पञ्च कामा इमे देवि नामानि शृणु वल्लभे । काममन्मथकन्दर्पमकरध्वजसंज्ञकाः ॥ २-४८ ॥ मीनकेतुर्महेशानि पञ्चमः परिकीतीतः । एतान्विन्यस्य देवेशि करन्यासं ततः परम् ॥ २-४९ ॥ मूलविद्यां द्विरावृत्त्या सर्वाङ्गुलितलेषु च । षडङ्गक्रमयोगेन मातृकां विन्यसेत्ततः ॥ २-५० ॥ मातृकां शृणु देवेशि न्यासात्पापनिकृन्तनीम् । ऋषिर्ब्रह्माऽस्य मन्त्रस्य गायत्रं छन्द उच्यते ॥ २-५१ ॥ देवता मातृका देवि बीजं व्यञ्जनसंचयः । शक्तयस्तु स्वरा देवि षडङ्गन्यासमाचरेत् ॥ २-५२ ॥ अंआंमध्ये कवर्गं च इं ई मध्ये चवर्गकम् । उं ऊं मध्ये टवर्गं च एं एं मध्ये तवर्गकम् ॥ २-५३ ॥ ओं औ मध्ये पवर्गं च क्रमेण परमेश्वरि । अनुस्वारविसर्गांन्ते यशवर्गौ सलक्षकौ ॥ २-५४ ॥ हृदयं च शिरा देवि शिखां च कवचं ततः । नेत्रमस्त्रं न्यसेन्ङेन्तं नमःस्वाहाक्रमेण तु ॥ २-५५ ॥ वषड्ढुंवौषडन्तं च फडन्तं योजयेत्प्रिये । षडङ्गोऽयं मातृकायाः सर्वपापहरः स्मृतः ॥ २-५६ ॥ द्व्यष्टपत्राम्बुजे कण्ठे स्वरान्षोडश विन्यसेत् । द्वादशच्छदहृत्पद्मे कादीन्द्वादश विन्यसेत् ॥ २-५७ ॥ दशपत्राम्बुजे नाभौ डकारादीन्न्यसेद्दश । षट्पत्रे लिङ्गसंस्थे च बकारादीन्न्यसेच्च पट् ॥ २-५८ ॥ आधारे चतुरो वर्णान्न्यसेद्वादींश्चतुर्दले । हक्षौ भ्रूमध्यगे पद्मे द्विदले विन्यसेत्प्रिये ॥ २-५९ ॥ इत्यन्तर्मातृकां न्यस्य सर्वाङ्गन्यासमाचरेत् । मूर्धनि मुखवृत्ते च नेत्रकर्णेषु पार्वति ॥ २-६० ॥ नासागण्डोष्ठदन्तेषु मूर्धास्येषु च विन्यसेत् । पाणिपादयुगस्यान्ते संध्यग्रेषु क्रमात्प्रिये ॥ २-६१ ॥ पार्श्वद्वये पृष्ठनाभिजठरेषु क्रमान्न्यसेत् । यादीन्सधातुकान्देवि क्रमेणैव ततो न्यसेत् ॥ २-६२ ॥ त्वगसृग्मांसमेदोस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः । प्राणात्मा चैव जीवात्मा परमात्मा च विन्यसेत् ॥ २-६३ ॥ हृदये बाहुमूले च तथाऽपरगले प्रिये । कक्षयोर्हृदयप्रान्ते पाणिपादयुगे तथा ॥ २-६४ ॥ जठराननयोर्देवि व्यापकं च क्रमान्न्यसेत् । पञ्चाशद्वर्णरूपां च कन्दर्पशशिभूषणाम् ॥ २-६५ ॥ शुद्धस्फटिकसंकाशां शुद्धक्षौमविराजिताम् । मुक्तावज्रस्फुरद्भूषां जपमालां कमण्डलुम् ॥ २-६६ ॥ पुस्तकं वरदानं च विभ्रतीं परमेश्वरीम् । एवं ध्यात्वा न्यसेत्पश्चाद्विद्यान्यासं सुरेश्वरि ॥ २-६७ ॥ कुर्वीत देहसंन्नाहं त्रिभिर्बीजैः क्रमात्प्रिये । करयोवीन्यसेदादौ मणिबन्धे तले नखे ॥ २-६८ ॥ दक्षे वामे च विन्यस्य कक्षकूर्परपाणिषु । पुनर्दक्षे च वामे च पादयोश्च तथा न्यसेत् ॥ २-६९ ॥ पादान्ते हृदये लिङ्गे न्यसेद्देवि ततः परम् । एतेष्वङ्गेषु देवेशि संहारक्रमतो न्यसेत् ॥ २-७० ॥ विद्यां सृष्टिक्रमेणैव जानीहि परमेश्वरि । ततो न्यसेन्महादेवि नवयोन्यङ्किताभिधम् ॥ २-७१ ॥ कर्णयोश्चुबुके भूयः शङ्खयोर्मुखमण्डले । नेत्रयोर्नासिकायां च बाहुयुग्मे हृदि प्रिये ॥ २-७२ ॥ तथा कूर्परयोर्नाभौ जान्वोरन्धुनि विन्यसेत् । पादयोर्देवि गुह्ये च पार्श्वयोर्हृत्स्तनद्वये ॥ २-७३ ॥ कण्ठे च नवयोन्याख्यं न्यसेद् बीजत्रयात्मकम् । षडङ्गमाचरेद्देवि द्विरावृत्त्या क्रमेण तु ॥ २-७४ ॥ त्रिद्व्येकदशकत्रिद्विसंख्यया शैलसंभवे । अङ्गुलीनां पुनर्देवि बाणान्कामांश्च विन्यसेत् ॥ २-७५ ॥ ललाटगलहृन्नाभिमूलाधारेषु वै क्रमात् । मूलेन व्यापकं कृत्वा प्राणायामं समाचरेत् ॥ २-७६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे बालान्यासविधिर्नाम द्वितीयः पटलः ॥ २ ॥ </poem> == तृतीयः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- एवं विन्यस्तदेहः सन्समाहितमनास्ततः । अन्तर्यागविधिं कुर्यात्साक्षाद्ब्रह्ममयं प्रिये ॥ ३-१ ॥ मूलाधारे मूलविद्यां विद्युत्कोटिसमप्रभाम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशां चन्द्रकोटिद्रवां प्रिये ॥ ३-२ ॥ बिसतन्तुस्वरूपां तां बिन्दुत्रिवलयां प्रिये । ऊर्ध्वशक्तिनिपातेन सहजेन वरानने ॥ ३-३ ॥ मूलशक्तिदृढत्वेन मध्यबीजप्रबोधतः । परमानन्दसंदोहसानन्दं चिन्तयेत्पराम् ॥ ३-४ ॥ इत्यन्तर्यजनं कृत्वा बाह्यपूजां समाचरेत् । तत्र प्राङ्मुख आसीनश्चक्रोद्धारं समाचरेत् ॥ ३-५ ॥ सुस्थले श्रीभवे पट्टे लिखेद्यन्त्रमनुत्तमम् । ईशानादग्निपर्यन्तमृजुरेखां समालिखेत् ॥ ३-६ ॥ ईशादग्नेस्तदग्राभ्यां रेखे आकृष्य देशिकः । एकीकृत्य च वारुण्यां शक्तिरेखा परा प्रिये ॥ ३-७ ॥ त्रिकोणाकाररूपेयं तस्या उपरि संलिखेत् । त्रिकोणाकाररूपात्तु शक्तिद्वयमुदाहृतम् ॥ ३-८ ॥ पूर्वशक्त्यग्रभागे तु मानयष्टिवदालिखेत् । रेखां तु परमेशानि वायुराक्षसकोणगाम् ॥ ३-९ ॥ संधिभेदक्रमेणैव तयोः शक्त्योस्ततः परम् । रेखे आकृष्य कोणाभ्यां तदग्रात्पूर्वगे कुरु ॥ ३-१० ॥ वह्निमण्डलमेतत्तु पूर्वाग्रं वीरवन्दिते । एकेन वह्निना शक्तिद्वयेनैतद्भवेत्प्रिये ॥ ३-११ ॥ नवयोनिविशोभाढ्यं चक्रराजमिदं प्रिये । सर्वसौभाग्यजनकं सर्वैश्वर्यप्रदायकम् ॥ ३-१२ ॥ सर्वसिद्धिप्रदं रोगहरणं धनदायकम् । एतद्बाह्ये तु संलेख्यं वृत्तं पूर्णेन्दुसंनिभम् ॥ ३-१३ ॥ तल्लग्नमष्टपत्रं च ग्रन्थिभिश्चाष्टभिर्युतम् । ग्रन्थयः प्रणवाभ्यां च संपुटत्वेन कारयेत् ॥ ३-१४ ॥ ग्रन्थयः कुलिशा ज्ञेयाः प्रणवैरेव सुव्रते । त्रिशूलाष्टकमालिख्य चतुरस्रं लिखेत्प्रिये ॥ ३-१५ ॥ चतुर्द्वारविशोभाढ्यं सर्वानन्दकरं तथा । हसौःकारं त्रिकोणान्तः सांलिख्य वरवणीनि ॥ ३-१६ ॥ कामबीजं मध्यमं यदष्टकोणेषु संलिखेत् । स्वरान् षोडश देवेशि युग्मयुग्ममभेदतः ॥ ३-१७ ॥ दलाष्टकेषु संलिख्य पश्चिमादिप्रदक्षिणम् । ग्रन्थिस्थानेषु वर्गाणां कादीनां परमेश्वरिः ॥ ३-१८ ॥ विलिखेत्सप्तसंख्यानामाद्यार्णं क्रमतः प्रिये । क्षकारमष्टमे योज्यं शेषान्वर्णान्क्रमेण तु ॥ ३-१९ ॥ त्रिशूलाग्रेषु संलिख्य पश्चिमादिक्रमेण तु । तद्बाह्ये मातृकावृत्तं विलिख्य परमेश्वरि ॥ ३-२० ॥ चतुरस्रे महेशानि मातृकां कामगभीताम् । विलिख्य पूजयेद्यन्त्रं हेमरौप्यादिपट्टके ॥ ३-२१ ॥ ताम्रे वा दर्पणे ताले काश्मीरप्रभवेऽपि वा । चन्दनाद्यन्विते भूमौ कुङ्कुमेनाथ वा पुनः ॥ ३-२२ ॥ सिन्दूररजसा वाऽपि कस्तूरीघुसृणेन्दुभिः । भूर्जे गोरोचनाद्रव्यैः कल्पितं मानसेऽथ वा ॥ ३-२३ ॥ सुवर्णरत्नलेखिन्या सर्वकार्यार्थसाधकः । विलिख्य यन्त्रं देवेशि पूजाद्रव्यैः प्रपूजयेत् ॥ ३-२४ ॥ कुलागमक्रमेणैव ध्यात्वा ब्रह्मविकाशिनीम् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं बिसतन्तुतनीयतीम् ॥ ३-२५ ॥ उद्यदादित्यरुचिरां स्मरेदशुभशान्तये । भ्रमदूभ्रमरनीलाभधम्मिल्लामलपुष्पिणीम् ॥ ३-२६ ॥ ब्रह्मरन्ध्रस्फुरद्भृङ्गमुक्तारेखाविराजिताम् । मुक्तारेखालसद्रत्नतिलकां मुकुटोज्ज्वलाम् ॥ ३-२७ ॥ विशुद्धमुक्तारत्नाढ्यां चन्द्ररेखाकिरीटिनीम् । भ्रमद्भ्रमरनीलाभनयनत्रयराजिनीम् ॥ ३-२८ ॥ सूर्यभास्वन्महारत्नकुण्डलालङ्कृतां पराम् । शुक्राकारस्फुरन्मुक्ताहारभूषणभूषिताम् ॥ ३-२९ ॥ ग्रैवेयाङ्गदमुक्ताभिः स्फुरत्कान्तिविराजिताम् । गङ्गातरङ्गकर्पूरशुभ्राम्बरविराजिताम् ॥ ३-३० ॥ श्रीखण्डवल्लीसदृशबाहुवल्लीविराजिताम् । कङ्कणादिलसद्भूषां मणिबन्धलसत्प्रभाम् ॥ ३-३१ ॥ प्रवालपल्लवाकारपाणिपल्लवराजिताम् । वज्रवैदूर्यमुक्तालिमेखलां विमलप्रभाम् ॥ ३-३२ ॥ रक्तोत्पलदलाकारपादपल्लवभूषिताम् । नक्षत्रमालासंकाशमुक्तामञ्जीरमण्डिताम् ॥ ३-३३ ॥ वामेन पाणिनैकेन पुस्तकं चापरेण तु । अभयं च प्रयच्छन्तीं साधकाय वरानने ॥ ३-३४ ॥ अक्षमालां च वरदं दक्षपाणिद्वयेन हि । दधतीं चिन्तयेद्देवीं वश्यसौभाग्यवाक्प्रदाम् ॥ ३-३५ ॥ क्षीरकुन्देन्दुधवलां प्रसन्नां संस्मरेत्प्रिये ॥ ३-३६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीध्यानं नाम तृतीयः पटलः ॥ ३॥ </poem> == चतुर्थः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- चक्रमण्डलमाख्यातं न पूजा तत्र मण्डले । कथिता परमेशान श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ४-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूजामण्डलमुत्तमम् । पीठपूजां विधायादौ रविदेवीविराजिताम् ॥ ४-२ ॥ वामा ज्येष्ठा च रौद्री च अम्बिकेच्छा ततः परम् । ज्ञाना क्रिया कुब्जिका च ऋद्धिश्चैव विषघ्निका ॥ ४-३ ॥ दूतरी चैव आनन्दा देवि द्वादश शक्तयः । मुक्ताफलामलमणिस्फुरच्छत्रं शशिप्रभम् ॥ ४-४ ॥ गङ्गातरङ्गधवलं चामरद्वयमद्रिजे । नवरत्नस्फुरद्दीप्ति ताम्बूलस्य करण्डकम् ॥ ४-५ ॥ मल्लिकामालतीजातीशतपत्रादिदामभिः । पूर्णं रत्नमयं भाण्डं तथाऽलङ्कारपूरिताम् ॥ ४-६ ॥ पेटिकां व्यजनद्वन्द्वं नवरत्नाभिभूषितम् । नीलकण्ठस्य पिच्छैस्तु तथोशीरविराजितम् ॥ ४-७ ॥ कर्पूरमृगनाभ्याढ्यं कुङ्कुमक्षोदमण्डितम् । चषकं स्वर्णरचितं कङ्कतीं हीरराजिताम् ॥ ४-८ ॥ कज्जलस्य शलाकां च करण्डं चन्द्रपूरितम् । दधानाः परमेशानि शक्तयः पीठसंस्थिताः ॥ ४-९ ॥ पूर्वादिपरितः पूज्या रविसंख्या वरानने । संपूज्य मध्ये देवेशि प्रेतसिंहासनं यजेत् ॥ ४-१० ॥ रत्नस्वर्णाकृति स्फारं दीप्तिमच्छुद्धमव्ययम् । पञ्चप्रेतासनं साक्षान्मोक्षदायि न संशयः ॥ ४-११ ॥ श्रीदेव्युवाच -- पञ्च प्रेतान् महेशान ब्रूहि तेषां तु कारणम् । निर्जीवा अविनाशस्ते नित्यरूपाः कथं विभो ॥ ४-१२ ॥ निर्जीवे नाश एवास्ति ते कथं नित्यतां गताः । ईश्वर उवाच -- साधु पृष्टं त्वया भद्रे पञ्चप्रेतमयं कथम् ॥ ४-१३ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । पञ्च प्रेता वरारोहे निश्चला एव सर्वदा ॥ ४-१४ ॥ ब्रह्मणः परमेशानि मातृत्वं सृष्टिरूपकम् । वामाशक्तेस्तु विज्ञेयं ब्रह्मा प्रेतो न संशयः ॥ ४-१५ ॥ शिवस्य करणं नास्ति शक्तेस्तु करणं सदा । ब्रह्माण्डलक्षनिर्माणं जायते शक्तितः प्रिये ॥ ४-१६ ॥ अत एव महेशानि शिवः प्रेतो न संशयः । विष्णौ च पालनं नास्ति पालयन्ती परा शिवा ॥ ४-१७ ॥ ज्येष्ठाभिधा महेशानि सैव विष्णुरितीरिता । विष्णुस्तु निश्चलो देवि वैष्णवी व्याप्तिकारिणी ॥ ४-१८ ॥ पालयन्ती जगत्सर्वं विश्वनाटककारिणी । अत एव महेशानि विष्णुः प्रेतो न संशयः ॥ ४-१९ ॥ रुद्रस्तु परमं तत्त्वं शिवो निश्चल एव हि । ग्रसन्ती रुद्रशक्तिस्तु तमोरूपा वरानने ॥ ४-२० ॥ गुणत्रयं शिवे नास्ति गुणातीतः परमेश्वरः । निर्गुणस्य कथं ग्रासो निश्चलस्य वरानने ॥ ४-२१ ॥ ग्रसन्ती रुद्रशक्तिस्तु त्रैलोक्यं सचराचरम् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च गुणातीताः सदा प्रिये ॥ ४-२२ ॥ सगुणाः परमेशानि सृष्टिस्थितिलयात्मकाः । ईश्वरोऽपि वरारोहे महाप्रेतः सदाऽनघे । शिवे निश्चलता कस्मादीश्वरत्वं भवेत्प्रिये ॥ ४-२३ ॥ यः कर्ता च स्वयं हर्ता स ईशो नान्यथा भवेत् । कर्तृहर्तृत्वयुगलं निश्चले न हि सुन्दरि ॥ ४-२४ ॥ ईश्वरत्वं शिवायां तु न शिवे परमेश्वरि । अत एव महाप्रेत ईश्वरो नान्यथा भवेत् ॥ ४-२५ ॥ सदाशिवो महाप्रेतः केवलं निश्चलः प्रिये । अव्यक्तः परमानन्दो ब्रह्मानन्दमयी शिवा ॥ ४-२६ ॥ शक्त्या विना शिवे देवि वासना न प्रवर्तते । अत एव महेशानि महाप्रेतासनं यजेत् ॥ ४-२७ ॥ चक्रमध्ये स्थितं बीजं सदाशिवमहापदम् । प्रेतपद्मासनं ङेन्तं हृन्मनुर्मनुरीरितः ॥ ४-२८ ॥ महासनस्य मन्त्रोऽयं कलार्णः परमेश्वरि । सिंहासनं समभ्यर्च्य ततश्चाऽऽवाहनं कुरु ॥ ४-२९ ॥ वहन्नाडीक्रमेणैव मूलादिब्रह्मरन्ध्रगाम् । संवित्कलां परेशानि सर्वज्ञां कुलसुन्दरीम् ॥ ४-३० ॥ आवाह्य चक्रमध्ये तु तर्पयेत्कुलसुन्दरीम् । आवाहनादिमुद्रास्तु कथयामि तवानघे ॥ ४-३१ ॥ ऊर्ध्वांञ्जलिमधः कुर्यादियमावाहनी भवेत् । इयं तु विपरीता स्यात्तदा वै स्थापनी मता ॥ ४-३२ ॥ मिलितं मुष्टियुगलं संनिधापनरूपिणी । अन्तरङ्गुष्ठमुष्टिभ्यां संनिरोधनरूपिणी ॥ ४-३३ ॥ एतस्या एव मुद्रायास्तर्जन्यौ सरले यदा । सव्यापसव्यभ्रमणान्मुद्रेयमवगुण्ठनी ॥ ४-३४ ॥ अङ्गमन्त्रैर्न्यसेद्देवि देव्यङ्गे साधकोत्तमः । संकलीकरणं नाम मुद्रेयं व्याप्तिकारिणी ॥ ४-३५ ॥ करावेकत्र संयोज्यावङ्गुष्ठौ बन्धयेत्प्रिये । परमीकरणं नाम मुद्रेयं तु ततः परम् ॥ ४-३६ ॥ परिवर्त्य करौ पश्चात्तर्जनीमध्यमायुगम् । कनिष्ठानामिकायुग्मं परस्परयुतं कुरु ॥ ४-३७ ॥ धेनुमुद्रेवमाख्याता अमृतीकरणं भवेत् । एता साधारणा मुद्रा दर्शयित्वा ततः परम् ॥ ४-३८ ॥ वरदाभयमुद्रे च वरदाभयवत्प्रिये । पुस्तकवद्वामकरं कुर्यात्समतलं प्रिये ॥ ४-३९ ॥ पुस्तकं नाम मुद्रेयं वाग्विलासं प्रयच्छति । तर्जन्यङ्गुष्ठयोगे तु दक्षहस्ते तु पार्वति ॥ ४-४० ॥ अक्षमालेति मुद्रेयं ज्ञानमुद्रा च वै भवेत् । मुष्टिं बध्वा दक्षकरे तर्जन्यङ्कुशरूपिणी ॥ ४-४१ ॥ अङ्कुशाख्या महामुद्रा त्रैलोक्याकषीणी भवेत् । तर्जनीयुगलं देवि वामांसे शृङ्खलाकृति ॥ ४-४२ ॥ पाशमुद्रा समाख्याता त्रैलोक्याकर्षणक्षमा । यथा हस्तगतं चापं तथा हस्तं कुरु प्रिये ॥ ४-४३ ॥ चापमुद्रेयमाख्याता वामहस्ते व्यवस्थिता । यथा हस्तगतो बाणस्तथा हस्तं कुरु प्रिये ॥ ४-४४ ॥ बाणमुद्रेयमाख्याता रिपुवर्गनिकृन्तनी । वामहस्ततलं देवि कपालाकृति कारयेत् ॥ ४-४५ ॥ कपालमुद्रा देवेशि देव्यानन्दकरी सदा । हस्ताभ्यां कमलाकारो यदा तत्कमलं भवेत् ॥ ४-४६ ॥ एषा कमलमुद्रा च लक्ष्मीवृद्धिकरी मता । इति चाऽऽयुधमुद्रास्तु दर्शयित्वा वरानने ॥ ४-४७ ॥ गन्धपुष्पाक्षतादीनि दद्यात्स्त्रीसहितः सदा । उपचारैरलंकारैस्तोषयेत् परमेश्वरीम् ॥ ४-४८ ॥ लयाङ्गं कल्पयेद्देहे सम्यक्सन्तर्पयेच्छिवाम् । परिवारार्चनं पश्चादादावङ्गाकृतिं प्रिये ॥ ४-४९ ॥ गुरुपूजानन्तरं तु प्रथमं गुरुमर्चयेत् । प्राग्योनिमध्ययोन्योस्तु मध्ये निजगुरुं यजेत् ॥ ४-५० ॥ विशेषमुद्रां देवेशि दर्शयेत्सर्वसिद्धये । परिवर्त्य करौ सम्यक्तर्जनीवाहनी समे ॥ ४-५१ ॥ मध्यमे कुरु तन्मध्ये योजयेत्तदनन्तरम् । अन्योन्यामिके देवि कनिष्ठे तु यथास्थिते ॥ ४-५२ ॥ अङ्गुष्ठाभ्यां योजिताभ्यां योन्याकारं तु कल्पयेत् । योनिमुद्रेयमाख्याता परा त्रैलोक्यमातृका ॥ ४-५३ ॥ इयमेव हृदि क्षिप्ता त्रैलोक्यक्षोभिणी भवेत् । त्रैलोक्यद्राविणी नाम मुखस्था परमेश्वरी ॥ ४-५४ ॥ भ्रूमध्यस्था महादेवि त्रैलोक्याकषीणी भवेत् । ललाटस्था महादेवि त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ ४-५५ ॥ ब्रह्मरन्ध्रस्थिता देवि त्रैलोक्योन्मादकारिणी । पञ्चमुद्रामयीं मुद्रां योनिमुद्रां च दर्शयेत् ॥ ४-५६ ॥ ततः षडङ्गावरणं परितः पीठमद्रिजे । अग्नीशासुरवायव्यमध्ये दिक्षु च पूजयेत् ॥ ४-५७ ॥ अग्रकोणे रतिं यष्ट्वा प्रीतिमुत्तरकोणके । मनोभवां दक्षकोणे ततो बाणान् समर्चयेत् ॥ ४-५८ ॥ उत्तरस्यां द्वयं देवि दक्षिणस्यां दिशि द्वयम् । अग्रे चैकं क्रमेणैव बाणान् पञ्चाद्रिजे यजेत् ॥ ४-५९ ॥ पञ्च कामांस्तथा देवि बाणवत्परिपूजयेत् । अनङ्गकुसुमां देवि तथाऽनङ्गादिमेखलाम् ॥ ४-६० ॥ अनङ्गमदनां पश्चादनङ्गमदनातुराम् । सुभगां पञ्चमीं देवि भगां च भगसपीणीम् ॥ ४-६१ ॥ भगमालां महादेवि पूर्वादिक्रमतो यजेत् । अष्टयोनिषु देवेशि ततो ब्राह्म्यादिका यजेत् ॥ ४-६२ ॥ युग्मयुग्मप्रभेदेन वसुपत्रे वरानने । असिताङ्गं तथा ब्राह्मीं रुरुं माहेश्वरीं प्रिये ॥ ४-६३ ॥ चण्डं कौमारिकां चैव क्रोधं वैष्णवदेवताम् । उन्मत्तं चैव वाराहीं माहेन्द्रीं च कपालिनम् ॥ ४-६४ ॥ भीषणं चैव चामुडां संहारं चाष्टमं यजेत् । महालक्ष्मीं महादेवि युग्मानि परिपूजयेत् ॥ ४-६५ ॥ पश्चिमादिक्रमेणैव ततः पीठाष्टकं यजेत् । कामरूपं च मलयं ततः कौलगिरिं तथा ॥ ४-६६ ॥ कुलान्तकं च चौहारं जालन्धरमतः परम्ं । उड्डीयानं द्देवकूटं पीठाष्टकमिदं क्रमात् ॥ ४-६७ ॥ ग्रन्थिस्थानेषु संपूज्यं पश्चिमादिक्रमेण तु । त्रिशूलं परितो देवि मातृकावृत्तमण्डले ॥ ४-६८ ॥ भैरवा दश संपूज्याः पश्चिमादिक्रमात् प्रिये । हेतुकं चैव वेतालं तन्मध्ये त्रिपुरान्तकम् ॥ ४-६९ ॥ अग्निजिह्वं च कालान्तं तथा चैव कपालिनम् । एकपादं भीमरूपं मलयं हाटकेश्वरम् ॥ ४-७० ॥ दशाभ्यर्च्य महादेवि भैरवान् मातृमण्डले । चतुरस्रे महेशानि लोकपालाष्टकं यजेत् ॥ ४-७१ ॥ इन्द्रमग्निं यमं देवि राक्षसं वरुणं तथा । वायुं कुबेरमीशानं पूर्वादिक्रमतो यजेत् ॥ ४-७२ ॥ ब्रह्माणं चैव विष्णुं च ऊर्ध्वाधः क्रमतो यजेत् । वांकारं बीजमुच्चार्य बटुकाय नमो लिखेत् ॥ ४-७३ ॥ यांकारं बीजमुच्चार्य योगिनीभ्यो नमस्तथा । क्षांकारं बीजमुच्यार्य क्षेत्रपालाय वै नमः ॥ ४-७४ ॥ गांकारं बीजमुच्चार्य ततो गणपतिं लिखेत् । ङेन्तं नमः पश्चिमादिदिक्षु पूज्याः क्रमेण तु ॥ ४-७५ ॥ चतुरस्रे तु संपूज्या विदिक्षु परमेश्वरि । वायव्यादिक्रमेणैव वक्ष्यमाणा महेश्वरि ॥ ४-७६ ॥ वसवो द्वादशाऽऽदित्या रुद्राश्चैव ततः प्रिये । सर्वे भूता वरारोहे क्रमेण परिपूजयेत् ॥ ४-७७ ॥ पूजां विधाय देवेशीमुपचारैः प्रपूजयेत् । उत्तराभिमुखो भूत्वा यदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-७८ ॥ उत्तराशा तदा देवि पूर्वाशैव व्यवस्थिता । पश्चिमाशामुखो देवि यदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-७९ ॥ पश्चिमाशा तदा देवि पूर्वाशैव व्यवस्थिता । दक्षिणाशामुखो देवि तदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-८० ॥ दक्षिणाशा ततो देवि पूर्वाशैव न संशयः ॥ ४-८१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीपूजाक्रमविधिर्नाम चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ </poem> == पञ्चमः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- कुमारीक्रम आख्यातो मुद्रासनसमन्वितः । इदानीं श्रोतुमिच्छामि बलिदानादिकं विभो ॥ ५-१ ॥ ईश्वर उवाच -- धूपं विस्तारयेत्सम्यङ्मूलमन्त्रं हृदि स्मरन् । वनस्पतिरसोत्पन्नो गन्धाढ्यो धूप उत्तमः ॥ ५-२ ॥ आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । अनेन मनुना देवि देव्यै धूपं निवेदयेत् ॥ ५-३ ॥ सुप्रकाशो महादीपः सर्वत्र तिमिरापहः । सबाह्याभ्यन्तरं ज्योतिर्दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ५-४ ॥ तथैव दीपमन्त्रोऽयं विद्यान्ते परमेश्वरि । आरात्रिकं ततः कुर्यात्सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ ५-५ ॥ सौवर्णे राजते कांस्ये स्थालके परमेश्वरि । कुङ्कुमेन लिखेत्पद्मं वसुपत्रं मनोहरम् ॥ ५-६ ॥ चन्द्ररूपं चरुं कृत्वा तन्मध्ये मस्तके शिवे । दीपमेकं विनिक्षिप्य वसुपत्रेऽष्ट दीपकान् ॥ ५-७ ॥ यवगोधूममुद्गादिरचिताञ् शर्करायुतान् । चषकान्वितमुद्राभिः शोभितान्घृतपूरितान् ॥ ५-८ ॥ अभिमन्त्र्य महेशानि रत्नेश्वर्या ततः परम् । श्रीबीजं च पराबीजं संलिख्य वरवणीनि ॥ ५-९ ॥ गसौ च मपनाः पश्चादिन्द्रस्थाः क्रमतः प्रिये । वामकर्णसमायुक्ता बिन्दुनादविभूषिताः ॥ ५-१० ॥ बीजपञ्चकमेतत्तु पञ्चरत्नानि सुन्दरि । पूर्वबीजे विलोमेन रत्नेशीयं नवाक्षरी ॥ ५-११ ॥ मूलमन्त्रेण चाभ्यर्च्य ततश्चाऽऽरात्रिकं चरेत् । स्थालकं तु समुद्धृत्य मस्तकान्तं पुनः पुनः ॥ ५-१२ ॥ नववारं महेशानि ततो नीराजनं चरेत् । समस्तचक्रचक्रेशीयुते देवि नवात्मिके ॥ ५-१३ ॥ आरातीकमिदं देवि गृहाण मम सिद्धये । नीराजनमनुर्देवि विद्यान्ते प्रकटीकृतः ॥ ५-१४ ॥ आरातीके महेशानि चक्रमुद्रा व्यवस्थिता । वामहस्ताङगुष्ठगर्भे कनिष्ठां दक्षिणां नयेत् ॥ ५-१५ ॥ कनिष्ठागर्भगे वामे दक्षाङ्गुष्ठंं विनिक्षिपेत् । अन्योन्यकरयोर्देवि चक्रमुद्रेयमीरिता ॥ ५-१६ ॥ आरातीकविधिं कृत्वा नैवैद्यं तु निवेदयेत् । शुद्धस्फटिकसंकाशश्चन्द्ररश्मिसमप्रभः ॥ ५-१७ ॥ लसत्तण्डुलजो देवि चारुमृद्वोदनः प्रिये । हिङ्गुजीरमरीचाढ्यैरार्द्रकै रुचिरः प्रिये ॥ ५-१८ ॥ वटकः कुङ्कुमाकारः पायसं हेमसंनिभम् । दुग्धगम्भीरसुभगं शर्करापूरपूरितम् ॥ ५-१९ ॥ कपिलाघृतसंयुक्तं भूर्जत्वङ्मण्डकाः प्रिये । शर्करालोलिता देवि सूपं मुद्गोद्भवं तथा ॥ ५-२० ॥ नानाविधानि पेयानि व्यञ्जनानि बहूनि च । इत्याद्यन्नरसोपेतं नैवेद्यं कल्पयेद्बुधः ॥ ५-२१ ॥ मनःकल्पितरूपं वा त्रिपुरायै निवेदयेत् । हेमापात्रगतं दिव्यं परमान्नं सुसंस्कृतम् ॥ ५-२२ ॥ पञ्चधा षड्र्सोपेतं गृहाण परमेश्वरि । विद्यान्ते परमेशानि नैवेद्यमनुरीरितः ॥ ५-२३ ॥ परिषिंच्य ततो देवि नित्यहोमं समाचरेत् । मूलमन्त्रेण देवेशि हुनेत्पञ्चाऽऽहुतिः क्रमात् ॥ ५-२४ ॥ प्राणापानौ तथा व्यान उदानञ्च समानकः । एतत्स्वरूपं जानीयादाहुतीनां च पञ्चकम् ॥ ५-२५ ॥ षडाहुतीः षडङ्गेन नित्यहोमोऽयमीरितः । नित्यहोमविधिं कृत्वा बलिदानविधिं चरेत् ॥ ५-२६ ॥ ईशाने च तथाऽऽग्नेये नैरृत्ये च तथा प्रिये । वायव्ये क्रमतो देवि मण्डलानां चतुष्टयम् ॥ ५-२७ ॥ श्रीचक्रमभितो देवि त्रिकोणं व्योम चाऽऽलिखेत् । पूर्वमन्त्रैः समभ्यर्च्य बटुकादिभिरद्रिजे ॥ ५-२८ ॥ एह्येहि देवि पुत्रान्ते वटुकान्तेऽथ नाथ च । कपिलान्ते जटाभार भासुरान्ते त्रिनेत्र च ॥ ५-२९ ॥ ज्वालामुख च सर्वान्ते विघ्नान्नाशय नाशय । सर्वोपचारसहितं बलिं गृह्ण द्विधापदम् ॥ ५-३० ॥ वह्निजायान्वितो मन्त्रो बटुकस्य उदाहृतः । अनेन विधिना देवि बटुकस्य बलिं प्रिये ॥ ५-३१ ॥ ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डतो वा दिवि वा गगनतले भूतले निष्कले वा । पाताले वाऽनले वा सलिल-- पवनयोर्यत्र कुत्र स्थिता वा ॥ ५-३२ ॥ क्षेत्रे पीठोपपीठादिषु च कृतपदा धूपदीपादिकेन । प्रीता देव्यः सदा नः शुभद-- बलिविधिना पान्तु वीरेन्द्रवन्द्याः ॥ ५-३३ ॥ एतदन्ते महेशानि यां बीजं योगिनी ततः । भ्यः स्वाहा सर्ववर्णान्ते योगिनीपदमालिखेत् ॥ ५-३४ ॥ कवचं चास्त्रमालिख्य वह्निजायां पुनलीखेत् । अनेन मनुना देवि योगिनीनां बलिं हरेत् ॥ ५-३५ ॥ षड्दीर्घस्वरसंभिन्नं क्षकारं विलिखेत्प्रिये । स्थानक्षेत्रपदं पालधूपदीपादि चाऽऽलिखेत् ॥ ५-३६ ॥ सहितं बलिमालिख्य गृह्ण गृह्ण वदेत् ततो । वह्निजायान्वितो मन्त्रः क्षेत्रपालस्य सुन्दरि ॥ ५-३७ ॥ अनेन मनुना देवि क्षेत्रपालबलिः स्मृतः । गांगींगूंत्रयमालिख्य डेन्तं गणपतिं ततः ॥ ५-३८ ॥ वरान्ते वरदान्ते च सर्वान्ते जनमालिखेत् । मे वशं चाऽऽनय प्रोच्य सर्वोपपदमालिखेत् ॥ ५-३९ ॥ चारान्ते सहितं चोक्त्वा बलिं गृह्ण द्विधापदम् । वह्निजायान्वितो मन्त्रो गणपस्य बलिं हरेत् ॥ ५-४० ॥ वामाङ्गुष्ठानामिकाभ्यां बटुकस्य बलिं हरेत् । तर्जन्यनामिका चैव मध्यमोपरि योजयेत् ॥ ५-४१ ॥ योन्याकारेण वामेन योगिनीनां बलिर्भवेत् । अङ्गुष्ठमध्यमानामा योन्याकारेण योजयेत् ॥ ५-४२ ॥ वाममुष्टिं विधायाऽऽदौ तर्जनीं सरलां कुरु । अनया मुद्रया देवि क्षेत्रपालबलिर्भवेत् ॥ ५-४३ ॥ तथा मुष्टेस्तु मध्यस्थामङगुलीं दण्डवत्कुरु । गजतुण्डा महामुद्रा गणपस्य बलिर्भवेत् ॥ ५-४४ ॥ अथवा वामभागे तु मण्डलं चैकमालिखेत् । तत्रैव बलिदामं तु कुर्यात्सर्वार्थसिद्धये ॥ ५-४५ ॥ आत्मविद्यां शिवैस्तत्त्वैर्गुरुं संतर्प्य देवताम् । संतोष्याऽऽनन्दसहितः सर्वकर्माणि साधयेत् ॥ ५-४६ ॥ अनेन विधिना देवि पूजयेत्परमेश्वरीम् । पञ्चसिंहासनोन्नद्धां परमानन्दरूपिणीम् ॥ ५-४७ ॥ पञ्चसिंहासनोन्नद्धां चित्कलां चिन्तयेत्सदा । वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं हुनेत्प्रिये ॥ ५-४८ ॥ तर्पणं तु तथा कुर्यात्सर्वसौभाग्यवान्भवेत् ॥ ५-४९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीयजनविधिर्नाम पञ्चमः पटलः ॥ ५ ॥ </poem> == षष्ठः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- पञ्चसिंहासनगता कथं सा त्रिपुरा परा । कथयस्व महेशान कथं सिंहासनं भवेत् ॥ ६-१ ॥ ईश्वर उवाच -- यथा श्रीत्रिपुरा बाला तथा त्रिपुरभैरवी । संंपत्प्रदा नाम तस्याः शृणु निर्मलमानसे ॥ ६-२ ॥ शिवचन्द्रौ वह्निसंस्थौ वाग्भवं तदनन्तरम् । कामराजं तथा देवि शिवचन्द्रान्वितं ततः ॥ ६-३ ॥ पृथ्वीबीजान्तवह्न्याढ्यं तार्तीयं शृणु वल्लभे । शक्तिबीजे महेशानि शिवं वह्निं च योजयेत् ॥ ६-४ ॥ व्योमादिवह्निसंस्थं तु विशेषं शृणु वल्लभे । कुमार्याः परमेशानि हित्वा सर्गं तु बैन्दवम् ॥ ६-५ ॥ त्रिपुरा भैरवी देवी महासंपत्प्रदा प्रिये । अनया सदृशी विद्या त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ ६-६ ॥ ब्रह्मानन्दमयी साक्षात्सर्वसाम्राज्यदायिनी । ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि महासंपत्प्रदं प्रिये ॥ ६-७ ॥ आताम्रार्कसहस्राभां स्फुरच्चन्द्रजटाशिखाम् । किरीटरत्नविलसच्चित्रचित्रितमौक्तिकाम् ॥ ६-८ ॥ स्रवद्रुधिरपङ्काढ्यमुण्डमालावलीयुताम् । नयनत्रयशोभाढ्यां पूर्णेन्दुवदनान्विताम् ॥ ६-९ ॥ मुक्ताहारलताराजत् पीनोन्नतघनस्तनीम् । त्रिवलीखचितालग्नां नानाभरणभूषिताम् ॥ ६-१० ॥ रक्ताम्बरपरीधानां यौवनोन्मत्तरूपिणीम् । पुस्तकं चाभयं वामे दक्षिणे चाक्षमालिकाम् ॥ ६-११ ॥ वरदानरतां नित्यं महासंपत्प्रदां स्मरेत् । न्यासपूजादिकं सर्वं कुमार्या इव सुव्रते ॥ ६-१२ ॥ त्रिपुरा भैरवी देवी पञ्चसिंहासनान्विता । प्रथमं शृणु देवेशि ब्रह्मा सृष्टिकरो यदा ॥ ६-१३ ॥ निश्चेतनोऽपि देवेशि तदा त्रिपुरदेवताम् । समाराध्याभवत्कर्ता सृष्टेस्तु परमेश्वरि ॥ ६-१४ ॥ ब्रह्माणं तं समाराध्य तपसा महता प्रिये । शक्रोऽभूद्देवराजोऽयं पूर्वस्यां दिशि पालकः ॥ ६-१५ ॥ तदा प्रसन्ना त्रिपुरा पूर्वसिंहासनस्थिता । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूर्वसिंहासनस्थिताम् ॥ ६-१६ ॥ वाग्भवं बीजमुच्चार्य जीवप्राणसमन्विताम् । सकला भुवनेशानि द्वितीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ६-१७ ॥ जीवं प्राणं वह्निसंस्थं शक्रस्वरविभूषितम् । विसर्गाढ्यं महेशानि विद्या त्रैलोक्यमातृका ॥ ६-१८ ॥ त्रैलोक्यमोहनी देवी परब्रह्मचिदात्मिका । चैतन्यभैरवी नाम चेतना निष्कले शिवे ॥ ६-१९ ॥ उद्यद्भास्वत्सहस्राभां नानालंकारभूषिताम् । मुकुटोज्ज्वलसच्चन्द्रलेखां रक्ताम्बरान्विताम् ॥ ६-२० ॥ पाशाङ्कुशधरां नित्यां वामहस्तकपालिनीम् । वरदाभयशोभाढ्यां पीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ६-२१ ॥ एवं ध्यात्वा भजेद्देवीं पूर्वसिंहासनस्थिताम् । द्विरावृत्त्या षडङ्गानि न्यसेत्सर्वाङ्गलक्षणाम् ॥ ६-२२ ॥ यन्त्रमस्याः प्रवक्ष्यामि देवि त्रैलोक्यमोहनम् । त्रिकोणं चैव षट्कोणं वसुपत्रं वरानने ॥ ६-२३ ॥ चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् । तत्राऽऽवाह्य महादेवीं पूर्ववत्परमेश्वरीम् ॥ ६-२४ ॥ मुद्राः प्रदर्शयेत्पश्चात्परिवारार्चनं यजेत् । प्रथमावरणं देवि षडङ्गानां तु पूर्ववत् ॥ ६-२५ ॥ रत्यादिकास्ततः पूज्याः पूर्ववत्परमेश्वरि । अग्रे वसन्तं वामे तु कामदेवं वरानने ॥ ६-२६ ॥ चापं दक्षिणकोणे च बाणान् पूर्ववदद्रिजे । डाकिनीं राकिनीं चैव लाकिनीं काकिनीं तथा ॥ ६-२७ ॥ शाकिनीं हाकिनीं देवि पश्चिमादिक्रमाद्यजेत् । अनङ्गकुसुमा मुख्या वसुपत्रेषु पूर्ववत् ॥ ६-२८ ॥ परभृत्सारसौ चैव शुकमेघाह्वयौ पुनः । अपाङ्गम्भ्रूविलासौ च हावभावौ प्रपूजयेत् ॥ ६-२९ ॥ इन्द्राद्या लोकपालास्तु क्रमेण परिपूजयेत् । पूर्वसिंहासने देवि कथिता वीरवन्दिते ॥ ६-३० ॥ कामेश्वरी च रुद्राणां पूर्वसिंहासनस्थिता । एतस्या एव विद्याया बीजद्वयमुदाहृतम् ॥ ६-३१ ॥ तदन्ते परमेशानि नित्यक्लिन्ने मदद्रवे । एतस्या एव तार्तीयं रुद्राणां परमेश्वरि ॥ ६-३२ ॥ पूजाध्यानादिकं देवि चैतन्यायाश्च पूर्ववत् । त्रिकोणे तु विशेषोऽस्ति कथयामि तवानघे ॥ ६-३३ ॥ अग्रकोणक्रमेणैव नित्यां क्लिन्नां मदद्रवाम् । षडङ्गावरणात्पश्चात्पूजयेत्सर्वसिद्धये ॥ ६-३४ ॥ अनेनैव प्रकारेण पूर्वसिंहासनस्थिताम् । त्रिपुरां भैरवीं देवीं पूजयेत्परमेश्वरीम् ॥ ६-३५ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे पूर्वसिंहासनकथनं नाम षष्ठः पटलः ॥ ६ ॥ </poem> == सप्तमः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- एतामाराध्य देवेशि महात्रिपुरभैरवीम् । पालकोऽभून्निश्चलोऽपि प्रेतत्वात्सुरवन्दिते ॥ ७-१ ॥ योगनिद्राछलाद्देवि प्रेतत्वं तस्य निश्चलम् । तद्ध्यानेन स्वयं शक्तिरभूत्कुवलयेक्षणे ॥ ७-२ ॥ तामाराध्य महाविष्णुरघोरेण मुखेन च । त्रिपुरो निजीतो देवि त्रैलोक्यभयकारकः ॥ ७-३ ॥ तदा सिंहासने प्रौढा दक्षिणे परमेश्वरि । मन्त्रं तस्याः प्रवक्ष्यामि रिपुभारनिकृन्तनम् ॥ ७-४ ॥ शिवचन्द्रौ मादनान्तं वान्तं वह्निसमन्वितम् । शक्तिभिन्नं बिन्दुनादकलाढ्यं वाग्भवं प्रिये ॥ ७-५ ॥ संपत्प्रदाया भैरव्याः कामराजं तदेव हि । सदाशिवस्य बीजं तु सिंहासनगतस्य च ॥ ७-६ ॥ एषा विद्या महेशानि वणीतुं केन शक्यते । ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि रिपुभारनिकृन्तनम् ॥ ७-७ ॥ उद्यत्सूर्यसहस्राभां चन्द्रचूडां त्रिलोचनाम् । नानालंकारसुभगां सर्ववैरिनिकृन्तनीम् ॥ ७-८ ॥ स्रवद्रुधिरमुण्डालिकलितां रक्तवाससम् । त्रिशूलं डमरुं चैव खड्गं खेटकमेव च ॥ ७-९ ॥ पिनाकं च शरान्देवि पाशाङ्कुशयुगं क्रमात् । पुस्तकं चाक्षमालां च शिवसिंहासने स्थिताम् ॥ ७-१० ॥ एवं ध्यात्वा महेशानि पूजामण्डलमारभेत् । त्रिकोणं चैव वृत्तं च वृत्ताष्टदलनीरजम् ॥ ७-११ ॥ वृत्तं भूसदनोपेतमेषा त्रिपुरयन्त्रिका । वामां ज्येष्ठां च रौद्रीं च काली च वरलोचने ॥ ७-१२ ॥ कलाढ्यां च बलाढ्यां च यजेद्विकरिणीं पिरये । बलप्रमथिनीं चैव सर्वभूतान्तमावदेत् ॥ ७-१३ ॥ दमनीं च तथाऽचीत्वा मनोन्मनीपदान्विताम् । एवं पीठं समभ्यर्च्य ततः सिंहासनं यजेत् ॥ ७-१४ ॥ अघोरविद्यारूपं तु महापापनिकृन्तनम् । अघोरे वाग्भवं देवि घोरे तु भुवनेश्वरीम् ॥ ७-१५ ॥ घोरघोरतरेभ्यश्च विलिख्य सुरवन्दिते । सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो देव्या बीजयुगं लिखेत् ॥ ७-१६ ॥ नमस्तेऽस्तुपदं कुर्याद्रुद्ररूपे ह्सौ लिखेत् । त्रिंशद्भिश्च त्रिभिर्वर्णैवीद्येयं कथिता प्रिये ॥ ७-१७ ॥ अनेन मनुना देवि यजेत्सिंहासनं बुधः । आवाहनादिकं कुर्यात् क्रमार्चनमतः परम् ॥ ७-१८ ॥ आदावङ्गावृत्तिर्देवि द्विरावृत्त्याऽङ्गपूजनम् । रत्यादित्रयमभ्यर्च्य तथाऽनङ्गादिका यजेत् ॥ ७-१९ ॥ ब्राह्म्यादियुग्मं संपूज्य वसुपत्रेषु मातृकाः । भूबिम्बे लोकपालांश्च सायुधान्परमेश्वरी ॥ ७-२० ॥ द्वितीयसिंहासनगां पूजयेद्रुद्रभैरवीम् ॥ ७-२१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे द्वितीयसिंहासने रुद्रभैरवीयजनं नाम सप्तमः पटलः ॥ ७ ॥ </poem> == अष्टमः पटलः == <poem> अथाष्टमः पटलः ईश्वर उवाच -- पश्चिमे भैरवी देवी षट्कूटा परमेश्वरी । यत्स्फूर्त्या स शिवो देवि सृष्टिसंहारणक्षमः ॥ ८-१ ॥ डाकिनीराकिनीबीजे लाकिनीकाकिनीयुगात् । बीजे आहृत्य देवेशि योजयेच्चन्द्रसूर्ययोः ॥ ८-२ ॥ आद्यमैकारसंयुक्तमन्यदीकारमण्डितम् । शक्रस्वरसमायुक्तं तार्तीयं बीजमालिखेत् ॥ ८-३ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं तृतीयं शैलसम्भवे । एषा विद्या महेशानि रुद्रसिंहासेन स्थिता ॥ ८-४ ॥ ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि सर्वभूतनिकृन्तनम् । बालसूर्यप्रभां देवीं जपाकुसुमसन्निभाम् ॥ ८-५ ॥ मुण्डमालावलीरम्यां बालसूर्यसमांशुकाम् । सुवर्णकलशाकारपीनोन्नतपयोधराम् ॥ ८-६ ॥ पाशाङ्कुशौ पुस्तकं च दधानां जपमालिकाम् । एवं ध्यात्वा यजेद्देवीं मानसैरुपचारकैः ॥ ८-७ ॥ द्विरावृत्त्यां षडङ्गानि विधाय परमेश्वरि । यन्त्रमस्या वरारोहे त्रिकोणं तत्पुटं लिखेत् ॥ ८-८ ॥ बहिरष्टदलं पद्मं रविपत्रं समालिखेत् । चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् ॥ ८-९ ॥ षडङ्गावरणं देवि पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये । रत्यादित्रितयं देवि त्रिकोणे परिपूजयेत् ॥ ८-१० ॥ डाकिन्याद्यास्तु षट्कोणे वसुपत्रे ततः परम् । ब्राह्म्यादियुगलं पश्चाद्रविपत्रे ततः परम् ॥ ८-११ ॥ बालायाः पीठशक्तीस्तु वामाद्याः पूजयेत्प्रिये । चतुरस्रे लोकपालान् सायुधान् परमेश्वरि ॥ ८-१२ ॥ एवं पूजाविधिं कुर्याद्भोगमोक्षफलाप्तये । अनेनैव विधानेन नित्याख्यां भैरवीं यजेत् ॥ ८-१३ ॥ सर्वसौभाग्यदां नित्यां सर्वसाम्राज्यदायिनीम् । एतस्या एव विद्यायाः षड्वर्णान् क्रमतः स्थितान् ॥ ८-१४ ॥ विपरीतान् वद प्रौढे विद्येयं भोगमोक्षदा । नित्याख्या भैरवी देवि रिपुभारनिकृन्तनी ॥ ८-१५ ॥ न्यासपूजादिकं सर्वमस्याः पूर्ववदाचरेत् ॥ ८-१६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे पश्चिमसिंहासनकथनं नामाष्टमः पटलः ॥ ८ ॥ </poem> == नवमः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- शृणु देवि महाविद्यां चिन्तितेष्टफलप्रदाम् । यस्या विज्ञानमात्रेण भुवनाधिपतिर्भवेत् ॥ ९-१ ॥ हंसाद्यं वाग्भवं चाऽऽद्यं हसकान्ते सुरेश्वरि । भूबीजं भुवनेशानी द्वितीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ९-२ ॥ शिवचन्द्रौ महेशानि शक्रस्वरविभूषितम् । बिन्दुनादकलाक्रान्तं तृतीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ९-३ ॥ एषा विद्या महेशानि भुवनेश्वरभैरवी । मध्यबीजेन देवेशि षड्दीर्घस्वरभेदिना ॥ ९-४ ॥ षडङ्गानि प्रविन्यस्य ध्यायेद्देवीं चतुर्भुजाम् । जपाकुसुमसंकाशां दाडिमीकुसुमप्रभाम् ॥ ९-५ ॥ चन्द्ररेखाजटाजूटां त्रिनेत्रां रक्तवाससम् । नानालंकारसुभगां पीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ९-६ ॥ पाशाङ्कुशवराभीतीर्धारयन्तीं शिवां स्मरेत् । एवं ध्यात्वाऽर्चयेद्देवीं यन्त्रोद्धारं च पूर्ववत् ॥ ९-७ ॥ चैतन्यभैरवी देवी यन्त्रवत्परमेश्वरि । सिंहासनं समभ्यर्च्य परिवारार्चनं यजेत् ॥ ९-८ ॥ षडङ्गावरणं देवि पूर्ववत्परिपूजयेत् । रत्याद्याः पूजयेद्देवि त्रिकोणे तदनन्तरम् ॥ ९-९ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च पूज्यास्तत्रैव सुन्दरि । डाकिन्याद्यास्तथा पूज्या वसुपत्रे ततः परम् ॥ ९-१० ॥ अनङ्गकुसुमाद्याश्च ब्राह्म्यादियुगलं ततः । भूबिम्बे लोकपालांश्च बटुकाद्यांश्च पूजयेत् ॥ ९-११ ॥ योगिनीनां चतुःषष्टिं पूजयेत्सुरवन्दिते । सदाशिवसखा यस्मात्कुबेरः परमेश्वरि ॥ ९-१२ ॥ येनेयं प्राथीता देवी राजराजस्ततो भवेत् । तेनैव प्राथीता विद्या गौरी गौरफलप्रदा ॥ ९-१३ ॥ अन्नपूर्णेश्वरी नाम सर्वसंपत्प्रदा सताम् । अनया विद्यया देवि कुबेरो धननायकः ॥ ९-१४ ॥ लोकपालेषु सर्वेषु धनरत्नादिपूर्णता । तथाऽन्नपूर्णता तस्मिन्सुस्थिराऽस्याः प्रसादतः ॥ ९-१५ ॥ अन्नपूर्णा महादेवि साक्षात्कामदुघाऽद्रिजे । मन्त्रमस्याः प्रवक्ष्यामि सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ९-१६ ॥ तारं च भुवनेशानीं श्रीबीजं कामराजकम् । हृदन्ते भगवत्यर्णा माहेश्वरि पदं लिखेत् ॥ ९-१७ ॥ अन्नपूर्णेऽग्निजाया च विद्येयं विंशदक्षरी । अनया सदृशी विद्या सिद्धिदा नास्ति भूतले ॥ ९-१८ ॥ भुवनेशी महेशानि षड्दीर्घस्वरभिन्नया । षडङ्गानि महेशानि च्छन्दोन्यासानन्तरम् ॥ ९-१९ ॥ ऋषिर्ब्रह्माऽस्य मन्त्रस्य पङ्तिश्छन्दो वरानने । अन्नपूर्णेश्वरी देवि देवता परिकीतीता ॥ ९-२० ॥ बीजं च भुवनेशानी श्रीबीजं शक्तिरुच्यते । कीलकं कामराजं स्यात्षडङ्गानन्तरं ततः ॥ ९-२१ ॥ एकमेकं पुनश्चैकं पुनरेकं द्वयं चतुः । चतुश्चतुस्तथा द्वाभ्यां पदान्येतानि पार्वति ॥ ९-२२ ॥ पदानि नव देवेशि नव द्वारेषु विन्यसेत् । मूर्धादिगुदपर्यन्तं पुनस्तेषु वरानने ॥ ९-२३ ॥ गुदादिब्रह्मरन्ध्रान्तं पदानां नवकं न्यसेत् । ब्रह्मरन्ध्रास्यहृदयमूलाधारेष्वनुक्रमात् ॥ ९-२४ ॥ चतुर्बीजानि विन्यस्य शेषेष्वन्यान् प्रविन्यसेत् । गोलकं च ततो देवि विन्यस्य विधिवत्प्रिये ॥ ९-२५ ॥ प्राणायामं प्रकुर्वीत पूजामण्डलमालिखेत् । त्रिकोणं च चतुःपत्रं वसुपत्रं ततः परम् ॥ ९-२६ ॥ कलापत्रं च भूबिम्बं चतुर्द्वारं समालिखेत् । सिंहासनस्य परितः पीठदेवीः समर्चयेत् ॥ ९-२७ ॥ सिंहासने दक्षिणे तु कथिताः पीठनायिकाः । ता एव पूजयेत्पीठे वामाद्याः परमेश्वरि ॥ ९-२८ ॥ जया च विजया चैव अजिता चापराजिता । नित्या विलासिनी दोग्ध्री अघोरा मङ्गलात्मिका ॥ ९-२९ ॥ नवमी परमेशानी सिंहासनसमीपगाः । समावाह्य यजेद्देवीं ध्यानं कुर्वन्समाहितः ॥ ९-३० ॥ तप्तकाञ्चनवर्णाभां बालेन्दुकृतशेखराम् । नवरत्नप्रभादीप्तमुकुटां कुङ्कुमारुणाम् ॥ ९-३१ ॥ चित्रवस्त्रपरीधानां मदिराक्षीं त्रिलोचनाम् । सुवर्णकलशाकारपीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ९-३२ ॥ गोक्षीरधामधवलं पञ्चवक्त्रं त्रिलोचनम् । प्रसन्नवदनं शान्तं नीलकण्ठविराजितम् ॥ ९-३३ ॥ कपदीनं स्फुरत्सर्पभूषणं कुन्दसंनिभम् । नृत्यतन्तमतिसंहृष्टं दृष्ट्वाऽऽनन्दमयीं पराम् ॥ ९-३४ ॥ सानन्दमुद्यल्लोलाक्षीं मेखलाढ्यनितम्बिनीम् । अन्नदानरतां नित्यां भूमिश्रीभ्यामलंकृताम् ॥ ९-३५ ॥ एवं ध्यात्वा यजेद्देवि षडङ्गावरणं यजेत् । अग्नीशासुरवायव्यमध्ये दिक्ष्वङ्गपूजनम् ॥ ९-३६ ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि त्रिकोणस्य च पूजनम् । तारं प्रासादबीजं च हृच्छिवाय ततः परम् ॥ ९-३७ ॥ सप्ताक्षरी महाविद्या त्वनया देवि पूजयेत् । नृत्यन्तमीश्वरं देवि त्रिकोणाग्रे सुरेश्वरि ॥ ९-३८ ॥ ओं नमः पदमाभाष्य ततो भगवते पदम् । ततो वराहरूपाय भूर्भुवःस्वःपतिं तथा ॥ ९-३९ ॥ ङेन्तं च भूपतिं च त्वं मे देहीति च दापय । वह्निजायान्वितो मन्त्रो वराहस्य वरानने ॥ ९-४० ॥ अनया विद्यया देवि वामकोणे प्रपूजयेत् । ओं नमः पदमाभाष्य ङेन्तं नारायणं लिखेत् ॥ ९-४१ ॥ नारायणं दक्षकोणे क्रमेण परिपूजयेत् । वामदक्षिणयोः पूज्ये भूश्रियौ परमेश्वरि ॥ ९-४२ ॥ एकेन मनुना देवि कथयामि तवानघे । ओं नमो हि पदं चान्नं मे देह्यन्नाधिपान्तङे ॥ ९-४३ ॥ तथेयमान्नं संलिख्य प्रदापय ततः परम् । वह्निजायान्वितो मन्त्रः संपुटीकृत्य योजयेत् ॥ ९-४४ ॥ ग्लौमात्मकेन रमया वामदक्षिणयोः क्रमात् । ततश्चर्तुर्दले पूज्या पश्चिमादिक्रमेण तु ॥ ९-४५ ॥ तारेणं परविद्यां च भुवनेशीं तदात्मना । कमलां रमया भद्रे कामेन सुभगां यजेत् ॥ ९-४६ ॥ वसुपत्रे महेशानि ब्राह्म्याद्याः पश्चिमादितः । षोडशारे परेशानि चन्द्रमण्डलरूपिणीः ॥ ९-४७ ॥ कलाः षोडश संपूज्याः पश्चिमादिक्रमेण हि । अमृता मानसी पुष्टिस्तुष्टिः प्रीती रतिस्तथा ॥ ९-४८ ॥ श्रीश्च ह्रीश्च स्वधा रात्रिर्ज्योत्स्ना हैमवती तथा । छाया च पूणीमा नित्या अमावास्या च षोडशी ॥ ९-४९ ॥ शेषवर्णैः प्रपूज्यास्तु अन्नपूर्णान्तशब्दकाः । चतुरस्रे लोकपालान्क्रमेण परिपूजयेत् ॥ ९-५० ॥ इत्युत्तरपतेः सम्यक्पूजितान्नसुवर्णदा । स्वशक्त्या या करोत्येव राजराजं धनाधिपम् ॥ ९-५१ ॥ सिद्धिप्रदा सिद्धिविद्या ममाप्यन्नप्रदा प्रिये । भुवनेश्वरभैरव्या भेदान्तरमथोच्यते ॥ ९-५२ ॥ सहाद्या सैव देवेशि तदा स सकलेश्वरी । ध्यानपूजादिकं सर्वमेतस्या एव पार्वति ॥ ९-५३ ॥ उत्तरस्यां वरारोहे सिंहासनमिदं दिशि । संपत्प्रदा भैरवी च विद्धि कौलेशभैरवी ॥ ९-५४ ॥ हसराद्या भैरवी सा त्रिषु बीजेषु पार्वति । इयं तु सहराद्या स्यात्पूजाध्यानादिकं तथा ॥ ९-५५ ॥ एतस्या एव विद्याया आद्यन्ते रेफवजीते । तदेयं परमेशानि नाम्ना सकलभैरवी ॥ ९-५६ ॥ संपत्प्रदा भैरवी च ध्यानपूजादिकं प्रिये । पञ्चसिंहासनमयी महात्रिपुरभैरवी ॥ ९-५७ ॥ चतुराम्नायविद्याभिर्मान्यं सिंहासनं प्रिये । हस्रीमात्मकमुच्चार्य सह्रीमात्मकमद्रिजे ॥ ९-५८ ॥ शक्तिः सकलह्रीमन्ते चतुर्बीजमुदाहृतम् । श्रीबीजं कुरु तार्तीयं नित्या वेदाक्षरी भवेत् ॥ ९-५९ ॥ उन्मनी नाम विद्येयं भोगमोक्षफलप्रदा । पूर्वाम्नाये महाविद्या दक्षिणाम्नाय उच्यते ॥ ९-६० ॥ वाग्भवं बीजमुच्चार्य क्लिन्ने कामस्य बीजकम् । मदद्रवे कुले हस्रौ विद्येयं भोगिनी प्रिये ॥ ९-६१ ॥ दक्षिणाम्नायविद्येयं पश्चिमाम्नाय उच्यते । वाग्भवं च परा श्रीश्च हसखफ्रोमिति प्रिये ॥ ९-६२ ॥ हस्रौभस्तास्ततो देवि पञ्चैते प्रणवाः स्मृताः । भगवत्यम्ब आलिख्य पृथक्पदमथेश्वरि ॥ ९-६३ ॥ चतुर्थं प्रणवं चैव हसकफ्रोमिति प्रिये । कुब्जिके चैव हस्रां च हस्रीं हस्रौ ततः परम् ॥ ९-६४ ॥ अघोरे चैव घोरे च त्वघोरमुखि चाऽऽलिखेत् । हस्रां हस्रीं किणिद्वन्द्व विच्चे द्वात्रिंशदक्षरी ॥ ९-६५ ॥ पूर्वोक्तैः प्रणवैर्देवि संपुटीकृत्य संस्मरेत् । कुब्जिकेयं महाविद्या पश्चिमाम्नायदेवता ॥ ९-६६ ॥ खफ्रेमात्मकमुच्चार्य महाचण्डपदं लिखेत् । योगेश्वरीपदं पश्चाद्विद्येयं कालिका प्रिये ॥ ९-६७ ॥ उत्तराम्नायविद्येयं नाम्ना कालीति विश्रुता । एताभिः परमेशानि पूज्यं सिंहासनं सदा ॥ ९-६८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे सिंहासनविद्याविधानं नाम नवमः पटलः ॥ ९ ॥ </poem> == दशमः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- त्रिपुरा द्विविधा देव भवता प्रकटी कृता । त्रिविधेति यदुक्तं तत्प्रकटी कुरु शंकर ॥ १०-१ ॥ ईश्वर उवाच -- परं ब्रह्मस्वरूपं यन्नादबिन्दुत्रयात्मकम् । शिवशक्तिमयं तत्तु कथयामि तवानघे ॥ १०-२ ॥ व्याप्य तिष्ठति विश्वं सा शिवं च परमेश्वरि । पूर्वं गुणैस्तु कथिता शिवशक्त्यात्मकं शणु ॥ १०-३ ॥ हकारादिसकारान्ता मातृका शक्तिरव्यया । हकारः परमेशानि केवलं शिव उच्यते ॥ १०-४ ॥ आद्यन्ताक्षरभावेन तदाऽहं सकलात्मकः । यदुच्यते मातृकार्णैस्तत्सर्वमहमीश्वरि ॥ १०-५ ॥ हकारः परमेशानि शून्यरूपी सदाऽव्ययः । सकारः शक्तिरूपत्वात्परावाची विसर्गवान् ॥ १०-६ ॥ उत्पत्तेः कारणं यस्माच्छक्तिरित्यभिधीयते । आत्मानं दर्शयेद्योगः सोऽहंशब्देन सुन्दरि ॥ १०-७ ॥ बिन्दुत्रयसमायोगान् महात्रिपुरसुन्दरी । नादरूपेण सा देवी हकारार्धस्वरूपिणी ॥ १०-८ ॥ हकारः परमेशानि शिवरूपी यतस्तदा । तस्यार्धांङ्गं महाशक्तिर्हकारार्धस्वरूपिणी ॥ १०-९ ॥ अत एव महाविद्या महात्रिपुरसन्दरी । नित्येति कथ्यते देवि चित्कला परमेश्वरी ॥ १०-१० ॥ श्रीगुरोः कृपया भद्रे संप्रदायकुलान्वितः । प्रातरुत्थाय देवेशि गुरुं नत्वा स्वनामभिः ॥ १०-११ ॥ संध्यास्नानादिकं देवि विधाय मनुवित्तमः । सर्वशृङ्गारवेषाढ्यः कर्पूरघुसृणादिभिः ॥ १०-१२ ॥ महार्हैश्चन्दनाद्यैश्च दीप्ताङ्गः कुङ्कुमारुणः । नवरत्नविभूषाढ्यो रक्ताम्बरविराजितः ॥ १०-१३ ॥ ताम्बूलरागवदनो मदिरानन्दमानसः । यागमन्दिरमागत्य लाक्षाचित्रविचित्रितम् ॥ १०-१४ ॥ अनेकधूपबहलं पुष्पप्रकरपूरितम् । गोमयेन च संलिप्तं चारुपुष्पवितानितम् ॥ १०-१५ ॥ मनोहरे मृदुश्लक्ष्ण आसने उपविश्य तु । मन्त्रोद्धारं प्रकुर्वीत सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ १०-१६ ॥ आद्यं वाग्भवमुच्चार्य कामराजं द्वितीयकम् । कुमार्यास्तु तृतीयं तु त्रिपुरा परमेश्वरी ॥ १०-१७ ॥ करशुद्धिकरी विद्या प्रथमा परमेश्वरि । कुमारी तु द्वितीया स्यात्त्रिपुरेशी महेश्वरि ॥ १०-१८ ॥ त्रिपुरेश्यादिमं त्यक्त्वा भुवनेशीं परिक्षिपेत् । अनयाऽऽत्मासनं दद्यात्त्रिपुरेश्या षडङ्गकम् ॥ १०-१९ ॥ त्रिपुरेशी महेशानि त्रिबीजा हस्थिता यदा । चक्रासनगतां देवि विद्धि त्रिपुरवासिनीम् ॥ १०-२० ॥ त्रिपुरेशी महेशानि वाग्भवे कामराजके । शिवचन्द्रसमायुक्ता तार्तीये शिवरूपिणी ॥ १०-२१ ॥ सर्वमन्त्रासनगता त्रिपुरा श्रीरियं प्रिये । आत्मासनगतायास्तु हित्वा तार्तीयमद्रिजे ॥ १०-२२ ॥ ब्लेमात्मकमारोप्य साध्यसिद्धासनस्थिता । (त्रिपुरामालिनी प्रोक्ता सिद्धाख्यां त्रिपुरां शृणु ॥ १०-२३ ॥ भुवनेशी श्रिया युक्ता कुमारी च तथोत्तमा । मूतीविद्या समुद्दिष्टा माया लक्ष्मीः परास्थिता ॥ १०-२४ ॥ अनया विद्यया देवि यजेत्त्रिपुरसिद्धिकाम्।) । मायालक्ष्म्योस्तु बीजे द्वे शक्तिबीजं तृतीयकम् ॥ १०-२५ ॥ त्रिपुराद्या त्र्यम्बिकेयमष्टमी परिकीतीता । संपत्प्रदा भैरवी या तस्यास्तार्तीयबीजके ॥ १०-२६ ॥ बिन्दुं हित्वा तत्र सर्गं निक्षिपेत्सुरसुन्दरि । अनयाऽऽवाहनं देवि कारयेत्सुरवन्दिते ॥ १०-२७ ॥ मूतीविद्या समुद्दिष्टा माया लक्ष्मीः परा स्थिता । अनया विद्यया देवि यजेत्त्रिपुरसिद्धिदा {म्} ॥ १०-२८ ॥ सिद्धाम्बावाहिनीमूतीवीद्या च सुरसुन्दरि । मूलविद्यां शृणु प्रौढे सकलागमसेविताम् ॥ १०-२९ ॥ सर्वदर्शनवन्द्यां च चित्कलामव्ययां प्रिये । भूमिश्चन्द्रः शिवो माया शक्तिः कृष्णाध्वमादनौ ॥ १०-३० ॥ अर्धचन्द्रश्च बिन्दुश्च नवार्णो मेरुरुच्यते । महात्रिपुरसुन्दर्या मन्त्रा मेरुसमुद्भवाः ॥ १०-३१ ॥ लकारात्पृथिवी देवि सशैलवनकानना । पञ्चाशत्पीठसंपन्ना सर्वतीर्थमयी परा ॥ १०-३२ ॥ सर्वगङ्गामयी सर्वक्षेत्रस्थानमयी शिवे । सकाराच्चन्द्रतारादिग्रहराशिस्वरूपिणी ॥ १०-३३ ॥ हकाराच्छिवसंवादव्योममण्डलंसस्थिता । ईकाराद्विश्वकर्त्रीयं माया तुर्यात्मिका प्रिये ॥ १०-३४ ॥ एकाराद्वैष्णवी शक्तिवीश्वपालनतत्परा । रकारात्तेजसा युक्ता परं ज्योतिः स्वरूपिणी ॥ १०-३५ ॥ ककारात्कामदा कामरूपिणी स्फुरदव्यया । अर्धचन्द्रेण देवेशि विश्वयोनिरितीरिता ॥ १०-३६ ॥ बिन्दुना शिवरूपेण शून्यरूपेण साक्षिणी । अनया सह सर्वत्र व्याप्तिनिश्चलताऽऽत्मना ॥ १०-३७ ॥ एवं परब्रह्मरूपा मेरुणाऽनेन सुव्रते । एभिर्नवात्मकैर्वर्णैर्जायते त्रिपुरामनुः ॥ १०-३८ ॥ अन्यथा नैव निष्पत्तिर्नास्ति श्रीत्रिपुरामनौ । श्रीचक्रमपि देवेशि मेरुरूपं न संशयः ॥ १०-३९ ॥ लकारः पृथिवीबीजं तेन भूबिम्बमुच्यते । सकारश्चन्द्रमा भद्रे कलाषोडशकात्मकः ॥ १०-४० ॥ तस्मात्षोडशपत्रं तु हकारः शिव उच्यते । अष्टमूतीः सदा भद्रे तस्माद्वसुदलं भवेत् ॥ १०-४१ ॥ ईकारस्तु महामाया भुवनानि चतुर्दश । पालयन्तो परा तस्माच्छक्रकोणं भवेत्प्रिये ॥ १०-४२ ॥ शक्तिरेकादशस्थाने स्थित्वा सूतै जगत्त्रयम् । विश्वयोनिरिति ख्याता सा विष्णुर्दशरूपकम् ॥ १०-४३ ॥ रकारात्परमेशानि चक्रं व्याप्य विजृम्भते । दशकोणकरी यस्माद्रकारो ज्योतिरव्ययः ॥ १०-४४ ॥ कलादशान्वितो वह्निर्दशकोणप्रकारकः । ककारान्मदनो देवि शिवश्चाष्टस्वरूपकः ॥ १०-४५ ॥ योनिवश्यं तदा चक्रे वसुयोन्यङ्कितं भवेत् । अर्धमात्रा गुणान्सूते नादरूपा यतस्ततः ॥ १०-४६ ॥ त्रिकोणरूपा योनिस्तु बिन्दुना बैन्दवं भवेत् । कामेश्वरस्वरूपं तु विश्वाकारस्वरूपकम् ॥ १०-४७ ॥ श्रीचक्रं तु वरारोहे श्रीविद्यार्णवसंभवम् । तत्र प्राङ्मुख आसीनश्चक्रराजं समालिखेत् ॥ १०-४८ ॥ भूप्रदेशे समे वर्ये सिन्दूररजसाऽथ वा । कुङ्कुमस्य रजोभिस्तु भूमौ चक्रं समालिखेत् ॥ १०-४९ ॥ ऋजुरेखं नेत्ररम्यं सन्धिभेदसमं ऋजु । अथ वा हेमरौप्याभ्यां ताम्रेण बहुधातुभिः ॥ १०-५० ॥ पट्टं विरच्य श्रीखण्डरक्तचन्दनसंभवे । पट्टे संस्थाप्य विलिखेल्लेखन्या हेमया प्रिये ॥ १०-५१ ॥ रोचनाकुङ्कुमाभ्यां तु कस्तूरीचन्दनेन्दुभिः । ईशानादग्निपर्यन्तमृजुरेखां समालिखेत् ॥ १०-५२ ॥ ईशादग्नेस्तदग्राभ्यां रेखे आकृष्य देशिकः । एकीकृत्य च वारुण्यां शक्तिरेखा परा प्रिये ॥ १०-५३ ॥ त्रिकोणाकाररूपेयं तस्या उपरि संलिखेत् । त्रिकोणाकाररूपं तु शक्तिद्वयमुदाहृतम् ॥ १०-५४ ॥ पूर्वशक्त्यग्रभागे तु मानयष्टिवदालिखेत् । रेखा तु परमेशानि वायुराक्षसकोणगाम् ॥ १०-५५ ॥ सन्धिभेदक्रमेणैव तयोः शक्त्योस्ततः परम् । रेखे आकृष्य कोणाभ्यां तदग्रात्पूर्वगे कुरु ॥ १०-५६ ॥ वह्निमण्डलमेतत्तु पूर्वाग्रं वीरवन्दिते । चक्रत्रयभभूत्तत्र ततः शृणु वरानने ॥ १०-५७ ॥ पूर्वशक्तीशवह्निभ्यां कोणाभ्यां सुरवन्दिते । पूर्वरेखां तु विस्तार्य तथा पश्चिमवह्नितः ॥ १०-५८ ॥ वायुराक्षसकोणाभ्यां रेखां पश्चिमगां तथा । विस्तार्य योजयेद्देवि संधिभेदक्रमेण तु ॥ १०-५९ ॥ योन्यग्रगां पूर्वदेशे दक्षिणोत्तरतः क्रमात् । तथा रेखे वह्निसंस्थे पश्चिमस्यां दिशि क्रमात् ॥ १०-६० ॥ कोणाग्राभ्यां योजयित्वा दशकोणं तथा भवेत् । तथैव देवदेवेशि द्वितीयं दशकोणकम् ॥ १०-६१ ॥ ईशानवह्निगे रेखे पूर्वयोन्यग्रयोः क्रमात् । विस्तार्य योजयेत्पश्चात्पश्चिमायां दिशि क्रमात् ॥ १०-६२ ॥ वायुराक्षसकोणाग्ने रेखे विस्तार्य सुन्दरि । पश्चिमाग्रे तथा देवि योजयेदिन्द्रदिग्गते ॥ १०-६३ ॥ एकत्र पूर्वकोणाग्रचुम्बिनी तु मनोहरा । योजयेद्देवदेवेशि यथा पङ्क्त्यस्रकं भवेत् ॥ १०-६४ ॥ दक्षकोणस्य देवेशि त्यक्त्वा कोणचतुष्टयम् । दशकोणान्तरे देवि मध्ये रेखे प्रकाशयेत् ॥ १०-६५ ॥ द्वे दक्षिणे विभागे तु तथा चोत्तरभागके । षट्कोणस्य ततो देवि सन्धिभेदक्रमेण तु ॥ १०-६६ ॥ योनिं वह्निं च संयोज्य शकारं जायते सदा । कक्षामध्यगता रेखा ऋजुरूपास्तु योजयेत् ॥ १०-६७ ॥ ऋज्वाकृति यथा देवि जायतेऽतिमनोहरम् । संमुखं पञ्चशक्त्यग्रं प्राग्वक्त्रं चतुरग्निकम् ॥ १०-६८ ॥ बिन्दुत्रिकोणे वस्वारचक्रमेतद्वरानने । चक्रमध्यं तु जानीहि दशारयुगलं तथा ॥ १०-६९ ॥ शक्रयोन्यङ्कितं देवि बाह्यमध्यगतं भवेत् । एतच्चक्रं महेशानि सर्वसौभाग्यवर्धनम् ॥ १०-७० ॥ सर्वसाम्राज्यदं देवि सर्वोपद्रवनाशनम् । अनेकरत्नमाणिक्यसुवर्णपरिपूरकम् ॥ १०-७१ ॥ महामोक्षप्रदं देवि वाग्विलासकरं महत् । एतद्बाह्ये महेशानि वृत्तं पूर्णेन्दुसंनिभम् ॥ १०-७२ ॥ तद्युक्तं कुरु मीनाक्षि वसुपत्रं मनोहरम् । ततः षोडशपत्रं तु विलिखेत्सुरवन्दिते ॥ १०-७३ ॥ तद्बाह्ये देवदेवेशि निवृत्तं मातृकान्वितम् । चतुरस्रं चतुर्द्वारसहितं परमेश्वरि ॥ १०-७४ ॥ चतुःषष्टियुताः कोट्यो योगिनीनां महौजसाम् । चक्रेस्मिन्स्ंनिविष्टास्ताः साधकं मानयन्ति हि ॥ १०-७५ ॥ चतुरस्रं मातृकार्णैर्मण्डितं सिद्धिहेतवे । मुक्तामाणिक्यघटितं समस्थलविराजितम् ॥ १०-७६ ॥ त्रैलोक्यमोहनं नाम कल्पद्रुमफलप्रदम् । षोडशारं चन्द्रबिम्बरूपं तु सकलालयम् ॥ १०-७७ ॥ सर्वाशापूरकं भद्रे स्रवत्पीयूषवर्षणम् । अष्टपत्रं महेशानि जपाकुसुमसंनिभम् ॥ १०-७८ ॥ सर्वसंक्षोभणं नाम सर्वकामप्रपूरकम् । एतत्त्रयं महेशानि सृष्टिचक्रं सुखप्रदम् ॥ १०-७९ ॥ पूर्वाम्नायाधिदेव्या तु मण्डितं सर्वसिद्धिदम् । चतुर्दशारं देवेशि दाडिमीकुसुमप्रभम् ॥ १०-८० ॥ अनन्तफलदं भद्रे सर्वसौभाग्यसंप्रदम् । दशारं तप्तहेमाभं सिन्दूरसदृशं प्रिये ॥ १०-८१ ॥ सर्वार्थसाधकं चक्रं मनश्चिन्तितदं सदा । द्वितीयमपि पङ्क्त्यस्रं जपाकुसुमसंनिभम् ॥ १०-८२ ॥ सर्वरक्षाकरं चक्रं महाज्ञानमयं शिवे । एतत्त्रयं महेशानि स्थितिचक्रं सुखप्रदम् ॥ १०-८३ ॥ दक्षिणाम्नायपूज्यं तु यथेप्सितफलप्रदम् । अष्टकोणं वरारोहे बालार्ककिरणारुणम् ॥ १०-८४ ॥ पद्मरागसमप्रख्यं सर्वरोगहरं सदा । उद्यत्सूर्यसहस्राभं बन्धूककुसुमप्रभम् ॥ १०-८५ ॥ सर्वसिद्धिप्रदं चक्रं सकलालयमीश्वरि । त्रिकोणं सर्वसंभूतिकारणं भूतिदं सदा ॥ १०-८६ ॥ बिन्दुचक्रं वरारोहे सर्वानन्दमयं परम् । सदाशिवमयं चक्रनायकं परमेश्वरि ॥ १०-८७ ॥ एतच्चक्रं तु संहाररूपं ब्रह्ममयं सदा । पश्चिमाम्नायसंसेव्यं त्रयमुत्तरसेवितम् ॥ १०-८८ ॥ अस्ंमिश्चक्रे षड्ध्वानो वर्तन्ते वीरवन्दिते । चक्रपत्रेषु देवेशि पदाध्वा तु निगद्यते ॥ १०-८९ ॥ चक्रत्रिसंधिभागेषु भुवनाध्वा व्यवस्थितः । वर्णाध्वा मातृकारूपी कथयामि तवानघे ॥ १०-९० ॥ वर्गाष्टकं मातृकाया दिक्षु सिद्धं यतः क्रमात् । पाथीवं तन्मयं विद्धि षोडशारं कलात्मकम् ॥ १०-९१ ॥ अष्टपत्रं कादिवर्णैः क्षान्तैदीक्षु विदिक्षु च । कादिढान्ताः शक्रवर्णाः शक्रकोणेषु संस्थिताः ॥ १०-९२ ॥ णकारादिभकारान्ता दशवर्णा दशारके । मकारादिशकारान्ता द्वितीयेऽपि दशारके ॥ १०-९३ ॥ वर्णाष्टकं चाष्टकोणे त्रिकोणे कथयामि ते । अकथादित्रिकोणान्तं हक्षयुग्मं तु मध्यगम् ॥ १०-९४ ॥ वर्णाध्वा कथितो देवि मातृकापीठरूपकः । षट्विंशत्तत्त्वभरितं चक्रं मूलानुसारतः ॥ १०-९५ ॥ तत्त्वाध्वा कथितो देवि तत्त्वरूपो वरानने । पञ्चसिंहासनोन्नद्धकलाध्वा चक्रशासनात् ॥ १०-९६ ॥ साबाला भैरवीयुक्ता महात्रिपुरसुन्दरी । त्रिपुरा त्र्यम्बिकान्साढ्या चक्रं प्राप्य विजृम्भते ॥ १०-९७ ॥ मन्त्राध्वाऽयं समाख्यातो निश्चयेन सदाऽनघे । एवं षडध्वविमलं श्रीचक्रं परिचिन्तयेत् ॥ १०-९८ ॥ उत्तराशामुखो देवि यदा चक्रं समुद्धरेत् । उत्तराशा तदा देवि पूर्वाशैव निगद्यते ॥ १०-९९ ॥ ईशानकोणं देवेशि तदाऽऽग्नेयं न संशयः । पश्चिमादिङ्मुखो मन्त्री यदा चक्रं समुद्धरेत् ॥ १०-१०० ॥ पश्चिमाशा तदा ज्ञेया पूर्वाशैव न संशयः । वायुकोणं तदाग्नेयमैशानं राक्षसं भवेत् ॥ १०-१०१ ॥ दक्षिणाभिमुखो मन्त्री यदा चक्रं समुद्धरेत् । पूर्वाशैव तदा सा दिग्रक्षःकोणं तु वह्निवत् ॥ १०-१०२ ॥ एतच्चक्रं मेरुरूपं श्रीविद्यार्णैः समुद्धृतम् । सर्वागममयं देवि कथितं वीरवन्दिते ॥ १०-१०३ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे करशुद्धिविद्याचतुरासनविद्यावाहन-- विद्यायजनविद्यामेरुस्वरूपश्रीचक्रोद्धारषडध्व निरूपणं नाम दशमः पटलः ॥ १० ॥ </poem> == एकादशः पटलः == <poem> अथैकादशः पटलः ईश्वर उवाच -- एभिर्वर्णैस्तु देवेशि त्रिपुरा कथ्यतेऽधुना । नवाक्षरो महामेरुरयं ब्रह्माण्डगोलकः ॥ ११-१ ॥ चतुरस्रं च कोदण्डं त्रिकोणं तत्पुटं मुखम् । निरालाम्बं तवाऽऽख्यातमेतद्ब्रह्माण्डमण्डलम् ॥ ११-२ ॥ लकारश्चतुरस्रं स्यात्पृथ्वीबीजतया प्रिये । अर्धमात्रा तु कोदण्डं स्रवत्पीयूषवषीणी ॥ ११-३ ॥ त्रिकोणरूपी वह्निः स्यात्त्रिकोणत्वात्परा शिवा । एकारश्च रकारश्च ईकारश्च त्रयं भवेत् ॥ ११-४ ॥ मायाविकाररूपेण षट्कोणाश्रयरूपिणी । हकारो व्योमरूपत्वाद् बिन्दुश्च मुखमण्डले ॥ ११-५ ॥ इच्छारूपेण कामस्तु सर्वत्र परमेश्वरि । तस्मान्मादनव्याख्यातमेतद्वै मेरुमण्डलम् ॥ ११-६ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि बीजं कामेश्वरीमतम् । सकला भुवनेशानि कामेशीबीजमुत्तमम् ॥ ११-७ ॥ अनेन सकला विद्याः कथयामि विशेषतः । शक्त्यर्णस्तुर्यवर्णोंऽयं कलमध्ये सुलोचने ॥ ११-८ ॥ वाग्भवं पञ्चवर्णं तु कामराजमथोच्यते । मादनं शिवचन्द्राद्यं शिवान्तं मीनलोचने ॥ ११-९ ॥ कामराजमिदं भद्रे षड्वर्णं सर्वमोहनम् । शक्तिबीजं वरारोहे चन्द्राद्यं सर्षसिद्धिदम् ॥ ११-१० ॥ चतुरक्षररूपं तु त्र्यक्षरी त्रिपुरा परा । सर्वतीर्थमयी देवि सर्वदेवस्वरूपिणी ॥ ११-११ ॥ सर्वशास्रमयी विद्या सर्वयोगमयी परा । सर्वयज्ञमयी संवित्सर्वज्ञानस्वरूपिणी ॥ ११-१२ ॥ सर्वदेवमयी साक्षात्सर्वसौभाग्यसुन्दरी । एनामुपास्य देवेशि कामः सर्वाङ्गसुन्दरः ॥ ११-१३ ॥ कामराजो भवेद्देवि नित्येयं ब्रह्मरूपिणी । इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे एकादशः पटलः ॥ ११ ॥ </poem> == द्वादशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- एतस्या देवदेवेश भेदान् कथय सुन्दर । केन केनोपासितेयं विशदी कुरु तत्त्वतः ॥ १२-१ ॥ ईश्वर उवाच-- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि लोपामुद्राभिधां वराम् । कामराजाख्यविद्यायाः शक्तिं तुर्यां च सुन्दरि ॥ १२-२ ॥ हित्वा मुखे शिवेन्द्वाढ्या लोपामुद्रा प्रकाशिता । अगस्त्योपासिता विद्या त्रैलोक्यक्षोभकारिणी ॥ १२-३ ॥ एषा विद्या कामराजपूजितैव न संशयः । विद्याद्वयमिदं भद्रे दुर्लभं भुवनत्रये ॥ १२-४ ॥ कामराजाख्यविद्याया वाग्भवेन वरानने । विद्योद्धारं प्रवक्ष्यामि शक्तिमादनमध्यगम् ॥ १२-५ ॥ शिवं कुर्याद्वाग्भवे तु शिवाद्यं कामराजकम् । चन्द्राद्यं तु तृतीयं स्याद्विद्येयं मनुपूजिता ॥ १२-६ ॥ सहाद्यं वाग्भवं देवि चन्द्राद्यं शिवमध्यगम् । मादनं कामराजे तु शक्तिबीजं सहाननम् ॥ १२-७ ॥ चन्द्राराधितविद्येयं भोगमोक्षफलप्रदा । हसाद्यं वाग्भवं विद्धि शिवाद्यं सहमध्यगम् ॥ १२-८ ॥ मादनं कामराजे तु तार्तीयं शृणु पार्वति । हसाद्यं शक्तिबीजं तु कुबेरेण प्रपूजिता ॥ १२-९ ॥ कामराजाख्यविद्यायास्तार्तीयं सुरवन्दिते । शक्तिबीजं सहाद्यं स्याद्विद्याऽगस्त्यप्रपूजिता ॥ १२-१० ॥ लोपामुद्रा प्रभावेन् साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपिणी । कामराजाख्यविद्याया वाग्भवे मादनं त्यज ॥ १२-११ ॥ चन्द्रं तत्रैव संयोज्य कामराजे ततः परम् । हित्वा चन्द्रं मुखे कुर्याद्विद्येयं नन्दिपूजिता ॥ १२-१२ ॥ कामराजाख्यविद्याया हित्वा भूमिं तृतीयके । शक्तिकण्ठे स्थितां देवि चन्द्राधः कुरु तत्र च ॥ १२-१३ ॥ इन्द्राराधितविद्येयं भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । लोपामुद्राख्यविद्याया द्वितीयाया महेश्वरि ॥ १२-१४ ॥ कामराजे भृगुं हित्वा तार्तीये शक्रगः शिवः । एषा विद्या वरारोहे त्रिपुरा सूर्यपूजिता ॥ १२-१५ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि चतुष्कूटां च शाङ्करीम् । लोपामुद्रां द्वितीयां तु विलिख्य सुरवन्दिते ॥ १२-१६ ॥ पुनवीलिख्य तामेव चतुर्थे पञ्चमे स्थिताम् । हित्वा तु भुवनेशानीमेकोच्चारेण प्रपूजिता ॥ १२-१७ ॥ चतुष्कूटा महाविद्या शङ्करेण प्रपूजिता । लोपामुद्रां पुनर्देवि विलिख्य तदनन्तरम् ॥ १२-१८ ॥ नन्दिकेश्वरविद्यां च षट्कूटा वैष्णवी भवेत् । दुर्वाससा पुरा देवि निष्कूटा पूजिता परा ॥ १२-१९ ॥ कामराजाख्यविद्यायास्रिकूटेषु वरानने । या स्थिता भुवनेशानि द्विधा कुरु महेश्वरी ॥ १२-२० ॥ बिन्दुहीना नादहीना दुर्वासःपूजिता भवेत् । एतैर्द्वादशसंख्याकैर्मन्त्रैस्तु सुरवन्दिते ॥ १२-२१ ॥ द्वादशान्ता स्थिता देवि परब्रह्मस्वरूपिणी । राज्ञीयं सर्वविद्यानां सर्वाम्नायैस्तु सेविता ॥ १२-२२ ॥ सर्वागममहामन्त्रवन्दिता देववन्दिता । सर्वयोगैर्नता नित्या केवलं ब्रह्मरूपिणी ॥ १२-२३ ॥ एवं त्रिधा महाविद्या विद्या त्रिपुरसुन्दरी । इयमेव महादेवी त्रिकूटा परमेश्वरी ॥ १२-२४ ॥ वक्तुं न शक्यते सर्वैर्ब्रह्मविष्ण्वादिभिः सदा । नो वाचा मनसा बुद्ध्या तुर्या वक्तुं न शक्यते ॥ १२-२५ ॥ साक्षाद्ब्रह्ममयी देवी षोडशार्णस्वरूपिणी । मनसैव महेशानि स्मृत्वाऽहं तु सदाशिवः ॥ १२-२६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरसुन्दरी (विद्याविवरणं नाम) द्वादश पटलः ॥ १२ ॥ </poem> == त्रयोदशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- परब्रह्मतया साक्षाच्छ्रीविद्या षोडशाक्षरी । कथय त्वं महादेव यद्यहं तव वल्लभा ॥ १३-१ ॥ त्रिकूटाः कथिताः सर्वाश्चतुष्कूटा च शाङ्करी । षट्कूटा वैष्णवी चैव मनवः कथिता विभो ॥ १३-२ ॥ एतास्तु सकला विद्यास्रिविधास्तु श्रुता मया । इदानीं श्रोतुमिच्छामि श्रीविद्यां षोडशाक्षरीम् ॥ १३-३ ॥ ईश्वर उवाच -- शठत्वेन वरारोहे श्रीविद्यामन्त्रविद्बुधः । योगिनीनां भवेद्भक्ष्यः श्रीगुरोः शासनात्प्रिये ॥ १३-४ ॥ षोडशार्णां महाविद्यां न दद्यात्कस्यचित् प्रिये । राज्ञे राज्यप्रदायापि पुत्राय प्राणदाय वा ॥ १३-५ ॥ देयं तु सकलं भद्रे साम्राज्यमपि पार्वति । शिरोऽपि प्राणसहितं न देया षोडशाक्षरी ॥ १३-६ ॥ उच्चार्यमाणा ये मन्त्रास्ते सर्वे वाचिकाः प्रिये । उच्चाररहितं वस्तु श्रीविद्या षोडशाक्षरी ॥ १३-७ ॥ सवर्णाऽपि वरारोहे वस्तु साक्षान्निरक्षरम् । भृङ्गोपभुक्तपुष्पं तु शिवे योग्यं यथा भवेत् ॥ १३-८ ॥ तथा निरक्षरं वस्तु ह्यक्षरैरपि संयुतम् । उदके लिखितं यद्वन्मन्त्रोच्चारस्तथा भवेत् ॥ १३-९ ॥ भोगमोक्षप्रदा विद्या श्रीविद्या षोडशाक्षरी । विना गुरूपदेशेन शापो भवति निश्चयात् ॥ १३-१० ॥ चन्द्रान्तं वारुणान्तं च शक्रादिसहितं पृथक् । वामाक्षि बिन्दुनादाढ्यं विश्वमातृकलात्मकम् ॥ १३-११ ॥ चतुवीधप्रकारेण शृणु देवि प्रकथ्यते । त्वं मनोहारिणी यस्मात्कथ्यते भुवि दुर्लभम् ॥ १३-१२ ॥ विद्यादौ योजयेद्देवि साक्षाज्जाग्रत्स्वरूपिणी । उत्पत्तिर्जागरो बोधो व्यावृत्तिर्मनसः सदा ॥ १३-१३ ॥ कलाचतुष्टयं जाग्रदवस्थायां व्यवस्थितम् । जाग्रत्सत्त्वगुणा प्रोक्ता केवलं शक्तिरूपिणी ॥ १३-१४ ॥ त्रिकूटा सकला भेदाः पञ्चकूटा भवन्ति हि । वैष्णवी वसुकूटा स्यात्षट्कूटा शांकरी भवेत् ॥ १३-१५ ॥ द्वितीयोऽयं प्रकारः स्याद्दुर्लभो भुवनत्रये । एषैव शिवरूपा तु व्यापकत्वात्सुरेश्वरि ॥ १३-१६ ॥ निश्चला सर्वभूतेषु सदाशिवमयी परा । सुषुप्तिरूपिणी साक्षाद्ब्रह्मरूपा यतः प्रिये ॥ १३-१७ ॥ मरणं विस्मृतिर्मूर्छा निद्रा च तमसा वृता । सुषुप्तिस्तु कला ज्ञेया सुषुप्तिः शिवरूपिणी ॥ १३-१८ ॥ केवलत्वेन जाग्रत्स्यात्पञ्चकूटा च शाम्भवी । सुषुप्त्यन्ते जागरादौ स्वप्नावस्था रजोमयी ॥ १३-१९ ॥ अभिलाषो भ्रमश्चिन्ता विषयेषु पुनः स्मृतिः । कलाचतुष्टयं स्वप्नावस्थायां तु विधीयते ॥ १३-२० ॥ शिवरूपा शक्तिरूपा महात्रिपुरदेवता । वेदादिमण्डिता देवि शिवशक्तिमयी सदा ॥ १३-२१ ॥ सप्त भेदास्तु सकलाः षट्कूटाः परमेश्वरि । वैष्णवी नवकूटा स्यात्सप्तकूटा च शाङ्करी ॥ १३-२२ ॥ अस्याः स्मरणमात्रेण गजदानं शतं भवेत् । भेदत्रयं तु कथितं तूर्यां विद्यां शृणु प्रिये ॥ १३-२३ ॥ यस्या विज्ञानमात्रेण ब्रह्म साक्षान्न संशयः । सुषुप्त्यादौ जागरान्ते स्फुरत्तामात्रलक्षणा ॥ १३-२४ ॥ अवस्थाशेषतां प्राप्ता तुर्या तु परमा कला । भावाभावविनिर्मुक्ता गुणातीता निगद्यते ॥ १३-२५ ॥ वैराग्यं च मुमुक्षत्वं शमादि विमलं मनः । सदसद्वस्तुनिर्धारस्तुर्यायास्तु कला इमाः ॥ १३-२६ ॥ आद्यबीजद्वयं भद्रे विपरीतक्रमेण हि । विलिख्य परमेशानि ततोऽन्यानि समुद्धरेत् ॥ १३-२७ ॥ अन्तर्मुखा वरारोहे कुमारी त्रिपुरेश्वरी । एभिस्तु पञ्चसंख्याकैर्बीजैः संपुटिता यजेत् ॥ १३-२८ ॥ षट्कूटा परमेशानि विद्येयं षोडशाक्षरी । त्रिकूटा सकला भद्रे षोडशार्णा भवन्ति हि ॥ १३-२९ ॥ वैष्णव्येकोनविंशार्णा शैवी सप्तदशाक्षरी । वक्त्रकोटिसहस्रैस्तु जिह्वाकोटिशतैरपि ॥ १३-३० ॥ वणीतुं नैव शक्येयं श्रीविद्या षोडशाक्षरी । वैष्णवी पञ्चमी चैव कः शक्तो गुणवर्णने ॥ १३-३१ ॥ यतो निरक्षरं वस्तु परा तत्र तु कारणम् । मूकीभूता हि पश्यन्ति मध्यमा मध्यमा भवेत् ॥ १३-३२ ॥ ब्रह्मविद्यास्वरूपेण भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । एकोच्चारेण देवेशि वाजपेयस्य कोटयः ॥ १३-३३ ॥ अश्वमेधसहस्राणि प्रादक्षिण्यं भुवस्तथा । काश्यादितीर्थयात्राश्च सार्धकोटित्रयान्विताः ॥ १३-३४ ॥ तुलां नार्हन्ति देवेशि नात्र कार्या विचारणा । एकोच्चारेण गिरिजे किं पुनर्ब्रह्म केवलम् ॥ १३-३५ ॥ षोडशार्णा महाविद्या न प्रकाश्या कदाचन । गोपितव्या त्वया भद्रे स्वयोनिरिव पार्वति ॥ १३-३६ ॥ शिवशक्तिसमायोगाद्यद्यत्कर्म प्रजायते । वेद्यं तन्न भवेत्तद्वच्छ्रीविद्यां षोडशाक्षरीम् ॥ १३-३७ ॥ विना गुरूपदेशेन श्रीविद्या षोडशाक्षरी । दृष्ट्वा प्रजपते यस्तु स भक्ष्यो योगिनीगणैः ॥ १३-३८ ॥ श्रीगुरोः कृपया लब्धा सर्वसाम्राज्यदायिनी । भुवनत्रयसौभाग्यं ददाति विपुलां श्रियम् ॥ १३-३९ ॥ साक्षान्मदनसौभाग्यं त्रैलोक्याकर्षणक्षमम् । सुधातरंङ्गिणीवेयं शब्दचातुर्यदायिनी ॥ १३-४० ॥ सौभाग्यभाग्यसंपन्नकलापटलदायिनी । परब्रह्मणि लीनत्वं ददाति यश उत्तमम् ॥ १३-४१ ॥ प्रपञ्चसागरे लीनानुद्धरेद्वेदमातृका । यस्याः सामर्थ्यतो देवि भुवनानि चतुर्दश ॥ १३-४२ ॥ अभूवन्परमेशानि तेषां कारणरूपिणी । चतुःसागरसामर्थ्यं कृपालोकनतो भवेत् ॥ १३-४३ ॥ ब्रह्माण्डकोटिजननी महामोक्षप्रदायिनी । निःसरन्ति महामन्त्रा विस्फुलिङ्गा यथा प्रिये ॥ १३-४४ ॥ वह्नेः सकाशाद् बहवो विद्यास्तु बहवस्तथा । वाग्भवात्तु समुत्पन्नास्तस्माद्वाग्भवमुच्यते ॥ १३-४५ ॥ मातृकार्णास्तथा भद्रे वाग्भवान्निसृताः क्रमात् । अत एव महेशानि शब्दब्रह्ममयी प्रिये ॥ १३-४६ ॥ पालयन्ती जगत्सर्वं तथा त्रैलोक्यमोहिनी । मोहयन्ती कामकला पुत्रपौत्रप्रवधीनि ॥ १३-४७ ॥ स्रीपुंभावेन सकलं ग्रथितं कामसूत्रके । तदा सौभाग्यसंपन्ना ब्रह्मस्थाननिवासिनी ॥ १३-४८ ॥ सौभाग्यगर्वगहना विश्वयोनिरितीरिता । चतुर्वाङ्मयनिष्ठेयं त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ १३-४९ ॥ साक्षात्संविन्मयी ज्ञानरूपिणी भोगदायिनी । महासंपत्प्रदा नित्या साक्षादक्षररूपिणी ॥ १३-५० ॥ षोडशार्णा मया भद्रे श्रीविद्या कथिता परा । निधानमिव चोरेभ्यो रक्षणीया तथा प्रिये ॥ १३-५१ ॥ न देया यस्य कस्यापि देया प्राणप्रदायिने । निर्मलाय स्वभक्ताय प्राणेभ्योऽप्यधिकाय च ॥ १३-५२ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे षोडशीविद्याविवरणं नाम त्रयोदशः पटलः ॥ १३ ॥ Das Shri Yantra gehört zur Verehrung der Tripurasundari. </poem> == चतुर्दशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- चक्रमण्डलमाख्यातं न पूजा तत्र मण्डले । कथिता परमेशान श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १४-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूजाविधिमनुत्तमम् । तदङ्गकलशादीनां स्थापनं प्रथमं भवेत् ॥ १४-२ ॥ तद्विधानं शृणु प्राज्ञे यथाविधि समासतः । मण्डलं वामतः कृत्वा जलेन चतुरस्रकम् ॥ १४-३ ॥ बृहत्कराभ्यां देवेशि तत्राऽऽधारं मनोहरम् । सौवर्णरौप्यताम्रादिरचितं पूजयेत्प्रिये ॥ १४-४ ॥ वह्निमण्डलरूपं तु कलादशकमर्चयेत् । धूम्रा च नीलवर्णा च कपिला विस्फुलिङ्गिनी ॥ १४-५ ॥ ज्वाला हैमवती कव्यवाहिनी हव्यवाहिनी । रौद्री संकषीणी चैव वैश्वानरकला दश ॥ १४-६ ॥ आभिः कलाभिः सहितं वह्निं तत्र प्रपूजयेत् । कलशं हेमजं वाऽन्यं स्थापयेत्तत्र सुन्दरि ॥ १४-७ ॥ पूजयेत्सूर्यरूपं तु कलाभिः परमेश्वरि । तपिनी तापिनी चैव विबुधा बोधिनी तथा ॥ १४-८ ॥ कलिनी शोषणी चैव वारुण्याकषीणी तथा । माया विश्वावती हेमा प्रभा सौरकला इमाः ॥ १४-९ ॥ कलशं तु समापूर्य जलेन कमलेक्षणे । तत्रस्थममृतं साक्षाच्चन्द्ररूपं विचिन्तयेत् ॥ १४-१० ॥ चन्द्रमण्डलमभ्यर्च्य कलाभिः सुरवन्दिते । अमृता मानसी तुष्टिः पुष्टिः प्रीति रतिस्तथा ॥ १४-११ ॥ श्रीश्च ह्रींश्च स्वधा रात्रिर्ज्योत्स्ना हैमवती तथा । छाया च पूणीमा नित्या अमावास्या च षोडशी ॥ १४-१२ ॥ एभिः समभ्यर्च्य मन्त्रैर्यजेदानन्दभैरवम् । शिवचन्द्रौ मातृकान्तं कलाशक्राम्बुवह्नयः ॥ १४-१३ ॥ वायुश्च वामकर्णेन योजितो बिन्दुल्लाञ्छितः । बीजमेतत्समुच्चार्य तथा चाऽऽनन्दभैरवम् ॥ १४-१४ ॥ ङेन्तं शिखामन्त्रयुक्तं पुनर्बीजं तु संलिखेत् । चन्द्रं हित्वाऽऽदिमं कुर्यात्कर्णे वामाक्षि योजयेत् ॥ १४-१५ ॥ सुरादेव्यै ततो वौषडियमानन्दभैरवी । अनेन चन्द्रं संपूज्य पूजार्हः कलशो भवेत् ॥ १४-१६ ॥ विधाय वामभागे तु चतुरस्रं तु मण्डलम् । यन्त्रिकां तत्र संस्थाप्य शङ्खं तत्र विनिक्षिपेत् ॥ १४-१७ ॥ शुद्धोदकेन संपूर्य पूजयेत्कारणान्वितम् । षडङ्गं तत्र संपूज्य सामान्यार्घ्यमिदं प्रिये ॥ १४-१८ ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि विशेषार्ध्यस्य लक्षणम् । आत्मश्रीचक्रयोर्मध्ये चतुरस्रं तु मण्डलम् ॥ १४-१९ ॥ सामान्यार्घ्यस्य तोयेन देशिको भूमिजानुकः । वहत्करोर्ध्वपुटतो यन्त्रिकां तत्र योजयेत् ॥ १४-२० ॥ त्रिकोणवृत्तषट्कोणं चतुरस्रं तु मण्डलम् । वह्निं तत्र विचिन्त्याथ पूजयेद्यन्त्रिकामयम् ॥ १४-२१ ॥ पूर्ववत्परमेशानि त्रिकूटां मध्यगां यजेत् । व्यस्तकूटैर्यजेत्तत्र त्रिकोणे परमेश्वरि ॥ १४-२२ ॥ द्विरावृत्त्या षडङ्गानि षट्कोणेषु प्रपूजयेत् । सौवर्णं राजतं वाऽपि पात्रं संस्थापयेत्प्रिये ॥ १४-२३ ॥ सूर्यरूपं प्रपूज्याथ यन्त्रं पूर्ववदालिखेत् । समस्तव्यस्तकूटैस्तु पूजयेत्पूर्वत्क्रमात् ॥ १४-२४ ॥ विशेषेण पयापूर्य चन्द्रं द्रवमयं प्रिये । पूर्ववद्यन्त्रमालिख्य त्रिकूटां यन्त्रमध्यगाम् ॥ १४-२५ ॥ त्रिकोणं चिन्तयेत्तत्तु त्रिकूटैः पूजितं प्रिये । अकथादित्रिरेखाढ्यं हक्षाभ्यन्तरमुत्तमम् ॥ १४-२६ ॥ द्विरावृत्त्या षडङ्गानि षट्कोणेषु प्रपूजयेत् । आत्मानं हंसमनुना आनन्देन च पूजयेत् ॥ १४-२७ ॥ मूलविद्यां यजेत्तत्र षोडशार्णां जपेत्ततः । धूपदीपौ निवेद्याथ नमस्कृत्यार्घ्यकं बुधः ॥ १४-२८ ॥ मुद्राः संदर्शयेत्तत्र साक्षाद्ब्रह्ममयं भवेत् । प्रोक्षयेत्तेन चाऽऽत्मानं पूजोपकरणानि च ॥ १४-२९ ॥ सर्वत्र प्रोक्षणं कुर्यात्सर्वं ब्रह्ममयं भवेत् । आत्मानं तु समभ्यर्च्य भूतान्संत्रासयेत्ततः ॥ १४-३० ॥ मूलविद्यास्त्रमुच्चार्य दिग्बन्धं स्फोटनादिभिः । तन्मुखः संनतो देवि भूतशुद्धिं तु पूर्ववत् ॥ १४-३१ ॥ ततो न्यासादिकं कुर्यात्संनाहं तु शरीरके । करशुद्धिकरीं विद्यां मध्यमादितलान्तकम् ॥ १४-३२ ॥ अङ्गुलीषु द्विरावृत्त्या करशुद्धिरियं प्रिये । अत आत्मासनं दद्यात्ततश्चकासन प्रिये ॥ १४-३३ ॥ सर्वमन्त्रासनं दद्यात्साध्यसिद्धासनं यजेत् । पादयोर्जङ्घयोर्जान्वोलीङ्गे न्यस्य चतुष्टयम् ॥ १४-३४ ॥ कुमार्यास्रिपुरेशान्याः षडङ्गानि च पूर्ववत् । अथ वक्ष्ये महेशानि श्रीविद्यान्यासमुत्तमम् ॥ १४-३५ ॥ सम्पूर्णां चिन्तयेद्विद्यां ब्रह्मरन्ध्रेऽरुणप्रभाम् । स्रवत्सुधां षोडशार्णां महासौभाग्यदां स्मरेत् ॥ १४-३६ ॥ वामांसदेशे सौभाग्यदण्डिनीं भ्रामयेत्ततः । रिपुजिह्वाग्रहां मुद्रां पादमूले न्यसेत्प्रिये ॥ १४-३७ ॥ त्रैलोक्यस्य त्वहं कर्ता ध्यात्वैवं तिलके न्यसेत् । सम्पूर्णामेव वदने वेष्टनत्वेन विन्यसेत् ॥ १४-३८ ॥ पुनः सम्पूर्णया देहे गलोर्घ्वे विन्यसेत्ततः । पुनः सम्पूर्णया देहे व्यापकत्वेन विन्यसेत् ॥ १४-३९ ॥ व्यापकान्ते योनिमुद्रां मुखे क्षिप्त्वाऽभिवन्द्य च । श्रीविद्यापूर्णरूपोऽयं न्यासः सौभाग्यवर्धनः ॥ १४-४० ॥ परिभ्राम्यानामिकां तु मूर्धानं परितः प्रिये । ब्रह्मरन्ध्रे क्षिपेद्देवि मणिबन्धे न्यसेत्ततः ॥ १४-४१ ॥ ललाटेऽनामिका कुर्यात्षोडशार्णा स्मरन्बुधः । संमोहनाख्यो देवेशि न्यासोऽयं क्षोभकारकः ॥ १४-४२ ॥ त्रैलोक्यमरुणं ध्यायेच्छ्रीविद्यां मनसि स्मरेत् । पादयोर्जङ्घयोर्जान्वोः कट्योरन्धुनि पृष्टके ॥ १४-४३ ॥ नाभौ पार्श्वद्वये चैव स्तनयोरंसयोस्तथा । कर्णयोर्ब्रह्मरन्ध्रे च वदनेऽक्षिणि पार्वति ॥ १४-४४ ॥ ततः कण्ठप्रदेशे तु करवेष्टनयोः क्रमात् । संहारोऽयं महान्यासो बीजैः षोडशभिः क्रमात् ॥ १४-४५ ॥ श्रीविद्याया षोडशार्णैर्न्यासैवीश्वेश्वरो भवेत् । सृष्ट्यन्तां विन्यसेद्देवि मातृकां पूर्ववत्प्रिये ॥ १४-४६ ॥ मातृकार्णस्वरूपां च वर्गाष्टकसमन्विताम् । वशिनीं मातृकां न्यस्येद् बीजाष्टकसमन्विताम् ॥ १४-४७ ॥ अवर्गान्ते लिखेद्बीजं वह्निफान्तं क्षमान्वितम् । वामकर्णविशोभाढ्यं बिन्दुनादाङ्कितं प्रिये ॥ १४-४८ ॥ वशिनीं पूजयेद्वाचां देवतां देवि सुव्रते । कवर्गान्ते महेशानि कामेशीबीजमुत्तमम् ॥ १४-४९ ॥ मेरूद्धतं समुच्चार्य वाग्देवीं पूजयेत्ततः । च वर्गान्ते धान्तलान्तं क्षमातुर्यस्वरान्वितम् ॥ १४-५० ॥ मोदिनीं पूजयेद्वाचां देवतां तदनन्तरम् । टवर्गान्ते वायुतोयं मुखसंस्थं महेश्वरि ॥ १४-५१ ॥ वामकर्णेन्दुबिद्वाढ्यं विमलां वागधीश्वरीम् । तवर्गान्ते जमक्ष्माद्यं वामनेत्रविभूषितम् ॥ १४-५२ ॥ बिन्दुनादाङ्कितं बीजं वाग्देवीमरुणां यजेत् । पवर्गान्ते व्योमचन्द्रं क्षमातोयाग्निमुख्यकम् ॥ १४-५३ ॥ उकारस्वरसंयुक्तं बिन्दुनादकलाङ्कितम् । जयिनीं पूजयेद्वाचां देवतां वीरवन्दिते ॥ १४-५४ ॥ यवर्गान्ते जान्तकालरेफवायुसमन्वितम् । ऊमाढ्यं देवतां वाचां सर्वेशीं परिपूजयेत् ॥ १४-५५ ॥ क्षमोवह्निगतं तुर्यं बीजेन परिमण्डितम् । बिन्दुनादकलाक्रान्तं कौलिनीं वाचमर्चयेत् ॥ १४-५६ ॥ शवर्गान्ते महेशानि न्यसेत् सर्वार्थसिद्धये । शिरोललाटभ्रूमध्यकण्ठहृन्नाभिगोचरे ॥ १४-५७ ॥ आधारे व्यूहकं यावन्न्यसेद्देवीः क्रमात्प्रिये । षोढान्यासं ततः कुर्याद्येन ब्रह्माण्डरूपकः ॥ १४-५८ ॥ विराट्स्वरूपी वर्णात्मा शिवः साक्षान्न संशयः । गणेशः प्रथमो न्यासः सर्वविघ्नविनाशनः ॥ १४-५९ ॥ अरुणादित्यसंकाशान्गजवक्त्रांस्रिलोचनान् । पाशाङ्कुशवराभीतिकराञ्शक्तिसमन्वितान् ॥ १४-६० ॥ ध्यात्वा प्रविन्यसेद्देवि मातृकान्यासवत्ततः । विघ्नेश्वरस्तथा श्रीश्च विघ्नराजस्तथा ह्रिया ॥ १४-६१ ॥ विनायकस्तथा तुष्टिः शान्तियुक्तः शिवोत्तमः । विघ्नकृत्पुष्टियुक्तस्तु विघ्नहृच्च सरस्वती ॥ १४-६२ ॥ विघ्नराड्रतियुक्तस्तु मेधावान् गणनायकः । एकदन्तश्च कान्तिश्च द्विदन्तः कामिनीयुतः ॥ १४-६३ ॥ गजवक्त्रो मोहिनी च निरञ्जनजटा ततः । कपर्दी तु तथा तीव्रा दीर्घवक्त्रस्ततः प्रिये ॥ १४-६४ ॥ ज्वालिनीसहितः पश्चान्नन्दासंकर्षणौ ततः । वृषध्वजश्च शुभगा गणनाथेन संयुता ॥ १४-६५ ॥ कामरूपिणिका पश्चाद्गजेन्द्रः शुभ्रया युतः । शूर्पकर्णस्तु जयिनी त्रिनेत्रः सत्ययाऽन्वितः ॥ १४-६६ ॥ लम्बोदरश्च विघ्नेशी महानादस्वरूपिणी । चतुमूत्तीः कामदा च सदाशिवयुता ततः ॥ १४-६७ ॥ मदविह्वलनाम्नी च आमादविकटे ततः । दुर्मुखश्च तथा घूर्णा सुमुखो भूतिमांस्ततः ॥ १४-६८ ॥ प्रमोदश्च तथा भूमीरेकपादस्तथा सती । द्विजिह्वश्च रमायुक्तः शूरश्चैव तु मानुषी ॥ १४-६९ ॥ वीरेण सहिता पश्चाच्छैलजे मकरध्वजः । षण्मुखश्च विकर्णा च वरदो भृकुटी तथा ॥ १४-७० ॥ वामदेवस्तथा लज्जा वक्रतुण्डस्तथा परम् । दीर्घघोणान्वितः पश्चाद्विरण्डकधनुर्धरा ॥ १४-७१ ॥ सेनानीर्यामिनीयुक्तो ग्रामणी रात्रिसंयुतः । मत्तश्च चण्डिकायुक्तो विमत्तश्च शशिप्रभा ॥ १४-७२ ॥ मत्तवाहनलोले च जटी च चपलेक्षणा । शुण्डि ऋज्वीयुतः पश्चात्खड्गी दुर्भगयाऽन्वितः ॥ १४-७३ ॥ वरेण्यश्चैव सुभगा वृषकेतुस्तथा शिवा । भक्ष्यप्रियश्च दुर्गा च मेघनादश्च कालिका ॥ १४-७४ ॥ गणेशः कालकुब्जा च गणपो विघ्नहारिणी । मातृवर्णैर्न्यसेद्देवि ग्रहन्यासं ततो न्यसेत् ॥ १४-७५ ॥ पद्मरागं सितं रक्तं श्यामं पीतं च पाण्डुरम् । धूम्रकृष्णं कृष्णधूम्रं धूम्रधूम्रं विचिन्तयेत् ॥ १४-७६ ॥ रविमुख्यान्कामरूपान्सर्वाभरणभूषितान् । वामोरुन्यस्तहस्तांश्च दक्षहस्ताभयप्रदान् ॥ १४-७७ ॥ स्वरैरर्कं हृदि न्यस्य यवर्गेण शशी ततः । भ्रूमध्येऽथ कवर्गेण भौमं नेत्रत्रये न्यसेत् ॥ १४-७८ ॥ चवर्गेण बुधो हृत्स्थष्टवर्गेण बृहस्पतिः । हृदयोपरि देवेशि तवर्गेण गले भृगुः ॥ १४-७९ ॥ पवर्गेण शनिर्नाभौ राहुर्वक्त्रे शवर्गतः । लक्षाभ्यां तु गुदे केतुर्न्यसेदेवं वरानने ॥ १४-८० ॥ अथ नक्षत्रवृन्दस्य न्यासं कुर्यात्सुखप्रदम् । ज्वलत्कालाग्निसंकाशाः सर्वाभरणभूषिताः ॥ १४-८१ ॥ नतिपाण्योऽश्विनीमुख्या वरदाभयपाणयः । युग्मं युग्मं तथा युग्मं युग्मयुग्मेन रोहिणीम् ॥ १४-८२ ॥ एकमेकं तथा द्वन्द्वमेकं पुष्यान्तमुच्यते । ललाटे चक्षुषोः पश्चाद्वामदक्षिणकर्णयोः ॥ १४-८३ ॥ नासाद्वये च देवेशि तथा कण्ठे क्रमान्न्यसेत् । पुष्यान्तं च प्रविन्यस्य खगार्णाभ्यां तु सार्पकम् ॥ १४-८४ ॥ दक्षस्कन्धे घङाभ्यां तु मघां स्कन्धे द्वितीयके । चपूर्वाफाल्गुनीं दक्षे कूर्परे छजसंयुताम् ॥ १४-८५ ॥ उत्तरफाल्गुनीं वामे कूर्परे विन्यसेत्प्रिये । झञवर्णास्थितो हस्तो मणिबन्धेऽथ दक्षिणे ॥ १४-८६ ॥ चित्रां टठस्थां वामे च मणिबन्धे न्यसेत्प्रिये । डकारेण युतां स्वातीं दक्षहस्ते प्रविन्यसेत् ॥ १४-८७ ॥ ढणयुक्तां विशाखां तु वामहस्ते प्रविन्यसेत् । तथदस्थानुराधां तु नाभौ विन्यस्य पार्वति ॥ १४-८८ ॥ धकारेण युतां ज्येष्ठां न्यसेद्दक्षकटौ प्रिये । नपफस्थं तथा मूलं न्यसेद् वामकटौ प्रिये ॥ १४-८९ ॥ पूर्वाषाढां वकारेण दक्षोरौ विन्यसेत्प्रिये । भकारेणोत्तराषाढां वामोरौ तदनन्तरम् ॥ १४-९० ॥ मकारयुक्तं श्रवणं दक्षजानुनि विन्यसेत् । यरस्थितां धनिष्ठां तु वामजानुनि विन्यसेत् ॥ १४-९१ ॥ लकारेण ततो देवि शतभिषं न्यसेत्प्रिये । दक्षजङ्घागतां पश्चात्पूर्वाभाद्रपदां ततः ॥ १४-९२ ॥ वशवर्णस्थितां न्यस्य वामजङ्घागतां क्रमात् । षसहस्थोत्तराभाद्रपदां दक्षिणापादके ॥ १४-९३ ॥ क्षकारेण ततो बिन्दुविसर्गाभ्यां च रेवती । वामपादे प्रविन्यस्य योगिनीन्यासमाचरेत् ॥ १४-९४ ॥ सितासितारुणा बभ्रूचित्रापीताश्च चिन्तयेत् । चतुर्भुजाः समैर्वक्त्रैः सर्वाभरणभूषिताः ॥ १४-९५ ॥ डांडींबीजद्वयं चोक्त्वा डमला वरयाः प्रिये । वामकर्णेन्दुनादाढ्यं डाकिन्यै नम इत्यपि ॥ १४-९६ ॥ स्वरान्ते तु प्रवक्तव्यं मान्ते रक्षपदद्वयम् । त्वगात्मने कण्ठदेशे विशुद्धौ विन्यसेत्पिरये ॥ १४-९७ ॥ कण्ठवर्णै राकिनीं तु रकाराद्यक्षरैः क्रमात् । पूर्ववद्बीजसंयुक्तैरसृगात्माऽत्र संवदेत् ॥ १४-९८ ॥ अनाहते न्यसेत्पश्चाड्डकारादिफकारकैः । लाकिनी च तथा देवि मांसात्मा मणिपूरके ॥ १४-९९ ॥ बंलंवर्णैः काकिनीं तु स्वाधिष्ठाने तथाविधाम् । भेदस्वरूपां विन्यस्य वसवर्णैस्तु साकिनीम् ॥ १४-१०० ॥ अस्थिरूपां च पूर्वोक्तबीजेनाऽऽधारके न्यसेत् । हक्षवर्णास्थितां तद्वन्मज्जारूपिणिकां यजेत् ॥ १४-१०१ ॥ भुवोर्मध्ये महेशानि हाकिनीं द्विदले न्यसेत् । पूर्ववद्बीजसंयुक्तां तद्वच्छुक्रात्मिकां यजेत् ॥ १४-१०२ ॥ सर्वधातुगतां देवीं शुक्लवर्णां तु याकिनीम् । ब्रह्मरन्ध्रे महेशानि न्यासोऽयं योगिनीयुतः ॥ १४-१०३ ॥ राशिन्यासं ततः कुर्यात्सर्वरक्षाकरं सदा । रक्तश्वेतहरिद्वर्णपाण्डुचित्राशितान्स्मरेत् ॥ १४-१०४ ॥ पिशङ्गपिङ्गलौ बभ्रुकर्बुरासितधूम्रकान् । अकारादिचतुष्केण विन्यसेत्सुरवन्दिते ॥ १४-१०५ ॥ मेषं दक्षिणपद्गुल्फे ततो द्वन्द्वेन वै वृषम् । न्यसेज्जानुनि वेदैस्तु मिथुनं वृषणे ततः ॥ १४-१०६ ॥ द्वाभ्यां कर्काटकं कुक्षौ द्वाभ्यां स्कन्धे च सिंहकम् । अनुस्वारविसर्गाभ्यां शवर्गेण च कन्यकाम् ॥ १४-१०७ ॥ दक्षिणे तु शिरोभागे विन्यसेद्वीरवन्दिते । तथा वामशिरोभागे कवर्गेण तुलाभृतम् ॥ १४-१०८ ॥ चवर्गेण तथा स्कन्धे वृश्चिकं विन्यसेत्प्रिये । टवर्गेण तथा कुक्षौ धन्विनं विन्यसेत्प्रिये ॥ १४-१०९ ॥ मकरं तु तवर्गेण वृषणे विन्यसेत्क्रमात् । पवर्गेण तथा कुम्भं वामजानुनि विन्यसेत् ॥ १४-११० ॥ यवर्गेणं क्षकारेण मीनं गुल्फेऽथ वामके । अथ पीठानि विन्यस्येत्सर्वतीर्थमयानि हि ॥ १४-१११ ॥ सितासितारुणाश्यामहारित्पीतान्यनुक्रमात् । पुनः पुनः क्रमाद्देवि पञ्चाशत्पीठसंचयः ॥ १४-११२ ॥ पीठानि संस्मरेद्विद्वान् सर्वमातृकया युतान्(?) । मातृकार्णैर्न्यसेद्विद्वान् सर्वकामार्थसिद्धये ॥ ११३ ॥ कामरूपं महापीठं पीठं वाराणसीं ततः । नेपालं च तथा पीठं तथा वै पौण्ड्र्वर्धनम् ॥ १४-११४ ॥ पुरस्थिरं तथा पीठं चन्द्रस्थिरमतः परम् । पूर्णशैलं महापीठमर्बुदं च ततः परम् ॥ १४-११५ ॥ आम्रातकेश्वरं पीठमेकाम्रं च ततः परम् । विस्रोतःपीठमनघं कामकोटं ततः परम् ॥ १४-११६ ॥ कैलासभृगुकेदारं पीठं चन्द्रपुरं ततः । श्रीपीठं च तथोंकारं जालन्धरमतः परम् ॥ १४-११७ ॥ मालवं च ततः पीठं कुलान्तं देवकोटकम् । गोकर्णं च महापीठं मारुतेश्वरमेव च ॥ १४-११८ ॥ अट्टहासं च विरजं राजगेहं महापथम् । पीठं कोल्लगिरिं प्रोक्तमेलापुरमतः परम् ॥ १४-११९ ॥ कामेश्वरं महापीठं महापीठं जयन्तिका । पीठमुज्जयनी चैव चरित्रं क्षीरकाभिधम् ॥ १४-१२० ॥ हस्तिनापुरपीठं च उड्डीशं च प्रयागकम् । षष्ठीशं पीठश्रीशैलं मायापूरजलेश्वरम् ॥ १४-१२१ ॥ मलयं च महापीठं श्रीशैलं मेरुकं गिरिम् । महेन्द्रं वामनं चैव हिरण्यपुरमेव च ॥ १४-१२२ ॥ महालक्ष्मीमयं पीठमुड्डीयानमतः परम् । छायाच्छत्रपुरं पीठं तथैव परमेश्वरि ॥ १४-१२३ ॥ पञ्चाशत्पीठविन्यासं मातृकाविन्न्यसेत् सदा । षोढान्यासो महादेवि न्यस्त्वा साक्षात्स्वयं शिवः ॥ १४-१२४ ॥ अथ कामान्न्यसेद्देवी दाडिमीकुसुमप्रभान् । वामाङ्कशक्तिसहितान्पुष्पबाणेक्षुकार्मुकान् ॥ १४-१२५ ॥ शक्तयः कुङ्कुमनिभाः सर्वाभरणभूषिताः । नीलोत्पलकरा ध्येयास्त्रैलोक्याकर्षणक्षमाः ॥ १४-१२६ ॥ न्यसेत्कामरतिं पश्चात्कामप्रीतिं सुरेश्वरि । कान्तश्च कामिनीयुक्तो भ्रान्तो वै मोहिनीयुतः ॥ १४-१२७ ॥ कामाङ्गः कमले तद्वत्कामचारो विलासिनी । कर्णकल्पलते तद्वत्कोमलश्यामले तथा ॥ १४-१२८ ॥ कामवर्धनसंयुक्ता विज्ञेया तु शुचिस्मिता । कामश्च विस्मितायुक्तो विशालाक्षीयुतो रमः ॥ १४-१२९ ॥ रमणो लेलिहायुक्ता रतिनाथदिगम्बरे । रतिप्रियश्च वामा च रात्रिनाथश्च कुब्जिका ॥ १४-१३० ॥ स्मरेण च युता कान्ता रमणः सत्यया युतः । निशाचरश्च कल्याणी नन्दनो भोगिनी तथा ॥ १४-१३१ ॥ नन्दकः कामदायुक्तो मदनश्च सुलोचना । सुलावण्यायुतो देवि तथा नन्दसुताभिधः ॥ १४-१३२ ॥ निशाचरश्च मदीन्या रतिर्हंसस्ततः परम् । कलहः प्रियया युक्तः पुष्पधन्वा च काङ्क्षिणी ॥ १४-१३३ ॥ महाधनुश्च सुमुखा ग्रामणीर्नलिनीयुतः । भीमश्च जटिनीयुक्तो भ्रामणः पालिनीयुतः ॥ १४-१३४ ॥ भ्रमणः शिखिनीयुक्तो शान्तमुग्धे ततः परम् । भ्रामणो रमया युक्तो भृगुर्भूमा ततः परम् ॥ १४-१३५ ॥ भ्रान्तश्चामरलोला च भ्रमावहसुचञ्चले । मोहनो दीर्घजिह्वा च मोचकश्च तथा सती ॥ १४-१३६ ॥ तथा मुग्धश्च लोलाक्षी मोहमर्दनभृङ्गिणी । मोहकश्च चपेटा च मन्मथो नाथया युतः ॥ १४-१३७ ॥ मातङ्गमालिनीयुग्मं भृङ्गा च कलहंसिनी । गायकेन समायुक्ता तथा वै विश्वतोमुखी ॥ १४-१३८ ॥ गजःनन्दिकया युक्तो गीतिश्च तदनन्तरम् । नर्तकः सह रञ्जिन्या खेलः कान्तिसमन्वितः ॥ १४-१३९ ॥ उन्मत्तः कलकण्ठे च मत्तकश्च वृकोदरी । मेघः श्यामान्वितो देवी विमलश्रीः क्रमात्प्रिये ॥ १४-१४० ॥ मातृकार्णैर्न्यसेद्देवि मातृकावत्सदाऽनघे । अनेन न्यासयोगेन त्रैलोक्यक्षोभको भवेत् ॥ १४-१४१ ॥ बालायास्रिपुरेशान्या नवयोन्यङ्कितं न्यसेत् । श्रोत्रयोश्चुबुके चैव शङ्खास्येषु दृशोर्नसि ॥ १४-१४२ ॥ अंसद्वये च हृदये न्यसेत्कूर्परकुक्षिषु । जान्वन्धुपादगुह्येषु पार्श्वहृत्सु स्तनद्वये ॥ १४-१४३ ॥ कण्ठे च नवयोन्याख्यं न्यसेद्बीजत्रयात्मकम् । पुनर्बालां समुच्चार्य षोडशार्णां प्रविन्यसेत् ॥ १४-१४४ ॥ पुनर्बालां समुच्चार्य चतुरस्रं च चिन्तयेत् । गोलकं न्यासयोगेन श्रीचक्रं परिचिन्तयेत् ॥ १४-१४५ ॥ षट्चक्रेषु ललाटे च सीमन्ते च शिरोबिले । नव स्थानानि संकल्प्य न्यसेद्देवि ततः परम् ॥ १४-१४६ ॥ श्रीविद्यां ब्रह्मरन्ध्रे च पृष्ठतो गुरवः क्रमात् । तिथिनित्यास्ततो देवि मातृकास्वरसंयुताः ॥ १४-१४७ ॥ मातृकावन्न्यसेद्वक्त्रे सर्वसौभाग्यदायकाः ॥ १४-१४८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यान्यासविधानं नाम चतुर्दशः पटलः ॥ १४ ॥ </poem> == पञ्चदशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच-- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि नित्यामण्डलमुत्तमम् । कामेश्वरी महाविद्या सर्वलोकवशंकरी ॥ १५-१ ॥ बालां तारं च हृत्प्रान्ते कामेश्वरिपदं लिखेत् । इच्छाकामफलप्रान्ते प्रदेसर्वपदं लिखेत् ॥ १५-२ ॥ ततः सत्त्ववशं ब्रूयात्करिसर्वजगत्पदम् । क्षोभणान्ते करि ब्रूयाद्धुंकारत्रितयं लिखेत् ॥ १५-३ ॥ पञ्च बाणान्समालिख्य संहारेण कुमारिकाम् । एषा कामेश्वरी नित्या प्रसङ्गात्कथिताऽद्रिजे ॥ १५-४ ॥ वाग्भवं भगशब्दान्ते भुगे भगिनि चाऽऽलिखेत् । भगोदरीति वर्णान्ते च भगमाले भगावहे ॥ १५-५ ॥ भगगुह्ये भगप्रान्ते योनिप्रान्ते भगान्तिके । निपातिनि च सर्वान्ते ततो भगवशंकरि ॥ १५-६ ॥ भगरूपे ततो लेख्यं नीरजायतलोचने । नित्यक्लिन्ने भगप्रान्ते स्वरूपे सर्व चाऽऽलिखेत् ॥ १५-७ ॥ भगानि मे ह्यानयेति वरदेति समालिखेत् । रेत सुरेते भग च क्लिन्ने क्लिन्नद्रवे ततः ॥ १५-८ ॥ क्लेदय द्रावयाथो च सर्वसत्त्वान्भगेश्वरि । अमोघे भगविच्चे च क्षुभ क्षोभय सर्व च ॥ १५-९ ॥ सत्त्वान्भगेश्वरि ब्रूयाद्वाग्भवं ब्लूंजमादिमम् । भेब्लूं भोब्लूं च हेंब्लूं च हें क्लिन्ने च ततः परम् ॥ १५-१० ॥ सर्वाणि च भगान्यन्ते मे वशं चाऽऽनयेति च । स्त्रीबीजं च हर प्रान्ते बलेमात्मकमक्षरम् ॥ १५-११ ॥ भुवनेशीं समालिख्य विद्येयं भगमालिनी । प्रसङ्गात्कथिता पञ्चचत्वारिंशच्छताक्षरी ॥ १५-१२ ॥ पराबीजं समुच्चार्य नित्यक्लिन्ने मदद्रवे । अग्निजायान्वितो मन्त्रो नित्यक्लिन्नेयमीरिता ॥ १५-१३ ॥ सर्वसौभाग्यदात्री च सर्वैश्वर्यप्रदायिनी । प्रणवं पूर्वमुच्चार्य तथाऽङ्कुशयुगं लिखेत् ॥ १५-१४ ॥ तन्मध्ये विलिखेद्देवि भरोमात्मकमक्षरम् । चवर्गमन्त्यहीनं तु विलिखेद्वह्निसंस्थितम् ॥ १५-१५ ॥ चतुर्दशस्वरोपेतं बिन्दुनादाङ्कितं पृथक् । वह्निजायान्वितो मन्त्रो भेरुण्डायाः फलप्रदः ॥ १५-१६ ॥ भुवनेशीं समुच्चार्य चतुर्थ्या वह्निवासिनीम् । हृदन्तोऽयं मनुर्देवि नित्येयं वह्निवासिनी ॥ १५-१७ ॥ प्रणवं भुवनेशानि फरेमात्मकमक्षरम् । सविसर्गः शशी पश्चान्नित्यक्लिन्ने मदद्रवे ॥ १५-१८ ॥ वह्निजायान्विता विद्या सर्वैश्वर्यप्रदायिनी । महाविद्येश्वरी नित्या प्रसङ्गेन मयेरिता ॥ १५-१९ ॥ पराबीजं समुच्चार्य शिवदूतीं च ङेयुताम् । हृदन्तोऽयं मनुर्देवि दूतीयं सर्वकामदा ॥ १५-२० ॥ ओंकारबीजमुच्चार्य परां कवचमालिखेत् । खे च छे क्षः समालिख्य स्त्रीबीजं च समालिखेत् ॥ १५-२१ ॥ हूंकारं क्षे परा चास्त्रं विद्येयं द्वादशाक्षरी । त्वरिता नाम नित्येयं त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ १५-२२ ॥ सर्वसिंहासनमयी बालेव कुलसुन्दरी । बालया पुटितां कुर्यात्तथा वै नित्यभैरवी ॥ १५-२३ ॥ पञ्च बाणाश्च देवेशी नित्या शक्राक्षरी भवेत् । त्रैलोक्यविमला विद्या नित्याख्या परमेश्वरी ॥ १५-२४ ॥ पञ्चाक्षरी बाणबीजैनीत्येयमपरा प्रिये । प्रणवं भुवनेशानी फरेमात्मकमक्षरम् ॥ १५-२५ ॥ स्रूमात्मकं द्वितीयं च भुवनेश्यङ्कुशं ततः । नित्यशब्दं समुद्धृत्य संबुद्ध्या तु मदद्रवाम् ॥ १५-२६ ॥ कवचं चाङ्कुशं पञ्चदशैर्नीलपताकिनी । वान्तं कालसमायुक्तं वह्निवायुगतं ततः ॥ १५-२७ ॥ पृथक्पञ्समायुक्तं ततः शक्रस्वरान्वितम् । बिन्दुनादाङ्कितं बीजं नित्येयं विजया प्रिये ॥ १५-२८ ॥ चन्द्रवारुणसंयुक्तं तारबीजं समालिखेत् । चतुर्थ्या तु ततो देवि विलिखेत्सर्वमङ्गलाम् ॥ १५-२९ ॥ हृदन्तोऽयं मनुर्देवि नित्येयं सर्वमङ्गला । तारं हृद्भगवत्यन्ते ज्वालामालिनी देवि च ॥ १५-३० ॥ द्विरुच्चार्य च सर्वान्ते भूतसंहारकारिके । जातवेदसि संलिख्य ज्वलन्तिपदयुग्मकम् ॥ १५-३१ ॥ ज्वलेतिप्रज्वलद्वन्द्वं हुंकारद्वितयं लिखेत् । वह्निबीजत्रयं हुं च अस्त्रस्वाहृन्वितो मनुः ॥ १५-३२ ॥ इयं नित्या महादेवि ज्वालामालिनिका परा । कवर्गान्तं स्वरान्तं च शक्रस्वरविभूषितम् ॥ १५-३३ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं विचित्रा परमेश्वरी । अकारादिषु सर्वेषु स्वरेषु क्रमतो न्यसेत् ॥ १५-३४ ॥ अःस्वरे परमेशानि श्रीविद्यां विश्वमातृकाम् । स्वरवद्विन्यसेन्नित्या नीरजायतलोचने ॥ १५-३५ ॥ प्रकटाद्या न्यसेत्पश्चादाधारादिषु मन्त्रवित् । स्थितिन्यासं ततः कुर्याच्छ्रीविद्याषोडशाक्षरैः ॥ १५-३६ ॥ पञ्चाङ्गुलीषु करयोर्ब्रह्मरन्ध्रे मुखे हृदि । त्रयं विन्यस्य नाभ्यादिपादान्ते चैकमद्रिजे ॥ १५-३७ ॥ गलादिनाभिपर्यन्तमपरं हि ततः परम् । ब्रह्मरन्ध्रादिकण्ठान्तमेकं विन्यस्य पादयोः ॥ १५-३८ ॥ अङ्गुलीषु च विन्यस्य न्यासोऽयं स्थितिकारकः । सृष्टिन्यासं ततः कुर्यात्सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ १५-३९ ॥ ब्रह्मरन्ध्रेऽलिके नेत्रश्रुतिघ्राणोष्ठकेषु च । दन्तान्तरोर्ध्वके देवि जिह्वायां गलकूपके ॥ १५-४० ॥ पृष्ठे सर्वाङ्गहृदयस्तनकुक्षिषु लिङ्गके । श्रीविद्यार्णैर्न्यसेद्देवि मन्त्रं सर्वसमृद्धये ॥ १५-४१ ॥ सर्वाङ्गे विन्यसेत्पश्चाद्व्यापकत्वेन सुन्दरि । प्राणानायम्य विधिवन्मुद्रासन्नद्धविग्रहः ॥ १५-४२ ॥ संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः । खेचरी बीजरूपा च योनिमुद्रेत्यनुक्रमात् ॥ १५-४३ ॥ बीजानि वक्ष्ये क्रमतो मुद्राणां परमेश्वरि । पञ्चबाणैः पञ्च मुद्राः क्रोमात्मकमक्षरम् ॥ १५-४४ ॥ आद्यं तु रुद्रभैरव्या बीजं सादाशिवं ततः । ततस्तु वाग्भवं देवि क्रमेण हि चतुष्टयम् ॥ १५-४५ ॥ चतुर्मुद्रासु बीजानि नवमुद्रास्वनुक्रमात् । अथ वक्ष्ये महेशत्नि मुद्राविवरणं क्रमात् ॥ १५-४६ ॥ वामहस्तेन मुष्टिं तु बद्ध्वा कर्णप्रदेशके । तर्जनीं सरलां कृत्वा भ्रामयेत्तन्त्रवित्तमः ॥ १५-४७ ॥ सौभाग्यदण्डिनी मुद्रा न्यासकाले तु सूचिता । अन्तरङ्गुष्ठमुष्ट्या तु निरुध्य जगतीमिमाम् ॥ १५-४८ ॥ रिपुजिह्वाग्रहा मुद्रा न्यासकाले तु सूचिता । पाणिद्वयं महेशानि परिवर्तनयोगतः ॥ १५-४९ ॥ योजयित्वा तर्जनीभ्यामनामे वारयेत्प्रिये । मध्यमे योजयेन्मध्ये कनिष्ठे तदधस्तथा ॥ १५-५० ॥ अङ्गुष्ठावपि संयोज्य त्रिधा युग्मक्रमेण तु । त्रिखण्डा नाम मुद्रेयं त्रिपुराह्वानकर्मणि ॥ १५-५१ ॥ विरलौ तु करौ कृत्वा मध्यमे मध्यमे कुरु । अङ्गुष्ठाभ्यां कनिष्ठे च संपीड्य सरले ततः ॥ १५-५२ ॥ तर्जन्यौ दण्डवत्कुर्यान्मध्यमस्थ ह्यनामिके । सर्वसंक्षोभिणी मुद्रा त्रैलोक्यक्षोभकारिणी ॥ १५-५३ ॥ मध्यमे तर्जनीयुक्ते सरले स्यात्तदा भवेत् । सर्वविद्राविणी मुद्रामोहयेत्सचराचरम् ॥ १५-५४ ॥ मध्यमे तर्जनीयुग्मे वक्रे कुर्यात्सुलोचने । एतस्या एव मुद्रायास्तदा कर्षणकारिणी ॥ १५-५५ ॥ विपरीतौ तलौ कृत्वा चाङ्गुली हृन्मुखा यजेत् । परिवर्तनमार्गेण क्रमेण निबिडास्ततः ॥ १५-५६ ॥ अङ्गुष्ठावग्रदेशे तु तर्जन्यावङ्कुशाकृती । सर्वा एकत्र संयोज्य सर्ववश्यकरी भवेत् ॥ १५-५७ ॥ पुटाञ्जलिकरौ कृत्वा मध्यमागर्भसंस्थिते । परस्परकनिष्ठे तु तर्जन्यग्रगते ततः ॥ १५-५८ ॥ अनामिके तु सरले मध्यमामुखदेशगौ । अङ्गुष्ठौ परमेशानि सर्वोन्मादनकारिणी ॥ १५-५९ ॥ एतस्या एव मुद्राया अनामातर्जनीक्रमात् । अङ्कुशाकारूपा तु मुद्रेयं तु महाङ्कुशा ॥ १५-६० ॥ वामं भुजं दक्षभुजे दक्षिणं वामदेशतः । निवेश्य योजयेत्पश्चात्परिवर्त्य क्रमेण हि ॥ १५-६१ ॥ कनिष्ठानामिकायुग्मे तर्जनीभ्यां निरोधयेत् । मध्यमे सरले कृत्वा योनिवत्सरलौ ततः ॥ १५-६२ ॥ अङ्गुष्ठौ खेचरी मुद्रा पाथीवस्थानयोजिनी । प्रियेयं सर्वदेवानां खेचरत्वप्रदायिनी ॥ १५-६३ ॥ परिवर्त्याञ्जलिं कृत्वा कनिष्ठाग्रगते ततः । मध्यमे स्थापयेद्देवि कनिष्ठे धारयेत्ततः ॥ १५-६४ ॥ अनामिकाभ्यां सुदृढं तर्जनीमध्यमायुगम् । अङ्गुष्ठाभ्यां समायोज्यमर्धचन्द्राकृतिं प्रिये ॥ १५-६५ ॥ बीजमुद्रेयमाख्याता सर्वानन्दकरी पिरये । परिवर्त्य करौ सम्यक्तर्जनीवामने समे ॥ १५-६६ ॥ मध्यमे कुरु तन्मध्ये योजयेत्तदनन्तरम् । अन्योन्यानामिके देवि कनिष्ठे तु यथास्थिते ॥ १५-६७ ॥ अङ्गुष्ठाभ्यां योजिताभ्यां योन्याकारं तु कारयेत् । योनिमुद्रेयमाख्याता परा त्रैलोक्यमातृका ॥ १५-६८ ॥ एवं विन्यस्तदेहः सन् मुद्रासन्नद्धविग्रहः । अन्तर्यागविधिं कुर्याद्येन साक्षात्स्वयं विभुः ॥ १५-६९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यान्यासविवरणं नाम पञ्चदशः पटलः ॥ १५ ॥ </poem> == षोडशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- अन्तर्यागविधिं देव बहिर्यागविधिं तथा । सकलं कथयेशान यद्यहं तव वल्लभा ॥ १६-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यजनं चाऽऽन्तरं महत् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं बिसतन्तुतनीयसीम् ॥ १६-२ ॥ उद्यत्सूर्यप्रभाजालविद्युत्कोटिप्रभामयी । चन्द्रकोटिप्रभाद्रावां त्रैलोक्यैकप्रभामयीम् ॥ १६-३ ॥ अशेषजगदुत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणीम् । ध्यायेन्मनो यथा देवीं निश्चलं जायते तथा ॥ १६-४ ॥ सहजानन्दसंदोहमन्दिरं भवति क्षणात् । मनो निश्चलतां प्राप्तं शिवशक्तिप्रभावतः ॥ १६-५ ॥ समाधिर्जायते तत्र संज्ञाद्वयविजृम्भितः । स्वयंप्रज्ञातनामैको ह्यसंप्रज्ञातनामधृत् ॥ १६-६ ॥ स्वयंप्रज्ञातसंज्ञस्तु शक्त्याधिक्येन जायते । असंप्रज्ञातनामैको शिवाधिक्येन वै भवेत् ॥ १६-७ ॥ स्वयंप्रज्ञातभेदस्तु तीव्रस्तीव्रतरो भवेत् । असंप्रज्ञातभेदस्तु मन्दो मन्दतरस्तथा ॥ १६-८ ॥ (संज्ञा प्रज्ञान यत्रैवं स्वयंप्रज्ञोऽभिधीयते । असंप्रज्ञो हि भूयस्तु स्थितप्रज्ञः प्रतिष्ठितः ॥ १६-९ ॥ प्रज्ञाप्रज्ञानमेवेदमसंस्मयमिति द्वयम् । संज्ञाद्वयमिदं देवि शिवतत्त्वेन वै भवेत् ॥ १६-१० ॥ हास्यरोदनरोमाञ्चकम्पस्वेदादिलक्षणः । तीव्रस्तीव्रतरो देवि समाधिरुपलक्षितः ॥ १६-११ ॥ निमेषवजीते नेत्रे वपुस्तल्लक्षणं स्थिरम् । मन्दो मन्दतरो देवि समाधिः परिकीतीतः ॥ १६-१२ ॥ शाम्भवेन च वेद्येन सुखी भूयान्निरन्तरम् । अन्तर्यागविधिं कृत्वा बहिर्यजनमाचरेत् ॥ १६-१३ ॥ एवं विन्यस्तदेहः सन्सर्वात्मा साधकोत्तमः । ध्यायेन्निरामयं वस्तु जगत्त्रयविमोहिनीम् ॥ १६-१४ ॥ अशेषव्यवहाराणां स्वामिनीं संविदं पराम् । उद्यत्सूर्यसहस्राभां दाडिमीकुसुमप्रभाम् ॥ १६-१५ ॥ जपाकुसुमसंकाशां पद्मरागमणिप्रभाम् । स्फुरत्पद्मनिभां तप्तकाञ्चनाभां सुरेश्वरीम् ॥ १६-१६ ॥ रक्तोत्पलदलाकारपादपल्लवराजिताम् । अनर्घ्यरत्नखचितमञ्जीरचरणद्वयाम् ॥ १६-१७ ॥ पादाङ्गुलीयकक्षिप्तरत्नतेजोविराजिताम् । कदलीललितस्तम्भसुकुमारोरुकोमलाम् ॥ १६-१८ ॥ नितम्बबिम्बविलसद्रक्तवस्त्रपरिष्कृताम् । मेखलाबद्धमाणिक्यकिङ्किणीनादविभ्रमाम् ॥ १६-१९ ॥ अलक्ष्यमध्यमां निम्ननाभिं शातोदरीं पराम् । रोमराजिलतोद्धूतमहाकुचफलान्विताम् ॥ १६-२० ॥ सुवृत्तनिबिडोत्तुङ्गकुचमण्डलराजिताम् । अनर्घ्यमौक्तिकस्फारहारभारविराजिताम् ॥ १६-२१ ॥ नवरत्नप्रभाराजद् ग्रैवेयकविभूषणाम् । श्रुतिभूषामनोरम्यकपोलस्थलमञ्जुलाम् ॥ १६-२२ ॥ उद्यदादित्यसंकाशताटङ्कसुमुखप्रभाम् । पूर्णचन्द्रमुखीं पद्मवदनां वरनासिकाम् ॥ १६-२३ ॥ स्फुरन्मदनकोदण्डसुभ्रुवं पद्मलोचनाम् । ललाटपट्टसंराजद्रत्नाढ्यतिलकाङ्किताम् ॥ १६-२४ ॥ मुक्तामाणिक्यघटितमुकुटस्थलकिंङ्किणीम् । स्फुरच्चन्द्रकलाराजन्मुकुटां च त्रिलोचनाम् ॥ १६-२५ ॥ प्रवालवल्लीविलसद्बाहुवलीचतुष्टयाम् । इक्षुकोदण्डपुष्पेषुपाशाङ्कुशचतुर्भुजाम् ॥ १६-२६ ॥ सर्वदेवमयीमम्बां सर्वसौभाग्यसुन्दरीम् । सर्वतीर्थमयीं दिव्यां सर्वकामप्रपूरिणीम् ॥ १६-२७ ॥ सर्वमन्त्रमयीं नित्यां सर्वागमविशारदाम् । सर्वक्षेत्रमयीं देवीं सर्वविद्यामयीं शिवाम् ॥ १६-२८ ॥ सर्वयागमयीं विद्यां सर्वदेवस्वरूपिणीम् । सर्वशास्रमयीं नित्यां सर्वागमनमस्कृताम् ॥ १६-२९ ॥ सर्वाम्नायमयीं देवीं सर्वायतनसेविताम् । सर्वानन्दमयीं ज्ञानगह्वरां संविदं पराम् ॥ १६-३० ॥ एवं ध्यात्वा परामम्बां वहन्नासापुटं क्रमात् । आवाह्य चक्रमध्ये तु मुद्रया हि त्रिखण्डया ॥ १६-३१ ॥ संस्थितां चिन्तयेत्तत्र श्रीपीठान्तनीवासिनीम् । मुद्राः संदर्शयेद्देवि तर्पणैस्तु त्रिधा यजेत् ॥ १६-३२ ॥ लयाङ्गं कल्पयेद्देहे देव्यास्तु परमेश्वरि । गन्धपुष्पाक्षतादींश्च देव्यै सम्यङ् निवेदयेत् ॥ १६-३३ ॥ उपचारैः षोडशभिः संपूज्य परदेवताम् । तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं मूलविद्यया ॥ १६-३४ ॥ एतस्मिन्समये देवि तिथिनित्यां प्रपूजयेत् । कामेश्वर्यादिका नित्या विचित्रान्ताः परेश्वरि ॥ १६-३५ ॥ प्रतिपत्पौर्णमास्यन्ततिथिरूपाः प्रपूजयेत् । विभाव्य च महात्र्यस्रं पूर्वदक्षोत्तरं क्रमात् ॥ १६-३६ ॥ रेखासु विलिखेत्तत्र पञ्चपञ्च क्रमेण हि । अकराद्या उवर्णान्ता दक्षिणस्यां विचिन्तयेत् ॥ १६-३७ ॥ ततश्च पूर्वरेखायामूकारादिकपञ्चकम् । विलिख्योत्तररेखायां शक्त्यादि विलिखेत्ततः ॥ १६-३८ ॥ अनुस्वारान्तमन्त्रस्तु विसर्गे षोडशीं यजेत् । वामावर्तेन देवेशि नित्याः षोडश कीतीताः ॥ १६-३९ ॥ प्रतिपत्तिथिमारभ्य पौर्णमास्यन्तमद्रिजे । एकैकां पूजयेन्नित्यां महासौभाग्यमाप्नुयात् ॥ १६-४० ॥ कृष्णपक्षे महेशानि पूजयेत्तिथिमण्डलम् । विचित्राद्या वरारोहे यावत्कामेश्वरी भवेत् ॥ १६-४१ ॥ पूजनीया विलोमेन भक्त्या तु परमेश्वरि । कलाः षोडश देवेशि यस्तु चन्द्रकलाः क्रमात् ॥ १६-४२ ॥ तिथिनित्यां त्रिधा देवि पूजयेद्भाग्यहेतवे । पुनः श्रीत्रिपुरानित्या यजेत्सौभाग्यहेतवे ॥ १६-४३ ॥ स सौभाग्यं महादेवि प्राप्नोति गुरुशासनात् । कामेश्वर्यादिका नित्याः पूजयित्वा क्रमात्ततः ॥ १६-४४ ॥ एतस्मिन्समये देवि गुरुन्संपूजयेद्बुधः । पुष्पसंकोचयोगेन कथयामि तवानघे ॥ १६-४५ ॥ रश्मिवृन्दं दलमितं गुरवस्तु शताधिकाः । तस्मांत्संकोचयेत्पुष्पममिताः सिद्धिहानिदाः ॥ १६-४६ ॥ नष्टसंततिविज्ञेया मिताः सर्वसमृद्धिदाः । पुष्पं संकोचयेन्नोचेद्द्वादशे नष्टसंततिः ॥ १६-४७ ॥ संतत्या नष्टरूपः सन्न भवेद्देवताप्रियः । अत एव मया सम्यक्पुष्पं संकुचितं प्रिये ॥ १६-४८ ॥ कामराजाख्यविद्याया गुरवस्तु समृद्धिदाः । मध्यप्राक्त्र्यश्रमध्ये हि गुरुपङ्क्तिं त्रिधाऽर्चयेत् ॥ १६-४९ ॥ परारब्धान्पूजयेदादौ परापरविभक्तिकान् । ततोऽपरांस्त्रिधा देवि गुरुन् संपूजयेत्प्रिये ॥ १६-५० ॥ दिव्यौघे तु परान्विद्धि सप्तसंख्यान्वरानने । आनन्दनाथशब्दान्ता गुरवः पुरुषाः प्रिये ॥ १६-५१ ॥ स्त्रियः पराम्बाशब्दान्ता विज्ञेया वीरवन्दिते । परप्रकाशो देवेशि ततः परशिवो मतः ॥ १६-५२ ॥ परा शक्तिस्तथा देवि कौलेश्वर इति प्रिये । शुक्ला देवि कुलेशानकामेश्वर्यम्बिकाः क्रमात् ॥ १६-५३ ॥ मुनिसंख्यास्तु गुरवः पराख्या दिव्यरूपिणः । भोगक्लिन्नस्तु समयो वेदाख्यः सहजस्तथा ॥ १६-५४ ॥ परापराख्यसिद्धौघे मानवौघे शृणु प्रिये । गगनो विश्वविमलौ मदनो भुवनस्तथा ॥ १६-५५ ॥ लीला स्वात्माप्रियः पश्चान्नागसंख्यास्तु मानवाः । अपराः परमेशानि नियता अक्षरा इमे ॥ १६-५६ ॥ एतत्त्रयं तु नियतं देशिकानां हिताय च । मयोद्धृतं महेशानि पुष्पं संकुचितं प्रिये ॥ १६-५७ ॥ मानवौघान्तिके पश्चात्स्वगुरुत्रितयं यजेत् । परमेष्ठी गुरुः पश्चाद्गुरुः परमसंज्ञितः ॥ १६-५८ ॥ स्वगुरुश्च महेशानि पुजयेत्तु गुरुत्रयम् । अथ वा मानवौघान्त एकं स्वगुरुमर्चयेत् ॥ १६-५९ ॥ अयं प्रकारः कथितः प्रकारान्तरमुच्यते । वन्द्यं सर्वप्रकाराणां मानवौघाष्टकादथ ॥ १६-६० ॥ गुरवो नवसंख्याका इह यावद्भवन्ति हि । नवचक्रेश्वरी यस्मात्तावत्पुष्पं प्रकाशयेत् ॥ १६-६१ ॥ मानवौघे तदा देवि दशसप्त भवन्ति हि । पश्चात्संकोचयेत्पुष्पं नवमं श्रीगुरुं यजेत् ॥ १६-६२ ॥ अज्ञातगुरुशिष्याणां कथयामि वरानने । गुरुभ्यो नम उच्चार्य पादुकाभ्यो नमो लिखेत् ॥ १६-६३ ॥ गुर्वन्ते परमान्ते च गुरुभ्यो नम इत्यपि । एतेषां पादुकास्तद्वदाचार्येभ्यो नमो वदेत् ॥ १६-६४ ॥ आचार्यपादुकास्तद्वत्पूर्वसिद्धास्तु पादुकाः । सामान्यगुरुशिष्याणां गुरुपङ्क्तिरियं भवेत् ॥ १६-६५ ॥ गुरुपङ्क्तिं प्रपूज्याथ स्वयं श्रीत्रिपुरा भवेत् । गुरुपङ्क्तिविहीनस्तु पुरुषः पङ्क्तिवजीतः ॥ १६-६६ ॥ सामान्यगुरुपङ्क्तित्वान्न भवेत्पङ्क्तिवजीतः । पुष्पसंकोचमार्गोऽयं मया सिद्धः कृतः प्रिये ॥ १६-६७ ॥ कृपया परमेशानि साधकानां हिताय च । कामराजाख्यगुरवः श्रीविद्याविषये क्रमात् ॥ १६-६८ ॥ लोपामुद्राख्यविद्याऽप्यान् गुरुञ्शृणु वरानने । परमाद्यशिवश्चाऽऽद्या कामेश्वर्यम्बिका तथा ॥ १६-६९ ॥ दिव्यौघश्च महौघश्च सर्वानन्दस्ततः परम् । प्रज्ञादेव्यम्बिका पश्चात्प्रकाशः सप्तमो भवेत् ॥ १६-७० ॥ दिव्याः पराख्यगुरवो लोपामुद्राप्रभामयाः । दिव्यश्चित्रश्च कैवल्यदेव्यम्बा च महोदयाः ॥ १६-७१ ॥ सिद्धाः परापरा ज्ञेया मानवौघे शृणु प्रिये । विद्या शक्तिश्च विश्वश्च चतुर्थः कोमलो भवेत् ॥ १६-७२ ॥ पञ्चमस्तु परानन्दो मनोहर इति प्रिये । स्वात्मानन्दः सप्तमस्तु प्रतिभोऽष्टम उच्यते ॥ १६-७३ ॥ अपराख्या इमे देवि गुरवः परिकीतीताः । पूर्ववद्योजयेत् पश्चादष्टानन्तरमेव च ॥ १६-७४ ॥ त्रयं वा स्वगुरुं वाऽपि नवान्तं वाऽब्जलोचने । दक्षिणामूतीशिष्याणां गुरुक्रम उदाहृतः ॥ १६-७५ ॥ संप्रदाया अनेके च ज्ञातव्याः स्वगुरुक्रमात् । संप्रदायविहीनस्य न दद्यात्पङ्क्तिमुत्तमाम् ॥ १६-७६ ॥ साधारणास्तु गुरवः सर्वभेदेषु वै समाः । गुरुक्रमं प्रपूज्याथ यजेदाम्नायदेवताः ॥ १६-७७ ॥ त्रैलोक्यमोहने देवि सर्वाशापरिपूरके । सर्वसंक्षोभणे चक्रे पूर्वाम्नायं प्रपूजयेत् ॥ १६-७८ ॥ सर्वसौभाग्यदे चक्रे तथा सर्वार्थसाधके । सर्वरक्षाकरे चक्रे दक्षाम्नायं प्र पूजयेत् ॥ १६-७९ ॥ मध्यचक्रत्रये देवि पश्चिमाम्नायमर्चयेत् । नवचक्रेषु देवेशि कौबेराम्नायमर्चयेत् ॥ १६-८० ॥ बैन्दवे परमेशानि मध्यसिंहासनं यजेत् । अनेनैव प्रकारेण पूजयेत्पञ्च पञ्चिकाः ॥ १६-८१ ॥ श्रीविद्या च प्ररं ज्यौतिः परा निष्कलशाम्भवी । अजया मातृका चेति पञ्च कोशाः प्रकीतीताः ॥ १६-८२ ॥ श्रीविद्या च तथा लक्ष्मीर्महालक्ष्मीस्तथैव च । त्रिशक्ति सर्वसाम्राज्या पञ्च लक्ष्म्यः प्रकीतीताः ॥ १६-८३ ॥ श्रीविद्या त्वरिता चैव पारिजातेश्वरी तथा । त्रिपुटा पञ्चबाणेशी पञ्च कल्पलताः स्मृताः ॥ १६-८४ ॥ श्रीविद्या मूलपीठेशी सुधा श्रीरमृतेश्वरी । अन्नपूर्णेति विख्याताः पञ्चैताः कामधेनवः ॥ १६-८५ ॥ श्रीविद्यां सिद्धलक्ष्मीश्च मातङ्गी भुवनेश्वरी । वाराहीति च संमोक्ताः पञ्च रत्नाः प्रकीतीताः ॥ १६-८६ ॥ मूलविद्या महेशानि श्रीविद्या परिकीतीता । वारुणान्तं वह्निसंस्थं बिन्दुनादसमन्वितम् ॥ १६-८७ ॥ वामनेत्रसमायुक्तं लक्ष्मीबीजमुदाहृतम् । श्रीबीजं तु पराबीजं लक्ष्मीबीजमुदाहृतम् ॥ १६-८८ ॥ प्रणवं पूर्वमुच्चार्य ह्रीमात्मकं समुच्चरेत् । श्रीपुटां च नु कमले कमलाग्रे प्रसीदतु ॥ १६-८९ ॥ लये मध्यगतां भूमिं रुद्रस्थाने नियोजयेत् । प्रसीद युगलं दद्याच्छ्रीबीजं भुवनेश्वरीम् ॥ १६-९० ॥ श्रिया बीजं ततो दद्यान्महालक्ष्मी च { श्च} हृन्मनुः । सप्तविंशतिवर्णात्मा महालक्ष्मीमनुर्मतः ॥ १६-९१ ॥ श्रीबीजं च पराबीजं कामराजं समालिखेत् । इयं त्रिशक्तिर्देवेशि त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ १६-९२ ॥ चन्द्रेण मादनं लक्ष्मीर्देवी दीर्घाक्षिमण्डिता । विष्णुक्रूरेश्वरीयुक्ता रित्ययं वैष्णवीयुता (?) ॥ १६-९३ ॥ श्रीबीजसंपुटं कुर्यात्सर्वशास्त्रप्रदायिनी । प्रणवं पूर्वमुच्चार्य पराहंसं समुद्धरेत् ॥ १६-९४ ॥ ततः सोऽहं शिरो देवि वसुवर्णोऽयमीरितः । वेदादिकेवला देवी परा निष्कलशाम्भवी ॥ १६-९५ ॥ हंसोऽजपार्णान्तः त(वर्णवस्त)त्र मातृकेति प्रकीतीता(तः) । प्रणवं भुवनेशानी वियच्चन्द्राग्निवायवम् ॥ १६-९६ ॥ भुवनेशी ध्रुवं चैव सरस्वत्यै नमो लिखेत् । इयं तु पारिजातेशी पारिजातरतोपमा ॥ १६-९७ ॥ काण्डवानीश्वरीविद्या प्रसङ्गात्कथिता मया । त्रिबीजं च पराबीजं सकामा त्रिपुटोदिता ॥ १६-९८ ॥ पञ्चकामेश्वरीविद्या बालान्यासे समीरिता । वाग्भवं वामनेत्रं च ध्रुवान्तं बिन्दुसंयुतम् ॥ १६-९९ ॥ मूलपीठेश्वरीविद्या सुगुप्ता कथिता मया । पराबीजं तु श्रीबीजं बालायामाद्यमक्षरम् ॥ १६-१०० ॥ राज्यदे राजलक्ष्मीति चन्द्रः सर्गविभूषितः । बिलोमान्यादिबीजानि सुधा श्रीश्च प्रकीतीताः (ता) ॥ १६-१०१ ॥ वाग्भवं भुवनेशानि श्रीबीजं तदनन्तरम् । वियत्तदादिखफलेमित्यवर्णं समालिखेत् ॥ १६-१०२ ॥ वियत्तदादिकं तं च फ्रानित्येव मनुर्मतः । चवर्गतृतीयं तुर्यं मायारेफेन्दुसंयुत्तम् ॥ १६-१०३ ॥ महाचण्डं समुद्धृत्य संकर्षणीति संलिखेत् । कालमहान इत्युक्त्वा वियदिन्दुसमन्वितः (?) ॥ १६-१०४ ॥ मायाबीजं तु कथितः सिद्धलक्ष्म्या महामनुः । अन्नपूर्णा च देवेशि उत्तराम्नायकीतीता ॥ १६-१०५ ॥ मातङ्गिन्येति चांशं वाङ्मायाश्रीसंपुटं लिखेत् । इयं मातङ्गिनी विद्या द्वादशार्णा प्रकीतीता ॥ १६-१०६ ॥ वियदग्निसमायुक्ता वामनेत्रेन्दुविभूषितम्(ता) । भुवनेशी महेशानि दुर्लभा भुवनत्रये ॥ १६-१०७ ॥ वाग्भवं पूर्वमुद्धृत्य संबुद्ध्या भगवत्यपि । वार्ताली द्वे च वाराही युग्मवाराहमुख्यपि ॥ १६-१०८ ॥ अन्धे अन्धिन्यै नत्यन्तं रुन्धिनी तत्परः परम् । जम्भे जम्भिन्यै नत्यन्तं मोहे मोहिन्यै युतं नमः ॥ १६-१०९ ॥ स्तम्भे स्तम्भिन्यै हृद्युक्तममुकं स्तम्भनद्वये । सर्वदुष्टप्रदुष्टानां सर्वेषां सर्वमुच्चरेत् ॥ १६-११० ॥ जिह्वास्तम्भं कुरु द्वन्द्वं शीघ्रवश्यं कुरु द्वयम् । वाग्क्कूट त्रयं वाचं मन्त्रपावकवल्लभा ॥ १६-१११ ॥ महाविद्येयमाख्याता सर्वतन्त्रेषु गोपिता । श्री देव्युवाच -- मन्त्रास्तु कथिता देव सर्वतन्त्रेषु गोपिताः ॥ १६-११२ ॥ तानाराध्य कथं लोका जायन्ते भुवि दुर्लभाः । एतत्सर्वं महादेव कथय त्वं सुविस्तरम् ॥ १६-११३ ॥ ईश्वर उवाच -- साधु पृष्टं त्वया भद्रे लोकानां हितकाम्यया । अविज्ञातमनस्तत्त्वं भजता दुःसुता यथा (?) ॥ १६-११४ ॥ कथ्यतेऽत्र तथा देवि सर्वतन्त्रेषु गोपितम् । मन्त्राविशोधनं कुर्यान्मन्त्राणां च विशुद्धये ॥ १६-११५ ॥ चतुरस्रभुवं भित्त्वा कृत्वा रेखात्रयं त्रयम् । वृत्तः षोडशके चैव ततो वर्णान् समालिखेत् ॥ १६-११६ ॥ इन्द्राग्नि रुद्रनवनेत्रयुगेन दिक्षु ऋत्वष्टषोडशचतुर्दश भौतिकेषु । पाताल पञ्चदशवह्निहिमांशुकोष्ठे वर्णाल्लिखेल्लिपिभवान्क्रमशस्तु धीमान् ॥ १६-११७ ॥ मन्त्राद्यसाधकानां तु नामार्णः पतति ध्रुवम् । सिद्धिस्थानं च विज्ञेयं द्वितीयं साध्यनामकम् ॥ १६-११८ ॥ सुसिद्धं तु तृतीयं स्याच्चतुर्थमरिसंज्ञकम् । सिद्धः सिध्यतिकालेन साध्यः सिध्यति वा न वा ॥ १६-११९ ॥ सुसिद्धस्तत्क्षणादेव साधकं भक्षयेदरिः । सिद्धसिद्धो जपात्सिद्धिद्वीगुणात्सिद्धसाध्यकः ॥ १६-१२० ॥ सिद्धसुसिद्धः संग्राहात्सिद्धारिर्हन्ति वै द्विजान् । साध्यः सिध्यति संक्लेशात्साध्यसाध्योऽतिदुःखकृत् ॥ १६-१२१ ॥ साध्यः सुसिद्धो भजनात्साध्यारिः स्वाश्रयं हरेत् । सुसिद्धसिद्धोऽध्ययनात्फलं दद्युर्यथेप्सितम् ॥ १६-१२२ ॥ सुसिद्धसाध्यो जपाद्यैः सिद्धिर्यस्मादतोऽन्यथा । सुसिद्धे तु सुसिद्धस्तु पूर्वजन्मकृतश्रमात् ॥ १६-१२३ ॥ संस्मात्तु सर्वं सिद्धानां साधको यो जपेन्मनुः । अभिचारे रिपोरवं यदि स्यान्भुविपन्नयोः (?) ॥ १६-१२४ ॥ संसिद्धेऽरिविशेषेण स्वकुलान्नाशयेद्ध्रुवम् । अरिसिद्धस्तु संहन्यादरिसाध्यं तु योषितः ॥ १६-१२५ ॥ अरिसिद्धस्वमन्त्रश्च कुलाच्छादनकृच्छलैः । अर्यरिस्वामहामन्त्रप्राप्तेन सुनिश्चितम् {?} ॥ १६-१२६ ॥ एतदुक्तं महेशानि त्यक्त्वाऽन्यमतमुत्तमम् । स्वप्नलब्धे स्त्रिया दत्ते मालमन्त्रे त्रिबीजके ॥ १६-१२७ ॥ सिद्धादिशोधनं देवी न वै तेषां तु विद्यते । श्रीविद्यापूजनस्थाने चक्रराजे महेश्वरि ॥ १६-१२८ ॥ महाकोशेश्वरावृन्दमण्डिता सनसंस्थिता ॥ १६-१२९ ॥ सर्वसौभाग्यजननीपादुकां पूजयामि च । इत्युच्चार्य परं ज्योतिःकोशाद्यां पूजयेत्सुधीः ॥ १६-१३० ॥ अनेनैव प्रकारेण पूजयेत्पञ्चपञ्चिकाः । शैवं तु दर्शनं देवि बैन्दवे पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१३१ ॥ परितो दर्शनं शाक्तं चक्रस्य परमेश्वरी । ब्राह्मं तु दर्शनं पूज्यं भूबिम्बे प्रथमे प्रिये ॥ १६-१३२ ॥ शिवस्य वामतो देवि वैष्णवं दर्शनं यजेत् । सृष्टिचक्रे भवेत्सूर्यदर्शनं कमलेक्षणे ॥ १६-१३३ ॥ स्थितिचक्रे तु संपूज्यं बौद्धदर्शनमुत्तमम् । एवं संपूज्य सकलं श्रीविद्यां परितोषयेत् ॥ १६-१३४ ॥ तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं तत्त्वमुद्रया । अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु तत्त्वमुद्रेयमीरिता ॥ १६-१३५ ॥ पुष्पं समर्पयेद्देवि मुद्रया ज्ञानसंज्ञया । अङ्गुष्ठतर्जनीयोगाज्ज्ञानमुद्रा प्रतिष्ठिता ॥ १६-१३६ ॥ सर्वोपचारैराराध्य मुद्राः संदर्शयेत्क्रमात् । अथाङ्गावरणं कुर्याच्छ्रीविद्यामनुसंभवम् ॥ १६-१३७ ॥ अग्नीशासुरवायव्यमध्यदिक्ष्वङ्गपूजनम् । मायालक्ष्मीमयं बीजयुग्मं पूर्वक्रमेण तु ॥ १६-१३८ ॥ कथितं योजयेद्देवि त्रयं वा परमेश्वरि । संपुटक्रमयोगेन चाथवा वीरवन्दिते ॥ १६-१३९ ॥ संयोज्य पूजयेत्सर्वाः क्रमादेव वरानने । त्रैलोक्यमोहने चक्रे प्रकटा योगिनीर्यजेत् ॥ १६-१४० ॥ चतुरस्रे चतुर्द्वारे शोभिते सिद्धिदायकाः । अणिमां पश्चिमद्वारे दक्षभागे प्रपूजयेत् ॥ १६-१४१ ॥ लघिमामुत्तरद्वारे दक्षभागे प्रपूजयेत् । पूर्वद्वारे तु महिमामुत्तरे पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१४२ ॥ ईशित्वसिद्धिंर्देवेशि दक्षिणद्वारि पूर्ववत् ॥ १६-१४३ ॥ वशित्वसिद्धिं वायव्ये तेनैव क्रमयोगतः ॥ १६-१४४ ॥ इच्छासिद्धिं पूर्वभागे नैरृत्ये च प्रपूजयेत् । प्राप्तिसिद्धिः सर्वकामा सिद्धिश्च परमेश्वरि ॥ १६-१४५ ॥ अधोर्ध्वक्रमरूपेण ज्ञातव्ये सुरसुन्दरि । ब्राह्मी माहेश्वरी चैन्द्री कौमारी वैष्णवी तथा ॥ १६-१४६ ॥ वाराही च तथा षष्ठी चामुण्डा सप्त मातरः । अष्टमी तु महालक्ष्मीः पश्चिमादिक्रमेण हि ॥ १६-१४७ ॥ वामभागे तु संपूज्या वायव्यादि च पूर्ववत् । संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः ॥ १६-१४८ ॥ खेचरीबीजयोन्याख्यास्त्रिखण्डां च प्रपूजयेत् । एताः संपूज्य चक्रेशीं त्रिपुरां पूजयेत्पराम् ॥ १६-१४९ ॥ अणिमासिद्धिपुरतः सर्वकार्यार्थसाधिकाम् । सर्वसंक्षोभिणीं मुद्रां दर्शयेत्कमलानने ॥ १६-१५० ॥ सर्वाशापूरकं चक्रं गुप्तयोगिन्यधिष्ठितम् । षोडशारं ततो देवि पूजयेत्कार्यसिद्धये ॥ १६-१५१ ॥ कामाकषीणिकां देवि बुध्द्याकषीणिकां तथा । अहंकाराकषीणीं च शब्दाकर्षणरूपिणीम् ॥ १६-१५२ ॥ स्पर्शाकषीणिरूपां च रूपाकषीणिरूपिणीम् । रसाकर्षकरीं चैव गन्धाकर्षणकारिणीम् ॥ १६-१५३ ॥ चित्ताकषीणिकां तद्वद्धैर्याकषीणिकां प्रिये । नामाकषीणिकां चैव बीणाकषीणिकां तथा ॥ १६-१५४ ॥ अमृताकषीणीं चैव बीजाकषीणिकां प्रिये । शरीराकषीणीं चैव आत्माकर्षणरूपिणीम् ॥ १६-१५५ ॥ पश्चिमादिविलोमेन षोडशारे स्वरान्विताः । एता नित्याः कलाः पूज्याः स्रवत्पीयूषमण्डलाः ॥ १६-१५६ ॥ चक्रेश्वरीं यजेद्देवीं त्रिपुरेशीं समृद्धिदाम् । कामाकर्षणरूपायाः पुरतः पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१५७ ॥ सर्वविद्राविणीं मुद्रां दर्शयित्वा निवेदयेत् । सर्वसंक्षोभणे चक्रे यजेद्गुप्ततराभिधाः ॥ १६-१५८ ॥ अनङ्गकुसुमां प्राच्यां कवर्गेण प्रपूजयेत् । दक्षिणे च चवर्गेण तथा चानङ्गमेखलाम् ॥ १६-१५९ ॥ अनङ्गमदनां पश्चाट्टवर्गेण प्रपूजयेत् । तवर्गेणोत्तरे पश्चादनङ्गमदनातुराम् ॥ १६-१६० ॥ अनङ्गरेखामाग्नेये पवर्गेण प्रपूजयेत् । राक्षसेऽनङ्गवेगां तु यवर्गेण प्रपूजयेत् ॥ १६-१६१ ॥ वायव्ये तु शवर्गेण तथाऽनङ्गाङ्कुशां यजेत् । ईशान्ये लक्षवर्गेण पूज्याऽनङ्गादिमालिनी ॥ १६-१६२ ॥ चक्रेश्वरीं यजेद्देवीं ततस्त्रिपुरसुन्दरीम् । अनङ्गकुसुमाग्रे च सर्वसाम्राज्यदायिनीम् ॥ १६-१६३ ॥ सर्वाकर्षणमुद्रां च दर्शयेत्सुरवन्दिते । चक्रपूजां निवेद्याथ चतुर्थं चक्रमर्चयेत् ॥ १६-१६४ ॥ सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः सर्वविद्राविणी तथा । सर्वाकषीणिका शक्तिः सर्वाह्लादनकारिणी ॥ १६-१६५ ॥ सर्वसंमोहिनी शक्तिः सर्वस्तम्भनकारिणी । सर्वजृम्भिणिका शक्तिः सर्वावशकरी तथा ॥ १६-१६६ ॥ सर्वार्थरञ्जिनी शक्तिर्नवमी परमेश्वरी । सर्वोन्मादनिका शक्तिः शक्तिः सर्वार्थसाधिका ॥ १६-१६७ ॥ सर्वसंपत्तिपूर्णा च सर्वमन्त्रमयी तथा । चतुर्दशारशक्तिस्तु सर्वद्वन्द्वक्षयंकरी ॥ १६-१६८ ॥ सर्वसौभाग्यदे चक्रे पश्चिमादिविलोमतः । वाममार्गेण देवेशि संपूज्याः सर्वसिद्धिदाः ॥ १६-१६९ ॥ सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः पुरतः पूजयेत्ततः । चक्रेश्वरी सिद्धिदात्रीं परां त्रिपुरवासिनीम् ॥ १६-१७० ॥ वश्यमुद्रां प्रदर्श्याथ निवेद्य तदनन्तरम् । सर्वार्थसाधके चक्रे दशारे कुलयोगिनीः ॥ १६-१७१ ॥ पूजयेत्सर्वकार्यार्थसिद्धिदाः पञ्चमे क्रमात् । सर्वसिद्धिप्रदा देवी सर्वसंपत्प्रदा तथा ॥ १६-१७२ ॥ सर्वप्रियकरी देवी सर्वमङ्गलकारिणी । सर्वकामप्रपूर्णा च सर्वदुःखप्रमोचनी ॥ १६-१७३ ॥ सर्वमृत्युप्रशमनी सर्वविघ्ननिवारिणी । सर्वाङ्गसुन्दरी देवी सर्वसौभाग्यदायिनी ॥ १६-१७४ ॥ पश्चिमादिविलोमेन दशारे पूजयेदिमाः । सर्वसिद्धिप्रदा देवि पुरतश्चक्रनायिकाम् ॥ १६-१७५ ॥ सर्वसिद्धिप्रदां देवि पूजयेत्त्रित्पुराश्रियम् । सर्वोन्मादनमुद्रां च दर्शयित्वा निवेद्य च ॥ १६-१७६ ॥ सर्वरक्षाकरे चक्रे नगर्भा योगिनीर्यजेत् । सर्वज्ञा सर्वशक्तिश्च सर्वैश्वर्यप्रदा ततः ॥ १६-१७७ ॥ सर्वज्ञानमयी देवी सर्वव्याधिविनाशिनी । सर्वाधारस्वरूपा च सर्वपापहरा तथा ॥ १६-१७८ ॥ सर्वानन्दमयी देवी सर्वरक्षास्वरूपिणी । सर्वेप्सितार्थफलदा देव्यः सर्वसमृद्धिदाः ॥ १६-१७९ ॥ पश्चिमादिविलोमेन पूजयेत्पङ्क्तयोनिके । सर्वज्ञापुरतो देवि चक्रेशीं मालिनीं यजेत् ॥ १६-१८० ॥ महाङ्कुशां महामुद्रां दर्शयित्वा निवेद्य च । मध्यचक्रे महेशानि योगिनीः पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१८१ ॥ सर्वरोगहरे चक्रे वसुकोणे सुरेश्वरि । रहस्ययोगिनीर्देवि वशिन्याद्यास्तु सिद्धिदाः ॥ १६-१८२ ॥ पश्चिमादिविलोमेन पूर्वोक्ताः पूजयेत्क्रमात् । वशिनीपुरतः पूज्या सिद्धाम्बा चक्रनायिका ॥ १६-१८३ ॥ खेचरीं दर्शयेन्मुद्रां निवेद्यानन्तरं ततः । सर्वसिद्धिप्रदे चक्रे त्रिकोणे सर्वकामदे ॥ १६-१८४ ॥ परापररहस्याख्ययोगिनीः परिपूजयेत् । पञ्च बाणान्समुच्चार्य कामकामेश्वरीमयान् ॥ १६-१८५ ॥ जम्भनाख्यान्महेशानि पूजयेद्बाणदेवताम् । धमात्मकं कामचापं द्वितीयं तु थमात्मकम् ॥ १६-१८६ ॥ कामेश्वर्या मोहनाख्यां पूजयेच्चापदेवताम् । द्वितीयं भुवनेशानीपाशयुग्मं वशंकरम् ॥ १६-१८७ ॥ कामेशस्य च कामेश्यास्त्रैलोक्याकर्षणं प्रिये । अङ्कुशाख्यं करोमात्मबीजं स्तम्भनसंज्ञकम् ॥ १६-१८८ ॥ कामेशस्य च कामेश्या अङ्कुशं पूजयेत्प्रिये । षडङ्गावरणद्वाह्ये समीपे क्रमतो यजेत् ॥ १६-१८९ ॥ पश्चिमादिक्रमेणैव चतुदीक्षु प्रपूजयेत् । कामेश्वरीं रुद्रशक्तिमाद्यकूटेन चाग्रतः ॥ १६-१९० ॥ द्वितीयेन च कूटेन कामाख्येन च वैष्णवीम् । दक्षकोणे समभ्यर्च्य तृतीयेन च पूजयेत् ॥ १६-१९१ ॥ भगमालां ब्रह्मशक्तिमुत्तरे विश्वमातृकाम् । चक्रेश्वरीमम्बिकाख्यां कामेशीपुरतो यजेत् ॥ १६-१९२ ॥ बीजमुद्रामुपास्याथ चक्रपूजां निवेदयेत् । सर्वानन्दमये चक्रराजे बैन्दवसंज्ञके ॥ १६-१९३ ॥ ब्रह्मरूपे चित्स्वरूपे संविद्वेद्ये शृणु प्रिये । परापररहस्याख्यां योगिनीं त्रिपुरां यजेत् ॥ १६-१९४ ॥ कूटत्रयं समुच्चार्य सर्वविद्यास्वरूपकम् । समस्तदेवतारूपं सर्ववस्तुमयं यजेत् ॥ १६-१९५ ॥ चक्रेशीमपि तामेव महात्रिपुरसुन्दरीम् । श्रीविद्यां षोडशार्णां च भुक्तिमुक्तिफलप्रदाम् ॥ १६-१९६ ॥ समस्तचक्रचक्रेशीं सर्वागमनमस्कृताम् । सर्वाम्नायेश्वरीं विद्यालंकृतां ब्रह्मरूपिणीम् ॥ १६-१९७ ॥ उपचारैः समभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं मूलविद्यया ॥ १६-१९८ ॥ योनिमुद्रां प्रदर्श्याथ मुद्राः संदर्शयेत्क्रमात् । वनस्पतिरसोत्पन्नैः पवित्रै रम्यगन्धिभिः ॥ १६-१९९ ॥ दशाङ्गाद्यैर्धूपवर्यैर्धूपयेत्परमेश्वरीम् । (कस्तूरीकुङ्कुमं देवि गुग्गुलं शालसंभवम् ॥ १६-२०० ॥ चन्दनागरुकर्पूरसिताज्यमधुसंयुतम् । धूपयेद्देशिको नित्यं सर्वसौभाग्यसिद्धये ॥ १६-२०१ ॥ धूपमन्त्रेण देवेशि त्रैलोक्यस्यापि दुर्लभम् । अभितो वेदिकाचक्रं दीपमाला घृतप्लुताः ॥ १६-२०२ ॥ कर्पूररचिताश्चापि तैलपूर्णास्तु वा यजेत् । धूपदीपौ निवेद्याथ तर्पयेत्पूर्ववत्प्रिये ॥ १६-२०३ ॥ आरातीकविधिं कुर्यात्पूर्ववद्देववन्दिते । अन्यदारातीकं वक्ष्ये सर्वकाममपूरकम् ॥ १६-२०४ ॥ स्वर्णादिनिमीते पात्रे मध्ये चक्रं लिखेद्बुधः । तण्डुलोल्लासितं कृत्वा नवधा कारयेत्ततः ॥ १६-२०५ ॥ नव गोलांश्चन्द्ररूपान्विरच्य तदनन्तरम् । शर्करागर्भभरितान्मण्डकान्युग्मरूपकान् ॥ १६-२०६ ॥ विरच्य घटिकाः कार्या योजयित्वा तु सप्तकम् । सप्तसप्तप्रकारेण घटिका नव योजयेत् ॥ १६-२०७ ॥ अष्टकोणेषु संस्थाप्य गोलकांञ्चोपरि क्षिपेत् । चणमुद्रा विकीर्याथ दीपकान्घृतपाचितान् ॥ १६-२०८ ॥ मुष्टिकाकृतिमुष्टिश्च स्थापयेत्तत्र तत्र तु । दीपान्प्रज्वाल्य पश्चात्तु पञ्चरत्नैः प्रपूजयेत् ॥ १६-२०९ ॥ पञ्चसिंहासनगता विद्यास्तत्र प्रपूजयेत् । आमस्तकं समुद्धृत्य नववारं पुनः पुनः ॥ १६-२१० ॥ नवावरणवद्देवि परिभ्राम्य पुनः पुनः । उत्तीर्य स्थापयेत्पश्चाद्दीपमालामयं महः ॥ १६-२११ ॥ नेत्रयोः सुस्थिरं ध्यायेदारातीकविधिः प्रिये । नैवेद्यं षड्र्सोपेतं सितापूपादिसंयुतम् ॥ १६-२१२ ॥ शर्करापूरभरितमण्डकैः पायसान्वितम् । मुक्ताकर्पूरधवलं शुद्धौदनसुपूरितम् ॥ १६-२१३ ॥ घृतकर्पूरशोभाढ्यं सम्पूर्णघृतमण्डितम् । नानाव्यञ्जनशोभाढ्यं वटकैः कुङ्कुमप्रभैः ॥ १६-२१४ ॥ माषान्नभरितं नानारसपानविराजितम् । घृतक्षीरेण भरितं चतुर्मुद्राविराजितम् ॥ १६-२१५ ॥ संकल्प्य परमेशान्यै नित्यहोमविधिं चरेत् । मूलेन प्राणसहिता आहुतीः पञ्च होमयेत् ॥ १६-२१६ ॥ षडाहुतीः षडङ्गानां नित्यहोमः प्रकीतीतः । उपविश्याऽऽसने रम्ये वामभागे ततः परम् ॥ १६-२१७ ॥ वहत्करोर्ध्वपुटतः साधको भूमिजानुकः । मण्डलं चतुरस्रं तु तन्मध्ये विलिखेत्प्रिये ॥ १६-२१८ ॥ त्रिकोणमध्ये व्योमाख्यं मण्डलं पूजयेत्ततः । व्यापकान्ते मण्डलाय हृदन्तो वाग्भवं परम् ॥ १६-२१९ ॥ मुखे कृत्वा पूजनीयं मण्डलं मनुना प्रिये । एतन्मण्डलमभ्यर्च्य मण्डलानां चतुष्टयम् ॥ १६-२२० ॥ ईशानवह्निनैरृत्यवायुकोणेषु पूर्ववत् । मण्डलानि निधायाथ पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये ॥ १६-२२१ ॥ पूर्ववद्बलिदानं च दद्यात्सर्वसमृद्धये । बटुकाय महेशानि योगिनीभ्यश्च वल्लभे ॥ १६-२२२ ॥ क्षेत्रपालगणेशाभ्यां पूर्ववद्बलिमुत्सृजेत् । वामभागे कृतस्याथ मण्डलस्योपरि क्षिपेत् ॥ १६-२२३ ॥ आधारं पूजयेत्तत्र पात्रं चान्नोदकान्वितम् । सकारणं मन्त्रयित्वा सर्वभूतबलिं हरेत् ॥ १६-२२४ ॥ षोडशार्णेन मनुना त्रिवारं वीरवन्दिते । तारं च भुवनेशानि सर्वविघ्नपदं ततः ॥ १६-२२५ ॥ कृद्भ्यश्च सर्वभूतेभ्यो हुंकारं वह्निवल्लभाम् । समुच्चरन्बलिं दद्यान्मुद्रया तत्त्वसंज्ञया ॥ १६-२२६ ॥ बलिपञ्चकमाख्यातं सर्वरक्षाकरं सताम् । एकत्र वा पञ्च बलीन्दद्याद्व्यापकमण्डले ॥ १६-२२७ ॥ वामभागे स्थितो देवि सर्वविघ्नहरो भवेत् । चक्रमभ्यर्च्य सकलं विधिवत्परमेश्वरि । श्रीगुरोः कृपया देवि सर्वज्ञः सर्वतत्त्ववित् ॥ १६-२२८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे उमामहेश्वरसंवादे श्रीविद्यायजन-- विधिर्नाम षोडशः पटलः ॥ १६ ॥ </poem> == सप्तदशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- देवदेव महादेव अश्रुतार्थं महेश्वर । षोडशाक्षरविद्यायाः श्रीचक्रविधिमुत्तमम् ॥ १७-१ ॥ जपादिकं च यत्सर्वमेकैकाक्षरसाधनम् । कथयस्व महेशान यद्यहं तव वल्लभा ॥ १७-२ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु सर्वांगसुभगे श्रीविद्याविधिमुत्तमम् । यस्य विज्ञानमात्रेण कर्ता हर्ता स्वयं विभुः ॥ १७-३ ॥ अनेन विधिना यत्र श्रीचक्रं क्रमसंयुतम् । पूज्यते तत्र सकलं वशी कुर्यान्न संशयः ॥ १७-४ ॥ नगरं वशमायाति देशमण्डलमद्रिजे । योषितः सकला वश्या ज्वलत्कामाग्निपीडिताः ॥ १७-५ ॥ विद्याविमूढहृदयाः साधकन्यस्तमानसाः । तद्दर्शनेन देवेशि जायन्ते सर्वयोषितः ॥ १७-६ ॥ अक्षमालां समाश्रित्य मातृकावर्णरूपिणीम् । अथ मुक्ताफलमयी वाङ्मोक्षफलदायिनी ॥ १७-७ ॥ सर्वसिद्धप्रदा नित्यं सर्वराजवशंकरी । यथा मुक्ताफलमयी तथा स्फटिकनिमीता ॥ १७-८ ॥ रुद्राक्षमालिका मोक्षे सर्वसंपत्समृद्धिदा । प्रवालमाला वश्ये तु सर्वकार्यार्थसाधिका ॥ १७-९ ॥ माणिक्यमाला फलदा साम्राज्यफलदायिनी । पुत्रजीवकमाला तु विद्यालक्ष्मीप्रदा सताम् ॥ १७-१० ॥ पद्माक्षमालया लक्ष्मीर्जायते महती परा । रक्तचन्दनमाला तु सर्वभोगप्रदायिनी ॥ १७-११ ॥ अक्षमालां प्रपूज्याथ चन्दनेन विलेपिताम् । समाश्रित्य जपेद्विद्यां लक्षमात्रं यदा बुधः ॥ १७-१२ ॥ योषितो भ्रमयन्त्येव मनस्तस्य सुनिश्चलम् । तदा द्वितीयलक्षं तु प्रजपेत्साधकोत्तमः ॥ १७-१३ ॥ पातालतलनागेन्द्रकन्यकाः क्षोभयन्ति तम् । तासां कटाक्षजालैस्तु न मोहं याति साधकः ॥ १७-१४ ॥ तदा लक्षत्रयं कुर्यात्साधकः स्थिरमानसः । तृतीयलक्षे संप्राप्ते द्रावयन्ति सुराङ्गनाः ॥ १७-१५ ॥ अभिमानेन सौन्दर्यात्सौभाग्यमदकारिणः । साधकं द्रावयन्त्येव ततश्चासौ मनस्थिरः ॥ १७-१६ ॥ तदा लक्षत्रयं साधु सर्वपापनिकृन्तनम् । एवं लक्षत्रयजपेद् व्रतस्थः स्वस्थमानसः ॥ १७-१७ ॥ संक्षोभयति भूर्लोकस्वर्लोकततलवासिनः । पुरुषा योषितो वश्याश्चराचरमपि प्रिये ॥ १७-१८ ॥ गोरोचनादिभिर्द्रव्यैश्चक्रराजं समालिखेत् । अतीव सुन्दरं रम्यं तन्मध्ये प्रतिमां वराम् ॥ १७-१९ ॥ ज्वलन्तीं नामसहितां महाबीजविदभीताम् । चिन्तयेत्तु ततो देवि योजनानां सहस्रशः ॥ १७-२० ॥ अदृष्टपूर्वा देवेशि श्रुतमात्राऽपि दुर्लभा । राजकन्याऽथ वा चार्वी भयलज्जाविवजीता ॥ १७-२१ ॥ आयाति साधकं सम्यग्मन्त्रमूढा सती प्रिये । चक्रमध्यगतो भूत्वा साधकश्चिन्तयेद्यदा ॥ १७-२२ ॥ उद्यत्सूर्यसहस्राभमात्मानमरुणं तथा । साध्यमप्यरुणीभूतं कृत्वा मन्त्रं जपेद्बुधः ॥ १७-२३ ॥ अनेन क्रमयोगेण स्वयं कन्दर्परूपवान् । सर्वसौन्दर्यसुभगः कामिनीवल्लभो भवेत् ॥ १७-२४ ॥ सर्वलोकेषु सुभगः सर्वलोकवशंकरः । सर्वरक्तोपचारैस्तु मुद्रासनद्धविग्रहः ॥ १७-२५ ॥ चक्रं प्रपूरयेद्यस्तु यस्य नाम विदभीतम् । स भवेद्दासवद्देवि धनाढ्ये वाऽपि भूपतिः ॥ १७-२६ ॥ चक्रमध्यगतं कुर्यान्नाम यस्यास्तु योषितः । अदृष्टाया महेशानि योनिमुद्राधरो बुधः ॥ १७-२७ ॥ हठादानयते शीघ्रं यक्षिणीं राजकन्यकाम् । नागकन्यांसाप्सरसं खेचरीं वा सुराङ्गनाम् ॥ १७-२८ ॥ विद्याधरीं दिव्यरूपामृषिकन्यां रिपुस्रियम् । मदनोद्भवसंतापां स्फुरज्जघनमण्डलाम् ॥ १७-२९ ॥ कामबाणप्रभिन्नान्तःकरणां लोलचक्षुषाम् । महाकामकलाध्यानयोगात्तु सुरवन्दिते ॥ १७-३० ॥ क्षोभयेत्स्वर्गभूर्लोकपातालतलयोषितः । रोचनाभागमेकं तु भागमेकं तु कुङ्कुमम् ॥ १७-३१ ॥ अथ भागद्वयं देवि चन्दनं मर्दयेत्समम् । एकत्र तिलकं कुर्यात् त्रैलोक्यवशकारिणम् ॥ १७-३२ ॥ अष्टोत्तरशतावृत्त्या मन्त्रयित्वा वशं नयेत् । राजानं नगरं ग्रामं तेन यद्यत्प्रद्दश्यते ॥ १७-३३ ॥ मन्त्रिणा परमेशानि तत्सर्वं तस्य वश्यगम् । ताम्बूलं धूपमुदकं पत्रं पुष्पं फलं दधि ॥ १७-३४ ॥ दुग्धं घृतं चूर्णमन्नं वस्त्रं कर्पूरमेव च । कस्तूरी घुसृणं चैलां लवङ्गं जातिपत्रकम् ॥ १७-३५ ॥ फलं वा वस्तु यद्यत्तु सकलं परमेश्वरि । शतमष्टोत्तरं जप्त्वा यस्मै कस्मै प्रयच्छति ॥ १७-३६ ॥ स वश्यो जायते देवि नात्र कार्या विचारणा । स्त्रियस्तु सकला वश्या दासीभूता भवन्ति हि ॥ १७-३७ ॥ जगत्कर्षणमेतत्तु कथितं नान्यथा भवेत् । रहस्यस्थानके मन्त्री लिखेद्रोचनया भुवि ॥ १७-३८ ॥ चारुशृङ्गारवेषाढ्यां सर्वाभरणभूषिताम् । प्रतिमां सुन्दरां गीतां विलिख्य सुमनोहराम् ॥ १७-३९ ॥ तद्भालकण्ठहृन्नाभिजन्ममण्डलयोजिताम् । जन्मनाममहाविद्यामङ्कुशान्तवीदभीताम् ॥ १७-४० ॥ सर्वसन्धिषु देहस्य मदनाक्षरमालिखेत् । लीनं दाडिमपुष्पाभं चिन्तयेद्देहसन्धिषु ॥ १७-४१ ॥ तदाशाभिमुखो भूत्वा स्वयं देवीस्वरूपकः । मुद्रां तु क्षोभिणीं बद्ध्वा मन्त्रमष्टशतं जपेत् ॥ १७-४२ ॥ नियोज्य मदनागारे चन्द्रसूर्यकलात्मके । ततो विकलसर्वाङ्गी कामबाणैः प्रपीडिताम् ॥ १७-४३ ॥ अनन्यमानसां प्रेमभ्रममाणानां मदालसाम् । एवमाकर्षयेन्नारीं योजनानां शतादपि ॥ १७-४४ ॥ मातृकां विलिखेच्चक्रबाह्यतः सकलां प्रिये । भूर्जपत्रे स्वर्णपत्रे रौप्यपत्रेऽथ ताम्रजे ॥ १७-४५ ॥ अवध्यः सर्वजन्तूनां व्याघ्रादीनां विशेषतः । तथैव मातृकायुक्तस्वसंज्ञाचक्रमण्डितः । कर्पूरकुङ्कुमाद्यैस्तु अजरामरतां लभेत् ॥ १७-४६ ॥ अनेन विधिना देवि रोचनागरुकुङ्कुमैः ॥ १७-४७ ॥ विलिखंश्चक्रयोगेण साध्यनाम वरानने । विदभीतं स्वनाम्ना तु यस्मिन्कस्न्निपि स्थितम् ॥ १७-४८ ॥ स्थावरं जङ्गमं चापि सकलं जनमण्डलम् । वशी कुर्यान्महेशानि पादाक्रान्तं न संशयः ॥ १७-४९ ॥ महात्रिपुरसुन्दर्याः कामकूटेन भास्वता । एकमेकमवष्टभ्य साध्यनामाक्षराणि च ॥ १७-५० ॥ बहिरप्यखिलैर्वर्णैर्मातृकायाः प्रवेष्टयेत् । हेममध्यगतं कुर्याच्छिखायां वामके भुजे ॥ १७-५१ ॥ धारयेद्यत्र कुत्रापि त्रैलोक्यवशकारकम् । राजेन्द्रमपि देवेशि दासभूतं करोति हि ॥ १७-५२ ॥ राजानो वाजिनः सर्पा गजा दुष्टा मदोत्कटाः । व्याघ्राः केसरिणो मत्ता वश्यास्तस्य भवन्ति हि ॥ १७-५३ ॥ पूर्वक्रमेण नगरनाम संदर्भ्य शैलजे । मध्ये चतुष्पथे वाऽपि चतुदीक्षु निधापयेत् ॥ १७-५४ ॥ महाक्षोभो योषितां तु जनानां महतामपि । तथैव सर्वदुष्टानां पुरस्थानां च जायते ॥ १७-५५ ॥ एतन्मध्यगतां पृथ्वीं सशैलवनगह्वराम् । ज्वलन्तीं सर्वराजेन्द्रमण्डितां सागराम्बराम् ॥ १७-५६ ॥ मासषट्कं चिन्तयेद्यः साक्षात्कामोपमो भवेत् । कटाक्षक्षेपमात्रेण नार्यस्तस्य वशाः प्रिये ॥ १७-५७ ॥ राजानो ब्राह्मणा वैश्याः शूद्राश्च पशवो जगत् । दृष्ट्वा त्वाकर्षयेद्देवि त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १७-५८ ॥ सपत्नान्नाशयेद्दृष्ट्वा नात्र कार्या विचारणा । भूतप्रेतपिशाचांश्च ज्वरांश्चातुथीकादिकान् ॥ १७-५९ ॥ शूलगूल्मादिरोगांश्च दृष्ट्वा नाशयते क्षणात् । एतत्सिन्दूरसुभगं रात्रौ संपूजितं प्रिये ॥ १७-६० ॥ योजनानां शताद्वाऽपि सम्यगाकर्षयेस्रियम् । यदा दिक्षु विदिक्ष्वेवं दिविष्ठानपि सुन्दरि ॥ १७-६१ ॥ वशमानयते शीघ्रं सपुत्रपशुबान्धवान् । भूर्जपत्रे समालिख्य रोचनागरुकुङ्कुमैः ॥ १७-६२ ॥ तन्मध्ये नगर देशं मण्डलं खण्डमेव च । नाम्ना विदभीतं स्वस्य पूजयित्वा यथाविधि ॥ १७-६३ ॥ भूमिमध्यगतं कृत्वा त्रैलोक्यं वशमानयेत् । अथ वा धारयेत्कण्ठे शिखायां बाहुमूलके ॥ १७-६४ ॥ यत्र कुत्र स्थितं भद्रे क्षोभयेन्नगरं महत् । अर्कक्षीरेण संयुक्तं धत्तूरकरसं तथा ॥ १७-६५ ॥ रोचनाकुङ्कुमे चैव लाक्षालक्तकसंयुतम् । कस्तूरीचन्द्रसंयुक्तमेकीकृत्य ततः परम् ॥ १७-६६ ॥ चक्रमेतत्समालिख्य यस्य नाम्ना महेश्वरि । तस्य व्याघ्रगजव्याधिरिपुसर्पभयादिकम् ॥ १७-६७ ॥ चोरग्रहजलारिष्टशाकिनीडाकिनीभयम् । भयं न विद्यते देवि परमन्त्राभिचारजम् ॥ १७-६८ ॥ नित्यं संधारयेद्देवि कालमृत्युं विनाशयेत् ॥ १७-६९ ॥ अथवा मध्यगां देवीं त्रिकोणोभयमध्यगाम् । अथ स्वनामसंयुक्तां रोचनाकुङ्कुमाङ्किताम् ॥ १७-७० ॥ निधापयेच्च सप्ताहाद्दासवत्ंकिकरो भवेत् । पीतद्रव्यैः समालिख्य पीतपुष्पैः समर्चयेत् ॥ १७-७१ ॥ पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा स्तम्भयेत्सर्ववादिनः । सहस्रवदनो देवि मूढो भवति तत्क्षणात् ॥ १७-७२ ॥ नाम्ना यस्य स वाग्ग्मी हि पाषाण इव जायते । चक्रं विलिख्य देवेशि महानीलीरसेन तु ॥ १७-७३ ॥ नाम संयोज्य विधिवद्दक्षिणाभिमुखो बुधः । वह्नौ दग्ध्वा महेशानि मारणं वैरिणां प्रिये ॥ १७-७४ ॥ महिषाश्वपुरीषाभ्यां सम्यगाधृष्य शैलजे । गोमूत्रेण च संलिख्य नामसंदर्भ्य पूर्ववत् ॥ १७-७५ ॥ क्षिप्त्वाऽऽरनालमध्यस्थं विद्वेषणकरं भवेत् । कृत्वा रोचनया नाम काकपक्षस्य मध्यगम् ॥ १७-७६ ॥ लम्बमानं तदाकाशे शत्रूच्चाटनकारकम् । महानीलीरोचनाभ्यां दुग्धलाक्षारसेन हि ॥ १७-७७ ॥ विलिख्य धारयेन्मन्त्री सर्ववर्णान्वशं नयेत् । अनेनैव विधानेन स्थापयेद्वारिमध्यगम् ॥ १७-७८ ॥ तेनोदकेन संस्नातः पीतं तत्सर्ववश्यकृत् । सौभाग्यं जायते तेन पानीयेन न संशयः ॥ १७-७९ ॥ एतन्मध्यगतां पृथ्वीं नगरीं वा सुलोचने । सप्ताहात्क्षोभयेत्सम्यग्ज्वलमानां विचिन्तयेत् ॥ १७-८० ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि महापातकनाशनम् । शिवां संपूजयेद्देवि सुगन्धैः कुसुमैः प्रिये ॥ १७-८१ ॥ महापातकयुक्तात्मा तत्क्षणात्पापहा भवेत् । शमीदूर्वाङ्कुराश्वत्थपलाशैरथ वाऽर्कजैः ॥ १७-८२ ॥ मासेन हन्ति कलुषं सप्तजन्मकृतं नरः । पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा पीतद्रव्यैः समर्चयेत् ॥ १७-८३ ॥ पीतस्थाने समालिख्य स्तम्भयेत्सर्ववादिनः । उत्तराशामुखो भूत्वा सिन्दूररजसा लिखेत् ॥ १७-८४ ॥ पूजयेद्विधिवद्विद्वान् सर्वलोकं वशं नयेत् । पश्चिमाभिमुखो भूत्वा चन्दनेन समालिखेत् ॥ १७-८५ ॥ संपूज्य विधिवद्विद्वान् सर्वयोषिन्मनो हरेत् । वल्लभो जायते देवि दासीमिव वशं नयेत् ॥ १७-८६ ॥ यमाशाभिमुखो भूत्वा चक्रे कृष्णं यदाऽर्चयेत् । यस्य नामाङ्कितं तस्य मन्त्रहानिः प्रजायते ॥ १७-८७ ॥ अग्निराक्षसवायव्यशम्भुकोणेषु पूजितम् । पूर्ववत्परमेशानि क्रमेण परिपूजितम् ॥ १७-८८ ॥ स्तम्भविद्वेषणव्याधिशत्रूच्चाटकरं भवेत् । रोचनालिखितं चक्रं क्षीरमध्ये क्षिपेद्बुधः ॥ १७-८९ ॥ सर्ववश्यकरं देवि भवत्येव न संशयः । गोमूत्रमध्यगं सम्यक्शत्रूच्चाटकरं भवेत् ॥ १७-९० ॥ तैलस्थं चक्रराजं तद्विद्वेषणकरं भवेत् । ज्वलज्ज्वलनमध्यस्थं शत्रुनाशकरं भवेत् ॥ १७-९१ ॥ यदेकान्ते चतुर्मार्गे सिन्दूररजसा लिखेत् । सर्वबाह्यत आरभ्य यावन्मध्यं महेश्वरि ॥ १७-९२ ॥ आकारादिक्षकारान्तां मातृकां तत्र विन्यसेत् । पूजयेद्रात्रिसमये कुलाचारक्रमेण तु ॥ १७-९३ ॥ साधकः खेचरो देवि जायते नात्र संशयः । गिरावेकतरौ तद्वदर्चयेत्कुलमार्गतः ॥ १७-९४ ॥ अजरामरतां लब्ध्वा सुखी भवति मान्त्रिकः । श्मशाने पूजयेच्चक्रं महाभूतदिने बुधः ॥ १७-९५ ॥ पूर्वक्रमेण विधिवत्साधकः स्थिरमानसः । खड्गसिद्धिं च मनःसिद्धिं च गुटिकामपि ॥ १७-९६ ॥ पादुकां वेतालसिद्धिं च मनःसिद्धिं च धातुदाम् । महाविवरसिद्धिं च यक्षिणीचेटकोद्भवाम् ॥ १७-९७ ॥ सर्वं तल्लभते मन्त्री नात्र कार्या विचारणा । अथ वक्ष्ये महेशानि श्रीविद्यापूजनं महत् ॥ १७-९८ ॥ ब्रह्महत्यादिदोषाणां पुरश्चरणमुत्तमम् । रक्तपद्मैर्महेशानि पूजयेच्चक्रमुत्तमम् ॥ १७-९९ ॥ समस्तरश्मिसहितं नित्याम्नायपुरस्कृतम् । कुलाचारक्रमाद्देवि कर्पूरक्षोदमण्डितम् ॥ १७-१०० ॥ मासमात्रेण देवेशि महापातककोटयः । जन्मान्तरकृता सर्वा नाशयेन्नात्र संशयः ॥ १७-१०१ ॥ लक्ष्मीस्तस्य गृहे रम्या सुस्थिरा सुरवन्दिते । जपापुष्पैर्महेशानि पूर्ववत्पूजयेच्छिवाम् ॥ १७-१०२ ॥ मासमात्रं क्रमेणैव पूर्ववत्परमेश्वरि । ब्रह्महत्यादिपापांश्च पूर्वजन्मकृतान्प्रिये ॥ १७-१०३ ॥ नाशयेन्नात्र संदेहो धनवाञ्जायते बुधः । केतकैस्तरुणैः पत्रैः पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये ॥ १७-१०४ ॥ उपपातकसंघांश्च मासमात्रेण नाशयेत् । सौभाग्यमतुलं तस्य जायते नात्र संशयः ॥ १७-१०५ ॥ शतपत्रैर्मनोरम्यैः पूजयेन्मासमात्रकम् । पूर्ववत्परमेशानि पूर्वपापं विनाशयेत् ॥ १७-१०६ ॥ चम्पकैः सुमनोरम्यैः पूर्ववत्पूजयेच्छिवाम् । मासमात्रेण हन्त्येव पातकाञ्शतजन्मजान् ॥ १७-१०७ ॥ सौभाग्यवान्भवेन्मन्त्री त्रिपुरायाः प्रसादतः । श्वेतपद्मैर्महेशानि महद्भिः पूजयेत्पराम् ॥ १७-१०८ ॥ पूर्ववन्नाशयेत्पापं विंशज्जन्मभवं प्रिये । मासमात्रेण सकलं मोक्षस्तस्य करे स्थितः ॥ १७-१०९ ॥ बन्धूककुसुमैर्देवि मासमात्रं प्रपूजयेत् । त्रैलोक्यं वशगं तस्य पूर्वपापं दहेद्बुधः ॥ १७-११० ॥ बिल्वपत्रैश्च जलजैः सहैव परिपूजयेत् । पूर्ववत्परमेशानि मासमात्रं प्रसन्नधीः ॥ १७-१११ ॥ समृद्धिमान् भवेद्देवि सर्वपापहरः सदा । मल्लिकामालतीजातीकुन्दैश्च शतपत्रकैः ॥ १७-११२ ॥ श्वेतोत्पलैमीश्रितैस्तु पूजयेन्मासमात्रकम् । कुलाचारक्रमेणैव पातकं शतजन्मजम् ॥ १७-११३ ॥ ब्रह्महत्यादिजनितं नाशयेन्नात्र संशयः । मुक्तिस्तस्य करे देवि वाचा जीवसमो भवेत् ॥ १७-११४ ॥ अगस्त्यबाणबन्धूकजपारक्तोत्पलैः प्रिये । पूर्वक्रमेण संपूज्य मासमात्रं प्रसन्नधीः ॥ १७-११५ ॥ पातकं नाशयेन्मन्त्री साक्षात्कामसमो भवेत् । चम्पकैः पाटलैर्दैवि बकुलैर्नागकेसरैः ॥ १७-११६ ॥ कह्लारैः सिन्दुरै रम्यैः पूर्ववत्पूजयेत्क्रमात् । सौभाग्यमतुलं तस्य मासमात्रेण जायते ॥ १७-११७ ॥ पापं विनाशयेद्देवि यदि जन्मसहस्रजम् । इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्याप्रयोगविधिर्नाम सप्तदशः पटलः ॥ १७ ॥ </poem> == अष्टादशः पटलः == <poem> अथाष्टादशः पटलः ईश्वर उवाच -- रत्नपूजाविधानं तु कथयामि तवानघे । पुष्पाणि रचयेद्देवि माणिक्यरचितानि हि ॥ १८-१ ॥ तैस्तु पूजा प्रकर्तव्या चक्रराजस्य पूर्ववत् । नानापुष्पैः सुगन्धैश्च कर्पूरक्षोदचन्दनैः ॥ १८-२ ॥ एकविंशतिरात्रेण विंशतिं धरणीभुजाम् । दासीभूतां करोत्येव महारोगांश्च नाशयेत् ॥ १८-३ ॥ सूर्यवत्कान्तिमान्मन्त्री जायते नात्र संशयः । मुक्तारत्नैश्च रचयेत्स्वर्णपुष्पाणि सुन्दरि ॥ १८-४ ॥ तैस्तु पूजा प्रकर्तव्या नानापुष्पैश्च पूर्ववत् । एकविंशतिरात्रेण राजपत्न्यो वशाः प्रिये ॥ १८-५ ॥ कलाकान्तियुतो देवि जायते सुभगः क्षितौ । प्रवालघटितैः स्वर्णपुष्पैस्तु बहुभिर्यजेत् ॥ १८-६ ॥ पूर्ववत्परमेशानि कुलाचारक्रमेण तु । पुष्पैश्च विविधैर्देवि त्रिःसप्ताहात्सुरेश्वरि ॥ १८-७ ॥ क्रूरास्तस्य वशाः सर्वे वैरिवर्गान्विनाशयेत् । तथा मरकतक्षिप्तस्वर्णपुष्पैस्तु पूजयेत् ॥ १८-८ ॥ एकविंशतिरात्रेण नानापुष्पैः क्रमं यजेत् । विबुधास्तस्य वरदा वैरी नश्यति नान्यथा ॥ १८-९ ॥ पुष्परागमहारत्नघटितैः स्वर्णनिमीतैः । कुसुमैः पूजयेच्चक्रं त्रिःसप्ताहात्सुरेश्वरि ॥ १८-१० ॥ सुरास्तस्य वशा देवि बृहस्पतिसमो भवेत् । सुवर्णरचितैः पुष्पैर्वज्रकेयूरराजितैः ॥ १८-११ ॥ एकविंशतिरात्रेण मोहयेज्जगतीमिमाम् । दैवदैत्या वशास्तस्य जायन्ते नात्र संशयः ॥ १८-१२ ॥ इन्द्रनीलमयैः स्वर्णपुष्पैश्चक्रं समर्चयेत् । एकविंशतिरात्रेण तथा नीलैश्च नीरजैः ॥ १८-१३ ॥ वैरिणो नाशमायान्ति शेषा वश्या भवन्ति हि । गोमेदेघटितैः पुष्पैः सुवर्णस्य यजेद्बुधः ॥ १८-१४ ॥ किंशुकैश्च कुसुमैश्च पूर्ववत्परमेश्वरि । सप्ताहाद्वैरिणो वश्या घातस्तेषु प्रजायते ॥ १८-१५ ॥ त्रिःसप्ताहान्महापापसंचयं नाशयेत्प्रिये । क्रव्यादजीवा वश्या हि भवन्त्येव न संशयः ॥ १८-१६ ॥ वैदूर्यघटितैः स्वर्णपुष्पैरभ्यर्चयेत्क्रमम् । चम्पकादिभिरभ्यर्च्य त्रैलोक्यं स्तम्भयेत्क्षणात् ॥ १८-१७ ॥ एकविंशतिभिर्वारैः सर्वपापहरो भवेत् । पुष्पैः पर्युषितैर्देवि नार्चयेत्स्वर्णजैरपि ॥ १८-१८ ॥ निर्माल्यभूतैः कुसुमैरुच्छिष्टैः परमेश्वरि । नवरत्नमयैः स्वर्णपुष्पैर्यदि शिवांं यजेत् ॥ १८-१९ ॥ तदा देवा मनुष्याश्च पन्नगा राक्षसादयः । सर्वे वश्या भवन्त्येव त्रिःसप्ताहान्न संशयः ॥ १८-२० ॥ जन्मकोटिभवं पापं नाशयेन्नात्र संशयः । स्वर्णरत्नमयैः पुष्पैर्नवरत्नैः प्रपूजयेत् ॥ १८-२१ ॥ तदाऽश्वमेधदशकं कृतं भवति शैलजे । स्वर्णरत्नादिपूर्णत्वं यदा नास्ति तदा शृणु ॥ १८-२२ ॥ तैरेव पुष्पैः पूजा तु कर्तव्या साधकोत्तमैः । यद्यत्पुष्पं यत्र यत्र दत्तं तत्तत्सुरेश्वरि ॥ १८-२३ ॥ तत्र तत्र प्रदातव्यं न दातव्यं यथेच्छया । अलंकारस्वरूपेण पूजयेच्चक्रनायकम् ॥ १८-२४ ॥ केवलं स्वर्णपुष्पैस्तु त्रैलोक्यं स्तम्भयेच्छिवे । मासमात्रेण पापानि सप्तजन्मभवान्यपि ॥ १८-२५ ॥ नाशयेन्मोहयेत्सर्वां समुद्रवलयां धराम् ॥ १८-२६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यास्वर्णरत्नपूजाविधिविवरणं नामाष्टदशकः पटलः ॥ १८ ॥ </poem> == एकोनविंशः पटलः == <poem> अथैकोनविंशः पटलः श्रीदेव्युवाच -- त्रिपुरा परमा शक्तिस्त्रैलोक्यवशकारिणी । एतस्याः परमानन्दसाधनं कथय प्रभो ॥ १९-१ ॥ बीजत्रयस्य देवेश यद्यहं तव वल्लभा । ईश्वर उवाच -- एषा विद्या वरारोहे पारम्पर्यक्रमागता ॥ १९-२ ॥ भवबन्धं घातयन्ती संस्मृता पापहारिणी । जपान्मृत्युञ्जयेशानि ध्याता सर्वार्थसाधिका ॥ १९-३ ॥ दुःखदौर्भाग्यदारिद्र्यभयघ्नी पूजिता भवेत् । विघ्नौघशमनी चैव हवनान्नात्र संशयः ॥ १९-४ ॥ पृथग्बीजत्रयस्याहं साधनं कथयामि ते । शुभ्राम्बरपरीधानो गन्धकर्पूरमण्डनः ॥ १९-५ ॥ मुक्ताफलस्फुरद्रूपभूषणः शुभ्रमाल्यधृत् । शुभ्रमन्दिरसंविष्टो ब्रह्मचर्यसमन्वितः ॥ १९-६ ॥ पूजयेच्छुभ्रकुसुमैर्नैवेद्यमपि सूज्ज्वलम् । पायसं घृतसंपन्नं तथाऽमृतफलौदनम् ॥ १९-७ ॥ घृतमोदकसंपन्नं नानाशुभ्रान्नपूरितम् । नैवेद्यं दर्शयेद्देव्यै वागीश्वर्यै सुरेश्वरि ॥ १९-८ ॥ उपचारैः सुशुभ्रैश्च साधयेन्मोक्षवाङ्मयम् । वाग्भवाख्यां जपेद्विद्यां वागीशीं संस्मरन्बुधः ॥ १९-९ ॥ कर्पूरधवलां शुभ्रपुष्पाभरणभूषिताम् । अत्यन्तशुभ्रवसनां वज्रमौक्तिकभूषणाम् ॥ १९-१० ॥ मुक्ताफलामलमणिजपमालालसत्कराम् । पुस्तकं वरदानं च दधतीमभयप्रदाम् ॥ १९-११ ॥ एवं ध्यायेन्महेशानि सर्वविद्याधिपो भवेत् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं स्रवत्पीयूषवषीणीम् ॥ १९-१२ ॥ तस्माज्ज्योतिर्मयीं ध्यायेज्जिह्वां दीपस्वरूपिणीम् । पाषाणेन समो वाऽपि मूर्खो जीवसमो भवेत् ॥ १९-१३ ॥ अथ कामकलाशक्तिसाधकः परमेश्वरि । रक्तालंकारसुभगो रक्तगन्धानुलेपनः ॥ १९-१४ ॥ रक्तवस्त्रावृतः सम्यङ्मध्ये कामकलात्मना । रक्तपुष्पैश्च विविधैः कुङ्कुमादिभिरर्चयेत् ॥ १९-१५ ॥ मूलादिब्रह्मपर्यन्तं स्फुरद्दीपस्वरूपिणीम् । बन्धूककुसुमाकारकान्तिभूषणभूषिताम् ॥ १९-१६ ॥ इक्षुकोदण्डपुष्पेषुवरदाभयसत्कराम् । तदीयकायसिन्दूरभरितं भुवनत्रयम् ॥ १९-१७ ॥ चिन्तयेत्परमेशानि त्रैलोक्यं मोहयेत्क्षणात् । राजानो वशमायान्ति पन्नगा राक्षसाः सुराः ॥ १९-१८ ॥ कन्दर्प इव देवेशि योषितां मानहारकः । मनश्चिन्तितयोषित्तु दासीव वशगा भवेत् ॥ १९-१९ ॥ चलच्चलेन्दुसंकाशां तरुणारुणविग्रहाम् । चिन्तयेद्योषितां योनौ क्षोभयेत्सुरसुन्दरीः ॥ १९-२० ॥ किं पुनर्मानुषीर्देवि त्रैलोक्यमपि मोहयेत् । एषैव चिन्तिता देवी सिन्दूराभा हृदि क्षणात् ॥ १९-२१ ॥ आकर्षयेत्तदा शीघ्रं रम्भां वाऽपि तिलोत्तमाम् । रक्तवर्णां स्त्रियं ध्यात्वा तदीयसहसत्तमः (?) ॥ १९-२२ ॥ तस्या र्मूध्नि स्मरेद्बीजान्स्रवत्पीयूषवषीणीम् । ध्यायन्संमोहयेद्देवि मदनोत्तप्तमानसाम् ॥ १९-२३ ॥ क्षणमात्रेण वेशि त्रैलोक्यं वशमानयेत् । एतत्कामकलाध्यानात्पञ्च कामा वरानने ॥ १९-२४ ॥ मोहयन्ति जगत्सर्वं प्रयोगं शृणु पार्वति । पूर्वोक्तकामा देवेशि ज्ञातव्याः पञ्चसंज्ञकाः ॥ १९-२५ ॥ विदर्भ्याद्येन कामेन मन्मथान्तर्गतं कुरु । कन्दर्पसंपुटं कृत्वा कोणगर्भगतं ततः ॥ १९-२६ ॥ मकरध्वजसंज्ञं तु सर्वमेतद्वरानने । मीनकेतुगतं कुर्यान्मोहयेज्जगतीमिमाम् ॥ १९-२७ ॥ त्रैलोक्यमोहनं नाम योगोऽयं परिकीतीतः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि शक्तिबीजस्य साधनम् ॥ १९-२८ ॥ सृष्टिसंहारपर्यन्तं शरीरे चिन्तयेत्पराम् । स्रवत्पीयूषधाराभिर्वर्षन्तीं विषहारिणीम् ॥ १९-२९ ॥ हेमप्रभाभासमानां विद्युन्निकरसुप्रभाम् । स्फुरच्चन्द्रकलापूर्णकलशं वरदाभयौ ॥ १९-३० ॥ ज्ञानमुद्रां च दधतीं साक्षादमृतरूपिणीम् । ध्यायन्विषं हरेन्मन्त्री नानाकारव्यवस्थितम् ॥ १९-३१ ॥ एतस्याः स्मरणाद्देवि नीलकण्ठत्वमागतः । अहं मृत्युञ्जयो भूत्वा विचरामि जले स्थले ॥ १९-३२ ॥ वैनतेयसमो मन्त्री विषभारसहस्रनुत् । भूतप्रेतपिशाचांश्च नाशयेद्रोगसंचयम् ॥ १९-३३ ॥ चातुथीकज्वरान्सर्वानपस्मारांश्च नाशयेत् । अथ त्रिकूटा सम्पूर्णा महात्रिपुरसुन्दरी ॥ १९-३४ ॥ चिन्तिता साधकस्याऽऽशु त्रैलोक्यवशकारिणी । क्रमेण नाभिहृद्वक्त्रमण्डलस्थाऽरुणप्रभा ॥ १९-३५ ॥ पद्मरागमणिस्वच्छा चिन्तनात्सुरवन्दिते । तस्याष्टगुणमैश्वर्यं सौभाग्यं च प्रजायते ॥ १९-३६ ॥ तन्नाम संस्मरन्मन्त्री योगिनीनां भवेत्प्रियः । मातृचक्रं तस्य काये तेन सार्धं सुखी भवेत् ॥ १९-३७ ॥ पुत्रवान् देवदेवेशि मन्त्री ध्यानान्न संशयः । यदा चक्रस्थिता पूर्णा खेचरी सिद्धिदायिनी ॥ १९-३८ ॥ चतुःषष्टिर्यतः कोट्यो योगिनीनां महौजसाम् । चक्रमेतत्समाराध्य संस्थिता वीरवन्दिते ॥ १९-३९ ॥ आदौ संबन्धिनि पदे बीजाष्टकं बहिः । कलां ध्यात्वाऽङ्गनासङ्गे कामराज इवापरः ॥ १९-४० ॥ पाशाङ्कुशधनुर्बाणैर्मादनैर्मोहयेत्प्रिये । त्रैलोक्यसुन्दरीं देवीं किं पुनर्मर्त्ययोषितः ॥ १९-४१ ॥ तथैव शक्तिसंबन्धशस्त्रैस्तन्मयविग्रहः । सिद्धगन्धर्वदेवांश्च वशी कुर्यान्न संशयः ॥ १९-४२ ॥ एतामाराध्य देवेशि कामः सौभाग्यसुन्दरः । हरिश्च परमेशानि त्रिपुरासाधनात्प्रिये ॥ १९-४३ ॥ त्रैलोक्यमोहनो भूत्वा स्थितिकर्ताऽभवत्सदा । एतत्समाराधनेन ब्रह्मा सृष्टिकरोऽभवत् । चन्द्रसूर्यौ वरारोहे सृष्टिसंहारकारकौ ॥ १९-४४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रेत्रिपुराबीजत्रयसाधनविधि-- र्नामैकोनविंशः पटलः ॥ १९ ॥ </poem> == विंशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- जपहोमविधिं ब्रूहि येन विघ्नं विनाशयेत् । साधकानां हिताय त्वं वद शंकर सुव्रत ॥ २०-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि जपहोमविधिं प्रिये । चक्रं समर्चयेद्देवि सकलं नियतव्रतः ॥ २०-२ ॥ बाह्यं मध्यगतं वाऽपि मध्यं वा चक्रमर्चयेत् । उपचारैः समाराध्य सहस्रं प्रजपेच्छुचिः ॥ २०-३ ॥ तदग्रे संस्थितो मन्त्री तदनन्तफलं भवेत् । ध्यात्वाऽथ वा चक्रराजमत्र पूजासमन्वितम् ॥ २०-४ ॥ जपारम्भं सुधीः कुर्यान्महापातकहा भवेत् । निगदेनोपांशुना वा मानसेनाथ वा जपेत् ॥ २०-५ ॥ निगदः परमेशानि स्पष्टवाचा निगद्यते । अव्यक्तस्तु स्फुरद्वक्त्र उपांशुः परिकीतीतः ॥ २०-६ ॥ मानसस्तु वरारोहे चिन्तनाक्षररूपवान् । निगदेन तु यज्जप्तं लक्षमात्रं वरानने ॥ २०-७ ॥ उपांशुस्मरणेनैव तुल्यं भवति शैलजे । उपांशु लक्षमात्रं तु यज्जप्तं कमलेक्षणे ॥ २०-८ ॥ मानसोच्चारणात्तुल्यमेकेन परमेश्वरि । मुद्रासंनद्धदेहः सन्पूर्वोक्तध्यानयोगतः ॥ २०-९ ॥ लक्षमात्रं जपेद्यस्तु महापापैः प्रमुच्यते । लक्षद्वयेन पापानि सप्तजन्मभवान्यपि ॥ २०-१० ॥ महापातकमुख्यानि नाशयेन्नात्र संशयः । ततो लक्षत्रयं जप्त्वा यस्तु मन्त्रं कुलेश्वरि ॥ २०-११ ॥ महापातककोटीस्तु नाशयेन्नात्र संशयः । चतुर्लक्षं जपेद्देवि स हि वागीश्वरो भवेत् ॥ २०-१२ ॥ कुबेर एव देवेशि पञ्चलक्षान्न संशयः । षड्लक्षजपमात्रेण महाविद्याधरो भवेत् ॥ २०-१३ ॥ सप्तलक्षजपान्मन्त्री खेचरीमेलको भवेत् । अष्टलक्षजपान्मन्त्री देवपूज्यो भवेन्नरः ॥ २०-१४ ॥ अणिमाद्यष्टसिद्धीनां नायको भवति प्रिये । वशगास्तस्य राजानो योषितस्तु विशेषतः ॥ २०-१५ ॥ नवलक्षप्रमाणं तु जपेत् त्रिपुरसुन्दरीम् । रुद्रमूतीः स्वयं कर्ता हर्ता साक्षान्न संशयः ॥ २०-१६ ॥ सर्ववन्द्यः सदा सर्वस्वस्थः सौभाग्यभाग्भवेत् । यत्र वा कुवचिद्भागे लिङ्गं यत्पश्चिमामुखम् ॥ २०-१७ ॥ स्वयंभूबाणलिङ्गं वा वृषशून्यं जलस्थितम् । पश्चिमायतनं चापि इतरद्वाऽपि सुव्रते ॥ २०-१८ ॥ शक्तिक्षेत्रेषु गङ्गायां नद्यां पर्वतमस्तके । पवित्रे सुस्थले देवि जपेद्विद्यां प्रसन्नधीः ॥ २०-१९ ॥ तत्र स्थित्वा जपेल्लक्षं साक्षाद्देवीस्वरूपकः । ततो भवति विद्येयं त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ २०-२० ॥ एवं जपेद्यथाशक्ति होमकर्म समारभेत् । किंशुकैर्हवनं कुर्याद्दशांशेन वरानने ॥ २०-२१ ॥ कुसुम्भकुसुमैर्दैवि मधुत्रयविमिश्रितैः । विधिनोक्तप्रकारेण विघ्नौघं नाशयेत्क्षणात् ॥ २०-२२ ॥ सर्वकामप्रदा राज्यभुक्तिमुक्तिफलप्रदा । कुण्डं विरच्य विधिवत्सर्वलक्षणलक्षितम् ॥ २०-२३ ॥ योनिकुण्डं वाक्प्रदं स्यादाकृष्टिकरणं भगम् । लक्ष्मीप्रदं वर्तुलं स्याच्चन्द्रार्धे हि त्रयं भवेत् ॥ २०-२४ ॥ नवत्रिकोणकुण्डं तु खेचरीसिद्धिदायकम् । चतुरस्रं शान्तिलक्ष्मीपुष्टिवृद्ध्यम्बुकारणम् ॥ २०-२५ ॥ षडस्रं सर्वसंपत्तिधनसौभाग्यवर्धनम् । पद्माङ्कं सर्वसंपत्तिकारणं सुरवन्दिते ॥ २०-२६ ॥ अष्टपत्रं वरारोहे समीहितफलप्रदम् । एतानि सर्वकार्याणि चतुरस्रे भवन्ति हि ॥ २०-२७ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि चतुरस्रस्य लक्षणम् । चतुरस्रं समं हस्तमात्रं विरचयेत्सुधीः ॥ २०-२८ ॥ मेखलासहितं देवि शृणु लक्षणमुत्तमम् । पञ्चदशाङ्गुलं खातं रमणीयं यथा भवेत् ॥ २०-२९ ॥ कण्ठदेशेऽङ्गुलं त्यक्त्वा नवाङ्गुलसमुन्नता । षडङ्गुलप्रविस्तारा मेखला प्रथमा भवेत् ॥ २०-३० ॥ द्वितीया मेखला देवि चतुरङ्गुलविस्तरा । सप्ताङ्गुलोच्चा कर्तव्या तृतीया मेखला ततः ॥ २०-३१ ॥ पञ्चाङ्गुलोच्चा देवेशि विस्तारे द्व्यङ्गुला भवेत् । वेदाग्निपक्षविस्तारा कर्तव्या मेखला प्रिये ॥ २०-३२ ॥ कर्तव्यमथ वा खातं द्वादशाङ्गुलसंमितम् । द्वादशाष्टतदर्धैस्तु मेखला देवि कारयेत् ॥ २०-३३ ॥ चतुरङ्गुलमायामो तथा चैवोच्चता भवेत् । कुण्डस्य पश्चिमे भागे योनिं कुर्यात्सुलक्षणाम् ॥ २०-३४ ॥ द्वादशाङ्गुलदीर्घी तु तथाऽष्टाङ्गुलविस्तराम् । अश्वत्थपर्णरूपां तु त्रिकोणां वा विचक्षणः ॥ २०-३५ ॥ अथ चैकतमे पक्षे शृणु वक्ष्ये हि लक्षणम् । अष्टादशाङ्गुलं खातं कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-३६ ॥ चतुरङ्गुलविस्तारा षडङ्गुलसमुन्नता । मेखला पूर्ववत्कार्या योनिश्चापि तथा भवेत् ॥ २०-३७ ॥ चतुवींशाङ्गुलं कुण्डं त्रिकोणं परितः पृथक् । खातं तु पूर्ववत्कुर्यात्कण्ठे हित्वाऽङ्गुलं तथा ॥ २०-३८ ॥ पूर्ववन्मेखलाः कार्या एकाऽपि च तथा भवेत् । योनिस्तद्वन्महेशानि त्रिकोणं परिकीतीतम् ॥ २०-३९ ॥ चतुरस्रेण कुण्डेन समं कुण्डं यथा भवेत् । तथा परिमितं कुर्यात्त्रिकोणादिकमद्रिजे ॥ २०-४० ॥ योनिकुण्डं योनिरूपं भगाङ्कं भगरूपकम् । कुर्यात्त्रिकोणवद्देवि चतुरस्रस्य संख्यया ॥ २०-४१ ॥ चतुर्हस्तमितं सूत्रं वर्तुलाकृति योजयेत् । वर्तुलं रचयेत्तेन खननं पूर्ववद्भवेत् ॥ २०-४२ ॥ मेखला पूर्ववद्योनिस्तथैव परिकीतीता । अर्धचन्द्रं तु कुण्डं हि परिवेषक्रमेण च ॥ २०-४३ ॥ चतुर्हस्तमितं कुर्यादर्धचन्द्रं यथा भवेत् । मेखला योनिसहिता पूर्ववत्परमेश्वरि ॥ २०-४४ ॥ नवत्रिकोणकुण्डं तु कथयामि वरानने । मध्यचक्रेण सदृशं कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-४५ ॥ मध्यत्रिकोणं देवेशि त्रिकोणमिव पूर्ववत् । मेखलारहितं तेन नवकोणं यथा भवेत् ॥ २०-४६ ॥ सन्धिभेदक्रमेणैव ततः कोणाष्टकं भवेत् । खनेत्तत्तत्प्रकारेण गणितेन यथाक्रमम् ॥ २०-४७ ॥ मेखलाः पूर्ववत्कार्यास्त्यक्त्वा कण्ठेऽङ्गुलं क्रमात् । योनिस्तथैव रचयेत्सर्वसौभाग्यवर्धनी ॥ २०-४८ ॥ अष्टपत्रं महेशानि कमलाकृति संभवेत् । चतुरस्रस्य मानेन यथा चाष्टदलं भवेत् ॥ २०-४९ ॥ एकत्र खननं चास्य कुर्यान्नेत्रसुखप्रदम् । मेखला पूर्ववत्कार्या पद्माकृतिसुखावहा ॥ २०-५० ॥ योनिस्तथैव देवेशि कुर्यात्सर्वसमृद्धये । एवं विरच्य कुण्डं हि होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-५१ ॥ दीपस्थानं समाश्रित्य कुण्डस्य रचना भवेत् । वर्तुलं रचयेद्देवि कूर्माकृति सुलोचने ॥ २०-५२ ॥ तन्मध्ये नव कोष्ठानि कृत्वा वर्णान्समालिखेत् । मध्यकोष्ठे क्षेत्रनाम ततोऽन्यत्र समालिखेत् ॥ २०-५३ ॥ स्वरयुग्मं क्रमेणैव दिक्षु चाष्टसु योजयेत् । अवर्गः कथितो देवि कवर्गादिकसप्तमम् ॥ २०-५४ ॥ पूर्वादक्रमतो देवि कुबेरान्तं ततो लिखेत् । लक्षवर्णौ शम्भुकोणे विलिखेत्कूर्मसंज्ञके ॥ २०-५५ ॥ यस्मिन्कोष्ठे क्षेत्रनाम तन्मुखं विद्धि पार्वति । मुखस्य पार्श्वयोः पाणियुग्मं जानीहि पार्वति ॥ २०-५६ ॥ ततः पार्श्वद्वयं कुक्षिस्थानं हि सुरवन्दिते । ततः पादद्वयं विद्धि चान्ते पुच्छं प्रकीतीतम् ॥ २०-५७ ॥ मुखे कार्याणि सिध्यन्ति मनोरथशतानि हि । करस्थाने महाक्लेशः सर्वकार्यविनाशकृत ॥ २०-५८ ॥ उदरे दुःखमधिकं पादयोर्हानिरुच्यते । पुच्छे तु धनहानिश्च जायते नान्यथा भवेत् ॥ २०-५९ ॥ दीपस्थानं मया प्रोक्तं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् । दीपस्थानं पुरे पश्येद्ग्रामे वा विषयेऽपि वा ॥ २०-६० ॥ यत्र कुत्रापि वा पश्येत्कार्यसिद्धिर्भवेत्प्रिये । क्षेत्राधिपस्य नाम्ना हि दीपस्थानं विचारयेत् ॥ २०-६१ ॥ दीपस्थाने जपं कुर्याद्धोमं च फलदं सदा । कुण्डं सुलक्षणं कुर्यादीशाने मण्डपस्य च ॥ २०-६२ ॥ अङ्गुष्ठपर्वमात्रोच्चं वालुकामण्डलं कुरु । गोमयेन च संलिप्तभूम्यां सुस्थलरूपकम् ॥ २०-६३ ॥ तत्र चोल्लेखनं कुर्यात्त्रिरेखाः पश्चिमाः क्रमात् । पूर्वाग्रे विलिखेत्पश्चात्तिस्रो रेखाः प्रदक्षिणाः ॥ २०-६४ ॥ उत्तरान्तास्ततो देवि लेखनीं तत्र संक्षिपेत् । प्रोक्षणं च ततः कृत्वा सिन्दूरेण ततः परम् ॥ २०-६५ ॥ कुङ्कुमेनाथ वा देवि कर्पूररजसाऽथ वा । चूर्णेन वा हरिद्राया धान्यपिष्टेन वा प्रिये ॥ २०-६६ ॥ त्रिकोणं चैव षट्कोणं वसुपत्रं समालिखेत् । चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् ॥ २०-६७ ॥ मध्ये पुष्पं विनिक्षिप्य त्रिपुरेश्या वरानने । ततः स्रुवादिपात्राणां पवित्रीकरणं यजेत् ॥ २०-६८ ॥ इध्मदूर्वाश्च दर्भाश्च द्विधा कृत्वा वरानने । आज्यस्थालीं चरुस्थालीं स्थापयेद्युग्मभेदतः ॥ २०-६९ ॥ स्रुवं स्रुचं ततः पश्चात्प्रणीतां प्रोक्षणीं क्रमात् । द्वन्द्वशः परमेशानि स्थापयाधोमुखानि च ॥ २०-७० ॥ अर्ध्यपात्रस्थमुदकं गृहीत्वा प्रोक्षणीं यजेत् । त्रिधा चोत्पवनं कृत्वा प्रोक्षयेत्तेन वारिणा ॥ २०-७१ ॥ तानि सर्वाणि पात्राणि पवित्रीकरणं भवेत् । उन्मुखानि ततः कृत्वा बालया चाभिमन्त्रयेत् ॥ २०-७२ ॥ परिस्तीर्य च दूर्वाभिः कुण्डस्य परितः प्रिये । पूर्वाग्रमुत्तराग्रं च परिस्तरणमुच्यते ॥ २०-७३ ॥ स्रुवं गृहीत्वा वामेन करेण सुमुखं ततः । दुर्भाङ्कुरेण तद्वक्त्रं पश्चिमात्पूर्वदेशतः ॥ २०-७४ ॥ त्रिवारं परिमृज्याथाधस्तत्करणमानयेत् । उपरिष्टात्ततो देवि यावद्वक्त्रं तु मन्त्रयेत् ॥ २०-७५ ॥ बालयाऽथ वरारोहे पवित्राणि भवन्ति हि । मूलविद्यां समुच्चार्य कुण्डाय नम आलिखेत् ॥ २०-७६ ॥ अनेन मनुना देवि कुण्डं सम्पूजयेत्सुधीः । कामेश्वरीं कुण्डमध्ये सकामामृतुसंयुताम् ॥ २०-७७ ॥ समावाह्य च संपूज्य तद्गर्भे वह्निमानयेत् । मूलविद्यानेत्रमन्त्रार्णद्वयेन विलोकयेत् ॥ २०-७८ ॥ अस्रमन्त्रेण संरक्ष्य संपुटस्थं ततः परम् । भ्रामयेत्कुण्डपरितस्त्रिधा दक्षिणतः क्रमात् ॥ २०-७९ ॥ संपुटादग्निखण्डं तु हुंफडन्तेन संत्यजेत् । क्रव्यादंशं कोणभागे राक्षसे वीरवन्दिते ॥ २०-८० ॥ कवचेन च संपूज्य जानुभ्यामवनिं गतः । कुण्डमध्ये प्रतिष्ठाप्य कामबीजं च वह्नि च ॥ २०-८१ ॥ मूर्तये नम आलिख्य मनुना पूजयेच्छिवाम् । नाभिमण्डलदेशस्थवहन्नाडीपुटक्रमात् ॥ २०-८२ ॥ ज्ञानाग्निं बाह्यवह्निं च एकीकृत्य प्रपूजयेत् । मूलविद्यां समुच्चार्य आंसोहमिति चोच्चरेत् ॥ २०-८३ ॥ वह्निचैतन्यमुच्चार्य ङेन्तं हृन्मन्त्रसंयुतम् । अनेन मनुना गर्भे कामेश्वर्या विचिन्तयेत् ॥ २०-८४ ॥ वर्ह्नेदेहे षडङ्गानि योजयेत्सुरवन्दिते । सहस्राचीः स्वस्तिपूर्ण उत्तिष्ठ पुरुषस्तथा ॥ २०-८५ ॥ धूमव्यापी सप्तजिह्वो धनुर्धर उदाहृतः । चतुर्थ्यन्तान्षडङ्गेषु योजयेत्कमलेक्षणे ॥ २०-८६ ॥ तारं वैश्वानरप्रान्ते जातवेद इहाऽऽवह । लोहिताक्ष ततः सर्वकर्माणीति च साधय ॥ २०-८७ ॥ वह्निजायान्वितो मन्त्रो वह्निं सम्यक्समर्चयेत् । ध्यायेद्वह्निं हेमवर्णं शक्तिस्वस्तिकधारिणम् ॥ २०-८८ ॥ वरदायकशोभाढ्यं सुवर्णवरभूषणम् । एवमग्निं समभ्यर्च्य तन्मुखे कमलेक्षणे ॥ २०-८९ ॥ षट्कोणं चिन्तयेत्तत्र सप्त जिह्वाः समर्चयेत् । वह्निवायुं वामकर्णं भूषितं नादबिन्दुना ॥ २०-९० ॥ अनेन योजयेद्देवि क्रमेण रसनाः प्रिये । यकारादिसकारान्ता जिह्वाः सप्त भवन्ति हि ॥ २०-९१ ॥ पद्मरागतप्तहेमवर्णा हि सुरवन्दिते । हिरण्याख्याः शम्भुकोणे पूजयेत्सुरवन्दिते ॥ २०-९२ ॥ वैदूर्याभा सुवर्णा तु कनकाख्या ततः परम् । पूर्वकोणे समभ्यर्च्य पूजयेद्रुद्रलोहिताम् ॥ २०-९३ ॥ उद्यदादित्यसंकाशां रक्ताख्यां वह्निकोणके । नीलां नीलप्रभां देवि कृष्णाख्यां राक्षसे यजेत् ॥ २०-९४ ॥ श्वेतां मुक्ताप्रभां देवि शुभ्राख्यां पश्चिमे यजेत् । धूमिनीं पद्मरागाभां वायौ रक्ततरां यजेत् ॥ २०-९५ ॥ करालीं चन्द्रकोट्याभां बहुरूपां तु मध्यगाम् । दक्षिणोत्तरभागस्थां पूजयेत्सर्वसिद्धिदाम् ॥ २०-९६ ॥ क्रमेण जिह्वाबीजान्ते नामानि परिपूजयेत् । अग्निर्हुतवाहनेऽथ हुताशनेऽथ वर्त्मने ॥ २०-९७ ॥ देवमुखः सप्तजिह्वो वैश्वानरो जातवेदाः । क्रमेण पूजयेतत्र अष्टौ नामान्यनुक्रमात् ॥ २०-९८ ॥ एवमग्निं तु संपूज्य कामेशीगर्भसंभवम् । दर्भकङ्कणमादाय करबन्धं सुलोचने ॥ २०-९९ ॥ मूलमन्त्रेण बाणेन चतुर्थेन च होमयेत् । गर्भाधानं विधायेत्थं सीमन्तोन्नयनादिकम् ॥ २०-१०० ॥ कामेशीगर्भजातस्य वह्नेश्चौलादिसत्क्रियाः । मूलमन्त्रेण संचिन्त्य बाह्यचक्रं समचंयेत् ॥ २०-१०१ ॥ षट्कोणेषु षडङ्गानि वसुकोणेषु मातरः । लोकपालांश्च भूबिम्बे वह्निं प्रौढं विचिन्तयेत् ॥ २०-१०२ ॥ ब्रह्माणं दक्षिणेऽभ्यर्च्य घृतस्थालीं प्रपूजयेत् । वह्निं सम्पूज्य विधिवत्तन्मुखे शैलसंभवे ॥ २०-१०३ ॥ चक्रराजं समावाह्य सर्वरश्मिसमन्वितम् । सर्वसिंहासनैः सेव्यमुपचारैः समर्चयेत् ॥ २०-१०४ ॥ धूपं विस्तारयेत्सम्यक्कुण्डमण्डपपूरितम् । दीपं च दर्शयेन्मन्त्री ततो दीपान्बहु प्रिये ॥ २०-१०५ ॥ मालाकारेण संवेष्ट्य मेखलात्रयमाद्रिजे । विस्तार्य चरुकं पश्चात्सर्वदिक्षु सुखाप्तये ॥ २०-१०६ ॥ नित्यहोमं ततः प्रोक्तं कामनाहोममाचरेत् । मालतीजातिकामल्लीकुसुमैर्मधुमिश्रितैः ॥ २०-१०७ ॥ घृतपूर्णैर्हुनेद्देवि वागीशत्वं प्रजायते । मूकस्यापि च मूढस्य शिलारूपस्य नान्यथा ॥ २०-१०८ ॥ जपापुष्पैराज्ययुक्तैः करवीरैस्तथाविधैः । हवनान्मोहयेन्मन्त्री लोकत्रयनिवासिनः ॥ २०-१०९ ॥ कर्पूरकुङ्कुमे देवि मिश्रं मृगमदेन हि । हवनान्मदनो देवि मन्त्रिणा विजितो भवेत् ॥ २०-११० ॥ सौभाग्येन विलासेन सामर्थ्येनापि सुव्रते । चम्पकैः पाटलैर्हुत्वा श्रियं प्रोल्लसिताम्बराम् ॥ २०-१११ ॥ मन्त्री प्राप्नोति महतीं स्तम्भयेज्जगतीभिमाम् । श्रीखण्डं गुग्गुलं चन्द्रमगरुं होमयेत्ततः । राजनागेन्द्रदेवानां पुरन्ध्रीर्वशमानयेत् ॥ २०-११२ ॥ सर्वलोका वशास्तस्य भवन्त्येव न संशयः । लाक्षाहोमाद्भवेद्राज्यं दारिद्र्यभयपीडितः । दुर्गोपसर्गशमनं पलत्रिमधुहोमतः ॥ २०-११४ ॥ दूरस्थितानां देवेशि गुरुणा प्रोक्तमार्गतः । होमं कुर्याद्वश्यकामैरन्यथा निष्फलं भवेत् ॥ २०-११५ ॥ रुधिराक्तेन च्छागस्य मांसेन निशि होमतः । मधुरत्रययुक्तेन गुरुणोक्तविधानतः ॥ २०-११६ ॥ परराष्ट्र्ं महादुर्गं समस्तं स्ववशं नयेत् । महापलेन देवेशि रिपोः सैन्यं विनाशयेत् ॥ २०-११७ ॥ खेचरो जायते रात्रौ कृत्वा होमं चतुष्पथे । क्षीरं मधु दधि त्वाज्यं पृथग्घुत्वा वरानने ॥ २०-११८ ॥ आयुर्धनमथाऽऽरोग्यं समृद्धिर्जायते नृणाम् । क्रमेण शैलजे क्षीरमधुभ्यां मृत्युनाशनम् ॥ २०-११९ ॥ दधिमाक्षिकहोमेन सौभाग्यं धनमाप्नुयात् । सितया केवलं होमो वैरिस्तम्भनकारकः ॥ २०-१२० ॥ होमो दधिमधुक्षीरलाजभिर्वीरवन्दिते । रोगहन्ता कालहन्ता मृत्युहन्ता न संशयः ॥ २०-१२१ ॥ कमलैररुणैर्होमः सम्यक्संपत्तिदायकः । रक्तोत्पलैर्जगद्वश्यं राजानो वशगाः क्षणात् ॥ २०-१२२ ॥ नीलोत्पलैर्महादुष्टा वशमायान्ति नान्यथा । श्वेतोत्पलैः श्रियं वाचं लभते हवनात्प्रिये ॥ २०-१२३ ॥ श्वेतैश्च ब्रह्मकमलैर्लक्ष्मीं सौभाग्यमाप्नुयात् । कह्लारहवनान्मन्त्री सौभाग्यं च धनं लभेत् ॥ २०-१२४ ॥ पूर्णं दाडिमहोमेन वशी कुर्यान्महासुरान् । मातुलुङ्गफलोद्भूतहोमेन क्षत्रिया वशाः ॥ २०-१२५ ॥ नारङ्गफलहोमेन वैश्या वश्या भवन्ति हि । कूष्माण्डफलहोमेन शूद्रा वश्यास्तथाऽपरे ॥ २०-१२६ ॥ द्राक्षाफलैः सिद्धयोऽष्टौ लक्षहोमान्न संशयः । कदलीफलहोमेन लक्षमात्रेण भूभृतः ॥ २०-१२७ ॥ वश्यास्तु दशसंख्याका भवन्त्येव न संशयः । खर्जूरीफलहोमेन लक्षमात्रेण भूभुजः ॥ २०-१२८ ॥ वश्या विंशतिसंख्याका इत्याज्ञा पारमेश्वरी । नारिकेलफलैर्होमात्समृद्धिर्जायते प्रिये ॥ २०-१२९ ॥ लक्षमात्रेण मन्त्रज्ञो राजाऽपर इव प्रिये । पक्वाम्रफलहोमेन लक्षमात्रेण सुन्दरि ॥ २०-१३० ॥ चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेदिनी वशमानयेत् । पनसस्य फलैर्होमाल्लक्षेण शतभूभुजः ॥ २०-१३१ ॥ वशा भवन्ति देवेशि नात्र कार्या विचारणा । तिलाज्यहोमाद्देवेशि कार्यसिद्धिर्भवोत्प्रिये ॥ २०-१३२ ॥ राजिकालवणाभ्यां तु दुष्टलोकान्वशं नयेत् । गुग्गुलस्य च होमेन सर्वदुःखानि नाशयेत् ॥ २०-१३३ ॥ कुङ्कुमेन हुनेद्देवि त्रैलोक्यं वशमानयेत् । वैरिणो वशगाः शीघ्रं चन्दनस्यापि होमतः ॥ २०-१३४ ॥ रक्तचन्दनहोमेन वश्या हि पुरुषाः स्त्रियः । कर्पूरस्य च होमेन वाग्वश्यं जायते नृणाम् ॥ २०-१३५ ॥ कस्तूरीहोमतो देवि राजानो राजमन्त्रिणः । वश्या भवन्ति सकलाः परिवारयुताः प्रिये ॥ २०-१३६ ॥ तिलतण्डुलहोमेन शान्तिर्भवति मन्दिरे । शर्करागुडहोमेन सर्वकामार्थसाधकः ॥ २०-१३७ ॥ घृतपायसहोमेन सिता युक्तेन मान्त्रिकः । त्रैलोक्यं वशमायाति धान्यसिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् ॥ २०-१३८ ॥ सोपस्करैश्च वटकैरुपसर्गान् विनाशयेत् ॥ २०-१३९ ॥ बन्धूककुसुमैर्होमः सर्वशत्रून् विनाशयेत् । जपापुष्पैर्जगद्वश्यं वनपुष्पैश्च मोहनम् ॥ २०-१४० ॥ बकुलस्य हुनेत्पुष्पैः सौभाग्यं जायते महत् । दशाङ्गधूपहोमेन सौभाग्यमतुलं भवेत् ॥ २०-१४१ ॥ जम्बूफलैः स्त्रियो वश्याः कूष्माण्डैर्दैत्यकन्यकाः । श्रीफलैरतुलां लक्ष्मीं पत्रैर्वा सुरवन्दिते ॥ २०-१४२ ॥ इक्षुखण्डैः सुखावाप्तिस्तद्रसाद्राजकन्यकाः । वश्या भवन्ति देवेशि नारिकेलजलेन वा ॥ २०-१४३ ॥ केवलं घृतहोमेन वरदाः सर्वशक्तयः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मानं हवनसिद्धिदम् ॥ २०-१४४ ॥ पुष्पं समग्रं जुहुयात्कमलं वाऽपि पुष्कलम् । कुसुम्भवनपुष्पाणि यथेष्टानि हुनेत्प्रिये ॥ २०-१४५ ॥ शतसंख्यास्तिला देवि राजिकाः शतसंख्यया । लाजा मुष्टिप्रमाणास्तु घृतं गद्याणमात्रकम् ॥ २०-१४६ ॥ चुलुकार्धं पयः क्षीरमन्नं ग्रासमितं भवेत् । स्थूलं फलं महेशानि कूष्माण्डं मातुलुङ्गकम् ॥ २०-१४७ ॥ मनःप्रियैश्च खण्डैश्च फलं भवति निश्चयात् । रम्भाफलं चतुःखण्डैर्लघु चेत्खण्ड्यते न हि ॥ २०-१४८ ॥ नारिकेलस्य खण्डं हि रम्भायाः फलवत्प्रिये । पर्वस्थाने चेक्षुखण्डं मनःसंतोषकारि वा ॥ २०-१४९ ॥ द्राक्षाफलं समग्रं स्यान्नारङ्गं खार्जुरं तथा । गुग्गुलं क्रमुकार्धं तु कुङ्कुमं च तथा भवेत् ॥ २०-१५० ॥ गुञ्जासमं च कर्पूरं कस्तूरी घुसृणं तथा । चन्दनं चागरुं देवि क्रमुकेन समं भवेत् ॥ २०-१५१ ॥ मनःप्रियाणि सर्वाणि फलानि हवने प्रिये । लाक्षा गुग्गुलसंख्या स्याद्यद्यद्वस्तु मनोहरम् ॥ २०-१५२ ॥ मनःप्रियाहुतीः कृत्वा होमं कुर्यात्सुलोचने । एतदाहुतिमानं ते कथितं सर्वविघ्नहृत् ॥ २०-१५३ ॥ यथेच्छया वरारोहे श्रीविद्यां परितोषयेत् । यथाशक्ति जपं कृत्वा तद्दशांशेन होमयेत् ॥ २०-१५४ ॥ किंशुकैः पापसंघातनाशकैरथ वा प्रिये । नानाद्रव्यैः पृथग्भूतैमीश्रितैर्वा वरानने ॥ २०-१५५ ॥ यथाशक्त्या तु मिलितैर्होमं कुर्याद्विचक्षणः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि विशेषविधिमुत्तमम् ॥ २०-१५६ ॥ आदौ कुण्डं समुत्पाद्य सर्वलक्षणसंयुतम् । चतुरस्रं तु शोभाढ्यं शतहोमेऽर्धहस्तकम् ॥ २०-१५७ ॥ सहस्रे हस्तमात्रं च चतुरस्रं द्विहस्तकम् । द्विहस्तमयुते प्रोक्तं लक्षे हस्तचतुष्टयम् ॥ २०-१५८ ॥ कोटिहोमेऽष्टहहस्तं च कृत्वा कुण्डस्य लक्षणम् । शान्तिके चतुरस्रं तु वश्ये चैवार्धचन्द्रकम् ॥ २०-१५९ ॥ षट्कोणं स्तम्भने चैव मारणे तद्वदेव हि । आकर्षणे त्रिकोणं च वृत्तमुच्चाटने तथा ॥ २०-१६० ॥ नानासिद्धिहितार्थाय पद्मकोणं च सिद्धिदम् । उत्तरे शान्तिकं चैव स्तम्भने वारुणीं दिशम् ॥ २०-१६१ ॥ मारणं दक्षिणे चैव पश्चिमे वश्यकर्मणि । दाहकर्म च आग्नेये विद्वेषो नैरृते तथा ॥ २०-१६२ ॥ उच्चाटने तु वायव्य ईशान्ये (एशाने) सर्वसिद्धिदम् । कृत्तिका कर्षणे प्रोक्ता भरणी मारणे तथा ॥ २०-१६३ ॥ स्वाती वश्ये तथोच्चाटे ज्येष्ठा स्तभनमेव च । विद्वेषणे शततारं चाभिजित्वं तु शान्तिके ॥ २०-१६४ ॥ सोमे सर्वाकर्षणं च मारणं मङ्गले तथा । बुधेन स्तम्भ कार्यं गुरुवारे तु पौष्टिकम् ॥ २०-१६५ ॥ शुक्रे च सर्वकामास्तु भानोरथ(नावथ)शुभानि च । पूर्वाह्णे वश्यकर्माणि मध्यान्हे प्रीतिनाशनम् ॥ २०-१६६ ॥ उच्चाटनं चापराह्णे संध्यायां मारणे तथा । शान्तिके अर्धरात्रं च पौष्टिकं प्रातरेव हि ॥ २०-१६७ ॥ स्तम्भने गजचर्माणि मारणे माहिषं तथा । मृगचर्म तथोच्चाटे छागलं वश्यकर्मणि ॥ २०-१६८ ॥ विद्वेषे जम्बुकं प्रोक्तं गोचर्मं शान्तिके तथा । नानासिद्धिहितार्थाय व्याघ्रचर्ममुदाहृतम् ॥ २०-१६९ ॥ श्वेतं व्याघ्रे भवेच्छान्त्यै पीतं स्तम्भनकारकम् । वश्याकर्षणयो रक्तं क्षोभणार्थं प्रियावहम् ॥ २०-१७० ॥ कृष्णं च मारणे प्रोक्तं धूम्रमुच्चाटनादिके । राजवृक्षस्य समिधो होतव्याः स्तम्भकर्मणि ॥ २०-१७१ ॥ महिषीघृतसंयुक्तं सदा वै सिद्धिदायकम् । मारणेऽत्यचिराहोमं समिधै {द्भि} र्दाडिमोद्भवैः ॥ २०-१७२ ॥ अजाघृतेन देवेशि वशयेत्सचराचरम् । विद्वेषस्यैव होतव्य { व्या } उन्मत्तसमिधस्तथा ॥ २०-१७३ ॥ अतसीतैलसंयुक्ता विद्वेषणमतः परम् । सर्वविघ्नसमूहं तु नाशयेन्नात्र संशयः ॥ २०-१७४ ॥ पूर्णाहुतिं ततो देवि पूजयित्वा तु कन्यकाः । पूजितं तेन त्रैलोक्यं कन्यका येन पूजिताः ॥ २०-१७५ ॥ बालया पूजयेद्देवी श्रीविद्यां पूजयेत्ततः । पञ्चसिंहासनैर्देवि श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् ॥ २०-१७६ ॥ सुवासिनीस्ततः पूज्याः श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् । विप्रान्संतोषयेत्पश्चाच्छ्रीविद्यां तत्र पूजयेत् ॥ २०-१७७ ॥ योगिन्यश्च तथा पूज्याः श्रीविद्यां परितोषयेत् । दर्शनानि समग्राणि पूजयेद्विविधानि च ॥ २०-१७८ ॥ श्रीविद्यां तोषयेत्तत्र पूर्णाहुतिमथाऽऽचरेत् ॥ २०-१७९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे विंशः पटलः ॥ २० ॥ </poem> == एकविंशः पटलः == <poem> अथैकविंशः पटलः ईश्वर उवाच -- होमान्तरं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्म सनातनम् । ज्ञानेन चतुरस्राख्यं कुण्डं संचिन्त्य पूर्ववत् ॥ २१-१ ॥ आत्मभिश्चतुरस्रं तद्विज्ञेयं वीरवन्दिते । आत्मानो वेदसंख्या हि ज्ञातव्या देशिकोत्तमैः ॥ २१-२ ॥ येषां विज्ञानमात्रेण पुनर्जन्म न विद्यते । साधारणेन पक्षेण वर्तते सर्वजन्तुषु ॥ २१-३ ॥ स आत्मा परमेशानि प्राणरूपी वरानने । प्राणस्तु पवनो देवि हृदयस्थानमन्दिरः ॥ २१-४ ॥ शरीरं व्याप्य सकलं चरस्याप्यचरस्य च । हंसस्वरूपी विज्ञेयः श्वासोच्छ्वासविलासवान् ॥ २१-५ ॥ जीव इत्येव नामास्य भ्रान्त्या भासान्न वस्तुतः । श्वासोच्छ्वासो देहभावाद्भ्रान्तिरेव न संशयः ॥ २१-६ ॥ कुलालचक्रभेदेन घटाकाशं यथा घटे । दृश्यते परमेशानि आकाशं व्याप्य तिष्ठति ॥ २१-७ ॥ घटे भवति भिन्नत्वं नाऽऽकाशे भिन्नता भवेत् । तथा देहगतो जीवो देहनाशे वरानने ॥ २१-८ ॥ व्याप्य तिष्ठति सर्वत्र तस्मादात्मा परं महत् । आत्मज्ञानं मया प्रोक्तं द्वितीयस्य शृणु प्रिये ॥ २१-९ ॥ अन्तरात्मेति किं नाम तच्छृष्णुष्व पदं महत् । अन्तःशब्देन देवेशि रहस्यं सूक्ष्मरूपकम् ॥ २१-१० ॥ परमाणुस्वरूपेण सर्वं व्याप्य विजृम्भते । अन्तरङ्गतया तेन चरं वाऽप्यथ वाऽचरम् ॥ २१-११ ॥ व्याप्यते सकलं तस्मादन्तरात्मेति गीयते । स एव हंस आत्मा हि योगिगम्यो यदा भवेत् ॥ २१-१२ ॥ तारचञ्चुर्वरारोहे निगमागमपक्षवान् । शिवशक्तिपदद्वन्द्वो बिन्दुत्रयविलोचनः ॥ २१-१३ ॥ अयं परमहंसस्तु सृष्टिं व्याप्यावतिष्ठति । तदा भूतानि जायन्ते क्रमेण कमलेक्षणे ॥ २१-१४ ॥ आकाशं पवनोऽग्निश्च जलं पृथ्वी वरानने । पञ्चकस्यास्य देवेशि प्रथमं चित्तमुच्यते ॥ २१-१५ ॥ अविद्याख्यसरोमध्ये मोहपङ्कप्रपूरिते । प्रपञ्चकमले भूतपञ्चकपरिजृम्भिते ॥ २१-१६ ॥ विहारोऽस्यैव हंसस्य सृष्ट्या मायामयो भवेत् । अयमेव महादेवि निष्प्रपञ्चो यदा भवेत् ॥ २१-१७ ॥ संहाररूपी हंसस्तु तदाऽऽत्मानं प्रदर्शयेत् । पक्षित्वमस्य नास्त्येव सोऽहमात्मा प्रतिष्ठितः ॥ २१-१८ ॥ परमात्मेति जानीहि त्रयमेतदुदाहृतम् । पक्षपुच्छशिरो देवि आकारप्रतिभासकः ॥ २१-१९ ॥ ज्ञानात्मा कथ्यते भद्रे यः साक्षात्साक्षिरूपकः । येनेदं ज्ञायते सर्वं समत्वेन वरानने ॥ २१-२० ॥ चन्द्रबिम्बं यथा देवि जलक्षीरेषु दृश्यते । न लिप्तस्त { सं त} स्य देवशि नीरक्षीरविभेदतः ॥ २१-२१ ॥ कर्दमे चन्दने बिम्बं न भवेल्लिप्तमद्रिजे । सर्वसाक्षी तथा भद्रे ज्ञानात्मा परिकीतीतः ॥ २१-२२ ॥ आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्मानः प्रकीतीताः । एतद्रूपं हि चित्कुण्डं चतुरस्रं वरानने ॥ २१-२३ ॥ आनन्दमेखलारम्यं बिन्दुत्रिवलयाङ्कतम् । अर्धमात्रा योनिरूपं ब्रह्मानन्दमयं सदा ॥ २१-२४ ॥ पराहन्तामये सर्वज्ञानदीपविजृम्भिते । संविदग्नौ हुनेद्देवि प्रपञ्चहविरुत्कटम् ॥ २१-२५ ॥ शब्दाख्यं मातृकारूपमक्षवर्णविराजितम् । अक्षराणि हुतान्यत्र निःशब्दं ब्रह्म जायते ॥ २१-२६ ॥ पुण्यपापे हविर्देवि कृत्याकृत्ये हविः प्रिये । संकल्पश्च विकल्पश्च धर्माधर्मौ हविस्तथा ॥ २१-२७ ॥ जुहुयात्परमेशानि मन्त्राभ्यां विमलानने । मूलविद्यां ब्रह्मरूपां ध्यात्वा तु तदनन्तरम् ॥ २१-२८ ॥ तदन्ते चोच्चरेत्पश्चाद्ब्रह्मप्रात्यै तु देशिकः । धर्माधर्महविर्दीप्त आत्माग्नौ मनसा स्रुचा ॥ २१-२९ ॥ सुषुम्नावर्त्मना नित्यमक्षवृत्तिं जुहोम्यहम् । स्वाहान्तेन हुनेद्देवि सकलं निष्कलं जगत् ॥ २१-३० ॥ अन्तर्होममनुर्देवि सर्वमायानिकृन्तनः । प्रकाशाकाशहस्ताभ्यामवलम्ब्योन्मनीस्रुचा ॥ २१-३१ ॥ धर्माधर्मौ कलास्नेहपूर्णवह्नौ जुहोम्यहम् । अग्निजायान्वितो मन्त्रो विद्यान्ते कथतस्तव ॥ २१-३२ ॥ निप्रपञ्चे यदा देवि जायते मन्त्रवित्तमः । तदा सच्चिन्मयः साक्षात्केवलं ब्रह्म साधकः ॥ २१-३३ ॥ दश सोऽहं जुहंसोऽपि पीत्वा मृत्युं सुखी भवेत् ॥ २१-३४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे ज्ञानहोमविधि-- र्नामैकविंशः पटलः ॥ २१ ॥ </poem> == द्वाविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- होमादिकं तु सकलं कुमारीपूजनं विना । परिपूर्णफलं नैव पूजनात्सफलं भवेत् ॥ २२-१ ॥ कुमारीपूजनाद्देवि पूजाकोटिफलं भवेत् । पुष्पं कुमार्यै यद्दत्तं तन्मेरुसदृशं भवेत् ॥ २२-२ ॥ कुमारी भोजिता येन त्रैलोक्यं तेनं भोजितम् । कुमार्यै यज्जलं दत्तं तज्जलं सागरोपमम् ॥ २२-३ ॥ अन्नं तु मीननयने कुलाचलसमं भवेत् । एकाब्दात्षोडशाब्दान्ताः कन्यकाः पूजयेच्छुभाः ॥ २२-४ ॥ विवाहरहिताः स्युश्चेदुत्तरोत्तरसिद्धिदाः । विवाहितास्तु देवेशि बाला एव कुमारिकाः ॥ २२-५ ॥ सुवासिन्यो मदप्रौढ.ः संशये त्यज सुव्रते । कुमारीपूजने देवि कुमारीमनुना भवेत् ॥ २२-६ ॥ मन्त्रभेदेन तेनैव श्रीविद्यां च प्रपूजयेत् । नैमित्तिकं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्ममयो बुधः ॥ २२-७ ॥ निवीकल्पस्य देवेशि नान्यस्य सुरवन्दिते । सर्वशङ्काविनिर्मुक्तः सर्वज्ञः साधकोत्तमः ॥ २२-८ ॥ दूतीयागविधिं कुर्यात्खेचरो जायते प्रिये । अर्घ्यपात्रे वह्निसूर्यसोमामृतमये शिवे ॥ २२-९ ॥ सोमामृतं तु जानीहि नानाद्रव्यमयं सदा । सविकल्पस्य देवेशि वर्णानुक्रमभेदतः ॥ २२-१० ॥ कथ्यन्ते द्रव्यभेदास्तु क्रमेण वरवणीनि । क्षीराज्यमधुमैरेयद्रव्यभेदा भवन्ति हि ॥ २२-११ ॥ सर्वज्ञत्वे वरारोहे यज्ञे दोषो न विद्यते । अश्वमेधादियज्ञेषु वाजिहत्या कथं भवेत् ॥ २२-१२ ॥ द्रव्यभेदा वरारोहे बहवः सन्ति भेदतः । जलं क्षीरं घृतं भद्रे मधु मैरेयमैक्षवम् ॥ २२-१३ ॥ पौष्पं तरुमयं धान्यसंभवं बहुनिमीतम् । सहकारभवं देवि विविधं बहुभेदतः ॥ २२-१४ ॥ मादकं धर्मसंछेदाद्वर्ज्यमासीत्सुलोचने । ज्ञानेन संस्कृतं तत्तु महापातकनाशनम् ॥ २२-१५ ॥ ब्रह्महत्त्यासुरापानस्वर्णस्तेयादिपातकान् । नाशयेत्पूजनाद्देवि निवीकल्पः स मन्त्रवित् ॥ २२-१६ ॥ विचारयेत्सदा सर्वं सर्वविद्वीरवन्दिते । जलं जलचरं विद्धि घटं पूर्णं समानयेत् ॥ २२-१७ ॥ स्थापितं देवि सप्ताहाज्जलं जीवसमन्वितम् । क्षीरं वै यस्य जीवस्य तस्य मांसं न संशयः ॥ २२-१८ ॥ कृशा पुत्रवती नारी वन्ध्या पुष्टा यतः प्रिये । माकन्दफलजं रम्यं द्रावं सेव्यं द्विजातिभिः ॥ २२-१९ ॥ अमादकत्वाद्देवेशि चैक्षुत्वं सेव्यते बुधैः । अनामिषं नास्ति किंचित्सर्वं क्षीरादिकं प्रिये ॥ २२-२० ॥ वेदशास्रपुराणेषु गूढो ज्ञानसमुच्चयः । शमीवृक्षे यथा वह्निस्तथा तिष्ठति सुन्दरि ॥ २२-२१ ॥ सर्वभूतेषु विज्ञानं ज्ञातव्यं देशिकोत्तमैः । काष्ठनिर्मथनाद्देवि प्रकटो वह्निरुच्यते ॥ २२-२२ ॥ तत्काष्ठं दह्यते तेन तथा ब्रह्ममयं जगत् । पापपुण्यविनिर्मुक्तं ज्ञानमेतद्वरानने ॥ २२-२३ ॥ किंचिदुल्लासपर्यन्तं ग्राह्यमेतत्सुरेश्वरि । यज्ञाङ्गं तु यतो लौल्यात्पातकी ब्रह्महा भवेत् ॥ २२-२४ ॥ मादकं वस्तु सकलं वर्जयेत्कनकादिकम् । कलञ्जं पातकी तस्माद्ब्रह्म ब्रह्मविदां वरः ॥ २२-२५ ॥ धर्माधर्मपरिज्ञानात्सकलेऽपि पवित्रता । विण्मूत्रं स्रीरजो वाऽपि नखास्थि सकलं प्रिये ॥ २२-२६ ॥ विचारयेन्मन्त्रवित्तु पवित्राण्येव सुव्रते । अन्नं ब्रह्म विजानीयात्तेन यस्य समुद्भवः ॥ २२-२७ ॥ नानाजीवाश्रयं तत्तु पुरीषं केन निन्द्यते । नानाविधा हि देवेशि देवताः सलिलस्थिताः ॥ २२-२८ ॥ तेनोदकेन यज्जातं मूत्रं कस्मात्तु दूषयेत् । गोमूत्रप्राशनं देवि गोमयस्यापि भक्षणम् ॥ २२-२९ ॥ प्रायश्चित्ते तु कथितं ब्रह्महत्यादिके प्रिये । मले मूत्रे कथं दोषो भ्रान्तिरेव न संशयः ॥ २२-३० ॥ स्त्रीरजः परमेशानि देहस्तेनैव जायते । कथं तु दूषणं येन प्राप्यते परमं पदम् ॥ २२-३१ ॥ पुरुषस्य तु यद्वीर्यं बिन्दुरित्यभिधीयते । बिन्दुस्तु परमेशानि कायोऽयं शिवरूपकः ॥ २२-३२ ॥ शिवतत्त्वेन चास्थ्यादिदूषणं नास्ति बैन्दवे । रेतः पवित्रं देहस्य कारणं केन निन्द्यते ॥ २२-३३ ॥ ज्ञानमार्गोऽयं सकलो निवीकल्पस्य सुन्दरि । सविकल्पो महेशानि पापभाग्जायते नरः ॥ २२-३४ ॥ मातृगर्भाद्विनिर्गत्य शिशुरेव न संशयः । इन्द्रियाण्यखिलान्यस्य देहस्थान्यपि वल्लभे ॥ २२-३५ ॥ निवीकारतया तत्र नान्यथा भवति प्रिये । भगलिङ्गसमायोगो जन्मकाले भवेत्सदा ॥ २२-३६ ॥ काम्यते सा यदा देवि जायते गुरुतल्पगः । अत एव यदा तस्य वासना कुत्सिता भवेत् ॥ २२-३७ ॥ तत्तद्भूषणसंयुक्तमन्यत्सर्वं शुभं भवेत् । पवित्रं सकलं भद्रे वासना कलुषा स्मृता ॥ २२-३८ ॥ अत एवार्घ्यपात्रस्य प्रतिष्ठानन्तरं ततः । मञ्चकं गजदन्तस्य हेमरूप्यादिनिमीतम् ॥ २२-३९ ॥ विशुद्धक्षौमरचितां तूलिकां तत्र योजयेत् । पुष्पान्विकीर्य तन्मध्ये कर्पूरस्य रजस्तथा ॥ २२-४० ॥ मण्डूकादींस्ततो देवि उपर्युपरि शैलजे । मण्डूकं पूजयेदादौ रुद्रं कालाग्निसंयुतम् ॥ २२-४१ ॥ आधारशक्तिं कूर्मं च तथाऽनन्तं वराहकम् । पृथिवीं च तथा कन्दं नालं पद्मं तथा दलान् ॥ २२-४२ ॥ केसराणि च सम्पूज्य कणीकां पूजयेत्ततः । मञ्चकं च समभ्यर्च्य तत्र पादचतुष्टये ॥ २२-४३ ॥ धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च क्रमाद्यजेत् । अपूर्वान्पूजयेदेतांस्तत्पादानां समीपके ॥ २२-४४ ॥ आत्मन्तरात्मपरम--ज्ञानात्मनः क्रमाद्यजेत् । मञ्चकाग्रेषु सम्पूज्य गुणत्रयमथार्चयेत् ॥ २२-४५ ॥ दूतीं सुलक्षणां रम्यां सर्वलक्षणलक्षिताम् । नानालंकारसुभगां सर्वज्ञां शारदामिव ॥ २२-४६ ॥ पूजयेत्परमेशानि पञ्चकामैः शरैस्तथा । बटुकादिंश्चतुदीक्षु पूजयेत्सिद्धिहेतवे ॥ २२-४७ ॥ मातृकां विन्यसेत्तस्या देहे कामशरान्विताम् । त्रिकोणं चिन्तयेन्मूघ्नी तत्र सम्पूजयेत्क्रमात् ॥ २२-४८ ॥ त्रिकोणमध्ये बालाख्यां कामेशीं परिपूजयेत् । गणेशं च कुलाध्यक्षं तथा लक्ष्मीं सरस्वतीम् ॥ २२-४९ ॥ त्रिकोणेषु च सम्पूज्य वसन्तं मदनं प्रिये । स्तनयोः पूजयेत्पश्चान्मुखे तस्याः कलाधरम् ॥ २२-५० ॥ दक्षपादादिमूर्धान्तं वामे मूर्धादि सुन्दरि । पादान्तं पूजयेत्सर्वाः कला वै कामसोमयोः ॥ २२-५१ ॥ श्रद्धा प्रीती रतिश्चैव धृतिः कान्तिर्मनोरमा । मनोहरा मनोरामा मदनोन्मादिनी प्रिये ॥ २२-५२ ॥ मोहिनी दीपनी चैव शोषणी च वशंकरी । रञ्जनी सुभगा देवि षोडशी प्रियदर्शना ॥ २२-५३ ॥ षोडशस्वरसंयुक्ता एताः कामकला यजेत् । पूषा वशा च सुमना रतिः प्रीतिस्तथा धृतिः ॥ २२-५४ ॥ ऋद्धिः सौम्या मरीचिश्च शैलजे चांशुमालिनी । अङ्गिराः शशिनी चैव छाया सम्पूर्णमण्डला ॥ २२-५५ ॥ तथा तुष्ट्यमृते चैव कलाः सोमस्य षोडश । स्वरैरेव प्रपूज्या हि सर्वकार्यार्थसिद्धिदाः ॥ २२-५६ ॥ बालाक्रमं मस्तकेऽस्याः संपूज्य तदनन्तरम् । तस्या मदनगेहं तु पूजयेद्भगमालया ॥ २२-५७ ॥ त्रिकोणं तद्भगं ज्ञात्वा सर्वसिद्धिप्रदाभिधम् । सर्वानन्दमयं मध्ये चक्रयुग्मं प्रपूजयेत् ॥ २२-५८ ॥ पूर्ववत्क्रमयोगेन (ण) श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् । धूपादिकं समर्प्याथ स्वलिङ्गे तदनन्तरम् ॥ २२-५९ ॥ तारं च भुवनेशानि महात्रिपुरसुन्दरि । नमः शिवाय विद्येयं दशार्णा परिकीतीता ॥ २२-६० ॥ अनया विद्यया देवि स्वलिङ्गे पूजयेच्छिवम् । यजेत्तत्पुरुषाघोरसद्योवामेशसंज्ञया ॥ २२-६१ ॥ निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च । शान्त्यतीता च सम्पूज्या षडङ्गावरणं यजेत् ॥ २२-६२ ॥ समग्रविद्यामुच्चार्य नन्दिकेशं प्रपूजयेत् । मध्ये वृषणयोर्देवि गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ॥ २२-६३ ॥ निवेद्य धूपदीपादि विजितेन्द्रियमानसः । सर्वक्षोभिणीं मुद्रां बद्ध्वा योनिं प्रचालयेत् ॥ २२-६४ ॥ क्षोभिण्यां वाऽथ वा देवि गजतुण्डाख्ययाऽथ वा । उच्चरन्भगमालां तु द्राविणीबीजमुच्चरेत् ॥ २२-६५ ॥ अक्षुब्धः सन् वरारोहे यावद्रेतः प्रवर्तते । रजोमयं रजः साक्षात्संविदेव न संशयः ॥ २२-६६ ॥ प्रकृतिः परमेशानि वीर्य पुरुष उच्यते । सर्वं साक्षात्सामरस्यं शिवशक्तिमयं ततः ॥ २२-६७ ॥ तयोर्योगो महेशानि योग एव न संशयः । सीत्कारो मन्त्ररूपस्तु वचनं स्तवनं भवेत् ॥ २२-६८ ॥ नखदन्तक्षतान्यत्र पुष्पाणि विविधानि च । कूजनं गायनं स्तुत्या ताडनं हवनं भवेत् ॥ २२-६९ ॥ आलिङ्गनं तु कस्तूरीघुसृणादिकमद्रिजे । मर्दनं तर्पणं विद्धि वीर्यपातो विसर्जनम् ॥ २२-७० ॥ कुलद्रव्येण संशोध्य शिवशक्तिमयं प्रिये । बीजामृतं परब्रह्मरूपं निक्षिप्य सुन्दरि ॥ २२-७१ ॥ अर्घ्यपात्रामृते त्यक्त्वा निवीकल्पः सदाऽनघः । श्रीविद्याक्रममभ्यर्च्य परब्रह्ममयो भवेत् ॥ २२-७२ ॥ एतत्ते कथितं ज्ञानं सामरस्यं वरानने । सविकल्पस्तु देवेशि पापभाग्जायते नरः ॥ २२-७३ ॥ विचिकित्साकारो मन्त्री जायते गुरुतल्पगः । अत एव वरारोहे निवीकल्पः सदा भवेत् ॥ २२-७४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यादूतीयजनविधिर्नाम द्वाविंशः पटलः ॥ २२ ॥ </poem> == त्रयोविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दूत्यन्तरं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्म सनातनम् । प्रणवाख्यं यागगेहं प्रविश्य सुरवन्दिते ॥ २३-१ ॥ इच्छाज्ञानक्रियाद्रव्यरचितं सुधया युतम् । अम्बया परमेशानि तत्त्वज्ञानमये शिवे ॥ २३-२ ॥ पर्यङ्के पुरुषार्थैस्तु पादैश्च परिमण्डिते । आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्माङ्गविभूषिते ॥ २३-३ ॥ तत्पदार्थस्त्वंपदार्थोऽसिपदार्थश्च सुन्दरि । पदार्थत्रयमेतत्तु ज्ञानसूत्रप्रकाशकम् ॥ २३-४ ॥ एतत्सूत्रमयैः पट्टैर्गुम्फितेऽम्बरमण्डिते । सुमनोवाससुभगे परां तत्र प्रपूजयेत् ॥ २३-५ ॥ जातिभेदस्तु दूतीनां चतुर्धा वीरवन्दिते । हस्तिनी शङ्खिनी चैव चित्रिणी पद्मिनी प्रिये ॥ २३-६ ॥ चतुवीधा हि दूत्यस्तु सुन्दर्यश्चारुलोचनाः । वैखरी हस्तिनी ज्ञेया स्थूला यस्माद्वरानने ॥ २३-७ ॥ ययेदं धार्यते सर्वं ब्रह्माण्डपरिमण्डलम् । वर्गाष्टकेन देवेशि सूते दिग्गजसंचयम् । तेनेयं करिणी प्रोक्ता मध्यमा शङ्खिनी भवेत् ॥ २३-८ ॥ शङ्खिनी तु यथा भद्रे विशुद्धा पापवजीता । सर्वदेवप्रिया सा हि शान्तिसौभाग्यशोभिता ॥ २३-९ ॥ तथा वनस्पतिगता मध्यमा वाग्वरानने । चित्रिणी वल्लरी देवि महादोषविनाशिनी ॥ २३-१० ॥ यस्याः फलं वरारोहे शिवशक्तिमयं सदा । शिवशक्तिमयं देवि प्राणिमात्रजगत्त्रयम् ॥ २३-११ ॥ तेषु सर्वेषु पश्यन्ती जीवेषु परमाश्रया । परब्रह्मणि सा लीना परा वाक्परमेश्वरि ॥ २३-१२ ॥ तां दूतीं तत्र संपूज्य समाधिकुसुमैः शुचिः । तदङ्गेषु कलाः पूज्याः क्रमेण सुरवन्दिते ॥ २३-१३ ॥ पद्मिनी तु परा ज्ञेया हंसस्वच्छविकासिनी । हंसोदयेन पद्मं हि त्यक्त्वा संकोचमद्रिजे ॥ २३-१४ ॥ विकासयति सौभाग्यं तथा वस्तुविलासतः । परा प्रकाशमायाति पद्मिनीत्वमतो भवेत् ॥ २३-१५ ॥ तस्या देहे वरारोहे कलाः पूज्यास्तु षोडश । चित्कला सत्कला ज्ञानकला संवित्कला तथा ॥ २३-१६ ॥ आत्मनस्तु कला ज्ञेयाश्चतस्रः परमेश्वरि । विरागता मोक्षकला परमाणुकला तथा ॥ २३-१७ ॥ विद्याकलाचतुष्कं तु विज्ञेयं चान्तरात्मनि । विद्या संतोषता तृप्तिः परब्रह्मप्रकाशता ॥ २३-१८ ॥ परमात्मकला ज्ञेयाः संलीनाः परवस्तुनि । लुप्तिः शान्तिकला बोधकला व्याप्तिकला परा ॥ २३-१९ ॥ ज्ञानात्मनः कला ज्ञेयाश्चतस्रः परमेश्वरि । कलाः षोडश देवेशि श्रीविद्यार्णेषु संस्थिताः ॥ २३-२० ॥ षोडशार्णा ब्रह्मरूपा कला षोडशरूपिणी । आत्मा जाग्रत्स्वरूपेण त्रैलोक्यं रचयत्यसौ ॥ २३-२१ ॥ अन्तरात्मा सत्त्वरूपस्तमोरूपश्च मिश्रितः । अत एव रजोरूपस्तमोरूपः परः शिवः ॥ २३-२२ ॥ परमात्मा हि विज्ञेयो ज्ञानात्मा तुर्यया युतः । एताः कला वरारोहे तस्या देहे प्रकाशयेत् ॥ २३-२३ ॥ तत्पदार्थं तु जानीहि मुखमस्या वरानने । त्वंपदार्थोऽसिवाक्यार्थः कुचयुग्मं क्रमेण हि ॥ २३-२४ ॥ भोगस्तु परमेशानि नादो ब्रह्ममयो भवेत् । नादोदितं वरारोहे विश्वं योनिर्न संशयः ॥ २३-२५ ॥ तत्रैव शक्तिं संपूज्य स्वात्मलिङ्गं शिवं यजेत् । परस्परप्रभावेण ब्रह्मानन्दरसो भवेत् ॥ २३-२६ ॥ तं रसं मनसा देवि वहन्नाड्यगतं प्रिये । अर्घ्यामृतेन संयोज्य ततः श्रीचक्रमर्चयेत् ॥ २३-२७ ॥ ब्रह्मानन्दमयं ज्ञानं कथयामि वरानने । न ब्राह्मणो ब्राह्मणस्तु क्षत्रियः क्षत्रियस्तथा ॥ २३-२८ ॥ वैश्यो न वैश्यः शूद्रो न शूद्रस्तु परमेश्वरि । चाण्डालो नैव चाण्डालः पौल्कसो न च पौल्कसः ॥ २३-२९ ॥ सर्व समं विजानीयात्परमात्मविनिश्चयात् । आकाशात्पतितं तोयं निम्नमार्गेण गच्छति ॥ २३-३० ॥ ग्राममध्यगतं सर्वं विष्ठामूत्रादिपूरितम् । मृतगोश्वानमार्जारखरादिरुधिरान्वितम् ॥ २३-३१ ॥ समस्तमपि देवेशि गङ्गायां मिलितं यथा । गङ्गामृते तु देवेशि कालुष्यं नैव तिष्ठति ॥ २३-३२ ॥ तथा सच्चिन्मये ज्ञाने समता सर्वजन्तुषु । सर्वद्रव्येषु गिरिजे समता नात्र संशयः ॥ २३-३३ ॥ यथा सूर्यप्रकाशोऽयं समत्वेन प्रवर्तते । उत्तमस्यापि चान्यस्य तमः संहरते क्षणात् ॥ २३-३४ ॥ शोषयन्दुग्धमूत्राणि चन्दनं चैव कर्दमम् । अत एव महेशानि मन्त्री सर्वसमो यदा ॥ २३-३५ ॥ सिद्धिस्तदैव विज्ञेया श्रीगुरोः कृपया प्रिये ॥ २३-३६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे ज्ञानदूतीयजनविधिर्नाम त्रयोविंशः पटलः ॥ २३ ॥ </poem> == चतुवींशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दीक्षाविधिं प्रवक्ष्यामि येन शिष्यः सुखी भवेत् । दीयते सकलं देवि गुरवे प्राणसंयुतम् ॥ २४-१ ॥ धन--रत्न--सुवर्णादि--पट्टवस्र--समुच्चयम् । क्षयं प्राप्नोति तद्भावान्नानापापसमुच्चयः ॥ २४-२ ॥ तस्माद्दीक्षेति नामास्याः सर्वशास्रेषु सुव्रते । पापिने कृपणायापि शठाय कपटाय च ॥ २४-३ ॥ अदीनायाऽऽचारशून्याय मन्त्रद्वेषपराय च । निन्दकाय च मूर्खाय तीर्थद्वेषपराय च ॥ २४-४ ॥ भक्तिहीनाय देवेशि न देया मलिनाय च । दानशीलाय भक्ताय साधवे तीर्थचेतसे ॥ २४-५ ॥ सन्मार्गवतीने चाग्निदेवद्विजरताय च । सर्वशास्रार्थवेदार्थज्ञानिने सुव्रताय च ॥ २४-६ ॥ दीक्षा देया वरारोहे अन्यथाऽऽपत्तिभाग्भवेत् । अथ वक्ष्ये वरारोहे दीक्षाकरणमुत्तमम् ॥ २४-७ ॥ मण्डपं वेदिकां कृत्वा पुष्पवैतानमण्डितम् । दीपमालावलीरम्यं नानाधूपसुधूपितम् ॥ २४-८ ॥ सिन्दूररङ्गमालाभिर्मण्डितं चित्रचित्रितम् । वेदिकायां वरारोहे कुङ्कुमेनाथ वा प्रिये ॥ २४-९ ॥ सिन्दूररजसा वाऽपि विलिखेच्चक्रमुत्तमम् । मध्यचक्रं वरारोहे नवकोणविराजितम् ॥ २४-१० ॥ चतुरस्रं च संलिख्य सुवर्णकलशान्नव । रौप्यताम्रादिरचितान्मृत्तिकारचितांश्च वा ॥ २४-११ ॥ जलपूर्णान्विशेषाढ्यान् स्वर्णरत्नप्रपूरितान् । फलैः पुष्पैश्च सुभगान् सुगन्धेन च चचीतान् ॥ २४-१२ ॥ वशिन्याद्यष्टकं तत्र वसुकुम्भेषु पूजयेत् । मध्यकुम्भे वरारोहे श्रीविद्यां परितोषयेत् ॥ २४-१३ ॥ क्रमं समस्तमभ्यर्च्य कुमार्याद्यर्चनं यजेत् । सुवासिनीर्ब्रह्मवृन्दं योगिनो विविधानपि ॥ २४-१४ ॥ तदङ्गहवनं कुर्यात्सर्वेषां तृप्तिहेतवे । गुरुः शिष्यमुपानीय भक्तिनम्रमकल्मषम् ॥ २४-१५ ॥ प्राणानायम्य विधिवच्छुद्धपीठे निवेश्य च । सुरास्त्वामेत्यादिमन्त्रैश्चिरण्टीभिर्युतः स्वयम् ॥ २४-१६ ॥ अभिषिञ्चेच्च तन्मूघ्नी तदेतत्कलशोदकैः । परिधायय सुवासोभिश्चन्दनादवलेप्य च ॥ २४-१७ ॥ वामतः परमेशानि स्वासने पूजिते शुचिम् । सर्वशृङ्गारवेषाढ्यं शिष्यं तत्र निवेशयेत् ॥ २४-१८ ॥ षडध्वरूपं श्रीचक्रं तस्य र्मूध्नि विचिन्तयेत् । अभावे तु बृहच्छङ्खं जलेनाऽऽपूर्य सुन्दरि ॥ २४-१९ ॥ कलास्तत्र समाराध्य देवीं सम्पूज्य सेवयेत् । स्वदृष्ट्याऽऽलोकयेत्तं तु दृष्ट्या दृष्टिं तु मेलयेत् ॥ २४-२० ॥ आज्ञासंक्रमणं कुर्याद्यावन्निश्चलता भवेत् । नैश्चलं शाम्भवो वेद्यः शून्याशून्यविवजीतः ॥ २४-२१ ॥ शून्यं शिवमयं वस्तु पुरुषः परमेश्वरि । अशून्यं शक्तिराद्या हि प्रकृतिः परमेश्वरि ॥ २४-२२ ॥ शक्त्याधिक्ये रजःस्थौल्यं संयोगाच्छिवयोर्यदा । स्वप्नावस्था तदा ज्ञेया योगः शक्त्यधिकस्ततः ॥ २४-२३ ॥ शक्तिर्जाग्रदिति ख्याता शिवो निश्चलता पिरये । सुषुप्तिरिति मन्त्रज्ञैः कथिता निश्चला यतः ॥ २४-२४ ॥ गुणत्रयं तु कथितं जाग्रत्सत्त्वगुणा प्रिये । तमोगुणा सुषुप्तिस्तु शिवे निश्चलरूपिणी ॥ २४-२५ ॥ शिवाधिक्याद्गुणातीतं वस्तु जानीहि सुन्दरि । शिवशक्तिसमायोगाच्छिवाधिक्यं यदा भवेत् ॥ २४-२६ ॥ तदा तुर्यां विजानीयात्सर्वबन्धनिकृन्तनीम् । कलाः षोडश देवेशि आत्मज्ञाने व्यवस्थिताः ॥ २४-२७ ॥ श्रीविद्याबीजसंलीनाः शिष्यदेहे प्रकाशयेत् । चतुवीधा षोडशार्णा महात्रिपुरसुन्दरी ॥ २४-२८ ॥ तद्ध्यानात्तु मनःस्थैर्यमुन्मनीति निगद्यते । ब्रह्मज्ञाने मनः पक्षी तृष्णाचञ्चुविलक्षितः ॥ २४-२९ ॥ संकल्पेन विकल्पेन पक्षाभ्यां चञ्चलः सदा । मोहमत्सरकामैश्च क्रोधाहंकारदुर्मदैः ॥ २४-३० ॥ संनद्धपिच्छैःसबलः कृत्याकृत्यपदद्वयः । संसारवृक्षे देवेशि धनपुत्रादिमूलके ॥ २४-३१ ॥ अविद्याविस्तृते निन्दास्तुतिशाखासुशोभिते । अभिलाषस्फुरत्पुष्पभरिते पातकादिभिः ॥ २४-३२ ॥ पर्णपूर्णे वरारोहे पापपुण्यफलान्विते । तत्र शाखाद्वये स्थूले श्रुतदृष्टाभिधः स्थितः ॥ २४-३३ ॥ पक्षिणं तं समाक्रम्य ज्ञानपाशेन पाशयेत् । पक्षिखेलारतो नित्यं कटाक्षः श्रीगुरोः प्रिये ॥ २४-३४ ॥ तेन पक्षद्वयं छिन्नं यदा भवति निश्चयात् । तदा समुन्मनीभूत उन्मुखो निश्चयात्प्रिये ॥ २४-३५ ॥ सर्वसंकल्परहिता कला सप्तदशी भवेत् । उन्मनी नाम तस्या हि भवपाशनिकृन्तनम् ॥ २४-३६ ॥ उन्मन्या सहितो योगी न योगी नोन्मनी परा । यथा कर्पूरगो दीपो न दीपो न पुनः शशी ॥ २४-३७ ॥ अत एव महेशानि दृष्ट्या संक्रमणं यजेत् । तत्त्वमस्यादिवाक्येन पश्चाद्वाच्यं हि योजयेत् ॥ २४-३८ ॥ आदावकथ्यसंयोज्यं स्पर्शेनैव सुलोचने । स्पर्शः स्पर्श इवाऽऽभाति श्रीगुरोः करसंभवः ॥ २४-३९ ॥ स्पर्शेन धातवः सद्यो लोहाद्याः सुरवन्दिते । सुवर्णतां प्राप्य सर्वे विशिष्टाभरणान्विताः ॥ २४-४० ॥ करस्पर्शस्तु देवेशि प्रपञ्चमलिनादिकम् । लोहत्वं नाशयित्वा हि सुवर्णत्वं करोति हि ॥ २४-४१ ॥ करे पुष्पफलान्कृत्वा ब्रह्मरन्ध्रे करं क्षिपेत् । तस्माद्ब्रह्मत्वमेवासीति वाक्यार्थः कराद्भवेत् ॥ २४-४२ ॥ अनिर्वाच्योपदेशोऽयं स्पर्शनाद्ब्रह्मरन्ध्रके । ब्रह्मरन्ध्रे सहस्रारे कर्पूरधवलो गुरुः ॥ २४-४३ ॥ वराभयकरो नित्यो ब्रह्मरूपी सदाऽनघः । जागती परमेशानि निजस्थानप्रकाशकः ॥ २४-४४ ॥ पश्चात्षट्चक्रविज्ञानं शिष्याय प्रतिबोधयेत् । आधारं स्वर्णवर्णं च चतुर्दलसुशोभितम् ॥ २४-४५ ॥ वादिसान्तैश्चतुर्वर्णैस्तप्तहेमसमप्रभैः । गणेशसहितं विद्धि स्वाधिष्ठानं ततः प्रिये ॥ २४-४६ ॥ इन्द्रगोपप्रतीकाशं स्फुरद्विद्रुमसंनिभैः । बादिलान्तैः स्फुरद्वर्णैर्ब्रह्मणा मण्डितं प्रिये ॥ २४-४७ ॥ नीलवर्णं तृतीयं हि मणिपूरं दशारकम् । विद्युत्पुञ्जप्रभावर्णैर्डादिफान्तैश्च मण्डितम् ॥ २४-४८ ॥ गदाधरहरिं प्रौढं चतुर्थं शृणु सुव्रते । पिङ्गाभं द्वादशारं तु कादिठान्तैः सुलोचने ॥ २४-४९ ॥ विस्फुलिङ्गप्रभैर्वर्णैः शिवेन च युतं प्रिये । विशुद्धचक्रं देवेशि धूम्रवर्णं कलात्मकम् ॥ २४-५० ॥ स्वरैर्माणिक्यसंकाशैर्मण्डितं परमेश्वरि । जीवात्मानऽधिष्ठितं हि तज्जानीहि तदन्ततः ॥ २४-५१ ॥ आज्ञाचक्रं महेशानि विद्युत्कोटिसमप्रभम् । द्विदलं हक्षवर्णाभ्यां शुभ्राभ्यां परिमण्डितम् ॥ २४-५२ ॥ परमात्मस्वरूपाढ्यं नादरूपं हि सप्तमम् । नादो विलीनो यस्मात्तु तस्माद्ब्रह्म तदुच्यते ॥ २४-५३ ॥ देहेऽक्षराणि देवेशि नाद एवात्र कारणम् । नादः पवनसंयोगत्कुण्डलिन्या युतो यदा ॥ २४-५४ ॥ प्रसन्नः परमेशानि षट्श्चकाणां दलेषु सः । पञ्चाशद्वर्णरूपत्वं माप्तवान्सुरवन्दिते ॥ २४-५५ ॥ अव्यक्तरूपता प्राप्ता उदात्तादिस्वरैः क्रमात् । एवं सर्वज्ञतां तस्मै दद्याच्छिष्याय सद्गुरुः ॥ २४-५६ ॥ शिष्यस्तदा श्रीगुरोस्तु पूजां कुर्यात्सुलक्षणाम् । रत्नाभरणशोभाढ्यां पट्टवस्रधनान्विताम् ॥ २४-५७ ॥ गजाश्वसहितां भद्रे महिषीगोसमन्विताम् । क्षेत्रग्राममहारामरम्यां चेटीशतान्विताम् ॥ २४-५८ ॥ सुवर्णरश्मिभरितां कस्तूरीचन्द्रचन्दनाम् । गुरुं संतोष्य विधिवत्प्रसादं तत्त्वसंयुतम् ॥ २४-५९ ॥ गृह्णीयाच्छिष्यवर्यस्तु गुरुस्तस्मा अनन्तरम् । बालां प्रकाशयेत्कर्णे दक्षिणे च ततः परम् ॥ २४-६० ॥ पञ्चसिंहासनगता विद्याः पश्चात्प्रकाशयेत् । ततो रहस्यं परमं महात्रिपुरसुन्दरीम् ॥ २४-६१ ॥ प्रकाशयेद्दक्षकर्णे परब्रह्ममयीं प्रिये । सर्वसौभाग्यजननीं भोगमोक्षफलप्रदाम् ॥ २४-६२ ॥ श्रीविद्यां षोडशार्णां तु ब्रह्मानन्दस्फुरत्कलाम् । न प्रकाशये द्देवेशि सर्वस्वमिव सुव्रते ॥ २४-६३ ॥ वेदशास्त्रपुराणेषु यामलेष्वपि सुव्रते । मुप्ता श्रीषोडशार्णेयं निधानमिव संस्मरेत् ॥ २४-६४ ॥ सहोदराय सर्वस्वप्राणदायापि बन्धवे । राज्ञे राज्यप्रदायापि पुत्राय प्राणदाय च ॥ २४-६५ ॥ न देया षोडशार्णेयं देयं सर्वस्वमद्रिजे । सुपुत्रदारसहितं शिरो देयं कथंचन ॥ २४-६६ ॥ न देया षोडशार्णा हि प्राणैः कण्ठगतैरपि । गोपितव्या महाविद्या स्वयोनिरिव पार्वति ॥ २४-६७ ॥ उदके लवणं लीनं यथा भवति शैलजे । मनो भवति वै लीनं पादयोः श्रीगुरौः प्रिये ॥ २४-६८ ॥ तदा देया महाविद्या कृपया षोडशाक्षरी । अक्षरैः सहिता वाऽपि निरक्षरतया स्थिता ॥ २४-६९ ॥ आकाशे नीलिमा देवि भ्रान्त्या दृष्टोदरे यथा । अक्षराणि तथा सन्ति श्रीविद्यायां सुरेश्वरि ॥ २४-७० ॥ षोडशार्णां ब्रह्मरूपां जानीहि परमेश्वरि । यथा रत्नमये दीपे कज्जलं नैव विद्यते ॥ २४-७१ ॥ श्रीविद्यायां यथाऽव्यक्तव्यक्तता वीरवन्दिते । न दद्याद्यस्य कस्यापि दद्यात्प्राणप्रियाय च ॥ २४-७२ ॥ कृतार्थोऽसि शिशोर्वाक्यं प्रवदेद्देशिकोत्तमः । षोडशार्णां महाविद्यां न दद्याद् ब्रह्मरूपिणीम् ॥ २४-७३ ॥ एकोच्चारेण देवेशि वाजपेयस्य कोटयः । अश्वमेधसहस्रं तु तुलां नाऽऽयाति सर्वदा ॥ २४-७४ ॥ एकोच्चारेण देवेशि प्रादक्षिण्यं भुवो भवेत् । धेनूनां कपिलानां हि दत्ता यैः कोटिकोटयः ॥ २४-७५ ॥ एकोच्चारेण देवेशि तुलां नाऽऽयाति सर्वदा । अर्धोदये पुण्यतिथौ हेमभारसहस्रकम् ॥ २४-७६ ॥ तुलापुरुषकोट्यस्तु तुलां नाऽऽयान्ति षोडशीम् । यदा यद्वर्ण्यते वस्तु तदा सर्व निरामयम् ॥ २४-७७ ॥ तथा ज्ञेया महाविद्या षोडशार्णा वरानने । परमात्मस्वरूपेयं विश्वस्पन्दनरूपिणी ॥ २४-७८ ॥ श्वासोच्छ्वासतया देवि षट्शतान्येकविंशतिः । सहस्राणि दिवा रात्रौ हंसः शब्दजपो भवेत् ॥ २४-७९ ॥ स्यन्दनत्वेन सकलं व्याप्य तिष्ठति सर्वतः । आत्मत्वेनाजपा ज्ञेया सूर्यसोमस्वरूपिणी ॥ २४-८० ॥ निरञ्जनस्वरूपा च निराभासस्वरूपिणी । अतनुत्वतनुत्वाभ्यां सूक्ष्मत्वेन वरानने ॥ २४-८१ ॥ प्रबोधापादनेनापि मण्डिता वह्निजायया । षडङ्गैः शोभितां देवीं हंसेनैव प्रपूजिताम् ॥ २४-८२ ॥ अव्यक्तरूपगायत्रीछन्दोवक्त्रां वरानने । साक्षात्परमहंसाभां देवतां परमेश्वरीम् ॥ २४-८३ ॥ श्रीविद्यां व्यापिकां विद्धि परज्योतिः स्वरूपिणीम् । आत्मस्वरूपलिङ्गं हि मायागेहगतं प्रिये ॥ २४-८४ ॥ श्रद्धातरङ्गिणीनीरक्षालितं भववन्दनम् । सुमनोमण्डितं वाऽपि समाधिकुसुमैर्वरम् ॥ २४-८५ ॥ ज्ञानाङ्गारे प्रपञ्चाख्यं धूपं दीपं च चिन्मयम् । अधितिष्ठति सर्वत्र सर्वनैवेद्यमण्डितम् ॥ २४-८६ ॥ निष्प्रपञ्चं निराभासं केवलं ब्रह्मसत्कलम् । षोडशार्णा परा विद्या श्रीविद्येत्यभीधीयते ॥ २४-८७ ॥ शुक्लपक्षे शुभदिने शुभवारे वरानने । मन्त्राद्यारम्भणं कुर्याद्ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥ २४-८८ ॥ न वारमासदोषा हि ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । पवित्रं सर्व देवेशि दानमेव शुभे दिने ॥ २४-८९ ॥ चैत्रे वै निष्फलं ज्ञेयं नीरजायतलोचने । वैशाखे क्षेत्रलाभं च ज्येष्ठे च मरणं ध्रुवम् ॥ २४-९० ॥ आषाढे बन्धुनाशं च श्रावणे च शतायुषम् । क्षयो भाद्रपदे मासि आश्विने रत्नसंपदः ॥ २४-९१ ॥ कातीके तु भवेल्लक्ष्मीर्मार्गशीर्षे धनं महत् । पौषे तु सम्भवेत्क्लेशो माघे सम्पत्तिरुत्तमा ॥ २४-९२ ॥ फाल्गुने सर्वकार्याणि मासानां फलमीदृशम् । शिष्यस्य प्रथमार्णं हि गृहीत्वा सुन्दरि पिरये ॥ २४-९३ ॥ नाम संकल्पयेद्देवि मनोज्ञं स्थिरबुद्धये ॥ श्रीविद्यां हृदये तस्य न्यसेदव्यक्तरूपिणीम् ॥ २४-९४ ॥ श्रीविद्याक्षरपङ्क्तिस्तु परब्रह्मणि चिन्मयी । उदके लवणं लीनं यथा तिष्ठति पार्वति ॥ २४-९५ ॥ तस्माद्ब्रह्ममयीं विद्धि सर्वशास्रेषु योजिताम् ॥ २४-९६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे दीक्षाविधिर्नाम चतुवींशः पटलः ॥ २४ ॥ Devi und Ishvara: Frage und Unterweisung führen zur Erkenntnis. </poem> == पञ्चविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- पवित्रारोपणं वक्ष्ये साधकानां हिताय च । वर्षमात्रकृता पूजा सफला भवति ध्रुवम् ॥ २५-१ ॥ तस्मात्पवित्रपूजा हि कर्तव्या सिद्धिहेतवे । आरभ्य मिथुनार्कं हि तुलासंक्रान्तिमासकम् ॥ २५-२ ॥ अतिरम्या महापूजा पवित्राणां सुरेश्वरि । पक्षद्वयेऽपि पूजा स्याच्चतुर्थ्यामष्टमीदिने ॥ २५-३ ॥ नवम्यां वा चतुर्दश्यां पवित्रारोपणं यजेत् । सौवर्णरौप्यताम्राणां सूक्ष्मसूत्राणि कारयेत् ॥ २५-४ ॥ कार्पाससंभवान्येव पट्टसूत्रसमुद्भवम् । त्रसरीसूत्रसंभूतं पद्मवल्कलसंभवम् ॥ २५-५ ॥ दर्भमुञ्जशणोद्भूतं पवित्राय प्रकल्पयेत् । प्रणवश्चन्द्रमा वह्निर्ब्रह्मा नागो गुहो रविः ॥ २५-६ ॥ साम्बाख्यः सर्वदेवश्च नवतन्तुषु पूजयेत् । शिरोमन्त्रेणाभिमन्त्र्य हृन्मन्त्रेण ततः परम् ॥ २५-७ ॥ प्रक्षालयेत्ततोऽभ्युक्ष्यास्रमन्त्रेण च देशिकः । अवरुध्य च नेत्रेण ग्रथितं कवचेन हि ॥ २५-८ ॥ रोचनाकुङकुमाभ्यां च रक्तचन्दनचन्दनैः । कस्तूरीघुसृणाद्यैश्च कर्पूरैर्न { र्ना } गरैरपि ॥ २५-९ ॥ गैरिकाद्यैवीचित्रं तत्कारयेत्सुमनोहरम् । मूलमन्त्रेण चाभ्युक्ष्य स्थापयेदीशकोणके ॥ २५-१० ॥ पवित्रवृन्दं सकलं षडङ्गैस्तु पवित्रितम् । कृत्वा देवेशि पूर्वस्मिन्दिवसे सद्य एव वा ॥ २५-११ ॥ अष्टोत्तरशतैः सूत्रैर्नवसूत्रेण कल्पितैः । उत्तमं तत्पवित्रं हि तदर्धं मध्यमं स्मृतम् ॥ २५-१२ ॥ तस्याप्यर्धं कनिष्ठं स्यात्त्रिविधं कथितं प्रिये । अधिवासनवेलायां यवान्विस्तार्य सुव्रते ॥ २५-१३ ॥ चतुभीरासनैस्तत्र पुष्पं निक्षिप्य देशिकः । पवित्राणि पवित्राणि पञ्चामृतसमुच्चयैः ॥ २५-१४ ॥ रचितान्यमलैः पञ्चरत्नैः सर्वौषधीगणैः । नववस्त्रयुगेनाथ सम्यगाच्छाद्य सुव्रते ॥ २५-१५ ॥ देवि कुम्भं प्रतिष्ठाप्य पूर्ण चामीकरादिभिः । देवीमावाह्य तत्कुम्भे मूलमन्त्रेण पूजयेत् ॥ २५-१६ ॥ ततः क्रमं समभ्यर्च्य पवित्रार्पणमारभेत् । श्रीविद्यया पवित्राणि गुरोर्नाम्ना च देशिकः ॥ २५-१७ ॥ पवित्रं गुरवे दद्यात्सर्वेभ्यस्तदनन्तरम् । गुरुभ्यस्त्रिविधेभ्यश्च पवित्राण्यर्पयेत्ततः ॥ २५-१८ ॥ तिथिनित्यागणायाथ पवित्रारोपणं यजेत् । नवचक्रस्थितायाथ चक्रेशीनवकाय च ॥ २५-१९ ॥ रश्मिवृन्दाय देवेशि प्रत्येकं भावपूर्वकम् । पवित्रकं समर्प्याथ गुरून् संतोषयेत्प्रिये ॥ २५-२० ॥ स्वर्णालंकारवस्त्रैश्च नानाधनसमुच्चयैः । तत्प्रसादं पवित्रं च धारयेत्तदनन्तरम् ॥ २५-२१ ॥ तदङ्गहोमं निर्वर्त्य पवित्रेण समर्चयेत् । कुमारीपूजनं कुर्यात्ततः सुवासिनीगणम् ॥ २५-२२ ॥ योगिन्यो योगिनश्चैव ब्राह्मणा विविधा गणाः । पूज्या हि परमेशानि यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः ॥ २५-२३ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यापवित्रारोपणविधिर्नाम पञ्चविंशः पटलः ॥ २५ ॥ </poem> == षड्विंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दमनारोपणं वक्ष्ये साधकानां हिताय च । संवत्सरकृता पूजा येन पूर्णा भवेत् प्रिये ॥ २६-१ ॥ तपोभङ्गाय मदनो मम शैलभवे यदा । भस्मीभवत्तदा पत्नी रतिः प्रीतिश्च दुःखिते ॥ २६-२ ॥ तन्नेत्रवारिसंभूता दमनस्य लता भवेत् । तत्सौरभ्यं च सौभाग्यं महदासीत्सुलोचने ॥ २६-३ ॥ तेन संतुष्टसुहृदा वरो दत्तो मया प्रिये । रत्यै प्रीत्यै च तस्मात्तु मदनः प्रकटीकृतः ॥ २६-४ ॥ दमनेन च यो मन्त्री वर्षमध्ये न पूजयेत् । तस्य सांवत्सरी पूजा मदनाय भविष्यति ॥ २६-५ ॥ इति तस्मै वरो दत्तो मयैव सुरवन्दिते । तस्माद्दमनपूजा हि कर्तव्या वीरवन्दिते ॥ २६-६ ॥ अन्यथा तत्फलं वर्षकृतं कामाय जायते । समूलं दमनं देवि स्थापयेत्पात्रके वरे ॥ २६-७ ॥ दमनं नवधा कूर्यात्पूजयेत्तदनन्तरम् । आनन्देश्वरबीजेन ततो भिन्नेन सुन्दरि ॥ २६-८ ॥ आनन्देश्वरबीजेन नवधा बिन्दुना सह । नवप्रकारभिन्नाङ्गं दमनं पूजयेत्क्रमात् ॥ २६-९ ॥ अघोरविद्यया पश्चादभिषिच्य तमेव हि । पूर्वोक्तया दक्षिणस्यां दिशि सिंहासनोक्तया ॥ २६-१० ॥ अस्त्रेण रक्षणं कुर्यात्कवचेन ततः परम् । बद्ध्वा त्रिशूलमुद्रां तु भ्रामयेद्दमनोपरि ॥ २६-११ ॥ चैत्रे सितचतुर्दश्यां दमनारोपणं भवेत् । उद्धरेदस्त्रमन्त्रेण हृदयेन च लेपयेत् ॥ २६-१२ ॥ श्रीखण्डघुसृणेन्द्राद्यैरधिवासं च कारयेत् । प्रथमे दिवसे कुर्यादधिवासनमुत्तमम् ॥ २६-१३ ॥ सद्योऽधिवासनं वाऽपि वर्षपूर्जासुसिद्धये । प्रातःकाले चतुर्दश्यां नित्यार्चानन्तरं ततः ॥ २६-१४ ॥ नवकोणं विरच्याथ सिन्दुरेण महाप्रभम् । कलशान्नव संस्थाप्य हेमरत्नादिपूरितान् ॥ २६-१५ ॥ एकं वा कलशं रम्यं स्थापयेद्देशिकोत्तमः । दक्षतो मण्डलं कृत्वा कुङ्कुमाद्यैवीचित्रितम् ॥ २६-१६ ॥ अशोकतरुमालिख्य त्रिकोणं मण्डलं लिखेत् । तन्मध्ये पूजयेत्कामं तरुणं चारुणप्रभम् ॥ २६-१७ ॥ रक्तवस्रं रक्तभूषं वामदक्षिणयोः प्रिये । रतिप्रीतिविशोभाढ्यं पञ्चबाणं धनुर्धरम् ॥ २६-१८ ॥ बसन्तसहितं कामं कदम्बवनमध्यगम् । मन्त्रेणानेन तं कामं पूजयेत्सिद्धिहेतवे ॥ २६-१९ ॥ वाग्भवं भुवनेशानीं श्रियं कामात्मकेन च । कामाय नम आलिख्य विद्येयं नववणीनी ॥ २६-२० ॥ कामबीजत्रयं चोक्त्वा रत्यात्मकमुच्चरेत् । रत्यै नमश्चाष्टवर्णां रतिविद्या वरानने ॥ २६-२१ ॥ प्रीतिं वदेद्रतिस्थाने प्रीतिमन्त्रोऽष्टवर्णकः । गौरश्यामे रतिप्रीती क्रमेण मणिभूषणे ॥ २६-२२ ॥ पद्मताम्बूलहस्ते च रक्तवस्त्रविराजिते । दिव्याभरणभूषे च पुष्पदामविराजिते ॥ २६-२३ ॥ वामदक्षिणयोर्ध्यात्वा कामस्य तदनन्तरम् । वसन्तं पूजयेत्पश्चात्कदम्बवनमध्यगम् ॥ २६-२४ ॥ गौरवर्णं वामहस्ते सुधापूर्णघटान्वितम् । दक्षहस्तेन दधतं नानापुष्पसमुच्चयम् ॥ २६-२५ ॥ साङ्गं कामं प्रपूज्याथ धूपदीपादि दर्शयेत् । दमने पूजितः कामः सर्वकार्याणि साधयेत् ॥ २६-२६ ॥ तेन सम्यक्प्रपूज्याथ महात्रिपुरसुन्दरीम् । क्रमं समर्चयेत्सम्यक्कुमारीर्भोजयेद्बुधः ॥ २६-२७ ॥ सुवासिनीश्च सम्पूज्य योगिनीगणमर्चयेत् । ब्राह्मणान् परिपूज्याथ नानादर्शनपारगान् ॥ २६-२८ ॥ तदङ्गहवनात्पश्चाद्गुरुं रत्नादिभूषणैः । स्वर्णभारसहस्रैश्च दिव्यवस्त्रमनोरमैः ॥ २६-२९ ॥ पूजयित्वा ततो देवि पूर्णाहुतिमथोच्चरेत् । अनेन विधिना देवि दमनारोपणं यजेत् ॥ २६-३० ॥ तस्य सांवत्सरी पूजा सफला शैलसंभवे ॥ २६-३१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे देवीश्वरसंवादे श्रीविद्यादमनारोपणविधिर्नाम षड्विंशः पटलः ॥ २६ ॥ ==स्रोतः == *[https://wiki.yoga-vidya.de/Jnanarnava_Tantra_Sanskrit_Devanagari ज्ञानार्णवतन्त्रम्] a7adyp4ai98da08za6b7ntwka6we5qo 418701 418700 2026-10-03T16:40:50Z अनुनाद सिंह 1115 /* षड्विंशः पटलः */ 418701 wikitext text/x-wiki ॥ श्रीः ॥ '''ईश्वरप्रोक्तं ज्ञानार्णवतन्त्रम् ==प्रथमः पटलः == <poem> अथ प्रथमः पटलः श्रीदेव्युवाच -- गणेशनन्दिचण्डेशसुरेन्द्रपरिवारित । सर्ववन्द्य गणाधीश किं त्वया जप्यते सदा ॥ १-१ ॥ अक्षमालेति किं नाम संशयो मे हृदि स्थितः । शब्दातीतं परं ब्रह्म त्वमेव परमार्थवित् ॥ १-२ ॥ कथयाऽऽनन्दनिष्यन्दसान्द्रमानसनिश्चयात् । ईश्वर उवाच -- कथयामि वरारोहे यन्मया जप्यते सदा ॥ १-३ ॥ अकारादिक्षकारान्ता मातृका पीठरूपिणी । चतुर्दशस्वरोपेता बिन्दुत्रयविभूषिता ॥ १-४ ॥ अनुस्वारेण देवेशि बिन्दुनैकेन मण्डिता । विसर्गेण च बिन्दुभ्यां संलग्नाभ्यां विराजिता ॥ १-५ ॥ कलामण्डलमाख्यातं शक्तिरूपं महेश्वरि । ककारादिक्षकारान्ता वर्णास्तु शिवरूपिणः ॥ १-६ ॥ व्यञ्जनत्वात्सदाऽऽनन्देनोच्चारसहिता यतः । उच्चरेत्स्वरसंभिन्नांस्तदा देवि न संशयः ॥ १-७ ॥ पञ्चाशद्वर्णरूपेण शब्दाख्यं वस्तु सुव्रते । अकारः प्रथमो देवि क्षकारोऽन्तिम इष्यते ॥ १-८ ॥ अक्षमालेति विख्याता मातृका वर्णरूपिणी । शब्दब्रह्मस्वरूपेयं शब्दातीतं तु जप्यते ॥ १-९ ॥ शब्दातीतं परं धाम गणनारहितं सदा । आत्मस्वरूपं जानीहि हंसस्तु परमेश्वरः ॥ १-१० ॥ अस्मिन्नेव परे तत्त्वे बिन्दुत्रयविभूषिते । मातृकासंपुटत्वेन संस्थितं व्यक्तिमागतम् ॥ १-११ ॥ बिन्दुत्रयं प्रवक्ष्यामि बीजरूपं वरानने । हकारं बिन्दुरूपेण ब्रह्माणं विद्धि पार्वति ॥ १-१२ ॥ सकारः सर्गबिन्दुभ्यां हरिश्चाहं सुरेश्वरि । अविनाभावसंस्थानाल्लोके हरिहराविति ॥ १-१३ ॥ ब्रह्मबिन्दुर्महेशानि वामा शक्तिनीगद्यते । विश्वं वमति यस्मात्तद्वामेयं परिकीतीता ॥ १-१४ ॥ ज्येष्ठा तु वैष्णवी शक्तिः पालयन्ती जगत्त्रयम् । ततो रौद्री ग्रसन्ती तु क्रमेण परमेश्वरी ॥ १-१५ ॥ एवं बिन्दुत्रयं विद्धि गुणत्रयविभूषितम् । बिन्दुशब्देन शून्यं तु तथाऽपि गुणसूचकम् ॥ १-१६ ॥ इच्छाज्ञानक्रियारूपं भूर्भुवःस्वःस्वरूपकम् । पुरत्रयात्मकं विद्धि तत्त्वत्रयमयं प्रिये ॥ १-१७ ॥ बिन्दुत्रये महेशानि सर्वमेतत्प्रतिष्ठितम् । अम्बिकाबिन्दुभिर्देवि गुणत्रयपरम्परा ॥ १-१८ ॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश्च बिन्दुत्रयभवा शिवे । जाग्रत्सत्त्वगुणा ज्ञेया केवलं शक्तिरूपिणी ॥ १-१९ ॥ मनोव्यावृत्तिविस्तारा दुःखदोषाभिलाषिणी । शिवरूपा सुषुप्तिस्तु सर्वव्यावृत्तिहारिणी ॥ १-२० ॥ देहधर्मपरित्यक्ता शिवतत्त्वस्वरूपिणी । तमोगुणमयी कर्म ग्रसन्ती मोक्षरूपिणी ॥ १-२१ ॥ सुषुप्त्यन्ते जागरादौ स्वप्नावस्था रजोमयी । उभयैर्लक्षणैर्युक्ता तृष्णालक्षणलक्षिता ॥ १-२२ ॥ अवस्थात्रयमेतत्तु कथितं बिन्दुसंभवम् । एतस्मिन्बैन्दवे ज्ञाते तुर्यावस्थां शृणु प्रिये ॥ १-२३ ॥ निद्रादौ जागरस्यान्ते स्फुरत्तामात्रलक्षणा । अवस्था पूर्णतां प्राप्ता तुर्यावस्था परा कला ॥ १-२४ ॥ भावाभावपरित्यक्ता गुणातीता सुनिश्चला । इयमेव यदा देवि मनसा प्राप्यते सदा ॥ १-२५ ॥ उन्मनी नाम सद्रूपा ज्ञानवल्ली चिदात्मिका । बिन्दुत्रयेण नादेन प्रसृताऽऽनन्दरूपिणी ॥ १-२६ ॥ बिन्दुत्रयसमायोगात् त्रिपुरानामरूपिणी । वर्णातीता सवर्णाऽपि केवलं ज्ञानचित्कला ॥ १-२७ ॥ एनां विद्यां समाराध्य सर्वज्ञत्वं मयि प्रिये । उपास्यते मया देवि त्रिपुरा चाक्षमालया ॥ १-२८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे स्वरूपज्ञेयमात्रं नाम प्रथमः पटलः ॥ १॥ == द्वितीयः पटलः == <poem> अथ द्वितीयः पटलः श्री देव्युवाच -- त्रिपुरा परमेशान ज्ञानमार्गेण सूचिता । तत्त्वरूपेण कथय यद्यहं तव वल्लभा ॥ २-१ ॥ त्रिपुरायाः प्रकारस्तु मन्त्रभेदश्च किंविधः । सर्वं तच्छ्रेतुमिच्छामि येन सौभाग्यमाप्नुयाम् ॥ २-२ ॥ ईश्वर उवाच -- त्रिपुरा त्रिविधा देवि बालां तु प्रथमं शृणु । यया विज्ञातया देवि साक्षात्सुरगुरुर्भवेत् ॥ २-३ ॥ सूर्यस्वरं समुच्चार्य बिन्दुनादकलान्वितम् । स्वरान्तं पृथिवीयुक्तं तूर्यस्वरविभूषितम् ॥ २-४ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं सर्गवान्भृगुरव्ययः । शक्रस्वरसमोपेतो विद्येयं त्र्यक्षरी मता ॥ २-५ ॥ गङ्गातरङ्गकल्लोलवाक्पटुत्वप्रदायिनी । महासौभाग्यजननी महासारस्वतप्रदा ॥ २-६ ॥ महासौन्दर्यसुभगा महामृत्युविनाशिनी । ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्रादिवन्दिता पापहारिणी ॥ २-७ ॥ सर्वतीर्थमयी देवी स्वर्णरत्नादिदायिनी । सर्वलोकमयी देवी सर्वलोकवशंकरी ॥ २-८ ॥ सर्वक्षेत्रमयी देवी सर्वकार्यार्थसाधिका । महामोक्षप्रदा शान्ता महामुक्तिप्रदायिनी ॥ २-९ ॥ वक्त्रकोटिसहस्रैस्तु जिह्वाकोटिशतैरपि । वणीतुं नैव शक्येयं विद्येयं त्र्यक्षरी परा ॥ २-१० ॥ पञ्चवक्त्रेण जिह्वाभिः पञ्चभिर्नैव शक्यते । वाग्भवेनेन्दुमहसा वागीशत्वप्रदायिनी ॥ २-११ ॥ कामराजेन बीजेन शक्रगोपस्फुरत्त्विषा । त्रैलोक्यं मोहयन्तीयं शक्तिबीजेन सुव्रते ॥ २-१२ ॥ स्फुरत्सुवर्णवर्णेन सौभाग्यं तस्य मन्दिरे । एतस्याः साधनं देवि कथयामि समासतः ॥ २-१३ ॥ प्रातरुत्थाय देवेशि ब्रह्मरन्ध्रे निजं गुरुम् । स्मृत्वा देवीमयो भूत्वा तत्प्रभापटलामलः ॥ २-१४ ॥ स्नानकर्म ततः कुर्यान्मूलमन्त्रं स्मरन्बुधः । त्रिवारमञ्जलौ वारि मन्त्रयित्वा तु मूर्धनि ॥ २-१५ ॥ निक्षिपेत् परमेशानि त्रिधा चाऽऽचम्य तर्पयेत् । त्रिधा च प्रोक्षयेद्देहं सूर्यायार्घं निवेदयेत् ॥ २-१६ ॥ मूलमन्त्रेण देवेशि सूर्यमन्त्रेण वा प्रिये । शिवबीजं वह्निसंस्थं वामनेत्रविभूषितम् ॥ २-१७ ॥ बिन्दुनादसमायुक्तं हंसःपदमथोच्चरेत् । अनेन मनुना देवि सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् ॥ २-१८ ॥ यथाशक्त्या जपेन्मन्त्रं गायत्रीं परमेश्वरीम् । मूलविद्याद्यमुच्चार्य वागीश्वरि च विद्महे ॥ २-१९ ॥ द्वितीयं बीजमुच्चार्य कामेश्वरि च धीमहि । तृतीयं बीजमुच्चार्य तन्नः शक्तिः प्रचोदयात् ॥ २-२० ॥ यथाशक्त्या जपेत्पश्चाद्यागमण्डपमाविशेत् । धातारं च विधातारं गङ्गां च यमुनां तथा ॥ २-२१ ॥ द्वारश्रियं देहलीं च पुरुषं वास्तुसंज्ञकम् । संपूज्य परमेशानि पूजयेदासनं बुधः ॥ २-२२ ॥ पराबीजं समुच्चार्य ततश्चाऽऽधारपूर्वकम् । शक्तीतिपदमालिख्य कमलासनमालिखेत् ॥ २-२३ ॥ ङेन्तं नमःपदं कृत्वा चाऽऽसनस्य मनुः प्रिये । उपविश्य ततो देवि भूतान् संत्रासयेद्बुधः ॥ २-२४ ॥ भूतशुद्धिविधिं कुर्यात्प्राणायामत्रयेण तु । वायुबीजं समुच्चार्य षट्कोणादागतं महत् ॥ २-२५ ॥ कृष्णवर्णं महेशानि शोषयेदेनसः तनुम् । आसने सम्यगासीनो वामेनाऽऽपूर्य चोदरम् ॥ २-२६ ॥ कुम्भकेन त्रिरावृत्त्या दक्षिणेन च रेचयेत् । कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठेर्यन्नासापुटधारणम् ॥ २-२७ ॥ प्राणायामः स विज्ञेयस्तर्जनीमध्यमे विना । वामकुक्षिस्थितं पापपुरुषं कज्जलप्रभम् ॥ २-२८ ॥ ब्रह्महत्या शिरो यस्य स्वर्णस्तेयं भुजद्वयम् । सुरापानहृदा युक्तं गुरुतल्पकटिद्वयम् ॥ २-२९ ॥ तत्संसगीपदद्वन्द्वमङ्गप्रत्यङ्गपातकम् । उपपातकरोमाणं कृष्णश्मश्रुविलोचनम् ॥ २-३० ॥ खड्गचर्मधरं क्रुद्धं कुक्षौ पापं विचिन्तयेत् । शोषयेद्वायुबीजेन देहं च परमेश्वरि ॥ २-३१ ॥ पापेन सहितं शुष्कं कृत्वा तेन क्रमेण हि । वह्निबीजेन संदग्धं पापेन सहितं शिवे ॥ २-३२ ॥ पापेन रहितं पश्चात्प्लावयेदमृताम्बुना । प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेण जीवं देहे निधापयेत् ॥ २-३३ ॥ मुखवृत्तं समुच्चार्य हंसस्तु विपरीततः । उच्चरेत्परमेशानि विद्येयं त्र्यक्षरी भवेत् ॥ २-३४ ॥ प्राणप्रतिष्ठामन्त्रोऽयं सर्वकर्माणि साधयेत् । तेनैव विधिना देवि स्थिरी कुर्यान्निजां तनुम् ॥ २-३५ ॥ विशुद्धदेहो देवेशि न्यासं कुर्यात्समाहितः । ऋषिरस्य महेशानि दक्षिणामूतीरव्ययः ॥ २-३६ ॥ न्यसेच्छिरसि पूज्यत्वात्पङ्क्तश्छन्दो मुखे प्रिये । देवता हृदये बाला त्रिपुरा परमेश्वरी ॥ २-३७ ॥ बीजं तु वाग्भवं शक्तिस्तार्तीयं कीलकं तथा । कामराजं महेशानि छन्दो न्यास उदाहृतः ॥ २-३८ ॥ नाभ्यादिपादपर्यन्तं गलादानाभि चापरम् । मूर्धादिगलपर्यन्तं त्र्यक्षरीं विन्यसेत्क्रमात् ॥ २-३९ ॥ वामपाणितले चैक दक्षपाणितले तथा । उभयोः संपुटे विद्यां त्रिबीजां विन्यसेत्प्रिये ॥ २-४० ॥ पञ्च बाणान्क्रमेणैव कराङ्गुलिषु विन्यसेत् । अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं क्रमेण परमेश्वरि ॥ २-४१ ॥ थान्तद्वयं समालिख्य वन्हिसंस्थ क्रमेण हि । मुखवृत्तेन नेत्रेण वामेन परिमण्डितम् ॥ २-४२ ॥ बाणद्वयमिदं प्रोक्तं मादनं भूमिसंस्थितम् । चतुर्थस्वरबिन्द्वाढ्यं नावरूपं वरानने ॥ २-४३ ॥ फान्तं क्रमसमायुक्तं वामकर्णविभूषितम् । बिन्दुनादसमायुक्तं सर्गवांश्चन्द्रमाः प्रिये ॥ २-४४ ॥ पञ्च बाणा महेशानि नामानि शृणु पार्वति । क्षोभणद्रावणौ देवि तथा कर्षणसंज्ञकः ॥ २-४५ ॥ वश्योन्मादौ क्रमेणैव नामानि परमेश्वरि । कामास्तत्रैव विज्ञेयास्तेषां बीजानि संशृणु ॥ २-४६ ॥ पराबीजं मध्यबाणं वाग्भवं परमेश्वरि । तूर्यबाणं ततश्चैव स्त्रीबीजं च क्रमात्प्रिये ॥ २-४७ ॥ पञ्च कामा इमे देवि नामानि शृणु वल्लभे । काममन्मथकन्दर्पमकरध्वजसंज्ञकाः ॥ २-४८ ॥ मीनकेतुर्महेशानि पञ्चमः परिकीतीतः । एतान्विन्यस्य देवेशि करन्यासं ततः परम् ॥ २-४९ ॥ मूलविद्यां द्विरावृत्त्या सर्वाङ्गुलितलेषु च । षडङ्गक्रमयोगेन मातृकां विन्यसेत्ततः ॥ २-५० ॥ मातृकां शृणु देवेशि न्यासात्पापनिकृन्तनीम् । ऋषिर्ब्रह्माऽस्य मन्त्रस्य गायत्रं छन्द उच्यते ॥ २-५१ ॥ देवता मातृका देवि बीजं व्यञ्जनसंचयः । शक्तयस्तु स्वरा देवि षडङ्गन्यासमाचरेत् ॥ २-५२ ॥ अंआंमध्ये कवर्गं च इं ई मध्ये चवर्गकम् । उं ऊं मध्ये टवर्गं च एं एं मध्ये तवर्गकम् ॥ २-५३ ॥ ओं औ मध्ये पवर्गं च क्रमेण परमेश्वरि । अनुस्वारविसर्गांन्ते यशवर्गौ सलक्षकौ ॥ २-५४ ॥ हृदयं च शिरा देवि शिखां च कवचं ततः । नेत्रमस्त्रं न्यसेन्ङेन्तं नमःस्वाहाक्रमेण तु ॥ २-५५ ॥ वषड्ढुंवौषडन्तं च फडन्तं योजयेत्प्रिये । षडङ्गोऽयं मातृकायाः सर्वपापहरः स्मृतः ॥ २-५६ ॥ द्व्यष्टपत्राम्बुजे कण्ठे स्वरान्षोडश विन्यसेत् । द्वादशच्छदहृत्पद्मे कादीन्द्वादश विन्यसेत् ॥ २-५७ ॥ दशपत्राम्बुजे नाभौ डकारादीन्न्यसेद्दश । षट्पत्रे लिङ्गसंस्थे च बकारादीन्न्यसेच्च पट् ॥ २-५८ ॥ आधारे चतुरो वर्णान्न्यसेद्वादींश्चतुर्दले । हक्षौ भ्रूमध्यगे पद्मे द्विदले विन्यसेत्प्रिये ॥ २-५९ ॥ इत्यन्तर्मातृकां न्यस्य सर्वाङ्गन्यासमाचरेत् । मूर्धनि मुखवृत्ते च नेत्रकर्णेषु पार्वति ॥ २-६० ॥ नासागण्डोष्ठदन्तेषु मूर्धास्येषु च विन्यसेत् । पाणिपादयुगस्यान्ते संध्यग्रेषु क्रमात्प्रिये ॥ २-६१ ॥ पार्श्वद्वये पृष्ठनाभिजठरेषु क्रमान्न्यसेत् । यादीन्सधातुकान्देवि क्रमेणैव ततो न्यसेत् ॥ २-६२ ॥ त्वगसृग्मांसमेदोस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः । प्राणात्मा चैव जीवात्मा परमात्मा च विन्यसेत् ॥ २-६३ ॥ हृदये बाहुमूले च तथाऽपरगले प्रिये । कक्षयोर्हृदयप्रान्ते पाणिपादयुगे तथा ॥ २-६४ ॥ जठराननयोर्देवि व्यापकं च क्रमान्न्यसेत् । पञ्चाशद्वर्णरूपां च कन्दर्पशशिभूषणाम् ॥ २-६५ ॥ शुद्धस्फटिकसंकाशां शुद्धक्षौमविराजिताम् । मुक्तावज्रस्फुरद्भूषां जपमालां कमण्डलुम् ॥ २-६६ ॥ पुस्तकं वरदानं च विभ्रतीं परमेश्वरीम् । एवं ध्यात्वा न्यसेत्पश्चाद्विद्यान्यासं सुरेश्वरि ॥ २-६७ ॥ कुर्वीत देहसंन्नाहं त्रिभिर्बीजैः क्रमात्प्रिये । करयोवीन्यसेदादौ मणिबन्धे तले नखे ॥ २-६८ ॥ दक्षे वामे च विन्यस्य कक्षकूर्परपाणिषु । पुनर्दक्षे च वामे च पादयोश्च तथा न्यसेत् ॥ २-६९ ॥ पादान्ते हृदये लिङ्गे न्यसेद्देवि ततः परम् । एतेष्वङ्गेषु देवेशि संहारक्रमतो न्यसेत् ॥ २-७० ॥ विद्यां सृष्टिक्रमेणैव जानीहि परमेश्वरि । ततो न्यसेन्महादेवि नवयोन्यङ्किताभिधम् ॥ २-७१ ॥ कर्णयोश्चुबुके भूयः शङ्खयोर्मुखमण्डले । नेत्रयोर्नासिकायां च बाहुयुग्मे हृदि प्रिये ॥ २-७२ ॥ तथा कूर्परयोर्नाभौ जान्वोरन्धुनि विन्यसेत् । पादयोर्देवि गुह्ये च पार्श्वयोर्हृत्स्तनद्वये ॥ २-७३ ॥ कण्ठे च नवयोन्याख्यं न्यसेद् बीजत्रयात्मकम् । षडङ्गमाचरेद्देवि द्विरावृत्त्या क्रमेण तु ॥ २-७४ ॥ त्रिद्व्येकदशकत्रिद्विसंख्यया शैलसंभवे । अङ्गुलीनां पुनर्देवि बाणान्कामांश्च विन्यसेत् ॥ २-७५ ॥ ललाटगलहृन्नाभिमूलाधारेषु वै क्रमात् । मूलेन व्यापकं कृत्वा प्राणायामं समाचरेत् ॥ २-७६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे बालान्यासविधिर्नाम द्वितीयः पटलः ॥ २ ॥ </poem> == तृतीयः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- एवं विन्यस्तदेहः सन्समाहितमनास्ततः । अन्तर्यागविधिं कुर्यात्साक्षाद्ब्रह्ममयं प्रिये ॥ ३-१ ॥ मूलाधारे मूलविद्यां विद्युत्कोटिसमप्रभाम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशां चन्द्रकोटिद्रवां प्रिये ॥ ३-२ ॥ बिसतन्तुस्वरूपां तां बिन्दुत्रिवलयां प्रिये । ऊर्ध्वशक्तिनिपातेन सहजेन वरानने ॥ ३-३ ॥ मूलशक्तिदृढत्वेन मध्यबीजप्रबोधतः । परमानन्दसंदोहसानन्दं चिन्तयेत्पराम् ॥ ३-४ ॥ इत्यन्तर्यजनं कृत्वा बाह्यपूजां समाचरेत् । तत्र प्राङ्मुख आसीनश्चक्रोद्धारं समाचरेत् ॥ ३-५ ॥ सुस्थले श्रीभवे पट्टे लिखेद्यन्त्रमनुत्तमम् । ईशानादग्निपर्यन्तमृजुरेखां समालिखेत् ॥ ३-६ ॥ ईशादग्नेस्तदग्राभ्यां रेखे आकृष्य देशिकः । एकीकृत्य च वारुण्यां शक्तिरेखा परा प्रिये ॥ ३-७ ॥ त्रिकोणाकाररूपेयं तस्या उपरि संलिखेत् । त्रिकोणाकाररूपात्तु शक्तिद्वयमुदाहृतम् ॥ ३-८ ॥ पूर्वशक्त्यग्रभागे तु मानयष्टिवदालिखेत् । रेखां तु परमेशानि वायुराक्षसकोणगाम् ॥ ३-९ ॥ संधिभेदक्रमेणैव तयोः शक्त्योस्ततः परम् । रेखे आकृष्य कोणाभ्यां तदग्रात्पूर्वगे कुरु ॥ ३-१० ॥ वह्निमण्डलमेतत्तु पूर्वाग्रं वीरवन्दिते । एकेन वह्निना शक्तिद्वयेनैतद्भवेत्प्रिये ॥ ३-११ ॥ नवयोनिविशोभाढ्यं चक्रराजमिदं प्रिये । सर्वसौभाग्यजनकं सर्वैश्वर्यप्रदायकम् ॥ ३-१२ ॥ सर्वसिद्धिप्रदं रोगहरणं धनदायकम् । एतद्बाह्ये तु संलेख्यं वृत्तं पूर्णेन्दुसंनिभम् ॥ ३-१३ ॥ तल्लग्नमष्टपत्रं च ग्रन्थिभिश्चाष्टभिर्युतम् । ग्रन्थयः प्रणवाभ्यां च संपुटत्वेन कारयेत् ॥ ३-१४ ॥ ग्रन्थयः कुलिशा ज्ञेयाः प्रणवैरेव सुव्रते । त्रिशूलाष्टकमालिख्य चतुरस्रं लिखेत्प्रिये ॥ ३-१५ ॥ चतुर्द्वारविशोभाढ्यं सर्वानन्दकरं तथा । हसौःकारं त्रिकोणान्तः सांलिख्य वरवणीनि ॥ ३-१६ ॥ कामबीजं मध्यमं यदष्टकोणेषु संलिखेत् । स्वरान् षोडश देवेशि युग्मयुग्ममभेदतः ॥ ३-१७ ॥ दलाष्टकेषु संलिख्य पश्चिमादिप्रदक्षिणम् । ग्रन्थिस्थानेषु वर्गाणां कादीनां परमेश्वरिः ॥ ३-१८ ॥ विलिखेत्सप्तसंख्यानामाद्यार्णं क्रमतः प्रिये । क्षकारमष्टमे योज्यं शेषान्वर्णान्क्रमेण तु ॥ ३-१९ ॥ त्रिशूलाग्रेषु संलिख्य पश्चिमादिक्रमेण तु । तद्बाह्ये मातृकावृत्तं विलिख्य परमेश्वरि ॥ ३-२० ॥ चतुरस्रे महेशानि मातृकां कामगभीताम् । विलिख्य पूजयेद्यन्त्रं हेमरौप्यादिपट्टके ॥ ३-२१ ॥ ताम्रे वा दर्पणे ताले काश्मीरप्रभवेऽपि वा । चन्दनाद्यन्विते भूमौ कुङ्कुमेनाथ वा पुनः ॥ ३-२२ ॥ सिन्दूररजसा वाऽपि कस्तूरीघुसृणेन्दुभिः । भूर्जे गोरोचनाद्रव्यैः कल्पितं मानसेऽथ वा ॥ ३-२३ ॥ सुवर्णरत्नलेखिन्या सर्वकार्यार्थसाधकः । विलिख्य यन्त्रं देवेशि पूजाद्रव्यैः प्रपूजयेत् ॥ ३-२४ ॥ कुलागमक्रमेणैव ध्यात्वा ब्रह्मविकाशिनीम् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं बिसतन्तुतनीयतीम् ॥ ३-२५ ॥ उद्यदादित्यरुचिरां स्मरेदशुभशान्तये । भ्रमदूभ्रमरनीलाभधम्मिल्लामलपुष्पिणीम् ॥ ३-२६ ॥ ब्रह्मरन्ध्रस्फुरद्भृङ्गमुक्तारेखाविराजिताम् । मुक्तारेखालसद्रत्नतिलकां मुकुटोज्ज्वलाम् ॥ ३-२७ ॥ विशुद्धमुक्तारत्नाढ्यां चन्द्ररेखाकिरीटिनीम् । भ्रमद्भ्रमरनीलाभनयनत्रयराजिनीम् ॥ ३-२८ ॥ सूर्यभास्वन्महारत्नकुण्डलालङ्कृतां पराम् । शुक्राकारस्फुरन्मुक्ताहारभूषणभूषिताम् ॥ ३-२९ ॥ ग्रैवेयाङ्गदमुक्ताभिः स्फुरत्कान्तिविराजिताम् । गङ्गातरङ्गकर्पूरशुभ्राम्बरविराजिताम् ॥ ३-३० ॥ श्रीखण्डवल्लीसदृशबाहुवल्लीविराजिताम् । कङ्कणादिलसद्भूषां मणिबन्धलसत्प्रभाम् ॥ ३-३१ ॥ प्रवालपल्लवाकारपाणिपल्लवराजिताम् । वज्रवैदूर्यमुक्तालिमेखलां विमलप्रभाम् ॥ ३-३२ ॥ रक्तोत्पलदलाकारपादपल्लवभूषिताम् । नक्षत्रमालासंकाशमुक्तामञ्जीरमण्डिताम् ॥ ३-३३ ॥ वामेन पाणिनैकेन पुस्तकं चापरेण तु । अभयं च प्रयच्छन्तीं साधकाय वरानने ॥ ३-३४ ॥ अक्षमालां च वरदं दक्षपाणिद्वयेन हि । दधतीं चिन्तयेद्देवीं वश्यसौभाग्यवाक्प्रदाम् ॥ ३-३५ ॥ क्षीरकुन्देन्दुधवलां प्रसन्नां संस्मरेत्प्रिये ॥ ३-३६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीध्यानं नाम तृतीयः पटलः ॥ ३॥ </poem> == चतुर्थः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- चक्रमण्डलमाख्यातं न पूजा तत्र मण्डले । कथिता परमेशान श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ४-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूजामण्डलमुत्तमम् । पीठपूजां विधायादौ रविदेवीविराजिताम् ॥ ४-२ ॥ वामा ज्येष्ठा च रौद्री च अम्बिकेच्छा ततः परम् । ज्ञाना क्रिया कुब्जिका च ऋद्धिश्चैव विषघ्निका ॥ ४-३ ॥ दूतरी चैव आनन्दा देवि द्वादश शक्तयः । मुक्ताफलामलमणिस्फुरच्छत्रं शशिप्रभम् ॥ ४-४ ॥ गङ्गातरङ्गधवलं चामरद्वयमद्रिजे । नवरत्नस्फुरद्दीप्ति ताम्बूलस्य करण्डकम् ॥ ४-५ ॥ मल्लिकामालतीजातीशतपत्रादिदामभिः । पूर्णं रत्नमयं भाण्डं तथाऽलङ्कारपूरिताम् ॥ ४-६ ॥ पेटिकां व्यजनद्वन्द्वं नवरत्नाभिभूषितम् । नीलकण्ठस्य पिच्छैस्तु तथोशीरविराजितम् ॥ ४-७ ॥ कर्पूरमृगनाभ्याढ्यं कुङ्कुमक्षोदमण्डितम् । चषकं स्वर्णरचितं कङ्कतीं हीरराजिताम् ॥ ४-८ ॥ कज्जलस्य शलाकां च करण्डं चन्द्रपूरितम् । दधानाः परमेशानि शक्तयः पीठसंस्थिताः ॥ ४-९ ॥ पूर्वादिपरितः पूज्या रविसंख्या वरानने । संपूज्य मध्ये देवेशि प्रेतसिंहासनं यजेत् ॥ ४-१० ॥ रत्नस्वर्णाकृति स्फारं दीप्तिमच्छुद्धमव्ययम् । पञ्चप्रेतासनं साक्षान्मोक्षदायि न संशयः ॥ ४-११ ॥ श्रीदेव्युवाच -- पञ्च प्रेतान् महेशान ब्रूहि तेषां तु कारणम् । निर्जीवा अविनाशस्ते नित्यरूपाः कथं विभो ॥ ४-१२ ॥ निर्जीवे नाश एवास्ति ते कथं नित्यतां गताः । ईश्वर उवाच -- साधु पृष्टं त्वया भद्रे पञ्चप्रेतमयं कथम् ॥ ४-१३ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । पञ्च प्रेता वरारोहे निश्चला एव सर्वदा ॥ ४-१४ ॥ ब्रह्मणः परमेशानि मातृत्वं सृष्टिरूपकम् । वामाशक्तेस्तु विज्ञेयं ब्रह्मा प्रेतो न संशयः ॥ ४-१५ ॥ शिवस्य करणं नास्ति शक्तेस्तु करणं सदा । ब्रह्माण्डलक्षनिर्माणं जायते शक्तितः प्रिये ॥ ४-१६ ॥ अत एव महेशानि शिवः प्रेतो न संशयः । विष्णौ च पालनं नास्ति पालयन्ती परा शिवा ॥ ४-१७ ॥ ज्येष्ठाभिधा महेशानि सैव विष्णुरितीरिता । विष्णुस्तु निश्चलो देवि वैष्णवी व्याप्तिकारिणी ॥ ४-१८ ॥ पालयन्ती जगत्सर्वं विश्वनाटककारिणी । अत एव महेशानि विष्णुः प्रेतो न संशयः ॥ ४-१९ ॥ रुद्रस्तु परमं तत्त्वं शिवो निश्चल एव हि । ग्रसन्ती रुद्रशक्तिस्तु तमोरूपा वरानने ॥ ४-२० ॥ गुणत्रयं शिवे नास्ति गुणातीतः परमेश्वरः । निर्गुणस्य कथं ग्रासो निश्चलस्य वरानने ॥ ४-२१ ॥ ग्रसन्ती रुद्रशक्तिस्तु त्रैलोक्यं सचराचरम् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च गुणातीताः सदा प्रिये ॥ ४-२२ ॥ सगुणाः परमेशानि सृष्टिस्थितिलयात्मकाः । ईश्वरोऽपि वरारोहे महाप्रेतः सदाऽनघे । शिवे निश्चलता कस्मादीश्वरत्वं भवेत्प्रिये ॥ ४-२३ ॥ यः कर्ता च स्वयं हर्ता स ईशो नान्यथा भवेत् । कर्तृहर्तृत्वयुगलं निश्चले न हि सुन्दरि ॥ ४-२४ ॥ ईश्वरत्वं शिवायां तु न शिवे परमेश्वरि । अत एव महाप्रेत ईश्वरो नान्यथा भवेत् ॥ ४-२५ ॥ सदाशिवो महाप्रेतः केवलं निश्चलः प्रिये । अव्यक्तः परमानन्दो ब्रह्मानन्दमयी शिवा ॥ ४-२६ ॥ शक्त्या विना शिवे देवि वासना न प्रवर्तते । अत एव महेशानि महाप्रेतासनं यजेत् ॥ ४-२७ ॥ चक्रमध्ये स्थितं बीजं सदाशिवमहापदम् । प्रेतपद्मासनं ङेन्तं हृन्मनुर्मनुरीरितः ॥ ४-२८ ॥ महासनस्य मन्त्रोऽयं कलार्णः परमेश्वरि । सिंहासनं समभ्यर्च्य ततश्चाऽऽवाहनं कुरु ॥ ४-२९ ॥ वहन्नाडीक्रमेणैव मूलादिब्रह्मरन्ध्रगाम् । संवित्कलां परेशानि सर्वज्ञां कुलसुन्दरीम् ॥ ४-३० ॥ आवाह्य चक्रमध्ये तु तर्पयेत्कुलसुन्दरीम् । आवाहनादिमुद्रास्तु कथयामि तवानघे ॥ ४-३१ ॥ ऊर्ध्वांञ्जलिमधः कुर्यादियमावाहनी भवेत् । इयं तु विपरीता स्यात्तदा वै स्थापनी मता ॥ ४-३२ ॥ मिलितं मुष्टियुगलं संनिधापनरूपिणी । अन्तरङ्गुष्ठमुष्टिभ्यां संनिरोधनरूपिणी ॥ ४-३३ ॥ एतस्या एव मुद्रायास्तर्जन्यौ सरले यदा । सव्यापसव्यभ्रमणान्मुद्रेयमवगुण्ठनी ॥ ४-३४ ॥ अङ्गमन्त्रैर्न्यसेद्देवि देव्यङ्गे साधकोत्तमः । संकलीकरणं नाम मुद्रेयं व्याप्तिकारिणी ॥ ४-३५ ॥ करावेकत्र संयोज्यावङ्गुष्ठौ बन्धयेत्प्रिये । परमीकरणं नाम मुद्रेयं तु ततः परम् ॥ ४-३६ ॥ परिवर्त्य करौ पश्चात्तर्जनीमध्यमायुगम् । कनिष्ठानामिकायुग्मं परस्परयुतं कुरु ॥ ४-३७ ॥ धेनुमुद्रेवमाख्याता अमृतीकरणं भवेत् । एता साधारणा मुद्रा दर्शयित्वा ततः परम् ॥ ४-३८ ॥ वरदाभयमुद्रे च वरदाभयवत्प्रिये । पुस्तकवद्वामकरं कुर्यात्समतलं प्रिये ॥ ४-३९ ॥ पुस्तकं नाम मुद्रेयं वाग्विलासं प्रयच्छति । तर्जन्यङ्गुष्ठयोगे तु दक्षहस्ते तु पार्वति ॥ ४-४० ॥ अक्षमालेति मुद्रेयं ज्ञानमुद्रा च वै भवेत् । मुष्टिं बध्वा दक्षकरे तर्जन्यङ्कुशरूपिणी ॥ ४-४१ ॥ अङ्कुशाख्या महामुद्रा त्रैलोक्याकषीणी भवेत् । तर्जनीयुगलं देवि वामांसे शृङ्खलाकृति ॥ ४-४२ ॥ पाशमुद्रा समाख्याता त्रैलोक्याकर्षणक्षमा । यथा हस्तगतं चापं तथा हस्तं कुरु प्रिये ॥ ४-४३ ॥ चापमुद्रेयमाख्याता वामहस्ते व्यवस्थिता । यथा हस्तगतो बाणस्तथा हस्तं कुरु प्रिये ॥ ४-४४ ॥ बाणमुद्रेयमाख्याता रिपुवर्गनिकृन्तनी । वामहस्ततलं देवि कपालाकृति कारयेत् ॥ ४-४५ ॥ कपालमुद्रा देवेशि देव्यानन्दकरी सदा । हस्ताभ्यां कमलाकारो यदा तत्कमलं भवेत् ॥ ४-४६ ॥ एषा कमलमुद्रा च लक्ष्मीवृद्धिकरी मता । इति चाऽऽयुधमुद्रास्तु दर्शयित्वा वरानने ॥ ४-४७ ॥ गन्धपुष्पाक्षतादीनि दद्यात्स्त्रीसहितः सदा । उपचारैरलंकारैस्तोषयेत् परमेश्वरीम् ॥ ४-४८ ॥ लयाङ्गं कल्पयेद्देहे सम्यक्सन्तर्पयेच्छिवाम् । परिवारार्चनं पश्चादादावङ्गाकृतिं प्रिये ॥ ४-४९ ॥ गुरुपूजानन्तरं तु प्रथमं गुरुमर्चयेत् । प्राग्योनिमध्ययोन्योस्तु मध्ये निजगुरुं यजेत् ॥ ४-५० ॥ विशेषमुद्रां देवेशि दर्शयेत्सर्वसिद्धये । परिवर्त्य करौ सम्यक्तर्जनीवाहनी समे ॥ ४-५१ ॥ मध्यमे कुरु तन्मध्ये योजयेत्तदनन्तरम् । अन्योन्यामिके देवि कनिष्ठे तु यथास्थिते ॥ ४-५२ ॥ अङ्गुष्ठाभ्यां योजिताभ्यां योन्याकारं तु कल्पयेत् । योनिमुद्रेयमाख्याता परा त्रैलोक्यमातृका ॥ ४-५३ ॥ इयमेव हृदि क्षिप्ता त्रैलोक्यक्षोभिणी भवेत् । त्रैलोक्यद्राविणी नाम मुखस्था परमेश्वरी ॥ ४-५४ ॥ भ्रूमध्यस्था महादेवि त्रैलोक्याकषीणी भवेत् । ललाटस्था महादेवि त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ ४-५५ ॥ ब्रह्मरन्ध्रस्थिता देवि त्रैलोक्योन्मादकारिणी । पञ्चमुद्रामयीं मुद्रां योनिमुद्रां च दर्शयेत् ॥ ४-५६ ॥ ततः षडङ्गावरणं परितः पीठमद्रिजे । अग्नीशासुरवायव्यमध्ये दिक्षु च पूजयेत् ॥ ४-५७ ॥ अग्रकोणे रतिं यष्ट्वा प्रीतिमुत्तरकोणके । मनोभवां दक्षकोणे ततो बाणान् समर्चयेत् ॥ ४-५८ ॥ उत्तरस्यां द्वयं देवि दक्षिणस्यां दिशि द्वयम् । अग्रे चैकं क्रमेणैव बाणान् पञ्चाद्रिजे यजेत् ॥ ४-५९ ॥ पञ्च कामांस्तथा देवि बाणवत्परिपूजयेत् । अनङ्गकुसुमां देवि तथाऽनङ्गादिमेखलाम् ॥ ४-६० ॥ अनङ्गमदनां पश्चादनङ्गमदनातुराम् । सुभगां पञ्चमीं देवि भगां च भगसपीणीम् ॥ ४-६१ ॥ भगमालां महादेवि पूर्वादिक्रमतो यजेत् । अष्टयोनिषु देवेशि ततो ब्राह्म्यादिका यजेत् ॥ ४-६२ ॥ युग्मयुग्मप्रभेदेन वसुपत्रे वरानने । असिताङ्गं तथा ब्राह्मीं रुरुं माहेश्वरीं प्रिये ॥ ४-६३ ॥ चण्डं कौमारिकां चैव क्रोधं वैष्णवदेवताम् । उन्मत्तं चैव वाराहीं माहेन्द्रीं च कपालिनम् ॥ ४-६४ ॥ भीषणं चैव चामुडां संहारं चाष्टमं यजेत् । महालक्ष्मीं महादेवि युग्मानि परिपूजयेत् ॥ ४-६५ ॥ पश्चिमादिक्रमेणैव ततः पीठाष्टकं यजेत् । कामरूपं च मलयं ततः कौलगिरिं तथा ॥ ४-६६ ॥ कुलान्तकं च चौहारं जालन्धरमतः परम्ं । उड्डीयानं द्देवकूटं पीठाष्टकमिदं क्रमात् ॥ ४-६७ ॥ ग्रन्थिस्थानेषु संपूज्यं पश्चिमादिक्रमेण तु । त्रिशूलं परितो देवि मातृकावृत्तमण्डले ॥ ४-६८ ॥ भैरवा दश संपूज्याः पश्चिमादिक्रमात् प्रिये । हेतुकं चैव वेतालं तन्मध्ये त्रिपुरान्तकम् ॥ ४-६९ ॥ अग्निजिह्वं च कालान्तं तथा चैव कपालिनम् । एकपादं भीमरूपं मलयं हाटकेश्वरम् ॥ ४-७० ॥ दशाभ्यर्च्य महादेवि भैरवान् मातृमण्डले । चतुरस्रे महेशानि लोकपालाष्टकं यजेत् ॥ ४-७१ ॥ इन्द्रमग्निं यमं देवि राक्षसं वरुणं तथा । वायुं कुबेरमीशानं पूर्वादिक्रमतो यजेत् ॥ ४-७२ ॥ ब्रह्माणं चैव विष्णुं च ऊर्ध्वाधः क्रमतो यजेत् । वांकारं बीजमुच्चार्य बटुकाय नमो लिखेत् ॥ ४-७३ ॥ यांकारं बीजमुच्चार्य योगिनीभ्यो नमस्तथा । क्षांकारं बीजमुच्यार्य क्षेत्रपालाय वै नमः ॥ ४-७४ ॥ गांकारं बीजमुच्चार्य ततो गणपतिं लिखेत् । ङेन्तं नमः पश्चिमादिदिक्षु पूज्याः क्रमेण तु ॥ ४-७५ ॥ चतुरस्रे तु संपूज्या विदिक्षु परमेश्वरि । वायव्यादिक्रमेणैव वक्ष्यमाणा महेश्वरि ॥ ४-७६ ॥ वसवो द्वादशाऽऽदित्या रुद्राश्चैव ततः प्रिये । सर्वे भूता वरारोहे क्रमेण परिपूजयेत् ॥ ४-७७ ॥ पूजां विधाय देवेशीमुपचारैः प्रपूजयेत् । उत्तराभिमुखो भूत्वा यदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-७८ ॥ उत्तराशा तदा देवि पूर्वाशैव व्यवस्थिता । पश्चिमाशामुखो देवि यदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-७९ ॥ पश्चिमाशा तदा देवि पूर्वाशैव व्यवस्थिता । दक्षिणाशामुखो देवि तदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-८० ॥ दक्षिणाशा ततो देवि पूर्वाशैव न संशयः ॥ ४-८१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीपूजाक्रमविधिर्नाम चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ </poem> == पञ्चमः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- कुमारीक्रम आख्यातो मुद्रासनसमन्वितः । इदानीं श्रोतुमिच्छामि बलिदानादिकं विभो ॥ ५-१ ॥ ईश्वर उवाच -- धूपं विस्तारयेत्सम्यङ्मूलमन्त्रं हृदि स्मरन् । वनस्पतिरसोत्पन्नो गन्धाढ्यो धूप उत्तमः ॥ ५-२ ॥ आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । अनेन मनुना देवि देव्यै धूपं निवेदयेत् ॥ ५-३ ॥ सुप्रकाशो महादीपः सर्वत्र तिमिरापहः । सबाह्याभ्यन्तरं ज्योतिर्दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ५-४ ॥ तथैव दीपमन्त्रोऽयं विद्यान्ते परमेश्वरि । आरात्रिकं ततः कुर्यात्सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ ५-५ ॥ सौवर्णे राजते कांस्ये स्थालके परमेश्वरि । कुङ्कुमेन लिखेत्पद्मं वसुपत्रं मनोहरम् ॥ ५-६ ॥ चन्द्ररूपं चरुं कृत्वा तन्मध्ये मस्तके शिवे । दीपमेकं विनिक्षिप्य वसुपत्रेऽष्ट दीपकान् ॥ ५-७ ॥ यवगोधूममुद्गादिरचिताञ् शर्करायुतान् । चषकान्वितमुद्राभिः शोभितान्घृतपूरितान् ॥ ५-८ ॥ अभिमन्त्र्य महेशानि रत्नेश्वर्या ततः परम् । श्रीबीजं च पराबीजं संलिख्य वरवणीनि ॥ ५-९ ॥ गसौ च मपनाः पश्चादिन्द्रस्थाः क्रमतः प्रिये । वामकर्णसमायुक्ता बिन्दुनादविभूषिताः ॥ ५-१० ॥ बीजपञ्चकमेतत्तु पञ्चरत्नानि सुन्दरि । पूर्वबीजे विलोमेन रत्नेशीयं नवाक्षरी ॥ ५-११ ॥ मूलमन्त्रेण चाभ्यर्च्य ततश्चाऽऽरात्रिकं चरेत् । स्थालकं तु समुद्धृत्य मस्तकान्तं पुनः पुनः ॥ ५-१२ ॥ नववारं महेशानि ततो नीराजनं चरेत् । समस्तचक्रचक्रेशीयुते देवि नवात्मिके ॥ ५-१३ ॥ आरातीकमिदं देवि गृहाण मम सिद्धये । नीराजनमनुर्देवि विद्यान्ते प्रकटीकृतः ॥ ५-१४ ॥ आरातीके महेशानि चक्रमुद्रा व्यवस्थिता । वामहस्ताङगुष्ठगर्भे कनिष्ठां दक्षिणां नयेत् ॥ ५-१५ ॥ कनिष्ठागर्भगे वामे दक्षाङ्गुष्ठंं विनिक्षिपेत् । अन्योन्यकरयोर्देवि चक्रमुद्रेयमीरिता ॥ ५-१६ ॥ आरातीकविधिं कृत्वा नैवैद्यं तु निवेदयेत् । शुद्धस्फटिकसंकाशश्चन्द्ररश्मिसमप्रभः ॥ ५-१७ ॥ लसत्तण्डुलजो देवि चारुमृद्वोदनः प्रिये । हिङ्गुजीरमरीचाढ्यैरार्द्रकै रुचिरः प्रिये ॥ ५-१८ ॥ वटकः कुङ्कुमाकारः पायसं हेमसंनिभम् । दुग्धगम्भीरसुभगं शर्करापूरपूरितम् ॥ ५-१९ ॥ कपिलाघृतसंयुक्तं भूर्जत्वङ्मण्डकाः प्रिये । शर्करालोलिता देवि सूपं मुद्गोद्भवं तथा ॥ ५-२० ॥ नानाविधानि पेयानि व्यञ्जनानि बहूनि च । इत्याद्यन्नरसोपेतं नैवेद्यं कल्पयेद्बुधः ॥ ५-२१ ॥ मनःकल्पितरूपं वा त्रिपुरायै निवेदयेत् । हेमापात्रगतं दिव्यं परमान्नं सुसंस्कृतम् ॥ ५-२२ ॥ पञ्चधा षड्र्सोपेतं गृहाण परमेश्वरि । विद्यान्ते परमेशानि नैवेद्यमनुरीरितः ॥ ५-२३ ॥ परिषिंच्य ततो देवि नित्यहोमं समाचरेत् । मूलमन्त्रेण देवेशि हुनेत्पञ्चाऽऽहुतिः क्रमात् ॥ ५-२४ ॥ प्राणापानौ तथा व्यान उदानञ्च समानकः । एतत्स्वरूपं जानीयादाहुतीनां च पञ्चकम् ॥ ५-२५ ॥ षडाहुतीः षडङ्गेन नित्यहोमोऽयमीरितः । नित्यहोमविधिं कृत्वा बलिदानविधिं चरेत् ॥ ५-२६ ॥ ईशाने च तथाऽऽग्नेये नैरृत्ये च तथा प्रिये । वायव्ये क्रमतो देवि मण्डलानां चतुष्टयम् ॥ ५-२७ ॥ श्रीचक्रमभितो देवि त्रिकोणं व्योम चाऽऽलिखेत् । पूर्वमन्त्रैः समभ्यर्च्य बटुकादिभिरद्रिजे ॥ ५-२८ ॥ एह्येहि देवि पुत्रान्ते वटुकान्तेऽथ नाथ च । कपिलान्ते जटाभार भासुरान्ते त्रिनेत्र च ॥ ५-२९ ॥ ज्वालामुख च सर्वान्ते विघ्नान्नाशय नाशय । सर्वोपचारसहितं बलिं गृह्ण द्विधापदम् ॥ ५-३० ॥ वह्निजायान्वितो मन्त्रो बटुकस्य उदाहृतः । अनेन विधिना देवि बटुकस्य बलिं प्रिये ॥ ५-३१ ॥ ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डतो वा दिवि वा गगनतले भूतले निष्कले वा । पाताले वाऽनले वा सलिल-- पवनयोर्यत्र कुत्र स्थिता वा ॥ ५-३२ ॥ क्षेत्रे पीठोपपीठादिषु च कृतपदा धूपदीपादिकेन । प्रीता देव्यः सदा नः शुभद-- बलिविधिना पान्तु वीरेन्द्रवन्द्याः ॥ ५-३३ ॥ एतदन्ते महेशानि यां बीजं योगिनी ततः । भ्यः स्वाहा सर्ववर्णान्ते योगिनीपदमालिखेत् ॥ ५-३४ ॥ कवचं चास्त्रमालिख्य वह्निजायां पुनलीखेत् । अनेन मनुना देवि योगिनीनां बलिं हरेत् ॥ ५-३५ ॥ षड्दीर्घस्वरसंभिन्नं क्षकारं विलिखेत्प्रिये । स्थानक्षेत्रपदं पालधूपदीपादि चाऽऽलिखेत् ॥ ५-३६ ॥ सहितं बलिमालिख्य गृह्ण गृह्ण वदेत् ततो । वह्निजायान्वितो मन्त्रः क्षेत्रपालस्य सुन्दरि ॥ ५-३७ ॥ अनेन मनुना देवि क्षेत्रपालबलिः स्मृतः । गांगींगूंत्रयमालिख्य डेन्तं गणपतिं ततः ॥ ५-३८ ॥ वरान्ते वरदान्ते च सर्वान्ते जनमालिखेत् । मे वशं चाऽऽनय प्रोच्य सर्वोपपदमालिखेत् ॥ ५-३९ ॥ चारान्ते सहितं चोक्त्वा बलिं गृह्ण द्विधापदम् । वह्निजायान्वितो मन्त्रो गणपस्य बलिं हरेत् ॥ ५-४० ॥ वामाङ्गुष्ठानामिकाभ्यां बटुकस्य बलिं हरेत् । तर्जन्यनामिका चैव मध्यमोपरि योजयेत् ॥ ५-४१ ॥ योन्याकारेण वामेन योगिनीनां बलिर्भवेत् । अङ्गुष्ठमध्यमानामा योन्याकारेण योजयेत् ॥ ५-४२ ॥ वाममुष्टिं विधायाऽऽदौ तर्जनीं सरलां कुरु । अनया मुद्रया देवि क्षेत्रपालबलिर्भवेत् ॥ ५-४३ ॥ तथा मुष्टेस्तु मध्यस्थामङगुलीं दण्डवत्कुरु । गजतुण्डा महामुद्रा गणपस्य बलिर्भवेत् ॥ ५-४४ ॥ अथवा वामभागे तु मण्डलं चैकमालिखेत् । तत्रैव बलिदामं तु कुर्यात्सर्वार्थसिद्धये ॥ ५-४५ ॥ आत्मविद्यां शिवैस्तत्त्वैर्गुरुं संतर्प्य देवताम् । संतोष्याऽऽनन्दसहितः सर्वकर्माणि साधयेत् ॥ ५-४६ ॥ अनेन विधिना देवि पूजयेत्परमेश्वरीम् । पञ्चसिंहासनोन्नद्धां परमानन्दरूपिणीम् ॥ ५-४७ ॥ पञ्चसिंहासनोन्नद्धां चित्कलां चिन्तयेत्सदा । वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं हुनेत्प्रिये ॥ ५-४८ ॥ तर्पणं तु तथा कुर्यात्सर्वसौभाग्यवान्भवेत् ॥ ५-४९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीयजनविधिर्नाम पञ्चमः पटलः ॥ ५ ॥ </poem> == षष्ठः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- पञ्चसिंहासनगता कथं सा त्रिपुरा परा । कथयस्व महेशान कथं सिंहासनं भवेत् ॥ ६-१ ॥ ईश्वर उवाच -- यथा श्रीत्रिपुरा बाला तथा त्रिपुरभैरवी । संंपत्प्रदा नाम तस्याः शृणु निर्मलमानसे ॥ ६-२ ॥ शिवचन्द्रौ वह्निसंस्थौ वाग्भवं तदनन्तरम् । कामराजं तथा देवि शिवचन्द्रान्वितं ततः ॥ ६-३ ॥ पृथ्वीबीजान्तवह्न्याढ्यं तार्तीयं शृणु वल्लभे । शक्तिबीजे महेशानि शिवं वह्निं च योजयेत् ॥ ६-४ ॥ व्योमादिवह्निसंस्थं तु विशेषं शृणु वल्लभे । कुमार्याः परमेशानि हित्वा सर्गं तु बैन्दवम् ॥ ६-५ ॥ त्रिपुरा भैरवी देवी महासंपत्प्रदा प्रिये । अनया सदृशी विद्या त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ ६-६ ॥ ब्रह्मानन्दमयी साक्षात्सर्वसाम्राज्यदायिनी । ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि महासंपत्प्रदं प्रिये ॥ ६-७ ॥ आताम्रार्कसहस्राभां स्फुरच्चन्द्रजटाशिखाम् । किरीटरत्नविलसच्चित्रचित्रितमौक्तिकाम् ॥ ६-८ ॥ स्रवद्रुधिरपङ्काढ्यमुण्डमालावलीयुताम् । नयनत्रयशोभाढ्यां पूर्णेन्दुवदनान्विताम् ॥ ६-९ ॥ मुक्ताहारलताराजत् पीनोन्नतघनस्तनीम् । त्रिवलीखचितालग्नां नानाभरणभूषिताम् ॥ ६-१० ॥ रक्ताम्बरपरीधानां यौवनोन्मत्तरूपिणीम् । पुस्तकं चाभयं वामे दक्षिणे चाक्षमालिकाम् ॥ ६-११ ॥ वरदानरतां नित्यं महासंपत्प्रदां स्मरेत् । न्यासपूजादिकं सर्वं कुमार्या इव सुव्रते ॥ ६-१२ ॥ त्रिपुरा भैरवी देवी पञ्चसिंहासनान्विता । प्रथमं शृणु देवेशि ब्रह्मा सृष्टिकरो यदा ॥ ६-१३ ॥ निश्चेतनोऽपि देवेशि तदा त्रिपुरदेवताम् । समाराध्याभवत्कर्ता सृष्टेस्तु परमेश्वरि ॥ ६-१४ ॥ ब्रह्माणं तं समाराध्य तपसा महता प्रिये । शक्रोऽभूद्देवराजोऽयं पूर्वस्यां दिशि पालकः ॥ ६-१५ ॥ तदा प्रसन्ना त्रिपुरा पूर्वसिंहासनस्थिता । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूर्वसिंहासनस्थिताम् ॥ ६-१६ ॥ वाग्भवं बीजमुच्चार्य जीवप्राणसमन्विताम् । सकला भुवनेशानि द्वितीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ६-१७ ॥ जीवं प्राणं वह्निसंस्थं शक्रस्वरविभूषितम् । विसर्गाढ्यं महेशानि विद्या त्रैलोक्यमातृका ॥ ६-१८ ॥ त्रैलोक्यमोहनी देवी परब्रह्मचिदात्मिका । चैतन्यभैरवी नाम चेतना निष्कले शिवे ॥ ६-१९ ॥ उद्यद्भास्वत्सहस्राभां नानालंकारभूषिताम् । मुकुटोज्ज्वलसच्चन्द्रलेखां रक्ताम्बरान्विताम् ॥ ६-२० ॥ पाशाङ्कुशधरां नित्यां वामहस्तकपालिनीम् । वरदाभयशोभाढ्यां पीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ६-२१ ॥ एवं ध्यात्वा भजेद्देवीं पूर्वसिंहासनस्थिताम् । द्विरावृत्त्या षडङ्गानि न्यसेत्सर्वाङ्गलक्षणाम् ॥ ६-२२ ॥ यन्त्रमस्याः प्रवक्ष्यामि देवि त्रैलोक्यमोहनम् । त्रिकोणं चैव षट्कोणं वसुपत्रं वरानने ॥ ६-२३ ॥ चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् । तत्राऽऽवाह्य महादेवीं पूर्ववत्परमेश्वरीम् ॥ ६-२४ ॥ मुद्राः प्रदर्शयेत्पश्चात्परिवारार्चनं यजेत् । प्रथमावरणं देवि षडङ्गानां तु पूर्ववत् ॥ ६-२५ ॥ रत्यादिकास्ततः पूज्याः पूर्ववत्परमेश्वरि । अग्रे वसन्तं वामे तु कामदेवं वरानने ॥ ६-२६ ॥ चापं दक्षिणकोणे च बाणान् पूर्ववदद्रिजे । डाकिनीं राकिनीं चैव लाकिनीं काकिनीं तथा ॥ ६-२७ ॥ शाकिनीं हाकिनीं देवि पश्चिमादिक्रमाद्यजेत् । अनङ्गकुसुमा मुख्या वसुपत्रेषु पूर्ववत् ॥ ६-२८ ॥ परभृत्सारसौ चैव शुकमेघाह्वयौ पुनः । अपाङ्गम्भ्रूविलासौ च हावभावौ प्रपूजयेत् ॥ ६-२९ ॥ इन्द्राद्या लोकपालास्तु क्रमेण परिपूजयेत् । पूर्वसिंहासने देवि कथिता वीरवन्दिते ॥ ६-३० ॥ कामेश्वरी च रुद्राणां पूर्वसिंहासनस्थिता । एतस्या एव विद्याया बीजद्वयमुदाहृतम् ॥ ६-३१ ॥ तदन्ते परमेशानि नित्यक्लिन्ने मदद्रवे । एतस्या एव तार्तीयं रुद्राणां परमेश्वरि ॥ ६-३२ ॥ पूजाध्यानादिकं देवि चैतन्यायाश्च पूर्ववत् । त्रिकोणे तु विशेषोऽस्ति कथयामि तवानघे ॥ ६-३३ ॥ अग्रकोणक्रमेणैव नित्यां क्लिन्नां मदद्रवाम् । षडङ्गावरणात्पश्चात्पूजयेत्सर्वसिद्धये ॥ ६-३४ ॥ अनेनैव प्रकारेण पूर्वसिंहासनस्थिताम् । त्रिपुरां भैरवीं देवीं पूजयेत्परमेश्वरीम् ॥ ६-३५ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे पूर्वसिंहासनकथनं नाम षष्ठः पटलः ॥ ६ ॥ </poem> == सप्तमः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- एतामाराध्य देवेशि महात्रिपुरभैरवीम् । पालकोऽभून्निश्चलोऽपि प्रेतत्वात्सुरवन्दिते ॥ ७-१ ॥ योगनिद्राछलाद्देवि प्रेतत्वं तस्य निश्चलम् । तद्ध्यानेन स्वयं शक्तिरभूत्कुवलयेक्षणे ॥ ७-२ ॥ तामाराध्य महाविष्णुरघोरेण मुखेन च । त्रिपुरो निजीतो देवि त्रैलोक्यभयकारकः ॥ ७-३ ॥ तदा सिंहासने प्रौढा दक्षिणे परमेश्वरि । मन्त्रं तस्याः प्रवक्ष्यामि रिपुभारनिकृन्तनम् ॥ ७-४ ॥ शिवचन्द्रौ मादनान्तं वान्तं वह्निसमन्वितम् । शक्तिभिन्नं बिन्दुनादकलाढ्यं वाग्भवं प्रिये ॥ ७-५ ॥ संपत्प्रदाया भैरव्याः कामराजं तदेव हि । सदाशिवस्य बीजं तु सिंहासनगतस्य च ॥ ७-६ ॥ एषा विद्या महेशानि वणीतुं केन शक्यते । ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि रिपुभारनिकृन्तनम् ॥ ७-७ ॥ उद्यत्सूर्यसहस्राभां चन्द्रचूडां त्रिलोचनाम् । नानालंकारसुभगां सर्ववैरिनिकृन्तनीम् ॥ ७-८ ॥ स्रवद्रुधिरमुण्डालिकलितां रक्तवाससम् । त्रिशूलं डमरुं चैव खड्गं खेटकमेव च ॥ ७-९ ॥ पिनाकं च शरान्देवि पाशाङ्कुशयुगं क्रमात् । पुस्तकं चाक्षमालां च शिवसिंहासने स्थिताम् ॥ ७-१० ॥ एवं ध्यात्वा महेशानि पूजामण्डलमारभेत् । त्रिकोणं चैव वृत्तं च वृत्ताष्टदलनीरजम् ॥ ७-११ ॥ वृत्तं भूसदनोपेतमेषा त्रिपुरयन्त्रिका । वामां ज्येष्ठां च रौद्रीं च काली च वरलोचने ॥ ७-१२ ॥ कलाढ्यां च बलाढ्यां च यजेद्विकरिणीं पिरये । बलप्रमथिनीं चैव सर्वभूतान्तमावदेत् ॥ ७-१३ ॥ दमनीं च तथाऽचीत्वा मनोन्मनीपदान्विताम् । एवं पीठं समभ्यर्च्य ततः सिंहासनं यजेत् ॥ ७-१४ ॥ अघोरविद्यारूपं तु महापापनिकृन्तनम् । अघोरे वाग्भवं देवि घोरे तु भुवनेश्वरीम् ॥ ७-१५ ॥ घोरघोरतरेभ्यश्च विलिख्य सुरवन्दिते । सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो देव्या बीजयुगं लिखेत् ॥ ७-१६ ॥ नमस्तेऽस्तुपदं कुर्याद्रुद्ररूपे ह्सौ लिखेत् । त्रिंशद्भिश्च त्रिभिर्वर्णैवीद्येयं कथिता प्रिये ॥ ७-१७ ॥ अनेन मनुना देवि यजेत्सिंहासनं बुधः । आवाहनादिकं कुर्यात् क्रमार्चनमतः परम् ॥ ७-१८ ॥ आदावङ्गावृत्तिर्देवि द्विरावृत्त्याऽङ्गपूजनम् । रत्यादित्रयमभ्यर्च्य तथाऽनङ्गादिका यजेत् ॥ ७-१९ ॥ ब्राह्म्यादियुग्मं संपूज्य वसुपत्रेषु मातृकाः । भूबिम्बे लोकपालांश्च सायुधान्परमेश्वरी ॥ ७-२० ॥ द्वितीयसिंहासनगां पूजयेद्रुद्रभैरवीम् ॥ ७-२१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे द्वितीयसिंहासने रुद्रभैरवीयजनं नाम सप्तमः पटलः ॥ ७ ॥ </poem> == अष्टमः पटलः == <poem> अथाष्टमः पटलः ईश्वर उवाच -- पश्चिमे भैरवी देवी षट्कूटा परमेश्वरी । यत्स्फूर्त्या स शिवो देवि सृष्टिसंहारणक्षमः ॥ ८-१ ॥ डाकिनीराकिनीबीजे लाकिनीकाकिनीयुगात् । बीजे आहृत्य देवेशि योजयेच्चन्द्रसूर्ययोः ॥ ८-२ ॥ आद्यमैकारसंयुक्तमन्यदीकारमण्डितम् । शक्रस्वरसमायुक्तं तार्तीयं बीजमालिखेत् ॥ ८-३ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं तृतीयं शैलसम्भवे । एषा विद्या महेशानि रुद्रसिंहासेन स्थिता ॥ ८-४ ॥ ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि सर्वभूतनिकृन्तनम् । बालसूर्यप्रभां देवीं जपाकुसुमसन्निभाम् ॥ ८-५ ॥ मुण्डमालावलीरम्यां बालसूर्यसमांशुकाम् । सुवर्णकलशाकारपीनोन्नतपयोधराम् ॥ ८-६ ॥ पाशाङ्कुशौ पुस्तकं च दधानां जपमालिकाम् । एवं ध्यात्वा यजेद्देवीं मानसैरुपचारकैः ॥ ८-७ ॥ द्विरावृत्त्यां षडङ्गानि विधाय परमेश्वरि । यन्त्रमस्या वरारोहे त्रिकोणं तत्पुटं लिखेत् ॥ ८-८ ॥ बहिरष्टदलं पद्मं रविपत्रं समालिखेत् । चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् ॥ ८-९ ॥ षडङ्गावरणं देवि पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये । रत्यादित्रितयं देवि त्रिकोणे परिपूजयेत् ॥ ८-१० ॥ डाकिन्याद्यास्तु षट्कोणे वसुपत्रे ततः परम् । ब्राह्म्यादियुगलं पश्चाद्रविपत्रे ततः परम् ॥ ८-११ ॥ बालायाः पीठशक्तीस्तु वामाद्याः पूजयेत्प्रिये । चतुरस्रे लोकपालान् सायुधान् परमेश्वरि ॥ ८-१२ ॥ एवं पूजाविधिं कुर्याद्भोगमोक्षफलाप्तये । अनेनैव विधानेन नित्याख्यां भैरवीं यजेत् ॥ ८-१३ ॥ सर्वसौभाग्यदां नित्यां सर्वसाम्राज्यदायिनीम् । एतस्या एव विद्यायाः षड्वर्णान् क्रमतः स्थितान् ॥ ८-१४ ॥ विपरीतान् वद प्रौढे विद्येयं भोगमोक्षदा । नित्याख्या भैरवी देवि रिपुभारनिकृन्तनी ॥ ८-१५ ॥ न्यासपूजादिकं सर्वमस्याः पूर्ववदाचरेत् ॥ ८-१६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे पश्चिमसिंहासनकथनं नामाष्टमः पटलः ॥ ८ ॥ </poem> == नवमः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- शृणु देवि महाविद्यां चिन्तितेष्टफलप्रदाम् । यस्या विज्ञानमात्रेण भुवनाधिपतिर्भवेत् ॥ ९-१ ॥ हंसाद्यं वाग्भवं चाऽऽद्यं हसकान्ते सुरेश्वरि । भूबीजं भुवनेशानी द्वितीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ९-२ ॥ शिवचन्द्रौ महेशानि शक्रस्वरविभूषितम् । बिन्दुनादकलाक्रान्तं तृतीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ९-३ ॥ एषा विद्या महेशानि भुवनेश्वरभैरवी । मध्यबीजेन देवेशि षड्दीर्घस्वरभेदिना ॥ ९-४ ॥ षडङ्गानि प्रविन्यस्य ध्यायेद्देवीं चतुर्भुजाम् । जपाकुसुमसंकाशां दाडिमीकुसुमप्रभाम् ॥ ९-५ ॥ चन्द्ररेखाजटाजूटां त्रिनेत्रां रक्तवाससम् । नानालंकारसुभगां पीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ९-६ ॥ पाशाङ्कुशवराभीतीर्धारयन्तीं शिवां स्मरेत् । एवं ध्यात्वाऽर्चयेद्देवीं यन्त्रोद्धारं च पूर्ववत् ॥ ९-७ ॥ चैतन्यभैरवी देवी यन्त्रवत्परमेश्वरि । सिंहासनं समभ्यर्च्य परिवारार्चनं यजेत् ॥ ९-८ ॥ षडङ्गावरणं देवि पूर्ववत्परिपूजयेत् । रत्याद्याः पूजयेद्देवि त्रिकोणे तदनन्तरम् ॥ ९-९ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च पूज्यास्तत्रैव सुन्दरि । डाकिन्याद्यास्तथा पूज्या वसुपत्रे ततः परम् ॥ ९-१० ॥ अनङ्गकुसुमाद्याश्च ब्राह्म्यादियुगलं ततः । भूबिम्बे लोकपालांश्च बटुकाद्यांश्च पूजयेत् ॥ ९-११ ॥ योगिनीनां चतुःषष्टिं पूजयेत्सुरवन्दिते । सदाशिवसखा यस्मात्कुबेरः परमेश्वरि ॥ ९-१२ ॥ येनेयं प्राथीता देवी राजराजस्ततो भवेत् । तेनैव प्राथीता विद्या गौरी गौरफलप्रदा ॥ ९-१३ ॥ अन्नपूर्णेश्वरी नाम सर्वसंपत्प्रदा सताम् । अनया विद्यया देवि कुबेरो धननायकः ॥ ९-१४ ॥ लोकपालेषु सर्वेषु धनरत्नादिपूर्णता । तथाऽन्नपूर्णता तस्मिन्सुस्थिराऽस्याः प्रसादतः ॥ ९-१५ ॥ अन्नपूर्णा महादेवि साक्षात्कामदुघाऽद्रिजे । मन्त्रमस्याः प्रवक्ष्यामि सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ९-१६ ॥ तारं च भुवनेशानीं श्रीबीजं कामराजकम् । हृदन्ते भगवत्यर्णा माहेश्वरि पदं लिखेत् ॥ ९-१७ ॥ अन्नपूर्णेऽग्निजाया च विद्येयं विंशदक्षरी । अनया सदृशी विद्या सिद्धिदा नास्ति भूतले ॥ ९-१८ ॥ भुवनेशी महेशानि षड्दीर्घस्वरभिन्नया । षडङ्गानि महेशानि च्छन्दोन्यासानन्तरम् ॥ ९-१९ ॥ ऋषिर्ब्रह्माऽस्य मन्त्रस्य पङ्तिश्छन्दो वरानने । अन्नपूर्णेश्वरी देवि देवता परिकीतीता ॥ ९-२० ॥ बीजं च भुवनेशानी श्रीबीजं शक्तिरुच्यते । कीलकं कामराजं स्यात्षडङ्गानन्तरं ततः ॥ ९-२१ ॥ एकमेकं पुनश्चैकं पुनरेकं द्वयं चतुः । चतुश्चतुस्तथा द्वाभ्यां पदान्येतानि पार्वति ॥ ९-२२ ॥ पदानि नव देवेशि नव द्वारेषु विन्यसेत् । मूर्धादिगुदपर्यन्तं पुनस्तेषु वरानने ॥ ९-२३ ॥ गुदादिब्रह्मरन्ध्रान्तं पदानां नवकं न्यसेत् । ब्रह्मरन्ध्रास्यहृदयमूलाधारेष्वनुक्रमात् ॥ ९-२४ ॥ चतुर्बीजानि विन्यस्य शेषेष्वन्यान् प्रविन्यसेत् । गोलकं च ततो देवि विन्यस्य विधिवत्प्रिये ॥ ९-२५ ॥ प्राणायामं प्रकुर्वीत पूजामण्डलमालिखेत् । त्रिकोणं च चतुःपत्रं वसुपत्रं ततः परम् ॥ ९-२६ ॥ कलापत्रं च भूबिम्बं चतुर्द्वारं समालिखेत् । सिंहासनस्य परितः पीठदेवीः समर्चयेत् ॥ ९-२७ ॥ सिंहासने दक्षिणे तु कथिताः पीठनायिकाः । ता एव पूजयेत्पीठे वामाद्याः परमेश्वरि ॥ ९-२८ ॥ जया च विजया चैव अजिता चापराजिता । नित्या विलासिनी दोग्ध्री अघोरा मङ्गलात्मिका ॥ ९-२९ ॥ नवमी परमेशानी सिंहासनसमीपगाः । समावाह्य यजेद्देवीं ध्यानं कुर्वन्समाहितः ॥ ९-३० ॥ तप्तकाञ्चनवर्णाभां बालेन्दुकृतशेखराम् । नवरत्नप्रभादीप्तमुकुटां कुङ्कुमारुणाम् ॥ ९-३१ ॥ चित्रवस्त्रपरीधानां मदिराक्षीं त्रिलोचनाम् । सुवर्णकलशाकारपीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ९-३२ ॥ गोक्षीरधामधवलं पञ्चवक्त्रं त्रिलोचनम् । प्रसन्नवदनं शान्तं नीलकण्ठविराजितम् ॥ ९-३३ ॥ कपदीनं स्फुरत्सर्पभूषणं कुन्दसंनिभम् । नृत्यतन्तमतिसंहृष्टं दृष्ट्वाऽऽनन्दमयीं पराम् ॥ ९-३४ ॥ सानन्दमुद्यल्लोलाक्षीं मेखलाढ्यनितम्बिनीम् । अन्नदानरतां नित्यां भूमिश्रीभ्यामलंकृताम् ॥ ९-३५ ॥ एवं ध्यात्वा यजेद्देवि षडङ्गावरणं यजेत् । अग्नीशासुरवायव्यमध्ये दिक्ष्वङ्गपूजनम् ॥ ९-३६ ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि त्रिकोणस्य च पूजनम् । तारं प्रासादबीजं च हृच्छिवाय ततः परम् ॥ ९-३७ ॥ सप्ताक्षरी महाविद्या त्वनया देवि पूजयेत् । नृत्यन्तमीश्वरं देवि त्रिकोणाग्रे सुरेश्वरि ॥ ९-३८ ॥ ओं नमः पदमाभाष्य ततो भगवते पदम् । ततो वराहरूपाय भूर्भुवःस्वःपतिं तथा ॥ ९-३९ ॥ ङेन्तं च भूपतिं च त्वं मे देहीति च दापय । वह्निजायान्वितो मन्त्रो वराहस्य वरानने ॥ ९-४० ॥ अनया विद्यया देवि वामकोणे प्रपूजयेत् । ओं नमः पदमाभाष्य ङेन्तं नारायणं लिखेत् ॥ ९-४१ ॥ नारायणं दक्षकोणे क्रमेण परिपूजयेत् । वामदक्षिणयोः पूज्ये भूश्रियौ परमेश्वरि ॥ ९-४२ ॥ एकेन मनुना देवि कथयामि तवानघे । ओं नमो हि पदं चान्नं मे देह्यन्नाधिपान्तङे ॥ ९-४३ ॥ तथेयमान्नं संलिख्य प्रदापय ततः परम् । वह्निजायान्वितो मन्त्रः संपुटीकृत्य योजयेत् ॥ ९-४४ ॥ ग्लौमात्मकेन रमया वामदक्षिणयोः क्रमात् । ततश्चर्तुर्दले पूज्या पश्चिमादिक्रमेण तु ॥ ९-४५ ॥ तारेणं परविद्यां च भुवनेशीं तदात्मना । कमलां रमया भद्रे कामेन सुभगां यजेत् ॥ ९-४६ ॥ वसुपत्रे महेशानि ब्राह्म्याद्याः पश्चिमादितः । षोडशारे परेशानि चन्द्रमण्डलरूपिणीः ॥ ९-४७ ॥ कलाः षोडश संपूज्याः पश्चिमादिक्रमेण हि । अमृता मानसी पुष्टिस्तुष्टिः प्रीती रतिस्तथा ॥ ९-४८ ॥ श्रीश्च ह्रीश्च स्वधा रात्रिर्ज्योत्स्ना हैमवती तथा । छाया च पूणीमा नित्या अमावास्या च षोडशी ॥ ९-४९ ॥ शेषवर्णैः प्रपूज्यास्तु अन्नपूर्णान्तशब्दकाः । चतुरस्रे लोकपालान्क्रमेण परिपूजयेत् ॥ ९-५० ॥ इत्युत्तरपतेः सम्यक्पूजितान्नसुवर्णदा । स्वशक्त्या या करोत्येव राजराजं धनाधिपम् ॥ ९-५१ ॥ सिद्धिप्रदा सिद्धिविद्या ममाप्यन्नप्रदा प्रिये । भुवनेश्वरभैरव्या भेदान्तरमथोच्यते ॥ ९-५२ ॥ सहाद्या सैव देवेशि तदा स सकलेश्वरी । ध्यानपूजादिकं सर्वमेतस्या एव पार्वति ॥ ९-५३ ॥ उत्तरस्यां वरारोहे सिंहासनमिदं दिशि । संपत्प्रदा भैरवी च विद्धि कौलेशभैरवी ॥ ९-५४ ॥ हसराद्या भैरवी सा त्रिषु बीजेषु पार्वति । इयं तु सहराद्या स्यात्पूजाध्यानादिकं तथा ॥ ९-५५ ॥ एतस्या एव विद्याया आद्यन्ते रेफवजीते । तदेयं परमेशानि नाम्ना सकलभैरवी ॥ ९-५६ ॥ संपत्प्रदा भैरवी च ध्यानपूजादिकं प्रिये । पञ्चसिंहासनमयी महात्रिपुरभैरवी ॥ ९-५७ ॥ चतुराम्नायविद्याभिर्मान्यं सिंहासनं प्रिये । हस्रीमात्मकमुच्चार्य सह्रीमात्मकमद्रिजे ॥ ९-५८ ॥ शक्तिः सकलह्रीमन्ते चतुर्बीजमुदाहृतम् । श्रीबीजं कुरु तार्तीयं नित्या वेदाक्षरी भवेत् ॥ ९-५९ ॥ उन्मनी नाम विद्येयं भोगमोक्षफलप्रदा । पूर्वाम्नाये महाविद्या दक्षिणाम्नाय उच्यते ॥ ९-६० ॥ वाग्भवं बीजमुच्चार्य क्लिन्ने कामस्य बीजकम् । मदद्रवे कुले हस्रौ विद्येयं भोगिनी प्रिये ॥ ९-६१ ॥ दक्षिणाम्नायविद्येयं पश्चिमाम्नाय उच्यते । वाग्भवं च परा श्रीश्च हसखफ्रोमिति प्रिये ॥ ९-६२ ॥ हस्रौभस्तास्ततो देवि पञ्चैते प्रणवाः स्मृताः । भगवत्यम्ब आलिख्य पृथक्पदमथेश्वरि ॥ ९-६३ ॥ चतुर्थं प्रणवं चैव हसकफ्रोमिति प्रिये । कुब्जिके चैव हस्रां च हस्रीं हस्रौ ततः परम् ॥ ९-६४ ॥ अघोरे चैव घोरे च त्वघोरमुखि चाऽऽलिखेत् । हस्रां हस्रीं किणिद्वन्द्व विच्चे द्वात्रिंशदक्षरी ॥ ९-६५ ॥ पूर्वोक्तैः प्रणवैर्देवि संपुटीकृत्य संस्मरेत् । कुब्जिकेयं महाविद्या पश्चिमाम्नायदेवता ॥ ९-६६ ॥ खफ्रेमात्मकमुच्चार्य महाचण्डपदं लिखेत् । योगेश्वरीपदं पश्चाद्विद्येयं कालिका प्रिये ॥ ९-६७ ॥ उत्तराम्नायविद्येयं नाम्ना कालीति विश्रुता । एताभिः परमेशानि पूज्यं सिंहासनं सदा ॥ ९-६८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे सिंहासनविद्याविधानं नाम नवमः पटलः ॥ ९ ॥ </poem> == दशमः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- त्रिपुरा द्विविधा देव भवता प्रकटी कृता । त्रिविधेति यदुक्तं तत्प्रकटी कुरु शंकर ॥ १०-१ ॥ ईश्वर उवाच -- परं ब्रह्मस्वरूपं यन्नादबिन्दुत्रयात्मकम् । शिवशक्तिमयं तत्तु कथयामि तवानघे ॥ १०-२ ॥ व्याप्य तिष्ठति विश्वं सा शिवं च परमेश्वरि । पूर्वं गुणैस्तु कथिता शिवशक्त्यात्मकं शणु ॥ १०-३ ॥ हकारादिसकारान्ता मातृका शक्तिरव्यया । हकारः परमेशानि केवलं शिव उच्यते ॥ १०-४ ॥ आद्यन्ताक्षरभावेन तदाऽहं सकलात्मकः । यदुच्यते मातृकार्णैस्तत्सर्वमहमीश्वरि ॥ १०-५ ॥ हकारः परमेशानि शून्यरूपी सदाऽव्ययः । सकारः शक्तिरूपत्वात्परावाची विसर्गवान् ॥ १०-६ ॥ उत्पत्तेः कारणं यस्माच्छक्तिरित्यभिधीयते । आत्मानं दर्शयेद्योगः सोऽहंशब्देन सुन्दरि ॥ १०-७ ॥ बिन्दुत्रयसमायोगान् महात्रिपुरसुन्दरी । नादरूपेण सा देवी हकारार्धस्वरूपिणी ॥ १०-८ ॥ हकारः परमेशानि शिवरूपी यतस्तदा । तस्यार्धांङ्गं महाशक्तिर्हकारार्धस्वरूपिणी ॥ १०-९ ॥ अत एव महाविद्या महात्रिपुरसन्दरी । नित्येति कथ्यते देवि चित्कला परमेश्वरी ॥ १०-१० ॥ श्रीगुरोः कृपया भद्रे संप्रदायकुलान्वितः । प्रातरुत्थाय देवेशि गुरुं नत्वा स्वनामभिः ॥ १०-११ ॥ संध्यास्नानादिकं देवि विधाय मनुवित्तमः । सर्वशृङ्गारवेषाढ्यः कर्पूरघुसृणादिभिः ॥ १०-१२ ॥ महार्हैश्चन्दनाद्यैश्च दीप्ताङ्गः कुङ्कुमारुणः । नवरत्नविभूषाढ्यो रक्ताम्बरविराजितः ॥ १०-१३ ॥ ताम्बूलरागवदनो मदिरानन्दमानसः । यागमन्दिरमागत्य लाक्षाचित्रविचित्रितम् ॥ १०-१४ ॥ अनेकधूपबहलं पुष्पप्रकरपूरितम् । गोमयेन च संलिप्तं चारुपुष्पवितानितम् ॥ १०-१५ ॥ मनोहरे मृदुश्लक्ष्ण आसने उपविश्य तु । मन्त्रोद्धारं प्रकुर्वीत सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ १०-१६ ॥ आद्यं वाग्भवमुच्चार्य कामराजं द्वितीयकम् । कुमार्यास्तु तृतीयं तु त्रिपुरा परमेश्वरी ॥ १०-१७ ॥ करशुद्धिकरी विद्या प्रथमा परमेश्वरि । कुमारी तु द्वितीया स्यात्त्रिपुरेशी महेश्वरि ॥ १०-१८ ॥ त्रिपुरेश्यादिमं त्यक्त्वा भुवनेशीं परिक्षिपेत् । अनयाऽऽत्मासनं दद्यात्त्रिपुरेश्या षडङ्गकम् ॥ १०-१९ ॥ त्रिपुरेशी महेशानि त्रिबीजा हस्थिता यदा । चक्रासनगतां देवि विद्धि त्रिपुरवासिनीम् ॥ १०-२० ॥ त्रिपुरेशी महेशानि वाग्भवे कामराजके । शिवचन्द्रसमायुक्ता तार्तीये शिवरूपिणी ॥ १०-२१ ॥ सर्वमन्त्रासनगता त्रिपुरा श्रीरियं प्रिये । आत्मासनगतायास्तु हित्वा तार्तीयमद्रिजे ॥ १०-२२ ॥ ब्लेमात्मकमारोप्य साध्यसिद्धासनस्थिता । (त्रिपुरामालिनी प्रोक्ता सिद्धाख्यां त्रिपुरां शृणु ॥ १०-२३ ॥ भुवनेशी श्रिया युक्ता कुमारी च तथोत्तमा । मूतीविद्या समुद्दिष्टा माया लक्ष्मीः परास्थिता ॥ १०-२४ ॥ अनया विद्यया देवि यजेत्त्रिपुरसिद्धिकाम्।) । मायालक्ष्म्योस्तु बीजे द्वे शक्तिबीजं तृतीयकम् ॥ १०-२५ ॥ त्रिपुराद्या त्र्यम्बिकेयमष्टमी परिकीतीता । संपत्प्रदा भैरवी या तस्यास्तार्तीयबीजके ॥ १०-२६ ॥ बिन्दुं हित्वा तत्र सर्गं निक्षिपेत्सुरसुन्दरि । अनयाऽऽवाहनं देवि कारयेत्सुरवन्दिते ॥ १०-२७ ॥ मूतीविद्या समुद्दिष्टा माया लक्ष्मीः परा स्थिता । अनया विद्यया देवि यजेत्त्रिपुरसिद्धिदा {म्} ॥ १०-२८ ॥ सिद्धाम्बावाहिनीमूतीवीद्या च सुरसुन्दरि । मूलविद्यां शृणु प्रौढे सकलागमसेविताम् ॥ १०-२९ ॥ सर्वदर्शनवन्द्यां च चित्कलामव्ययां प्रिये । भूमिश्चन्द्रः शिवो माया शक्तिः कृष्णाध्वमादनौ ॥ १०-३० ॥ अर्धचन्द्रश्च बिन्दुश्च नवार्णो मेरुरुच्यते । महात्रिपुरसुन्दर्या मन्त्रा मेरुसमुद्भवाः ॥ १०-३१ ॥ लकारात्पृथिवी देवि सशैलवनकानना । पञ्चाशत्पीठसंपन्ना सर्वतीर्थमयी परा ॥ १०-३२ ॥ सर्वगङ्गामयी सर्वक्षेत्रस्थानमयी शिवे । सकाराच्चन्द्रतारादिग्रहराशिस्वरूपिणी ॥ १०-३३ ॥ हकाराच्छिवसंवादव्योममण्डलंसस्थिता । ईकाराद्विश्वकर्त्रीयं माया तुर्यात्मिका प्रिये ॥ १०-३४ ॥ एकाराद्वैष्णवी शक्तिवीश्वपालनतत्परा । रकारात्तेजसा युक्ता परं ज्योतिः स्वरूपिणी ॥ १०-३५ ॥ ककारात्कामदा कामरूपिणी स्फुरदव्यया । अर्धचन्द्रेण देवेशि विश्वयोनिरितीरिता ॥ १०-३६ ॥ बिन्दुना शिवरूपेण शून्यरूपेण साक्षिणी । अनया सह सर्वत्र व्याप्तिनिश्चलताऽऽत्मना ॥ १०-३७ ॥ एवं परब्रह्मरूपा मेरुणाऽनेन सुव्रते । एभिर्नवात्मकैर्वर्णैर्जायते त्रिपुरामनुः ॥ १०-३८ ॥ अन्यथा नैव निष्पत्तिर्नास्ति श्रीत्रिपुरामनौ । श्रीचक्रमपि देवेशि मेरुरूपं न संशयः ॥ १०-३९ ॥ लकारः पृथिवीबीजं तेन भूबिम्बमुच्यते । सकारश्चन्द्रमा भद्रे कलाषोडशकात्मकः ॥ १०-४० ॥ तस्मात्षोडशपत्रं तु हकारः शिव उच्यते । अष्टमूतीः सदा भद्रे तस्माद्वसुदलं भवेत् ॥ १०-४१ ॥ ईकारस्तु महामाया भुवनानि चतुर्दश । पालयन्तो परा तस्माच्छक्रकोणं भवेत्प्रिये ॥ १०-४२ ॥ शक्तिरेकादशस्थाने स्थित्वा सूतै जगत्त्रयम् । विश्वयोनिरिति ख्याता सा विष्णुर्दशरूपकम् ॥ १०-४३ ॥ रकारात्परमेशानि चक्रं व्याप्य विजृम्भते । दशकोणकरी यस्माद्रकारो ज्योतिरव्ययः ॥ १०-४४ ॥ कलादशान्वितो वह्निर्दशकोणप्रकारकः । ककारान्मदनो देवि शिवश्चाष्टस्वरूपकः ॥ १०-४५ ॥ योनिवश्यं तदा चक्रे वसुयोन्यङ्कितं भवेत् । अर्धमात्रा गुणान्सूते नादरूपा यतस्ततः ॥ १०-४६ ॥ त्रिकोणरूपा योनिस्तु बिन्दुना बैन्दवं भवेत् । कामेश्वरस्वरूपं तु विश्वाकारस्वरूपकम् ॥ १०-४७ ॥ श्रीचक्रं तु वरारोहे श्रीविद्यार्णवसंभवम् । तत्र प्राङ्मुख आसीनश्चक्रराजं समालिखेत् ॥ १०-४८ ॥ भूप्रदेशे समे वर्ये सिन्दूररजसाऽथ वा । कुङ्कुमस्य रजोभिस्तु भूमौ चक्रं समालिखेत् ॥ १०-४९ ॥ ऋजुरेखं नेत्ररम्यं सन्धिभेदसमं ऋजु । अथ वा हेमरौप्याभ्यां ताम्रेण बहुधातुभिः ॥ १०-५० ॥ पट्टं विरच्य श्रीखण्डरक्तचन्दनसंभवे । पट्टे संस्थाप्य विलिखेल्लेखन्या हेमया प्रिये ॥ १०-५१ ॥ रोचनाकुङ्कुमाभ्यां तु कस्तूरीचन्दनेन्दुभिः । ईशानादग्निपर्यन्तमृजुरेखां समालिखेत् ॥ १०-५२ ॥ ईशादग्नेस्तदग्राभ्यां रेखे आकृष्य देशिकः । एकीकृत्य च वारुण्यां शक्तिरेखा परा प्रिये ॥ १०-५३ ॥ त्रिकोणाकाररूपेयं तस्या उपरि संलिखेत् । त्रिकोणाकाररूपं तु शक्तिद्वयमुदाहृतम् ॥ १०-५४ ॥ पूर्वशक्त्यग्रभागे तु मानयष्टिवदालिखेत् । रेखा तु परमेशानि वायुराक्षसकोणगाम् ॥ १०-५५ ॥ सन्धिभेदक्रमेणैव तयोः शक्त्योस्ततः परम् । रेखे आकृष्य कोणाभ्यां तदग्रात्पूर्वगे कुरु ॥ १०-५६ ॥ वह्निमण्डलमेतत्तु पूर्वाग्रं वीरवन्दिते । चक्रत्रयभभूत्तत्र ततः शृणु वरानने ॥ १०-५७ ॥ पूर्वशक्तीशवह्निभ्यां कोणाभ्यां सुरवन्दिते । पूर्वरेखां तु विस्तार्य तथा पश्चिमवह्नितः ॥ १०-५८ ॥ वायुराक्षसकोणाभ्यां रेखां पश्चिमगां तथा । विस्तार्य योजयेद्देवि संधिभेदक्रमेण तु ॥ १०-५९ ॥ योन्यग्रगां पूर्वदेशे दक्षिणोत्तरतः क्रमात् । तथा रेखे वह्निसंस्थे पश्चिमस्यां दिशि क्रमात् ॥ १०-६० ॥ कोणाग्राभ्यां योजयित्वा दशकोणं तथा भवेत् । तथैव देवदेवेशि द्वितीयं दशकोणकम् ॥ १०-६१ ॥ ईशानवह्निगे रेखे पूर्वयोन्यग्रयोः क्रमात् । विस्तार्य योजयेत्पश्चात्पश्चिमायां दिशि क्रमात् ॥ १०-६२ ॥ वायुराक्षसकोणाग्ने रेखे विस्तार्य सुन्दरि । पश्चिमाग्रे तथा देवि योजयेदिन्द्रदिग्गते ॥ १०-६३ ॥ एकत्र पूर्वकोणाग्रचुम्बिनी तु मनोहरा । योजयेद्देवदेवेशि यथा पङ्क्त्यस्रकं भवेत् ॥ १०-६४ ॥ दक्षकोणस्य देवेशि त्यक्त्वा कोणचतुष्टयम् । दशकोणान्तरे देवि मध्ये रेखे प्रकाशयेत् ॥ १०-६५ ॥ द्वे दक्षिणे विभागे तु तथा चोत्तरभागके । षट्कोणस्य ततो देवि सन्धिभेदक्रमेण तु ॥ १०-६६ ॥ योनिं वह्निं च संयोज्य शकारं जायते सदा । कक्षामध्यगता रेखा ऋजुरूपास्तु योजयेत् ॥ १०-६७ ॥ ऋज्वाकृति यथा देवि जायतेऽतिमनोहरम् । संमुखं पञ्चशक्त्यग्रं प्राग्वक्त्रं चतुरग्निकम् ॥ १०-६८ ॥ बिन्दुत्रिकोणे वस्वारचक्रमेतद्वरानने । चक्रमध्यं तु जानीहि दशारयुगलं तथा ॥ १०-६९ ॥ शक्रयोन्यङ्कितं देवि बाह्यमध्यगतं भवेत् । एतच्चक्रं महेशानि सर्वसौभाग्यवर्धनम् ॥ १०-७० ॥ सर्वसाम्राज्यदं देवि सर्वोपद्रवनाशनम् । अनेकरत्नमाणिक्यसुवर्णपरिपूरकम् ॥ १०-७१ ॥ महामोक्षप्रदं देवि वाग्विलासकरं महत् । एतद्बाह्ये महेशानि वृत्तं पूर्णेन्दुसंनिभम् ॥ १०-७२ ॥ तद्युक्तं कुरु मीनाक्षि वसुपत्रं मनोहरम् । ततः षोडशपत्रं तु विलिखेत्सुरवन्दिते ॥ १०-७३ ॥ तद्बाह्ये देवदेवेशि निवृत्तं मातृकान्वितम् । चतुरस्रं चतुर्द्वारसहितं परमेश्वरि ॥ १०-७४ ॥ चतुःषष्टियुताः कोट्यो योगिनीनां महौजसाम् । चक्रेस्मिन्स्ंनिविष्टास्ताः साधकं मानयन्ति हि ॥ १०-७५ ॥ चतुरस्रं मातृकार्णैर्मण्डितं सिद्धिहेतवे । मुक्तामाणिक्यघटितं समस्थलविराजितम् ॥ १०-७६ ॥ त्रैलोक्यमोहनं नाम कल्पद्रुमफलप्रदम् । षोडशारं चन्द्रबिम्बरूपं तु सकलालयम् ॥ १०-७७ ॥ सर्वाशापूरकं भद्रे स्रवत्पीयूषवर्षणम् । अष्टपत्रं महेशानि जपाकुसुमसंनिभम् ॥ १०-७८ ॥ सर्वसंक्षोभणं नाम सर्वकामप्रपूरकम् । एतत्त्रयं महेशानि सृष्टिचक्रं सुखप्रदम् ॥ १०-७९ ॥ पूर्वाम्नायाधिदेव्या तु मण्डितं सर्वसिद्धिदम् । चतुर्दशारं देवेशि दाडिमीकुसुमप्रभम् ॥ १०-८० ॥ अनन्तफलदं भद्रे सर्वसौभाग्यसंप्रदम् । दशारं तप्तहेमाभं सिन्दूरसदृशं प्रिये ॥ १०-८१ ॥ सर्वार्थसाधकं चक्रं मनश्चिन्तितदं सदा । द्वितीयमपि पङ्क्त्यस्रं जपाकुसुमसंनिभम् ॥ १०-८२ ॥ सर्वरक्षाकरं चक्रं महाज्ञानमयं शिवे । एतत्त्रयं महेशानि स्थितिचक्रं सुखप्रदम् ॥ १०-८३ ॥ दक्षिणाम्नायपूज्यं तु यथेप्सितफलप्रदम् । अष्टकोणं वरारोहे बालार्ककिरणारुणम् ॥ १०-८४ ॥ पद्मरागसमप्रख्यं सर्वरोगहरं सदा । उद्यत्सूर्यसहस्राभं बन्धूककुसुमप्रभम् ॥ १०-८५ ॥ सर्वसिद्धिप्रदं चक्रं सकलालयमीश्वरि । त्रिकोणं सर्वसंभूतिकारणं भूतिदं सदा ॥ १०-८६ ॥ बिन्दुचक्रं वरारोहे सर्वानन्दमयं परम् । सदाशिवमयं चक्रनायकं परमेश्वरि ॥ १०-८७ ॥ एतच्चक्रं तु संहाररूपं ब्रह्ममयं सदा । पश्चिमाम्नायसंसेव्यं त्रयमुत्तरसेवितम् ॥ १०-८८ ॥ अस्ंमिश्चक्रे षड्ध्वानो वर्तन्ते वीरवन्दिते । चक्रपत्रेषु देवेशि पदाध्वा तु निगद्यते ॥ १०-८९ ॥ चक्रत्रिसंधिभागेषु भुवनाध्वा व्यवस्थितः । वर्णाध्वा मातृकारूपी कथयामि तवानघे ॥ १०-९० ॥ वर्गाष्टकं मातृकाया दिक्षु सिद्धं यतः क्रमात् । पाथीवं तन्मयं विद्धि षोडशारं कलात्मकम् ॥ १०-९१ ॥ अष्टपत्रं कादिवर्णैः क्षान्तैदीक्षु विदिक्षु च । कादिढान्ताः शक्रवर्णाः शक्रकोणेषु संस्थिताः ॥ १०-९२ ॥ णकारादिभकारान्ता दशवर्णा दशारके । मकारादिशकारान्ता द्वितीयेऽपि दशारके ॥ १०-९३ ॥ वर्णाष्टकं चाष्टकोणे त्रिकोणे कथयामि ते । अकथादित्रिकोणान्तं हक्षयुग्मं तु मध्यगम् ॥ १०-९४ ॥ वर्णाध्वा कथितो देवि मातृकापीठरूपकः । षट्विंशत्तत्त्वभरितं चक्रं मूलानुसारतः ॥ १०-९५ ॥ तत्त्वाध्वा कथितो देवि तत्त्वरूपो वरानने । पञ्चसिंहासनोन्नद्धकलाध्वा चक्रशासनात् ॥ १०-९६ ॥ साबाला भैरवीयुक्ता महात्रिपुरसुन्दरी । त्रिपुरा त्र्यम्बिकान्साढ्या चक्रं प्राप्य विजृम्भते ॥ १०-९७ ॥ मन्त्राध्वाऽयं समाख्यातो निश्चयेन सदाऽनघे । एवं षडध्वविमलं श्रीचक्रं परिचिन्तयेत् ॥ १०-९८ ॥ उत्तराशामुखो देवि यदा चक्रं समुद्धरेत् । उत्तराशा तदा देवि पूर्वाशैव निगद्यते ॥ १०-९९ ॥ ईशानकोणं देवेशि तदाऽऽग्नेयं न संशयः । पश्चिमादिङ्मुखो मन्त्री यदा चक्रं समुद्धरेत् ॥ १०-१०० ॥ पश्चिमाशा तदा ज्ञेया पूर्वाशैव न संशयः । वायुकोणं तदाग्नेयमैशानं राक्षसं भवेत् ॥ १०-१०१ ॥ दक्षिणाभिमुखो मन्त्री यदा चक्रं समुद्धरेत् । पूर्वाशैव तदा सा दिग्रक्षःकोणं तु वह्निवत् ॥ १०-१०२ ॥ एतच्चक्रं मेरुरूपं श्रीविद्यार्णैः समुद्धृतम् । सर्वागममयं देवि कथितं वीरवन्दिते ॥ १०-१०३ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे करशुद्धिविद्याचतुरासनविद्यावाहन-- विद्यायजनविद्यामेरुस्वरूपश्रीचक्रोद्धारषडध्व निरूपणं नाम दशमः पटलः ॥ १० ॥ </poem> == एकादशः पटलः == <poem> अथैकादशः पटलः ईश्वर उवाच -- एभिर्वर्णैस्तु देवेशि त्रिपुरा कथ्यतेऽधुना । नवाक्षरो महामेरुरयं ब्रह्माण्डगोलकः ॥ ११-१ ॥ चतुरस्रं च कोदण्डं त्रिकोणं तत्पुटं मुखम् । निरालाम्बं तवाऽऽख्यातमेतद्ब्रह्माण्डमण्डलम् ॥ ११-२ ॥ लकारश्चतुरस्रं स्यात्पृथ्वीबीजतया प्रिये । अर्धमात्रा तु कोदण्डं स्रवत्पीयूषवषीणी ॥ ११-३ ॥ त्रिकोणरूपी वह्निः स्यात्त्रिकोणत्वात्परा शिवा । एकारश्च रकारश्च ईकारश्च त्रयं भवेत् ॥ ११-४ ॥ मायाविकाररूपेण षट्कोणाश्रयरूपिणी । हकारो व्योमरूपत्वाद् बिन्दुश्च मुखमण्डले ॥ ११-५ ॥ इच्छारूपेण कामस्तु सर्वत्र परमेश्वरि । तस्मान्मादनव्याख्यातमेतद्वै मेरुमण्डलम् ॥ ११-६ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि बीजं कामेश्वरीमतम् । सकला भुवनेशानि कामेशीबीजमुत्तमम् ॥ ११-७ ॥ अनेन सकला विद्याः कथयामि विशेषतः । शक्त्यर्णस्तुर्यवर्णोंऽयं कलमध्ये सुलोचने ॥ ११-८ ॥ वाग्भवं पञ्चवर्णं तु कामराजमथोच्यते । मादनं शिवचन्द्राद्यं शिवान्तं मीनलोचने ॥ ११-९ ॥ कामराजमिदं भद्रे षड्वर्णं सर्वमोहनम् । शक्तिबीजं वरारोहे चन्द्राद्यं सर्षसिद्धिदम् ॥ ११-१० ॥ चतुरक्षररूपं तु त्र्यक्षरी त्रिपुरा परा । सर्वतीर्थमयी देवि सर्वदेवस्वरूपिणी ॥ ११-११ ॥ सर्वशास्रमयी विद्या सर्वयोगमयी परा । सर्वयज्ञमयी संवित्सर्वज्ञानस्वरूपिणी ॥ ११-१२ ॥ सर्वदेवमयी साक्षात्सर्वसौभाग्यसुन्दरी । एनामुपास्य देवेशि कामः सर्वाङ्गसुन्दरः ॥ ११-१३ ॥ कामराजो भवेद्देवि नित्येयं ब्रह्मरूपिणी । इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे एकादशः पटलः ॥ ११ ॥ </poem> == द्वादशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- एतस्या देवदेवेश भेदान् कथय सुन्दर । केन केनोपासितेयं विशदी कुरु तत्त्वतः ॥ १२-१ ॥ ईश्वर उवाच-- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि लोपामुद्राभिधां वराम् । कामराजाख्यविद्यायाः शक्तिं तुर्यां च सुन्दरि ॥ १२-२ ॥ हित्वा मुखे शिवेन्द्वाढ्या लोपामुद्रा प्रकाशिता । अगस्त्योपासिता विद्या त्रैलोक्यक्षोभकारिणी ॥ १२-३ ॥ एषा विद्या कामराजपूजितैव न संशयः । विद्याद्वयमिदं भद्रे दुर्लभं भुवनत्रये ॥ १२-४ ॥ कामराजाख्यविद्याया वाग्भवेन वरानने । विद्योद्धारं प्रवक्ष्यामि शक्तिमादनमध्यगम् ॥ १२-५ ॥ शिवं कुर्याद्वाग्भवे तु शिवाद्यं कामराजकम् । चन्द्राद्यं तु तृतीयं स्याद्विद्येयं मनुपूजिता ॥ १२-६ ॥ सहाद्यं वाग्भवं देवि चन्द्राद्यं शिवमध्यगम् । मादनं कामराजे तु शक्तिबीजं सहाननम् ॥ १२-७ ॥ चन्द्राराधितविद्येयं भोगमोक्षफलप्रदा । हसाद्यं वाग्भवं विद्धि शिवाद्यं सहमध्यगम् ॥ १२-८ ॥ मादनं कामराजे तु तार्तीयं शृणु पार्वति । हसाद्यं शक्तिबीजं तु कुबेरेण प्रपूजिता ॥ १२-९ ॥ कामराजाख्यविद्यायास्तार्तीयं सुरवन्दिते । शक्तिबीजं सहाद्यं स्याद्विद्याऽगस्त्यप्रपूजिता ॥ १२-१० ॥ लोपामुद्रा प्रभावेन् साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपिणी । कामराजाख्यविद्याया वाग्भवे मादनं त्यज ॥ १२-११ ॥ चन्द्रं तत्रैव संयोज्य कामराजे ततः परम् । हित्वा चन्द्रं मुखे कुर्याद्विद्येयं नन्दिपूजिता ॥ १२-१२ ॥ कामराजाख्यविद्याया हित्वा भूमिं तृतीयके । शक्तिकण्ठे स्थितां देवि चन्द्राधः कुरु तत्र च ॥ १२-१३ ॥ इन्द्राराधितविद्येयं भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । लोपामुद्राख्यविद्याया द्वितीयाया महेश्वरि ॥ १२-१४ ॥ कामराजे भृगुं हित्वा तार्तीये शक्रगः शिवः । एषा विद्या वरारोहे त्रिपुरा सूर्यपूजिता ॥ १२-१५ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि चतुष्कूटां च शाङ्करीम् । लोपामुद्रां द्वितीयां तु विलिख्य सुरवन्दिते ॥ १२-१६ ॥ पुनवीलिख्य तामेव चतुर्थे पञ्चमे स्थिताम् । हित्वा तु भुवनेशानीमेकोच्चारेण प्रपूजिता ॥ १२-१७ ॥ चतुष्कूटा महाविद्या शङ्करेण प्रपूजिता । लोपामुद्रां पुनर्देवि विलिख्य तदनन्तरम् ॥ १२-१८ ॥ नन्दिकेश्वरविद्यां च षट्कूटा वैष्णवी भवेत् । दुर्वाससा पुरा देवि निष्कूटा पूजिता परा ॥ १२-१९ ॥ कामराजाख्यविद्यायास्रिकूटेषु वरानने । या स्थिता भुवनेशानि द्विधा कुरु महेश्वरी ॥ १२-२० ॥ बिन्दुहीना नादहीना दुर्वासःपूजिता भवेत् । एतैर्द्वादशसंख्याकैर्मन्त्रैस्तु सुरवन्दिते ॥ १२-२१ ॥ द्वादशान्ता स्थिता देवि परब्रह्मस्वरूपिणी । राज्ञीयं सर्वविद्यानां सर्वाम्नायैस्तु सेविता ॥ १२-२२ ॥ सर्वागममहामन्त्रवन्दिता देववन्दिता । सर्वयोगैर्नता नित्या केवलं ब्रह्मरूपिणी ॥ १२-२३ ॥ एवं त्रिधा महाविद्या विद्या त्रिपुरसुन्दरी । इयमेव महादेवी त्रिकूटा परमेश्वरी ॥ १२-२४ ॥ वक्तुं न शक्यते सर्वैर्ब्रह्मविष्ण्वादिभिः सदा । नो वाचा मनसा बुद्ध्या तुर्या वक्तुं न शक्यते ॥ १२-२५ ॥ साक्षाद्ब्रह्ममयी देवी षोडशार्णस्वरूपिणी । मनसैव महेशानि स्मृत्वाऽहं तु सदाशिवः ॥ १२-२६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरसुन्दरी (विद्याविवरणं नाम) द्वादश पटलः ॥ १२ ॥ </poem> == त्रयोदशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- परब्रह्मतया साक्षाच्छ्रीविद्या षोडशाक्षरी । कथय त्वं महादेव यद्यहं तव वल्लभा ॥ १३-१ ॥ त्रिकूटाः कथिताः सर्वाश्चतुष्कूटा च शाङ्करी । षट्कूटा वैष्णवी चैव मनवः कथिता विभो ॥ १३-२ ॥ एतास्तु सकला विद्यास्रिविधास्तु श्रुता मया । इदानीं श्रोतुमिच्छामि श्रीविद्यां षोडशाक्षरीम् ॥ १३-३ ॥ ईश्वर उवाच -- शठत्वेन वरारोहे श्रीविद्यामन्त्रविद्बुधः । योगिनीनां भवेद्भक्ष्यः श्रीगुरोः शासनात्प्रिये ॥ १३-४ ॥ षोडशार्णां महाविद्यां न दद्यात्कस्यचित् प्रिये । राज्ञे राज्यप्रदायापि पुत्राय प्राणदाय वा ॥ १३-५ ॥ देयं तु सकलं भद्रे साम्राज्यमपि पार्वति । शिरोऽपि प्राणसहितं न देया षोडशाक्षरी ॥ १३-६ ॥ उच्चार्यमाणा ये मन्त्रास्ते सर्वे वाचिकाः प्रिये । उच्चाररहितं वस्तु श्रीविद्या षोडशाक्षरी ॥ १३-७ ॥ सवर्णाऽपि वरारोहे वस्तु साक्षान्निरक्षरम् । भृङ्गोपभुक्तपुष्पं तु शिवे योग्यं यथा भवेत् ॥ १३-८ ॥ तथा निरक्षरं वस्तु ह्यक्षरैरपि संयुतम् । उदके लिखितं यद्वन्मन्त्रोच्चारस्तथा भवेत् ॥ १३-९ ॥ भोगमोक्षप्रदा विद्या श्रीविद्या षोडशाक्षरी । विना गुरूपदेशेन शापो भवति निश्चयात् ॥ १३-१० ॥ चन्द्रान्तं वारुणान्तं च शक्रादिसहितं पृथक् । वामाक्षि बिन्दुनादाढ्यं विश्वमातृकलात्मकम् ॥ १३-११ ॥ चतुवीधप्रकारेण शृणु देवि प्रकथ्यते । त्वं मनोहारिणी यस्मात्कथ्यते भुवि दुर्लभम् ॥ १३-१२ ॥ विद्यादौ योजयेद्देवि साक्षाज्जाग्रत्स्वरूपिणी । उत्पत्तिर्जागरो बोधो व्यावृत्तिर्मनसः सदा ॥ १३-१३ ॥ कलाचतुष्टयं जाग्रदवस्थायां व्यवस्थितम् । जाग्रत्सत्त्वगुणा प्रोक्ता केवलं शक्तिरूपिणी ॥ १३-१४ ॥ त्रिकूटा सकला भेदाः पञ्चकूटा भवन्ति हि । वैष्णवी वसुकूटा स्यात्षट्कूटा शांकरी भवेत् ॥ १३-१५ ॥ द्वितीयोऽयं प्रकारः स्याद्दुर्लभो भुवनत्रये । एषैव शिवरूपा तु व्यापकत्वात्सुरेश्वरि ॥ १३-१६ ॥ निश्चला सर्वभूतेषु सदाशिवमयी परा । सुषुप्तिरूपिणी साक्षाद्ब्रह्मरूपा यतः प्रिये ॥ १३-१७ ॥ मरणं विस्मृतिर्मूर्छा निद्रा च तमसा वृता । सुषुप्तिस्तु कला ज्ञेया सुषुप्तिः शिवरूपिणी ॥ १३-१८ ॥ केवलत्वेन जाग्रत्स्यात्पञ्चकूटा च शाम्भवी । सुषुप्त्यन्ते जागरादौ स्वप्नावस्था रजोमयी ॥ १३-१९ ॥ अभिलाषो भ्रमश्चिन्ता विषयेषु पुनः स्मृतिः । कलाचतुष्टयं स्वप्नावस्थायां तु विधीयते ॥ १३-२० ॥ शिवरूपा शक्तिरूपा महात्रिपुरदेवता । वेदादिमण्डिता देवि शिवशक्तिमयी सदा ॥ १३-२१ ॥ सप्त भेदास्तु सकलाः षट्कूटाः परमेश्वरि । वैष्णवी नवकूटा स्यात्सप्तकूटा च शाङ्करी ॥ १३-२२ ॥ अस्याः स्मरणमात्रेण गजदानं शतं भवेत् । भेदत्रयं तु कथितं तूर्यां विद्यां शृणु प्रिये ॥ १३-२३ ॥ यस्या विज्ञानमात्रेण ब्रह्म साक्षान्न संशयः । सुषुप्त्यादौ जागरान्ते स्फुरत्तामात्रलक्षणा ॥ १३-२४ ॥ अवस्थाशेषतां प्राप्ता तुर्या तु परमा कला । भावाभावविनिर्मुक्ता गुणातीता निगद्यते ॥ १३-२५ ॥ वैराग्यं च मुमुक्षत्वं शमादि विमलं मनः । सदसद्वस्तुनिर्धारस्तुर्यायास्तु कला इमाः ॥ १३-२६ ॥ आद्यबीजद्वयं भद्रे विपरीतक्रमेण हि । विलिख्य परमेशानि ततोऽन्यानि समुद्धरेत् ॥ १३-२७ ॥ अन्तर्मुखा वरारोहे कुमारी त्रिपुरेश्वरी । एभिस्तु पञ्चसंख्याकैर्बीजैः संपुटिता यजेत् ॥ १३-२८ ॥ षट्कूटा परमेशानि विद्येयं षोडशाक्षरी । त्रिकूटा सकला भद्रे षोडशार्णा भवन्ति हि ॥ १३-२९ ॥ वैष्णव्येकोनविंशार्णा शैवी सप्तदशाक्षरी । वक्त्रकोटिसहस्रैस्तु जिह्वाकोटिशतैरपि ॥ १३-३० ॥ वणीतुं नैव शक्येयं श्रीविद्या षोडशाक्षरी । वैष्णवी पञ्चमी चैव कः शक्तो गुणवर्णने ॥ १३-३१ ॥ यतो निरक्षरं वस्तु परा तत्र तु कारणम् । मूकीभूता हि पश्यन्ति मध्यमा मध्यमा भवेत् ॥ १३-३२ ॥ ब्रह्मविद्यास्वरूपेण भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । एकोच्चारेण देवेशि वाजपेयस्य कोटयः ॥ १३-३३ ॥ अश्वमेधसहस्राणि प्रादक्षिण्यं भुवस्तथा । काश्यादितीर्थयात्राश्च सार्धकोटित्रयान्विताः ॥ १३-३४ ॥ तुलां नार्हन्ति देवेशि नात्र कार्या विचारणा । एकोच्चारेण गिरिजे किं पुनर्ब्रह्म केवलम् ॥ १३-३५ ॥ षोडशार्णा महाविद्या न प्रकाश्या कदाचन । गोपितव्या त्वया भद्रे स्वयोनिरिव पार्वति ॥ १३-३६ ॥ शिवशक्तिसमायोगाद्यद्यत्कर्म प्रजायते । वेद्यं तन्न भवेत्तद्वच्छ्रीविद्यां षोडशाक्षरीम् ॥ १३-३७ ॥ विना गुरूपदेशेन श्रीविद्या षोडशाक्षरी । दृष्ट्वा प्रजपते यस्तु स भक्ष्यो योगिनीगणैः ॥ १३-३८ ॥ श्रीगुरोः कृपया लब्धा सर्वसाम्राज्यदायिनी । भुवनत्रयसौभाग्यं ददाति विपुलां श्रियम् ॥ १३-३९ ॥ साक्षान्मदनसौभाग्यं त्रैलोक्याकर्षणक्षमम् । सुधातरंङ्गिणीवेयं शब्दचातुर्यदायिनी ॥ १३-४० ॥ सौभाग्यभाग्यसंपन्नकलापटलदायिनी । परब्रह्मणि लीनत्वं ददाति यश उत्तमम् ॥ १३-४१ ॥ प्रपञ्चसागरे लीनानुद्धरेद्वेदमातृका । यस्याः सामर्थ्यतो देवि भुवनानि चतुर्दश ॥ १३-४२ ॥ अभूवन्परमेशानि तेषां कारणरूपिणी । चतुःसागरसामर्थ्यं कृपालोकनतो भवेत् ॥ १३-४३ ॥ ब्रह्माण्डकोटिजननी महामोक्षप्रदायिनी । निःसरन्ति महामन्त्रा विस्फुलिङ्गा यथा प्रिये ॥ १३-४४ ॥ वह्नेः सकाशाद् बहवो विद्यास्तु बहवस्तथा । वाग्भवात्तु समुत्पन्नास्तस्माद्वाग्भवमुच्यते ॥ १३-४५ ॥ मातृकार्णास्तथा भद्रे वाग्भवान्निसृताः क्रमात् । अत एव महेशानि शब्दब्रह्ममयी प्रिये ॥ १३-४६ ॥ पालयन्ती जगत्सर्वं तथा त्रैलोक्यमोहिनी । मोहयन्ती कामकला पुत्रपौत्रप्रवधीनि ॥ १३-४७ ॥ स्रीपुंभावेन सकलं ग्रथितं कामसूत्रके । तदा सौभाग्यसंपन्ना ब्रह्मस्थाननिवासिनी ॥ १३-४८ ॥ सौभाग्यगर्वगहना विश्वयोनिरितीरिता । चतुर्वाङ्मयनिष्ठेयं त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ १३-४९ ॥ साक्षात्संविन्मयी ज्ञानरूपिणी भोगदायिनी । महासंपत्प्रदा नित्या साक्षादक्षररूपिणी ॥ १३-५० ॥ षोडशार्णा मया भद्रे श्रीविद्या कथिता परा । निधानमिव चोरेभ्यो रक्षणीया तथा प्रिये ॥ १३-५१ ॥ न देया यस्य कस्यापि देया प्राणप्रदायिने । निर्मलाय स्वभक्ताय प्राणेभ्योऽप्यधिकाय च ॥ १३-५२ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे षोडशीविद्याविवरणं नाम त्रयोदशः पटलः ॥ १३ ॥ Das Shri Yantra gehört zur Verehrung der Tripurasundari. </poem> == चतुर्दशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- चक्रमण्डलमाख्यातं न पूजा तत्र मण्डले । कथिता परमेशान श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १४-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूजाविधिमनुत्तमम् । तदङ्गकलशादीनां स्थापनं प्रथमं भवेत् ॥ १४-२ ॥ तद्विधानं शृणु प्राज्ञे यथाविधि समासतः । मण्डलं वामतः कृत्वा जलेन चतुरस्रकम् ॥ १४-३ ॥ बृहत्कराभ्यां देवेशि तत्राऽऽधारं मनोहरम् । सौवर्णरौप्यताम्रादिरचितं पूजयेत्प्रिये ॥ १४-४ ॥ वह्निमण्डलरूपं तु कलादशकमर्चयेत् । धूम्रा च नीलवर्णा च कपिला विस्फुलिङ्गिनी ॥ १४-५ ॥ ज्वाला हैमवती कव्यवाहिनी हव्यवाहिनी । रौद्री संकषीणी चैव वैश्वानरकला दश ॥ १४-६ ॥ आभिः कलाभिः सहितं वह्निं तत्र प्रपूजयेत् । कलशं हेमजं वाऽन्यं स्थापयेत्तत्र सुन्दरि ॥ १४-७ ॥ पूजयेत्सूर्यरूपं तु कलाभिः परमेश्वरि । तपिनी तापिनी चैव विबुधा बोधिनी तथा ॥ १४-८ ॥ कलिनी शोषणी चैव वारुण्याकषीणी तथा । माया विश्वावती हेमा प्रभा सौरकला इमाः ॥ १४-९ ॥ कलशं तु समापूर्य जलेन कमलेक्षणे । तत्रस्थममृतं साक्षाच्चन्द्ररूपं विचिन्तयेत् ॥ १४-१० ॥ चन्द्रमण्डलमभ्यर्च्य कलाभिः सुरवन्दिते । अमृता मानसी तुष्टिः पुष्टिः प्रीति रतिस्तथा ॥ १४-११ ॥ श्रीश्च ह्रींश्च स्वधा रात्रिर्ज्योत्स्ना हैमवती तथा । छाया च पूणीमा नित्या अमावास्या च षोडशी ॥ १४-१२ ॥ एभिः समभ्यर्च्य मन्त्रैर्यजेदानन्दभैरवम् । शिवचन्द्रौ मातृकान्तं कलाशक्राम्बुवह्नयः ॥ १४-१३ ॥ वायुश्च वामकर्णेन योजितो बिन्दुल्लाञ्छितः । बीजमेतत्समुच्चार्य तथा चाऽऽनन्दभैरवम् ॥ १४-१४ ॥ ङेन्तं शिखामन्त्रयुक्तं पुनर्बीजं तु संलिखेत् । चन्द्रं हित्वाऽऽदिमं कुर्यात्कर्णे वामाक्षि योजयेत् ॥ १४-१५ ॥ सुरादेव्यै ततो वौषडियमानन्दभैरवी । अनेन चन्द्रं संपूज्य पूजार्हः कलशो भवेत् ॥ १४-१६ ॥ विधाय वामभागे तु चतुरस्रं तु मण्डलम् । यन्त्रिकां तत्र संस्थाप्य शङ्खं तत्र विनिक्षिपेत् ॥ १४-१७ ॥ शुद्धोदकेन संपूर्य पूजयेत्कारणान्वितम् । षडङ्गं तत्र संपूज्य सामान्यार्घ्यमिदं प्रिये ॥ १४-१८ ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि विशेषार्ध्यस्य लक्षणम् । आत्मश्रीचक्रयोर्मध्ये चतुरस्रं तु मण्डलम् ॥ १४-१९ ॥ सामान्यार्घ्यस्य तोयेन देशिको भूमिजानुकः । वहत्करोर्ध्वपुटतो यन्त्रिकां तत्र योजयेत् ॥ १४-२० ॥ त्रिकोणवृत्तषट्कोणं चतुरस्रं तु मण्डलम् । वह्निं तत्र विचिन्त्याथ पूजयेद्यन्त्रिकामयम् ॥ १४-२१ ॥ पूर्ववत्परमेशानि त्रिकूटां मध्यगां यजेत् । व्यस्तकूटैर्यजेत्तत्र त्रिकोणे परमेश्वरि ॥ १४-२२ ॥ द्विरावृत्त्या षडङ्गानि षट्कोणेषु प्रपूजयेत् । सौवर्णं राजतं वाऽपि पात्रं संस्थापयेत्प्रिये ॥ १४-२३ ॥ सूर्यरूपं प्रपूज्याथ यन्त्रं पूर्ववदालिखेत् । समस्तव्यस्तकूटैस्तु पूजयेत्पूर्वत्क्रमात् ॥ १४-२४ ॥ विशेषेण पयापूर्य चन्द्रं द्रवमयं प्रिये । पूर्ववद्यन्त्रमालिख्य त्रिकूटां यन्त्रमध्यगाम् ॥ १४-२५ ॥ त्रिकोणं चिन्तयेत्तत्तु त्रिकूटैः पूजितं प्रिये । अकथादित्रिरेखाढ्यं हक्षाभ्यन्तरमुत्तमम् ॥ १४-२६ ॥ द्विरावृत्त्या षडङ्गानि षट्कोणेषु प्रपूजयेत् । आत्मानं हंसमनुना आनन्देन च पूजयेत् ॥ १४-२७ ॥ मूलविद्यां यजेत्तत्र षोडशार्णां जपेत्ततः । धूपदीपौ निवेद्याथ नमस्कृत्यार्घ्यकं बुधः ॥ १४-२८ ॥ मुद्राः संदर्शयेत्तत्र साक्षाद्ब्रह्ममयं भवेत् । प्रोक्षयेत्तेन चाऽऽत्मानं पूजोपकरणानि च ॥ १४-२९ ॥ सर्वत्र प्रोक्षणं कुर्यात्सर्वं ब्रह्ममयं भवेत् । आत्मानं तु समभ्यर्च्य भूतान्संत्रासयेत्ततः ॥ १४-३० ॥ मूलविद्यास्त्रमुच्चार्य दिग्बन्धं स्फोटनादिभिः । तन्मुखः संनतो देवि भूतशुद्धिं तु पूर्ववत् ॥ १४-३१ ॥ ततो न्यासादिकं कुर्यात्संनाहं तु शरीरके । करशुद्धिकरीं विद्यां मध्यमादितलान्तकम् ॥ १४-३२ ॥ अङ्गुलीषु द्विरावृत्त्या करशुद्धिरियं प्रिये । अत आत्मासनं दद्यात्ततश्चकासन प्रिये ॥ १४-३३ ॥ सर्वमन्त्रासनं दद्यात्साध्यसिद्धासनं यजेत् । पादयोर्जङ्घयोर्जान्वोलीङ्गे न्यस्य चतुष्टयम् ॥ १४-३४ ॥ कुमार्यास्रिपुरेशान्याः षडङ्गानि च पूर्ववत् । अथ वक्ष्ये महेशानि श्रीविद्यान्यासमुत्तमम् ॥ १४-३५ ॥ सम्पूर्णां चिन्तयेद्विद्यां ब्रह्मरन्ध्रेऽरुणप्रभाम् । स्रवत्सुधां षोडशार्णां महासौभाग्यदां स्मरेत् ॥ १४-३६ ॥ वामांसदेशे सौभाग्यदण्डिनीं भ्रामयेत्ततः । रिपुजिह्वाग्रहां मुद्रां पादमूले न्यसेत्प्रिये ॥ १४-३७ ॥ त्रैलोक्यस्य त्वहं कर्ता ध्यात्वैवं तिलके न्यसेत् । सम्पूर्णामेव वदने वेष्टनत्वेन विन्यसेत् ॥ १४-३८ ॥ पुनः सम्पूर्णया देहे गलोर्घ्वे विन्यसेत्ततः । पुनः सम्पूर्णया देहे व्यापकत्वेन विन्यसेत् ॥ १४-३९ ॥ व्यापकान्ते योनिमुद्रां मुखे क्षिप्त्वाऽभिवन्द्य च । श्रीविद्यापूर्णरूपोऽयं न्यासः सौभाग्यवर्धनः ॥ १४-४० ॥ परिभ्राम्यानामिकां तु मूर्धानं परितः प्रिये । ब्रह्मरन्ध्रे क्षिपेद्देवि मणिबन्धे न्यसेत्ततः ॥ १४-४१ ॥ ललाटेऽनामिका कुर्यात्षोडशार्णा स्मरन्बुधः । संमोहनाख्यो देवेशि न्यासोऽयं क्षोभकारकः ॥ १४-४२ ॥ त्रैलोक्यमरुणं ध्यायेच्छ्रीविद्यां मनसि स्मरेत् । पादयोर्जङ्घयोर्जान्वोः कट्योरन्धुनि पृष्टके ॥ १४-४३ ॥ नाभौ पार्श्वद्वये चैव स्तनयोरंसयोस्तथा । कर्णयोर्ब्रह्मरन्ध्रे च वदनेऽक्षिणि पार्वति ॥ १४-४४ ॥ ततः कण्ठप्रदेशे तु करवेष्टनयोः क्रमात् । संहारोऽयं महान्यासो बीजैः षोडशभिः क्रमात् ॥ १४-४५ ॥ श्रीविद्याया षोडशार्णैर्न्यासैवीश्वेश्वरो भवेत् । सृष्ट्यन्तां विन्यसेद्देवि मातृकां पूर्ववत्प्रिये ॥ १४-४६ ॥ मातृकार्णस्वरूपां च वर्गाष्टकसमन्विताम् । वशिनीं मातृकां न्यस्येद् बीजाष्टकसमन्विताम् ॥ १४-४७ ॥ अवर्गान्ते लिखेद्बीजं वह्निफान्तं क्षमान्वितम् । वामकर्णविशोभाढ्यं बिन्दुनादाङ्कितं प्रिये ॥ १४-४८ ॥ वशिनीं पूजयेद्वाचां देवतां देवि सुव्रते । कवर्गान्ते महेशानि कामेशीबीजमुत्तमम् ॥ १४-४९ ॥ मेरूद्धतं समुच्चार्य वाग्देवीं पूजयेत्ततः । च वर्गान्ते धान्तलान्तं क्षमातुर्यस्वरान्वितम् ॥ १४-५० ॥ मोदिनीं पूजयेद्वाचां देवतां तदनन्तरम् । टवर्गान्ते वायुतोयं मुखसंस्थं महेश्वरि ॥ १४-५१ ॥ वामकर्णेन्दुबिद्वाढ्यं विमलां वागधीश्वरीम् । तवर्गान्ते जमक्ष्माद्यं वामनेत्रविभूषितम् ॥ १४-५२ ॥ बिन्दुनादाङ्कितं बीजं वाग्देवीमरुणां यजेत् । पवर्गान्ते व्योमचन्द्रं क्षमातोयाग्निमुख्यकम् ॥ १४-५३ ॥ उकारस्वरसंयुक्तं बिन्दुनादकलाङ्कितम् । जयिनीं पूजयेद्वाचां देवतां वीरवन्दिते ॥ १४-५४ ॥ यवर्गान्ते जान्तकालरेफवायुसमन्वितम् । ऊमाढ्यं देवतां वाचां सर्वेशीं परिपूजयेत् ॥ १४-५५ ॥ क्षमोवह्निगतं तुर्यं बीजेन परिमण्डितम् । बिन्दुनादकलाक्रान्तं कौलिनीं वाचमर्चयेत् ॥ १४-५६ ॥ शवर्गान्ते महेशानि न्यसेत् सर्वार्थसिद्धये । शिरोललाटभ्रूमध्यकण्ठहृन्नाभिगोचरे ॥ १४-५७ ॥ आधारे व्यूहकं यावन्न्यसेद्देवीः क्रमात्प्रिये । षोढान्यासं ततः कुर्याद्येन ब्रह्माण्डरूपकः ॥ १४-५८ ॥ विराट्स्वरूपी वर्णात्मा शिवः साक्षान्न संशयः । गणेशः प्रथमो न्यासः सर्वविघ्नविनाशनः ॥ १४-५९ ॥ अरुणादित्यसंकाशान्गजवक्त्रांस्रिलोचनान् । पाशाङ्कुशवराभीतिकराञ्शक्तिसमन्वितान् ॥ १४-६० ॥ ध्यात्वा प्रविन्यसेद्देवि मातृकान्यासवत्ततः । विघ्नेश्वरस्तथा श्रीश्च विघ्नराजस्तथा ह्रिया ॥ १४-६१ ॥ विनायकस्तथा तुष्टिः शान्तियुक्तः शिवोत्तमः । विघ्नकृत्पुष्टियुक्तस्तु विघ्नहृच्च सरस्वती ॥ १४-६२ ॥ विघ्नराड्रतियुक्तस्तु मेधावान् गणनायकः । एकदन्तश्च कान्तिश्च द्विदन्तः कामिनीयुतः ॥ १४-६३ ॥ गजवक्त्रो मोहिनी च निरञ्जनजटा ततः । कपर्दी तु तथा तीव्रा दीर्घवक्त्रस्ततः प्रिये ॥ १४-६४ ॥ ज्वालिनीसहितः पश्चान्नन्दासंकर्षणौ ततः । वृषध्वजश्च शुभगा गणनाथेन संयुता ॥ १४-६५ ॥ कामरूपिणिका पश्चाद्गजेन्द्रः शुभ्रया युतः । शूर्पकर्णस्तु जयिनी त्रिनेत्रः सत्ययाऽन्वितः ॥ १४-६६ ॥ लम्बोदरश्च विघ्नेशी महानादस्वरूपिणी । चतुमूत्तीः कामदा च सदाशिवयुता ततः ॥ १४-६७ ॥ मदविह्वलनाम्नी च आमादविकटे ततः । दुर्मुखश्च तथा घूर्णा सुमुखो भूतिमांस्ततः ॥ १४-६८ ॥ प्रमोदश्च तथा भूमीरेकपादस्तथा सती । द्विजिह्वश्च रमायुक्तः शूरश्चैव तु मानुषी ॥ १४-६९ ॥ वीरेण सहिता पश्चाच्छैलजे मकरध्वजः । षण्मुखश्च विकर्णा च वरदो भृकुटी तथा ॥ १४-७० ॥ वामदेवस्तथा लज्जा वक्रतुण्डस्तथा परम् । दीर्घघोणान्वितः पश्चाद्विरण्डकधनुर्धरा ॥ १४-७१ ॥ सेनानीर्यामिनीयुक्तो ग्रामणी रात्रिसंयुतः । मत्तश्च चण्डिकायुक्तो विमत्तश्च शशिप्रभा ॥ १४-७२ ॥ मत्तवाहनलोले च जटी च चपलेक्षणा । शुण्डि ऋज्वीयुतः पश्चात्खड्गी दुर्भगयाऽन्वितः ॥ १४-७३ ॥ वरेण्यश्चैव सुभगा वृषकेतुस्तथा शिवा । भक्ष्यप्रियश्च दुर्गा च मेघनादश्च कालिका ॥ १४-७४ ॥ गणेशः कालकुब्जा च गणपो विघ्नहारिणी । मातृवर्णैर्न्यसेद्देवि ग्रहन्यासं ततो न्यसेत् ॥ १४-७५ ॥ पद्मरागं सितं रक्तं श्यामं पीतं च पाण्डुरम् । धूम्रकृष्णं कृष्णधूम्रं धूम्रधूम्रं विचिन्तयेत् ॥ १४-७६ ॥ रविमुख्यान्कामरूपान्सर्वाभरणभूषितान् । वामोरुन्यस्तहस्तांश्च दक्षहस्ताभयप्रदान् ॥ १४-७७ ॥ स्वरैरर्कं हृदि न्यस्य यवर्गेण शशी ततः । भ्रूमध्येऽथ कवर्गेण भौमं नेत्रत्रये न्यसेत् ॥ १४-७८ ॥ चवर्गेण बुधो हृत्स्थष्टवर्गेण बृहस्पतिः । हृदयोपरि देवेशि तवर्गेण गले भृगुः ॥ १४-७९ ॥ पवर्गेण शनिर्नाभौ राहुर्वक्त्रे शवर्गतः । लक्षाभ्यां तु गुदे केतुर्न्यसेदेवं वरानने ॥ १४-८० ॥ अथ नक्षत्रवृन्दस्य न्यासं कुर्यात्सुखप्रदम् । ज्वलत्कालाग्निसंकाशाः सर्वाभरणभूषिताः ॥ १४-८१ ॥ नतिपाण्योऽश्विनीमुख्या वरदाभयपाणयः । युग्मं युग्मं तथा युग्मं युग्मयुग्मेन रोहिणीम् ॥ १४-८२ ॥ एकमेकं तथा द्वन्द्वमेकं पुष्यान्तमुच्यते । ललाटे चक्षुषोः पश्चाद्वामदक्षिणकर्णयोः ॥ १४-८३ ॥ नासाद्वये च देवेशि तथा कण्ठे क्रमान्न्यसेत् । पुष्यान्तं च प्रविन्यस्य खगार्णाभ्यां तु सार्पकम् ॥ १४-८४ ॥ दक्षस्कन्धे घङाभ्यां तु मघां स्कन्धे द्वितीयके । चपूर्वाफाल्गुनीं दक्षे कूर्परे छजसंयुताम् ॥ १४-८५ ॥ उत्तरफाल्गुनीं वामे कूर्परे विन्यसेत्प्रिये । झञवर्णास्थितो हस्तो मणिबन्धेऽथ दक्षिणे ॥ १४-८६ ॥ चित्रां टठस्थां वामे च मणिबन्धे न्यसेत्प्रिये । डकारेण युतां स्वातीं दक्षहस्ते प्रविन्यसेत् ॥ १४-८७ ॥ ढणयुक्तां विशाखां तु वामहस्ते प्रविन्यसेत् । तथदस्थानुराधां तु नाभौ विन्यस्य पार्वति ॥ १४-८८ ॥ धकारेण युतां ज्येष्ठां न्यसेद्दक्षकटौ प्रिये । नपफस्थं तथा मूलं न्यसेद् वामकटौ प्रिये ॥ १४-८९ ॥ पूर्वाषाढां वकारेण दक्षोरौ विन्यसेत्प्रिये । भकारेणोत्तराषाढां वामोरौ तदनन्तरम् ॥ १४-९० ॥ मकारयुक्तं श्रवणं दक्षजानुनि विन्यसेत् । यरस्थितां धनिष्ठां तु वामजानुनि विन्यसेत् ॥ १४-९१ ॥ लकारेण ततो देवि शतभिषं न्यसेत्प्रिये । दक्षजङ्घागतां पश्चात्पूर्वाभाद्रपदां ततः ॥ १४-९२ ॥ वशवर्णस्थितां न्यस्य वामजङ्घागतां क्रमात् । षसहस्थोत्तराभाद्रपदां दक्षिणापादके ॥ १४-९३ ॥ क्षकारेण ततो बिन्दुविसर्गाभ्यां च रेवती । वामपादे प्रविन्यस्य योगिनीन्यासमाचरेत् ॥ १४-९४ ॥ सितासितारुणा बभ्रूचित्रापीताश्च चिन्तयेत् । चतुर्भुजाः समैर्वक्त्रैः सर्वाभरणभूषिताः ॥ १४-९५ ॥ डांडींबीजद्वयं चोक्त्वा डमला वरयाः प्रिये । वामकर्णेन्दुनादाढ्यं डाकिन्यै नम इत्यपि ॥ १४-९६ ॥ स्वरान्ते तु प्रवक्तव्यं मान्ते रक्षपदद्वयम् । त्वगात्मने कण्ठदेशे विशुद्धौ विन्यसेत्पिरये ॥ १४-९७ ॥ कण्ठवर्णै राकिनीं तु रकाराद्यक्षरैः क्रमात् । पूर्ववद्बीजसंयुक्तैरसृगात्माऽत्र संवदेत् ॥ १४-९८ ॥ अनाहते न्यसेत्पश्चाड्डकारादिफकारकैः । लाकिनी च तथा देवि मांसात्मा मणिपूरके ॥ १४-९९ ॥ बंलंवर्णैः काकिनीं तु स्वाधिष्ठाने तथाविधाम् । भेदस्वरूपां विन्यस्य वसवर्णैस्तु साकिनीम् ॥ १४-१०० ॥ अस्थिरूपां च पूर्वोक्तबीजेनाऽऽधारके न्यसेत् । हक्षवर्णास्थितां तद्वन्मज्जारूपिणिकां यजेत् ॥ १४-१०१ ॥ भुवोर्मध्ये महेशानि हाकिनीं द्विदले न्यसेत् । पूर्ववद्बीजसंयुक्तां तद्वच्छुक्रात्मिकां यजेत् ॥ १४-१०२ ॥ सर्वधातुगतां देवीं शुक्लवर्णां तु याकिनीम् । ब्रह्मरन्ध्रे महेशानि न्यासोऽयं योगिनीयुतः ॥ १४-१०३ ॥ राशिन्यासं ततः कुर्यात्सर्वरक्षाकरं सदा । रक्तश्वेतहरिद्वर्णपाण्डुचित्राशितान्स्मरेत् ॥ १४-१०४ ॥ पिशङ्गपिङ्गलौ बभ्रुकर्बुरासितधूम्रकान् । अकारादिचतुष्केण विन्यसेत्सुरवन्दिते ॥ १४-१०५ ॥ मेषं दक्षिणपद्गुल्फे ततो द्वन्द्वेन वै वृषम् । न्यसेज्जानुनि वेदैस्तु मिथुनं वृषणे ततः ॥ १४-१०६ ॥ द्वाभ्यां कर्काटकं कुक्षौ द्वाभ्यां स्कन्धे च सिंहकम् । अनुस्वारविसर्गाभ्यां शवर्गेण च कन्यकाम् ॥ १४-१०७ ॥ दक्षिणे तु शिरोभागे विन्यसेद्वीरवन्दिते । तथा वामशिरोभागे कवर्गेण तुलाभृतम् ॥ १४-१०८ ॥ चवर्गेण तथा स्कन्धे वृश्चिकं विन्यसेत्प्रिये । टवर्गेण तथा कुक्षौ धन्विनं विन्यसेत्प्रिये ॥ १४-१०९ ॥ मकरं तु तवर्गेण वृषणे विन्यसेत्क्रमात् । पवर्गेण तथा कुम्भं वामजानुनि विन्यसेत् ॥ १४-११० ॥ यवर्गेणं क्षकारेण मीनं गुल्फेऽथ वामके । अथ पीठानि विन्यस्येत्सर्वतीर्थमयानि हि ॥ १४-१११ ॥ सितासितारुणाश्यामहारित्पीतान्यनुक्रमात् । पुनः पुनः क्रमाद्देवि पञ्चाशत्पीठसंचयः ॥ १४-११२ ॥ पीठानि संस्मरेद्विद्वान् सर्वमातृकया युतान्(?) । मातृकार्णैर्न्यसेद्विद्वान् सर्वकामार्थसिद्धये ॥ ११३ ॥ कामरूपं महापीठं पीठं वाराणसीं ततः । नेपालं च तथा पीठं तथा वै पौण्ड्र्वर्धनम् ॥ १४-११४ ॥ पुरस्थिरं तथा पीठं चन्द्रस्थिरमतः परम् । पूर्णशैलं महापीठमर्बुदं च ततः परम् ॥ १४-११५ ॥ आम्रातकेश्वरं पीठमेकाम्रं च ततः परम् । विस्रोतःपीठमनघं कामकोटं ततः परम् ॥ १४-११६ ॥ कैलासभृगुकेदारं पीठं चन्द्रपुरं ततः । श्रीपीठं च तथोंकारं जालन्धरमतः परम् ॥ १४-११७ ॥ मालवं च ततः पीठं कुलान्तं देवकोटकम् । गोकर्णं च महापीठं मारुतेश्वरमेव च ॥ १४-११८ ॥ अट्टहासं च विरजं राजगेहं महापथम् । पीठं कोल्लगिरिं प्रोक्तमेलापुरमतः परम् ॥ १४-११९ ॥ कामेश्वरं महापीठं महापीठं जयन्तिका । पीठमुज्जयनी चैव चरित्रं क्षीरकाभिधम् ॥ १४-१२० ॥ हस्तिनापुरपीठं च उड्डीशं च प्रयागकम् । षष्ठीशं पीठश्रीशैलं मायापूरजलेश्वरम् ॥ १४-१२१ ॥ मलयं च महापीठं श्रीशैलं मेरुकं गिरिम् । महेन्द्रं वामनं चैव हिरण्यपुरमेव च ॥ १४-१२२ ॥ महालक्ष्मीमयं पीठमुड्डीयानमतः परम् । छायाच्छत्रपुरं पीठं तथैव परमेश्वरि ॥ १४-१२३ ॥ पञ्चाशत्पीठविन्यासं मातृकाविन्न्यसेत् सदा । षोढान्यासो महादेवि न्यस्त्वा साक्षात्स्वयं शिवः ॥ १४-१२४ ॥ अथ कामान्न्यसेद्देवी दाडिमीकुसुमप्रभान् । वामाङ्कशक्तिसहितान्पुष्पबाणेक्षुकार्मुकान् ॥ १४-१२५ ॥ शक्तयः कुङ्कुमनिभाः सर्वाभरणभूषिताः । नीलोत्पलकरा ध्येयास्त्रैलोक्याकर्षणक्षमाः ॥ १४-१२६ ॥ न्यसेत्कामरतिं पश्चात्कामप्रीतिं सुरेश्वरि । कान्तश्च कामिनीयुक्तो भ्रान्तो वै मोहिनीयुतः ॥ १४-१२७ ॥ कामाङ्गः कमले तद्वत्कामचारो विलासिनी । कर्णकल्पलते तद्वत्कोमलश्यामले तथा ॥ १४-१२८ ॥ कामवर्धनसंयुक्ता विज्ञेया तु शुचिस्मिता । कामश्च विस्मितायुक्तो विशालाक्षीयुतो रमः ॥ १४-१२९ ॥ रमणो लेलिहायुक्ता रतिनाथदिगम्बरे । रतिप्रियश्च वामा च रात्रिनाथश्च कुब्जिका ॥ १४-१३० ॥ स्मरेण च युता कान्ता रमणः सत्यया युतः । निशाचरश्च कल्याणी नन्दनो भोगिनी तथा ॥ १४-१३१ ॥ नन्दकः कामदायुक्तो मदनश्च सुलोचना । सुलावण्यायुतो देवि तथा नन्दसुताभिधः ॥ १४-१३२ ॥ निशाचरश्च मदीन्या रतिर्हंसस्ततः परम् । कलहः प्रियया युक्तः पुष्पधन्वा च काङ्क्षिणी ॥ १४-१३३ ॥ महाधनुश्च सुमुखा ग्रामणीर्नलिनीयुतः । भीमश्च जटिनीयुक्तो भ्रामणः पालिनीयुतः ॥ १४-१३४ ॥ भ्रमणः शिखिनीयुक्तो शान्तमुग्धे ततः परम् । भ्रामणो रमया युक्तो भृगुर्भूमा ततः परम् ॥ १४-१३५ ॥ भ्रान्तश्चामरलोला च भ्रमावहसुचञ्चले । मोहनो दीर्घजिह्वा च मोचकश्च तथा सती ॥ १४-१३६ ॥ तथा मुग्धश्च लोलाक्षी मोहमर्दनभृङ्गिणी । मोहकश्च चपेटा च मन्मथो नाथया युतः ॥ १४-१३७ ॥ मातङ्गमालिनीयुग्मं भृङ्गा च कलहंसिनी । गायकेन समायुक्ता तथा वै विश्वतोमुखी ॥ १४-१३८ ॥ गजःनन्दिकया युक्तो गीतिश्च तदनन्तरम् । नर्तकः सह रञ्जिन्या खेलः कान्तिसमन्वितः ॥ १४-१३९ ॥ उन्मत्तः कलकण्ठे च मत्तकश्च वृकोदरी । मेघः श्यामान्वितो देवी विमलश्रीः क्रमात्प्रिये ॥ १४-१४० ॥ मातृकार्णैर्न्यसेद्देवि मातृकावत्सदाऽनघे । अनेन न्यासयोगेन त्रैलोक्यक्षोभको भवेत् ॥ १४-१४१ ॥ बालायास्रिपुरेशान्या नवयोन्यङ्कितं न्यसेत् । श्रोत्रयोश्चुबुके चैव शङ्खास्येषु दृशोर्नसि ॥ १४-१४२ ॥ अंसद्वये च हृदये न्यसेत्कूर्परकुक्षिषु । जान्वन्धुपादगुह्येषु पार्श्वहृत्सु स्तनद्वये ॥ १४-१४३ ॥ कण्ठे च नवयोन्याख्यं न्यसेद्बीजत्रयात्मकम् । पुनर्बालां समुच्चार्य षोडशार्णां प्रविन्यसेत् ॥ १४-१४४ ॥ पुनर्बालां समुच्चार्य चतुरस्रं च चिन्तयेत् । गोलकं न्यासयोगेन श्रीचक्रं परिचिन्तयेत् ॥ १४-१४५ ॥ षट्चक्रेषु ललाटे च सीमन्ते च शिरोबिले । नव स्थानानि संकल्प्य न्यसेद्देवि ततः परम् ॥ १४-१४६ ॥ श्रीविद्यां ब्रह्मरन्ध्रे च पृष्ठतो गुरवः क्रमात् । तिथिनित्यास्ततो देवि मातृकास्वरसंयुताः ॥ १४-१४७ ॥ मातृकावन्न्यसेद्वक्त्रे सर्वसौभाग्यदायकाः ॥ १४-१४८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यान्यासविधानं नाम चतुर्दशः पटलः ॥ १४ ॥ </poem> == पञ्चदशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच-- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि नित्यामण्डलमुत्तमम् । कामेश्वरी महाविद्या सर्वलोकवशंकरी ॥ १५-१ ॥ बालां तारं च हृत्प्रान्ते कामेश्वरिपदं लिखेत् । इच्छाकामफलप्रान्ते प्रदेसर्वपदं लिखेत् ॥ १५-२ ॥ ततः सत्त्ववशं ब्रूयात्करिसर्वजगत्पदम् । क्षोभणान्ते करि ब्रूयाद्धुंकारत्रितयं लिखेत् ॥ १५-३ ॥ पञ्च बाणान्समालिख्य संहारेण कुमारिकाम् । एषा कामेश्वरी नित्या प्रसङ्गात्कथिताऽद्रिजे ॥ १५-४ ॥ वाग्भवं भगशब्दान्ते भुगे भगिनि चाऽऽलिखेत् । भगोदरीति वर्णान्ते च भगमाले भगावहे ॥ १५-५ ॥ भगगुह्ये भगप्रान्ते योनिप्रान्ते भगान्तिके । निपातिनि च सर्वान्ते ततो भगवशंकरि ॥ १५-६ ॥ भगरूपे ततो लेख्यं नीरजायतलोचने । नित्यक्लिन्ने भगप्रान्ते स्वरूपे सर्व चाऽऽलिखेत् ॥ १५-७ ॥ भगानि मे ह्यानयेति वरदेति समालिखेत् । रेत सुरेते भग च क्लिन्ने क्लिन्नद्रवे ततः ॥ १५-८ ॥ क्लेदय द्रावयाथो च सर्वसत्त्वान्भगेश्वरि । अमोघे भगविच्चे च क्षुभ क्षोभय सर्व च ॥ १५-९ ॥ सत्त्वान्भगेश्वरि ब्रूयाद्वाग्भवं ब्लूंजमादिमम् । भेब्लूं भोब्लूं च हेंब्लूं च हें क्लिन्ने च ततः परम् ॥ १५-१० ॥ सर्वाणि च भगान्यन्ते मे वशं चाऽऽनयेति च । स्त्रीबीजं च हर प्रान्ते बलेमात्मकमक्षरम् ॥ १५-११ ॥ भुवनेशीं समालिख्य विद्येयं भगमालिनी । प्रसङ्गात्कथिता पञ्चचत्वारिंशच्छताक्षरी ॥ १५-१२ ॥ पराबीजं समुच्चार्य नित्यक्लिन्ने मदद्रवे । अग्निजायान्वितो मन्त्रो नित्यक्लिन्नेयमीरिता ॥ १५-१३ ॥ सर्वसौभाग्यदात्री च सर्वैश्वर्यप्रदायिनी । प्रणवं पूर्वमुच्चार्य तथाऽङ्कुशयुगं लिखेत् ॥ १५-१४ ॥ तन्मध्ये विलिखेद्देवि भरोमात्मकमक्षरम् । चवर्गमन्त्यहीनं तु विलिखेद्वह्निसंस्थितम् ॥ १५-१५ ॥ चतुर्दशस्वरोपेतं बिन्दुनादाङ्कितं पृथक् । वह्निजायान्वितो मन्त्रो भेरुण्डायाः फलप्रदः ॥ १५-१६ ॥ भुवनेशीं समुच्चार्य चतुर्थ्या वह्निवासिनीम् । हृदन्तोऽयं मनुर्देवि नित्येयं वह्निवासिनी ॥ १५-१७ ॥ प्रणवं भुवनेशानि फरेमात्मकमक्षरम् । सविसर्गः शशी पश्चान्नित्यक्लिन्ने मदद्रवे ॥ १५-१८ ॥ वह्निजायान्विता विद्या सर्वैश्वर्यप्रदायिनी । महाविद्येश्वरी नित्या प्रसङ्गेन मयेरिता ॥ १५-१९ ॥ पराबीजं समुच्चार्य शिवदूतीं च ङेयुताम् । हृदन्तोऽयं मनुर्देवि दूतीयं सर्वकामदा ॥ १५-२० ॥ ओंकारबीजमुच्चार्य परां कवचमालिखेत् । खे च छे क्षः समालिख्य स्त्रीबीजं च समालिखेत् ॥ १५-२१ ॥ हूंकारं क्षे परा चास्त्रं विद्येयं द्वादशाक्षरी । त्वरिता नाम नित्येयं त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ १५-२२ ॥ सर्वसिंहासनमयी बालेव कुलसुन्दरी । बालया पुटितां कुर्यात्तथा वै नित्यभैरवी ॥ १५-२३ ॥ पञ्च बाणाश्च देवेशी नित्या शक्राक्षरी भवेत् । त्रैलोक्यविमला विद्या नित्याख्या परमेश्वरी ॥ १५-२४ ॥ पञ्चाक्षरी बाणबीजैनीत्येयमपरा प्रिये । प्रणवं भुवनेशानी फरेमात्मकमक्षरम् ॥ १५-२५ ॥ स्रूमात्मकं द्वितीयं च भुवनेश्यङ्कुशं ततः । नित्यशब्दं समुद्धृत्य संबुद्ध्या तु मदद्रवाम् ॥ १५-२६ ॥ कवचं चाङ्कुशं पञ्चदशैर्नीलपताकिनी । वान्तं कालसमायुक्तं वह्निवायुगतं ततः ॥ १५-२७ ॥ पृथक्पञ्समायुक्तं ततः शक्रस्वरान्वितम् । बिन्दुनादाङ्कितं बीजं नित्येयं विजया प्रिये ॥ १५-२८ ॥ चन्द्रवारुणसंयुक्तं तारबीजं समालिखेत् । चतुर्थ्या तु ततो देवि विलिखेत्सर्वमङ्गलाम् ॥ १५-२९ ॥ हृदन्तोऽयं मनुर्देवि नित्येयं सर्वमङ्गला । तारं हृद्भगवत्यन्ते ज्वालामालिनी देवि च ॥ १५-३० ॥ द्विरुच्चार्य च सर्वान्ते भूतसंहारकारिके । जातवेदसि संलिख्य ज्वलन्तिपदयुग्मकम् ॥ १५-३१ ॥ ज्वलेतिप्रज्वलद्वन्द्वं हुंकारद्वितयं लिखेत् । वह्निबीजत्रयं हुं च अस्त्रस्वाहृन्वितो मनुः ॥ १५-३२ ॥ इयं नित्या महादेवि ज्वालामालिनिका परा । कवर्गान्तं स्वरान्तं च शक्रस्वरविभूषितम् ॥ १५-३३ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं विचित्रा परमेश्वरी । अकारादिषु सर्वेषु स्वरेषु क्रमतो न्यसेत् ॥ १५-३४ ॥ अःस्वरे परमेशानि श्रीविद्यां विश्वमातृकाम् । स्वरवद्विन्यसेन्नित्या नीरजायतलोचने ॥ १५-३५ ॥ प्रकटाद्या न्यसेत्पश्चादाधारादिषु मन्त्रवित् । स्थितिन्यासं ततः कुर्याच्छ्रीविद्याषोडशाक्षरैः ॥ १५-३६ ॥ पञ्चाङ्गुलीषु करयोर्ब्रह्मरन्ध्रे मुखे हृदि । त्रयं विन्यस्य नाभ्यादिपादान्ते चैकमद्रिजे ॥ १५-३७ ॥ गलादिनाभिपर्यन्तमपरं हि ततः परम् । ब्रह्मरन्ध्रादिकण्ठान्तमेकं विन्यस्य पादयोः ॥ १५-३८ ॥ अङ्गुलीषु च विन्यस्य न्यासोऽयं स्थितिकारकः । सृष्टिन्यासं ततः कुर्यात्सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ १५-३९ ॥ ब्रह्मरन्ध्रेऽलिके नेत्रश्रुतिघ्राणोष्ठकेषु च । दन्तान्तरोर्ध्वके देवि जिह्वायां गलकूपके ॥ १५-४० ॥ पृष्ठे सर्वाङ्गहृदयस्तनकुक्षिषु लिङ्गके । श्रीविद्यार्णैर्न्यसेद्देवि मन्त्रं सर्वसमृद्धये ॥ १५-४१ ॥ सर्वाङ्गे विन्यसेत्पश्चाद्व्यापकत्वेन सुन्दरि । प्राणानायम्य विधिवन्मुद्रासन्नद्धविग्रहः ॥ १५-४२ ॥ संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः । खेचरी बीजरूपा च योनिमुद्रेत्यनुक्रमात् ॥ १५-४३ ॥ बीजानि वक्ष्ये क्रमतो मुद्राणां परमेश्वरि । पञ्चबाणैः पञ्च मुद्राः क्रोमात्मकमक्षरम् ॥ १५-४४ ॥ आद्यं तु रुद्रभैरव्या बीजं सादाशिवं ततः । ततस्तु वाग्भवं देवि क्रमेण हि चतुष्टयम् ॥ १५-४५ ॥ चतुर्मुद्रासु बीजानि नवमुद्रास्वनुक्रमात् । अथ वक्ष्ये महेशत्नि मुद्राविवरणं क्रमात् ॥ १५-४६ ॥ वामहस्तेन मुष्टिं तु बद्ध्वा कर्णप्रदेशके । तर्जनीं सरलां कृत्वा भ्रामयेत्तन्त्रवित्तमः ॥ १५-४७ ॥ सौभाग्यदण्डिनी मुद्रा न्यासकाले तु सूचिता । अन्तरङ्गुष्ठमुष्ट्या तु निरुध्य जगतीमिमाम् ॥ १५-४८ ॥ रिपुजिह्वाग्रहा मुद्रा न्यासकाले तु सूचिता । पाणिद्वयं महेशानि परिवर्तनयोगतः ॥ १५-४९ ॥ योजयित्वा तर्जनीभ्यामनामे वारयेत्प्रिये । मध्यमे योजयेन्मध्ये कनिष्ठे तदधस्तथा ॥ १५-५० ॥ अङ्गुष्ठावपि संयोज्य त्रिधा युग्मक्रमेण तु । त्रिखण्डा नाम मुद्रेयं त्रिपुराह्वानकर्मणि ॥ १५-५१ ॥ विरलौ तु करौ कृत्वा मध्यमे मध्यमे कुरु । अङ्गुष्ठाभ्यां कनिष्ठे च संपीड्य सरले ततः ॥ १५-५२ ॥ तर्जन्यौ दण्डवत्कुर्यान्मध्यमस्थ ह्यनामिके । सर्वसंक्षोभिणी मुद्रा त्रैलोक्यक्षोभकारिणी ॥ १५-५३ ॥ मध्यमे तर्जनीयुक्ते सरले स्यात्तदा भवेत् । सर्वविद्राविणी मुद्रामोहयेत्सचराचरम् ॥ १५-५४ ॥ मध्यमे तर्जनीयुग्मे वक्रे कुर्यात्सुलोचने । एतस्या एव मुद्रायास्तदा कर्षणकारिणी ॥ १५-५५ ॥ विपरीतौ तलौ कृत्वा चाङ्गुली हृन्मुखा यजेत् । परिवर्तनमार्गेण क्रमेण निबिडास्ततः ॥ १५-५६ ॥ अङ्गुष्ठावग्रदेशे तु तर्जन्यावङ्कुशाकृती । सर्वा एकत्र संयोज्य सर्ववश्यकरी भवेत् ॥ १५-५७ ॥ पुटाञ्जलिकरौ कृत्वा मध्यमागर्भसंस्थिते । परस्परकनिष्ठे तु तर्जन्यग्रगते ततः ॥ १५-५८ ॥ अनामिके तु सरले मध्यमामुखदेशगौ । अङ्गुष्ठौ परमेशानि सर्वोन्मादनकारिणी ॥ १५-५९ ॥ एतस्या एव मुद्राया अनामातर्जनीक्रमात् । अङ्कुशाकारूपा तु मुद्रेयं तु महाङ्कुशा ॥ १५-६० ॥ वामं भुजं दक्षभुजे दक्षिणं वामदेशतः । निवेश्य योजयेत्पश्चात्परिवर्त्य क्रमेण हि ॥ १५-६१ ॥ कनिष्ठानामिकायुग्मे तर्जनीभ्यां निरोधयेत् । मध्यमे सरले कृत्वा योनिवत्सरलौ ततः ॥ १५-६२ ॥ अङ्गुष्ठौ खेचरी मुद्रा पाथीवस्थानयोजिनी । प्रियेयं सर्वदेवानां खेचरत्वप्रदायिनी ॥ १५-६३ ॥ परिवर्त्याञ्जलिं कृत्वा कनिष्ठाग्रगते ततः । मध्यमे स्थापयेद्देवि कनिष्ठे धारयेत्ततः ॥ १५-६४ ॥ अनामिकाभ्यां सुदृढं तर्जनीमध्यमायुगम् । अङ्गुष्ठाभ्यां समायोज्यमर्धचन्द्राकृतिं प्रिये ॥ १५-६५ ॥ बीजमुद्रेयमाख्याता सर्वानन्दकरी पिरये । परिवर्त्य करौ सम्यक्तर्जनीवामने समे ॥ १५-६६ ॥ मध्यमे कुरु तन्मध्ये योजयेत्तदनन्तरम् । अन्योन्यानामिके देवि कनिष्ठे तु यथास्थिते ॥ १५-६७ ॥ अङ्गुष्ठाभ्यां योजिताभ्यां योन्याकारं तु कारयेत् । योनिमुद्रेयमाख्याता परा त्रैलोक्यमातृका ॥ १५-६८ ॥ एवं विन्यस्तदेहः सन् मुद्रासन्नद्धविग्रहः । अन्तर्यागविधिं कुर्याद्येन साक्षात्स्वयं विभुः ॥ १५-६९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यान्यासविवरणं नाम पञ्चदशः पटलः ॥ १५ ॥ </poem> == षोडशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- अन्तर्यागविधिं देव बहिर्यागविधिं तथा । सकलं कथयेशान यद्यहं तव वल्लभा ॥ १६-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यजनं चाऽऽन्तरं महत् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं बिसतन्तुतनीयसीम् ॥ १६-२ ॥ उद्यत्सूर्यप्रभाजालविद्युत्कोटिप्रभामयी । चन्द्रकोटिप्रभाद्रावां त्रैलोक्यैकप्रभामयीम् ॥ १६-३ ॥ अशेषजगदुत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणीम् । ध्यायेन्मनो यथा देवीं निश्चलं जायते तथा ॥ १६-४ ॥ सहजानन्दसंदोहमन्दिरं भवति क्षणात् । मनो निश्चलतां प्राप्तं शिवशक्तिप्रभावतः ॥ १६-५ ॥ समाधिर्जायते तत्र संज्ञाद्वयविजृम्भितः । स्वयंप्रज्ञातनामैको ह्यसंप्रज्ञातनामधृत् ॥ १६-६ ॥ स्वयंप्रज्ञातसंज्ञस्तु शक्त्याधिक्येन जायते । असंप्रज्ञातनामैको शिवाधिक्येन वै भवेत् ॥ १६-७ ॥ स्वयंप्रज्ञातभेदस्तु तीव्रस्तीव्रतरो भवेत् । असंप्रज्ञातभेदस्तु मन्दो मन्दतरस्तथा ॥ १६-८ ॥ (संज्ञा प्रज्ञान यत्रैवं स्वयंप्रज्ञोऽभिधीयते । असंप्रज्ञो हि भूयस्तु स्थितप्रज्ञः प्रतिष्ठितः ॥ १६-९ ॥ प्रज्ञाप्रज्ञानमेवेदमसंस्मयमिति द्वयम् । संज्ञाद्वयमिदं देवि शिवतत्त्वेन वै भवेत् ॥ १६-१० ॥ हास्यरोदनरोमाञ्चकम्पस्वेदादिलक्षणः । तीव्रस्तीव्रतरो देवि समाधिरुपलक्षितः ॥ १६-११ ॥ निमेषवजीते नेत्रे वपुस्तल्लक्षणं स्थिरम् । मन्दो मन्दतरो देवि समाधिः परिकीतीतः ॥ १६-१२ ॥ शाम्भवेन च वेद्येन सुखी भूयान्निरन्तरम् । अन्तर्यागविधिं कृत्वा बहिर्यजनमाचरेत् ॥ १६-१३ ॥ एवं विन्यस्तदेहः सन्सर्वात्मा साधकोत्तमः । ध्यायेन्निरामयं वस्तु जगत्त्रयविमोहिनीम् ॥ १६-१४ ॥ अशेषव्यवहाराणां स्वामिनीं संविदं पराम् । उद्यत्सूर्यसहस्राभां दाडिमीकुसुमप्रभाम् ॥ १६-१५ ॥ जपाकुसुमसंकाशां पद्मरागमणिप्रभाम् । स्फुरत्पद्मनिभां तप्तकाञ्चनाभां सुरेश्वरीम् ॥ १६-१६ ॥ रक्तोत्पलदलाकारपादपल्लवराजिताम् । अनर्घ्यरत्नखचितमञ्जीरचरणद्वयाम् ॥ १६-१७ ॥ पादाङ्गुलीयकक्षिप्तरत्नतेजोविराजिताम् । कदलीललितस्तम्भसुकुमारोरुकोमलाम् ॥ १६-१८ ॥ नितम्बबिम्बविलसद्रक्तवस्त्रपरिष्कृताम् । मेखलाबद्धमाणिक्यकिङ्किणीनादविभ्रमाम् ॥ १६-१९ ॥ अलक्ष्यमध्यमां निम्ननाभिं शातोदरीं पराम् । रोमराजिलतोद्धूतमहाकुचफलान्विताम् ॥ १६-२० ॥ सुवृत्तनिबिडोत्तुङ्गकुचमण्डलराजिताम् । अनर्घ्यमौक्तिकस्फारहारभारविराजिताम् ॥ १६-२१ ॥ नवरत्नप्रभाराजद् ग्रैवेयकविभूषणाम् । श्रुतिभूषामनोरम्यकपोलस्थलमञ्जुलाम् ॥ १६-२२ ॥ उद्यदादित्यसंकाशताटङ्कसुमुखप्रभाम् । पूर्णचन्द्रमुखीं पद्मवदनां वरनासिकाम् ॥ १६-२३ ॥ स्फुरन्मदनकोदण्डसुभ्रुवं पद्मलोचनाम् । ललाटपट्टसंराजद्रत्नाढ्यतिलकाङ्किताम् ॥ १६-२४ ॥ मुक्तामाणिक्यघटितमुकुटस्थलकिंङ्किणीम् । स्फुरच्चन्द्रकलाराजन्मुकुटां च त्रिलोचनाम् ॥ १६-२५ ॥ प्रवालवल्लीविलसद्बाहुवलीचतुष्टयाम् । इक्षुकोदण्डपुष्पेषुपाशाङ्कुशचतुर्भुजाम् ॥ १६-२६ ॥ सर्वदेवमयीमम्बां सर्वसौभाग्यसुन्दरीम् । सर्वतीर्थमयीं दिव्यां सर्वकामप्रपूरिणीम् ॥ १६-२७ ॥ सर्वमन्त्रमयीं नित्यां सर्वागमविशारदाम् । सर्वक्षेत्रमयीं देवीं सर्वविद्यामयीं शिवाम् ॥ १६-२८ ॥ सर्वयागमयीं विद्यां सर्वदेवस्वरूपिणीम् । सर्वशास्रमयीं नित्यां सर्वागमनमस्कृताम् ॥ १६-२९ ॥ सर्वाम्नायमयीं देवीं सर्वायतनसेविताम् । सर्वानन्दमयीं ज्ञानगह्वरां संविदं पराम् ॥ १६-३० ॥ एवं ध्यात्वा परामम्बां वहन्नासापुटं क्रमात् । आवाह्य चक्रमध्ये तु मुद्रया हि त्रिखण्डया ॥ १६-३१ ॥ संस्थितां चिन्तयेत्तत्र श्रीपीठान्तनीवासिनीम् । मुद्राः संदर्शयेद्देवि तर्पणैस्तु त्रिधा यजेत् ॥ १६-३२ ॥ लयाङ्गं कल्पयेद्देहे देव्यास्तु परमेश्वरि । गन्धपुष्पाक्षतादींश्च देव्यै सम्यङ् निवेदयेत् ॥ १६-३३ ॥ उपचारैः षोडशभिः संपूज्य परदेवताम् । तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं मूलविद्यया ॥ १६-३४ ॥ एतस्मिन्समये देवि तिथिनित्यां प्रपूजयेत् । कामेश्वर्यादिका नित्या विचित्रान्ताः परेश्वरि ॥ १६-३५ ॥ प्रतिपत्पौर्णमास्यन्ततिथिरूपाः प्रपूजयेत् । विभाव्य च महात्र्यस्रं पूर्वदक्षोत्तरं क्रमात् ॥ १६-३६ ॥ रेखासु विलिखेत्तत्र पञ्चपञ्च क्रमेण हि । अकराद्या उवर्णान्ता दक्षिणस्यां विचिन्तयेत् ॥ १६-३७ ॥ ततश्च पूर्वरेखायामूकारादिकपञ्चकम् । विलिख्योत्तररेखायां शक्त्यादि विलिखेत्ततः ॥ १६-३८ ॥ अनुस्वारान्तमन्त्रस्तु विसर्गे षोडशीं यजेत् । वामावर्तेन देवेशि नित्याः षोडश कीतीताः ॥ १६-३९ ॥ प्रतिपत्तिथिमारभ्य पौर्णमास्यन्तमद्रिजे । एकैकां पूजयेन्नित्यां महासौभाग्यमाप्नुयात् ॥ १६-४० ॥ कृष्णपक्षे महेशानि पूजयेत्तिथिमण्डलम् । विचित्राद्या वरारोहे यावत्कामेश्वरी भवेत् ॥ १६-४१ ॥ पूजनीया विलोमेन भक्त्या तु परमेश्वरि । कलाः षोडश देवेशि यस्तु चन्द्रकलाः क्रमात् ॥ १६-४२ ॥ तिथिनित्यां त्रिधा देवि पूजयेद्भाग्यहेतवे । पुनः श्रीत्रिपुरानित्या यजेत्सौभाग्यहेतवे ॥ १६-४३ ॥ स सौभाग्यं महादेवि प्राप्नोति गुरुशासनात् । कामेश्वर्यादिका नित्याः पूजयित्वा क्रमात्ततः ॥ १६-४४ ॥ एतस्मिन्समये देवि गुरुन्संपूजयेद्बुधः । पुष्पसंकोचयोगेन कथयामि तवानघे ॥ १६-४५ ॥ रश्मिवृन्दं दलमितं गुरवस्तु शताधिकाः । तस्मांत्संकोचयेत्पुष्पममिताः सिद्धिहानिदाः ॥ १६-४६ ॥ नष्टसंततिविज्ञेया मिताः सर्वसमृद्धिदाः । पुष्पं संकोचयेन्नोचेद्द्वादशे नष्टसंततिः ॥ १६-४७ ॥ संतत्या नष्टरूपः सन्न भवेद्देवताप्रियः । अत एव मया सम्यक्पुष्पं संकुचितं प्रिये ॥ १६-४८ ॥ कामराजाख्यविद्याया गुरवस्तु समृद्धिदाः । मध्यप्राक्त्र्यश्रमध्ये हि गुरुपङ्क्तिं त्रिधाऽर्चयेत् ॥ १६-४९ ॥ परारब्धान्पूजयेदादौ परापरविभक्तिकान् । ततोऽपरांस्त्रिधा देवि गुरुन् संपूजयेत्प्रिये ॥ १६-५० ॥ दिव्यौघे तु परान्विद्धि सप्तसंख्यान्वरानने । आनन्दनाथशब्दान्ता गुरवः पुरुषाः प्रिये ॥ १६-५१ ॥ स्त्रियः पराम्बाशब्दान्ता विज्ञेया वीरवन्दिते । परप्रकाशो देवेशि ततः परशिवो मतः ॥ १६-५२ ॥ परा शक्तिस्तथा देवि कौलेश्वर इति प्रिये । शुक्ला देवि कुलेशानकामेश्वर्यम्बिकाः क्रमात् ॥ १६-५३ ॥ मुनिसंख्यास्तु गुरवः पराख्या दिव्यरूपिणः । भोगक्लिन्नस्तु समयो वेदाख्यः सहजस्तथा ॥ १६-५४ ॥ परापराख्यसिद्धौघे मानवौघे शृणु प्रिये । गगनो विश्वविमलौ मदनो भुवनस्तथा ॥ १६-५५ ॥ लीला स्वात्माप्रियः पश्चान्नागसंख्यास्तु मानवाः । अपराः परमेशानि नियता अक्षरा इमे ॥ १६-५६ ॥ एतत्त्रयं तु नियतं देशिकानां हिताय च । मयोद्धृतं महेशानि पुष्पं संकुचितं प्रिये ॥ १६-५७ ॥ मानवौघान्तिके पश्चात्स्वगुरुत्रितयं यजेत् । परमेष्ठी गुरुः पश्चाद्गुरुः परमसंज्ञितः ॥ १६-५८ ॥ स्वगुरुश्च महेशानि पुजयेत्तु गुरुत्रयम् । अथ वा मानवौघान्त एकं स्वगुरुमर्चयेत् ॥ १६-५९ ॥ अयं प्रकारः कथितः प्रकारान्तरमुच्यते । वन्द्यं सर्वप्रकाराणां मानवौघाष्टकादथ ॥ १६-६० ॥ गुरवो नवसंख्याका इह यावद्भवन्ति हि । नवचक्रेश्वरी यस्मात्तावत्पुष्पं प्रकाशयेत् ॥ १६-६१ ॥ मानवौघे तदा देवि दशसप्त भवन्ति हि । पश्चात्संकोचयेत्पुष्पं नवमं श्रीगुरुं यजेत् ॥ १६-६२ ॥ अज्ञातगुरुशिष्याणां कथयामि वरानने । गुरुभ्यो नम उच्चार्य पादुकाभ्यो नमो लिखेत् ॥ १६-६३ ॥ गुर्वन्ते परमान्ते च गुरुभ्यो नम इत्यपि । एतेषां पादुकास्तद्वदाचार्येभ्यो नमो वदेत् ॥ १६-६४ ॥ आचार्यपादुकास्तद्वत्पूर्वसिद्धास्तु पादुकाः । सामान्यगुरुशिष्याणां गुरुपङ्क्तिरियं भवेत् ॥ १६-६५ ॥ गुरुपङ्क्तिं प्रपूज्याथ स्वयं श्रीत्रिपुरा भवेत् । गुरुपङ्क्तिविहीनस्तु पुरुषः पङ्क्तिवजीतः ॥ १६-६६ ॥ सामान्यगुरुपङ्क्तित्वान्न भवेत्पङ्क्तिवजीतः । पुष्पसंकोचमार्गोऽयं मया सिद्धः कृतः प्रिये ॥ १६-६७ ॥ कृपया परमेशानि साधकानां हिताय च । कामराजाख्यगुरवः श्रीविद्याविषये क्रमात् ॥ १६-६८ ॥ लोपामुद्राख्यविद्याऽप्यान् गुरुञ्शृणु वरानने । परमाद्यशिवश्चाऽऽद्या कामेश्वर्यम्बिका तथा ॥ १६-६९ ॥ दिव्यौघश्च महौघश्च सर्वानन्दस्ततः परम् । प्रज्ञादेव्यम्बिका पश्चात्प्रकाशः सप्तमो भवेत् ॥ १६-७० ॥ दिव्याः पराख्यगुरवो लोपामुद्राप्रभामयाः । दिव्यश्चित्रश्च कैवल्यदेव्यम्बा च महोदयाः ॥ १६-७१ ॥ सिद्धाः परापरा ज्ञेया मानवौघे शृणु प्रिये । विद्या शक्तिश्च विश्वश्च चतुर्थः कोमलो भवेत् ॥ १६-७२ ॥ पञ्चमस्तु परानन्दो मनोहर इति प्रिये । स्वात्मानन्दः सप्तमस्तु प्रतिभोऽष्टम उच्यते ॥ १६-७३ ॥ अपराख्या इमे देवि गुरवः परिकीतीताः । पूर्ववद्योजयेत् पश्चादष्टानन्तरमेव च ॥ १६-७४ ॥ त्रयं वा स्वगुरुं वाऽपि नवान्तं वाऽब्जलोचने । दक्षिणामूतीशिष्याणां गुरुक्रम उदाहृतः ॥ १६-७५ ॥ संप्रदाया अनेके च ज्ञातव्याः स्वगुरुक्रमात् । संप्रदायविहीनस्य न दद्यात्पङ्क्तिमुत्तमाम् ॥ १६-७६ ॥ साधारणास्तु गुरवः सर्वभेदेषु वै समाः । गुरुक्रमं प्रपूज्याथ यजेदाम्नायदेवताः ॥ १६-७७ ॥ त्रैलोक्यमोहने देवि सर्वाशापरिपूरके । सर्वसंक्षोभणे चक्रे पूर्वाम्नायं प्रपूजयेत् ॥ १६-७८ ॥ सर्वसौभाग्यदे चक्रे तथा सर्वार्थसाधके । सर्वरक्षाकरे चक्रे दक्षाम्नायं प्र पूजयेत् ॥ १६-७९ ॥ मध्यचक्रत्रये देवि पश्चिमाम्नायमर्चयेत् । नवचक्रेषु देवेशि कौबेराम्नायमर्चयेत् ॥ १६-८० ॥ बैन्दवे परमेशानि मध्यसिंहासनं यजेत् । अनेनैव प्रकारेण पूजयेत्पञ्च पञ्चिकाः ॥ १६-८१ ॥ श्रीविद्या च प्ररं ज्यौतिः परा निष्कलशाम्भवी । अजया मातृका चेति पञ्च कोशाः प्रकीतीताः ॥ १६-८२ ॥ श्रीविद्या च तथा लक्ष्मीर्महालक्ष्मीस्तथैव च । त्रिशक्ति सर्वसाम्राज्या पञ्च लक्ष्म्यः प्रकीतीताः ॥ १६-८३ ॥ श्रीविद्या त्वरिता चैव पारिजातेश्वरी तथा । त्रिपुटा पञ्चबाणेशी पञ्च कल्पलताः स्मृताः ॥ १६-८४ ॥ श्रीविद्या मूलपीठेशी सुधा श्रीरमृतेश्वरी । अन्नपूर्णेति विख्याताः पञ्चैताः कामधेनवः ॥ १६-८५ ॥ श्रीविद्यां सिद्धलक्ष्मीश्च मातङ्गी भुवनेश्वरी । वाराहीति च संमोक्ताः पञ्च रत्नाः प्रकीतीताः ॥ १६-८६ ॥ मूलविद्या महेशानि श्रीविद्या परिकीतीता । वारुणान्तं वह्निसंस्थं बिन्दुनादसमन्वितम् ॥ १६-८७ ॥ वामनेत्रसमायुक्तं लक्ष्मीबीजमुदाहृतम् । श्रीबीजं तु पराबीजं लक्ष्मीबीजमुदाहृतम् ॥ १६-८८ ॥ प्रणवं पूर्वमुच्चार्य ह्रीमात्मकं समुच्चरेत् । श्रीपुटां च नु कमले कमलाग्रे प्रसीदतु ॥ १६-८९ ॥ लये मध्यगतां भूमिं रुद्रस्थाने नियोजयेत् । प्रसीद युगलं दद्याच्छ्रीबीजं भुवनेश्वरीम् ॥ १६-९० ॥ श्रिया बीजं ततो दद्यान्महालक्ष्मी च { श्च} हृन्मनुः । सप्तविंशतिवर्णात्मा महालक्ष्मीमनुर्मतः ॥ १६-९१ ॥ श्रीबीजं च पराबीजं कामराजं समालिखेत् । इयं त्रिशक्तिर्देवेशि त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ १६-९२ ॥ चन्द्रेण मादनं लक्ष्मीर्देवी दीर्घाक्षिमण्डिता । विष्णुक्रूरेश्वरीयुक्ता रित्ययं वैष्णवीयुता (?) ॥ १६-९३ ॥ श्रीबीजसंपुटं कुर्यात्सर्वशास्त्रप्रदायिनी । प्रणवं पूर्वमुच्चार्य पराहंसं समुद्धरेत् ॥ १६-९४ ॥ ततः सोऽहं शिरो देवि वसुवर्णोऽयमीरितः । वेदादिकेवला देवी परा निष्कलशाम्भवी ॥ १६-९५ ॥ हंसोऽजपार्णान्तः त(वर्णवस्त)त्र मातृकेति प्रकीतीता(तः) । प्रणवं भुवनेशानी वियच्चन्द्राग्निवायवम् ॥ १६-९६ ॥ भुवनेशी ध्रुवं चैव सरस्वत्यै नमो लिखेत् । इयं तु पारिजातेशी पारिजातरतोपमा ॥ १६-९७ ॥ काण्डवानीश्वरीविद्या प्रसङ्गात्कथिता मया । त्रिबीजं च पराबीजं सकामा त्रिपुटोदिता ॥ १६-९८ ॥ पञ्चकामेश्वरीविद्या बालान्यासे समीरिता । वाग्भवं वामनेत्रं च ध्रुवान्तं बिन्दुसंयुतम् ॥ १६-९९ ॥ मूलपीठेश्वरीविद्या सुगुप्ता कथिता मया । पराबीजं तु श्रीबीजं बालायामाद्यमक्षरम् ॥ १६-१०० ॥ राज्यदे राजलक्ष्मीति चन्द्रः सर्गविभूषितः । बिलोमान्यादिबीजानि सुधा श्रीश्च प्रकीतीताः (ता) ॥ १६-१०१ ॥ वाग्भवं भुवनेशानि श्रीबीजं तदनन्तरम् । वियत्तदादिखफलेमित्यवर्णं समालिखेत् ॥ १६-१०२ ॥ वियत्तदादिकं तं च फ्रानित्येव मनुर्मतः । चवर्गतृतीयं तुर्यं मायारेफेन्दुसंयुत्तम् ॥ १६-१०३ ॥ महाचण्डं समुद्धृत्य संकर्षणीति संलिखेत् । कालमहान इत्युक्त्वा वियदिन्दुसमन्वितः (?) ॥ १६-१०४ ॥ मायाबीजं तु कथितः सिद्धलक्ष्म्या महामनुः । अन्नपूर्णा च देवेशि उत्तराम्नायकीतीता ॥ १६-१०५ ॥ मातङ्गिन्येति चांशं वाङ्मायाश्रीसंपुटं लिखेत् । इयं मातङ्गिनी विद्या द्वादशार्णा प्रकीतीता ॥ १६-१०६ ॥ वियदग्निसमायुक्ता वामनेत्रेन्दुविभूषितम्(ता) । भुवनेशी महेशानि दुर्लभा भुवनत्रये ॥ १६-१०७ ॥ वाग्भवं पूर्वमुद्धृत्य संबुद्ध्या भगवत्यपि । वार्ताली द्वे च वाराही युग्मवाराहमुख्यपि ॥ १६-१०८ ॥ अन्धे अन्धिन्यै नत्यन्तं रुन्धिनी तत्परः परम् । जम्भे जम्भिन्यै नत्यन्तं मोहे मोहिन्यै युतं नमः ॥ १६-१०९ ॥ स्तम्भे स्तम्भिन्यै हृद्युक्तममुकं स्तम्भनद्वये । सर्वदुष्टप्रदुष्टानां सर्वेषां सर्वमुच्चरेत् ॥ १६-११० ॥ जिह्वास्तम्भं कुरु द्वन्द्वं शीघ्रवश्यं कुरु द्वयम् । वाग्क्कूट त्रयं वाचं मन्त्रपावकवल्लभा ॥ १६-१११ ॥ महाविद्येयमाख्याता सर्वतन्त्रेषु गोपिता । श्री देव्युवाच -- मन्त्रास्तु कथिता देव सर्वतन्त्रेषु गोपिताः ॥ १६-११२ ॥ तानाराध्य कथं लोका जायन्ते भुवि दुर्लभाः । एतत्सर्वं महादेव कथय त्वं सुविस्तरम् ॥ १६-११३ ॥ ईश्वर उवाच -- साधु पृष्टं त्वया भद्रे लोकानां हितकाम्यया । अविज्ञातमनस्तत्त्वं भजता दुःसुता यथा (?) ॥ १६-११४ ॥ कथ्यतेऽत्र तथा देवि सर्वतन्त्रेषु गोपितम् । मन्त्राविशोधनं कुर्यान्मन्त्राणां च विशुद्धये ॥ १६-११५ ॥ चतुरस्रभुवं भित्त्वा कृत्वा रेखात्रयं त्रयम् । वृत्तः षोडशके चैव ततो वर्णान् समालिखेत् ॥ १६-११६ ॥ इन्द्राग्नि रुद्रनवनेत्रयुगेन दिक्षु ऋत्वष्टषोडशचतुर्दश भौतिकेषु । पाताल पञ्चदशवह्निहिमांशुकोष्ठे वर्णाल्लिखेल्लिपिभवान्क्रमशस्तु धीमान् ॥ १६-११७ ॥ मन्त्राद्यसाधकानां तु नामार्णः पतति ध्रुवम् । सिद्धिस्थानं च विज्ञेयं द्वितीयं साध्यनामकम् ॥ १६-११८ ॥ सुसिद्धं तु तृतीयं स्याच्चतुर्थमरिसंज्ञकम् । सिद्धः सिध्यतिकालेन साध्यः सिध्यति वा न वा ॥ १६-११९ ॥ सुसिद्धस्तत्क्षणादेव साधकं भक्षयेदरिः । सिद्धसिद्धो जपात्सिद्धिद्वीगुणात्सिद्धसाध्यकः ॥ १६-१२० ॥ सिद्धसुसिद्धः संग्राहात्सिद्धारिर्हन्ति वै द्विजान् । साध्यः सिध्यति संक्लेशात्साध्यसाध्योऽतिदुःखकृत् ॥ १६-१२१ ॥ साध्यः सुसिद्धो भजनात्साध्यारिः स्वाश्रयं हरेत् । सुसिद्धसिद्धोऽध्ययनात्फलं दद्युर्यथेप्सितम् ॥ १६-१२२ ॥ सुसिद्धसाध्यो जपाद्यैः सिद्धिर्यस्मादतोऽन्यथा । सुसिद्धे तु सुसिद्धस्तु पूर्वजन्मकृतश्रमात् ॥ १६-१२३ ॥ संस्मात्तु सर्वं सिद्धानां साधको यो जपेन्मनुः । अभिचारे रिपोरवं यदि स्यान्भुविपन्नयोः (?) ॥ १६-१२४ ॥ संसिद्धेऽरिविशेषेण स्वकुलान्नाशयेद्ध्रुवम् । अरिसिद्धस्तु संहन्यादरिसाध्यं तु योषितः ॥ १६-१२५ ॥ अरिसिद्धस्वमन्त्रश्च कुलाच्छादनकृच्छलैः । अर्यरिस्वामहामन्त्रप्राप्तेन सुनिश्चितम् {?} ॥ १६-१२६ ॥ एतदुक्तं महेशानि त्यक्त्वाऽन्यमतमुत्तमम् । स्वप्नलब्धे स्त्रिया दत्ते मालमन्त्रे त्रिबीजके ॥ १६-१२७ ॥ सिद्धादिशोधनं देवी न वै तेषां तु विद्यते । श्रीविद्यापूजनस्थाने चक्रराजे महेश्वरि ॥ १६-१२८ ॥ महाकोशेश्वरावृन्दमण्डिता सनसंस्थिता ॥ १६-१२९ ॥ सर्वसौभाग्यजननीपादुकां पूजयामि च । इत्युच्चार्य परं ज्योतिःकोशाद्यां पूजयेत्सुधीः ॥ १६-१३० ॥ अनेनैव प्रकारेण पूजयेत्पञ्चपञ्चिकाः । शैवं तु दर्शनं देवि बैन्दवे पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१३१ ॥ परितो दर्शनं शाक्तं चक्रस्य परमेश्वरी । ब्राह्मं तु दर्शनं पूज्यं भूबिम्बे प्रथमे प्रिये ॥ १६-१३२ ॥ शिवस्य वामतो देवि वैष्णवं दर्शनं यजेत् । सृष्टिचक्रे भवेत्सूर्यदर्शनं कमलेक्षणे ॥ १६-१३३ ॥ स्थितिचक्रे तु संपूज्यं बौद्धदर्शनमुत्तमम् । एवं संपूज्य सकलं श्रीविद्यां परितोषयेत् ॥ १६-१३४ ॥ तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं तत्त्वमुद्रया । अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु तत्त्वमुद्रेयमीरिता ॥ १६-१३५ ॥ पुष्पं समर्पयेद्देवि मुद्रया ज्ञानसंज्ञया । अङ्गुष्ठतर्जनीयोगाज्ज्ञानमुद्रा प्रतिष्ठिता ॥ १६-१३६ ॥ सर्वोपचारैराराध्य मुद्राः संदर्शयेत्क्रमात् । अथाङ्गावरणं कुर्याच्छ्रीविद्यामनुसंभवम् ॥ १६-१३७ ॥ अग्नीशासुरवायव्यमध्यदिक्ष्वङ्गपूजनम् । मायालक्ष्मीमयं बीजयुग्मं पूर्वक्रमेण तु ॥ १६-१३८ ॥ कथितं योजयेद्देवि त्रयं वा परमेश्वरि । संपुटक्रमयोगेन चाथवा वीरवन्दिते ॥ १६-१३९ ॥ संयोज्य पूजयेत्सर्वाः क्रमादेव वरानने । त्रैलोक्यमोहने चक्रे प्रकटा योगिनीर्यजेत् ॥ १६-१४० ॥ चतुरस्रे चतुर्द्वारे शोभिते सिद्धिदायकाः । अणिमां पश्चिमद्वारे दक्षभागे प्रपूजयेत् ॥ १६-१४१ ॥ लघिमामुत्तरद्वारे दक्षभागे प्रपूजयेत् । पूर्वद्वारे तु महिमामुत्तरे पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१४२ ॥ ईशित्वसिद्धिंर्देवेशि दक्षिणद्वारि पूर्ववत् ॥ १६-१४३ ॥ वशित्वसिद्धिं वायव्ये तेनैव क्रमयोगतः ॥ १६-१४४ ॥ इच्छासिद्धिं पूर्वभागे नैरृत्ये च प्रपूजयेत् । प्राप्तिसिद्धिः सर्वकामा सिद्धिश्च परमेश्वरि ॥ १६-१४५ ॥ अधोर्ध्वक्रमरूपेण ज्ञातव्ये सुरसुन्दरि । ब्राह्मी माहेश्वरी चैन्द्री कौमारी वैष्णवी तथा ॥ १६-१४६ ॥ वाराही च तथा षष्ठी चामुण्डा सप्त मातरः । अष्टमी तु महालक्ष्मीः पश्चिमादिक्रमेण हि ॥ १६-१४७ ॥ वामभागे तु संपूज्या वायव्यादि च पूर्ववत् । संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः ॥ १६-१४८ ॥ खेचरीबीजयोन्याख्यास्त्रिखण्डां च प्रपूजयेत् । एताः संपूज्य चक्रेशीं त्रिपुरां पूजयेत्पराम् ॥ १६-१४९ ॥ अणिमासिद्धिपुरतः सर्वकार्यार्थसाधिकाम् । सर्वसंक्षोभिणीं मुद्रां दर्शयेत्कमलानने ॥ १६-१५० ॥ सर्वाशापूरकं चक्रं गुप्तयोगिन्यधिष्ठितम् । षोडशारं ततो देवि पूजयेत्कार्यसिद्धये ॥ १६-१५१ ॥ कामाकषीणिकां देवि बुध्द्याकषीणिकां तथा । अहंकाराकषीणीं च शब्दाकर्षणरूपिणीम् ॥ १६-१५२ ॥ स्पर्शाकषीणिरूपां च रूपाकषीणिरूपिणीम् । रसाकर्षकरीं चैव गन्धाकर्षणकारिणीम् ॥ १६-१५३ ॥ चित्ताकषीणिकां तद्वद्धैर्याकषीणिकां प्रिये । नामाकषीणिकां चैव बीणाकषीणिकां तथा ॥ १६-१५४ ॥ अमृताकषीणीं चैव बीजाकषीणिकां प्रिये । शरीराकषीणीं चैव आत्माकर्षणरूपिणीम् ॥ १६-१५५ ॥ पश्चिमादिविलोमेन षोडशारे स्वरान्विताः । एता नित्याः कलाः पूज्याः स्रवत्पीयूषमण्डलाः ॥ १६-१५६ ॥ चक्रेश्वरीं यजेद्देवीं त्रिपुरेशीं समृद्धिदाम् । कामाकर्षणरूपायाः पुरतः पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१५७ ॥ सर्वविद्राविणीं मुद्रां दर्शयित्वा निवेदयेत् । सर्वसंक्षोभणे चक्रे यजेद्गुप्ततराभिधाः ॥ १६-१५८ ॥ अनङ्गकुसुमां प्राच्यां कवर्गेण प्रपूजयेत् । दक्षिणे च चवर्गेण तथा चानङ्गमेखलाम् ॥ १६-१५९ ॥ अनङ्गमदनां पश्चाट्टवर्गेण प्रपूजयेत् । तवर्गेणोत्तरे पश्चादनङ्गमदनातुराम् ॥ १६-१६० ॥ अनङ्गरेखामाग्नेये पवर्गेण प्रपूजयेत् । राक्षसेऽनङ्गवेगां तु यवर्गेण प्रपूजयेत् ॥ १६-१६१ ॥ वायव्ये तु शवर्गेण तथाऽनङ्गाङ्कुशां यजेत् । ईशान्ये लक्षवर्गेण पूज्याऽनङ्गादिमालिनी ॥ १६-१६२ ॥ चक्रेश्वरीं यजेद्देवीं ततस्त्रिपुरसुन्दरीम् । अनङ्गकुसुमाग्रे च सर्वसाम्राज्यदायिनीम् ॥ १६-१६३ ॥ सर्वाकर्षणमुद्रां च दर्शयेत्सुरवन्दिते । चक्रपूजां निवेद्याथ चतुर्थं चक्रमर्चयेत् ॥ १६-१६४ ॥ सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः सर्वविद्राविणी तथा । सर्वाकषीणिका शक्तिः सर्वाह्लादनकारिणी ॥ १६-१६५ ॥ सर्वसंमोहिनी शक्तिः सर्वस्तम्भनकारिणी । सर्वजृम्भिणिका शक्तिः सर्वावशकरी तथा ॥ १६-१६६ ॥ सर्वार्थरञ्जिनी शक्तिर्नवमी परमेश्वरी । सर्वोन्मादनिका शक्तिः शक्तिः सर्वार्थसाधिका ॥ १६-१६७ ॥ सर्वसंपत्तिपूर्णा च सर्वमन्त्रमयी तथा । चतुर्दशारशक्तिस्तु सर्वद्वन्द्वक्षयंकरी ॥ १६-१६८ ॥ सर्वसौभाग्यदे चक्रे पश्चिमादिविलोमतः । वाममार्गेण देवेशि संपूज्याः सर्वसिद्धिदाः ॥ १६-१६९ ॥ सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः पुरतः पूजयेत्ततः । चक्रेश्वरी सिद्धिदात्रीं परां त्रिपुरवासिनीम् ॥ १६-१७० ॥ वश्यमुद्रां प्रदर्श्याथ निवेद्य तदनन्तरम् । सर्वार्थसाधके चक्रे दशारे कुलयोगिनीः ॥ १६-१७१ ॥ पूजयेत्सर्वकार्यार्थसिद्धिदाः पञ्चमे क्रमात् । सर्वसिद्धिप्रदा देवी सर्वसंपत्प्रदा तथा ॥ १६-१७२ ॥ सर्वप्रियकरी देवी सर्वमङ्गलकारिणी । सर्वकामप्रपूर्णा च सर्वदुःखप्रमोचनी ॥ १६-१७३ ॥ सर्वमृत्युप्रशमनी सर्वविघ्ननिवारिणी । सर्वाङ्गसुन्दरी देवी सर्वसौभाग्यदायिनी ॥ १६-१७४ ॥ पश्चिमादिविलोमेन दशारे पूजयेदिमाः । सर्वसिद्धिप्रदा देवि पुरतश्चक्रनायिकाम् ॥ १६-१७५ ॥ सर्वसिद्धिप्रदां देवि पूजयेत्त्रित्पुराश्रियम् । सर्वोन्मादनमुद्रां च दर्शयित्वा निवेद्य च ॥ १६-१७६ ॥ सर्वरक्षाकरे चक्रे नगर्भा योगिनीर्यजेत् । सर्वज्ञा सर्वशक्तिश्च सर्वैश्वर्यप्रदा ततः ॥ १६-१७७ ॥ सर्वज्ञानमयी देवी सर्वव्याधिविनाशिनी । सर्वाधारस्वरूपा च सर्वपापहरा तथा ॥ १६-१७८ ॥ सर्वानन्दमयी देवी सर्वरक्षास्वरूपिणी । सर्वेप्सितार्थफलदा देव्यः सर्वसमृद्धिदाः ॥ १६-१७९ ॥ पश्चिमादिविलोमेन पूजयेत्पङ्क्तयोनिके । सर्वज्ञापुरतो देवि चक्रेशीं मालिनीं यजेत् ॥ १६-१८० ॥ महाङ्कुशां महामुद्रां दर्शयित्वा निवेद्य च । मध्यचक्रे महेशानि योगिनीः पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१८१ ॥ सर्वरोगहरे चक्रे वसुकोणे सुरेश्वरि । रहस्ययोगिनीर्देवि वशिन्याद्यास्तु सिद्धिदाः ॥ १६-१८२ ॥ पश्चिमादिविलोमेन पूर्वोक्ताः पूजयेत्क्रमात् । वशिनीपुरतः पूज्या सिद्धाम्बा चक्रनायिका ॥ १६-१८३ ॥ खेचरीं दर्शयेन्मुद्रां निवेद्यानन्तरं ततः । सर्वसिद्धिप्रदे चक्रे त्रिकोणे सर्वकामदे ॥ १६-१८४ ॥ परापररहस्याख्ययोगिनीः परिपूजयेत् । पञ्च बाणान्समुच्चार्य कामकामेश्वरीमयान् ॥ १६-१८५ ॥ जम्भनाख्यान्महेशानि पूजयेद्बाणदेवताम् । धमात्मकं कामचापं द्वितीयं तु थमात्मकम् ॥ १६-१८६ ॥ कामेश्वर्या मोहनाख्यां पूजयेच्चापदेवताम् । द्वितीयं भुवनेशानीपाशयुग्मं वशंकरम् ॥ १६-१८७ ॥ कामेशस्य च कामेश्यास्त्रैलोक्याकर्षणं प्रिये । अङ्कुशाख्यं करोमात्मबीजं स्तम्भनसंज्ञकम् ॥ १६-१८८ ॥ कामेशस्य च कामेश्या अङ्कुशं पूजयेत्प्रिये । षडङ्गावरणद्वाह्ये समीपे क्रमतो यजेत् ॥ १६-१८९ ॥ पश्चिमादिक्रमेणैव चतुदीक्षु प्रपूजयेत् । कामेश्वरीं रुद्रशक्तिमाद्यकूटेन चाग्रतः ॥ १६-१९० ॥ द्वितीयेन च कूटेन कामाख्येन च वैष्णवीम् । दक्षकोणे समभ्यर्च्य तृतीयेन च पूजयेत् ॥ १६-१९१ ॥ भगमालां ब्रह्मशक्तिमुत्तरे विश्वमातृकाम् । चक्रेश्वरीमम्बिकाख्यां कामेशीपुरतो यजेत् ॥ १६-१९२ ॥ बीजमुद्रामुपास्याथ चक्रपूजां निवेदयेत् । सर्वानन्दमये चक्रराजे बैन्दवसंज्ञके ॥ १६-१९३ ॥ ब्रह्मरूपे चित्स्वरूपे संविद्वेद्ये शृणु प्रिये । परापररहस्याख्यां योगिनीं त्रिपुरां यजेत् ॥ १६-१९४ ॥ कूटत्रयं समुच्चार्य सर्वविद्यास्वरूपकम् । समस्तदेवतारूपं सर्ववस्तुमयं यजेत् ॥ १६-१९५ ॥ चक्रेशीमपि तामेव महात्रिपुरसुन्दरीम् । श्रीविद्यां षोडशार्णां च भुक्तिमुक्तिफलप्रदाम् ॥ १६-१९६ ॥ समस्तचक्रचक्रेशीं सर्वागमनमस्कृताम् । सर्वाम्नायेश्वरीं विद्यालंकृतां ब्रह्मरूपिणीम् ॥ १६-१९७ ॥ उपचारैः समभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं मूलविद्यया ॥ १६-१९८ ॥ योनिमुद्रां प्रदर्श्याथ मुद्राः संदर्शयेत्क्रमात् । वनस्पतिरसोत्पन्नैः पवित्रै रम्यगन्धिभिः ॥ १६-१९९ ॥ दशाङ्गाद्यैर्धूपवर्यैर्धूपयेत्परमेश्वरीम् । (कस्तूरीकुङ्कुमं देवि गुग्गुलं शालसंभवम् ॥ १६-२०० ॥ चन्दनागरुकर्पूरसिताज्यमधुसंयुतम् । धूपयेद्देशिको नित्यं सर्वसौभाग्यसिद्धये ॥ १६-२०१ ॥ धूपमन्त्रेण देवेशि त्रैलोक्यस्यापि दुर्लभम् । अभितो वेदिकाचक्रं दीपमाला घृतप्लुताः ॥ १६-२०२ ॥ कर्पूररचिताश्चापि तैलपूर्णास्तु वा यजेत् । धूपदीपौ निवेद्याथ तर्पयेत्पूर्ववत्प्रिये ॥ १६-२०३ ॥ आरातीकविधिं कुर्यात्पूर्ववद्देववन्दिते । अन्यदारातीकं वक्ष्ये सर्वकाममपूरकम् ॥ १६-२०४ ॥ स्वर्णादिनिमीते पात्रे मध्ये चक्रं लिखेद्बुधः । तण्डुलोल्लासितं कृत्वा नवधा कारयेत्ततः ॥ १६-२०५ ॥ नव गोलांश्चन्द्ररूपान्विरच्य तदनन्तरम् । शर्करागर्भभरितान्मण्डकान्युग्मरूपकान् ॥ १६-२०६ ॥ विरच्य घटिकाः कार्या योजयित्वा तु सप्तकम् । सप्तसप्तप्रकारेण घटिका नव योजयेत् ॥ १६-२०७ ॥ अष्टकोणेषु संस्थाप्य गोलकांञ्चोपरि क्षिपेत् । चणमुद्रा विकीर्याथ दीपकान्घृतपाचितान् ॥ १६-२०८ ॥ मुष्टिकाकृतिमुष्टिश्च स्थापयेत्तत्र तत्र तु । दीपान्प्रज्वाल्य पश्चात्तु पञ्चरत्नैः प्रपूजयेत् ॥ १६-२०९ ॥ पञ्चसिंहासनगता विद्यास्तत्र प्रपूजयेत् । आमस्तकं समुद्धृत्य नववारं पुनः पुनः ॥ १६-२१० ॥ नवावरणवद्देवि परिभ्राम्य पुनः पुनः । उत्तीर्य स्थापयेत्पश्चाद्दीपमालामयं महः ॥ १६-२११ ॥ नेत्रयोः सुस्थिरं ध्यायेदारातीकविधिः प्रिये । नैवेद्यं षड्र्सोपेतं सितापूपादिसंयुतम् ॥ १६-२१२ ॥ शर्करापूरभरितमण्डकैः पायसान्वितम् । मुक्ताकर्पूरधवलं शुद्धौदनसुपूरितम् ॥ १६-२१३ ॥ घृतकर्पूरशोभाढ्यं सम्पूर्णघृतमण्डितम् । नानाव्यञ्जनशोभाढ्यं वटकैः कुङ्कुमप्रभैः ॥ १६-२१४ ॥ माषान्नभरितं नानारसपानविराजितम् । घृतक्षीरेण भरितं चतुर्मुद्राविराजितम् ॥ १६-२१५ ॥ संकल्प्य परमेशान्यै नित्यहोमविधिं चरेत् । मूलेन प्राणसहिता आहुतीः पञ्च होमयेत् ॥ १६-२१६ ॥ षडाहुतीः षडङ्गानां नित्यहोमः प्रकीतीतः । उपविश्याऽऽसने रम्ये वामभागे ततः परम् ॥ १६-२१७ ॥ वहत्करोर्ध्वपुटतः साधको भूमिजानुकः । मण्डलं चतुरस्रं तु तन्मध्ये विलिखेत्प्रिये ॥ १६-२१८ ॥ त्रिकोणमध्ये व्योमाख्यं मण्डलं पूजयेत्ततः । व्यापकान्ते मण्डलाय हृदन्तो वाग्भवं परम् ॥ १६-२१९ ॥ मुखे कृत्वा पूजनीयं मण्डलं मनुना प्रिये । एतन्मण्डलमभ्यर्च्य मण्डलानां चतुष्टयम् ॥ १६-२२० ॥ ईशानवह्निनैरृत्यवायुकोणेषु पूर्ववत् । मण्डलानि निधायाथ पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये ॥ १६-२२१ ॥ पूर्ववद्बलिदानं च दद्यात्सर्वसमृद्धये । बटुकाय महेशानि योगिनीभ्यश्च वल्लभे ॥ १६-२२२ ॥ क्षेत्रपालगणेशाभ्यां पूर्ववद्बलिमुत्सृजेत् । वामभागे कृतस्याथ मण्डलस्योपरि क्षिपेत् ॥ १६-२२३ ॥ आधारं पूजयेत्तत्र पात्रं चान्नोदकान्वितम् । सकारणं मन्त्रयित्वा सर्वभूतबलिं हरेत् ॥ १६-२२४ ॥ षोडशार्णेन मनुना त्रिवारं वीरवन्दिते । तारं च भुवनेशानि सर्वविघ्नपदं ततः ॥ १६-२२५ ॥ कृद्भ्यश्च सर्वभूतेभ्यो हुंकारं वह्निवल्लभाम् । समुच्चरन्बलिं दद्यान्मुद्रया तत्त्वसंज्ञया ॥ १६-२२६ ॥ बलिपञ्चकमाख्यातं सर्वरक्षाकरं सताम् । एकत्र वा पञ्च बलीन्दद्याद्व्यापकमण्डले ॥ १६-२२७ ॥ वामभागे स्थितो देवि सर्वविघ्नहरो भवेत् । चक्रमभ्यर्च्य सकलं विधिवत्परमेश्वरि । श्रीगुरोः कृपया देवि सर्वज्ञः सर्वतत्त्ववित् ॥ १६-२२८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे उमामहेश्वरसंवादे श्रीविद्यायजन-- विधिर्नाम षोडशः पटलः ॥ १६ ॥ </poem> == सप्तदशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- देवदेव महादेव अश्रुतार्थं महेश्वर । षोडशाक्षरविद्यायाः श्रीचक्रविधिमुत्तमम् ॥ १७-१ ॥ जपादिकं च यत्सर्वमेकैकाक्षरसाधनम् । कथयस्व महेशान यद्यहं तव वल्लभा ॥ १७-२ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु सर्वांगसुभगे श्रीविद्याविधिमुत्तमम् । यस्य विज्ञानमात्रेण कर्ता हर्ता स्वयं विभुः ॥ १७-३ ॥ अनेन विधिना यत्र श्रीचक्रं क्रमसंयुतम् । पूज्यते तत्र सकलं वशी कुर्यान्न संशयः ॥ १७-४ ॥ नगरं वशमायाति देशमण्डलमद्रिजे । योषितः सकला वश्या ज्वलत्कामाग्निपीडिताः ॥ १७-५ ॥ विद्याविमूढहृदयाः साधकन्यस्तमानसाः । तद्दर्शनेन देवेशि जायन्ते सर्वयोषितः ॥ १७-६ ॥ अक्षमालां समाश्रित्य मातृकावर्णरूपिणीम् । अथ मुक्ताफलमयी वाङ्मोक्षफलदायिनी ॥ १७-७ ॥ सर्वसिद्धप्रदा नित्यं सर्वराजवशंकरी । यथा मुक्ताफलमयी तथा स्फटिकनिमीता ॥ १७-८ ॥ रुद्राक्षमालिका मोक्षे सर्वसंपत्समृद्धिदा । प्रवालमाला वश्ये तु सर्वकार्यार्थसाधिका ॥ १७-९ ॥ माणिक्यमाला फलदा साम्राज्यफलदायिनी । पुत्रजीवकमाला तु विद्यालक्ष्मीप्रदा सताम् ॥ १७-१० ॥ पद्माक्षमालया लक्ष्मीर्जायते महती परा । रक्तचन्दनमाला तु सर्वभोगप्रदायिनी ॥ १७-११ ॥ अक्षमालां प्रपूज्याथ चन्दनेन विलेपिताम् । समाश्रित्य जपेद्विद्यां लक्षमात्रं यदा बुधः ॥ १७-१२ ॥ योषितो भ्रमयन्त्येव मनस्तस्य सुनिश्चलम् । तदा द्वितीयलक्षं तु प्रजपेत्साधकोत्तमः ॥ १७-१३ ॥ पातालतलनागेन्द्रकन्यकाः क्षोभयन्ति तम् । तासां कटाक्षजालैस्तु न मोहं याति साधकः ॥ १७-१४ ॥ तदा लक्षत्रयं कुर्यात्साधकः स्थिरमानसः । तृतीयलक्षे संप्राप्ते द्रावयन्ति सुराङ्गनाः ॥ १७-१५ ॥ अभिमानेन सौन्दर्यात्सौभाग्यमदकारिणः । साधकं द्रावयन्त्येव ततश्चासौ मनस्थिरः ॥ १७-१६ ॥ तदा लक्षत्रयं साधु सर्वपापनिकृन्तनम् । एवं लक्षत्रयजपेद् व्रतस्थः स्वस्थमानसः ॥ १७-१७ ॥ संक्षोभयति भूर्लोकस्वर्लोकततलवासिनः । पुरुषा योषितो वश्याश्चराचरमपि प्रिये ॥ १७-१८ ॥ गोरोचनादिभिर्द्रव्यैश्चक्रराजं समालिखेत् । अतीव सुन्दरं रम्यं तन्मध्ये प्रतिमां वराम् ॥ १७-१९ ॥ ज्वलन्तीं नामसहितां महाबीजविदभीताम् । चिन्तयेत्तु ततो देवि योजनानां सहस्रशः ॥ १७-२० ॥ अदृष्टपूर्वा देवेशि श्रुतमात्राऽपि दुर्लभा । राजकन्याऽथ वा चार्वी भयलज्जाविवजीता ॥ १७-२१ ॥ आयाति साधकं सम्यग्मन्त्रमूढा सती प्रिये । चक्रमध्यगतो भूत्वा साधकश्चिन्तयेद्यदा ॥ १७-२२ ॥ उद्यत्सूर्यसहस्राभमात्मानमरुणं तथा । साध्यमप्यरुणीभूतं कृत्वा मन्त्रं जपेद्बुधः ॥ १७-२३ ॥ अनेन क्रमयोगेण स्वयं कन्दर्परूपवान् । सर्वसौन्दर्यसुभगः कामिनीवल्लभो भवेत् ॥ १७-२४ ॥ सर्वलोकेषु सुभगः सर्वलोकवशंकरः । सर्वरक्तोपचारैस्तु मुद्रासनद्धविग्रहः ॥ १७-२५ ॥ चक्रं प्रपूरयेद्यस्तु यस्य नाम विदभीतम् । स भवेद्दासवद्देवि धनाढ्ये वाऽपि भूपतिः ॥ १७-२६ ॥ चक्रमध्यगतं कुर्यान्नाम यस्यास्तु योषितः । अदृष्टाया महेशानि योनिमुद्राधरो बुधः ॥ १७-२७ ॥ हठादानयते शीघ्रं यक्षिणीं राजकन्यकाम् । नागकन्यांसाप्सरसं खेचरीं वा सुराङ्गनाम् ॥ १७-२८ ॥ विद्याधरीं दिव्यरूपामृषिकन्यां रिपुस्रियम् । मदनोद्भवसंतापां स्फुरज्जघनमण्डलाम् ॥ १७-२९ ॥ कामबाणप्रभिन्नान्तःकरणां लोलचक्षुषाम् । महाकामकलाध्यानयोगात्तु सुरवन्दिते ॥ १७-३० ॥ क्षोभयेत्स्वर्गभूर्लोकपातालतलयोषितः । रोचनाभागमेकं तु भागमेकं तु कुङ्कुमम् ॥ १७-३१ ॥ अथ भागद्वयं देवि चन्दनं मर्दयेत्समम् । एकत्र तिलकं कुर्यात् त्रैलोक्यवशकारिणम् ॥ १७-३२ ॥ अष्टोत्तरशतावृत्त्या मन्त्रयित्वा वशं नयेत् । राजानं नगरं ग्रामं तेन यद्यत्प्रद्दश्यते ॥ १७-३३ ॥ मन्त्रिणा परमेशानि तत्सर्वं तस्य वश्यगम् । ताम्बूलं धूपमुदकं पत्रं पुष्पं फलं दधि ॥ १७-३४ ॥ दुग्धं घृतं चूर्णमन्नं वस्त्रं कर्पूरमेव च । कस्तूरी घुसृणं चैलां लवङ्गं जातिपत्रकम् ॥ १७-३५ ॥ फलं वा वस्तु यद्यत्तु सकलं परमेश्वरि । शतमष्टोत्तरं जप्त्वा यस्मै कस्मै प्रयच्छति ॥ १७-३६ ॥ स वश्यो जायते देवि नात्र कार्या विचारणा । स्त्रियस्तु सकला वश्या दासीभूता भवन्ति हि ॥ १७-३७ ॥ जगत्कर्षणमेतत्तु कथितं नान्यथा भवेत् । रहस्यस्थानके मन्त्री लिखेद्रोचनया भुवि ॥ १७-३८ ॥ चारुशृङ्गारवेषाढ्यां सर्वाभरणभूषिताम् । प्रतिमां सुन्दरां गीतां विलिख्य सुमनोहराम् ॥ १७-३९ ॥ तद्भालकण्ठहृन्नाभिजन्ममण्डलयोजिताम् । जन्मनाममहाविद्यामङ्कुशान्तवीदभीताम् ॥ १७-४० ॥ सर्वसन्धिषु देहस्य मदनाक्षरमालिखेत् । लीनं दाडिमपुष्पाभं चिन्तयेद्देहसन्धिषु ॥ १७-४१ ॥ तदाशाभिमुखो भूत्वा स्वयं देवीस्वरूपकः । मुद्रां तु क्षोभिणीं बद्ध्वा मन्त्रमष्टशतं जपेत् ॥ १७-४२ ॥ नियोज्य मदनागारे चन्द्रसूर्यकलात्मके । ततो विकलसर्वाङ्गी कामबाणैः प्रपीडिताम् ॥ १७-४३ ॥ अनन्यमानसां प्रेमभ्रममाणानां मदालसाम् । एवमाकर्षयेन्नारीं योजनानां शतादपि ॥ १७-४४ ॥ मातृकां विलिखेच्चक्रबाह्यतः सकलां प्रिये । भूर्जपत्रे स्वर्णपत्रे रौप्यपत्रेऽथ ताम्रजे ॥ १७-४५ ॥ अवध्यः सर्वजन्तूनां व्याघ्रादीनां विशेषतः । तथैव मातृकायुक्तस्वसंज्ञाचक्रमण्डितः । कर्पूरकुङ्कुमाद्यैस्तु अजरामरतां लभेत् ॥ १७-४६ ॥ अनेन विधिना देवि रोचनागरुकुङ्कुमैः ॥ १७-४७ ॥ विलिखंश्चक्रयोगेण साध्यनाम वरानने । विदभीतं स्वनाम्ना तु यस्मिन्कस्न्निपि स्थितम् ॥ १७-४८ ॥ स्थावरं जङ्गमं चापि सकलं जनमण्डलम् । वशी कुर्यान्महेशानि पादाक्रान्तं न संशयः ॥ १७-४९ ॥ महात्रिपुरसुन्दर्याः कामकूटेन भास्वता । एकमेकमवष्टभ्य साध्यनामाक्षराणि च ॥ १७-५० ॥ बहिरप्यखिलैर्वर्णैर्मातृकायाः प्रवेष्टयेत् । हेममध्यगतं कुर्याच्छिखायां वामके भुजे ॥ १७-५१ ॥ धारयेद्यत्र कुत्रापि त्रैलोक्यवशकारकम् । राजेन्द्रमपि देवेशि दासभूतं करोति हि ॥ १७-५२ ॥ राजानो वाजिनः सर्पा गजा दुष्टा मदोत्कटाः । व्याघ्राः केसरिणो मत्ता वश्यास्तस्य भवन्ति हि ॥ १७-५३ ॥ पूर्वक्रमेण नगरनाम संदर्भ्य शैलजे । मध्ये चतुष्पथे वाऽपि चतुदीक्षु निधापयेत् ॥ १७-५४ ॥ महाक्षोभो योषितां तु जनानां महतामपि । तथैव सर्वदुष्टानां पुरस्थानां च जायते ॥ १७-५५ ॥ एतन्मध्यगतां पृथ्वीं सशैलवनगह्वराम् । ज्वलन्तीं सर्वराजेन्द्रमण्डितां सागराम्बराम् ॥ १७-५६ ॥ मासषट्कं चिन्तयेद्यः साक्षात्कामोपमो भवेत् । कटाक्षक्षेपमात्रेण नार्यस्तस्य वशाः प्रिये ॥ १७-५७ ॥ राजानो ब्राह्मणा वैश्याः शूद्राश्च पशवो जगत् । दृष्ट्वा त्वाकर्षयेद्देवि त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १७-५८ ॥ सपत्नान्नाशयेद्दृष्ट्वा नात्र कार्या विचारणा । भूतप्रेतपिशाचांश्च ज्वरांश्चातुथीकादिकान् ॥ १७-५९ ॥ शूलगूल्मादिरोगांश्च दृष्ट्वा नाशयते क्षणात् । एतत्सिन्दूरसुभगं रात्रौ संपूजितं प्रिये ॥ १७-६० ॥ योजनानां शताद्वाऽपि सम्यगाकर्षयेस्रियम् । यदा दिक्षु विदिक्ष्वेवं दिविष्ठानपि सुन्दरि ॥ १७-६१ ॥ वशमानयते शीघ्रं सपुत्रपशुबान्धवान् । भूर्जपत्रे समालिख्य रोचनागरुकुङ्कुमैः ॥ १७-६२ ॥ तन्मध्ये नगर देशं मण्डलं खण्डमेव च । नाम्ना विदभीतं स्वस्य पूजयित्वा यथाविधि ॥ १७-६३ ॥ भूमिमध्यगतं कृत्वा त्रैलोक्यं वशमानयेत् । अथ वा धारयेत्कण्ठे शिखायां बाहुमूलके ॥ १७-६४ ॥ यत्र कुत्र स्थितं भद्रे क्षोभयेन्नगरं महत् । अर्कक्षीरेण संयुक्तं धत्तूरकरसं तथा ॥ १७-६५ ॥ रोचनाकुङ्कुमे चैव लाक्षालक्तकसंयुतम् । कस्तूरीचन्द्रसंयुक्तमेकीकृत्य ततः परम् ॥ १७-६६ ॥ चक्रमेतत्समालिख्य यस्य नाम्ना महेश्वरि । तस्य व्याघ्रगजव्याधिरिपुसर्पभयादिकम् ॥ १७-६७ ॥ चोरग्रहजलारिष्टशाकिनीडाकिनीभयम् । भयं न विद्यते देवि परमन्त्राभिचारजम् ॥ १७-६८ ॥ नित्यं संधारयेद्देवि कालमृत्युं विनाशयेत् ॥ १७-६९ ॥ अथवा मध्यगां देवीं त्रिकोणोभयमध्यगाम् । अथ स्वनामसंयुक्तां रोचनाकुङ्कुमाङ्किताम् ॥ १७-७० ॥ निधापयेच्च सप्ताहाद्दासवत्ंकिकरो भवेत् । पीतद्रव्यैः समालिख्य पीतपुष्पैः समर्चयेत् ॥ १७-७१ ॥ पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा स्तम्भयेत्सर्ववादिनः । सहस्रवदनो देवि मूढो भवति तत्क्षणात् ॥ १७-७२ ॥ नाम्ना यस्य स वाग्ग्मी हि पाषाण इव जायते । चक्रं विलिख्य देवेशि महानीलीरसेन तु ॥ १७-७३ ॥ नाम संयोज्य विधिवद्दक्षिणाभिमुखो बुधः । वह्नौ दग्ध्वा महेशानि मारणं वैरिणां प्रिये ॥ १७-७४ ॥ महिषाश्वपुरीषाभ्यां सम्यगाधृष्य शैलजे । गोमूत्रेण च संलिख्य नामसंदर्भ्य पूर्ववत् ॥ १७-७५ ॥ क्षिप्त्वाऽऽरनालमध्यस्थं विद्वेषणकरं भवेत् । कृत्वा रोचनया नाम काकपक्षस्य मध्यगम् ॥ १७-७६ ॥ लम्बमानं तदाकाशे शत्रूच्चाटनकारकम् । महानीलीरोचनाभ्यां दुग्धलाक्षारसेन हि ॥ १७-७७ ॥ विलिख्य धारयेन्मन्त्री सर्ववर्णान्वशं नयेत् । अनेनैव विधानेन स्थापयेद्वारिमध्यगम् ॥ १७-७८ ॥ तेनोदकेन संस्नातः पीतं तत्सर्ववश्यकृत् । सौभाग्यं जायते तेन पानीयेन न संशयः ॥ १७-७९ ॥ एतन्मध्यगतां पृथ्वीं नगरीं वा सुलोचने । सप्ताहात्क्षोभयेत्सम्यग्ज्वलमानां विचिन्तयेत् ॥ १७-८० ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि महापातकनाशनम् । शिवां संपूजयेद्देवि सुगन्धैः कुसुमैः प्रिये ॥ १७-८१ ॥ महापातकयुक्तात्मा तत्क्षणात्पापहा भवेत् । शमीदूर्वाङ्कुराश्वत्थपलाशैरथ वाऽर्कजैः ॥ १७-८२ ॥ मासेन हन्ति कलुषं सप्तजन्मकृतं नरः । पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा पीतद्रव्यैः समर्चयेत् ॥ १७-८३ ॥ पीतस्थाने समालिख्य स्तम्भयेत्सर्ववादिनः । उत्तराशामुखो भूत्वा सिन्दूररजसा लिखेत् ॥ १७-८४ ॥ पूजयेद्विधिवद्विद्वान् सर्वलोकं वशं नयेत् । पश्चिमाभिमुखो भूत्वा चन्दनेन समालिखेत् ॥ १७-८५ ॥ संपूज्य विधिवद्विद्वान् सर्वयोषिन्मनो हरेत् । वल्लभो जायते देवि दासीमिव वशं नयेत् ॥ १७-८६ ॥ यमाशाभिमुखो भूत्वा चक्रे कृष्णं यदाऽर्चयेत् । यस्य नामाङ्कितं तस्य मन्त्रहानिः प्रजायते ॥ १७-८७ ॥ अग्निराक्षसवायव्यशम्भुकोणेषु पूजितम् । पूर्ववत्परमेशानि क्रमेण परिपूजितम् ॥ १७-८८ ॥ स्तम्भविद्वेषणव्याधिशत्रूच्चाटकरं भवेत् । रोचनालिखितं चक्रं क्षीरमध्ये क्षिपेद्बुधः ॥ १७-८९ ॥ सर्ववश्यकरं देवि भवत्येव न संशयः । गोमूत्रमध्यगं सम्यक्शत्रूच्चाटकरं भवेत् ॥ १७-९० ॥ तैलस्थं चक्रराजं तद्विद्वेषणकरं भवेत् । ज्वलज्ज्वलनमध्यस्थं शत्रुनाशकरं भवेत् ॥ १७-९१ ॥ यदेकान्ते चतुर्मार्गे सिन्दूररजसा लिखेत् । सर्वबाह्यत आरभ्य यावन्मध्यं महेश्वरि ॥ १७-९२ ॥ आकारादिक्षकारान्तां मातृकां तत्र विन्यसेत् । पूजयेद्रात्रिसमये कुलाचारक्रमेण तु ॥ १७-९३ ॥ साधकः खेचरो देवि जायते नात्र संशयः । गिरावेकतरौ तद्वदर्चयेत्कुलमार्गतः ॥ १७-९४ ॥ अजरामरतां लब्ध्वा सुखी भवति मान्त्रिकः । श्मशाने पूजयेच्चक्रं महाभूतदिने बुधः ॥ १७-९५ ॥ पूर्वक्रमेण विधिवत्साधकः स्थिरमानसः । खड्गसिद्धिं च मनःसिद्धिं च गुटिकामपि ॥ १७-९६ ॥ पादुकां वेतालसिद्धिं च मनःसिद्धिं च धातुदाम् । महाविवरसिद्धिं च यक्षिणीचेटकोद्भवाम् ॥ १७-९७ ॥ सर्वं तल्लभते मन्त्री नात्र कार्या विचारणा । अथ वक्ष्ये महेशानि श्रीविद्यापूजनं महत् ॥ १७-९८ ॥ ब्रह्महत्यादिदोषाणां पुरश्चरणमुत्तमम् । रक्तपद्मैर्महेशानि पूजयेच्चक्रमुत्तमम् ॥ १७-९९ ॥ समस्तरश्मिसहितं नित्याम्नायपुरस्कृतम् । कुलाचारक्रमाद्देवि कर्पूरक्षोदमण्डितम् ॥ १७-१०० ॥ मासमात्रेण देवेशि महापातककोटयः । जन्मान्तरकृता सर्वा नाशयेन्नात्र संशयः ॥ १७-१०१ ॥ लक्ष्मीस्तस्य गृहे रम्या सुस्थिरा सुरवन्दिते । जपापुष्पैर्महेशानि पूर्ववत्पूजयेच्छिवाम् ॥ १७-१०२ ॥ मासमात्रं क्रमेणैव पूर्ववत्परमेश्वरि । ब्रह्महत्यादिपापांश्च पूर्वजन्मकृतान्प्रिये ॥ १७-१०३ ॥ नाशयेन्नात्र संदेहो धनवाञ्जायते बुधः । केतकैस्तरुणैः पत्रैः पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये ॥ १७-१०४ ॥ उपपातकसंघांश्च मासमात्रेण नाशयेत् । सौभाग्यमतुलं तस्य जायते नात्र संशयः ॥ १७-१०५ ॥ शतपत्रैर्मनोरम्यैः पूजयेन्मासमात्रकम् । पूर्ववत्परमेशानि पूर्वपापं विनाशयेत् ॥ १७-१०६ ॥ चम्पकैः सुमनोरम्यैः पूर्ववत्पूजयेच्छिवाम् । मासमात्रेण हन्त्येव पातकाञ्शतजन्मजान् ॥ १७-१०७ ॥ सौभाग्यवान्भवेन्मन्त्री त्रिपुरायाः प्रसादतः । श्वेतपद्मैर्महेशानि महद्भिः पूजयेत्पराम् ॥ १७-१०८ ॥ पूर्ववन्नाशयेत्पापं विंशज्जन्मभवं प्रिये । मासमात्रेण सकलं मोक्षस्तस्य करे स्थितः ॥ १७-१०९ ॥ बन्धूककुसुमैर्देवि मासमात्रं प्रपूजयेत् । त्रैलोक्यं वशगं तस्य पूर्वपापं दहेद्बुधः ॥ १७-११० ॥ बिल्वपत्रैश्च जलजैः सहैव परिपूजयेत् । पूर्ववत्परमेशानि मासमात्रं प्रसन्नधीः ॥ १७-१११ ॥ समृद्धिमान् भवेद्देवि सर्वपापहरः सदा । मल्लिकामालतीजातीकुन्दैश्च शतपत्रकैः ॥ १७-११२ ॥ श्वेतोत्पलैमीश्रितैस्तु पूजयेन्मासमात्रकम् । कुलाचारक्रमेणैव पातकं शतजन्मजम् ॥ १७-११३ ॥ ब्रह्महत्यादिजनितं नाशयेन्नात्र संशयः । मुक्तिस्तस्य करे देवि वाचा जीवसमो भवेत् ॥ १७-११४ ॥ अगस्त्यबाणबन्धूकजपारक्तोत्पलैः प्रिये । पूर्वक्रमेण संपूज्य मासमात्रं प्रसन्नधीः ॥ १७-११५ ॥ पातकं नाशयेन्मन्त्री साक्षात्कामसमो भवेत् । चम्पकैः पाटलैर्दैवि बकुलैर्नागकेसरैः ॥ १७-११६ ॥ कह्लारैः सिन्दुरै रम्यैः पूर्ववत्पूजयेत्क्रमात् । सौभाग्यमतुलं तस्य मासमात्रेण जायते ॥ १७-११७ ॥ पापं विनाशयेद्देवि यदि जन्मसहस्रजम् । इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्याप्रयोगविधिर्नाम सप्तदशः पटलः ॥ १७ ॥ </poem> == अष्टादशः पटलः == <poem> अथाष्टादशः पटलः ईश्वर उवाच -- रत्नपूजाविधानं तु कथयामि तवानघे । पुष्पाणि रचयेद्देवि माणिक्यरचितानि हि ॥ १८-१ ॥ तैस्तु पूजा प्रकर्तव्या चक्रराजस्य पूर्ववत् । नानापुष्पैः सुगन्धैश्च कर्पूरक्षोदचन्दनैः ॥ १८-२ ॥ एकविंशतिरात्रेण विंशतिं धरणीभुजाम् । दासीभूतां करोत्येव महारोगांश्च नाशयेत् ॥ १८-३ ॥ सूर्यवत्कान्तिमान्मन्त्री जायते नात्र संशयः । मुक्तारत्नैश्च रचयेत्स्वर्णपुष्पाणि सुन्दरि ॥ १८-४ ॥ तैस्तु पूजा प्रकर्तव्या नानापुष्पैश्च पूर्ववत् । एकविंशतिरात्रेण राजपत्न्यो वशाः प्रिये ॥ १८-५ ॥ कलाकान्तियुतो देवि जायते सुभगः क्षितौ । प्रवालघटितैः स्वर्णपुष्पैस्तु बहुभिर्यजेत् ॥ १८-६ ॥ पूर्ववत्परमेशानि कुलाचारक्रमेण तु । पुष्पैश्च विविधैर्देवि त्रिःसप्ताहात्सुरेश्वरि ॥ १८-७ ॥ क्रूरास्तस्य वशाः सर्वे वैरिवर्गान्विनाशयेत् । तथा मरकतक्षिप्तस्वर्णपुष्पैस्तु पूजयेत् ॥ १८-८ ॥ एकविंशतिरात्रेण नानापुष्पैः क्रमं यजेत् । विबुधास्तस्य वरदा वैरी नश्यति नान्यथा ॥ १८-९ ॥ पुष्परागमहारत्नघटितैः स्वर्णनिमीतैः । कुसुमैः पूजयेच्चक्रं त्रिःसप्ताहात्सुरेश्वरि ॥ १८-१० ॥ सुरास्तस्य वशा देवि बृहस्पतिसमो भवेत् । सुवर्णरचितैः पुष्पैर्वज्रकेयूरराजितैः ॥ १८-११ ॥ एकविंशतिरात्रेण मोहयेज्जगतीमिमाम् । दैवदैत्या वशास्तस्य जायन्ते नात्र संशयः ॥ १८-१२ ॥ इन्द्रनीलमयैः स्वर्णपुष्पैश्चक्रं समर्चयेत् । एकविंशतिरात्रेण तथा नीलैश्च नीरजैः ॥ १८-१३ ॥ वैरिणो नाशमायान्ति शेषा वश्या भवन्ति हि । गोमेदेघटितैः पुष्पैः सुवर्णस्य यजेद्बुधः ॥ १८-१४ ॥ किंशुकैश्च कुसुमैश्च पूर्ववत्परमेश्वरि । सप्ताहाद्वैरिणो वश्या घातस्तेषु प्रजायते ॥ १८-१५ ॥ त्रिःसप्ताहान्महापापसंचयं नाशयेत्प्रिये । क्रव्यादजीवा वश्या हि भवन्त्येव न संशयः ॥ १८-१६ ॥ वैदूर्यघटितैः स्वर्णपुष्पैरभ्यर्चयेत्क्रमम् । चम्पकादिभिरभ्यर्च्य त्रैलोक्यं स्तम्भयेत्क्षणात् ॥ १८-१७ ॥ एकविंशतिभिर्वारैः सर्वपापहरो भवेत् । पुष्पैः पर्युषितैर्देवि नार्चयेत्स्वर्णजैरपि ॥ १८-१८ ॥ निर्माल्यभूतैः कुसुमैरुच्छिष्टैः परमेश्वरि । नवरत्नमयैः स्वर्णपुष्पैर्यदि शिवांं यजेत् ॥ १८-१९ ॥ तदा देवा मनुष्याश्च पन्नगा राक्षसादयः । सर्वे वश्या भवन्त्येव त्रिःसप्ताहान्न संशयः ॥ १८-२० ॥ जन्मकोटिभवं पापं नाशयेन्नात्र संशयः । स्वर्णरत्नमयैः पुष्पैर्नवरत्नैः प्रपूजयेत् ॥ १८-२१ ॥ तदाऽश्वमेधदशकं कृतं भवति शैलजे । स्वर्णरत्नादिपूर्णत्वं यदा नास्ति तदा शृणु ॥ १८-२२ ॥ तैरेव पुष्पैः पूजा तु कर्तव्या साधकोत्तमैः । यद्यत्पुष्पं यत्र यत्र दत्तं तत्तत्सुरेश्वरि ॥ १८-२३ ॥ तत्र तत्र प्रदातव्यं न दातव्यं यथेच्छया । अलंकारस्वरूपेण पूजयेच्चक्रनायकम् ॥ १८-२४ ॥ केवलं स्वर्णपुष्पैस्तु त्रैलोक्यं स्तम्भयेच्छिवे । मासमात्रेण पापानि सप्तजन्मभवान्यपि ॥ १८-२५ ॥ नाशयेन्मोहयेत्सर्वां समुद्रवलयां धराम् ॥ १८-२६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यास्वर्णरत्नपूजाविधिविवरणं नामाष्टदशकः पटलः ॥ १८ ॥ </poem> == एकोनविंशः पटलः == <poem> अथैकोनविंशः पटलः श्रीदेव्युवाच -- त्रिपुरा परमा शक्तिस्त्रैलोक्यवशकारिणी । एतस्याः परमानन्दसाधनं कथय प्रभो ॥ १९-१ ॥ बीजत्रयस्य देवेश यद्यहं तव वल्लभा । ईश्वर उवाच -- एषा विद्या वरारोहे पारम्पर्यक्रमागता ॥ १९-२ ॥ भवबन्धं घातयन्ती संस्मृता पापहारिणी । जपान्मृत्युञ्जयेशानि ध्याता सर्वार्थसाधिका ॥ १९-३ ॥ दुःखदौर्भाग्यदारिद्र्यभयघ्नी पूजिता भवेत् । विघ्नौघशमनी चैव हवनान्नात्र संशयः ॥ १९-४ ॥ पृथग्बीजत्रयस्याहं साधनं कथयामि ते । शुभ्राम्बरपरीधानो गन्धकर्पूरमण्डनः ॥ १९-५ ॥ मुक्ताफलस्फुरद्रूपभूषणः शुभ्रमाल्यधृत् । शुभ्रमन्दिरसंविष्टो ब्रह्मचर्यसमन्वितः ॥ १९-६ ॥ पूजयेच्छुभ्रकुसुमैर्नैवेद्यमपि सूज्ज्वलम् । पायसं घृतसंपन्नं तथाऽमृतफलौदनम् ॥ १९-७ ॥ घृतमोदकसंपन्नं नानाशुभ्रान्नपूरितम् । नैवेद्यं दर्शयेद्देव्यै वागीश्वर्यै सुरेश्वरि ॥ १९-८ ॥ उपचारैः सुशुभ्रैश्च साधयेन्मोक्षवाङ्मयम् । वाग्भवाख्यां जपेद्विद्यां वागीशीं संस्मरन्बुधः ॥ १९-९ ॥ कर्पूरधवलां शुभ्रपुष्पाभरणभूषिताम् । अत्यन्तशुभ्रवसनां वज्रमौक्तिकभूषणाम् ॥ १९-१० ॥ मुक्ताफलामलमणिजपमालालसत्कराम् । पुस्तकं वरदानं च दधतीमभयप्रदाम् ॥ १९-११ ॥ एवं ध्यायेन्महेशानि सर्वविद्याधिपो भवेत् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं स्रवत्पीयूषवषीणीम् ॥ १९-१२ ॥ तस्माज्ज्योतिर्मयीं ध्यायेज्जिह्वां दीपस्वरूपिणीम् । पाषाणेन समो वाऽपि मूर्खो जीवसमो भवेत् ॥ १९-१३ ॥ अथ कामकलाशक्तिसाधकः परमेश्वरि । रक्तालंकारसुभगो रक्तगन्धानुलेपनः ॥ १९-१४ ॥ रक्तवस्त्रावृतः सम्यङ्मध्ये कामकलात्मना । रक्तपुष्पैश्च विविधैः कुङ्कुमादिभिरर्चयेत् ॥ १९-१५ ॥ मूलादिब्रह्मपर्यन्तं स्फुरद्दीपस्वरूपिणीम् । बन्धूककुसुमाकारकान्तिभूषणभूषिताम् ॥ १९-१६ ॥ इक्षुकोदण्डपुष्पेषुवरदाभयसत्कराम् । तदीयकायसिन्दूरभरितं भुवनत्रयम् ॥ १९-१७ ॥ चिन्तयेत्परमेशानि त्रैलोक्यं मोहयेत्क्षणात् । राजानो वशमायान्ति पन्नगा राक्षसाः सुराः ॥ १९-१८ ॥ कन्दर्प इव देवेशि योषितां मानहारकः । मनश्चिन्तितयोषित्तु दासीव वशगा भवेत् ॥ १९-१९ ॥ चलच्चलेन्दुसंकाशां तरुणारुणविग्रहाम् । चिन्तयेद्योषितां योनौ क्षोभयेत्सुरसुन्दरीः ॥ १९-२० ॥ किं पुनर्मानुषीर्देवि त्रैलोक्यमपि मोहयेत् । एषैव चिन्तिता देवी सिन्दूराभा हृदि क्षणात् ॥ १९-२१ ॥ आकर्षयेत्तदा शीघ्रं रम्भां वाऽपि तिलोत्तमाम् । रक्तवर्णां स्त्रियं ध्यात्वा तदीयसहसत्तमः (?) ॥ १९-२२ ॥ तस्या र्मूध्नि स्मरेद्बीजान्स्रवत्पीयूषवषीणीम् । ध्यायन्संमोहयेद्देवि मदनोत्तप्तमानसाम् ॥ १९-२३ ॥ क्षणमात्रेण वेशि त्रैलोक्यं वशमानयेत् । एतत्कामकलाध्यानात्पञ्च कामा वरानने ॥ १९-२४ ॥ मोहयन्ति जगत्सर्वं प्रयोगं शृणु पार्वति । पूर्वोक्तकामा देवेशि ज्ञातव्याः पञ्चसंज्ञकाः ॥ १९-२५ ॥ विदर्भ्याद्येन कामेन मन्मथान्तर्गतं कुरु । कन्दर्पसंपुटं कृत्वा कोणगर्भगतं ततः ॥ १९-२६ ॥ मकरध्वजसंज्ञं तु सर्वमेतद्वरानने । मीनकेतुगतं कुर्यान्मोहयेज्जगतीमिमाम् ॥ १९-२७ ॥ त्रैलोक्यमोहनं नाम योगोऽयं परिकीतीतः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि शक्तिबीजस्य साधनम् ॥ १९-२८ ॥ सृष्टिसंहारपर्यन्तं शरीरे चिन्तयेत्पराम् । स्रवत्पीयूषधाराभिर्वर्षन्तीं विषहारिणीम् ॥ १९-२९ ॥ हेमप्रभाभासमानां विद्युन्निकरसुप्रभाम् । स्फुरच्चन्द्रकलापूर्णकलशं वरदाभयौ ॥ १९-३० ॥ ज्ञानमुद्रां च दधतीं साक्षादमृतरूपिणीम् । ध्यायन्विषं हरेन्मन्त्री नानाकारव्यवस्थितम् ॥ १९-३१ ॥ एतस्याः स्मरणाद्देवि नीलकण्ठत्वमागतः । अहं मृत्युञ्जयो भूत्वा विचरामि जले स्थले ॥ १९-३२ ॥ वैनतेयसमो मन्त्री विषभारसहस्रनुत् । भूतप्रेतपिशाचांश्च नाशयेद्रोगसंचयम् ॥ १९-३३ ॥ चातुथीकज्वरान्सर्वानपस्मारांश्च नाशयेत् । अथ त्रिकूटा सम्पूर्णा महात्रिपुरसुन्दरी ॥ १९-३४ ॥ चिन्तिता साधकस्याऽऽशु त्रैलोक्यवशकारिणी । क्रमेण नाभिहृद्वक्त्रमण्डलस्थाऽरुणप्रभा ॥ १९-३५ ॥ पद्मरागमणिस्वच्छा चिन्तनात्सुरवन्दिते । तस्याष्टगुणमैश्वर्यं सौभाग्यं च प्रजायते ॥ १९-३६ ॥ तन्नाम संस्मरन्मन्त्री योगिनीनां भवेत्प्रियः । मातृचक्रं तस्य काये तेन सार्धं सुखी भवेत् ॥ १९-३७ ॥ पुत्रवान् देवदेवेशि मन्त्री ध्यानान्न संशयः । यदा चक्रस्थिता पूर्णा खेचरी सिद्धिदायिनी ॥ १९-३८ ॥ चतुःषष्टिर्यतः कोट्यो योगिनीनां महौजसाम् । चक्रमेतत्समाराध्य संस्थिता वीरवन्दिते ॥ १९-३९ ॥ आदौ संबन्धिनि पदे बीजाष्टकं बहिः । कलां ध्यात्वाऽङ्गनासङ्गे कामराज इवापरः ॥ १९-४० ॥ पाशाङ्कुशधनुर्बाणैर्मादनैर्मोहयेत्प्रिये । त्रैलोक्यसुन्दरीं देवीं किं पुनर्मर्त्ययोषितः ॥ १९-४१ ॥ तथैव शक्तिसंबन्धशस्त्रैस्तन्मयविग्रहः । सिद्धगन्धर्वदेवांश्च वशी कुर्यान्न संशयः ॥ १९-४२ ॥ एतामाराध्य देवेशि कामः सौभाग्यसुन्दरः । हरिश्च परमेशानि त्रिपुरासाधनात्प्रिये ॥ १९-४३ ॥ त्रैलोक्यमोहनो भूत्वा स्थितिकर्ताऽभवत्सदा । एतत्समाराधनेन ब्रह्मा सृष्टिकरोऽभवत् । चन्द्रसूर्यौ वरारोहे सृष्टिसंहारकारकौ ॥ १९-४४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रेत्रिपुराबीजत्रयसाधनविधि-- र्नामैकोनविंशः पटलः ॥ १९ ॥ </poem> == विंशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- जपहोमविधिं ब्रूहि येन विघ्नं विनाशयेत् । साधकानां हिताय त्वं वद शंकर सुव्रत ॥ २०-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि जपहोमविधिं प्रिये । चक्रं समर्चयेद्देवि सकलं नियतव्रतः ॥ २०-२ ॥ बाह्यं मध्यगतं वाऽपि मध्यं वा चक्रमर्चयेत् । उपचारैः समाराध्य सहस्रं प्रजपेच्छुचिः ॥ २०-३ ॥ तदग्रे संस्थितो मन्त्री तदनन्तफलं भवेत् । ध्यात्वाऽथ वा चक्रराजमत्र पूजासमन्वितम् ॥ २०-४ ॥ जपारम्भं सुधीः कुर्यान्महापातकहा भवेत् । निगदेनोपांशुना वा मानसेनाथ वा जपेत् ॥ २०-५ ॥ निगदः परमेशानि स्पष्टवाचा निगद्यते । अव्यक्तस्तु स्फुरद्वक्त्र उपांशुः परिकीतीतः ॥ २०-६ ॥ मानसस्तु वरारोहे चिन्तनाक्षररूपवान् । निगदेन तु यज्जप्तं लक्षमात्रं वरानने ॥ २०-७ ॥ उपांशुस्मरणेनैव तुल्यं भवति शैलजे । उपांशु लक्षमात्रं तु यज्जप्तं कमलेक्षणे ॥ २०-८ ॥ मानसोच्चारणात्तुल्यमेकेन परमेश्वरि । मुद्रासंनद्धदेहः सन्पूर्वोक्तध्यानयोगतः ॥ २०-९ ॥ लक्षमात्रं जपेद्यस्तु महापापैः प्रमुच्यते । लक्षद्वयेन पापानि सप्तजन्मभवान्यपि ॥ २०-१० ॥ महापातकमुख्यानि नाशयेन्नात्र संशयः । ततो लक्षत्रयं जप्त्वा यस्तु मन्त्रं कुलेश्वरि ॥ २०-११ ॥ महापातककोटीस्तु नाशयेन्नात्र संशयः । चतुर्लक्षं जपेद्देवि स हि वागीश्वरो भवेत् ॥ २०-१२ ॥ कुबेर एव देवेशि पञ्चलक्षान्न संशयः । षड्लक्षजपमात्रेण महाविद्याधरो भवेत् ॥ २०-१३ ॥ सप्तलक्षजपान्मन्त्री खेचरीमेलको भवेत् । अष्टलक्षजपान्मन्त्री देवपूज्यो भवेन्नरः ॥ २०-१४ ॥ अणिमाद्यष्टसिद्धीनां नायको भवति प्रिये । वशगास्तस्य राजानो योषितस्तु विशेषतः ॥ २०-१५ ॥ नवलक्षप्रमाणं तु जपेत् त्रिपुरसुन्दरीम् । रुद्रमूतीः स्वयं कर्ता हर्ता साक्षान्न संशयः ॥ २०-१६ ॥ सर्ववन्द्यः सदा सर्वस्वस्थः सौभाग्यभाग्भवेत् । यत्र वा कुवचिद्भागे लिङ्गं यत्पश्चिमामुखम् ॥ २०-१७ ॥ स्वयंभूबाणलिङ्गं वा वृषशून्यं जलस्थितम् । पश्चिमायतनं चापि इतरद्वाऽपि सुव्रते ॥ २०-१८ ॥ शक्तिक्षेत्रेषु गङ्गायां नद्यां पर्वतमस्तके । पवित्रे सुस्थले देवि जपेद्विद्यां प्रसन्नधीः ॥ २०-१९ ॥ तत्र स्थित्वा जपेल्लक्षं साक्षाद्देवीस्वरूपकः । ततो भवति विद्येयं त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ २०-२० ॥ एवं जपेद्यथाशक्ति होमकर्म समारभेत् । किंशुकैर्हवनं कुर्याद्दशांशेन वरानने ॥ २०-२१ ॥ कुसुम्भकुसुमैर्दैवि मधुत्रयविमिश्रितैः । विधिनोक्तप्रकारेण विघ्नौघं नाशयेत्क्षणात् ॥ २०-२२ ॥ सर्वकामप्रदा राज्यभुक्तिमुक्तिफलप्रदा । कुण्डं विरच्य विधिवत्सर्वलक्षणलक्षितम् ॥ २०-२३ ॥ योनिकुण्डं वाक्प्रदं स्यादाकृष्टिकरणं भगम् । लक्ष्मीप्रदं वर्तुलं स्याच्चन्द्रार्धे हि त्रयं भवेत् ॥ २०-२४ ॥ नवत्रिकोणकुण्डं तु खेचरीसिद्धिदायकम् । चतुरस्रं शान्तिलक्ष्मीपुष्टिवृद्ध्यम्बुकारणम् ॥ २०-२५ ॥ षडस्रं सर्वसंपत्तिधनसौभाग्यवर्धनम् । पद्माङ्कं सर्वसंपत्तिकारणं सुरवन्दिते ॥ २०-२६ ॥ अष्टपत्रं वरारोहे समीहितफलप्रदम् । एतानि सर्वकार्याणि चतुरस्रे भवन्ति हि ॥ २०-२७ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि चतुरस्रस्य लक्षणम् । चतुरस्रं समं हस्तमात्रं विरचयेत्सुधीः ॥ २०-२८ ॥ मेखलासहितं देवि शृणु लक्षणमुत्तमम् । पञ्चदशाङ्गुलं खातं रमणीयं यथा भवेत् ॥ २०-२९ ॥ कण्ठदेशेऽङ्गुलं त्यक्त्वा नवाङ्गुलसमुन्नता । षडङ्गुलप्रविस्तारा मेखला प्रथमा भवेत् ॥ २०-३० ॥ द्वितीया मेखला देवि चतुरङ्गुलविस्तरा । सप्ताङ्गुलोच्चा कर्तव्या तृतीया मेखला ततः ॥ २०-३१ ॥ पञ्चाङ्गुलोच्चा देवेशि विस्तारे द्व्यङ्गुला भवेत् । वेदाग्निपक्षविस्तारा कर्तव्या मेखला प्रिये ॥ २०-३२ ॥ कर्तव्यमथ वा खातं द्वादशाङ्गुलसंमितम् । द्वादशाष्टतदर्धैस्तु मेखला देवि कारयेत् ॥ २०-३३ ॥ चतुरङ्गुलमायामो तथा चैवोच्चता भवेत् । कुण्डस्य पश्चिमे भागे योनिं कुर्यात्सुलक्षणाम् ॥ २०-३४ ॥ द्वादशाङ्गुलदीर्घी तु तथाऽष्टाङ्गुलविस्तराम् । अश्वत्थपर्णरूपां तु त्रिकोणां वा विचक्षणः ॥ २०-३५ ॥ अथ चैकतमे पक्षे शृणु वक्ष्ये हि लक्षणम् । अष्टादशाङ्गुलं खातं कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-३६ ॥ चतुरङ्गुलविस्तारा षडङ्गुलसमुन्नता । मेखला पूर्ववत्कार्या योनिश्चापि तथा भवेत् ॥ २०-३७ ॥ चतुवींशाङ्गुलं कुण्डं त्रिकोणं परितः पृथक् । खातं तु पूर्ववत्कुर्यात्कण्ठे हित्वाऽङ्गुलं तथा ॥ २०-३८ ॥ पूर्ववन्मेखलाः कार्या एकाऽपि च तथा भवेत् । योनिस्तद्वन्महेशानि त्रिकोणं परिकीतीतम् ॥ २०-३९ ॥ चतुरस्रेण कुण्डेन समं कुण्डं यथा भवेत् । तथा परिमितं कुर्यात्त्रिकोणादिकमद्रिजे ॥ २०-४० ॥ योनिकुण्डं योनिरूपं भगाङ्कं भगरूपकम् । कुर्यात्त्रिकोणवद्देवि चतुरस्रस्य संख्यया ॥ २०-४१ ॥ चतुर्हस्तमितं सूत्रं वर्तुलाकृति योजयेत् । वर्तुलं रचयेत्तेन खननं पूर्ववद्भवेत् ॥ २०-४२ ॥ मेखला पूर्ववद्योनिस्तथैव परिकीतीता । अर्धचन्द्रं तु कुण्डं हि परिवेषक्रमेण च ॥ २०-४३ ॥ चतुर्हस्तमितं कुर्यादर्धचन्द्रं यथा भवेत् । मेखला योनिसहिता पूर्ववत्परमेश्वरि ॥ २०-४४ ॥ नवत्रिकोणकुण्डं तु कथयामि वरानने । मध्यचक्रेण सदृशं कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-४५ ॥ मध्यत्रिकोणं देवेशि त्रिकोणमिव पूर्ववत् । मेखलारहितं तेन नवकोणं यथा भवेत् ॥ २०-४६ ॥ सन्धिभेदक्रमेणैव ततः कोणाष्टकं भवेत् । खनेत्तत्तत्प्रकारेण गणितेन यथाक्रमम् ॥ २०-४७ ॥ मेखलाः पूर्ववत्कार्यास्त्यक्त्वा कण्ठेऽङ्गुलं क्रमात् । योनिस्तथैव रचयेत्सर्वसौभाग्यवर्धनी ॥ २०-४८ ॥ अष्टपत्रं महेशानि कमलाकृति संभवेत् । चतुरस्रस्य मानेन यथा चाष्टदलं भवेत् ॥ २०-४९ ॥ एकत्र खननं चास्य कुर्यान्नेत्रसुखप्रदम् । मेखला पूर्ववत्कार्या पद्माकृतिसुखावहा ॥ २०-५० ॥ योनिस्तथैव देवेशि कुर्यात्सर्वसमृद्धये । एवं विरच्य कुण्डं हि होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-५१ ॥ दीपस्थानं समाश्रित्य कुण्डस्य रचना भवेत् । वर्तुलं रचयेद्देवि कूर्माकृति सुलोचने ॥ २०-५२ ॥ तन्मध्ये नव कोष्ठानि कृत्वा वर्णान्समालिखेत् । मध्यकोष्ठे क्षेत्रनाम ततोऽन्यत्र समालिखेत् ॥ २०-५३ ॥ स्वरयुग्मं क्रमेणैव दिक्षु चाष्टसु योजयेत् । अवर्गः कथितो देवि कवर्गादिकसप्तमम् ॥ २०-५४ ॥ पूर्वादक्रमतो देवि कुबेरान्तं ततो लिखेत् । लक्षवर्णौ शम्भुकोणे विलिखेत्कूर्मसंज्ञके ॥ २०-५५ ॥ यस्मिन्कोष्ठे क्षेत्रनाम तन्मुखं विद्धि पार्वति । मुखस्य पार्श्वयोः पाणियुग्मं जानीहि पार्वति ॥ २०-५६ ॥ ततः पार्श्वद्वयं कुक्षिस्थानं हि सुरवन्दिते । ततः पादद्वयं विद्धि चान्ते पुच्छं प्रकीतीतम् ॥ २०-५७ ॥ मुखे कार्याणि सिध्यन्ति मनोरथशतानि हि । करस्थाने महाक्लेशः सर्वकार्यविनाशकृत ॥ २०-५८ ॥ उदरे दुःखमधिकं पादयोर्हानिरुच्यते । पुच्छे तु धनहानिश्च जायते नान्यथा भवेत् ॥ २०-५९ ॥ दीपस्थानं मया प्रोक्तं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् । दीपस्थानं पुरे पश्येद्ग्रामे वा विषयेऽपि वा ॥ २०-६० ॥ यत्र कुत्रापि वा पश्येत्कार्यसिद्धिर्भवेत्प्रिये । क्षेत्राधिपस्य नाम्ना हि दीपस्थानं विचारयेत् ॥ २०-६१ ॥ दीपस्थाने जपं कुर्याद्धोमं च फलदं सदा । कुण्डं सुलक्षणं कुर्यादीशाने मण्डपस्य च ॥ २०-६२ ॥ अङ्गुष्ठपर्वमात्रोच्चं वालुकामण्डलं कुरु । गोमयेन च संलिप्तभूम्यां सुस्थलरूपकम् ॥ २०-६३ ॥ तत्र चोल्लेखनं कुर्यात्त्रिरेखाः पश्चिमाः क्रमात् । पूर्वाग्रे विलिखेत्पश्चात्तिस्रो रेखाः प्रदक्षिणाः ॥ २०-६४ ॥ उत्तरान्तास्ततो देवि लेखनीं तत्र संक्षिपेत् । प्रोक्षणं च ततः कृत्वा सिन्दूरेण ततः परम् ॥ २०-६५ ॥ कुङ्कुमेनाथ वा देवि कर्पूररजसाऽथ वा । चूर्णेन वा हरिद्राया धान्यपिष्टेन वा प्रिये ॥ २०-६६ ॥ त्रिकोणं चैव षट्कोणं वसुपत्रं समालिखेत् । चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् ॥ २०-६७ ॥ मध्ये पुष्पं विनिक्षिप्य त्रिपुरेश्या वरानने । ततः स्रुवादिपात्राणां पवित्रीकरणं यजेत् ॥ २०-६८ ॥ इध्मदूर्वाश्च दर्भाश्च द्विधा कृत्वा वरानने । आज्यस्थालीं चरुस्थालीं स्थापयेद्युग्मभेदतः ॥ २०-६९ ॥ स्रुवं स्रुचं ततः पश्चात्प्रणीतां प्रोक्षणीं क्रमात् । द्वन्द्वशः परमेशानि स्थापयाधोमुखानि च ॥ २०-७० ॥ अर्ध्यपात्रस्थमुदकं गृहीत्वा प्रोक्षणीं यजेत् । त्रिधा चोत्पवनं कृत्वा प्रोक्षयेत्तेन वारिणा ॥ २०-७१ ॥ तानि सर्वाणि पात्राणि पवित्रीकरणं भवेत् । उन्मुखानि ततः कृत्वा बालया चाभिमन्त्रयेत् ॥ २०-७२ ॥ परिस्तीर्य च दूर्वाभिः कुण्डस्य परितः प्रिये । पूर्वाग्रमुत्तराग्रं च परिस्तरणमुच्यते ॥ २०-७३ ॥ स्रुवं गृहीत्वा वामेन करेण सुमुखं ततः । दुर्भाङ्कुरेण तद्वक्त्रं पश्चिमात्पूर्वदेशतः ॥ २०-७४ ॥ त्रिवारं परिमृज्याथाधस्तत्करणमानयेत् । उपरिष्टात्ततो देवि यावद्वक्त्रं तु मन्त्रयेत् ॥ २०-७५ ॥ बालयाऽथ वरारोहे पवित्राणि भवन्ति हि । मूलविद्यां समुच्चार्य कुण्डाय नम आलिखेत् ॥ २०-७६ ॥ अनेन मनुना देवि कुण्डं सम्पूजयेत्सुधीः । कामेश्वरीं कुण्डमध्ये सकामामृतुसंयुताम् ॥ २०-७७ ॥ समावाह्य च संपूज्य तद्गर्भे वह्निमानयेत् । मूलविद्यानेत्रमन्त्रार्णद्वयेन विलोकयेत् ॥ २०-७८ ॥ अस्रमन्त्रेण संरक्ष्य संपुटस्थं ततः परम् । भ्रामयेत्कुण्डपरितस्त्रिधा दक्षिणतः क्रमात् ॥ २०-७९ ॥ संपुटादग्निखण्डं तु हुंफडन्तेन संत्यजेत् । क्रव्यादंशं कोणभागे राक्षसे वीरवन्दिते ॥ २०-८० ॥ कवचेन च संपूज्य जानुभ्यामवनिं गतः । कुण्डमध्ये प्रतिष्ठाप्य कामबीजं च वह्नि च ॥ २०-८१ ॥ मूर्तये नम आलिख्य मनुना पूजयेच्छिवाम् । नाभिमण्डलदेशस्थवहन्नाडीपुटक्रमात् ॥ २०-८२ ॥ ज्ञानाग्निं बाह्यवह्निं च एकीकृत्य प्रपूजयेत् । मूलविद्यां समुच्चार्य आंसोहमिति चोच्चरेत् ॥ २०-८३ ॥ वह्निचैतन्यमुच्चार्य ङेन्तं हृन्मन्त्रसंयुतम् । अनेन मनुना गर्भे कामेश्वर्या विचिन्तयेत् ॥ २०-८४ ॥ वर्ह्नेदेहे षडङ्गानि योजयेत्सुरवन्दिते । सहस्राचीः स्वस्तिपूर्ण उत्तिष्ठ पुरुषस्तथा ॥ २०-८५ ॥ धूमव्यापी सप्तजिह्वो धनुर्धर उदाहृतः । चतुर्थ्यन्तान्षडङ्गेषु योजयेत्कमलेक्षणे ॥ २०-८६ ॥ तारं वैश्वानरप्रान्ते जातवेद इहाऽऽवह । लोहिताक्ष ततः सर्वकर्माणीति च साधय ॥ २०-८७ ॥ वह्निजायान्वितो मन्त्रो वह्निं सम्यक्समर्चयेत् । ध्यायेद्वह्निं हेमवर्णं शक्तिस्वस्तिकधारिणम् ॥ २०-८८ ॥ वरदायकशोभाढ्यं सुवर्णवरभूषणम् । एवमग्निं समभ्यर्च्य तन्मुखे कमलेक्षणे ॥ २०-८९ ॥ षट्कोणं चिन्तयेत्तत्र सप्त जिह्वाः समर्चयेत् । वह्निवायुं वामकर्णं भूषितं नादबिन्दुना ॥ २०-९० ॥ अनेन योजयेद्देवि क्रमेण रसनाः प्रिये । यकारादिसकारान्ता जिह्वाः सप्त भवन्ति हि ॥ २०-९१ ॥ पद्मरागतप्तहेमवर्णा हि सुरवन्दिते । हिरण्याख्याः शम्भुकोणे पूजयेत्सुरवन्दिते ॥ २०-९२ ॥ वैदूर्याभा सुवर्णा तु कनकाख्या ततः परम् । पूर्वकोणे समभ्यर्च्य पूजयेद्रुद्रलोहिताम् ॥ २०-९३ ॥ उद्यदादित्यसंकाशां रक्ताख्यां वह्निकोणके । नीलां नीलप्रभां देवि कृष्णाख्यां राक्षसे यजेत् ॥ २०-९४ ॥ श्वेतां मुक्ताप्रभां देवि शुभ्राख्यां पश्चिमे यजेत् । धूमिनीं पद्मरागाभां वायौ रक्ततरां यजेत् ॥ २०-९५ ॥ करालीं चन्द्रकोट्याभां बहुरूपां तु मध्यगाम् । दक्षिणोत्तरभागस्थां पूजयेत्सर्वसिद्धिदाम् ॥ २०-९६ ॥ क्रमेण जिह्वाबीजान्ते नामानि परिपूजयेत् । अग्निर्हुतवाहनेऽथ हुताशनेऽथ वर्त्मने ॥ २०-९७ ॥ देवमुखः सप्तजिह्वो वैश्वानरो जातवेदाः । क्रमेण पूजयेतत्र अष्टौ नामान्यनुक्रमात् ॥ २०-९८ ॥ एवमग्निं तु संपूज्य कामेशीगर्भसंभवम् । दर्भकङ्कणमादाय करबन्धं सुलोचने ॥ २०-९९ ॥ मूलमन्त्रेण बाणेन चतुर्थेन च होमयेत् । गर्भाधानं विधायेत्थं सीमन्तोन्नयनादिकम् ॥ २०-१०० ॥ कामेशीगर्भजातस्य वह्नेश्चौलादिसत्क्रियाः । मूलमन्त्रेण संचिन्त्य बाह्यचक्रं समचंयेत् ॥ २०-१०१ ॥ षट्कोणेषु षडङ्गानि वसुकोणेषु मातरः । लोकपालांश्च भूबिम्बे वह्निं प्रौढं विचिन्तयेत् ॥ २०-१०२ ॥ ब्रह्माणं दक्षिणेऽभ्यर्च्य घृतस्थालीं प्रपूजयेत् । वह्निं सम्पूज्य विधिवत्तन्मुखे शैलसंभवे ॥ २०-१०३ ॥ चक्रराजं समावाह्य सर्वरश्मिसमन्वितम् । सर्वसिंहासनैः सेव्यमुपचारैः समर्चयेत् ॥ २०-१०४ ॥ धूपं विस्तारयेत्सम्यक्कुण्डमण्डपपूरितम् । दीपं च दर्शयेन्मन्त्री ततो दीपान्बहु प्रिये ॥ २०-१०५ ॥ मालाकारेण संवेष्ट्य मेखलात्रयमाद्रिजे । विस्तार्य चरुकं पश्चात्सर्वदिक्षु सुखाप्तये ॥ २०-१०६ ॥ नित्यहोमं ततः प्रोक्तं कामनाहोममाचरेत् । मालतीजातिकामल्लीकुसुमैर्मधुमिश्रितैः ॥ २०-१०७ ॥ घृतपूर्णैर्हुनेद्देवि वागीशत्वं प्रजायते । मूकस्यापि च मूढस्य शिलारूपस्य नान्यथा ॥ २०-१०८ ॥ जपापुष्पैराज्ययुक्तैः करवीरैस्तथाविधैः । हवनान्मोहयेन्मन्त्री लोकत्रयनिवासिनः ॥ २०-१०९ ॥ कर्पूरकुङ्कुमे देवि मिश्रं मृगमदेन हि । हवनान्मदनो देवि मन्त्रिणा विजितो भवेत् ॥ २०-११० ॥ सौभाग्येन विलासेन सामर्थ्येनापि सुव्रते । चम्पकैः पाटलैर्हुत्वा श्रियं प्रोल्लसिताम्बराम् ॥ २०-१११ ॥ मन्त्री प्राप्नोति महतीं स्तम्भयेज्जगतीभिमाम् । श्रीखण्डं गुग्गुलं चन्द्रमगरुं होमयेत्ततः । राजनागेन्द्रदेवानां पुरन्ध्रीर्वशमानयेत् ॥ २०-११२ ॥ सर्वलोका वशास्तस्य भवन्त्येव न संशयः । लाक्षाहोमाद्भवेद्राज्यं दारिद्र्यभयपीडितः । दुर्गोपसर्गशमनं पलत्रिमधुहोमतः ॥ २०-११४ ॥ दूरस्थितानां देवेशि गुरुणा प्रोक्तमार्गतः । होमं कुर्याद्वश्यकामैरन्यथा निष्फलं भवेत् ॥ २०-११५ ॥ रुधिराक्तेन च्छागस्य मांसेन निशि होमतः । मधुरत्रययुक्तेन गुरुणोक्तविधानतः ॥ २०-११६ ॥ परराष्ट्र्ं महादुर्गं समस्तं स्ववशं नयेत् । महापलेन देवेशि रिपोः सैन्यं विनाशयेत् ॥ २०-११७ ॥ खेचरो जायते रात्रौ कृत्वा होमं चतुष्पथे । क्षीरं मधु दधि त्वाज्यं पृथग्घुत्वा वरानने ॥ २०-११८ ॥ आयुर्धनमथाऽऽरोग्यं समृद्धिर्जायते नृणाम् । क्रमेण शैलजे क्षीरमधुभ्यां मृत्युनाशनम् ॥ २०-११९ ॥ दधिमाक्षिकहोमेन सौभाग्यं धनमाप्नुयात् । सितया केवलं होमो वैरिस्तम्भनकारकः ॥ २०-१२० ॥ होमो दधिमधुक्षीरलाजभिर्वीरवन्दिते । रोगहन्ता कालहन्ता मृत्युहन्ता न संशयः ॥ २०-१२१ ॥ कमलैररुणैर्होमः सम्यक्संपत्तिदायकः । रक्तोत्पलैर्जगद्वश्यं राजानो वशगाः क्षणात् ॥ २०-१२२ ॥ नीलोत्पलैर्महादुष्टा वशमायान्ति नान्यथा । श्वेतोत्पलैः श्रियं वाचं लभते हवनात्प्रिये ॥ २०-१२३ ॥ श्वेतैश्च ब्रह्मकमलैर्लक्ष्मीं सौभाग्यमाप्नुयात् । कह्लारहवनान्मन्त्री सौभाग्यं च धनं लभेत् ॥ २०-१२४ ॥ पूर्णं दाडिमहोमेन वशी कुर्यान्महासुरान् । मातुलुङ्गफलोद्भूतहोमेन क्षत्रिया वशाः ॥ २०-१२५ ॥ नारङ्गफलहोमेन वैश्या वश्या भवन्ति हि । कूष्माण्डफलहोमेन शूद्रा वश्यास्तथाऽपरे ॥ २०-१२६ ॥ द्राक्षाफलैः सिद्धयोऽष्टौ लक्षहोमान्न संशयः । कदलीफलहोमेन लक्षमात्रेण भूभृतः ॥ २०-१२७ ॥ वश्यास्तु दशसंख्याका भवन्त्येव न संशयः । खर्जूरीफलहोमेन लक्षमात्रेण भूभुजः ॥ २०-१२८ ॥ वश्या विंशतिसंख्याका इत्याज्ञा पारमेश्वरी । नारिकेलफलैर्होमात्समृद्धिर्जायते प्रिये ॥ २०-१२९ ॥ लक्षमात्रेण मन्त्रज्ञो राजाऽपर इव प्रिये । पक्वाम्रफलहोमेन लक्षमात्रेण सुन्दरि ॥ २०-१३० ॥ चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेदिनी वशमानयेत् । पनसस्य फलैर्होमाल्लक्षेण शतभूभुजः ॥ २०-१३१ ॥ वशा भवन्ति देवेशि नात्र कार्या विचारणा । तिलाज्यहोमाद्देवेशि कार्यसिद्धिर्भवोत्प्रिये ॥ २०-१३२ ॥ राजिकालवणाभ्यां तु दुष्टलोकान्वशं नयेत् । गुग्गुलस्य च होमेन सर्वदुःखानि नाशयेत् ॥ २०-१३३ ॥ कुङ्कुमेन हुनेद्देवि त्रैलोक्यं वशमानयेत् । वैरिणो वशगाः शीघ्रं चन्दनस्यापि होमतः ॥ २०-१३४ ॥ रक्तचन्दनहोमेन वश्या हि पुरुषाः स्त्रियः । कर्पूरस्य च होमेन वाग्वश्यं जायते नृणाम् ॥ २०-१३५ ॥ कस्तूरीहोमतो देवि राजानो राजमन्त्रिणः । वश्या भवन्ति सकलाः परिवारयुताः प्रिये ॥ २०-१३६ ॥ तिलतण्डुलहोमेन शान्तिर्भवति मन्दिरे । शर्करागुडहोमेन सर्वकामार्थसाधकः ॥ २०-१३७ ॥ घृतपायसहोमेन सिता युक्तेन मान्त्रिकः । त्रैलोक्यं वशमायाति धान्यसिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् ॥ २०-१३८ ॥ सोपस्करैश्च वटकैरुपसर्गान् विनाशयेत् ॥ २०-१३९ ॥ बन्धूककुसुमैर्होमः सर्वशत्रून् विनाशयेत् । जपापुष्पैर्जगद्वश्यं वनपुष्पैश्च मोहनम् ॥ २०-१४० ॥ बकुलस्य हुनेत्पुष्पैः सौभाग्यं जायते महत् । दशाङ्गधूपहोमेन सौभाग्यमतुलं भवेत् ॥ २०-१४१ ॥ जम्बूफलैः स्त्रियो वश्याः कूष्माण्डैर्दैत्यकन्यकाः । श्रीफलैरतुलां लक्ष्मीं पत्रैर्वा सुरवन्दिते ॥ २०-१४२ ॥ इक्षुखण्डैः सुखावाप्तिस्तद्रसाद्राजकन्यकाः । वश्या भवन्ति देवेशि नारिकेलजलेन वा ॥ २०-१४३ ॥ केवलं घृतहोमेन वरदाः सर्वशक्तयः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मानं हवनसिद्धिदम् ॥ २०-१४४ ॥ पुष्पं समग्रं जुहुयात्कमलं वाऽपि पुष्कलम् । कुसुम्भवनपुष्पाणि यथेष्टानि हुनेत्प्रिये ॥ २०-१४५ ॥ शतसंख्यास्तिला देवि राजिकाः शतसंख्यया । लाजा मुष्टिप्रमाणास्तु घृतं गद्याणमात्रकम् ॥ २०-१४६ ॥ चुलुकार्धं पयः क्षीरमन्नं ग्रासमितं भवेत् । स्थूलं फलं महेशानि कूष्माण्डं मातुलुङ्गकम् ॥ २०-१४७ ॥ मनःप्रियैश्च खण्डैश्च फलं भवति निश्चयात् । रम्भाफलं चतुःखण्डैर्लघु चेत्खण्ड्यते न हि ॥ २०-१४८ ॥ नारिकेलस्य खण्डं हि रम्भायाः फलवत्प्रिये । पर्वस्थाने चेक्षुखण्डं मनःसंतोषकारि वा ॥ २०-१४९ ॥ द्राक्षाफलं समग्रं स्यान्नारङ्गं खार्जुरं तथा । गुग्गुलं क्रमुकार्धं तु कुङ्कुमं च तथा भवेत् ॥ २०-१५० ॥ गुञ्जासमं च कर्पूरं कस्तूरी घुसृणं तथा । चन्दनं चागरुं देवि क्रमुकेन समं भवेत् ॥ २०-१५१ ॥ मनःप्रियाणि सर्वाणि फलानि हवने प्रिये । लाक्षा गुग्गुलसंख्या स्याद्यद्यद्वस्तु मनोहरम् ॥ २०-१५२ ॥ मनःप्रियाहुतीः कृत्वा होमं कुर्यात्सुलोचने । एतदाहुतिमानं ते कथितं सर्वविघ्नहृत् ॥ २०-१५३ ॥ यथेच्छया वरारोहे श्रीविद्यां परितोषयेत् । यथाशक्ति जपं कृत्वा तद्दशांशेन होमयेत् ॥ २०-१५४ ॥ किंशुकैः पापसंघातनाशकैरथ वा प्रिये । नानाद्रव्यैः पृथग्भूतैमीश्रितैर्वा वरानने ॥ २०-१५५ ॥ यथाशक्त्या तु मिलितैर्होमं कुर्याद्विचक्षणः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि विशेषविधिमुत्तमम् ॥ २०-१५६ ॥ आदौ कुण्डं समुत्पाद्य सर्वलक्षणसंयुतम् । चतुरस्रं तु शोभाढ्यं शतहोमेऽर्धहस्तकम् ॥ २०-१५७ ॥ सहस्रे हस्तमात्रं च चतुरस्रं द्विहस्तकम् । द्विहस्तमयुते प्रोक्तं लक्षे हस्तचतुष्टयम् ॥ २०-१५८ ॥ कोटिहोमेऽष्टहहस्तं च कृत्वा कुण्डस्य लक्षणम् । शान्तिके चतुरस्रं तु वश्ये चैवार्धचन्द्रकम् ॥ २०-१५९ ॥ षट्कोणं स्तम्भने चैव मारणे तद्वदेव हि । आकर्षणे त्रिकोणं च वृत्तमुच्चाटने तथा ॥ २०-१६० ॥ नानासिद्धिहितार्थाय पद्मकोणं च सिद्धिदम् । उत्तरे शान्तिकं चैव स्तम्भने वारुणीं दिशम् ॥ २०-१६१ ॥ मारणं दक्षिणे चैव पश्चिमे वश्यकर्मणि । दाहकर्म च आग्नेये विद्वेषो नैरृते तथा ॥ २०-१६२ ॥ उच्चाटने तु वायव्य ईशान्ये (एशाने) सर्वसिद्धिदम् । कृत्तिका कर्षणे प्रोक्ता भरणी मारणे तथा ॥ २०-१६३ ॥ स्वाती वश्ये तथोच्चाटे ज्येष्ठा स्तभनमेव च । विद्वेषणे शततारं चाभिजित्वं तु शान्तिके ॥ २०-१६४ ॥ सोमे सर्वाकर्षणं च मारणं मङ्गले तथा । बुधेन स्तम्भ कार्यं गुरुवारे तु पौष्टिकम् ॥ २०-१६५ ॥ शुक्रे च सर्वकामास्तु भानोरथ(नावथ)शुभानि च । पूर्वाह्णे वश्यकर्माणि मध्यान्हे प्रीतिनाशनम् ॥ २०-१६६ ॥ उच्चाटनं चापराह्णे संध्यायां मारणे तथा । शान्तिके अर्धरात्रं च पौष्टिकं प्रातरेव हि ॥ २०-१६७ ॥ स्तम्भने गजचर्माणि मारणे माहिषं तथा । मृगचर्म तथोच्चाटे छागलं वश्यकर्मणि ॥ २०-१६८ ॥ विद्वेषे जम्बुकं प्रोक्तं गोचर्मं शान्तिके तथा । नानासिद्धिहितार्थाय व्याघ्रचर्ममुदाहृतम् ॥ २०-१६९ ॥ श्वेतं व्याघ्रे भवेच्छान्त्यै पीतं स्तम्भनकारकम् । वश्याकर्षणयो रक्तं क्षोभणार्थं प्रियावहम् ॥ २०-१७० ॥ कृष्णं च मारणे प्रोक्तं धूम्रमुच्चाटनादिके । राजवृक्षस्य समिधो होतव्याः स्तम्भकर्मणि ॥ २०-१७१ ॥ महिषीघृतसंयुक्तं सदा वै सिद्धिदायकम् । मारणेऽत्यचिराहोमं समिधै {द्भि} र्दाडिमोद्भवैः ॥ २०-१७२ ॥ अजाघृतेन देवेशि वशयेत्सचराचरम् । विद्वेषस्यैव होतव्य { व्या } उन्मत्तसमिधस्तथा ॥ २०-१७३ ॥ अतसीतैलसंयुक्ता विद्वेषणमतः परम् । सर्वविघ्नसमूहं तु नाशयेन्नात्र संशयः ॥ २०-१७४ ॥ पूर्णाहुतिं ततो देवि पूजयित्वा तु कन्यकाः । पूजितं तेन त्रैलोक्यं कन्यका येन पूजिताः ॥ २०-१७५ ॥ बालया पूजयेद्देवी श्रीविद्यां पूजयेत्ततः । पञ्चसिंहासनैर्देवि श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् ॥ २०-१७६ ॥ सुवासिनीस्ततः पूज्याः श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् । विप्रान्संतोषयेत्पश्चाच्छ्रीविद्यां तत्र पूजयेत् ॥ २०-१७७ ॥ योगिन्यश्च तथा पूज्याः श्रीविद्यां परितोषयेत् । दर्शनानि समग्राणि पूजयेद्विविधानि च ॥ २०-१७८ ॥ श्रीविद्यां तोषयेत्तत्र पूर्णाहुतिमथाऽऽचरेत् ॥ २०-१७९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे विंशः पटलः ॥ २० ॥ </poem> == एकविंशः पटलः == <poem> अथैकविंशः पटलः ईश्वर उवाच -- होमान्तरं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्म सनातनम् । ज्ञानेन चतुरस्राख्यं कुण्डं संचिन्त्य पूर्ववत् ॥ २१-१ ॥ आत्मभिश्चतुरस्रं तद्विज्ञेयं वीरवन्दिते । आत्मानो वेदसंख्या हि ज्ञातव्या देशिकोत्तमैः ॥ २१-२ ॥ येषां विज्ञानमात्रेण पुनर्जन्म न विद्यते । साधारणेन पक्षेण वर्तते सर्वजन्तुषु ॥ २१-३ ॥ स आत्मा परमेशानि प्राणरूपी वरानने । प्राणस्तु पवनो देवि हृदयस्थानमन्दिरः ॥ २१-४ ॥ शरीरं व्याप्य सकलं चरस्याप्यचरस्य च । हंसस्वरूपी विज्ञेयः श्वासोच्छ्वासविलासवान् ॥ २१-५ ॥ जीव इत्येव नामास्य भ्रान्त्या भासान्न वस्तुतः । श्वासोच्छ्वासो देहभावाद्भ्रान्तिरेव न संशयः ॥ २१-६ ॥ कुलालचक्रभेदेन घटाकाशं यथा घटे । दृश्यते परमेशानि आकाशं व्याप्य तिष्ठति ॥ २१-७ ॥ घटे भवति भिन्नत्वं नाऽऽकाशे भिन्नता भवेत् । तथा देहगतो जीवो देहनाशे वरानने ॥ २१-८ ॥ व्याप्य तिष्ठति सर्वत्र तस्मादात्मा परं महत् । आत्मज्ञानं मया प्रोक्तं द्वितीयस्य शृणु प्रिये ॥ २१-९ ॥ अन्तरात्मेति किं नाम तच्छृष्णुष्व पदं महत् । अन्तःशब्देन देवेशि रहस्यं सूक्ष्मरूपकम् ॥ २१-१० ॥ परमाणुस्वरूपेण सर्वं व्याप्य विजृम्भते । अन्तरङ्गतया तेन चरं वाऽप्यथ वाऽचरम् ॥ २१-११ ॥ व्याप्यते सकलं तस्मादन्तरात्मेति गीयते । स एव हंस आत्मा हि योगिगम्यो यदा भवेत् ॥ २१-१२ ॥ तारचञ्चुर्वरारोहे निगमागमपक्षवान् । शिवशक्तिपदद्वन्द्वो बिन्दुत्रयविलोचनः ॥ २१-१३ ॥ अयं परमहंसस्तु सृष्टिं व्याप्यावतिष्ठति । तदा भूतानि जायन्ते क्रमेण कमलेक्षणे ॥ २१-१४ ॥ आकाशं पवनोऽग्निश्च जलं पृथ्वी वरानने । पञ्चकस्यास्य देवेशि प्रथमं चित्तमुच्यते ॥ २१-१५ ॥ अविद्याख्यसरोमध्ये मोहपङ्कप्रपूरिते । प्रपञ्चकमले भूतपञ्चकपरिजृम्भिते ॥ २१-१६ ॥ विहारोऽस्यैव हंसस्य सृष्ट्या मायामयो भवेत् । अयमेव महादेवि निष्प्रपञ्चो यदा भवेत् ॥ २१-१७ ॥ संहाररूपी हंसस्तु तदाऽऽत्मानं प्रदर्शयेत् । पक्षित्वमस्य नास्त्येव सोऽहमात्मा प्रतिष्ठितः ॥ २१-१८ ॥ परमात्मेति जानीहि त्रयमेतदुदाहृतम् । पक्षपुच्छशिरो देवि आकारप्रतिभासकः ॥ २१-१९ ॥ ज्ञानात्मा कथ्यते भद्रे यः साक्षात्साक्षिरूपकः । येनेदं ज्ञायते सर्वं समत्वेन वरानने ॥ २१-२० ॥ चन्द्रबिम्बं यथा देवि जलक्षीरेषु दृश्यते । न लिप्तस्त { सं त} स्य देवशि नीरक्षीरविभेदतः ॥ २१-२१ ॥ कर्दमे चन्दने बिम्बं न भवेल्लिप्तमद्रिजे । सर्वसाक्षी तथा भद्रे ज्ञानात्मा परिकीतीतः ॥ २१-२२ ॥ आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्मानः प्रकीतीताः । एतद्रूपं हि चित्कुण्डं चतुरस्रं वरानने ॥ २१-२३ ॥ आनन्दमेखलारम्यं बिन्दुत्रिवलयाङ्कतम् । अर्धमात्रा योनिरूपं ब्रह्मानन्दमयं सदा ॥ २१-२४ ॥ पराहन्तामये सर्वज्ञानदीपविजृम्भिते । संविदग्नौ हुनेद्देवि प्रपञ्चहविरुत्कटम् ॥ २१-२५ ॥ शब्दाख्यं मातृकारूपमक्षवर्णविराजितम् । अक्षराणि हुतान्यत्र निःशब्दं ब्रह्म जायते ॥ २१-२६ ॥ पुण्यपापे हविर्देवि कृत्याकृत्ये हविः प्रिये । संकल्पश्च विकल्पश्च धर्माधर्मौ हविस्तथा ॥ २१-२७ ॥ जुहुयात्परमेशानि मन्त्राभ्यां विमलानने । मूलविद्यां ब्रह्मरूपां ध्यात्वा तु तदनन्तरम् ॥ २१-२८ ॥ तदन्ते चोच्चरेत्पश्चाद्ब्रह्मप्रात्यै तु देशिकः । धर्माधर्महविर्दीप्त आत्माग्नौ मनसा स्रुचा ॥ २१-२९ ॥ सुषुम्नावर्त्मना नित्यमक्षवृत्तिं जुहोम्यहम् । स्वाहान्तेन हुनेद्देवि सकलं निष्कलं जगत् ॥ २१-३० ॥ अन्तर्होममनुर्देवि सर्वमायानिकृन्तनः । प्रकाशाकाशहस्ताभ्यामवलम्ब्योन्मनीस्रुचा ॥ २१-३१ ॥ धर्माधर्मौ कलास्नेहपूर्णवह्नौ जुहोम्यहम् । अग्निजायान्वितो मन्त्रो विद्यान्ते कथतस्तव ॥ २१-३२ ॥ निप्रपञ्चे यदा देवि जायते मन्त्रवित्तमः । तदा सच्चिन्मयः साक्षात्केवलं ब्रह्म साधकः ॥ २१-३३ ॥ दश सोऽहं जुहंसोऽपि पीत्वा मृत्युं सुखी भवेत् ॥ २१-३४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे ज्ञानहोमविधि-- र्नामैकविंशः पटलः ॥ २१ ॥ </poem> == द्वाविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- होमादिकं तु सकलं कुमारीपूजनं विना । परिपूर्णफलं नैव पूजनात्सफलं भवेत् ॥ २२-१ ॥ कुमारीपूजनाद्देवि पूजाकोटिफलं भवेत् । पुष्पं कुमार्यै यद्दत्तं तन्मेरुसदृशं भवेत् ॥ २२-२ ॥ कुमारी भोजिता येन त्रैलोक्यं तेनं भोजितम् । कुमार्यै यज्जलं दत्तं तज्जलं सागरोपमम् ॥ २२-३ ॥ अन्नं तु मीननयने कुलाचलसमं भवेत् । एकाब्दात्षोडशाब्दान्ताः कन्यकाः पूजयेच्छुभाः ॥ २२-४ ॥ विवाहरहिताः स्युश्चेदुत्तरोत्तरसिद्धिदाः । विवाहितास्तु देवेशि बाला एव कुमारिकाः ॥ २२-५ ॥ सुवासिन्यो मदप्रौढ.ः संशये त्यज सुव्रते । कुमारीपूजने देवि कुमारीमनुना भवेत् ॥ २२-६ ॥ मन्त्रभेदेन तेनैव श्रीविद्यां च प्रपूजयेत् । नैमित्तिकं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्ममयो बुधः ॥ २२-७ ॥ निवीकल्पस्य देवेशि नान्यस्य सुरवन्दिते । सर्वशङ्काविनिर्मुक्तः सर्वज्ञः साधकोत्तमः ॥ २२-८ ॥ दूतीयागविधिं कुर्यात्खेचरो जायते प्रिये । अर्घ्यपात्रे वह्निसूर्यसोमामृतमये शिवे ॥ २२-९ ॥ सोमामृतं तु जानीहि नानाद्रव्यमयं सदा । सविकल्पस्य देवेशि वर्णानुक्रमभेदतः ॥ २२-१० ॥ कथ्यन्ते द्रव्यभेदास्तु क्रमेण वरवणीनि । क्षीराज्यमधुमैरेयद्रव्यभेदा भवन्ति हि ॥ २२-११ ॥ सर्वज्ञत्वे वरारोहे यज्ञे दोषो न विद्यते । अश्वमेधादियज्ञेषु वाजिहत्या कथं भवेत् ॥ २२-१२ ॥ द्रव्यभेदा वरारोहे बहवः सन्ति भेदतः । जलं क्षीरं घृतं भद्रे मधु मैरेयमैक्षवम् ॥ २२-१३ ॥ पौष्पं तरुमयं धान्यसंभवं बहुनिमीतम् । सहकारभवं देवि विविधं बहुभेदतः ॥ २२-१४ ॥ मादकं धर्मसंछेदाद्वर्ज्यमासीत्सुलोचने । ज्ञानेन संस्कृतं तत्तु महापातकनाशनम् ॥ २२-१५ ॥ ब्रह्महत्त्यासुरापानस्वर्णस्तेयादिपातकान् । नाशयेत्पूजनाद्देवि निवीकल्पः स मन्त्रवित् ॥ २२-१६ ॥ विचारयेत्सदा सर्वं सर्वविद्वीरवन्दिते । जलं जलचरं विद्धि घटं पूर्णं समानयेत् ॥ २२-१७ ॥ स्थापितं देवि सप्ताहाज्जलं जीवसमन्वितम् । क्षीरं वै यस्य जीवस्य तस्य मांसं न संशयः ॥ २२-१८ ॥ कृशा पुत्रवती नारी वन्ध्या पुष्टा यतः प्रिये । माकन्दफलजं रम्यं द्रावं सेव्यं द्विजातिभिः ॥ २२-१९ ॥ अमादकत्वाद्देवेशि चैक्षुत्वं सेव्यते बुधैः । अनामिषं नास्ति किंचित्सर्वं क्षीरादिकं प्रिये ॥ २२-२० ॥ वेदशास्रपुराणेषु गूढो ज्ञानसमुच्चयः । शमीवृक्षे यथा वह्निस्तथा तिष्ठति सुन्दरि ॥ २२-२१ ॥ सर्वभूतेषु विज्ञानं ज्ञातव्यं देशिकोत्तमैः । काष्ठनिर्मथनाद्देवि प्रकटो वह्निरुच्यते ॥ २२-२२ ॥ तत्काष्ठं दह्यते तेन तथा ब्रह्ममयं जगत् । पापपुण्यविनिर्मुक्तं ज्ञानमेतद्वरानने ॥ २२-२३ ॥ किंचिदुल्लासपर्यन्तं ग्राह्यमेतत्सुरेश्वरि । यज्ञाङ्गं तु यतो लौल्यात्पातकी ब्रह्महा भवेत् ॥ २२-२४ ॥ मादकं वस्तु सकलं वर्जयेत्कनकादिकम् । कलञ्जं पातकी तस्माद्ब्रह्म ब्रह्मविदां वरः ॥ २२-२५ ॥ धर्माधर्मपरिज्ञानात्सकलेऽपि पवित्रता । विण्मूत्रं स्रीरजो वाऽपि नखास्थि सकलं प्रिये ॥ २२-२६ ॥ विचारयेन्मन्त्रवित्तु पवित्राण्येव सुव्रते । अन्नं ब्रह्म विजानीयात्तेन यस्य समुद्भवः ॥ २२-२७ ॥ नानाजीवाश्रयं तत्तु पुरीषं केन निन्द्यते । नानाविधा हि देवेशि देवताः सलिलस्थिताः ॥ २२-२८ ॥ तेनोदकेन यज्जातं मूत्रं कस्मात्तु दूषयेत् । गोमूत्रप्राशनं देवि गोमयस्यापि भक्षणम् ॥ २२-२९ ॥ प्रायश्चित्ते तु कथितं ब्रह्महत्यादिके प्रिये । मले मूत्रे कथं दोषो भ्रान्तिरेव न संशयः ॥ २२-३० ॥ स्त्रीरजः परमेशानि देहस्तेनैव जायते । कथं तु दूषणं येन प्राप्यते परमं पदम् ॥ २२-३१ ॥ पुरुषस्य तु यद्वीर्यं बिन्दुरित्यभिधीयते । बिन्दुस्तु परमेशानि कायोऽयं शिवरूपकः ॥ २२-३२ ॥ शिवतत्त्वेन चास्थ्यादिदूषणं नास्ति बैन्दवे । रेतः पवित्रं देहस्य कारणं केन निन्द्यते ॥ २२-३३ ॥ ज्ञानमार्गोऽयं सकलो निवीकल्पस्य सुन्दरि । सविकल्पो महेशानि पापभाग्जायते नरः ॥ २२-३४ ॥ मातृगर्भाद्विनिर्गत्य शिशुरेव न संशयः । इन्द्रियाण्यखिलान्यस्य देहस्थान्यपि वल्लभे ॥ २२-३५ ॥ निवीकारतया तत्र नान्यथा भवति प्रिये । भगलिङ्गसमायोगो जन्मकाले भवेत्सदा ॥ २२-३६ ॥ काम्यते सा यदा देवि जायते गुरुतल्पगः । अत एव यदा तस्य वासना कुत्सिता भवेत् ॥ २२-३७ ॥ तत्तद्भूषणसंयुक्तमन्यत्सर्वं शुभं भवेत् । पवित्रं सकलं भद्रे वासना कलुषा स्मृता ॥ २२-३८ ॥ अत एवार्घ्यपात्रस्य प्रतिष्ठानन्तरं ततः । मञ्चकं गजदन्तस्य हेमरूप्यादिनिमीतम् ॥ २२-३९ ॥ विशुद्धक्षौमरचितां तूलिकां तत्र योजयेत् । पुष्पान्विकीर्य तन्मध्ये कर्पूरस्य रजस्तथा ॥ २२-४० ॥ मण्डूकादींस्ततो देवि उपर्युपरि शैलजे । मण्डूकं पूजयेदादौ रुद्रं कालाग्निसंयुतम् ॥ २२-४१ ॥ आधारशक्तिं कूर्मं च तथाऽनन्तं वराहकम् । पृथिवीं च तथा कन्दं नालं पद्मं तथा दलान् ॥ २२-४२ ॥ केसराणि च सम्पूज्य कणीकां पूजयेत्ततः । मञ्चकं च समभ्यर्च्य तत्र पादचतुष्टये ॥ २२-४३ ॥ धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च क्रमाद्यजेत् । अपूर्वान्पूजयेदेतांस्तत्पादानां समीपके ॥ २२-४४ ॥ आत्मन्तरात्मपरम--ज्ञानात्मनः क्रमाद्यजेत् । मञ्चकाग्रेषु सम्पूज्य गुणत्रयमथार्चयेत् ॥ २२-४५ ॥ दूतीं सुलक्षणां रम्यां सर्वलक्षणलक्षिताम् । नानालंकारसुभगां सर्वज्ञां शारदामिव ॥ २२-४६ ॥ पूजयेत्परमेशानि पञ्चकामैः शरैस्तथा । बटुकादिंश्चतुदीक्षु पूजयेत्सिद्धिहेतवे ॥ २२-४७ ॥ मातृकां विन्यसेत्तस्या देहे कामशरान्विताम् । त्रिकोणं चिन्तयेन्मूघ्नी तत्र सम्पूजयेत्क्रमात् ॥ २२-४८ ॥ त्रिकोणमध्ये बालाख्यां कामेशीं परिपूजयेत् । गणेशं च कुलाध्यक्षं तथा लक्ष्मीं सरस्वतीम् ॥ २२-४९ ॥ त्रिकोणेषु च सम्पूज्य वसन्तं मदनं प्रिये । स्तनयोः पूजयेत्पश्चान्मुखे तस्याः कलाधरम् ॥ २२-५० ॥ दक्षपादादिमूर्धान्तं वामे मूर्धादि सुन्दरि । पादान्तं पूजयेत्सर्वाः कला वै कामसोमयोः ॥ २२-५१ ॥ श्रद्धा प्रीती रतिश्चैव धृतिः कान्तिर्मनोरमा । मनोहरा मनोरामा मदनोन्मादिनी प्रिये ॥ २२-५२ ॥ मोहिनी दीपनी चैव शोषणी च वशंकरी । रञ्जनी सुभगा देवि षोडशी प्रियदर्शना ॥ २२-५३ ॥ षोडशस्वरसंयुक्ता एताः कामकला यजेत् । पूषा वशा च सुमना रतिः प्रीतिस्तथा धृतिः ॥ २२-५४ ॥ ऋद्धिः सौम्या मरीचिश्च शैलजे चांशुमालिनी । अङ्गिराः शशिनी चैव छाया सम्पूर्णमण्डला ॥ २२-५५ ॥ तथा तुष्ट्यमृते चैव कलाः सोमस्य षोडश । स्वरैरेव प्रपूज्या हि सर्वकार्यार्थसिद्धिदाः ॥ २२-५६ ॥ बालाक्रमं मस्तकेऽस्याः संपूज्य तदनन्तरम् । तस्या मदनगेहं तु पूजयेद्भगमालया ॥ २२-५७ ॥ त्रिकोणं तद्भगं ज्ञात्वा सर्वसिद्धिप्रदाभिधम् । सर्वानन्दमयं मध्ये चक्रयुग्मं प्रपूजयेत् ॥ २२-५८ ॥ पूर्ववत्क्रमयोगेन (ण) श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् । धूपादिकं समर्प्याथ स्वलिङ्गे तदनन्तरम् ॥ २२-५९ ॥ तारं च भुवनेशानि महात्रिपुरसुन्दरि । नमः शिवाय विद्येयं दशार्णा परिकीतीता ॥ २२-६० ॥ अनया विद्यया देवि स्वलिङ्गे पूजयेच्छिवम् । यजेत्तत्पुरुषाघोरसद्योवामेशसंज्ञया ॥ २२-६१ ॥ निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च । शान्त्यतीता च सम्पूज्या षडङ्गावरणं यजेत् ॥ २२-६२ ॥ समग्रविद्यामुच्चार्य नन्दिकेशं प्रपूजयेत् । मध्ये वृषणयोर्देवि गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ॥ २२-६३ ॥ निवेद्य धूपदीपादि विजितेन्द्रियमानसः । सर्वक्षोभिणीं मुद्रां बद्ध्वा योनिं प्रचालयेत् ॥ २२-६४ ॥ क्षोभिण्यां वाऽथ वा देवि गजतुण्डाख्ययाऽथ वा । उच्चरन्भगमालां तु द्राविणीबीजमुच्चरेत् ॥ २२-६५ ॥ अक्षुब्धः सन् वरारोहे यावद्रेतः प्रवर्तते । रजोमयं रजः साक्षात्संविदेव न संशयः ॥ २२-६६ ॥ प्रकृतिः परमेशानि वीर्य पुरुष उच्यते । सर्वं साक्षात्सामरस्यं शिवशक्तिमयं ततः ॥ २२-६७ ॥ तयोर्योगो महेशानि योग एव न संशयः । सीत्कारो मन्त्ररूपस्तु वचनं स्तवनं भवेत् ॥ २२-६८ ॥ नखदन्तक्षतान्यत्र पुष्पाणि विविधानि च । कूजनं गायनं स्तुत्या ताडनं हवनं भवेत् ॥ २२-६९ ॥ आलिङ्गनं तु कस्तूरीघुसृणादिकमद्रिजे । मर्दनं तर्पणं विद्धि वीर्यपातो विसर्जनम् ॥ २२-७० ॥ कुलद्रव्येण संशोध्य शिवशक्तिमयं प्रिये । बीजामृतं परब्रह्मरूपं निक्षिप्य सुन्दरि ॥ २२-७१ ॥ अर्घ्यपात्रामृते त्यक्त्वा निवीकल्पः सदाऽनघः । श्रीविद्याक्रममभ्यर्च्य परब्रह्ममयो भवेत् ॥ २२-७२ ॥ एतत्ते कथितं ज्ञानं सामरस्यं वरानने । सविकल्पस्तु देवेशि पापभाग्जायते नरः ॥ २२-७३ ॥ विचिकित्साकारो मन्त्री जायते गुरुतल्पगः । अत एव वरारोहे निवीकल्पः सदा भवेत् ॥ २२-७४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यादूतीयजनविधिर्नाम द्वाविंशः पटलः ॥ २२ ॥ </poem> == त्रयोविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दूत्यन्तरं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्म सनातनम् । प्रणवाख्यं यागगेहं प्रविश्य सुरवन्दिते ॥ २३-१ ॥ इच्छाज्ञानक्रियाद्रव्यरचितं सुधया युतम् । अम्बया परमेशानि तत्त्वज्ञानमये शिवे ॥ २३-२ ॥ पर्यङ्के पुरुषार्थैस्तु पादैश्च परिमण्डिते । आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्माङ्गविभूषिते ॥ २३-३ ॥ तत्पदार्थस्त्वंपदार्थोऽसिपदार्थश्च सुन्दरि । पदार्थत्रयमेतत्तु ज्ञानसूत्रप्रकाशकम् ॥ २३-४ ॥ एतत्सूत्रमयैः पट्टैर्गुम्फितेऽम्बरमण्डिते । सुमनोवाससुभगे परां तत्र प्रपूजयेत् ॥ २३-५ ॥ जातिभेदस्तु दूतीनां चतुर्धा वीरवन्दिते । हस्तिनी शङ्खिनी चैव चित्रिणी पद्मिनी प्रिये ॥ २३-६ ॥ चतुवीधा हि दूत्यस्तु सुन्दर्यश्चारुलोचनाः । वैखरी हस्तिनी ज्ञेया स्थूला यस्माद्वरानने ॥ २३-७ ॥ ययेदं धार्यते सर्वं ब्रह्माण्डपरिमण्डलम् । वर्गाष्टकेन देवेशि सूते दिग्गजसंचयम् । तेनेयं करिणी प्रोक्ता मध्यमा शङ्खिनी भवेत् ॥ २३-८ ॥ शङ्खिनी तु यथा भद्रे विशुद्धा पापवजीता । सर्वदेवप्रिया सा हि शान्तिसौभाग्यशोभिता ॥ २३-९ ॥ तथा वनस्पतिगता मध्यमा वाग्वरानने । चित्रिणी वल्लरी देवि महादोषविनाशिनी ॥ २३-१० ॥ यस्याः फलं वरारोहे शिवशक्तिमयं सदा । शिवशक्तिमयं देवि प्राणिमात्रजगत्त्रयम् ॥ २३-११ ॥ तेषु सर्वेषु पश्यन्ती जीवेषु परमाश्रया । परब्रह्मणि सा लीना परा वाक्परमेश्वरि ॥ २३-१२ ॥ तां दूतीं तत्र संपूज्य समाधिकुसुमैः शुचिः । तदङ्गेषु कलाः पूज्याः क्रमेण सुरवन्दिते ॥ २३-१३ ॥ पद्मिनी तु परा ज्ञेया हंसस्वच्छविकासिनी । हंसोदयेन पद्मं हि त्यक्त्वा संकोचमद्रिजे ॥ २३-१४ ॥ विकासयति सौभाग्यं तथा वस्तुविलासतः । परा प्रकाशमायाति पद्मिनीत्वमतो भवेत् ॥ २३-१५ ॥ तस्या देहे वरारोहे कलाः पूज्यास्तु षोडश । चित्कला सत्कला ज्ञानकला संवित्कला तथा ॥ २३-१६ ॥ आत्मनस्तु कला ज्ञेयाश्चतस्रः परमेश्वरि । विरागता मोक्षकला परमाणुकला तथा ॥ २३-१७ ॥ विद्याकलाचतुष्कं तु विज्ञेयं चान्तरात्मनि । विद्या संतोषता तृप्तिः परब्रह्मप्रकाशता ॥ २३-१८ ॥ परमात्मकला ज्ञेयाः संलीनाः परवस्तुनि । लुप्तिः शान्तिकला बोधकला व्याप्तिकला परा ॥ २३-१९ ॥ ज्ञानात्मनः कला ज्ञेयाश्चतस्रः परमेश्वरि । कलाः षोडश देवेशि श्रीविद्यार्णेषु संस्थिताः ॥ २३-२० ॥ षोडशार्णा ब्रह्मरूपा कला षोडशरूपिणी । आत्मा जाग्रत्स्वरूपेण त्रैलोक्यं रचयत्यसौ ॥ २३-२१ ॥ अन्तरात्मा सत्त्वरूपस्तमोरूपश्च मिश्रितः । अत एव रजोरूपस्तमोरूपः परः शिवः ॥ २३-२२ ॥ परमात्मा हि विज्ञेयो ज्ञानात्मा तुर्यया युतः । एताः कला वरारोहे तस्या देहे प्रकाशयेत् ॥ २३-२३ ॥ तत्पदार्थं तु जानीहि मुखमस्या वरानने । त्वंपदार्थोऽसिवाक्यार्थः कुचयुग्मं क्रमेण हि ॥ २३-२४ ॥ भोगस्तु परमेशानि नादो ब्रह्ममयो भवेत् । नादोदितं वरारोहे विश्वं योनिर्न संशयः ॥ २३-२५ ॥ तत्रैव शक्तिं संपूज्य स्वात्मलिङ्गं शिवं यजेत् । परस्परप्रभावेण ब्रह्मानन्दरसो भवेत् ॥ २३-२६ ॥ तं रसं मनसा देवि वहन्नाड्यगतं प्रिये । अर्घ्यामृतेन संयोज्य ततः श्रीचक्रमर्चयेत् ॥ २३-२७ ॥ ब्रह्मानन्दमयं ज्ञानं कथयामि वरानने । न ब्राह्मणो ब्राह्मणस्तु क्षत्रियः क्षत्रियस्तथा ॥ २३-२८ ॥ वैश्यो न वैश्यः शूद्रो न शूद्रस्तु परमेश्वरि । चाण्डालो नैव चाण्डालः पौल्कसो न च पौल्कसः ॥ २३-२९ ॥ सर्व समं विजानीयात्परमात्मविनिश्चयात् । आकाशात्पतितं तोयं निम्नमार्गेण गच्छति ॥ २३-३० ॥ ग्राममध्यगतं सर्वं विष्ठामूत्रादिपूरितम् । मृतगोश्वानमार्जारखरादिरुधिरान्वितम् ॥ २३-३१ ॥ समस्तमपि देवेशि गङ्गायां मिलितं यथा । गङ्गामृते तु देवेशि कालुष्यं नैव तिष्ठति ॥ २३-३२ ॥ तथा सच्चिन्मये ज्ञाने समता सर्वजन्तुषु । सर्वद्रव्येषु गिरिजे समता नात्र संशयः ॥ २३-३३ ॥ यथा सूर्यप्रकाशोऽयं समत्वेन प्रवर्तते । उत्तमस्यापि चान्यस्य तमः संहरते क्षणात् ॥ २३-३४ ॥ शोषयन्दुग्धमूत्राणि चन्दनं चैव कर्दमम् । अत एव महेशानि मन्त्री सर्वसमो यदा ॥ २३-३५ ॥ सिद्धिस्तदैव विज्ञेया श्रीगुरोः कृपया प्रिये ॥ २३-३६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे ज्ञानदूतीयजनविधिर्नाम त्रयोविंशः पटलः ॥ २३ ॥ </poem> == चतुवींशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दीक्षाविधिं प्रवक्ष्यामि येन शिष्यः सुखी भवेत् । दीयते सकलं देवि गुरवे प्राणसंयुतम् ॥ २४-१ ॥ धन--रत्न--सुवर्णादि--पट्टवस्र--समुच्चयम् । क्षयं प्राप्नोति तद्भावान्नानापापसमुच्चयः ॥ २४-२ ॥ तस्माद्दीक्षेति नामास्याः सर्वशास्रेषु सुव्रते । पापिने कृपणायापि शठाय कपटाय च ॥ २४-३ ॥ अदीनायाऽऽचारशून्याय मन्त्रद्वेषपराय च । निन्दकाय च मूर्खाय तीर्थद्वेषपराय च ॥ २४-४ ॥ भक्तिहीनाय देवेशि न देया मलिनाय च । दानशीलाय भक्ताय साधवे तीर्थचेतसे ॥ २४-५ ॥ सन्मार्गवतीने चाग्निदेवद्विजरताय च । सर्वशास्रार्थवेदार्थज्ञानिने सुव्रताय च ॥ २४-६ ॥ दीक्षा देया वरारोहे अन्यथाऽऽपत्तिभाग्भवेत् । अथ वक्ष्ये वरारोहे दीक्षाकरणमुत्तमम् ॥ २४-७ ॥ मण्डपं वेदिकां कृत्वा पुष्पवैतानमण्डितम् । दीपमालावलीरम्यं नानाधूपसुधूपितम् ॥ २४-८ ॥ सिन्दूररङ्गमालाभिर्मण्डितं चित्रचित्रितम् । वेदिकायां वरारोहे कुङ्कुमेनाथ वा प्रिये ॥ २४-९ ॥ सिन्दूररजसा वाऽपि विलिखेच्चक्रमुत्तमम् । मध्यचक्रं वरारोहे नवकोणविराजितम् ॥ २४-१० ॥ चतुरस्रं च संलिख्य सुवर्णकलशान्नव । रौप्यताम्रादिरचितान्मृत्तिकारचितांश्च वा ॥ २४-११ ॥ जलपूर्णान्विशेषाढ्यान् स्वर्णरत्नप्रपूरितान् । फलैः पुष्पैश्च सुभगान् सुगन्धेन च चचीतान् ॥ २४-१२ ॥ वशिन्याद्यष्टकं तत्र वसुकुम्भेषु पूजयेत् । मध्यकुम्भे वरारोहे श्रीविद्यां परितोषयेत् ॥ २४-१३ ॥ क्रमं समस्तमभ्यर्च्य कुमार्याद्यर्चनं यजेत् । सुवासिनीर्ब्रह्मवृन्दं योगिनो विविधानपि ॥ २४-१४ ॥ तदङ्गहवनं कुर्यात्सर्वेषां तृप्तिहेतवे । गुरुः शिष्यमुपानीय भक्तिनम्रमकल्मषम् ॥ २४-१५ ॥ प्राणानायम्य विधिवच्छुद्धपीठे निवेश्य च । सुरास्त्वामेत्यादिमन्त्रैश्चिरण्टीभिर्युतः स्वयम् ॥ २४-१६ ॥ अभिषिञ्चेच्च तन्मूघ्नी तदेतत्कलशोदकैः । परिधायय सुवासोभिश्चन्दनादवलेप्य च ॥ २४-१७ ॥ वामतः परमेशानि स्वासने पूजिते शुचिम् । सर्वशृङ्गारवेषाढ्यं शिष्यं तत्र निवेशयेत् ॥ २४-१८ ॥ षडध्वरूपं श्रीचक्रं तस्य र्मूध्नि विचिन्तयेत् । अभावे तु बृहच्छङ्खं जलेनाऽऽपूर्य सुन्दरि ॥ २४-१९ ॥ कलास्तत्र समाराध्य देवीं सम्पूज्य सेवयेत् । स्वदृष्ट्याऽऽलोकयेत्तं तु दृष्ट्या दृष्टिं तु मेलयेत् ॥ २४-२० ॥ आज्ञासंक्रमणं कुर्याद्यावन्निश्चलता भवेत् । नैश्चलं शाम्भवो वेद्यः शून्याशून्यविवजीतः ॥ २४-२१ ॥ शून्यं शिवमयं वस्तु पुरुषः परमेश्वरि । अशून्यं शक्तिराद्या हि प्रकृतिः परमेश्वरि ॥ २४-२२ ॥ शक्त्याधिक्ये रजःस्थौल्यं संयोगाच्छिवयोर्यदा । स्वप्नावस्था तदा ज्ञेया योगः शक्त्यधिकस्ततः ॥ २४-२३ ॥ शक्तिर्जाग्रदिति ख्याता शिवो निश्चलता पिरये । सुषुप्तिरिति मन्त्रज्ञैः कथिता निश्चला यतः ॥ २४-२४ ॥ गुणत्रयं तु कथितं जाग्रत्सत्त्वगुणा प्रिये । तमोगुणा सुषुप्तिस्तु शिवे निश्चलरूपिणी ॥ २४-२५ ॥ शिवाधिक्याद्गुणातीतं वस्तु जानीहि सुन्दरि । शिवशक्तिसमायोगाच्छिवाधिक्यं यदा भवेत् ॥ २४-२६ ॥ तदा तुर्यां विजानीयात्सर्वबन्धनिकृन्तनीम् । कलाः षोडश देवेशि आत्मज्ञाने व्यवस्थिताः ॥ २४-२७ ॥ श्रीविद्याबीजसंलीनाः शिष्यदेहे प्रकाशयेत् । चतुवीधा षोडशार्णा महात्रिपुरसुन्दरी ॥ २४-२८ ॥ तद्ध्यानात्तु मनःस्थैर्यमुन्मनीति निगद्यते । ब्रह्मज्ञाने मनः पक्षी तृष्णाचञ्चुविलक्षितः ॥ २४-२९ ॥ संकल्पेन विकल्पेन पक्षाभ्यां चञ्चलः सदा । मोहमत्सरकामैश्च क्रोधाहंकारदुर्मदैः ॥ २४-३० ॥ संनद्धपिच्छैःसबलः कृत्याकृत्यपदद्वयः । संसारवृक्षे देवेशि धनपुत्रादिमूलके ॥ २४-३१ ॥ अविद्याविस्तृते निन्दास्तुतिशाखासुशोभिते । अभिलाषस्फुरत्पुष्पभरिते पातकादिभिः ॥ २४-३२ ॥ पर्णपूर्णे वरारोहे पापपुण्यफलान्विते । तत्र शाखाद्वये स्थूले श्रुतदृष्टाभिधः स्थितः ॥ २४-३३ ॥ पक्षिणं तं समाक्रम्य ज्ञानपाशेन पाशयेत् । पक्षिखेलारतो नित्यं कटाक्षः श्रीगुरोः प्रिये ॥ २४-३४ ॥ तेन पक्षद्वयं छिन्नं यदा भवति निश्चयात् । तदा समुन्मनीभूत उन्मुखो निश्चयात्प्रिये ॥ २४-३५ ॥ सर्वसंकल्परहिता कला सप्तदशी भवेत् । उन्मनी नाम तस्या हि भवपाशनिकृन्तनम् ॥ २४-३६ ॥ उन्मन्या सहितो योगी न योगी नोन्मनी परा । यथा कर्पूरगो दीपो न दीपो न पुनः शशी ॥ २४-३७ ॥ अत एव महेशानि दृष्ट्या संक्रमणं यजेत् । तत्त्वमस्यादिवाक्येन पश्चाद्वाच्यं हि योजयेत् ॥ २४-३८ ॥ आदावकथ्यसंयोज्यं स्पर्शेनैव सुलोचने । स्पर्शः स्पर्श इवाऽऽभाति श्रीगुरोः करसंभवः ॥ २४-३९ ॥ स्पर्शेन धातवः सद्यो लोहाद्याः सुरवन्दिते । सुवर्णतां प्राप्य सर्वे विशिष्टाभरणान्विताः ॥ २४-४० ॥ करस्पर्शस्तु देवेशि प्रपञ्चमलिनादिकम् । लोहत्वं नाशयित्वा हि सुवर्णत्वं करोति हि ॥ २४-४१ ॥ करे पुष्पफलान्कृत्वा ब्रह्मरन्ध्रे करं क्षिपेत् । तस्माद्ब्रह्मत्वमेवासीति वाक्यार्थः कराद्भवेत् ॥ २४-४२ ॥ अनिर्वाच्योपदेशोऽयं स्पर्शनाद्ब्रह्मरन्ध्रके । ब्रह्मरन्ध्रे सहस्रारे कर्पूरधवलो गुरुः ॥ २४-४३ ॥ वराभयकरो नित्यो ब्रह्मरूपी सदाऽनघः । जागती परमेशानि निजस्थानप्रकाशकः ॥ २४-४४ ॥ पश्चात्षट्चक्रविज्ञानं शिष्याय प्रतिबोधयेत् । आधारं स्वर्णवर्णं च चतुर्दलसुशोभितम् ॥ २४-४५ ॥ वादिसान्तैश्चतुर्वर्णैस्तप्तहेमसमप्रभैः । गणेशसहितं विद्धि स्वाधिष्ठानं ततः प्रिये ॥ २४-४६ ॥ इन्द्रगोपप्रतीकाशं स्फुरद्विद्रुमसंनिभैः । बादिलान्तैः स्फुरद्वर्णैर्ब्रह्मणा मण्डितं प्रिये ॥ २४-४७ ॥ नीलवर्णं तृतीयं हि मणिपूरं दशारकम् । विद्युत्पुञ्जप्रभावर्णैर्डादिफान्तैश्च मण्डितम् ॥ २४-४८ ॥ गदाधरहरिं प्रौढं चतुर्थं शृणु सुव्रते । पिङ्गाभं द्वादशारं तु कादिठान्तैः सुलोचने ॥ २४-४९ ॥ विस्फुलिङ्गप्रभैर्वर्णैः शिवेन च युतं प्रिये । विशुद्धचक्रं देवेशि धूम्रवर्णं कलात्मकम् ॥ २४-५० ॥ स्वरैर्माणिक्यसंकाशैर्मण्डितं परमेश्वरि । जीवात्मानऽधिष्ठितं हि तज्जानीहि तदन्ततः ॥ २४-५१ ॥ आज्ञाचक्रं महेशानि विद्युत्कोटिसमप्रभम् । द्विदलं हक्षवर्णाभ्यां शुभ्राभ्यां परिमण्डितम् ॥ २४-५२ ॥ परमात्मस्वरूपाढ्यं नादरूपं हि सप्तमम् । नादो विलीनो यस्मात्तु तस्माद्ब्रह्म तदुच्यते ॥ २४-५३ ॥ देहेऽक्षराणि देवेशि नाद एवात्र कारणम् । नादः पवनसंयोगत्कुण्डलिन्या युतो यदा ॥ २४-५४ ॥ प्रसन्नः परमेशानि षट्श्चकाणां दलेषु सः । पञ्चाशद्वर्णरूपत्वं माप्तवान्सुरवन्दिते ॥ २४-५५ ॥ अव्यक्तरूपता प्राप्ता उदात्तादिस्वरैः क्रमात् । एवं सर्वज्ञतां तस्मै दद्याच्छिष्याय सद्गुरुः ॥ २४-५६ ॥ शिष्यस्तदा श्रीगुरोस्तु पूजां कुर्यात्सुलक्षणाम् । रत्नाभरणशोभाढ्यां पट्टवस्रधनान्विताम् ॥ २४-५७ ॥ गजाश्वसहितां भद्रे महिषीगोसमन्विताम् । क्षेत्रग्राममहारामरम्यां चेटीशतान्विताम् ॥ २४-५८ ॥ सुवर्णरश्मिभरितां कस्तूरीचन्द्रचन्दनाम् । गुरुं संतोष्य विधिवत्प्रसादं तत्त्वसंयुतम् ॥ २४-५९ ॥ गृह्णीयाच्छिष्यवर्यस्तु गुरुस्तस्मा अनन्तरम् । बालां प्रकाशयेत्कर्णे दक्षिणे च ततः परम् ॥ २४-६० ॥ पञ्चसिंहासनगता विद्याः पश्चात्प्रकाशयेत् । ततो रहस्यं परमं महात्रिपुरसुन्दरीम् ॥ २४-६१ ॥ प्रकाशयेद्दक्षकर्णे परब्रह्ममयीं प्रिये । सर्वसौभाग्यजननीं भोगमोक्षफलप्रदाम् ॥ २४-६२ ॥ श्रीविद्यां षोडशार्णां तु ब्रह्मानन्दस्फुरत्कलाम् । न प्रकाशये द्देवेशि सर्वस्वमिव सुव्रते ॥ २४-६३ ॥ वेदशास्त्रपुराणेषु यामलेष्वपि सुव्रते । मुप्ता श्रीषोडशार्णेयं निधानमिव संस्मरेत् ॥ २४-६४ ॥ सहोदराय सर्वस्वप्राणदायापि बन्धवे । राज्ञे राज्यप्रदायापि पुत्राय प्राणदाय च ॥ २४-६५ ॥ न देया षोडशार्णेयं देयं सर्वस्वमद्रिजे । सुपुत्रदारसहितं शिरो देयं कथंचन ॥ २४-६६ ॥ न देया षोडशार्णा हि प्राणैः कण्ठगतैरपि । गोपितव्या महाविद्या स्वयोनिरिव पार्वति ॥ २४-६७ ॥ उदके लवणं लीनं यथा भवति शैलजे । मनो भवति वै लीनं पादयोः श्रीगुरौः प्रिये ॥ २४-६८ ॥ तदा देया महाविद्या कृपया षोडशाक्षरी । अक्षरैः सहिता वाऽपि निरक्षरतया स्थिता ॥ २४-६९ ॥ आकाशे नीलिमा देवि भ्रान्त्या दृष्टोदरे यथा । अक्षराणि तथा सन्ति श्रीविद्यायां सुरेश्वरि ॥ २४-७० ॥ षोडशार्णां ब्रह्मरूपां जानीहि परमेश्वरि । यथा रत्नमये दीपे कज्जलं नैव विद्यते ॥ २४-७१ ॥ श्रीविद्यायां यथाऽव्यक्तव्यक्तता वीरवन्दिते । न दद्याद्यस्य कस्यापि दद्यात्प्राणप्रियाय च ॥ २४-७२ ॥ कृतार्थोऽसि शिशोर्वाक्यं प्रवदेद्देशिकोत्तमः । षोडशार्णां महाविद्यां न दद्याद् ब्रह्मरूपिणीम् ॥ २४-७३ ॥ एकोच्चारेण देवेशि वाजपेयस्य कोटयः । अश्वमेधसहस्रं तु तुलां नाऽऽयाति सर्वदा ॥ २४-७४ ॥ एकोच्चारेण देवेशि प्रादक्षिण्यं भुवो भवेत् । धेनूनां कपिलानां हि दत्ता यैः कोटिकोटयः ॥ २४-७५ ॥ एकोच्चारेण देवेशि तुलां नाऽऽयाति सर्वदा । अर्धोदये पुण्यतिथौ हेमभारसहस्रकम् ॥ २४-७६ ॥ तुलापुरुषकोट्यस्तु तुलां नाऽऽयान्ति षोडशीम् । यदा यद्वर्ण्यते वस्तु तदा सर्व निरामयम् ॥ २४-७७ ॥ तथा ज्ञेया महाविद्या षोडशार्णा वरानने । परमात्मस्वरूपेयं विश्वस्पन्दनरूपिणी ॥ २४-७८ ॥ श्वासोच्छ्वासतया देवि षट्शतान्येकविंशतिः । सहस्राणि दिवा रात्रौ हंसः शब्दजपो भवेत् ॥ २४-७९ ॥ स्यन्दनत्वेन सकलं व्याप्य तिष्ठति सर्वतः । आत्मत्वेनाजपा ज्ञेया सूर्यसोमस्वरूपिणी ॥ २४-८० ॥ निरञ्जनस्वरूपा च निराभासस्वरूपिणी । अतनुत्वतनुत्वाभ्यां सूक्ष्मत्वेन वरानने ॥ २४-८१ ॥ प्रबोधापादनेनापि मण्डिता वह्निजायया । षडङ्गैः शोभितां देवीं हंसेनैव प्रपूजिताम् ॥ २४-८२ ॥ अव्यक्तरूपगायत्रीछन्दोवक्त्रां वरानने । साक्षात्परमहंसाभां देवतां परमेश्वरीम् ॥ २४-८३ ॥ श्रीविद्यां व्यापिकां विद्धि परज्योतिः स्वरूपिणीम् । आत्मस्वरूपलिङ्गं हि मायागेहगतं प्रिये ॥ २४-८४ ॥ श्रद्धातरङ्गिणीनीरक्षालितं भववन्दनम् । सुमनोमण्डितं वाऽपि समाधिकुसुमैर्वरम् ॥ २४-८५ ॥ ज्ञानाङ्गारे प्रपञ्चाख्यं धूपं दीपं च चिन्मयम् । अधितिष्ठति सर्वत्र सर्वनैवेद्यमण्डितम् ॥ २४-८६ ॥ निष्प्रपञ्चं निराभासं केवलं ब्रह्मसत्कलम् । षोडशार्णा परा विद्या श्रीविद्येत्यभीधीयते ॥ २४-८७ ॥ शुक्लपक्षे शुभदिने शुभवारे वरानने । मन्त्राद्यारम्भणं कुर्याद्ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥ २४-८८ ॥ न वारमासदोषा हि ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । पवित्रं सर्व देवेशि दानमेव शुभे दिने ॥ २४-८९ ॥ चैत्रे वै निष्फलं ज्ञेयं नीरजायतलोचने । वैशाखे क्षेत्रलाभं च ज्येष्ठे च मरणं ध्रुवम् ॥ २४-९० ॥ आषाढे बन्धुनाशं च श्रावणे च शतायुषम् । क्षयो भाद्रपदे मासि आश्विने रत्नसंपदः ॥ २४-९१ ॥ कातीके तु भवेल्लक्ष्मीर्मार्गशीर्षे धनं महत् । पौषे तु सम्भवेत्क्लेशो माघे सम्पत्तिरुत्तमा ॥ २४-९२ ॥ फाल्गुने सर्वकार्याणि मासानां फलमीदृशम् । शिष्यस्य प्रथमार्णं हि गृहीत्वा सुन्दरि पिरये ॥ २४-९३ ॥ नाम संकल्पयेद्देवि मनोज्ञं स्थिरबुद्धये ॥ श्रीविद्यां हृदये तस्य न्यसेदव्यक्तरूपिणीम् ॥ २४-९४ ॥ श्रीविद्याक्षरपङ्क्तिस्तु परब्रह्मणि चिन्मयी । उदके लवणं लीनं यथा तिष्ठति पार्वति ॥ २४-९५ ॥ तस्माद्ब्रह्ममयीं विद्धि सर्वशास्रेषु योजिताम् ॥ २४-९६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे दीक्षाविधिर्नाम चतुवींशः पटलः ॥ २४ ॥ Devi und Ishvara: Frage und Unterweisung führen zur Erkenntnis. </poem> == पञ्चविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- पवित्रारोपणं वक्ष्ये साधकानां हिताय च । वर्षमात्रकृता पूजा सफला भवति ध्रुवम् ॥ २५-१ ॥ तस्मात्पवित्रपूजा हि कर्तव्या सिद्धिहेतवे । आरभ्य मिथुनार्कं हि तुलासंक्रान्तिमासकम् ॥ २५-२ ॥ अतिरम्या महापूजा पवित्राणां सुरेश्वरि । पक्षद्वयेऽपि पूजा स्याच्चतुर्थ्यामष्टमीदिने ॥ २५-३ ॥ नवम्यां वा चतुर्दश्यां पवित्रारोपणं यजेत् । सौवर्णरौप्यताम्राणां सूक्ष्मसूत्राणि कारयेत् ॥ २५-४ ॥ कार्पाससंभवान्येव पट्टसूत्रसमुद्भवम् । त्रसरीसूत्रसंभूतं पद्मवल्कलसंभवम् ॥ २५-५ ॥ दर्भमुञ्जशणोद्भूतं पवित्राय प्रकल्पयेत् । प्रणवश्चन्द्रमा वह्निर्ब्रह्मा नागो गुहो रविः ॥ २५-६ ॥ साम्बाख्यः सर्वदेवश्च नवतन्तुषु पूजयेत् । शिरोमन्त्रेणाभिमन्त्र्य हृन्मन्त्रेण ततः परम् ॥ २५-७ ॥ प्रक्षालयेत्ततोऽभ्युक्ष्यास्रमन्त्रेण च देशिकः । अवरुध्य च नेत्रेण ग्रथितं कवचेन हि ॥ २५-८ ॥ रोचनाकुङकुमाभ्यां च रक्तचन्दनचन्दनैः । कस्तूरीघुसृणाद्यैश्च कर्पूरैर्न { र्ना } गरैरपि ॥ २५-९ ॥ गैरिकाद्यैवीचित्रं तत्कारयेत्सुमनोहरम् । मूलमन्त्रेण चाभ्युक्ष्य स्थापयेदीशकोणके ॥ २५-१० ॥ पवित्रवृन्दं सकलं षडङ्गैस्तु पवित्रितम् । कृत्वा देवेशि पूर्वस्मिन्दिवसे सद्य एव वा ॥ २५-११ ॥ अष्टोत्तरशतैः सूत्रैर्नवसूत्रेण कल्पितैः । उत्तमं तत्पवित्रं हि तदर्धं मध्यमं स्मृतम् ॥ २५-१२ ॥ तस्याप्यर्धं कनिष्ठं स्यात्त्रिविधं कथितं प्रिये । अधिवासनवेलायां यवान्विस्तार्य सुव्रते ॥ २५-१३ ॥ चतुभीरासनैस्तत्र पुष्पं निक्षिप्य देशिकः । पवित्राणि पवित्राणि पञ्चामृतसमुच्चयैः ॥ २५-१४ ॥ रचितान्यमलैः पञ्चरत्नैः सर्वौषधीगणैः । नववस्त्रयुगेनाथ सम्यगाच्छाद्य सुव्रते ॥ २५-१५ ॥ देवि कुम्भं प्रतिष्ठाप्य पूर्ण चामीकरादिभिः । देवीमावाह्य तत्कुम्भे मूलमन्त्रेण पूजयेत् ॥ २५-१६ ॥ ततः क्रमं समभ्यर्च्य पवित्रार्पणमारभेत् । श्रीविद्यया पवित्राणि गुरोर्नाम्ना च देशिकः ॥ २५-१७ ॥ पवित्रं गुरवे दद्यात्सर्वेभ्यस्तदनन्तरम् । गुरुभ्यस्त्रिविधेभ्यश्च पवित्राण्यर्पयेत्ततः ॥ २५-१८ ॥ तिथिनित्यागणायाथ पवित्रारोपणं यजेत् । नवचक्रस्थितायाथ चक्रेशीनवकाय च ॥ २५-१९ ॥ रश्मिवृन्दाय देवेशि प्रत्येकं भावपूर्वकम् । पवित्रकं समर्प्याथ गुरून् संतोषयेत्प्रिये ॥ २५-२० ॥ स्वर्णालंकारवस्त्रैश्च नानाधनसमुच्चयैः । तत्प्रसादं पवित्रं च धारयेत्तदनन्तरम् ॥ २५-२१ ॥ तदङ्गहोमं निर्वर्त्य पवित्रेण समर्चयेत् । कुमारीपूजनं कुर्यात्ततः सुवासिनीगणम् ॥ २५-२२ ॥ योगिन्यो योगिनश्चैव ब्राह्मणा विविधा गणाः । पूज्या हि परमेशानि यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः ॥ २५-२३ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यापवित्रारोपणविधिर्नाम पञ्चविंशः पटलः ॥ २५ ॥ </poem> </poem> == षड्विंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दमनारोपणं वक्ष्ये साधकानां हिताय च । संवत्सरकृता पूजा येन पूर्णा भवेत् प्रिये ॥ २६-१ ॥ तपोभङ्गाय मदनो मम शैलभवे यदा । भस्मीभवत्तदा पत्नी रतिः प्रीतिश्च दुःखिते ॥ २६-२ ॥ तन्नेत्रवारिसंभूता दमनस्य लता भवेत् । तत्सौरभ्यं च सौभाग्यं महदासीत्सुलोचने ॥ २६-३ ॥ तेन संतुष्टसुहृदा वरो दत्तो मया प्रिये । रत्यै प्रीत्यै च तस्मात्तु मदनः प्रकटीकृतः ॥ २६-४ ॥ दमनेन च यो मन्त्री वर्षमध्ये न पूजयेत् । तस्य सांवत्सरी पूजा मदनाय भविष्यति ॥ २६-५ ॥ इति तस्मै वरो दत्तो मयैव सुरवन्दिते । तस्माद्दमनपूजा हि कर्तव्या वीरवन्दिते ॥ २६-६ ॥ अन्यथा तत्फलं वर्षकृतं कामाय जायते । समूलं दमनं देवि स्थापयेत्पात्रके वरे ॥ २६-७ ॥ दमनं नवधा कूर्यात्पूजयेत्तदनन्तरम् । आनन्देश्वरबीजेन ततो भिन्नेन सुन्दरि ॥ २६-८ ॥ आनन्देश्वरबीजेन नवधा बिन्दुना सह । नवप्रकारभिन्नाङ्गं दमनं पूजयेत्क्रमात् ॥ २६-९ ॥ अघोरविद्यया पश्चादभिषिच्य तमेव हि । पूर्वोक्तया दक्षिणस्यां दिशि सिंहासनोक्तया ॥ २६-१० ॥ अस्त्रेण रक्षणं कुर्यात्कवचेन ततः परम् । बद्ध्वा त्रिशूलमुद्रां तु भ्रामयेद्दमनोपरि ॥ २६-११ ॥ चैत्रे सितचतुर्दश्यां दमनारोपणं भवेत् । उद्धरेदस्त्रमन्त्रेण हृदयेन च लेपयेत् ॥ २६-१२ ॥ श्रीखण्डघुसृणेन्द्राद्यैरधिवासं च कारयेत् । प्रथमे दिवसे कुर्यादधिवासनमुत्तमम् ॥ २६-१३ ॥ सद्योऽधिवासनं वाऽपि वर्षपूर्जासुसिद्धये । प्रातःकाले चतुर्दश्यां नित्यार्चानन्तरं ततः ॥ २६-१४ ॥ नवकोणं विरच्याथ सिन्दुरेण महाप्रभम् । कलशान्नव संस्थाप्य हेमरत्नादिपूरितान् ॥ २६-१५ ॥ एकं वा कलशं रम्यं स्थापयेद्देशिकोत्तमः । दक्षतो मण्डलं कृत्वा कुङ्कुमाद्यैवीचित्रितम् ॥ २६-१६ ॥ अशोकतरुमालिख्य त्रिकोणं मण्डलं लिखेत् । तन्मध्ये पूजयेत्कामं तरुणं चारुणप्रभम् ॥ २६-१७ ॥ रक्तवस्रं रक्तभूषं वामदक्षिणयोः प्रिये । रतिप्रीतिविशोभाढ्यं पञ्चबाणं धनुर्धरम् ॥ २६-१८ ॥ बसन्तसहितं कामं कदम्बवनमध्यगम् । मन्त्रेणानेन तं कामं पूजयेत्सिद्धिहेतवे ॥ २६-१९ ॥ वाग्भवं भुवनेशानीं श्रियं कामात्मकेन च । कामाय नम आलिख्य विद्येयं नववणीनी ॥ २६-२० ॥ कामबीजत्रयं चोक्त्वा रत्यात्मकमुच्चरेत् । रत्यै नमश्चाष्टवर्णां रतिविद्या वरानने ॥ २६-२१ ॥ प्रीतिं वदेद्रतिस्थाने प्रीतिमन्त्रोऽष्टवर्णकः । गौरश्यामे रतिप्रीती क्रमेण मणिभूषणे ॥ २६-२२ ॥ पद्मताम्बूलहस्ते च रक्तवस्त्रविराजिते । दिव्याभरणभूषे च पुष्पदामविराजिते ॥ २६-२३ ॥ वामदक्षिणयोर्ध्यात्वा कामस्य तदनन्तरम् । वसन्तं पूजयेत्पश्चात्कदम्बवनमध्यगम् ॥ २६-२४ ॥ गौरवर्णं वामहस्ते सुधापूर्णघटान्वितम् । दक्षहस्तेन दधतं नानापुष्पसमुच्चयम् ॥ २६-२५ ॥ साङ्गं कामं प्रपूज्याथ धूपदीपादि दर्शयेत् । दमने पूजितः कामः सर्वकार्याणि साधयेत् ॥ २६-२६ ॥ तेन सम्यक्प्रपूज्याथ महात्रिपुरसुन्दरीम् । क्रमं समर्चयेत्सम्यक्कुमारीर्भोजयेद्बुधः ॥ २६-२७ ॥ सुवासिनीश्च सम्पूज्य योगिनीगणमर्चयेत् । ब्राह्मणान् परिपूज्याथ नानादर्शनपारगान् ॥ २६-२८ ॥ तदङ्गहवनात्पश्चाद्गुरुं रत्नादिभूषणैः । स्वर्णभारसहस्रैश्च दिव्यवस्त्रमनोरमैः ॥ २६-२९ ॥ पूजयित्वा ततो देवि पूर्णाहुतिमथोच्चरेत् । अनेन विधिना देवि दमनारोपणं यजेत् ॥ २६-३० ॥ तस्य सांवत्सरी पूजा सफला शैलसंभवे ॥ २६-३१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे देवीश्वरसंवादे श्रीविद्यादमनारोपणविधिर्नाम षड्विंशः पटलः ॥ २६ ॥ ==स्रोतः == *[https://wiki.yoga-vidya.de/Jnanarnava_Tantra_Sanskrit_Devanagari ज्ञानार्णवतन्त्रम्] jl46w4l261cgskcs3dwgxfs19k12yo4 418702 418701 2026-10-03T16:42:10Z अनुनाद सिंह 1115 /* षड्विंशः पटलः */ 418702 wikitext text/x-wiki ॥ श्रीः ॥ '''ईश्वरप्रोक्तं ज्ञानार्णवतन्त्रम् ==प्रथमः पटलः == <poem> अथ प्रथमः पटलः श्रीदेव्युवाच -- गणेशनन्दिचण्डेशसुरेन्द्रपरिवारित । सर्ववन्द्य गणाधीश किं त्वया जप्यते सदा ॥ १-१ ॥ अक्षमालेति किं नाम संशयो मे हृदि स्थितः । शब्दातीतं परं ब्रह्म त्वमेव परमार्थवित् ॥ १-२ ॥ कथयाऽऽनन्दनिष्यन्दसान्द्रमानसनिश्चयात् । ईश्वर उवाच -- कथयामि वरारोहे यन्मया जप्यते सदा ॥ १-३ ॥ अकारादिक्षकारान्ता मातृका पीठरूपिणी । चतुर्दशस्वरोपेता बिन्दुत्रयविभूषिता ॥ १-४ ॥ अनुस्वारेण देवेशि बिन्दुनैकेन मण्डिता । विसर्गेण च बिन्दुभ्यां संलग्नाभ्यां विराजिता ॥ १-५ ॥ कलामण्डलमाख्यातं शक्तिरूपं महेश्वरि । ककारादिक्षकारान्ता वर्णास्तु शिवरूपिणः ॥ १-६ ॥ व्यञ्जनत्वात्सदाऽऽनन्देनोच्चारसहिता यतः । उच्चरेत्स्वरसंभिन्नांस्तदा देवि न संशयः ॥ १-७ ॥ पञ्चाशद्वर्णरूपेण शब्दाख्यं वस्तु सुव्रते । अकारः प्रथमो देवि क्षकारोऽन्तिम इष्यते ॥ १-८ ॥ अक्षमालेति विख्याता मातृका वर्णरूपिणी । शब्दब्रह्मस्वरूपेयं शब्दातीतं तु जप्यते ॥ १-९ ॥ शब्दातीतं परं धाम गणनारहितं सदा । आत्मस्वरूपं जानीहि हंसस्तु परमेश्वरः ॥ १-१० ॥ अस्मिन्नेव परे तत्त्वे बिन्दुत्रयविभूषिते । मातृकासंपुटत्वेन संस्थितं व्यक्तिमागतम् ॥ १-११ ॥ बिन्दुत्रयं प्रवक्ष्यामि बीजरूपं वरानने । हकारं बिन्दुरूपेण ब्रह्माणं विद्धि पार्वति ॥ १-१२ ॥ सकारः सर्गबिन्दुभ्यां हरिश्चाहं सुरेश्वरि । अविनाभावसंस्थानाल्लोके हरिहराविति ॥ १-१३ ॥ ब्रह्मबिन्दुर्महेशानि वामा शक्तिनीगद्यते । विश्वं वमति यस्मात्तद्वामेयं परिकीतीता ॥ १-१४ ॥ ज्येष्ठा तु वैष्णवी शक्तिः पालयन्ती जगत्त्रयम् । ततो रौद्री ग्रसन्ती तु क्रमेण परमेश्वरी ॥ १-१५ ॥ एवं बिन्दुत्रयं विद्धि गुणत्रयविभूषितम् । बिन्दुशब्देन शून्यं तु तथाऽपि गुणसूचकम् ॥ १-१६ ॥ इच्छाज्ञानक्रियारूपं भूर्भुवःस्वःस्वरूपकम् । पुरत्रयात्मकं विद्धि तत्त्वत्रयमयं प्रिये ॥ १-१७ ॥ बिन्दुत्रये महेशानि सर्वमेतत्प्रतिष्ठितम् । अम्बिकाबिन्दुभिर्देवि गुणत्रयपरम्परा ॥ १-१८ ॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश्च बिन्दुत्रयभवा शिवे । जाग्रत्सत्त्वगुणा ज्ञेया केवलं शक्तिरूपिणी ॥ १-१९ ॥ मनोव्यावृत्तिविस्तारा दुःखदोषाभिलाषिणी । शिवरूपा सुषुप्तिस्तु सर्वव्यावृत्तिहारिणी ॥ १-२० ॥ देहधर्मपरित्यक्ता शिवतत्त्वस्वरूपिणी । तमोगुणमयी कर्म ग्रसन्ती मोक्षरूपिणी ॥ १-२१ ॥ सुषुप्त्यन्ते जागरादौ स्वप्नावस्था रजोमयी । उभयैर्लक्षणैर्युक्ता तृष्णालक्षणलक्षिता ॥ १-२२ ॥ अवस्थात्रयमेतत्तु कथितं बिन्दुसंभवम् । एतस्मिन्बैन्दवे ज्ञाते तुर्यावस्थां शृणु प्रिये ॥ १-२३ ॥ निद्रादौ जागरस्यान्ते स्फुरत्तामात्रलक्षणा । अवस्था पूर्णतां प्राप्ता तुर्यावस्था परा कला ॥ १-२४ ॥ भावाभावपरित्यक्ता गुणातीता सुनिश्चला । इयमेव यदा देवि मनसा प्राप्यते सदा ॥ १-२५ ॥ उन्मनी नाम सद्रूपा ज्ञानवल्ली चिदात्मिका । बिन्दुत्रयेण नादेन प्रसृताऽऽनन्दरूपिणी ॥ १-२६ ॥ बिन्दुत्रयसमायोगात् त्रिपुरानामरूपिणी । वर्णातीता सवर्णाऽपि केवलं ज्ञानचित्कला ॥ १-२७ ॥ एनां विद्यां समाराध्य सर्वज्ञत्वं मयि प्रिये । उपास्यते मया देवि त्रिपुरा चाक्षमालया ॥ १-२८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे स्वरूपज्ञेयमात्रं नाम प्रथमः पटलः ॥ १॥ == द्वितीयः पटलः == <poem> अथ द्वितीयः पटलः श्री देव्युवाच -- त्रिपुरा परमेशान ज्ञानमार्गेण सूचिता । तत्त्वरूपेण कथय यद्यहं तव वल्लभा ॥ २-१ ॥ त्रिपुरायाः प्रकारस्तु मन्त्रभेदश्च किंविधः । सर्वं तच्छ्रेतुमिच्छामि येन सौभाग्यमाप्नुयाम् ॥ २-२ ॥ ईश्वर उवाच -- त्रिपुरा त्रिविधा देवि बालां तु प्रथमं शृणु । यया विज्ञातया देवि साक्षात्सुरगुरुर्भवेत् ॥ २-३ ॥ सूर्यस्वरं समुच्चार्य बिन्दुनादकलान्वितम् । स्वरान्तं पृथिवीयुक्तं तूर्यस्वरविभूषितम् ॥ २-४ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं सर्गवान्भृगुरव्ययः । शक्रस्वरसमोपेतो विद्येयं त्र्यक्षरी मता ॥ २-५ ॥ गङ्गातरङ्गकल्लोलवाक्पटुत्वप्रदायिनी । महासौभाग्यजननी महासारस्वतप्रदा ॥ २-६ ॥ महासौन्दर्यसुभगा महामृत्युविनाशिनी । ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्रादिवन्दिता पापहारिणी ॥ २-७ ॥ सर्वतीर्थमयी देवी स्वर्णरत्नादिदायिनी । सर्वलोकमयी देवी सर्वलोकवशंकरी ॥ २-८ ॥ सर्वक्षेत्रमयी देवी सर्वकार्यार्थसाधिका । महामोक्षप्रदा शान्ता महामुक्तिप्रदायिनी ॥ २-९ ॥ वक्त्रकोटिसहस्रैस्तु जिह्वाकोटिशतैरपि । वणीतुं नैव शक्येयं विद्येयं त्र्यक्षरी परा ॥ २-१० ॥ पञ्चवक्त्रेण जिह्वाभिः पञ्चभिर्नैव शक्यते । वाग्भवेनेन्दुमहसा वागीशत्वप्रदायिनी ॥ २-११ ॥ कामराजेन बीजेन शक्रगोपस्फुरत्त्विषा । त्रैलोक्यं मोहयन्तीयं शक्तिबीजेन सुव्रते ॥ २-१२ ॥ स्फुरत्सुवर्णवर्णेन सौभाग्यं तस्य मन्दिरे । एतस्याः साधनं देवि कथयामि समासतः ॥ २-१३ ॥ प्रातरुत्थाय देवेशि ब्रह्मरन्ध्रे निजं गुरुम् । स्मृत्वा देवीमयो भूत्वा तत्प्रभापटलामलः ॥ २-१४ ॥ स्नानकर्म ततः कुर्यान्मूलमन्त्रं स्मरन्बुधः । त्रिवारमञ्जलौ वारि मन्त्रयित्वा तु मूर्धनि ॥ २-१५ ॥ निक्षिपेत् परमेशानि त्रिधा चाऽऽचम्य तर्पयेत् । त्रिधा च प्रोक्षयेद्देहं सूर्यायार्घं निवेदयेत् ॥ २-१६ ॥ मूलमन्त्रेण देवेशि सूर्यमन्त्रेण वा प्रिये । शिवबीजं वह्निसंस्थं वामनेत्रविभूषितम् ॥ २-१७ ॥ बिन्दुनादसमायुक्तं हंसःपदमथोच्चरेत् । अनेन मनुना देवि सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् ॥ २-१८ ॥ यथाशक्त्या जपेन्मन्त्रं गायत्रीं परमेश्वरीम् । मूलविद्याद्यमुच्चार्य वागीश्वरि च विद्महे ॥ २-१९ ॥ द्वितीयं बीजमुच्चार्य कामेश्वरि च धीमहि । तृतीयं बीजमुच्चार्य तन्नः शक्तिः प्रचोदयात् ॥ २-२० ॥ यथाशक्त्या जपेत्पश्चाद्यागमण्डपमाविशेत् । धातारं च विधातारं गङ्गां च यमुनां तथा ॥ २-२१ ॥ द्वारश्रियं देहलीं च पुरुषं वास्तुसंज्ञकम् । संपूज्य परमेशानि पूजयेदासनं बुधः ॥ २-२२ ॥ पराबीजं समुच्चार्य ततश्चाऽऽधारपूर्वकम् । शक्तीतिपदमालिख्य कमलासनमालिखेत् ॥ २-२३ ॥ ङेन्तं नमःपदं कृत्वा चाऽऽसनस्य मनुः प्रिये । उपविश्य ततो देवि भूतान् संत्रासयेद्बुधः ॥ २-२४ ॥ भूतशुद्धिविधिं कुर्यात्प्राणायामत्रयेण तु । वायुबीजं समुच्चार्य षट्कोणादागतं महत् ॥ २-२५ ॥ कृष्णवर्णं महेशानि शोषयेदेनसः तनुम् । आसने सम्यगासीनो वामेनाऽऽपूर्य चोदरम् ॥ २-२६ ॥ कुम्भकेन त्रिरावृत्त्या दक्षिणेन च रेचयेत् । कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठेर्यन्नासापुटधारणम् ॥ २-२७ ॥ प्राणायामः स विज्ञेयस्तर्जनीमध्यमे विना । वामकुक्षिस्थितं पापपुरुषं कज्जलप्रभम् ॥ २-२८ ॥ ब्रह्महत्या शिरो यस्य स्वर्णस्तेयं भुजद्वयम् । सुरापानहृदा युक्तं गुरुतल्पकटिद्वयम् ॥ २-२९ ॥ तत्संसगीपदद्वन्द्वमङ्गप्रत्यङ्गपातकम् । उपपातकरोमाणं कृष्णश्मश्रुविलोचनम् ॥ २-३० ॥ खड्गचर्मधरं क्रुद्धं कुक्षौ पापं विचिन्तयेत् । शोषयेद्वायुबीजेन देहं च परमेश्वरि ॥ २-३१ ॥ पापेन सहितं शुष्कं कृत्वा तेन क्रमेण हि । वह्निबीजेन संदग्धं पापेन सहितं शिवे ॥ २-३२ ॥ पापेन रहितं पश्चात्प्लावयेदमृताम्बुना । प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेण जीवं देहे निधापयेत् ॥ २-३३ ॥ मुखवृत्तं समुच्चार्य हंसस्तु विपरीततः । उच्चरेत्परमेशानि विद्येयं त्र्यक्षरी भवेत् ॥ २-३४ ॥ प्राणप्रतिष्ठामन्त्रोऽयं सर्वकर्माणि साधयेत् । तेनैव विधिना देवि स्थिरी कुर्यान्निजां तनुम् ॥ २-३५ ॥ विशुद्धदेहो देवेशि न्यासं कुर्यात्समाहितः । ऋषिरस्य महेशानि दक्षिणामूतीरव्ययः ॥ २-३६ ॥ न्यसेच्छिरसि पूज्यत्वात्पङ्क्तश्छन्दो मुखे प्रिये । देवता हृदये बाला त्रिपुरा परमेश्वरी ॥ २-३७ ॥ बीजं तु वाग्भवं शक्तिस्तार्तीयं कीलकं तथा । कामराजं महेशानि छन्दो न्यास उदाहृतः ॥ २-३८ ॥ नाभ्यादिपादपर्यन्तं गलादानाभि चापरम् । मूर्धादिगलपर्यन्तं त्र्यक्षरीं विन्यसेत्क्रमात् ॥ २-३९ ॥ वामपाणितले चैक दक्षपाणितले तथा । उभयोः संपुटे विद्यां त्रिबीजां विन्यसेत्प्रिये ॥ २-४० ॥ पञ्च बाणान्क्रमेणैव कराङ्गुलिषु विन्यसेत् । अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं क्रमेण परमेश्वरि ॥ २-४१ ॥ थान्तद्वयं समालिख्य वन्हिसंस्थ क्रमेण हि । मुखवृत्तेन नेत्रेण वामेन परिमण्डितम् ॥ २-४२ ॥ बाणद्वयमिदं प्रोक्तं मादनं भूमिसंस्थितम् । चतुर्थस्वरबिन्द्वाढ्यं नावरूपं वरानने ॥ २-४३ ॥ फान्तं क्रमसमायुक्तं वामकर्णविभूषितम् । बिन्दुनादसमायुक्तं सर्गवांश्चन्द्रमाः प्रिये ॥ २-४४ ॥ पञ्च बाणा महेशानि नामानि शृणु पार्वति । क्षोभणद्रावणौ देवि तथा कर्षणसंज्ञकः ॥ २-४५ ॥ वश्योन्मादौ क्रमेणैव नामानि परमेश्वरि । कामास्तत्रैव विज्ञेयास्तेषां बीजानि संशृणु ॥ २-४६ ॥ पराबीजं मध्यबाणं वाग्भवं परमेश्वरि । तूर्यबाणं ततश्चैव स्त्रीबीजं च क्रमात्प्रिये ॥ २-४७ ॥ पञ्च कामा इमे देवि नामानि शृणु वल्लभे । काममन्मथकन्दर्पमकरध्वजसंज्ञकाः ॥ २-४८ ॥ मीनकेतुर्महेशानि पञ्चमः परिकीतीतः । एतान्विन्यस्य देवेशि करन्यासं ततः परम् ॥ २-४९ ॥ मूलविद्यां द्विरावृत्त्या सर्वाङ्गुलितलेषु च । षडङ्गक्रमयोगेन मातृकां विन्यसेत्ततः ॥ २-५० ॥ मातृकां शृणु देवेशि न्यासात्पापनिकृन्तनीम् । ऋषिर्ब्रह्माऽस्य मन्त्रस्य गायत्रं छन्द उच्यते ॥ २-५१ ॥ देवता मातृका देवि बीजं व्यञ्जनसंचयः । शक्तयस्तु स्वरा देवि षडङ्गन्यासमाचरेत् ॥ २-५२ ॥ अंआंमध्ये कवर्गं च इं ई मध्ये चवर्गकम् । उं ऊं मध्ये टवर्गं च एं एं मध्ये तवर्गकम् ॥ २-५३ ॥ ओं औ मध्ये पवर्गं च क्रमेण परमेश्वरि । अनुस्वारविसर्गांन्ते यशवर्गौ सलक्षकौ ॥ २-५४ ॥ हृदयं च शिरा देवि शिखां च कवचं ततः । नेत्रमस्त्रं न्यसेन्ङेन्तं नमःस्वाहाक्रमेण तु ॥ २-५५ ॥ वषड्ढुंवौषडन्तं च फडन्तं योजयेत्प्रिये । षडङ्गोऽयं मातृकायाः सर्वपापहरः स्मृतः ॥ २-५६ ॥ द्व्यष्टपत्राम्बुजे कण्ठे स्वरान्षोडश विन्यसेत् । द्वादशच्छदहृत्पद्मे कादीन्द्वादश विन्यसेत् ॥ २-५७ ॥ दशपत्राम्बुजे नाभौ डकारादीन्न्यसेद्दश । षट्पत्रे लिङ्गसंस्थे च बकारादीन्न्यसेच्च पट् ॥ २-५८ ॥ आधारे चतुरो वर्णान्न्यसेद्वादींश्चतुर्दले । हक्षौ भ्रूमध्यगे पद्मे द्विदले विन्यसेत्प्रिये ॥ २-५९ ॥ इत्यन्तर्मातृकां न्यस्य सर्वाङ्गन्यासमाचरेत् । मूर्धनि मुखवृत्ते च नेत्रकर्णेषु पार्वति ॥ २-६० ॥ नासागण्डोष्ठदन्तेषु मूर्धास्येषु च विन्यसेत् । पाणिपादयुगस्यान्ते संध्यग्रेषु क्रमात्प्रिये ॥ २-६१ ॥ पार्श्वद्वये पृष्ठनाभिजठरेषु क्रमान्न्यसेत् । यादीन्सधातुकान्देवि क्रमेणैव ततो न्यसेत् ॥ २-६२ ॥ त्वगसृग्मांसमेदोस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः । प्राणात्मा चैव जीवात्मा परमात्मा च विन्यसेत् ॥ २-६३ ॥ हृदये बाहुमूले च तथाऽपरगले प्रिये । कक्षयोर्हृदयप्रान्ते पाणिपादयुगे तथा ॥ २-६४ ॥ जठराननयोर्देवि व्यापकं च क्रमान्न्यसेत् । पञ्चाशद्वर्णरूपां च कन्दर्पशशिभूषणाम् ॥ २-६५ ॥ शुद्धस्फटिकसंकाशां शुद्धक्षौमविराजिताम् । मुक्तावज्रस्फुरद्भूषां जपमालां कमण्डलुम् ॥ २-६६ ॥ पुस्तकं वरदानं च विभ्रतीं परमेश्वरीम् । एवं ध्यात्वा न्यसेत्पश्चाद्विद्यान्यासं सुरेश्वरि ॥ २-६७ ॥ कुर्वीत देहसंन्नाहं त्रिभिर्बीजैः क्रमात्प्रिये । करयोवीन्यसेदादौ मणिबन्धे तले नखे ॥ २-६८ ॥ दक्षे वामे च विन्यस्य कक्षकूर्परपाणिषु । पुनर्दक्षे च वामे च पादयोश्च तथा न्यसेत् ॥ २-६९ ॥ पादान्ते हृदये लिङ्गे न्यसेद्देवि ततः परम् । एतेष्वङ्गेषु देवेशि संहारक्रमतो न्यसेत् ॥ २-७० ॥ विद्यां सृष्टिक्रमेणैव जानीहि परमेश्वरि । ततो न्यसेन्महादेवि नवयोन्यङ्किताभिधम् ॥ २-७१ ॥ कर्णयोश्चुबुके भूयः शङ्खयोर्मुखमण्डले । नेत्रयोर्नासिकायां च बाहुयुग्मे हृदि प्रिये ॥ २-७२ ॥ तथा कूर्परयोर्नाभौ जान्वोरन्धुनि विन्यसेत् । पादयोर्देवि गुह्ये च पार्श्वयोर्हृत्स्तनद्वये ॥ २-७३ ॥ कण्ठे च नवयोन्याख्यं न्यसेद् बीजत्रयात्मकम् । षडङ्गमाचरेद्देवि द्विरावृत्त्या क्रमेण तु ॥ २-७४ ॥ त्रिद्व्येकदशकत्रिद्विसंख्यया शैलसंभवे । अङ्गुलीनां पुनर्देवि बाणान्कामांश्च विन्यसेत् ॥ २-७५ ॥ ललाटगलहृन्नाभिमूलाधारेषु वै क्रमात् । मूलेन व्यापकं कृत्वा प्राणायामं समाचरेत् ॥ २-७६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे बालान्यासविधिर्नाम द्वितीयः पटलः ॥ २ ॥ </poem> == तृतीयः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- एवं विन्यस्तदेहः सन्समाहितमनास्ततः । अन्तर्यागविधिं कुर्यात्साक्षाद्ब्रह्ममयं प्रिये ॥ ३-१ ॥ मूलाधारे मूलविद्यां विद्युत्कोटिसमप्रभाम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशां चन्द्रकोटिद्रवां प्रिये ॥ ३-२ ॥ बिसतन्तुस्वरूपां तां बिन्दुत्रिवलयां प्रिये । ऊर्ध्वशक्तिनिपातेन सहजेन वरानने ॥ ३-३ ॥ मूलशक्तिदृढत्वेन मध्यबीजप्रबोधतः । परमानन्दसंदोहसानन्दं चिन्तयेत्पराम् ॥ ३-४ ॥ इत्यन्तर्यजनं कृत्वा बाह्यपूजां समाचरेत् । तत्र प्राङ्मुख आसीनश्चक्रोद्धारं समाचरेत् ॥ ३-५ ॥ सुस्थले श्रीभवे पट्टे लिखेद्यन्त्रमनुत्तमम् । ईशानादग्निपर्यन्तमृजुरेखां समालिखेत् ॥ ३-६ ॥ ईशादग्नेस्तदग्राभ्यां रेखे आकृष्य देशिकः । एकीकृत्य च वारुण्यां शक्तिरेखा परा प्रिये ॥ ३-७ ॥ त्रिकोणाकाररूपेयं तस्या उपरि संलिखेत् । त्रिकोणाकाररूपात्तु शक्तिद्वयमुदाहृतम् ॥ ३-८ ॥ पूर्वशक्त्यग्रभागे तु मानयष्टिवदालिखेत् । रेखां तु परमेशानि वायुराक्षसकोणगाम् ॥ ३-९ ॥ संधिभेदक्रमेणैव तयोः शक्त्योस्ततः परम् । रेखे आकृष्य कोणाभ्यां तदग्रात्पूर्वगे कुरु ॥ ३-१० ॥ वह्निमण्डलमेतत्तु पूर्वाग्रं वीरवन्दिते । एकेन वह्निना शक्तिद्वयेनैतद्भवेत्प्रिये ॥ ३-११ ॥ नवयोनिविशोभाढ्यं चक्रराजमिदं प्रिये । सर्वसौभाग्यजनकं सर्वैश्वर्यप्रदायकम् ॥ ३-१२ ॥ सर्वसिद्धिप्रदं रोगहरणं धनदायकम् । एतद्बाह्ये तु संलेख्यं वृत्तं पूर्णेन्दुसंनिभम् ॥ ३-१३ ॥ तल्लग्नमष्टपत्रं च ग्रन्थिभिश्चाष्टभिर्युतम् । ग्रन्थयः प्रणवाभ्यां च संपुटत्वेन कारयेत् ॥ ३-१४ ॥ ग्रन्थयः कुलिशा ज्ञेयाः प्रणवैरेव सुव्रते । त्रिशूलाष्टकमालिख्य चतुरस्रं लिखेत्प्रिये ॥ ३-१५ ॥ चतुर्द्वारविशोभाढ्यं सर्वानन्दकरं तथा । हसौःकारं त्रिकोणान्तः सांलिख्य वरवणीनि ॥ ३-१६ ॥ कामबीजं मध्यमं यदष्टकोणेषु संलिखेत् । स्वरान् षोडश देवेशि युग्मयुग्ममभेदतः ॥ ३-१७ ॥ दलाष्टकेषु संलिख्य पश्चिमादिप्रदक्षिणम् । ग्रन्थिस्थानेषु वर्गाणां कादीनां परमेश्वरिः ॥ ३-१८ ॥ विलिखेत्सप्तसंख्यानामाद्यार्णं क्रमतः प्रिये । क्षकारमष्टमे योज्यं शेषान्वर्णान्क्रमेण तु ॥ ३-१९ ॥ त्रिशूलाग्रेषु संलिख्य पश्चिमादिक्रमेण तु । तद्बाह्ये मातृकावृत्तं विलिख्य परमेश्वरि ॥ ३-२० ॥ चतुरस्रे महेशानि मातृकां कामगभीताम् । विलिख्य पूजयेद्यन्त्रं हेमरौप्यादिपट्टके ॥ ३-२१ ॥ ताम्रे वा दर्पणे ताले काश्मीरप्रभवेऽपि वा । चन्दनाद्यन्विते भूमौ कुङ्कुमेनाथ वा पुनः ॥ ३-२२ ॥ सिन्दूररजसा वाऽपि कस्तूरीघुसृणेन्दुभिः । भूर्जे गोरोचनाद्रव्यैः कल्पितं मानसेऽथ वा ॥ ३-२३ ॥ सुवर्णरत्नलेखिन्या सर्वकार्यार्थसाधकः । विलिख्य यन्त्रं देवेशि पूजाद्रव्यैः प्रपूजयेत् ॥ ३-२४ ॥ कुलागमक्रमेणैव ध्यात्वा ब्रह्मविकाशिनीम् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं बिसतन्तुतनीयतीम् ॥ ३-२५ ॥ उद्यदादित्यरुचिरां स्मरेदशुभशान्तये । भ्रमदूभ्रमरनीलाभधम्मिल्लामलपुष्पिणीम् ॥ ३-२६ ॥ ब्रह्मरन्ध्रस्फुरद्भृङ्गमुक्तारेखाविराजिताम् । मुक्तारेखालसद्रत्नतिलकां मुकुटोज्ज्वलाम् ॥ ३-२७ ॥ विशुद्धमुक्तारत्नाढ्यां चन्द्ररेखाकिरीटिनीम् । भ्रमद्भ्रमरनीलाभनयनत्रयराजिनीम् ॥ ३-२८ ॥ सूर्यभास्वन्महारत्नकुण्डलालङ्कृतां पराम् । शुक्राकारस्फुरन्मुक्ताहारभूषणभूषिताम् ॥ ३-२९ ॥ ग्रैवेयाङ्गदमुक्ताभिः स्फुरत्कान्तिविराजिताम् । गङ्गातरङ्गकर्पूरशुभ्राम्बरविराजिताम् ॥ ३-३० ॥ श्रीखण्डवल्लीसदृशबाहुवल्लीविराजिताम् । कङ्कणादिलसद्भूषां मणिबन्धलसत्प्रभाम् ॥ ३-३१ ॥ प्रवालपल्लवाकारपाणिपल्लवराजिताम् । वज्रवैदूर्यमुक्तालिमेखलां विमलप्रभाम् ॥ ३-३२ ॥ रक्तोत्पलदलाकारपादपल्लवभूषिताम् । नक्षत्रमालासंकाशमुक्तामञ्जीरमण्डिताम् ॥ ३-३३ ॥ वामेन पाणिनैकेन पुस्तकं चापरेण तु । अभयं च प्रयच्छन्तीं साधकाय वरानने ॥ ३-३४ ॥ अक्षमालां च वरदं दक्षपाणिद्वयेन हि । दधतीं चिन्तयेद्देवीं वश्यसौभाग्यवाक्प्रदाम् ॥ ३-३५ ॥ क्षीरकुन्देन्दुधवलां प्रसन्नां संस्मरेत्प्रिये ॥ ३-३६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीध्यानं नाम तृतीयः पटलः ॥ ३॥ </poem> == चतुर्थः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- चक्रमण्डलमाख्यातं न पूजा तत्र मण्डले । कथिता परमेशान श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ४-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूजामण्डलमुत्तमम् । पीठपूजां विधायादौ रविदेवीविराजिताम् ॥ ४-२ ॥ वामा ज्येष्ठा च रौद्री च अम्बिकेच्छा ततः परम् । ज्ञाना क्रिया कुब्जिका च ऋद्धिश्चैव विषघ्निका ॥ ४-३ ॥ दूतरी चैव आनन्दा देवि द्वादश शक्तयः । मुक्ताफलामलमणिस्फुरच्छत्रं शशिप्रभम् ॥ ४-४ ॥ गङ्गातरङ्गधवलं चामरद्वयमद्रिजे । नवरत्नस्फुरद्दीप्ति ताम्बूलस्य करण्डकम् ॥ ४-५ ॥ मल्लिकामालतीजातीशतपत्रादिदामभिः । पूर्णं रत्नमयं भाण्डं तथाऽलङ्कारपूरिताम् ॥ ४-६ ॥ पेटिकां व्यजनद्वन्द्वं नवरत्नाभिभूषितम् । नीलकण्ठस्य पिच्छैस्तु तथोशीरविराजितम् ॥ ४-७ ॥ कर्पूरमृगनाभ्याढ्यं कुङ्कुमक्षोदमण्डितम् । चषकं स्वर्णरचितं कङ्कतीं हीरराजिताम् ॥ ४-८ ॥ कज्जलस्य शलाकां च करण्डं चन्द्रपूरितम् । दधानाः परमेशानि शक्तयः पीठसंस्थिताः ॥ ४-९ ॥ पूर्वादिपरितः पूज्या रविसंख्या वरानने । संपूज्य मध्ये देवेशि प्रेतसिंहासनं यजेत् ॥ ४-१० ॥ रत्नस्वर्णाकृति स्फारं दीप्तिमच्छुद्धमव्ययम् । पञ्चप्रेतासनं साक्षान्मोक्षदायि न संशयः ॥ ४-११ ॥ श्रीदेव्युवाच -- पञ्च प्रेतान् महेशान ब्रूहि तेषां तु कारणम् । निर्जीवा अविनाशस्ते नित्यरूपाः कथं विभो ॥ ४-१२ ॥ निर्जीवे नाश एवास्ति ते कथं नित्यतां गताः । ईश्वर उवाच -- साधु पृष्टं त्वया भद्रे पञ्चप्रेतमयं कथम् ॥ ४-१३ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । पञ्च प्रेता वरारोहे निश्चला एव सर्वदा ॥ ४-१४ ॥ ब्रह्मणः परमेशानि मातृत्वं सृष्टिरूपकम् । वामाशक्तेस्तु विज्ञेयं ब्रह्मा प्रेतो न संशयः ॥ ४-१५ ॥ शिवस्य करणं नास्ति शक्तेस्तु करणं सदा । ब्रह्माण्डलक्षनिर्माणं जायते शक्तितः प्रिये ॥ ४-१६ ॥ अत एव महेशानि शिवः प्रेतो न संशयः । विष्णौ च पालनं नास्ति पालयन्ती परा शिवा ॥ ४-१७ ॥ ज्येष्ठाभिधा महेशानि सैव विष्णुरितीरिता । विष्णुस्तु निश्चलो देवि वैष्णवी व्याप्तिकारिणी ॥ ४-१८ ॥ पालयन्ती जगत्सर्वं विश्वनाटककारिणी । अत एव महेशानि विष्णुः प्रेतो न संशयः ॥ ४-१९ ॥ रुद्रस्तु परमं तत्त्वं शिवो निश्चल एव हि । ग्रसन्ती रुद्रशक्तिस्तु तमोरूपा वरानने ॥ ४-२० ॥ गुणत्रयं शिवे नास्ति गुणातीतः परमेश्वरः । निर्गुणस्य कथं ग्रासो निश्चलस्य वरानने ॥ ४-२१ ॥ ग्रसन्ती रुद्रशक्तिस्तु त्रैलोक्यं सचराचरम् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च गुणातीताः सदा प्रिये ॥ ४-२२ ॥ सगुणाः परमेशानि सृष्टिस्थितिलयात्मकाः । ईश्वरोऽपि वरारोहे महाप्रेतः सदाऽनघे । शिवे निश्चलता कस्मादीश्वरत्वं भवेत्प्रिये ॥ ४-२३ ॥ यः कर्ता च स्वयं हर्ता स ईशो नान्यथा भवेत् । कर्तृहर्तृत्वयुगलं निश्चले न हि सुन्दरि ॥ ४-२४ ॥ ईश्वरत्वं शिवायां तु न शिवे परमेश्वरि । अत एव महाप्रेत ईश्वरो नान्यथा भवेत् ॥ ४-२५ ॥ सदाशिवो महाप्रेतः केवलं निश्चलः प्रिये । अव्यक्तः परमानन्दो ब्रह्मानन्दमयी शिवा ॥ ४-२६ ॥ शक्त्या विना शिवे देवि वासना न प्रवर्तते । अत एव महेशानि महाप्रेतासनं यजेत् ॥ ४-२७ ॥ चक्रमध्ये स्थितं बीजं सदाशिवमहापदम् । प्रेतपद्मासनं ङेन्तं हृन्मनुर्मनुरीरितः ॥ ४-२८ ॥ महासनस्य मन्त्रोऽयं कलार्णः परमेश्वरि । सिंहासनं समभ्यर्च्य ततश्चाऽऽवाहनं कुरु ॥ ४-२९ ॥ वहन्नाडीक्रमेणैव मूलादिब्रह्मरन्ध्रगाम् । संवित्कलां परेशानि सर्वज्ञां कुलसुन्दरीम् ॥ ४-३० ॥ आवाह्य चक्रमध्ये तु तर्पयेत्कुलसुन्दरीम् । आवाहनादिमुद्रास्तु कथयामि तवानघे ॥ ४-३१ ॥ ऊर्ध्वांञ्जलिमधः कुर्यादियमावाहनी भवेत् । इयं तु विपरीता स्यात्तदा वै स्थापनी मता ॥ ४-३२ ॥ मिलितं मुष्टियुगलं संनिधापनरूपिणी । अन्तरङ्गुष्ठमुष्टिभ्यां संनिरोधनरूपिणी ॥ ४-३३ ॥ एतस्या एव मुद्रायास्तर्जन्यौ सरले यदा । सव्यापसव्यभ्रमणान्मुद्रेयमवगुण्ठनी ॥ ४-३४ ॥ अङ्गमन्त्रैर्न्यसेद्देवि देव्यङ्गे साधकोत्तमः । संकलीकरणं नाम मुद्रेयं व्याप्तिकारिणी ॥ ४-३५ ॥ करावेकत्र संयोज्यावङ्गुष्ठौ बन्धयेत्प्रिये । परमीकरणं नाम मुद्रेयं तु ततः परम् ॥ ४-३६ ॥ परिवर्त्य करौ पश्चात्तर्जनीमध्यमायुगम् । कनिष्ठानामिकायुग्मं परस्परयुतं कुरु ॥ ४-३७ ॥ धेनुमुद्रेवमाख्याता अमृतीकरणं भवेत् । एता साधारणा मुद्रा दर्शयित्वा ततः परम् ॥ ४-३८ ॥ वरदाभयमुद्रे च वरदाभयवत्प्रिये । पुस्तकवद्वामकरं कुर्यात्समतलं प्रिये ॥ ४-३९ ॥ पुस्तकं नाम मुद्रेयं वाग्विलासं प्रयच्छति । तर्जन्यङ्गुष्ठयोगे तु दक्षहस्ते तु पार्वति ॥ ४-४० ॥ अक्षमालेति मुद्रेयं ज्ञानमुद्रा च वै भवेत् । मुष्टिं बध्वा दक्षकरे तर्जन्यङ्कुशरूपिणी ॥ ४-४१ ॥ अङ्कुशाख्या महामुद्रा त्रैलोक्याकषीणी भवेत् । तर्जनीयुगलं देवि वामांसे शृङ्खलाकृति ॥ ४-४२ ॥ पाशमुद्रा समाख्याता त्रैलोक्याकर्षणक्षमा । यथा हस्तगतं चापं तथा हस्तं कुरु प्रिये ॥ ४-४३ ॥ चापमुद्रेयमाख्याता वामहस्ते व्यवस्थिता । यथा हस्तगतो बाणस्तथा हस्तं कुरु प्रिये ॥ ४-४४ ॥ बाणमुद्रेयमाख्याता रिपुवर्गनिकृन्तनी । वामहस्ततलं देवि कपालाकृति कारयेत् ॥ ४-४५ ॥ कपालमुद्रा देवेशि देव्यानन्दकरी सदा । हस्ताभ्यां कमलाकारो यदा तत्कमलं भवेत् ॥ ४-४६ ॥ एषा कमलमुद्रा च लक्ष्मीवृद्धिकरी मता । इति चाऽऽयुधमुद्रास्तु दर्शयित्वा वरानने ॥ ४-४७ ॥ गन्धपुष्पाक्षतादीनि दद्यात्स्त्रीसहितः सदा । उपचारैरलंकारैस्तोषयेत् परमेश्वरीम् ॥ ४-४८ ॥ लयाङ्गं कल्पयेद्देहे सम्यक्सन्तर्पयेच्छिवाम् । परिवारार्चनं पश्चादादावङ्गाकृतिं प्रिये ॥ ४-४९ ॥ गुरुपूजानन्तरं तु प्रथमं गुरुमर्चयेत् । प्राग्योनिमध्ययोन्योस्तु मध्ये निजगुरुं यजेत् ॥ ४-५० ॥ विशेषमुद्रां देवेशि दर्शयेत्सर्वसिद्धये । परिवर्त्य करौ सम्यक्तर्जनीवाहनी समे ॥ ४-५१ ॥ मध्यमे कुरु तन्मध्ये योजयेत्तदनन्तरम् । अन्योन्यामिके देवि कनिष्ठे तु यथास्थिते ॥ ४-५२ ॥ अङ्गुष्ठाभ्यां योजिताभ्यां योन्याकारं तु कल्पयेत् । योनिमुद्रेयमाख्याता परा त्रैलोक्यमातृका ॥ ४-५३ ॥ इयमेव हृदि क्षिप्ता त्रैलोक्यक्षोभिणी भवेत् । त्रैलोक्यद्राविणी नाम मुखस्था परमेश्वरी ॥ ४-५४ ॥ भ्रूमध्यस्था महादेवि त्रैलोक्याकषीणी भवेत् । ललाटस्था महादेवि त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ ४-५५ ॥ ब्रह्मरन्ध्रस्थिता देवि त्रैलोक्योन्मादकारिणी । पञ्चमुद्रामयीं मुद्रां योनिमुद्रां च दर्शयेत् ॥ ४-५६ ॥ ततः षडङ्गावरणं परितः पीठमद्रिजे । अग्नीशासुरवायव्यमध्ये दिक्षु च पूजयेत् ॥ ४-५७ ॥ अग्रकोणे रतिं यष्ट्वा प्रीतिमुत्तरकोणके । मनोभवां दक्षकोणे ततो बाणान् समर्चयेत् ॥ ४-५८ ॥ उत्तरस्यां द्वयं देवि दक्षिणस्यां दिशि द्वयम् । अग्रे चैकं क्रमेणैव बाणान् पञ्चाद्रिजे यजेत् ॥ ४-५९ ॥ पञ्च कामांस्तथा देवि बाणवत्परिपूजयेत् । अनङ्गकुसुमां देवि तथाऽनङ्गादिमेखलाम् ॥ ४-६० ॥ अनङ्गमदनां पश्चादनङ्गमदनातुराम् । सुभगां पञ्चमीं देवि भगां च भगसपीणीम् ॥ ४-६१ ॥ भगमालां महादेवि पूर्वादिक्रमतो यजेत् । अष्टयोनिषु देवेशि ततो ब्राह्म्यादिका यजेत् ॥ ४-६२ ॥ युग्मयुग्मप्रभेदेन वसुपत्रे वरानने । असिताङ्गं तथा ब्राह्मीं रुरुं माहेश्वरीं प्रिये ॥ ४-६३ ॥ चण्डं कौमारिकां चैव क्रोधं वैष्णवदेवताम् । उन्मत्तं चैव वाराहीं माहेन्द्रीं च कपालिनम् ॥ ४-६४ ॥ भीषणं चैव चामुडां संहारं चाष्टमं यजेत् । महालक्ष्मीं महादेवि युग्मानि परिपूजयेत् ॥ ४-६५ ॥ पश्चिमादिक्रमेणैव ततः पीठाष्टकं यजेत् । कामरूपं च मलयं ततः कौलगिरिं तथा ॥ ४-६६ ॥ कुलान्तकं च चौहारं जालन्धरमतः परम्ं । उड्डीयानं द्देवकूटं पीठाष्टकमिदं क्रमात् ॥ ४-६७ ॥ ग्रन्थिस्थानेषु संपूज्यं पश्चिमादिक्रमेण तु । त्रिशूलं परितो देवि मातृकावृत्तमण्डले ॥ ४-६८ ॥ भैरवा दश संपूज्याः पश्चिमादिक्रमात् प्रिये । हेतुकं चैव वेतालं तन्मध्ये त्रिपुरान्तकम् ॥ ४-६९ ॥ अग्निजिह्वं च कालान्तं तथा चैव कपालिनम् । एकपादं भीमरूपं मलयं हाटकेश्वरम् ॥ ४-७० ॥ दशाभ्यर्च्य महादेवि भैरवान् मातृमण्डले । चतुरस्रे महेशानि लोकपालाष्टकं यजेत् ॥ ४-७१ ॥ इन्द्रमग्निं यमं देवि राक्षसं वरुणं तथा । वायुं कुबेरमीशानं पूर्वादिक्रमतो यजेत् ॥ ४-७२ ॥ ब्रह्माणं चैव विष्णुं च ऊर्ध्वाधः क्रमतो यजेत् । वांकारं बीजमुच्चार्य बटुकाय नमो लिखेत् ॥ ४-७३ ॥ यांकारं बीजमुच्चार्य योगिनीभ्यो नमस्तथा । क्षांकारं बीजमुच्यार्य क्षेत्रपालाय वै नमः ॥ ४-७४ ॥ गांकारं बीजमुच्चार्य ततो गणपतिं लिखेत् । ङेन्तं नमः पश्चिमादिदिक्षु पूज्याः क्रमेण तु ॥ ४-७५ ॥ चतुरस्रे तु संपूज्या विदिक्षु परमेश्वरि । वायव्यादिक्रमेणैव वक्ष्यमाणा महेश्वरि ॥ ४-७६ ॥ वसवो द्वादशाऽऽदित्या रुद्राश्चैव ततः प्रिये । सर्वे भूता वरारोहे क्रमेण परिपूजयेत् ॥ ४-७७ ॥ पूजां विधाय देवेशीमुपचारैः प्रपूजयेत् । उत्तराभिमुखो भूत्वा यदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-७८ ॥ उत्तराशा तदा देवि पूर्वाशैव व्यवस्थिता । पश्चिमाशामुखो देवि यदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-७९ ॥ पश्चिमाशा तदा देवि पूर्वाशैव व्यवस्थिता । दक्षिणाशामुखो देवि तदा चक्रं प्रपूजयेत् ॥ ४-८० ॥ दक्षिणाशा ततो देवि पूर्वाशैव न संशयः ॥ ४-८१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीपूजाक्रमविधिर्नाम चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ </poem> == पञ्चमः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- कुमारीक्रम आख्यातो मुद्रासनसमन्वितः । इदानीं श्रोतुमिच्छामि बलिदानादिकं विभो ॥ ५-१ ॥ ईश्वर उवाच -- धूपं विस्तारयेत्सम्यङ्मूलमन्त्रं हृदि स्मरन् । वनस्पतिरसोत्पन्नो गन्धाढ्यो धूप उत्तमः ॥ ५-२ ॥ आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । अनेन मनुना देवि देव्यै धूपं निवेदयेत् ॥ ५-३ ॥ सुप्रकाशो महादीपः सर्वत्र तिमिरापहः । सबाह्याभ्यन्तरं ज्योतिर्दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ५-४ ॥ तथैव दीपमन्त्रोऽयं विद्यान्ते परमेश्वरि । आरात्रिकं ततः कुर्यात्सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ ५-५ ॥ सौवर्णे राजते कांस्ये स्थालके परमेश्वरि । कुङ्कुमेन लिखेत्पद्मं वसुपत्रं मनोहरम् ॥ ५-६ ॥ चन्द्ररूपं चरुं कृत्वा तन्मध्ये मस्तके शिवे । दीपमेकं विनिक्षिप्य वसुपत्रेऽष्ट दीपकान् ॥ ५-७ ॥ यवगोधूममुद्गादिरचिताञ् शर्करायुतान् । चषकान्वितमुद्राभिः शोभितान्घृतपूरितान् ॥ ५-८ ॥ अभिमन्त्र्य महेशानि रत्नेश्वर्या ततः परम् । श्रीबीजं च पराबीजं संलिख्य वरवणीनि ॥ ५-९ ॥ गसौ च मपनाः पश्चादिन्द्रस्थाः क्रमतः प्रिये । वामकर्णसमायुक्ता बिन्दुनादविभूषिताः ॥ ५-१० ॥ बीजपञ्चकमेतत्तु पञ्चरत्नानि सुन्दरि । पूर्वबीजे विलोमेन रत्नेशीयं नवाक्षरी ॥ ५-११ ॥ मूलमन्त्रेण चाभ्यर्च्य ततश्चाऽऽरात्रिकं चरेत् । स्थालकं तु समुद्धृत्य मस्तकान्तं पुनः पुनः ॥ ५-१२ ॥ नववारं महेशानि ततो नीराजनं चरेत् । समस्तचक्रचक्रेशीयुते देवि नवात्मिके ॥ ५-१३ ॥ आरातीकमिदं देवि गृहाण मम सिद्धये । नीराजनमनुर्देवि विद्यान्ते प्रकटीकृतः ॥ ५-१४ ॥ आरातीके महेशानि चक्रमुद्रा व्यवस्थिता । वामहस्ताङगुष्ठगर्भे कनिष्ठां दक्षिणां नयेत् ॥ ५-१५ ॥ कनिष्ठागर्भगे वामे दक्षाङ्गुष्ठंं विनिक्षिपेत् । अन्योन्यकरयोर्देवि चक्रमुद्रेयमीरिता ॥ ५-१६ ॥ आरातीकविधिं कृत्वा नैवैद्यं तु निवेदयेत् । शुद्धस्फटिकसंकाशश्चन्द्ररश्मिसमप्रभः ॥ ५-१७ ॥ लसत्तण्डुलजो देवि चारुमृद्वोदनः प्रिये । हिङ्गुजीरमरीचाढ्यैरार्द्रकै रुचिरः प्रिये ॥ ५-१८ ॥ वटकः कुङ्कुमाकारः पायसं हेमसंनिभम् । दुग्धगम्भीरसुभगं शर्करापूरपूरितम् ॥ ५-१९ ॥ कपिलाघृतसंयुक्तं भूर्जत्वङ्मण्डकाः प्रिये । शर्करालोलिता देवि सूपं मुद्गोद्भवं तथा ॥ ५-२० ॥ नानाविधानि पेयानि व्यञ्जनानि बहूनि च । इत्याद्यन्नरसोपेतं नैवेद्यं कल्पयेद्बुधः ॥ ५-२१ ॥ मनःकल्पितरूपं वा त्रिपुरायै निवेदयेत् । हेमापात्रगतं दिव्यं परमान्नं सुसंस्कृतम् ॥ ५-२२ ॥ पञ्चधा षड्र्सोपेतं गृहाण परमेश्वरि । विद्यान्ते परमेशानि नैवेद्यमनुरीरितः ॥ ५-२३ ॥ परिषिंच्य ततो देवि नित्यहोमं समाचरेत् । मूलमन्त्रेण देवेशि हुनेत्पञ्चाऽऽहुतिः क्रमात् ॥ ५-२४ ॥ प्राणापानौ तथा व्यान उदानञ्च समानकः । एतत्स्वरूपं जानीयादाहुतीनां च पञ्चकम् ॥ ५-२५ ॥ षडाहुतीः षडङ्गेन नित्यहोमोऽयमीरितः । नित्यहोमविधिं कृत्वा बलिदानविधिं चरेत् ॥ ५-२६ ॥ ईशाने च तथाऽऽग्नेये नैरृत्ये च तथा प्रिये । वायव्ये क्रमतो देवि मण्डलानां चतुष्टयम् ॥ ५-२७ ॥ श्रीचक्रमभितो देवि त्रिकोणं व्योम चाऽऽलिखेत् । पूर्वमन्त्रैः समभ्यर्च्य बटुकादिभिरद्रिजे ॥ ५-२८ ॥ एह्येहि देवि पुत्रान्ते वटुकान्तेऽथ नाथ च । कपिलान्ते जटाभार भासुरान्ते त्रिनेत्र च ॥ ५-२९ ॥ ज्वालामुख च सर्वान्ते विघ्नान्नाशय नाशय । सर्वोपचारसहितं बलिं गृह्ण द्विधापदम् ॥ ५-३० ॥ वह्निजायान्वितो मन्त्रो बटुकस्य उदाहृतः । अनेन विधिना देवि बटुकस्य बलिं प्रिये ॥ ५-३१ ॥ ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डतो वा दिवि वा गगनतले भूतले निष्कले वा । पाताले वाऽनले वा सलिल-- पवनयोर्यत्र कुत्र स्थिता वा ॥ ५-३२ ॥ क्षेत्रे पीठोपपीठादिषु च कृतपदा धूपदीपादिकेन । प्रीता देव्यः सदा नः शुभद-- बलिविधिना पान्तु वीरेन्द्रवन्द्याः ॥ ५-३३ ॥ एतदन्ते महेशानि यां बीजं योगिनी ततः । भ्यः स्वाहा सर्ववर्णान्ते योगिनीपदमालिखेत् ॥ ५-३४ ॥ कवचं चास्त्रमालिख्य वह्निजायां पुनलीखेत् । अनेन मनुना देवि योगिनीनां बलिं हरेत् ॥ ५-३५ ॥ षड्दीर्घस्वरसंभिन्नं क्षकारं विलिखेत्प्रिये । स्थानक्षेत्रपदं पालधूपदीपादि चाऽऽलिखेत् ॥ ५-३६ ॥ सहितं बलिमालिख्य गृह्ण गृह्ण वदेत् ततो । वह्निजायान्वितो मन्त्रः क्षेत्रपालस्य सुन्दरि ॥ ५-३७ ॥ अनेन मनुना देवि क्षेत्रपालबलिः स्मृतः । गांगींगूंत्रयमालिख्य डेन्तं गणपतिं ततः ॥ ५-३८ ॥ वरान्ते वरदान्ते च सर्वान्ते जनमालिखेत् । मे वशं चाऽऽनय प्रोच्य सर्वोपपदमालिखेत् ॥ ५-३९ ॥ चारान्ते सहितं चोक्त्वा बलिं गृह्ण द्विधापदम् । वह्निजायान्वितो मन्त्रो गणपस्य बलिं हरेत् ॥ ५-४० ॥ वामाङ्गुष्ठानामिकाभ्यां बटुकस्य बलिं हरेत् । तर्जन्यनामिका चैव मध्यमोपरि योजयेत् ॥ ५-४१ ॥ योन्याकारेण वामेन योगिनीनां बलिर्भवेत् । अङ्गुष्ठमध्यमानामा योन्याकारेण योजयेत् ॥ ५-४२ ॥ वाममुष्टिं विधायाऽऽदौ तर्जनीं सरलां कुरु । अनया मुद्रया देवि क्षेत्रपालबलिर्भवेत् ॥ ५-४३ ॥ तथा मुष्टेस्तु मध्यस्थामङगुलीं दण्डवत्कुरु । गजतुण्डा महामुद्रा गणपस्य बलिर्भवेत् ॥ ५-४४ ॥ अथवा वामभागे तु मण्डलं चैकमालिखेत् । तत्रैव बलिदामं तु कुर्यात्सर्वार्थसिद्धये ॥ ५-४५ ॥ आत्मविद्यां शिवैस्तत्त्वैर्गुरुं संतर्प्य देवताम् । संतोष्याऽऽनन्दसहितः सर्वकर्माणि साधयेत् ॥ ५-४६ ॥ अनेन विधिना देवि पूजयेत्परमेश्वरीम् । पञ्चसिंहासनोन्नद्धां परमानन्दरूपिणीम् ॥ ५-४७ ॥ पञ्चसिंहासनोन्नद्धां चित्कलां चिन्तयेत्सदा । वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं हुनेत्प्रिये ॥ ५-४८ ॥ तर्पणं तु तथा कुर्यात्सर्वसौभाग्यवान्भवेत् ॥ ५-४९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरेश्वरीयजनविधिर्नाम पञ्चमः पटलः ॥ ५ ॥ </poem> == षष्ठः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- पञ्चसिंहासनगता कथं सा त्रिपुरा परा । कथयस्व महेशान कथं सिंहासनं भवेत् ॥ ६-१ ॥ ईश्वर उवाच -- यथा श्रीत्रिपुरा बाला तथा त्रिपुरभैरवी । संंपत्प्रदा नाम तस्याः शृणु निर्मलमानसे ॥ ६-२ ॥ शिवचन्द्रौ वह्निसंस्थौ वाग्भवं तदनन्तरम् । कामराजं तथा देवि शिवचन्द्रान्वितं ततः ॥ ६-३ ॥ पृथ्वीबीजान्तवह्न्याढ्यं तार्तीयं शृणु वल्लभे । शक्तिबीजे महेशानि शिवं वह्निं च योजयेत् ॥ ६-४ ॥ व्योमादिवह्निसंस्थं तु विशेषं शृणु वल्लभे । कुमार्याः परमेशानि हित्वा सर्गं तु बैन्दवम् ॥ ६-५ ॥ त्रिपुरा भैरवी देवी महासंपत्प्रदा प्रिये । अनया सदृशी विद्या त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ ६-६ ॥ ब्रह्मानन्दमयी साक्षात्सर्वसाम्राज्यदायिनी । ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि महासंपत्प्रदं प्रिये ॥ ६-७ ॥ आताम्रार्कसहस्राभां स्फुरच्चन्द्रजटाशिखाम् । किरीटरत्नविलसच्चित्रचित्रितमौक्तिकाम् ॥ ६-८ ॥ स्रवद्रुधिरपङ्काढ्यमुण्डमालावलीयुताम् । नयनत्रयशोभाढ्यां पूर्णेन्दुवदनान्विताम् ॥ ६-९ ॥ मुक्ताहारलताराजत् पीनोन्नतघनस्तनीम् । त्रिवलीखचितालग्नां नानाभरणभूषिताम् ॥ ६-१० ॥ रक्ताम्बरपरीधानां यौवनोन्मत्तरूपिणीम् । पुस्तकं चाभयं वामे दक्षिणे चाक्षमालिकाम् ॥ ६-११ ॥ वरदानरतां नित्यं महासंपत्प्रदां स्मरेत् । न्यासपूजादिकं सर्वं कुमार्या इव सुव्रते ॥ ६-१२ ॥ त्रिपुरा भैरवी देवी पञ्चसिंहासनान्विता । प्रथमं शृणु देवेशि ब्रह्मा सृष्टिकरो यदा ॥ ६-१३ ॥ निश्चेतनोऽपि देवेशि तदा त्रिपुरदेवताम् । समाराध्याभवत्कर्ता सृष्टेस्तु परमेश्वरि ॥ ६-१४ ॥ ब्रह्माणं तं समाराध्य तपसा महता प्रिये । शक्रोऽभूद्देवराजोऽयं पूर्वस्यां दिशि पालकः ॥ ६-१५ ॥ तदा प्रसन्ना त्रिपुरा पूर्वसिंहासनस्थिता । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूर्वसिंहासनस्थिताम् ॥ ६-१६ ॥ वाग्भवं बीजमुच्चार्य जीवप्राणसमन्विताम् । सकला भुवनेशानि द्वितीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ६-१७ ॥ जीवं प्राणं वह्निसंस्थं शक्रस्वरविभूषितम् । विसर्गाढ्यं महेशानि विद्या त्रैलोक्यमातृका ॥ ६-१८ ॥ त्रैलोक्यमोहनी देवी परब्रह्मचिदात्मिका । चैतन्यभैरवी नाम चेतना निष्कले शिवे ॥ ६-१९ ॥ उद्यद्भास्वत्सहस्राभां नानालंकारभूषिताम् । मुकुटोज्ज्वलसच्चन्द्रलेखां रक्ताम्बरान्विताम् ॥ ६-२० ॥ पाशाङ्कुशधरां नित्यां वामहस्तकपालिनीम् । वरदाभयशोभाढ्यां पीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ६-२१ ॥ एवं ध्यात्वा भजेद्देवीं पूर्वसिंहासनस्थिताम् । द्विरावृत्त्या षडङ्गानि न्यसेत्सर्वाङ्गलक्षणाम् ॥ ६-२२ ॥ यन्त्रमस्याः प्रवक्ष्यामि देवि त्रैलोक्यमोहनम् । त्रिकोणं चैव षट्कोणं वसुपत्रं वरानने ॥ ६-२३ ॥ चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् । तत्राऽऽवाह्य महादेवीं पूर्ववत्परमेश्वरीम् ॥ ६-२४ ॥ मुद्राः प्रदर्शयेत्पश्चात्परिवारार्चनं यजेत् । प्रथमावरणं देवि षडङ्गानां तु पूर्ववत् ॥ ६-२५ ॥ रत्यादिकास्ततः पूज्याः पूर्ववत्परमेश्वरि । अग्रे वसन्तं वामे तु कामदेवं वरानने ॥ ६-२६ ॥ चापं दक्षिणकोणे च बाणान् पूर्ववदद्रिजे । डाकिनीं राकिनीं चैव लाकिनीं काकिनीं तथा ॥ ६-२७ ॥ शाकिनीं हाकिनीं देवि पश्चिमादिक्रमाद्यजेत् । अनङ्गकुसुमा मुख्या वसुपत्रेषु पूर्ववत् ॥ ६-२८ ॥ परभृत्सारसौ चैव शुकमेघाह्वयौ पुनः । अपाङ्गम्भ्रूविलासौ च हावभावौ प्रपूजयेत् ॥ ६-२९ ॥ इन्द्राद्या लोकपालास्तु क्रमेण परिपूजयेत् । पूर्वसिंहासने देवि कथिता वीरवन्दिते ॥ ६-३० ॥ कामेश्वरी च रुद्राणां पूर्वसिंहासनस्थिता । एतस्या एव विद्याया बीजद्वयमुदाहृतम् ॥ ६-३१ ॥ तदन्ते परमेशानि नित्यक्लिन्ने मदद्रवे । एतस्या एव तार्तीयं रुद्राणां परमेश्वरि ॥ ६-३२ ॥ पूजाध्यानादिकं देवि चैतन्यायाश्च पूर्ववत् । त्रिकोणे तु विशेषोऽस्ति कथयामि तवानघे ॥ ६-३३ ॥ अग्रकोणक्रमेणैव नित्यां क्लिन्नां मदद्रवाम् । षडङ्गावरणात्पश्चात्पूजयेत्सर्वसिद्धये ॥ ६-३४ ॥ अनेनैव प्रकारेण पूर्वसिंहासनस्थिताम् । त्रिपुरां भैरवीं देवीं पूजयेत्परमेश्वरीम् ॥ ६-३५ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे पूर्वसिंहासनकथनं नाम षष्ठः पटलः ॥ ६ ॥ </poem> == सप्तमः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- एतामाराध्य देवेशि महात्रिपुरभैरवीम् । पालकोऽभून्निश्चलोऽपि प्रेतत्वात्सुरवन्दिते ॥ ७-१ ॥ योगनिद्राछलाद्देवि प्रेतत्वं तस्य निश्चलम् । तद्ध्यानेन स्वयं शक्तिरभूत्कुवलयेक्षणे ॥ ७-२ ॥ तामाराध्य महाविष्णुरघोरेण मुखेन च । त्रिपुरो निजीतो देवि त्रैलोक्यभयकारकः ॥ ७-३ ॥ तदा सिंहासने प्रौढा दक्षिणे परमेश्वरि । मन्त्रं तस्याः प्रवक्ष्यामि रिपुभारनिकृन्तनम् ॥ ७-४ ॥ शिवचन्द्रौ मादनान्तं वान्तं वह्निसमन्वितम् । शक्तिभिन्नं बिन्दुनादकलाढ्यं वाग्भवं प्रिये ॥ ७-५ ॥ संपत्प्रदाया भैरव्याः कामराजं तदेव हि । सदाशिवस्य बीजं तु सिंहासनगतस्य च ॥ ७-६ ॥ एषा विद्या महेशानि वणीतुं केन शक्यते । ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि रिपुभारनिकृन्तनम् ॥ ७-७ ॥ उद्यत्सूर्यसहस्राभां चन्द्रचूडां त्रिलोचनाम् । नानालंकारसुभगां सर्ववैरिनिकृन्तनीम् ॥ ७-८ ॥ स्रवद्रुधिरमुण्डालिकलितां रक्तवाससम् । त्रिशूलं डमरुं चैव खड्गं खेटकमेव च ॥ ७-९ ॥ पिनाकं च शरान्देवि पाशाङ्कुशयुगं क्रमात् । पुस्तकं चाक्षमालां च शिवसिंहासने स्थिताम् ॥ ७-१० ॥ एवं ध्यात्वा महेशानि पूजामण्डलमारभेत् । त्रिकोणं चैव वृत्तं च वृत्ताष्टदलनीरजम् ॥ ७-११ ॥ वृत्तं भूसदनोपेतमेषा त्रिपुरयन्त्रिका । वामां ज्येष्ठां च रौद्रीं च काली च वरलोचने ॥ ७-१२ ॥ कलाढ्यां च बलाढ्यां च यजेद्विकरिणीं पिरये । बलप्रमथिनीं चैव सर्वभूतान्तमावदेत् ॥ ७-१३ ॥ दमनीं च तथाऽचीत्वा मनोन्मनीपदान्विताम् । एवं पीठं समभ्यर्च्य ततः सिंहासनं यजेत् ॥ ७-१४ ॥ अघोरविद्यारूपं तु महापापनिकृन्तनम् । अघोरे वाग्भवं देवि घोरे तु भुवनेश्वरीम् ॥ ७-१५ ॥ घोरघोरतरेभ्यश्च विलिख्य सुरवन्दिते । सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो देव्या बीजयुगं लिखेत् ॥ ७-१६ ॥ नमस्तेऽस्तुपदं कुर्याद्रुद्ररूपे ह्सौ लिखेत् । त्रिंशद्भिश्च त्रिभिर्वर्णैवीद्येयं कथिता प्रिये ॥ ७-१७ ॥ अनेन मनुना देवि यजेत्सिंहासनं बुधः । आवाहनादिकं कुर्यात् क्रमार्चनमतः परम् ॥ ७-१८ ॥ आदावङ्गावृत्तिर्देवि द्विरावृत्त्याऽङ्गपूजनम् । रत्यादित्रयमभ्यर्च्य तथाऽनङ्गादिका यजेत् ॥ ७-१९ ॥ ब्राह्म्यादियुग्मं संपूज्य वसुपत्रेषु मातृकाः । भूबिम्बे लोकपालांश्च सायुधान्परमेश्वरी ॥ ७-२० ॥ द्वितीयसिंहासनगां पूजयेद्रुद्रभैरवीम् ॥ ७-२१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे द्वितीयसिंहासने रुद्रभैरवीयजनं नाम सप्तमः पटलः ॥ ७ ॥ </poem> == अष्टमः पटलः == <poem> अथाष्टमः पटलः ईश्वर उवाच -- पश्चिमे भैरवी देवी षट्कूटा परमेश्वरी । यत्स्फूर्त्या स शिवो देवि सृष्टिसंहारणक्षमः ॥ ८-१ ॥ डाकिनीराकिनीबीजे लाकिनीकाकिनीयुगात् । बीजे आहृत्य देवेशि योजयेच्चन्द्रसूर्ययोः ॥ ८-२ ॥ आद्यमैकारसंयुक्तमन्यदीकारमण्डितम् । शक्रस्वरसमायुक्तं तार्तीयं बीजमालिखेत् ॥ ८-३ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं तृतीयं शैलसम्भवे । एषा विद्या महेशानि रुद्रसिंहासेन स्थिता ॥ ८-४ ॥ ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि सर्वभूतनिकृन्तनम् । बालसूर्यप्रभां देवीं जपाकुसुमसन्निभाम् ॥ ८-५ ॥ मुण्डमालावलीरम्यां बालसूर्यसमांशुकाम् । सुवर्णकलशाकारपीनोन्नतपयोधराम् ॥ ८-६ ॥ पाशाङ्कुशौ पुस्तकं च दधानां जपमालिकाम् । एवं ध्यात्वा यजेद्देवीं मानसैरुपचारकैः ॥ ८-७ ॥ द्विरावृत्त्यां षडङ्गानि विधाय परमेश्वरि । यन्त्रमस्या वरारोहे त्रिकोणं तत्पुटं लिखेत् ॥ ८-८ ॥ बहिरष्टदलं पद्मं रविपत्रं समालिखेत् । चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् ॥ ८-९ ॥ षडङ्गावरणं देवि पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये । रत्यादित्रितयं देवि त्रिकोणे परिपूजयेत् ॥ ८-१० ॥ डाकिन्याद्यास्तु षट्कोणे वसुपत्रे ततः परम् । ब्राह्म्यादियुगलं पश्चाद्रविपत्रे ततः परम् ॥ ८-११ ॥ बालायाः पीठशक्तीस्तु वामाद्याः पूजयेत्प्रिये । चतुरस्रे लोकपालान् सायुधान् परमेश्वरि ॥ ८-१२ ॥ एवं पूजाविधिं कुर्याद्भोगमोक्षफलाप्तये । अनेनैव विधानेन नित्याख्यां भैरवीं यजेत् ॥ ८-१३ ॥ सर्वसौभाग्यदां नित्यां सर्वसाम्राज्यदायिनीम् । एतस्या एव विद्यायाः षड्वर्णान् क्रमतः स्थितान् ॥ ८-१४ ॥ विपरीतान् वद प्रौढे विद्येयं भोगमोक्षदा । नित्याख्या भैरवी देवि रिपुभारनिकृन्तनी ॥ ८-१५ ॥ न्यासपूजादिकं सर्वमस्याः पूर्ववदाचरेत् ॥ ८-१६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे पश्चिमसिंहासनकथनं नामाष्टमः पटलः ॥ ८ ॥ </poem> == नवमः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- शृणु देवि महाविद्यां चिन्तितेष्टफलप्रदाम् । यस्या विज्ञानमात्रेण भुवनाधिपतिर्भवेत् ॥ ९-१ ॥ हंसाद्यं वाग्भवं चाऽऽद्यं हसकान्ते सुरेश्वरि । भूबीजं भुवनेशानी द्वितीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ९-२ ॥ शिवचन्द्रौ महेशानि शक्रस्वरविभूषितम् । बिन्दुनादकलाक्रान्तं तृतीयं बीजमुद्धृतम् ॥ ९-३ ॥ एषा विद्या महेशानि भुवनेश्वरभैरवी । मध्यबीजेन देवेशि षड्दीर्घस्वरभेदिना ॥ ९-४ ॥ षडङ्गानि प्रविन्यस्य ध्यायेद्देवीं चतुर्भुजाम् । जपाकुसुमसंकाशां दाडिमीकुसुमप्रभाम् ॥ ९-५ ॥ चन्द्ररेखाजटाजूटां त्रिनेत्रां रक्तवाससम् । नानालंकारसुभगां पीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ९-६ ॥ पाशाङ्कुशवराभीतीर्धारयन्तीं शिवां स्मरेत् । एवं ध्यात्वाऽर्चयेद्देवीं यन्त्रोद्धारं च पूर्ववत् ॥ ९-७ ॥ चैतन्यभैरवी देवी यन्त्रवत्परमेश्वरि । सिंहासनं समभ्यर्च्य परिवारार्चनं यजेत् ॥ ९-८ ॥ षडङ्गावरणं देवि पूर्ववत्परिपूजयेत् । रत्याद्याः पूजयेद्देवि त्रिकोणे तदनन्तरम् ॥ ९-९ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च पूज्यास्तत्रैव सुन्दरि । डाकिन्याद्यास्तथा पूज्या वसुपत्रे ततः परम् ॥ ९-१० ॥ अनङ्गकुसुमाद्याश्च ब्राह्म्यादियुगलं ततः । भूबिम्बे लोकपालांश्च बटुकाद्यांश्च पूजयेत् ॥ ९-११ ॥ योगिनीनां चतुःषष्टिं पूजयेत्सुरवन्दिते । सदाशिवसखा यस्मात्कुबेरः परमेश्वरि ॥ ९-१२ ॥ येनेयं प्राथीता देवी राजराजस्ततो भवेत् । तेनैव प्राथीता विद्या गौरी गौरफलप्रदा ॥ ९-१३ ॥ अन्नपूर्णेश्वरी नाम सर्वसंपत्प्रदा सताम् । अनया विद्यया देवि कुबेरो धननायकः ॥ ९-१४ ॥ लोकपालेषु सर्वेषु धनरत्नादिपूर्णता । तथाऽन्नपूर्णता तस्मिन्सुस्थिराऽस्याः प्रसादतः ॥ ९-१५ ॥ अन्नपूर्णा महादेवि साक्षात्कामदुघाऽद्रिजे । मन्त्रमस्याः प्रवक्ष्यामि सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ९-१६ ॥ तारं च भुवनेशानीं श्रीबीजं कामराजकम् । हृदन्ते भगवत्यर्णा माहेश्वरि पदं लिखेत् ॥ ९-१७ ॥ अन्नपूर्णेऽग्निजाया च विद्येयं विंशदक्षरी । अनया सदृशी विद्या सिद्धिदा नास्ति भूतले ॥ ९-१८ ॥ भुवनेशी महेशानि षड्दीर्घस्वरभिन्नया । षडङ्गानि महेशानि च्छन्दोन्यासानन्तरम् ॥ ९-१९ ॥ ऋषिर्ब्रह्माऽस्य मन्त्रस्य पङ्तिश्छन्दो वरानने । अन्नपूर्णेश्वरी देवि देवता परिकीतीता ॥ ९-२० ॥ बीजं च भुवनेशानी श्रीबीजं शक्तिरुच्यते । कीलकं कामराजं स्यात्षडङ्गानन्तरं ततः ॥ ९-२१ ॥ एकमेकं पुनश्चैकं पुनरेकं द्वयं चतुः । चतुश्चतुस्तथा द्वाभ्यां पदान्येतानि पार्वति ॥ ९-२२ ॥ पदानि नव देवेशि नव द्वारेषु विन्यसेत् । मूर्धादिगुदपर्यन्तं पुनस्तेषु वरानने ॥ ९-२३ ॥ गुदादिब्रह्मरन्ध्रान्तं पदानां नवकं न्यसेत् । ब्रह्मरन्ध्रास्यहृदयमूलाधारेष्वनुक्रमात् ॥ ९-२४ ॥ चतुर्बीजानि विन्यस्य शेषेष्वन्यान् प्रविन्यसेत् । गोलकं च ततो देवि विन्यस्य विधिवत्प्रिये ॥ ९-२५ ॥ प्राणायामं प्रकुर्वीत पूजामण्डलमालिखेत् । त्रिकोणं च चतुःपत्रं वसुपत्रं ततः परम् ॥ ९-२६ ॥ कलापत्रं च भूबिम्बं चतुर्द्वारं समालिखेत् । सिंहासनस्य परितः पीठदेवीः समर्चयेत् ॥ ९-२७ ॥ सिंहासने दक्षिणे तु कथिताः पीठनायिकाः । ता एव पूजयेत्पीठे वामाद्याः परमेश्वरि ॥ ९-२८ ॥ जया च विजया चैव अजिता चापराजिता । नित्या विलासिनी दोग्ध्री अघोरा मङ्गलात्मिका ॥ ९-२९ ॥ नवमी परमेशानी सिंहासनसमीपगाः । समावाह्य यजेद्देवीं ध्यानं कुर्वन्समाहितः ॥ ९-३० ॥ तप्तकाञ्चनवर्णाभां बालेन्दुकृतशेखराम् । नवरत्नप्रभादीप्तमुकुटां कुङ्कुमारुणाम् ॥ ९-३१ ॥ चित्रवस्त्रपरीधानां मदिराक्षीं त्रिलोचनाम् । सुवर्णकलशाकारपीनोन्नतघनस्तनीम् ॥ ९-३२ ॥ गोक्षीरधामधवलं पञ्चवक्त्रं त्रिलोचनम् । प्रसन्नवदनं शान्तं नीलकण्ठविराजितम् ॥ ९-३३ ॥ कपदीनं स्फुरत्सर्पभूषणं कुन्दसंनिभम् । नृत्यतन्तमतिसंहृष्टं दृष्ट्वाऽऽनन्दमयीं पराम् ॥ ९-३४ ॥ सानन्दमुद्यल्लोलाक्षीं मेखलाढ्यनितम्बिनीम् । अन्नदानरतां नित्यां भूमिश्रीभ्यामलंकृताम् ॥ ९-३५ ॥ एवं ध्यात्वा यजेद्देवि षडङ्गावरणं यजेत् । अग्नीशासुरवायव्यमध्ये दिक्ष्वङ्गपूजनम् ॥ ९-३६ ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि त्रिकोणस्य च पूजनम् । तारं प्रासादबीजं च हृच्छिवाय ततः परम् ॥ ९-३७ ॥ सप्ताक्षरी महाविद्या त्वनया देवि पूजयेत् । नृत्यन्तमीश्वरं देवि त्रिकोणाग्रे सुरेश्वरि ॥ ९-३८ ॥ ओं नमः पदमाभाष्य ततो भगवते पदम् । ततो वराहरूपाय भूर्भुवःस्वःपतिं तथा ॥ ९-३९ ॥ ङेन्तं च भूपतिं च त्वं मे देहीति च दापय । वह्निजायान्वितो मन्त्रो वराहस्य वरानने ॥ ९-४० ॥ अनया विद्यया देवि वामकोणे प्रपूजयेत् । ओं नमः पदमाभाष्य ङेन्तं नारायणं लिखेत् ॥ ९-४१ ॥ नारायणं दक्षकोणे क्रमेण परिपूजयेत् । वामदक्षिणयोः पूज्ये भूश्रियौ परमेश्वरि ॥ ९-४२ ॥ एकेन मनुना देवि कथयामि तवानघे । ओं नमो हि पदं चान्नं मे देह्यन्नाधिपान्तङे ॥ ९-४३ ॥ तथेयमान्नं संलिख्य प्रदापय ततः परम् । वह्निजायान्वितो मन्त्रः संपुटीकृत्य योजयेत् ॥ ९-४४ ॥ ग्लौमात्मकेन रमया वामदक्षिणयोः क्रमात् । ततश्चर्तुर्दले पूज्या पश्चिमादिक्रमेण तु ॥ ९-४५ ॥ तारेणं परविद्यां च भुवनेशीं तदात्मना । कमलां रमया भद्रे कामेन सुभगां यजेत् ॥ ९-४६ ॥ वसुपत्रे महेशानि ब्राह्म्याद्याः पश्चिमादितः । षोडशारे परेशानि चन्द्रमण्डलरूपिणीः ॥ ९-४७ ॥ कलाः षोडश संपूज्याः पश्चिमादिक्रमेण हि । अमृता मानसी पुष्टिस्तुष्टिः प्रीती रतिस्तथा ॥ ९-४८ ॥ श्रीश्च ह्रीश्च स्वधा रात्रिर्ज्योत्स्ना हैमवती तथा । छाया च पूणीमा नित्या अमावास्या च षोडशी ॥ ९-४९ ॥ शेषवर्णैः प्रपूज्यास्तु अन्नपूर्णान्तशब्दकाः । चतुरस्रे लोकपालान्क्रमेण परिपूजयेत् ॥ ९-५० ॥ इत्युत्तरपतेः सम्यक्पूजितान्नसुवर्णदा । स्वशक्त्या या करोत्येव राजराजं धनाधिपम् ॥ ९-५१ ॥ सिद्धिप्रदा सिद्धिविद्या ममाप्यन्नप्रदा प्रिये । भुवनेश्वरभैरव्या भेदान्तरमथोच्यते ॥ ९-५२ ॥ सहाद्या सैव देवेशि तदा स सकलेश्वरी । ध्यानपूजादिकं सर्वमेतस्या एव पार्वति ॥ ९-५३ ॥ उत्तरस्यां वरारोहे सिंहासनमिदं दिशि । संपत्प्रदा भैरवी च विद्धि कौलेशभैरवी ॥ ९-५४ ॥ हसराद्या भैरवी सा त्रिषु बीजेषु पार्वति । इयं तु सहराद्या स्यात्पूजाध्यानादिकं तथा ॥ ९-५५ ॥ एतस्या एव विद्याया आद्यन्ते रेफवजीते । तदेयं परमेशानि नाम्ना सकलभैरवी ॥ ९-५६ ॥ संपत्प्रदा भैरवी च ध्यानपूजादिकं प्रिये । पञ्चसिंहासनमयी महात्रिपुरभैरवी ॥ ९-५७ ॥ चतुराम्नायविद्याभिर्मान्यं सिंहासनं प्रिये । हस्रीमात्मकमुच्चार्य सह्रीमात्मकमद्रिजे ॥ ९-५८ ॥ शक्तिः सकलह्रीमन्ते चतुर्बीजमुदाहृतम् । श्रीबीजं कुरु तार्तीयं नित्या वेदाक्षरी भवेत् ॥ ९-५९ ॥ उन्मनी नाम विद्येयं भोगमोक्षफलप्रदा । पूर्वाम्नाये महाविद्या दक्षिणाम्नाय उच्यते ॥ ९-६० ॥ वाग्भवं बीजमुच्चार्य क्लिन्ने कामस्य बीजकम् । मदद्रवे कुले हस्रौ विद्येयं भोगिनी प्रिये ॥ ९-६१ ॥ दक्षिणाम्नायविद्येयं पश्चिमाम्नाय उच्यते । वाग्भवं च परा श्रीश्च हसखफ्रोमिति प्रिये ॥ ९-६२ ॥ हस्रौभस्तास्ततो देवि पञ्चैते प्रणवाः स्मृताः । भगवत्यम्ब आलिख्य पृथक्पदमथेश्वरि ॥ ९-६३ ॥ चतुर्थं प्रणवं चैव हसकफ्रोमिति प्रिये । कुब्जिके चैव हस्रां च हस्रीं हस्रौ ततः परम् ॥ ९-६४ ॥ अघोरे चैव घोरे च त्वघोरमुखि चाऽऽलिखेत् । हस्रां हस्रीं किणिद्वन्द्व विच्चे द्वात्रिंशदक्षरी ॥ ९-६५ ॥ पूर्वोक्तैः प्रणवैर्देवि संपुटीकृत्य संस्मरेत् । कुब्जिकेयं महाविद्या पश्चिमाम्नायदेवता ॥ ९-६६ ॥ खफ्रेमात्मकमुच्चार्य महाचण्डपदं लिखेत् । योगेश्वरीपदं पश्चाद्विद्येयं कालिका प्रिये ॥ ९-६७ ॥ उत्तराम्नायविद्येयं नाम्ना कालीति विश्रुता । एताभिः परमेशानि पूज्यं सिंहासनं सदा ॥ ९-६८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे सिंहासनविद्याविधानं नाम नवमः पटलः ॥ ९ ॥ </poem> == दशमः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- त्रिपुरा द्विविधा देव भवता प्रकटी कृता । त्रिविधेति यदुक्तं तत्प्रकटी कुरु शंकर ॥ १०-१ ॥ ईश्वर उवाच -- परं ब्रह्मस्वरूपं यन्नादबिन्दुत्रयात्मकम् । शिवशक्तिमयं तत्तु कथयामि तवानघे ॥ १०-२ ॥ व्याप्य तिष्ठति विश्वं सा शिवं च परमेश्वरि । पूर्वं गुणैस्तु कथिता शिवशक्त्यात्मकं शणु ॥ १०-३ ॥ हकारादिसकारान्ता मातृका शक्तिरव्यया । हकारः परमेशानि केवलं शिव उच्यते ॥ १०-४ ॥ आद्यन्ताक्षरभावेन तदाऽहं सकलात्मकः । यदुच्यते मातृकार्णैस्तत्सर्वमहमीश्वरि ॥ १०-५ ॥ हकारः परमेशानि शून्यरूपी सदाऽव्ययः । सकारः शक्तिरूपत्वात्परावाची विसर्गवान् ॥ १०-६ ॥ उत्पत्तेः कारणं यस्माच्छक्तिरित्यभिधीयते । आत्मानं दर्शयेद्योगः सोऽहंशब्देन सुन्दरि ॥ १०-७ ॥ बिन्दुत्रयसमायोगान् महात्रिपुरसुन्दरी । नादरूपेण सा देवी हकारार्धस्वरूपिणी ॥ १०-८ ॥ हकारः परमेशानि शिवरूपी यतस्तदा । तस्यार्धांङ्गं महाशक्तिर्हकारार्धस्वरूपिणी ॥ १०-९ ॥ अत एव महाविद्या महात्रिपुरसन्दरी । नित्येति कथ्यते देवि चित्कला परमेश्वरी ॥ १०-१० ॥ श्रीगुरोः कृपया भद्रे संप्रदायकुलान्वितः । प्रातरुत्थाय देवेशि गुरुं नत्वा स्वनामभिः ॥ १०-११ ॥ संध्यास्नानादिकं देवि विधाय मनुवित्तमः । सर्वशृङ्गारवेषाढ्यः कर्पूरघुसृणादिभिः ॥ १०-१२ ॥ महार्हैश्चन्दनाद्यैश्च दीप्ताङ्गः कुङ्कुमारुणः । नवरत्नविभूषाढ्यो रक्ताम्बरविराजितः ॥ १०-१३ ॥ ताम्बूलरागवदनो मदिरानन्दमानसः । यागमन्दिरमागत्य लाक्षाचित्रविचित्रितम् ॥ १०-१४ ॥ अनेकधूपबहलं पुष्पप्रकरपूरितम् । गोमयेन च संलिप्तं चारुपुष्पवितानितम् ॥ १०-१५ ॥ मनोहरे मृदुश्लक्ष्ण आसने उपविश्य तु । मन्त्रोद्धारं प्रकुर्वीत सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ १०-१६ ॥ आद्यं वाग्भवमुच्चार्य कामराजं द्वितीयकम् । कुमार्यास्तु तृतीयं तु त्रिपुरा परमेश्वरी ॥ १०-१७ ॥ करशुद्धिकरी विद्या प्रथमा परमेश्वरि । कुमारी तु द्वितीया स्यात्त्रिपुरेशी महेश्वरि ॥ १०-१८ ॥ त्रिपुरेश्यादिमं त्यक्त्वा भुवनेशीं परिक्षिपेत् । अनयाऽऽत्मासनं दद्यात्त्रिपुरेश्या षडङ्गकम् ॥ १०-१९ ॥ त्रिपुरेशी महेशानि त्रिबीजा हस्थिता यदा । चक्रासनगतां देवि विद्धि त्रिपुरवासिनीम् ॥ १०-२० ॥ त्रिपुरेशी महेशानि वाग्भवे कामराजके । शिवचन्द्रसमायुक्ता तार्तीये शिवरूपिणी ॥ १०-२१ ॥ सर्वमन्त्रासनगता त्रिपुरा श्रीरियं प्रिये । आत्मासनगतायास्तु हित्वा तार्तीयमद्रिजे ॥ १०-२२ ॥ ब्लेमात्मकमारोप्य साध्यसिद्धासनस्थिता । (त्रिपुरामालिनी प्रोक्ता सिद्धाख्यां त्रिपुरां शृणु ॥ १०-२३ ॥ भुवनेशी श्रिया युक्ता कुमारी च तथोत्तमा । मूतीविद्या समुद्दिष्टा माया लक्ष्मीः परास्थिता ॥ १०-२४ ॥ अनया विद्यया देवि यजेत्त्रिपुरसिद्धिकाम्।) । मायालक्ष्म्योस्तु बीजे द्वे शक्तिबीजं तृतीयकम् ॥ १०-२५ ॥ त्रिपुराद्या त्र्यम्बिकेयमष्टमी परिकीतीता । संपत्प्रदा भैरवी या तस्यास्तार्तीयबीजके ॥ १०-२६ ॥ बिन्दुं हित्वा तत्र सर्गं निक्षिपेत्सुरसुन्दरि । अनयाऽऽवाहनं देवि कारयेत्सुरवन्दिते ॥ १०-२७ ॥ मूतीविद्या समुद्दिष्टा माया लक्ष्मीः परा स्थिता । अनया विद्यया देवि यजेत्त्रिपुरसिद्धिदा {म्} ॥ १०-२८ ॥ सिद्धाम्बावाहिनीमूतीवीद्या च सुरसुन्दरि । मूलविद्यां शृणु प्रौढे सकलागमसेविताम् ॥ १०-२९ ॥ सर्वदर्शनवन्द्यां च चित्कलामव्ययां प्रिये । भूमिश्चन्द्रः शिवो माया शक्तिः कृष्णाध्वमादनौ ॥ १०-३० ॥ अर्धचन्द्रश्च बिन्दुश्च नवार्णो मेरुरुच्यते । महात्रिपुरसुन्दर्या मन्त्रा मेरुसमुद्भवाः ॥ १०-३१ ॥ लकारात्पृथिवी देवि सशैलवनकानना । पञ्चाशत्पीठसंपन्ना सर्वतीर्थमयी परा ॥ १०-३२ ॥ सर्वगङ्गामयी सर्वक्षेत्रस्थानमयी शिवे । सकाराच्चन्द्रतारादिग्रहराशिस्वरूपिणी ॥ १०-३३ ॥ हकाराच्छिवसंवादव्योममण्डलंसस्थिता । ईकाराद्विश्वकर्त्रीयं माया तुर्यात्मिका प्रिये ॥ १०-३४ ॥ एकाराद्वैष्णवी शक्तिवीश्वपालनतत्परा । रकारात्तेजसा युक्ता परं ज्योतिः स्वरूपिणी ॥ १०-३५ ॥ ककारात्कामदा कामरूपिणी स्फुरदव्यया । अर्धचन्द्रेण देवेशि विश्वयोनिरितीरिता ॥ १०-३६ ॥ बिन्दुना शिवरूपेण शून्यरूपेण साक्षिणी । अनया सह सर्वत्र व्याप्तिनिश्चलताऽऽत्मना ॥ १०-३७ ॥ एवं परब्रह्मरूपा मेरुणाऽनेन सुव्रते । एभिर्नवात्मकैर्वर्णैर्जायते त्रिपुरामनुः ॥ १०-३८ ॥ अन्यथा नैव निष्पत्तिर्नास्ति श्रीत्रिपुरामनौ । श्रीचक्रमपि देवेशि मेरुरूपं न संशयः ॥ १०-३९ ॥ लकारः पृथिवीबीजं तेन भूबिम्बमुच्यते । सकारश्चन्द्रमा भद्रे कलाषोडशकात्मकः ॥ १०-४० ॥ तस्मात्षोडशपत्रं तु हकारः शिव उच्यते । अष्टमूतीः सदा भद्रे तस्माद्वसुदलं भवेत् ॥ १०-४१ ॥ ईकारस्तु महामाया भुवनानि चतुर्दश । पालयन्तो परा तस्माच्छक्रकोणं भवेत्प्रिये ॥ १०-४२ ॥ शक्तिरेकादशस्थाने स्थित्वा सूतै जगत्त्रयम् । विश्वयोनिरिति ख्याता सा विष्णुर्दशरूपकम् ॥ १०-४३ ॥ रकारात्परमेशानि चक्रं व्याप्य विजृम्भते । दशकोणकरी यस्माद्रकारो ज्योतिरव्ययः ॥ १०-४४ ॥ कलादशान्वितो वह्निर्दशकोणप्रकारकः । ककारान्मदनो देवि शिवश्चाष्टस्वरूपकः ॥ १०-४५ ॥ योनिवश्यं तदा चक्रे वसुयोन्यङ्कितं भवेत् । अर्धमात्रा गुणान्सूते नादरूपा यतस्ततः ॥ १०-४६ ॥ त्रिकोणरूपा योनिस्तु बिन्दुना बैन्दवं भवेत् । कामेश्वरस्वरूपं तु विश्वाकारस्वरूपकम् ॥ १०-४७ ॥ श्रीचक्रं तु वरारोहे श्रीविद्यार्णवसंभवम् । तत्र प्राङ्मुख आसीनश्चक्रराजं समालिखेत् ॥ १०-४८ ॥ भूप्रदेशे समे वर्ये सिन्दूररजसाऽथ वा । कुङ्कुमस्य रजोभिस्तु भूमौ चक्रं समालिखेत् ॥ १०-४९ ॥ ऋजुरेखं नेत्ररम्यं सन्धिभेदसमं ऋजु । अथ वा हेमरौप्याभ्यां ताम्रेण बहुधातुभिः ॥ १०-५० ॥ पट्टं विरच्य श्रीखण्डरक्तचन्दनसंभवे । पट्टे संस्थाप्य विलिखेल्लेखन्या हेमया प्रिये ॥ १०-५१ ॥ रोचनाकुङ्कुमाभ्यां तु कस्तूरीचन्दनेन्दुभिः । ईशानादग्निपर्यन्तमृजुरेखां समालिखेत् ॥ १०-५२ ॥ ईशादग्नेस्तदग्राभ्यां रेखे आकृष्य देशिकः । एकीकृत्य च वारुण्यां शक्तिरेखा परा प्रिये ॥ १०-५३ ॥ त्रिकोणाकाररूपेयं तस्या उपरि संलिखेत् । त्रिकोणाकाररूपं तु शक्तिद्वयमुदाहृतम् ॥ १०-५४ ॥ पूर्वशक्त्यग्रभागे तु मानयष्टिवदालिखेत् । रेखा तु परमेशानि वायुराक्षसकोणगाम् ॥ १०-५५ ॥ सन्धिभेदक्रमेणैव तयोः शक्त्योस्ततः परम् । रेखे आकृष्य कोणाभ्यां तदग्रात्पूर्वगे कुरु ॥ १०-५६ ॥ वह्निमण्डलमेतत्तु पूर्वाग्रं वीरवन्दिते । चक्रत्रयभभूत्तत्र ततः शृणु वरानने ॥ १०-५७ ॥ पूर्वशक्तीशवह्निभ्यां कोणाभ्यां सुरवन्दिते । पूर्वरेखां तु विस्तार्य तथा पश्चिमवह्नितः ॥ १०-५८ ॥ वायुराक्षसकोणाभ्यां रेखां पश्चिमगां तथा । विस्तार्य योजयेद्देवि संधिभेदक्रमेण तु ॥ १०-५९ ॥ योन्यग्रगां पूर्वदेशे दक्षिणोत्तरतः क्रमात् । तथा रेखे वह्निसंस्थे पश्चिमस्यां दिशि क्रमात् ॥ १०-६० ॥ कोणाग्राभ्यां योजयित्वा दशकोणं तथा भवेत् । तथैव देवदेवेशि द्वितीयं दशकोणकम् ॥ १०-६१ ॥ ईशानवह्निगे रेखे पूर्वयोन्यग्रयोः क्रमात् । विस्तार्य योजयेत्पश्चात्पश्चिमायां दिशि क्रमात् ॥ १०-६२ ॥ वायुराक्षसकोणाग्ने रेखे विस्तार्य सुन्दरि । पश्चिमाग्रे तथा देवि योजयेदिन्द्रदिग्गते ॥ १०-६३ ॥ एकत्र पूर्वकोणाग्रचुम्बिनी तु मनोहरा । योजयेद्देवदेवेशि यथा पङ्क्त्यस्रकं भवेत् ॥ १०-६४ ॥ दक्षकोणस्य देवेशि त्यक्त्वा कोणचतुष्टयम् । दशकोणान्तरे देवि मध्ये रेखे प्रकाशयेत् ॥ १०-६५ ॥ द्वे दक्षिणे विभागे तु तथा चोत्तरभागके । षट्कोणस्य ततो देवि सन्धिभेदक्रमेण तु ॥ १०-६६ ॥ योनिं वह्निं च संयोज्य शकारं जायते सदा । कक्षामध्यगता रेखा ऋजुरूपास्तु योजयेत् ॥ १०-६७ ॥ ऋज्वाकृति यथा देवि जायतेऽतिमनोहरम् । संमुखं पञ्चशक्त्यग्रं प्राग्वक्त्रं चतुरग्निकम् ॥ १०-६८ ॥ बिन्दुत्रिकोणे वस्वारचक्रमेतद्वरानने । चक्रमध्यं तु जानीहि दशारयुगलं तथा ॥ १०-६९ ॥ शक्रयोन्यङ्कितं देवि बाह्यमध्यगतं भवेत् । एतच्चक्रं महेशानि सर्वसौभाग्यवर्धनम् ॥ १०-७० ॥ सर्वसाम्राज्यदं देवि सर्वोपद्रवनाशनम् । अनेकरत्नमाणिक्यसुवर्णपरिपूरकम् ॥ १०-७१ ॥ महामोक्षप्रदं देवि वाग्विलासकरं महत् । एतद्बाह्ये महेशानि वृत्तं पूर्णेन्दुसंनिभम् ॥ १०-७२ ॥ तद्युक्तं कुरु मीनाक्षि वसुपत्रं मनोहरम् । ततः षोडशपत्रं तु विलिखेत्सुरवन्दिते ॥ १०-७३ ॥ तद्बाह्ये देवदेवेशि निवृत्तं मातृकान्वितम् । चतुरस्रं चतुर्द्वारसहितं परमेश्वरि ॥ १०-७४ ॥ चतुःषष्टियुताः कोट्यो योगिनीनां महौजसाम् । चक्रेस्मिन्स्ंनिविष्टास्ताः साधकं मानयन्ति हि ॥ १०-७५ ॥ चतुरस्रं मातृकार्णैर्मण्डितं सिद्धिहेतवे । मुक्तामाणिक्यघटितं समस्थलविराजितम् ॥ १०-७६ ॥ त्रैलोक्यमोहनं नाम कल्पद्रुमफलप्रदम् । षोडशारं चन्द्रबिम्बरूपं तु सकलालयम् ॥ १०-७७ ॥ सर्वाशापूरकं भद्रे स्रवत्पीयूषवर्षणम् । अष्टपत्रं महेशानि जपाकुसुमसंनिभम् ॥ १०-७८ ॥ सर्वसंक्षोभणं नाम सर्वकामप्रपूरकम् । एतत्त्रयं महेशानि सृष्टिचक्रं सुखप्रदम् ॥ १०-७९ ॥ पूर्वाम्नायाधिदेव्या तु मण्डितं सर्वसिद्धिदम् । चतुर्दशारं देवेशि दाडिमीकुसुमप्रभम् ॥ १०-८० ॥ अनन्तफलदं भद्रे सर्वसौभाग्यसंप्रदम् । दशारं तप्तहेमाभं सिन्दूरसदृशं प्रिये ॥ १०-८१ ॥ सर्वार्थसाधकं चक्रं मनश्चिन्तितदं सदा । द्वितीयमपि पङ्क्त्यस्रं जपाकुसुमसंनिभम् ॥ १०-८२ ॥ सर्वरक्षाकरं चक्रं महाज्ञानमयं शिवे । एतत्त्रयं महेशानि स्थितिचक्रं सुखप्रदम् ॥ १०-८३ ॥ दक्षिणाम्नायपूज्यं तु यथेप्सितफलप्रदम् । अष्टकोणं वरारोहे बालार्ककिरणारुणम् ॥ १०-८४ ॥ पद्मरागसमप्रख्यं सर्वरोगहरं सदा । उद्यत्सूर्यसहस्राभं बन्धूककुसुमप्रभम् ॥ १०-८५ ॥ सर्वसिद्धिप्रदं चक्रं सकलालयमीश्वरि । त्रिकोणं सर्वसंभूतिकारणं भूतिदं सदा ॥ १०-८६ ॥ बिन्दुचक्रं वरारोहे सर्वानन्दमयं परम् । सदाशिवमयं चक्रनायकं परमेश्वरि ॥ १०-८७ ॥ एतच्चक्रं तु संहाररूपं ब्रह्ममयं सदा । पश्चिमाम्नायसंसेव्यं त्रयमुत्तरसेवितम् ॥ १०-८८ ॥ अस्ंमिश्चक्रे षड्ध्वानो वर्तन्ते वीरवन्दिते । चक्रपत्रेषु देवेशि पदाध्वा तु निगद्यते ॥ १०-८९ ॥ चक्रत्रिसंधिभागेषु भुवनाध्वा व्यवस्थितः । वर्णाध्वा मातृकारूपी कथयामि तवानघे ॥ १०-९० ॥ वर्गाष्टकं मातृकाया दिक्षु सिद्धं यतः क्रमात् । पाथीवं तन्मयं विद्धि षोडशारं कलात्मकम् ॥ १०-९१ ॥ अष्टपत्रं कादिवर्णैः क्षान्तैदीक्षु विदिक्षु च । कादिढान्ताः शक्रवर्णाः शक्रकोणेषु संस्थिताः ॥ १०-९२ ॥ णकारादिभकारान्ता दशवर्णा दशारके । मकारादिशकारान्ता द्वितीयेऽपि दशारके ॥ १०-९३ ॥ वर्णाष्टकं चाष्टकोणे त्रिकोणे कथयामि ते । अकथादित्रिकोणान्तं हक्षयुग्मं तु मध्यगम् ॥ १०-९४ ॥ वर्णाध्वा कथितो देवि मातृकापीठरूपकः । षट्विंशत्तत्त्वभरितं चक्रं मूलानुसारतः ॥ १०-९५ ॥ तत्त्वाध्वा कथितो देवि तत्त्वरूपो वरानने । पञ्चसिंहासनोन्नद्धकलाध्वा चक्रशासनात् ॥ १०-९६ ॥ साबाला भैरवीयुक्ता महात्रिपुरसुन्दरी । त्रिपुरा त्र्यम्बिकान्साढ्या चक्रं प्राप्य विजृम्भते ॥ १०-९७ ॥ मन्त्राध्वाऽयं समाख्यातो निश्चयेन सदाऽनघे । एवं षडध्वविमलं श्रीचक्रं परिचिन्तयेत् ॥ १०-९८ ॥ उत्तराशामुखो देवि यदा चक्रं समुद्धरेत् । उत्तराशा तदा देवि पूर्वाशैव निगद्यते ॥ १०-९९ ॥ ईशानकोणं देवेशि तदाऽऽग्नेयं न संशयः । पश्चिमादिङ्मुखो मन्त्री यदा चक्रं समुद्धरेत् ॥ १०-१०० ॥ पश्चिमाशा तदा ज्ञेया पूर्वाशैव न संशयः । वायुकोणं तदाग्नेयमैशानं राक्षसं भवेत् ॥ १०-१०१ ॥ दक्षिणाभिमुखो मन्त्री यदा चक्रं समुद्धरेत् । पूर्वाशैव तदा सा दिग्रक्षःकोणं तु वह्निवत् ॥ १०-१०२ ॥ एतच्चक्रं मेरुरूपं श्रीविद्यार्णैः समुद्धृतम् । सर्वागममयं देवि कथितं वीरवन्दिते ॥ १०-१०३ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे करशुद्धिविद्याचतुरासनविद्यावाहन-- विद्यायजनविद्यामेरुस्वरूपश्रीचक्रोद्धारषडध्व निरूपणं नाम दशमः पटलः ॥ १० ॥ </poem> == एकादशः पटलः == <poem> अथैकादशः पटलः ईश्वर उवाच -- एभिर्वर्णैस्तु देवेशि त्रिपुरा कथ्यतेऽधुना । नवाक्षरो महामेरुरयं ब्रह्माण्डगोलकः ॥ ११-१ ॥ चतुरस्रं च कोदण्डं त्रिकोणं तत्पुटं मुखम् । निरालाम्बं तवाऽऽख्यातमेतद्ब्रह्माण्डमण्डलम् ॥ ११-२ ॥ लकारश्चतुरस्रं स्यात्पृथ्वीबीजतया प्रिये । अर्धमात्रा तु कोदण्डं स्रवत्पीयूषवषीणी ॥ ११-३ ॥ त्रिकोणरूपी वह्निः स्यात्त्रिकोणत्वात्परा शिवा । एकारश्च रकारश्च ईकारश्च त्रयं भवेत् ॥ ११-४ ॥ मायाविकाररूपेण षट्कोणाश्रयरूपिणी । हकारो व्योमरूपत्वाद् बिन्दुश्च मुखमण्डले ॥ ११-५ ॥ इच्छारूपेण कामस्तु सर्वत्र परमेश्वरि । तस्मान्मादनव्याख्यातमेतद्वै मेरुमण्डलम् ॥ ११-६ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि बीजं कामेश्वरीमतम् । सकला भुवनेशानि कामेशीबीजमुत्तमम् ॥ ११-७ ॥ अनेन सकला विद्याः कथयामि विशेषतः । शक्त्यर्णस्तुर्यवर्णोंऽयं कलमध्ये सुलोचने ॥ ११-८ ॥ वाग्भवं पञ्चवर्णं तु कामराजमथोच्यते । मादनं शिवचन्द्राद्यं शिवान्तं मीनलोचने ॥ ११-९ ॥ कामराजमिदं भद्रे षड्वर्णं सर्वमोहनम् । शक्तिबीजं वरारोहे चन्द्राद्यं सर्षसिद्धिदम् ॥ ११-१० ॥ चतुरक्षररूपं तु त्र्यक्षरी त्रिपुरा परा । सर्वतीर्थमयी देवि सर्वदेवस्वरूपिणी ॥ ११-११ ॥ सर्वशास्रमयी विद्या सर्वयोगमयी परा । सर्वयज्ञमयी संवित्सर्वज्ञानस्वरूपिणी ॥ ११-१२ ॥ सर्वदेवमयी साक्षात्सर्वसौभाग्यसुन्दरी । एनामुपास्य देवेशि कामः सर्वाङ्गसुन्दरः ॥ ११-१३ ॥ कामराजो भवेद्देवि नित्येयं ब्रह्मरूपिणी । इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे एकादशः पटलः ॥ ११ ॥ </poem> == द्वादशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- एतस्या देवदेवेश भेदान् कथय सुन्दर । केन केनोपासितेयं विशदी कुरु तत्त्वतः ॥ १२-१ ॥ ईश्वर उवाच-- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि लोपामुद्राभिधां वराम् । कामराजाख्यविद्यायाः शक्तिं तुर्यां च सुन्दरि ॥ १२-२ ॥ हित्वा मुखे शिवेन्द्वाढ्या लोपामुद्रा प्रकाशिता । अगस्त्योपासिता विद्या त्रैलोक्यक्षोभकारिणी ॥ १२-३ ॥ एषा विद्या कामराजपूजितैव न संशयः । विद्याद्वयमिदं भद्रे दुर्लभं भुवनत्रये ॥ १२-४ ॥ कामराजाख्यविद्याया वाग्भवेन वरानने । विद्योद्धारं प्रवक्ष्यामि शक्तिमादनमध्यगम् ॥ १२-५ ॥ शिवं कुर्याद्वाग्भवे तु शिवाद्यं कामराजकम् । चन्द्राद्यं तु तृतीयं स्याद्विद्येयं मनुपूजिता ॥ १२-६ ॥ सहाद्यं वाग्भवं देवि चन्द्राद्यं शिवमध्यगम् । मादनं कामराजे तु शक्तिबीजं सहाननम् ॥ १२-७ ॥ चन्द्राराधितविद्येयं भोगमोक्षफलप्रदा । हसाद्यं वाग्भवं विद्धि शिवाद्यं सहमध्यगम् ॥ १२-८ ॥ मादनं कामराजे तु तार्तीयं शृणु पार्वति । हसाद्यं शक्तिबीजं तु कुबेरेण प्रपूजिता ॥ १२-९ ॥ कामराजाख्यविद्यायास्तार्तीयं सुरवन्दिते । शक्तिबीजं सहाद्यं स्याद्विद्याऽगस्त्यप्रपूजिता ॥ १२-१० ॥ लोपामुद्रा प्रभावेन् साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपिणी । कामराजाख्यविद्याया वाग्भवे मादनं त्यज ॥ १२-११ ॥ चन्द्रं तत्रैव संयोज्य कामराजे ततः परम् । हित्वा चन्द्रं मुखे कुर्याद्विद्येयं नन्दिपूजिता ॥ १२-१२ ॥ कामराजाख्यविद्याया हित्वा भूमिं तृतीयके । शक्तिकण्ठे स्थितां देवि चन्द्राधः कुरु तत्र च ॥ १२-१३ ॥ इन्द्राराधितविद्येयं भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । लोपामुद्राख्यविद्याया द्वितीयाया महेश्वरि ॥ १२-१४ ॥ कामराजे भृगुं हित्वा तार्तीये शक्रगः शिवः । एषा विद्या वरारोहे त्रिपुरा सूर्यपूजिता ॥ १२-१५ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि चतुष्कूटां च शाङ्करीम् । लोपामुद्रां द्वितीयां तु विलिख्य सुरवन्दिते ॥ १२-१६ ॥ पुनवीलिख्य तामेव चतुर्थे पञ्चमे स्थिताम् । हित्वा तु भुवनेशानीमेकोच्चारेण प्रपूजिता ॥ १२-१७ ॥ चतुष्कूटा महाविद्या शङ्करेण प्रपूजिता । लोपामुद्रां पुनर्देवि विलिख्य तदनन्तरम् ॥ १२-१८ ॥ नन्दिकेश्वरविद्यां च षट्कूटा वैष्णवी भवेत् । दुर्वाससा पुरा देवि निष्कूटा पूजिता परा ॥ १२-१९ ॥ कामराजाख्यविद्यायास्रिकूटेषु वरानने । या स्थिता भुवनेशानि द्विधा कुरु महेश्वरी ॥ १२-२० ॥ बिन्दुहीना नादहीना दुर्वासःपूजिता भवेत् । एतैर्द्वादशसंख्याकैर्मन्त्रैस्तु सुरवन्दिते ॥ १२-२१ ॥ द्वादशान्ता स्थिता देवि परब्रह्मस्वरूपिणी । राज्ञीयं सर्वविद्यानां सर्वाम्नायैस्तु सेविता ॥ १२-२२ ॥ सर्वागममहामन्त्रवन्दिता देववन्दिता । सर्वयोगैर्नता नित्या केवलं ब्रह्मरूपिणी ॥ १२-२३ ॥ एवं त्रिधा महाविद्या विद्या त्रिपुरसुन्दरी । इयमेव महादेवी त्रिकूटा परमेश्वरी ॥ १२-२४ ॥ वक्तुं न शक्यते सर्वैर्ब्रह्मविष्ण्वादिभिः सदा । नो वाचा मनसा बुद्ध्या तुर्या वक्तुं न शक्यते ॥ १२-२५ ॥ साक्षाद्ब्रह्ममयी देवी षोडशार्णस्वरूपिणी । मनसैव महेशानि स्मृत्वाऽहं तु सदाशिवः ॥ १२-२६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे त्रिपुरसुन्दरी (विद्याविवरणं नाम) द्वादश पटलः ॥ १२ ॥ </poem> == त्रयोदशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- परब्रह्मतया साक्षाच्छ्रीविद्या षोडशाक्षरी । कथय त्वं महादेव यद्यहं तव वल्लभा ॥ १३-१ ॥ त्रिकूटाः कथिताः सर्वाश्चतुष्कूटा च शाङ्करी । षट्कूटा वैष्णवी चैव मनवः कथिता विभो ॥ १३-२ ॥ एतास्तु सकला विद्यास्रिविधास्तु श्रुता मया । इदानीं श्रोतुमिच्छामि श्रीविद्यां षोडशाक्षरीम् ॥ १३-३ ॥ ईश्वर उवाच -- शठत्वेन वरारोहे श्रीविद्यामन्त्रविद्बुधः । योगिनीनां भवेद्भक्ष्यः श्रीगुरोः शासनात्प्रिये ॥ १३-४ ॥ षोडशार्णां महाविद्यां न दद्यात्कस्यचित् प्रिये । राज्ञे राज्यप्रदायापि पुत्राय प्राणदाय वा ॥ १३-५ ॥ देयं तु सकलं भद्रे साम्राज्यमपि पार्वति । शिरोऽपि प्राणसहितं न देया षोडशाक्षरी ॥ १३-६ ॥ उच्चार्यमाणा ये मन्त्रास्ते सर्वे वाचिकाः प्रिये । उच्चाररहितं वस्तु श्रीविद्या षोडशाक्षरी ॥ १३-७ ॥ सवर्णाऽपि वरारोहे वस्तु साक्षान्निरक्षरम् । भृङ्गोपभुक्तपुष्पं तु शिवे योग्यं यथा भवेत् ॥ १३-८ ॥ तथा निरक्षरं वस्तु ह्यक्षरैरपि संयुतम् । उदके लिखितं यद्वन्मन्त्रोच्चारस्तथा भवेत् ॥ १३-९ ॥ भोगमोक्षप्रदा विद्या श्रीविद्या षोडशाक्षरी । विना गुरूपदेशेन शापो भवति निश्चयात् ॥ १३-१० ॥ चन्द्रान्तं वारुणान्तं च शक्रादिसहितं पृथक् । वामाक्षि बिन्दुनादाढ्यं विश्वमातृकलात्मकम् ॥ १३-११ ॥ चतुवीधप्रकारेण शृणु देवि प्रकथ्यते । त्वं मनोहारिणी यस्मात्कथ्यते भुवि दुर्लभम् ॥ १३-१२ ॥ विद्यादौ योजयेद्देवि साक्षाज्जाग्रत्स्वरूपिणी । उत्पत्तिर्जागरो बोधो व्यावृत्तिर्मनसः सदा ॥ १३-१३ ॥ कलाचतुष्टयं जाग्रदवस्थायां व्यवस्थितम् । जाग्रत्सत्त्वगुणा प्रोक्ता केवलं शक्तिरूपिणी ॥ १३-१४ ॥ त्रिकूटा सकला भेदाः पञ्चकूटा भवन्ति हि । वैष्णवी वसुकूटा स्यात्षट्कूटा शांकरी भवेत् ॥ १३-१५ ॥ द्वितीयोऽयं प्रकारः स्याद्दुर्लभो भुवनत्रये । एषैव शिवरूपा तु व्यापकत्वात्सुरेश्वरि ॥ १३-१६ ॥ निश्चला सर्वभूतेषु सदाशिवमयी परा । सुषुप्तिरूपिणी साक्षाद्ब्रह्मरूपा यतः प्रिये ॥ १३-१७ ॥ मरणं विस्मृतिर्मूर्छा निद्रा च तमसा वृता । सुषुप्तिस्तु कला ज्ञेया सुषुप्तिः शिवरूपिणी ॥ १३-१८ ॥ केवलत्वेन जाग्रत्स्यात्पञ्चकूटा च शाम्भवी । सुषुप्त्यन्ते जागरादौ स्वप्नावस्था रजोमयी ॥ १३-१९ ॥ अभिलाषो भ्रमश्चिन्ता विषयेषु पुनः स्मृतिः । कलाचतुष्टयं स्वप्नावस्थायां तु विधीयते ॥ १३-२० ॥ शिवरूपा शक्तिरूपा महात्रिपुरदेवता । वेदादिमण्डिता देवि शिवशक्तिमयी सदा ॥ १३-२१ ॥ सप्त भेदास्तु सकलाः षट्कूटाः परमेश्वरि । वैष्णवी नवकूटा स्यात्सप्तकूटा च शाङ्करी ॥ १३-२२ ॥ अस्याः स्मरणमात्रेण गजदानं शतं भवेत् । भेदत्रयं तु कथितं तूर्यां विद्यां शृणु प्रिये ॥ १३-२३ ॥ यस्या विज्ञानमात्रेण ब्रह्म साक्षान्न संशयः । सुषुप्त्यादौ जागरान्ते स्फुरत्तामात्रलक्षणा ॥ १३-२४ ॥ अवस्थाशेषतां प्राप्ता तुर्या तु परमा कला । भावाभावविनिर्मुक्ता गुणातीता निगद्यते ॥ १३-२५ ॥ वैराग्यं च मुमुक्षत्वं शमादि विमलं मनः । सदसद्वस्तुनिर्धारस्तुर्यायास्तु कला इमाः ॥ १३-२६ ॥ आद्यबीजद्वयं भद्रे विपरीतक्रमेण हि । विलिख्य परमेशानि ततोऽन्यानि समुद्धरेत् ॥ १३-२७ ॥ अन्तर्मुखा वरारोहे कुमारी त्रिपुरेश्वरी । एभिस्तु पञ्चसंख्याकैर्बीजैः संपुटिता यजेत् ॥ १३-२८ ॥ षट्कूटा परमेशानि विद्येयं षोडशाक्षरी । त्रिकूटा सकला भद्रे षोडशार्णा भवन्ति हि ॥ १३-२९ ॥ वैष्णव्येकोनविंशार्णा शैवी सप्तदशाक्षरी । वक्त्रकोटिसहस्रैस्तु जिह्वाकोटिशतैरपि ॥ १३-३० ॥ वणीतुं नैव शक्येयं श्रीविद्या षोडशाक्षरी । वैष्णवी पञ्चमी चैव कः शक्तो गुणवर्णने ॥ १३-३१ ॥ यतो निरक्षरं वस्तु परा तत्र तु कारणम् । मूकीभूता हि पश्यन्ति मध्यमा मध्यमा भवेत् ॥ १३-३२ ॥ ब्रह्मविद्यास्वरूपेण भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । एकोच्चारेण देवेशि वाजपेयस्य कोटयः ॥ १३-३३ ॥ अश्वमेधसहस्राणि प्रादक्षिण्यं भुवस्तथा । काश्यादितीर्थयात्राश्च सार्धकोटित्रयान्विताः ॥ १३-३४ ॥ तुलां नार्हन्ति देवेशि नात्र कार्या विचारणा । एकोच्चारेण गिरिजे किं पुनर्ब्रह्म केवलम् ॥ १३-३५ ॥ षोडशार्णा महाविद्या न प्रकाश्या कदाचन । गोपितव्या त्वया भद्रे स्वयोनिरिव पार्वति ॥ १३-३६ ॥ शिवशक्तिसमायोगाद्यद्यत्कर्म प्रजायते । वेद्यं तन्न भवेत्तद्वच्छ्रीविद्यां षोडशाक्षरीम् ॥ १३-३७ ॥ विना गुरूपदेशेन श्रीविद्या षोडशाक्षरी । दृष्ट्वा प्रजपते यस्तु स भक्ष्यो योगिनीगणैः ॥ १३-३८ ॥ श्रीगुरोः कृपया लब्धा सर्वसाम्राज्यदायिनी । भुवनत्रयसौभाग्यं ददाति विपुलां श्रियम् ॥ १३-३९ ॥ साक्षान्मदनसौभाग्यं त्रैलोक्याकर्षणक्षमम् । सुधातरंङ्गिणीवेयं शब्दचातुर्यदायिनी ॥ १३-४० ॥ सौभाग्यभाग्यसंपन्नकलापटलदायिनी । परब्रह्मणि लीनत्वं ददाति यश उत्तमम् ॥ १३-४१ ॥ प्रपञ्चसागरे लीनानुद्धरेद्वेदमातृका । यस्याः सामर्थ्यतो देवि भुवनानि चतुर्दश ॥ १३-४२ ॥ अभूवन्परमेशानि तेषां कारणरूपिणी । चतुःसागरसामर्थ्यं कृपालोकनतो भवेत् ॥ १३-४३ ॥ ब्रह्माण्डकोटिजननी महामोक्षप्रदायिनी । निःसरन्ति महामन्त्रा विस्फुलिङ्गा यथा प्रिये ॥ १३-४४ ॥ वह्नेः सकाशाद् बहवो विद्यास्तु बहवस्तथा । वाग्भवात्तु समुत्पन्नास्तस्माद्वाग्भवमुच्यते ॥ १३-४५ ॥ मातृकार्णास्तथा भद्रे वाग्भवान्निसृताः क्रमात् । अत एव महेशानि शब्दब्रह्ममयी प्रिये ॥ १३-४६ ॥ पालयन्ती जगत्सर्वं तथा त्रैलोक्यमोहिनी । मोहयन्ती कामकला पुत्रपौत्रप्रवधीनि ॥ १३-४७ ॥ स्रीपुंभावेन सकलं ग्रथितं कामसूत्रके । तदा सौभाग्यसंपन्ना ब्रह्मस्थाननिवासिनी ॥ १३-४८ ॥ सौभाग्यगर्वगहना विश्वयोनिरितीरिता । चतुर्वाङ्मयनिष्ठेयं त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ १३-४९ ॥ साक्षात्संविन्मयी ज्ञानरूपिणी भोगदायिनी । महासंपत्प्रदा नित्या साक्षादक्षररूपिणी ॥ १३-५० ॥ षोडशार्णा मया भद्रे श्रीविद्या कथिता परा । निधानमिव चोरेभ्यो रक्षणीया तथा प्रिये ॥ १३-५१ ॥ न देया यस्य कस्यापि देया प्राणप्रदायिने । निर्मलाय स्वभक्ताय प्राणेभ्योऽप्यधिकाय च ॥ १३-५२ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे षोडशीविद्याविवरणं नाम त्रयोदशः पटलः ॥ १३ ॥ Das Shri Yantra gehört zur Verehrung der Tripurasundari. </poem> == चतुर्दशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- चक्रमण्डलमाख्यातं न पूजा तत्र मण्डले । कथिता परमेशान श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १४-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पूजाविधिमनुत्तमम् । तदङ्गकलशादीनां स्थापनं प्रथमं भवेत् ॥ १४-२ ॥ तद्विधानं शृणु प्राज्ञे यथाविधि समासतः । मण्डलं वामतः कृत्वा जलेन चतुरस्रकम् ॥ १४-३ ॥ बृहत्कराभ्यां देवेशि तत्राऽऽधारं मनोहरम् । सौवर्णरौप्यताम्रादिरचितं पूजयेत्प्रिये ॥ १४-४ ॥ वह्निमण्डलरूपं तु कलादशकमर्चयेत् । धूम्रा च नीलवर्णा च कपिला विस्फुलिङ्गिनी ॥ १४-५ ॥ ज्वाला हैमवती कव्यवाहिनी हव्यवाहिनी । रौद्री संकषीणी चैव वैश्वानरकला दश ॥ १४-६ ॥ आभिः कलाभिः सहितं वह्निं तत्र प्रपूजयेत् । कलशं हेमजं वाऽन्यं स्थापयेत्तत्र सुन्दरि ॥ १४-७ ॥ पूजयेत्सूर्यरूपं तु कलाभिः परमेश्वरि । तपिनी तापिनी चैव विबुधा बोधिनी तथा ॥ १४-८ ॥ कलिनी शोषणी चैव वारुण्याकषीणी तथा । माया विश्वावती हेमा प्रभा सौरकला इमाः ॥ १४-९ ॥ कलशं तु समापूर्य जलेन कमलेक्षणे । तत्रस्थममृतं साक्षाच्चन्द्ररूपं विचिन्तयेत् ॥ १४-१० ॥ चन्द्रमण्डलमभ्यर्च्य कलाभिः सुरवन्दिते । अमृता मानसी तुष्टिः पुष्टिः प्रीति रतिस्तथा ॥ १४-११ ॥ श्रीश्च ह्रींश्च स्वधा रात्रिर्ज्योत्स्ना हैमवती तथा । छाया च पूणीमा नित्या अमावास्या च षोडशी ॥ १४-१२ ॥ एभिः समभ्यर्च्य मन्त्रैर्यजेदानन्दभैरवम् । शिवचन्द्रौ मातृकान्तं कलाशक्राम्बुवह्नयः ॥ १४-१३ ॥ वायुश्च वामकर्णेन योजितो बिन्दुल्लाञ्छितः । बीजमेतत्समुच्चार्य तथा चाऽऽनन्दभैरवम् ॥ १४-१४ ॥ ङेन्तं शिखामन्त्रयुक्तं पुनर्बीजं तु संलिखेत् । चन्द्रं हित्वाऽऽदिमं कुर्यात्कर्णे वामाक्षि योजयेत् ॥ १४-१५ ॥ सुरादेव्यै ततो वौषडियमानन्दभैरवी । अनेन चन्द्रं संपूज्य पूजार्हः कलशो भवेत् ॥ १४-१६ ॥ विधाय वामभागे तु चतुरस्रं तु मण्डलम् । यन्त्रिकां तत्र संस्थाप्य शङ्खं तत्र विनिक्षिपेत् ॥ १४-१७ ॥ शुद्धोदकेन संपूर्य पूजयेत्कारणान्वितम् । षडङ्गं तत्र संपूज्य सामान्यार्घ्यमिदं प्रिये ॥ १४-१८ ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि विशेषार्ध्यस्य लक्षणम् । आत्मश्रीचक्रयोर्मध्ये चतुरस्रं तु मण्डलम् ॥ १४-१९ ॥ सामान्यार्घ्यस्य तोयेन देशिको भूमिजानुकः । वहत्करोर्ध्वपुटतो यन्त्रिकां तत्र योजयेत् ॥ १४-२० ॥ त्रिकोणवृत्तषट्कोणं चतुरस्रं तु मण्डलम् । वह्निं तत्र विचिन्त्याथ पूजयेद्यन्त्रिकामयम् ॥ १४-२१ ॥ पूर्ववत्परमेशानि त्रिकूटां मध्यगां यजेत् । व्यस्तकूटैर्यजेत्तत्र त्रिकोणे परमेश्वरि ॥ १४-२२ ॥ द्विरावृत्त्या षडङ्गानि षट्कोणेषु प्रपूजयेत् । सौवर्णं राजतं वाऽपि पात्रं संस्थापयेत्प्रिये ॥ १४-२३ ॥ सूर्यरूपं प्रपूज्याथ यन्त्रं पूर्ववदालिखेत् । समस्तव्यस्तकूटैस्तु पूजयेत्पूर्वत्क्रमात् ॥ १४-२४ ॥ विशेषेण पयापूर्य चन्द्रं द्रवमयं प्रिये । पूर्ववद्यन्त्रमालिख्य त्रिकूटां यन्त्रमध्यगाम् ॥ १४-२५ ॥ त्रिकोणं चिन्तयेत्तत्तु त्रिकूटैः पूजितं प्रिये । अकथादित्रिरेखाढ्यं हक्षाभ्यन्तरमुत्तमम् ॥ १४-२६ ॥ द्विरावृत्त्या षडङ्गानि षट्कोणेषु प्रपूजयेत् । आत्मानं हंसमनुना आनन्देन च पूजयेत् ॥ १४-२७ ॥ मूलविद्यां यजेत्तत्र षोडशार्णां जपेत्ततः । धूपदीपौ निवेद्याथ नमस्कृत्यार्घ्यकं बुधः ॥ १४-२८ ॥ मुद्राः संदर्शयेत्तत्र साक्षाद्ब्रह्ममयं भवेत् । प्रोक्षयेत्तेन चाऽऽत्मानं पूजोपकरणानि च ॥ १४-२९ ॥ सर्वत्र प्रोक्षणं कुर्यात्सर्वं ब्रह्ममयं भवेत् । आत्मानं तु समभ्यर्च्य भूतान्संत्रासयेत्ततः ॥ १४-३० ॥ मूलविद्यास्त्रमुच्चार्य दिग्बन्धं स्फोटनादिभिः । तन्मुखः संनतो देवि भूतशुद्धिं तु पूर्ववत् ॥ १४-३१ ॥ ततो न्यासादिकं कुर्यात्संनाहं तु शरीरके । करशुद्धिकरीं विद्यां मध्यमादितलान्तकम् ॥ १४-३२ ॥ अङ्गुलीषु द्विरावृत्त्या करशुद्धिरियं प्रिये । अत आत्मासनं दद्यात्ततश्चकासन प्रिये ॥ १४-३३ ॥ सर्वमन्त्रासनं दद्यात्साध्यसिद्धासनं यजेत् । पादयोर्जङ्घयोर्जान्वोलीङ्गे न्यस्य चतुष्टयम् ॥ १४-३४ ॥ कुमार्यास्रिपुरेशान्याः षडङ्गानि च पूर्ववत् । अथ वक्ष्ये महेशानि श्रीविद्यान्यासमुत्तमम् ॥ १४-३५ ॥ सम्पूर्णां चिन्तयेद्विद्यां ब्रह्मरन्ध्रेऽरुणप्रभाम् । स्रवत्सुधां षोडशार्णां महासौभाग्यदां स्मरेत् ॥ १४-३६ ॥ वामांसदेशे सौभाग्यदण्डिनीं भ्रामयेत्ततः । रिपुजिह्वाग्रहां मुद्रां पादमूले न्यसेत्प्रिये ॥ १४-३७ ॥ त्रैलोक्यस्य त्वहं कर्ता ध्यात्वैवं तिलके न्यसेत् । सम्पूर्णामेव वदने वेष्टनत्वेन विन्यसेत् ॥ १४-३८ ॥ पुनः सम्पूर्णया देहे गलोर्घ्वे विन्यसेत्ततः । पुनः सम्पूर्णया देहे व्यापकत्वेन विन्यसेत् ॥ १४-३९ ॥ व्यापकान्ते योनिमुद्रां मुखे क्षिप्त्वाऽभिवन्द्य च । श्रीविद्यापूर्णरूपोऽयं न्यासः सौभाग्यवर्धनः ॥ १४-४० ॥ परिभ्राम्यानामिकां तु मूर्धानं परितः प्रिये । ब्रह्मरन्ध्रे क्षिपेद्देवि मणिबन्धे न्यसेत्ततः ॥ १४-४१ ॥ ललाटेऽनामिका कुर्यात्षोडशार्णा स्मरन्बुधः । संमोहनाख्यो देवेशि न्यासोऽयं क्षोभकारकः ॥ १४-४२ ॥ त्रैलोक्यमरुणं ध्यायेच्छ्रीविद्यां मनसि स्मरेत् । पादयोर्जङ्घयोर्जान्वोः कट्योरन्धुनि पृष्टके ॥ १४-४३ ॥ नाभौ पार्श्वद्वये चैव स्तनयोरंसयोस्तथा । कर्णयोर्ब्रह्मरन्ध्रे च वदनेऽक्षिणि पार्वति ॥ १४-४४ ॥ ततः कण्ठप्रदेशे तु करवेष्टनयोः क्रमात् । संहारोऽयं महान्यासो बीजैः षोडशभिः क्रमात् ॥ १४-४५ ॥ श्रीविद्याया षोडशार्णैर्न्यासैवीश्वेश्वरो भवेत् । सृष्ट्यन्तां विन्यसेद्देवि मातृकां पूर्ववत्प्रिये ॥ १४-४६ ॥ मातृकार्णस्वरूपां च वर्गाष्टकसमन्विताम् । वशिनीं मातृकां न्यस्येद् बीजाष्टकसमन्विताम् ॥ १४-४७ ॥ अवर्गान्ते लिखेद्बीजं वह्निफान्तं क्षमान्वितम् । वामकर्णविशोभाढ्यं बिन्दुनादाङ्कितं प्रिये ॥ १४-४८ ॥ वशिनीं पूजयेद्वाचां देवतां देवि सुव्रते । कवर्गान्ते महेशानि कामेशीबीजमुत्तमम् ॥ १४-४९ ॥ मेरूद्धतं समुच्चार्य वाग्देवीं पूजयेत्ततः । च वर्गान्ते धान्तलान्तं क्षमातुर्यस्वरान्वितम् ॥ १४-५० ॥ मोदिनीं पूजयेद्वाचां देवतां तदनन्तरम् । टवर्गान्ते वायुतोयं मुखसंस्थं महेश्वरि ॥ १४-५१ ॥ वामकर्णेन्दुबिद्वाढ्यं विमलां वागधीश्वरीम् । तवर्गान्ते जमक्ष्माद्यं वामनेत्रविभूषितम् ॥ १४-५२ ॥ बिन्दुनादाङ्कितं बीजं वाग्देवीमरुणां यजेत् । पवर्गान्ते व्योमचन्द्रं क्षमातोयाग्निमुख्यकम् ॥ १४-५३ ॥ उकारस्वरसंयुक्तं बिन्दुनादकलाङ्कितम् । जयिनीं पूजयेद्वाचां देवतां वीरवन्दिते ॥ १४-५४ ॥ यवर्गान्ते जान्तकालरेफवायुसमन्वितम् । ऊमाढ्यं देवतां वाचां सर्वेशीं परिपूजयेत् ॥ १४-५५ ॥ क्षमोवह्निगतं तुर्यं बीजेन परिमण्डितम् । बिन्दुनादकलाक्रान्तं कौलिनीं वाचमर्चयेत् ॥ १४-५६ ॥ शवर्गान्ते महेशानि न्यसेत् सर्वार्थसिद्धये । शिरोललाटभ्रूमध्यकण्ठहृन्नाभिगोचरे ॥ १४-५७ ॥ आधारे व्यूहकं यावन्न्यसेद्देवीः क्रमात्प्रिये । षोढान्यासं ततः कुर्याद्येन ब्रह्माण्डरूपकः ॥ १४-५८ ॥ विराट्स्वरूपी वर्णात्मा शिवः साक्षान्न संशयः । गणेशः प्रथमो न्यासः सर्वविघ्नविनाशनः ॥ १४-५९ ॥ अरुणादित्यसंकाशान्गजवक्त्रांस्रिलोचनान् । पाशाङ्कुशवराभीतिकराञ्शक्तिसमन्वितान् ॥ १४-६० ॥ ध्यात्वा प्रविन्यसेद्देवि मातृकान्यासवत्ततः । विघ्नेश्वरस्तथा श्रीश्च विघ्नराजस्तथा ह्रिया ॥ १४-६१ ॥ विनायकस्तथा तुष्टिः शान्तियुक्तः शिवोत्तमः । विघ्नकृत्पुष्टियुक्तस्तु विघ्नहृच्च सरस्वती ॥ १४-६२ ॥ विघ्नराड्रतियुक्तस्तु मेधावान् गणनायकः । एकदन्तश्च कान्तिश्च द्विदन्तः कामिनीयुतः ॥ १४-६३ ॥ गजवक्त्रो मोहिनी च निरञ्जनजटा ततः । कपर्दी तु तथा तीव्रा दीर्घवक्त्रस्ततः प्रिये ॥ १४-६४ ॥ ज्वालिनीसहितः पश्चान्नन्दासंकर्षणौ ततः । वृषध्वजश्च शुभगा गणनाथेन संयुता ॥ १४-६५ ॥ कामरूपिणिका पश्चाद्गजेन्द्रः शुभ्रया युतः । शूर्पकर्णस्तु जयिनी त्रिनेत्रः सत्ययाऽन्वितः ॥ १४-६६ ॥ लम्बोदरश्च विघ्नेशी महानादस्वरूपिणी । चतुमूत्तीः कामदा च सदाशिवयुता ततः ॥ १४-६७ ॥ मदविह्वलनाम्नी च आमादविकटे ततः । दुर्मुखश्च तथा घूर्णा सुमुखो भूतिमांस्ततः ॥ १४-६८ ॥ प्रमोदश्च तथा भूमीरेकपादस्तथा सती । द्विजिह्वश्च रमायुक्तः शूरश्चैव तु मानुषी ॥ १४-६९ ॥ वीरेण सहिता पश्चाच्छैलजे मकरध्वजः । षण्मुखश्च विकर्णा च वरदो भृकुटी तथा ॥ १४-७० ॥ वामदेवस्तथा लज्जा वक्रतुण्डस्तथा परम् । दीर्घघोणान्वितः पश्चाद्विरण्डकधनुर्धरा ॥ १४-७१ ॥ सेनानीर्यामिनीयुक्तो ग्रामणी रात्रिसंयुतः । मत्तश्च चण्डिकायुक्तो विमत्तश्च शशिप्रभा ॥ १४-७२ ॥ मत्तवाहनलोले च जटी च चपलेक्षणा । शुण्डि ऋज्वीयुतः पश्चात्खड्गी दुर्भगयाऽन्वितः ॥ १४-७३ ॥ वरेण्यश्चैव सुभगा वृषकेतुस्तथा शिवा । भक्ष्यप्रियश्च दुर्गा च मेघनादश्च कालिका ॥ १४-७४ ॥ गणेशः कालकुब्जा च गणपो विघ्नहारिणी । मातृवर्णैर्न्यसेद्देवि ग्रहन्यासं ततो न्यसेत् ॥ १४-७५ ॥ पद्मरागं सितं रक्तं श्यामं पीतं च पाण्डुरम् । धूम्रकृष्णं कृष्णधूम्रं धूम्रधूम्रं विचिन्तयेत् ॥ १४-७६ ॥ रविमुख्यान्कामरूपान्सर्वाभरणभूषितान् । वामोरुन्यस्तहस्तांश्च दक्षहस्ताभयप्रदान् ॥ १४-७७ ॥ स्वरैरर्कं हृदि न्यस्य यवर्गेण शशी ततः । भ्रूमध्येऽथ कवर्गेण भौमं नेत्रत्रये न्यसेत् ॥ १४-७८ ॥ चवर्गेण बुधो हृत्स्थष्टवर्गेण बृहस्पतिः । हृदयोपरि देवेशि तवर्गेण गले भृगुः ॥ १४-७९ ॥ पवर्गेण शनिर्नाभौ राहुर्वक्त्रे शवर्गतः । लक्षाभ्यां तु गुदे केतुर्न्यसेदेवं वरानने ॥ १४-८० ॥ अथ नक्षत्रवृन्दस्य न्यासं कुर्यात्सुखप्रदम् । ज्वलत्कालाग्निसंकाशाः सर्वाभरणभूषिताः ॥ १४-८१ ॥ नतिपाण्योऽश्विनीमुख्या वरदाभयपाणयः । युग्मं युग्मं तथा युग्मं युग्मयुग्मेन रोहिणीम् ॥ १४-८२ ॥ एकमेकं तथा द्वन्द्वमेकं पुष्यान्तमुच्यते । ललाटे चक्षुषोः पश्चाद्वामदक्षिणकर्णयोः ॥ १४-८३ ॥ नासाद्वये च देवेशि तथा कण्ठे क्रमान्न्यसेत् । पुष्यान्तं च प्रविन्यस्य खगार्णाभ्यां तु सार्पकम् ॥ १४-८४ ॥ दक्षस्कन्धे घङाभ्यां तु मघां स्कन्धे द्वितीयके । चपूर्वाफाल्गुनीं दक्षे कूर्परे छजसंयुताम् ॥ १४-८५ ॥ उत्तरफाल्गुनीं वामे कूर्परे विन्यसेत्प्रिये । झञवर्णास्थितो हस्तो मणिबन्धेऽथ दक्षिणे ॥ १४-८६ ॥ चित्रां टठस्थां वामे च मणिबन्धे न्यसेत्प्रिये । डकारेण युतां स्वातीं दक्षहस्ते प्रविन्यसेत् ॥ १४-८७ ॥ ढणयुक्तां विशाखां तु वामहस्ते प्रविन्यसेत् । तथदस्थानुराधां तु नाभौ विन्यस्य पार्वति ॥ १४-८८ ॥ धकारेण युतां ज्येष्ठां न्यसेद्दक्षकटौ प्रिये । नपफस्थं तथा मूलं न्यसेद् वामकटौ प्रिये ॥ १४-८९ ॥ पूर्वाषाढां वकारेण दक्षोरौ विन्यसेत्प्रिये । भकारेणोत्तराषाढां वामोरौ तदनन्तरम् ॥ १४-९० ॥ मकारयुक्तं श्रवणं दक्षजानुनि विन्यसेत् । यरस्थितां धनिष्ठां तु वामजानुनि विन्यसेत् ॥ १४-९१ ॥ लकारेण ततो देवि शतभिषं न्यसेत्प्रिये । दक्षजङ्घागतां पश्चात्पूर्वाभाद्रपदां ततः ॥ १४-९२ ॥ वशवर्णस्थितां न्यस्य वामजङ्घागतां क्रमात् । षसहस्थोत्तराभाद्रपदां दक्षिणापादके ॥ १४-९३ ॥ क्षकारेण ततो बिन्दुविसर्गाभ्यां च रेवती । वामपादे प्रविन्यस्य योगिनीन्यासमाचरेत् ॥ १४-९४ ॥ सितासितारुणा बभ्रूचित्रापीताश्च चिन्तयेत् । चतुर्भुजाः समैर्वक्त्रैः सर्वाभरणभूषिताः ॥ १४-९५ ॥ डांडींबीजद्वयं चोक्त्वा डमला वरयाः प्रिये । वामकर्णेन्दुनादाढ्यं डाकिन्यै नम इत्यपि ॥ १४-९६ ॥ स्वरान्ते तु प्रवक्तव्यं मान्ते रक्षपदद्वयम् । त्वगात्मने कण्ठदेशे विशुद्धौ विन्यसेत्पिरये ॥ १४-९७ ॥ कण्ठवर्णै राकिनीं तु रकाराद्यक्षरैः क्रमात् । पूर्ववद्बीजसंयुक्तैरसृगात्माऽत्र संवदेत् ॥ १४-९८ ॥ अनाहते न्यसेत्पश्चाड्डकारादिफकारकैः । लाकिनी च तथा देवि मांसात्मा मणिपूरके ॥ १४-९९ ॥ बंलंवर्णैः काकिनीं तु स्वाधिष्ठाने तथाविधाम् । भेदस्वरूपां विन्यस्य वसवर्णैस्तु साकिनीम् ॥ १४-१०० ॥ अस्थिरूपां च पूर्वोक्तबीजेनाऽऽधारके न्यसेत् । हक्षवर्णास्थितां तद्वन्मज्जारूपिणिकां यजेत् ॥ १४-१०१ ॥ भुवोर्मध्ये महेशानि हाकिनीं द्विदले न्यसेत् । पूर्ववद्बीजसंयुक्तां तद्वच्छुक्रात्मिकां यजेत् ॥ १४-१०२ ॥ सर्वधातुगतां देवीं शुक्लवर्णां तु याकिनीम् । ब्रह्मरन्ध्रे महेशानि न्यासोऽयं योगिनीयुतः ॥ १४-१०३ ॥ राशिन्यासं ततः कुर्यात्सर्वरक्षाकरं सदा । रक्तश्वेतहरिद्वर्णपाण्डुचित्राशितान्स्मरेत् ॥ १४-१०४ ॥ पिशङ्गपिङ्गलौ बभ्रुकर्बुरासितधूम्रकान् । अकारादिचतुष्केण विन्यसेत्सुरवन्दिते ॥ १४-१०५ ॥ मेषं दक्षिणपद्गुल्फे ततो द्वन्द्वेन वै वृषम् । न्यसेज्जानुनि वेदैस्तु मिथुनं वृषणे ततः ॥ १४-१०६ ॥ द्वाभ्यां कर्काटकं कुक्षौ द्वाभ्यां स्कन्धे च सिंहकम् । अनुस्वारविसर्गाभ्यां शवर्गेण च कन्यकाम् ॥ १४-१०७ ॥ दक्षिणे तु शिरोभागे विन्यसेद्वीरवन्दिते । तथा वामशिरोभागे कवर्गेण तुलाभृतम् ॥ १४-१०८ ॥ चवर्गेण तथा स्कन्धे वृश्चिकं विन्यसेत्प्रिये । टवर्गेण तथा कुक्षौ धन्विनं विन्यसेत्प्रिये ॥ १४-१०९ ॥ मकरं तु तवर्गेण वृषणे विन्यसेत्क्रमात् । पवर्गेण तथा कुम्भं वामजानुनि विन्यसेत् ॥ १४-११० ॥ यवर्गेणं क्षकारेण मीनं गुल्फेऽथ वामके । अथ पीठानि विन्यस्येत्सर्वतीर्थमयानि हि ॥ १४-१११ ॥ सितासितारुणाश्यामहारित्पीतान्यनुक्रमात् । पुनः पुनः क्रमाद्देवि पञ्चाशत्पीठसंचयः ॥ १४-११२ ॥ पीठानि संस्मरेद्विद्वान् सर्वमातृकया युतान्(?) । मातृकार्णैर्न्यसेद्विद्वान् सर्वकामार्थसिद्धये ॥ ११३ ॥ कामरूपं महापीठं पीठं वाराणसीं ततः । नेपालं च तथा पीठं तथा वै पौण्ड्र्वर्धनम् ॥ १४-११४ ॥ पुरस्थिरं तथा पीठं चन्द्रस्थिरमतः परम् । पूर्णशैलं महापीठमर्बुदं च ततः परम् ॥ १४-११५ ॥ आम्रातकेश्वरं पीठमेकाम्रं च ततः परम् । विस्रोतःपीठमनघं कामकोटं ततः परम् ॥ १४-११६ ॥ कैलासभृगुकेदारं पीठं चन्द्रपुरं ततः । श्रीपीठं च तथोंकारं जालन्धरमतः परम् ॥ १४-११७ ॥ मालवं च ततः पीठं कुलान्तं देवकोटकम् । गोकर्णं च महापीठं मारुतेश्वरमेव च ॥ १४-११८ ॥ अट्टहासं च विरजं राजगेहं महापथम् । पीठं कोल्लगिरिं प्रोक्तमेलापुरमतः परम् ॥ १४-११९ ॥ कामेश्वरं महापीठं महापीठं जयन्तिका । पीठमुज्जयनी चैव चरित्रं क्षीरकाभिधम् ॥ १४-१२० ॥ हस्तिनापुरपीठं च उड्डीशं च प्रयागकम् । षष्ठीशं पीठश्रीशैलं मायापूरजलेश्वरम् ॥ १४-१२१ ॥ मलयं च महापीठं श्रीशैलं मेरुकं गिरिम् । महेन्द्रं वामनं चैव हिरण्यपुरमेव च ॥ १४-१२२ ॥ महालक्ष्मीमयं पीठमुड्डीयानमतः परम् । छायाच्छत्रपुरं पीठं तथैव परमेश्वरि ॥ १४-१२३ ॥ पञ्चाशत्पीठविन्यासं मातृकाविन्न्यसेत् सदा । षोढान्यासो महादेवि न्यस्त्वा साक्षात्स्वयं शिवः ॥ १४-१२४ ॥ अथ कामान्न्यसेद्देवी दाडिमीकुसुमप्रभान् । वामाङ्कशक्तिसहितान्पुष्पबाणेक्षुकार्मुकान् ॥ १४-१२५ ॥ शक्तयः कुङ्कुमनिभाः सर्वाभरणभूषिताः । नीलोत्पलकरा ध्येयास्त्रैलोक्याकर्षणक्षमाः ॥ १४-१२६ ॥ न्यसेत्कामरतिं पश्चात्कामप्रीतिं सुरेश्वरि । कान्तश्च कामिनीयुक्तो भ्रान्तो वै मोहिनीयुतः ॥ १४-१२७ ॥ कामाङ्गः कमले तद्वत्कामचारो विलासिनी । कर्णकल्पलते तद्वत्कोमलश्यामले तथा ॥ १४-१२८ ॥ कामवर्धनसंयुक्ता विज्ञेया तु शुचिस्मिता । कामश्च विस्मितायुक्तो विशालाक्षीयुतो रमः ॥ १४-१२९ ॥ रमणो लेलिहायुक्ता रतिनाथदिगम्बरे । रतिप्रियश्च वामा च रात्रिनाथश्च कुब्जिका ॥ १४-१३० ॥ स्मरेण च युता कान्ता रमणः सत्यया युतः । निशाचरश्च कल्याणी नन्दनो भोगिनी तथा ॥ १४-१३१ ॥ नन्दकः कामदायुक्तो मदनश्च सुलोचना । सुलावण्यायुतो देवि तथा नन्दसुताभिधः ॥ १४-१३२ ॥ निशाचरश्च मदीन्या रतिर्हंसस्ततः परम् । कलहः प्रियया युक्तः पुष्पधन्वा च काङ्क्षिणी ॥ १४-१३३ ॥ महाधनुश्च सुमुखा ग्रामणीर्नलिनीयुतः । भीमश्च जटिनीयुक्तो भ्रामणः पालिनीयुतः ॥ १४-१३४ ॥ भ्रमणः शिखिनीयुक्तो शान्तमुग्धे ततः परम् । भ्रामणो रमया युक्तो भृगुर्भूमा ततः परम् ॥ १४-१३५ ॥ भ्रान्तश्चामरलोला च भ्रमावहसुचञ्चले । मोहनो दीर्घजिह्वा च मोचकश्च तथा सती ॥ १४-१३६ ॥ तथा मुग्धश्च लोलाक्षी मोहमर्दनभृङ्गिणी । मोहकश्च चपेटा च मन्मथो नाथया युतः ॥ १४-१३७ ॥ मातङ्गमालिनीयुग्मं भृङ्गा च कलहंसिनी । गायकेन समायुक्ता तथा वै विश्वतोमुखी ॥ १४-१३८ ॥ गजःनन्दिकया युक्तो गीतिश्च तदनन्तरम् । नर्तकः सह रञ्जिन्या खेलः कान्तिसमन्वितः ॥ १४-१३९ ॥ उन्मत्तः कलकण्ठे च मत्तकश्च वृकोदरी । मेघः श्यामान्वितो देवी विमलश्रीः क्रमात्प्रिये ॥ १४-१४० ॥ मातृकार्णैर्न्यसेद्देवि मातृकावत्सदाऽनघे । अनेन न्यासयोगेन त्रैलोक्यक्षोभको भवेत् ॥ १४-१४१ ॥ बालायास्रिपुरेशान्या नवयोन्यङ्कितं न्यसेत् । श्रोत्रयोश्चुबुके चैव शङ्खास्येषु दृशोर्नसि ॥ १४-१४२ ॥ अंसद्वये च हृदये न्यसेत्कूर्परकुक्षिषु । जान्वन्धुपादगुह्येषु पार्श्वहृत्सु स्तनद्वये ॥ १४-१४३ ॥ कण्ठे च नवयोन्याख्यं न्यसेद्बीजत्रयात्मकम् । पुनर्बालां समुच्चार्य षोडशार्णां प्रविन्यसेत् ॥ १४-१४४ ॥ पुनर्बालां समुच्चार्य चतुरस्रं च चिन्तयेत् । गोलकं न्यासयोगेन श्रीचक्रं परिचिन्तयेत् ॥ १४-१४५ ॥ षट्चक्रेषु ललाटे च सीमन्ते च शिरोबिले । नव स्थानानि संकल्प्य न्यसेद्देवि ततः परम् ॥ १४-१४६ ॥ श्रीविद्यां ब्रह्मरन्ध्रे च पृष्ठतो गुरवः क्रमात् । तिथिनित्यास्ततो देवि मातृकास्वरसंयुताः ॥ १४-१४७ ॥ मातृकावन्न्यसेद्वक्त्रे सर्वसौभाग्यदायकाः ॥ १४-१४८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यान्यासविधानं नाम चतुर्दशः पटलः ॥ १४ ॥ </poem> == पञ्चदशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच-- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि नित्यामण्डलमुत्तमम् । कामेश्वरी महाविद्या सर्वलोकवशंकरी ॥ १५-१ ॥ बालां तारं च हृत्प्रान्ते कामेश्वरिपदं लिखेत् । इच्छाकामफलप्रान्ते प्रदेसर्वपदं लिखेत् ॥ १५-२ ॥ ततः सत्त्ववशं ब्रूयात्करिसर्वजगत्पदम् । क्षोभणान्ते करि ब्रूयाद्धुंकारत्रितयं लिखेत् ॥ १५-३ ॥ पञ्च बाणान्समालिख्य संहारेण कुमारिकाम् । एषा कामेश्वरी नित्या प्रसङ्गात्कथिताऽद्रिजे ॥ १५-४ ॥ वाग्भवं भगशब्दान्ते भुगे भगिनि चाऽऽलिखेत् । भगोदरीति वर्णान्ते च भगमाले भगावहे ॥ १५-५ ॥ भगगुह्ये भगप्रान्ते योनिप्रान्ते भगान्तिके । निपातिनि च सर्वान्ते ततो भगवशंकरि ॥ १५-६ ॥ भगरूपे ततो लेख्यं नीरजायतलोचने । नित्यक्लिन्ने भगप्रान्ते स्वरूपे सर्व चाऽऽलिखेत् ॥ १५-७ ॥ भगानि मे ह्यानयेति वरदेति समालिखेत् । रेत सुरेते भग च क्लिन्ने क्लिन्नद्रवे ततः ॥ १५-८ ॥ क्लेदय द्रावयाथो च सर्वसत्त्वान्भगेश्वरि । अमोघे भगविच्चे च क्षुभ क्षोभय सर्व च ॥ १५-९ ॥ सत्त्वान्भगेश्वरि ब्रूयाद्वाग्भवं ब्लूंजमादिमम् । भेब्लूं भोब्लूं च हेंब्लूं च हें क्लिन्ने च ततः परम् ॥ १५-१० ॥ सर्वाणि च भगान्यन्ते मे वशं चाऽऽनयेति च । स्त्रीबीजं च हर प्रान्ते बलेमात्मकमक्षरम् ॥ १५-११ ॥ भुवनेशीं समालिख्य विद्येयं भगमालिनी । प्रसङ्गात्कथिता पञ्चचत्वारिंशच्छताक्षरी ॥ १५-१२ ॥ पराबीजं समुच्चार्य नित्यक्लिन्ने मदद्रवे । अग्निजायान्वितो मन्त्रो नित्यक्लिन्नेयमीरिता ॥ १५-१३ ॥ सर्वसौभाग्यदात्री च सर्वैश्वर्यप्रदायिनी । प्रणवं पूर्वमुच्चार्य तथाऽङ्कुशयुगं लिखेत् ॥ १५-१४ ॥ तन्मध्ये विलिखेद्देवि भरोमात्मकमक्षरम् । चवर्गमन्त्यहीनं तु विलिखेद्वह्निसंस्थितम् ॥ १५-१५ ॥ चतुर्दशस्वरोपेतं बिन्दुनादाङ्कितं पृथक् । वह्निजायान्वितो मन्त्रो भेरुण्डायाः फलप्रदः ॥ १५-१६ ॥ भुवनेशीं समुच्चार्य चतुर्थ्या वह्निवासिनीम् । हृदन्तोऽयं मनुर्देवि नित्येयं वह्निवासिनी ॥ १५-१७ ॥ प्रणवं भुवनेशानि फरेमात्मकमक्षरम् । सविसर्गः शशी पश्चान्नित्यक्लिन्ने मदद्रवे ॥ १५-१८ ॥ वह्निजायान्विता विद्या सर्वैश्वर्यप्रदायिनी । महाविद्येश्वरी नित्या प्रसङ्गेन मयेरिता ॥ १५-१९ ॥ पराबीजं समुच्चार्य शिवदूतीं च ङेयुताम् । हृदन्तोऽयं मनुर्देवि दूतीयं सर्वकामदा ॥ १५-२० ॥ ओंकारबीजमुच्चार्य परां कवचमालिखेत् । खे च छे क्षः समालिख्य स्त्रीबीजं च समालिखेत् ॥ १५-२१ ॥ हूंकारं क्षे परा चास्त्रं विद्येयं द्वादशाक्षरी । त्वरिता नाम नित्येयं त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ १५-२२ ॥ सर्वसिंहासनमयी बालेव कुलसुन्दरी । बालया पुटितां कुर्यात्तथा वै नित्यभैरवी ॥ १५-२३ ॥ पञ्च बाणाश्च देवेशी नित्या शक्राक्षरी भवेत् । त्रैलोक्यविमला विद्या नित्याख्या परमेश्वरी ॥ १५-२४ ॥ पञ्चाक्षरी बाणबीजैनीत्येयमपरा प्रिये । प्रणवं भुवनेशानी फरेमात्मकमक्षरम् ॥ १५-२५ ॥ स्रूमात्मकं द्वितीयं च भुवनेश्यङ्कुशं ततः । नित्यशब्दं समुद्धृत्य संबुद्ध्या तु मदद्रवाम् ॥ १५-२६ ॥ कवचं चाङ्कुशं पञ्चदशैर्नीलपताकिनी । वान्तं कालसमायुक्तं वह्निवायुगतं ततः ॥ १५-२७ ॥ पृथक्पञ्समायुक्तं ततः शक्रस्वरान्वितम् । बिन्दुनादाङ्कितं बीजं नित्येयं विजया प्रिये ॥ १५-२८ ॥ चन्द्रवारुणसंयुक्तं तारबीजं समालिखेत् । चतुर्थ्या तु ततो देवि विलिखेत्सर्वमङ्गलाम् ॥ १५-२९ ॥ हृदन्तोऽयं मनुर्देवि नित्येयं सर्वमङ्गला । तारं हृद्भगवत्यन्ते ज्वालामालिनी देवि च ॥ १५-३० ॥ द्विरुच्चार्य च सर्वान्ते भूतसंहारकारिके । जातवेदसि संलिख्य ज्वलन्तिपदयुग्मकम् ॥ १५-३१ ॥ ज्वलेतिप्रज्वलद्वन्द्वं हुंकारद्वितयं लिखेत् । वह्निबीजत्रयं हुं च अस्त्रस्वाहृन्वितो मनुः ॥ १५-३२ ॥ इयं नित्या महादेवि ज्वालामालिनिका परा । कवर्गान्तं स्वरान्तं च शक्रस्वरविभूषितम् ॥ १५-३३ ॥ बिन्दुनादकलाक्रान्तं विचित्रा परमेश्वरी । अकारादिषु सर्वेषु स्वरेषु क्रमतो न्यसेत् ॥ १५-३४ ॥ अःस्वरे परमेशानि श्रीविद्यां विश्वमातृकाम् । स्वरवद्विन्यसेन्नित्या नीरजायतलोचने ॥ १५-३५ ॥ प्रकटाद्या न्यसेत्पश्चादाधारादिषु मन्त्रवित् । स्थितिन्यासं ततः कुर्याच्छ्रीविद्याषोडशाक्षरैः ॥ १५-३६ ॥ पञ्चाङ्गुलीषु करयोर्ब्रह्मरन्ध्रे मुखे हृदि । त्रयं विन्यस्य नाभ्यादिपादान्ते चैकमद्रिजे ॥ १५-३७ ॥ गलादिनाभिपर्यन्तमपरं हि ततः परम् । ब्रह्मरन्ध्रादिकण्ठान्तमेकं विन्यस्य पादयोः ॥ १५-३८ ॥ अङ्गुलीषु च विन्यस्य न्यासोऽयं स्थितिकारकः । सृष्टिन्यासं ततः कुर्यात्सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ १५-३९ ॥ ब्रह्मरन्ध्रेऽलिके नेत्रश्रुतिघ्राणोष्ठकेषु च । दन्तान्तरोर्ध्वके देवि जिह्वायां गलकूपके ॥ १५-४० ॥ पृष्ठे सर्वाङ्गहृदयस्तनकुक्षिषु लिङ्गके । श्रीविद्यार्णैर्न्यसेद्देवि मन्त्रं सर्वसमृद्धये ॥ १५-४१ ॥ सर्वाङ्गे विन्यसेत्पश्चाद्व्यापकत्वेन सुन्दरि । प्राणानायम्य विधिवन्मुद्रासन्नद्धविग्रहः ॥ १५-४२ ॥ संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः । खेचरी बीजरूपा च योनिमुद्रेत्यनुक्रमात् ॥ १५-४३ ॥ बीजानि वक्ष्ये क्रमतो मुद्राणां परमेश्वरि । पञ्चबाणैः पञ्च मुद्राः क्रोमात्मकमक्षरम् ॥ १५-४४ ॥ आद्यं तु रुद्रभैरव्या बीजं सादाशिवं ततः । ततस्तु वाग्भवं देवि क्रमेण हि चतुष्टयम् ॥ १५-४५ ॥ चतुर्मुद्रासु बीजानि नवमुद्रास्वनुक्रमात् । अथ वक्ष्ये महेशत्नि मुद्राविवरणं क्रमात् ॥ १५-४६ ॥ वामहस्तेन मुष्टिं तु बद्ध्वा कर्णप्रदेशके । तर्जनीं सरलां कृत्वा भ्रामयेत्तन्त्रवित्तमः ॥ १५-४७ ॥ सौभाग्यदण्डिनी मुद्रा न्यासकाले तु सूचिता । अन्तरङ्गुष्ठमुष्ट्या तु निरुध्य जगतीमिमाम् ॥ १५-४८ ॥ रिपुजिह्वाग्रहा मुद्रा न्यासकाले तु सूचिता । पाणिद्वयं महेशानि परिवर्तनयोगतः ॥ १५-४९ ॥ योजयित्वा तर्जनीभ्यामनामे वारयेत्प्रिये । मध्यमे योजयेन्मध्ये कनिष्ठे तदधस्तथा ॥ १५-५० ॥ अङ्गुष्ठावपि संयोज्य त्रिधा युग्मक्रमेण तु । त्रिखण्डा नाम मुद्रेयं त्रिपुराह्वानकर्मणि ॥ १५-५१ ॥ विरलौ तु करौ कृत्वा मध्यमे मध्यमे कुरु । अङ्गुष्ठाभ्यां कनिष्ठे च संपीड्य सरले ततः ॥ १५-५२ ॥ तर्जन्यौ दण्डवत्कुर्यान्मध्यमस्थ ह्यनामिके । सर्वसंक्षोभिणी मुद्रा त्रैलोक्यक्षोभकारिणी ॥ १५-५३ ॥ मध्यमे तर्जनीयुक्ते सरले स्यात्तदा भवेत् । सर्वविद्राविणी मुद्रामोहयेत्सचराचरम् ॥ १५-५४ ॥ मध्यमे तर्जनीयुग्मे वक्रे कुर्यात्सुलोचने । एतस्या एव मुद्रायास्तदा कर्षणकारिणी ॥ १५-५५ ॥ विपरीतौ तलौ कृत्वा चाङ्गुली हृन्मुखा यजेत् । परिवर्तनमार्गेण क्रमेण निबिडास्ततः ॥ १५-५६ ॥ अङ्गुष्ठावग्रदेशे तु तर्जन्यावङ्कुशाकृती । सर्वा एकत्र संयोज्य सर्ववश्यकरी भवेत् ॥ १५-५७ ॥ पुटाञ्जलिकरौ कृत्वा मध्यमागर्भसंस्थिते । परस्परकनिष्ठे तु तर्जन्यग्रगते ततः ॥ १५-५८ ॥ अनामिके तु सरले मध्यमामुखदेशगौ । अङ्गुष्ठौ परमेशानि सर्वोन्मादनकारिणी ॥ १५-५९ ॥ एतस्या एव मुद्राया अनामातर्जनीक्रमात् । अङ्कुशाकारूपा तु मुद्रेयं तु महाङ्कुशा ॥ १५-६० ॥ वामं भुजं दक्षभुजे दक्षिणं वामदेशतः । निवेश्य योजयेत्पश्चात्परिवर्त्य क्रमेण हि ॥ १५-६१ ॥ कनिष्ठानामिकायुग्मे तर्जनीभ्यां निरोधयेत् । मध्यमे सरले कृत्वा योनिवत्सरलौ ततः ॥ १५-६२ ॥ अङ्गुष्ठौ खेचरी मुद्रा पाथीवस्थानयोजिनी । प्रियेयं सर्वदेवानां खेचरत्वप्रदायिनी ॥ १५-६३ ॥ परिवर्त्याञ्जलिं कृत्वा कनिष्ठाग्रगते ततः । मध्यमे स्थापयेद्देवि कनिष्ठे धारयेत्ततः ॥ १५-६४ ॥ अनामिकाभ्यां सुदृढं तर्जनीमध्यमायुगम् । अङ्गुष्ठाभ्यां समायोज्यमर्धचन्द्राकृतिं प्रिये ॥ १५-६५ ॥ बीजमुद्रेयमाख्याता सर्वानन्दकरी पिरये । परिवर्त्य करौ सम्यक्तर्जनीवामने समे ॥ १५-६६ ॥ मध्यमे कुरु तन्मध्ये योजयेत्तदनन्तरम् । अन्योन्यानामिके देवि कनिष्ठे तु यथास्थिते ॥ १५-६७ ॥ अङ्गुष्ठाभ्यां योजिताभ्यां योन्याकारं तु कारयेत् । योनिमुद्रेयमाख्याता परा त्रैलोक्यमातृका ॥ १५-६८ ॥ एवं विन्यस्तदेहः सन् मुद्रासन्नद्धविग्रहः । अन्तर्यागविधिं कुर्याद्येन साक्षात्स्वयं विभुः ॥ १५-६९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यान्यासविवरणं नाम पञ्चदशः पटलः ॥ १५ ॥ </poem> == षोडशः पटलः == <poem> श्री देव्युवाच -- अन्तर्यागविधिं देव बहिर्यागविधिं तथा । सकलं कथयेशान यद्यहं तव वल्लभा ॥ १६-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यजनं चाऽऽन्तरं महत् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं बिसतन्तुतनीयसीम् ॥ १६-२ ॥ उद्यत्सूर्यप्रभाजालविद्युत्कोटिप्रभामयी । चन्द्रकोटिप्रभाद्रावां त्रैलोक्यैकप्रभामयीम् ॥ १६-३ ॥ अशेषजगदुत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणीम् । ध्यायेन्मनो यथा देवीं निश्चलं जायते तथा ॥ १६-४ ॥ सहजानन्दसंदोहमन्दिरं भवति क्षणात् । मनो निश्चलतां प्राप्तं शिवशक्तिप्रभावतः ॥ १६-५ ॥ समाधिर्जायते तत्र संज्ञाद्वयविजृम्भितः । स्वयंप्रज्ञातनामैको ह्यसंप्रज्ञातनामधृत् ॥ १६-६ ॥ स्वयंप्रज्ञातसंज्ञस्तु शक्त्याधिक्येन जायते । असंप्रज्ञातनामैको शिवाधिक्येन वै भवेत् ॥ १६-७ ॥ स्वयंप्रज्ञातभेदस्तु तीव्रस्तीव्रतरो भवेत् । असंप्रज्ञातभेदस्तु मन्दो मन्दतरस्तथा ॥ १६-८ ॥ (संज्ञा प्रज्ञान यत्रैवं स्वयंप्रज्ञोऽभिधीयते । असंप्रज्ञो हि भूयस्तु स्थितप्रज्ञः प्रतिष्ठितः ॥ १६-९ ॥ प्रज्ञाप्रज्ञानमेवेदमसंस्मयमिति द्वयम् । संज्ञाद्वयमिदं देवि शिवतत्त्वेन वै भवेत् ॥ १६-१० ॥ हास्यरोदनरोमाञ्चकम्पस्वेदादिलक्षणः । तीव्रस्तीव्रतरो देवि समाधिरुपलक्षितः ॥ १६-११ ॥ निमेषवजीते नेत्रे वपुस्तल्लक्षणं स्थिरम् । मन्दो मन्दतरो देवि समाधिः परिकीतीतः ॥ १६-१२ ॥ शाम्भवेन च वेद्येन सुखी भूयान्निरन्तरम् । अन्तर्यागविधिं कृत्वा बहिर्यजनमाचरेत् ॥ १६-१३ ॥ एवं विन्यस्तदेहः सन्सर्वात्मा साधकोत्तमः । ध्यायेन्निरामयं वस्तु जगत्त्रयविमोहिनीम् ॥ १६-१४ ॥ अशेषव्यवहाराणां स्वामिनीं संविदं पराम् । उद्यत्सूर्यसहस्राभां दाडिमीकुसुमप्रभाम् ॥ १६-१५ ॥ जपाकुसुमसंकाशां पद्मरागमणिप्रभाम् । स्फुरत्पद्मनिभां तप्तकाञ्चनाभां सुरेश्वरीम् ॥ १६-१६ ॥ रक्तोत्पलदलाकारपादपल्लवराजिताम् । अनर्घ्यरत्नखचितमञ्जीरचरणद्वयाम् ॥ १६-१७ ॥ पादाङ्गुलीयकक्षिप्तरत्नतेजोविराजिताम् । कदलीललितस्तम्भसुकुमारोरुकोमलाम् ॥ १६-१८ ॥ नितम्बबिम्बविलसद्रक्तवस्त्रपरिष्कृताम् । मेखलाबद्धमाणिक्यकिङ्किणीनादविभ्रमाम् ॥ १६-१९ ॥ अलक्ष्यमध्यमां निम्ननाभिं शातोदरीं पराम् । रोमराजिलतोद्धूतमहाकुचफलान्विताम् ॥ १६-२० ॥ सुवृत्तनिबिडोत्तुङ्गकुचमण्डलराजिताम् । अनर्घ्यमौक्तिकस्फारहारभारविराजिताम् ॥ १६-२१ ॥ नवरत्नप्रभाराजद् ग्रैवेयकविभूषणाम् । श्रुतिभूषामनोरम्यकपोलस्थलमञ्जुलाम् ॥ १६-२२ ॥ उद्यदादित्यसंकाशताटङ्कसुमुखप्रभाम् । पूर्णचन्द्रमुखीं पद्मवदनां वरनासिकाम् ॥ १६-२३ ॥ स्फुरन्मदनकोदण्डसुभ्रुवं पद्मलोचनाम् । ललाटपट्टसंराजद्रत्नाढ्यतिलकाङ्किताम् ॥ १६-२४ ॥ मुक्तामाणिक्यघटितमुकुटस्थलकिंङ्किणीम् । स्फुरच्चन्द्रकलाराजन्मुकुटां च त्रिलोचनाम् ॥ १६-२५ ॥ प्रवालवल्लीविलसद्बाहुवलीचतुष्टयाम् । इक्षुकोदण्डपुष्पेषुपाशाङ्कुशचतुर्भुजाम् ॥ १६-२६ ॥ सर्वदेवमयीमम्बां सर्वसौभाग्यसुन्दरीम् । सर्वतीर्थमयीं दिव्यां सर्वकामप्रपूरिणीम् ॥ १६-२७ ॥ सर्वमन्त्रमयीं नित्यां सर्वागमविशारदाम् । सर्वक्षेत्रमयीं देवीं सर्वविद्यामयीं शिवाम् ॥ १६-२८ ॥ सर्वयागमयीं विद्यां सर्वदेवस्वरूपिणीम् । सर्वशास्रमयीं नित्यां सर्वागमनमस्कृताम् ॥ १६-२९ ॥ सर्वाम्नायमयीं देवीं सर्वायतनसेविताम् । सर्वानन्दमयीं ज्ञानगह्वरां संविदं पराम् ॥ १६-३० ॥ एवं ध्यात्वा परामम्बां वहन्नासापुटं क्रमात् । आवाह्य चक्रमध्ये तु मुद्रया हि त्रिखण्डया ॥ १६-३१ ॥ संस्थितां चिन्तयेत्तत्र श्रीपीठान्तनीवासिनीम् । मुद्राः संदर्शयेद्देवि तर्पणैस्तु त्रिधा यजेत् ॥ १६-३२ ॥ लयाङ्गं कल्पयेद्देहे देव्यास्तु परमेश्वरि । गन्धपुष्पाक्षतादींश्च देव्यै सम्यङ् निवेदयेत् ॥ १६-३३ ॥ उपचारैः षोडशभिः संपूज्य परदेवताम् । तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं मूलविद्यया ॥ १६-३४ ॥ एतस्मिन्समये देवि तिथिनित्यां प्रपूजयेत् । कामेश्वर्यादिका नित्या विचित्रान्ताः परेश्वरि ॥ १६-३५ ॥ प्रतिपत्पौर्णमास्यन्ततिथिरूपाः प्रपूजयेत् । विभाव्य च महात्र्यस्रं पूर्वदक्षोत्तरं क्रमात् ॥ १६-३६ ॥ रेखासु विलिखेत्तत्र पञ्चपञ्च क्रमेण हि । अकराद्या उवर्णान्ता दक्षिणस्यां विचिन्तयेत् ॥ १६-३७ ॥ ततश्च पूर्वरेखायामूकारादिकपञ्चकम् । विलिख्योत्तररेखायां शक्त्यादि विलिखेत्ततः ॥ १६-३८ ॥ अनुस्वारान्तमन्त्रस्तु विसर्गे षोडशीं यजेत् । वामावर्तेन देवेशि नित्याः षोडश कीतीताः ॥ १६-३९ ॥ प्रतिपत्तिथिमारभ्य पौर्णमास्यन्तमद्रिजे । एकैकां पूजयेन्नित्यां महासौभाग्यमाप्नुयात् ॥ १६-४० ॥ कृष्णपक्षे महेशानि पूजयेत्तिथिमण्डलम् । विचित्राद्या वरारोहे यावत्कामेश्वरी भवेत् ॥ १६-४१ ॥ पूजनीया विलोमेन भक्त्या तु परमेश्वरि । कलाः षोडश देवेशि यस्तु चन्द्रकलाः क्रमात् ॥ १६-४२ ॥ तिथिनित्यां त्रिधा देवि पूजयेद्भाग्यहेतवे । पुनः श्रीत्रिपुरानित्या यजेत्सौभाग्यहेतवे ॥ १६-४३ ॥ स सौभाग्यं महादेवि प्राप्नोति गुरुशासनात् । कामेश्वर्यादिका नित्याः पूजयित्वा क्रमात्ततः ॥ १६-४४ ॥ एतस्मिन्समये देवि गुरुन्संपूजयेद्बुधः । पुष्पसंकोचयोगेन कथयामि तवानघे ॥ १६-४५ ॥ रश्मिवृन्दं दलमितं गुरवस्तु शताधिकाः । तस्मांत्संकोचयेत्पुष्पममिताः सिद्धिहानिदाः ॥ १६-४६ ॥ नष्टसंततिविज्ञेया मिताः सर्वसमृद्धिदाः । पुष्पं संकोचयेन्नोचेद्द्वादशे नष्टसंततिः ॥ १६-४७ ॥ संतत्या नष्टरूपः सन्न भवेद्देवताप्रियः । अत एव मया सम्यक्पुष्पं संकुचितं प्रिये ॥ १६-४८ ॥ कामराजाख्यविद्याया गुरवस्तु समृद्धिदाः । मध्यप्राक्त्र्यश्रमध्ये हि गुरुपङ्क्तिं त्रिधाऽर्चयेत् ॥ १६-४९ ॥ परारब्धान्पूजयेदादौ परापरविभक्तिकान् । ततोऽपरांस्त्रिधा देवि गुरुन् संपूजयेत्प्रिये ॥ १६-५० ॥ दिव्यौघे तु परान्विद्धि सप्तसंख्यान्वरानने । आनन्दनाथशब्दान्ता गुरवः पुरुषाः प्रिये ॥ १६-५१ ॥ स्त्रियः पराम्बाशब्दान्ता विज्ञेया वीरवन्दिते । परप्रकाशो देवेशि ततः परशिवो मतः ॥ १६-५२ ॥ परा शक्तिस्तथा देवि कौलेश्वर इति प्रिये । शुक्ला देवि कुलेशानकामेश्वर्यम्बिकाः क्रमात् ॥ १६-५३ ॥ मुनिसंख्यास्तु गुरवः पराख्या दिव्यरूपिणः । भोगक्लिन्नस्तु समयो वेदाख्यः सहजस्तथा ॥ १६-५४ ॥ परापराख्यसिद्धौघे मानवौघे शृणु प्रिये । गगनो विश्वविमलौ मदनो भुवनस्तथा ॥ १६-५५ ॥ लीला स्वात्माप्रियः पश्चान्नागसंख्यास्तु मानवाः । अपराः परमेशानि नियता अक्षरा इमे ॥ १६-५६ ॥ एतत्त्रयं तु नियतं देशिकानां हिताय च । मयोद्धृतं महेशानि पुष्पं संकुचितं प्रिये ॥ १६-५७ ॥ मानवौघान्तिके पश्चात्स्वगुरुत्रितयं यजेत् । परमेष्ठी गुरुः पश्चाद्गुरुः परमसंज्ञितः ॥ १६-५८ ॥ स्वगुरुश्च महेशानि पुजयेत्तु गुरुत्रयम् । अथ वा मानवौघान्त एकं स्वगुरुमर्चयेत् ॥ १६-५९ ॥ अयं प्रकारः कथितः प्रकारान्तरमुच्यते । वन्द्यं सर्वप्रकाराणां मानवौघाष्टकादथ ॥ १६-६० ॥ गुरवो नवसंख्याका इह यावद्भवन्ति हि । नवचक्रेश्वरी यस्मात्तावत्पुष्पं प्रकाशयेत् ॥ १६-६१ ॥ मानवौघे तदा देवि दशसप्त भवन्ति हि । पश्चात्संकोचयेत्पुष्पं नवमं श्रीगुरुं यजेत् ॥ १६-६२ ॥ अज्ञातगुरुशिष्याणां कथयामि वरानने । गुरुभ्यो नम उच्चार्य पादुकाभ्यो नमो लिखेत् ॥ १६-६३ ॥ गुर्वन्ते परमान्ते च गुरुभ्यो नम इत्यपि । एतेषां पादुकास्तद्वदाचार्येभ्यो नमो वदेत् ॥ १६-६४ ॥ आचार्यपादुकास्तद्वत्पूर्वसिद्धास्तु पादुकाः । सामान्यगुरुशिष्याणां गुरुपङ्क्तिरियं भवेत् ॥ १६-६५ ॥ गुरुपङ्क्तिं प्रपूज्याथ स्वयं श्रीत्रिपुरा भवेत् । गुरुपङ्क्तिविहीनस्तु पुरुषः पङ्क्तिवजीतः ॥ १६-६६ ॥ सामान्यगुरुपङ्क्तित्वान्न भवेत्पङ्क्तिवजीतः । पुष्पसंकोचमार्गोऽयं मया सिद्धः कृतः प्रिये ॥ १६-६७ ॥ कृपया परमेशानि साधकानां हिताय च । कामराजाख्यगुरवः श्रीविद्याविषये क्रमात् ॥ १६-६८ ॥ लोपामुद्राख्यविद्याऽप्यान् गुरुञ्शृणु वरानने । परमाद्यशिवश्चाऽऽद्या कामेश्वर्यम्बिका तथा ॥ १६-६९ ॥ दिव्यौघश्च महौघश्च सर्वानन्दस्ततः परम् । प्रज्ञादेव्यम्बिका पश्चात्प्रकाशः सप्तमो भवेत् ॥ १६-७० ॥ दिव्याः पराख्यगुरवो लोपामुद्राप्रभामयाः । दिव्यश्चित्रश्च कैवल्यदेव्यम्बा च महोदयाः ॥ १६-७१ ॥ सिद्धाः परापरा ज्ञेया मानवौघे शृणु प्रिये । विद्या शक्तिश्च विश्वश्च चतुर्थः कोमलो भवेत् ॥ १६-७२ ॥ पञ्चमस्तु परानन्दो मनोहर इति प्रिये । स्वात्मानन्दः सप्तमस्तु प्रतिभोऽष्टम उच्यते ॥ १६-७३ ॥ अपराख्या इमे देवि गुरवः परिकीतीताः । पूर्ववद्योजयेत् पश्चादष्टानन्तरमेव च ॥ १६-७४ ॥ त्रयं वा स्वगुरुं वाऽपि नवान्तं वाऽब्जलोचने । दक्षिणामूतीशिष्याणां गुरुक्रम उदाहृतः ॥ १६-७५ ॥ संप्रदाया अनेके च ज्ञातव्याः स्वगुरुक्रमात् । संप्रदायविहीनस्य न दद्यात्पङ्क्तिमुत्तमाम् ॥ १६-७६ ॥ साधारणास्तु गुरवः सर्वभेदेषु वै समाः । गुरुक्रमं प्रपूज्याथ यजेदाम्नायदेवताः ॥ १६-७७ ॥ त्रैलोक्यमोहने देवि सर्वाशापरिपूरके । सर्वसंक्षोभणे चक्रे पूर्वाम्नायं प्रपूजयेत् ॥ १६-७८ ॥ सर्वसौभाग्यदे चक्रे तथा सर्वार्थसाधके । सर्वरक्षाकरे चक्रे दक्षाम्नायं प्र पूजयेत् ॥ १६-७९ ॥ मध्यचक्रत्रये देवि पश्चिमाम्नायमर्चयेत् । नवचक्रेषु देवेशि कौबेराम्नायमर्चयेत् ॥ १६-८० ॥ बैन्दवे परमेशानि मध्यसिंहासनं यजेत् । अनेनैव प्रकारेण पूजयेत्पञ्च पञ्चिकाः ॥ १६-८१ ॥ श्रीविद्या च प्ररं ज्यौतिः परा निष्कलशाम्भवी । अजया मातृका चेति पञ्च कोशाः प्रकीतीताः ॥ १६-८२ ॥ श्रीविद्या च तथा लक्ष्मीर्महालक्ष्मीस्तथैव च । त्रिशक्ति सर्वसाम्राज्या पञ्च लक्ष्म्यः प्रकीतीताः ॥ १६-८३ ॥ श्रीविद्या त्वरिता चैव पारिजातेश्वरी तथा । त्रिपुटा पञ्चबाणेशी पञ्च कल्पलताः स्मृताः ॥ १६-८४ ॥ श्रीविद्या मूलपीठेशी सुधा श्रीरमृतेश्वरी । अन्नपूर्णेति विख्याताः पञ्चैताः कामधेनवः ॥ १६-८५ ॥ श्रीविद्यां सिद्धलक्ष्मीश्च मातङ्गी भुवनेश्वरी । वाराहीति च संमोक्ताः पञ्च रत्नाः प्रकीतीताः ॥ १६-८६ ॥ मूलविद्या महेशानि श्रीविद्या परिकीतीता । वारुणान्तं वह्निसंस्थं बिन्दुनादसमन्वितम् ॥ १६-८७ ॥ वामनेत्रसमायुक्तं लक्ष्मीबीजमुदाहृतम् । श्रीबीजं तु पराबीजं लक्ष्मीबीजमुदाहृतम् ॥ १६-८८ ॥ प्रणवं पूर्वमुच्चार्य ह्रीमात्मकं समुच्चरेत् । श्रीपुटां च नु कमले कमलाग्रे प्रसीदतु ॥ १६-८९ ॥ लये मध्यगतां भूमिं रुद्रस्थाने नियोजयेत् । प्रसीद युगलं दद्याच्छ्रीबीजं भुवनेश्वरीम् ॥ १६-९० ॥ श्रिया बीजं ततो दद्यान्महालक्ष्मी च { श्च} हृन्मनुः । सप्तविंशतिवर्णात्मा महालक्ष्मीमनुर्मतः ॥ १६-९१ ॥ श्रीबीजं च पराबीजं कामराजं समालिखेत् । इयं त्रिशक्तिर्देवेशि त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ १६-९२ ॥ चन्द्रेण मादनं लक्ष्मीर्देवी दीर्घाक्षिमण्डिता । विष्णुक्रूरेश्वरीयुक्ता रित्ययं वैष्णवीयुता (?) ॥ १६-९३ ॥ श्रीबीजसंपुटं कुर्यात्सर्वशास्त्रप्रदायिनी । प्रणवं पूर्वमुच्चार्य पराहंसं समुद्धरेत् ॥ १६-९४ ॥ ततः सोऽहं शिरो देवि वसुवर्णोऽयमीरितः । वेदादिकेवला देवी परा निष्कलशाम्भवी ॥ १६-९५ ॥ हंसोऽजपार्णान्तः त(वर्णवस्त)त्र मातृकेति प्रकीतीता(तः) । प्रणवं भुवनेशानी वियच्चन्द्राग्निवायवम् ॥ १६-९६ ॥ भुवनेशी ध्रुवं चैव सरस्वत्यै नमो लिखेत् । इयं तु पारिजातेशी पारिजातरतोपमा ॥ १६-९७ ॥ काण्डवानीश्वरीविद्या प्रसङ्गात्कथिता मया । त्रिबीजं च पराबीजं सकामा त्रिपुटोदिता ॥ १६-९८ ॥ पञ्चकामेश्वरीविद्या बालान्यासे समीरिता । वाग्भवं वामनेत्रं च ध्रुवान्तं बिन्दुसंयुतम् ॥ १६-९९ ॥ मूलपीठेश्वरीविद्या सुगुप्ता कथिता मया । पराबीजं तु श्रीबीजं बालायामाद्यमक्षरम् ॥ १६-१०० ॥ राज्यदे राजलक्ष्मीति चन्द्रः सर्गविभूषितः । बिलोमान्यादिबीजानि सुधा श्रीश्च प्रकीतीताः (ता) ॥ १६-१०१ ॥ वाग्भवं भुवनेशानि श्रीबीजं तदनन्तरम् । वियत्तदादिखफलेमित्यवर्णं समालिखेत् ॥ १६-१०२ ॥ वियत्तदादिकं तं च फ्रानित्येव मनुर्मतः । चवर्गतृतीयं तुर्यं मायारेफेन्दुसंयुत्तम् ॥ १६-१०३ ॥ महाचण्डं समुद्धृत्य संकर्षणीति संलिखेत् । कालमहान इत्युक्त्वा वियदिन्दुसमन्वितः (?) ॥ १६-१०४ ॥ मायाबीजं तु कथितः सिद्धलक्ष्म्या महामनुः । अन्नपूर्णा च देवेशि उत्तराम्नायकीतीता ॥ १६-१०५ ॥ मातङ्गिन्येति चांशं वाङ्मायाश्रीसंपुटं लिखेत् । इयं मातङ्गिनी विद्या द्वादशार्णा प्रकीतीता ॥ १६-१०६ ॥ वियदग्निसमायुक्ता वामनेत्रेन्दुविभूषितम्(ता) । भुवनेशी महेशानि दुर्लभा भुवनत्रये ॥ १६-१०७ ॥ वाग्भवं पूर्वमुद्धृत्य संबुद्ध्या भगवत्यपि । वार्ताली द्वे च वाराही युग्मवाराहमुख्यपि ॥ १६-१०८ ॥ अन्धे अन्धिन्यै नत्यन्तं रुन्धिनी तत्परः परम् । जम्भे जम्भिन्यै नत्यन्तं मोहे मोहिन्यै युतं नमः ॥ १६-१०९ ॥ स्तम्भे स्तम्भिन्यै हृद्युक्तममुकं स्तम्भनद्वये । सर्वदुष्टप्रदुष्टानां सर्वेषां सर्वमुच्चरेत् ॥ १६-११० ॥ जिह्वास्तम्भं कुरु द्वन्द्वं शीघ्रवश्यं कुरु द्वयम् । वाग्क्कूट त्रयं वाचं मन्त्रपावकवल्लभा ॥ १६-१११ ॥ महाविद्येयमाख्याता सर्वतन्त्रेषु गोपिता । श्री देव्युवाच -- मन्त्रास्तु कथिता देव सर्वतन्त्रेषु गोपिताः ॥ १६-११२ ॥ तानाराध्य कथं लोका जायन्ते भुवि दुर्लभाः । एतत्सर्वं महादेव कथय त्वं सुविस्तरम् ॥ १६-११३ ॥ ईश्वर उवाच -- साधु पृष्टं त्वया भद्रे लोकानां हितकाम्यया । अविज्ञातमनस्तत्त्वं भजता दुःसुता यथा (?) ॥ १६-११४ ॥ कथ्यतेऽत्र तथा देवि सर्वतन्त्रेषु गोपितम् । मन्त्राविशोधनं कुर्यान्मन्त्राणां च विशुद्धये ॥ १६-११५ ॥ चतुरस्रभुवं भित्त्वा कृत्वा रेखात्रयं त्रयम् । वृत्तः षोडशके चैव ततो वर्णान् समालिखेत् ॥ १६-११६ ॥ इन्द्राग्नि रुद्रनवनेत्रयुगेन दिक्षु ऋत्वष्टषोडशचतुर्दश भौतिकेषु । पाताल पञ्चदशवह्निहिमांशुकोष्ठे वर्णाल्लिखेल्लिपिभवान्क्रमशस्तु धीमान् ॥ १६-११७ ॥ मन्त्राद्यसाधकानां तु नामार्णः पतति ध्रुवम् । सिद्धिस्थानं च विज्ञेयं द्वितीयं साध्यनामकम् ॥ १६-११८ ॥ सुसिद्धं तु तृतीयं स्याच्चतुर्थमरिसंज्ञकम् । सिद्धः सिध्यतिकालेन साध्यः सिध्यति वा न वा ॥ १६-११९ ॥ सुसिद्धस्तत्क्षणादेव साधकं भक्षयेदरिः । सिद्धसिद्धो जपात्सिद्धिद्वीगुणात्सिद्धसाध्यकः ॥ १६-१२० ॥ सिद्धसुसिद्धः संग्राहात्सिद्धारिर्हन्ति वै द्विजान् । साध्यः सिध्यति संक्लेशात्साध्यसाध्योऽतिदुःखकृत् ॥ १६-१२१ ॥ साध्यः सुसिद्धो भजनात्साध्यारिः स्वाश्रयं हरेत् । सुसिद्धसिद्धोऽध्ययनात्फलं दद्युर्यथेप्सितम् ॥ १६-१२२ ॥ सुसिद्धसाध्यो जपाद्यैः सिद्धिर्यस्मादतोऽन्यथा । सुसिद्धे तु सुसिद्धस्तु पूर्वजन्मकृतश्रमात् ॥ १६-१२३ ॥ संस्मात्तु सर्वं सिद्धानां साधको यो जपेन्मनुः । अभिचारे रिपोरवं यदि स्यान्भुविपन्नयोः (?) ॥ १६-१२४ ॥ संसिद्धेऽरिविशेषेण स्वकुलान्नाशयेद्ध्रुवम् । अरिसिद्धस्तु संहन्यादरिसाध्यं तु योषितः ॥ १६-१२५ ॥ अरिसिद्धस्वमन्त्रश्च कुलाच्छादनकृच्छलैः । अर्यरिस्वामहामन्त्रप्राप्तेन सुनिश्चितम् {?} ॥ १६-१२६ ॥ एतदुक्तं महेशानि त्यक्त्वाऽन्यमतमुत्तमम् । स्वप्नलब्धे स्त्रिया दत्ते मालमन्त्रे त्रिबीजके ॥ १६-१२७ ॥ सिद्धादिशोधनं देवी न वै तेषां तु विद्यते । श्रीविद्यापूजनस्थाने चक्रराजे महेश्वरि ॥ १६-१२८ ॥ महाकोशेश्वरावृन्दमण्डिता सनसंस्थिता ॥ १६-१२९ ॥ सर्वसौभाग्यजननीपादुकां पूजयामि च । इत्युच्चार्य परं ज्योतिःकोशाद्यां पूजयेत्सुधीः ॥ १६-१३० ॥ अनेनैव प्रकारेण पूजयेत्पञ्चपञ्चिकाः । शैवं तु दर्शनं देवि बैन्दवे पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१३१ ॥ परितो दर्शनं शाक्तं चक्रस्य परमेश्वरी । ब्राह्मं तु दर्शनं पूज्यं भूबिम्बे प्रथमे प्रिये ॥ १६-१३२ ॥ शिवस्य वामतो देवि वैष्णवं दर्शनं यजेत् । सृष्टिचक्रे भवेत्सूर्यदर्शनं कमलेक्षणे ॥ १६-१३३ ॥ स्थितिचक्रे तु संपूज्यं बौद्धदर्शनमुत्तमम् । एवं संपूज्य सकलं श्रीविद्यां परितोषयेत् ॥ १६-१३४ ॥ तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं तत्त्वमुद्रया । अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु तत्त्वमुद्रेयमीरिता ॥ १६-१३५ ॥ पुष्पं समर्पयेद्देवि मुद्रया ज्ञानसंज्ञया । अङ्गुष्ठतर्जनीयोगाज्ज्ञानमुद्रा प्रतिष्ठिता ॥ १६-१३६ ॥ सर्वोपचारैराराध्य मुद्राः संदर्शयेत्क्रमात् । अथाङ्गावरणं कुर्याच्छ्रीविद्यामनुसंभवम् ॥ १६-१३७ ॥ अग्नीशासुरवायव्यमध्यदिक्ष्वङ्गपूजनम् । मायालक्ष्मीमयं बीजयुग्मं पूर्वक्रमेण तु ॥ १६-१३८ ॥ कथितं योजयेद्देवि त्रयं वा परमेश्वरि । संपुटक्रमयोगेन चाथवा वीरवन्दिते ॥ १६-१३९ ॥ संयोज्य पूजयेत्सर्वाः क्रमादेव वरानने । त्रैलोक्यमोहने चक्रे प्रकटा योगिनीर्यजेत् ॥ १६-१४० ॥ चतुरस्रे चतुर्द्वारे शोभिते सिद्धिदायकाः । अणिमां पश्चिमद्वारे दक्षभागे प्रपूजयेत् ॥ १६-१४१ ॥ लघिमामुत्तरद्वारे दक्षभागे प्रपूजयेत् । पूर्वद्वारे तु महिमामुत्तरे पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१४२ ॥ ईशित्वसिद्धिंर्देवेशि दक्षिणद्वारि पूर्ववत् ॥ १६-१४३ ॥ वशित्वसिद्धिं वायव्ये तेनैव क्रमयोगतः ॥ १६-१४४ ॥ इच्छासिद्धिं पूर्वभागे नैरृत्ये च प्रपूजयेत् । प्राप्तिसिद्धिः सर्वकामा सिद्धिश्च परमेश्वरि ॥ १६-१४५ ॥ अधोर्ध्वक्रमरूपेण ज्ञातव्ये सुरसुन्दरि । ब्राह्मी माहेश्वरी चैन्द्री कौमारी वैष्णवी तथा ॥ १६-१४६ ॥ वाराही च तथा षष्ठी चामुण्डा सप्त मातरः । अष्टमी तु महालक्ष्मीः पश्चिमादिक्रमेण हि ॥ १६-१४७ ॥ वामभागे तु संपूज्या वायव्यादि च पूर्ववत् । संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः ॥ १६-१४८ ॥ खेचरीबीजयोन्याख्यास्त्रिखण्डां च प्रपूजयेत् । एताः संपूज्य चक्रेशीं त्रिपुरां पूजयेत्पराम् ॥ १६-१४९ ॥ अणिमासिद्धिपुरतः सर्वकार्यार्थसाधिकाम् । सर्वसंक्षोभिणीं मुद्रां दर्शयेत्कमलानने ॥ १६-१५० ॥ सर्वाशापूरकं चक्रं गुप्तयोगिन्यधिष्ठितम् । षोडशारं ततो देवि पूजयेत्कार्यसिद्धये ॥ १६-१५१ ॥ कामाकषीणिकां देवि बुध्द्याकषीणिकां तथा । अहंकाराकषीणीं च शब्दाकर्षणरूपिणीम् ॥ १६-१५२ ॥ स्पर्शाकषीणिरूपां च रूपाकषीणिरूपिणीम् । रसाकर्षकरीं चैव गन्धाकर्षणकारिणीम् ॥ १६-१५३ ॥ चित्ताकषीणिकां तद्वद्धैर्याकषीणिकां प्रिये । नामाकषीणिकां चैव बीणाकषीणिकां तथा ॥ १६-१५४ ॥ अमृताकषीणीं चैव बीजाकषीणिकां प्रिये । शरीराकषीणीं चैव आत्माकर्षणरूपिणीम् ॥ १६-१५५ ॥ पश्चिमादिविलोमेन षोडशारे स्वरान्विताः । एता नित्याः कलाः पूज्याः स्रवत्पीयूषमण्डलाः ॥ १६-१५६ ॥ चक्रेश्वरीं यजेद्देवीं त्रिपुरेशीं समृद्धिदाम् । कामाकर्षणरूपायाः पुरतः पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१५७ ॥ सर्वविद्राविणीं मुद्रां दर्शयित्वा निवेदयेत् । सर्वसंक्षोभणे चक्रे यजेद्गुप्ततराभिधाः ॥ १६-१५८ ॥ अनङ्गकुसुमां प्राच्यां कवर्गेण प्रपूजयेत् । दक्षिणे च चवर्गेण तथा चानङ्गमेखलाम् ॥ १६-१५९ ॥ अनङ्गमदनां पश्चाट्टवर्गेण प्रपूजयेत् । तवर्गेणोत्तरे पश्चादनङ्गमदनातुराम् ॥ १६-१६० ॥ अनङ्गरेखामाग्नेये पवर्गेण प्रपूजयेत् । राक्षसेऽनङ्गवेगां तु यवर्गेण प्रपूजयेत् ॥ १६-१६१ ॥ वायव्ये तु शवर्गेण तथाऽनङ्गाङ्कुशां यजेत् । ईशान्ये लक्षवर्गेण पूज्याऽनङ्गादिमालिनी ॥ १६-१६२ ॥ चक्रेश्वरीं यजेद्देवीं ततस्त्रिपुरसुन्दरीम् । अनङ्गकुसुमाग्रे च सर्वसाम्राज्यदायिनीम् ॥ १६-१६३ ॥ सर्वाकर्षणमुद्रां च दर्शयेत्सुरवन्दिते । चक्रपूजां निवेद्याथ चतुर्थं चक्रमर्चयेत् ॥ १६-१६४ ॥ सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः सर्वविद्राविणी तथा । सर्वाकषीणिका शक्तिः सर्वाह्लादनकारिणी ॥ १६-१६५ ॥ सर्वसंमोहिनी शक्तिः सर्वस्तम्भनकारिणी । सर्वजृम्भिणिका शक्तिः सर्वावशकरी तथा ॥ १६-१६६ ॥ सर्वार्थरञ्जिनी शक्तिर्नवमी परमेश्वरी । सर्वोन्मादनिका शक्तिः शक्तिः सर्वार्थसाधिका ॥ १६-१६७ ॥ सर्वसंपत्तिपूर्णा च सर्वमन्त्रमयी तथा । चतुर्दशारशक्तिस्तु सर्वद्वन्द्वक्षयंकरी ॥ १६-१६८ ॥ सर्वसौभाग्यदे चक्रे पश्चिमादिविलोमतः । वाममार्गेण देवेशि संपूज्याः सर्वसिद्धिदाः ॥ १६-१६९ ॥ सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः पुरतः पूजयेत्ततः । चक्रेश्वरी सिद्धिदात्रीं परां त्रिपुरवासिनीम् ॥ १६-१७० ॥ वश्यमुद्रां प्रदर्श्याथ निवेद्य तदनन्तरम् । सर्वार्थसाधके चक्रे दशारे कुलयोगिनीः ॥ १६-१७१ ॥ पूजयेत्सर्वकार्यार्थसिद्धिदाः पञ्चमे क्रमात् । सर्वसिद्धिप्रदा देवी सर्वसंपत्प्रदा तथा ॥ १६-१७२ ॥ सर्वप्रियकरी देवी सर्वमङ्गलकारिणी । सर्वकामप्रपूर्णा च सर्वदुःखप्रमोचनी ॥ १६-१७३ ॥ सर्वमृत्युप्रशमनी सर्वविघ्ननिवारिणी । सर्वाङ्गसुन्दरी देवी सर्वसौभाग्यदायिनी ॥ १६-१७४ ॥ पश्चिमादिविलोमेन दशारे पूजयेदिमाः । सर्वसिद्धिप्रदा देवि पुरतश्चक्रनायिकाम् ॥ १६-१७५ ॥ सर्वसिद्धिप्रदां देवि पूजयेत्त्रित्पुराश्रियम् । सर्वोन्मादनमुद्रां च दर्शयित्वा निवेद्य च ॥ १६-१७६ ॥ सर्वरक्षाकरे चक्रे नगर्भा योगिनीर्यजेत् । सर्वज्ञा सर्वशक्तिश्च सर्वैश्वर्यप्रदा ततः ॥ १६-१७७ ॥ सर्वज्ञानमयी देवी सर्वव्याधिविनाशिनी । सर्वाधारस्वरूपा च सर्वपापहरा तथा ॥ १६-१७८ ॥ सर्वानन्दमयी देवी सर्वरक्षास्वरूपिणी । सर्वेप्सितार्थफलदा देव्यः सर्वसमृद्धिदाः ॥ १६-१७९ ॥ पश्चिमादिविलोमेन पूजयेत्पङ्क्तयोनिके । सर्वज्ञापुरतो देवि चक्रेशीं मालिनीं यजेत् ॥ १६-१८० ॥ महाङ्कुशां महामुद्रां दर्शयित्वा निवेद्य च । मध्यचक्रे महेशानि योगिनीः पूजयेत्प्रिये ॥ १६-१८१ ॥ सर्वरोगहरे चक्रे वसुकोणे सुरेश्वरि । रहस्ययोगिनीर्देवि वशिन्याद्यास्तु सिद्धिदाः ॥ १६-१८२ ॥ पश्चिमादिविलोमेन पूर्वोक्ताः पूजयेत्क्रमात् । वशिनीपुरतः पूज्या सिद्धाम्बा चक्रनायिका ॥ १६-१८३ ॥ खेचरीं दर्शयेन्मुद्रां निवेद्यानन्तरं ततः । सर्वसिद्धिप्रदे चक्रे त्रिकोणे सर्वकामदे ॥ १६-१८४ ॥ परापररहस्याख्ययोगिनीः परिपूजयेत् । पञ्च बाणान्समुच्चार्य कामकामेश्वरीमयान् ॥ १६-१८५ ॥ जम्भनाख्यान्महेशानि पूजयेद्बाणदेवताम् । धमात्मकं कामचापं द्वितीयं तु थमात्मकम् ॥ १६-१८६ ॥ कामेश्वर्या मोहनाख्यां पूजयेच्चापदेवताम् । द्वितीयं भुवनेशानीपाशयुग्मं वशंकरम् ॥ १६-१८७ ॥ कामेशस्य च कामेश्यास्त्रैलोक्याकर्षणं प्रिये । अङ्कुशाख्यं करोमात्मबीजं स्तम्भनसंज्ञकम् ॥ १६-१८८ ॥ कामेशस्य च कामेश्या अङ्कुशं पूजयेत्प्रिये । षडङ्गावरणद्वाह्ये समीपे क्रमतो यजेत् ॥ १६-१८९ ॥ पश्चिमादिक्रमेणैव चतुदीक्षु प्रपूजयेत् । कामेश्वरीं रुद्रशक्तिमाद्यकूटेन चाग्रतः ॥ १६-१९० ॥ द्वितीयेन च कूटेन कामाख्येन च वैष्णवीम् । दक्षकोणे समभ्यर्च्य तृतीयेन च पूजयेत् ॥ १६-१९१ ॥ भगमालां ब्रह्मशक्तिमुत्तरे विश्वमातृकाम् । चक्रेश्वरीमम्बिकाख्यां कामेशीपुरतो यजेत् ॥ १६-१९२ ॥ बीजमुद्रामुपास्याथ चक्रपूजां निवेदयेत् । सर्वानन्दमये चक्रराजे बैन्दवसंज्ञके ॥ १६-१९३ ॥ ब्रह्मरूपे चित्स्वरूपे संविद्वेद्ये शृणु प्रिये । परापररहस्याख्यां योगिनीं त्रिपुरां यजेत् ॥ १६-१९४ ॥ कूटत्रयं समुच्चार्य सर्वविद्यास्वरूपकम् । समस्तदेवतारूपं सर्ववस्तुमयं यजेत् ॥ १६-१९५ ॥ चक्रेशीमपि तामेव महात्रिपुरसुन्दरीम् । श्रीविद्यां षोडशार्णां च भुक्तिमुक्तिफलप्रदाम् ॥ १६-१९६ ॥ समस्तचक्रचक्रेशीं सर्वागमनमस्कृताम् । सर्वाम्नायेश्वरीं विद्यालंकृतां ब्रह्मरूपिणीम् ॥ १६-१९७ ॥ उपचारैः समभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । तर्पणानि पुनर्दद्यात्त्रिवारं मूलविद्यया ॥ १६-१९८ ॥ योनिमुद्रां प्रदर्श्याथ मुद्राः संदर्शयेत्क्रमात् । वनस्पतिरसोत्पन्नैः पवित्रै रम्यगन्धिभिः ॥ १६-१९९ ॥ दशाङ्गाद्यैर्धूपवर्यैर्धूपयेत्परमेश्वरीम् । (कस्तूरीकुङ्कुमं देवि गुग्गुलं शालसंभवम् ॥ १६-२०० ॥ चन्दनागरुकर्पूरसिताज्यमधुसंयुतम् । धूपयेद्देशिको नित्यं सर्वसौभाग्यसिद्धये ॥ १६-२०१ ॥ धूपमन्त्रेण देवेशि त्रैलोक्यस्यापि दुर्लभम् । अभितो वेदिकाचक्रं दीपमाला घृतप्लुताः ॥ १६-२०२ ॥ कर्पूररचिताश्चापि तैलपूर्णास्तु वा यजेत् । धूपदीपौ निवेद्याथ तर्पयेत्पूर्ववत्प्रिये ॥ १६-२०३ ॥ आरातीकविधिं कुर्यात्पूर्ववद्देववन्दिते । अन्यदारातीकं वक्ष्ये सर्वकाममपूरकम् ॥ १६-२०४ ॥ स्वर्णादिनिमीते पात्रे मध्ये चक्रं लिखेद्बुधः । तण्डुलोल्लासितं कृत्वा नवधा कारयेत्ततः ॥ १६-२०५ ॥ नव गोलांश्चन्द्ररूपान्विरच्य तदनन्तरम् । शर्करागर्भभरितान्मण्डकान्युग्मरूपकान् ॥ १६-२०६ ॥ विरच्य घटिकाः कार्या योजयित्वा तु सप्तकम् । सप्तसप्तप्रकारेण घटिका नव योजयेत् ॥ १६-२०७ ॥ अष्टकोणेषु संस्थाप्य गोलकांञ्चोपरि क्षिपेत् । चणमुद्रा विकीर्याथ दीपकान्घृतपाचितान् ॥ १६-२०८ ॥ मुष्टिकाकृतिमुष्टिश्च स्थापयेत्तत्र तत्र तु । दीपान्प्रज्वाल्य पश्चात्तु पञ्चरत्नैः प्रपूजयेत् ॥ १६-२०९ ॥ पञ्चसिंहासनगता विद्यास्तत्र प्रपूजयेत् । आमस्तकं समुद्धृत्य नववारं पुनः पुनः ॥ १६-२१० ॥ नवावरणवद्देवि परिभ्राम्य पुनः पुनः । उत्तीर्य स्थापयेत्पश्चाद्दीपमालामयं महः ॥ १६-२११ ॥ नेत्रयोः सुस्थिरं ध्यायेदारातीकविधिः प्रिये । नैवेद्यं षड्र्सोपेतं सितापूपादिसंयुतम् ॥ १६-२१२ ॥ शर्करापूरभरितमण्डकैः पायसान्वितम् । मुक्ताकर्पूरधवलं शुद्धौदनसुपूरितम् ॥ १६-२१३ ॥ घृतकर्पूरशोभाढ्यं सम्पूर्णघृतमण्डितम् । नानाव्यञ्जनशोभाढ्यं वटकैः कुङ्कुमप्रभैः ॥ १६-२१४ ॥ माषान्नभरितं नानारसपानविराजितम् । घृतक्षीरेण भरितं चतुर्मुद्राविराजितम् ॥ १६-२१५ ॥ संकल्प्य परमेशान्यै नित्यहोमविधिं चरेत् । मूलेन प्राणसहिता आहुतीः पञ्च होमयेत् ॥ १६-२१६ ॥ षडाहुतीः षडङ्गानां नित्यहोमः प्रकीतीतः । उपविश्याऽऽसने रम्ये वामभागे ततः परम् ॥ १६-२१७ ॥ वहत्करोर्ध्वपुटतः साधको भूमिजानुकः । मण्डलं चतुरस्रं तु तन्मध्ये विलिखेत्प्रिये ॥ १६-२१८ ॥ त्रिकोणमध्ये व्योमाख्यं मण्डलं पूजयेत्ततः । व्यापकान्ते मण्डलाय हृदन्तो वाग्भवं परम् ॥ १६-२१९ ॥ मुखे कृत्वा पूजनीयं मण्डलं मनुना प्रिये । एतन्मण्डलमभ्यर्च्य मण्डलानां चतुष्टयम् ॥ १६-२२० ॥ ईशानवह्निनैरृत्यवायुकोणेषु पूर्ववत् । मण्डलानि निधायाथ पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये ॥ १६-२२१ ॥ पूर्ववद्बलिदानं च दद्यात्सर्वसमृद्धये । बटुकाय महेशानि योगिनीभ्यश्च वल्लभे ॥ १६-२२२ ॥ क्षेत्रपालगणेशाभ्यां पूर्ववद्बलिमुत्सृजेत् । वामभागे कृतस्याथ मण्डलस्योपरि क्षिपेत् ॥ १६-२२३ ॥ आधारं पूजयेत्तत्र पात्रं चान्नोदकान्वितम् । सकारणं मन्त्रयित्वा सर्वभूतबलिं हरेत् ॥ १६-२२४ ॥ षोडशार्णेन मनुना त्रिवारं वीरवन्दिते । तारं च भुवनेशानि सर्वविघ्नपदं ततः ॥ १६-२२५ ॥ कृद्भ्यश्च सर्वभूतेभ्यो हुंकारं वह्निवल्लभाम् । समुच्चरन्बलिं दद्यान्मुद्रया तत्त्वसंज्ञया ॥ १६-२२६ ॥ बलिपञ्चकमाख्यातं सर्वरक्षाकरं सताम् । एकत्र वा पञ्च बलीन्दद्याद्व्यापकमण्डले ॥ १६-२२७ ॥ वामभागे स्थितो देवि सर्वविघ्नहरो भवेत् । चक्रमभ्यर्च्य सकलं विधिवत्परमेश्वरि । श्रीगुरोः कृपया देवि सर्वज्ञः सर्वतत्त्ववित् ॥ १६-२२८ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे उमामहेश्वरसंवादे श्रीविद्यायजन-- विधिर्नाम षोडशः पटलः ॥ १६ ॥ </poem> == सप्तदशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- देवदेव महादेव अश्रुतार्थं महेश्वर । षोडशाक्षरविद्यायाः श्रीचक्रविधिमुत्तमम् ॥ १७-१ ॥ जपादिकं च यत्सर्वमेकैकाक्षरसाधनम् । कथयस्व महेशान यद्यहं तव वल्लभा ॥ १७-२ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु सर्वांगसुभगे श्रीविद्याविधिमुत्तमम् । यस्य विज्ञानमात्रेण कर्ता हर्ता स्वयं विभुः ॥ १७-३ ॥ अनेन विधिना यत्र श्रीचक्रं क्रमसंयुतम् । पूज्यते तत्र सकलं वशी कुर्यान्न संशयः ॥ १७-४ ॥ नगरं वशमायाति देशमण्डलमद्रिजे । योषितः सकला वश्या ज्वलत्कामाग्निपीडिताः ॥ १७-५ ॥ विद्याविमूढहृदयाः साधकन्यस्तमानसाः । तद्दर्शनेन देवेशि जायन्ते सर्वयोषितः ॥ १७-६ ॥ अक्षमालां समाश्रित्य मातृकावर्णरूपिणीम् । अथ मुक्ताफलमयी वाङ्मोक्षफलदायिनी ॥ १७-७ ॥ सर्वसिद्धप्रदा नित्यं सर्वराजवशंकरी । यथा मुक्ताफलमयी तथा स्फटिकनिमीता ॥ १७-८ ॥ रुद्राक्षमालिका मोक्षे सर्वसंपत्समृद्धिदा । प्रवालमाला वश्ये तु सर्वकार्यार्थसाधिका ॥ १७-९ ॥ माणिक्यमाला फलदा साम्राज्यफलदायिनी । पुत्रजीवकमाला तु विद्यालक्ष्मीप्रदा सताम् ॥ १७-१० ॥ पद्माक्षमालया लक्ष्मीर्जायते महती परा । रक्तचन्दनमाला तु सर्वभोगप्रदायिनी ॥ १७-११ ॥ अक्षमालां प्रपूज्याथ चन्दनेन विलेपिताम् । समाश्रित्य जपेद्विद्यां लक्षमात्रं यदा बुधः ॥ १७-१२ ॥ योषितो भ्रमयन्त्येव मनस्तस्य सुनिश्चलम् । तदा द्वितीयलक्षं तु प्रजपेत्साधकोत्तमः ॥ १७-१३ ॥ पातालतलनागेन्द्रकन्यकाः क्षोभयन्ति तम् । तासां कटाक्षजालैस्तु न मोहं याति साधकः ॥ १७-१४ ॥ तदा लक्षत्रयं कुर्यात्साधकः स्थिरमानसः । तृतीयलक्षे संप्राप्ते द्रावयन्ति सुराङ्गनाः ॥ १७-१५ ॥ अभिमानेन सौन्दर्यात्सौभाग्यमदकारिणः । साधकं द्रावयन्त्येव ततश्चासौ मनस्थिरः ॥ १७-१६ ॥ तदा लक्षत्रयं साधु सर्वपापनिकृन्तनम् । एवं लक्षत्रयजपेद् व्रतस्थः स्वस्थमानसः ॥ १७-१७ ॥ संक्षोभयति भूर्लोकस्वर्लोकततलवासिनः । पुरुषा योषितो वश्याश्चराचरमपि प्रिये ॥ १७-१८ ॥ गोरोचनादिभिर्द्रव्यैश्चक्रराजं समालिखेत् । अतीव सुन्दरं रम्यं तन्मध्ये प्रतिमां वराम् ॥ १७-१९ ॥ ज्वलन्तीं नामसहितां महाबीजविदभीताम् । चिन्तयेत्तु ततो देवि योजनानां सहस्रशः ॥ १७-२० ॥ अदृष्टपूर्वा देवेशि श्रुतमात्राऽपि दुर्लभा । राजकन्याऽथ वा चार्वी भयलज्जाविवजीता ॥ १७-२१ ॥ आयाति साधकं सम्यग्मन्त्रमूढा सती प्रिये । चक्रमध्यगतो भूत्वा साधकश्चिन्तयेद्यदा ॥ १७-२२ ॥ उद्यत्सूर्यसहस्राभमात्मानमरुणं तथा । साध्यमप्यरुणीभूतं कृत्वा मन्त्रं जपेद्बुधः ॥ १७-२३ ॥ अनेन क्रमयोगेण स्वयं कन्दर्परूपवान् । सर्वसौन्दर्यसुभगः कामिनीवल्लभो भवेत् ॥ १७-२४ ॥ सर्वलोकेषु सुभगः सर्वलोकवशंकरः । सर्वरक्तोपचारैस्तु मुद्रासनद्धविग्रहः ॥ १७-२५ ॥ चक्रं प्रपूरयेद्यस्तु यस्य नाम विदभीतम् । स भवेद्दासवद्देवि धनाढ्ये वाऽपि भूपतिः ॥ १७-२६ ॥ चक्रमध्यगतं कुर्यान्नाम यस्यास्तु योषितः । अदृष्टाया महेशानि योनिमुद्राधरो बुधः ॥ १७-२७ ॥ हठादानयते शीघ्रं यक्षिणीं राजकन्यकाम् । नागकन्यांसाप्सरसं खेचरीं वा सुराङ्गनाम् ॥ १७-२८ ॥ विद्याधरीं दिव्यरूपामृषिकन्यां रिपुस्रियम् । मदनोद्भवसंतापां स्फुरज्जघनमण्डलाम् ॥ १७-२९ ॥ कामबाणप्रभिन्नान्तःकरणां लोलचक्षुषाम् । महाकामकलाध्यानयोगात्तु सुरवन्दिते ॥ १७-३० ॥ क्षोभयेत्स्वर्गभूर्लोकपातालतलयोषितः । रोचनाभागमेकं तु भागमेकं तु कुङ्कुमम् ॥ १७-३१ ॥ अथ भागद्वयं देवि चन्दनं मर्दयेत्समम् । एकत्र तिलकं कुर्यात् त्रैलोक्यवशकारिणम् ॥ १७-३२ ॥ अष्टोत्तरशतावृत्त्या मन्त्रयित्वा वशं नयेत् । राजानं नगरं ग्रामं तेन यद्यत्प्रद्दश्यते ॥ १७-३३ ॥ मन्त्रिणा परमेशानि तत्सर्वं तस्य वश्यगम् । ताम्बूलं धूपमुदकं पत्रं पुष्पं फलं दधि ॥ १७-३४ ॥ दुग्धं घृतं चूर्णमन्नं वस्त्रं कर्पूरमेव च । कस्तूरी घुसृणं चैलां लवङ्गं जातिपत्रकम् ॥ १७-३५ ॥ फलं वा वस्तु यद्यत्तु सकलं परमेश्वरि । शतमष्टोत्तरं जप्त्वा यस्मै कस्मै प्रयच्छति ॥ १७-३६ ॥ स वश्यो जायते देवि नात्र कार्या विचारणा । स्त्रियस्तु सकला वश्या दासीभूता भवन्ति हि ॥ १७-३७ ॥ जगत्कर्षणमेतत्तु कथितं नान्यथा भवेत् । रहस्यस्थानके मन्त्री लिखेद्रोचनया भुवि ॥ १७-३८ ॥ चारुशृङ्गारवेषाढ्यां सर्वाभरणभूषिताम् । प्रतिमां सुन्दरां गीतां विलिख्य सुमनोहराम् ॥ १७-३९ ॥ तद्भालकण्ठहृन्नाभिजन्ममण्डलयोजिताम् । जन्मनाममहाविद्यामङ्कुशान्तवीदभीताम् ॥ १७-४० ॥ सर्वसन्धिषु देहस्य मदनाक्षरमालिखेत् । लीनं दाडिमपुष्पाभं चिन्तयेद्देहसन्धिषु ॥ १७-४१ ॥ तदाशाभिमुखो भूत्वा स्वयं देवीस्वरूपकः । मुद्रां तु क्षोभिणीं बद्ध्वा मन्त्रमष्टशतं जपेत् ॥ १७-४२ ॥ नियोज्य मदनागारे चन्द्रसूर्यकलात्मके । ततो विकलसर्वाङ्गी कामबाणैः प्रपीडिताम् ॥ १७-४३ ॥ अनन्यमानसां प्रेमभ्रममाणानां मदालसाम् । एवमाकर्षयेन्नारीं योजनानां शतादपि ॥ १७-४४ ॥ मातृकां विलिखेच्चक्रबाह्यतः सकलां प्रिये । भूर्जपत्रे स्वर्णपत्रे रौप्यपत्रेऽथ ताम्रजे ॥ १७-४५ ॥ अवध्यः सर्वजन्तूनां व्याघ्रादीनां विशेषतः । तथैव मातृकायुक्तस्वसंज्ञाचक्रमण्डितः । कर्पूरकुङ्कुमाद्यैस्तु अजरामरतां लभेत् ॥ १७-४६ ॥ अनेन विधिना देवि रोचनागरुकुङ्कुमैः ॥ १७-४७ ॥ विलिखंश्चक्रयोगेण साध्यनाम वरानने । विदभीतं स्वनाम्ना तु यस्मिन्कस्न्निपि स्थितम् ॥ १७-४८ ॥ स्थावरं जङ्गमं चापि सकलं जनमण्डलम् । वशी कुर्यान्महेशानि पादाक्रान्तं न संशयः ॥ १७-४९ ॥ महात्रिपुरसुन्दर्याः कामकूटेन भास्वता । एकमेकमवष्टभ्य साध्यनामाक्षराणि च ॥ १७-५० ॥ बहिरप्यखिलैर्वर्णैर्मातृकायाः प्रवेष्टयेत् । हेममध्यगतं कुर्याच्छिखायां वामके भुजे ॥ १७-५१ ॥ धारयेद्यत्र कुत्रापि त्रैलोक्यवशकारकम् । राजेन्द्रमपि देवेशि दासभूतं करोति हि ॥ १७-५२ ॥ राजानो वाजिनः सर्पा गजा दुष्टा मदोत्कटाः । व्याघ्राः केसरिणो मत्ता वश्यास्तस्य भवन्ति हि ॥ १७-५३ ॥ पूर्वक्रमेण नगरनाम संदर्भ्य शैलजे । मध्ये चतुष्पथे वाऽपि चतुदीक्षु निधापयेत् ॥ १७-५४ ॥ महाक्षोभो योषितां तु जनानां महतामपि । तथैव सर्वदुष्टानां पुरस्थानां च जायते ॥ १७-५५ ॥ एतन्मध्यगतां पृथ्वीं सशैलवनगह्वराम् । ज्वलन्तीं सर्वराजेन्द्रमण्डितां सागराम्बराम् ॥ १७-५६ ॥ मासषट्कं चिन्तयेद्यः साक्षात्कामोपमो भवेत् । कटाक्षक्षेपमात्रेण नार्यस्तस्य वशाः प्रिये ॥ १७-५७ ॥ राजानो ब्राह्मणा वैश्याः शूद्राश्च पशवो जगत् । दृष्ट्वा त्वाकर्षयेद्देवि त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १७-५८ ॥ सपत्नान्नाशयेद्दृष्ट्वा नात्र कार्या विचारणा । भूतप्रेतपिशाचांश्च ज्वरांश्चातुथीकादिकान् ॥ १७-५९ ॥ शूलगूल्मादिरोगांश्च दृष्ट्वा नाशयते क्षणात् । एतत्सिन्दूरसुभगं रात्रौ संपूजितं प्रिये ॥ १७-६० ॥ योजनानां शताद्वाऽपि सम्यगाकर्षयेस्रियम् । यदा दिक्षु विदिक्ष्वेवं दिविष्ठानपि सुन्दरि ॥ १७-६१ ॥ वशमानयते शीघ्रं सपुत्रपशुबान्धवान् । भूर्जपत्रे समालिख्य रोचनागरुकुङ्कुमैः ॥ १७-६२ ॥ तन्मध्ये नगर देशं मण्डलं खण्डमेव च । नाम्ना विदभीतं स्वस्य पूजयित्वा यथाविधि ॥ १७-६३ ॥ भूमिमध्यगतं कृत्वा त्रैलोक्यं वशमानयेत् । अथ वा धारयेत्कण्ठे शिखायां बाहुमूलके ॥ १७-६४ ॥ यत्र कुत्र स्थितं भद्रे क्षोभयेन्नगरं महत् । अर्कक्षीरेण संयुक्तं धत्तूरकरसं तथा ॥ १७-६५ ॥ रोचनाकुङ्कुमे चैव लाक्षालक्तकसंयुतम् । कस्तूरीचन्द्रसंयुक्तमेकीकृत्य ततः परम् ॥ १७-६६ ॥ चक्रमेतत्समालिख्य यस्य नाम्ना महेश्वरि । तस्य व्याघ्रगजव्याधिरिपुसर्पभयादिकम् ॥ १७-६७ ॥ चोरग्रहजलारिष्टशाकिनीडाकिनीभयम् । भयं न विद्यते देवि परमन्त्राभिचारजम् ॥ १७-६८ ॥ नित्यं संधारयेद्देवि कालमृत्युं विनाशयेत् ॥ १७-६९ ॥ अथवा मध्यगां देवीं त्रिकोणोभयमध्यगाम् । अथ स्वनामसंयुक्तां रोचनाकुङ्कुमाङ्किताम् ॥ १७-७० ॥ निधापयेच्च सप्ताहाद्दासवत्ंकिकरो भवेत् । पीतद्रव्यैः समालिख्य पीतपुष्पैः समर्चयेत् ॥ १७-७१ ॥ पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा स्तम्भयेत्सर्ववादिनः । सहस्रवदनो देवि मूढो भवति तत्क्षणात् ॥ १७-७२ ॥ नाम्ना यस्य स वाग्ग्मी हि पाषाण इव जायते । चक्रं विलिख्य देवेशि महानीलीरसेन तु ॥ १७-७३ ॥ नाम संयोज्य विधिवद्दक्षिणाभिमुखो बुधः । वह्नौ दग्ध्वा महेशानि मारणं वैरिणां प्रिये ॥ १७-७४ ॥ महिषाश्वपुरीषाभ्यां सम्यगाधृष्य शैलजे । गोमूत्रेण च संलिख्य नामसंदर्भ्य पूर्ववत् ॥ १७-७५ ॥ क्षिप्त्वाऽऽरनालमध्यस्थं विद्वेषणकरं भवेत् । कृत्वा रोचनया नाम काकपक्षस्य मध्यगम् ॥ १७-७६ ॥ लम्बमानं तदाकाशे शत्रूच्चाटनकारकम् । महानीलीरोचनाभ्यां दुग्धलाक्षारसेन हि ॥ १७-७७ ॥ विलिख्य धारयेन्मन्त्री सर्ववर्णान्वशं नयेत् । अनेनैव विधानेन स्थापयेद्वारिमध्यगम् ॥ १७-७८ ॥ तेनोदकेन संस्नातः पीतं तत्सर्ववश्यकृत् । सौभाग्यं जायते तेन पानीयेन न संशयः ॥ १७-७९ ॥ एतन्मध्यगतां पृथ्वीं नगरीं वा सुलोचने । सप्ताहात्क्षोभयेत्सम्यग्ज्वलमानां विचिन्तयेत् ॥ १७-८० ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि महापातकनाशनम् । शिवां संपूजयेद्देवि सुगन्धैः कुसुमैः प्रिये ॥ १७-८१ ॥ महापातकयुक्तात्मा तत्क्षणात्पापहा भवेत् । शमीदूर्वाङ्कुराश्वत्थपलाशैरथ वाऽर्कजैः ॥ १७-८२ ॥ मासेन हन्ति कलुषं सप्तजन्मकृतं नरः । पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा पीतद्रव्यैः समर्चयेत् ॥ १७-८३ ॥ पीतस्थाने समालिख्य स्तम्भयेत्सर्ववादिनः । उत्तराशामुखो भूत्वा सिन्दूररजसा लिखेत् ॥ १७-८४ ॥ पूजयेद्विधिवद्विद्वान् सर्वलोकं वशं नयेत् । पश्चिमाभिमुखो भूत्वा चन्दनेन समालिखेत् ॥ १७-८५ ॥ संपूज्य विधिवद्विद्वान् सर्वयोषिन्मनो हरेत् । वल्लभो जायते देवि दासीमिव वशं नयेत् ॥ १७-८६ ॥ यमाशाभिमुखो भूत्वा चक्रे कृष्णं यदाऽर्चयेत् । यस्य नामाङ्कितं तस्य मन्त्रहानिः प्रजायते ॥ १७-८७ ॥ अग्निराक्षसवायव्यशम्भुकोणेषु पूजितम् । पूर्ववत्परमेशानि क्रमेण परिपूजितम् ॥ १७-८८ ॥ स्तम्भविद्वेषणव्याधिशत्रूच्चाटकरं भवेत् । रोचनालिखितं चक्रं क्षीरमध्ये क्षिपेद्बुधः ॥ १७-८९ ॥ सर्ववश्यकरं देवि भवत्येव न संशयः । गोमूत्रमध्यगं सम्यक्शत्रूच्चाटकरं भवेत् ॥ १७-९० ॥ तैलस्थं चक्रराजं तद्विद्वेषणकरं भवेत् । ज्वलज्ज्वलनमध्यस्थं शत्रुनाशकरं भवेत् ॥ १७-९१ ॥ यदेकान्ते चतुर्मार्गे सिन्दूररजसा लिखेत् । सर्वबाह्यत आरभ्य यावन्मध्यं महेश्वरि ॥ १७-९२ ॥ आकारादिक्षकारान्तां मातृकां तत्र विन्यसेत् । पूजयेद्रात्रिसमये कुलाचारक्रमेण तु ॥ १७-९३ ॥ साधकः खेचरो देवि जायते नात्र संशयः । गिरावेकतरौ तद्वदर्चयेत्कुलमार्गतः ॥ १७-९४ ॥ अजरामरतां लब्ध्वा सुखी भवति मान्त्रिकः । श्मशाने पूजयेच्चक्रं महाभूतदिने बुधः ॥ १७-९५ ॥ पूर्वक्रमेण विधिवत्साधकः स्थिरमानसः । खड्गसिद्धिं च मनःसिद्धिं च गुटिकामपि ॥ १७-९६ ॥ पादुकां वेतालसिद्धिं च मनःसिद्धिं च धातुदाम् । महाविवरसिद्धिं च यक्षिणीचेटकोद्भवाम् ॥ १७-९७ ॥ सर्वं तल्लभते मन्त्री नात्र कार्या विचारणा । अथ वक्ष्ये महेशानि श्रीविद्यापूजनं महत् ॥ १७-९८ ॥ ब्रह्महत्यादिदोषाणां पुरश्चरणमुत्तमम् । रक्तपद्मैर्महेशानि पूजयेच्चक्रमुत्तमम् ॥ १७-९९ ॥ समस्तरश्मिसहितं नित्याम्नायपुरस्कृतम् । कुलाचारक्रमाद्देवि कर्पूरक्षोदमण्डितम् ॥ १७-१०० ॥ मासमात्रेण देवेशि महापातककोटयः । जन्मान्तरकृता सर्वा नाशयेन्नात्र संशयः ॥ १७-१०१ ॥ लक्ष्मीस्तस्य गृहे रम्या सुस्थिरा सुरवन्दिते । जपापुष्पैर्महेशानि पूर्ववत्पूजयेच्छिवाम् ॥ १७-१०२ ॥ मासमात्रं क्रमेणैव पूर्ववत्परमेश्वरि । ब्रह्महत्यादिपापांश्च पूर्वजन्मकृतान्प्रिये ॥ १७-१०३ ॥ नाशयेन्नात्र संदेहो धनवाञ्जायते बुधः । केतकैस्तरुणैः पत्रैः पूर्ववत्पूजयेत्प्रिये ॥ १७-१०४ ॥ उपपातकसंघांश्च मासमात्रेण नाशयेत् । सौभाग्यमतुलं तस्य जायते नात्र संशयः ॥ १७-१०५ ॥ शतपत्रैर्मनोरम्यैः पूजयेन्मासमात्रकम् । पूर्ववत्परमेशानि पूर्वपापं विनाशयेत् ॥ १७-१०६ ॥ चम्पकैः सुमनोरम्यैः पूर्ववत्पूजयेच्छिवाम् । मासमात्रेण हन्त्येव पातकाञ्शतजन्मजान् ॥ १७-१०७ ॥ सौभाग्यवान्भवेन्मन्त्री त्रिपुरायाः प्रसादतः । श्वेतपद्मैर्महेशानि महद्भिः पूजयेत्पराम् ॥ १७-१०८ ॥ पूर्ववन्नाशयेत्पापं विंशज्जन्मभवं प्रिये । मासमात्रेण सकलं मोक्षस्तस्य करे स्थितः ॥ १७-१०९ ॥ बन्धूककुसुमैर्देवि मासमात्रं प्रपूजयेत् । त्रैलोक्यं वशगं तस्य पूर्वपापं दहेद्बुधः ॥ १७-११० ॥ बिल्वपत्रैश्च जलजैः सहैव परिपूजयेत् । पूर्ववत्परमेशानि मासमात्रं प्रसन्नधीः ॥ १७-१११ ॥ समृद्धिमान् भवेद्देवि सर्वपापहरः सदा । मल्लिकामालतीजातीकुन्दैश्च शतपत्रकैः ॥ १७-११२ ॥ श्वेतोत्पलैमीश्रितैस्तु पूजयेन्मासमात्रकम् । कुलाचारक्रमेणैव पातकं शतजन्मजम् ॥ १७-११३ ॥ ब्रह्महत्यादिजनितं नाशयेन्नात्र संशयः । मुक्तिस्तस्य करे देवि वाचा जीवसमो भवेत् ॥ १७-११४ ॥ अगस्त्यबाणबन्धूकजपारक्तोत्पलैः प्रिये । पूर्वक्रमेण संपूज्य मासमात्रं प्रसन्नधीः ॥ १७-११५ ॥ पातकं नाशयेन्मन्त्री साक्षात्कामसमो भवेत् । चम्पकैः पाटलैर्दैवि बकुलैर्नागकेसरैः ॥ १७-११६ ॥ कह्लारैः सिन्दुरै रम्यैः पूर्ववत्पूजयेत्क्रमात् । सौभाग्यमतुलं तस्य मासमात्रेण जायते ॥ १७-११७ ॥ पापं विनाशयेद्देवि यदि जन्मसहस्रजम् । इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्याप्रयोगविधिर्नाम सप्तदशः पटलः ॥ १७ ॥ </poem> == अष्टादशः पटलः == <poem> अथाष्टादशः पटलः ईश्वर उवाच -- रत्नपूजाविधानं तु कथयामि तवानघे । पुष्पाणि रचयेद्देवि माणिक्यरचितानि हि ॥ १८-१ ॥ तैस्तु पूजा प्रकर्तव्या चक्रराजस्य पूर्ववत् । नानापुष्पैः सुगन्धैश्च कर्पूरक्षोदचन्दनैः ॥ १८-२ ॥ एकविंशतिरात्रेण विंशतिं धरणीभुजाम् । दासीभूतां करोत्येव महारोगांश्च नाशयेत् ॥ १८-३ ॥ सूर्यवत्कान्तिमान्मन्त्री जायते नात्र संशयः । मुक्तारत्नैश्च रचयेत्स्वर्णपुष्पाणि सुन्दरि ॥ १८-४ ॥ तैस्तु पूजा प्रकर्तव्या नानापुष्पैश्च पूर्ववत् । एकविंशतिरात्रेण राजपत्न्यो वशाः प्रिये ॥ १८-५ ॥ कलाकान्तियुतो देवि जायते सुभगः क्षितौ । प्रवालघटितैः स्वर्णपुष्पैस्तु बहुभिर्यजेत् ॥ १८-६ ॥ पूर्ववत्परमेशानि कुलाचारक्रमेण तु । पुष्पैश्च विविधैर्देवि त्रिःसप्ताहात्सुरेश्वरि ॥ १८-७ ॥ क्रूरास्तस्य वशाः सर्वे वैरिवर्गान्विनाशयेत् । तथा मरकतक्षिप्तस्वर्णपुष्पैस्तु पूजयेत् ॥ १८-८ ॥ एकविंशतिरात्रेण नानापुष्पैः क्रमं यजेत् । विबुधास्तस्य वरदा वैरी नश्यति नान्यथा ॥ १८-९ ॥ पुष्परागमहारत्नघटितैः स्वर्णनिमीतैः । कुसुमैः पूजयेच्चक्रं त्रिःसप्ताहात्सुरेश्वरि ॥ १८-१० ॥ सुरास्तस्य वशा देवि बृहस्पतिसमो भवेत् । सुवर्णरचितैः पुष्पैर्वज्रकेयूरराजितैः ॥ १८-११ ॥ एकविंशतिरात्रेण मोहयेज्जगतीमिमाम् । दैवदैत्या वशास्तस्य जायन्ते नात्र संशयः ॥ १८-१२ ॥ इन्द्रनीलमयैः स्वर्णपुष्पैश्चक्रं समर्चयेत् । एकविंशतिरात्रेण तथा नीलैश्च नीरजैः ॥ १८-१३ ॥ वैरिणो नाशमायान्ति शेषा वश्या भवन्ति हि । गोमेदेघटितैः पुष्पैः सुवर्णस्य यजेद्बुधः ॥ १८-१४ ॥ किंशुकैश्च कुसुमैश्च पूर्ववत्परमेश्वरि । सप्ताहाद्वैरिणो वश्या घातस्तेषु प्रजायते ॥ १८-१५ ॥ त्रिःसप्ताहान्महापापसंचयं नाशयेत्प्रिये । क्रव्यादजीवा वश्या हि भवन्त्येव न संशयः ॥ १८-१६ ॥ वैदूर्यघटितैः स्वर्णपुष्पैरभ्यर्चयेत्क्रमम् । चम्पकादिभिरभ्यर्च्य त्रैलोक्यं स्तम्भयेत्क्षणात् ॥ १८-१७ ॥ एकविंशतिभिर्वारैः सर्वपापहरो भवेत् । पुष्पैः पर्युषितैर्देवि नार्चयेत्स्वर्णजैरपि ॥ १८-१८ ॥ निर्माल्यभूतैः कुसुमैरुच्छिष्टैः परमेश्वरि । नवरत्नमयैः स्वर्णपुष्पैर्यदि शिवांं यजेत् ॥ १८-१९ ॥ तदा देवा मनुष्याश्च पन्नगा राक्षसादयः । सर्वे वश्या भवन्त्येव त्रिःसप्ताहान्न संशयः ॥ १८-२० ॥ जन्मकोटिभवं पापं नाशयेन्नात्र संशयः । स्वर्णरत्नमयैः पुष्पैर्नवरत्नैः प्रपूजयेत् ॥ १८-२१ ॥ तदाऽश्वमेधदशकं कृतं भवति शैलजे । स्वर्णरत्नादिपूर्णत्वं यदा नास्ति तदा शृणु ॥ १८-२२ ॥ तैरेव पुष्पैः पूजा तु कर्तव्या साधकोत्तमैः । यद्यत्पुष्पं यत्र यत्र दत्तं तत्तत्सुरेश्वरि ॥ १८-२३ ॥ तत्र तत्र प्रदातव्यं न दातव्यं यथेच्छया । अलंकारस्वरूपेण पूजयेच्चक्रनायकम् ॥ १८-२४ ॥ केवलं स्वर्णपुष्पैस्तु त्रैलोक्यं स्तम्भयेच्छिवे । मासमात्रेण पापानि सप्तजन्मभवान्यपि ॥ १८-२५ ॥ नाशयेन्मोहयेत्सर्वां समुद्रवलयां धराम् ॥ १८-२६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यास्वर्णरत्नपूजाविधिविवरणं नामाष्टदशकः पटलः ॥ १८ ॥ </poem> == एकोनविंशः पटलः == <poem> अथैकोनविंशः पटलः श्रीदेव्युवाच -- त्रिपुरा परमा शक्तिस्त्रैलोक्यवशकारिणी । एतस्याः परमानन्दसाधनं कथय प्रभो ॥ १९-१ ॥ बीजत्रयस्य देवेश यद्यहं तव वल्लभा । ईश्वर उवाच -- एषा विद्या वरारोहे पारम्पर्यक्रमागता ॥ १९-२ ॥ भवबन्धं घातयन्ती संस्मृता पापहारिणी । जपान्मृत्युञ्जयेशानि ध्याता सर्वार्थसाधिका ॥ १९-३ ॥ दुःखदौर्भाग्यदारिद्र्यभयघ्नी पूजिता भवेत् । विघ्नौघशमनी चैव हवनान्नात्र संशयः ॥ १९-४ ॥ पृथग्बीजत्रयस्याहं साधनं कथयामि ते । शुभ्राम्बरपरीधानो गन्धकर्पूरमण्डनः ॥ १९-५ ॥ मुक्ताफलस्फुरद्रूपभूषणः शुभ्रमाल्यधृत् । शुभ्रमन्दिरसंविष्टो ब्रह्मचर्यसमन्वितः ॥ १९-६ ॥ पूजयेच्छुभ्रकुसुमैर्नैवेद्यमपि सूज्ज्वलम् । पायसं घृतसंपन्नं तथाऽमृतफलौदनम् ॥ १९-७ ॥ घृतमोदकसंपन्नं नानाशुभ्रान्नपूरितम् । नैवेद्यं दर्शयेद्देव्यै वागीश्वर्यै सुरेश्वरि ॥ १९-८ ॥ उपचारैः सुशुभ्रैश्च साधयेन्मोक्षवाङ्मयम् । वाग्भवाख्यां जपेद्विद्यां वागीशीं संस्मरन्बुधः ॥ १९-९ ॥ कर्पूरधवलां शुभ्रपुष्पाभरणभूषिताम् । अत्यन्तशुभ्रवसनां वज्रमौक्तिकभूषणाम् ॥ १९-१० ॥ मुक्ताफलामलमणिजपमालालसत्कराम् । पुस्तकं वरदानं च दधतीमभयप्रदाम् ॥ १९-११ ॥ एवं ध्यायेन्महेशानि सर्वविद्याधिपो भवेत् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं स्रवत्पीयूषवषीणीम् ॥ १९-१२ ॥ तस्माज्ज्योतिर्मयीं ध्यायेज्जिह्वां दीपस्वरूपिणीम् । पाषाणेन समो वाऽपि मूर्खो जीवसमो भवेत् ॥ १९-१३ ॥ अथ कामकलाशक्तिसाधकः परमेश्वरि । रक्तालंकारसुभगो रक्तगन्धानुलेपनः ॥ १९-१४ ॥ रक्तवस्त्रावृतः सम्यङ्मध्ये कामकलात्मना । रक्तपुष्पैश्च विविधैः कुङ्कुमादिभिरर्चयेत् ॥ १९-१५ ॥ मूलादिब्रह्मपर्यन्तं स्फुरद्दीपस्वरूपिणीम् । बन्धूककुसुमाकारकान्तिभूषणभूषिताम् ॥ १९-१६ ॥ इक्षुकोदण्डपुष्पेषुवरदाभयसत्कराम् । तदीयकायसिन्दूरभरितं भुवनत्रयम् ॥ १९-१७ ॥ चिन्तयेत्परमेशानि त्रैलोक्यं मोहयेत्क्षणात् । राजानो वशमायान्ति पन्नगा राक्षसाः सुराः ॥ १९-१८ ॥ कन्दर्प इव देवेशि योषितां मानहारकः । मनश्चिन्तितयोषित्तु दासीव वशगा भवेत् ॥ १९-१९ ॥ चलच्चलेन्दुसंकाशां तरुणारुणविग्रहाम् । चिन्तयेद्योषितां योनौ क्षोभयेत्सुरसुन्दरीः ॥ १९-२० ॥ किं पुनर्मानुषीर्देवि त्रैलोक्यमपि मोहयेत् । एषैव चिन्तिता देवी सिन्दूराभा हृदि क्षणात् ॥ १९-२१ ॥ आकर्षयेत्तदा शीघ्रं रम्भां वाऽपि तिलोत्तमाम् । रक्तवर्णां स्त्रियं ध्यात्वा तदीयसहसत्तमः (?) ॥ १९-२२ ॥ तस्या र्मूध्नि स्मरेद्बीजान्स्रवत्पीयूषवषीणीम् । ध्यायन्संमोहयेद्देवि मदनोत्तप्तमानसाम् ॥ १९-२३ ॥ क्षणमात्रेण वेशि त्रैलोक्यं वशमानयेत् । एतत्कामकलाध्यानात्पञ्च कामा वरानने ॥ १९-२४ ॥ मोहयन्ति जगत्सर्वं प्रयोगं शृणु पार्वति । पूर्वोक्तकामा देवेशि ज्ञातव्याः पञ्चसंज्ञकाः ॥ १९-२५ ॥ विदर्भ्याद्येन कामेन मन्मथान्तर्गतं कुरु । कन्दर्पसंपुटं कृत्वा कोणगर्भगतं ततः ॥ १९-२६ ॥ मकरध्वजसंज्ञं तु सर्वमेतद्वरानने । मीनकेतुगतं कुर्यान्मोहयेज्जगतीमिमाम् ॥ १९-२७ ॥ त्रैलोक्यमोहनं नाम योगोऽयं परिकीतीतः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि शक्तिबीजस्य साधनम् ॥ १९-२८ ॥ सृष्टिसंहारपर्यन्तं शरीरे चिन्तयेत्पराम् । स्रवत्पीयूषधाराभिर्वर्षन्तीं विषहारिणीम् ॥ १९-२९ ॥ हेमप्रभाभासमानां विद्युन्निकरसुप्रभाम् । स्फुरच्चन्द्रकलापूर्णकलशं वरदाभयौ ॥ १९-३० ॥ ज्ञानमुद्रां च दधतीं साक्षादमृतरूपिणीम् । ध्यायन्विषं हरेन्मन्त्री नानाकारव्यवस्थितम् ॥ १९-३१ ॥ एतस्याः स्मरणाद्देवि नीलकण्ठत्वमागतः । अहं मृत्युञ्जयो भूत्वा विचरामि जले स्थले ॥ १९-३२ ॥ वैनतेयसमो मन्त्री विषभारसहस्रनुत् । भूतप्रेतपिशाचांश्च नाशयेद्रोगसंचयम् ॥ १९-३३ ॥ चातुथीकज्वरान्सर्वानपस्मारांश्च नाशयेत् । अथ त्रिकूटा सम्पूर्णा महात्रिपुरसुन्दरी ॥ १९-३४ ॥ चिन्तिता साधकस्याऽऽशु त्रैलोक्यवशकारिणी । क्रमेण नाभिहृद्वक्त्रमण्डलस्थाऽरुणप्रभा ॥ १९-३५ ॥ पद्मरागमणिस्वच्छा चिन्तनात्सुरवन्दिते । तस्याष्टगुणमैश्वर्यं सौभाग्यं च प्रजायते ॥ १९-३६ ॥ तन्नाम संस्मरन्मन्त्री योगिनीनां भवेत्प्रियः । मातृचक्रं तस्य काये तेन सार्धं सुखी भवेत् ॥ १९-३७ ॥ पुत्रवान् देवदेवेशि मन्त्री ध्यानान्न संशयः । यदा चक्रस्थिता पूर्णा खेचरी सिद्धिदायिनी ॥ १९-३८ ॥ चतुःषष्टिर्यतः कोट्यो योगिनीनां महौजसाम् । चक्रमेतत्समाराध्य संस्थिता वीरवन्दिते ॥ १९-३९ ॥ आदौ संबन्धिनि पदे बीजाष्टकं बहिः । कलां ध्यात्वाऽङ्गनासङ्गे कामराज इवापरः ॥ १९-४० ॥ पाशाङ्कुशधनुर्बाणैर्मादनैर्मोहयेत्प्रिये । त्रैलोक्यसुन्दरीं देवीं किं पुनर्मर्त्ययोषितः ॥ १९-४१ ॥ तथैव शक्तिसंबन्धशस्त्रैस्तन्मयविग्रहः । सिद्धगन्धर्वदेवांश्च वशी कुर्यान्न संशयः ॥ १९-४२ ॥ एतामाराध्य देवेशि कामः सौभाग्यसुन्दरः । हरिश्च परमेशानि त्रिपुरासाधनात्प्रिये ॥ १९-४३ ॥ त्रैलोक्यमोहनो भूत्वा स्थितिकर्ताऽभवत्सदा । एतत्समाराधनेन ब्रह्मा सृष्टिकरोऽभवत् । चन्द्रसूर्यौ वरारोहे सृष्टिसंहारकारकौ ॥ १९-४४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रेत्रिपुराबीजत्रयसाधनविधि-- र्नामैकोनविंशः पटलः ॥ १९ ॥ </poem> == विंशः पटलः == <poem> श्रीदेव्युवाच -- जपहोमविधिं ब्रूहि येन विघ्नं विनाशयेत् । साधकानां हिताय त्वं वद शंकर सुव्रत ॥ २०-१ ॥ ईश्वर उवाच -- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि जपहोमविधिं प्रिये । चक्रं समर्चयेद्देवि सकलं नियतव्रतः ॥ २०-२ ॥ बाह्यं मध्यगतं वाऽपि मध्यं वा चक्रमर्चयेत् । उपचारैः समाराध्य सहस्रं प्रजपेच्छुचिः ॥ २०-३ ॥ तदग्रे संस्थितो मन्त्री तदनन्तफलं भवेत् । ध्यात्वाऽथ वा चक्रराजमत्र पूजासमन्वितम् ॥ २०-४ ॥ जपारम्भं सुधीः कुर्यान्महापातकहा भवेत् । निगदेनोपांशुना वा मानसेनाथ वा जपेत् ॥ २०-५ ॥ निगदः परमेशानि स्पष्टवाचा निगद्यते । अव्यक्तस्तु स्फुरद्वक्त्र उपांशुः परिकीतीतः ॥ २०-६ ॥ मानसस्तु वरारोहे चिन्तनाक्षररूपवान् । निगदेन तु यज्जप्तं लक्षमात्रं वरानने ॥ २०-७ ॥ उपांशुस्मरणेनैव तुल्यं भवति शैलजे । उपांशु लक्षमात्रं तु यज्जप्तं कमलेक्षणे ॥ २०-८ ॥ मानसोच्चारणात्तुल्यमेकेन परमेश्वरि । मुद्रासंनद्धदेहः सन्पूर्वोक्तध्यानयोगतः ॥ २०-९ ॥ लक्षमात्रं जपेद्यस्तु महापापैः प्रमुच्यते । लक्षद्वयेन पापानि सप्तजन्मभवान्यपि ॥ २०-१० ॥ महापातकमुख्यानि नाशयेन्नात्र संशयः । ततो लक्षत्रयं जप्त्वा यस्तु मन्त्रं कुलेश्वरि ॥ २०-११ ॥ महापातककोटीस्तु नाशयेन्नात्र संशयः । चतुर्लक्षं जपेद्देवि स हि वागीश्वरो भवेत् ॥ २०-१२ ॥ कुबेर एव देवेशि पञ्चलक्षान्न संशयः । षड्लक्षजपमात्रेण महाविद्याधरो भवेत् ॥ २०-१३ ॥ सप्तलक्षजपान्मन्त्री खेचरीमेलको भवेत् । अष्टलक्षजपान्मन्त्री देवपूज्यो भवेन्नरः ॥ २०-१४ ॥ अणिमाद्यष्टसिद्धीनां नायको भवति प्रिये । वशगास्तस्य राजानो योषितस्तु विशेषतः ॥ २०-१५ ॥ नवलक्षप्रमाणं तु जपेत् त्रिपुरसुन्दरीम् । रुद्रमूतीः स्वयं कर्ता हर्ता साक्षान्न संशयः ॥ २०-१६ ॥ सर्ववन्द्यः सदा सर्वस्वस्थः सौभाग्यभाग्भवेत् । यत्र वा कुवचिद्भागे लिङ्गं यत्पश्चिमामुखम् ॥ २०-१७ ॥ स्वयंभूबाणलिङ्गं वा वृषशून्यं जलस्थितम् । पश्चिमायतनं चापि इतरद्वाऽपि सुव्रते ॥ २०-१८ ॥ शक्तिक्षेत्रेषु गङ्गायां नद्यां पर्वतमस्तके । पवित्रे सुस्थले देवि जपेद्विद्यां प्रसन्नधीः ॥ २०-१९ ॥ तत्र स्थित्वा जपेल्लक्षं साक्षाद्देवीस्वरूपकः । ततो भवति विद्येयं त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ २०-२० ॥ एवं जपेद्यथाशक्ति होमकर्म समारभेत् । किंशुकैर्हवनं कुर्याद्दशांशेन वरानने ॥ २०-२१ ॥ कुसुम्भकुसुमैर्दैवि मधुत्रयविमिश्रितैः । विधिनोक्तप्रकारेण विघ्नौघं नाशयेत्क्षणात् ॥ २०-२२ ॥ सर्वकामप्रदा राज्यभुक्तिमुक्तिफलप्रदा । कुण्डं विरच्य विधिवत्सर्वलक्षणलक्षितम् ॥ २०-२३ ॥ योनिकुण्डं वाक्प्रदं स्यादाकृष्टिकरणं भगम् । लक्ष्मीप्रदं वर्तुलं स्याच्चन्द्रार्धे हि त्रयं भवेत् ॥ २०-२४ ॥ नवत्रिकोणकुण्डं तु खेचरीसिद्धिदायकम् । चतुरस्रं शान्तिलक्ष्मीपुष्टिवृद्ध्यम्बुकारणम् ॥ २०-२५ ॥ षडस्रं सर्वसंपत्तिधनसौभाग्यवर्धनम् । पद्माङ्कं सर्वसंपत्तिकारणं सुरवन्दिते ॥ २०-२६ ॥ अष्टपत्रं वरारोहे समीहितफलप्रदम् । एतानि सर्वकार्याणि चतुरस्रे भवन्ति हि ॥ २०-२७ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि चतुरस्रस्य लक्षणम् । चतुरस्रं समं हस्तमात्रं विरचयेत्सुधीः ॥ २०-२८ ॥ मेखलासहितं देवि शृणु लक्षणमुत्तमम् । पञ्चदशाङ्गुलं खातं रमणीयं यथा भवेत् ॥ २०-२९ ॥ कण्ठदेशेऽङ्गुलं त्यक्त्वा नवाङ्गुलसमुन्नता । षडङ्गुलप्रविस्तारा मेखला प्रथमा भवेत् ॥ २०-३० ॥ द्वितीया मेखला देवि चतुरङ्गुलविस्तरा । सप्ताङ्गुलोच्चा कर्तव्या तृतीया मेखला ततः ॥ २०-३१ ॥ पञ्चाङ्गुलोच्चा देवेशि विस्तारे द्व्यङ्गुला भवेत् । वेदाग्निपक्षविस्तारा कर्तव्या मेखला प्रिये ॥ २०-३२ ॥ कर्तव्यमथ वा खातं द्वादशाङ्गुलसंमितम् । द्वादशाष्टतदर्धैस्तु मेखला देवि कारयेत् ॥ २०-३३ ॥ चतुरङ्गुलमायामो तथा चैवोच्चता भवेत् । कुण्डस्य पश्चिमे भागे योनिं कुर्यात्सुलक्षणाम् ॥ २०-३४ ॥ द्वादशाङ्गुलदीर्घी तु तथाऽष्टाङ्गुलविस्तराम् । अश्वत्थपर्णरूपां तु त्रिकोणां वा विचक्षणः ॥ २०-३५ ॥ अथ चैकतमे पक्षे शृणु वक्ष्ये हि लक्षणम् । अष्टादशाङ्गुलं खातं कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-३६ ॥ चतुरङ्गुलविस्तारा षडङ्गुलसमुन्नता । मेखला पूर्ववत्कार्या योनिश्चापि तथा भवेत् ॥ २०-३७ ॥ चतुवींशाङ्गुलं कुण्डं त्रिकोणं परितः पृथक् । खातं तु पूर्ववत्कुर्यात्कण्ठे हित्वाऽङ्गुलं तथा ॥ २०-३८ ॥ पूर्ववन्मेखलाः कार्या एकाऽपि च तथा भवेत् । योनिस्तद्वन्महेशानि त्रिकोणं परिकीतीतम् ॥ २०-३९ ॥ चतुरस्रेण कुण्डेन समं कुण्डं यथा भवेत् । तथा परिमितं कुर्यात्त्रिकोणादिकमद्रिजे ॥ २०-४० ॥ योनिकुण्डं योनिरूपं भगाङ्कं भगरूपकम् । कुर्यात्त्रिकोणवद्देवि चतुरस्रस्य संख्यया ॥ २०-४१ ॥ चतुर्हस्तमितं सूत्रं वर्तुलाकृति योजयेत् । वर्तुलं रचयेत्तेन खननं पूर्ववद्भवेत् ॥ २०-४२ ॥ मेखला पूर्ववद्योनिस्तथैव परिकीतीता । अर्धचन्द्रं तु कुण्डं हि परिवेषक्रमेण च ॥ २०-४३ ॥ चतुर्हस्तमितं कुर्यादर्धचन्द्रं यथा भवेत् । मेखला योनिसहिता पूर्ववत्परमेश्वरि ॥ २०-४४ ॥ नवत्रिकोणकुण्डं तु कथयामि वरानने । मध्यचक्रेण सदृशं कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-४५ ॥ मध्यत्रिकोणं देवेशि त्रिकोणमिव पूर्ववत् । मेखलारहितं तेन नवकोणं यथा भवेत् ॥ २०-४६ ॥ सन्धिभेदक्रमेणैव ततः कोणाष्टकं भवेत् । खनेत्तत्तत्प्रकारेण गणितेन यथाक्रमम् ॥ २०-४७ ॥ मेखलाः पूर्ववत्कार्यास्त्यक्त्वा कण्ठेऽङ्गुलं क्रमात् । योनिस्तथैव रचयेत्सर्वसौभाग्यवर्धनी ॥ २०-४८ ॥ अष्टपत्रं महेशानि कमलाकृति संभवेत् । चतुरस्रस्य मानेन यथा चाष्टदलं भवेत् ॥ २०-४९ ॥ एकत्र खननं चास्य कुर्यान्नेत्रसुखप्रदम् । मेखला पूर्ववत्कार्या पद्माकृतिसुखावहा ॥ २०-५० ॥ योनिस्तथैव देवेशि कुर्यात्सर्वसमृद्धये । एवं विरच्य कुण्डं हि होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०-५१ ॥ दीपस्थानं समाश्रित्य कुण्डस्य रचना भवेत् । वर्तुलं रचयेद्देवि कूर्माकृति सुलोचने ॥ २०-५२ ॥ तन्मध्ये नव कोष्ठानि कृत्वा वर्णान्समालिखेत् । मध्यकोष्ठे क्षेत्रनाम ततोऽन्यत्र समालिखेत् ॥ २०-५३ ॥ स्वरयुग्मं क्रमेणैव दिक्षु चाष्टसु योजयेत् । अवर्गः कथितो देवि कवर्गादिकसप्तमम् ॥ २०-५४ ॥ पूर्वादक्रमतो देवि कुबेरान्तं ततो लिखेत् । लक्षवर्णौ शम्भुकोणे विलिखेत्कूर्मसंज्ञके ॥ २०-५५ ॥ यस्मिन्कोष्ठे क्षेत्रनाम तन्मुखं विद्धि पार्वति । मुखस्य पार्श्वयोः पाणियुग्मं जानीहि पार्वति ॥ २०-५६ ॥ ततः पार्श्वद्वयं कुक्षिस्थानं हि सुरवन्दिते । ततः पादद्वयं विद्धि चान्ते पुच्छं प्रकीतीतम् ॥ २०-५७ ॥ मुखे कार्याणि सिध्यन्ति मनोरथशतानि हि । करस्थाने महाक्लेशः सर्वकार्यविनाशकृत ॥ २०-५८ ॥ उदरे दुःखमधिकं पादयोर्हानिरुच्यते । पुच्छे तु धनहानिश्च जायते नान्यथा भवेत् ॥ २०-५९ ॥ दीपस्थानं मया प्रोक्तं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् । दीपस्थानं पुरे पश्येद्ग्रामे वा विषयेऽपि वा ॥ २०-६० ॥ यत्र कुत्रापि वा पश्येत्कार्यसिद्धिर्भवेत्प्रिये । क्षेत्राधिपस्य नाम्ना हि दीपस्थानं विचारयेत् ॥ २०-६१ ॥ दीपस्थाने जपं कुर्याद्धोमं च फलदं सदा । कुण्डं सुलक्षणं कुर्यादीशाने मण्डपस्य च ॥ २०-६२ ॥ अङ्गुष्ठपर्वमात्रोच्चं वालुकामण्डलं कुरु । गोमयेन च संलिप्तभूम्यां सुस्थलरूपकम् ॥ २०-६३ ॥ तत्र चोल्लेखनं कुर्यात्त्रिरेखाः पश्चिमाः क्रमात् । पूर्वाग्रे विलिखेत्पश्चात्तिस्रो रेखाः प्रदक्षिणाः ॥ २०-६४ ॥ उत्तरान्तास्ततो देवि लेखनीं तत्र संक्षिपेत् । प्रोक्षणं च ततः कृत्वा सिन्दूरेण ततः परम् ॥ २०-६५ ॥ कुङ्कुमेनाथ वा देवि कर्पूररजसाऽथ वा । चूर्णेन वा हरिद्राया धान्यपिष्टेन वा प्रिये ॥ २०-६६ ॥ त्रिकोणं चैव षट्कोणं वसुपत्रं समालिखेत् । चतुरस्रं चतुर्द्वारमेवं मण्डलमालिखेत् ॥ २०-६७ ॥ मध्ये पुष्पं विनिक्षिप्य त्रिपुरेश्या वरानने । ततः स्रुवादिपात्राणां पवित्रीकरणं यजेत् ॥ २०-६८ ॥ इध्मदूर्वाश्च दर्भाश्च द्विधा कृत्वा वरानने । आज्यस्थालीं चरुस्थालीं स्थापयेद्युग्मभेदतः ॥ २०-६९ ॥ स्रुवं स्रुचं ततः पश्चात्प्रणीतां प्रोक्षणीं क्रमात् । द्वन्द्वशः परमेशानि स्थापयाधोमुखानि च ॥ २०-७० ॥ अर्ध्यपात्रस्थमुदकं गृहीत्वा प्रोक्षणीं यजेत् । त्रिधा चोत्पवनं कृत्वा प्रोक्षयेत्तेन वारिणा ॥ २०-७१ ॥ तानि सर्वाणि पात्राणि पवित्रीकरणं भवेत् । उन्मुखानि ततः कृत्वा बालया चाभिमन्त्रयेत् ॥ २०-७२ ॥ परिस्तीर्य च दूर्वाभिः कुण्डस्य परितः प्रिये । पूर्वाग्रमुत्तराग्रं च परिस्तरणमुच्यते ॥ २०-७३ ॥ स्रुवं गृहीत्वा वामेन करेण सुमुखं ततः । दुर्भाङ्कुरेण तद्वक्त्रं पश्चिमात्पूर्वदेशतः ॥ २०-७४ ॥ त्रिवारं परिमृज्याथाधस्तत्करणमानयेत् । उपरिष्टात्ततो देवि यावद्वक्त्रं तु मन्त्रयेत् ॥ २०-७५ ॥ बालयाऽथ वरारोहे पवित्राणि भवन्ति हि । मूलविद्यां समुच्चार्य कुण्डाय नम आलिखेत् ॥ २०-७६ ॥ अनेन मनुना देवि कुण्डं सम्पूजयेत्सुधीः । कामेश्वरीं कुण्डमध्ये सकामामृतुसंयुताम् ॥ २०-७७ ॥ समावाह्य च संपूज्य तद्गर्भे वह्निमानयेत् । मूलविद्यानेत्रमन्त्रार्णद्वयेन विलोकयेत् ॥ २०-७८ ॥ अस्रमन्त्रेण संरक्ष्य संपुटस्थं ततः परम् । भ्रामयेत्कुण्डपरितस्त्रिधा दक्षिणतः क्रमात् ॥ २०-७९ ॥ संपुटादग्निखण्डं तु हुंफडन्तेन संत्यजेत् । क्रव्यादंशं कोणभागे राक्षसे वीरवन्दिते ॥ २०-८० ॥ कवचेन च संपूज्य जानुभ्यामवनिं गतः । कुण्डमध्ये प्रतिष्ठाप्य कामबीजं च वह्नि च ॥ २०-८१ ॥ मूर्तये नम आलिख्य मनुना पूजयेच्छिवाम् । नाभिमण्डलदेशस्थवहन्नाडीपुटक्रमात् ॥ २०-८२ ॥ ज्ञानाग्निं बाह्यवह्निं च एकीकृत्य प्रपूजयेत् । मूलविद्यां समुच्चार्य आंसोहमिति चोच्चरेत् ॥ २०-८३ ॥ वह्निचैतन्यमुच्चार्य ङेन्तं हृन्मन्त्रसंयुतम् । अनेन मनुना गर्भे कामेश्वर्या विचिन्तयेत् ॥ २०-८४ ॥ वर्ह्नेदेहे षडङ्गानि योजयेत्सुरवन्दिते । सहस्राचीः स्वस्तिपूर्ण उत्तिष्ठ पुरुषस्तथा ॥ २०-८५ ॥ धूमव्यापी सप्तजिह्वो धनुर्धर उदाहृतः । चतुर्थ्यन्तान्षडङ्गेषु योजयेत्कमलेक्षणे ॥ २०-८६ ॥ तारं वैश्वानरप्रान्ते जातवेद इहाऽऽवह । लोहिताक्ष ततः सर्वकर्माणीति च साधय ॥ २०-८७ ॥ वह्निजायान्वितो मन्त्रो वह्निं सम्यक्समर्चयेत् । ध्यायेद्वह्निं हेमवर्णं शक्तिस्वस्तिकधारिणम् ॥ २०-८८ ॥ वरदायकशोभाढ्यं सुवर्णवरभूषणम् । एवमग्निं समभ्यर्च्य तन्मुखे कमलेक्षणे ॥ २०-८९ ॥ षट्कोणं चिन्तयेत्तत्र सप्त जिह्वाः समर्चयेत् । वह्निवायुं वामकर्णं भूषितं नादबिन्दुना ॥ २०-९० ॥ अनेन योजयेद्देवि क्रमेण रसनाः प्रिये । यकारादिसकारान्ता जिह्वाः सप्त भवन्ति हि ॥ २०-९१ ॥ पद्मरागतप्तहेमवर्णा हि सुरवन्दिते । हिरण्याख्याः शम्भुकोणे पूजयेत्सुरवन्दिते ॥ २०-९२ ॥ वैदूर्याभा सुवर्णा तु कनकाख्या ततः परम् । पूर्वकोणे समभ्यर्च्य पूजयेद्रुद्रलोहिताम् ॥ २०-९३ ॥ उद्यदादित्यसंकाशां रक्ताख्यां वह्निकोणके । नीलां नीलप्रभां देवि कृष्णाख्यां राक्षसे यजेत् ॥ २०-९४ ॥ श्वेतां मुक्ताप्रभां देवि शुभ्राख्यां पश्चिमे यजेत् । धूमिनीं पद्मरागाभां वायौ रक्ततरां यजेत् ॥ २०-९५ ॥ करालीं चन्द्रकोट्याभां बहुरूपां तु मध्यगाम् । दक्षिणोत्तरभागस्थां पूजयेत्सर्वसिद्धिदाम् ॥ २०-९६ ॥ क्रमेण जिह्वाबीजान्ते नामानि परिपूजयेत् । अग्निर्हुतवाहनेऽथ हुताशनेऽथ वर्त्मने ॥ २०-९७ ॥ देवमुखः सप्तजिह्वो वैश्वानरो जातवेदाः । क्रमेण पूजयेतत्र अष्टौ नामान्यनुक्रमात् ॥ २०-९८ ॥ एवमग्निं तु संपूज्य कामेशीगर्भसंभवम् । दर्भकङ्कणमादाय करबन्धं सुलोचने ॥ २०-९९ ॥ मूलमन्त्रेण बाणेन चतुर्थेन च होमयेत् । गर्भाधानं विधायेत्थं सीमन्तोन्नयनादिकम् ॥ २०-१०० ॥ कामेशीगर्भजातस्य वह्नेश्चौलादिसत्क्रियाः । मूलमन्त्रेण संचिन्त्य बाह्यचक्रं समचंयेत् ॥ २०-१०१ ॥ षट्कोणेषु षडङ्गानि वसुकोणेषु मातरः । लोकपालांश्च भूबिम्बे वह्निं प्रौढं विचिन्तयेत् ॥ २०-१०२ ॥ ब्रह्माणं दक्षिणेऽभ्यर्च्य घृतस्थालीं प्रपूजयेत् । वह्निं सम्पूज्य विधिवत्तन्मुखे शैलसंभवे ॥ २०-१०३ ॥ चक्रराजं समावाह्य सर्वरश्मिसमन्वितम् । सर्वसिंहासनैः सेव्यमुपचारैः समर्चयेत् ॥ २०-१०४ ॥ धूपं विस्तारयेत्सम्यक्कुण्डमण्डपपूरितम् । दीपं च दर्शयेन्मन्त्री ततो दीपान्बहु प्रिये ॥ २०-१०५ ॥ मालाकारेण संवेष्ट्य मेखलात्रयमाद्रिजे । विस्तार्य चरुकं पश्चात्सर्वदिक्षु सुखाप्तये ॥ २०-१०६ ॥ नित्यहोमं ततः प्रोक्तं कामनाहोममाचरेत् । मालतीजातिकामल्लीकुसुमैर्मधुमिश्रितैः ॥ २०-१०७ ॥ घृतपूर्णैर्हुनेद्देवि वागीशत्वं प्रजायते । मूकस्यापि च मूढस्य शिलारूपस्य नान्यथा ॥ २०-१०८ ॥ जपापुष्पैराज्ययुक्तैः करवीरैस्तथाविधैः । हवनान्मोहयेन्मन्त्री लोकत्रयनिवासिनः ॥ २०-१०९ ॥ कर्पूरकुङ्कुमे देवि मिश्रं मृगमदेन हि । हवनान्मदनो देवि मन्त्रिणा विजितो भवेत् ॥ २०-११० ॥ सौभाग्येन विलासेन सामर्थ्येनापि सुव्रते । चम्पकैः पाटलैर्हुत्वा श्रियं प्रोल्लसिताम्बराम् ॥ २०-१११ ॥ मन्त्री प्राप्नोति महतीं स्तम्भयेज्जगतीभिमाम् । श्रीखण्डं गुग्गुलं चन्द्रमगरुं होमयेत्ततः । राजनागेन्द्रदेवानां पुरन्ध्रीर्वशमानयेत् ॥ २०-११२ ॥ सर्वलोका वशास्तस्य भवन्त्येव न संशयः । लाक्षाहोमाद्भवेद्राज्यं दारिद्र्यभयपीडितः । दुर्गोपसर्गशमनं पलत्रिमधुहोमतः ॥ २०-११४ ॥ दूरस्थितानां देवेशि गुरुणा प्रोक्तमार्गतः । होमं कुर्याद्वश्यकामैरन्यथा निष्फलं भवेत् ॥ २०-११५ ॥ रुधिराक्तेन च्छागस्य मांसेन निशि होमतः । मधुरत्रययुक्तेन गुरुणोक्तविधानतः ॥ २०-११६ ॥ परराष्ट्र्ं महादुर्गं समस्तं स्ववशं नयेत् । महापलेन देवेशि रिपोः सैन्यं विनाशयेत् ॥ २०-११७ ॥ खेचरो जायते रात्रौ कृत्वा होमं चतुष्पथे । क्षीरं मधु दधि त्वाज्यं पृथग्घुत्वा वरानने ॥ २०-११८ ॥ आयुर्धनमथाऽऽरोग्यं समृद्धिर्जायते नृणाम् । क्रमेण शैलजे क्षीरमधुभ्यां मृत्युनाशनम् ॥ २०-११९ ॥ दधिमाक्षिकहोमेन सौभाग्यं धनमाप्नुयात् । सितया केवलं होमो वैरिस्तम्भनकारकः ॥ २०-१२० ॥ होमो दधिमधुक्षीरलाजभिर्वीरवन्दिते । रोगहन्ता कालहन्ता मृत्युहन्ता न संशयः ॥ २०-१२१ ॥ कमलैररुणैर्होमः सम्यक्संपत्तिदायकः । रक्तोत्पलैर्जगद्वश्यं राजानो वशगाः क्षणात् ॥ २०-१२२ ॥ नीलोत्पलैर्महादुष्टा वशमायान्ति नान्यथा । श्वेतोत्पलैः श्रियं वाचं लभते हवनात्प्रिये ॥ २०-१२३ ॥ श्वेतैश्च ब्रह्मकमलैर्लक्ष्मीं सौभाग्यमाप्नुयात् । कह्लारहवनान्मन्त्री सौभाग्यं च धनं लभेत् ॥ २०-१२४ ॥ पूर्णं दाडिमहोमेन वशी कुर्यान्महासुरान् । मातुलुङ्गफलोद्भूतहोमेन क्षत्रिया वशाः ॥ २०-१२५ ॥ नारङ्गफलहोमेन वैश्या वश्या भवन्ति हि । कूष्माण्डफलहोमेन शूद्रा वश्यास्तथाऽपरे ॥ २०-१२६ ॥ द्राक्षाफलैः सिद्धयोऽष्टौ लक्षहोमान्न संशयः । कदलीफलहोमेन लक्षमात्रेण भूभृतः ॥ २०-१२७ ॥ वश्यास्तु दशसंख्याका भवन्त्येव न संशयः । खर्जूरीफलहोमेन लक्षमात्रेण भूभुजः ॥ २०-१२८ ॥ वश्या विंशतिसंख्याका इत्याज्ञा पारमेश्वरी । नारिकेलफलैर्होमात्समृद्धिर्जायते प्रिये ॥ २०-१२९ ॥ लक्षमात्रेण मन्त्रज्ञो राजाऽपर इव प्रिये । पक्वाम्रफलहोमेन लक्षमात्रेण सुन्दरि ॥ २०-१३० ॥ चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेदिनी वशमानयेत् । पनसस्य फलैर्होमाल्लक्षेण शतभूभुजः ॥ २०-१३१ ॥ वशा भवन्ति देवेशि नात्र कार्या विचारणा । तिलाज्यहोमाद्देवेशि कार्यसिद्धिर्भवोत्प्रिये ॥ २०-१३२ ॥ राजिकालवणाभ्यां तु दुष्टलोकान्वशं नयेत् । गुग्गुलस्य च होमेन सर्वदुःखानि नाशयेत् ॥ २०-१३३ ॥ कुङ्कुमेन हुनेद्देवि त्रैलोक्यं वशमानयेत् । वैरिणो वशगाः शीघ्रं चन्दनस्यापि होमतः ॥ २०-१३४ ॥ रक्तचन्दनहोमेन वश्या हि पुरुषाः स्त्रियः । कर्पूरस्य च होमेन वाग्वश्यं जायते नृणाम् ॥ २०-१३५ ॥ कस्तूरीहोमतो देवि राजानो राजमन्त्रिणः । वश्या भवन्ति सकलाः परिवारयुताः प्रिये ॥ २०-१३६ ॥ तिलतण्डुलहोमेन शान्तिर्भवति मन्दिरे । शर्करागुडहोमेन सर्वकामार्थसाधकः ॥ २०-१३७ ॥ घृतपायसहोमेन सिता युक्तेन मान्त्रिकः । त्रैलोक्यं वशमायाति धान्यसिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् ॥ २०-१३८ ॥ सोपस्करैश्च वटकैरुपसर्गान् विनाशयेत् ॥ २०-१३९ ॥ बन्धूककुसुमैर्होमः सर्वशत्रून् विनाशयेत् । जपापुष्पैर्जगद्वश्यं वनपुष्पैश्च मोहनम् ॥ २०-१४० ॥ बकुलस्य हुनेत्पुष्पैः सौभाग्यं जायते महत् । दशाङ्गधूपहोमेन सौभाग्यमतुलं भवेत् ॥ २०-१४१ ॥ जम्बूफलैः स्त्रियो वश्याः कूष्माण्डैर्दैत्यकन्यकाः । श्रीफलैरतुलां लक्ष्मीं पत्रैर्वा सुरवन्दिते ॥ २०-१४२ ॥ इक्षुखण्डैः सुखावाप्तिस्तद्रसाद्राजकन्यकाः । वश्या भवन्ति देवेशि नारिकेलजलेन वा ॥ २०-१४३ ॥ केवलं घृतहोमेन वरदाः सर्वशक्तयः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मानं हवनसिद्धिदम् ॥ २०-१४४ ॥ पुष्पं समग्रं जुहुयात्कमलं वाऽपि पुष्कलम् । कुसुम्भवनपुष्पाणि यथेष्टानि हुनेत्प्रिये ॥ २०-१४५ ॥ शतसंख्यास्तिला देवि राजिकाः शतसंख्यया । लाजा मुष्टिप्रमाणास्तु घृतं गद्याणमात्रकम् ॥ २०-१४६ ॥ चुलुकार्धं पयः क्षीरमन्नं ग्रासमितं भवेत् । स्थूलं फलं महेशानि कूष्माण्डं मातुलुङ्गकम् ॥ २०-१४७ ॥ मनःप्रियैश्च खण्डैश्च फलं भवति निश्चयात् । रम्भाफलं चतुःखण्डैर्लघु चेत्खण्ड्यते न हि ॥ २०-१४८ ॥ नारिकेलस्य खण्डं हि रम्भायाः फलवत्प्रिये । पर्वस्थाने चेक्षुखण्डं मनःसंतोषकारि वा ॥ २०-१४९ ॥ द्राक्षाफलं समग्रं स्यान्नारङ्गं खार्जुरं तथा । गुग्गुलं क्रमुकार्धं तु कुङ्कुमं च तथा भवेत् ॥ २०-१५० ॥ गुञ्जासमं च कर्पूरं कस्तूरी घुसृणं तथा । चन्दनं चागरुं देवि क्रमुकेन समं भवेत् ॥ २०-१५१ ॥ मनःप्रियाणि सर्वाणि फलानि हवने प्रिये । लाक्षा गुग्गुलसंख्या स्याद्यद्यद्वस्तु मनोहरम् ॥ २०-१५२ ॥ मनःप्रियाहुतीः कृत्वा होमं कुर्यात्सुलोचने । एतदाहुतिमानं ते कथितं सर्वविघ्नहृत् ॥ २०-१५३ ॥ यथेच्छया वरारोहे श्रीविद्यां परितोषयेत् । यथाशक्ति जपं कृत्वा तद्दशांशेन होमयेत् ॥ २०-१५४ ॥ किंशुकैः पापसंघातनाशकैरथ वा प्रिये । नानाद्रव्यैः पृथग्भूतैमीश्रितैर्वा वरानने ॥ २०-१५५ ॥ यथाशक्त्या तु मिलितैर्होमं कुर्याद्विचक्षणः । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि विशेषविधिमुत्तमम् ॥ २०-१५६ ॥ आदौ कुण्डं समुत्पाद्य सर्वलक्षणसंयुतम् । चतुरस्रं तु शोभाढ्यं शतहोमेऽर्धहस्तकम् ॥ २०-१५७ ॥ सहस्रे हस्तमात्रं च चतुरस्रं द्विहस्तकम् । द्विहस्तमयुते प्रोक्तं लक्षे हस्तचतुष्टयम् ॥ २०-१५८ ॥ कोटिहोमेऽष्टहहस्तं च कृत्वा कुण्डस्य लक्षणम् । शान्तिके चतुरस्रं तु वश्ये चैवार्धचन्द्रकम् ॥ २०-१५९ ॥ षट्कोणं स्तम्भने चैव मारणे तद्वदेव हि । आकर्षणे त्रिकोणं च वृत्तमुच्चाटने तथा ॥ २०-१६० ॥ नानासिद्धिहितार्थाय पद्मकोणं च सिद्धिदम् । उत्तरे शान्तिकं चैव स्तम्भने वारुणीं दिशम् ॥ २०-१६१ ॥ मारणं दक्षिणे चैव पश्चिमे वश्यकर्मणि । दाहकर्म च आग्नेये विद्वेषो नैरृते तथा ॥ २०-१६२ ॥ उच्चाटने तु वायव्य ईशान्ये (एशाने) सर्वसिद्धिदम् । कृत्तिका कर्षणे प्रोक्ता भरणी मारणे तथा ॥ २०-१६३ ॥ स्वाती वश्ये तथोच्चाटे ज्येष्ठा स्तभनमेव च । विद्वेषणे शततारं चाभिजित्वं तु शान्तिके ॥ २०-१६४ ॥ सोमे सर्वाकर्षणं च मारणं मङ्गले तथा । बुधेन स्तम्भ कार्यं गुरुवारे तु पौष्टिकम् ॥ २०-१६५ ॥ शुक्रे च सर्वकामास्तु भानोरथ(नावथ)शुभानि च । पूर्वाह्णे वश्यकर्माणि मध्यान्हे प्रीतिनाशनम् ॥ २०-१६६ ॥ उच्चाटनं चापराह्णे संध्यायां मारणे तथा । शान्तिके अर्धरात्रं च पौष्टिकं प्रातरेव हि ॥ २०-१६७ ॥ स्तम्भने गजचर्माणि मारणे माहिषं तथा । मृगचर्म तथोच्चाटे छागलं वश्यकर्मणि ॥ २०-१६८ ॥ विद्वेषे जम्बुकं प्रोक्तं गोचर्मं शान्तिके तथा । नानासिद्धिहितार्थाय व्याघ्रचर्ममुदाहृतम् ॥ २०-१६९ ॥ श्वेतं व्याघ्रे भवेच्छान्त्यै पीतं स्तम्भनकारकम् । वश्याकर्षणयो रक्तं क्षोभणार्थं प्रियावहम् ॥ २०-१७० ॥ कृष्णं च मारणे प्रोक्तं धूम्रमुच्चाटनादिके । राजवृक्षस्य समिधो होतव्याः स्तम्भकर्मणि ॥ २०-१७१ ॥ महिषीघृतसंयुक्तं सदा वै सिद्धिदायकम् । मारणेऽत्यचिराहोमं समिधै {द्भि} र्दाडिमोद्भवैः ॥ २०-१७२ ॥ अजाघृतेन देवेशि वशयेत्सचराचरम् । विद्वेषस्यैव होतव्य { व्या } उन्मत्तसमिधस्तथा ॥ २०-१७३ ॥ अतसीतैलसंयुक्ता विद्वेषणमतः परम् । सर्वविघ्नसमूहं तु नाशयेन्नात्र संशयः ॥ २०-१७४ ॥ पूर्णाहुतिं ततो देवि पूजयित्वा तु कन्यकाः । पूजितं तेन त्रैलोक्यं कन्यका येन पूजिताः ॥ २०-१७५ ॥ बालया पूजयेद्देवी श्रीविद्यां पूजयेत्ततः । पञ्चसिंहासनैर्देवि श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् ॥ २०-१७६ ॥ सुवासिनीस्ततः पूज्याः श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् । विप्रान्संतोषयेत्पश्चाच्छ्रीविद्यां तत्र पूजयेत् ॥ २०-१७७ ॥ योगिन्यश्च तथा पूज्याः श्रीविद्यां परितोषयेत् । दर्शनानि समग्राणि पूजयेद्विविधानि च ॥ २०-१७८ ॥ श्रीविद्यां तोषयेत्तत्र पूर्णाहुतिमथाऽऽचरेत् ॥ २०-१७९ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे विंशः पटलः ॥ २० ॥ </poem> == एकविंशः पटलः == <poem> अथैकविंशः पटलः ईश्वर उवाच -- होमान्तरं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्म सनातनम् । ज्ञानेन चतुरस्राख्यं कुण्डं संचिन्त्य पूर्ववत् ॥ २१-१ ॥ आत्मभिश्चतुरस्रं तद्विज्ञेयं वीरवन्दिते । आत्मानो वेदसंख्या हि ज्ञातव्या देशिकोत्तमैः ॥ २१-२ ॥ येषां विज्ञानमात्रेण पुनर्जन्म न विद्यते । साधारणेन पक्षेण वर्तते सर्वजन्तुषु ॥ २१-३ ॥ स आत्मा परमेशानि प्राणरूपी वरानने । प्राणस्तु पवनो देवि हृदयस्थानमन्दिरः ॥ २१-४ ॥ शरीरं व्याप्य सकलं चरस्याप्यचरस्य च । हंसस्वरूपी विज्ञेयः श्वासोच्छ्वासविलासवान् ॥ २१-५ ॥ जीव इत्येव नामास्य भ्रान्त्या भासान्न वस्तुतः । श्वासोच्छ्वासो देहभावाद्भ्रान्तिरेव न संशयः ॥ २१-६ ॥ कुलालचक्रभेदेन घटाकाशं यथा घटे । दृश्यते परमेशानि आकाशं व्याप्य तिष्ठति ॥ २१-७ ॥ घटे भवति भिन्नत्वं नाऽऽकाशे भिन्नता भवेत् । तथा देहगतो जीवो देहनाशे वरानने ॥ २१-८ ॥ व्याप्य तिष्ठति सर्वत्र तस्मादात्मा परं महत् । आत्मज्ञानं मया प्रोक्तं द्वितीयस्य शृणु प्रिये ॥ २१-९ ॥ अन्तरात्मेति किं नाम तच्छृष्णुष्व पदं महत् । अन्तःशब्देन देवेशि रहस्यं सूक्ष्मरूपकम् ॥ २१-१० ॥ परमाणुस्वरूपेण सर्वं व्याप्य विजृम्भते । अन्तरङ्गतया तेन चरं वाऽप्यथ वाऽचरम् ॥ २१-११ ॥ व्याप्यते सकलं तस्मादन्तरात्मेति गीयते । स एव हंस आत्मा हि योगिगम्यो यदा भवेत् ॥ २१-१२ ॥ तारचञ्चुर्वरारोहे निगमागमपक्षवान् । शिवशक्तिपदद्वन्द्वो बिन्दुत्रयविलोचनः ॥ २१-१३ ॥ अयं परमहंसस्तु सृष्टिं व्याप्यावतिष्ठति । तदा भूतानि जायन्ते क्रमेण कमलेक्षणे ॥ २१-१४ ॥ आकाशं पवनोऽग्निश्च जलं पृथ्वी वरानने । पञ्चकस्यास्य देवेशि प्रथमं चित्तमुच्यते ॥ २१-१५ ॥ अविद्याख्यसरोमध्ये मोहपङ्कप्रपूरिते । प्रपञ्चकमले भूतपञ्चकपरिजृम्भिते ॥ २१-१६ ॥ विहारोऽस्यैव हंसस्य सृष्ट्या मायामयो भवेत् । अयमेव महादेवि निष्प्रपञ्चो यदा भवेत् ॥ २१-१७ ॥ संहाररूपी हंसस्तु तदाऽऽत्मानं प्रदर्शयेत् । पक्षित्वमस्य नास्त्येव सोऽहमात्मा प्रतिष्ठितः ॥ २१-१८ ॥ परमात्मेति जानीहि त्रयमेतदुदाहृतम् । पक्षपुच्छशिरो देवि आकारप्रतिभासकः ॥ २१-१९ ॥ ज्ञानात्मा कथ्यते भद्रे यः साक्षात्साक्षिरूपकः । येनेदं ज्ञायते सर्वं समत्वेन वरानने ॥ २१-२० ॥ चन्द्रबिम्बं यथा देवि जलक्षीरेषु दृश्यते । न लिप्तस्त { सं त} स्य देवशि नीरक्षीरविभेदतः ॥ २१-२१ ॥ कर्दमे चन्दने बिम्बं न भवेल्लिप्तमद्रिजे । सर्वसाक्षी तथा भद्रे ज्ञानात्मा परिकीतीतः ॥ २१-२२ ॥ आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्मानः प्रकीतीताः । एतद्रूपं हि चित्कुण्डं चतुरस्रं वरानने ॥ २१-२३ ॥ आनन्दमेखलारम्यं बिन्दुत्रिवलयाङ्कतम् । अर्धमात्रा योनिरूपं ब्रह्मानन्दमयं सदा ॥ २१-२४ ॥ पराहन्तामये सर्वज्ञानदीपविजृम्भिते । संविदग्नौ हुनेद्देवि प्रपञ्चहविरुत्कटम् ॥ २१-२५ ॥ शब्दाख्यं मातृकारूपमक्षवर्णविराजितम् । अक्षराणि हुतान्यत्र निःशब्दं ब्रह्म जायते ॥ २१-२६ ॥ पुण्यपापे हविर्देवि कृत्याकृत्ये हविः प्रिये । संकल्पश्च विकल्पश्च धर्माधर्मौ हविस्तथा ॥ २१-२७ ॥ जुहुयात्परमेशानि मन्त्राभ्यां विमलानने । मूलविद्यां ब्रह्मरूपां ध्यात्वा तु तदनन्तरम् ॥ २१-२८ ॥ तदन्ते चोच्चरेत्पश्चाद्ब्रह्मप्रात्यै तु देशिकः । धर्माधर्महविर्दीप्त आत्माग्नौ मनसा स्रुचा ॥ २१-२९ ॥ सुषुम्नावर्त्मना नित्यमक्षवृत्तिं जुहोम्यहम् । स्वाहान्तेन हुनेद्देवि सकलं निष्कलं जगत् ॥ २१-३० ॥ अन्तर्होममनुर्देवि सर्वमायानिकृन्तनः । प्रकाशाकाशहस्ताभ्यामवलम्ब्योन्मनीस्रुचा ॥ २१-३१ ॥ धर्माधर्मौ कलास्नेहपूर्णवह्नौ जुहोम्यहम् । अग्निजायान्वितो मन्त्रो विद्यान्ते कथतस्तव ॥ २१-३२ ॥ निप्रपञ्चे यदा देवि जायते मन्त्रवित्तमः । तदा सच्चिन्मयः साक्षात्केवलं ब्रह्म साधकः ॥ २१-३३ ॥ दश सोऽहं जुहंसोऽपि पीत्वा मृत्युं सुखी भवेत् ॥ २१-३४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे ज्ञानहोमविधि-- र्नामैकविंशः पटलः ॥ २१ ॥ </poem> == द्वाविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- होमादिकं तु सकलं कुमारीपूजनं विना । परिपूर्णफलं नैव पूजनात्सफलं भवेत् ॥ २२-१ ॥ कुमारीपूजनाद्देवि पूजाकोटिफलं भवेत् । पुष्पं कुमार्यै यद्दत्तं तन्मेरुसदृशं भवेत् ॥ २२-२ ॥ कुमारी भोजिता येन त्रैलोक्यं तेनं भोजितम् । कुमार्यै यज्जलं दत्तं तज्जलं सागरोपमम् ॥ २२-३ ॥ अन्नं तु मीननयने कुलाचलसमं भवेत् । एकाब्दात्षोडशाब्दान्ताः कन्यकाः पूजयेच्छुभाः ॥ २२-४ ॥ विवाहरहिताः स्युश्चेदुत्तरोत्तरसिद्धिदाः । विवाहितास्तु देवेशि बाला एव कुमारिकाः ॥ २२-५ ॥ सुवासिन्यो मदप्रौढ.ः संशये त्यज सुव्रते । कुमारीपूजने देवि कुमारीमनुना भवेत् ॥ २२-६ ॥ मन्त्रभेदेन तेनैव श्रीविद्यां च प्रपूजयेत् । नैमित्तिकं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्ममयो बुधः ॥ २२-७ ॥ निवीकल्पस्य देवेशि नान्यस्य सुरवन्दिते । सर्वशङ्काविनिर्मुक्तः सर्वज्ञः साधकोत्तमः ॥ २२-८ ॥ दूतीयागविधिं कुर्यात्खेचरो जायते प्रिये । अर्घ्यपात्रे वह्निसूर्यसोमामृतमये शिवे ॥ २२-९ ॥ सोमामृतं तु जानीहि नानाद्रव्यमयं सदा । सविकल्पस्य देवेशि वर्णानुक्रमभेदतः ॥ २२-१० ॥ कथ्यन्ते द्रव्यभेदास्तु क्रमेण वरवणीनि । क्षीराज्यमधुमैरेयद्रव्यभेदा भवन्ति हि ॥ २२-११ ॥ सर्वज्ञत्वे वरारोहे यज्ञे दोषो न विद्यते । अश्वमेधादियज्ञेषु वाजिहत्या कथं भवेत् ॥ २२-१२ ॥ द्रव्यभेदा वरारोहे बहवः सन्ति भेदतः । जलं क्षीरं घृतं भद्रे मधु मैरेयमैक्षवम् ॥ २२-१३ ॥ पौष्पं तरुमयं धान्यसंभवं बहुनिमीतम् । सहकारभवं देवि विविधं बहुभेदतः ॥ २२-१४ ॥ मादकं धर्मसंछेदाद्वर्ज्यमासीत्सुलोचने । ज्ञानेन संस्कृतं तत्तु महापातकनाशनम् ॥ २२-१५ ॥ ब्रह्महत्त्यासुरापानस्वर्णस्तेयादिपातकान् । नाशयेत्पूजनाद्देवि निवीकल्पः स मन्त्रवित् ॥ २२-१६ ॥ विचारयेत्सदा सर्वं सर्वविद्वीरवन्दिते । जलं जलचरं विद्धि घटं पूर्णं समानयेत् ॥ २२-१७ ॥ स्थापितं देवि सप्ताहाज्जलं जीवसमन्वितम् । क्षीरं वै यस्य जीवस्य तस्य मांसं न संशयः ॥ २२-१८ ॥ कृशा पुत्रवती नारी वन्ध्या पुष्टा यतः प्रिये । माकन्दफलजं रम्यं द्रावं सेव्यं द्विजातिभिः ॥ २२-१९ ॥ अमादकत्वाद्देवेशि चैक्षुत्वं सेव्यते बुधैः । अनामिषं नास्ति किंचित्सर्वं क्षीरादिकं प्रिये ॥ २२-२० ॥ वेदशास्रपुराणेषु गूढो ज्ञानसमुच्चयः । शमीवृक्षे यथा वह्निस्तथा तिष्ठति सुन्दरि ॥ २२-२१ ॥ सर्वभूतेषु विज्ञानं ज्ञातव्यं देशिकोत्तमैः । काष्ठनिर्मथनाद्देवि प्रकटो वह्निरुच्यते ॥ २२-२२ ॥ तत्काष्ठं दह्यते तेन तथा ब्रह्ममयं जगत् । पापपुण्यविनिर्मुक्तं ज्ञानमेतद्वरानने ॥ २२-२३ ॥ किंचिदुल्लासपर्यन्तं ग्राह्यमेतत्सुरेश्वरि । यज्ञाङ्गं तु यतो लौल्यात्पातकी ब्रह्महा भवेत् ॥ २२-२४ ॥ मादकं वस्तु सकलं वर्जयेत्कनकादिकम् । कलञ्जं पातकी तस्माद्ब्रह्म ब्रह्मविदां वरः ॥ २२-२५ ॥ धर्माधर्मपरिज्ञानात्सकलेऽपि पवित्रता । विण्मूत्रं स्रीरजो वाऽपि नखास्थि सकलं प्रिये ॥ २२-२६ ॥ विचारयेन्मन्त्रवित्तु पवित्राण्येव सुव्रते । अन्नं ब्रह्म विजानीयात्तेन यस्य समुद्भवः ॥ २२-२७ ॥ नानाजीवाश्रयं तत्तु पुरीषं केन निन्द्यते । नानाविधा हि देवेशि देवताः सलिलस्थिताः ॥ २२-२८ ॥ तेनोदकेन यज्जातं मूत्रं कस्मात्तु दूषयेत् । गोमूत्रप्राशनं देवि गोमयस्यापि भक्षणम् ॥ २२-२९ ॥ प्रायश्चित्ते तु कथितं ब्रह्महत्यादिके प्रिये । मले मूत्रे कथं दोषो भ्रान्तिरेव न संशयः ॥ २२-३० ॥ स्त्रीरजः परमेशानि देहस्तेनैव जायते । कथं तु दूषणं येन प्राप्यते परमं पदम् ॥ २२-३१ ॥ पुरुषस्य तु यद्वीर्यं बिन्दुरित्यभिधीयते । बिन्दुस्तु परमेशानि कायोऽयं शिवरूपकः ॥ २२-३२ ॥ शिवतत्त्वेन चास्थ्यादिदूषणं नास्ति बैन्दवे । रेतः पवित्रं देहस्य कारणं केन निन्द्यते ॥ २२-३३ ॥ ज्ञानमार्गोऽयं सकलो निवीकल्पस्य सुन्दरि । सविकल्पो महेशानि पापभाग्जायते नरः ॥ २२-३४ ॥ मातृगर्भाद्विनिर्गत्य शिशुरेव न संशयः । इन्द्रियाण्यखिलान्यस्य देहस्थान्यपि वल्लभे ॥ २२-३५ ॥ निवीकारतया तत्र नान्यथा भवति प्रिये । भगलिङ्गसमायोगो जन्मकाले भवेत्सदा ॥ २२-३६ ॥ काम्यते सा यदा देवि जायते गुरुतल्पगः । अत एव यदा तस्य वासना कुत्सिता भवेत् ॥ २२-३७ ॥ तत्तद्भूषणसंयुक्तमन्यत्सर्वं शुभं भवेत् । पवित्रं सकलं भद्रे वासना कलुषा स्मृता ॥ २२-३८ ॥ अत एवार्घ्यपात्रस्य प्रतिष्ठानन्तरं ततः । मञ्चकं गजदन्तस्य हेमरूप्यादिनिमीतम् ॥ २२-३९ ॥ विशुद्धक्षौमरचितां तूलिकां तत्र योजयेत् । पुष्पान्विकीर्य तन्मध्ये कर्पूरस्य रजस्तथा ॥ २२-४० ॥ मण्डूकादींस्ततो देवि उपर्युपरि शैलजे । मण्डूकं पूजयेदादौ रुद्रं कालाग्निसंयुतम् ॥ २२-४१ ॥ आधारशक्तिं कूर्मं च तथाऽनन्तं वराहकम् । पृथिवीं च तथा कन्दं नालं पद्मं तथा दलान् ॥ २२-४२ ॥ केसराणि च सम्पूज्य कणीकां पूजयेत्ततः । मञ्चकं च समभ्यर्च्य तत्र पादचतुष्टये ॥ २२-४३ ॥ धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च क्रमाद्यजेत् । अपूर्वान्पूजयेदेतांस्तत्पादानां समीपके ॥ २२-४४ ॥ आत्मन्तरात्मपरम--ज्ञानात्मनः क्रमाद्यजेत् । मञ्चकाग्रेषु सम्पूज्य गुणत्रयमथार्चयेत् ॥ २२-४५ ॥ दूतीं सुलक्षणां रम्यां सर्वलक्षणलक्षिताम् । नानालंकारसुभगां सर्वज्ञां शारदामिव ॥ २२-४६ ॥ पूजयेत्परमेशानि पञ्चकामैः शरैस्तथा । बटुकादिंश्चतुदीक्षु पूजयेत्सिद्धिहेतवे ॥ २२-४७ ॥ मातृकां विन्यसेत्तस्या देहे कामशरान्विताम् । त्रिकोणं चिन्तयेन्मूघ्नी तत्र सम्पूजयेत्क्रमात् ॥ २२-४८ ॥ त्रिकोणमध्ये बालाख्यां कामेशीं परिपूजयेत् । गणेशं च कुलाध्यक्षं तथा लक्ष्मीं सरस्वतीम् ॥ २२-४९ ॥ त्रिकोणेषु च सम्पूज्य वसन्तं मदनं प्रिये । स्तनयोः पूजयेत्पश्चान्मुखे तस्याः कलाधरम् ॥ २२-५० ॥ दक्षपादादिमूर्धान्तं वामे मूर्धादि सुन्दरि । पादान्तं पूजयेत्सर्वाः कला वै कामसोमयोः ॥ २२-५१ ॥ श्रद्धा प्रीती रतिश्चैव धृतिः कान्तिर्मनोरमा । मनोहरा मनोरामा मदनोन्मादिनी प्रिये ॥ २२-५२ ॥ मोहिनी दीपनी चैव शोषणी च वशंकरी । रञ्जनी सुभगा देवि षोडशी प्रियदर्शना ॥ २२-५३ ॥ षोडशस्वरसंयुक्ता एताः कामकला यजेत् । पूषा वशा च सुमना रतिः प्रीतिस्तथा धृतिः ॥ २२-५४ ॥ ऋद्धिः सौम्या मरीचिश्च शैलजे चांशुमालिनी । अङ्गिराः शशिनी चैव छाया सम्पूर्णमण्डला ॥ २२-५५ ॥ तथा तुष्ट्यमृते चैव कलाः सोमस्य षोडश । स्वरैरेव प्रपूज्या हि सर्वकार्यार्थसिद्धिदाः ॥ २२-५६ ॥ बालाक्रमं मस्तकेऽस्याः संपूज्य तदनन्तरम् । तस्या मदनगेहं तु पूजयेद्भगमालया ॥ २२-५७ ॥ त्रिकोणं तद्भगं ज्ञात्वा सर्वसिद्धिप्रदाभिधम् । सर्वानन्दमयं मध्ये चक्रयुग्मं प्रपूजयेत् ॥ २२-५८ ॥ पूर्ववत्क्रमयोगेन (ण) श्रीविद्यां तत्र पूजयेत् । धूपादिकं समर्प्याथ स्वलिङ्गे तदनन्तरम् ॥ २२-५९ ॥ तारं च भुवनेशानि महात्रिपुरसुन्दरि । नमः शिवाय विद्येयं दशार्णा परिकीतीता ॥ २२-६० ॥ अनया विद्यया देवि स्वलिङ्गे पूजयेच्छिवम् । यजेत्तत्पुरुषाघोरसद्योवामेशसंज्ञया ॥ २२-६१ ॥ निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च । शान्त्यतीता च सम्पूज्या षडङ्गावरणं यजेत् ॥ २२-६२ ॥ समग्रविद्यामुच्चार्य नन्दिकेशं प्रपूजयेत् । मध्ये वृषणयोर्देवि गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ॥ २२-६३ ॥ निवेद्य धूपदीपादि विजितेन्द्रियमानसः । सर्वक्षोभिणीं मुद्रां बद्ध्वा योनिं प्रचालयेत् ॥ २२-६४ ॥ क्षोभिण्यां वाऽथ वा देवि गजतुण्डाख्ययाऽथ वा । उच्चरन्भगमालां तु द्राविणीबीजमुच्चरेत् ॥ २२-६५ ॥ अक्षुब्धः सन् वरारोहे यावद्रेतः प्रवर्तते । रजोमयं रजः साक्षात्संविदेव न संशयः ॥ २२-६६ ॥ प्रकृतिः परमेशानि वीर्य पुरुष उच्यते । सर्वं साक्षात्सामरस्यं शिवशक्तिमयं ततः ॥ २२-६७ ॥ तयोर्योगो महेशानि योग एव न संशयः । सीत्कारो मन्त्ररूपस्तु वचनं स्तवनं भवेत् ॥ २२-६८ ॥ नखदन्तक्षतान्यत्र पुष्पाणि विविधानि च । कूजनं गायनं स्तुत्या ताडनं हवनं भवेत् ॥ २२-६९ ॥ आलिङ्गनं तु कस्तूरीघुसृणादिकमद्रिजे । मर्दनं तर्पणं विद्धि वीर्यपातो विसर्जनम् ॥ २२-७० ॥ कुलद्रव्येण संशोध्य शिवशक्तिमयं प्रिये । बीजामृतं परब्रह्मरूपं निक्षिप्य सुन्दरि ॥ २२-७१ ॥ अर्घ्यपात्रामृते त्यक्त्वा निवीकल्पः सदाऽनघः । श्रीविद्याक्रममभ्यर्च्य परब्रह्ममयो भवेत् ॥ २२-७२ ॥ एतत्ते कथितं ज्ञानं सामरस्यं वरानने । सविकल्पस्तु देवेशि पापभाग्जायते नरः ॥ २२-७३ ॥ विचिकित्साकारो मन्त्री जायते गुरुतल्पगः । अत एव वरारोहे निवीकल्पः सदा भवेत् ॥ २२-७४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यादूतीयजनविधिर्नाम द्वाविंशः पटलः ॥ २२ ॥ </poem> == त्रयोविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दूत्यन्तरं प्रवक्ष्यामि येन ब्रह्म सनातनम् । प्रणवाख्यं यागगेहं प्रविश्य सुरवन्दिते ॥ २३-१ ॥ इच्छाज्ञानक्रियाद्रव्यरचितं सुधया युतम् । अम्बया परमेशानि तत्त्वज्ञानमये शिवे ॥ २३-२ ॥ पर्यङ्के पुरुषार्थैस्तु पादैश्च परिमण्डिते । आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्माङ्गविभूषिते ॥ २३-३ ॥ तत्पदार्थस्त्वंपदार्थोऽसिपदार्थश्च सुन्दरि । पदार्थत्रयमेतत्तु ज्ञानसूत्रप्रकाशकम् ॥ २३-४ ॥ एतत्सूत्रमयैः पट्टैर्गुम्फितेऽम्बरमण्डिते । सुमनोवाससुभगे परां तत्र प्रपूजयेत् ॥ २३-५ ॥ जातिभेदस्तु दूतीनां चतुर्धा वीरवन्दिते । हस्तिनी शङ्खिनी चैव चित्रिणी पद्मिनी प्रिये ॥ २३-६ ॥ चतुवीधा हि दूत्यस्तु सुन्दर्यश्चारुलोचनाः । वैखरी हस्तिनी ज्ञेया स्थूला यस्माद्वरानने ॥ २३-७ ॥ ययेदं धार्यते सर्वं ब्रह्माण्डपरिमण्डलम् । वर्गाष्टकेन देवेशि सूते दिग्गजसंचयम् । तेनेयं करिणी प्रोक्ता मध्यमा शङ्खिनी भवेत् ॥ २३-८ ॥ शङ्खिनी तु यथा भद्रे विशुद्धा पापवजीता । सर्वदेवप्रिया सा हि शान्तिसौभाग्यशोभिता ॥ २३-९ ॥ तथा वनस्पतिगता मध्यमा वाग्वरानने । चित्रिणी वल्लरी देवि महादोषविनाशिनी ॥ २३-१० ॥ यस्याः फलं वरारोहे शिवशक्तिमयं सदा । शिवशक्तिमयं देवि प्राणिमात्रजगत्त्रयम् ॥ २३-११ ॥ तेषु सर्वेषु पश्यन्ती जीवेषु परमाश्रया । परब्रह्मणि सा लीना परा वाक्परमेश्वरि ॥ २३-१२ ॥ तां दूतीं तत्र संपूज्य समाधिकुसुमैः शुचिः । तदङ्गेषु कलाः पूज्याः क्रमेण सुरवन्दिते ॥ २३-१३ ॥ पद्मिनी तु परा ज्ञेया हंसस्वच्छविकासिनी । हंसोदयेन पद्मं हि त्यक्त्वा संकोचमद्रिजे ॥ २३-१४ ॥ विकासयति सौभाग्यं तथा वस्तुविलासतः । परा प्रकाशमायाति पद्मिनीत्वमतो भवेत् ॥ २३-१५ ॥ तस्या देहे वरारोहे कलाः पूज्यास्तु षोडश । चित्कला सत्कला ज्ञानकला संवित्कला तथा ॥ २३-१६ ॥ आत्मनस्तु कला ज्ञेयाश्चतस्रः परमेश्वरि । विरागता मोक्षकला परमाणुकला तथा ॥ २३-१७ ॥ विद्याकलाचतुष्कं तु विज्ञेयं चान्तरात्मनि । विद्या संतोषता तृप्तिः परब्रह्मप्रकाशता ॥ २३-१८ ॥ परमात्मकला ज्ञेयाः संलीनाः परवस्तुनि । लुप्तिः शान्तिकला बोधकला व्याप्तिकला परा ॥ २३-१९ ॥ ज्ञानात्मनः कला ज्ञेयाश्चतस्रः परमेश्वरि । कलाः षोडश देवेशि श्रीविद्यार्णेषु संस्थिताः ॥ २३-२० ॥ षोडशार्णा ब्रह्मरूपा कला षोडशरूपिणी । आत्मा जाग्रत्स्वरूपेण त्रैलोक्यं रचयत्यसौ ॥ २३-२१ ॥ अन्तरात्मा सत्त्वरूपस्तमोरूपश्च मिश्रितः । अत एव रजोरूपस्तमोरूपः परः शिवः ॥ २३-२२ ॥ परमात्मा हि विज्ञेयो ज्ञानात्मा तुर्यया युतः । एताः कला वरारोहे तस्या देहे प्रकाशयेत् ॥ २३-२३ ॥ तत्पदार्थं तु जानीहि मुखमस्या वरानने । त्वंपदार्थोऽसिवाक्यार्थः कुचयुग्मं क्रमेण हि ॥ २३-२४ ॥ भोगस्तु परमेशानि नादो ब्रह्ममयो भवेत् । नादोदितं वरारोहे विश्वं योनिर्न संशयः ॥ २३-२५ ॥ तत्रैव शक्तिं संपूज्य स्वात्मलिङ्गं शिवं यजेत् । परस्परप्रभावेण ब्रह्मानन्दरसो भवेत् ॥ २३-२६ ॥ तं रसं मनसा देवि वहन्नाड्यगतं प्रिये । अर्घ्यामृतेन संयोज्य ततः श्रीचक्रमर्चयेत् ॥ २३-२७ ॥ ब्रह्मानन्दमयं ज्ञानं कथयामि वरानने । न ब्राह्मणो ब्राह्मणस्तु क्षत्रियः क्षत्रियस्तथा ॥ २३-२८ ॥ वैश्यो न वैश्यः शूद्रो न शूद्रस्तु परमेश्वरि । चाण्डालो नैव चाण्डालः पौल्कसो न च पौल्कसः ॥ २३-२९ ॥ सर्व समं विजानीयात्परमात्मविनिश्चयात् । आकाशात्पतितं तोयं निम्नमार्गेण गच्छति ॥ २३-३० ॥ ग्राममध्यगतं सर्वं विष्ठामूत्रादिपूरितम् । मृतगोश्वानमार्जारखरादिरुधिरान्वितम् ॥ २३-३१ ॥ समस्तमपि देवेशि गङ्गायां मिलितं यथा । गङ्गामृते तु देवेशि कालुष्यं नैव तिष्ठति ॥ २३-३२ ॥ तथा सच्चिन्मये ज्ञाने समता सर्वजन्तुषु । सर्वद्रव्येषु गिरिजे समता नात्र संशयः ॥ २३-३३ ॥ यथा सूर्यप्रकाशोऽयं समत्वेन प्रवर्तते । उत्तमस्यापि चान्यस्य तमः संहरते क्षणात् ॥ २३-३४ ॥ शोषयन्दुग्धमूत्राणि चन्दनं चैव कर्दमम् । अत एव महेशानि मन्त्री सर्वसमो यदा ॥ २३-३५ ॥ सिद्धिस्तदैव विज्ञेया श्रीगुरोः कृपया प्रिये ॥ २३-३६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे ज्ञानदूतीयजनविधिर्नाम त्रयोविंशः पटलः ॥ २३ ॥ </poem> == चतुवींशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दीक्षाविधिं प्रवक्ष्यामि येन शिष्यः सुखी भवेत् । दीयते सकलं देवि गुरवे प्राणसंयुतम् ॥ २४-१ ॥ धन--रत्न--सुवर्णादि--पट्टवस्र--समुच्चयम् । क्षयं प्राप्नोति तद्भावान्नानापापसमुच्चयः ॥ २४-२ ॥ तस्माद्दीक्षेति नामास्याः सर्वशास्रेषु सुव्रते । पापिने कृपणायापि शठाय कपटाय च ॥ २४-३ ॥ अदीनायाऽऽचारशून्याय मन्त्रद्वेषपराय च । निन्दकाय च मूर्खाय तीर्थद्वेषपराय च ॥ २४-४ ॥ भक्तिहीनाय देवेशि न देया मलिनाय च । दानशीलाय भक्ताय साधवे तीर्थचेतसे ॥ २४-५ ॥ सन्मार्गवतीने चाग्निदेवद्विजरताय च । सर्वशास्रार्थवेदार्थज्ञानिने सुव्रताय च ॥ २४-६ ॥ दीक्षा देया वरारोहे अन्यथाऽऽपत्तिभाग्भवेत् । अथ वक्ष्ये वरारोहे दीक्षाकरणमुत्तमम् ॥ २४-७ ॥ मण्डपं वेदिकां कृत्वा पुष्पवैतानमण्डितम् । दीपमालावलीरम्यं नानाधूपसुधूपितम् ॥ २४-८ ॥ सिन्दूररङ्गमालाभिर्मण्डितं चित्रचित्रितम् । वेदिकायां वरारोहे कुङ्कुमेनाथ वा प्रिये ॥ २४-९ ॥ सिन्दूररजसा वाऽपि विलिखेच्चक्रमुत्तमम् । मध्यचक्रं वरारोहे नवकोणविराजितम् ॥ २४-१० ॥ चतुरस्रं च संलिख्य सुवर्णकलशान्नव । रौप्यताम्रादिरचितान्मृत्तिकारचितांश्च वा ॥ २४-११ ॥ जलपूर्णान्विशेषाढ्यान् स्वर्णरत्नप्रपूरितान् । फलैः पुष्पैश्च सुभगान् सुगन्धेन च चचीतान् ॥ २४-१२ ॥ वशिन्याद्यष्टकं तत्र वसुकुम्भेषु पूजयेत् । मध्यकुम्भे वरारोहे श्रीविद्यां परितोषयेत् ॥ २४-१३ ॥ क्रमं समस्तमभ्यर्च्य कुमार्याद्यर्चनं यजेत् । सुवासिनीर्ब्रह्मवृन्दं योगिनो विविधानपि ॥ २४-१४ ॥ तदङ्गहवनं कुर्यात्सर्वेषां तृप्तिहेतवे । गुरुः शिष्यमुपानीय भक्तिनम्रमकल्मषम् ॥ २४-१५ ॥ प्राणानायम्य विधिवच्छुद्धपीठे निवेश्य च । सुरास्त्वामेत्यादिमन्त्रैश्चिरण्टीभिर्युतः स्वयम् ॥ २४-१६ ॥ अभिषिञ्चेच्च तन्मूघ्नी तदेतत्कलशोदकैः । परिधायय सुवासोभिश्चन्दनादवलेप्य च ॥ २४-१७ ॥ वामतः परमेशानि स्वासने पूजिते शुचिम् । सर्वशृङ्गारवेषाढ्यं शिष्यं तत्र निवेशयेत् ॥ २४-१८ ॥ षडध्वरूपं श्रीचक्रं तस्य र्मूध्नि विचिन्तयेत् । अभावे तु बृहच्छङ्खं जलेनाऽऽपूर्य सुन्दरि ॥ २४-१९ ॥ कलास्तत्र समाराध्य देवीं सम्पूज्य सेवयेत् । स्वदृष्ट्याऽऽलोकयेत्तं तु दृष्ट्या दृष्टिं तु मेलयेत् ॥ २४-२० ॥ आज्ञासंक्रमणं कुर्याद्यावन्निश्चलता भवेत् । नैश्चलं शाम्भवो वेद्यः शून्याशून्यविवजीतः ॥ २४-२१ ॥ शून्यं शिवमयं वस्तु पुरुषः परमेश्वरि । अशून्यं शक्तिराद्या हि प्रकृतिः परमेश्वरि ॥ २४-२२ ॥ शक्त्याधिक्ये रजःस्थौल्यं संयोगाच्छिवयोर्यदा । स्वप्नावस्था तदा ज्ञेया योगः शक्त्यधिकस्ततः ॥ २४-२३ ॥ शक्तिर्जाग्रदिति ख्याता शिवो निश्चलता पिरये । सुषुप्तिरिति मन्त्रज्ञैः कथिता निश्चला यतः ॥ २४-२४ ॥ गुणत्रयं तु कथितं जाग्रत्सत्त्वगुणा प्रिये । तमोगुणा सुषुप्तिस्तु शिवे निश्चलरूपिणी ॥ २४-२५ ॥ शिवाधिक्याद्गुणातीतं वस्तु जानीहि सुन्दरि । शिवशक्तिसमायोगाच्छिवाधिक्यं यदा भवेत् ॥ २४-२६ ॥ तदा तुर्यां विजानीयात्सर्वबन्धनिकृन्तनीम् । कलाः षोडश देवेशि आत्मज्ञाने व्यवस्थिताः ॥ २४-२७ ॥ श्रीविद्याबीजसंलीनाः शिष्यदेहे प्रकाशयेत् । चतुवीधा षोडशार्णा महात्रिपुरसुन्दरी ॥ २४-२८ ॥ तद्ध्यानात्तु मनःस्थैर्यमुन्मनीति निगद्यते । ब्रह्मज्ञाने मनः पक्षी तृष्णाचञ्चुविलक्षितः ॥ २४-२९ ॥ संकल्पेन विकल्पेन पक्षाभ्यां चञ्चलः सदा । मोहमत्सरकामैश्च क्रोधाहंकारदुर्मदैः ॥ २४-३० ॥ संनद्धपिच्छैःसबलः कृत्याकृत्यपदद्वयः । संसारवृक्षे देवेशि धनपुत्रादिमूलके ॥ २४-३१ ॥ अविद्याविस्तृते निन्दास्तुतिशाखासुशोभिते । अभिलाषस्फुरत्पुष्पभरिते पातकादिभिः ॥ २४-३२ ॥ पर्णपूर्णे वरारोहे पापपुण्यफलान्विते । तत्र शाखाद्वये स्थूले श्रुतदृष्टाभिधः स्थितः ॥ २४-३३ ॥ पक्षिणं तं समाक्रम्य ज्ञानपाशेन पाशयेत् । पक्षिखेलारतो नित्यं कटाक्षः श्रीगुरोः प्रिये ॥ २४-३४ ॥ तेन पक्षद्वयं छिन्नं यदा भवति निश्चयात् । तदा समुन्मनीभूत उन्मुखो निश्चयात्प्रिये ॥ २४-३५ ॥ सर्वसंकल्परहिता कला सप्तदशी भवेत् । उन्मनी नाम तस्या हि भवपाशनिकृन्तनम् ॥ २४-३६ ॥ उन्मन्या सहितो योगी न योगी नोन्मनी परा । यथा कर्पूरगो दीपो न दीपो न पुनः शशी ॥ २४-३७ ॥ अत एव महेशानि दृष्ट्या संक्रमणं यजेत् । तत्त्वमस्यादिवाक्येन पश्चाद्वाच्यं हि योजयेत् ॥ २४-३८ ॥ आदावकथ्यसंयोज्यं स्पर्शेनैव सुलोचने । स्पर्शः स्पर्श इवाऽऽभाति श्रीगुरोः करसंभवः ॥ २४-३९ ॥ स्पर्शेन धातवः सद्यो लोहाद्याः सुरवन्दिते । सुवर्णतां प्राप्य सर्वे विशिष्टाभरणान्विताः ॥ २४-४० ॥ करस्पर्शस्तु देवेशि प्रपञ्चमलिनादिकम् । लोहत्वं नाशयित्वा हि सुवर्णत्वं करोति हि ॥ २४-४१ ॥ करे पुष्पफलान्कृत्वा ब्रह्मरन्ध्रे करं क्षिपेत् । तस्माद्ब्रह्मत्वमेवासीति वाक्यार्थः कराद्भवेत् ॥ २४-४२ ॥ अनिर्वाच्योपदेशोऽयं स्पर्शनाद्ब्रह्मरन्ध्रके । ब्रह्मरन्ध्रे सहस्रारे कर्पूरधवलो गुरुः ॥ २४-४३ ॥ वराभयकरो नित्यो ब्रह्मरूपी सदाऽनघः । जागती परमेशानि निजस्थानप्रकाशकः ॥ २४-४४ ॥ पश्चात्षट्चक्रविज्ञानं शिष्याय प्रतिबोधयेत् । आधारं स्वर्णवर्णं च चतुर्दलसुशोभितम् ॥ २४-४५ ॥ वादिसान्तैश्चतुर्वर्णैस्तप्तहेमसमप्रभैः । गणेशसहितं विद्धि स्वाधिष्ठानं ततः प्रिये ॥ २४-४६ ॥ इन्द्रगोपप्रतीकाशं स्फुरद्विद्रुमसंनिभैः । बादिलान्तैः स्फुरद्वर्णैर्ब्रह्मणा मण्डितं प्रिये ॥ २४-४७ ॥ नीलवर्णं तृतीयं हि मणिपूरं दशारकम् । विद्युत्पुञ्जप्रभावर्णैर्डादिफान्तैश्च मण्डितम् ॥ २४-४८ ॥ गदाधरहरिं प्रौढं चतुर्थं शृणु सुव्रते । पिङ्गाभं द्वादशारं तु कादिठान्तैः सुलोचने ॥ २४-४९ ॥ विस्फुलिङ्गप्रभैर्वर्णैः शिवेन च युतं प्रिये । विशुद्धचक्रं देवेशि धूम्रवर्णं कलात्मकम् ॥ २४-५० ॥ स्वरैर्माणिक्यसंकाशैर्मण्डितं परमेश्वरि । जीवात्मानऽधिष्ठितं हि तज्जानीहि तदन्ततः ॥ २४-५१ ॥ आज्ञाचक्रं महेशानि विद्युत्कोटिसमप्रभम् । द्विदलं हक्षवर्णाभ्यां शुभ्राभ्यां परिमण्डितम् ॥ २४-५२ ॥ परमात्मस्वरूपाढ्यं नादरूपं हि सप्तमम् । नादो विलीनो यस्मात्तु तस्माद्ब्रह्म तदुच्यते ॥ २४-५३ ॥ देहेऽक्षराणि देवेशि नाद एवात्र कारणम् । नादः पवनसंयोगत्कुण्डलिन्या युतो यदा ॥ २४-५४ ॥ प्रसन्नः परमेशानि षट्श्चकाणां दलेषु सः । पञ्चाशद्वर्णरूपत्वं माप्तवान्सुरवन्दिते ॥ २४-५५ ॥ अव्यक्तरूपता प्राप्ता उदात्तादिस्वरैः क्रमात् । एवं सर्वज्ञतां तस्मै दद्याच्छिष्याय सद्गुरुः ॥ २४-५६ ॥ शिष्यस्तदा श्रीगुरोस्तु पूजां कुर्यात्सुलक्षणाम् । रत्नाभरणशोभाढ्यां पट्टवस्रधनान्विताम् ॥ २४-५७ ॥ गजाश्वसहितां भद्रे महिषीगोसमन्विताम् । क्षेत्रग्राममहारामरम्यां चेटीशतान्विताम् ॥ २४-५८ ॥ सुवर्णरश्मिभरितां कस्तूरीचन्द्रचन्दनाम् । गुरुं संतोष्य विधिवत्प्रसादं तत्त्वसंयुतम् ॥ २४-५९ ॥ गृह्णीयाच्छिष्यवर्यस्तु गुरुस्तस्मा अनन्तरम् । बालां प्रकाशयेत्कर्णे दक्षिणे च ततः परम् ॥ २४-६० ॥ पञ्चसिंहासनगता विद्याः पश्चात्प्रकाशयेत् । ततो रहस्यं परमं महात्रिपुरसुन्दरीम् ॥ २४-६१ ॥ प्रकाशयेद्दक्षकर्णे परब्रह्ममयीं प्रिये । सर्वसौभाग्यजननीं भोगमोक्षफलप्रदाम् ॥ २४-६२ ॥ श्रीविद्यां षोडशार्णां तु ब्रह्मानन्दस्फुरत्कलाम् । न प्रकाशये द्देवेशि सर्वस्वमिव सुव्रते ॥ २४-६३ ॥ वेदशास्त्रपुराणेषु यामलेष्वपि सुव्रते । मुप्ता श्रीषोडशार्णेयं निधानमिव संस्मरेत् ॥ २४-६४ ॥ सहोदराय सर्वस्वप्राणदायापि बन्धवे । राज्ञे राज्यप्रदायापि पुत्राय प्राणदाय च ॥ २४-६५ ॥ न देया षोडशार्णेयं देयं सर्वस्वमद्रिजे । सुपुत्रदारसहितं शिरो देयं कथंचन ॥ २४-६६ ॥ न देया षोडशार्णा हि प्राणैः कण्ठगतैरपि । गोपितव्या महाविद्या स्वयोनिरिव पार्वति ॥ २४-६७ ॥ उदके लवणं लीनं यथा भवति शैलजे । मनो भवति वै लीनं पादयोः श्रीगुरौः प्रिये ॥ २४-६८ ॥ तदा देया महाविद्या कृपया षोडशाक्षरी । अक्षरैः सहिता वाऽपि निरक्षरतया स्थिता ॥ २४-६९ ॥ आकाशे नीलिमा देवि भ्रान्त्या दृष्टोदरे यथा । अक्षराणि तथा सन्ति श्रीविद्यायां सुरेश्वरि ॥ २४-७० ॥ षोडशार्णां ब्रह्मरूपां जानीहि परमेश्वरि । यथा रत्नमये दीपे कज्जलं नैव विद्यते ॥ २४-७१ ॥ श्रीविद्यायां यथाऽव्यक्तव्यक्तता वीरवन्दिते । न दद्याद्यस्य कस्यापि दद्यात्प्राणप्रियाय च ॥ २४-७२ ॥ कृतार्थोऽसि शिशोर्वाक्यं प्रवदेद्देशिकोत्तमः । षोडशार्णां महाविद्यां न दद्याद् ब्रह्मरूपिणीम् ॥ २४-७३ ॥ एकोच्चारेण देवेशि वाजपेयस्य कोटयः । अश्वमेधसहस्रं तु तुलां नाऽऽयाति सर्वदा ॥ २४-७४ ॥ एकोच्चारेण देवेशि प्रादक्षिण्यं भुवो भवेत् । धेनूनां कपिलानां हि दत्ता यैः कोटिकोटयः ॥ २४-७५ ॥ एकोच्चारेण देवेशि तुलां नाऽऽयाति सर्वदा । अर्धोदये पुण्यतिथौ हेमभारसहस्रकम् ॥ २४-७६ ॥ तुलापुरुषकोट्यस्तु तुलां नाऽऽयान्ति षोडशीम् । यदा यद्वर्ण्यते वस्तु तदा सर्व निरामयम् ॥ २४-७७ ॥ तथा ज्ञेया महाविद्या षोडशार्णा वरानने । परमात्मस्वरूपेयं विश्वस्पन्दनरूपिणी ॥ २४-७८ ॥ श्वासोच्छ्वासतया देवि षट्शतान्येकविंशतिः । सहस्राणि दिवा रात्रौ हंसः शब्दजपो भवेत् ॥ २४-७९ ॥ स्यन्दनत्वेन सकलं व्याप्य तिष्ठति सर्वतः । आत्मत्वेनाजपा ज्ञेया सूर्यसोमस्वरूपिणी ॥ २४-८० ॥ निरञ्जनस्वरूपा च निराभासस्वरूपिणी । अतनुत्वतनुत्वाभ्यां सूक्ष्मत्वेन वरानने ॥ २४-८१ ॥ प्रबोधापादनेनापि मण्डिता वह्निजायया । षडङ्गैः शोभितां देवीं हंसेनैव प्रपूजिताम् ॥ २४-८२ ॥ अव्यक्तरूपगायत्रीछन्दोवक्त्रां वरानने । साक्षात्परमहंसाभां देवतां परमेश्वरीम् ॥ २४-८३ ॥ श्रीविद्यां व्यापिकां विद्धि परज्योतिः स्वरूपिणीम् । आत्मस्वरूपलिङ्गं हि मायागेहगतं प्रिये ॥ २४-८४ ॥ श्रद्धातरङ्गिणीनीरक्षालितं भववन्दनम् । सुमनोमण्डितं वाऽपि समाधिकुसुमैर्वरम् ॥ २४-८५ ॥ ज्ञानाङ्गारे प्रपञ्चाख्यं धूपं दीपं च चिन्मयम् । अधितिष्ठति सर्वत्र सर्वनैवेद्यमण्डितम् ॥ २४-८६ ॥ निष्प्रपञ्चं निराभासं केवलं ब्रह्मसत्कलम् । षोडशार्णा परा विद्या श्रीविद्येत्यभीधीयते ॥ २४-८७ ॥ शुक्लपक्षे शुभदिने शुभवारे वरानने । मन्त्राद्यारम्भणं कुर्याद्ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥ २४-८८ ॥ न वारमासदोषा हि ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । पवित्रं सर्व देवेशि दानमेव शुभे दिने ॥ २४-८९ ॥ चैत्रे वै निष्फलं ज्ञेयं नीरजायतलोचने । वैशाखे क्षेत्रलाभं च ज्येष्ठे च मरणं ध्रुवम् ॥ २४-९० ॥ आषाढे बन्धुनाशं च श्रावणे च शतायुषम् । क्षयो भाद्रपदे मासि आश्विने रत्नसंपदः ॥ २४-९१ ॥ कातीके तु भवेल्लक्ष्मीर्मार्गशीर्षे धनं महत् । पौषे तु सम्भवेत्क्लेशो माघे सम्पत्तिरुत्तमा ॥ २४-९२ ॥ फाल्गुने सर्वकार्याणि मासानां फलमीदृशम् । शिष्यस्य प्रथमार्णं हि गृहीत्वा सुन्दरि पिरये ॥ २४-९३ ॥ नाम संकल्पयेद्देवि मनोज्ञं स्थिरबुद्धये ॥ श्रीविद्यां हृदये तस्य न्यसेदव्यक्तरूपिणीम् ॥ २४-९४ ॥ श्रीविद्याक्षरपङ्क्तिस्तु परब्रह्मणि चिन्मयी । उदके लवणं लीनं यथा तिष्ठति पार्वति ॥ २४-९५ ॥ तस्माद्ब्रह्ममयीं विद्धि सर्वशास्रेषु योजिताम् ॥ २४-९६ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे दीक्षाविधिर्नाम चतुवींशः पटलः ॥ २४ ॥ Devi und Ishvara: Frage und Unterweisung führen zur Erkenntnis. </poem> == पञ्चविंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- पवित्रारोपणं वक्ष्ये साधकानां हिताय च । वर्षमात्रकृता पूजा सफला भवति ध्रुवम् ॥ २५-१ ॥ तस्मात्पवित्रपूजा हि कर्तव्या सिद्धिहेतवे । आरभ्य मिथुनार्कं हि तुलासंक्रान्तिमासकम् ॥ २५-२ ॥ अतिरम्या महापूजा पवित्राणां सुरेश्वरि । पक्षद्वयेऽपि पूजा स्याच्चतुर्थ्यामष्टमीदिने ॥ २५-३ ॥ नवम्यां वा चतुर्दश्यां पवित्रारोपणं यजेत् । सौवर्णरौप्यताम्राणां सूक्ष्मसूत्राणि कारयेत् ॥ २५-४ ॥ कार्पाससंभवान्येव पट्टसूत्रसमुद्भवम् । त्रसरीसूत्रसंभूतं पद्मवल्कलसंभवम् ॥ २५-५ ॥ दर्भमुञ्जशणोद्भूतं पवित्राय प्रकल्पयेत् । प्रणवश्चन्द्रमा वह्निर्ब्रह्मा नागो गुहो रविः ॥ २५-६ ॥ साम्बाख्यः सर्वदेवश्च नवतन्तुषु पूजयेत् । शिरोमन्त्रेणाभिमन्त्र्य हृन्मन्त्रेण ततः परम् ॥ २५-७ ॥ प्रक्षालयेत्ततोऽभ्युक्ष्यास्रमन्त्रेण च देशिकः । अवरुध्य च नेत्रेण ग्रथितं कवचेन हि ॥ २५-८ ॥ रोचनाकुङकुमाभ्यां च रक्तचन्दनचन्दनैः । कस्तूरीघुसृणाद्यैश्च कर्पूरैर्न { र्ना } गरैरपि ॥ २५-९ ॥ गैरिकाद्यैवीचित्रं तत्कारयेत्सुमनोहरम् । मूलमन्त्रेण चाभ्युक्ष्य स्थापयेदीशकोणके ॥ २५-१० ॥ पवित्रवृन्दं सकलं षडङ्गैस्तु पवित्रितम् । कृत्वा देवेशि पूर्वस्मिन्दिवसे सद्य एव वा ॥ २५-११ ॥ अष्टोत्तरशतैः सूत्रैर्नवसूत्रेण कल्पितैः । उत्तमं तत्पवित्रं हि तदर्धं मध्यमं स्मृतम् ॥ २५-१२ ॥ तस्याप्यर्धं कनिष्ठं स्यात्त्रिविधं कथितं प्रिये । अधिवासनवेलायां यवान्विस्तार्य सुव्रते ॥ २५-१३ ॥ चतुभीरासनैस्तत्र पुष्पं निक्षिप्य देशिकः । पवित्राणि पवित्राणि पञ्चामृतसमुच्चयैः ॥ २५-१४ ॥ रचितान्यमलैः पञ्चरत्नैः सर्वौषधीगणैः । नववस्त्रयुगेनाथ सम्यगाच्छाद्य सुव्रते ॥ २५-१५ ॥ देवि कुम्भं प्रतिष्ठाप्य पूर्ण चामीकरादिभिः । देवीमावाह्य तत्कुम्भे मूलमन्त्रेण पूजयेत् ॥ २५-१६ ॥ ततः क्रमं समभ्यर्च्य पवित्रार्पणमारभेत् । श्रीविद्यया पवित्राणि गुरोर्नाम्ना च देशिकः ॥ २५-१७ ॥ पवित्रं गुरवे दद्यात्सर्वेभ्यस्तदनन्तरम् । गुरुभ्यस्त्रिविधेभ्यश्च पवित्राण्यर्पयेत्ततः ॥ २५-१८ ॥ तिथिनित्यागणायाथ पवित्रारोपणं यजेत् । नवचक्रस्थितायाथ चक्रेशीनवकाय च ॥ २५-१९ ॥ रश्मिवृन्दाय देवेशि प्रत्येकं भावपूर्वकम् । पवित्रकं समर्प्याथ गुरून् संतोषयेत्प्रिये ॥ २५-२० ॥ स्वर्णालंकारवस्त्रैश्च नानाधनसमुच्चयैः । तत्प्रसादं पवित्रं च धारयेत्तदनन्तरम् ॥ २५-२१ ॥ तदङ्गहोमं निर्वर्त्य पवित्रेण समर्चयेत् । कुमारीपूजनं कुर्यात्ततः सुवासिनीगणम् ॥ २५-२२ ॥ योगिन्यो योगिनश्चैव ब्राह्मणा विविधा गणाः । पूज्या हि परमेशानि यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः ॥ २५-२३ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे श्रीविद्यापवित्रारोपणविधिर्नाम पञ्चविंशः पटलः ॥ २५ ॥ </poem> </poem> == षड्विंशः पटलः == <poem> ईश्वर उवाच -- दमनारोपणं वक्ष्ये साधकानां हिताय च । संवत्सरकृता पूजा येन पूर्णा भवेत् प्रिये ॥ २६-१ ॥ तपोभङ्गाय मदनो मम शैलभवे यदा । भस्मीभवत्तदा पत्नी रतिः प्रीतिश्च दुःखिते ॥ २६-२ ॥ तन्नेत्रवारिसंभूता दमनस्य लता भवेत् । तत्सौरभ्यं च सौभाग्यं महदासीत्सुलोचने ॥ २६-३ ॥ तेन संतुष्टसुहृदा वरो दत्तो मया प्रिये । रत्यै प्रीत्यै च तस्मात्तु मदनः प्रकटीकृतः ॥ २६-४ ॥ दमनेन च यो मन्त्री वर्षमध्ये न पूजयेत् । तस्य सांवत्सरी पूजा मदनाय भविष्यति ॥ २६-५ ॥ इति तस्मै वरो दत्तो मयैव सुरवन्दिते । तस्माद्दमनपूजा हि कर्तव्या वीरवन्दिते ॥ २६-६ ॥ अन्यथा तत्फलं वर्षकृतं कामाय जायते । समूलं दमनं देवि स्थापयेत्पात्रके वरे ॥ २६-७ ॥ दमनं नवधा कूर्यात्पूजयेत्तदनन्तरम् । आनन्देश्वरबीजेन ततो भिन्नेन सुन्दरि ॥ २६-८ ॥ आनन्देश्वरबीजेन नवधा बिन्दुना सह । नवप्रकारभिन्नाङ्गं दमनं पूजयेत्क्रमात् ॥ २६-९ ॥ अघोरविद्यया पश्चादभिषिच्य तमेव हि । पूर्वोक्तया दक्षिणस्यां दिशि सिंहासनोक्तया ॥ २६-१० ॥ अस्त्रेण रक्षणं कुर्यात्कवचेन ततः परम् । बद्ध्वा त्रिशूलमुद्रां तु भ्रामयेद्दमनोपरि ॥ २६-११ ॥ चैत्रे सितचतुर्दश्यां दमनारोपणं भवेत् । उद्धरेदस्त्रमन्त्रेण हृदयेन च लेपयेत् ॥ २६-१२ ॥ श्रीखण्डघुसृणेन्द्राद्यैरधिवासं च कारयेत् । प्रथमे दिवसे कुर्यादधिवासनमुत्तमम् ॥ २६-१३ ॥ सद्योऽधिवासनं वाऽपि वर्षपूर्जासुसिद्धये । प्रातःकाले चतुर्दश्यां नित्यार्चानन्तरं ततः ॥ २६-१४ ॥ नवकोणं विरच्याथ सिन्दुरेण महाप्रभम् । कलशान्नव संस्थाप्य हेमरत्नादिपूरितान् ॥ २६-१५ ॥ एकं वा कलशं रम्यं स्थापयेद्देशिकोत्तमः । दक्षतो मण्डलं कृत्वा कुङ्कुमाद्यैवीचित्रितम् ॥ २६-१६ ॥ अशोकतरुमालिख्य त्रिकोणं मण्डलं लिखेत् । तन्मध्ये पूजयेत्कामं तरुणं चारुणप्रभम् ॥ २६-१७ ॥ रक्तवस्रं रक्तभूषं वामदक्षिणयोः प्रिये । रतिप्रीतिविशोभाढ्यं पञ्चबाणं धनुर्धरम् ॥ २६-१८ ॥ बसन्तसहितं कामं कदम्बवनमध्यगम् । मन्त्रेणानेन तं कामं पूजयेत्सिद्धिहेतवे ॥ २६-१९ ॥ वाग्भवं भुवनेशानीं श्रियं कामात्मकेन च । कामाय नम आलिख्य विद्येयं नववणीनी ॥ २६-२० ॥ कामबीजत्रयं चोक्त्वा रत्यात्मकमुच्चरेत् । रत्यै नमश्चाष्टवर्णां रतिविद्या वरानने ॥ २६-२१ ॥ प्रीतिं वदेद्रतिस्थाने प्रीतिमन्त्रोऽष्टवर्णकः । गौरश्यामे रतिप्रीती क्रमेण मणिभूषणे ॥ २६-२२ ॥ पद्मताम्बूलहस्ते च रक्तवस्त्रविराजिते । दिव्याभरणभूषे च पुष्पदामविराजिते ॥ २६-२३ ॥ वामदक्षिणयोर्ध्यात्वा कामस्य तदनन्तरम् । वसन्तं पूजयेत्पश्चात्कदम्बवनमध्यगम् ॥ २६-२४ ॥ गौरवर्णं वामहस्ते सुधापूर्णघटान्वितम् । दक्षहस्तेन दधतं नानापुष्पसमुच्चयम् ॥ २६-२५ ॥ साङ्गं कामं प्रपूज्याथ धूपदीपादि दर्शयेत् । दमने पूजितः कामः सर्वकार्याणि साधयेत् ॥ २६-२६ ॥ तेन सम्यक्प्रपूज्याथ महात्रिपुरसुन्दरीम् । क्रमं समर्चयेत्सम्यक्कुमारीर्भोजयेद्बुधः ॥ २६-२७ ॥ सुवासिनीश्च सम्पूज्य योगिनीगणमर्चयेत् । ब्राह्मणान् परिपूज्याथ नानादर्शनपारगान् ॥ २६-२८ ॥ तदङ्गहवनात्पश्चाद्गुरुं रत्नादिभूषणैः । स्वर्णभारसहस्रैश्च दिव्यवस्त्रमनोरमैः ॥ २६-२९ ॥ पूजयित्वा ततो देवि पूर्णाहुतिमथोच्चरेत् । अनेन विधिना देवि दमनारोपणं यजेत् ॥ २६-३० ॥ तस्य सांवत्सरी पूजा सफला शैलसंभवे ॥ २६-३१ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानार्णवे नित्यातन्त्रे देवीश्वरसंवादे श्रीविद्यादमनारोपणविधिर्नाम षड्विंशः पटलः ॥ २६ ॥ </poem> ==स्रोतः == *[https://wiki.yoga-vidya.de/Jnanarnava_Tantra_Sanskrit_Devanagari ज्ञानार्णवतन्त्रम्] 3zm8v79vwqyr3n5epagibuaoerdhi06 श्री बटुक भैरव ब्रह्म कवचम् 0 165974 418703 2026-10-03T17:35:39Z अनुनाद सिंह 1115 <poem> ॥ श्री गणेशाय नमः ॥ ॥ श्री उमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ ॥ श्री गुरवे नमः ॥ ॥ श्री भैरवाय नमः ॥ श्री देव्युवाच । भगवन्सर्ववेत्ता त्वं देवानां प्रीतिदायकम् । भैरवं... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418703 wikitext text/x-wiki <poem> ॥ श्री गणेशाय नमः ॥ ॥ श्री उमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ ॥ श्री गुरवे नमः ॥ ॥ श्री भैरवाय नमः ॥ श्री देव्युवाच । भगवन्सर्ववेत्ता त्वं देवानां प्रीतिदायकम् । भैरवं कवचं ब्रूहि यदि चास्ति कृपा मयि ॥ १॥ प्राणत्यागं करिष्यामि यदि नो कथयिष्यसि । सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यमेव न संशयः ॥ २॥ इत्थं देव्या वचः श्रुत्वा प्रहस्यातिशयं प्रभुः । उवाच वचनं तत्र देवदेवो महेश्वरः ॥ ३॥ ईश्वर उवाच । बाटुकं कवचं दिव्यं श‍ृणु मत्प्राणवल्लभे । चण्डिकातन्त्रसर्वस्वं बटुकस्य विशेषतः ॥ ४॥ तत्र मन्त्राद्यक्षरं तु वासुदेवस्वरूपकम् । शङ्खवर्णद्वयो ब्रह्मा बटुकश्चन्द्रशेखरः ॥ ५॥ आपदुद्धारणो देवो भैरवः परिकीर्तितः । प्रवक्ष्यामि समासेन चतुर्वर्गप्रसिद्धये ॥ ६॥ प्रणवः कामदं विद्या लज्जाबीजं च सिद्धिदम् । बटुकायेति विज्ञेयं महापातकनाशनम् ॥ ७॥ आपदुद्धारणायेति त्वापदुद्धारणं नृणाम् । कुरुद्वयं महेशानि मोहने परिकीर्तितम् ॥ ८॥ बटुकाय महेशानि स्तम्भने परिकीर्तितम् । लज्जाबीजं तथा विद्यान्मुक्तिदं परिकीर्तितम् ॥ ९॥ द्वाविंशत्यक्षरो मन्त्रः क्रमेण जगदीश्वरि । ॥ ॐ ह्रीं बटुकाय आपदुद्धारणाय कुरु कुरु बटुकाय ह्रीं ॥ ( इसका जप कवच से पहले और बाद में ११ या २१ बार करें ) ॐ अस्य श्री बटुक भैरव ब्रह्म कवचस्य भैरव ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः । श्री बटुक भैरवो देवता । मम श्री बटुक भैरव प्रसाद सिद्धयर्थे जपे विनियोगः ॥ ॥ कवचम् ॥ अथ पाठः । ॐ पातु नित्यं शिरसि पातु ह्रीं कण्ठदेशके ॥ १०॥ बटुकाय पातु नाभौ च आपदुद्धारणाय च ॥ कुरुद्वयं लिङ्गमूले त्वाधारे वटुकाय च ॥ ११॥ सर्वदा पातु ह्रीं बीजं बाह्वोर्युगलमेव च ॥ षडङ्गसहितो देवो नित्यं रक्षतु भैरवः ॥ १२॥ ॐ ह्रीं बटुकाय सततं सर्वाङ्गं मम सर्वदा ॥ ॐ ह्रीं पादौ महाकालः पातु वीरासनो हृदि ॥ १३॥ ॐ ह्रीं कालः शिरः पातु कण्ठदेशे तु भैरवः । गणराट् पातु जिह्वायामष्टाभिः शक्तिभिः सह ॥ १४॥ ॐ ह्रीं दण्डपाणिर्गुह्यमूले भैरवीसहितस्तथा । ॐ ह्रीं विश्वनाथः सदा पातु सर्वाङ्गं मम सर्वदः ॥ १५॥ ॐ ह्रीं अन्नपूर्णा सदा पातु चांसौ रक्षतु चण्डिका । आसिताङ्गः शिरः पातु ललाटं रुरुभैरवः ॥ १६॥ चण्डभैरवः पातु वक्त्रं कण्ठं श्रीक्रोधभैरवः । उन्मत्तभैरवः पातु हृदयं मम सर्वदा ॥ १७॥ नाभिदेशे कपाली च लिङ्गे भीषणभैरवः । संहारभैरवः पातु मूलाधारं च सर्वदा ॥ १८॥ बाहुयुग्मं सदा पातु भैरवो मम केवलम् । हंसबीजं पातु हृदि सोऽहं रक्षतु पादयोः ॥ १९॥ प्राणापानौ समानं च उदानं व्यानमेव च । रक्षतु द्वारमूले च दशदिक्षु समन्ततः ॥ २०॥ प्रणवं पातु सर्वाङ्गं लज्जाबीजं महाभये । इति श्रीब्रह्मकवचं भैरवस्य प्रकीर्तितम् ॥ २१॥ चतुवर्गप्रदं नित्यं स्वयं देवप्रकाशितम् । यः पठेच्छृणुयान्नित्यं धारयेत्कवचोत्तमम् ॥ २२॥ सदानन्दमयो भूत्वा लभते परमं पदम् । यः इदं कवचं देवि चिन्तयेन्मन्मुखोदितम् ॥ २३॥ कोटिजन्मार्जितं पापं तस्य नश्यति तत्क्षणात् । जलमध्येऽग्निमध्ये वा दुर्ग्रहे शत्रुसङ्कटे ॥ २४॥ कवचस्मरणाद्देवि सर्वत्र विजयी भवेत् । भक्तियुक्तेन मनसा कवचं पूजयेद्यदि ॥ २५॥ कामतुल्यस्तु नारीणां रिपूणां च यमोपमः । तस्य पादाम्बुजद्वन्दं राज्ञां मुकुटभूषणम् ॥ २६॥ तस्य भूतिं विलोक्यैव कुबेरोऽपि तिरस्कृतः । यस्य विज्ञानमात्रेण मन्त्रसिद्धिर्न संशयः ॥ २७॥ इदं कवचमज्ञात्वा यो जपेद्बटुकं नरः । न चाप्नोति फलं तस्य परं नरकमाप्नुयात् ॥ २८॥ मन्वन्तरत्रयं स्थित्वा तिर्यग्योनिषु जायते । इह लोके महारोगी दारिद्र्येणातिपीडितः ॥ २९॥ शत्रूणां वशगो भूत्वा करपात्री भवेज्जडः । देयं पुत्राय शिष्याय शान्ताय प्रियवादिने ॥ ३०॥ कार्पण्यरहितायालं बटुकभक्तिरताय च । योऽपरागे प्रदाता वै तस्य स्यादतिसत्वरम् ॥ ३१॥ आयुर्विद्या यशो धर्मं बलं चैव न संशयः । इति ते कथितं देवि गोपनीयं स्वयोनिवत् ॥ ३२॥ ॥ इति श्री रुद्रयामलोक्तं श्री बटुक भैरव ब्रह्मकवचं सम्पूर्णम् ॥ </poem> ewr172ptlxm6811ib25nj9oxwvl2v3p श्रीवटुकभैरवकवचम् 0 165975 418704 2026-10-03T17:41:51Z अनुनाद सिंह 1115 <poem> वटुक भैरव कवच महादेव उवाच - प्रीयतां भैरवो देवो नमो वै भैरवाय च। देवेशि देहरक्षार्थं कारणं कथ्यतां ध्रुवम्। म्रियन्ते साधका येन विना श्मशानभूमिषु। रणेषु चा... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418704 wikitext text/x-wiki <poem> वटुक भैरव कवच महादेव उवाच - प्रीयतां भैरवो देवो नमो वै भैरवाय च। देवेशि देहरक्षार्थं कारणं कथ्यतां ध्रुवम्। म्रियन्ते साधका येन विना श्मशानभूमिषु। रणेषु चाति घोरेषु महामृत्युभयेषु च। श‍ृङ्गीसलीलवज्रेषु ज्वरादिव्याधिवह्निषु। देव्युवाच - कथयामि श‍ृणु प्राज्ञ बटुककवचं शुभम्। गोपनीयं प्रयत्नेन मातृकाजारजो यथा। ॐ अस्य श्रीवटुकभैरवकवचस्य। आनन्दभैरव-ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः। श्रीवटुकभैरवो देवता। बं बीजं ह्रीं शक्तिः। ॐ वटुकायेति कीलकम्। ममाभीष्टसिध्यर्थे जपे विनियोगः। ॐ सहस्रारे महाचक्रे कर्पूरधवले गुरुः। पातु मां बटुको देवो भैरवः सर्वकर्मसु। पूर्वस्यामसिताङ्गो मां दिशि रक्षतु सर्वदा। आग्नेयां च रुरुः पातु दक्षिणे चण्डभैरवः। नैरृत्यां क्रोधनः पातु उन्मत्तः पातु पश्चिमे। वायव्यां मां कपाली च नित्यं पायात्सुरेश्वरः। भीषणो भैरवः पातु उत्तरास्यां तु सर्वदा। संहारभैरवः पायादीशान्यां च महेश्वरः। ऊर्ध्वं पातु विधाता च पाताले नन्दको विभुः। सद्योजातस्तु मां पायात्सर्वतो देवसेवितः। वामदेवो वनान्ते च वने घोरस्तथाऽवतु। जले तत्पुरुषः पातु स्थले ईशान एव च। डाकिनीपुत्रकः पातु पुत्रान् में सर्वतः प्रभुः। हाकिनी पुत्रकः पातु दारांस्तुलाकिनीसुतः। पातु शाकिनिकापुत्रः सैन्यं वै कालभैरवः। मालिनीपुत्रकः पातु पशूनश्वान् गजांस्तथा। महाकालोऽवतु क्षेत्रं श्रियं मे सर्वतो गिरा। वाद्यं वाद्यप्रियः पातु भैरवो नित्यसम्पदा। एतत्कवचमीशान तव स्नेहात्प्रकाशितम्। नाख्येयं नरलोकेषु सारभूतं सुरप्रियम्। यस्मै कस्मै न दातव्यं कवचं सुरदुर्लभम्। न देयं परिशिष्येभ्यो कृपणेभ्यश्च शङ्कर। यो ददाति निषिद्धेभ्यः सर्वभ्रष्टो भवेत्किल। अनेन कवचेनैव रक्षां कृत्वा विचक्षणः। विचरन्यत्र कुत्रापि न विघ्नैः परिभूयते। मन्त्रेण रक्षते योगी कवचं रक्षकं यतः। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दुर्लभं पापचेतसाम्। भूर्जे रम्भात्वचि वापि लिखित्वा विधिवत्प्रभो। कुङ्कुमेनाष्टगन्धेन गोरोचनैश्च केसरैः। धारयेत्पाठायेद्वापि सम्पठेद्वापि नित्यशः। सम्प्राप्नोति फलं सर्वं नात्र कार्या विचारणा। सततं पठ्यते यत्र तत्र भैरवसंस्थितिः। न शक्नोमि प्रभावं वै कवचस्यास्य वर्णितुम्। नमो भैरवदेवाय सर्वभूताय वै नमः। नमस्त्रैलोक्यनाथाय नाथनाथाय वै नमः। </poem> bjaon0motscynlqldkfwdnaua113nrk श्रीरुद्रकवचम् 0 165976 418705 2026-10-03T17:45:42Z अनुनाद सिंह 1115 <poem> ॥ रुद्रकवचम् ॥ भैरव उवाच - वक्ष्यामि देवि कवचं मङ्गलं प्राणरक्षकम् । अहोरात्रं महादेवरक्षार्थं देवमण्डितम् ॥ १॥ अस्य श्रीमहादेवकवचस्य वामदेव ऋषिः, पङ्क्त... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418705 wikitext text/x-wiki <poem> ॥ रुद्रकवचम् ॥ भैरव उवाच - वक्ष्यामि देवि कवचं मङ्गलं प्राणरक्षकम् । अहोरात्रं महादेवरक्षार्थं देवमण्डितम् ॥ १॥ अस्य श्रीमहादेवकवचस्य वामदेव ऋषिः, पङ्क्तिश्छन्दः, सौः बीजं, रुद्राः देवता, सर्वार्थसाधने विनियोगः । रुद्रो मामग्रतः पातु पृष्ठतः पातु शङ्करः । कपर्दी दक्षिणे पातु वामपार्श्वे तथा हरः ॥ २॥ शिवः शिरसि मां पातु ललाटे नीललोहितः । नेत्रं मे त्र्यम्बकः पातु बाहुयुग्मं महेश्वरः ॥ ३॥ हृदये च महादेव ईश्वरश्च तथोदरे । नाभौ कुक्षौ कटिस्थाने पादौ पातु महेश्वरः ॥ ४॥ सर्वं रक्षतु भूतेशः सर्वगात्राणि मे हरः । पाशं शूलञ्च दिव्यास्त्रं खड्गं वज्रं तथैव च ॥ ५॥ नमस्करोमि भूतेश रक्ष मां जगदीश्वर । पापेभ्यो नरकेभ्यश्च त्राहि मां भक्तवत्सल ॥ ६॥ जन्ममृत्युजराव्याधिकामक्रोधादपि प्रभो । लोभमोहान्महादेव रक्ष मां त्रिदशेश्वर ॥ ७॥ त्वं गतिस्त्वं मतिश्चैव त्वं भूमिस्त्वं परायणः । कायेन मनसा वाचा त्वयि भक्तिर्दृढास्तु मे ॥ ८॥ ~ फलश्रुतिः~ इत्येतद्रुद्रकवचं पाठनात्पापनाशनम् । महादेवप्रसादेन भैरवेन च कीर्तितम् ॥ ९॥ न तस्य पापं देहेषु न भयं तस्य विद्यते । प्राप्नोति सुखमारोग्यं पुत्रमायुः प्रवर्द्धनम् ॥ १०॥ पुत्रार्थी लभते पुत्रान्धनार्थी धनमाप्नुयात् । विद्यार्थी लभते विद्यां मोक्षार्थी मोक्षमेव च ॥ ११॥ व्याधितो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् । ब्रह्महत्यादि पापं च पठनादेव नश्यति ॥ १२॥ इति क्रियोड्डीशे महातन्त्रराजे देवीश्वरसंवादे रुद्रकवचं समाप्तम् । </poem> hgsz7aygogh6h5iqccmg9ekdrp5vdx2 श्रीसरस्वतीकवचम् 0 165977 418706 2026-10-03T17:49:57Z अनुनाद सिंह 1115 <poem> भैरव उवाच - श‍ृणु देवि! प्रवक्ष्यामि वाणीकवचमुत्तमम् । त्रैलोक्यमोहनं नाम दिव्यं भोगापवर्गदम् ॥१॥ मूलमन्त्रमयं साध्यमष्टसिद्धिप्रदायकम् । सर्वैश्वर्यप... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418706 wikitext text/x-wiki <poem> भैरव उवाच - श‍ृणु देवि! प्रवक्ष्यामि वाणीकवचमुत्तमम् । त्रैलोक्यमोहनं नाम दिव्यं भोगापवर्गदम् ॥१॥ मूलमन्त्रमयं साध्यमष्टसिद्धिप्रदायकम् । सर्वैश्वर्यप्रदं लोके सर्वाङ्गमविनिश्चितम् ॥२॥ पठनाच्छ्रवणात् देवि! महापातकनाशनम् । महोत्पातप्रशमनं मूलविद्यामनोहरम् ॥३॥ यद्धृत्वा कवचं ब्रह्मा विष्णुरीशः शचीपतिः । यमोऽपि वरुणश्चैव कुबेरोऽपि दिगीश्वराः ॥४॥ ब्रह्मा सृजति विश्वं च विष्णुर्दैत्यनिसूदनः । शिवः संहरते विश्व जिष्णुः सुमनसां पतिः ॥५॥ दिगीश्वराश्च दिक्पाला यथावदनुभूतये । त्रैलोक्यमोहनं वक्ष्ये भोगमोक्षैकसाधनम् ॥६॥ सर्वविद्यामयं ब्रह्मविद्यानिधिमनुत्तमम् । त्रैलोक्यमोहनस्यास्य कवचस्य प्रकीर्तितः ॥७॥ विनियोगः - ऋषिः कण्वो विराट् छन्दो देवी सरस्वती शुभा । अस्य श्रीसरस्वती देवता, ह्रीं बीजं, ॐ शक्तिः, ऐं कीलकं, त्रिवर्गफलसाधने विनियोगः । ऋष्यादिन्यासः - कण्वऋषये नमः शिरसि । विराट् छन्दसे नमः मुखे । देवीसरस्वत्यै नमः हृदि । ह्रीं बीजाय नमः गुह्ये । ॐ शक्तये नमः नाभौ । ऐं कीलकाय नमः पादयोः । त्रिवर्गफलसाधने विनियोगाय नमः सर्वाङ्गे॥ ॐ ऐं ह्रीं ह्रीं पातु वाणी शिरो मे सर्वदा सती । ॐ ह्रीं सरस्वती देवी भालं पातु सदा मम ॥८॥ ॐ ह्रीं भ्रुवौ पातु दुर्गा दैत्यानां भयदायिनी । ॐ ऐं ह्रीं पातु नेत्रे सर्वमङ्गलमङ्गला ॥९॥ ॐ ह्रीं पातु श्रोत्रयुग्मं जगदभयकारिणी । ॐ ऐं नासा पातु नित्यं विद्या विद्यावरप्रदा ॥१०॥ ॐ ह्रीं ऐं पातु वक्त्रं वाग्देवी भयनाशिनी । अं आं इं ईं पातु दन्तान् त्रिदन्तेश्वर पूजिताः ॥११॥ उं ऊं ऋं ॠं ऌं ॡं एं ऐं पातु ओष्ठौ च भारती । ओं औं अं अः पातु कण्ठं नीलकण्ठाङ्कवासिनी ॥१२॥ कं खं गं घं ङं पायान्मे चांसौ देवेशपूजिता । चं छं जं झं ञं मे पातु वक्षो वक्षःस्थलाश्रया ॥१३॥ टं ठं डं ढं णं पायान्मे पार्श्वौ पार्श्वनिवासिनी । तं थं दं धं नं मे पातु मध्ये लोकेशपूजिता ॥१४॥ पं फं बं भं मं पायान्मे नाभिं ब्रह्मेशसेविता । यं रं लं वं पातु गुह्य नितम्बप्रियवादिनी ॥१५॥ शं षं सं हं कटिं पातु देवी श्रीवगलामुखी । ऊरू ळं क्षं सदा पातु सर्वाविद्याप्रदा शिवा ॥१६॥ सरस्वती पातु जङ्घे रमेश्वरप्रपूजिता । ॐ ह्रीं ऐं ह्रीं पातु पादौ पादपीठनिवासिनी ॥१७॥ विस्मारितं च यत् स्थानं यद्देशो नाम वर्जितः । तत्सर्वं पातु वागेशी मूलविद्यामयी परा ॥१८॥ पूर्वे मां पातु वाग्देवी वागेशी वह्निके च माम् । सरस्वती दक्षिणे च नैरृत्ये चानलप्रिया ॥१९॥ पश्चिमे पातु वागीशा वायौ वेणामुखी तथा । उत्तरे पातु विद्या चैशान्यां विद्याधरी तथा ॥२०॥ असिताङ्गो जलात् पातु पयसो रुरुभैरवः । चण्डश्च पातु वातान्मे क्रोधेशः पातु धावतः ॥२१॥ उन्मत्तस्तिष्ठतः पातु भीषणश्चाग्रतोऽवतु । कपाली मार्गमध्ये च संहारश्च प्रवेशतः ॥२२॥ पादादिमूर्धपर्यन्तं वपुः सर्वत्र मेऽवतु । शिरसः पादपर्यन्तं देवी सरस्वती मम ॥२३॥ इतीदं कवचं वाणी मन्त्रगर्भं जयावहम् । त्रैलोक्यमोहनं नाम दारिद्र्यभयनाशनम् ॥२४॥ सर्वरोगहरं साक्षात् सिद्धिदं पापनाशनम् । विद्याप्रदं साधकानां मूलविद्यामयं परम् ॥२५॥ परमार्थप्रदं नित्यं भोगमोक्षैककारणम् । यः पठेत् कवचं देवि! विवादे शत्रुसङ्कटे ॥२६॥ वादिमुखं स्तम्भयित्वा विजयी गृहमेष्यति । पठनात् कवचस्यास्य राज्यकोपः प्रशाम्यति ॥२७॥ त्रिवारं यः पठेद् रात्रो श्मशाने सिद्धिमाप्नुयात् । रसैर्भूजे लिखेद् वर्म रविवारे महेश्वरि! ॥२८॥ अष्टगन्धेर्लाक्षया च धूपदीपादितर्पणैः । सुवर्णगुटिकां तत्स्थां पूजयेत् यन्त्रराजवत् ॥२९॥ गुटिकैषा महारूपा शुभा सरस्वतीप्रदा । सर्वार्थसाधनी लोके यथाऽभीष्टफलप्रदा ॥३०॥ गुटिकेयं शुभा देव्या न देया यस्य कस्यचित् । इदं कवचमीशानि मूलविद्यामयं ध्रुवम् ॥३१॥ विद्याप्रदं श्रीपदं च पुत्रपौत्रविवर्धनम् । आयुष्यकरं पुष्टिकरं श्रीकरं च यशः प्रदम् ॥३२॥ इतीदं कवचं देवि! त्रैलोक्यमोहनाभिधम । कवचं मन्त्रगर्भं तु त्रैलोक्य मोहनाभिधम् ॥३३॥ ॥ इति श्रीरुद्रयामले तन्त्रे दशविद्यारहस्ये सरस्वती कवचम् ॥ </poem> rvputd30nsckqpic5imk76y51o1zz86 मेरुतन्त्रम् 0 165978 418707 2026-10-03T18:34:22Z अनुनाद सिंह 1115 == स्रोतः == नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418707 wikitext text/x-wiki == स्रोतः == 4s4dtug7jtiifx17h6rdf149bkizknt न्यायपरिशुद्धि 0 165979 418715 2026-10-04T11:56:03Z अनुनाद सिंह 1115 <poem> Veṅkaṭanātha [Vedāntadeśika]: Nyāyapariśuddhi, Bhūmikā, 1, 3-5 # Header This file is a plain text transformation of http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/sa_veGkaTanAtha-nyAyaparizuddhibhUmik-A13-5.xml with a rudimentary header. For a more extensive header please refer to the source file. ## Data entry: members of the Sansknet Project ## Contribution: members of the Sansknet Proje... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418715 wikitext text/x-wiki <poem> Veṅkaṭanātha [Vedāntadeśika]: Nyāyapariśuddhi, Bhūmikā, 1, 3-5 # Header This file is a plain text transformation of http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/sa_veGkaTanAtha-nyAyaparizuddhibhUmik-A13-5.xml with a rudimentary header. For a more extensive header please refer to the source file. ## Data entry: members of the Sansknet Project ## Contribution: members of the Sansknet Project ## Date of this version: 2020-07-31 ## Source: - . ## Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen ## Licence: This e-text was provided to GRETIL in good faith that no copyright rights have been infringed. If anyone wishes to assert copyright over this file, please contact the GRETIL management at gretil(at)sub(dot)uni-goettingen(dot)de. The file will be immediately removed pending resolution of the claim. Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License. ## Structure of references: A reference is assembled consisting of - a pragmatic abbreviation of the title: Nyāyapariśuddhi, Bhūmikā, 1, 3-5 = , - the number of the in arabic numerals, - the number of the verse in arabic numerals. ## Notes: This file has been created by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus from vnyps00u.htm. Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented in the note element below: Venkatanatha [Vedantadesika]: Nyayaparisuddhi, bhumika Input by members of the Sansknet Project (www.sansknet.ac.in) This GRETIL version has been converted from a custom Devanagari encoding. The text is not proof-read. ## Revisions: - 2020-07-31: TEI encoding by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus # Text </poem> == भूमिका == <poem> ॥ भूमिका ॥ ॥ श्रीमते भगवद्रामानुजाय नमः ॥ ॥ श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः ॥ श्रीमद्वेङ्कटनाथदेशिकमणिप्रज्ञासरित्तरङ्गपरम्परापरिणामभूतं न्यायपरिशुद्ध्यभिधानं प्रबन्धरत्नमिदं जयति जीवितमिव न्यायविस्तरस्य विद्यास्थानस्य श्रीभगवद्रामानुजमुनिवरक्षुण्णवर्त्मनो ब्रह्ममीमांसाशास्त्रस्य च । अनुपजीव्य चेदं विद्यास्थानं को विभवः सपन्दितुमपि शेषस्य विद्यास्थानजातस्य ? । सर्वमेव हि लोके श्रुतं संशयविपर्ययाभ्यामाहितपारिप्लवं वात्यास्पृष्टमिव तृणशकलं न कथञ्चिदपि प्रतितिष्ठति । प्रमाणपरीक्षया तु यथावदुपपादितया दृषदेव व्यपोढविक्षोभं निष्कम्पमवतिष्ठते । प्रमाणपरीक्षैव च प्रथमावतारपदवी न्यायविस्तरस्य । पदवाक्यप्रमाणभेदेन हि त्रेधा विभजन्ति शास्त्रं शास्त्रविदः । तत्र तदं नाम ---शब्दानुशासनं पाणिन्यादिप्रणीतम् । वाक्यं च---विचारपूर्वकश्रौतवाक्यार्थनिर्णयरूपं कर्मब्रह्मात्मकविषयविभागविभक्तमुभयं मीमासाशास्त्रम् । प्रमाणं तु---क्वचिदप्यर्थेष्वनवगाढावष्टम्भां स्वात्मन्यप्यनुपजातविस्रम्भां डोलायमानां बुद्धिं करेणुमिव तर्कशृङ्खलाभिरालानयन्मननव्यपदेशं शास्त्रम् ; यस्य संज्ञान्तरं न्यायविस्तरः तर्कशास्त्रम् इत्यादि ॥ तदेतत् प्रमाणप्रधानमपि प्रमाणगतेः प्रमेयस्वरूपविवेचनपर्यवसानतया प्रमेयेपि न्यस्तपदं प्रवृत्तम् । इतरेतरविसंवादसंरब्धोद्धुरैरास्तिकैर्नास्तिकैश्च बहुधा वादिभिः स्वस्वच्छन्दानुरोधेनान्यथा चान्यथा च प्रमेयं प्रतिपद्यमानैरितस्ततः परिकृष्यमाणानि प्रमाणान्यपि परावृत्तरूपतया लक्षणतो दुर्ग्रहाण्यभूवन् । मानाभासव्यामिश्राणि हि मानानि न सुकराणि विवेक्तुम् । तदेवं शास्त्रमेव पङ्किलीकृतं चक्षुरिव तिमिरोपसृष्टं विगलितार्थग्रहणापाटव संवृत्तम् । अविपर्यस्तलक्षणं प्रमाणवर्गं परिगृह्णाद्भिरपि सौगतार्हतकापिलचार्वाकजैमिनीयादिभिरङ्गेष्ववान्तरभेदेषु चन्यूनातिरेकमास्थितैरनेकधोपयोगादनेकान्तीकृतमतयः कृतमतयोपि स्वस्वोपदेशपारम्परीप्रत्ययादेकतमं पक्षमभिमन्यमानाः स्परिग्रहावसादकातरतया पक्षान्तरेषु साभ्यसूयाश्चिरायापि गरुकुलेषु परिश्रम्यालब्धबुद्धिप्रसादा विभ्राम्यन्त एवानुभूयन्ते । अतः सर्वोपयोगाय दोषगुणहानोपादानाभ्यां शिक्षणीयस्यास्य न्यायविस्तरस्य पृथक्प्रस्थानं न्यायदर्शनं नाम सूत्रजातं गौतमेन मुनिना प्रथमं प्रणीतम् ; यत्र प्रमाणाप्रमाणादिविवेचनया तत्त्वनिर्णयोपायास्तत्र च संभवन्तो गुणदोषाः कथासु च ग्राह्यापरिहार्यविभागाः सविशेषं प्रदर्शिताः ॥ तच्च न्यायदर्शनं प्रथमं प्रमाणप्रमेयादिसूत्रेण षोडशधा पदार्थान् विभज्य तत्परीक्षणेन चरितार्थम । तत्र प्रमेयत्वस्य केवलान्वयिनः सर्वपदार्थसाधारणतया विभाजकत्वमनुपपद्यमानं मन्यमानेन कणादेन मुनिना कृत्स्नमेव प्रमेयजातं द्रव्यादिसप्तपदार्थपरिसंख्यानेनासंकीर्णं विभक्तम् । तत्र च सामान्यविशेषसमवायाभावान् वितथमेवापदार्थान् पदार्थयता तथाविधमेव चान्यदन्यदालपता ग्राह्यमगृह्णता त्याज्यं चात्यजता कणभक्षेण दूरमपथीकृतः शास्त्रपथ इति ब्रह्मसूत्रकारादिभिः प्रतिक्षिप्तो वैशेषिकः पक्षः । न्यायपक्षस्तु शङ्क्यमानोपसर्गोपि कथञ्चिद्व्याख्यानाधेयसंस्कारतया नात्यर्थपरिवर्जनीयः इति मन्यमानाः कतिपयसंस्कारसंस्कृतमिमं पक्षं परिगृह्य निबन्धान् निबबन्धुः पूर्वे केचिदाचार्याः । ते च निबन्धा एषु दिवसेषु नाम्नैव केवलमवशिष्यन्तोतद्यथा--श्रीमन्नाथमुनिमिश्रप्रणीतं न्यायतत्त्वम्, श्रीमत्पराशरभट्टारककृतिस्तत्त्वरत्नाकरः, श्रीभगवद्यामुनाचार्याणामाचार्यैः श्रीमन्नाथमुनिचरणाश्रयाणां श्रीपुण्डरीकाक्षाणां शिष्यैश्च श्रीराममिश्रगुरुभिर्विरचितं विवरणं षडर्थसंक्षेपश्चेति ग्रन्थद्वयम्, अविदितप्रबन्धृव्यपदेशं न्यायसुदर्शनं प्रज्ञापरित्राणां चेति प्रबन्धयुगलम्, श्रीमन्नारायणमुनिविरचितत्वेनाचार्योपात्तं नाम्ना चानुद्दिष्टं किमपि प्रबन्धरत्नम्, अस्यैव च न्यायपरिशुद्धिप्रणेतुराचार्यस्याचार्येण मातुलेन च वादिहंसाम्बुवाहः इति प्रशस्तिनामाङ्कितेन आत्रेयरामानुजाचार्येण कृतं स्वप्रतिभाद्रविणनिक्षेपायमाणं न्यायकुलिशाभिधानं चेत्येते निबन्धाः न्यायपरिशुद्धिकृतैवाचार्येण तत्र तत्र भूयिष्ठमुदाह्रियन्ते । यदेव यावदेव चाचार्येण क्वचित् क्वचिदुदाहृतं वाक्यं वाक्यखण्डं वा, तदतिरिक्तं कियदपि टीकाकृतामपि दृष्टिविषयीभूतं नोपलभ्यते । अयमत्र हेतुः प्रतिभाति---आचार्यसंनिहितकालेष्वप्यनतिसंक्षेपविस्तररमणीयानि प्रस्फुटार्थानि नित्यप्रकाशान्याचार्यश्रीसूक्तिरत्नान्यवमृश्य रसास्वादवादिविजयशिष्यप्रवचनाद्रिप्रवणेषु उपर्युपरि व्याख्यानादिप्रणयनैरविस्तृत्य शास्त्रं वितथमेवातिपातितकालेषु शिष्यप्रशिष्यवर्गेषु कुमारवेदान्ताचार्यादिषु, अतीते च गणरात्रे कैश्चिदर्वाचीनैराविर्भूतैर्ग्रन्थकृद्भिरज्ञातपूर्ववृत्तान्तैर्यथाकथञ्चिद्व्याख्यानेन कश्चिदुपकारः कृत इति ॥ हन्त ! निःशेषक्षालिताखिलकलङ्कस्याप्यस्य श्रीभगवद्रामानुजसिद्धान्तस्येदमेकं शोचनीयं वैशसम् ; यत् तावदाचार्यपदाभिषिक्तैरप्यर्वाचीनैर्बुधवरैः काणादगौतमीयादिसामान्यशास्त्रपरिश्रमेण व्ययितवयोभिरन्तिमे वयसि कथञ्चिदुपजातवेदान्ततृष्णैः शिष्यसंग्रहणकृतक्षणैरवश्योपादेयोपदेशश्रीभाष्यादिकतिपयग्रन्थग्रहणचरितार्थैरनादृताः प्राचामाचार्याणां वाग्विस्तरा एतर्हि श्रोतुमपि दुर्लभतां गमितार्ः । इदृशोयं विद्यावधः कस्य वा विद्याव्यसनिनो न दूनोति मानसम् ? । अथवा कृतं प्राचां प्रबन्धप्रणाशचिन्तनेन । अस्यैवाचार्यस्य वाङ्मधुनिष्यन्दो मुधैव कियान् न विस्रंसितः । सर्वतन्त्रस्वतन्त्राणामाचार्यचरणानां शताधिकाः प्रबन्धा हारविमलाः प्रसिद्धाः । संस्कृतप्राकृतद्राविडभाषाभिस्त्ररौशिकानि काव्यनाटकस्तोत्राणि, लोकशास्त्रव्यवहारनिरूढसंस्कृतव्यतिकीर्णद्राविडभाषामयानि च चतुर्थराशिनिविष्टानिलौकिकानामप्यनुग्राहकानि परीक्षकाणामपि सुग्रहसांप्रदायिकतत्त्वहितपुरुषार्थान्यादर्शविमलानि मणिप्रवालशब्दितानि नियतश्राव्यतया रहस्यसंज्ञितानि सिद्धान्तनिष्कर्षणेदंपराणि लोकश्रेयसे जातानि ग्रन्थजातानि । तत्र वेदान्ते तावत् तत्त्वटीका नाम श्रीभगवद्रामानुजमुनिवरविरचितस्य शारीरकमीमांसाभाष्यस्य विवृतिरपूर्वार्थविशेषविन्यासपरिभूषिता त्रैकाल्यसंभावनीयानामशेषाक्षेपाणामचलनिश्चयान् परिहारानुपदर्शयन्ती गङ्गेन गौरीगुरोरेतस्मादाचार्यवर्यादाविर्भूता । सा च प्रथमसूत्रमात्रमपि यावदसमग्रोपलब्धप्रचारा वेदान्तविद्याविचारकाङ्क्षिणां चिन्ताव्यसनायैव खण्डभूता परिदृश्यते । विचित्रायोधनाकुण्ठशक्तौ तेजस्विनि स्वां शक्ति समग्रमदर्शयित्वैव नियतियैयात्येनाकस्मादुपरतं योधरत्ने तटस्थदृष्टे कस्य वा वीरधर्ममनुतिष्ठतो हृदयं न दूयेत । सोयमस्य निबन्धरत्नस्य लोपे दृष्टान्तः । केचिन्मन्येरन् आचार्यैरेव न समापूरितायं ग्रन्थ इति, तदेतत् स्वोपमानेन सर्वत्र शक्तिपरिच्छेदं कलयतां प्रलपितमत्र न क्रमते । त्रिविधाः खलु लोके प्रबन्धकृतः---केचिद्गुरुकुलचिरपरिश्रमैरनेकशः श्रुतान् यथाश्रुतमर्थान् पत्रेषु विनिवेश्य प्रकाशयन्तो लोकमनुगृह्णन्ति । अथेतरे, ये पुनर्जात्यैव स्फटिकावदातबुद्धयः सत्त्वविशेषाविर्भावनिस्तुषाशयाः स्वतः स्वान्तमुकुरतलस्फुटसंक्रान्तसर्वार्थप्रतिच्छन्दा अपि संप्रदायपरिरक्षणश्रद्धलुतया गुरूपदेशदर्शितां पदवीमवर्जयन्तश्चित्तघण्टापथेषु समसमयसंचरदखिलप्रमाणतर्कगुरूपदेशसंप्रदायविशेषा एकहेलया भूयसोर्थानयत्नेन ग्रहीतुं प्रणेतुमप्यर्हन्ति । अन्ये तु निरन्तरभजनकृतप्रसदनेन भगवता सर्वेश्वरेण दूरप्रत्यूढप्रत्यूहविप्रुषो निःश्रेयसावधीनि कुशलजातान्यनुभवितुं निजचरणशरणानप्यनुभावयितुं चाकुण्ठशक्तयस्तृतीयकक्ष्यानिविष्टाः । त एते व्यासपराशरवाल्मीकिप्रमुखैर्महर्षिगणैरपि गणनीयानुभावा विलक्षणाः प्रबन्धकृतः; येषामेकप्रतिभासूत्रस्यूतानि प्रमेयरत्नानि पुनः पुनः परिशीलितान्यपि नवनवानीव प्रज्ञावतां हृदयेषु कमपि चमत्कारमावहन्ति न च कदाचित् पुराणचित्रवद् विच्छायानि भवन्ति । न्यापरिशुद्धिकृदाचार्यस्तु द्वितीयतृतीययोरुभयोरप्रि कक्ष्ययोः हारावल्योरिव नायकमणिः प्रकाशत इति तत्त्वविदामपरोक्षम् । प्रकृतिसिद्धं च प्रक्रान्तस्यान्तगमनं शक्तिमताम् । लोकानुग्रहमात्रफला येषां सर्वाः प्रवृत्तयः, तादृशानामयत्ननिर्वर्तनीये लोकोपकारार्थे समारम्भे चिकीर्षितविच्छेदः कथमुपपद्यते ? । एवङ्गुणेन चाचार्यचूडामणिपवना शिष्यबुद्धिं प्रसादयितुमारब्धा कृतिरसमाप्य मध्ये अपविद्धा भवतीति को नुखलु प्रभाववेदी प्रतिपत्तुमर्हति ? । अपि च "निखिलनिगमश्रेणीचूडापरिष्कृतिरूपिणी निपुणमनसामाशासौधस्थलीषु निबध्यते । यतिपतिभुवो भाष्यस्यासौ यथाश्रताचिन्तित-- प्रवचनविधावष्टाविंशे जयध्वजपट्टिका" ॥ इति स्वकृतस्य भाष्यप्रवचनस्य अष्टाविंश्यामावृत्तौ तत्त्वटीकानिबन्धप्रणयनमाचार्यस्तत्त्वटीकाप्रारम्भे स्वयमेव स्पष्टमाह । संकल्पसूर्योदयप्रस्तावनायां च--- "विंशत्यब्दे विश्रुतनानाविधविद्य- स्त्रिंशद्वारं श्रावितशारीरकभाष्यः । श्रेयः श्रीमान् वेङ्कटनाथः श्रुतिपथ्यं नाथप्रीत्यै नाटकमर्थ्यं व्यधितैतत्" ॥ इति सूत्रधारवाचा शारीरकभाष्यप्रवचनं संकल्पसूर्योदयनिर्माणकाले त्रिंशद्वारकृतं प्रथयति । तदानीमेव त्रिंशद्वारं शारीरकभाष्यप्रवचनमासीद्यदि, ततः पश्चात् प्रवचनावृत्तयस्ततोपि हि भूयस्यो भवितुमर्हन्ति । कृष्णमिश्रसमागमकालो हि संकल्पसूर्योदयनिर्माणसमयः । ततश्चाष्टाविंश्यामावृत्तौ तत्त्वटीकानिर्माणं कृष्णमिश्रसमागमात् पूर्वतरं भवति । शतदूषण्याः समनन्तरं तत्त्वटीका कृतेति च प्रतीयते । उक्तं हि स्वयमेवाचार्यैस्तत्त्वटीकां प्रक्रममाणैः--- "शातितः शतदूषण्यां शङ्करादिमुधाग्रहः । शरीरकशरीरं तु व्यक्तमत्र प्रदर्श्यते ॥ " इति । "श्रुतप्रकाशिका भूमौ येनादौ परिरक्षिता । प्रवर्तिता च पात्रेषु तस्मै श्रेष्ठाय मङ्गलम् ॥ " इति कुमारवेदान्ताचार्यकृतमङ्गलाशासनपरामर्शने श्रुतप्रकाशिकाप्रवचनतत्परत्वमाचार्याणां तत्त्वटीकापूरणविघाताय जातं स्यादिति चापातरमणीयम् । श्रुप्रकाशिकाचार्यस्य हिम्लेच्छबलोपमर्दलग्नस्य निजगुरुसब्रह्मचारिणो मुमूर्षतः प्रार्थनया तद्ग्रन्थरक्षणप्रवचनयोरङ्गीकारेपि नैतावता स्वकीयं महीयांसं प्रबन्धप्रणयनप्रयत्नमाचार्यो वितथीकरिष्यति । न ह्मत्रत्यमपूर्वमर्थजातं ग्रन्थान्तरेण चरितार्थं भवति । तदिदमाचार्यग्रन्थे कृतश्रमाणां स्वत एव सुव्यक्तम् । इदानीमुपलभ्यमानपर्यन्तेपि तत्त्वटीकाग्रन्थखण्डे ये विषयाः प्रतिपाद्यन्तु, नैते श्रुतप्रकाशिकायामन्यत्र वा ग्रन्थान्तरे प्रतिपत्तुं सुलभाः । किञ्च स्वाचार्यैर्वादिहंसाम्बुवाहार्यैः प्रणीते विद्यमान एव हि न्यायकुलिशाख्ये न्यायनिबन्धरत्ने न्यायपरिशुद्धिमाचार्यः स्वयं निबबन्ध । अवश्यवक्तव्येषु चार्थेषु जोषंभावः कथञ्चिदपि शास्राचार्यतायाः सदृशो न भवति । न च नवनवार्थाविष्करणमर्वाचां प्राचीनाचार्यपरिभवाय । अपि च, "निखिलनिगमश्रेणीचूडापरिष्कृतिरूपिणी निपुणमनसामाशासौधस्थलीषु निबध्यते" ॥ इति प्रबन्धोपक्रमप्रतिज्ञानमेव प्रदर्शयति ग्रन्थान्तरैरचरितार्थस्य सर्ववेदान्तार्थसंस्कारस्य महामतिभिरपि सर्वज्ञसकाशात् शुश्रूषितस्य प्रतिपादनार्थमपूर्वायाः कृतेः समारम्भ इति । स कथं न परिपूर्येत ? । किञ्च निजनिबन्धस्य श्रुतप्रकाशिकारक्षणाङ्गीकारसमय एव लब्धप्रसरतामनुस्मृत्य परकीयग्रन्थप्रवचनमङ्गीकृतमाचार्यैरिति शक्यमभ्यूहितुम् । तथाच सति तत्त्वटीकाग्रन्थलोपनिदानमर्वाचामाचार्याणां तत्रापरिशीलनमेव, न तु ग्रन्थापरिसमाप्तिः । यथाहि न्यायसिद्धाञ्जनमपि जडद्रव्यपरिच्छे देनैव पर्यवसितं सांप्रतं परिदृश्यते, अद्रव्यपरिच्छेदस्तु पतित एव । अशक्यं च तत्पूरणमन्यैः । इत्थममुमर्थं श्रीरङ्गरामानुजगुरुरेव न्यायसिद्धाञ्जनव्याख्याने "न क्वाप्यतः परमदृस्यत कोशशेष- स्तच्छेषपूरणकृतिः परिहासहेतुः । ज्ञातव्यमन्यदपि तैर्निरणायि सम्य- ग्ग्रन्थान्तरेष्विति न किञ्चिदिहास्ति चिन्त्यम्" ॥ इति निगमयन्निवेदयति । शतदूषण्यपि हि न समग्रा दृश्यते । षट्षष्टिरेव वादा लोके प्रचरन्ति । शेषे तु मिथ्यैव किमप्यैतिह्यं कल्पयित्वा कतिपये प्रजल्पन्ति । यत्तावत् द्वैतमतखण्डनपरः शेषो ग्रन्थः मध्वमतस्थेन केनचिद्यतिना भिक्षामटता सविनयमुपसृत्य प्रार्थितोयमाचार्यः तं तस्य भिक्षार्थे प्रायच्छिदिति, तदपि न विचारक्षमम् । न ह्याचार्यग्रन्थेषु क्वचिदपि मध्वमतं निरस्यते । तत्त्वविप्लवाभावात्, अवान्तरेषु चार्थेषु नैयायिकवैशेषिकादिप्रतिपादितस्यैव द्वैतस्यानुवादात्, अनतिप्रचुरतया तस्य मतस्य लोकविप्लवप्रसंगाभावाच्चानास्थैवाचार्याणां तत्र स्यात् । अतश्चतुस्त्रिंशद्वादा मध्वमतखण्डनपरा इति किंवदन्तीमात्रमेतत् । शतदूषणी च शङ्कादिकृतसूत्रव्याख्यानादिनिरासार्थमेव प्रवृत्तेति च तद्ग्रन्थमुख एव स्फुटीभवति । तत्र हि ---- "प्राचीमुपेत्य पदवीं यतिराजदृष्टां तत्संनिकृष्टमपि वा मतमाश्रयन्तः । प्राज्ञा यथोदितमिदं शुकवत् पठन्तः प्रच्छन्नबौद्धविजये परितो यतध्वम्" ॥ इति प्रतिश्रुतम् । अत्रऽतत्संनिकृष्टमपि वा मतमाश्रयन्तःऽ इत्यनेन द्वैतिनः स्वपक्षीक्रियन्ते । अद्वैतखण्डनमेव च ग्रन्थप्रवृत्तिप्रयोजनमिति च दर्शितम् । तथा च---विद्यारण्याक्षोभ्यमुनिविवादे निर्णयं ब्रुवद्भिराचार्येः "असिना तत्त्वमसिना परजीवप्रभेदिना । विद्यारण्यमहारण्यमक्षोभ्यमुनिरच्छिनत्" ॥ इत्युक्तम् । ऽशातितः शतदूषण्यां शङ्करादिमुधाग्रहः । ऽ इत्यत्र तु शङ्करादीत्यादिपदं यादवभास्करयोः संग्रहायेति स्थितम् । तस्मात् समग्रग्रन्थादर्शनमर्वाचामाचार्याणां प्रवचनविच्छेदनिबन्धनं प्रबन्धलोपहेतुरिति स्पष्टमेतत् ॥ अत्र प्रसक्तानुप्रसक्तमाचार्यस्य कृष्णमिश्रसमागमचरितं किञ्चिदुपन्यस्यते---कृष्णमिश्रो हि गौडदेशीयः पण्डितचूडामणिः सर्वासु विद्यासु कलासु च सविशेषकृतश्रमः कविश्च ब्रह्माद्वैतं सिद्धन्तमातिष्ठमानो वादकुतूहलितया सर्वा दिशः पर्यटन् जितकाशी क्रमेण दक्षिणान्दिशमाचक्राम । तत्र श्रीरङ्गं दिव्यक्षेत्रं विदुषामावासमाकर्ण्य देवसेवापदेशेन वादसमरमर्थयमानः श्रीरङ्गराजस्य भवगतः प्रासादमासदाद । तदानीं तत्र भाषामयीर्गाथाः सरागतालं गीयमाना निशम्य तत्कर्तॄणां च कवीनां वर्णावराणामपि प्रतिमास्तस्मिन् देवालये देवोपचारैराराध्यमाना विदित्वा तत्र सेवासमवेतान् ज्ञानवृद्धान् श्रीवैष्णवानामन्त्र्यऽभोः प्राज्ञाः, भवतामनेनापभ्रंशपाठेन वर्णावरपूजनेन च दूरापोढं वेष्णवं तेजः । किमनेनाराधनेन ? । अन्थथाकृतमकृतं हि भवतिऽ इति साक्षेपं पप्रच्छ । यदा तैर्मिलितैरपि न किञ्चिदाक्षेपसदृशमुत्तरं प्रतिपन्नं, तदा तदातनाय तद्देशाधिपतये तमर्थमावेद्य, प्रतिष्ठाप्रभृति सर्व एवालयसंस्कारः कार्यः प्रत्यग्र एव इति च नियम्य तं दिव्यालयं गाढघटितार्गलद्वारं परित्यक्ताशेषपूजोत्सवं च कारयामास । लोकाचार्यप्रभृतयश्च बहवस्तत्र दर्शनगुरवस्तादृशं वैशसमचिन्तितोपनतमनुस्मृत्य दुरन्ते दुःखसागरे निमग्नास्तं च प्रतिवादिनं सर्वविद्याविशारदं वादाहवनवशूरमप्रकम्प्यमाकलयन्तः सभामभिनवां कामपि संगमय्य तस्यानर्थस्य किञ्चिदपि प्रतिविधानं चिन्तयामासुः । तस्मिन् महति सदसि विदुषां संप्रदायाचार्यः श्रीमान् लोकाचार्यः सर्वेषां सभासदामवधेयवचनः समर्थामभ्यर्हितां वाचमाददे--- "भोः भागवतप्रधानाः, बलवन्तं परिपन्थिनं पराङ्मुखीकर्तुमुपायः कश्चिदत्र मे प्रतिभाति । स तावदुच्यमानो भवद्भिरनुमन्यताम् । अस्ति किल काञ्च्यां नगर्यां वेङ्कटनाथार्यो नाम विदुषां प्रथमः । स हि वृषशैलनाथस्य घण्टांश एवावतीर्णः इति तत्त्वविदां ग्रहणम् । सोयं पञ्चवर्षदेशीयः शिशुरेव सन् निजमातुलेन वादिहंसाम्बुवाहेनात्रेयरामानुजाचार्येण शारीरकभाष्यग्रहणाय वरदगुरुसकाशं गच्छता प्रियभागिनेयेन नीतस्तत्र भाष्यविषये प्रसक्तान् बहून् संदेहशृङ्खलाग्रन्थीन् विस्रंसयंस्तया तत्रसमवेतया प्रज्ञावृद्धपरिषदा अपूर्वप्रसादविस्मयचित्रितचित्तया सबहुमानमवलोकितः श्रीमता च वरदगुरुणा श्रीभगवद्रामानुजसिद्धान्तस्य दैवात् संप्रति संजातमवलम्बनमिति बद्धाश्वासेन,ऽप्रतिष्ठापितवेदान्तः प्रतिक्षप्तबहिर्मतः । भूयास्त्रैविद्यमान्यस्त्वं भूरिकल्याणभाजनम् ॥ ऽ इत्याशिषं प्रयुञ्जानेनऽस्य कुमारस्य स्वतः प्रतिभातसमस्तशास्त्रार्थसारस्य विद्यासंस्कारमात्रफलो गुरूपदेशो भविष्यति । न तु ज्ञाने कश्चिदपि शक्तिलेश आधेयो भवति । भगवानपि हि देवकीनन्दनः विद्याग्रहणाय सांदीपिनेराचार्यस्य सकाशे गुरुकुलवासमग्रहीत् । किं चास्य शैशव एवायं प्रज्ञाप्रकर्षो दाशरथेरिव विक्रमतिशयो जन्मसिद्धः । नासौ पुरुषान्तरदृष्टिविषयं प्रापयितुं युक्तम् । साभ्यसूयाः सविस्माया वा दृशो नास्मिन् बालवयसि पतितुमर्हन्ति । दृष्टिदोषैर्हि विषानलैरिव प्रसरद्भिस्तरव इवावलाढाः कति नाम महागुणाः पुरुषाः स्वगुणैर्लोकमनुपकृत्यैवास्तं गताः । भवानेवामुं सर्वशास्त्रेषु कृतप्रज्ञं कर्तुमर्हति । श्रीभगवद्रामानुजसिद्धान्तस्यैष जयध्वजः समुच्छ्रीयताम्ऽ इयादिश्य शिशुरसौ निजमातुले वादिहंसाम्बुदाचार्ये न्यासीकृतः ॥ अथासौ वयसा विंशतिवर्षदेशीय एव सन् सर्वतोमुखप्रसृतप्रबोधतया परेषामनभिभवनीयः संवृत्तः । एवमक्षय्यप्रतिभाद्रविणेन सर्वेष्वपि च तन्त्रेषु निरामयं पन्थानमवगन्तुं प्रसादयितुं चालङ्कर्मीणेन चाचार्येणा सार्धं कदाचित् काञ्चीनगरे देवदेवस्य भगवतः श्रीदेवराजस्य वैशाखमासिके यात्रामहोत्सवे विद्वत्संवादकुतूहलितया समागतः सर्वपथीनवैदुषीविभवः प्रबन्धरत्नप्रणेता चाखिलशास्त्रेषु विद्यारण्य इति कृतप्रशस्तिनामधेयो माधवाचार्यो नाम वेदभाष्यकृत् वादाहवे लग्नो निरङ्कुशनिशिततर्कशरासारवर्षिणः आचार्यस्याग्रतः प्रत्यवस्थातुमक्षमो विस्मयबहुमानभरितमना विजयनगरं प्रयातः स्वशिष्यस्य राज्ञस्तमर्थं यथावृत्तमावेद्य तथाविधविद्वद्रत्नदर्शनोत्कण्ठात्वरितस्य प्रभोः प्रार्थनया छत्रचामरप्रभृतिसमस्तराजपरिबर्हपरिबृंहितं राजौपवाह्यपुरःसरं प्रधानसचिवहस्तार्पितसबहुमानसमाह्वानलेखं च चतुरङ्गबलं प्रणीयः प्रार्थितो वैराग्यपञ्चकं तस्य प्रत्युत्तरयाञ्चकार । तेन च माधवाचार्येण स्वीये सर्वदर्शनसंग्रहे रामानुजदर्शनमुपक्षिपताऽतदुक्तं वेङ्कटनाथेन तत्त्वमुक्ताककलापेऽ इत्युपक्रम्य, ॥ श्रीः ॥ == प्रत्यक्षाध्यायः == ॥ श्रीमते हयवदनपरब्रह्मणे नमः ॥ ॥ श्रीमते रामानुजाय नमः ॥ ॥ श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः ॥ श्रीमान वेङ्कटनाथार्थः कवितार्किककेसरी । वेदान्ताचार्यवर्यो मे संनिधत्तां सदा हृदि ॥ '''न्या. प. प्र. १ ॥ पत्युः संयमिनां प्रणम्य चरणौ तत्पादकोटीरयोः संबन्धेन समिध्यमानविभवान् धन्यांस्तथान्यान् गुरून् । शुद्धं संश्रितबादरायणतनोर्नारायणस्योक्तिभः श्रीमान् वेङ्कटनायकः स्थितिपदं निर्माति नीतेः शुभम् ॥ विद्यास्थानेषु धर्म्येषु गण्यते न्यायविस्तरः । स च विप्लावितस्तैस्तैस्ततोऽत्र परिशोध्यते ॥ '''न्या. प. प्र. २ ॥ गौतमसूत्रबहिष्कारपक्षः ॥ यद्यपि कथञ्चिदाक्षपादं सत्पक्षे निक्षेप्तु शक्यम्; न च कणभक्षपक्षनिक्षेपवत् क्लेशः; नापि तत्कर्ता गौतमस्तामसेषु परिपठ्यते; नापि च विप्रलम्भकत्वख्यातिः; तथापि ब्रह्मसूत्रकारादिबहिष्कृतत्वान्नातीव वयमाद्रियामहे । न खल्वार्षत्वादिभिस्तदादरः, अतिप्रसङ्गात् । प्राज्ञानां प्रथमेनैव गुरुणा हि स्वयं पुरा । लोकायतमतं प्रोक्तं लोकविप्लवकारणम् ॥ अथवा पितामह एवात्र प्रमाणम्, य इन्द्रविरोचनायोश्चार्वाकमतमुपदिष्टवान् । तथा गौतमोऽपि संभाव्यते । अथापि "काणादशाक्यपाषण्डैस्त्रयीधर्मो विलोपितः । त्रिदण्डधारिणा पूर्वं विष्णुना रक्षिता त्रयी" ॥ इति स्मृतेः, "बहवः पुरुषा राजन् सांख्ययोगविचारिणः । नैत इच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्भव ॥ समासेन तु तद्व्यासः पुरुषैकात्म्यमुक्तवान् "। इति महाभारतोक्तेश्च युक्तं तत्तद्बहिष्कारः । इह तु न तथेति चेन्न, तुल्यन्यायतया वचनस्योपलक्षणार्थत्वात् । न खलु तद्वा तादृग्वेति कश्चिद्विशेषः । यद्यपि काशकुशावलम्बन्यायेन पक्षान्तरादाधिक्यमस्य पक्षस्य, अथापि न तद्वेदान्तसंनिधौ; न खलुमशकाद्बलिष्ठोऽपि मातङ्गः कण्ठीरवमुपरुणद्धि ॥ "यदक्षपादः प्रवरो मुनीनां शमाय शास्त्रं जगतो जगाद । कुतार्किकाज्ञाननिवृत्तिहेतुः कारिष्यते तस्य मया निबन्धः" ॥ इति वाक्यमक्षपादपक्षपातेनोक्तमित्यनास्थेयम् ॥ उक्तं च पूर्वाचार्यैः--- "काणादमाक्षपादं वा कापिलं तन्त्रमेव वा । तन्त्राण्येतानि सर्वाणि न तन्त्राण्यात्मनिर्णर्य" ॥ इति ॥ अत एव हि "एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः" इति सूत्रे भाषितम्---"एतेन---वेदापरिगृहीतसांख्यपक्षक्षपणेन, शिष्टाश्च वेदापरिगृहीताः कणभक्षाक्षपादक्षपणकभिपक्षाः क्षपिता वेदितव्याः" इति । न च सूत्रनिबद्धं सर्वं विद्यास्थानमिति नियमो दृष्टः; न चैक एवैकस्य विद्यास्थानस्य सूत्रकृदित्यपि वा ऋषिरित्येव वा राजाज्ञा, अन्यैरपि च तत्करणदर्शनात् ॥ प्रमाणशब्दस्य भावे करणे च व्युत्पत्तिः । १ एवं च प्रमैव प्रमाणमित्येके । २ प्रमाकरणमेवेत्यपरे । ३ तयोरन्यतरदित्यन्ये । ४ यथावस्थितव्यवहारानुगुणं ज्ञानं प्रमाणम् । ५ यदज्ञानात् संसारो यज्ज्ञानात् तन्निवृत्तिस्तत् प्रमेयं मुमुक्षुभिः प्रकर्षेण मेयत्वात् । ६ तद्द्विविधं द्रव्याद्रव्यभेदात् । ७ सामान्यतो वा प्रमाविषयः प्रमेयम् । ८ आगन्तुकधर्माश्रयो द्रवयम् । ९ अतथाभूतमद्रव्यम् । १० द्रव्यं द्वेधा जडमजडमिति । ११ जडं च द्वेधा प्रकृतिः काल इति । १२ अजडं च तथा प्रत्यक् परागिति । १३ प्रत्यगपि द्विविधं जीवर् इश्वर इति । १४ परागपि तथा धर्मभूतज्ञानं नित्यविभूतिश्चेति । १५ अथवा द्रव्यं द्विविधमात्मानात्मभेदात् । १६ त्रेधा वा भोक्तृभोग्यनियन्तृश्रुत्यनुसारात् । १७ षोढा वा त्रिगुणकालजीवेश्वरशुद्धसत्त्वमतिभेदात् । १८ अस्वयंप्रकांशं जडम् । १९ स्वयंप्रकाशमजडम् । २० मिश्रसत्त्वाश्रयः प्रकृतिः । २१ कालः क्षणलवादिव्यवहारहेतुः । २२ स्वस्मै भासमानं प्रत्यक् । २३ परस्मै भासमानं पराक् । २४ परतन्त्रचेतनो जीवः । २५ स्वतन्त्रर् इश्वरः । २६ अर्थप्रकाशो बुद्धिः । २७ प्रकृतिव्यतिरिक्तत्वे सति सत्त्वाश्रयो नित्यविभूतिः । २८ अद्रव्यमनेकधा सत्त्वशब्दादिवैचित्र्यात् । २९ एकं वेतरविशिष्टं प्राधान्यतः प्रमेयं परं ब्रह्म । ३० इतरेषां स्वनिष्ठब्रह्मैकनिष्ठत्वात् । ३१ तस्यैव च तथात्वेन मुमुक्षुभिः प्रकर्षेण मेयत्वश्रुतेः । ३२ अव्यवस्थितव्यवहारकारणं ज्ञानं संशयः । ३३ अयथाव्यवहारकारणं ज्ञानं विपर्ययः । ३४ संस्कारमात्रजं ज्ञानं स्मृतिः । ३५ तद्व्यतिरिक्तं ज्ञानमनुभवः । ३६ पुरुषप्रवृत्त्युद्देश्यं प्रयोजनम् । ३७ व्याप्त्यधिगमस्थानं दृष्टान्तः । ३८ प्रामाणिकत्वाभिमतैः परिगृहीतोर्ऽथः सिद्धान्तः । ३९ परार्थप्रमाणप्रयोगवाक्यावान्तरवाक्यान्यवयवाः । ४० व्याप्याङ्गीकारेण व्यापकानिष्टप्रसञ्जनं तर्कः । ४१ तर्कानुगृहीतप्रमाणपूर्वकतत्त्वावधारणं निर्णयः । ४२ वीतरागकथा वादः । ४३ पक्षद्वयसाधनवती विजिगीषुकथा जल्पः । ४४ प्रतिपक्षस्थापनहीना तु सा वितण्डा । ४५ हेत्वङ्गैकदेशविकला हेत्वाभासाः । ४६ अविवक्षितशब्दार्थारोपेण दूषणं छलम् । ४७ स्वव्यापिदूषणं जातिः । ४८ कथकाशक्तिलिङ्गं निग्रहस्थानम् । ४९ इत्येतादृशानि वाक्यानि किं न सूत्राणि स्युः ? तदिह संक्षिप्तं लक्षणादिवाक्यं सूत्रम्; तदुदाहरणादिवाक्यं तु भाष्यादिकमिति विभाव्य संतोष्टव्यम् । न च पूर्वप्राबल्यव्यवस्था, तत्पूर्वसंभवात् वार्तिकस्य चानवतारप्रसङ्गात् व्याकरणादिष्वन्यथाकरणस्वीकाराच्च । न च जैमिनेः प्रमाणलक्षणादिष्वौदासीन्यमात्रेण गौतमोक्तेषु काश्यपोक्तेषु वा निःशेषानुमतिसिद्धिरिति मन्तव्यम्, अन्यपरतया लोकप्रसिद्धोपजीवनात्, परकल्पिततटाकोपजीवनवत् । कर्मकाण्डवृत्तिकारादयोऽपि हि लोसिद्धां प्रमाणादिव्यवस्थां यथायथमन्यथा संजगृहुः । अतो यावदिह युक्तियुक्तं तावदुपजीव्यते; न खलु तटाकस्थःपङ्कोऽप्यपङ्किलबुद्धिभिस्ततदवगाहिभिरुपजीव्यते । अतः सिंहवनगुप्तिन्यायेन यथावस्थितन्यायानुगृहीतं वेदं वेदानुमतं च न्यायमनुसरामः, न पुनर्न्यायमात्रम् ॥ यत्तु "ज्ञातसंबन्धस्य" इत्यादिग्रन्थमुपादायानन्तरमुक्तं श्रीविष्णुचित्तेः---- "व्याप्तिधीगर्भानुभवोऽनुमानमित्यर्थः । न्यायशास्त्रे तु तद्विशेषनिर्णयः" इति, तदपि तन्निरूपणाधिकृतविद्यास्थानख्यापनपरम् । प्रमाणादिसूत्रमुपादाय व्याचक्षाणैस्तत्पक्षनिष्ठैरपि पूर्वैः क्वचित् सूत्राणि निराकृतानि । तन्न्यायस्य नास्मासु सर्पमारः, नापि दण्डनिवारणम् । ततश्च, यथालोकं यथावेदं लौकिके वैदिकेऽपि च । यो वक्ता स परिग्राह्यः प्राक्तनोऽद्यतनोऽपि वा ॥ विवक्षितार्थावैशद्यं व्याकुलत्वमपूर्णता उल्लोकतेत्यमी दोषा गुणकोटौ जडैः कृताः ॥ भगवन्नार्थमुनिभिर्न्यायतत्त्वसमाह्वया । अवधीर्याक्षपादादि न्यबन्धि न्यायपद्धतिः ॥ तदर्वाग्भिस्तथाचायैर्यथेष्टं मतमास्थितैः । प्रणिन्ये बहुधा तैस्तैः प्रमाणादिविचारणा । तदयं भाष्यस्वःससिद्धो बहिष्कारपक्षः ॥ '''न्या. प. प्र. ३ ॥ गौतमसूत्रस्वीकारपक्षः ॥ अङ्गीकारकाङ्क्षिणामक्षपादीयमप्यस्मदुक्तैकान्ततया स्थास्यति; तथैव स्थापयिष्यामः । अतो वयमपि महतामयुक्तार्थतात्पर्यकल्पनेन नापराध्येम, न्यूनाधिकविरुद्धव्यपदेशादीनामलक्षणलक्षणोक्तीनां चाध्याहारान्यपर्याम्यां तद्भक्तेरपि निर्वाहात् । तथास्मिन् यत्र स्फुटः श्रुतिस्मृतिशारीरकविरोधः, स उद्देशतो निरुह्यते ॥ यत्तावत्सूत्रितं प्रथमाध्याये --- "घ्राणरसनचक्षुस्त्वक्छ्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः" इति; अत्र ज्ञानेन्द्रियपञ्कोपादानं नेन्द्रियान्तरप्रतिक्षेपार्थम्, मनसः पृथक्प्रमेयतया उद्देशात् अनन्तरमेव च "युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम्" इति लक्षणकरणात् अभ्युपगमसिद्धान्तन्यायेन च तदिन्द्रियत्वपरीक्षणात् । अतश्चोक्तेन समानयोगक्षेमयुक्तिप्रमाणकः कर्मेन्द्रियवर्ग उपलक्षणीयः, "प्रवृत्तिर्वाग्बुद्धिशरीरारम्भः" इति सूत्रे वाचः कण्ठोक्तेः पाण्यादिचतुष्टयस्य शारीरव्यापारकरणतया सूचनादिति ॥ शरीरके तु "सप्तगतेर्विशेषितत्वाच्च" इति पूर्वपक्षमुपक्षिप्यासाधयच्च हस्तादीनामपीन्द्रियत्वं भगवान् बादरायणः--- "हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम्" इति । "भूतेभ्यः" इति च नोपादानाभिप्रायम्, अहङ्कारोपात्तानामाप्यायकभूतविवक्षयापि तदुपपत्तेः । तथा च वेदार्थसंग्रहे---"एवमाहङ्कारिकाणामिन्द्रियाणां भूतैश्चाप्यायनं महाभारत उच्यते" इति । समाधानम् ऋष्यन्तरवाक्यस्यापि समानन्यायस्य निर्वाहार्थम् । परस्परविरुद्धप्रमाणवाक्येषु तात्पर्यविशेषपरिकल्पनया परिहार एव हि पण्डितकृत्यम् । अनित्यमनोवादिभिरपि हि "अन्नमयं हि सोम्य मनः"--- इति श्रुतिराप्यायनपरतयैव योज्या । तुल्यमिदमन्यत्रापीति ॥ यत्तु---"बाधनालक्षणं दुःखम्" "तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्गः" इति, तत्र दुःखात्यन्तनिवृत्तेरपवर्गत्वं सर्वाङ्गीकृतम् । न च तत्रानन्दः श्रौतः कण्ठोक्त्याः प्रतिषिध्यते । तदभिप्राये चानन्यथासिद्धं किमपि न लिङ्गं पश्यामः । अत एव हि भूषणमते नित्यसुखसंवेदनसंबन्धसिद्धिरपवर्गे साधिता । एतेन "तस्मात्सर्वदुःखविमाक्षोऽपवर्गः" इति चतुर्थाध्यायवाक्यमपि निर्व्यूढम्, तत्राप्यानन्दनिषेधाभावात् ॥ यच्च शारीरकद्वितीयाध्यायविरुद्धमिह द्वितीयाध्याये अवयविसमर्थनमिवाभाति, तदपि तदेकार्थं योजयितुं शक्यम् । तथा हि---"न चैकदेशोपलब्धिरवयविसद्भावात् । साध्यत्वादवयविनि संदेहः । सर्वाग्रहणमवयव्यसिद्धेः । धारणाकर्षणोपपत्तेश्च । सेनावनवद्ग्रहणमिति चेन्नातीन्द्रियत्वादणूनाम् । " इत्येतानि हि तत्सूत्राणि; न तानि विरुध्यन्ते, सेनावनादिव्यावृत्तावयव्यारम्भकतया तदसमवायिकारणत्वाभिमतावस्थाविशेषापन्नः संघातविशेष एवावयविशब्देन निर्दिंश्यत इत्यविरोधात् तावतैव उपलम्भव्यवहारविशेषादेश्चरितार्थत्वात् । अतीन्द्रियाणुवचनमपि प्रदीपावयवानामिवैन्द्रियिकाणामेवावस्थाविशेषेणातीन्द्रियत्वाभ्युपगमादविरुद्धम् । अव्यक्तमेव हि त्रिगुणद्रव्यमवस्थाविशेषाद्रव्यक्तं भवतीत्यागमिकाः । प्रत्येकमुपलम्भायोग्यानामपि संहतिविशेषरूपावस्थाभेदादैन्द्रियिकत्वतत्तारतम्यादिकं हिमानीचूर्णपुञ्जादिष्वनारब्धावयविषु लोकसिद्धम् । उपमानाख्यप्रमाणान्तरसमर्थनं तु न्यायैकदेशिभिरेवोपमानस्यानुमानान्तर्भावप्रतिक्षेपमात्रपरतया निर्व्यूढम् ॥ यच्च---"पूरणप्रदाहपाटनानुपलब्धेश्च संबन्धाभावः" इति शब्दार्थसंबन्धाभावमुपक्षिप्य परिहरता "शब्दार्थव्यवस्थानादप्रतिषेध्ः" । "न सामयिकत्वाच्छब्दादर्थे प्रत्ययस्य" इत्यादिना सामयिकत्वमुक्तम्; तदपि संप्रतिपन्नसामयिकत्वद्वारा अनुमानादिविलक्षणसंबन्धविशेषख्यापनार्थमिति योज्यम्, अनादिनिधनाविच्छिन्नसंप्रदायवेदवर्तिनां पदानां मन्वादिवचनविरुद्धसांकेतिकत्वोपपादनकॢप्त्यसंभवात् । यच्च "मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात्" इति, एतदप्यनादिनिधनस्यैव वेदस्य प्रतिकल्पमीश्वरेणाप्ततमेन यथापूर्वं प्रवर्तनमभिसंधायेति सुगमम् ॥ वर्णानित्यत्ववर्णनं तु न श्रुत्यादिविरुद्धम्; प्रत्युतानुकूलमेव । शारीरकदेवताधिकरणे वर्णानित्यत्वमभ्युपगम्यैव हि "अत एक च नित्यत्वम्" "समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्च" इति वेदनित्यत्वं साधितम् ॥ यत्तु जैमिनीये शब्दाधिकरणे वर्णनित्यत्वसमर्थनं व्याचख्युः; स तु व्याख्यातॄणामेवापराधः, असांकेतिकवाचकाकारनित्यत्वपरत्वेनान्यपरत्वात्तस्याधिकरणस्य ॥ यच्च द्वितीयाध्यायान्ते "व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थः"इत्युक्तम्, तत्रापि न वैशेषिकाभ्युपगतजातिस्वीकारे लिङ्गं पश्यामः; नह्यत्र द्रव्यगुणादिपदार्थपरिसंख्यानं क्रियते, "ते विभक्त्यन्ताः पदम्" इति प्रतिपादितपदवाच्यप्रदर्शनपरत्वात् । अनन्तरं चतिसृणामेव लक्षणमाह---"व्यक्तिर्गुणविशेषाश्रयो मूर्तिः""आकृतिर्जातिलिङ्गाख्या" "समानप्रसवात्मिका जातिः" इति । इह तु वस्तुस्वरूपनिरूपितस्वरूपविशेषकधर्मस्वरूपनिरूपकधर्मविषयतया यथासंभवं योज्यम् । अतो न द्वितीयाध्यायेऽपि वेदान्तविरोधः । तृतीये "दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात्" इत्यादिकं बाह्यान्तरिन्द्रियादिनिरूपणादिकं चात्यन्तोपयुक्तम् । न च मनोनित्यत्वादिकं तत्र सूत्रितम्; येन तदुत्पत्त्यादिश्रुतिकोपः ॥ यच्चात्रोक्तम्---"गन्धक्लेदपाकव्यूहावकाशदानेभ्यः पाञ्चभौतिकं श्रुतिप्रामाण्याच्च" इति, एतदेव यथाश्रुतं सिद्धान्ततया स्वीकार्यम् । यदपि "गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां स्पर्शपर्यन्ताः पृथिव्याः" "अप्तेजोवायूनां पूर्वपूर्वमपोह्याकाशस्योत्तरः" इति गुणव्यवस्थापनम्, तत्र तु तथैवाभ्युपगमेऽपि न वस्त्वन्तरविरोधः । तथाप्याकाशादिषु शब्दादेरेकद्वित्रिचतुष्पञ्चक्रमेण पुराणेषु पाठात्, आकाशानुप्रवेशादन्यत्र शब्द इति निर्वाहे वारूवाद्यनुप्रवेशादुत्तरोत्तरेषु स्पर्शादिरिति निर्वोढुं शक्यत्वात्, उपलम्भान्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यवस्थापनस्यापि समत्वात्, गन्धादिसूत्रं पृथिव्यास्ते सन्त्येवेत्ययोगव्यवच्छेदेन निर्वाह्यम् । "आकाशस्योत्तरः" इत्यत्र तु तस्य स एवेत्यन्ययोगव्यवच्छेदेन । कति कति चैवं सूत्राणि क्लिष्टानि परैरपि निरुह्यन्ते ॥ यच्च---"स्वगुणान्नोपलभन्त इन्द्रियाणि कस्मादितिचेत्" "सगुणानमिन्द्रियभावात्" इत्यत्र "न शब्दगुणोपलब्धेः" इत्युक्तम्; तत्रापि श्रोत्रेन्द्रियस्य आकाशाप्यायितात्वादाप्यायकगुणस्य तद्गुणतां पटनैल्यपानीयसौरभादिवत् प्रकल्पोक्तमुत्तरम् । अथवा यथागममाहङ्कारिकत्वमिन्द्रियाणामजानतश्चोद्ये भूताप्यायितेन्द्रियपक्षे स्थित्वैवेदमुत्तरं गूढाभिप्रायेण ददीय इति । एतदुक्तं भवति---भवता किमिन्द्रियगुणोपलम्भाभाव उच्यते, किं वा तदाप्यायकगुणोपलम्भाभावः ? पूर्वत्राङ्गीकार एवोत्तरम्, शब्दादीनामनिन्द्रियगुणत्वात् । उत्तरत्र व्यभिचार इति । अतो न वेदान्तविरोधप्रसङ्गः ॥ चतुर्थेऽध्याये--प्रवृत्तिरागद्वेषादिनिरूपणम्, आत्मनित्यत्वादिना प्रेत्यभावादिप्रतिपादनम्, अनिमित्तभावोत्पत्तिसर्वानित्यत्वसर्वनित्यत्वादिनिरूपणं चात्यन्तानुगुणम् । अवयविप्रसङ्गश्च प्रागुक्तन्यायेन नेतव्यः । पञ्चमस्तु जातिनिग्रहस्थानमात्रोपक्षीणो न क्वचित्तत्त्व उपकरोति । व्यवहाराङ्गविमर्शसौन्दर्यासौन्दर्यादिकं तु वास्तवलक्ष्यलक्षणयुक्त्यादिपरामर्शवैज्ञानिकैरर्थस्थितिमात्रानुसारादनादरणीयम् । यत् पुनरर्वाग्भिरक्षचरणपञ्चाध्याय्यां कुशकाशावलम्बेन कणचरणकथां निवेश्य नैगमिक्यः पदव्यो निरुध्यन्ते, तत्र तु नूनं स एव गौतमः स्वयमन्तः प्रहसति ॥ इति स्वीकारपक्षः ॥ यद्वा नातीव च बहिष्कारो नातीव च परिग्रहः । सांख्यादिवदिहापि स्यात् समाधिस्तौषतंण्डुलः ॥ उपजीव्यबहुत्वेन विद्यास्थाननिवेशनम् । विरुद्धांशैकविषया सूत्रादिषु बहिष्क्रिया ॥ '''न्या. प. प्र. ४ ॥ अधिकारिविवेचनम् ॥ नियताधिकारश्चायं न्यायविस्तरः । अधिकाराच्च नियतः स्यादयं न्यायविस्तरः । अप्रत्यवायो माहात्म्याद्दयालुः शास्त्रमब्रवीत् ॥ सर्वाधिकारमित्येतदसमीक्षितभाषितम् । कथमागमवृत्तान्तमनधीतागमा विदुः ॥ निषिद्धे प्रेरयंस्तान्वा कथं कारुणिको भवेत् । न च शक्या नरशिरःपावित्र्याद्यनुमाक्षतिः ॥ विहायागममक्षाद्यैर्द्विधा तत्रापि विप्लवः । श्रुत्यां ह्यनधिकारित्वात्तदन्यत्राव्यवस्थितेः ॥ धर्मक्षोभामुमाभङ्गे कथं शूद्रादयः क्षमाः । अथ त्रैवर्णिकैरुक्ते त्वन्यो विश्वसितीत्यपि ॥ स्वयं न्यायविचारेऽस्य फलत्यनधिकारिताम् । प्रत्यक्षानुमयोर्यत्र नित्यं वेदानपेखता ॥ तत्रापशूद्रभाष्योक्ता शूद्रादेरप्यधिक्रिया । चतुर्दशापि स्थानानि भगवान् धर्मविद्ययोः ॥ न स्प्रष्टव्यानि शूद्रैरित्यब्रवीदाश्वमेधिके । "अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥ यान्युक्तानि मया सम्यग्विद्यास्थानानि भारत । उत्पन्नानि पवित्राणि पावनार्थं तथैव च ॥ तस्मात्तानि न शूद्रस्य स्प्रष्टव्यानि कथञ्चन । " इति ॥ तस्मादेतानि त्रैवर्णिकैरध्येतव्यानि । तत्र ब्राह्मणेन विद्याप्राप्तये धर्मानुष्ठानाय चाधिगन्तव्यानि । क्षत्रियवैश्याभ्यां धर्मानुष्ठानायैव । तथा शङ्खेन विद्यास्थानान्यनुक्रम्योक्तम्--- "एतानि ब्राह्मणोऽधिकुरुते । स च वृत्तिं दर्शयतीतरेषाम्" इति । एवमेव धर्मशास्त्रसंग्राहकैः समर्थितम् । ततश्च येषां कर्मब्रह्ममीमांसावसेयतत्त्वहितरूपप्रमेयचिन्ताधिकारः, तेषामेव तात्पर्यपर्यवसायितया धर्मविद्यास्थानाभिमतन्यायंविस्तरान्धिकारप इति सिद्धम् ॥ '''न्या. प. प्र. ५ ॥ प्रयोजननिरूपणम् ॥ प्रत्यक्षादिप्रमाणेन शुद्धिः पदतदर्थयोः । मानमेयादिनियतिर्निर्देषोक्तेश्च मानता ॥ ग्रावप्लवनवाक्यादावान्यपर्यं विरोधतः । चित्रापशुफलत्वादावबाधद्वारसंग्रहः ॥ अनुवादविधानादिचिन्ता प्राप्त्यादिपूर्विका । प्रत्यक्षादिष्वसिद्धेषु न कल्पेत कथञ्चन ॥ एवमाद्युपयोगेन मुनिभिर्न्यायविस्तरः । वेदानुग्रहणाद्धर्मविद्यास्थानतयोदितः ॥ आगमाख्यप्रमाणे तु संशुद्धे न्यायविस्तरात् । तद्विशेषस्य मीमांसा साधयेद्धर्ममानताम् ॥ प्रमेयस्यापि संशुद्धिरन्ततो ब्रह्मचिन्तनात् । इह तस्य निवेशस्तु तादर्थ्यादिप्रसिद्धये ॥ प्रमाणमेवास्य शास्त्रस्य प्राधान्यतो विषयः । तत्र प्रेक्षावदधिचिकीर्षासिद्ध्यर्थम्---प्रमेयतत्त्वज्ञानं हानोपादानद्वारा निःश्रेयसहेतुः, तच्च सपरिकरात् प्रमाणात्---इति परम्परया प्रयोजनज्ञापनाय प्रदर्शनमात्रमिहाभिमतम् । अतः प्रधानविषयतया, प्रमेयादिसाधकतया च प्रमाणं प्रमेयादपि पूर्वमुच्यते । तत्र व्यवच्छेद्यत्वाङ्गत्वादिमुखेन संशयादयोऽपि चतुर्दश यथायथं निरूप्यन्ते । न च षोडशत्वे निर्बन्धः, अतथात्वविपर्ययत्वाद्युपाध्यन्तराधीनसंग्रहविभजनाभ्यां न्यूनाधिकोद्देशस्यापि शक्यत्वात् उपयोगानुपयोगाविशेषाच्च । एतावदेवगौतमस्यापि हृदयमिति ॥ '''न्या. प. प्र. ६ ॥ प्रमाणाप्रमाणव्यवस्थापनम् ॥ अस्ति तावदिदं प्रमाणमिदमप्रमाणमिति प्रसिद्धो लौकिकपरीक्षकव्यवहारघण्टापथः । तदनादरे तु निराश्रयतया परीक्षणस्याप्यनुदयः ॥ व्यवहारो हि जगतो भवत्यालम्बने क्वचित् । न तत्सामान्यतो नास्ति कथन्ता तु परीक्ष्यते ॥ सामान्यनिश्चितार्थेन विशेषे तु बुभुत्सिते । परीक्षा ह्युचिता स्वेष्टप्रमाणोत्पादनात्मिका ॥ न सर्वस्याप्रमाणत्वं स्वपक्षस्य स्वतः क्षतेः । न सर्वस्य प्रमाणत्वं स्वपक्षस्यान्यतः क्षतेः ॥ सिद्ध्यसिद्ध्यो स्वपक्षस्य सिद्धा लोकव्यवस्थितिः । तत्सिद्ध्यसिद्ध्योस्त्वत्पक्षो न कथञ्चन सिध्यति ॥ प्रमाणेन प्रमाणस्य बाधः स्वव्याहतेर्हतः । अप्रमाणेन तद्बाधे साधनं च ततो न किम् ॥ अप्रमाणात् प्रमाणाद्वा मानसिद्धिर्न चेन्न तत् । यतः प्रमाणतस्तस्य सिद्धिः स्वपररक्षिणी ॥ बाधाबाधव्यवस्थापि मानतः स्याद्रव्यवस्थितात् । अन्यथा त्वव्यवस्थाया न व्यवस्थेत्यवस्थितेः ॥ सर्वत्रानिर्णये न स्तः संशयोत्पत्तिनिर्णयौ । यथा तत्कोटितत्सिद्धिस्तथान्यत्रापि युज्यते ॥ धर्मिसाधारणाकारकोटीनां पूर्वनिश्चये । असावयमयं वेति ह्याविर्भवति संशयः ॥ सर्वत्र संशयस्तावन्न सर्वस्यापि दृश्यते । सर्वं संदिग्धमिति ते निपुणस्यास्ति निश्चयः ॥ संशयश्च न संदिग्धः संदिग्धाद्वैतवादिनः । दूरं गत्वापि दुर्वारः संशये निर्णयस्तव ॥ मानामानविभागेऽतः सामान्येन व्यवस्थिते । क्वाचित्कसंशयोच्छित्त्यै लक्षणं संप्रचक्षते ॥ तत्र व्युत्पत्तिविवक्षाभेदात् प्रमितिं तत्करणं च यथेच्छं प्रमाणमाहुरित्यवोचाम, आश्रयप्रामाण्यस्यानादेशिकत्वात् । "आप्तप्रामाण्यात्"---आप्तोक्तत्वहेतोः प्रामाण्यादित्यर्थः । न हि वक्तृप्रामाण्यं वाक्यप्रामाण्य उपयुज्यते लौकिकवाक्येषु; किन्तु कारणदोषाभावः । द्विधापि प्रमितिरेव शोध्या ॥ '''न्या. प. प्र. ७ ॥ प्रमालक्षणपरीक्षणम् ॥ तत्रास्मदीया एव केचिदन्यथाख्यातिमिच्छन्तः स्मृतेः प्रामाण्यमनिच्छन्तः सम्यगनुभवः प्रमेति लक्षयन्ति; उभयमिच्छन्तः, यथार्थज्ञानं प्रमेति; उभयमनिच्छन्तः, अनुभूतिः प्रमेति । एवंप्रायाणि च वाद्यन्तरोक्तानि लक्षणानि ॥ वयं तु ब्रूमः--- यथावस्थितव्यवहारानुगुणं ज्ञानं प्रमेति । यथार्थख्यातिमख्यातिमन्यथाख्यातिमेव वा । इच्छद्भिर्न विमन्तव्यमिदं लोकानुसारतः ॥ स्मृतिमात्रांप्रमाणत्वं न युक्तमिति वक्ष्यते । अबाधितस्मृतेर्लोके प्रमाणत्वपरिग्रहात् ॥ बुद्धागमादित्यागे च न हेतुः स्मृतिमूलता ॥ विशुद्धस्मृतिमूलेऽपि मानवादौ प्रसङ्गतः ॥ भ्रान्तिं प्रमातो भिन्दन्तो न चाहुः स्मृतिमानताम् । स्मृतित्वमेव हि व्यक्तमप्रामाण्यं भवन्मते ॥ पीतशङ्खभ्रमादौ च न ह्येतदुपपद्यते । चक्षुषैव हि शङ्खादेः पीतिमादेश्च तत्र धीः ॥ ततश्च प्रतिपत्तौ वा व्यवहारोदयेऽपि वा । तथाभावान्यथात्वाभ्यां प्रमाभ्रान्तितव्यवस्थितिः ॥ विपर्ययादेर्व्यावृत्तिरेवमेव हि सिध्यति । यत्किञ्चिदन्यथात्वं हि वैपरीत्यमितीष्यते ॥ आत्मख्यात्यादिवादेष्वप्यन्यथात्वमवारितम् । भ्रमप्रवृत्तिबाधादेरन्यथा न हि संभवः ॥ एवं सत्यन्यथाधीस्तत्सामग्री वापि लाघवात् । अयथाव्यवहारस्य हेतुरित्यवशिष्यते ॥ सर्वैरप्यन्यथाख्यातिर्दुस्त्यजत्वाल्लघीयसी । तद्वादिनाप्यवर्ज्यत्वात् ततोऽप्यख्यातिलाघवम् ॥ स्वारस्यमन्यथाख्यातावख्यातौ लाघवं स्थितम् । इति दर्शयितुं भाष्ये द्वितयं तदनुज्झितम् । यन्नाथमुनिमिश्राद्यैर्यथार्थख्यातिसाधनम् । तल्लोकबुद्ध्यनारोहाद्वैभवं केचिदूचिरे ॥ मानाद्रूप्यादिसत्त्वेऽपि तयोरन्यतरद्ध्रुवम् । कार्याक्षमत्वाग्रहणात् तत्क्षमत्वग्रहेण वा ॥ ख्यात्यन्तराणां दोषास्तु तत्तत्सिद्धान्तशीलने । स्वयमेवोन्मिषन्त्येव संग्रहात् किञ्चिदुच्यते ॥ तत्रात्मख्यातौ तावत्--- अन्यद्विज्ञानमस्तीति धीरन्यविषया न वा । आद्येर्ऽथस्यापि तद्वद्धीरन्यत्रैकैव धीर्भवेत् ॥ संतानान्तरविज्ञानं स्वसंताने क्षणान्तरम् । या धीः साधयते सा हि स्वतो बाह्यं विगाहते ॥ सहोपलम्भनियमः संविदो ग्राह्यलक्ष्म च । बोधेऽप्यर्थ इवेत्येवं ज्ञानार्थैक्यं न तद्भवेत् ॥ दोषादिहेतुजालस्य मिथ्यावेऽपि यथेष्यते । अधिष्ठानस्य मिथ्यावेऽप्यनिवार्यस्तथा भ्रमः ॥ ततो माध्यमिकस्यैव पक्षस्तत्रावशिष्यते । न च तत्रापि निस्तारः सर्वथानुपपत्तितः ॥ असत्त्वं लौकिकं ब्रूषे लोकोत्तरमथापि वा । न निषेधो निरुपधिः पूर्वत्रान्यन्न धीपदम् ॥ चतुष्कोटिविमुक्तं च तत्त्वं प्रामाणिकं न वा । पूर्वत्र तावती सत्ता न चेत् तद्धीरसन्मतिः ॥ अन्येषां च निरधिष्ठानख्यातौ --- अत्रासदेव भवतामत्रेति ख्यायते न वा । आद्ये सिद्धमधिष्ठानं द्वितीये ख्यात्यपह्नवः ॥ किं च स्वनेत्रनिष्ठ्यूतं तिमिरं तिमिरार्दितैः । केशस्तबकसादृश्यात् तथा भात्येवमीदृशाः ॥ यद्यप्यविद्यमानोर्ऽथो विद्यमानतया स्फुरेत् । तथाप्यसावधिष्ठानं स्वदेशादौ मितो हि सः ॥ इदन्त्वेन प्रतीतेर्ऽथे तदारोपं परे विदुः । तस्मिन्निदन्त्वारोपस्ते फलतस्तुल्यता द्वयोः ॥ अनिर्वचनीयख्यातौ --- अनिर्वाच्यतया वस्तु निरुच्येत न वा त्वया । आद्ये विरोधो विविधो द्वितीयेऽस्मन्मतस्थितिः ॥ सदसद्व्यतिरेकोऽपि विरुद्धो यदि गृह्यते । सदसद्रूपता किं नु प्रतीता तु न गृह्यते ॥ अनुष्णाशीतवत् तुच्छाद्ब्रह्मणश्चातिरेकिता । साध्येत ख्यातिबाधादेर्यदि सिद्धं तदत्र नः ॥ न च विश्वस्य बाधोऽपि स्वरसादुपजायते । अप्रतिष्ठितयुक्त्या तु बाधो ब्रह्मापि संस्पृशेत् ॥ नाशात् सदितरत्वं च नाशकाले यदीष्यते । स्वकाले यदि बाधः स्यान्नाशस्याप्यनिरूपणम् ॥ नित्यत्वेन श्रुतानां च केषां चिन्न हि नाशिता । भागासिद्धस्ततो हेतुर्न चैक्यं नाशबाधयोः ॥ निर्विषयख्यातौ --- विषयालीकभावादौ ख्यात्यन्तरपरिग्रहः । अनुल्लेखस्तु रूप्यादिधीरित्युक्त्या निबर्हितः ॥ '''न्या. प. प्र. ८ ॥ निगमनम् ॥ ततश्चात्रान्यथाधीर्वा तद्धेतुमतिरेव वा । भ्रान्तिर्वस्तुविरूपस्य व्यवहारस्य कारणम् ॥ इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु न्यायपरिशुद्धौ प्रत्यक्षाध्याये प्रथममाह्निकम् ॥ ॥ श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः ॥ '''न्या. प. प्र. ९ ॥ द्वितीयमाह्निकम् ॥ तदिहान्यथाख्यातिपक्षे विपर्ययस्य संशयस्य च व्यवच्छेदार्थम् "यथावस्थितव्यवहारानुगुणं ज्ञानम्" इति प्रमाणलक्षणे यथावस्थितादिविशेषणम् । अख्यातिपक्षेऽपि तत्सामग्र्यनुप्रविष्टं ज्ञानं तचछब्देन व्यपदिश्यते । तच्च तत्राप्रमाणमिति लोकसिद्धत्वाद्व्यवच्छेद्यमेव । तत्रापि प्रत्येकांशे याथार्थ्यं न विहन्यते ॥ '''न्या. प. प्र. १० ॥ विपर्ययनिरूपणम् ॥ तत्राद्ये पक्षे अन्यस्य अन्यथाध्यवसायो विपर्ययः । द्वितीये तु पक्षे सामान्यतो धर्मिस्फुरणे सति अप्रतिपन्नतद्विरोधविरुद्धविशेषाध्यवसाय इति ॥ स चायमनेकविधः---एकानेकविरुद्धविशेषस्फुरणात् । तत्र एकविशेषस्फुरणं यथा--- पीतः शङ्ख इत्यादि । अनेकविशेषस्फुरणं यथा---एकमेव भिन्नमभिन्नं चेत्याद्यनेकान्तवादिनाम्, प्रपञ्चः सद्विलक्षणोऽसद्विलक्षणश्चेत्याद्यद्वैतवादिनाम् । परस्परविरुद्धानेकविशेषवतर् इदृशस्य विपर्ययस्य संशयाद्भेदो मिथोविरोधाभिमानविरहेण समुच्चिताध्यवसायः । धर्मविरोधे परस्पराविरुद्धानेकविशेषस्फुरणं यथा--- विपुलत्वैकत्वविशिष्टे चन्द्रे अल्पत्वद्वित्वादिग्रहः । विपर्ययमेव धर्मान्तरधर्म्यन्तरभेदादन्यथाख्यातिविपरीतख्यातिभेदेन क्वचिद्व्यवहरन्ति । यथा पीतशङ्खरज्जुसर्पभ्रमौ । तयोश्च रजस्तमसी मूलमिति गीयते --- "यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च । अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसा वृता । सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी" ॥ इति ॥ यद्यपि रज्जुसर्पादिभ्रमे रज्जुत्वादिधर्मविपरीतसर्पत्वादिधर्माध्यास एव, तथापि स्वरूपनिरूपकधर्मत्वेनान्तरङ्गतया धर्मिवैपरीत्यव्यपदेशः । श्वैत्यादेस्तु निरूपितस्वरूपविशेषकत्वमेव । विवरणे त्वेवमुक्तम्--- "त्रिविधमज्ञानम्---स्वरूपाज्ञानम्, अन्यथाज्ञानम्,विपरीतज्ञानमिति । स्वरूपाज्ञानं नाम वस्तुनोऽप्रतिपत्तिः । अन्यथाज्ञानं वस्तुनो वस्त्वन्तरतया भानम्; यथा---शुक्तेः रूप्यतया । विपरीतज्ञानं तु यथावत् वस्तुनि भासमाने युक्तिभिस्तस्यान्यथोपपादनम्; यथा---ज्ञातृतया अहन्त्वेन आत्मनि भासमानेऽपि कुयुक्तिभिरस्यभ्रान्तितोपपादनं कुदृशाम्" इति । अधर्मेन्द्रियदोषदुस्तर्काभ्यासदुर्व्याप्त्यनुसंधानविप्रलम्भकवाक्यश्रवणादिभिस्तत्त्वाग्रहसहकृतैर्विपर्ययस्य यथासंभवमुद्भवः ॥ '''न्या. प. प्र. ११ ॥ संशयनिरूपणम् ॥ सामान्यधर्मिस्फुरणे सति अप्रतिपन्नतद्विरोधप्रतिपन्नमिथोविरोधानेकविशेषस्फुरणं संशयः । यथा---ऊर्ध्ववस्तुमात्रग्रहणे सति तद्विरोधितयाननुसंधीयमानयोर्मिथःस्फुटविरोधयोः स्थाणुत्वपुरुषत्वयोः स्फुरणम्---अयं स्थाणुर्वा पुरुषो वेति । मिथो विरोधाग्रहणे तयोर्विकल्पो न स्यात् । तत एव "डोलावेगवदत्र स्फुरणक्रमः" इत्येके, एकस्मिन् युगपदन्योन्यप्रतिक्षेपस्य धीविरुद्धत्वात् । अत्र "चैतन्यस्य विषयेण दृढसंयोगो हि निश्चयः । तस्यैव बहुभिर्युगपददृढसंयोगः संशयः" इत्यात्मसिद्धिग्रन्थोऽपि न विरुद्धः; इतरथा ज्ञानार्थयोर्दृढादृढसंश्लेषनिरूपणानुपपत्तेः । युगपदिति तु शैघ्षमात्रपरम् । यौगपद्याभ्युपगमेऽपि अदृढत्वं परस्परप्रतिक्षेपप्रकारविशेष एव; अन्यथा अयमूर्ध्वो वा स्थाणुर्वेत्यादिसंशयप्रसङ्गः । यद्यप्यविरुद्धेष्वपि केषुचिदधर्मादिमूलकविरोधग्रहणात् केषाञ्चिदीदृशोऽपि संशयः संभवति; यथा--- आत्मा ज्ञानं वा ज्ञाता वेति, ज्ञानं धर्मो धर्मि वेत्यादि; तथाप्याभिमानिकं परस्परप्रतिक्षेपित्वं तत्राप्यस्त्येव । अस्य च समानधर्मविप्रतिपत्तिभ्यामेवासाधारणकारणाभ्यामधर्मादिसहिताभ्यां यथासंभवमुद्भवः । तदुक्तं तत्त्वरत्नाकरे--- "कश्चैष संशयः कतिविधश्च? एकस्मिन् धर्मिणि विरुद्धानेकविशेषावभासः संशयः । स च द्विविधः---" इत्यादिना । तत्र समानधर्मः साधारणो धर्मः । तज्जनितो यथा---ऊर्ध्वत्वाविशेषात् स्थाणुर्वा पुरुषो वेति । अगृह्यमाणबलतारतम्यविरुद्धानेकज्ञापकोपस्थापनमिह विप्रतिपत्तिः । सा च सजातीयविजातीयाभासरूपद्वित्रिचतुरादिज्ञापकभेदाद्बहुप्रकारा । प्रत्यक्षतदाभासविप्रतिपत्तेः संशयो यथा--- चक्षुषा समुखं प्रतिभाति दर्पणतलम्, स्पर्शनेन त्वन्यथा; किमिदं समुखं निर्मुखं वेति । अनुमानतदाभासविप्रतिपत्तेर्यथा--- धूमवत्त्वात् पर्वतोऽग्निमान्, निरालोकत्वादनग्निरित्यत्र साग्निरनग्निर्वेति । श्रुतिविप्रतिपत्तेर्यथा---भेदाभेदव्यपदेशाभ्यां जीवो ब्रह्मणो भिन्नोऽभिन्नो वेत्यादि । वादिविप्रतिपत्तेर्यथा---वैशेषिकौपनिषदवाक्यद्वयश्राविणो मध्यस्थबुद्धेः किमिन्द्रियाणि भौतिकानि, आहङ्कारिकाणि वेति । एवं पामरादिवाक्यविप्रतिपत्तेरपि ---नद्यास्तीरे फलानि सन्ति, न सन्ति वेत्यादि । प्रत्यक्षानुमानविप्रतिपत्तेर्यथा---चक्षुषा पीतशङ्खभ्रमे शङ्खत्वाच्च सितत्वानुमाने, किमयं शङ्खः पीतः सितो वेति । प्रत्यक्षागमविप्रतिपत्तेर्यथा---किमहमर्थः स्थूलोऽणुर्वेऽति । अनुमानागमविप्रतिपत्तेर्यथा --- किं परमाणूपादानं जगत्, उत ब्रह्मोपादानमिति एषा दिक् ॥ केचित्तु विप्रतिपत्तिशब्दमात्रे मुह्यन्तो वादिविप्रतिपत्तिमेव विप्रतिपत्तिं मन्यन्ते, तदयुक्तम्, विशेषाभावात् ॥ यदुक्तं प्रज्ञापरित्राणे --- "साधारणाकृतेर्दृष्ट्यानेकाकारग्रहात्तथा । विपश्चितां विवादाच्च त्रिधा संशय इष्यते" ॥ इति ; तदपि नूनं परानुकारमात्रम्, द्वितीयतृतीययोरकैराश्यात् ग्राहकावान्तरभेदस्यातिप्रसङ्गित्वात् अप्रयोजकत्वाच्च । अत्र चानेकाकारग्रहो नानाकारग्रहो विवक्षितः, न त्वनेकव्यावृत्तासाधारणाकारग्रहः, अनन्तरम् "अर्थेष्वेष्वविशेषेण द्व्याकारग्राहिधीद्वयम् । " इत्यादिना तस्यैवोदाहरणात् ॥ असाधारणधर्मादपि केचित् संशयमाहुः; यथा---गन्धवत्त्वात् पृथिवी नित्या अनित्या वेत्यादि । अत्र गन्धवत्त्वस्य नित्यात्मादिव्यावृत्तेः कृतकत्वादिवदनित्यत्वस्मारकत्वम्, अनित्याबादिव्यावृत्तेर्निरवयवत्वादिवन्नित्यत्वस्मारकत्वमिति विरुद्धविशेषद्वयान्वितसमानधर्मस्येव तदुभयव्यावृत्तासाधारणधर्मस्यापि संशयहेतुत्वमुपपन्नमिति, तदयुक्तम्; न हि तत्र गन्धवत्त्वादिना संशयोत्पत्तिः, अपि तु व्यतिरेकनिरूपणविलम्बाप्रागेव गन्धादिविशिष्टद्रव्यस्य नित्यानित्यसाधारणतया भासमानैर्द्रव्यत्वादिभिरेव । तत्रान्यतरशिरोनिर्णिनीषया विशेषकधर्मचिन्तायां तु गन्धवत्त्वमुभयानन्वितत्वादुभयोरप्यनिष्कर्षमित्येतावदेव चिन्त्यते । केवलव्यतिरेकिभङ्गे चैतद्विशदं भविष्यति । गन्धवत्त्वात् पृथिवी नित्या वा अनित्या वेति तु यदा कश्चिद्व्यवहरेत्, तत्रापि गन्धवत्त्वं नित्यत्वानित्यत्वयोरन्यतरस्य प्रयोजकं न वा इत्येव संदेहः । सोऽपि धर्मत्वादिलक्षणसमानधर्मादेव । अथ नित्यव्यावृत्तधर्मवत्त्वादनित्यत्वम् अनित्यव्यावृत्तधर्मवत्त्वाच्च नित्यत्वं पुरस्कृत्य नित्या अनित्या वेति संशते; तदापि हेतुभूतधर्मद्वयनिमित्तोऽयं संशयः । न ह्येक एवात्र हेतुः । गन्धस्तु तत्र सामान्यरूपस्तटस्थः; न तु हेतुः ॥ विप्रतिपत्तिमपि केचित् समानधर्म एवान्तर्भावयन्ति । यथा हि ऊर्ध्वत्वमुभयसाधारणम्, तथा वादिपरिगृहीतत्वादेरपि साधारणत्वात् विमतिविषयस्य धर्मिणो वा सामान्यवेषस्य तदुभयसाधारण्यादिति । तथापि साधारणधर्मस्य सहानुभूतस्थाणुत्वपुरुषत्वस्मारकत्ववत् विप्रतिपत्तेरपिसमानधर्मोन्नीतिनिरपेक्षाया एव तदुपजीव्यतया तत्पूर्वभाविन्याः साक्षात्तद्विशेषस्मारकत्वसिद्धेर्द्वैधमुक्तमस्माभिः ॥ पुनश्चायं द्वित्रिचतुरादिशिरोधिकरणभेदाद्बहुविधः; यथा--- अयं स्थाणुर्वा पुरुषो वेति, घटः सत्योऽसत्यो निर्वचनीयोऽनिर्वचनीयो वेत्यादि । तथा इमौ स्थाणू वा पुरुषौ वा, एते पदार्थाः सत्या असत्या निर्वचनीया अनिर्वचनीया वेत्यादि । यस्तु द्वयोरन्यतरस्य चोरत्वे सिद्धे अयं चोरः अयं वा चोर इति संदेहः, स तु अयं चोरो न वा इत्येवंरूपसंशयद्वयसमाहारः । यद्वा यश्चोरः, सः अयम् अयं वा इत्येक एव । अथ वा चोरत्वमेतन्निष्ठम् एतन्निष्ठं वेति । यद्यप्युभयव्यतिरिक्तपुरुषचोरत्वाभावो तयोरन्यतरस्य चोरत्वे वा तात्पर्यान्निर्णयगर्भत्वम्, तथापि उभयोरन्यतरविशेषनिर्णयाभावात् तस्मिन्नंशे संशय एव । न चैकस्यापि ज्ञानस्य संशयनिर्णयात्मताविरोधः, सर्वस्मिन्नपि संशये धर्म्यशादौ निर्णयस्य दुस्त्यजत्वात् ॥ पुनर्द्विविधोऽयम्--- अन्यतरकोटिपरिशेषयोग्यत्वतदयोग्यत्वभेदात् । पूर्वो यथा--स्थाण्वात्मके वस्तुनि स्थाणुः पुरुषो वेति । उत्तरस्तु पलालकूटे द्विरदो गिरिशिखरं वेति । तत्र निरूपकाणां प्रायशः पूर्व एव भवति । तेनैव च प्रवृत्तस्य पाक्षिकोर्ऽथलाभः । यद्वा निरीहस्यैव कदाचित् द्वितीयेन संशयेन विपर्ययेण च प्रवृत्तस्य दैवात् तदातनार्थसंनिपातेनाभिमतलाभ इति ॥ पुनरपि इमौ संशयविपर्ययौ सामान्यधर्मिणो विशेषाणां चानुभूयमानत्वस्मर्यमाणत्वादिभेदात् बहुविधावूहनीयाविति ॥ किंसज्ञकोऽयं वृक्ष इत्येवमादिरूपोऽनध्यवसायो नामान्यो ज्ञानविशेष इति केचित्; तदसारम्, तस्य संज्ञादिविशेषसंदेहसमनन्तरभावितद्विशेषबुभुत्सात्मकत्वात् । अथवा अवच्छेदकादर्शनादनवच्छिन्नकोटिविशेषः संशय एव ॥ ऊहस्तु प्रायः पुरुषेणानेन भवितव्यमित्यादिरूप एककोटिसहचरितभूयोधर्मदर्शनादनुत्कटान्यकोटिकः स एव । प्रायः पुरुषेण भवितव्यमिति पुरुष एवेत्यभिप्रायश्चेत् यथोचितं प्रत्यक्षानुमानादिष्वनुप्रवेशः । तर्करूपमूहं तु अनुमाने वक्ष्यामः ॥ त्रिविधं प्रमाणम्---प्रत्यक्षानुमानशब्दभेदात् । भगवतामनुनाप्युक्तम् --- "प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मसिद्धिमभीप्सता" ॥ इति ॥ आह च भगवान् शौनकः--- "दृष्टानुमानागमजं ध्यानस्यालम्बनं त्रिधा । " इति । भाष्यकारेण च प्रत्यक्षादित्रयं स्वशब्देनोपादाय "प्रमाणसंख्याविवादेऽपि सर्वाभ्युपगतप्रमाणानामयमेव विषय इति न केनापि प्रमाणेन निर्विशेषवस्तुसिद्धिः" इत्यन्येषामनादरः कृतः । सर्वाभ्युपगतप्रमाणानामिति च पराभ्युपगममात्रं द्योतयति, तत्र प्रतिवादिनः षट्प्रमाणाभ्युपगमात् । प्रत्यक्षानुमानागमानामेव च मिथो भेदो वेदार्थसंग्रहे विशदमुपपादितः ॥ यत्तु "मत्तः स्मृतिज्ञार्नमपोहनं च" इत्यत्र भाष्यम्--- "ज्ञानमिन्द्रियलिङ्गागमयोगजो वस्तुनिश्चयः" इति, तत्रापि योगजस्य प्रत्यक्षस्य प्राधान्यात् पृथग्व्यपदेशः । अन्तर्भावं च वक्ष्यामः । उक्तं च श्रीविष्णुचित्तैः प्रमेयसंग्रहे--- "प्रमाणसंख्याविवादेऽपीत्यत्र त्रिप्रमाणत्वं भाष्योक्तम्" इति । भाष्ये च केषुचित् कोशेषु यथार्थख्यातिसमर्थनदशायाम्--- "अथवा किमनेन बहुनोपपादनप्रकारेण । प्रत्यक्षानुमानागमाख्यं प्रमाणजातमागमगम्यं च निरस्तनिखिलदोषगन्धमनवधिकातिशयासंख्येयकल्याणगुणगणं सर्वज्ञं सत्यसंकल्पं परं ब्रह्माभ्युपगच्छतां किं न सेत्स्यति किं नोपपद्यते---" इत्यादिः पाठो दृश्यते ॥ यद्यपि स्मृतिरपि यथार्था प्रमाणमिति वक्ष्यते, तथापि प्रत्यक्षादिमूलतया तदविशेषात् पृथगनुक्तिः । उक्तं च तत्त्वरत्नाकरे --- "प्रत्यक्षादिमूलानां स्मृतीनां स्वस्वमूलेऽन्तर्भावविवक्षया प्रमाणत्रित्वाविरोधः । चतुष्ट्वे च वैदिकानुवादो दर्शितः" इति । स चाचमनुवादः पूर्वोपात्तः--- "स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं चतुष्टयम्" इति प्रत्यक्षाद्यविशेषेण वेदानुवादाच्च---इति । प्रज्ञापरित्राणे तु स्मृतिप्रामाण्यानभ्युपगमेऽपि ज्ञानस्य तावत् करणभेदाच्चातुर्विध्यमेवोक्तम्--- "तत्रेन्द्रियार्थसंबन्धो लिङ्गशब्दग्रहौ तथा । संस्कारोन्मेष इत्येते संविदां जन्महेतवः" ॥ इति ॥ यत्तु तत्रैव--- "स्वयंसिद्धिस्तथा दिव्यं प्रत्यक्षमनुमागमः । पञ्च सन्ति प्रमाणानि जैमिनिव्यासयोर्हृदि" ॥ इत्यादिना स्वयंसिद्धिदिव्ययोः पृथङ्निरूपणं कृतम्, तत् प्रत्यक्षावान्तरवैरूप्यबोधनाभिप्रायम् । यथोक्तं श्रीविष्णुचित्तैः---"भगवत्प्रसादलब्धयोगिप्रत्यक्षं दिव्यम्" इति ॥ '''न्या. प. प्र. १२ ॥ प्रत्यक्षलक्षणम् ॥ तत्र साक्षात्कारिप्रमा प्रत्यक्षम् । साक्षात्त्वं च जातिरूप उपाधिरूपो वा कश्चित् ज्ञानस्वभावविशेषः स्वात्मसाक्षिकः ॥ ज्ञातकारणजज्ञानस्मृतित्वरहिता मतिः । अपरोक्षेति निष्कर्षे नाव्याप्यादिप्रसञ्जनम् ॥ प्रमेयसंग्रहे त्वेवमुक्तम्--- "साक्षादनुभवः प्रत्यक्षम् । साक्षात्त्वं जातिः---" इत्यादि । तत्त्वरत्नाकरेऽप्येवमुक्तम्--- "अपरोक्षप्रमाध्यक्षमापरोक्ष्यं च संविदः । व्यवहार्यार्थसंबन्धिज्ञानजत्वविवर्जनम्" ॥ इति ॥ पारोक्ष्यं चैवमुक्तम्--- "पारोक्ष्यं व्यवहार्यानन्तर्गतवस्तुवेदनापेक्षा । तदनन्तर्गतलिङ्गाद्यपेक्षा पारोक्ष्यमनुमादौ" इति । वरदविष्णुमिश्रैर्मानयार्थात्म्यनिर्णये त्वेवमुक्तम्--- "अपरोक्षप्रमा प्रत्यक्षम् । प्रमाया आपरोक्ष्यं नाम विशदावभासत्वमिति ब्रूमः । किमिदं वैशद्यं नाम ? असाधारणाकारेण वस्त्ववभासकत्वम्--" इत्यादि ॥ साक्षात्त्वं द्विधा---नित्यं चानित्यं चर् । इश्वरनित्यज्ञानादिनिष्ठं नित्यम् । अस्मदादिज्ञाननिष्ठं त्वनित्यम् । अस्मदादिप्रत्यक्षं द्विधा--- योगिप्रत्यक्षमयोगिप्रत्यक्षं चेति । तत्र योगिप्रत्यक्षं प्रकृष्टादृष्टविशेषजम् । तत् युक्तावस्थायां मनोमात्रजन्यम् । वियुक्तावस्थायां तु बाह्येन्द्रियजन्यमपि । तच्च बुभुत्सादिप्रतिनियतमागमैकसिद्धं च । भावनाबलजमात्रं जगत्कर्तरि प्रत्यक्षं प्रतिक्षिप्तं शास्त्रयोन्यधिकरणे, अन्यत्र भाष्यकारैरेव साक्षाद्योगिप्रत्यक्षस्य कण्ठोक्तेः, तस्य संभवतोऽप्यागमिकेश्वरज्ञानमूलस्यागमानुवादत्वापादनाशक्त्या तत्रौदासीन्यात्, धर्मादयः कस्यचिदिन्द्रियग्राह्याः, प्रमेयत्वात्, घटवत्, मीमांसकानामप्रत्यक्षत्वाद्वा, अस्मत्सुखादिवदित्याद्यनुमानानां विपक्षे बाधकविरहादिभिराभासत्वात्, आगमबाधप्रसङ्गस्यैव पुरस्कारे त्वागमेनैव चरितार्थत्वात्; अन्यथा धर्मादयः कस्यचिच्चक्षुर्ग्राह्या इति वदतो बौद्धस्य किं प्रतिवक्ष्यसि । यश्चानुव्यवसाये सविषयव्यवसायप्रत्यक्षतामिच्छति, तस्यास्मदादिष्वपि धर्मादिव्यवसायानुव्यवसाये धर्मादिप्रत्यक्षत्वसिद्धौ कथं तदतिरिक्तयोगिप्रत्यक्षानुमासिद्धिः । तद्व्यवच्छेदेन प्रयोगे । अपि सौगतोक्तचाक्षुषत्वादिसाधनप्रसङ्ग स्यादिति । स चादृष्टविशेषो योगाभ्यासतपश्चार्यादिभिर्जायते । तस्मादार्षाभिमतमपि प्रकृष्टादृष्टजत्वाविशेषात् तत्रैवान्तर्भूतम् । यथोक्तं प्रज्ञापरित्राणे --- "अत्रेन्द्रियानपेक्षं यज्ज्ञानमर्थावभासकम् । दिव्यं प्रमाणमित्येतत् प्रमाणज्ञाः प्रचक्षते ॥ परमेश्वरविज्ञानं मुक्तानां च धियस्तथा । संजयार्जुनवाल्मीकिप्रभृत्यार्षधियोऽपि तत्" ॥ इति ॥ इन्द्रियानपेक्षमिति---अदिव्येन्र्दियानपेक्षमित्यर्थः । अत एव हि गीयते--- "दिव्यं ददामि ते चक्षुः---" इत्यादि । यद्वापरमेश्वरादिविज्ञानसहपाठादिभिस्तथैव मन्तव्यम् । अनन्तरं चैवमुक्तम्---- "स्वाभाविकस्य ज्ञानस्य स्वतः सर्वावभासिनः । अविद्याप्रतिबन्धस्य प्रतिबन्धोऽक्षयोगतः । अविद्याहानितो मुक्तपुरुषाणां हि संविदाम् । स्वाभाविकस्वरूपेण निखिलार्थावभासिता ॥ प्रतिबन्धकभावस्य प्रत्युत्तम्भकभाविना । परेणानुगृहीता धीरृषीणां सर्वभासिका" ॥ इति ॥ मानसप्रत्यक्षमप्यस्मदादीनां नास्त्येवेति वृद्धसंप्रदायः, आत्मस्वरूपस्य तद्धर्मभूतज्ञानस्य च स्वयंप्रकाशत्वात्, सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नानां तत्तद्धेतुतयाभिमतज्ञानविशेषानतिरेकस्य वेदार्थसंग्रहे समर्थितत्वात्, नित्यत्वादिविशिष्टास्मदाद्यनुभवस्य शास्त्रादिप्रसिद्धत्वात्, पूर्वानुभवादिज्ञानस्य स्मृतिरूपत्वात्, "आत्मसुखादिव्यतिरिक्तबहिर्विषयेषु तस्य बाह्येन्द्रियानपेक्षप्रवृत्त्यनुपपत्तेः" इति शास्त्रयोन्यधिकरणभाष्यस्यान्वारोहेणाप्युपपत्तेरिति ॥ ततश्चादिव्यबाह्येन्द्रियप्रसूतं ज्ञानमयोगिप्रत्यक्षम् । तत् सामान्यादृष्टालोकविशेषादिसहकृतेन्द्रियजन्यं दृष्टसामग्रीविशेषात् प्रतिनियताविषयम् । तत् श्रोत्रादीन्द्रियासाधारणकारणभेदात् पञ्चधा ॥ विषयेन्द्रियसंबन्धश्च---द्रव्येषु संयोगः, द्रव्याश्रितेषु रूपादिषु तु संयुक्ताश्रयणम् । यथोक्तं तत्त्वरत्नाकरे--- "अत्र वृद्धा विदामासुः संयोगः संनिकर्षणम् । संयुक्ताश्रयणं चेति यथासंभवमूह्यताम्" ॥ इति ॥ पुनः प्रत्यक्षं द्विधा---सविकल्पकं निर्विकल्पकं चेति । सप्रत्यवमर्शं प्रतयक्षं सविकल्पकम् । तद्रहितं प्रत्यक्षं निर्विकल्पकम् ॥ '''न्या. प. प्र. १३ ॥ नैयायिकनिर्विकल्पकनिराकरणम् ॥ उभयविधमप्येतद्विशिष्टविषयमेव । अविशिष्टवस्तुग्राहिणो ज्ञानस्यानुपलम्भात् अनुपपत्तेश्च । बालमूकतिर्यगादिविज्ञानमपि हि संज्ञाविकल्परहितमपि विशिष्टवस्तुविषयमेव, अन्यथा तेषां हेयोपादेयविभागपूर्वकप्रवृत्तिशेषानुपपत्तेः । विप्रतिपन्नं विशिष्टज्ञानं विशेषणज्ञानपूर्वकम्, विशिष्टज्ञानत्वात्, सुरभि चन्दनमित्यादिविशिष्टज्ञानवदिति चेन्न, एकसामग्रीवेद्यविशेषणेषु तन्निरपेक्षत्वात्, स्वरूपसंबन्धपक्षे स्वरूपग्रहेणैव संबन्धस्यापि ग्रहणात्, तावतैव विशिष्टग्रहणसिद्धेः, समवायवादेऽपि तस्यैव गृह्यमाणस्य विशेषणविशेष्यभावरूपत्वात्, समवायविशिष्टप्रत्यये तथैवाभ्युपगमात्, तद्वैशिष्ट्यग्रहे च गुणवैशिष्ट्यग्रहस्यावर्जनीयत्वात् । न च समवायस्य सविकल्पकैकविषयतेति वाच्यम्, निर्विकल्पके धर्मवद्धर्मिवच्च तत्संबन्धस्याप्यैन्द्रियिकत्वाविशेषेण ग्रहणसंभवात्, योग्यस्य संनिकृष्टगृह्यमाणसंबन्धिनः संबन्धस्याग्रहणानुपपत्तेः, अन्यथा नित्यं तदग्रहापातात् । प्रथमाक्षसंनिपातजा बुद्धिर्विशिष्टविषया, बुद्धित्वात्, संप्रतिपन्नवत्, इत्याद्यपि चिन्त्यम् ॥ '''न्या. प. प्र. १४ ॥ सविकल्पकनिरूपणम् ॥ न च सविकल्पकं न प्रत्यक्षमिति वाच्यम्, साक्षात्काराबाधाद्यविशेषात् ॥ सहकारिविशेषेण न वैजात्यं प्रसज्यते । तज्जातीये तु यत्किञ्चिद्वैषम्यं संभवेदपि ॥ यत्र दृश्येत वैजात्यं तथा तत्राभ्युपेयते । तावता नैव सर्वत्र भवेदेतस्य कल्पनम् ॥ केवलेन्द्रियजं चापि न किञ्चिज्ज्ञानमिष्यते । सहकारिविशेषां हि विभिद्यन्ते प्रतीन्द्रियम् ॥ अतः संस्कारसंभेदेऽप्यपरोक्षत्वयोगतः । प्रत्यक्षत्वं विकल्पस्य न क्वचिद्विनिवर्तते ॥ "निर्विकल्पकमेकजातीयेषु द्रव्येषु प्रथमपिण्डग्रहणम्" इत्यादिभाष्यं तु उदाहरणपरं योज्यम् । अत एव हि श्रीविष्णुचित्तैरुक्तम्--- "संस्कारोद्बोधसहकृतेन्द्रियजन्यं ज्ञानं सविकल्पकम्, एकजातीयेषु प्रथमपिण्डग्रहणम् द्वितीयादिपिण्डग्रहणेषु प्रथमाक्षसंनिपातजं च ज्ञानं निर्विकल्पकम्" इति । अन्यत्र चोक्तम्--- "केवलचक्षुरादीन्द्रियजन्यं निर्विकल्पकम्" इत्यादि ॥ यत्तूक्तं तत्त्वरत्नाकरे --- "विशेषणानां स्वायोगव्यावृत्तिरविकल्पके । सविकल्पेऽन्ययोगस्य व्यावृत्तिः संज्ञिता तथा" ॥ इति, तत्रापि संस्कारनिरपेक्षत्वसापेक्षत्वयोः प्रदर्शनपरत्वं ग्राह्यम् । प्रत्यक्षस्य चैवं विभागोऽभिहितः--- "द्विविधं चैतत् प्रत्यक्षम्--- अर्वाचीनमनर्वाचीनं च । युगपदशेषविषयसाक्षात्कारक्षममनर्वाचीनम् । तत् योगिमुक्तेश्वराणां प्रभावविशेषाधीनमुपपादयिष्यते"इत्यादि ॥ अत एव कुदृष्टीनां सन्मात्रग्राहि प्रत्यक्षमित्यविलक्षजल्पितं निरस्तम् । क्रमयौगपद्यादिदूषणं तु भ्रान्तिविकल्पेऽपि समानम् । भ्रान्तिरूपोऽपि हि विकल्पः क्षणिकत्वान्न विरम्य व्यापर्तुमलम् । न च पूर्वज्ञानवार्तां जानाति । न च स्वयं धर्मिप्रतियोगिग्रहणाभावे भेदग्रहणं मन्यसे । तथापि यदि कल्पना भेदविशिष्टं युगपद्गृह्णाति, का प्रत्यक्षे सर्पमृतिः ? अतो धर्मिवद्योग्यत्वाज्जात्यादिरूपभेदोऽपि युगपद्ग्राह्येः । अभेद इव भेदोऽपि स्वरूपतः प्रतीतौ न प्रतियोगिसाकाङ्क्षः; भेदव्यवहारस्त्वभेदव्यवहारवत् तत्साकाङ्क्ष । अतः प्रथममेव भेदधीर्युक्ता । अत एव धर्मधर्मिणोर्धर्मिप्रतियोगिनोरन्येषां च प्रतीतावन्योन्याश्रयो निरस्तः । ततश्च व्युपत्तेस्तद्व्यवहारेऽपि न तत्प्रसङ्गः । भेदशब्देन व्यवहारस्य तु प्रतिसंबन्धिनिरूपिताकारे व्युत्पन्नत्वात् तदपेक्षा । भेदत्वं हि भेदानां प्रतियोगिना निरूप्यम् न तु जात्यादिलक्षणं स्वरूपम्; यद्ग्रहो यत्र यदारोपविरोधी, स हि तस्य तस्माद्भेदः; गोत्वादि च गृह्यमाणं स्वस्मिन् स्वाश्रये चाश्वत्वाद्यारोपं निरूणद्धीति स्वस्य स्वाश्रयस्य च स्वयमेव तस्माद्भेदः ॥ अपि च प्रतियोगिसापेक्षत्वनिरपेक्षत्वलक्षणविरुद्धधर्माध्यासेन भेदात् स्वरूपभेदग्रहणैक्यां न संभवतीति वदन् भेददुषणार्थमेव भेदं साधयतीति स्ववचनविरोध इति ॥ '''न्या. प. प्र. १५ ॥ शाब्दापरोक्षनिरासः ॥ शब्दजन्यमपि प्रत्यक्षमस्तीति त एव वर्णयन्ति; तदप्ययुक्तम्, व्याघातात् । न हि परोक्षजननस्वभावतया सिद्धा सामग्री विशेषाभावे क्वचित् स्वभावमतिपतेत् । न चैकजातीयसामग्रीतः प्रसूतं कार्यं विचित्रं स्यात्, एकयैवव सामग्र्या सर्वजातीयोत्पत्तिप्रसङ्गात् एकस्य कार्यस्य विरुद्धजातियोगप्रसङ्गाच्च । "दशमस्त्वमसि" इत्यादिदृष्टान्तेऽपि त्वमर्थमात्रं प्रत्यक्षम् ।ऽदशमोऽहम्ऽ इति प्रत्ययो हि नेन्द्रियस्वातन्त्र्येणोदेति, किन्तु पुरुषवचनानुरोधेन । तन्मूलेऽपि चेत् प्रत्यक्षता, एवम्ऽधर्मवांस्त्वमसिऽ इति कार्तान्तिकोपदेशादौऽतादृशोऽहमस्मिऽ इति बोधे धर्मादेरपि प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गः । ततश्चाप्रत्यक्षमिति जगति किञ्चिन्न स्यात्, प्रत्यक्षभूतं यत्किञ्चिदुद्दिश्य विशेषणतयैव सर्वस्य प्रत्यक्षत्वोपपत्तेः । पूर्वावगतदशमभावं तु पुरुषं प्रत्युपदेशे भाषराशिप्रविष्टमषीन्यायेन पूर्वापरापरोक्षणीनैरन्तर्येण मध्यवर्तिशब्दजन्यधियोऽपरोक्षत्वव्यवहारः कस्यचित् स्याद्वा न वा । अत एव तत्त्वमस्यादिशब्दः स्वविषयगोचरप्रत्यक्षज्ञानजनकः, स्वतोऽपरोक्षार्थगोचरत्वात् "दशमस्त्वमसि" "संवित् स्वप्रकाशा" इत्यादिवाक्यवत् इत्याद्यनुमानानि निरस्तानि, दशमत्वस्वप्रकाशत्वादिविशिष्टाकारेण दृष्टान्तेष्वपरोक्षज्ञानजननासिद्धेः । तथा विगीतः शब्दो न स्ववाच्यगोचरप्रत्यक्षधीजनकः, शब्दत्वात्, संप्रतिपन्नवत्, इत्याद्यपिप्रतिप्रयोक्तव्यम् । उपलम्भविरोधशाब्दप्रत्यक्षलक्षणसंकरादिप्रसङ्गोऽत्र विपक्षे बाधकः । नैवं पूर्वस्य, शब्दजन्यप्रत्यक्षमन्तरेणापि योगजादृष्टजनितसाक्षात्कारात् प्रणिधानविशेषप्रसादितपरमात्मसंकल्पाद्वा निःश्रेयससिद्धेरिति ॥ प्रत्यक्षं चिदचिन्मयं जगदिदं यस्येत्यनुश्रूयते यश्चानन्यधियामनन्तविभवः प्रत्यक्षतामश्नुते । यश्चैको युगपत्सदा स्वत इदं विश्वं दरीदृश्यते प्राज्ञं तं प्रतिपन्नमोक्षणविधादक्षं दिदृक्षेमहि ॥ इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु न्यायपरिशुद्धौ प्रत्यक्षाध्याये द्वितीयमाह्निकम् ॥ समाप्तश्च प्रत्यक्षाध्यायः ॥ </poem> == शब्दाध्यायः == <poem> ॥ श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः ॥ अथ शब्दाध्यायः ॥ न्या. प. श. १ अथानुमोदयं स्मृत्या हेतुत्वेनापि संस्थित्म् । मध्ये तयोरिहेतदानीं मानं शब्दं प्रचक्ष्महे ॥ अनाप्तानुक्तवाक्यजनितं तदर्थविज्ञानं तत् प्रमाणम्; कारणदोषबाधकादर्शनात् । नचानाप्तोक्तवाक्यं प्रमाणं, कारणदोषबाधकदर्शनात्, न च वाक्यत्वादिभिर्बाधः; स्ववचनविरोधात् । यदि बाधकोपन्यासवाक्यमयथार्थं, तदा कथं बाधः । अथ यथार्थम्, तस्यापि पक्षीकारे तद्बाधः । बहिष्कारे तेनैवानैकान्त्यम् । न चातिप्रसङ्गः; भ्रान्तादिवाक्यानां दोषमूलत्वस्य दुरपह्नवत्वात् । अत्र तु तदभावात् । उत्स्वप्नायितघुणक्षताक्षरादीनां तु विशिष्टतात्पर्यविरहेण बोधकत्वेप्यनाश्वसनीयत्वात्, व्यभिचारदर्शनाच्च । नित्येपि वेदे नित्येश्वरशासनात्मनि तत्तदर्थतात्पर्यानपायात् । तस्य चात्राभावात्, क्वाचित्कदोषदर्शनस्य च प्रत्यक्षादावपि असमत्वात्, स्वतः परतो वा प्रामाण्ये च ततो विशेषाभावात् ॥ न्या. प. श. २ तच्च वेद्यांशे प्रत्यक्षातिरिक्तम्, असाक्षात्कारित्वात्, अनुमानवत् । अनुमानातिरिक्तं, पक्षलिङ्गपरामर्शाद्यदृष्टेः, पदवाक्यतत्संबन्धादीनां च विशिष्टवाक्यार्थं प्रत्यसिद्धव्याप्तिकत्वेनालिङ्गत्वात्, दृष्टान्ताभ्युपगमे सर्वत्राविशेषात्, व्युत्पत्तौ च स्वतन्त्रतयैव बोधकत्वसिद्धेः । अत एव वक्तृज्ञानानुमानाभ्युपगमेपि शब्दप्रामाण्यं सिद्धम् । आगमिकबुद्धिरनुमा, प्रत्यक्षेतरप्रमितित्वात्, संप्रतिपन्नवदिति चेन्न, उक्तोत्तरत्वात् । अन्यथा शब्दरसगन्धादि बुद्धिरनुमा, अचाक्षुषप्रमितित्वात्, संप्रतिपन्नवत्, इत्यपि प्रसङ्गात् । "प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । दृष्टानुमानागमजम्" इति मन्वादिमहर्षिसंमतेश्च शब्दानुमानयोर्भेदोदृश्यते । न चात्र गोबलीवर्दनयः; अन्तर्भावादर्शनात् । आगामोनुमानं, संबन्धग्रहणे सत्येव बोधकत्वादिति चेन्न; बोध्य बोधकभावातिरिक्तसंबन्धग्रहणापेक्षिण्यनुमानत्वनियमात् । न चात्र तदतिरिक्तः संबन्धः, यद्ग्रहणं नियमेनापेक्ष्येत । अन्यथा संबन्धसापेक्षतया तयोः प्रत्यक्षत्वस्यापि सुसाधत्वादिति ॥ न च स्मृतिः; अपूर्वविषयत्वात् । पदसंदोहविशेषो वाक्यम् । प्रामाणिकपदव्यवहारविषयः पदम् । तस्य सुप्तिङन्तत्वादिकल्पनयापि व्यक्तिः क्रियते । अत एव ह्यन्यथान्यथा प्रकृतिप्रत्ययादिकं व्याकरणान्तरेषु कल्प्यते । तच्च न सांकेतिकम्; संकेतयितृपुरुषासंभवात् । अत एव न भाषान्तरवत् तत्क्लप्तिः, नित्यवेदगतत्वाच्च । यानि वैदिकानि पदानि तान्येव लौकिकनीति "वेदशब्देभ्य एवादौ" इत्यादिवचनादपि सिद्धम् । भाषाच्छन्दसोस्तु कतिपयशब्दानां लक्षणभेदस्तत्तदानुपूर्वीप्रतिनियमापेक्षः । भाषाप्रयुक्तः सर्वोपि वेदे क्वापि प्रयोगवान् । वेदैकनियतः शब्दो नान्यत्रेति व्यवस्थितिः ॥ उक्तं चैतद्वेदार्थसंग्रहेपि--- "वैदिका एव सर्वे वाचकाः शब्दाश्च---" इत्यादिना ॥ न्या. प. श. ३ वाक्यं द्विधा---पौरुषेयापौरुषेयभेदात् । पुरुषस्वातन्त्र्याधीनरचनाविशेषविशिष्टं पौरुषेयम् । तद्द्विधा, अन्वितार्थमनन्वितार्थं च, आद्यं यथा---अग्निरुष्णः, आपो द्रवाः, इति । द्वितीयं यथा---अग्निरनुष्णः, आपः कठिनाः, इति ॥ न्या. प. श. ४ अत्रैकदेशिनो वदन्ति---अनन्वयाग्रहादन्वितव्यवहारः क्वचिज्जायत इति । अत एव लौकिकवाक्ये दृष्टव्यभिचारस्य न झटति वाक्याद्वाक्यार्थाध्यवसायः; योग्यताविमर्शसाकाङ्क्षत्वात् । सामान्ययोग्यताग्रहणेपि व्यक्तियोग्यतायाः वक्तृज्ञानानुमानमन्तेरणासिद्धेः---इति प्रमेयसंग्रहादिषु समर्थितम् । तथा---सन्मात्रग्राहिप्रत्यक्षनिराकरणाय शास्त्रस्यानुवादकत्वप्रसङ्गे विवरणकारैरुक्तम्--- "अबुद्धबोधनस्वरसस्य शब्दस्यातथात्वं दोष इत्यभिसन्धिः । अथवा अनुवादकत्वमेव स्यात् । न हि मानान्तरप्रतीतेर्थे शब्दः प्रमाणम् । तथैव हि तस्य व्युत्पत्तिः" इत्युक्त्वा "नन्वनुवादकतयैव व्युत्पत्तिः पुंवाक्येषु" इत्यादिना वक्तृज्ञानानुमानमुपपाद्य "सत्यम्, दैवात् तदनुवादकत्वमिति नाबुद्धबोधनस्वारस्यभङ्गप्रसङ्गः, यथा स्मृत्यनुमितवेदस्यानुवादकत्वेप्यर्थादिति न मानताभङ्गः" इत्यादि उक्तं च प्रज्ञापरित्राणे --- "पौरुषेयगिरः शङ्काग्रस्ता न सहसा मितिम् । जनयन्ति न यावत् तन्मूलमानानवग्रहः ॥ अनुमाय च वक्तुस्तन्मूलयोग्यप्रमान्तरम् । तदुक्तवाक्यलिङ्गेन वाक्यार्थमनुजानते ॥ अन्वितार्थाभिधानाय योग्यं वाक्यमिदं सदा । असौ च नानृतं वक्ति संज्ञात्वार्थं तदब्रवीत् ॥ वक्तृज्ञानानुमानेन ज्ञाताज्ञातस्ववाक्यतः । अन्वितार्थाभिधायित्वयोग्यतामात्रधीर्गिराम् ॥ परामर्श इति प्राप्तो नार्थसंसर्गगोचरः । मानान्तराविरोधित्वं योग्यतेत्यभिधीयते ॥ नन्वेवं लौकिकं वाक्यं लिङ्गं चेल्लिङ्गवत् ततः । शब्दो गृहीतसंबन्धात् तद्वदस्यापि लिङ्गता ॥ व्युत्पत्तिकाले व्युत्पित्सोर्लिङ्गधीर्नास्त्यसंशयात् । यथाव्युत्पत्तिशब्दास्तु बोधका इति चेदतः ॥ स्वत एवार्थबोधः स्यादिति नैवास्य लिङ्गता" ॥ इत्यादि । भगवद्यामुनमुनिभिस्तु आगमप्रमाण्ये वक्तृज्ञानानुमानं दूषितम् । निगमितं च । "तस्मादस्ति नदीतीरे फलमित्येवमादिषु । या सिद्धविषया बुद्धिः सा शब्दी नानुमानुकी" इति । अयमेव पक्षोनुसृतो वरदविष्णुमिश्रैः । तत्त्वरत्नाकरेप्यागमप्रामाण्यग्रन्थोपादानपूर्वकं प्रपञ्चितमेतत् । अपौरुषेयं तु सर्वमन्वितार्थमेवाकिन्तु आदित्यो यूपः-- इत्यादिषूपचारतो निर्वाहः । आकाङ्क्षासत्तिवोग्यतावन्ति हि पदान्यन्वितमभिदधति, अन्वये वा विश्राम्यन्ति । आदित्ययूपपदयोः प्रत्यक्षसिद्धस्वार्थभेदयोरयोग्यतया मुख्यवृत्तिपरित्यागः ॥ न्या. प. श. ५ वृत्तिर्द्विधा---अभिधोपचारभेदात् । व्युत्पत्तिसिद्धार्थ एव वृत्तिरभिधा । यथा सिंहशब्दस्पय मृगेन्द्रे । सा जातिगुणादिविषयभेदाद् योगरूढितत्समुच्चयभेदाच्च बहुविधा । मुख्यार्थबाधे सति तदासन्ने वृत्तिरुपचारः । आसत्तिश्च द्विविधा---मुख्यार्थसंबन्धस्तद्गुणसंबन्धश्चेति । तत्र पूर्वेण प्रवृत्तिर्लक्षणा, यथा---गङ्गायां घोषः प्रतिवसतीत्यत्र गङ्गशब्दस्य प्रवाहविशेषरूपवाच्यसंबन्धिनि तीरे । एवं लक्षितलक्षणा ग्राह्या । द्वितीयेन प्रवृत्तिर्गौणी । यथा सिंहो देवदत्त इत्यत्र सिंह्मशब्दस्य शौर्यादिगूणण्योगिनि देवदत्ते । तत्त्वरत्नाकरे त्वेवमुक्तम्--- "अभिधानाभिधेयत्वमतः शब्दार्थयोः स्थितम् । संबन्धोत्राभिधा द्वेधा बोध्या मुख्यजघन्यतः ॥ अभिधार्थावगत्यात्मा शब्दं व्यापारयिष्यतः । शब्दशक्तिनिमित्ता सा स्वार्थे मुख्याभिधीयते ॥ स्वार्थाभिधानद्वारा स्याज्जघन्यार्थान्तरे मता । " इति ॥ तद्विस्तरस्तत्रैव द्गष्टव्यः ॥ न च गौणलाक्षणिकप्रयोगयोरवाच्यविषयत्वादवाच्यत्वम् । संबन्धसादृश्यमात्रप्रवृत्तेप्यनादित्वात् । तत एव विवक्षितस्थले यथौचित्यं प्रयोगोपपत्तेः । एताः सर्वा अपि वृत्तयः अन्विताभिधानवृत्त्यन्तर्भूताः । पृथक्पदानां स्मारकत्वमेव । अभिहितान्वये हि पदानां पदार्थे पदार्थानां वावयार्थे पदानां च तत्रेति शक्तित्रयकल्पनागारैवं स्यात्, वाक्यार्थस्याशाब्दत्वप्रसङ्गो वा । पदार्थे लक्षणसमाप्तेः प्रमाणप्रसङ्गश्च । नचान्विताभिधानेन्योन्याश्रयणम्, मिथः स्मरणमात्रोपजीवनात् । यथाहुः--- "पदजातं श्रुतं सर्वं स्मारितानन्वितार्थकम् । न्यायसंपादितव्यक्ति पश्चाद्वाक्यार्थबोधकम्" ॥ इति ॥ नापि पौनरुक्त्यादिदोषः; तत्तदंशप्रतिनियतशक्तित्वात् । नापि वाक्यभेदः, एकप्रधानतया स्वार्थाभिधानात् । "पदार्थ एव वाक्यार्थः संसृष्टो ह्यभिधीयते" इत्युक्तं । तथा "नाना शब्दादिभेदात्" इत्याधिकरणे "यद्यपिऽवेदऽ ऽुपासीतऽ इत्यादयः शब्दाः प्रत्ययावृत्त्यभिधायिनः, प्रत्ययाश्च ब्रह्मैकविषयाः; तथापि तत्तत्प्रकरणोदितजगदेककारणत्वापहतपाप्मत्वादिविशेषणविशिष्टब्रह्मविषयप्रत्ययावृत्त्यवबोधिनः प्रत्ययावृत्तिरूपा विद्या भिन्दन्ति" इति । वेदार्थसंग्रहेपि--- "शोधकेष्वपिऽसत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मऽ ऽानन्दो ब्रह्मऽ इत्यादिषु सामानाधिकरण्यव्युत्पत्तिसिद्धानेकगुणविशिष्ठैकार्थाभिधानमविरुद्धमिति सर्वविशिष्टं ब्रह्मैवाभिधीयते" इति । अत्रैव पूर्वभागे "समभिव्याहृतपदान्तरवाच्यान्वययोग्यमेवेतरपदप्रतिपाद्यमित्यन्विताभिधायिपदसंघातरूपवाक्यश्रवणसमनन्तरमेव प्रतीयते । तच्च स्वर्गसाधनत्वरूपम् । अतः क्रियावदनन्यार्थता विरोधादेव परित्यक्ता" इति । एषां स्वारस्यमन्विताभिधाने । न चात्र पराभ्युपगमेनोक्तमिति ज्ञापकमस्ति । वरदविष्णुमिश्रैरपि "सत्यज्ञानादिपदानामखण्डैकरसार्थत्वे अन्विताभिधानानुपपत्तेश्च" इत्यादिषु बहुषु प्रदेशेषु अन्विताभिधानमेव मायावादिनं प्रत्युक्तम् । उक्तं चागमप्रामाण्ये--- "अन्यान्विताभिधानेपि व्यवहारोपपत्तितः । अवश्याश्रयणीयेयमन्वितार्थाभिधायिता" ॥ इत्यारभ्य, "तस्मादाकाङ्क्षितासन्नयोग्यार्थान्तरसङ्गते । स्वार्थे पदानां व्युत्पत्तिरास्थेया सर्ववादिभिः" ॥ इति । तत्त्वरत्नाकरेपि--- "अवश्याश्रयणीयेयमन्वितार्थाभिधायिता । इत्याहुर्यामुनाचार्याः पदैरेवान्विताभिधाम् । " इत्यारभ्य प्रपञ्चेनोपपाद्योपसंहृतम्--- "षड्भिः प्रतीतिप्रमुखोपपत्तिभि- र्निर्धूतचोद्याभिरिहान्विताभिधा । सिद्धा पदैर्नाभिहितान्वयस्थिति- र्विपर्ययादित्यखिलं समञ्जसम्" ॥ इति ॥ प्रज्ञापरित्राणन्यायसुदर्शनयोश्च बहुश उक्तम्--- "अन्वितार्थाभिधायित्वं शब्दशक्तिनिबन्धनम् । व्युत्पत्त्यवगतं पुन्धीदोषतोस्य विपर्ययः" ॥ इत्यादिना ॥ नन्वभिहितान्वयद्योतकान्यपि वाक्यानि विद्यन्ते । वेदार्थसंग्रहे तावत् "एवं बोधकानां पदसंघातानां संसर्गविशेष बोधनेन वाक्यशब्दाभिधेयानामुच्चारणक्रमो यत्र पुरुषबुद्धिपूर्वकः" इत्याद्युक्तम् । तथा तत्रैव "प्रकृतिप्रत्ययरूपेण पदस्यैवानेकविशेषणगर्भत्वात्, अनेकपदार्थसंसर्गबोधकत्वाच्च वाक्यस्य" इति । भाष्येपि "शब्दस्य तु विशेषेण सविशेष एव वस्तुन्यभिधानसामर्थ्यं, पदवाक्यरूपेण प्रवृत्तेः । प्रकृतिप्रत्यययोगेन हि पदत्वम्; प्रकृतिप्रत्ययोरर्थभेदेन पदस्यैव विशिष्टार्थप्रतिपादनमवर्जनीयम् । पदभेदश्चार्थभेदनिबन्धनः । पदसंघातरूपस्य वाक्यस्यानेकपदार्थसंसर्गाविशेषाभिधायित्वेन" इत्याद्युक्तम् । एवं व्युत्पत्तिनिरूपणे वेदार्थसंग्रहे "सिद्धवस्तुषु शब्दस्य बोधकत्वशक्तिग्रहणमत्यन्तसुकरम्" इत्युपक्रम्य, "अपवरके दण्डः स्थितः" इति वाक्ये यादृच्छिकव्युत्पत्तिप्रकारमुपपाद्य, "तथा बालःऽतातोयम्, अन्बैषाऽ इत्यादिना बुद्धिपूर्वव्युत्पादनेन तत्तत्पदानां तत्तत्पदार्थेष्वेव बोधकत्वशक्तिग्रहणमुपपाद्य, पुनरपि "अस्य शब्दस्यायमर्थ इति पूर्ववृद्धैः शिक्षितः" इत्यादि चोक्त्वा, "एवमेव सर्वपदानां स्वार्थाभिधायित्वं संघातविशेषाणां च यथावस्थितसंसर्गविशेषवाचित्वं च जानाति" इत्याद्युक्तम् ॥ भाष्येपि प्रथमसूत्रपूर्वपक्षनिराकरणे--- "एवं किल लौकिकाः शब्दार्थसंबन्धमवधारयन्ति---मातापितृप्रभृतिभिः अम्बातातमातुलादीन्" इत्यादिना पदव्युत्पत्तिः पूर्वमुपपादिता । तत्र च "तेषु तेष्वर्थेषु तेषां शब्दानां प्रयोगो बोधकत्वनिबन्धनः इति निश्चिन्वन्ति" इत्याद्युक्तम् । पुनश्च "व्युत्पन्नेतरशब्देष्वस्य शब्दस्यायमर्थः इति पूर्ववृद्धैः शिक्षिताः" इत्यादि । यदिनामान्विताभिधानमभिमतं; तदा कथमिव पदमात्रे व्युत्पत्तिः स्यात् । यदि च सा स्यात्, कथमन्वितमभिधेयम्, व्युत्पत्तिवैपरीत्यप्रसङ्गात् । तस्मान्नान्विताभिधानमेव सिद्धान्त इति निर्णेतुं शक्यम्, इति केचित् ॥ न्या. प. श. ६ अन्ये तु "बोधकानाम्" इत्यादिवाक्यमन्विते संसर्गविशेषसिद्धेरुपपद्यते । पदवाक्यभेदाभिधानमपि तत्तद्विशेषवैशिष्ट्यप्रदर्शनमात्रार्थं, पराभ्युपगमद्योतनार्थं वा । प्रत्येकपदव्युत्पत्त्यभिधानमप्यन्वितार्थबोधनोपयुक्तासाधारणद्वारप्रकाशनमात्रम् । पदार्थं स्मारयित्वैव हि पदानि वक्यार्थं बोधयन्तीत्युक्तन् । स्मृतेश्च स्वानुभूतिमूलत्वान्न शक्त्यन्तरकॢप्तिः । व्याख्यातं च भाष्यादिकमन्वितपरतया विवरणे श्रीराममिश्रैः । तथा षडर्थसंक्षेपेपि--- "शब्दश्च स्वतः शक्यमन्विततया बोधयति, असंभ्घवेर्थान्तरम्, इति हि व्युत्पत्तिः---" इत्याद्युक्तम् । अतोन्विताभिधानं सिद्धान्तः इति । एवमन्विताभिधानसामर्थ्याद्विशिष्टप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्तेश्च पदानामपि विशिष्टाभिधायित्वं सिद्धम् ॥ न्या. प. श. ७ अत एव विशिष्टार्थाभिधायित्वेपि विशेषणमत्रे शक्तिः इत्यपि निरस्तम्; अभिधायित्वातिरिक्तशक्त्यन्तराभावात् । अपर्यवसानवचनमपि विशिष्टबोधनशक्तस्य विशेषणमात्रे स्थातुमशक्तत्वात् । विशिष्टानुप्रविष्टं हि विशेषणं परेपरञ्जकवेषमेवेति तादृगाकारो विशेष्यग्रहणमन्तरेण दुर्ग्रहः । तावता च तदर्थं विशेष्यग्रहणमिति व्यर्थं वचः । यथाप्रतीति व्यवस्थापनस्यैव युक्तत्वात् ॥ किं च--- गवादिशब्दाभिहितगोत्वाद्यर्थस्वभावतः । व्यक्तिधीर्यदि तद्वत् स्यात् निष्कर्षकपदेष्वपि । गवादिशब्दा जात्यादीन् परतन्त्रान् प्रचक्षते । तेनाश्रयप्रतीतिश्चेत् तन्नः सिद्धः समीहितम् । परं कथमविज्ञाप्य पारतन्त्र्यस्य बोधनम् । विज्ञाप्य यदि शब्दस्य तत्र शक्तिर्न किं भवेत् । परस्य परतन्त्रेण तथा बुद्धेन बोधनम् । तद्बुद्ध्या परतन्त्रस्य बोधनेन्योन्यसंश्रयः । परधीनिरपेक्षं चेत् पारतन्त्र्यं प्रतीयते । न तेन परबुद्धिः स्यान्निष्कृष्टप्रतिपत्तिवत् । पारतन्त्र्यं स्वरूपं चेत् तुल्यं निष्कर्षकेपि तत् । अधिकं धर्मिनिष्ठत्वादन्यन्नोपलभामहे । पदान्तरपरामर्शनिरपेक्षप्रतीतिके । निरूढलक्षणावादाः पर्यायावृत्तिगोचराः । व्यक्तेर्गौरित्यनिष्कर्षान्निष्कर्षे त्वाद्यपेक्षणात् । निष्कर्षकेष्वदृष्टेश्च न जात्या व्यक्तिलक्षणा । आकृतावेव यः शक्तिं शब्दानामभिमन्यते । सत्तायामेव किं तेन सर्वेषां नाभ्युपेयते । अतो गवादिशब्देभ्यो विशिष्टविषया मतिः । शब्दशक्तिप्रसूतेति बलादभ्युपगम्यताम् ॥ न्या. प. श. ८ यत्तु "न लोकव्युत्पत्तिहनिः, तत्रैव शक्तेः" इति षडर्थसंक्षेपे श्रीराममिश्रैरुक्तम्, तदपि तत्र शक्त्यभावप्रतिक्षेपपरम् । असमाप्तधीस्तु वेदान्ताश्रुतेर्भ्रमः । आपातव्युत्पत्त्या श्रुतेस्तत्पूर्तिरित्यनन्तरमभिधानात् । यच्चात्मसिद्धौ "यथा गवादिपदशक्तिरेकबुद्धिसिद्धेपि सामान्यविशेषात्मके वस्तुनि सामान्यांशेन संबध्यते" इति । तदपि पराभ्युपगतोदाहरणमन्यार्थम् । यथेति परसंप्रतिपन्ननिदर्शनात् । गुणवाचिन्यपि पदे जातिशब्दोक्तनीतितः । अपृथक्सिद्धवाचित्वान्न युक्ता गुणिलक्षणा । स्वरलिङ्गविशेषोत्थमन्त्रलोपे न संस्क्रिया । विशिष्टवाचकत्वं तु तदाथत्तं न मन्महे ॥ न्या. प. श. ९ अतो निष्कर्षकशब्दातिरिक्तानामपृथक्सिद्धविशेषणवाचिनां विशेष्यपर्यवसानव्युत्पत्तेः शरीरवाचिनां देवादिशब्दानामपि यथाप्रयोगं शरीरिपर्यवसानं सिद्धम् । अत एवचात्मपृथिव्यादिशब्दानामीश्वरपर्यन्तता । तेन "सर्वंस्वत्विदं ब्रह्म" "ज्योतींषि विष्णुः" "अयमात्माब्रह्य" "तत्त्वमसि"इत्यादिसामानाधिकरण्यं तत्तत्प्रकारकब्रह्मपरम् । नामरूपव्याकरणं च तदनुप्रवेशात् । अत एव च तस्य सर्वशब्दवाच्यत्वमपि श्रूयतेथ्; तदेव च व्यज्यते "तदनुप्रविश्य सच्च त्यच्चाभवत्" इति । स्मर्यते च--- "सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः" इति । सूत्रितं च--- "चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात् तद्व्यपदेशो भाक्तस्तद्भावभावित्वात्" इति । उक्तं च वरदविष्णुमिश्रैः--- "स्वर्गकामशब्देन काम्यमानस्वर्गः पुरुषोभिधीयते । न हीश्वरोवाप्तसमस्तकामः स्वर्गं कामयते, तस्यात्यल्पसुखत्वात् । अतो वाच्यैकदेशे जीवे लक्षणा, गङ्गाशब्दस्य तीर इव" इति । यद्वा स्वर्गकामादिशब्दानामपि जीवादिमात्रेपि मुख्यत्वमेव, प्रवृत्तिनिमित्तापरित्यागात् । अत एव हि भाक्तपदस्य भक्त्या व्यपदेशार्थत्वमपि भाष्यकारैरुक्तम् । विशिष्टवेषस्य शक्तिविषयत्वात् तत्त्योगे कथं न लक्षणेति चेत्, अपरित्यक्तप्रवृत्तिनिमित्तस्य व्युत्पत्त्यनुप्रविष्टमात्रबोधनं मुख्यता, तदभावकृत उपचार इति व्यवस्थानात् ॥ न्या. प. श. १० ननु "तत्त्वमसि" इत्यत्र त्वमिति श्वेतकेतुमात्रनिर्देशे तदसीति सामानाधिकरण्यायोगः । श्वेतकेतुशरीरकेश्वरनिर्देशे तदाभिमुख्येनोपदेशायोगः । तदुद्देशेन त्वमर्थविधानं चासिशब्दानन्वयादिना दूरनिरस्तम् । प्राप्तार्थतया निगमनरूपत्वेपिपव विशेषणविशेष्यभेदो निष्कर्षणीयः । एवम् "अहं ब्रह्मास्मि" इत्यादिव्यपदेशोपि दुर्निर्वहः । "जीवेनात्मना" इत्यत्राप्यात्मशब्देन जीवात्माद्यभिधानं षाष्यकारवचनविरुद्धम्, जीवेन मयेत्यादिव्यपदेशात् । परमात्माभिधाने तु तृतीयानुपपत्तिः, "व्याकरवाणि" इत्यभिहितत्वात् । क्रियाभेदेपि कृत्वादेरुत्तरक्रियैकरस्यात् कर्त्रन्तरायुक्तिः, समानकर्तृकत्वविरोधात् । करणत्वविवक्षया कर्तरि तृतीयायां मुख्यत्वहानिः । अतश्चारेणानुप्रविश्य परबलं संकलयानीतिवज्जीवस्यवै प्रविशतिकर्तृत्वम्; परस्तु व्याकरणमात्रकर्ता । तावता तु शब्दानां न तत्पर्यन्तत्वसिद्धिः इति ॥ न्या. प. श. ११ अत्रोच्यते संबुद्धिस्तावदत्र आत्मविद्योपदेशेन श्वेतकेतुमात्रपर्यवसितेति नासंबोध्यसंबोधनम् । वचनव्यक्तिश्च तदसीत्येव । तत्र कार्यकारणभावेन, शरीरात्मभावेन वा सामानाधिकरण्यनिर्वाहः । उभयत्र त्वंशब्दस्यापि तच्छब्दाभिहितद्रव्यपर्यवसानं सिद्धम् ॥ धर्मान्तरविशेष्यस्य धर्मान्तरविशेष्यतः । स्वस्मादभेदस्तादात्म्यं स्यादुपादानदेहिनोः ॥ अतस्त्वच्छरीरकं ब्रह्मेति विवक्षायां सत्यां त्वं तदिति निर्देशमात्रमुपपन्नम् । मध्यमपुरुषश्च त्वंशब्दप्रयोगनिबन्धनः, "युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः" इति विधानात् । अतः सोपि त्वंशब्दपर्यवसानविषयपर्यवसितः । यद्वा तत् त्वमसीत्येवान्वयोस्तु । न चोद्देश्यानुगुणा तिङ्विभक्तिरिति नियमः, उपादेयानुगुणलिङ्गवचनादिनिर्देशवदत्रापि विरोधाभावात् । प्रयुञ्जते च पतञ्जलिप्रभृतय उपादेयानुगुणामपि तिङ्विभक्तिम्--- "स पुनरावृत्तः सुवर्णपिण्डः खदिराङ्गारसवर्णे कुण्डले भवतः" इत्यादिषु । एतेन "अहं ब्रह्मास्मि" इत्यादिकमपि निर्व्यूढम् । "जीवेनात्माना" इत्यत्राप्यनेन न्यायेन स्वशब्दपर्यायेणात्मशब्देन जीवशब्दस्य सामानाधिकरण्यं तावत् सिद्धम् । तृतीयानुपपत्तिस्तु स्वरूपतादात्म्यपक्षे पृथक्त्वपक्षे च समाना । अथांशभेदादिना विभज्य करणत्वादिविवक्षया कथञ्चिन्निर्वाहः, तथा विशिष्टाकारादिभेदविवक्षया विभज्यात्रापि निर्वाहमनुमन्येथाः । अतः श्रुत्यादिवाक्येषु विरुद्धार्थानुबन्धिनः । सामानाधिकरण्यस्य न स्वरूपैक्यनिष्ठता ॥ कार्यत्वादपृथक्सिद्धेराविशादनुकारतः । अस्तिसृष्ट्युपकारादेः सामानाधिकरण्यधीः ॥ न च त्वद्दृष्टः पुरुषः स्थाणुरितिवत् "पुरुष एवेदं सर्वम्" "तत्त्वमसि" इत्यादौ बाधार्थं सामानाधिकरण्यमिति वाच्यम्, मुख्यवृत्तिसंभवे तदयोगात्, प्रपञ्चसत्यत्वादेश्चाबाधितप्रत्यक्षादिबलसिद्धत्वात् । चिदंशसामानाधिकरण्यं तु न बाधसहम्, त्वयापि तत्सत्यत्वाभ्युपगमात् । स्वरूपैक्यविधाने च विरुद्धधर्मप्रतिरोधात्, तत्परित्यागे पदयोरनतिरिक्तार्थतया पर्यायपदसामानाधिकरण्यप्रसङ्गात्, द्वाराभावेन मुख्यवृत्तिबाधापत्तेः, गत्यन्तरे च संभवति तदयोगात्, स्वरूपमात्रनिर्देशे च पदान्तरवैयर्थ्यात्, स्वरूपभेदस्य च बहुप्रमाणसिद्धत्वात् ॥ न्या. प. श. १२ "सत्यं ज्ञानम्---" इत्यादिलक्षणवाक्यमपि सत्यत्वादिविशिष्टैकविषयम्, तथैव सामानाधिकरण्यव्युत्पत्तेः । न चात्र विशेषणभेदाद्विविशेष्यभेदाप्रसङ्गः, विरुद्धविशेषणाभावात्; न हि घटपटादिष्विव विरोधः । यथा च प्रत्यक्षे नीलत्वोत्पलत्वादेरविरोधो दर्शनबलात्, तथात्रापि । न च सत्यत्वज्ञानत्वादेर्वैयधिकरण्यनियमो दृष्टः, येन विरोधः स्यात् । विशेष्यैक्यपरे तु सामानाधिकरण्ये विशेषणानां विशेषणविशेष्ययोश्च मिथो भेदो गुण एव । न च विशेष्यैक्यवद्विशेषणविशेष्यैक्यप्रसक्तिः, विशेषणानामैक्यप्रसक्तिर्वा, लक्षणाविरोधादिदोषात्, अतथाव्युत्पत्तेश्च । नापि विशिष्टे विशिष्टान्तरविधानाद्विशेषणानां मिथः समवायादिदोषः, युगपदनेकविशिष्टैकाभिधानात्, अनूद्य विधानेष्वपि यथा व्युत्पत्ति धर्मप्रधानत्वाच्च ॥ न्या. प. श. १३ न च विशेषणं सर्वं विशेषणान्तरासहम्, विरोधिमात्रविरोधित्वात्, अन्यथा प्रत्यक्षविरोधात् साध्यसाधकधर्मादिविशिष्टविषयानुमानाद्यनुदयप्रसङ्गात्, एवन्त्वादिदं विशिष्टबोधकं न भवतीत्यादि व्यवहारस्यापि विलोपः स्यात् । न च शब्दने प्रतिपादने तथा, अविशेषात्, प्रत्यक्षादिवच्छब्देनापि यथावस्तु बोधनीयत्वात् । विशेषणमात्रपरत्वं तु नाभ्युपगतमेव, येन विशिष्टैक्यासिद्धिः स्यात् । यस्य तु विशेष्यमात्रपरत्वं, तस्य पर्यायतुल्यत्वात् पदान्तरवैयर्थ्यलक्षणभङ्गलक्षणादिदोषः, प्रवृत्तिनिमित्तानां विशेषणानां त्यागात्, विशेष्यमात्रस्य च द्वाररहितस्यालक्ष्यत्वात् । इतरव्यावृत्तीनां तूपलक्षणत्वे स्वरूपत्वे च पदान्तरवैयर्थ्यादिदोषः स एव ॥ न्या. प. श. १४ एवं तासां विशेषणत्वे पक्षान्तरवद्विशिष्टभेदादिदोषस्त्वदुक्त आपतेत्, न चेन्नान्यत्रापि । त्यक्तप्रवृत्तिनिमित्तस्य तद्विरोधिव्यावृत्त्यभिलाषस्त्वालोकमपहाय तिमिरनिराकरणवाञ्छा । विप्रतिपन्नं वाक्यमखण्डपरम्, समानाधिकरणवाक्यत्वात्, सोयं देवदत्तः इति वाक्यवत्, यद्वा लक्षणवाक्यत्वात्, प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्रः इत्यादिवत् इति चेन्न, दृष्टान्तासिद्धेः, तत्तेदन्ताविशिष्टस्यैव देवदत्तस्य सोयमिति प्रतीतेः । युगपत् तयोर्व्याघात इति चेन्न, यौगपद्यस्यानभिधानात्, अनाक्षेपाच्च । युगपत् प्रतिपत्तिस्तु न दोषः, अन्यथा प्रत्यभिज्ञाभङ्गे क्षणभङ्गनैरात्म्यापलापादिवादा विजयेरन् । तथाप्यतीतत्ववर्तमानत्वे कथमेकस्य ? इति चेत्, स्वप्रध्वंसकाले हि स्वयमतीतः स्यात्, न चासौ प्रध्वस्तः, वर्तमानत्वोपलंभात्; अतीतोपाधिविशेषसंबन्धितया हि तत्त्वम्, न त्वतीततया । कथमेकं पूर्वमपरं च ? इति चेन्न, प्रतिबन्ध्युपाधिभेदेनोभयोपपत्तेः, अन्यथा क्षणस्यापि पूर्वापरमध्यवर्तिनः क्षोदप्रसङ्गात्; न हि तस्य पूर्वस्मादपि पूर्वत्वमेव, उत्तरस्मादप्युत्तरत्वमेव वा । क्षुद्यतां क्षणोपीति चेन्न, सर्वापह्नवप्रसङ्गात्, इति । तिष्ठत्त्वेतत्; द्वितीयोपि दृष्टान्तो विशिष्टपर एव, अन्यथा व्यावृत्तप्रतीत्यनुदयप्रसङ्गात्, प्रकृष्टत्वादिविशेषणवैयर्थ्याच्च । एवं श्रुतिबाधोप्यनुमानयोर्वक्तव्यः, पर्यायतुल्यत्वादिप्रसङ्गलक्षणप्रतिकूलतर्कश्च । तथा विप्रतिपन्नं वाक्यं विशिष्टपरम्, आकाङ्क्षायुक्तवाक्यत्वात्, व्यधिकरणवाक्यवत्, इति बाधकमनुमानमपि, प्रतिपत्त्यनुरोधात् दृष्टान्तसिद्धेश्चास्य बलीयस्त्वम् । भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकस्मिन्नर्थे वृत्तिः सामानाधिकरण्यमिति शाब्दैरेवोक्तम् । तत्र भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानामिति पर्यायव्यावृत्तिः । एकस्मिन्निति व्यधिकरणानां घटः पटैत्याद्यनन्वितानां च व्यवच्छेदार्थम् । शब्दानाम् अर्थे इति च व्यक्त्यर्थमेव, अर्थे इति विशेष्यस्य प्रधानतया वाच्यत्वसूचनार्थं वा । तेन व्यधिकरणवाक्येष्वेकप्रधानार्थे वृत्तिसंभवेपिव तस्य विशेष्यतवभावाद् व्यवच्छेद्यता । विशेष्यबोधनव्यापारो वृत्तिः प्रवृत्तिरिति च सामान्यतो विशेषतश्चात्रोच्यते । प्रकृष्टा हि वृत्तिः प्रवृत्तिः । प्रकर्षश्चात्र विशेष्यविषयतया । तत्र यदुपाधिका विशेष्ये शब्दवृत्तिः, तत् प्रवृत्तिनिमित्तम् । भिन्नविशेषणद्वारेणैकविशेष्याभिधानं सामानाधिकरण्यमित्युक्तं भवति ॥ न्या. प. श. १५ ननु पौरुषेयं सर्वमन्वितार्थमिति प्रतिपादितम्, तन्नोपपद्यते, गुणवद्वक्तृप्रणीतस्यैव वाक्यस्य तथात्वदर्शनात्, इति चेन्न, स्वतः प्रामाण्यात्, स्वरसतो हि सर्वं ज्ञानसबाधितव्यवहारजनकं दृश्यते । भेदाग्रहादिविशेषोपाधिकं हि क्वचिद् बाध्यव्यवहारहेतुत्वम् । ततः स्वाभाविकमपि प्रामाण्यं प्रतिबन्धकेन दोषेण क्वचिदपह्नुतम्; यथाग्नेरौष्ण्यम् । तत्र तदंशापेक्षया प्रामाण्यमेव । गुणास्तु संभावितदोषस्थले दोषनिराकरणौपयिकाः, प्रमाण्यस्य तैर्व्याप्त्यभावात्, नित्यसर्वज्ञवादिनां प्रमाणभूते तज्ज्ञाने व्यभिचारात् । अप्रामाण्यस्य तु दोषाधीनत्वमव्यभिचरितान्वयव्यतिरेकसिद्धम् । अवस्तुनोप्रामाण्यस्य कथं हेतुसाध्यत्वमिति चेन्न, संशयत्वविपर्ययत्वादिरूपस्य तस्यावस्तुत्वाभावात्, भावान्तरातिरिक्तस्य चाभावस्यास्माभिरनभ्युपगमात्, अभ्युपगमेपि प्रध्वंसस्य मुद्गरादिसाध्यत्वदृष्टेः । तद्वत् प्रमापि सम्यङ्मिथ्याबोधसाधारणादतिरिक्तसहिता जायते, कार्यत्वे सति तद्विशेषत्वात्, अप्रमावत्; प्रामाण्यं परतो ज्ञायते, अनभ्यासदशायां सांशयिकत्वात्, अप्रामाण्यवत्, इति चेत्, तत्र प्रथमे कृत्स्नप्रमापक्षीकारे हेतोः स्वमते भागासिद्धिर्ः, इश्वरप्रमाया नित्यत्वाभ्युपगमात् । अनीश्वरप्रमापक्षीकारे यावदीश्वरसिद्धि व्यर्थं विशेषणम् । रिश्वरानुमानसमनन्तरं प्रयोगः इति चेन्न, तस्य शास्त्रयोन्यधिकरणन्यायेनानुमातुमशक्यत्वात् । तर्हि विशेषणं न प्रयोक्ष्यामहे इति चेन्न, स्वाभिमतेश्वरप्रमयानैकान्त्यात् । अनभ्युपगतेश्वरैः सौगतादिभिरेवं प्रयोगे कः परिहारः इति चेन्न, श्रुतिसिद्धनित्यप्रमासमर्थनेन बाधस्यानैकान्तिकस्य वा वक्तुं शक्यत्वात् । श्रुतिसिद्धनित्यप्रमाव्यवच्छेदेन कार्यत्वविशेषणं सफलं स्यात् हि चेत्, तर्हि श्रुत्या तत्सिद्धिः श्रुतिप्रामाण्यनिर्णयमन्तरेण कथं स्यात् ? । तत्प्रामाण्यं च नित्यनिर्देषतयाभ्युपगम्यते चेत्, कथं तत्र परतः प्रामाण्येत्पत्तिः ? वक्तृगुणाधीनं वाक्यानां प्रामाण्यमिति हि वः सिद्धान्तः । निर्देषतैव गुणः, इति तदधीनतया तत्र परतः प्रामाण्यमिति चेन्न, प्रतिबन्धकाभावस्य परैः कारणत्वानभ्युपगमात् । अभ्युपगमे च तावन्मात्रधीनत्वेपि वेदापौरुषेयत्वनित्यत्वादेरविरोधात्; वेदपौरुषेयत्वादिसिद्ध्यर्थं हि वः परतः प्रामाण्यसमर्थनारम्भः । तदपौरुषेयत्वादिसिद्ध्यर्थमेव चास्माभिः स्वतः प्रामाण्यं प्रतिपाद्यते । अथाप्तोक्ततया वेदप्रामाण्यादीश्वरसिद्धौ तत्प्रमाव्यवच्छेदाय विशेषणमितीष्यते, तदपि न, परतः प्रामाण्ये निर्णीते वदेस्याप्तमूलप्रामाण्यसिद्धिः, तत्सिद्धौ चेश्वरसिद्धिः, तत्प्रमाव्यवच्छेदाय विशेषणम्, सविशेषणश्वासौ हेतुः परतः प्रामाण्यं साधयेत्, इति चक्रकाश्रयप्रसङ्गार्त् । इश्वरानुमानान्यथासिद्धिपरिहाराय परतः प्रामाण्यं न्यायकुसुमाञ्जलौ समर्थ्यते । तत्रैव च कार्यत्वविशेषणं प्रयुज्यते । न चासिद्धिव्यवच्छेदाय विशेषणं युक्तम्; सिद्धत्वे तु परतः प्रामाण्यसमर्थनस्य न तदर्थतेति दुस्तरता । तथापि शब्दप्रामाण्यं वक्तृगुणाधीनमिति चेन्न, विशेषकाभावात्, दोषसंभावनास्थले च तदपेक्षणात्, वेदस्य चनिर्देषत्वात् । दोषाभावाधीनत्वे परतः प्रामाण्यं सिद्धमिति चेन्न, तदधीनत्वाभावात्, तस्य विरोधनिवृत्तिमात्ररूपत्वात् । अस्तु वा तदधीनत्वम्, तथापि वेदे तु न दोषः । गुणमन्तरेण दोषाभावो न घटत इति चेत्, अनुष्णाशीतस्पर्शवदुभयनिवृत्तेरपि दर्शनात्, उपपत्तेश्च । भावान्तराभाववादिनो दोषाभावोपि गुण एवेति चेन्न, स्वाभावान्तरेण तन्निर्वाहात् । न हि तस्यापि शीताभाव उष्ण एव, अनुष्णाशीते तदसिद्धेः । उभयसंग्रहणेन हि शीताभावत्वम् । तद्वदत्रापि सगुणेष्वाप्तवाक्येषु वक्तृगुणरहितेषु वेदवाक्येषु च दोषाभावः समानः ॥ न्या. प. श. १६ ननु शब्दानां स्वतः प्रामाण्ये बुद्धादिवाक्यमपि स्वतः प्रमाणं स्यात् । न स्यात्, स्वतस्त्वस्योत्सर्गरूपत्वात्, विरोधिविशेषे च तस्याननुप्रवेशात् । उक्तं चागमप्रामाण्ये--- "नैव शब्दे स्वतो दोषाः प्रामाण्यपरिपन्थिनः । सन्ति किन्तु स्वतस्तस्य प्रमाणत्वमिति स्थितिः ॥ वक्तुराशयदोषेण केषु चित्तदपोद्यते । अङ्गुल्यग्रे हि मातङ्गयूथमित्येवमादिषु" ॥ इति । किञ्च, नित्ये हेतुगुणापेक्षा वेदे नास्तीशबुद्धिवत् । हेत्वभावान्न दोषश्चेदूवक्त्रभावादिहापि नः ॥ अकारणं यथा ज्ञानं प्रमात्वमधिगच्छति । अकारणं तथा वाक्यं स्वतः प्रमितिकारणम् ॥ यदि हेतुगुणाभावादप्रामाण्यं प्रसज्यते । तदेश्वरप्रमायामप्यनिवार्यमिदं तव ॥ न्या. प. श. १७ अथैव ब्रूषे---कारणगुणदोषयोरभावे तत्प्रयोज्ययोः प्रामाण्याप्रामाण्ययोर्द्वयोरप्यसंभवाद्रश्यन्तरायोगाच्च निःस्वभावत्वं वेदशब्दजन्यज्ञानानां स्यादिति; इदमपि तुल्यमीश्वरज्ञाने । हेतुनिवृत्तिस्तत्कार्यं प्रामाण्यं निवर्तयेत्, न तु नित्यमिति चेत्, अप्रामाण्यहेतुनिवृत्तिरपि तथैव । अतो विरुद्धस्वभावयोगः उभयपरित्यागान्निःस्वभावैतव वा स्यात् । एवमनीश्वरवादिनां सौगतादीनां शुद्धसंवित्सन्तानादिष्वधिपतिसहकार्यादिकारणतद्गुणादेरसंभवात् स्वारसिकस्वात्मगोचरप्रामाण्यस्य चाभ्युपगमात् समाश्चर्चाः । यद्यपि पूर्वप्रत्ययस्यकारणत्वमिष्टम्, तथापि तस्यापवर्गदशास्थस्य गुणदोषादिरूपसमस्तसंस्कारप्रत्यर्थितया न तज्जन्यस्य गुणहेतुतेति । यच्च, प्रामाण्यं परतो ज्ञायते, इति प्रयुक्तम्, तत्र ज्ञानान्तरेण ज्ञानान्तरस्वभाववेदनाभ्युपगमात् सिद्धसाधनता । परत एवेति विवक्षायामीदृशं ज्ञानं प्रमेति लक्षणतः सर्वप्रमासङ्ग्राहिणि ज्ञाने पारमेश्वरे च विज्ञाने तदसंभवः; न हि ताभ्यां स्वप्रमात्वं न गृहीतम्, लक्षणाव्याप्तिकिञ्चिज्ज्ञत्वादिप्रसङ्गात् । अतोन्यत्र परत एवेति नियम इति चेत्, तदपि न, तद्दृष्टान्तेनैव प्रतिप्रयोक्तुं शक्यत्वात्-विगीतं प्रामाण्यं स्वाधारेण ज्ञायते, प्रामाण्यरूपत्वात्, रिश्वरज्ञानादिप्रामाण्यवत् इति । कथं तर्हि इदं प्रमाणमप्रमाणं वेति संशयावकाशः ? इति चेन्न, विशेषतो गृह्यमाणेष्वपि संशयोत्पत्तिदर्शनात् । भवति मुहुः शुक्तिकारजतमोहादन्धीकृतधियः कलधौतेपि तथोपलभ्यमाने यथोपलम्भमिदं रजतमेव वा पूर्ववच्छुक्तिरजतं वेति पुरतः । तथात्रापि गृह्यमाणेपि प्रामाण्ये किमिदं प्रमाणमेव सत् प्रमाणतयोपलम्भते ? उत, बाधात् पूर्वभ्रमवदप्रमाणं सत् ? इति संशयो युक्तः । तथापि सन्देहसहेन किं स्वतोग्रहणेन ? निश्चयस्तु पराधीन एवेति चेत्, किमस्मदपेक्षया ग्रहणमग्रहणं वा नियन्तुं शक्यम् ? सिद्धो हि ग्रहणप्रकारः परीक्षकैरनुसरणीयः । सिद्धिरेव स्वतः कथमिति चेत्, इत्थम्---ज्ञानं स्वालम्बनं प्रकाशयत् स्वयमपि ज्ञानान्तरनिरपेक्षं प्रकाशते, इति तावत् सर्ववेदान्तिसंमतम् । अस्वयंप्रकाशवादेपि स्वग्राहिणानुव्यवसायेन प्रकाशमानो व्यवसायस्तावदसंशयात्मैव दृश्यते ॥ न्या. प. श. १८ स्मृत्यप्रामाण्यवादेप्यपूर्वार्थगोचरतया स्मृतिविलक्षणश्चाविपर्ययात्मा चाबाधात्मा च, वाधादेः पूर्वं तत्प्रसङ्गाभावात् । ततश्च यद्विषयतयायं व्यवसायः प्रथमं प्रतिभातः, तद्विषयतयैव परस्परपरिक्षोदात् पश्चादपि । अतो यत् तद्विषयत्वलक्षणं प्रामाण्यं पश्चात् तेनैव व्यवस्थाप्यते, तदादावेव गृहीतमिति स्वतः प्रामाण्यग्रहः ॥ न्या. प. श. १९ नन्वेवं संशयत्वादिलक्षणमप्रामाण्यमपि स्वयंप्रकाशेनानुव्यवसायेन वा प्रथममवे ग्रहीतुं शक्यम्; तथापि विपर्ययत्वलक्षणं न तथा, गृह्यमाणवैपरीत्यस्य स्वेन स्वग्राहिणा वा प्रथममग्रहणात्, तस्मिन्नंशे च वैदिकानामविवादात्, तत्रेममंशमादायैव चान्ततः पस्वतः प्रामाण्यसमर्थनप्रवृत्तेः, तत्र दोषाभावादेवादावप्रामाण्यानुत्पत्तेः । तत एव चाप्रामाण्यप्रमित्यसंभवात्, स्वत एव च प्रामाण्यप्रमितेरबाधाच्च इत्युच्यते, इति ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु न्यायपरिशुद्धौ शब्दाध्याये प्रथममाह्निकम् ॥ श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः ॥ द्वितीयमाह्निककम् । न्या. प. श. २० अथ पौरुषेयापौरुषेयविभाग एवानुपपन्नः, सर्वस्यापि वाक्यस्य पौरुषेयत्वे वाक्यत्वादिलिङ्गसद्भावात्---सर्वज्ञप्रणीता वेदाः, वेदत्वात्, इति व्यतिरेकिसंभवात्; "मन्त्रकृद्भ्यः" "तस्य ह वा एतस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतद्यदृग्वेदः" "ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् । यजुस्तस्मादजायत" इत्यादिश्रवणात्, "प्रतिमन्वन्तरं चैषा श्रुतिरन्या विधीयते" इत्यादिस्मृतेश्च;"अधिकृत्य कृते ग्रन्थे" इति पाणिनिस्मृतिसिद्धार्थकाठककालापकादिसमाख्याविशेषयोगात्; कादाचित्ककथाविशेषसंदृष्टेः, अनित्ययोगात्, तत्पूर्वोत्तरकालयोस्तदनन्वयापत्तेः, शब्दस्य भूतगुणस्य नश्वरत्वात्, इति चेत्, तन्न, वाक्यत्वानुमानस्य विपक्षे बाधकाभावात् । अकारणकार्योत्पत्तिप्रसङ्गः, इति चेन्न, कार्यत्वस्यैव साध्यमानत्वात्, अकारणत्वमात्रस्यापाद्यमान स्येष्टत्वात् । क्रमविशेषेणानुच्चार्यमाणानां वर्णानां कथं पदत्वं वाक्यत्वं वेति चेन्न, परकृतप्रबन्धपाठवदकर्तृभिरुच्चारणेपि तत्सिद्धेः । आदिममुच्चारणं कर्त्रभावे कथं स्यादिति चेन्न, आदिमत्त्वस्यैवासिद्धेः, दर्शनानुगुण्येन अद्यत्ववदेव सर्वदा परतन्त्रोच्चारणस्यैवाभ्युपगन्तुमुचितत्वात्, ततश्च सर्वदोच्चारयितृपुरुषापेक्षत्वेपि पूर्वपूर्वाधीतप्रकारस्यानुसरणादनादित्वसिद्धेः । अपौरुषेयत्वे घुणक्षताक्षरवदूबोधकत्वेप्यभिप्रायविरहादर्थपरत्वं न स्यादिति चेन्न, प्रतिपन्ने निर्बाधे चार्थे प्रधाने बोधकत्वस्यैव तात्पर्यरूपत्वात्, प्राधान्यादेर्लौकिकवाक्यवदाख्यातादिस्वभावादेव सिद्धेः, अस्मदिष्टे च सेश्वरमीमांसापक्षे नित्येश्वराभिप्रायसंभवात् । स्वयमेव ह्याह--- "श्रुतिः स्मृतिर्ममैवाज्ञा" इति । तथा भाष्यम्--- "स्वशासनावबोधि शास्त्रमिति नित्यं श्रुत्यैव नियुङ्क्ते परः" इति । नित्यापि सा तदाज्ञा । गीतादिरपि श्रुत्यर्थोपदेशरूपतया प्रवर्तते । साक्षात्तु श्रुतिस्तदादोशः । तदनुविधानाच्च स्मृतिरपि । अज्ञातकर्तृकत्वे गन्धर्वभाषितादिवदाप्तकर्तृकत्वनिश्चयाभावादप्रामाण्यशङ्का स्यादिति चेन्न, दोषाभावनिश्चयादेव तन्निवृत्तेः । अनाप्तकर्तृकत्वशङ्कायां कथं दोषाभावनिश्चयः ? इति चेन्न, महाजनपरिग्रहादेवानाप्तकर्तृकशङ्कोन्मूलनात् । बाह्यागमपरिग्रहवत् किं नस्यात् ? इति चेन्न, बहुजनपरिग्रहादिमात्रस्य महाजनपरिग्रहत्वेनाविवक्षितत्वात्, तत्परिप्रहविशेषस्यैव विवक्षितत्वाच्च । तयोः को वा विशेषः ? इति चेन्न, हेतुदर्शनादर्शनाभ्यां विशेषात् । अनन्यगतिकैः स्वैररसिकैः सुखजीविकार्थिभिः कुहकवञ्चितैर्वा तत्परिग्रहः, इह तु न तथा, तद्वैपरीत्यस्य सुप्रसिद्धत्वात्, इति ॥ न्या. प. श. २१ अपि च बाह्यागमप्रतिबन्दिः किं वदेप्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यनिबन्धनमितीच्छद्भिर्वैशेषिकादिभिरुच्यते ? उत सौगताद्यागमप्रामाण्यमिच्छद्भिः ? अथ वा परित्यक्ताशेषपारलौकिकागमैर्लोकायतिकैः ? इति । नाद्यः, रिश्वरकृतत्वेपि वेदस्यैवंविधपरिग्रहविशेषमन्तरेणाद्यतनरेबाह्यागमेभ्यो (?) विवेकस्याशक्यत्वात्, सर्वज्ञप्रणीतत्वाद्यभिमानस्य तदनुमानप्रक्रियायाश्च सर्वत्र दुर्वारत्वात् । न द्वितीयः, अभ्युपगतप्रामाण्ये स्वागमेपि प्रसङ्गात् । दृष्टफलसंवादस्य विसंवादान्यथासिद्धेश्च सर्वत्र समचर्चत्वात्, अस्मदुक्तस्य निरुपाधिकपरिग्रहस्य स्वमते दुर्वचत्वात् । अत एव न तृतीयः, प्रामाण्यस्य परोक्षप्रामाण्यस्य वाक्यप्रामाण्यस्य च स्थापितत्वेन वैदिकवाक्ये ह्यौत्सर्गिके प्रामाण्ये प्राप्ते निरुपाधिकप्रेक्षावदनन्तपुरुषपरिग्रहादेवानाप्तकर्तृकत्वशङ्कोन्मूलने च वक्तृदोषशङ्कानुत्थानात्, वचसि चस्वतः काचादिवद्दोषादर्शनात् । आप्तकर्तृकत्वाभावेप्यौत्सर्गिकं प्रामाण्यमनपोदितम्, इति ॥ न्या. प. श. २२ अत एव हि प्रेक्षावन्तरश्चोदितेषु बहुवित्तव्ययायाससाध्येषु निशङ्कं प्रवर्तन्ते, प्रतिषिद्धेषु च सुखतरेष्वपि विषसंसृष्टान्नभोजनादिवन्निवर्तन्ते । प्रयोगश्च---पारलौकिकी महाजनप्रवृत्तिः सफला, प्रेक्षावत्प्रवृत्तित्वात्, कृष्यादिप्रवृत्तिवत्; न ह्यनन्तैःप्रेक्षावद्भिरविसंवादेनाफलमनुष्ठीयते इति शङ्कितुं शक्यम् । दुःखरूफलदर्शनेन सिद्धसाधनतेति चेन्न, अनभिप्रेतोपालम्भात्, प्रवृत्तिदुःखादधिकपुरुषार्थपर्यवसानस्य सिषाधयिषितत्वात् । तथापि लाभपूजाख्यातिरूपदृष्टप्रयोजनेनैव सार्थतेति चेत्, तदप्यसत्, अतदुद्देशेन तेषां प्रवृत्तिदर्शनात्, तदुद्देशेन प्रवृत्तेश्च डाम्भिकत्वेन शास्त्रैस्तन्निष्ठैश्च विगर्हणात् । ये च तदुद्देशेन प्रवर्तन्ते, तेप्यतदुद्देशेन प्रवृत्तानामनुकुर्वाणा एव ख्यात्यादि प्राप्नुवन्ति, अन्यथा ख्यातिलाभपूजादेर्निर्निमित्तत्वप्रसङ्गात् । न हि यत्किञ्चिदनेन कृतमिति मत्वा कश्चित् कृच्छ्रसंपादितान् धनादीन् ददाति, पूजयति, गुणान्वा आरोप्य स्तौति; अपि तु कुतश्चित् प्रमाणात् सिद्धं प्रशस्ताचरणमभिमत्यैव । समरसामर्थ्यादिमूललाभ जादिकमप्यन्ततोर्थशास्त्रादिमूलप्रशस्तप्रवृत्तिप्रसूतम् । अतः सन्मर्यादाप्रवृत्तान् दानमानादिभिरभ्यर्चयन्तोष्पदृष्टबुद्ध्यैव प्रवर्तन्ते । जनरञ्जनार्थमेव दानादि, जनो दातरि मानयितरि च रज्यते, "जनानुरागप्रभवाश्च संपदः" इति प्रसिद्धेः, इति चेन्न, प्रत्युपकाराद्यनर्हप्रव्रजिततपस्विजडान्धबधिरदीनानाथादिषु दानमानादिभिरनुरञ्जितेष्वपि तन्मूलदृष्टसंपत्प्रसङ्गाभावात्; अत एव हि नीतिनर्मसचिवेष्वेव तदर्थदानादिव्यवस्थापनम् । प्रतारणपटुभिर्वैन्दिकैः प्रतारितास्तान् पूजयन्तीति चेन्न । किं ते स्वात्मानमपि प्रतारयन्ति? ये नाम समस्तभोगाविमुखा यावज्जीवमात्मानं परिक्लेशयन्ति; यैश्च पटुप्रज्ञाः सर्वे लोकाः प्रतारिताः, ते कथं लोकोत्तरप्रज्ञेन त्वया प्रतारका इत्युन्नीताः । अन्धपरम्पराकल्पस्तर्ह्ययमनुष्ठानप्रवाहः इति चेन्न, प्रमाणस्वरूपफलयोरबाधस्य च प्रत्यक्षत्वात् धर्मबुद्ध्यैव च निरुपाधिकपरिग्रहस्य त्वदुक्त्यैव सिद्धः । अनादिनिधनेस्मिन्नाम्नायमूले अनुष्ठाने प्रवहति प्रक्रियान्तरमाश्रित्य प्रतारकैरीश्वरैरर्वाचीनैश्च प्रतिच्छन्दप्रवर्तना श्रुतिस्मृतिसिद्धा युक्तिमती चेत्येषा दिक् ॥ न्या. प. श. २३ वेदानित्यत्वानुमानानां प्रतिप्रयोगाश्च---पर्वापरकल्पाः एतद्वेदसन्दर्भपाठवन्तः, कल्पत्वात्, अद्यतनकल्पवत् । ऐश्वरं वेदप्रवर्तनमप्रच्युतप्राचीनसन्दर्भम्, आप्तकर्तृकवेदप्रवर्तनरूपत्वात्, अद्यतननिपुणोपाध्यायवेदप्रवर्तनवत्; न चाश्रयाद्यसिद्धिः, पौरुषेयत्वेपि प्रामाण्यमिच्छतस्तत एव तत्सिद्धेः । अप्रामाण्यमिच्छतोपि महाजनपरिग्रहान्यथानुपपत्त्यैव प्रामाण्यं प्रसाध्य तत एव तत्साधनात् । न चास्ति वेदप्रवर्तनस्य सारस्वतपाठेनानैकान्त्यम्, तथैव तत्प्रवाहस्य तत्तच्छाखाप्रणयनवदनादित्वात्, मन्त्रब्राह्मणादिवाक्यस्वरूपवैयाकुलीविरहाच्चेति । एवंविपक्षे बाधकाभावादेव केवलव्यतिरेक्यपि निरस्तः, अनुमानाध्याये तस्य सामान्यतो दूषितत्वाच्च । त्वन्मतेप्यायुर्वेदादिसपक्षसद्भावेन तस्यासाधारण्यम्; नहि तेभ्यो व्यावृत्तमपौरुषेयत्वादिलक्षणं वेदत्वं त्वयाभ्युपगम्यते । वेदशब्दप्रयोगविषयतामात्रेण तेषामपि पक्षीकारे स्वेच्छागृहीतरूपस्येश्वरस्य तत्तदवतारसंव्यवहारा वेदव्यतिरिक्ताः सन्ति सपक्षाः । न च ते त्वयापि नेष्यन्ते, वेदतया वा स्वीक्रियन्ते, गीतादिषु भगवदुक्त्यंशानां श्रीविष्णुस्मृतिप्रभृतीनां च वेदत्वानभ्युपगमात् । धर्मशास्त्रतयैव हि वैष्णवस्मृत्यादिप्रसिद्धिः । अवक्तृकसन्दर्भा वेदाः, वेदत्वात्, यः सकर्तृकसन्दर्भः, नासौ वेदः, इति प्रतिहेतुश्च सिद्धः । अप्रसिद्धविशेषणत्वादिचोद्यं त्विह न त्वया स्मर्तव्यम् । सन्दर्भः कथमववतृकः स्यादिति चेन्न, वर्णक्रमनियममात्रविशेषस्य सन्दर्भशब्देन ग्रहणात्,तस्य च प्रागुक्तनयेन यथापूर्वप्रवर्तनमात्रेणापि व्यवस्थानात् । माभूदवीतहेतुः । वीतस्तु स्यात् विगीतं वाक्यं सर्वज्ञप्रणीतं, प्रमाणत्वे सत्यलौकिकार्थविषयवाक्यत्वात्, "न त्वेवाहं जातु नासम्" इत्यादिवाक्यवत्, इति चेन्न, वेदार्थविषयैः कल्पसूत्रकारादिवाक्यैरस्मदादिवाक्यैरेव वानैकान्त्यात् । अतीवकर्तृकत्वे सतीति विशेषयिष्यामः इति चेन्न, तथापि यथापूर्वप्रणयनमात्रेणापि तत्प्रणीतत्वसिद्धौ सिद्धसाधनात् । यथापूर्वमेव हि विश्वमीश्वरः सृजति; यथा अधीमहे--- "सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्" इति । एवं तर्हितुल्ययोगक्षेमतया वेदवज्जगतोप्यकर्तृकत्वं प्रसक्तमिति चेन्न, यथापूर्वं घटादिनिर्माणे कुलालकुविन्दादेः कर्तृत्वसिद्धेः; हन्त ! वेदस्य एवं स्यादिति चेत्, हन्त ! स्यादेव । न हि कल्पान्तरवर्णव्यक्तिसमुदायमेवेदानीन्तनवेदराशिं ब्रूमः, अपि तु तादृक्क्रमयोगितामात्रम् । सर्वत्र वाक्येषु यथेष्टक्रमकल्पने पुरुषस्य स्वातन्त्र्योक्तिः, न पुनर्यथापुरोच्चारणे, इति काव्यादिष्वपि प्रसिद्धम् । यदि त्वया अयथापुरप्रणीतत्वं साध्येत, तत्र यथापुरप्रणयने कमिव दोषामालक्ष्यैवं विशेषयसि ? मन्त्रादिषु क्रमभङ्गानुपपत्तिश्च कल्पान्तरेपि तच्छक्त्यनपायादेव, तथात्वेपि वा यथापूर्वोच्चारणेपि तदनपायात्, अन्यथा कल्पनागौरवात्, इति ॥ न्या. प. श. २४ तथापि सर्गप्रलयसंभवात् संप्रदायविच्छेदे सर्ववेदोच्छेदात् पश्चादीश्वरस्तत्स्रष्टा स्यात् । न स्यात्, तथापि प्राचीनवेदसाक्षात्कारिणस्तस्य तत्प्रवर्तनमात्रौचित्यात्, शक्तस्यापि तज्जातीयवेदान्तरकल्पने गौरवात्, शक्तावपि सिद्धोपजीवनस्यास्मदादिषु दृष्टेः, एषामेव च मन्त्राणां कल्पान्तरेपि मन्त्रत्वाविरोधात् । एवं मन्त्रनित्यत्वे च तुल्यन्यायतया ब्राह्मणनित्यत्वस्यापि दुस्त्यजत्वात्, तद्दृष्टान्तेन वा तन्नित्यत्वसाधनात् । सारस्वतपाठादावपि मन्त्रादिस्वरूपभेदाभावस्योक्तत्वात् । "या ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । " "वाचाविरूपनित्यया""पूर्वे पूर्वेभ्यो वच एतदूचुः" "अजान् ह वै प्रश्नींस्तपस्यमानात् ब्रह्म स्वयं भ्यभ्यानर् षत् त ऋषयोभवन् तदृषीणामृषित्वम्" "अनादिनिधना ह्येषा वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा" "व्यस्य वेदं सनातनम्" इत्यादिभिरीश्वरस्याप्यनीश्वरवद्वेदप्रवर्तनमात्रसिद्धेः कुतश्च सर्गप्रलयसिद्धिः ? विश्वसन्ततिरत्यन्तमुच्छिद्यते, सन्ततित्वात्, प्रदीपसन्ततिवत् । विश्वसन्तानोयं दृश्यसन्तानहीनैः समवायिभिरारब्धः, सन्तानत्वात्, आरणेयाग्निसन्तानवत् । वर्तमानब्रह्माण्डपरमाणवः पूर्वमुत्पादितसजातीयसन्तानान्तराः, नित्यत्वे सति तदारम्भकत्वात्, प्रदीपपरमाणुवत् । पर्वता अपि चूर्णीभविष्यन्ति, अवयवित्वात्, घटवत् । समुद्रा अपि शोषमुपयास्यन्ति, जलाशयत्वात्, पल्वलवत् इत्याद्यनुमानतः, इति चेन्न, केषां चिन्नित्यसंसारपक्षे प्रथमस्य हेतोस्तथा तत्प्रतिपादकैरागमैरंशतो बाधः, तद्वहिष्कारे च अनैकान्तः; सर्वेषां च श्रुतिशतसिद्धैर्नित्यविभूतिनिष्ठैरीश्वरनित्यविग्रहादिभिस्तैस्तैरनेकान्तः । न च तत्पक्षीकारः, बाधासिद्ध्योरन्यतरापातात् । प्रतिप्रयोगाश्च---गणितविशेषादिसिद्धद्विपारार्धसंख्यापूर्वोत्तरकालो न लोकशून्यः, कालत्वात्, अद्यतनकालवत्, इत्यादयः स्वयमूह्याः ॥ न्या. प. श. २५ विपक्षे बाधकं न सम्यग्दृश्यते । यच्चागमानुग्रह एषां बलमित्यभिमतम्, तदागमप्रमाणत्वोपजीवनम्, तथा चागमत एव प्रलयादिसिद्धिः । ततश्चागमादेवागमनित्यत्वं सिद्धम् । उक्तं च प्रज्ञापरित्राणे--- "वेदतः पौरुषेयत्वशङ्का वेदे न शाम्यति । हेत्वन्तरसमुद्भूता हेत्वन्तरनिवारिता" ॥ इति । सर्गादौ वेदपरिग्रहप्रकारश्चैवमुपपादितः--- "व्यवहारिजनाभावाद्गिरां व्युत्पत्त्यसंभवात् । वेदार्थो नैव शक्येत बोद्धुं तस्येति चेन्न तत् ॥ बहवः संभवन्त्येव शब्दार्थव्यवहारिणः । मुक्ताद्या रिशितुर्यद्वा बहुरूपपरिग्रहात् ॥ प्राच्यविज्ञानसंस्कारानुवृत्त्या वास्य वेधसः । सर्वशब्दार्थविज्ञानं सुप्तोत्थितवदुद्भवेत् ॥ न गर्भवासस्तेषां न वयोवस्थादयोपि च । सर्वविज्ञानसंपन्नाः सृष्टास्त इति वेदधीः ॥ ऽयो ब्रह्मणऽमिति श्रत्या सृष्ट्वा ब्रह्माणमीश्वरः । अस्मै वेदानदत्तेति प्रतीतिर्न उदेति हि ॥ शब्दार्थवेदिने वेदप्रदानं सार्थकं भवेत् । अन्यथा व्यर्थमित्यर्थापत्त्या शब्दार्थवेदिता" ॥ इति ॥ न्या. प. श. २६ सूत्रकाण्डमन्त्रकृत्त्वजन्मादिवाक्यानामपि प्रथमद्रष्टृत्वस्मर्तृत्वसंप्रदायप्रवर्तनादिभिरेव निर्वाहः । इदमप्यागमानुरोधादेव सिद्धम् । "स्वयंभ्वभ्यानर्षत्" इत्यादि हि श्रूयते । प्रजापतिनियोगाच्च तदाहितमहिमानो महर्षयोनधीतानेव वेदभागान् पश्यन्ति । तन्न्नियोगश्च तत्तदृषिकत्वेनानुसन्धानादेः कर्मौपयिकत्वात् । तेषामपि प्रवाहानादित्वान्नानित्यसंयोगादिदोषः । "यद्वै किञ्च मनुरवदत्" इत्यादौ प्रवाहानादित्वं परैरुक्तम्; तदुपाख्यानान्तरादिष्वपि तुल्यम् । उक्तं च भगवता व्यासेन--- "युगान्तेन्तर्हितान् वेदान् सेतिहासान् महर्षयः । लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा" ॥ इति ॥ इतिहासोत्र तत्तद्वृत्तान्तः । उक्तं च तेनैव धर्मशास्त्रेपि--- "धर्ममूलं वेदमाहुर्ग्रन्थराशिमकृत्रिमम् । तद्विदां स्मृतिशीले च साध्वाचारं मनःप्रियम्" ॥ इति । शाखाप्रणयनं च द्वापरान्ते भाविपुरुषशक्तिपरिक्षयाद्वेदवृक्षैकदेशोद्धरणम् । एतेन समाख्या निर्व्यूढा, प्रवचनविषयत्वात् ॥ इदं च सर्वं प्रसाधितं प्रज्ञापरित्राणे--- "यादृक्प्रभावाः श्रूयन्ते ऋष्याद्या वेदराशिषु । तादृशा एव सृज्यन्ते वेदान् दृष्ट्वा स्वयंभुवा ॥ अतस्तेभ्यः पुरा वेदसत्त्वाद् वेदस्य नित्यता । अनधीत्यैव वेदानामाविर्भावयितृत्वतः ॥ तपसा प्राप्पय संस्कारात् तत्सूक्तत्वादिसंभवः । तपःप्रभावान्मत्राणामृषिदर्शनसंस्कृतेः ॥ शक्तिराधीयते काचिद्यथास्माकमधीतितः । अर्थावबोधकत्वं तु शब्दशक्त्यान्यशब्दवत् ॥ ऋषिदर्शनतोधीतेपरपि शक्त्यन्तरोद्भवः । अपूर्वकार्यनिष्पत्तावुपकुर्यादिदं ततः ॥ काठकादिसमाख्याया निमित्तं चेदमेव वा । प्रकृष्टं वा प्रवचनं तत्सिद्धा वेदनित्यता" ॥ इति ॥ न्या. प. श. २७ वर्णानित्यत्वं क्रमानित्यता वा नाभिमतवेदनित्यत्वविरोधि । न च वर्णनित्यत्वं वेदनित्यत्वहेतुः, काव्यादिष्वपि तुल्यत्वात् । शब्दाधिकरणं चानुपयुक्तवर्णानित्यत्वपरं नानुमन्यामहे । शारीरकदेवतानधिकरणे च--- "शब्द इति चेन्न, अतः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । अत एव च नित्यत्वम् । समाननामरूपत्वाच्च, आवृत्तावप्यविरोधो दर्शनात्, स्मृतेश्च" इति सूत्रैरिदं सर्वं समर्थितम् ॥ न्या. प. श. २८ वेदार्थसङ्गहे तु---वेदाः प्रमाणं चेत्, विध्यर्थवादमन्त्रागतं सर्वमपूर्वमर्थजातं यथावस्थितमेव बोधयन्ति । प्रामाण्यं च वेदानाम् ऽौत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्त्थेन संबन्धःऽ इत्युक्तम्" इति मन्त्रार्थवादयोरपि याथार्थ्यं प्रक्रम्य, शब्दशक्तेरसाङ्केतिकत्वम्, तत एव शब्दानुमानविवेकः पौरुषेयापौरुषेयादिविभागादिकं च व्यक्तं प्रदर्शितम् । तथाहि---यथा अग्निजलादीनामौष्ण्यादिशक्तियोगः स्वाभाविकः; यथा चक्षुरादीनामिन्द्रियाणां बुद्धिजनकत्वशक्तिः स्वाभाविकी, तथा शब्दस्यापि बोधकत्वशक्तिः स्वाभाविकी । न च हस्तचेष्टादिवत् सङ्केतमूलं शब्दस्य बोधकत्वमिति वक्तुं युक्तम्, अवनाद्यनुसन्धानाविच्छेदेपि सङ्केतयितृपुरुषाज्ञानात् । यानि सङ्केतमूलानि, तानि सर्वाणि साक्षाद्वा परम्परया वा विज्ञायन्ते । न च देवदत्तादिशब्दवत् कल्पयितुं युक्तम्; तेषु साक्षाद्वा परम्परयां वा संकेतो ज्ञायते । गवादिशब्दानां तु अनाद्यमुसन्धानाविच्छेदेपि संकेताज्ञानादेव बोधकत्वशक्तिः स्वाभाविकी । अग्न्यादीनामौष्ण्यादिशक्तिवदिन्द्रियाणां बोधकत्वशक्तिवच्चशब्दस्यापि बोधकत्वशक्तिरवश्याश्रयणीया ॥ न्या. प. श. २९ ननु च इन्द्रियवच्छब्दस्यापि बोधकत्वं स्वाभाविकं चेत्, संबन्धग्रहं बोधकत्वाय किमित्यपेक्षते ?; लिङ्गवदित्युच्यते; यथा ज्ञातसंबन्धनियमं धूमादि अग्न्यादिबुद्धिजनकम्, तथा ज्ञातसंबन्धनियमः शब्दोप्यर्थविशेषबुद्धिजनकः । एवं तर्हि शब्दोप्यर्थविशेषस्य लिङ्गमित्यनुमानमेव स्यात्; मैवम्; शब्दार्थयोः संबन्धो बोध्यबोधकभाव एव । धूमादीनां तु संबन्धान्तरमिति, तस्य संबन्धस्य ज्ञापनद्वारेण बुद्धिजनकत्वमिति विशेषः । एवं गृहीतसंबन्धस्य बोधकत्वदर्शनादनाद्यनुसंधानाविच्छेदेपि संङ्केताज्ञानात् बोधकत्ववं शक्तिरेवेति निश्चीयते ॥ एवं बोधकानां पदसंघातानां संसर्गविशेषबोधकत्वेन वाक्यशब्दाभिधेयानामुच्चारणक्रमो यत्र पुरुषबुद्धिपूर्वकः, ते पौरुषेयाः शब्दाः इत्युच्यन्ते । यत्र तूच्चारणक्रमः पूर्वपूर्वोच्चारणक्रमजनितसंस्कारपूर्वकः सर्वदा, अपौरुषेयास्ते वेदाः इत्युच्यन्ते । एतदेव वेदानामपौरुषेयत्वं नित्यत्वं च, यत् पूर्वोच्चारणक्रमजनितसंस्कारेण क्रमविशेषं स्मृत्वा तेनैव क्रमेणोच्चार्यत्वम् । तेनानुपूर्वीविशेषेण तमेव संस्थिता अक्षरराशयो वेदा ऋग्यजुःसामाथर्वभेदेन भिन्नाः अनन्तशाखा वर्तन्त इति ॥ न्या. प. श. ३० अत्राङ्गिरसानुक्तिरथर्वानुप्रवेशविवक्षया । एवं त्रिवेदीव्यपदेशेपि विवक्षाभेदो ग्राह्यः । सर्वोप्यसौ पुनर्मन्त्रार्थवादादिरूपेण त्रिविधः । तत्र प्रामाणिकमन्त्रव्यवहारविषयो मन्त्रः । स चानुष्ठेयार्थप्रकाशनादिनोपकारोति । न चेदमेव तल्लक्षणम्, "वसन्ताय" इत्येवमाद्यव्याप्तेः । "वसन्ताय कपिञ्जलानालभन्ते" इत्यादयस्तु मन्त्रा अपि विधिपरा एव मीमांसिताः । सकिल मन्त्रः क्रियमाणानुवादिस्तोत्रशस्त्रजप्यादिभेदभिन्नः । पैशाचमागधादितत्तद्भाषामन्त्राणां फलप्रदत्वे तत्तद्बीजजात्यादिकं निदानम् । श्रद्धेयदेवतानामाङ्कमात्रं तु न तदक्षरशक्तिप्रतिबन्धकम्; क्षिप्रक्षुद्रफलप्रकाशनेन विप्रलम्भार्थं तथैवेश्वरादिभिः सृष्टम् । गरुडादिनामाङ्कभाषामन्त्रेषु तु तत्तद्देवतास्मृत्युपकारकत्वमप्यस्ति । एतेन मन्त्रव्याकरणं निर्व्यूढम् । ये तु सप्तकोटयो महामन्त्राः इत्याप्तशास्त्रप्रतिष्ठिताः, ते तु प्रणवयोगायोगादिभिर्वैदिकाः तान्त्रिकाः इति विभज्यन्ते । तत्र शूद्राधिकारत्वसिध्यर्थं तान्त्रिकपरिभाषा; न पुनरवैदिकतया, श्रौतस्मार्तादिभेदव्यपदेशवत् प्रमाणसिद्धत्वाविशेषात् । सर्वेषां च मन्त्राणां सद्वारकमद्वारकं च परमात्मैव प्रतिपाद्यः फलप्रदश्च । सद्वारकेषु तावत् विनियोगभेदाद् बहुधाब्रह्मणि पर्यवसानम् । तत्तद्देवशरीरत्वात् तत्तदंशतया स्थितेः । ऐन्द्षादिन्यायतश्चैषां सर्वेषामीश्वरे स्थितिः ॥ न्या. प. श. ३१ विध्यधीनप्रवृत्त्युत्तम्भकवाक्यविशेषो ह्यर्थवादः । सोऽपि प्रत्यक्षाद्यविरुद्धे स्वार्थे प्रमाणम्, स्वतः प्रामाण्यस्यानपायात् । यत्र विरोधधीः, तत्राप्यविरुद्धार्थोपचारेण तत्प्रामाण्यम् । स च क्वाचिद् विध्येकवाक्यतया प्रमाणीभवतीत्यर्थवादाधिकरणादिषु स्थापितम् । स्वतः प्रयोजनभूतार्थविशेषविषयस्तु स्वतन्त्रतयापि प्रामाण्यं प्राप्नोतीति समन्वयसूत्रसिद्धम् । तत्प्राप्त्यभिलाषे तु तदुपायवाक्यप्रवृत्तिः । स चतुर्धा---निन्दाप्रशंसापरकृतिपुराकल्पभेदात् । निषेधादिशेषभूतो निषेध्यादिदोषवादोत्र निन्दा । विध्यादिशेषभूतो विधेयादिगुणवादः प्रशंसा । एकानुबन्धी कथाविशेषः परकृतिः । अनेकानुबन्धी तु पुराकल्पः ॥ न्या. प. श. ३२ हितानुशासनरूपं वाक्यमिह विधिः । स च बहुविधः--- नित्यनैमित्तिककाम्यसंवलितविधिनिषेधादिभेदात् । नियमपरिसंख्ये अपि विधिभेदावेव । तत्रैवं विवेकः--- अप्राप्तस्य विधौ प्राप्तिर्नियमे प्राप्तपूरणम् । बाधस्तु परिसंख्यायां प्राप्तस्यैवैकदेशतः ॥ न्या. प. श. ३३ अथात्र को नाम लिङादिप्रत्ययार्थः ? न तावदपूर्वम्, तस्मिन् प्रमाणान्तरागोचरे व्युत्पत्त्ययोगात्, तद्गोचरत्वे तु अपूर्वत्वव्याघातात्, लिङादिबोधिते व्युत्पत्तावितरेतराश्रयप्रसङ्गात् । विमर्शतः सिद्धिः स्यादिति चेन्न, विमर्शस्य स्मृत्यनुभवातिरिक्तस्यानम्युपगमात्, क्रियाकार्येव्युत्पन्नस्य चान्वयायोग्यतायामपि लक्षणादिभिरेव निर्बाह्यत्वात्, अभिधानान्यथाकरणायोगात्, प्रथमव्युत्पत्तेरपि सर्वत्र कार्य एवेति नियमाभावात् । तथा---गामानयेत्यादिप्रयोजकवृद्धवाक्यश्रवणसमनन्तरं गवानयने प्रवृत्तं पुरुषमालोक्य पार्श्वस्थो व्युत्पित्सुश्चेतनप्रवृत्तेः कार्यताबुद्धिपूर्वकत्वात् प्रयोज्यवृद्धकार्यताबुद्धेश्च कारणान्तरादर्शनात् यदनन्तरं यत् दृश्यते तत्तस्य कारणमिति प्रयोजकवृद्धवाक्यमेव प्रयोज्यवृद्धकार्यताबुद्धेः कारणमित्यध्यवस्यति । तथा कस्यचित्ऽपुत्रस्ते जातःऽ इति केनचिदुक्ते प्रतिपन्नपुत्रोत्पत्तेस्तस्य प्रियत्वं च ज्ञायते । व्युत्पित्सुः पुत्रजन्मवाक्यश्राविणः पुरुषस्य मुखविकासमालोक्य तस्य प्रियार्थप्रतिप्रत्तिनिमित्तत्वानुमानात् तत्प्रतीतेश्च कारणान्तरादर्शनात् पुत्रजनमवाक्यमेव कारणं कल्पयति । न च पुत्रजन्मनः प्रियत्वं बालेनाज्ञातमिति वाच्यम्, प्रज्ञातपुत्रजन्मनस्तस्य प्रौढस्य भाषान्तरवत् प्रथमव्युत्पत्तावेवं संभवात्, नोदाहरणमादरणीयमिति च न्यायविदः ॥ न्या. प. श. ३४ ततश्च ये बालानां प्रियत्वेन संप्रतिपन्ना भक्ष्यभोज्यादयः, तद्दर्शी व्युत्पित्सुस्तत्संपत्तिश्राविणः पुरुषस्य मुखविकासदर्शनादिप्रक्रियया व्युत्पद्यत इति किं नोपपद्यते ? प्रियान्तरस्मृत्यादिभिरपि मुखे विकासः संभवतीति चेत्, तथैव स्वयं तदधीनप्रयोजनान्तरस्मरणादिनापि गवानयनकर्तव्यताबोधः संभवेत् । आसत्ति विशेषवशादनेकप्रयोगानुगतेश्च व्यवस्थेति चेत्, तुल्यम् । तथापि तत्तत्प्रियानुबन्धिसुलग्नजन्मसुखप्रसवस्वादुवाक्त्वादिहर्षहेत्वर्थान्तरसंभावनया विशेषो दुर्निश्चयः इति चेन्न, गवानयनेपि वत्ससंयोजनक्षीरसंपादनादिकर्तव्यताबोधकेपि वाक्ये तदर्थगवानयनसंभवाद् गामानमेत्यादिवाक्यं गवानयनकर्तव्यतैकबोधकमिति कथं निश्चिनुयात् ? अन्वयव्यतिरेकमहिमवशाद् दृष्टानुग्रहाच्चेति चेत्, तुल्यम् । तदेवं पुत्रजन्मवाक्योदाहरणसमीकारस्य मन्दमतीनां दुरारोहत्वात् तदुपेक्षणेन स्पष्टतरव्युत्पत्तिप्रकारो यादृच्छिको बुद्धिपूर्वश्च भाष्यकारैर्दर्शितः; तदत्र लिख्यते--- "एवं किल बालाः शब्दार्थसंबन्धमवधारयन्ति; मातापितृप्रभृतिभिरम्बातातमातुलादीन् शशिपशुनरमृगपक्षिसरीसृपादींश्च एनमवेहि, इमं चावधारय, इत्यभिप्रायेणाङ्गुल्या निर्दिश्य निर्दिश्य तैस्तैः शब्दैस्तेषु तेषु बहुशः शिक्षिताः शनैः शनैस्तैरेव शब्दैस्तेषु तेष्वर्थेषु स्वात्मनां बुध्द्युत्पत्तिं दृष्ट्वा शब्दार्थयोः संबन्धान्तरादर्शनात् सङ्केतयितृपुरुषाज्ञानाच्च तेष्वर्थेषु तेषां शब्दानां प्रयोगो बोधकत्वनिबन्धन इति निश्चिन्वन्ति । पुनश्च व्युत्पन्नेतरशब्देष्वस्य शब्दस्यायमर्थ इति पूर्ववृद्धैः शिक्षिताः सर्वशब्दानामर्थमवगम्य परप्रत्यायनाय तत्तदर्थावबोधि वाक्यजातं प्रयुञ्जते । प्रकारान्तरेणापि शब्दार्थसंबन्धावधारणं सुशकम्---केनचित् पुरुषेण हस्तचेष्टादिनाऽपिता ते सुखमास्ते, इति देवदत्ताय ज्ञापयऽ" इति प्रेषितः कश्चित् तज्ज्ञापने प्रवऋत्तःऽपिता ते सुखमास्तेऽ इति शब्दं प्रयुङ्क्ते; पार्श्वस्थोन्यो व्युत्पित्सुर्मूकवच्चेष्टाविशेषज्ञः तज्ज्ञापने प्रवृत्तमिमं ज्ञात्वानुगतः तज्ज्ञापनाय प्रयुक्तमिमं शब्दं श्रुत्वा, अयं शब्दस्तदर्थबुद्धिहेतुरिति निश्चिनोतीति कार्यार्थ एव व्युत्पत्तिरिति निर्बन्धो निर्निबन्धनः" इति ॥ न्या. प. श ३५ अत्र पिता ते सुखमास्त इति वाक्यस्य स्थाने अपवरके दण्डः स्थितः इत्युदाहरणान्तरमात्रमन्यत्रोक्तम् । अतः सिद्धासिद्धेप्याद्यव्युत्पत्तिः । भवतु वा प्रथमव्युत्पत्तिः कार्य एव, तथापि प्रयोगान्वयव्यतिरेकवशादेव शब्दशक्तिर्विवेचनीया । प्रयुज्यन्ते च सिद्धपरा एवाविवक्षितकर्तव्यैः शब्दाः; यथा--- कोसौ राजा ? कौरवः । कौतुकमात्रादेव ह्यत्र प्रश्नः, प्रतिवचनं च तदनुविधाय्येव । अतो यथा पदानां प्रातिस्विकी शक्तिः सिद्धे कार्येपीति यथासंभवं निष्कृष्यते, तथा तात्पर्यमपि, यथायोगमेव व्युत्पत्त्युपायत्वेपि च कार्यस्य सर्वशब्दतात्पर्यविषयत्वायुक्तेः । कार्यवाक्येपि प्रवर्तकत्वादिलक्षणं च प्राधान्यमपूर्वस्य मृग्यम्, सुखदुःखाभावाभ्यामतिरिक्तस्य स्वतः स्वस्मिन् प्रवर्तकत्वायोगात्, व्युत्पत्तिदशायामप्यसुखरूपस्यानयनादेरन्यशेषतयैव प्रवृत्तिशेषत्वावगमात् । अतः सुखे दुःखनिवृत्तौ वा साक्षात् कार्यत्वबोधः; तदर्थतया तत्साधने । अपेक्षितत्वेन च साधनवत् साधनसाधनेपि कार्यताबोधोपपत्तिः । न च सुखादित्वमपूर्वस्य; न च तत्साधनतया तत्प्रवर्तकत्वमभ्युपगतम् । अभ्युपगमेपि लौकिकसेव्यप्रीत्येव देवताप्रीत्यैव श्रुत्यादिसिद्धया कालान्तरभाविफलसिद्धौलिङ्वाच्यतया स्वरूपेण वा तत्कल्पनायोगात्, रात्रिसत्रादिनयाच्च । प्रतिष्ठादेशविशेषशतयातनासाधनत्वघृताञ्जनच्छागादिपरिग्रहवत् विध्यपेक्षितं प्रतीतं च देवताप्रीत्यात्मकमेवापूर्वं लिङ्वाच्यतया स्वरूपेण वा द्वारमुपकल्प्यताम्; किमन्येन ? ॥ न्या. प. श. ३६ यच्च जल्पन्त्यर्धलोकायतिकाः--- "विग्रहो हविरादानं युगपत् कर्मसन्निधिः । प्रीतिः फलप्रदानं च देवतानां न विद्यते" ॥ इति, तदपि जैमिनिहृदयानभिज्ञतानिबन्धनम्; न हि स्वतः प्रमाणाम्नायस्मृतिपुराणादिसिद्धाः साधकबाधकप्रमाणागोचराः देवताविग्रहादयो हातुं युक्ताः । न चायोग्येष्वनुपलम्भमात्रेण बाधः शङक्यः, अतिप्रसङ्गित्वात्, साक्षाल्लोकायतिकवादप्रसङ्गात् । स्तुत्या विधिशेषभूतेष्वप्यर्थवादेषु तदर्थतयैव स्वार्थमभिदधानेषु न वाक्यभेदादिदोषः । स्तुत्यादिपरत्वेपि न मुख्यार्थबाधः, स्वार्थबाधकाभावो स्वार्थप्रहाणायोगात्; न च सर्वा स्तुतिरयथार्था; न चासता गुणेन कथितेन स्तुतिसिद्धिः । यत्र तु मुख्यार्थबाधः, तत्राप्यैपचारिकं किञ्चिदालम्बनमभिप्रेतम्; अन्यथा विडम्बनमात्रमेव स्यात् । न चोपच्छन्दनमात्रता, तज्ज्ञाने पुंसः प्रवृत्त्यनुपकारात्, निरूपकस्य च तदज्ञानायोगात्, अन्यथा भ्रान्तिमूलप्रवृत्तित्वप्रसङ्गात्; समन्वयाधिकरणनयाच्च सिद्धैकपराः सन्ति भागाः । तदनुधाविनश्चेतिहासपुराणादयः ॥ न्या. प. श. ३७ नन्वर्थवादाधिकरणे "विधिना त्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः" इति सर्वेषामर्थवादानां विध्येकवाक्यत्वमुक्तम्; समन्वयसूत्रे तु कथं तद्विरुद्धोक्तिः ? मैवम्; अर्थवादाप्रामाण्यपूर्वपक्षप्रतिक्षेपाय विध्येकवाक्यतया प्रामाण्यं संभवतीत्येतावन्मात्रमर्थवादाधिकरणे स्थापितम् । विध्येकवाक्यत्वे ब्रह्मस्वरूपतात्पर्याभावपूर्वपक्षस्तु अपवरकनिधिसद्भावादिवाक्यवत् स्वतःप्रयोजनभूतार्थविषयवाक्यानां भिन्नवाक्यतयापि प्रामाण्यमुपपाद्य समन्वयसूत्रे प्रतिक्षिप्यत इति विरोधाभावात् । अपि चौत्सर्गिङ्कमापवादिकञ्च तं तमर्थं प्रतिपादयत्सु वाक्येषु विषयव्यवस्थया विरोधशमनं व्याकरणादिष्वपि दृष्टमिति । अत एव ब्राह्मणशेषा अर्थवादा इत्यार्षमपि वाक्यमौत्सर्गिकविषयमवगन्तव्यम् । या तु शब्दभावनैव लिङाद्यर्थ इति कौमारिलकुसृतिः, सा तु प्रतीतिविंसवादादिप्रतिहता; न हि विधिवाक्यश्रावी पुरुषः, लिङादि स्वव्यापारमभिधत्ते, अतो मया प्रवर्तितव्यमिति मन्यते । न च यागादिस्वरूपे लिङादिव्यापारे च केनचिद् वाक्येन समुच्चित्य प्रतिपादितेपि कश्चित् प्रवर्तमानो दृश्यते । लिङादेश्च ज्ञायमानत्वलक्षणव्यापारमात्राच्छक्तिलक्षणव्यापाराद्वा प्रवर्तकत्वे व्युत्पत्तेः प्रागपि ततः प्रवृत्तिप्रसङ्गः; व्युत्पत्तेरपि सहकारित्वे तत्सापेक्षाया निर्विषयायास्तस्या असंभवात् तद्विषयो वाच्यः । न च स्वव्यापारे लिङादिः क्वचिद् व्युत्पन्नः । सर्वेषामपि शब्दानां स्वव्यापारातिरिक्त एव ह्यर्थे व्युत्पत्ति । ये चाभिधादयः शब्दाः, तेपि न शृङ्गग्राहिकया स्वव्यापारमभिदधति; अपि तु शब्दमात्रव्यापारे तत्प्रवृत्तेः सामान्योपाधिक्रोडीकारेण स्वव्यापारस्यापि निवेशः; अत एवाभिधादिशब्दाभिधेयस्य निमित्तस्य च सामान्यतः प्रतिपन्नत्वाद् व्युत्पत्त्युपपत्तिः । लिङादेस्तु स्वव्यापारे प्रतीते तत्र व्युत्पत्तिः स्यात्; तत्प्रतीतिर्व्युत्पन्नेन चेत्, अन्योन्याश्रयः; अव्युत्पन्नेन चेत्, अतिप्रसङ्गः, इति । न चेष्टसाधनत्वमात्रं लिङादिबोध्यम्,ऽतवेष्ट साधनमिदम्, अतेः कुरुऽ इति सहप्रयोगदर्शनात् । न चादरादिनिबन्धना पुनरुक्तिरियम्, प्रतीतेरतथात्वात्, हेतुसाध्यनिर्देशायोगाच्च ।ऽकर्तव्यमिदम्, अतः कुरु इत्यपि दृश्यते, इति चेन्न, ब्राह्मणस्य कर्तव्यमिदम्, अतस्तवापि कर्तव्यमितिवत् सामन्यविशेषादिविवक्षाया अविरोधात्, अत्यन्तैकार्थविवक्षायां तु तत्रापि प्रयोगायोगात् । अत एव आप्तस्य वक्तुरिच्छामात्रं लिङाद्यर्थः, इति प्रत्युक्तम्; आप्तस्येष्टमिदम्, अता ममेदं कार्यम् इति प्रवर्तमानपुरुषाभिलापविशेषदर्शनात् । न च लिङार्थत्वादेव निमन्त्रणादिवद् विधिरपि वक्त्रभिप्रायमात्रमिति वाच्यम्, संभावनादिभिर्विशेषविहितैश्चानैकान्त्यात्; एकशब्दवाच्यतामात्रेणैकत्वे चानेकार्थशब्दभङ्गप्रसङ्गे दृष्टान्तोपि न सिध्येत् । यद्यपि परमते ह्युदयनोक्ता निषेधानुपपत्तिः, तथापि न सास्मत्पक्षमवगाहते, कर्तव्यताया विध्यर्थत्वे न कर्तव्य इति नञन्वयाविरोधात्; कर्तृव्यापारसाध्यत्वमेव च कर्तव्यत्वम्; तथाहि वेदार्थसङ्गहे "लिङादेः कोयमर्थः परिगृहीतः"ऽ इति प्रश्नपूर्वकं प्रत्युक्तम्--- "यज देवपूजायाम्, इति देवताराधनभूतयागादेः प्रकृत्यर्थस्य कर्तृव्यापारसाध्यतां व्युत्पत्तिसिद्धां लिङादयोभिदधतीति न किञ्चिदनुपपन्नम्, कर्तृवाचिनां प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थस्य कर्तृव्यापारसंबन्धप्रकारो हि वाच्यः; भूतवर्तमानतादिमन्ये वदन्ति, लिङादयस्तु कर्तृव्यापारसाध्यतां वदन्ति" इति । भाष्ये चाद्यसूत्रे---"अतो विधिवाक्येष्वपि धात्वर्थस्य कर्तृव्यापारसाध्यतामात्रं शब्दानुशासनसिद्धमेव लिङादेर्वाच्यमित्यध्यवसीयते, धात्वर्थस्य च यागादेरग्न्यादिदेवतान्तर्यामिपरमपुरुषसमाराधनरूपता, समाराधितात् परमपुरुषात् फलसिद्धिश्चेतिऽफलमत उपपत्तेःऽ इति प्रतिपादयिष्यते" इति । अत्र कर्तृव्यापारसाध्यतामात्रमिति निष्कृष्टार्थप्रदर्शनायोक्तम्; प्रतिपत्तिप्रकारस्तु यजेतेत्यादौ स्वव्यापारसाध्ययागादिविशिष्टः इति कर्तृप्राधान्येनैव । यथोक्तं दीपे कर्त्रधिकरणै--- "यजेत, उपासीत, इति हि कर्तरि लकारः, अतः कर्तारमेव बोधयति शास्त्रम्" इति । उक्तं च वेदार्थसंग्रहेपि-- "स्वर्गकामो यजेत, इत्येवमादिषु लकारवाच्यकर्तृविशेषसमर्पकाणां स्वर्गकामादिपदानां नियोज्यविशेषसमर्पकत्वं शब्दानुशासनाविरुद्धम्" इति । यद्यपि दीपग्रन्थः पुंसः कर्तृत्वं श्रुतिसिद्धमित्यत्रैव तत्परः, तथापि धात्वर्थसाध्यतापरलिङादिष्वपि कर्तप्रधानतया वृत्तिं प्रदर्श्य सांरव्यान् प्रतिक्षिपतीति तादर्थ्यात् तत्रापि तत्परत्वमेव ग्राह्यम् । पचतीत्यादौ पाकं करोतीत्यादिनिपुणव्याक्रियाश्च कृतिकर्मतयैव धात्वर्थस्यान्वयं व्यञ्जयन्ति ॥ न्या. प. श. ३८ श्रीगीताभाष्ये चैतद् व्यञ्जितम्---ऽयुध्यस्वऽ इत्यत्रऽयुद्धाख्यं कर्मारभस्वऽ इति व्याख्यानात् । व्याकरणात् करणतया च धात्वर्थस्यान्वये कथं क्रियाविशेषणस्य कर्मविभक्त्यन्तता ? न हि विशेष्येण विशेषणं भावयेदित्यन्वेति, फलस्यापूर्वस्य वा भवद्भिर्भाव्यत्वाभ्युपगमात्; वर्तमानव्यपदेशादिषु च साध्यान्तराभावेपि न विशेषणमात्रं साध्यम्, न च प्रथमान्तं कियाविशेषणम्; करणपक्षेपि धात्वर्थेनानन्वयप्रसङ्गात्, अनन्वितविशेषणताद्यनुपपत्तेः । न चाकर्मविभक्त्यन्तेन धातुना कर्मविभक्त्यन्तस्य कथं सामानाधिकरण्यमिति वाच्यम्, करणविभक्त्यन्तेनाप्यसामानाधिकरण्यप्रसङ्गात्, न च प्रपवतीयमाने कर्मत्वेनान्वये कश्चिद्दोषो दृश्यते, प्रियङ्गुकामः कृषिं कुर्यादितिवत् स्वर्गकामो यागं कुर्यादिति वाक्यार्थेपि विरोधाभावात्, तद्वदेवार्थतस्तस्य तदुपायत्वसिद्धेः केनेति करणाकाङ्क्षाया अपि शमनात् । नामधेयगततृतीयान्वयोपि नावश्यं सामानाधिकरण्येन, तत्तन्नामकैः कर्मविशेषैः देवतापूजां कुर्यादित्येवंपरत्वेपि स्वरसान्वयात्, सामान्यविशेषरूपेण व्यधिकरणनिर्देशोपपत्तेः । चाटुवादेन राजानं प्रीणयेदितिवाद् यागं कुरुष्वेत्यादौ न कृञर्थस्यापि साध्यत्वप्रसङ्गः, तस्यैव कर्तृव्यापाररूपत्वे तत्साध्यत्वायोगात्, प्रकृतिप्रत्ययोरन्यतरस्य कृतावुदासीनत्वात्, एकः, द्वौ, बहवः, इत्यादिवत् । तत्रापि यदा कर्मतां विवक्षति, तदापि कर्तृव्यापारान्तरमभिप्रेत्य वा, भेदोपचारेण वा निर्वाहः; यथा---उदकाहरणक्रियां करोतीत्यादौ । न च तावतानवस्था, प्रतीत्यनारोहेण व्यवहारस्य पर्यवसितत्वात् । अग्निहोत्रं जुहोतीत्यादिप्रयोगश्चास्मत्पक्षानुकूलः । अतः, किं, केन, कथमिति भवत्प्रोक्तवत्, किमर्थं, किं, केन, कथमित्याकाङ्क्षाचतुष्टये स्वर्गादिना किमर्थमित्याकाङ्क्षापूरणम्, देवतां प्रीणयेदिति किमित्याकाङ्क्षानशान्तिः, ज्योतिष्टोमेनेत्यादिनामधेयादिभिः केनेत्याकाङ्क्षा पूर्यते, कथमित्याकाङ्क्षापूरणं तु भवतामस्माकं च तुल्यमेवेति शाब्दोयं पन्थाः । अतस्तत्तदधिकारिणः स्वसाध्यधात्वर्थविशिष्टताबोधिनि यजेतेत्यादौ तत्तद्धात्वर्थानुष्ठाने फलम् अननुष्ठाने प्रत्यवायश्च सर्वप्रशासितुः सङ्कल्पाद् भवतीत्यपि वाक्यादवगतम् । अवान्तरदेवताबुद्धिवृत्तिविशेषस्तु सद्वारकयजते श्राद्धभोजिपुरुषप्रीत्यादिवदानुषङ्गिकः, अन्यथा कल्पान्तरादिषु प्रलीनप्राचीनदेवतागणेषु पूर्वकल्पानुष्ठितकर्मफलानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । अत एव ह्येकस्यैव श्रुतिराज्ञा; अन्येषां चाराधकत्ववदाराध्यत्वमपि तदायत्तमिति । नारायणार्यैस्त्वेवमुक्तम्--- "आप्तस्य हितकामस्य नियोगं केचिदूचिरे । भाष्यकारोपि भगवानेतदेवान्वमन्यत" ॥ इति ॥ अत्र च "स्वशासनावबोधि शास्त्रं च प्रदिश्य" इति भाष्यमभिसंहितम् । इदं च विधिनिषेधानुवर्तनातिवर्तनप्रयुक्तनिग्रहानुग्रहवचनबलात् सिद्धम् । "श्रुतिः स्मृतिर्ममैवाज्ञा यस्तामुल्लङ्घ्य वर्तते । आज्ञाच्छेदी मम द्रोही मद्भक्तोपि न वैष्णवः" ॥ इति ॥ ऽविधिः प्रेरणम्ऽ इति च व्याकारि वैयाकरणैः । प्रेरणं च शासनमेव । तत्त्वरत्नाकरकारैश्चैवमुक्तम्--- "क्रिया तच्छक्तिर्वा किमपि तदपूर्वं पितृसुर- प्रसादो वा कर्तुः फलद इति रङ्गेश कुदृशः । त्वदर्चेष्टापूर्ते फलमपि भवत्प्रीतिजमिति त्रयीवृद्धास्तत्तद्विधिरपि भवत्प्रेरणमिति ॥ " नित्यनैमित्तिकादिविधिभेदेषु च प्रशासितुरभिप्रायविशेषाः व्यञ्जिताः--- "आज्ञा ते सनिमित्तनित्यविधयः स्वर्गादिकाम्यद्विधिः सोनुज्ञा शठचित्तशास्त्रवशतोपायोभिचारश्रुतिः । सर्वा यस्य समस्तशासितुरहो श्रीरङ्गराजस्य ते रक्षाकूतनिवेदिनी श्रुतिरपि त्वन्नित्यशास्तिस्ततः" ॥ इति । अपि च वेदार्थसङ्गहेप्युपात्तं द्रविडभाष्यम्--- "स्वशासनानुवर्तिनो ज्ञात्वा कारुण्यात् स्वभावाच्छ्रद्धयैत् विद्वान् कर्मदक्षः" इति । अनन्तरं चायमेवार्थो भगवद्गीतायामपि दर्शितः--- "ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः । श्रद्धावन्तोनसूयन्तो मुच्यन्ते तेपि कर्मभिः ॥ ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतसः ॥ इति स्वाज्ञानुवर्तिनः प्रशस्य विपरीतान् विनिन्दन् पुनरपि स्वज्ञानुपालनमकुर्वतामासुरप्रकृत्यन्तर्भावमभिधायाधमा गतिश्चोक्तेतिर् इदृश एव विधिशब्दार्थो वेदान्तिभिः स्वीकृतः" इति । परेपि केचिदन्ववादिषुः । अतो मूलस्कन्धीकृतनियोगं धात्वर्थस्य कर्तृव्यापारसाध्यत्वं वा निर्विषयप्रेरणासंभवात् तत्साध्यत्वपर्यन्तं प्रेषणमेव वा लिङाद्यसाधारणार्थः, इति स्थिते "विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्" इति समभिव्याहृतनिमन्त्रणादिसमानयोगक्षेमतया विधिशब्दार्थतया व्याकृतस्य प्रेषणस्यैव लिङादिशब्दवाच्यत्वं युक्तमिति । अन्यथापि प्रेषणमन्तर्गतमेवेत्यपरे ॥ न्या. प. श. ३९ इदं च विधिवाक्यानामीश्वरशासनात्मकत्वं जैमिनिनापि सूचितमेव--- "चोदनालक्षणोर्थो धर्मः" इति । चोदनाशब्दो हि चोदकं कञ्चित् पुरुषं सूचयति । अहृदयादपि शाबरोदाहरणादिदं व्यज्यते--- "आचार्यचोदितः करोमीति हि दृश्यते" इति ॥ न्या. प. श. ४० एवं चोदनाशब्दसूचितश्च पुरुषः स्ववाक्येन प्रागेव विशेषतो दर्शितः । अपिच औत्पत्तिकसूत्रे "तस्य ज्ञानमुपदेशः" इत्यसूत्रयत् । उपदेशोपि हि उपदेष्टारमाक्षिपति । "तत्प्रमाणं बादरायणस्य" इति सूत्रखण्डे च स्वस्य स्वाचार्यभूतबादरायणसमानाभिप्रायत्वं व्यञ्जितम् । स च बादरायणो जैमिनिं स्वशिष्यमभ्युपगतेश्वरादितत्त्वं "साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः" इत्यादिषु बहुषु सूत्रेष्वदर्शयत् । प्रतिक्षेपस्तु क्वाचित्कः अन्यपरोक्त्यापातप्रतीतार्थमन्दमतिमोहनिरासार्थो वा क्षुद्रप्रमादमात्रस्याप्युद्धारार्थो वेति न प्रधानविरोधकल्पनलिङ्गम् । अर्थवादाधिकरणे च "विधिना त्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः" इति प्रेरणरूपविधिप्रतिपादकलिङाद्यवयवद्वारा समुदायभूतं विध्युद्देशवाक्यं लक्षयित्वा तदेकवाक्यत्वमर्थवादानां वदन् कृत्स्नस्य वेदस्येश्वराज्ञारूपविधिप्रतिपादकत्वं तद्वाक्यकण्ठोक्तमसूचयत् । एवमन्यत्रापि भाव्यम् ॥ न्या. प. श. ४१ एवं श्रुतिस्तावदीश्वराज्ञा, तदनुविधानात् स्मृतिरपि । ब्राह्मणमन्त्रार्थवादमया ह्यनन्ता वेदाः सङ्कीर्णा विकीर्णाः क्वचित् कदाचिदुत्सन्नाश्च । तत्र कृत्स्नवेदिनो मन्वादयस्तत्तद्देशकालविशेषेष्वकृत्स्नवेदिनां तत्त्वानुष्ठानविप्लवप्रशमनाय स्वानुभूतान् वेदार्थान् यथावन्निबध्नन्ति; अतस्तन्मूलोनादिवाचामर्थनिर्णयः । श्रुतिस्मृतिविरोधे तु स्मृत्या मूलान्तरानुमानादनुष्ठानविकल्पं केचिदाहुः । सर्वेषां गुणत्रयवतामाप्ततमत्वेपि क्वाचित्कभ्रमसंभवाच्छ्रुत्या स्मृतिबाधः, इत्यपरे । तत्त्वविषनये तु विरोधे बाध एव, आन्यपर्यंवा, वस्तुनि विकल्पासंभवात् । स्मृतिद्वयविरोधे तु परिग्रहतारतम्यादिभिर्व्यवस्था । न च क्वचित् स्मृतीनामप्रामाण्ये सर्वत्रानाश्वासः, बाधकादर्शनात्, कारणदोषकॢप्तेश्च नियतलिङ्गाभावात्, संवादभूयस्त्वादिभिः परिग्रहान्यथानुपपत्त्या च श्रुतेरेव मूलत्वकल्पनोपपत्तेः; अन्यथा पौरुषेयवाक्यस्य सर्वस्याप्रामाण्यप्रसङ्गे विलीनमागमेन । न चैतन्नानिष्टमिति वक्तुं शक्यम्, पित्राद्याप्तवाक्यं प्रमाणीकृत्य चावार्कस्य प्रवृत्तिदर्शनात् । न च क्वाचित्कसंवादमात्रेण बाह्यागमेष्वपि विस्रम्भावकाशः, प्रत्यक्षश्रुतिविरोधभूयस्त्वेन वैदिकपरिग्रहाभावेन वेदबाह्यत्वप्रसिद्ध्या वेदप्रतिक्षेपाच्च वेदाख्यमूलकल्पनस्याशक्यत्वात् । न चालौकिकं प्रत्यक्षादिमूलत्वसंभवः । योगजसाक्षात्कारमूलत्वकॢप्तिरपि वेदाविरुद्धस्थले स्यात्; न च तत्रापि निश्चयः, विपरीतोपलम्भस्यापि संभवादिति । ततश्च वेदमूलाः स्मृतयस्निविधाः---धर्मशास्त्रेतिहासपुराणभेदात् । तत्राद्ययोरदूरविप्रकर्षादेकविद्यास्थाननिवेशः । अत्र चाधिकृतानधिकृतविभागेन बलाबलनियतिराभासाह्निके दर्शिता; पुराणेष्वपि सात्त्विकराजसादिविभागश्च ॥ न्या. प. श. ४२ यानिपुनः सांख्ययोगपाशुपतपञ्चरात्राणि, तान्यपि धर्मशास्त्रभेदा एव;परिशुद्धात्मचिन्तनरूपज्ञानयोगप्रदर्शनाधिकृतं शास्त्रं सांख्यम्; समाधिपर्यन्तकर्मयोगनिष्ठं शास्त्रं योगः; प्रतिबुद्धेतरविषयपशुपतिभजनप्रतिपादकं पाशुपतम्; प्रतिबुद्धविषयभगवदनन्यभजनोपदेशप्रवृत्तं तु शास्त्रं पञ्चरात्रम् । एतानि च क्वचित् क्वचिदंशे परस्परोपजीवीनि । परस्परविरोधे तु वेदानुसारेण बलाबलव्यवस्था, वेदविरुद्धे त्वंशे बाधः । प्रमादस्यानीश्वरेषु सर्वेषु संभवात् । विप्रलम्भस्य तु असुरादिव्यामोहनोद्यते साक्षादीश्वरेऽपि; यथोक्तं भगवतैव--- "त्वं हि रुद्रप महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अल्पायासं दर्शयित्वा फलं शीघ्रं प्रदर्शय ॥ अहं मोहं करिष्यामि यो मनं मोहयिष्यति । " इति ॥ अतो यत् सांख्यर् इश्वरानधिष्ठितप्रधानादिप्रतिपादनम्, यच्चेश्वरमभ्युपगम्य केवलनिमित्तकारणत्वप्रतिफलनकल्पैश्वर्यवर्णनं योगे, यच्च पाशुपते परावरतत्त्वव्यत्ययवेदविरुद्धाचारादिकल्पनम्, तत् सर्वं व्यपोह्य शिष्टे ःंशे प्रामाण्यं ग्राह्यम् । न चैतत् तुषतण्डुलविभागवदल्पज्ञैः शक्यम् । अतो हि शारीरके त्रयाणां निरासः । पञ्चरात्रं तु कृत्स्नं श्रुतिवत् स्मृतिवद्वा प्रमाणम्, प्रत्यक्षश्रुत्यादिविरोधाभावात् । महाभारते च आप्ततम मानवधर्मशास्त्रस्यापि तन्मूलत्वोक्तेरत्यादरेण व्यासदिपरिग्रहविशेषादीश्वरदयामूलत्वेन च कारणदोषप्रसङ्गाभावात् । "वेदान्तेषु यथासारं संगृह्य भगवान् हरिः । भक्तानुकम्पया विद्वान् संचिक्षेप यथासुखम्" ॥ इति च तत्रैव व्यक्तेः । वेदप्रामाण्याङ्गीकारतदर्थोक्तिभूयस्त्वतद्वैशद्यहेतुत्ववचनसाधुपरित्राणार्थत्वसत्त्वोत्तरनारदादिश्रोतृकत्वादिनिबन्धनस्पष्टप्रामाण्यत्वात् । न च विप्रलम्भार्थं तथा निबन्धः, अन्यत्रापि प्रसङ्गात्;"अधीता भगवन् वेदाः" इत्यादेर्दुर्ग्रहत्वमात्रतात्पर्येण वेदनिन्दादिरूपत्वाभावात् । निन्दारूपत्वेप्युदितहोमनिन्दावन्निन्दितेतरप्रशंसनप्रवृत्तेः । "सङ्कर्षणो नाम जीवो जायत" इत्यादेस्त्ववतारादिगोचरत्वस्य तत्रैव सिद्धेः । शरीरके च--- "उत्पत्त्यसंभवात्""न च कर्तुः करणम्" इति सूत्रद्वयेन पूर्वपक्षं कृत्वा "विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः" "विप्रतिषेधाच्च" इति तत्प्रामाण्यप्रतिषेधः परिहृतः । तथा निर्मूलत्वासत्परिग्रहसत्परिग्रहाभाववौदिकसंस्कारवर्जनावैदिकसंस्कारविधानविद्यास्थानपरिगणनाभावक्षुद्रविद्याबाहुल्यादिमन्दशङ्कानां भगवद्यामुनमुनिभिः परिहारः प्रपञ्चितः इति नेह प्रतन्यते ॥ न्या. प. श. ४३ एवं साक्षादीश्वरदयामूलत्वान्मन्वादिनिबन्धनेभ्योस्यातिरेकः । तेषां श्रुतिविरोधे सति बाध्यत्वमपि संभवेत् । गुणत्रयवश्यतया कादाचित्कभ्रमादिसंभवात् । स्मृत्यादीनां हि श्रुतिमूलतयैव प्रामाण्यमिति भाष्येप्युक्तं "तदुपर्यपि" इत्यधिकरणे-- "सङ्कीर्णब्राह्मणमन्त्रार्थवादमूलेषु धर्मंशास्त्रेतिहासपुराणेषु" इति ॥ न्या. प. श. ४४ तत एव चैषां विप्रकीर्णशाखामूलत्वं सिद्धान्तः, इत्यपि सूचितम् । क्वचित् कदाचित् केषाञ्चिच्छाखाविशेषाणामुच्छेदः; ते च पुनर्व्यासादिभिः क्वचित् कदाचित् प्रवर्त्यन्ते, इत्येतावता उच्छिन्नशाखामूलत्वमस्तु । उक्तं च भगवता आपस्तम्बेन--- "तेषामुत्सन्नाः पाठाः प्रयोगादनुमीयन्ते" इति । मन्वादिवचनप्रामाण्यं न्यायमन्तरेणापि श्रुत्यैव सिद्धम्--- "यद्वै किञ्च मनुरवदत् तद्भेषजम्" इत्यादिभिः । एवं शिष्टाचारस्यापि--- "यथा ते तत्र वर्तेरन्, तथा त्रत्र वर्तर्थोः" "यान्यस्माकं सुचरितानि, तानि त्वयोपास्यानि" इत्यादिभिः । स्मृतिश्च--- "स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश्चैव साधूनाम्" इत्यादि । श्रुत्यैव धर्मनिर्णये संभवति किं धर्मशास्त्रेण ? इत्याशङ्क्याह मरीचिः --- "दुर्बोधा वौदिकाः शब्दाः प्रकीर्णत्वाच्च ये खिलाः । तज्ज्ञैस्त एव स्पष्टार्थाः स्मृतितन्त्रे प्रतिष्ठिताः" ॥ इति सत्यपि धर्मशास्त्रे गृह्यापेक्षां दर्शयति देवलः--- "मन्वादयः प्रयोक्तारो धर्मशास्त्रस्य कीर्तिताः । तत्प्रयुक्तप्रयोक्तारो गृह्यकाराः स्वमन्त्रतः" ॥ इति । अतो धर्मशास्त्रगृह्यादिसापेक्षत्वं वेदार्थनिर्णयस्य । विरोधे च यथायोगं बलाबलव्यवस्था सिद्धा । भगवद्धर्मशास्त्रस्य तु पञ्चरात्रस्य श्रुत्यादिविरोधे षोडशिग्रहणादेरिव देशकालाधिकार्यवस्थाविशेषविषयतया विकल्प एव, श्रुतेरिवास्यापि दोषसंभावनाविरहादिसिद्धेः । आहुश्चैवमभियुक्ताः--- "वेदे कर्त्राद्यभावात्" इत्यारभ्य, "तस्मात् सांख्यं सयोगं सपशुपतिमतं कुत्रचित् पञ्चरात्रं सर्वत्रैव प्रमाणं तदिदमवगतं पञ्चमादेव वेदात्" ॥ इति । अन्यत्र च--- उपनिषदि तु बह्व्यां व्यावघोष्यामदोष- प्रतिहतगुणराशिर्घुष्यते तार्क्ष्यकेतुः । श्रुतिरपि तदुपज्ञैः पञ्चरात्रैर्विकल्पं न लभत इति सूक्तं भाष्यकृद्यामुनार्यैः" ॥ इति । तदेतत् यामुनाचार्यैरागमप्रामाण्ये संभावितसमस्तपूर्वपक्षयुक्तिनिराकरणेन । प्रपञ्चितम् । तदनुसारेणैव भाष्यकारैः श्रीपाञ्चरात्राधिकरणं व्याख्यातम् । "श्रुतिमूलमिदं तन्त्रं प्रमाणं कल्पसूत्रवत् । " इत्यादि वचनं तु त्रय्यन्तमूलतया एकायनश्रुतिमूलतया च योज्यम् । न चात्र वेदत्वे सन्देग्धव्यम्, "यं वाकेष्वनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्सु च । महतो वेदवृक्षस्य मूलभूतो महानयम् ॥ स्कन्धभूता ऋगाद्यास्ते शाखाभूतास्तथा मुने । " इत्यादिवचनात् । तथा ऋग्वेदपाठे पठितम्--- "व्रतमेतत् सुदुश्चरम्" इति संवादप्रदर्शनात्, वेदशाखाव्यासदशायां निरुक्तशाखाया अपि गणितत्वात्, भगवच्छास्त्रसारभूतसात्त्वतपौष्करादिषु रहस्याम्नायविधाने "एकायनीयशाखोक्तैर्मन्त्रैः परमपावनैः । " इत्यादिभिः तच्छ्रुतित्प्रतिपादनात् । अत्र भगवद्यामुनमुनिभिरेवोक्तो ग्रन्थो लिख्यते--- "यदप्युक्तम्---ऽगर्भाधानादिदाहान्तसंस्कारान्तरसेवनात् भागवतानाम ब्राह्मण्यम्ऽ इति, तत्राप्यज्ञानमेवापराध्यति, न पुनरायुष्मतो दोषः; यत एते वंशपरम्परया वाजसनेयशाखामधीयानाः कात्यायनादिगृह्योक्तमार्गेण गर्भाधानादिसंस्कारान् कुर्वते, ये पुनः सावित्र्यनुवचनप्रभृति त्रयीधर्मात्यागेन एकायनश्रुतिविहितानेव चत्वारिंशत्संस्कारान् कुर्वते, तेपि स्वशाखागृह्योक्तधर्मं यथावदनुतिष्ठमाना न शाखान्तरीयकर्माननुष्ठानात् ब्राह्मण्यात् प्रच्यवन्ते, अन्येषामपि परस्परशाखाविहितकर्माननुष्ठाननिमित्ताब्राह्मण्यप्रसङ्गात्; सर्वत्र हि जातिचरणगोत्राधिकारादिव्यवस्थिता एव समयाचारा उपलभ्यन्ते । यद्यपि सर्वशाखाप्रत्ययमेकं कर्म, तथापि न परस्परविलक्षणाधिकारिसम्बद्धा धर्माः क्वचित्, समुच्चीयन्ते । विलक्षणास्त्रयीविहितस्वर्गपुत्रादिविषयोपभोगसाधनैन्द्राग्नेयादिकर्माधिकारिभ्यो द्विजेभ्यस्त्रय्यन्तैकायनश्रुतिविहितविज्ञानाभिगमनोपादानेज्याप्रभृतिभगवत्प्राप्त्येकोपायकर्माधिकारिणो मुमुक्षवो ब्राह्मणाः, इति नोभयेषामप्यन्योन्यशाखाविहितकर्माननुष्ठानमब्राह्मण्यमापादयति । यथा च एकायनशाखाया अपौरुषेयत्वम्, तथा काश्मीरागमप्रामण्यं एव प्रपञ्चितमिति नेह प्रस्तूयते । प्रकृतानां तु भागवतानां सावित्र्यनुवचनादित्रयीसम्बन्धस्य स्फुटतरमु पलब्धिर्न तत्त्यागनिमित्तव्रात्यत्वादिसन्देहं सहते" इति ॥ न्या. प. श. ४५ चतुर्विधं चेदं पञ्चरात्रम्--- आगमसिद्धान्तः, दिव्यसिद्धान्तः, तन्त्रसिद्धान्तः, तत्रान्तरसिद्धान्तश्चेति । चतुर्विधं चेदं वेदमूलभूतांशस्य उपबृंहणम्; तदभिप्रायेण ह्युक्तं महाभारते--- "महतो वेदवृक्षस्य मूलभूतो महानयम् । " इत्यादि । चतुर्णां चैषां लक्षणादिकं श्रीपौष्करादिषु भगवतैव दर्शितम् । यच्च तेषु चतुर्षु साधारण्यासाधारण्यार्चोपसंहार्यानुपसंहार्यादिकं वक्तव्यम्, तत् सर्वं श्रीपाञ्चरात्ररक्षासिद्धान्तव्यवस्थायां सर्वपरामर्शेन साधितमस्माभिरिति तत्रैव तद्विस्तरः सात्त्वतधर्मगोप्तुरनन्यैरनुसन्धेय इति नात्र प्रब्रूमः । एवं स्थिते केचिद् बाह्लीकप्रायाः आगमबाह्याः श्रीमद्वैखानसप्रामाण्ये विशेरते । तत्र तावत् कल्पसूत्रं नाप्रमाणम्, इतरवदेव कल्पसूत्रत्वात्, तत्कर्तुश्च कल्पसूत्रकारत्वप्रसिद्धेः, वेदाविरुद्धत्वात्, वैदिकमन्त्रैरेव सकलधर्मविधानात्, सूत्रान्तराणामपि कुण्डसन्निवेशलक्षणादिषु क्वचित् क्वचित् तदुपजीवनात्, वर्णाश्रमधर्माणामनुकूलं नारायणपरत्वप्रतिपादनादेरपि सत्त्वमूलत्वेन प्रामाण्यैकहेतुत्वात्, "हरिमेव स्मरेन्नित्यं कर्मपूर्वापरेष्वपि । ध्यायेन्नारायणं देवं स्नानादिषु च कर्मसु" ॥ इत्यादिना शौनकादिभिरपि तथैव विधानात्, वंशपरम्परया च वैखानसैरधीयमानतया विप्लवस्याप्यनवकाशत्वात् । अस्तु किमपि तत्, इदं तदिति किं नियाकममिति चेत्, इतरानुपलमः तदुपलम्भश्च, अन्यथा सर्वत्र श्रुतिस्मृत्यादीनां तथा तथा संशयप्रसङ्गात् । अस्त्विदमेव तत्, प्रमाणं च, तथापि भार्गवादिचतुष्कस्य कथं प्रामाण्यम् ? इति चेन्न, उक्तोत्तरत्वात्, महर्षिप्रणीतत्ववेदाविरुद्धत्वादेः समत्वात् । पञ्चरात्रविरोधोस्तीति चेन्न, तत्त्वे तदभावात्, कर्तव्यक्रियादिभेदस्यापि प्रतिनियताधिकारिविषयत्वेनैवोपपत्तेः, कल्पसूत्रप्रक्रियाभेदवत्, आगमदिव्यतन्त्रतन्त्रान्तररूपपञ्चरात्रावान्तरचतुष्कक्रियादिविभागवच्च । आश्वमोधिके श्रीवैष्णवधर्मशास्त्रे द्वितयमपि समप्रामाण्यतयोपात्तम् । द्वयोरपि परस्परप्रामाण्यम् "विष्णोस्तन्त्रं द्विधा प्रोक्तम्" इत्यादिषु व्यञ्जितम् । परस्पराक्षेपवचनानि तु इक्षुभक्षकृतिचिकीर्षुभिरसहिष्णुभिरुपक्षिप्तानि वा स्वशास्त्रप्रशंसार्थवादरूपाणि वेति न ततो विरोधः ॥ न्या. प. श. ४६ ननु भार्गवादीनि न तावत् कल्पसूत्राणि, तथानभ्युपगमात्, अप्रसिद्धेः, अयुक्तेश्च, । न स्मृत्यन्तराणि, मन्वादिष्वपाठात् तद्वत् तत्प्रसिद्ध्यभावाच्चान च स्वतन्त्रतन्त्रान्तराणि, सांख्ययोगादिसहपाठादर्शनात्, वैखानसानुवर्तनाच्च । तत् कतमां विधामवलम्ब्यामीषां प्रामाण्यमुच्यते ? । मन्वत्रिभार्गवादिवत् नारदीयादिवच्च धर्मशास्त्रतयैव तेषामपि प्रामाण्यम्, अष्टादशादिपरिगणनस्य उपलक्षणतायाः प्रामाणिकैरभ्युपगमात् । स्मृत्यन्तरेषु देवोत्सवादिप्रपञ्चनं नास्तीति चेत्, मा भूत् प्रपञ्चनम्, स्वरूपं तावदनुज्ञातं तत्प्रपञ्चपराणाम् । तथापि जीवानामन्ततोन्योन्यवैषम्यमात्रस्य च सार्वत्रिकत्वान्निकृष्टाधिकारिकाणि तानीति चेन्न, तेष्वन्येषु च ब्राह्मण्यैकप्रधानत्ववचतात्, तथोपलब्धेश्च । कथं तेषां ब्राह्मण्यमिति चेत्, शान्तं पापम् । श्रवसी पिदधीमहि । तथापि वक्तव्यम् । दृश्यन्ते ह्येते वंशपरम्परया वेदमधीयाना वेखानससूत्रोक्तवैदिकसकलसंस्कारशालिनो वर्णाश्रमधर्मकर्मठा भगवदेकान्ता ब्राह्मणाः । नूनममीषां ब्राह्मण्यैककारणेन भागवतत्वेनैव विपरीतं बम्भ्रमीति ब्राह्मणगर्दभः; अन्यथा वैखानसकल्पस्यापि निरधिकारित्वेनाप्रामाण्यप्रसङ्गः । अस्तु तत्प्रामाण्यम्; सन्तु च देशान्तरे कालान्तरे वा तदधिकारिणः; अमी तु कतमे ? इति चेत्, देशान्तरादावप्येवं वक्तुं शक्यत्वात्; विपरीतं वा कस्मान्न स्यात् ?; एवं च सति सूत्रान्तरादिष्वपि कः समाश्वासः ? । वैखानसानां निकृष्टजातित्ववचनविवादाभ्यां सन्देहविषयत्वमितिचेत्, आप्तग्रन्थस्थतादृशवचनाभावात्; भावेप्येतेषां निकृष्टजातित्वे प्रमाणाभावात्; आगमप्रामाण्योक्तसात्वतादिसमाख्यानिर्वाहसमत्वात्; न ह्यनेकार्थः शब्दो नास्ति, न च शब्दैक्यादर्थैक्यम्, शब्दभेदेनार्थभेदो वा; अन्यथा विलीनं तृतीयाश्रमेणापि; विवादस्य तुभवादृशजिह्वास्पन्दमात्राधीनस्य सूत्रगोत्रादावपि सुशकत्वात् । इतः पूर्वं तावन्नास्तीति चेन्न, अस्यापि विवादस्यानादित्वायोगात्, ततः पूर्वमभावात; तथा च भवतो भविष्यतो वा विवादस्य विवादत्वाविशेषात् ततः परं तेषामनाश्वासप्रसङ्गात् । अस्माकं तावत् तेषु संशयो नास्तीति चेत्, अस्माकं वा किमस्त्यमीषु ? । क्व तर्हि निकृष्टजात्यन्तरम् ? । किमस्मासु तन्न्यासीकृतम् ?; येनास्माभिः प्रदर्शनीयम् । न चास्माभिरनन्ता देशा द्रष्टुं शाक्याः । सम्भवति चोच्छेदः, इदानीं क्षत्रियवैश्यमाहिष्यादिवत् । तेषां केषां चिन्नामसाम्यमात्रादत्रानुप्रवेशः संभवतीति चेन्न, कस्या अपि शङ्कायाः सर्वत्र सुलभत्वात्; अस्ति च वर्णित्वभिक्षुत्वादीनां साम्यमन्यत्रापि । यश्चैवमतिशङ्कया दूयते, स तु स्वमातापितृचरितानवधारणेन स्वब्राह्मण्यमपि यथार्हमतिशङ्केतेति जितं लोकायतेन । उक्तं च भगवता--- "अज्ञश्चाश्रद्धधानश्च संशयात्मा विनश्यति । नायं लोकोस्ति न परो न सुख संशयात्मनः" ॥ इति । तत् सिद्धं विशिष्टाधिकारिकं वेदाविरुद्धं वैखानसादिस्मरणं प्रमाणमिति । यच्च धर्मशास्त्रादिषु अष्टादशादिपरिसंख्यानम्, न तदधिकसंख्याव्यवच्छेदपरम्, अन्येषामपि शिष्टपरिग्रहादेरविशिष्टत्वात्, अनुक्तांशदर्शनादिना उपजीव्यत्वाच्चेति । एवं सपरिकरो वेदः प्रमाणमिति सिद्धम् ॥ "छन्दः पादौ शब्दशास्त्रं न वक्त्रं कल्पः पाणी ज्यौतिषं चक्षुषी च । शिक्षा घ्राणं श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं वेदस्याङ्गान्याहुरेतानि षट् च ॥ " एवं सपरिकरवेदार्थतत्त्वनिर्णयविषया "अथातो धर्मजिज्ञासा" इत्यारभ्य "अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् इत्येवमन्ता विंशतिलक्षणी मीमांसा । "तत्र च संहितमेतच्छरीरकं जैमिनीयेन षोडशलक्षणेनेति शास्त्रैकत्वसिद्धिः" इति भाष्योपात्तो वृत्तिग्रन्थः ॥ न्या. प. श. ४७ तत्त्वरत्नाकरे त्वेवमुक्तम्--- "कर्मदेवताब्रह्मगोचरा सा त्रिधोद्भभौ सूत्रकारतः । जैमिनेर्मुनेः काशकृत्स्नतो बादारयणादित्यतः क्रमात्" ॥ इति । अनयोर्देवताकाण्डस्य जैमिनीयत्वकाशकृत्स्नीयत्वोक्ती तादधीन्यादिविवक्षय समानार्थे गमयितव्ये । तत्र कर्मकाण्डार्थमेवं संजगृहुः--- "धर्मधीर्मानभेदाङ्गप्रयुक्तिक्रमकर्तृभिः । सातिदेशविशेषोहबाधतन्त्रप्रसक्तिभिः" ॥ इति । "वेदार्थे न्यायचिन्त्ये प्रथममवसितं कर्म तद्देवता चा- थातः शारीरकांशे निरवधिकफलब्रह्मचिन्ता त्वसूत्रि । तत्राध्याये परस्मिन् स्वयमुपनिषदामन्वयोस्याविरोधो मोक्षोपायोथ मुक्तिर्विषयविषयिणौ सिद्धसाध्यौ द्विकार्थौ ॥ " "तत्राद्येत्यन्तगूढाविशदविशदतच्छायजीवादिवाचः पश्चात्स्मृत्यादिकैरक्षतिरहितहतिः कार्यताभ्रेन्द्रियादेः । दोषादोषौ तृतीयेप्यवरपरगतौ भक्तिरङ्गानि चाथो- पासानुष्ठाप्रभावोत्क्रमसरणिफलान्यन्तिमे चिन्तितानि ॥ " विचारात् पूर्वमेवात्र प्राप्तमध्ययनं विधेः । अतोनधीतवेदस्य विचारः शास्त्रबाधितः ॥ क्रमो विंशतिलक्षण्या न वैधः किन्तु यौक्तिकः । अतो व्युत्क्रमचिन्तायामनौचित्यं प्रशिष्यते ॥ न्या. प. श. ४८ एवं विंशतिलक्षणीश्रवणमननाभ्यां सुप्रतिष्ठितसमस्तशास्त्रार्थस्य मोक्षसाधनतया विधेयं निदिध्यासनं न वाक्यार्थज्ञानमात्रम्, तस्य रागप्राप्तश्रवणादिसिद्धत्वात् । अत एव च तस्मिन् विशेषे वेदनादिसामान्यशब्दपर्यवसानम् । न च निदिध्यासनादिकं निषिद्धम्, वरणीयत्वमेव विहितमिति वाच्यम्; स्वतन्त्रान्यकर्तृकवरणकर्मीभावस्यापुरुषतन्त्रेत्वेनाविधेयत्वात् । अतस्तद्धेतुना प्रीतिरूपत्वेन उपासनमेव विशिष्यते;तथा सति "भक्त्या त्वनन्यया" इति स्मृत्यविरोधश्च । तदेव च निदिध्यासनं प्रीतिरूपं प्रकरणविशेषात् समाधिः । च चाष्टाङ्गः शास्त्रेषु शिष्यते । तावति च पातञ्जलप्रामाण्यमपि । आगमशीलनं च आफलान्मात्रया अनुवर्तनीयम् । स्मरन्ति च--- "स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात् स्वाध्यायमाविशेत् । स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते" ॥ इति । यत् पुनः श्रूयते--- "ग्रन्थमभ्यस्य मेधावी ज्ञानविज्ञानतत्परः । पलालमिम धान्यार्थी त्यजेद् ग्रन्थमशेषतः" ॥ इति, तत् कोशत्यागाभिप्रायम्; न च सादरपटुसंस्कारप्रचयसंसिद्धमेधासंपदः पुरुषस्य कोशेन किञ्चित् साद्ध्यम् । मेधावीति च विशेष्वते । "धीर्धारणावती मेधा" इति च नैघण्टुकाः । अधीमहे च-- "मेधामनीषे मा विशतां समीचीन भूतस्य भव्यस्यावरुद्ध्यै" इति । यद्धा मुक्तप्रायात्यन्तनिष्पन्नयोगपुरुषविषयमेतत्; न हि तस्य शास्त्रेण ज्ञातव्यं तदानीमस्ति, साक्षात्कृतसमस्ततत्त्वार्थत्वात् । यत्तु स्मर्यते--- शास्त्रज्ञानं बहुक्लेशं बुद्धेश्चलनकारणम् । उपदेशाद्धरिं बुद्ध्वा विरमेत् सर्वकर्मसु" ॥ इति, इदं तु तीव्रसंवेगिनामलसास्तिकानां च ग्राह्मम्; बुद्धिचलनहेतूनामसच्छास्त्राणां त्यागार्थं वा; तदा विशेषणसाफल्यम्; धर्मविद्यास्थानेष्वपि हि बहिर्दलेष्वतिसंरम्भो मुमुक्षोरपोद्यते--- "न शब्दशास्त्राभिरतस्य मोक्षो न चैव रम्यावसथप्रियस्य । न भोजनाच्छादनतत्परस्य न लोकचित्तग्रहणे रतस्य" ॥ इति, तत् शाब्दं प्रमेयतत्त्वमधिजिगमिषतां प्रमाणेषु सारम्, तदभावे पुंसः पशुभिः समत्वप्रसङ्गात् इति ॥ यस्याज्ञा निगमैकहर्म्यवलभीवास्तव्यपारावती यद्भ्रूलास्यवशंवदा विधिशिवस्वस्थानसुस्थासिका । यः सर्वत्र यथापुरं वितनुते नामानि विश्वाकृति- र्नित्यं नः प्रतिभातु सर्ववचसां निष्ठा स नारायणः ॥ इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्तानचार्यस्य कृतिषुन्यायपरिशुद्धौ शब्दाध्याये द्वितीयमाह्निकम् ॥ समाप्तश्च तृतीयोध्यायः ॥ </poem> == स्मृत्यध्यायः == <poem> ॥ स्मृत्यध्यायः ॥ ॥ प्रथममाह्निकम् ॥ न्या. प. श. ४९ अथ स्मृतिर्निरूप्यते--- संस्कारमात्रजं ज्ञानं स्मृतिः, इति तल्लक्षणम् । ननु स्मृतिर्न प्रमाणम्, अविद्यमानविषयत्वात्, अननुभूतित्वात्, भ्रमसम्भवोच्चेति चेन्न, स्मृतिमात्राप्रामाण्यस्य प्रथमाह्निक्रे प्रतिक्षिप्तत्वात्, अवाधितबाह्यार्थदर्शनात्, अतीतानागतविषयानुमानादिबाधप्रसङ्गात्, सर्वलोकविरोधात्, अननुभूते अर्थान्तरेपि स्मृतिप्रसङ्गात्, स्मृतेरपि स्वप्रकाशत्वेपि वेद्याकारे संस्कारादिसापेक्षत्वात् । न च पूर्वानुभवपुरस्कारेणैव ग्रहणादप्रामाण्यमिति चेन्न, स्मृतिप्रमोषे तदभावात्, प्रमाणतया संमतायां प्रत्यभिज्ञायां भावाच्च । परतन्त्रत्वादप्रमाण्यमिति चेन्न, स्वहेतुपारतन्त्र्यमात्रस्य सार्वत्रिकत्वात्, अनुभवमूलत्वस्य प्रमाणमूलत्वस्य च सविकल्पकादिभिरनैकान्तिकत्वात्, संस्कारमात्रजन्यत्वस्यासाधारणत्वात्, स्वविषयप्रकाशव्यवहारयोस्तु स्मृतेरपि स्वतन्त्रत्वात् । इच्छादिवद्विषयनियमेपि पारतन्त्र्यमस्तीति चेन्न, तद्वदेवाज्ञानत्वप्रसङ्गात्; ज्ञानमेव हि स्वतो विषयप्रवणमिच्छसि; अत एव हि नित्ययोरपि रिश्वरचिकीर्षाप्रयत्नयोर्विषय नियमाय ज्ञानापेक्षां ब्रूषे । इच्छादीनामपि स्वतो विषयप्रावण्यं ज्ञानत्वं चास्माभिः स्वीकृतम् । ननु संस्कारवदिति चेन्न, तस्यापि स्वहेतुसमानविषयज्ञानोत्पादनशक्तस्वभावत्वात् । अतो हेतुनियतविषयत्वमेव फलितम् । तच्च अनुभवेपि समम् । तथा च समानविषयानुभवजन्यत्वतदभावाभ्यां स्मृत्यनुभवयोः पारतन्त्र्यस्वातन्त्र्यव्यवहारो मन्दानाम् । स्वप्रामाण्यनिर्णयादावपि नानुभवापेक्षत्वनिर्बन्धः, स्वविषयप्रकाशनबाधविरहादिभिसतत्सिद्धेः, गृहीतमात्रग्राहित्वस्यासाधारणत्वात् । प्राभाकराणामनुमानादौ नैयायिकादीनां धारावाहिकादौ योगसिद्धसर्वज्ञवादिनां द्वितीययोगप्रत्यक्षादौ केषाञ्चिदीश्वरवादिनामनित्येश्वरज्ञाने च व्यभिचाराच्च । निष्प्रयोजनत्वादप्रामाण्यमिति चेन्न, तृणादिविषयप्रत्नयक्षादिनानैकान्त्यात्, असिद्धेश्च;स्मृत्यैव हि जगतां कृताकृतप्रत्यवेक्षणादिसिद्धिः; स्मृत्यैव हि शब्दानुमानयोः प्रवृतिः; परभक्त्यादिनिष्पत्तिश्च । पूर्वानुभुवस्यैव तानिप्रयोजनानीतिचेत्, सर्वजगदादिकारणस्य ब्रह्मसंकल्पस्यैव किं न स्युः ? । एवं चानुभवस्यापि न तत्सिद्धिः, तत्कारणस्येति वक्तुं शक्यत्वात् । यदुक्तं प्रज्ञापरित्राणे--- "ज्ञातात्मज्ञानरूपत्वात् स्वप्रमेयप्रहाणतः । विषयाव्यभिचारित्वेप्यप्रामाण्यं स्मृतेर्मतम्" ॥ इत्यादि, तदप्यनेन परिहृतम् । प्रमाणव्यवहाराभावादप्रामाण्यमिति चेन्न, पामरव्यवद्वाराभावस्यानैकान्तिकत्वात्, एवं परीक्षकव्यवहार भावस्यापि; विगीतत्वाच्च; सर्वपरीक्षकव्यवहाराभावस्य चासिद्धेः; मानमनोहरादौ वागीश्वरादिभिस्तप्रामाण्यस्योक्तत्वात्, कतिपयपरीक्षकव्यहाराभावस्य चातिप्रसञ्जकत्वात्, अक्षपादादिव्यहाराव्यवहारयोर्बृहस्पत्यादिव्यवहारवदस्माभिर्नातीवादरणात्, इन्द्रपाणिन्यादीनां तु सर्वसंप्रतिपत्तेरबाधाच्चादरात्, पाराशर्यादीनां प्रमाणपरिगणनानधिकृतत्वेन तदनुक्तेरप्रयोजकत्वात्, आगमः प्रमाणमित्यपि व्यवहाराभावात् । "प्रत्यक्षं चानुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । इत्यादिषु च प्रत्यक्षादिमूलस्मृतेः प्रत्यक्षादिसमानचर्चत्वेन पृथग्व्यवहाराभावोपपत्तेः । प्रमाणहेतुका स्मृतिः प्रमाणमेव, अविसंवादात्, इति । उक्तं च न्यायतत्त्वे स्मृत्युदासीनभेदके चतुर्थेधिकरणे--- "अप्रमाणमूलत्वं तु उभयोरपि नास्ति, व्यभिचाराभावेनानधिगतार्थं प्रमाणमिति विशेषणस्यायुक्तत्वात् । प्रमिते प्रमित्यनुपपत्तिः क्व दृष्टा ? । स्मृतौ चेत्, प्रतिज्ञैव दृष्टान्तः स्यात्; ज्ञानान्तरे चेन्न नुजानामि" इत्यादि । तत्त्वरत्नाकरे च--- "यथार्थनिश्चयो मानं तद्धेतुश्चेति सूरयः । नातिव्याप्तिः स्मृतौ व्याप्तिर्यथार्थेन हि सा प्रमा" ॥ इत्युक्त्वा अस्योत्तरार्धविवरणेप्युक्तम्--- "अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः; यथा---स घट अति । ननु तामपि व्याप्नोति लक्षणम्य ; सत्यम्; तद्व्याप्तौ नातिव्याप्तिः, तस्यापि लक्ष्यपक्षे निक्षेपात् । "लक्ष्यालक्ष्ये अनालक्ष्य क्षिप्यते लक्षणं कथम् । लोकधीव्यवहारं हि लक्ष्यालक्ष्यावधि विदुः" ॥ इत्यादि । यत्तु--- "अनुभवः प्रमाणम् । स्मृतिव्यतिरिक्तं ज्ञानमनुभवः" इत्यादिना स्मृतेरप्रामाण्यमुक्तमिव श्रीविष्णुचित्तैः, तन्नूनं परमतान्वारोहेण । अत एव हि तैः स्वतः प्रामाण्यनिर्णयदशायामन्यथा व्यवहृतम् । तथाहि--- "तस्मात् सिद्धमेतत् प्रमाणानां यथार्थत्वलक्षणं प्रामाण्यं गुणज्ञानानपेक्षात् स्वप्रमाणादेवावसीयते, स्वकीयात् कारणादेव ज्ञायत इति च" इति । तथा "अर्थतथात्वं गुणसंवादज्ञानानपेक्षज्ञप्ति, तदभावेपि ज्ञायमानत्वात्" इत्यादौ । "न च हेतोरसिद्धत्वम्; तथाहि--- रजतज्ञानस्यार्थतथात्वं नाम रजतविषयत्वम्; तच्चासति बाधके रजतग्राहिणैव ज्ञानेनावगम्यते" इत्यादि । अतो यथावस्थितवस्तुनिश्चयात्मकत्वमेव प्रामाण्यं प्रमाणज्ञानानामात्मीयात् कारणाज्ज्ञायते, न गुणसंवादज्ञानमपेक्षते, इति । तथा प्रमाणानां यथावस्थितवस्तुनिश्चयात्मकत्वमेव प्रामाण्यम् । तदाभासयुक्तयः पूर्वपक्षिणोच्यन्ते । सिद्धान्तेपि विवेकप्रदर्शनमेवेति । यदि चानुभव एव प्रमाणम्, तन्न युक्तमुपयुक्तं वा । न च सर्वमनुभवं प्रमाणतया व्यवहरन्ति, पीतशङ्खभ्रमादिष्वदर्शनात्; नापि सर्वां स्मृतिमप्रमाणतया, प्रमाणमूलस्मृतिषु तदभावात् । "अगृहीतग्रहणशक्तं प्रमाणम्" इति वरदविष्णुमिश्रोक्तिरपि परमतान्वारोहेण नेतव्या । यत्तु आगमप्रामाण्ये प्रोक्तम्--- "प्रमाणान्तरदृष्टार्थविषयव्यापिशेमुषी । प्रमाणमेव तत्पूर्वं न चेत् स्वार्थं विगाहते" ॥ इति, इदमप्यनुवादवाक्यस्यान्यपरतया स्वार्थप्रामाण्यव्यवच्छेदार्थम्; अन्यथा स्मृतिप्रमोषे प्रमुषिततदंशे पूर्वानुभवपुरस्कारेण स्वार्थावगाहनासिद्धेः कथं तत्र स्मृतित्वनिबन्धनमप्रामाण्यं भविष्यति ? ॥ न्या. प. श. ५० यत्तु भाष्ये सन्मात्रग्राहिप्रत्यक्षनिराकरणदशायामुक्तम्-- "अश्वे हस्तिनि च संवेदनयोरेकविषयत्वेनोपरितनस्य गृहीतग्राहित्वाद् विशेषाभावाच्च स्मृतिवैलक्षण्यं न स्यात्" इति, न तत्र स्मृतेरप्रामाण्यं सूचितम्, प्रकारान्तरेणापि वैलक्षण्यसिद्धेः, तदपेक्षया च प्रसङ्गोपपत्तेः । यच्चापरं भाष्यम्--- "इन्द्रियजन्मनः प्रत्यक्षस्य ह्येष स्वभावनियमः, यत् स्वसमकालवर्तिनः पदार्थस्य ग्राहकत्वम्, न तु सर्वेषां ज्ञानानां प्रमाणानां च, स्मरणानुमानागमयोगिप्रत्यक्षादिषु कालान्तरवर्तिनोपि ग्रहणदर्शनात्" इत्यादि, तत्रापि परस्यानिष्टप्रसङ्गाय तदभिप्रायानुधावनेन विभज्योदाहरणं युक्तम् । यच्च शास्त्रयोन्यधिकरणे भाषितम्--- "भावनाप्रकर्षपर्यन्तजन्मनस्तस्य विशदावभासत्वेपि पूर्वानुभूतविषयस्मृतिमात्रत्वान्न प्रामाण्यमिति कुतः प्रत्यक्षता ?" इति, इदमपि न साक्षात् सिद्धान्तस्थम्; न च याथार्थ्यं तत्र प्रतिक्षिप्तम् । एवमन्यदपि भाव्यम् । स्मृत्यप्रामाण्यवादिनोपि वैशेषिकास्तां यथार्थ्याद्विद्याकोटौ पठन्ति । तत एव च तदेकदेशिभिरपि तत्प्रामाण्यं स्वीकृतम्, इति ॥ इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु न्यायपरिशुद्धौ स्मृत्यध्याये प्रथममाह्निकम् ॥ ॥ स्मृत्यध्यायः ॥ ॥ द्वितीयमाह्निकम् ॥ न्या. प. श. ५१ एवं तावद्विवेचितं प्रमाणम् । चार्वाकास्तु प्रत्यक्षमेकं प्रमाणमित्याहुः । तेष्वेव केचित् अनुमानस्य प्रत्यक्षेन्तर्भावमिच्छन्ति; केचित्तु अप्रामाण्यम्; प्रत्यक्षमनुमानं च काणादाः सौगताश्च । तत्र पूर्वे शब्दस्यानुमानेन्तर्भावमाहुः; परे तु केचित् अन्तर्भावम्; केचिदप्रामाण्यम्; ते चागमं च सांख्याः, भूषणमतानुवर्तिनश्च । तत्र वेदस्यानादित्वं पूर्वे परिजगृहुः; उत्तरे त्वीश्वरसृष्टताम्; तानि च स्मृतिं च वैशेषिकैकदेशिनोस्मत्सिद्धान्तैकदेशिनश्च; तान्येव सार्थापत्तिकानि प्राभाकराः; अनुपलब्धिषष्ठानि तान्येव तौतातिताः, तत्प्रलोभनरुचयो मायावादिनश्च; तान्येव संभवतिह्ययुक्तानि पुराणशरणाः । अद्यतनप्रमाणपरिग्रहोपलम्भप्रक्रियेयम् । अनन्ते पूर्वापरकाले कः किमङ्गीकुर्यात्, किं वा बहिष्कुर्यात्, इति को जानात्यन्यत्र कल्पसाक्षात्कारिणस्तस्मादेकस्माद्देवात् । इह च न्यूनवादिनस्तदवसरे निरस्ताः । अधिकतया पराभिमतानां तु अर्न्तभावो वक्तव्यः । तत्र यथा प्रत्यभिज्ञादीनां प्रत्यक्षादिष्वेव निवेश इष्यते, एवमन्येषामपि । प्रत्यभिज्ञा तावत् ग्रहणात्मिकैवेत्येके; तथाहि--- "प्रत्यभिज्ञायामपि स्मृतिरनुभव इत्यंशभेदोस्ति चेत्" इत्याशङ्क्य प्रत्युक्तं श्रीविष्णुचित्तैः--- "यदि विषयभेदः, तदा अंशभेदः संभवेत्; ऐक्यमेव हि निरंशं प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षविषयः । कथं संस्कारःपरोक्षधीजनकः इति चेत्, न, चक्षुरादीन्द्रियसहकृतस्य संस्कारस्य ज्ञातुरैक्यात् तदिदमित्यपरोक्षधीहेतुत्वोपपत्तेः । अपरोक्षार्थैक्यसाधिका । सा प्रत्यभिज्ञा सोयं वै पुमानित्येवमात्मिका । संस्कारमात्रजन्यत्वान्न स्मृतिर्मानमेव तत्" ॥ इति । दीपे चऽनुस्मृतेश्चऽ इति सूत्रे भाषितम्- "प्रत्यभिज्ञानाच्च न पटादेः क्षणिकत्वम्; तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञायते; प्रत्यभिज्ञा हि नामातीतवर्तमानकालवर्त्येकवस्तुविषयमेकं प्रत्यक्षज्ञानम् । तस्य कालद्वयसम्बन्धाविशिष्टमेकमेव वस्तु विषयः । न च तदित्यंशः स्मरणम्, इदमंशश्च ग्रहणम्, अतीतसम्बन्धिनीन्द्रियसंप्रयोगाभावात् इति वाच्यम्, तदिदमिति सामानाधिकरण्येन ग्रहणस्यैकत्वस्फुरणात् । पूर्वानुभवजनितसंस्कारसचिवेन्द्रियसंप्रयोगयुक्तस्य पुरुषस्य तथा ग्रहणमुपपद्यत एव; अन्वयव्यतिरेकाधीनं हि सर्वत्र सामग्रीपरिकल्पनम्" इति । अन्ये तु अत्र धीभेदबाद्ध्यपरिहारौ मत्वा तदिदमंशयोस्तदंशे संस्कारान्वयव्यतिरेकानुविधानदर्शनात् परोक्षरूपतया इदमंशे च पत्यक्षरूपतया चोभयात्मकत्वमाहुः । तन्मते संस्काराधीनप्रकाशा स्मृतिरिति लक्षणम्, अपरोक्षज्ञानं प्रत्यक्षम्, उभयलक्षणयोगात् प्रत्यभिज्ञायामुभयात्मकत्वम्, इति । अभ्युपगन्तव्यं चास्मत्सिद्धान्तिभिः सर्वैः प्रत्यक्षेतरज्ञानानां परोक्षापरोक्षरूपत्वम्, स्वयंप्रकाशत्वात्, सर्वज्ञानानां वेद्येतरांशापेक्षया च प्रत्यक्षत्वात् । उक्तं चेदं श्रीविष्णुचित्तैरपि --- "स्वप्रकाशकं विषयप्रकाशकं चैकमेव ज्ञानम्; तत्र स्मृत्रिरनुभूतिरिति कुतो भेदः ?" इति परिचोद्य, "प्रकाशमानभेदात्, इति ब्रूमः; यथा--- गौरयमित्येकस्मिन्नेव ज्ञाने प्रकारिप्रकारविषयभेदेन ज्ञानांशभेदः; यथा--- गौरयमित्येकस्मिन्नेव ज्ञाने प्रकारिप्रकारविषयभेदेन ज्ञानांशभेदः; यथा च घटपटावित्येकस्मिन्नेव ज्ञानेंशभेदः; यथा वा पराभ्युपगतभ्रमज्ञानेष्वधिष्ठानांशे प्रामाण्यम्, इतरत्राप्रामाण्यं च" इति परिहारात्; तथा "स्मृतेः स्वप्रकाशांशोपि संस्कारमात्रज एव, इन्द्रियादिप्रतिनियतकारणान्तराभावात्" इति परिचोद्य "नैवम्, ज्ञानानां प्रकाशमानत्वस्य स्वाभाविकत्वात्" इति परिहाराच्च । तस्मात् सर्वत्र विषयापेक्षयैव अपरोक्षत्वानुमितित्वस्मृतित्वादिविभागः । जातिसंकरासंकरादि तु दर्शनादर्शनाभ्यां व्यवस्थाप्यम्, औपाधिकसंकरादिवच्च । तदेवमुभयात्मकत्वोपपत्तेः प्रत्यभिज्ञाप्युभयात्मिका इति ॥ न्या. प. श. ५२ प्रत्यभिज्ञाप्यभिज्ञावत् त्रिधा चाक्षादिभेदतः । तत्तत्संस्कारसंभेदमूलत्वान्नवधा भवेत् ॥ प्रत्यक्षतोक्तिर्दीपादौ प्रदर्शनपरेष्यताम् । न हि लिङ्गादिभिः सोयमिति ज्ञानं न जायते ॥ शब्दजं प्रत्यभिज्ञानमुपजीव्य प्रवर्तते । शाखान्तराधिकरणन्यायश्च क्रतुविद्ययोः ॥ दीपादिष्विव सर्वत्र बाधकादेरसंभवात् । विगीतं प्रत्यभिज्ञानं प्रमाणं सविकल्पवत् ॥ करणाकरणादीनां कालभेदाद्युपाधितः । अविरोधान्न बीजादौ शक्यते भेदकल्पनम् ॥ अन्यथा देशभेदेन करणाकरणादिभिः । एकं जगति नैव स्यादिति स्यात् सर्वशून्यता ॥ तस्माद् विरुद्धसंस्पृष्टविषयप्रत्यभिज्ञया । स्थिरत्वमात्मनां सिद्धं बाह्यानामपि वास्तवम् ॥ न्या. प. श. ५३ प्रतिसन्धानमप्यात्मगोचरं प्रत्यभिज्ञाविशेष एव; योहमद्राक्षं स एव स्पृशामि, इत्येवमादिरूपत्वात् । प्रतिसन्धिरर्थद्वयविषयैकबुद्धिरित्येके । तत्रापि पृथगनुभूतानेकार्थगोचरैककर्तृकैकबुद्धिरिति पूरणीयम्, इति । संवादो नाम ज्ञानजात्यन्तरम्, इति केचित्; तदयुक्तम्, संख्यान्तरासंभवात् । यत्तु वरदविष्णुमिश्रैरुक्तम्--- "गृहीतार्थविषयं शब्दकारणकं ज्ञानं संवादः" इति, तदपि शाब्दावान्तरभेदे संज्ञाविशेषनिवेशमात्रपरम्;"न हि गृहीतार्थविषयत्वे शब्दशक्तिप्रसूतत्वमपैति; गृहीतमात्रगोचरप्रमाणान्तरेपि तदन्यत्वप्रसङ्गात्; भवति हि पर्वतोयमग्निमानिति शब्दश्रवणानन्तरं धूमं परामृशतोपि तादृशी बुद्धिः । तथा द्वितीययोगिप्रत्यक्षादावपि द्रष्टव्यम् । अनपेक्षितत्वादिकमपि श्रुतविषयानुमानादौ समम् । न चापेक्षायुक्तं प्रामाण्यं भेदोभेदो वा, तृणादिप्रत्यक्षस्यापि तथा प्रसङ्गात्" इत्युक्तम् । किमर्थं तर्हि वेदानां वेदान्तानां चाप्राप्तविषयत्वं समर्थ्यते ? इति चेत्, अतथाप्राप्तौ साक्षादप्रामाण्यप्रसङ्गात्; तथाप्राप्तावपि अनपेक्षिततया प्रेक्षावद्भिर्निरर्थकप्रयासभीरुभिस्त्याज्यत्वापातेन फलतोप्रामाण्यप्रसङ्गात्, इति पश्य ॥ न्या. प. श. ५४ उपमानमपि यदि गृह्यमाणपदार्थगतसादृश्यविज्ञानात् स्मर्यमाणपदार्थगतसादृश्यविज्ञानम्, तदा स्मृतिः, तत्तद्वस्तुसंस्थानविशेषाद्यतिरिक्तस्य सादृश्यस्याभावात्, तस्य च पूर्वदृष्टत्वात्, स्मर्यमाणत्वाच्च । व्यवहारोप्यस्त्वपूर्वः तत्तद्व्यवहारवत् प्रतिसम्बन्धविशेषपरामर्शोपाधिकः । यद्वा यो यत्सदृशः, स तद्गतसादृश्यप्रतियोगी; यथा---मिथः स्वहस्तौ, इति व्याप्तिसिद्धौ गौरेतत्सदृशः, एतद्गतसादृश्यप्रतियोगित्वात्, इत्यनुमानात् स्मर्यमाणगतसादृश्यासिद्धिः; अन्यथा गृह्यमाणगतवैसादृश्यज्ञानात् स्मर्यमाणगतवैसादृश्यप्रतीतिरपि मानान्तरं स्यात् । सा चेत् अर्थापत्तिः, सादृश्यधीरपि तथा किं न स्यात् ? इति । अथवा युगपदेव तत्सदृशोयमिति प्रत्ययेनैवोभयवृत्तिसादृश्यस्फुरणान्न तद्धेतुकम्, अन्यथा पृथगनुभूतयोस्तदानीमप्रतीतसादृश्ययोः परस्ताद्युगपत् स्मर्यमाणयोर्युगपदेव प्रतीयमानसादृययोःको निर्वाहः ?, तत्रापि वा प्रमाणान्तरं कल्प्यते ? । यथा गौः तथा गवयः, गोवद् द्विशफो न भवत्यश्वः, दीर्घग्रीवः प्रलम्बोष्ठो विकटाकृतिः पशुः क्रमेलकः, इति तु साधर्म्यवैधर्म्यधर्म्यमात्रविषयम् । त्रिविधमप्यतिदेशवाक्यमागम एव । यत्तु-- "श्रुतातिदेशवाक्यस्यगवयादावतिदेशवाक्यार्थप्रत्यभिज्ञानमुपमानम्, तच्च व्युत्पत्तिफलकम्" इति, तदप्यनुपपननम्, प्रागेव व्युत्पत्तिसिद्धेः । यत्तु--- "सादृश्यस्य निमित्तत्त्वान्निमित्तस्याप्रतीतितः । समयो दुर्ग्रहः पूर्वं शब्देनानुमयापि वा" ॥ इति, तत्र निमित्तस्याप्रतीतितः, इति त्वसिद्धम्, गवयत्वादेरेव जातिविशेषस्य गोसादृश्याकारोपलक्षितस्य प्रथममेव वाक्यार्थतया प्रतीतिः; गोसादृश्याकारोपलक्षितस्य प्रथममेव वाक्यार्थतया प्रतीतिः; गोसादृश्योपलक्षितः कश्चिद् व्यक्तिविशेषो गवय इति हि प्रतीतिः । पश्चात् प्रत्यक्षितगवयस्य तद्वैशद्यमात्रमेव; उक्तं च श्रीविष्णुचित्तेः--- "गोसदृशो गवयः इति गोसादृश्यैकाधिकरणं सामान्यं वाच्यमिति व्युत्पन्नम्, प्रथमं वाक्यार्थतया प्रतीतेः । गोसादृश्योपलक्षितस्यानिर्णये पश्चादप्यनिर्णयः । अन्यथानिर्णये तथा पश्चादपि । ततो वाक्यश्रवणवेलायामेव निर्णितम्" इति । एवं चानभ्युपगमे कथमिन्र्दादिशब्दव्युत्पत्तिः ?; न ह्यत्र निमित्तभूतसंस्थानविशेषादिदृष्टिः । न च नित्यं तत्राव्युत्पत्तिः, तदर्थविशिष्टवाक्यार्थबोधापातात् । एवं नित्यातीन्द्रियविषयसंस्कारादिशब्दानामपि नित्यमव्युत्पत्तिरेव स्यात् । तत्र चेत् कथञ्चिन्निर्वाहः, तथात्रापि । तत् सिद्धं नोपमानमतिरिक्तम्, इति । अर्थापत्तिस्त्वनुमानमेव; तथाहि---अनुपपद्यमानदर्शनादुपपादककल्पनं नाम व्याप्याद्व्यापकज्ञानम्, अव्याप्यस्य तेन विनानुपपद्यमानत्वाभावात्, अव्यापकस्य च तदुपपादकत्वायोगात्, इति । प्रमाणद्वयविरोधे सति विषयव्यवस्थापनमर्थापत्तिः, इत्यपि न वाच्यम्, प्रमाणयोः सतोर्विरोधाभावात्, विरुद्धयोरपि प्रामाण्यायोगात् । ननु देवदत्तस्य जीवने कुतश्चित् प्रमाणात् प्रमिते, जीवता क्वचित् स्थातव्यम्, इत्यविशेषेण देशसामान्यसम्बन्धावगतौ गृहमप्यास्कन्दन्त्यां सत्यां प्रत्यक्षे च गृहे तदभावं प्रतिपादयति स्पष्टो विरोधः, अतस्तच्छान्यै बहिर्भावकल्पनमर्थापत्तिः, इति; मैवम्, क्वचिदिति विदितस्य जीवनस्य नियमाभावात्, बहिर्विद्यमानतासंदेहे निश्चयरूपेण गृहाभावप्रत्यक्षेण प्रतिस्पर्धितुमसामर्थ्यात् । न च विरुद्धविषययोर्वास्तवं कुत्रापि समबलत्वं समस्ति॑ुभयाप्रामाण्ये तु कथञ्चित् स्यात् । आभिमानिकबलसाम्येपि तथैव । यदा वैषम्यग्रहः, तदा तत एव बलाबलसिद्धौ किमर्थापत्त्या साध्यम् ? । अतः केवलनिरवकाशविरोधिविशेषसन्निधौ सति सावकाशं सामान्यं संकोचयितव्यमिति व्यवस्था स्यात् । सापि च तथैव व्याप्तेः, इत्यनुमानफलमेव; अन्यथा विरोधिविषयत्याग इवाविरोधिविशेषपर्यवसानादावपि मानान्तरकॢप्तिः किं न स्यात् ? । एवमनभ्युपगमे च धूमानुमानादावप्यर्थापत्तित्वप्रसङ्गः । अग्निं विनानुपपद्यमानत्वस्वय लिङ्गप्रत्यक्षरूपप्रमाणद्वयविरोधस्य च वक्तुं शक्यत्वात् । धूमो हि कारणभूतं वह्निमाक्षिपति, प्रतिक्षिपति तु प्रत्यक्षम्, इति विरोधे पर्वतार्वाग्भागे वह्निरिति व्यवस्थाकल्पनस्यार्थापत्तित्वं स्यात् । व्याप्तिनिरूपणमन्तरेण गमकता गमकस्यैव धर्मान्तरयोगितया गम्यते इत्यादिभेदास्त्वाशामात्रकल्पिताः, इति । उक्तं च श्रीविष्णुत्तित्तैः--- "अर्थापत्तिरनुमानम्" इत्यादि । केचित्तु केवलव्यतिरेकिणि अर्थापत्तिसंज्ञां निवेशयन्ति । तस्य प्रागेव निरासान्न प्रमाणवर्गानुप्रवेशः । अनुप्रवेशेपि वा न पृथक्त्वम् ॥ न्या. प. श. ५५ यत्तु आगमप्रामाण्ये "अनुभवश्चेन्द्रियलिङ्गशब्दसदृशान्यथानुपपद्यमानार्थपूर्वकः" इत्यादिषु उपमानार्थापत्तिपरिग्रहः प्रतिभाति, तदपि पूर्वपक्षप्रदेशगतत्वान्न सिद्धान्तत्वाय कल्पते । अभावस्त्वस्मन्मते भावान्तरात्मा । स चाक्षादिभिर्यथासंभवं सिध्यति । अभावात्मना तु ग्रहणेपि प्रतियोगिस्मरणादिसहकारिसहितानि तान्येव प्रमाणनीति न तदतिरिक्तकल्पनावकाशः । अत एव हि प्रागर्तजाभावादिविज्ञानमपि निर्व्यूढम्; दृष्ट एव हि देशकालादिसंसर्गादिविशेषः पश्चात् प्रतियोगिस्मरणादिमतः पुरुषस्य तदभावात्मना धियमधिरोहति, स्मर्तव्यस्य स्मरणाभावाद्वा; तत्र तदभावानुमानम् । एवमतिरिक्ताभावपक्षेपि निर्मूला प्रमाणान्तरकॢप्तिः; सघटं भूतलमितिवत् अघटं भूतलमित्यपि ह्यपरोक्षा प्रतीतिः; न चाधिकरणग्रहणोपक्षीणमिन्द्रियम्, गुणादिष्वपि प्रसङ्गात्; अतिरेकवदनतिरेकेप्यज्ञातकरणत्वादीन्यनुमानानि च सुलभानीति । संभवोप्यनुमानमेव, सहस्रे शतं संभवति इत्यादेः पूर्वानुभूसहस्रगतव्याप्तिबोधनत्वात्, संभवति क्षत्रिये शैर्यमित्यादेः संदेहात्मकत्वेनाप्रमाणत्वात् । अविरोधनिश्चयरूपत्वेपि तदविरोधनिश्चायकप्रमाणान्तरे विश्रमः । ऐतिह्यं तु प्रमाणमूलं चेदागमः; तदाभासमूलं चेत् तदाभासः । एवं चेष्टालिप्यक्षरादिकमप्यभिप्रायवर्णविशेषाद्यविनाभूतमनुमानमेव । चेष्टायां वरदनारायणभट्टारकैरेवमुक्तम्--- "शब्दस्य व्यवहारस्यानुकारश्चेष्टयापि हि । क्रियते शाब्दविज्ञानयोगिनां स्वार्थबोधिका ॥ अनादिव्यवहारेषु चेष्टा विज्ञातशक्तिकाः । बोधिकाः स्युर्यथाध्यक्षमिति चेद् भवतो मतम् ॥ चेष्टा गिरो वा स्वीकार्याः परप्रत्यायनाय हि । अनादयो गिरामेवानादिता ज्यायसी तदा ॥ चेष्टा सामयिकी शाब्दव्यवहारानुसारिणी । अस्यैवं बोधिकेत्येवं भरताद्यागमे स्थिता ॥ दृश्यतेनादिराम्नायोस्मर्यमाणप्रणेतृकः । " इत्यादि । तत्त्वरत्नाकरे त्वेवमुक्तम्--- "व्युत्पन्नबोध्यबोधकनियमं चेत् चेष्टितं शाब्दम् । अनियतमपि सहदृष्ट्या स्मारकमिति न पृथगेष्टव्यम् इति । लिप्यक्षरेषु तु अयं गकारः अयं घकारः इति वर्णात्मना ज्ञानमप्रमाणमेव । एतेन चिह्नेनेदमक्षरं जानीहीत्यभिप्रायेणलिप्यक्षरसंबन्धग्राहकाणां प्रवृत्तिः । ततश्च व्याप्तिसिद्धिः । एषा लिपिरेतद्वर्णविशेषाभिप्रायपूर्विका, भ्रमादिरहितवर्णाभिप्रायवत्पुरुषलिखितैतल्लिपित्वात्, संप्रतिपन्नव्युत्पत्तिकाललिपिवत्, इत्यादिरूपः प्रयोगो द्रष्टव्यः । यत्तु प्रतिभायामुक्तं तत्त्वरत्नाकरे--- "ननु च प्रतिभा काचिद् यथार्था मानमिष्यताम् । बाह्यार्थनैरपेक्ष्येण बाह्यज्ञानक्षमास्तु सा ॥ विशिष्टकालपुरुषाद्यपेक्षोत्कर्षसंभवा । सत्यं, कालादिभेदस्तु दुर्विवेचोस्मदादिभिः ॥ सन्नप्यसौ व्यवहृतौ नोपयोगीत्युपेक्ष्यते । प्रतिभायाः फलं दृष्टं यदा प्रामाण्यनिश्चयः ॥ तदन्यतः कृतार्थत्वात् प्रेक्ष्यते न परीक्षकैः । पुण्येषु पुरुषेष्वेषा भूयिष्ठं सत्यदर्शिनी ॥ तस्मात् पतञ्जलिः प्राह प्रतिभा चेति तां प्रमाम्" ॥ इति, तदपि प्रागुक्तयोगिप्रत्यक्षविशेषविषयमेव । नन्वेवं, तदपि प्रमाणत्रित्वं चतुष्ट्वं वानुपपन्नम्, प्रत्यक्षपरोक्षरूपेण द्वित्वस्यैव युक्तत्वात्, इति चेन्न, अतिप्रसङ्गात् । तथाहि--- बहुष्वेकैकमुद्धृत्य तदन्येष्वैकराश्यतः । द्वैधकॢप्तौ घदादावप्येवमेव प्रसज्यते ॥ अनुमाननुमानत्वशब्दाशब्दविभागतः । प्रमाणद्वित्वमेवं ते वद किं वान रोचते ॥ प्रत्यक्षस्य तदन्याभ्यां वैजात्यग्रहणाद्यदि । तयोरपि स्वेतराभ्यां वैजात्यं स्फुटमेव नः ॥ अतोक्षलिङ्गशब्दाख्यासाधारणनिदानतः । उपलक्ष्यं प्रमात्रित्वं चतुष्ट्वं वापि संस्मृतेः ॥ स्पष्टमस्पष्टमिति च जैना यद् द्वैधमूचिरे । तत्प्रत्यक्षपरोक्षत्वविभागान्न विशिष्यते ॥ अतो न तावति द्वैधे साधिते विवदामहे । परोक्षस्यैकमानत्वं दुर्वचं भेदसाधनात् ॥ नन्वध्यक्षेपि भेदोस्ति बाह्यान्तरविभागतः । दिव्यादिव्यतया चक्षुःश्रोत्रादिभिदयापि च ॥ तद्वत् परोक्षस्यैकस्य प्रमाणस्य विभागतः । अनुमानागमभिदा कथं नाभ्युपगम्यते ॥ दत्तोत्तरमिदं किञ्चिद् दृष्टमेतच्छ्रुतं त्विदम् । एतत्त्वनुमितं चेति लोकोक्तिरिह साक्षिणी ॥ यतः कुतश्चिद् वैधर्म्यं साधर्म्यमपि केनचित् । सर्वत्र सुलभं काममिहापि परिगृह्यते ॥ अतः स्मृत्यनुभूत्याख्याविभागादपि नोचितम् । प्रमाणद्वित्वमित्येवं प्रागुक्तैव सुपद्धतिः ॥ त्रिविधोनुभवश्चैव तन्मूला च तथा स्मृतिः । इति षोढा विभागे तु न विमन्यामहे वयम् ॥ अनुभूतिविभागेन तन्मूलायाः स्मृतेरपि । विभागस्य गतार्थत्वादैकराश्यमुदाहृतम् ॥ अतो हि तस्यास्तन्मूलेष्वन्तर्भावविवक्षया । प्रमाणवर्गं त्रित्वेन प्राञ्चः केचिद्विविञ्चते ॥ एवमन्यदपि चिन्त्यम्, इति ॥ ननु अनेनन किं प्रमाणचिन्ताक्लेशेन ? अविमृश्यापि प्रमाणवर्गमुपलम्भान्वयव्यतिरेकादिवशात् पश्वादीनामिव मनुष्यादीनामपि लौकिकेष्वर्थेषु प्रवृत्तिनिवृत्तितत्प्रयोजनादिकं निरुपद्रवं सिध्यति । अलौकिकेष्वपि तत्तद्विधायकैस्तदनुग्राहकैश्च कल्पसूत्रादिभिश्चरितार्थधियां किमनेन पिष्टपेषणादिकल्पेन वृथा विमर्शेनेति चेत्, मैवम्; अवकाशोपरोधाय तत्त्वोपप्लवमिच्छताम् । अविपर्याससिद्ध्यै च विशोध्या मानयद्धतिः ॥ प्रतिसंधाय च फनलं प्रारम्भाह्निकदर्शितम् । साध्यप्रमेयसंशुद्ध्यै साङ्गे माने परिश्रमः ॥ प्रत्यक्षितसमस्तार्थैर्योगीन्द्रैनरपि लङ्घ्यते । प्रमाणप्लवमालम्ब्य तत्त्वविप्लवसागरः ॥ तस्मादुक्तरीत्या शुद्धिः कर्तव्येति । शुद्धान्यायनिषेविता श्रुतिशिरःशुद्धान्तसिद्धान्तिनी भद्राणां प्रतिपादनाय भजतु प्रत्यक्षतामक्षताम् । पत्यौ नित्यरसे समं करुणया पातिव्रतीं बिभ्रती सर्वग्रन्थिविमोचनी भगवती सा मे समीची कृतिः ॥ इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु न्यायपरिशुद्धौ स्मृत्यध्याये ॥ द्वितीयमाह्निकम् ॥ समाप्तश्च चतुर्थोध्यायः ॥ <poem> == प्रमेयाध्यायः == </poem> ॥ प्रमेयाध्यायः ॥ ॥ प्रथममाह्निकम् ॥ '''न्या. प. प्र.े. १ एवं सपरिकरं प्रमाणं विशोधितम् । अथ प्रमेयं प्रदर्शयामः । तत्र यत् पुनः षट्सप्तादिरूपेण पदार्थान् विभज्य वैशेषिकादयश्चिन्तयन्ति, तन्न साक्षादपवर्गाङ्गमिति तैरेवाभ्युपेतम् । अपि च--- विद्यमानपरित्यागादसतां च परिग्रहात् । व्यामोहना विमर्शास्ते बहिष्कार्या मुमुक्षुभिः । सावान्तरविभागेषु तत्तच्चिन्ताश्रमेष्विह । अविस्तराय दिङ्मात्रं दोषाणामभिदध्महे ॥ यत् तत्राहुः--- "अभिधेयः पदार्थः । स च भावाभावभेदेन द्विधा" इति, तत् तावत् "असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न, धर्मान्तरेण वाक्यशेषाद्युक्तेः, शब्दान्तराच्च" इत्यारम्भणाधिकरणसूत्रेणाभावस्य पराभ्युपगताभावाभावस्येव भावान्तरत्वसमर्थनात् प्रतिक्षिप्तम् । यदपि च--- द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायरूपेण भावरूपाणां पदार्थानां षोढा परिसंख्यानम्, तदपि वैशेषिकाधिकरणे "समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः" इति सूत्रकारैरेव समवायाख्यपदार्थान्तरदूशणेन परास्तम् । अभावतदधिकरणयोर्विशेषणविशेष्यभावसंनिधिविशेषादिशब्दवाच्यसंबन्धान्तरानुमानमपि समवायदूषणच्छाययैव दूषितमेव । यश्चान्योन्यमत्यन्ततुल्येषु मुक्तात्मादिषु मिथो व्यावृत्तधीजननाय द्रव्यत्वादिहेतुना विशेषाख्यः पदार्थः कल्प्यते, सोपि तुल्यन्यायतया सूत्रकारैर्दूषितप्राय एव । "महद्दीर्घवद्वा ह्वस्वपरिमण्डलाभ्याम्" इत्यनुपपन्नपरमाणुद्व्यणुकादिप्रक्रियानिदर्शनेनान्येषामपि तदभ्युपगतानामुनपपन्नत्वस्य सूचितत्वाच्च । अपि चानित्येषु द्रव्येषु तावज्जातिगुणपादिभिरेव व्यावृत्तधीः सिध्यतीति नित्येषु हि विशेषोन्यः कल्प्यते; यथाहुः--- "नित्यद्रव्यवृत्तयोन्त्या विशेषाः" इति, तथापि वेदान्तिभिर्दिक्संज्ञकविभुपदार्थान्तरानभ्युपगमादाकाशस्य च कार्यत्वादिश्रुतेः प्रकृतिविकारभूतपृथिव्याद्यंशविशेषातिरिक्तपरमाणुजालप्रतिक्षेपात् तथाविधपरमाणूनां चावस्थाप्रवाहस्यानाद्यन्तत्वान्न तत्र विशेषकॢप्तिः । ततः कालात्मानौ परिशिष्येते । तत्रापि चेतनानां न कालतत्त्वमात्मतया भाति । क्षणलवाद्यवस्थायोगित्वपराक्त्वाचेतनत्वादिभिरेव, तस्मात् स्वेषां स्वेभ्यश्च तस्य व्यावृत्तधीसंभवात् । अन्यथान्येनापि कल्पितेन तदसंभवप्रसङ्गात् । अतः आत्मपरिशेषे तत्रापि जीवेश्वरयोरणुत्वविभुत्वनियाम्यत्वनियन्तृत्वाधेयत्वाधारत्वशेषत्वशेषित्वशरीरत्वशरीर् इत्वाभिरनेकविधैर्धर्मभेदैर्व्यावृत्तधीसिद्धौ किमन्येन विशेषेण ? । तदत्यन्तसाम्यवत्सु मुक्तेषु नित्येष्वपि हि तत्साम्यस्यैव संरक्षणाय धर्मिग्राहकसिद्धा यावदात्मभाविनस्ते ते विशेषा न परित्यक्ताः । न चेश्वरद्वैतम्; येनेश्वराणां मिथोव्यावृत्तप्रतीत्यै विशेषं कल्पयिष्यामः, एकस्यैव सर्वदेशकालेष्वेकातपत्रतया सर्वश्रुतिसिद्धत्वात्, अस्यैव च सामान्यशब्दैर्विशेषशब्दैश्च रूढितो योगतस्तत्तद्वसतुविशिष्टत्वादिना च तत्तत्प्रकरणानुगुणं शरीरके प्रतिपाद्यत्वस्थापनात् । जीवेष्वपि बद्धानां मिथो भेदस्तत्तत्सुखदुःखधीच्छावैचित्र्येण व्यक्तः । बद्धमुक्तयोश्च किञ्चिज्ज्ञत्वसर्वज्ञत्वादिभिः, मुक्तानां नित्यानां च विशुद्धेरादिमत्त्वानादिमत्त्वाभ्यामेव विभक्तधीसंभवः । मुक्तदशायां नित्येभ्यः किं वैष्म्यमिति चेत्, किं तेन ? । प्राक्तनेन तत्तदात्मवर्तितया प्रत्यक्षितेन गुणादिभेदेन तदन्यव्यावृत्तधीसिद्धेः । सिद्धैरपि तद्व्यवहारे प्राक्तनोपाधिभेदैरेव तत्तत्प्रमाणप्रमितैः प्रतिसंहितैः सर्वनिर्वाहात् । एतेन मुक्तानां मिथो विभक्तबुद्धिरपि निर्व्यूढा; न हि तेषामेकरूपः प्राक्तनः संसारः; विषमविपाकसमयानाद्यसंख्यातकर्मप्रवाहवैचित्र्यप्रतिनियतदेशकालस्वरूपसुखदुःखतत्कारणादिसंततेरेव मिथो व्यावर्तकत्वात् । तदतद्विभागो हि तत्कालवर्तिनैवं धर्मेणेति न नियमः, अतत्कालवर्तिनापि तन्निष्ठतयोपलभ्यमानेन तत्सिद्धेः; न ह्यतीतः संसारो मुक्तात्मस्वरूपमुपलभमानैर्नोपलभ्यते, उपलभ्यमानो वान्यनिष्ठः प्रतिभाति । अथ नित्येषु मिथः का वार्त्रा ? । सापि कुशलैव । तेषामपि हि सत्यसंकल्पानां विचित्राः संकल्पेच्छादय रिश्वरस्येवानियतदेशकालविषयापर्यनुयोज्यसामग्रीका अनाद्यनन्तसंतानवन्तः सन्तीति किमन्येन विशेषेण ? । अपि च यद्दर्शने यत्र यदारोपो न भवति स हि तस्य ततो भेदः । स एव च विशेषः । स चेत् स्वरूपभूतोहन्त्वमादिरूपेण भातः परारोपं प्रतिरुन्ध्यात्, कस्ततोन्यस्ततो विशेषस्तस्य ? । एवमनभ्युपगमे विशेषकॢप्तावपि का गतिर्वैशेषिकस्य ? स्वपरनिर्वाहकास्ते विशेषाः, इति चेत्, किं त एव? । अपि च पृथक्त्वे विद्यमाने किं तैर्विशेषैः ? । पृथक्त्वस्यैकजातिसंगृहीतत्वान्न ततोपि व्यावृत्तधीरीति चेत्, तर्हि ततो न क्वचिदपि स्यात् । विशेषेष्वपि वा विशेषत्वाक्रान्तेषु कस्ते निस्तारः ? । विशेषत्वं नाम जातिर्नास्तीति चेत्, किं तत् ? । उपाधिरितिचेत्, किं ततो न संग्रहः?, तथा सति क्वचिदपि तन्निबन्धनानुवृत्तधीभङ्गप्रसङ्गात् । एवमन्योन्याभावेनापि गतार्थता दुस्तरेति परास्तः पराभिमतविशेषः । सामान्यमपि परोक्तं सूत्रकारैरेव निरस्तप्रायम्; तथाहि--- "तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः---" इत्यादिभिः सूत्रैः कार्यदशायामुपादानस्यावस्थान्तरापत्तिमात्रमेव, न पुनः पराभिमतमवयव्याख्यं द्रव्यमस्तीति समर्थनाद् घटाद्यवयव्यभावे तदाश्रितघटत्वादिसामान्यमवयविसमवेततयाभ्युपगतगुणादयस्तदुभयारम्भप्रक्रियाजालं च निर्मूलितम् । यच्चोपादानस्य घटत्वादिरूपमवस्थान्तरं संयोगविशेषादिरूपं, तत् परैरपि कार्यतयाभ्युपेतमुपलम्भादिभिश्च तथैव सिध्यतीति न तत्रापि नित्यत्वकल्पनावकाशः । ततः सर्वेषां द्रव्याणां स्वरूपतोनाद्यनन्तत्वात् कार्यद्रव्यत्वात्मत्वादिमात्रमेव शिष्यते । गुणेषु नित्येष्ववस्थारूपेषु चानुवृत्तप्रत्ययनिमित्तं किमिति चिन्त्यम्; तत्रैवं भाषितं शारीरकाद्ये--- "संस्थानातिरेकिणोनेकेष्वेकाकारबुद्धिबोध्यस्यादर्शनात्, तावतैव गोत्वादिजातिव्यवहारोपपत्तेः, अतिरेकवादेपि संस्थानस्य संप्रतिपन्नत्वाच्च संस्थानमेव जाति । संस्थानं नाम स्वासाधारणं रूपमिति यथावस्तु संस्थानमनुसंधेयम्" इति । एतदुक्तं भवति--- किं संस्थानातिरिक्तं सामान्यं विविक्तस्फुटप्रत्यक्षाध्यवसायभेदादङ्गीक्रियते, उतोपपत्तिबलादिति; नाद्यः, असिद्धेः नान्त्यः, अन्यथासिद्धेः; अतिरिक्तसामान्यमभ्युपगच्छतोपि हि तदुपलक्षणं संस्थानमिष्टं दृष्टं च । प्रतिव्यक्तिनियतं संस्थानं कथमनुवृत्तप्रत्ययकारणमिति चेत्, कथं वा तज्जातीयस्य लक्षणं भवति ? । अनुवृत्तजात्यन्तरसंगृहीतोपाधिरूपतयेति चेत्, तावतैव गवादिव्यवहारसिद्धौ किमन्येन ? । तथाप्यन्ततोनुवृत्तं सामान्यं क्वचिदभ्युपगन्तव्यम्, यत्रानन्यथासिद्धिः; अन्यथोपाधिसंग्रहस्याप्यसंभवादिति चेत्, तवापि वा तत्र सामान्यमुपलक्षणेन संगृह्यते, न वा ? पूर्वत्रान्यथासिद्धिरनवस्थितिश्च । उत्तरत्र नियामकादर्शनाज्जातेराश्रयव्यवस्था न स्यात् । व्यावृत्तानामपि स्वभावत एव कासांचित् व्यक्तीनां तद्व्यञ्जकत्वनियतिरिति चेत्, स एव स्वभावः किं न व्यवहारं नियछेत् । निर्विषयः कथं व्यवहारः स्यादिति चेत्, तासामेव व्यक्तीनां विषयत्वात् । व्यावृत्तानामनुवृत्तव्यवहारविषयत्वे सर्वत्र विषयव्यवस्था भज्येतेति चेत्, व्यावृत्तानामनुवृत्तव्यञ्जकत्वे सर्वत्र तद्व्यक्तिः किं न स्यात् ? । संबन्धासंबन्धाभ्यां नियमादिति चेन्न, संबन्धस्यापि समवायनाम्नः सार्वत्रिकत्वाभ्युपगमात् तत्राप्यभिव्यक्तिप्रतिनियमस्य मृग्यत्वात्, नानासमवायवादेपि व्यक्तिस्वभावनियमस्य दुस्त्यजत्वात्, तथापि दृष्टैकगोव्यक्तेर्व्यक्त्यन्तरे सोयमिति प्रत्यभिज्ञानं कथं स्यात् ? अयं गौरित्येकव्यक्तौ व्युत्पादितश्च कथं व्यक्त्यत्यन्तरेपि तच्छब्दवाच्यतां प्रतीयात् ? इति चेत्, तवापि वा कथम् ? । एकधर्मसमवायादिति चेत् ? तेनैव धर्मेण स्वतो मिलितस्य समवायस्यैव नित्यं सर्वत्र वृत्त्यभ्युपगमेन सर्वत्र सर्वव्यवहारसंकरप्रसङ्गात् । कासांचिदेव व्यक्तीनां तद्व्यञ्जकत्वस्वाभाव्याद् व्यवस्थोक्तेति चेत्, तर्हि तासामेव व्यक्तीनां प्रतिसंधानव्यवहारयोर्विषयत्वमस्तु । तथा सति भ्रान्तत्वं तयोः स्यादिति चेन्न, तद्व्यक्तित्वेन प्रतिसंधानादेरभावात् ; अपि तर्हि तथात्वेन व्यक्तिस्वरूपातिरिक्तं तथात्वं नामान्तरेण जातिरेव स्यादिति चेत्, तज्जातिव्यञ्जकं तत्तदेकव्यक्तिस्वरूपातिरिक्तं किं न जात्यन्तरं स्यात् ? । उपाधिविशेष एवायं प्रतिनियताश्रय इति चेत्, एवं तर्हि प्रतिनियतप्रतियोगिकं स्वभावनियतं परस्परस्मारकत्वमुपजीव्य तज्जातीयतया प्रतिसंधानव्यवहारोपपत्तौ किमन्यकल्पनेन ? । तस्मारकतदितरविभागः कुतस्त्य इति चेत्, तद्व्यञ्जकतदितरविभागस्ते कुतस्त्यः ? । दर्शनादर्शनायत्त इति चेत्, तुल्यम् । संबन्धसादृश्ययोरभावे कथं स्मारकत्वमिति चेत्, तयोर्वा कथम् ? । सदृशसहानुभूतदर्शनस्य संस्कारोद्बोधकत्वादिति चेत्, तदपि कुतः ? । कार्यदर्शनात् कल्प्यते इति चेत्, तुल्यम्; अन्यथा संबन्धं सादृश्यं वैकमुपादाय तदन्यस्य कथं स्मारकत्वमिति चोद्यस्य दुर्वारत्वात् । न चात्र सादृश्यं नाङ्गीकुर्मः, सौसादृश्यरूपत्वाभ्युपगमात् सामान्यस्य । नामान्तरेण पराभिमतजातिस्वीकारः इति चेत्, व्यावृत्तानां संनिवेशादीनामेव प्रतिनियतप्रतियोगिस्मारकस्वभावतया सादृश्यरूपत्वात् । गवयादेरपि तर्हि गोजातीयत्वादिप्रसङ्गः इति चेन्न, सादृश्यसौसादृश्यविभागस्वय सांप्रत्ययिकस्य सर्वसंमतत्वात् इति । एवं सामान्यादिषु सूत्रकारादिभिर्निरस्तेषु परिशिष्टा द्रव्यगुणकर्मरूपास्त्रयः पदार्थाः इति केचिदाचार्याः ॥ '''न्या. प. प्र.े. २ अन्ये तु मन्यन्ते---यथा तत्प्रतीतेरन्यथासिद्धतया ते पदार्था भाष्यकारादिभिर्निरस्यन्ते, तथा कर्मापि, इति, ये तावदिह सर्वत्र सूर्यपरिस्पन्दादिवदप्रत्यक्षं कर्म फलानुमेयमिच्छन्ति । तत्र यया सामग्र्या कर्मणः सिद्धिरभिमता तयैव दृष्टं कर्मफलं साध्यताम्, किमन्तरा कल्पितेन कर्मणा ? । तथापि चेत् कॢप्तिः, अन्यत्रापि कालविप्रकर्षादर्शनेपि सामग्रीकार्ययोर्मध्ये अन्यस्य कॢप्तिप्रसङ्गः; तथैव च त्रत्रापीत्यनवस्था स्यात् । ये च "प्रत्यक्षं कर्म" इत्याहुः, तैरपि नूनं कर्मफलत्वेनाभ्युपगमसंयोगविभागातिरिक्तं निपुणनिरीक्षणेपि नोपलभ्यत इति मन्यामहे । चलतिप्रत्ययोपि हि तावतैव चरितार्थः । न च वाच्यं यावत्संयोगं चलतिप्रत्ययप्रसङ्ग इति, पूर्वदेशविभागपूर्वकदेशान्तरसंयोगप्रथमक्षणविषयत्वात् तत्प्रत्ययस्य । तत एव ह्युत्तरकाले संयोगे वर्तमानेप्यचलदिति भूतानुसंधानमुपपन्नम् । ननु प्रवाहमध्यस्थिते स्थाणौ पूर्वसलिलस्कन्धवियोगः उत्तरसलिलस्कन्धयोगश्च दृश्यते, न च तत्र चलत्वमिच्छामः; व्योमादय एव स्थिरदेशत्वेन विवक्षिताः इति चेन्न, प्रवाहस्य ततो विशेषादर्शनात्; लौल्यम् विशेषः इति चेत्, तर्हि संयोगविभागातिरिक्तं लौल्यरूपं कर्मप्रत्यक्षमिति कथं तदपह्नवः ? इति । तत्राहुः---या नाम कर्मसामग्री त्वयेष्यते सा तत्तत्कर्मफलतयाभिमतं संयोगविशेषमुत्पादयन्ती नियतस्वभावमेव तमुत्पादयति । अत एव एव संयोगोनेकनिष्ठोपि सन् क्वचिच्चलतिप्रत्यंयं क्वचित् संयोगमात्रप्रत्ययं च जनयति, यथैक एव समवायोगुणगुणिभ्यामविशेषेण स्वतो मिलितोपि सन् क्वचिदाश्रयप्रत्ययं क्वचिदाश्रितप्रत्ययं च जनयति, न ह्याश्रयभाव आश्रितभावो वा समवायस्वरूपातिरिक्तः, तद्वदिहापीति । वयं तु ब्रूमः--- अप्रत्यक्षकर्मवादस्तावत् प्रागुक्तदूषणादयुक्तः । प्रत्यक्षं तु कर्म स्वरूपतो दुरपह्नवम् । तत्र भाष्यादिष्वतिरेकविधिनिषेधादर्शनादर्थान्तरविरोधाभावाच्चोदासितव्यम्, इति । इदं तु मन्यामहे--- अतिरेकेपि गुणवर्गान्न राश्यन्तरं कर्म, विभाजकाभावात्, स्वेच्छाकल्पितविभाजकस्य सर्वत्र सुलभत्वेन यथाभिमतमेकं गुणमुभयं वाङ्गीकृत्य राश्यन्तरकल्पनप्रसङ्गात्, गुणावान्तरवैचित्र्यस्य गुणत्वविरोधाभावात् । अतो द्रव्यमद्रव्यमित्येव विभागः इति ॥ '''न्या. प. प्र.े. ३ तत्र चात्मगुणतयाभिमतेषु सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाः पञ्च तत्तदुत्पादकतयाभिमतबुद्धिविशेषानतिरिक्ता वेदार्थसंग्रहे समर्थिताः । धर्माधर्मौ विहितनिषिद्धक्रियासाध्यतयाभिमतावाज्ञावतो राज्ञ इव सर्वप्रशासितुरीश्वरस्यानुग्रहनिग्रहाख्यबुद्धिविशेषरूपौ भाष्यादिषु बहुषु प्रदेशेषु प्रपञ्चितौ । यः पुनः संस्कारः स तावद्बुद्धिविशेषात्मनोक्तः, न च तत्प्रयुक्तः; ततश्चिरनष्टविप्रकृष्टाकारे व्याप्त्यदर्शनात्, वासनानुवृत्तेश्च वाचनिकत्वात् ॥ '''न्या. प. प्र.े. ४ यद्यपि "इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे" इत्यादिगीताश्लोकेषु भाष्यकारैर्वासनाया इच्छाद्वारेणैव प्रवृत्तिहेतुत्ववचनाज्ज्ञानवासनाविशेषातिरिक्ता कर्मवासना नास्ति, तथापि ज्ञानवासना दुरपह्नवा, ततश्च तदाश्रयमात्रं विचार्यम्, तत्र धर्मभूतज्ञानस्य द्रव्यत्वंन्यायतत्त्वात्मसिद्धिभाश्यादिसिद्धमनुसरतां तन्निष्ठस्मृत्याख्यविकारोत्पादकः संस्कारोऽपि तन्निष्ठः प्राप्तः; अन्तरङ्गत्वादबाधाच्च ॥ '''न्या. प. प्र.े. ५ ये तु परपरिभाषमनुसरन्तस्तदनुगुणं तस्य गुणत्वं गृह्णन्ति, तेषामात्मन्येव संस्कारः, इति विशेषः । न च बुद्धोर्नित्यत्वं संकोचविकासादिदशाभेदं चाभ्युपगच्छद्भिरद्रव्यत्वं तस्याः सुवचम्; अवस्थान्तरयोगित्वमेव ह्युपादनत्वम्; तदेव हि द्रव्यलक्षणम् । तथापि नगुणत्वहानिः; अपृथक्सिद्धविशेषणत्वातिरिक्तगुणत्वावदर्शनात्, कर्मव्यतिरिक्तजातिमात्राश्रयत्वादिरूपगुणलक्षणसंकेतस्यास्माभिरनादरणात् । न च द्रव्यस्याश्रितस्वभावत्वलक्षणमपृथक्सिद्धविशेषणत्वं विरुद्धम्, अवयविनि युष्माभिरपि स्वीकरणात् । यथा च द्रव्यत्वविशेषणत्वादिभिर्न विरोध इष्यते, एवमत्रापि, उपलंम्भयुक्त्यादेः सामनचर्चत्वात् । अतो ज्ञानं द्रव्यम्, तदवस्थाविशेषास्त्वद्रव्याणीति संस्काराख्यविकारास्थितिरपि तत्रैव युक्ता । वेगाख्यस्तु संस्कारस्तदुत्पादकत्वाभिमतकर्मविशैषातिरिक्तो न दृश्यते, न च युज्यते । स्थितस्थापकौ तु कर्मनिवृत्तावपि तदविनाभूतसंयोगविशेषत्वं वक्तुं युक्तम् ॥ '''न्या. प. प्र.े. ६ ये च भगवतोनन्ता मङ्गलगुणाः प्रकीर्त्यन्ते, ते सर्वेपि षाङ्गुण्यविततिरूपाः इति संमतम् । यथाहुः--- "तवानन्तगुणस्यापि षडेव प्रथमे गुणाः । यैस्त्वयेव जगत् कुक्षावन्येप्यन्तर्निवेशिताः" ॥ इति । षट्सु च गुणेषु बलं धारणसामर्थ्यम्, ऐश्वर्यं नियमनशक्तिः; विकारहेतुष्वप्यविकृतत्वं वीर्यम्; तेजः पराभिभवनसामर्थ्यम्, अन्यानपेक्षता वेति । लक्षितानां चतुर्णामतिमथने ज्ञानशक्तिविततिरूपत्वं व्यक्तम् । न च ज्ञानशक्त्योरप्येवं मिथोन्तर्भावः शक्यः, अज्ञेष्वपि द्रव्येषु शक्तिदर्शनात्, अशक्तेष्वपि ज्ञानदर्शनात् । अत एव ज्ञानविशेषः शक्तिरित्यपि निरस्तम् । शक्तिविशेषस्तु ज्ञानं स्यादिति चेत्, कोसौ शक्तिशब्दार्थः ? । विलक्षणो गुणविशेषः प्रभाकरादिनयेन पदार्थान्तरं वा इति चेत्, न तर्हि ज्ञानस्य तद्विशेषता सिध्येत् । अथ कार्योपयुक्तविशेषणमात्रं शक्तिरिति सर्वप्रयोगानुगतं पश्यसि, तदा न केवलं ज्ञानस्य, अपि तु सर्वस्यैव शक्तित्वं प्राप्तम्, सर्वस्यापि प्रधानकारणतयाभिमते कस्मिंश्चिद्विशेषणत्वेनावस्थानात् । नन्वेवमुदयनादीनामिव स्वरूपसहकारिव्यतिरिक्तशक्त्यभावः प्रसक्तः इति चेत्, अनन्यथासिद्धयुक्तिवशादागमबलाद्वा तत्सिद्धेः । तच्छब्दस्तु विवक्षाविशेषात् स्यादिति ब्रूमः । शक्तिसमर्थनसंरम्भश्चाचार्याणां न्यायकुलिशे निपुणमनुसंधेयः । शक्तिमात्रकारणादिवादाश्च बाह्यानामुपलम्भयुक्त्याप्तागमादिविरहादनादरणीयाः । सा चेदुपादानं, सूक्ष्मन्द्रव्यमेवासौ स्यादिति न विवादः ॥ '''न्या. प. प्र.े. ७ अथाचिद्द्रव्यविशेषगुणान् पश्यामः--- तत्र शब्दादयः पञ्च तत्तद्भूतवर्तिनः प्रत्यक्षादिबलादभ्युपगताः । सत्त्वरजस्तमांसि च शास्त्रानुसारेण । संयोगश्च प्रत्यक्षादिसिद्धः । नैरन्तर्यमात्रमेवायमिति चेत्, तत् किं द्रव्यस्वरूपम्, उतागन्तुरवस्थाविशेषः ? । नाद्यः, नित्यत्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, नामान्तरेण तदभिधानात्, इति । विभागपृथक्त्वे तु अभावोक्तन्यायेन दूषणीये । परत्वापरत्वे अपि सुखादिच्छायया; न हि तत्तदुपाध्यवच्छिन्नदेशकालविशेषसंबन्धातिरिक्ते परत्वापरत्वे पश्यामः । तत्कल्पने च प्राक्त्वप्रत्यक्त्वादयोपि हि बहवो गुणास्तुल्यन्यायाः कल्प्याः स्युः । एवं सदसद्गुणप्रदर्शनप्रक्रियया संख्यापरिमाणगुरुत्वद्रवत्वस्नेहानां तत्त्वमवसातव्यम्, इत्यद्रव्येष्वेषा दिक् ॥ '''न्या. प. प्र.े. ८ अथ द्रव्याणि विमृश्यन्ते--- तत्र तावत् कौमारिलाभिमतविभुशब्दाख्यद्रव्यवादः शब्दस्याचिदवस्थाविशेषत्वेन श्रुत्यादिसिद्धत्वान्निराकार्यः । आत्मसिद्धौ तु शब्दस्य धर्म्यतिवर्तित्वगतिमत्त्ववादस्तदाश्रयभूतावयवद्वारेणेति नेतव्यः । यत्तु--- "तमः खलु चलं नीलं परापरविभागवत् । प्रसिद्धद्रव्यवैधर्म्यान्नवभ्यो भेत्तुमर्हति" ॥ इत्याहुः, तदेतद् द्रव्यं तावदभ्युपगच्छामः; तथा ह्युक्तं वरदगुरुभिस्तत्त्वसारे--- "तमो नाम द्रव्यं बहुलविरलं मेचकचलं प्रतीमः केनापि क्वचिदपि न बाधश्च ददृशे । अतः कल्प्यो हेतुः प्रमितिरपि शाब्दी विजयते निरालोकं चक्षुः प्रथयति हि तद् दर्शनवशात्" ॥ इति । एतेन वियति विततानां सूक्ष्माणां पृथिव्यवयवानां कृष्णो गुणस्तम इति पक्षोपि प्रतिक्षिप्तः; साश्रयस्यैव तस्य ग्रहणविरोधाभावात्, गुणमात्रतया च कस्याप्यनुपलम्भात् । स्पर्शरूपरसानां च शब्दगन्धवद् भ्रान्तौ प्रमितौ वा निराधारग्रहणादर्शनाच्च--इति । एवं द्रव्यत्वे सिद्धे कृष्णवर्णस्य द्रव्यस्य पृथिवीत्वमेवाभ्युपगन्तुमुचितम्, "यत् कृष्णं तदन्नस्य" इति श्रुतेः । यद्यपि पृथिव्यां पाकविशेषवशात् शुक्लादिरूपं, नान्यत्र पाकादपि भवति; आकाशादिषु नैल्योपलम्भोपि हि पञ्चीकरणमूलपृथिवीसंसर्गात् । "आकाशे चाविशेषात्"इति सूत्रे भाषितम्--- "अण्डान्तर्वर्तिनश्चाकाशस्य त्रिवृत्करणोपदेशप्रदर्शिन्तपञ्चीकरणेन रूपवत्वाच्चाक्षुषत्वेप्यविरोधः" इति । नन्वेवमाकाशमेव द्रव्यान्तरसंसर्गान्नीलं तम इत्युपलभ्यते इति स्यादिति चेत्, न स्यात्, आकाशे तम इति पृथगुपलम्भस्वारस्यात्, द्रव्नयान्तरत्वे तु कल्पनागौरवात्, अन्ततोत्रापि पञ्चीकरणेन द्रव्यान्तरसंसर्गस्याभ्युपगतत्वाच्च इति । स्पर्शानुपलम्भस्तु इन्द्रनीलालोकदुर्दिनातपादेरिवानुद्भवादेरपि । स्यात् । न च पार्थिवरूपस्य सर्वस्यालोकसापेक्षचक्षुर्ग्राह्यत्वनियमः कल्प्यः, करणवैचित्र्यादिव विषयवैचित्र्यादपि व्यवस्थोपपत्तेः । दिवाभीतानां विशिष्टाञ्जनरञ्जिताक्षाणां चालोकनिरपेक्षमेव चक्षुषैव पदार्था गृह्यन्ते । आलोकाभावमात्रे च तमसि तमोज्योतिषोर्निवृत्तिवचनं चव्याहन्येत, प्रतिनियतनैल्यारोपकल्पनाप्रयासश्च । अतः पृथिवीविशेषत्वं तमसो युक्तम् । पृथिव्यादीनि पञ्च भूतानि मनश्च त्रिगुणद्रव्यपरिणतिविशेषतया श्रुत्यादिसिद्धत्वान्न पृथग्द्रव्याणि । तत्र चावयव्याख्यं भौतिकद्रव्यम् "तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः" इत्यादिभिः षड्भिः सूत्रैर्बुद्धिशब्दान्तरादेरन्यथासिद्ध्याद्युपपादनेन निरस्तम् । "महद्दीर्घवद्वा ह्वस्वपरिमण्डलाभ्याम्" इत्यादिभिश्च परामभिमतः परमाणुः । अतः परिणामविशेषादुपलम्भयोग्यत्वायोग्यत्वादिदशाविशेषयोगि प्रकृत्यादिसंज्ञं द्रव्यं विचित्रव्यवस्थितक्रमसमष्टिव्यष्टिरूपमवतिष्ठते । दिक्तत्त्वमपि तत्तदुपाध्यवच्छिन्नास्तत्तद्देशविशेषा एव, अतिरिक्तकल्पकानां परापरप्रत्ययविशेषादीनामन्यथासिद्धेः । दिगुत्पत्तिश्रुतिश्च तदुपाधिकतन्निर्वाहकसृष्ट्योपपन्ना; अन्यथा द्युपृथिव्यन्तरिक्षादिवत् त्रिगुणपरिणतिविशेषतैव स्यात्, न पृथग्द्रव्यता । न चैवं कालेपि प्रसङ्गः, नित्यस्य कालस्य भगवत्पराशरादिभिः पृथक्प्रसंख्यानात् । तस्य प्रकृतिपरिणतिविशेषत्वादिपक्षास्तत्पूर्वापरकालावश्यंभावात् श्रुत्यादिबलाच्च प्रत्यस्ताः । अतस्त्रिगुणकालावात्माचेति त्रीणि सिद्धानिर् । इश्वरस्य तु पृथक्संख्याने चत्वारि । तस्य हि चेतनत्वादिभिः संग्रहसंभवेप्यवान्तरवैलक्षण्यज्ञापनाय पृथक्संख्यानं प्राचामनादिवाचां च, अन्यथा प्रक्रियान्तरेणाचेतनेष्वपि संग्रहप्रसंगात् । विविक्तं च भगवता पराशरेण--- "परमात्मात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते । मिथ्यैतदन्यद्रव्यं हि नैति तद्द्रव्यतां यतः" ॥ इति । एवं धर्मभूतज्ञानाख्यमपि द्रव्यमजडत्वाविशेषेपि स्पुटतरवैधर्म्यानतरबलात् पृथग्गणयन्ति । तस्याद्रव्यत्ववादः केषाञ्चिन्नाथमुनियामुनमुनिभाष्यकारादिप्रबन्धविरोधात् प्रायः परचित्तरञ्जनार्थः । शुद्धसत्त्वाख्यस्य च द्रव्यान्तरस्य परविग्रहादियाथार्थ्योपदेशप्रवृत्तनिरुक्ताद्याप्तागमसिद्धत्वात् सूक्ष्मत्रिगुणावस्थाविशेषादिपक्षा बहिष्कार्याः । अतः षडेतानि द्रव्याणि । भोक्तृभोग्यनियन्तॄणां सदात्मनैकद्रव्यत्वादिपक्षा अपि निर्विशेषसन्मात्रपक्षवद् व्याघातश्रुतिविरोधादिभिर्बहुशो भाष्यादिषु निरस्ताः । तत्र त्रिगुणशुद्धसत्त्वे स्वनिरुक्त्यैव लक्ष्ये । क्षणलवाद्यात्मा कालः । अणुर्ज्ञाता जीवः । विभुस्त्वीश्वरः । जानातिव्यवहारासाधारणकारणं व्यवहार्यविशेषो मतिः । एवं त्रिगुणकालजीवेश्वरशुद्धसत्त्वमतिरूपेण षोढा द्रव्यविभागः । एवं प्रमाणसार्थघण्टापथेन द्रव्याद्रव्यरूपप्रमेयग्राममधिजिगमिषतां न कुदृष्टिबाह्यकल्पितकूटयुक्तिगर्तनिपातः, इति ॥ इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु न्यायपरिशुद्धौ प्रमेयाध्याये प्रथममाह्निकम् ॥ ॥ प्रमेयाध्यायः ॥ ॥ द्वितीयमाह्निकम् ॥ '''न्या. प. प्र.े. ९ अत्र यद्यपि प्रमाविषयः प्रमेयमिति व्युत्पत्त्या आरोपिताकारव्यवच्छेदार्थया अनारोपितरूपं सर्वं प्रमेयम्, तथापि निःश्रेयसान्तरङ्गतया तदर्थिभिः प्रकर्षेण मेयं प्रमेयमिह विवक्षिम् । यद्विषयेण भ्रमेण संसरामः, यद्विषयेण च तत्त्वज्ञानेनापवर्ज्येमहि, तदिह नः प्रकर्षेण मेयं प्रमेयम् । तच्च द्वादशविधमुक्तमाक्षपादे--- "आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनः प्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गाः प्रमेयम्" इति । तत्र चेतन आत्मा । स द्विधार्---इश्वरोनीश्वर इति । जगत्कर्तार् इश्वरः । जगद्व्यापाररहितश्चेतनोनीश्वरः । यच्चैतन्यसमानाधिकरणं यदपृथक्सिद्धं यद्द्रव्यं, तत् तस्य शरीरम् । तद् द्विविधम्---कर्मजम्, अकर्मजं चेति । आद्यमस्मदादीनाम् । द्वितीयमीश्वरादीनाम् । सात्त्विकाहङ्कारोपादानकं द्रव्यमिन्द्रियम् । तदेकादशविधम्---पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्चकर्मेनिद्रयाणि मनश्चेति । इन्द्रियगोचरा इहार्थाः । ते च शब्दादयो गुणाः तद्विशिष्टानि च । अर्थप्रकाशो बुद्धिः । स्मृत्यादिकरणमिन्द्रियं मनः । मनोवाक्कायानां पुण्यापुण्यरूपो व्यापार इह प्रवृत्तिः । तथाविधप्रवृत्तिहेतवो दोषाः । ते च संग्रहाद्रागद्वेषमोहाः । पूर्वदेहं विहायोत्तरदेहप्राप्तिः प्रेत्यभावः । प्रवृत्तिसाध्यं फलम्; तदेव पुरुषेण प्रवृत्तिफलतयोद्दिष्टं प्रयोजनम् । प्रतिकूलवेदनीयं दुःखम् । तत्र सुखतत्साधनादिकमपि विषसंपृक्तमधुवत् प्रभूतानर्थानुषङ्गित्वाद् दुःखमेव मुमुक्षुणा भाव्यमिति तस्यापि प्रतिकूलवेदनीयत्वम् । दुःखान्तरकारणासमानाधिकरणा दुःखनिवृत्तिरपवर्गः । स च स्वाभाविकात्मस्वरूपाविर्भावपूर्वकसमस्तविभूतिगुणविशिष्टनिरतिशयानन्दब्रह्मानुभवगर्भः इति परमपुरुषार्थः । तत्पूर्वको वा तादृशब्रह्मानुभवोपवर्गः इति । एतदेव च प्रमेयं संग्रहाच्चतुर्धा विभज्य केचिदनुसंदधते---ऽहेयम्, तस्य निवर्तकम्, हानम्, तस्योपायःऽ इति । ये तु कणचरणादयः षट्सप्तादिरूपेण सर्वान् पदार्थान् विभज्य परीक्षन्ते, ते सामान्यविशेषसमवायादीनां पदार्थान्तरत्वप्रतिक्षेपेण निरस्ताः । ततश्च द्रव्यगुणकर्माणि त्रीण्येवावशिष्यन्ते । तत्रापि कर्मणः संप्रतिपन्नगुणातिरिक्तत्वपक्षेपि संस्कारादिगुणावान्तरविशेषवद् गुणपक्षकक्षीकारात् द्वौ पदार्थौ । तत्र च गुणशब्दस्यापृथक्सिद्धविशेषणमात्रव्युत्पन्नस्य तथाविधेषु केषुचिद् द्रव्येष्वपि वृत्तेर्द्रव्यगुणरूपेण विभागानौचित्याद् द्रव्यमद्रव्यमित्येव पदार्थविभागमाद्रियामहेर्, इदृशस्य तु विचारस्यापवर्गे परंपरयोपयोगः । मुमुक्षूणां प्रधानतमं तु प्रमेयं विशिष्टं ब्रह्मैकमेवेति मन्वानो भगवान् बादरायणः--- "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्युपक्रम्य तदेव सप्रकारं निरूपितवान्; तत्प्रकारतयैवान्यत् प्रमेयम् । केचित्तु देहात्मविवेकक्रमानुसारेण "भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा" इति श्रुतिप्रक्रियया च त्रिधा तत्त्वं विभज्य चिन्तयन्ति, तत्रापि सप्रकारद्रव्यचिन्तनादद्रव्यचिन्ताप्यन्तर्भवति । तत्तुल्यन्यायतया कालचिन्ता च । तदभिप्रायेण कालस्य पदार्थविशेषणतयैव समस्तवस्तुप्रतीत्यन्तर्भावान्न पृथगस्तित्वादयो वक्तव्याः, न च परिहर्तव्याः । "कालोस्ति नास्तीति व्यवहारो व्यवहर्तॄणां जात्याद्यस्तित्वनास्तित्वव्यवहारतुल्यः" इति जैननिराकरणसमये भाष्यकारैरुक्तमाततश्च ब्रह्मैकमेव तत्त्वमिति वा चिदचिदीश्वरभेदेन त्रीणि तत्त्वानीति वा पश्यतां न कश्विद्विशेषः, स्वरूपभेदस्य विशिष्टैक्यस्य चोभयेषामभिमतत्वात् । अत एव--- "प्रधानपुरुषव्यक्तकालास्तु प्रविभागशः । रूपाणि स्थितिसर्गान्तव्यक्तिसद्भावहेतवः" ॥ इत्याद्यनुसारेण चतुर्धा पञ्चधा वा विभज्य चिन्तयतां कार्यविशेषैः सह पञ्चषट्सप्तविंशत्यादिसंख्यां निवेशयतां च पूर्वाविशेष एव । श्रूयते च--- "तं षङ्विंशकमित्याहुः सप्तविंशमथापरे । पुरुषं निर्गुणं सांरव्यमथर्वशिरसो विदुः" ॥ इति । प्राप्यम्, प्राप्ता, प्राप्त्युपायः, निवर्त्यं, फलं चेति केचित् पञ्चधा प्रमेयं परिसंचक्षते । संबन्धविशेषेण सहान्ये षोढेति ॥ '''न्या. प. प्र.े. १० अथायमपरः प्रवृत्त्यर्थः संग्रहोनुष्ठानपरिहारान्तरङ्गः; तथाहि--- हितमहितं च प्रकर्षेण मेयम् । तत्र लौकिकहिताहितयोरन्वयव्यतिरेकायुर्वेदनीतिशास्त्रादिकं प्रमाणम्; तदपि योगसाधनभूतशरीररक्षणार्थं मुमुक्षुणापि श्रुतिस्मृत्याद्यविरोधेनानुसरणीयम् । अलौकिकहिताहितयोस्तु वेदाः प्रमाणम् । तदुपबृंहणतया स्मृतीतिहासपुराणानि च । यच्च श्रुतिविहितम्, तदखिलमपि यथाधिकारं हितम् । यच्च तन्निषिद्धम्, तदखिलमप्यहितम् । नन्वभिचारादिकर्मणामनर्थहेतूनां क्षुद्रपुरुषार्थसाधनानां च काम्यानां कर्मणां कथं हितत्वम् ?; उच्यते---अधिकारिविशेषमपेक्ष्य हि सर्वो विधिर्निषेधश्च; यथोक्तम्--- "त्रैगुण्यविषया वेदाः" इति । यो हि सुखं दुःखनिवृत्तिं चेच्छति तस्य तत्साधनमपेक्षमाणस्य लौकिकेषु साधनेषु प्रवृत्तस्य तेषां निरयादिहेतुभूतानर्थहेतुत्वेन तत्परिहारायानर्थहेतुत्वरहिताः सुखाद्युपायाः प्रतिपाद्यन्ते । एवं काम्यकर्माणि पारलौकिकानि दृष्टजातीयतदधिकफलार्थतया दृष्टानर्थावहसुखप्रवृत्तिप्रतिबन्धौपयिकत्वाद् हितान्येव रागिणाम् । तथा ऐहलौकिकान्यपि चित्रादीनि । कारीर्यादीनि तु जगद्धितान्यपि । अभिचारकर्मणोपि हिंसादियुक्तस्यापि स्वरूपतो नानर्थहेतुत्वम्,तदङ्गपशुहिंसादेरग्नीषोमीयादिवद्विधिप्राप्तत्वात्, अपि तु स्वसाध्येनाप्राप्तविषयवधादिना । तदपेक्षया चाभिचारो निषिध्यते । सोपि हि क्वचिदवश्यकर्तव्य एव, "षट्स्वनभिचरन् पतेत्" इत्यादिदर्शनात् । अतश्च मुमुक्षोरपि रक्षकक्षत्रियाद्यभावे राक्षसाद्यभिभवे चात्मरक्षणार्थमभिचारः कर्तव्य एव, "सर्वत एवात्मानं गोपायेत्" इति शास्त्रात्, अन्यथा अहरहरनुष्ठेयस्याप्रयाणादनुवर्तनीयस्य कर्मादेरुच्छेदप्रसङ्गेनोपायानिष्पत्तेर्मोक्षासिद्धिप्रसङ्गात् । वृष्ट्यन्नादिदृष्टार्थानि च सर्वाण्युपासननिष्पत्त्यौपयिकतया तत्तदपेक्षायामनुष्ठेयानि । पारलौकिकानि तु तत्फलाभिसंधिविरहेण कर्मयोगानुष्ठानदशायां नित्यनैमित्तिकैरेकीकृत्य कर्तव्यानि । नैमित्तिकानि हि सर्वाणि प्रसक्तानर्थपरिहारार्थतया सर्वहितान्येव । एवं नित्यानि, उत्तरकर्माधिकारार्थत्वादकरणनिमित्तप्रत्यवायपरिहारार्थत्वाच्च । अतः श्रुतिविहितं स्ववर्णाश्रमोचितं सर्वं हितमेव । अत एव हि स्मरन्ति--- "शास्त्रं हि वत्सलतरं मातापितृसहस्रतः" इति । एवं स्थिते प्रवाहानादिसामग्रीचक्रवशादनियतसमयसमागतसकलसैद्धान्तिकसमालम्बनीयसुचर् इतपरिपाकनिवृत्तप्रतिबन्धपरमपुरुषकटाक्षविशेषसमुन्मिषितसत्त्वसामर्थ्येन करतलामलकवदालोकितहेयोपादेयविभागस्यानाद्यनन्तबहुविधदुर्विषहदुःखानुषङ्गदूषिताल्पास्थिरसांसारिकसुखमयविषमधुविरक्तस्य समस्तदुरितवर्गापवर्गायमाणनित्यनिरतिशयानन्दमुकुन्दचरणारविन्दसेवामकरन्दलम्पटस्य यथाशक्ति वर्णाश्रमोचितनित्यनैमित्तिकनिषिद्धपरिहारसहकृतं दर्शनसमानाकारध्रुवानुस्मृतिरूपं भगवदुपासनं हिततमं विहितम् । तच्च सदक्षरन्यासवैश्वानरमधुभूमदहरादिभेदेन बहुविधं त्रैवर्णिकसर्वाश्रमसाध्यम् । तस्य च महानीयविषयनिरतिशयप्रीतिरूपत्वेन भक्तिशब्दवाच्यत्वम् । अयमेव च परमो योगस्त्रय्यन्तानुविधायिषु सर्वेषु मोक्षशास्त्रेषु प्रतिपाद्यते; यथाह भगवान् पराशरः--- "आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः । तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्यभिधीयते" ॥ इति । स्मरति च भगवान् शाण्डिल्यर्ः--- "इदृशः परमात्मायं प्रत्यगात्माव तथेदृशः । तत्संबन्धानुसंधानमिति योगः प्रकीर्तितः" ॥ इति । तत्र चिदचिद्विवेकादिमात्रे सांख्यमुपकुरुते । यमनियमादिसमाधिपरिकरशोधने योगः । इतिकर्तव्यताविशेषे कर्मकाण्डादयः । सर्वत्रैव पञ्चरात्रम् । निषिद्धकाम्यवर्गेषु व्यर्थानावश्यकेषु च । शमादिविधिरन्यत्र प्रवृत्त्या न विरुध्यते ॥ सोयमेवंविधः परमयोगाख्यो धर्मः "मय्येव मन आधत्स्व" इति गीयते । तदशक्तस्य, "अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् । अभ्यासयोगेन गतो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय । अभ्यासेष्वसमर्थोसि मत्कर्मपरमो भव" ॥ इत्यादिना पूर्वपर्वाणि विधीयन्ते । यः प्रीतिपूर्वभगवदसाधारणकर्मण्यपि न समर्थः, तस्य विषयरसवैमुख्यजननाय समस्तवैषयिकसुखशेषित्वेन चिरतरमनुसंहितस्यापि स्वात्मनः सांसारिकसमस्तसुखसमधिकानन्दस्वरूपमालोकयितुमान्तरचक्षुर्विरोधितिमिरपटलपाटनाय ज्ञानकर्मयोगाख्ये द्वे भेषजे । तत्रात्मचिन्तनरूपो ज्ञानयोगस्तदालोकनेन्तरङ्गभूतः । तत्राप्यसमर्थस्य तदधिकारसिद्ध्यर्थं कर्मयोगः । तेन तत्र सिद्धाधिकारस्यापि शिष्टतया व्यपदेश्यस्यान्तर्गतात्मज्ञानः कर्मयोग एव कार्यः । अन्यथा कृत्स्नविदोप्यस्य ज्ञानयोगाशक्ताकृत्स्नवेदिपुरुषबुद्धिभेदजननमूलमहत्तरदुरितवशेन ज्ञानयोगोपि प्रतिबध्येत । तादृशेनैव च कर्मयोगेन सुकरत्वादिगुणवता चिरतरमनुष्ठितेन ज्ञानयोगव्यवधानमन्तरेणाप्यात्मावलोकनं सिध्यति । कर्मयोगेप्यसमर्थस्तु विकलमपि कर्मयोगमारभेत, "नेहाभिक्रमनाशोस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्" ॥ इत्यादिभिर्वैङ्कल्यविच्छेदादिसंभवेपि फलाविनाभावादिप्रतिपादनात् । प्रक्रममात्रेणापि प्रसन्नो भगवान् पौष्कल्यमापादयति । सर्वेषु चामीषु पर्वसु तत्तत्सामग्रीचक्रघटनाय तत्तत्फलप्रदानाय च स एव हि शरणमनुसरणीयः । तथा चामनन्ति--- "सा काष्ठा सा परा गतिः" इति । स एव परमपुरुषो वशीकार्यकाष्ठा परमप्राप्यश्चेत्यर्थः । "तस्य च वशीकरणं तच्छरणागतिरेव" इति भाष्यम् । एवं हिततमस्योपासनस्य दिङ्मात्रं दर्शितम् । फलं चापवर्गरूपं प्रागेव लक्षितम् । अन्येषां तु देहविच्छेदमात्रसहस्रयुवतिसंभोगसमस्तालीकविषयविज्ञानसंतानोच्छेदवासनात्यन्तविरामविषयोपरागवैधुर्यनित्योर्ध्वगमनसकललोकमस्तकोपरिनिविष्टसाधारणदेहविशेषानुप्रवेशनिरावरणत्वस्वानन्दानुभवस्वातन्त्र्यलाभशिवसारूप्यशिवापत्तिचिच्छक्तिपरिशेषाविद्यानिवृत्त्युपाधिनिवृत्तिसकलवैशेषिकगुणोच्छेदप्रभृतयो निःश्रेयसविकल्पा देहाद्यतिरिक्तात्मसद्भावबाह्यार्थपारमार्थिकत्वतत्तदागमाप्रामाण्यब्रह्मनिर्विकारत्वनिर्देषत्वतज्ज्ञानानन्दनित्यत्वादिसमर्थकैः शारीरकपर्यन्तैः शास्त्रैः प्रतिक्षेप्या; इति तत्र तत्र विस्तरो द्रष्टव्यः । इह तु प्रमाणचिन्तायाः परमप्रयोजनं दर्शयितुं प्रमेयस्य संग्रहोक्तिः, सपरिकरप्रमाणमर्यादाप्रतिपादनपरत्वान्न्यायविस्तरशास्त्रस्य, इति ॥ '''न्या. प. प्र.े. ११ स्वातन्त्र्येण मितं सुखेतरतया यद्भाति जन्तोरिदं सर्वं यस्य विभूतिरिव्यवसितं स्वादं व्यनक्ति स्वकम् । अन्तःस्वान्तमनन्तनन्दथुनिधिर्मेदोदृशां मादृशा- माविर्भावयतु स्वयं स भगवानात्मानमात्मेश्वरः ॥ यत्रोदासत जैमिनिप्रभृतयः श्रुत्यर्थचिन्तापराः यस्यां कन्दलयन्ति मन्दमतयः पारिप्लवान् विप्लवान् । विश्वेषामिह वेङ्कटेशविदुषा विश्रान्तये वादिनां प्राची नीतिषु पर्यशोधि सरणिः प्रच्छायनिष्कण्टका ॥ शुद्धिं बिभ्रति मादृशां भणितयश्चूडान्वये केवलं प्रान्ते मिश्रमभाणि नीतिनिपुणैः किं तेष्वमन्तव्यता । युक्तं वर्गयुगे विमृश्य सरधापुष्पक्रमं यौक्तिकै- रङ्गीकर्तुमशक्यनिह्नवगुणग्रन्थो निबन्धो मम ॥ निरूढनिगमत्रये निखिललोकचिन्तामणौ प्रसत्तिमुपसेदुषि प्रणिदधानभावास्पदे । रतिं भजति भावना लयमिवोपयाति द्रुतं रमावसुमतीसहाचरितधर्मणि ब्रह्मणि ॥ इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु न्यायपरिशुद्धौ प्रमेयाध्याये द्वितीयमाह्निकम् ॥ समाप्तश्च पञ्चमोध्यायः ॥ शास्त्रं च परिसमाप्तम् ॥ श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः ॥ == स्रोतः == GRETIL mdsngsxfg6arn2iw0193cdzl5ps86i6