विकिस्रोतः sawikisource https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिस्रोतः विकिस्रोतःसम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् लेखकः लेखकसम्भाषणम् पृष्ठम् पृष्ठसम्भाषणम् अनुक्रमणिका अनुक्रमणिकासम्भाषणम् श्रव्यम् श्रव्यसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 10965 418729 414946 2026-10-06T19:06:22Z अनुनाद सिंह 1115 418729 wikitext text/x-wiki # [[सुभाषितरत्नभाण्डागारः/मङ्गलाचरणप्रकरणम्|मङ्गलाचरणप्रकरणम्]] # [[सुभाषितरत्नभाण्डागारः/सामान्यप्रकरणम्|सामान्यप्रकरणम्]] # [[सुभाषितरत्नभाण्डागारः/राजप्रकरणम्|राजप्रकरणम्]] # [[सुभाषितरत्नभाण्डागारः/चित्रप्रकरणम्|चित्रप्रकरणम्]] # [[सुभाषितरत्नभाण्डागारः/अन्योक्तिप्रकरणम्|अन्योक्तिप्रकरणम्]] # [[सुभाषितरत्नभाण्डागारः/नवरसप्रकरणम|नवरसप्रकरणम्]] # [[सुभाषितरत्नभाण्डागारः/सङ्कीर्णक-प्रकरणम्|सङ्कीर्णक-प्रकरणम्]] ==अपि पश्यतु == *[https://www.ebharatisampat.in/readpdf.php?id=MjE3ODY0MDY5ODg3MDk2 श्रीसुभाषितरत्नभाण्डागारम्] (ई-भारतीसम्पत्) 5oedzqz9877895w8rz0p0cglx6igyb2 104 67762 418730 263336 2026-10-07T07:10:40Z Swaminathan sitapathi 4227 /* शोधितम् */ 418730 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" /></noinclude>तृतीयोऽङ्कः । अथ विष्कम्भकः । ( ततः प्रविशति कुशानादाय यजमानशिष्यः ) शिष्यः -- अहो महानुभ<ref>खलु इ० पा० ।</ref>ावः पार्थिवो दुष्यन्तः । प्र <ref>यत्प्रवि- इ० पा० ।</ref>विष्टमात्र एवाश्रमं तत्रभवति राजनि निरुपद्र<ref>निरुपप्लवानि इ० पा० ।</ref>वानि नः कर्माणि प्रवृत्ता<ref>सवृत्तानि इ० पा० ।</ref> नि भवति । का कथा वाणसंघाने ज्याशब्देनैव दूरतः । हुंकारेणेव धनुषः स हि वघ्नाानपोहति ॥ १ ॥ यावदिमान्वेदिसंस्तरणा<ref>णार्थान् इ० पा० ।</ref>र्थं दर्भानृत्विग्भ्य उपनया<ref> उपैरामि इ० पा० </ref>प्नि । (परिक्रम्यावलोक्य च आकाशे) प्रियंवदे, कस्येदमुशीरानुलेपनं मृणालवन्ति महानुभावः प्रभावो यस्य सः । ' अनुभावः प्रभावेऽपि ' इत्यमरः । प्रविष्टेति । तत्रभवति पृज्ये । अत्र राक्षसनिराकरणे कारणे वक्तव्ये कार्यरूपकर्मनिरुपद्रवतोक्तेः पर्यायोक्तालंकारः । का कथेति । वाणसंधाने का कथा । शरसंधानं नापेक्षत इत्यर्थः । स धनुषो ज्याशब्देनैव विघ्नान्दूरतोऽपोहति निराकरोति केनेव । हुंकारेणेवेति । एकदेशविवर्तिन्युपमा । तेन राज्ञो गणपत्युपमानत्वं गम्यते । अथवा स ज्याशब्देनैव दूरतो विघ्नानपोहति । कथंभूतेनेव । धनुषो हुंकारेणैवेति । समासोक्तिगर्भोत्प्रेक्षा धनुषश्चेतनत्वारोपात् । अनयानायासेन रिपुनिबर्हणं ध्वनितम् । अस्मिन्पक्षे धनुर्ष्याशब्दयोरर्थपौनरुक्त्यं परिहृतं भवति । आकाश इति । कविरिदानीं कथान्तरमारभमाणो वस्तुसंघटनाय विष्कंभं नामार्थोपक्षेपकं प्रस्तौति । ततः प्रविशतीत्यादि । यजमानशिष्यः यजमानः कण्वस्तस्य शिष्यः । खलु यतो हेतोः । तत्रभवति पूज्ये राजनि । आश्रमं धर्मारण्यम् । नः अस्माकम् कर्माणि उद्देश्यक्रियाः । निरुपबानि निर्विध्रानि ततो हेतोमैहानुभावः महानुभावः माहात्म्यवान्। अमानुपप्रभाव इति यावत् । अहो आश्चर्ये । महानुभावत्वं निर्विध्नत्वं चाह का कथेत्यादिना । हि यतः धनुषः ज्याशब्देन मौदध्वनिना ज्याशब्दमुत्प्रेक्षते हुंकारेणेवेति । अनेन यज्ञकर्मसमाप्तिपचैतं राज्ञो जागरूकत्वं व्यज्यते । विघ्नान् कर्मोंपठावकान् अपोहत्यपसारयति । वाणसन्धाने सति का कथा का वार्ता विघ्नानामिति शेषः कर्मोपप्लवकवार्तैय न स्यादित्यर्थै । शिष्यः स्वाग {{rule}}<noinclude>{{c|१ खळे इ० ५० ३ यशवि- इ० पा० । ३ निरुपलवनि ३० पा० ।}} {{c|४ संवृत्तानि इ० पू० । ५ णार्थान् इ० पा- । ६ उपहरामि इ० पा० ।}}</noinclude> pjhfktlkpicr1nuld537m34utuc811y 418731 418730 2026-10-07T07:18:08Z Swaminathan sitapathi 4227 418731 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" /></noinclude>{{center{{bold||तृतीयोऽङ्कः ।}}}} {{rule|5em}} {{center|अथ विष्कम्भकः । }} {{center|( ततः प्रविशति कुशानादाय यजमानशिष्यः )}} {{gap}}शिष्यः -- अहो महानुभ<ref>खलु इ० पा० ।</ref>ावः पार्थिवो दुष्यन्तः । प्र <ref>यत्प्रवि- इ० पा० ।</ref>विष्टमात्र एवाश्रमं तत्रभवति राजनि निरुपद्र<ref>निरुपप्लवानि इ० पा० ।</ref>वानि नः कर्माणि प्रवृत्ता<ref>सवृत्तानि इ० पा० ।</ref> नि भवति । {{Block center|<poem>का कथा वाणसंघाने ज्याशब्देनैव दूरतः । हुंकारेणेव धनुषः स हि वघ्नाानपोहति ॥ १ ॥ </poem>}} {{gap}}यावदिमान्वेदिसंस्तरणा<ref>णार्थान् इ० पा० ।</ref>र्थं दर्भानृत्विग्भ्य उपनया<ref> उपैरामि इ० पा० </ref>प्नि । (परिक्रम्यावलोक्य च आकाशे) प्रियंवदे, कस्येदमुशीरानुलेपनं मृणालवन्ति {{rule}} {{gap}}महानुभावः प्रभावो यस्य सः । ' अनुभावः प्रभावेऽपि ' इत्यमरः । प्रविष्टेति । तत्रभवति पृज्ये । अत्र राक्षसनिराकरणे कारणे वक्तव्ये कार्यरूपकर्मनिरुपद्रवतोक्तेः पर्यायोक्तालंकारः । का कथेति । वाणसंधाने का कथा । शरसंधानं नापेक्षत इत्यर्थः । स धनुषो ज्याशब्देनैव विघ्नान्दूरतोऽपोहति निराकरोति केनेव । हुंकारेणेवेति । एकदेशविवर्तिन्युपमा । तेन राज्ञो गणपत्युपमानत्वं गम्यते । अथवा स ज्याशब्देनैव दूरतो विघ्नानपोहति । कथंभूतेनेव । धनुषो हुंकारेणैवेति । समासोक्तिगर्भोत्प्रेक्षा धनुषश्चेतनत्वारोपात् । अनयानायासेन रिपुनिबर्हणं ध्वनितम् । अस्मिन्पक्षे धनुर्ष्याशब्दयोरर्थपौनरुक्त्यं परिहृतं भवति । आकाश इति । {{rule}} {{gap}}कविरिदानीं कथान्तरमारभमाणो वस्तुसंघटनाय विष्कंभं नामार्थोपक्षेपकं प्रस्तौति । ततः प्रविशतीत्यादि । यजमानशिष्यः यजमानः कण्वस्तस्य शिष्यः । खलु यतो हेतोः । तत्रभवति पूज्ये राजनि । आश्रमं धर्मारण्यम् । नः अस्माकम् कर्माणि उद्देश्यक्रियाः । निरुपबानि निर्विध्रानि ततो हेतोमैहानुभावः महानुभावः माहात्म्यवान्। अमानुपप्रभाव इति यावत् । अहो आश्चर्ये । महानुभावत्वं निर्विध्नत्वं चाह का कथेत्यादिना । हि यतः धनुषः ज्याशब्देन मौदध्वनिना ज्याशब्दमुत्प्रेक्षते हुंकारेणेवेति । अनेन यज्ञकर्मसमाप्तिपचैतं राज्ञो जागरूकत्वं व्यज्यते । विघ्नान् कर्मोंपठावकान् अपोहत्यपसारयति । वाणसन्धाने सति का कथा का वार्ता विघ्नानामिति शेषः कर्मोपप्लवकवार्तैय न स्यादित्यर्थै । शिष्यः स्वाग {{rule}}<noinclude>{{c|१ खळे इ० ५० ३ यशवि- इ० पा० । ३ निरुपलवनि ३० पा० ।}} {{c|४ संवृत्तानि इ० पू० । ५ णार्थान् इ० पा- । ६ उपहरामि इ० पा० ।}}</noinclude> p7pf1agqs85cqgytxho3a8slw7zizup 418732 418731 2026-10-07T07:20:02Z Swaminathan sitapathi 4227 418732 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" /></noinclude>{{center|{{bold||तृतीयोऽङ्कः ।}}}} {{rule|5em}} {{center|अथ विष्कम्भकः । }} {{center|( ततः प्रविशति कुशानादाय यजमानशिष्यः )}} {{gap}}शिष्यः -- अहो महानुभ<ref>खलु इ० पा० ।</ref>ावः पार्थिवो दुष्यन्तः । प्र <ref>यत्प्रवि- इ० पा० ।</ref>विष्टमात्र एवाश्रमं तत्रभवति राजनि निरुपद्र<ref>निरुपप्लवानि इ० पा० ।</ref>वानि नः कर्माणि प्रवृत्ता<ref>सवृत्तानि इ० पा० ।</ref> नि भवति । {{Block center|<poem>का कथा वाणसंघाने ज्याशब्देनैव दूरतः । हुंकारेणेव धनुषः स हि वघ्नाानपोहति ॥ १ ॥ </poem>}} {{gap}}यावदिमान्वेदिसंस्तरणा<ref>णार्थान् इ० पा० ।</ref>र्थं दर्भानृत्विग्भ्य उपनया<ref> उपैरामि इ० पा० </ref>प्नि । (परिक्रम्यावलोक्य च आकाशे) प्रियंवदे, कस्येदमुशीरानुलेपनं मृणालवन्ति {{rule}} {{gap}}महानुभावः प्रभावो यस्य सः । ' अनुभावः प्रभावेऽपि ' इत्यमरः । प्रविष्टेति । तत्रभवति पृज्ये । अत्र राक्षसनिराकरणे कारणे वक्तव्ये कार्यरूपकर्मनिरुपद्रवतोक्तेः पर्यायोक्तालंकारः । का कथेति । वाणसंधाने का कथा । शरसंधानं नापेक्षत इत्यर्थः । स धनुषो ज्याशब्देनैव विघ्नान्दूरतोऽपोहति निराकरोति केनेव । हुंकारेणेवेति । एकदेशविवर्तिन्युपमा । तेन राज्ञो गणपत्युपमानत्वं गम्यते । अथवा स ज्याशब्देनैव दूरतो विघ्नानपोहति । कथंभूतेनेव । धनुषो हुंकारेणैवेति । समासोक्तिगर्भोत्प्रेक्षा धनुषश्चेतनत्वारोपात् । अनयानायासेन रिपुनिबर्हणं ध्वनितम् । अस्मिन्पक्षे धनुर्ष्याशब्दयोरर्थपौनरुक्त्यं परिहृतं भवति । आकाश इति । {{rule}} {{gap}}कविरिदानीं कथान्तरमारभमाणो वस्तुसंघटनाय विष्कंभं नामार्थोपक्षेपकं प्रस्तौति । ततः प्रविशतीत्यादि । यजमानशिष्यः यजमानः कण्वस्तस्य शिष्यः । खलु यतो हेतोः । तत्रभवति पूज्ये राजनि । आश्रमं धर्मारण्यम् । नः अस्माकम् कर्माणि उद्देश्यक्रियाः । निरुपबानि निर्विध्रानि ततो हेतोमैहानुभावः महानुभावः माहात्म्यवान्। अमानुपप्रभाव इति यावत् । अहो आश्चर्ये । महानुभावत्वं निर्विध्नत्वं चाह का कथेत्यादिना । हि यतः धनुषः ज्याशब्देन मौदध्वनिना ज्याशब्दमुत्प्रेक्षते हुंकारेणेवेति । अनेन यज्ञकर्मसमाप्तिपचैतं राज्ञो जागरूकत्वं व्यज्यते । विघ्नान् कर्मोंपठावकान् अपोहत्यपसारयति । वाणसन्धाने सति का कथा का वार्ता विघ्नानामिति शेषः कर्मोपप्लवकवार्तैय न स्यादित्यर्थै । शिष्यः स्वाग {{rule}}<noinclude></noinclude> 1m6cm495k31857qthlfo7uemb131226 418733 418732 2026-10-07T07:22:08Z Swaminathan sitapathi 4227 418733 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" /></noinclude>{{bold|{{center|तृतीयोऽङ्कः ।}}}} {{rule|5em}} {{center|अथ विष्कम्भकः । }} {{center|( ततः प्रविशति कुशानादाय यजमानशिष्यः )}} {{gap}}शिष्यः -- अहो महानुभ<ref>खलु इ० पा० ।</ref>ावः पार्थिवो दुष्यन्तः । प्र <ref>यत्प्रवि- इ० पा० ।</ref>विष्टमात्र एवाश्रमं तत्रभवति राजनि निरुपद्र<ref>निरुपप्लवानि इ० पा० ।</ref>वानि नः कर्माणि प्रवृत्ता<ref>सवृत्तानि इ० पा० ।</ref> नि भवति । {{Block center|<poem>का कथा वाणसंघाने ज्याशब्देनैव दूरतः । हुंकारेणेव धनुषः स हि वघ्नाानपोहति ॥ १ ॥ </poem>}} {{gap}}यावदिमान्वेदिसंस्तरणा<ref>णार्थान् इ० पा० ।</ref>र्थं दर्भानृत्विग्भ्य उपनया<ref> उपैरामि इ० पा० </ref>प्नि । (परिक्रम्यावलोक्य च आकाशे) प्रियंवदे, कस्येदमुशीरानुलेपनं मृणालवन्ति {{rule}} {{gap}}महानुभावः प्रभावो यस्य सः । ' अनुभावः प्रभावेऽपि ' इत्यमरः । प्रविष्टेति । तत्रभवति पृज्ये । अत्र राक्षसनिराकरणे कारणे वक्तव्ये कार्यरूपकर्मनिरुपद्रवतोक्तेः पर्यायोक्तालंकारः । का कथेति । वाणसंधाने का कथा । शरसंधानं नापेक्षत इत्यर्थः । स धनुषो ज्याशब्देनैव विघ्नान्दूरतोऽपोहति निराकरोति केनेव । हुंकारेणेवेति । एकदेशविवर्तिन्युपमा । तेन राज्ञो गणपत्युपमानत्वं गम्यते । अथवा स ज्याशब्देनैव दूरतो विघ्नानपोहति । कथंभूतेनेव । धनुषो हुंकारेणैवेति । समासोक्तिगर्भोत्प्रेक्षा धनुषश्चेतनत्वारोपात् । अनयानायासेन रिपुनिबर्हणं ध्वनितम् । अस्मिन्पक्षे धनुर्ष्याशब्दयोरर्थपौनरुक्त्यं परिहृतं भवति । आकाश इति । {{rule}} {{gap}}कविरिदानीं कथान्तरमारभमाणो वस्तुसंघटनाय विष्कंभं नामार्थोपक्षेपकं प्रस्तौति । ततः प्रविशतीत्यादि । यजमानशिष्यः यजमानः कण्वस्तस्य शिष्यः । खलु यतो हेतोः । तत्रभवति पूज्ये राजनि । आश्रमं धर्मारण्यम् । नः अस्माकम् कर्माणि उद्देश्यक्रियाः । निरुपबानि निर्विध्रानि ततो हेतोमैहानुभावः महानुभावः माहात्म्यवान्। अमानुपप्रभाव इति यावत् । अहो आश्चर्ये । महानुभावत्वं निर्विध्नत्वं चाह का कथेत्यादिना । हि यतः धनुषः ज्याशब्देन मौदध्वनिना ज्याशब्दमुत्प्रेक्षते हुंकारेणेवेति । अनेन यज्ञकर्मसमाप्तिपचैतं राज्ञो जागरूकत्वं व्यज्यते । विघ्नान् कर्मोंपठावकान् अपोहत्यपसारयति । वाणसन्धाने सति का कथा का वार्ता विघ्नानामिति शेषः कर्मोपप्लवकवार्तैय न स्यादित्यर्थै । शिष्यः स्वाग {{rule}}<noinclude></noinclude> jhuvio7rbwf11qoj9qnd7xi4tg7mfbi 104 67763 418734 263471 2026-10-07T09:24:20Z Swaminathan sitapathi 4227 418734 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Dr. Shantala Vishwasa" />{{rh|left=( १७४ )|center=अभिज्ञानशाकुन्तलम् ।|right=[ द्वितीयः}}</noinclude> च नलिनीपत्राणि नीयन्ते । ('<ref>क्ष्रुतिमभिनीय इ० पा० ।</ref>आकर्ण्य ) किं ब्रवीषि । आतपलङ्गनाद्बलवदस्वस्थां शकुन्तला । तस्याः शरीर<ref>संतापनिर्वापण्याय इ० पा० ।</ref>निर्वापणायेति । तर्हि त्वरितं गम्य<ref>यत्नादुपक्रम्यताम् इ० पा०</ref>ताम् । सखि, सा खलु भगवतः कण्वस्य कुलपतेरुच्छ्वसितम् । अहमपि तावद्वैतानिकं शान्त्युदकमस्यै गौतमीहस्ते विसर्जयिष्यामि । (इति निष्कान्तः) {{c|'''(इति विष्कम्भ<ref>शुद्धविष्कंभ इ० पा० ।</ref>कः |)'''}} {{rule}} तल्लक्षणं तु दशरूपके - 'किं ब्रवीष्येवमित्यादि विना पात्रं ब्रवीति यत् । श्रुत्वेवानुक्तमप्येकस्तत्स्यादाकाशभापितम् ॥ ' इति । नाट्यधर्मोऽयम् । आकर्ण्यकर्णनमभिनीय । तच्च पार्श्वनतेन शिरसा स्तब्धेन नेत्रेण । तल्लक्षणं तु- 'पार्श्वस्थानिमुखं यत्तु तत्पार्श्वाननमुच्यते ।' 'प्रयु(यो)ज्यमाकर्णनादौ पार्क्ष्वस्स्षानिमुखं । यत्तु स्यान्निश्चलपुटं स्तब्बनेत्रं प्रचक्षते ॥' इति । विष्कम्भकः । तल्लक्षणं तु सुधाकरे - 'तत्र विष्कम्भको भूतभाविवस्त्वंशसूचकः । अमुख्यपात्ररचितः सक्षेपैकप्रयोजनः ॥ द्विवा स शुद्धो मिश्रश्च मिश्रः स्यान्नीचमध्यमैः । शुद्धःक्धेवलमध्योऽयमेकानेककृतो द्विवा ॥' इति । तदयमेककृतः शुद्धः । अत्र , दुषन्तस्याश्रमाभ्यन्तरागमनं कृततपस्विकार्यत्वेन निराकुलत्वं सु (स) भूतसूचनं शकुन्तलाया आतपलंघनव्याजेन विरहावस्थाकथनं {{rule}} सनप्रयोजनमाह - यावदिन्शदि। यावदुपहरामि समर्पयिष्यामि । आकाश इति । नाट्ये रंगमधे नेपथ्यव्यतिरिक्तस्थानमाकाश इत्युच्यते । नीयन्ते प्राप्यन्ते आतपलंघनादातरातिक्रमात् बलवद्दृढम् । अन्यस्या पीडिता । निर्वापवाद शमनार्थम् । किं प्रश्ने । अत्रप्रविष्टाा ग्रिन्ददया तदापादाकाशभाषितमित्यवगन्तव्यम् । तदुक्तम् - "कि प्रवीष्येयाभित्यादि विना ब्रवीति पात्रं ब्र्वीति यः । श्रुत्वेवानुक्तमप्येकस्तत्स्याकाशभापितम्॥" इति । नाठये प्रत्युक्त्यवमरप्रदानार्थमाकाशभापितं कर्तव्यम् | तदुक्तम् " प्रश्नो दूतश्च लोपश्च नेपष्योक्तिस्तथैव च | आकाशोक्तिश्च पंचैते प्रत्युक्त्यवसरप्रद्मः ||" इति| तर्हीत्यादि तर्हि तथा चेत् बलवदस्वस्था चेदित्यर्थः । शीघं यत्नेनोपक्रम्यताम् चिकित्स्यताम् । उच्छ्वसितां जीवितं जीवितकारणमिति यावत् । वैतानिकं वितानो यागः तत्संबंधि वैतानिकम् । गौतमी कण्वभगिनी । शुद्धविष्कंभः विष्कंभलक्षणं चतुर्थेऽङ्के निरूप्यते ।<noinclude></noinclude> o98ug1fsd19psmfad8cs8lrynfqw2jl 418735 418734 2026-10-07T09:25:18Z Swaminathan sitapathi 4227 418735 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Dr. Shantala Vishwasa" />{{rh|left=( १७४ )|center=अभिज्ञानशाकुन्तलम् ।|right=[ द्वितीयः}}</noinclude> च नलिनीपत्राणि नीयन्ते । ('<ref>क्ष्रुतिमभिनीय इ० पा० ।</ref>आकर्ण्य ) किं ब्रवीषि । आतपलङ्गनाद्बलवदस्वस्थां शकुन्तला । तस्याः शरीर<ref>संतापनिर्वापण्याय इ० पा० ।</ref>निर्वापणायेति । तर्हि त्वरितं गम्य<ref>यत्नादुपक्रम्यताम् इ० पा०</ref>ताम् । सखि, सा खलु भगवतः कण्वस्य कुलपतेरुच्छ्वसितम् । अहमपि तावद्वैतानिकं शान्त्युदकमस्यै गौतमीहस्ते विसर्जयिष्यामि । (इति निष्कान्तः) {{c|'''(इति विष्कम्भ<ref>शुद्धविष्कंभ इ० पा० ।</ref>कः |)'''}} {{rule}} तल्लक्षणं तु दशरूपके - 'किं ब्रवीष्येवमित्यादि विना पात्रं ब्रवीति यत् । श्रुत्वेवानुक्तमप्येकस्तत्स्यादाकाशभापितम् ॥ ' इति । नाट्यधर्मोऽयम् । आकर्ण्यकर्णनमभिनीय । तच्च पार्श्वनतेन शिरसा स्तब्धेन नेत्रेण । तल्लक्षणं तु- 'पार्श्वस्थानिमुखं यत्तु तत्पार्श्वाननमुच्यते ।' 'प्रयु(यो)ज्यमाकर्णनादौ पार्क्ष्वस्स्षानिमुखं । यत्तु स्यान्निश्चलपुटं स्तब्बनेत्रं प्रचक्षते ॥' इति । विष्कम्भकः । तल्लक्षणं तु सुधाकरे - 'तत्र विष्कम्भको भूतभाविवस्त्वंशसूचकः । अमुख्यपात्ररचितः सक्षेपैकप्रयोजनः ॥ द्विवा स शुद्धो मिश्रश्च मिश्रः स्यान्नीचमध्यमैः । शुद्धःक्धेवलमध्योऽयमेकानेककृतो द्विवा ॥' इति । तदयमेककृतः शुद्धः । अत्र , दुषन्तस्याश्रमाभ्यन्तरागमनं कृततपस्विकार्यत्वेन निराकुलत्वं सु (स) भूतसूचनं शकुन्तलाया आतपलंघनव्याजेन विरहावस्थाकथनं {{rule}} सनप्रयोजनमाह - यावदिन्शदि। यावदुपहरामि समर्पयिष्यामि । आकाश इति । नाट्ये रंगमधे नेपथ्यव्यतिरिक्तस्थानमाकाश इत्युच्यते । नीयन्ते प्राप्यन्ते आतपलंघनादातरातिक्रमात् बलवद्दृढम् । अन्यस्या पीडिता । निर्वापवाद शमनार्थम् । किं प्रश्ने । अत्रप्रविष्टाा ग्रिन्ददया तदापादाकाशभाषितमित्यवगन्तव्यम् । तदुक्तम् - "कि प्रवीष्येयाभित्यादि विना ब्रवीति पात्रं ब्र्वीति यः । श्रुत्वेवानुक्तमप्येकस्तत्स्याकाशभापितम्॥" इति । नाठये प्रत्युक्त्यवमरप्रदानार्थमाकाशभापितं कर्तव्यम् | तदुक्तम् " प्रश्नो दूतश्च लोपश्च नेपष्योक्तिस्तथैव च | आकाशोक्तिश्च पंचैते प्रत्युक्त्यवसरप्रद्मः ||" इति| तर्हीत्यादि तर्हि तथा चेत् बलवदस्वस्था चेदित्यर्थः । शीघं यत्नेनोपक्रम्यताम् चिकित्स्यताम् । उच्छ्वसितां जीवितं जीवितकारणमिति यावत् । वैतानिकं वितानो यागः तत्संबंधि वैतानिकम् । गौतमी कण्वभगिनी । शुद्धविष्कंभः विष्कंभलक्षणं चतुर्थेऽङ्के निरूप्यते । {{rule}}<noinclude></noinclude> tfn11sbnufmad0ygw1upblh3c65e9gb